1021/1612

تحریرا فی تاریخ دهم ربیع الثانی سن 1028

کتبه المذنب عبدالله شهابی غفر الله ذنوبه -

عاین کار دولتست کنون تا کرا رسد

اللهی مسود این اوراق را که درکشمکش کون و فساد گرفتار است بمحض عنایت ازلی و هدایت لم یزلی ، درد طلب3 خود کرامت فرموده از بیدردی باز دار - و دست خواهش او را از تدبیر خودش باز داشته آنچه مرضی تست بدان بدایت نمای - چون این رساله که4 دستورالعمل بیدار دلان و هوشمندانست ، بسرحد اطناب رسید واین در بای گرانمایمە در رشتآ انتظام فراهم آمد ، اخلاص و بندگی آن اقتضا میکند کم بدعای دوام دولت روز افزون و بقای سلطنت ابد مقرون صاحب و ولی نعمت وقبله وکعبهآ حقیقی خود اعنی

پادشاه ممالک عالم درتمام جهان بعدل و بعلم6 [o1. 62a تاج بخش شهان تخت7 نشین مشرق و مغربش بزیر نگین

ترک و دیلم همه غلامانش قیصر از چاکران دربانش

همه اجداد او خجسته شیم مالک تاج وتخت تا آدم آنکه مکرر نام نامی و اسم گرامی آنحضرت را بزبان قلم در آوردن از ادب دور است،سمت8 اختتام یابد -

و از نواید حیات استعداد سفر بادیهٔ‌ ننا و فوات مهیا ساخته ، کسب نضایل وکمالات و استرضای اللهی را سرمایهآ سعادت ونجات دنیوی و آخروی باید دانست - وصفحهآ احوال خود را برقم عبادت که در دنیا واسطهآ سلامت و در عقبی [fo. 61 a] رابطه نجات وکرامتست آراسته باقدام ریاضت منهاج طاعت و عبادت باید پیمود و روزؤ وشب بتدارک اوقاتی که گذشته مشغول شده توشهآ راه عقبی بتوبه و انابت باید ساخت ونیت خود را در طلب خشنودی و رضای خدای تعالیل بستیهآ خواهش خود را هیچ مدخل نباید داد کم غرضهای نفسانی عملهای حقانی را تباه کندو گفته اند که آدمی دو نصیب دارد: یکی ملکیم5 که ازان مایل است بعلم و عمل و دیگر بهیمیه6 که ازان حریص باشد ms02 بر محرمات - پس خوی عقل یگانه آنست که تا ممکن باشد بطرف بهیمی میل نباید کرد - و این دو سه روزه زندگانی را محصور لذات نفسانی ندانسته ، نقد عمر را سرمایم7 سود عقبی و عرصهآ زندگانی را مزرعآ دولت آخروی تصور باید کرد و سالک راه حقیقت بوده5 دنبی و اسباب و متاع آنرا گاه برگی نباید دانست ، و از همه باید گذشت تا

و هرکه از کتم عدم بوجود آمد لابد باز بعدمش می باید رفت - و اگرچه مرگ خوابیست نا مرغوب و آسایشی است نا خواهان ، اما از دائره ننا و نوات هیچکس را خروج ممکن نیست - وهر که قدم در عالم وجود نهاد لابد شربت اجلش بباید نوشید ، ولباس هلاکتش بباید پوشید - دمبدم قدم در راه فنا می باید نهاد وعنقریب بهار عمر [fol. 59b که ایام جوانیست بخزان پیری مبدل شد - آخر سفر دور و دراز آخرت پیش باید گرقت و از ودیعت حیات مستعار هیچکس را چاره نیست - هر ابتدایی را انتهایی مقرر است و بر آغازیرا انجامی4 مقدر- بیچ مشامی ازین گلشن بوی وفا نشنیده و هیچ کامی از دست ایام شربت راحتی نچشیده - عاقبت ازین5 راه خطرناک آخرت رفتنی است و دره وحشت خانهآ لحدة خفتنی - پیک اجل ناگاه در رسد و ودیعت حیات را وقتی معین و زمانی مقرر نباشد - وچون مدت عمر سپری شد و هنگام اجل فراز آمد ، یک چشم زدن مهلت صورت نه بندد - پس هرگاه حقیقت این حال منکشف شد ، مقتضی خرد آنست که ms03 مرغ محبت دنیا را در ساحت سینه جای نباید داد و بصورت او که چون مار منقش است فریفته نباید شد و نرمی و نازکی اورا دوست نداشته - بر عمر که بمثابه ابر تابستان و نزهت گلستان و حسن خوبرویان و وفای زنان زود زوالست8 [45l. 60 a] اعتماد نباید کرد -

و عمر عزیز را کم9 چون برق درگنشتن است و اوقات زندکانی را که چون10 موج ناپایدار است جوهر بی بدل باید دانست - و بر نفس که میگذرد غنیمت شمرده قیمت آن باید شناخت ، که از11 زندگانی آنچه رفت12 باز آوردن آن13 از حیز امکان دور است - وآنچه مانده ، آن نیز در پردهآ غیب مستور - میان ماضی

1. 1814,, onits سریرت : 39 در بسته و.21014 در خاک 7.28i4,0در ommits .6 از Iid., onits .5 ر1utr., adds 1 ب4

چون 18ia. omits .10 ک 10id., omits .9 زوالیست و1514 8

11. 6 5its 18 .,13 گنشت : .12 ازia,, ei1s آن

بدانکه این عالم بیمدارا1 سرائیست تشنه فریب و منزلیست پرهآ فراز و نشیب - بادهآ عیش. این خیخانه را بخوناب3 غم آمیخته اند و بنای بقای این نگار خانهآ را بآب و گل ننا انگیخته اند - مستی این بزم را دربی خماریست و عاقبت این سودا را در سر بخاری - کدام دل که جگر خون نیست و کدام دیده که خون فشان ته- این توده خاک گنشتنی5 و گذاشتنیست8 و این تیره مغاک پر کردنی و انباشتنی7 ، پیوندها همه بریدنیست و خونابها همه کشیدنی - طغرا نویس ازل نام بقای جاودانی بر نامه زندگانی هیچ آفریده رقم نفرموده و نقاش صور موجودات تقش حیات بر صفعاتوجود 8 ممکنات Fol. 5887] جز بقلم2 کل شی هالک الا وجهه10 ثبت ننموده ، خیاط کارخانه قدم جامهآ وجود هیچ موجودی بی طراز عدم ندوخته و فراش سراچه11 قدرت شمع فراغتی بی تندباد محنتی نیفروخته ، کرا برداشت که نیفگند و کجا نهالی نشانید که از ییخ12 بر نکند13 ، با که ms04 تکلفی کرد که خونش نخورد و بر روی که در دولتی کشود که بزار محنت از پی در نیاورد -

این پیررن شوهر کش14 که دنیاش خوانند زنیست نابکار که بسی مردان را در قید کمند خود در1 آورده ، و زالیست غدار که بسیار تهمتنانرا بیژن وار در چاه بلا انداخته ، خود را در لباس تو عروسان جوان بر جهانیان جلوه میدهد ، و بزینت ناپایدار و زیور بی اعتبار دل بیخردان مغرور را در دام محبت خود می افگند - هرکه او را در عقد ازدواج کشید ، دست مرادش در آغوش آرزو نرسید - و هرکه بحباله وصالش در آورد بکام دل شبی ازو بر نخورد - بسی شیفتگان [a 59 .91] محبت خود را از18 یافتن مراد نا آمید کرده و بسیار عاشقان خود را از پای در آورده ، کودک مزاجان سر کوی لادانی در دام آفت او آفتاده بصورت

18i0 .4 بخواب ,181a4 .3 بر : 2 بیمدار: 105

کارخانه .182 4 5. 10t2, 9 .8 انباشتی .7 گذاستی است .6 گنشتی omits وجود

سراجه : 0 : سراحة :Orran 28 :88 11. 8.10 تقلم :4 و

12. 9 onnits 131 .14 نکتند : .13 برdکس و 15. 18td,, ommits 18 .16 درid. omito از یافتن مراد نا آمید کرده و بسیار

عاشقان خود را

از فتن9 این زمانهآ شور انگیز بر خیز بهر جاکه توانی بگریز

ور پای گریختن نداری2ol. 58 a] 5] باری - دستی زن و در دامن خلوت آویز الهم خلصناه عن البهوا جس النفسانیة و الوساوس الشیطانیة و شرفنا بمقام الوصول و وصلنا بعالم العقول -

و از مردم خرد مند نزیبد که ms05 از پوشیدن خلعت لب تشاط خندان ساخته در نوشیدن جرعه محنت از دیده اشک حسرت بیارند - و به بسیاری مال شادی کرده باندک او غم خورند - و ندانند که راحت دنیا چون روشنایی برق بی دوام است و محتتش چون تاریکی ابر بی بقا - و حکما گفته اند که از پنج چیز توقع ثبات و بقا نتوان داشت : اول : سایهآ ابرکم تا در نگری برگذرد - دویم . دوستی بغرض که باندک فرصتی چون شعلهٔ‌ برق ناچیز شود - سیوم : عشق زنان که باندک سبی تسکین رباید - چهارم : جمال خوبرویان که بآخر ناچیز شود - پنجم . مال دنیا که با خداوند خود طریق وفا یبایان برساند و عاقبت در معرض فنا آید -

نهی بد بخت طایفه که در اوایل حال بزحمت بسیار مال دنیا بست آورند و در اواخر کار بحسرت یشمار بگذارند - عجب از کسانیکه راحت در بسیاری مال طلبند و ندانتد که از اندک آن آسایش توان یافت- و توانگری در جمع دنیا داتند و ندانند که از اندک آن بدرجهآ بلند توان رسید - مرد آنکس را توان شمرد که رخش همت در میدان قناعت تاخته ته بوجود دنیا ابواب بهجت بر روی 81a, fo.310 al) دل بکشاید ونه بعدمش اظهار تاسف نماید-و صفحه دل را

به تیرنگ این پنج روزه خیال که نادان نهد نام آن ملک و مال مرقوم نساخته نقد حیات در تحصیل اسباب تجرد و ترک لوازم تعلق el, tol. 57b1جxt] در بازد و دیدهآ حرص شوخ چشم را بسوزن قناعت دوخته دست از اسباب دنیوی بشویدهو چون اکثر مردمان1 این روزگار به پیروی2 تقس جقا جوی مظهر اخلاق ذمیمه چون حقد وحسد وظلم وعجب و ریا و رعونت و تفاق وامثال اینها واقع شده اند و صحبت ایشان اززر افعی کازگر تراست و مخالطت با ایشان از مخاطرهٔ‌ جان دادن دشوار تر - حضور در وحدت و فراغت

نیروی ,18i8 2 این 20d oois مردم : گ 1

چه گفتار نیک و کردار پسندیده و مکارم اخلاق و ماسن آداب محالیست که حوادث روزگار و گردش لیل و نهار را دران تصرفی نیست و از شا خسار رضا میوهآ قناعت بدست آورده از شرهآ نفس و حرص مال و تمنای جاه احتراز نماید که حکماء گفته اند هر که از دنیا بکفافی قانع نشده طلب فضولی نماید ، مثابه کسی است که بکوه الماس رود3 - هر ساعت نظرش بر قطعه بزرگتر افتاده ، بخیال آن بیشتر زود تا بجای رسید که مطلوب بدست آید ، اما باز آمدن متعذر بود - ریزهای الماس پایهای او را خراشیده و تراشیده باشد وآن غافل در اندیش حرص مستغرق شده ازان حال خبر نداشته باشد و آخر بحسرت تمام دران کوه هلاک شده بحوصله مرغان مقام گیرد -

از زیادت طلبی کار تو آید بزیان

سود اگر خواهی از اندازه زیادت مطلب

ساقی الطاف یزدانی پر کس را در فراخور حال ساغری داده و هیچکس را ز مشرب عنایت و سر چشمه مرحمت محروم نساخت - بدانچه از دیوان خانهآ ازل حواله شده خرسند باید بود وطلب فضولی نباید کرد [1Btd, fol. 309 8] که نه هر چه از آنها بخانهٔ‌ ms07 آرزو سر بر زند بر وقق مراد محصل تواند شد - بسیار کس از غایت حرص و شره بامید دولت در ورطه محنت ونکبت آفتاده و به وی منفعت در مهلکه مضرت گرفتار شده اند - گردنی که بسلسلهآ حرص بسته شد ، عاقبت بتیغ

و هر چند کسی بزیور انواع دانش و فضایل آراسته باشد ، چون قضای ایزدی با او یار نباشد هیچ ثمره نخواهد دید - و از مقدمات کمال خود نتیجه ای تخواهد یافت - چه بسیار دانایان که استحقاق دولت داشته اند ، از قوت یکروزه محروم بوده اند - وبسی جاهلان بی استعداد بر سریر عزت و شوکت نشسته اند و5 بر آینه این حالت جز وابسته بحکم سبحانی و فرمان یزدانی نیست - پر گاه محتق شدکه فاعل حقیقی جز ایزد متعال نیست و اگر او خوابد [fol. 57a] مقصود بر کس بی تعب و مشقت6 بدست در آورد و اگر ارادهٔ‌ ایزدی بحصول آن تعلق نگیرد بهچوجه جد و جهد فایده نخواهد داد - بس ذرهآ امکان8 در درگاه وجوب جز رضامندی و خورسندی هر چه کند نشان بی دولتیست - و هر چه از جاتب او در رسد بی شبه عین رحمت و محض کرامت باید دانست که اگرچه بنده بحقیقت آن و9 لطیفه که در ضمن آن مندرجست بینا10 نیست ، اما چون نیک11 نگرد یقین که صلاح حال12 وی13 دران خواهد بود - چه طبیب ناشناساکه معالجه او متوهم است مر تلخ دارو که بخوردن دهد بکشاده پیشانی گشند و منت پذیرند - دادار جهان آفرین آنچه فرستد چگونه و چرا ms08 آزردگی راه دهد -

بدرد و عاف ترا کار نیست خوش در کش

که پر چه ساتی ما کرد عین الطافست خرد مند آنسیت که از مقدرات اللهی روی نه پیچد و با مقتضیات قضها آلفت گیرد وبر چه از اقتضای قدر از بلا و عناء بدو رسد بخوشدلی و رغبت عمام در پذیرفته

تقدیر : 2 نیست nitsه 5

3 x is به بجز ba,, ooits c1 ,5 نBia, oui1s اندو

6. 18ia., 1 7 بی مشقتuie, ouits 9 8 ن adds را نیک oilb 8 .11 دانا ,وا1818 .10 بandedds و 5ito » و

13.9onils وی 12 onil5 حال

اگر محول حال جهانیان نه قضا ست

چرا مجاری احوال بر خلاف رضا ست

بلی قضاست بهر نیک وبد عنا نکش2 خلق

بدان دلیل که تدبیرهای جمله خطاست

پزار نقش بر آرد زمانه و نبود

یکی چنانکه در آینهآ تصور ماست

بر صفحات تصورات اهل تحقیق مصور است ک هر چه هست بتقدیر ازلی و حکم لم یزلی متعلق ست ، واصل همه قضای اللهی وحکم لم یزلی3 ست و انواع خیر و شر و اصناف نفع وضر باحکام قضا و قدر باز بسته است و بر چه [ol. 56 a] کاتب ارادت در دیوانخانس ازل بقلم مشیت بر صفحات احوال مخلوقات4 کشیده ، لابد است که در عرصهآ وجود بجلوه در آید - و احتراز و اجتناب ازان فایده ندارد - و بمقتضای قدر وقضا وسایط و وسایل ضایع5 باشد - و از بند تقدیر بچا ره و تدبیر رهائی نتوان یافت - وبسر انگشت تدبیر گرهآ تقدیر نتوان کشود که از بیابان تدبیر تا به6 سر منزل تقدیر راه بسیار است و از فضای7 اندیشه تا سرحد قضا مسافت بیحد و نهایت - وچون آفرید گار سبحانه و تعالیا حکمی بنفاذ خوابد برساند8 بمیل غفلت دیدهآ بصیرت بینایان را خیره گردانیده ، نه دیدهآ بصیرت را روشنای ماند و نه تدبیر خرد نفع رساند - چون حاکم9 نافذ ms09 امرر قضا سلسلهٔ‌ ارادت در جنباند ، ماهی را از قعر دریا بفضای هوا رساند - و مرغ را از اوج بوا به حضیض زمین بکشاند10 - بی مقتضای مشیت ربانی هر وقمی که اندیشآ رنگ آمیز بر لوح [o. 56 1] خیال کشد ، بآخر نقش11 خرابی پذیرد - و پر افسون که عزیمت خوان تدبیر12 پیش آورد عاقبت رنگ انسانه گیرد-

کس : .2

1 0 onits 2.1 فصل سیوم:

3. 1Bid., onmita 1 40 حکم لم یزلیid., منافع ,.7814 .5 ممکنات

6. oonita 7.1 بdtad, رسانید : 1 .8 قضای

که این کجاست ز آرام و آن کجا زسفر

سفر مربی مرد است و آستانهٔ‌ جاه

سفر خزانهآ مالست و اوستاد هنر

در خت اگر متحرک شدی ز جای بجای

نه جور آره کشیدی و نمه جفای تبر غرض که چون ارتکاب مشقت کار مردان2 مرد و پیشه شیر مردان نبرد است ، مرد آنکس را توان شمرد که نخست دل از جان برداشته قدم در میدان طلب نهد واز تحمل مشقت نترسیده تا ممکن و مقدور باشد لازمهٔ‌ سعی و جهد بجای آورد که حال از دو بیرون نخواهد بود : اگر چنانچه با شاهد مراد هم آغوش شد فهو المراد ، والا عذر او نزدیک عقلاء [fol. 55 8] واضح خواهد بود - و علو همت او در طلب مفاخر ومعالی3 بر ضمایر هویدا - گردن چرا نهیم جفای زمانه راهمت چرا کنیم بهر کار مختصر یا وکوه را بگذاریم و بگذریم سیمرغ وار زیر پر آریم بحر و بر بر مراد برسر کرددن نهیم پای یا مرد وار بر سر همت نهیم سر

حطامی که ms10 هست مینوشند همجو زنبور بر تو میجوشند

باز وقتی که ده خراب شود [4o1. 54 8] کاسه چون کاسه رباب شود

ترک صحبت کنند و دلداری دوستی خود نبوده پنداری

باز را بسبب آن بر ساعد2 سلاطین جای مقرر شده که سر بآشیانه فرود نمی آرد و جغد بواسطهآ آن در پس دیوار خواری مانده که دل از ویرانه بر نمیدارد -

چون کسی در غربت بورطه9آ محنت آفتاد ، قطع نظر از دولت مودب و مهذب گردد3 و او را تجربهای که مدت العمر بدان فایده توان4 گرفت ، حاصل آید ، و محنت مسافرت او را پخته سازد - مجملا هیچ سایه پرور5 مرکب آمید در میدان مراد نتازد - وسفر آدمی را از حضیض5 خمول و رزالت باوج عزت و جلالت رساند - و ترقیات تمام آدمی را در سفر دست دهد - چنانکه گفته اند السفر وسیلة الطفر ، شمشیر تااز غلاف بیرون نیاید در معرکهآ مردان سرخرو نگردد ، آسمان [ol. 55 a] که پیوسته در سفر است از همه بالا تر است و زمین که همواره در سکون ست پایمال هر اعالی و دونست - نه بینی که پیاده از سفر شش منزل از پیادگی مرتبهآ فرزینی یابد و ماه سبک رو به سیر چهارده شب از مرتبهآ بلالی بدرجهآ بدری رسد -

هر که ترسید از جفای خارقدحی باده مراد نخورد

و اگر چنانچه در وطن امکان ترق نبوده باشد ، ترق کلی خواه از روی صورت وخواه از راه معنی در سفر دانسته بمصداق قل سیر و فی الارض4 قدم بیرون گذارد -

بیت5 ms11

ای که داغی زوطن5 مر همش از غربت2 جوی

گو مشو[د] پارهآ بمرگ تو گریبانی چند

پر چند سفر در ختیست که جز میوهآ فراق بار نیاورد - و غربت ابریست که بموجب مضمون الغربة کربة والفرقة حرقة جز باران مذلت نبارد8 - و تفرج اطراف عالم و تماشای10 ریاض ارم با یاران همدم و دوستان محرم خوش آید11 - و چون کسی از سعادت دیدار والدین و اخوان و دوستان محروم شد ، پیداست ک درد آن بتفرج آنها چه مقدار درمان [542 .51] پذیرد و ربخ او را13 ازان مشاهده چه مایه شفا پدید آید - چه درد فراق یاران و ربخ هجران دوستداران صعب ترین همه دردها وسخت ترین سایر13 رنجها ست - و در غربت هر چند رفاهیت و فراغت تمام حاصل بوده بعشرتی کامل روز گار گذرده1 ، بی دیدار یاران جانی و مصاحبان روحانی چشمهآ عیش او تیره و دیدهآ بخت او خیره خواهد بود - اما چون روز گار آراسته و مال و خواسته16 باشد همم کس اظهار دوستی کنند18 و

1. 18i4, 218 بکیرندil, ounits 18 .3 برi8. برحمت

ra027 : 69:29 : 20 : and 30 : 42 5. f onits بیت

6. 18ia., 18 7 واطنi, 1 .8 غریبid, 18 .9 یارهi4., نیارد

10. 18id0 10 110 تماضایir, ه 6 .12 آمدmils را

اگرچه آنچه مقرر شده است از مکمن8 غیب بظهور میرسد و آنچه روزی نشده چندانکه در جست و جویش7 سعی نمایند بهیچوجه فایده ندارد - وبی مظاهرت الطف ازلی و فیض لم یزلی سهم سعادت بهدف مراد نمیرسد - ولیکن جد و جهد را دخلی عظیم است - بر که آسایش الخمول راحه طلبده ، دایم الوقت در زاوئ خواری و ناکامی خواهد ماند - و آنکه از خارستان9 و الشهرة آفة ms12 نه اندیشد ، باندک فرصتی گل مراد چیده ، در چمن عزت بر مسند دولت خواهد نشست - کل طرب بیخار تعب نتوان چید و در گنج مراد جز بکلید ربخ نتوان کشاد - هوس استراحت مقدممآ خست و دناعت و10 ارتکاب مخاطرت نشانهآ دولت و عزتست - [a 53 .45] نوش تاز11 و نعمت بی نیش آزار و محنت نیست - و هیچکس را12 بی کشیدن رنجهای بیشمار و چشیدن شربتهای ناگوارة1 دست بدامن مقصود نتواند رسید14 - و از جام آرزو بادە16آ مراد16 تتواند نوشید - مرد آنست که کمر سعی بر میان بسته بطلب بر خیزد - و همت بلند داشته بکارهای خسیس راضی نشود و منازل ادانی و ارازل نپسندیده چون عجایز بجزویات17 سر فرود نیاورد- که هر که درجهآ بلند یافت ، هر چند چون گل کوتاه زندگانی باشد ، خرد مندان بسبب ذکر جمیل او را دراز عمر شمرند وآنکه بدناعت و دون همتی سر فرود آورد ، چون برگ نار اگرچه دیر بهایده1 ، نزدیک اهل19 فضل قدری نداشته باشد - و از وی

1 6 onits 2 از. o1nita بی تگیوی سعی : 0 .3 پر چند 4. 1id, 15 60 جار : 14 0 چمن دادند گل را زانکه او گلid. یکمن

7Onits 15 .9 راجه طلبید : ک .8 یشid , onnits و

را Tbid., ornmits 12 باز و.1l. 1did و ad., onnitsط1 10

نشاط : 15 .16 ساغر: 15 رسانید : 14بدگوار : 0 .13

چون سنت اللهی بران جاری شده که ظهور اکثر حالات این جهانی باسباب وابسته است - وحق سبحانه و تعالیل مدار عالم بر اسباب و وسایط4 گذاشته - واگرچه قدرت او بی سبب مهم تواند ساخت - اما حکمت اللهی آن اقتضا کرده که اکثر مهمات بسببها ساخته و پرداخته گردد و بسبب آن قاعده اناده و5 استفاده مهید یابد - بس اگر کسی سبب فایدهآ دیگری تواند شد بهتر از آنست [2 52 .0]م که به سبب دیگری فایده بگیرد خیر الناس من ینفع» الناس -

کسی کم قادر باشد و مکن بود3 که نفع بدیگری رساند، حیف باشد که کاهلی ورزیده از دیگری نفع گیرد - تا بر اوج مراد بکام دل ترق توان کرد ، در حضیض خست و دناءت بنا کامی سیر10 کردن حیفی عظیم باشد - و تا در چمن آسایش گل عشرت تماشا11 توان کرد ، قدم در خارستان محنت12 نهادن غبنی13 فاحش- اما بباید دانست که جد و جهد آدمی را بسر منزل 14 مقصود رساند - و بیابان مجاهده را بقدم سعی قطع کردن جمال مراد بنظر مشاهده در آورد - هر که در میدان بمت علم جهد بر افراشت و در ارتکاب محنتها15 صفت تن آسانی و فراغت 1 28id,, onits 18 ,2 هرia0 واسایط :ک1 40 بهمچو : 0 .3 بغریبی . 2Bi, ommits6 و. fi, 7 تنفعi4., onni1s لقمه :89 بیت

9. onits 18 .11 سپردن : 6 00 و ممکن بودid0 تماشان t2 4 : 15 13 محبتi8d. 8 .14 عبنی o0i15 منت :1 .15 منزل

حاصل الامر ، مرد محتاج نزد ابناء زمان مردود و بیقدر باشد - و اگر باین حال عیاذا بالله طمعی از وی10 فهم کنند ، دشمنی او در دلها متمکن گشته

الحیأمن الحیأ من الایمان «248idچاره جز این ندارد ,1014 10

بدانکه اهل دنیا جویای2 یکی ازین سه مرتبه باشند ، اول : فراخی نعمت و سهولت اسباب آن واین مطلوب جمعی باشد3 که همت ایشان در توشیدن و پوشیدن واستیفاء لذات نفسانی مصروف باشد - دویم ms15 : رفعت منزلت و ترقی رتبت ، و بزرگی جاه4، واین طایفه اهل جاه ومنصب باشند و بدین دو مرتبه نتوان رسید الا بمال - سیم : یافتن ثواب آخرت و رسیدن بمنازل کرامت - و این گروه اهل نجات و در جاتند ، وحصول این مرتبه نیز بمال حلال میسر تواند شد نعم المال الصالح للرجل الصالح ، مجملا مال سرمایهآ دنیا وآخرت می تواند شد -

و هر چه از مراتب جهان کسی خوابد بسبب مال بدست میتوان آورد- [4ol. 50 a] و شخص متاج چنانچه از لذات دنیا بی بهره است ، از درجات آخرت نیز عروم باشد، و موید اینمعنی است ظاهر حدیث نبوی که الفقر سواد الوجه فی الدارین5 ، زیرا که شاید در طلب روزی بر وجه نا مشروع شروع نماید که موجب نکال و وبال آنجهانی گردد و6 چنانچه درین عالم به محنت افلاس گرفتار است ، در عقبی نیز بزندان شقاوت ابدی محبوس باشد - گفته اند کم7 بر ک، مال ندارد چون مرغ بی بال و پر است -

مال سرمایهآ جرأت وپیرایهآ قدرت وصیقل رای و پشتیبان قوت است - هر که مال ندارد یار ندارد ، و مرد تهی دست مفلس پرکاری که کند با تمام نرسد و هر آرزوکه از سویدای دل او سر بر زند بحصول نه پیوندد - چنانکه بزرگان گفته اند هر که برادر ندارد هر جا که آفتد غریب باشد - و هر که فرزند ندارد ، نام و8 ذکر او از صنحە9 روزگار محو شود - و پر که بی چیز بود نه از عمر خود تمتع یابد و نه از دوستان خود بهره - درویشی ظاهر و احتیاج اصل همه بلا باست، و واسطه دشمنی خلق وبر دارندهآ حجاب حیا و مخرب بنای مروت و مجمع شر و

در مذمت و تنگدستی وسعی نمودن در طلب دولت : 3 .1

4. 18id, بزرگی و جاه جویان : 200

بزرکی وجاه «10t4 40 باشند :ک1 30جویان : 0 .

5. oits 1 .6 و مویداینمعنی - فی الدارینdiad., omitsو

وحکما گفته اند ک دوستان سه گروهند : دوست خالص، و دوست دوست، و دشمن دشمن - و دشمنان نیز1آ سه فرقه اند : دشمن ظاهر، ودشمن دوست ، و دوست دشمن - یار خود آنکس را باید دانست که یار دوست تو باشد - و دوست خود کسی را باید شناخت که در طلب رضای یار تو میکوشیده باشد - هر که بدوست تو پیوندد ، دوست داشتن تو نیز او را واجبست . اگر همه اغیار بود وهر که از وببرد ، بریدن تو نیز از وی لازمست - اگر همه خویش و تبار [o. 49 b] (1aeunma) باشد

پند حکیم محض صوابست و عین خیر فرخنده بخت آنکه بسمع رغا شنید

آنگ زبانش دگر و دل دگرتیغ بباید زدنش بر جگر

حسن عهد و وفا کار جوان مردان صاحب کمالست و ازین است که آزاد مردمان2 زود دوست شوند و دیر دشمن گردند ، چون کوزهآ زرین که دیر شکند و زود باصلاح آید - وسفلگان دیر دوست شوند و زود بنای دوستی ایشان منهدم گردد - چون کوزهآ سقالین که زود3 شکند و بهیچ روی مرمت نپذیرد -

و حکماء گفته اند کم دوستان دو نوع باشند -

اول آنانک4آ برغبت تمام و صدق [ot. 47b کامل و میل خاطر بی شایبهآ غرض و ریا بجانب موالات5 و مودت گرایند و6 دوستی ایشان برای مراعات وقت و مصلحت زمان وجاه و مال دنیوی نبوده باشد -

دویم . آنانکم7 بنا پر اغراض طرح محبت افگنند -

طایفه اول که بصفای نیت وخلوص عقیدت افتتاح ابواب مودت کرده باشند ، در همه حال اعتماد را شایند وبهمه وقت از ایشان ایمن توان بود - و5 بر محبتی که از ایشان بظهور رسد از صمیم قلب خواهد بود . اما جمعی که بنا بر اغراض طرح دوستی افگنده باشند ، حالات ایشان بر یک قرار نخواهد بود ، هنگام مباسطت بساط نشاط بگسترند ودر وقت8 مهلکت و مخافت بنظر بی التفاتی18 بجانب دوست نگرند و مرد خردمند دل در محبت11 ms17 چنین دوستان نبندد -

و گفته اند آنکه دوستی برای مراعات وقت و مصلحت زمان داشته باشد [fol. 48 2] مانند صیادیست که دانه برای سود خویش پراگند نه بجهت سیری مرغ - و چون این دوستی بغرض آمیخته است یمکن که سر انجام آن بعداوت کشد . بس باید که چون کمال فتوت و وفاداری و هوا خوابی و محبت دوستی معلوم کنی و بدانی کس محبت. او خالی از ریا است و ثمرهآ دوستی و نتیجهآ مودت

سیم : آنکه اگر احیانا در بارهآ تو احسانی کند در دل ندارد -

چهارم : اگر از تو نفعی و همراهی بیند او1 را نراموش تکند -

پنجم : اکر سهو و خطای از تو بیند بر تو نگیرد و قطع اختلاط نکند - و

چون عذر خواهی کنی2 قبول کند که آدمی جایزالخطاست -

ششم : این که مکارم اخلاق و محاسن صفات در طینت او3 سرشته بنای

دوستی و مودت را بی غرض وریا استحکام داده باشد -

که صحبت چنین کس که از صدق نیت و صفای طویت بود ، از مغتنمات روزگا راست و هر آینه بصفای صحبت اوه غبار ملال [4o1. 46 1] از آینهآ دل محو توان کرد و بنور حضور او ظلمات اندوه از هوای سینه مرتفع توان ساخت و کلیه در آداب مخالطت و مصاحبت، باعتقاد مسود این اوراق ، وفا و حقیقت و بانجام رسانیدن دوستیست که مشام هر جان که بوی وفا نشنیده ، از روایح ریاحین محاسن آداب نصیبی ندارد - ودیدهآ هر دل که رنگ وفا ندیده ، از انوار مکارم اخلاق بی بهره بود -

وقا مشاطهآ عروس کمال است و خال رخسار حسن و جمال - هر گلزار که درو نهال ونا پرورش نیابدة بیچ مرغ دل بر شاخسار محبتش مترنم نگردد - وسمت نفاق و بیوفائی داغ شقاوتیست که اثر آن جز بر ناصیهآ حال بی دولتان ظاهر نگردد . ووصف پیمان شکنی رقم مذلتی است که جز بر لوح جبین6 خاکساران مرقوم نشود - چهرهآ هر ms18 عهدی کم آرایش از خال وفا یابد ، مرغ دل هیچکس از رشتهٔ‌ محبت او رو برنتابد7 - وهر رخسار [fol. 47 a که از خال وقا خالی باشد ، بیچ صاحب نظر پرتو التفات برو نیندازد - بر که بعذر و نفاق شهرت یافت ، هیچ صاحب دل رغبت صحبت او نکند - و آنکه بر بد عهدی و بیوفائی موسوم شد، نزدیکر بیچکس بدرجهآ قبول نرسد ، بلکه اجتناب از مقالات او لازم شمرند وانکار بر افعال و اقوال او واجب دانند -

2. did., ormits کنی 10 oits او را

4. 3onits او

اگرچه اکثری از ال زمانه3 این حال دارند که بر دوستی ایشان اعتمادی نیست و دوست خالص حکمر کیمیا گرفته است و محبت بی علت چون عنقا روی بآشیانه عدم نهاده ، ویار موافق و دوست مشفق جستن ، آهن سرد کوفتن و کشتی بر خشک راندن واسب [ 4o. 45] بر روی دریا تاختن است و از مردم دنیا حسن عهد طلبیدن همان مزاج دارد که سهیل را با ثریا جمع کردن - و از اهل روزگار چشم وفا داشتن چنان باشد که نهال گل در آتش گلخن نشانیدن -

و گفته اند که مهر وکین اهل روزگار دربی اعتباری حکم تقرب سلطان و جمال خوبان و وفای زنان و تلطف دیوانگان و سخاوت مستان و فریب دشمنان دارد که بر هیچ یک اعتماد نتوان کرد و دل در بقای آن نتوان بست- چه وفا دارویست4 که در طبلهٔ‌ عطاران روزگار5 یانت نشود - و حسن عهد جوهری که در خزانه زماته موجود8 نباشد - وفا ثانی سیمرغست که ازان7 جز نامی در جهان نیست و نیکو عهدی بمثابهٔ‌ ms19 کیمیاست که کس را برحقیقت او نشان نه . وه برکه درین جست و جو تگاپو کرده بر مصادقت ابنای روزگار اعتماد کند و مرافقت وموافقت اخوان9 زمان را وقعی10 نهد بر خود خندیده [or. 46 a] جهل خود را خاطر نشان اهل خرد کرده باشد - اما هر کس که11 باین شش خصلت آراسته بود در دوستی او قصوری نیست و اختلاط را شاید -

اول : آن که اگر بر عیب تو اطلاع یابد ، در اظهار آن کوشیده ترا در

دفع آن ترغیب نماید -

دویم : آنکه چون بر بنری واقف گردد یکی را بده بار12 نماید

1. 18id.. 3 در باز نگریستن :»2او. a8ds این زمانه

موجود o1nits ک عطار و روزگار و.18i4 5 وفادار رویست : .4

دفعی ,.1814 .10 ابنای ,.18id .9 و dta, enits 8 ازو : .7

11. 6onite91 1 کهiad.باز و

بس خرد مند آنست که دو سه روزی که رقم هستی بر صفحهآ وجود3 او نگاشته شده ، دامن دل از صحبت خردمندان در نه پیچد ، وبا خرد مندان مصاحب شدن و کلمات ونصایح ایشان را پیشوای کاز خود ساختن سرمایهآ سعادت و اقبال و وسیله وصول بمرتبهآ کمال تصور نماید و صحبت اخیار ومباشرت4 ابرار را سبب اکتساب فضایل و فواضل و رابطهٔ‌ اجتماع در سلک اعالی و افاضل میدانسته [b 44 .5]] باشد که فایدهآ مصاحبت ایشان بسیار و ms20 متفعت مجالست اینان5 بیشمار است ، و صحبت نیکان کیمیای سعادت و ملاقات اخیار راهنمای سرمدیست ، و باید که جهد کند که رفیق شفیق بدست آورده از دشمنان دوست روی بپرهیزد - ودر دوستان خالص و یاران موافق آویزد وطرح دوستی با خداوندان عقل افگنده ، از صحبت جاهلان بفرسنگها بگریزد و از مردم ناپاک و» بد گوهر ، زشت سیرت اجتناب کرده ، گوهر قیمتی نفس نفیس را در سلک مردم سفله طبع ، دون همت ، لئیم مشرب منافق انتظام تدهد که چنانچه صحبت اخیار و ابرار را منفعت بسیار است ، مصاحبت نا اهلان7 واشرار را نیز مضرت بی نهایتست - و همچنانکه میل بصحبت اخیار واجست ، از معاشرت اشرار نیز احتراز لازست ، چه صحبت مؤثر است - همچنین که همنشینی نیکان فواید کلی دارد اختلاط بدان [2 45 .2] نیز نتابج نالائق بظهور میرساند - و همچنانکه صحبت نیکان سبب مزید دولت ومسرت است ، مخالطت بدان نیز موجب ضلالت و مذلت استه - و صحبت بدان زود تراثآر کند وضرر ایشان در اندک زمانی بظهور رسد - وبی شبه پر که از مصاحبت9 نا جنس احتراز نکند ، کشتی عمرش بگردابی

و حکماء در باب دوستی میزانی نهاده گفته اند که دوستی با یکی ازین سه طایف واجبست - اول . ارباب علم و فضیلت که ببرکت صحبت ایشان سعادت دنیوی و آخروی حاصل شود - دویم ، اههل مکارم اخلاق که خطای دوست را پوشانیده نصیحت از یار دریغ ندارند - سیم : جمعی که بی غرض بوده بنای محبت و دوستی بر صدق و اخلاص نهند - وچنانچه دوستی این سه طایفه واجبست احتراز نیز از سه طایفه لازم است -

یکی8 : نا سق و اهل نجورکه همت ایشان بر مشتهیات نفس مقصور بوده ، صحبت ms21 ایشان نه سبب راحت دنیی وته موجب رحمت آخرت باشد -

دویم9 : دروغ گویان و ارباب نفاق که صحبت ایشان عذاب الیم و معاشرت با ایشان بلای عظیم است [1ol. 43 8] که پیوسته با دیگران از تو سخنان غیر واقع باز گویند10 و از دیگران پیغاسهای فتنه آمیز وحشت انگیز بخلاف راستی باز نمایند -

سیم11 . ابلهان و بیخردان که نه در جر منفعت بر ایشان اعتماد توان کرد ، و نه در دفع مضرت - و بسیار آفتد که آنچه عین خیر و نفع تصور کرده باشند محض شر و ضر آفتد و نکته درین که گفته اند :

مصرع : دشمن- دانا به از نادان دوست

این تواند بود که دشمن چون بحلیهآ عقل آراسته بود ، دور اندیشی را12 شعار خود ساخته تا فرصت نه بیند زخم نزند ، و از حرکات و سکنات و افعال و اقوال او آثار انتقام مشاهده کرده خود را محافظت توان کرد - اما دوستی که از دولت دانش بی بهره باشد ، هر چند در تدبیر مصالح و سهمات مدد نماید18 مفید نیاید -

و 1bid., onits .3 مدد id., onits 2 برورشن پذیرفته ,.14ظ] .

4. 7id.18 .5 وی وim., نتوانند و.181 .6 نتوانند

و بطریق ملایمت [b 40 .51] ظلم را در نظر پادشاه نکوهیده ساخته ، عدل را بتعریف و توصیف در دل او شیرین کند که اگر چنانچه پادشاه را بر ظلم ترغیب نماید او نیز دران مظلمه شریک باشد و از زنگار غرض دل خود را تیره نگردانیده جمال صواب را مشاهده نموده در نظر پادشاه جلوه نماید- و آنچه او را بخاطر رسد که موافق صلاح دولت بوده باشد بعرض رسانیده ، بهیچوجه طریق مناصحت فرو نگذارد - و بر کما هی احوال هر کس اطلاع یافته ، حقیقت هر یک از ملازمان را معروض دارد ، تا پادشاه اتباع و لواحق خود را نیکو شناخته بر اندازهآ اخلاص وتمیز و رای و تدبیر هر یک واقف شده3 ، هم از خدمت ایشان اتتقاع گیرد وهم نراخور استحتاق هر یک را بنوازد . اما تا بار ها شخصی را تیازموده یاشد و وثوق و اعتماد تمام بران شخص نداشته [o1041 2] باشد ، او را تعریف تکند که بوقت آزمایش شرمنده نشود -

و چون تقرب پادشاهانرا اعتباری نیست و هر عملی را عزلی و بر دولتی را نکبتی در پی بست و در اندک فرصتی رقم نا آمیدی بر صفحهآ بختیاری و کامگاری کشیده میشود ، باید که باقتدار و اختیار خوده مغرور نشده تکیه بر عزت و احترام نکند واز رجوع خلق و تردد مردم به تنگ تیامده بوقت ملاقات با هر کس گره بر پیشانی نزند و5 بدان مقدار که تواند با مردم نیکوی کرده با زیردستان چنان زتدکی کند که خواهد6 زیردستان با او معاش کنند که فایده تقرب و اختیار بدرگاه سلاطین آنست که فواید احسان بخاص و عام رسانیده ، خورد و بزرگ را شرمندهٔ‌ احسان و نیکویی خود کندا - هر که نیکی میکند بخود میکند و پر که9 [1o. 41b] خود را باین اخلاق وصفاتی که مذکور شد موصوف ساخت ، خدای

و بنای کار خود بر امانت ودیانت و راستی نهاده بشعاع شعلهآ رشوت دیدهآ امانت خود را خیره نسازد - و حرص فتنه انگیز وطمع فریبنده را بر عقل راهنما مستولی نساخته کمر طمع نبندد - تا بمضمون عز من تنع3 و ذل من طمع ، لباس عزتش به پلاس مذلت مبدل نشده ، از تیرگی ضمع غبار خواری بر دیباچهآ احوالش [fol. 39b] ننشیند- و حکماء گفته اند که امانت رکن اعظم ست از خصایل حمیده و دیانت اصل محکم است از اخلاق پسندیده - امانت ودیانت را علامت ایمان گرفته اند و امانت صفتی است که مردم خوار را4 عزیز گرداند و خیانت مردم عزیز را خوار سازد - بس باید که از جادهآ راستی بهیچ وجه انحراف نورزیده ، سیرت خود را بر قانونی نگاهدارد که سبب نیکنامی صاحب و آبادانی مملکت و خشنودی خلایق باشد - و راحت و آسایش را بخود حرام کرده جهد کند که همیشه حاضر باشد - و از دروغ گفتن که قبیح ترین افعالست اجتناب نموده در برابر ملک را ستایش نکند که خوش آمد صریحست -

و آداب نصیحت بجای آورده سخن برفق و مدارا گویده واز عنف و درشتی بجانب لطف و نرمی مایل بوده ، جانب تعظیم را رعایت تمام کند - و از جرات و گستاخی احتراز لازم داند و اگر در قول و قعل بادشاه خللی مشاهده نماید [ol. 40 a] و یا ملک خواهد کمه در کاری خوض نماید که عاقبتی وخیم و خاتمتی مکروه داشته باشد و مضرت او بصاحب عاید شود ، بعبارتی شیرین و رفقی سمام ضرر آنرا باز گفته در تنبیم7 آن بمدارا8 بکوشد ، و مثلهای شیرین دلفریب آورده8 معایب دیگران در اثنای حکایت تقریر کند و آنچه بصواب نزدیک باشد باز نموده از سوء 10 عاقبت آن او را بیاگاهاند11 و وج12 فساد آنرا روشن ساخته ، تا استقامت در ms24 رای و تدبیر وی13 پدید نیاید دست باز ندارد که اگر شرط امانت و نصیحت بجای نیاورد14 او دشمن ملک باشد - و اگر چنانچه کاری کند کن

1 5mite 18 2 یکیid.قع «.1814 .3 بگذارده و

5 5its 28 .6 گویند : .5 راia4,, onits خواهد ک

آورده 5omi1s ,,18id 9 بمدا ,.18i .8 دفع و5ر

وجس 5mits ,1ia 13 نکابدارد : گ .11 سوی عاقب: ن . ف

pa., 5i1e 14 وی. bid.، نیارد a 5rito tlhe folleriae او

بر که در خدیت بلوک بمرتبهآ تقرب رسد بعله دوستان و دشمنان مک خصم او شوند - دوستان از روی حسد بجهة جاه و منزلت1 و دشمنان بجهت مناصحت وی در مصالح ملک و ملت - و هر گاه اجاع بر عداوت متعقد شد الیته ایمن تتوان بود و خوشدل نتوان زیست ک2آ اگرچه پای بر فرق کیوان نهد سربسلامت تبرد - والممخلصون علی خطر عظیم از آنست کم اهل حقیقت پشت بدیوار امن و راحت نهاده اند و روی از دنیی تا پایدار بر تافتم3آ عبادت خالق را بر خدمت مخلوق گزیده اندکه در حضرت عزت سهو و غلط و غفلت4 روا تیست و ظلم وستم جایز نه ، جزای نیکی به بدی و پاداش طاعت بعقوبت نبنددة - و در احکام بادشاه پادشاهان از سمت عدالت گریز نباشد -

چه اکثر کارهای خلایق بر خلاف صفت خالق [ol. 38b] بانواع اختلاف و تفاوت آلوده است ، و از اتفاق و ملاحظهآ استحقاق بر طرف6 افتاده ، گاه مجرمان لازم العقوبت را جزای کردار مخلصان صافی طویت ارزانی دارند وگاه ناصحان واجب التربیت را بعذاب ذلت خاینان مؤخذ7 نمایند - کسی باشد که خزاین روی زمین بخازن شاه سپارد ییک جو منت ندارند و دیگریرا بد شنامی سر رقعت با وج عزت بر آرند - بی نیازی بین و استغنا نگر خواه مطرب باش و خواهی نوحه گر

پس پر کس را تقرب ملوک حاصل شود ، چون میامن عواطف ایشان ms25 بمثابهٔ‌ عزیز محترم9 و تامی گردیده است که در ظل دولت و سایم 10 ملازمت ایشان پای افتخار بر قرق اکفا واقران نهاده ، باید که حقوق اعطاف و اکرام ایشان را نابود ندانسته ، همت خود را بر متابعت ایشان مقصورگرداند و باخلاص واعتقاد [ol. 39a] و دولتخواهی تمام خدمت کرده در هیچ باب مصلحت ولی نعمت را قرو نگذارد و اگر او را بزار جان باشد فدای یکساعه قراغت صاحب خود ساخته ، برای آنکه جهت مخدوم خود حق گذاری کند و نام هوا داری بر

گفته اند که صحبت با کسی که قدر آن نشناسد و خدمت شخصی5 کم قیمت5 آن نداند شابه7 آنست که کسی بر آمید محصول تخم در زمین شوره بیفشاند یا بر رویه آب روان غزلهای تر و تازه نویسد -

ازین خوان کس نخاید لقمآ نان که سنگی نایدش در زیر دندان و گفته اند که خدمتگار ملوک در خوف18 و خطر و بیم ms26 و دهشت همخوابه11 پلنگ و همخانه12 شیر می ماند- اگرچه پلنگ خفته و شیر نهفته باشد ، عاقبت آن یکی سر برآرد و این دیگری13 دهن بکشاید -

1 /2id بیچاره کم کسی : .3 حکماء و گفته : ی2 رای

قدر قیمت .18i .6 کسی : 5.0 نه 9i., omitsی *

بیت 28id., omits .9 بروی ,18i .8 مشابه: *7

بهمخانه و1228240 بهمخوابه ,.18i4 .11 خدمت :10

بیت 14.18ia0 دیکر :4 .13

قم دویم : در آداب خدت ملوک

بدانکه خدمت سلاطین کاری پر خطر و مهمی سخت دشوار است و حکماء پادشاهانرا [ol. 36 1b] بکوه بلند تشبیه کرده اند که اگرچه دران معدن جوایر قیمتی ست هم رقتن بران دشوار است و هم مقام گرفتن دران مشکل - و خدمت ملوک را تیز بدریا تشییه کرده اند که بازرگانی8 که سفر دریا اختیار کند9 ، یا سود بسیار بدست آورد یا در غرقاب بلاکت گرفتار شود - و گفته اند پنج چیز درین جهان بی پنج چیز نباشد : ملازمت سلطان بی آفت ، مال دتیا بی نخوت ، معابعت10 بی محنت ، مجالست زنان بی بلیت ، مصاحبت لئیان بی مذلت - بیچکس ملازمت ملوک اختیار نکند که بسلامت ازان ورطهٔ‌ خونخوار بیرون آید - و هیچکس از خمخانهآ دنیا جرعه نچشد که سرمست و بی باک نشده سر تجبر ms27 از گریبان عصیان بیرون نیاورد - و هیچکس در طریق هوا و هوس قدم ننهد که در معرض محنت11 نیفتد - وهیچ مرد با زن صحبت ندارد که بانواع [fol. 37 2] فتنه مبتلا نشود و هیچکس با مردم لئیم شریر فتان اختلاط نکند که عاقبت خوار و ذلیل و12 بیمقدار نشود -

و ارباب حکمت پادشاهانرا بآتش سوزان تشبیه کرده اند که اگرچه بپرتو-

داشته باشند 18id., adds 2 لشکری را : 0 10

را 78id., onits 4 ارکان دولت واعیان حضرت : 4 .3

5. 28id00 6 بجمیع. onita 7 وfonits بگزند

کند 18ia,ounits .9 بازارکانی : .8 5. 8ia. a5 10 متابعت هوا «لi18 18 12 عت، oite و

که گفته اند آفت ملک و خطر سلطنت1 بیکی ازین س2 چهار چیز باشد -

اول . نیک خواهان را از خود محروم گردانیدن و اهل رای و تجربه را خوار داشتن -

دویم : هوا و هوس ، و آن مولع بودن است بزنان3 و راغب بودن 2ot.34 3] بشکار و مشغول شدن4 بشراب و میل نمودن بلهو و لعب -

سیم : تند خوی که افراط بودن درخشم5 راندن و مبالغه در عقوبت و سیاست -

چهارم : جهل ، و آنچنان باشد که در موضع صلح جنگ گراینده و در محل جتگ بصلح میل نمایند و در وقت ملاطفت مجادلت نمایند - وآنجا کم7 سد قهر باید بست در لطف بکشایند -

پس باید که ملازمانرا باندک جریمه در معرض عتاب و خطاب در تیاورند ک بمواره سلاطین باب5 عفو و مرحمت ، نقش جرایم از جراید احوال اصاغر قرو شسته اند و از روی شفقت دامن اغماض بر بی ادبی وجسارت ایشان پوشیده و چون از مقربان و ملازمان جنایتی بظهور رسد و بعفو ایشان مستظهر شوند ، دیگر باره از شربت عنایت سیراب گردانیده ، شرمندهآ تفقد خود سازند که این شرمندگی ایشانرا بد تر [Fo. 34b] از انواع سیاست است -

بیت9

چوب را آب فرو [می] نبرد حکمت چیست

شرمش آید ز فرو بردن پروردهآ خویش ms28 و اگر احیانا کسی را مورد عتاب و خطاب فرمایند ، بزودی مشمول عواطف تسازند و پرگز حکم- بیهوده نفرموده10 ، هر سهمی که بدان امر کنند و سخنی که بر زبان ایشان جاری شود ، بنقیض آن تا ممکن باشد تکلم نکنند که جمیع اینها محمول بر خفت است - و اگر میان خشم و لطف ایشان مدتی نگذرد اعتباری نداشته باشند11 -

و باید که هر کس را تربیت کنند ، در تربیت16 و تقرب او زیاده از حد

1. [id.2 خطری ملک و onits 18 .3 سaadl, بزبان

*. 75i, onits 6 .6 جشم ..1814 .5 شدن o1nits کرایند

7. nits 18 .8 کهid.. 1 .9 بابBid.. ounits بیت 8iad.ترتیب .ل1814 12 باشد .1818 .11 مفرموده و : and omi1o وتقرب 175

گفته اند که مرتبآ سلطنت مثاب1آ رتبآ حسن و جمال ست ، چنانچه محبوب دلآویز را هر چند2 عاشق بیشتر است ، حسن او را جلوت3 ظهور زیادت بود4 - سلاطین را نیز هر چند ملازم بیشتر باشد ، میل ایشان بر زیادتی خدم و حشم بیشتر بود [a 33 .451] پس ایشان را باید که با امراء و ارکان دولت و سران سپاه و ملازمان درگاه طریق عنایت و شفقت مسلوک داشته روز بروز در ازدیاد ایشان میکو شیده باشند -

و چون کسی را تربیت5 کنند بی سبب کلی او را خوار نسازند و هر کرا بردارند بی آنکه امری عظیم ازو حادث شود6 از نظر نیندازند که زود برداشتن و زود افگندن سطوت سلطنت را زیان دارد و بمجرد گمان سلازمان و نزدیکان خود را دور نگردانند - وتا جمال یقین از پس پردهآ گمان روی ننماید در تضیع حقوق ایشان سعی ننمایند و بمجرد شنیدن سخنی از جا نرفته ، تا بدلیل روشن و برهانی ساطع7 بر حقیقت سهمی اطلاع نیابند ، هیچ8 حکمی2 به امضا نرسانند که تیشه بر پای خود زدنست و از طریق مروت و سنهاج حقیقت دور شدن - و بعد ازان که سخن ابل غرض ms29 در معرض قبول آفتاد و عمل نا پسندیده در وجود آمد ، هر چند سخن چین صاحب غرض را بر وجهی [33b for0] گو شمال دهند که عبرت دیگران شود ، اما خانهٔ‌ عقل خود را خراب کرده باشند و پشیانی10 سود ندهد ، چه بهمه وقت چاکری که از عهدهآ کفایت سهمات11 بیرون آید نتوان یافت و ملازمی که محل اعتماد ولائق تربیت باشد بدست نتوان آورد - و چنانچه سخن دیگران را در بارهآ او بسمع رغا اصغا نمی فرمایند ، باید که بسخن او نیز بدیگران استخفاف روا ندارند تا دیگر ملازمان ودولتخواهان از ملازمتش متنفر نشوند12 ومنافع خدمت و فواید نصیحت ایشان منقطع نگردد ، چه ازین صورت آفتهای بزرگ بظهور رسد -

. 1btid. 6 2 مشابه onits 78 .3 هر چندid., onits جلوت

مبرهن : 74 نشود : 6.0 ترتب و.18ia 50 شود : ک 40

8 /5id2 9 10 حکمی را و1814 .9 به هیچ 0dd5 پشیمانی را

11. F orite ز نشده : 9 12 مهمات and ommits the fotleyin8 و

برکه دراصل بد گهر آنتادبیچ نیکی ازان مدار آمید

زانکه برگزیجهد نتوان ساخت از کلاغ سیاه باز سفید اما ایشان را هم یکباره از عاطفت خود چنان محروم نباید2آ گردانید کم نا آمید شده ترک ملازمت گیرند و بجانب دشمن میل کنند ، بلکه باید همیشه میان3 خوف و رجا روزگار ایشان گذشته ، مهم ایشان بوعده و وعید و بیم و آمید باشد- چنانچه توانگری ایشان را مستقل4 گرداند و آن سبب طغیان وعصیان شود ، نا آمیدی نیز ایشان را دلیر سازد و این سبب. شکست ملوک گردد -

بیت5

نومید دلیر باشد و چیره زبان کاری7 مکن ای دوست که نومید شوم

و نیز باید که زیردستان را از پیش نظر عاطفت دور ندارند که چنانچ بارکان دولت و اعیان حضرت [fo1. 32 b] در کفایت مهات احتیاج ms30 می آفتد ، یمکن که بدرگاه. ایشان مهمی حادث شود که بمدد زیردستان باتمام رسد -

مصرع : کاندرین راه چو طاؤوس بکاره است مگس -

کاری که از سوزن ضعیف آید ، نیزهآ سرافراز در ترتیب9 آن مقصر است و مهمی که قلمتراش نحیف سازد ، شمشیر آبدار در اتمام آن متحیر- وهیچ خدمتکار هر چند بیقدر و بیمقدار باشد ، از جذب منفعتی ودفع مضرتی خالی نیست - چه چوب خشک که بخروارها در رهگذارها آفتاده باشد ، امکان دارد ک بروزی10 بکار آید و اگر هیچ را نمی11 شاید ازان خلال توان ساخت -

1. 25i,, onits o78 2 طعi4,, 182 .3 نیامدd,, درمیان

9. 15idd.18 .5 مغرور وlid, 181 .6 نیتd.جیره و

تربیت : 5 .9 بشکار: 1 .8 ای دوست چنان مکن که : 700

11. 4:onits می بروزنی : 5 ,10

و حکماء گفته اند که پادشاه در تربیت ملازمان چون طبیب حاذق می باید که تا اول از1 حال بیمار و کیفیت علت و اسباب وعلامات2 او استکشافی تمام و استفساری شافی ننماید ، در معالجت و مداورت3 شروع نکند - همچنین پادشاهان نیز باید که بعد از تعرف حال خدمتگاران ، آغاز تربیت کرده آسان بر کسی اعتماد نکنند4 - و مردم. عاقل فرزانه طلبیده ، کسانی را که در کارها غافل و از بنرها عاطل باشند هر مردمان فاضل بنرمند ترجیح ندهند ومنصب خرد مندان را به بیخردان تفویض نکنند که حلیهآ سر به پای بستن و پیرایهآ پای بسر آویختن ست و هر جا که اهل هنر ضایع [fol. 31 8] مانند و ارباب جهل و سقاهت زمام اختیار بدست گیرند ، خلل- کلی در ارکان سلطنت راه یافته شامت آن حال بر سپاه و رعیت برسد - و آن را که جوهر اصلی دارد لائق تربیت دانسته از تربیت بدگوهر بداصل اجتناب نمایند که هر سنگی جوهر نگردد و هر خونی مشک اذفر نشود - و آن را که خست ذات ودناءت طبیعت وخبث باطن بود ملاحظهآ امانت و رعایت دیانت نکند - و چون ms31 صفت امانت ودیانت که اصل اللبابست از میانه مرتفع شد هر عیبی که در حیز امکان داخل است ازو توقع توان7 کرد ، چه از کج مزاج بهیچگونه راستی نیاید و بد اصل زشت سیرت بتکلف ستوده خوی و پا کیزه خصلت نشود - کل اناء یتر شح بما فیه -

و گفته اند که نفس خسیس را پروردن آبروی8 خود بردن و سر رشتهآ کار خود کم کردن ست ودر تهذیب [ol. 32 2»] و تربیت چنین کسان سعی نمودن

و چون خدمتگاران1 کاف و ملازمان کاردان زیب و زینت بارکه ملوک اند و زینت خدمتگاران ملوک عقل وکفایت است و زیب این طایفه دانش و درایت ، پادشاهانرا باید که نظر بر2 محاسن- اخلاق و متانت عقل و اصابت رای و کیاست و کاردانی و اماتت و دیانت و اخلاص وهوا خواهی ملازمان وارکان دولت کرده ، سزاوار تربیت جمعی را دانند که عز اصالت با شرف فضیلت و امانت و دیانت جمع کرده باشند - وچون کسی را خواهند تربیته کنند باید که اول نقود احوال. او را بر محک آزمایش وامتحان زده ، عیار رای ودانش و عقل و درایت و اخلاص او را معلوم کنند و این سه صفت را5 درو ملاحظه نمایند -

اول : امانت در فعل ، که چون مجاوران عتبه سلطنت بصفت [30b .451 اماتت موصوف باشند ، هم مبانی سلطنت استحکام دارد وهم خلایق از ضرر ایشان ایمن اند که اگر چهرهآ حال ایشان بخال خیانت سیاه بود و سخن ایشان تزد سلطان بدرجهآ کمال رسیده باشد ، شایده که بیگناهی7 را در معرض بلیه افگنند -

دویم : راستی در قول ، که هیچ عیبی عظیم تر از دروغ نیست و هیچ چیز بدتر از دروغ5 گفتن نه - واگر کسی را همه فضایل جمع تردد8 ، چون دروغ گوی بود اعتماد را نشاید - و هر کس شمشیر زبانش جوهر صدق نداشته باشد ، در نظر. مردم او را شکوهی نباشد -

سیم : اصل پاک وهمت. عالی ، که ms32 فرو مایه وبی همت قدر انعام و اکرام تشناسد و پادشاه را از منهاج سخاوت منحرف ساخته نگذارد که بهیچکس فیضی و کرامتی میرسانیده باشد وبزرگان گفته اند که هر که دراصل نسیب نیست ، امید را درو هیچ10 نصیب نیست - و چون باین صفت موصوف بوده بحلیه11آ فضایل متحلی و از شیمآ رذایل خالی [o. 31a]] آفتد و عفاف موروث وصلاح مکتسب را با یک دیگر جمع کرده از بوتآ امتحان بنوعی که تقریر آفتاد ملخص و بیغش بیرون12 آید ، بنظر13 تربیت در وی نظر کرده ، در تربیت او تربیت مصالح نگاهدارند و بتدریج او را بمراتب تقرب و مدارج تمکن رسانند تا حرمت او در چشمها و

بذ :24 128d5 خدمتگاران کاران

3. biar., 18 .4 ترتیبid., 18 .5 ترتیبi4., omits را دروغ 18td,, onits -8 نیکنامی ,7.1814 شاید ک 18id, onits .ه

9. 5ia., 00 جمع کرد و /B1d,, omits بحید ,1818 .11 هیچ

13, 5 9i1s بنظر 12. 18idآمد .0

وگفته اندکم اساس تربیت ملازمانرا بلطف و قهر پر دو باید نهاد - بقهر بگیرند نا مردم دلیر نشوند و بلطف بگذارند تا ملازمان نا آمید نشوند و لطف بر وجهی باید که سمت ضعف نداشته باشد و عنف چنان شاید که از وصمت ظلم خالی بود تا نه مخلصان از عنایت بیکرانه نا آمید باشند و نه مفسدان از بیم سیاست قدم در وادی جرات نهند - و هر ms33 یک را در تربیت و تقویت بمرتبهٔ‌ خاص نگهداشته دیگریرا [1o1. 29b] با او شریک و سهیم نسازند تا میان ملازمان حقد و حسد پیدا نشود ، بلکه همه را بر دوستی و موافقت یکدیگر ترغیب نموده از مخالفت منع نمایند که موافقت و مخالصت ایشان دخل7 عظیم دارد وسخن هیچکدام را در بارهآ یکدیگر که از روی رشک و حسد گویند بسمع رضا اصغا ننایند8 .

و نگذارندکه مردم نا اهل بدگو پر9 با مردمر اصیل پاک طینت 10 خردمند در مقام برابری در آیند11 - و12 نگاهداشت این مرتبه را در قوانین سلطنت و مراسم جهانداری اصلی معتبر دانند که اگر تفاوت مراتب از میان برخیزد و اراذل با اوساط و اوساط با اشراف لاف همسری زنند ، هیبت جهانداری را زیان دارد و خللی کلی در ارکان مملکت پدید آید. و ازینجهته ملوک سابقه نگناشتندی که مردم فرومایه بد اصل علم خط آموخته ، مسایل استیفاء وقانون سیاق بدانند - زیرا که چون این رسم استمرار یابد و ارباب [2ol. 30 a] حرفت در معرض اصحاب دولت در آیند ، هر آینه مضرت این شایع گشته ، اسباب معیشت خاص و عام خلل پذیر شود -

1. 181d.47غضب و.31814جرید ,.814 .2 جنایت وbi4.ویرا و 4 701a. ویرا 5. 78ia.281 .6 مشاب وd.7182 نیکان وd018 .8دخلی وidd,, نمایند 9 8 : adds برابری آورد : 119 طبیب : 4 .10 بد گوهر خود را

و این فصل منقسم1 بر دو قسم است - قسم اول : در تربیت پادشاهان ملازمانرا - قسم دویم : در آداب خدمت ملوک که چون تقرب خدمت. ایشان بهم رسد بچه عنوان سلوک باید کرد -

قسم اول : [fo1. 27 a] در تربیت2 پادشاهان ملازمانرا - بدانکه سلاطین و ملوک را از ارکان دولت واعیان حضرت و سایر ملازمان گریز نیست و حاجت پادشاهان بکافیان ناصح و عاملان آمین3 که استحقاق محرمیت 4 اسرار و استعداد و استقلال5 در مهمات داشته باشند ، خود مقرر است - و گفته اند که قصر سلطنت ms34 را چهار قایمه است که اگر یکی نباشد اساس سهمات استحکام نیابد -

اول : امر ای عظام کساصحاب سیف اند و اطراف مملکت را محافظت کرده شر دشمتانرا از شاه و رعیت باز دارند و ایشان رکن6 دولت و اساس سلطنت باشند -

دویم: وزراء کافی کفایت و عمال صاحب دیانت که ایشان پیرایهٔ‌ ملک و سبب استحکام بنای سلطنت وانتظام امور مملکت اند - وسهم والی مملکت بی ارباب قلم متمشی تشود7 و بلکه بچند وجه اینجماعت را بر اصحاب سیف تفوقست8 : یکی9 آنکه شمشیر دشمنانرا [4ol. 27 8] بکار آید نه دوستانرا ، و قلم هم برای نفع دوستان بکار آید وهم برای دفع دشمنان - وکاری که بقلم توان پرداخت به شمشیر نتوان ساخت - دویم . آنکه اصحاب سیف را هوس ملک داری در سر پدید آید و از اهل قلم هرگز این حرکت در وجود نیاید - سیم10 : آنکه اصحاب سیف خزانه را تهی سازند و ارباب قلم خزانه را پر کنند و محل دخل عزیز تر از محل خرج باشد -

هر آینه هر پادشاه کم زمام مصالح و مهمات خود را بوزیری دانای11 هوشمند نیک سیرت ، بی طمع ، بلند همت ، متدین سپارد ، پرگز دست نا کامی بدامن اقبال او نرسد و پای حوادث گرد ساحت سلطنت او نگردد - کم12 اگر بر خلاف این محرست و.18id 4 آمین و.18124 .3 ترتب و.18144 2 منقسم است : 3 .1

5 7id.78 .6 استقبال وir.18 .7 برکن وid, نگردد and onnits the reltemin8 11 .8 وia., 8/ .9 تعولستid., 78 .10 اولi4., سیو دویم

12 183d., چه 110 18i4.داناء و

و باید که چون کسی را یتقرب خود سراقرازی دهند ، سخن دیگران در باب شکست او بعز قبول نرسانند که نزد4 پادشاهی بر که، مقرب شد هر آیته محسود اکفا و اقران خواهد گشت و جمعی بر5 او حسد خواهند برد - و چون اساس عنایت سلطان در بارهآ او محکم بینند ، بلطایف الحیل در نقص حرمتش کوشیده از روی دولتخواهی سخنان فریبنده مکر آمیز بعرض رساتند ، تاوقتیکه مزاج سلطانرا بروی متغیر کرده درین ضمن مقصود ایشان بحصول پیوندد و چون راه این معنی یافتند اکثر ارکان دولت او را منکوب و مخذول ساخته از اینجهت خلل کلی بیادشاه سرایت کند وخاتمت کار بفساد انجامد و دفتر نشاط و بهجت او بر طاقچه عدم آفتد ، بلکه چون این صفت [ol. 26b] از کسی مشاهده کنند ، بر چند زود تره آتش سعایت7 او را بآب شمشیر فرونشانند تا دود آن عرصهآ عالم را تیره وچشم روزگار را خیره نسازد - و اگرچه علمای دین و عارقان معارف حق الیقین در قضیلت عفو و منقبت5 احسان مبالغها کرده اند - اما درین امورکه اثر آن در فساد عالم و ضرر آن در نهاد بنی آدم شایع یاشد ، عقوبت بمراتب از عفو اولیست - و در اینجا عفو و اغماض را مجال نباید داد و تنبیه و تادیب مقسدانرا از لوازم باید شناخت -

شهریاری که فرق دولت او سزاوار تاج سرانرازی و خنصر2 سعادت او شایسته خاتم جهانداری باشد ، [o1. 24 a]] او را باید دانست که با کدام طایقه مجالست3 باید ورزید و سخن ایشانرا4 که از روی دولتخواهی و موافق صلاح دولت گویند بسمع رضا اصغاء باید کرد - و از کدام جاعت اجتناب نموده ایشانرا راه سخن نباید داد ، چه از ملازمان عتبهآ سلطنت اندک جمعی باشند که کمر خدمت بر میان جان بسته در نیکنامی دنیی ms36 و نجات عقبی صاحب خود سعی نمایند ، بلکه اغلب ایشان برای جر منافع یا دفع5 مکاره از خود طریق ملازمت مسلوک دارند - وچون مدار مهم ایشان بر طمع است جمعی بجهت کم و بیش عزت و منصب بر یکدیگر حسد برتد وچون حتد و حسد درمیان ایشان پدید آید انواع حیلها انگیخته صورتهای غیر واقع بعرض رسانند -

و اگر این پادشاه از حلیه5 احتیاط عاری بوده ، سخن ایشانرا بسمع رضا اصغاء ممایدا وبتقحص حالات وتحقیق آن التفات نکند ، انواع خلل و ضرر تولد کرده ، اصناف فساد مترتبb] 8 24.]5، گردد9 - اما چون این پادشاه یدار دل هوشمند بوده بغور مهمات برسد و تفتیش کلیات و جزویات10 تموده ، فروغ راستی را از تیرگی دروغ امتیاز کند و صدق و کذب هر سخن را معلوم خود نماید ، بم دردنیا اساس دولت او از خلل ایمن باشد و هم در عقبی بدولت. تجات و رنعت درجات رسد و اگر تحقیق صدق و کذب تا کرده ، سعایت این در حق آن و غمازی آن در بارهٔ‌ این استماع نماید ، نه11 بر پادشاه و ته بارکان دولت او اعتماد توان کرد ، جهت آنکه پر گاه خواهند مخلصی را در معرض تهمت توانند در آورد - بیگناهان در گرداب قنا گرفتار مانند و مجرمان بر ساحل نجات بسلامت12 و ایمنی گذرانند و نتیجه این13 کار این خواهد بود که حاضران از قبول

خضهر و18i4 .2 تمام:10

3. 75r., 4 محاست [bid., enits را

وچون [1o1. 23b] حق سبحانهآ و تعاللی مردم شجاع را دوست میدارد ، وحافظ و تاصر ایشانست ، بیشتر آن بوده است که بر کس از روی مردی و مردانگی قدم در میدان مبارزت گذاشته دل از جان برداشته است3 ، با شاهد مراد هم آغوش شده قرین فتح ms37 و فیرزی گردیده است ، چه جلادت4 و شجاعت دندان طمع دشمن را برمیکند و ترس و بد دلی خصم را دلیر میگرداند - و بمصدوقه کم من فئة قلیلة غلبت فئة5 کثیرة باذن الله6 ، بسیار اقل بر اکثر ظفر یافته وبسیار ضعیف قوی را شکسته است چنانچه نی هر چند بزرگ و توی بود به چوب باریکی شکسته شود و کلنک بر چند بزرگ جته و قوی هیکل باشد بچنگال باز ضعیف گرفنار آید -

اما اگر چنانچهٔ‌ قوت و قدرت و شوکت خصم زیاده بود و خوف آن باشد که فساد استیلای او در ممالک [1ol. 228] منتشر شده ، رعایا و عجزه و مساکین در معرض هلاک و ورطه تلف3 آفتند وقوت مدافعه و مقابله نداشته باشنده درین حال جز با ضطرار جتگ اختیار نتوان کرد- و مادامیکه بیرون شده5، کار او را طریق دیگر نداتند، طرح منازعت نباید افگند و بلکه نقش حیلتی بر آورده کعبتین خصم را بلطف باز باید مالید - و مال را سپر ملک و تاموس ملطنت باید ساخت که بر بساط تجبر6 و تکبر با آنکه نقش خصم می تشیتد ، داؤ طلبیدن و نرد مخاصمت باوجود آنکه قوت حریف زیاده بود باختن از حکم خرد دور است ، ودشمن را برفق و مدارا زود تر مستاصل توان کرد که بجنگ - چنانچه آتش با صولت اگر بذ رختی آنتد ها نقدر تواند سوخت که بر روی زمینست و آب با لطافت و ملایمت هر درختی که ازان قوی تر و بزرگتر باشد از بیخ بر کند -

و هر آین هر که بی تامل و اضطرار در مقام انتقام خصم درآمده داعیهآ محار به کند ، بر گذرگاه سیل خوابیده ، بر روی آب روان خشت زده باشد چه [23a 210] بر توت خود اعتماد کردن و بزور و شجاعت خود مغرور شدن از عقل دورست - و لیکن مراعات جانب حزم را بدان مقدار واجب باید دانست که کار خود را از ms38 پیش ببرنده و دران باب بمرتبهآ اقراط نباید رسانید که نفس خود را خوار کرده دلیری دشمن بیفزاید و ابواب چاره اندیشی را بر روی خود بسته باشند - و اگر چناچه ملاحظه نمایند که دشمن قصد جان ایشان دارد ، درین حال لابد بحکم غیرت و بمقتضای حمیت قرار مقابله و مقاتله بخود داده ، دل در عنایت بی غایت9 مسبب الاسباب بندند ، و دل از جان برداشته در میدان مبارزت در آیند - 19تا ممکن و مقدور بوده باشد کوشش نمایند که اگر سعی و کوشش11 فرو گذارند در خون خود سعی کرده باشند و چون بکوشند حال از دو

باید کم خصم هر چند خورد و ضعیف وایشان بزرگ و قوی باشند ، احتراز واجب دانسته ، چون بر ایشان5 دست ms39 یابند و این گوهر مراد بچنگ7 در [4510 22a] آورند ، در اطفاء نابیرهٔ‌ حیاتشان تهاون نورزندکه دیگر تدارک صورت نبندد - و چند انکه پشیمانی خورند فایده ندهد - و اگر درکار ایشان غفلتی ورزیده ، رخنه کشاده گذارند ، دشمن که مترصد این حالست ، ناگاه کمین کشاده تیر تدبیر بهدف مراد برساند و در آنوقت قوت تدارک قوت شده ، حسرت و ندامت بهیچ وجه -ود ندهد - و لا شک هر که بچرب زبانی و تلطف ایشان فریفته شده جانب هشیاری و حزم و عاقبت اندیشی را فرو گذارد ، تیر آفت را از جان خود بدفی ساخته ، آتش بلا را برافروخته باشد ، چه دشمن دانا برای مصلحت کار خود کمال ملاطفت بظهور میرساند - وظاهره را بخلاف باطن آراسته دقایق مکره و لطایف حیله بکار می برد - و در ضمن آن فکر های کلی و تدبیر بای عجیب تعبیه میکند و بعذر و مکر آتش حیل بر می انگیزد

بدانکه دو چیز است که اندک آنرا بسیار باید دانست -

اول : آتش که اندک آنرا در سوختن همان ضرر است که بسیار آنرا -

دویم : دشمن که هر چند خوار و ضعیف بود ، کار خود یکند -

و حکماء گفت اند که بر چه ازان مضرتی توان تصور کردة ، بچیز دیگر مندفع توان کرد ، مگر کینه که دفع آن بهیچ چیز در حیز امکان نیاید - مثلا آتش اگرچه سو زنده است آن2 را بآب تسکین توان داد و شعله حقد و خصومت بآب بفت دریا فرو ننشیند3 - و زهر اگرچه کشنده است ، ضرر آنرا به تریاق از بدن بیرون توان برد ، زهر کینه بهیچ تریاق از بدن بیرون نرود ، بتخصیص عداوتی که ذاتی باشد ، چه هیچ دشمنی آنقدر اثر ندارد که عداوت ذاتی- زیرا که اگر میان دو کس عداوت عارضی پدید آید ، باندک چیزی رفع آن ممکنست ، اما اگر دراصل دشمنی آنتاده باشد و با عداوت قدیمی خصومت مجدد تیز متضم شده باشد ، مدانع آن [ot. ms40 21 a بهیچوجه در دایرهٔ‌ امکان داخل نیست و عدم آن بانعدام ذات هر دو باز بسته خوابد بود - آمید دوستی نو ز دشمنان کهن چنان بود که طلب کردن کل از گلخن

چون هیچ حاری محکمتر از حزم و احتیاط نیست و از جمله حزم یکی آنست که بهیچ وجه بر دشمن اعتماد نکنند ، چه حکماء درین باب مبالغه کرده گفته اند که اعتماد بر دوست نا5 آزموده کردن از عقل دور است ، تا6 بدشمن کینه چوی چه رسد .

پس سلاطین را باید که در بیچ باب طریق حزم را7 فرو نگذاشته خصم را خورده و خوار ندانند که حکماء کفته اند دوستی بزار تن در مقابله دشمنی

راز مکشای بهر کس که درین عالم خاک

سیر کردیم بسی محرم اسرار نبود

10 16i.. نیکو یندارد

مدت ربخ adds 9 4 دشمنان : .3 تظم : 2 باید بنهان داشت 30 2 5. x . 0 .6 سیوم onits نموده

5 6 5i10 .10 تواند : 13 .9 هم 5i8, oni1s که

اما ملوک را با پر کس طریق مشورت مسلوک نباید7 داشت و اسرار مملکت را چون مهمات عرف و معاملات رسمی نباید دانست - و8 تا بدین و دیانت و عقل و فطانت کسی را بارها نیازموده باشند ، سر خود درمیان نباید نهاد که نه هر مستشاری مؤتمن باشد و گفته اند که فاش شدن اسرار پادشاه از جانب رباب مشورتیست که بحلیهٔ‌ امانت آراسته نباشند و آنچه از مشاورت9 و تدبیر حاصل آید و رای بدان قرار گیرد نهان باید داشت که در کتمان سر و اخفای [ro1. 19 8] : ما فی الضمیر دو فایده10 متضمن است

یکی آنکه هر مهمی که نهان سازند زود تر بانجاح مقرون گردد -

دویم آنکه اگر آن تدبیر موافق تقدیر نباشد و آنچه در ضمیر است ، از قوت بفعل نیاید ، شماتت اعداء و عیب جویان بران مترتب11 نگردد - و 1078i4, 18 2 بودia.. غروه : : بعروة الوثقنی : 6 3 تعجیل کنند

مچو : 4 .6و ornits 0 .ک بمرادار : ک .4

همچو : .6

7 10id5 8.9 نیامد وnits مشورت : 4 .9و

10. 18ie.. 18 110 دو قایدi8.مرست و

پس بر5 سلاطین واجبست که تدبیر و مشورت را پیشکار خود دانسته هر عقده که پیش آید بسر انگشت تدبیر بکشایند5 - وکارهای خود را بمقتضای [fo1. 18 a] رای صایب پرداخته ، در مراعات جانب ms43 حزم7 و احتیاط جهد موفور بجابی آورند - ودر هر کار از آغاز مهم نظر بر انجام انداخته ، نفع و ضرر آترا بمیزان عقل بستجند - وچون ایشانرا قضیه روی دهد با اهل حکمت و اصحاب تجریت و مردم دور اندیش و پیران عاقبت بین و جمعی که جوپر تدبیر ایشانرا بمعیار عتل ستجیده باشند ، درمیان نهاده مداخل ومخارج آنرا ملاحظه نمایند - و آنچه موانق مصلحت8 و تدبیر بوده باشد بعمل آورند - اگر تدیبر موافق تقدیر آمد ، خود بر سریر اقبال ومسند کامرانی متمکن شوند - و اگر قضیه منعکس شد ، هم دوستان عذر می پذیرند وبم طاعنان مجال وقیعت تمی یابند - وحکماء گفته اند که عاقل آنست که در فاتحه هر کاری نظر بر خاتمهٔ‌ آن انداخته، پش از تشانیدن نهال ثمرهآ او را ملاحظه کند . و در هر چیز وخامت کار وشامت خاتمت مهم خود بشناسد تا از کرده پشیمان نشود - - [fol. 18 b] - 19و عاقبت آن کار بفوز و نجاح مقترن9 گشته بر مقصود ظفر یابد

و در کارها شتاب زدگی ننموده بجانب تامل و تأنی گراید که مضرت تعجیل بسیار و منفعت صبر و سکون بیشمار است - و تأنی همه کاریرا بیاراید و به سبب تعجیل بسی مهات بزیان آید - و شتاب کاری بارباب خرد11 تسبتی ندارد ، چ حکماء آنرا از وساوس شیطانی شمرده اند - و1 بر آینه بر که در کارها زمام

. 15ial., omits 18 .2 خودid, 18 .3 پر ساعتi., omits پر

4 PطiaW., ornits 1 .5 باBid, omits 18 .6 برid., بکشاید

70 /8i2l., بانجاح مترن : ک1 9 موافق و مصلحت : 8.9 جزم

بدانکه اکثری از حکماه رای و تدبیر را بر شجاعت تفضیل داده گفته اند که آنچه بتدبیر1 توان ساخت به شمشیر و تیر از پیش نتوان برد . چنانکه گفته اند ، شجاعت بمثابه تیغ است2 و رای و تدبیر بمنزلهآ دست قوی که آنرا کار فرماید. پرکرا دست بی تیغ بود همه ms44 کار تواند کرد ، اما از تیغ بی دست هیچ کار نیاید و ضایع و بیکار باشد - و هر چند مرد مبارز و دلیر وشجاع بود در مصاف با ده تن [fo1. 17a] یا بیست ، نهایتش با صد تن برابری تواند کرد - اما مرد دانا بیک فکر صائب سلکی را پریشان سازد و باندک تدبیری لشکریرا بشکند ، بتخصیص بادشاها نرا برای صائب و تدبیر درست مطالب حاصل شود که بخزاین و3 دفاین بسیار و خدم وحشم بیشمار میسر نشود -

هر پادشاه آگاه که از میامن عقل بهره مند شده ، اساس احکام خلافت و بنای مهمات سلطنت4 خود را بمشورت و تدبیر گذاشته باشد و بحکم شاورهم فی الامر5 ، بی تدبیر ومشورت بزرگان خورده دان در مصالح ملک مدخل ننماید و تمام نظام اعمال و احکام خود را بتدابیر5 وزیران کامل و مشیران7 عاقل باز بسته8 ، به رای تاصحان امانت گذار مقبول القول استظهار جوید - لا شک بحکم ما یشاور قوم الا هداهم الله ولا رشد [فی] امورو لا مشورة فیها ، بر چه از ایشان صادر شود بصلاح مقترن10 و امنیت عالم و جمعیت حال بنی آدم را متضمن خواهد بود و ملک او پایدار و دولت او برقرار خواهد شد و هر که بسخن ناصحان اگرچه درشت وبی محابا گویند التفات [2o. 17 8] تنموده از جادهٔ‌ مشورت و تدبیر انحراف ورزد ، از پیرایهآ حزم و دور اندیشی عاطل و در میدان خرد و عاقبت بینی راجل باشد وعواقب امورش از ندامت خالی نخوابد بود - و در قبضآ اختیار و اقتدارش جز حسرت و پشیانی باتی نخواهد ماند -

لغت و.218i4 بتدبر 11514

و حکماء جهانرا که دار مکاناتست بکوه تشبیه کرده اند که بر چه از بد و تیک بدو گوی جواب خود همان شنوی. هر که ms45 بد کند طمع نیکی تباید2آ داشت و هر که نیشکر طلبد حنظل نباید کاشت. بلکه سلاطین را باید که بشکرانهآ اینکه فراش تضا بارگه دولت ایشانرا بر افراشته ، و کار فرمای قدر نوبت کامگاری و جهانداری با ایشان گذاشته است ، سعی نمایند که تا کاری که موجب نیکنامی دین و سبب نجات درجات عقبلی 3 باشد از ایشان بوجود آید - وکار خود را باصلاح آوردن ونیت بر اقعال و اعمال حسته مصروف [16b 2510] داشتن را از قرایض و لوازم دانسته ، باران احسان بر مقارق عالمیان می باریده باشتد - تا در روضهٔ‌ ان احسنتم احسنتم لانفسکم4 گلهای مراد ببار آمده در دنیا و عقبی5 مشکور و مستحسن باشند -

اکر بد کنی چشم نیکی مدار که حنظل نمی آرد انگور بار

مپندار ای در خزان کشته جو که گندم ستانی بوقت درو

مثل اینچنین گفت آموزگار مکن بدکه بد بینی از روزگار

کی نیک بیند بهر دوسرای که نیکی رساند بخلق خدای

1. 18i4., 8/ 3 محالستia. 151 3 نبایدشa4. در عقبلی

91r5n/7:7 f8 : 4 6 دینی و عقبنیomits شعر

بر آئینه ملوک را بشکرانة قدرت بر انتقام ، گنه گار خجلت زده را به بشارت عفو باید نواخت ،که اگر گناه نبودی عفو که بهترین فضایلست از ایشان صادر نشدی - و در جمیع کارها خصوصا در خون ریختن تامل واجب باید دانست که اگر کشتن لازم آید فرصت باقیست ، [15b .451] و اگر عیاذا بالله تعجیل تموده بیگناهی را بقتل آورده باشند و بعد ازان معلوم شود که استحقاق کشتن نداشته ، تدارک آن از دایره امکان بیرون بوده ، خون و وبال آن تا ابد در گردن ایشان خواهد ماند - چه خون ریختن کاری صعب واساس4 حیات جانوری را منهدم ساختن مهمی ms46 دشوار است و گذشته را باز آوردن و مرده را زنده کردن خارج از دایرهٔ‌ قدرت بشری - بس ملوک و سلاطین را باید که خود را بصفت5 حلم و بردباری9 موصوف کرده ، شربت ناخوشگوار غضب را بکشاده پیشانی تجرع نمایند - و همیشه چاشتی عفو را بر تلخی عقوبت ترجیح داده ، هر چند گناه بزرگ باشد عفو را بزرگتر دانند -

و چون طبیعت عالم صفت مکافات را متضمن است و ممکن نیست ک اگر کسی از ساغر ستمکاری جرعه نوشد ، بخمار بلا مبتلا تگردد - و یا در چمن اعهل نهال بیدادی نشاند ، ثمرهآ عقوبت و عذاب بر ندارد - تا می توانند بناحق گرد آزار هیچکس نگردیده ، هر چه خود را و فرزندان و متعلقان خود را نپسندند در بارهآ a7 16 .451] دیگران روا تدارند تا فواخ امور وخواتیم مهمات ایشان بنام نیکو و ذکر جمیل متحلی7 باشد و یقین دانند که برگز8 نیکو کاری ضایع نمیشود و جزای بدکرداران در توقف نمی ماند و هر9 کرداریرا جزایی مقرر است و اگر تاخیر درمیان آفتد مغرور نباید شد که دو سه روزه مهلت مجال

و گفته اند کهه حلم از جمله اخلاق پیغمبرانست و غضب وسوسهء شیطان - وسلطان انبیاء علیه الصلواة والسلام فرموده که سعادت دتیوی و مرادات اخروی بر حلم و تیکو خویی3 متفرع است و تزد اهل تحقیق مقرر است که تا کسیت بر غضب مستولی نگردد بدرجهٔ‌ صدیقان نتواند رسید - و بزرگی گفته است که ترک غضب جامع جمیع مکارم اخلاق و محاسن خصالست و ترک ms47 تکردن آن مستجمع تمام تبایح اعمال و فضایح افعال - و حکماء گفته اند که قوت آدمی را به قرو نشاندن7 شعلآ خشم توان دانست و در هنگام اشتعال نایرهآ غضب خود را در قید ضبط در آوردن - والحق هیچ چاشنی در ککام عقل خوشتر از شربت زهر آمیز حلم و بردباری تیت - چه ستوده تر خصلتی که خدای تعالنی آدمیانرا بدان آراسته گردانیده است ، زینت حلم و فضینت وقار است، وحلیم محبوب قلوب باشد -

اکرچه غضب بموتع پادشاهانرا بمراتب بهتر از حلم بی موتعیت8 و جا باشد ل2ol. 15a] که البته غضب را کار باید فرمود که اگر حلم بجای آورتد ، موجب خفت وباعث انهدام مبانی سلطنت ایشان شود. اما محل هر یک را بباید دانست - وچون آدمی از سهو و خطا خالی تیست ، اگر در ازای9 پر جرمی عقوبتی بظهور رسد ، خلل کلی در ارکان مملکت راه خواهد یافت. هر که بنور عقل آراسته و بزیور خرد متحلی10 است و بعنایت ازلی اختصاص یافته در اطفاء نایره غضب میکوشد و چندانکه میتواند آب حلم بر آتش خشم میریزد و

اما بباید دانست که ms48 حکماء سخاوت و شجاعت وحلم را5 محتاج الیه یکدیگر گرفته اند و اکثری ازیشان حلم را که با ثبات و وقار آمیخته باشد بر سخاوت و شجاعت بر دوه ترجیح داده گفته اند که شجاعت همیشه بکار نیاید و در عمر با روزی بدان احتیاج اقتد و سخاوت و حلم که7 همیشه باین بر دو احتیاج می افتده - باز فواید سخاوت مخصوص طایفه باشد و گروهی [o1. 14a]] خاص از موابب انعام بهره مند توانند شد - و لیکن خرد و بزرگ و وضیع وشریف را بحلم حاجتست و منافع خوشخویی خواص و عوام و سپاهی و رعیت را شامل و9 چون احکام ایشان بر خون و مال وملک و ناموس جهانیان نانذ است ، و اوامر و نوابی ایشان بر اسافل واعالی و اصاغر واکابر جاری ، اگر حلم و بردباری را پیرایهآ روزگار و سرمایهآ کار خود نساخته اخلاق خود را10 بحلم و ملایمت آراسته تدارند11، یمکن که بیک درشتخویی اهل اقلیمی را آزرده و رنجور گردانند و بسی مالها و جانها در معرض تلف آفتد - و اگر چنانچه پادشاهی در سخاوت و شجاعت نام حاتم واسقند یار را12 از صفحمآ روزگار

دویم : عزمی راسخ که نتور و تصور در عزیمت او راه نیابد -

سیوم : رای صایب که از صوب اعتدال بجانب خطا و خلل منحرف

نباشد -

چهارم : شمشیر تیز که چون برق جهانسوز آتش در خرمن جان

مخالف زند -

و مقرر است که روضهآ دولت و اتبال بی آب شمشیر نصرت مآب تضارت و سرسبزی تیابد - و نهال امانی و آمال بی آبیاری تیغ ضیمران مثال میوهآ فیروزی بار نیاورد - هم از روی صورت بهشت ، امن و امان در ضمان شمشیر خسروان برقرار ماند - وهم از راه معنی فردوس برین رهین تیغ سلاطین معدلت آیین تواند بود که الجنة تحت ظلال السیوی. چشم امید گیتی ستانی بمشاهدهآ جمال مراد روشنایی یا بد که سرمهٔ‌ دیده از غبار معرکه ms49 سازد- و دست [o1. 13a]] آرزوی جهانبانی بگردن عروس مقصود حمایل گردد که با طلعت سرو قامت نیزه عشق بازد - طالبان ملک را خوبترین لباسها زره است و بهترین تاجها خود و خوشترین منزلها معرکهآ حرب و زیباترین شرابها خون خصم و خوبترین محبوبان شمشیر-

پادشاهان کاگار وتتی با مخدره مملکت دست عشرت در آغوش مراد توانند کرد که آب شمشیر آتش بارشان نام خصم بد اندیش را از لوح حیات بشوید و خسروان نامدار آنزمان ساغر مراد بلب راحت توانند رسانید که پیمانهآ تمنای دشمن را به سنگ ظفر درهم شکنند - والحق لذت سلطنت در سه چیز باشد : اول : دشمنانرا منکوب و مخذول3 کردن ، دویم: دوستان و هوا خواها نرا سر بر افراختن1 ، سیم5 : : حاجت مظلومان بر آوردن و بیچارگانرا نواختن -

بدانک هیچ صفتی آدمیانراء خصوصا اشراف و سلاطین را بهتر از جود و سخاوت نیست- چه عیبی که جمیع هنرها بدو پوشیده ماند بخل است و بتری که هممآ عیب با را بپوشاند سخاوت - سعادت دین و دنیا به جود و کرم حاصل شود- سعادت دین اینکه خدای تعاللی میفرماید که من جاء بالحسنة قله عشر امثالها4 - و معادت دنیا آنکه مرغ دل خلق را بکرم صید توان کرد چنانکه گفته اند مرغ وحشی را بدام توان رام کرد و آدمی را باتعام و احسان صید توان ساخت -

و5 سخاوت [13a .]25] و احسان سبب نیکنامی و دوستکامی و خجسته فرجامیست - و حق سبحانه و تعاللی مردم بلند همت را دوست میدارد و تخم احسان جز سعادت دنیا وکرامت آخرت بر ندهد - و رفعت ارجمند باهمت بلند پیوندی دارد که جدایی ایشان از یکدیگر محال است - از معلم5 اول نقل کرده اند کم فاضل ترین صفتی از صفت باری تعالنی آنست که او را جواد گویند ، چه جود او در جمله موجودات سیران7 کرده و کرم اوکل مخلوقات را فرا رسیده - و صاحب نبوت کبریل صلوات الله علیه فرموده که جود ms50 نهالیست در چمن جنت رسته و برکنار جویبار کوثر نشو و نما یافته که السخاوة شجرة فی الجنة -

سلاطین را همت عالی پیشکاریست کافی و مددگاریست وافی و هر کرا از ایشان همت بیشتر بقدم شوکت بیش تر . ولیکن شجاعت را بر سخاوت مقدم باید دانست ، زیرا که شجاعت مستلزم سخاوتست و هر گاه نفس را تحمل اخطار امری که مظنهٔ‌ هلاکت باشد ملکم8 گردد، بذل مال2 که اعتباری ندارد، یقین که ترد او تنماید - و استلزام سخاوت شجاعت را [fo1. 138 اکثری نیست ، اگرچه مستلزم 10 دیگر ملکاتست- هر پادشاهی را که شجاعت نباشد چون ابریست که باران ندارد - وحکماء گفته اند که بقای ملک و استقامت دولت ملوک جز بچهار چیز ممکن تباشد :

اول : حزمی کامل که چهرهٔ‌ فردا را11 در آئینهٔ‌ امروز مشابده نماید -

1. [5i7.2 آدم یاران وonits 3 م onits دین 4 -0rren 6 : 160 5. 1هnifs 18 .7 متعلم * .6 وid/.اسیران و را 18i4, oni1s .11 استلزام 5 .10 امال .18ia .9 بلک ,181 8

بد انکه سلطنت و جها لداری منزلتی1 رقیع و مرتبتی منیع است و بکوشش خود پای آرزو بران بایه ms51 نتوان نهاد - وجز بتایید آسمانی و سعادت سرمدی و دستیاری دولت و بایمردی بخت بدان درجه نتوان رسید - و چون باتفاق2 [2ol. 9b حسنات این صورت میسر شد ، وحق سبحانهآ وتعالی دربارە یکی از بندگان خود این چنین کرامتی فرموده ، افسر اختیار با فرق اقتدار اوگذاشت، این دولت را عزیز و مکرم باید داشت - و در ضوابط قواعد وحفظ مراسم آن بعدل و انصاف مبالغه باید نمود که اگر شحنهآ عدل بضوابط احوال مردم اهتمام تنماید ، دزد فتنم3آ بدستیاری ستم دمار از روزگار خاص و عام بر آورد - و اگر پرتو شمع انصاف کلبهٔ‌ تاریک دردمندان را روشنایی تبخشد ، ظلمات ظلم اطراف و اکناف مملکت را چون دل ستمکاران تیره سازد - چه ملوک سایمآ آقریدگار باشند ، بی آفتاب عدالت ایشان عرصهٔ‌ عالم منور نگردد - و چز در ظلال مرحمت واحسان ایشان آسایش عالمیان در مهاد امن و امان وجود نگیرد - و پادشاه عادل پناه مظلومان و دستگیر افتادگان باشد - و در خبر آمده که یکساعته عدل پادشاه در پلهآ میزان راجح4 تر است از عبادت شصت ساله - زیرا که تتیجهٔ‌ عبادت جز بعابد نمیرسد ، [4o1. 10a] و نایدهٔ‌ عدل بخاص و عام واصل میگردد - و حکماء گفته اند که عدالت ته جزویست از فضیلت بلکه همه فضیلتهاست و جور که مقابل اوست نه جزویست از رزیلت بلکه همه رزیلتهاست - و از فضیلت. عدالت یکی آنست که خاک در اجزای سلطان عادل تصرف نمیکند - و اگر این سلطان. عادل مسلمان نیز بوده باشد - در قیامت آتش دوزخ هم هاوکارد نخوابد کرد -

و بی شبه ملوک را تسخیر ملک آخرت بدستگیری6 مظلومان و فریاد رسیدن محرومان میسر تواند شد - وهر بادشاه آگاه که مدار کار خود بر تانون عدالت گذاشته از جادهآ عدالت انحراف نورزد ، قواعد7 دین و دولت و بنای ملک . 78i4,, adds 15 .3 باتفاتات حسنه ..21819 منزلتی استia: درد فت 4. 28i181 5 راجت و.هd.، 78 ,6 یادکارd, oitae181 .7 ms52 بd. و تواعد

عتا چرخ را مدار بود ارض را قرار ممتع وبرخوردار دارد3 - تا بود در جهان جنوب و شمال تا بود ماه را مدار و مسیر تخت بادش همیشه چرخ بلند تاج بادش همیشه بدر منیر جگر دشمنش ز خنجر چاک روی بدخواه او چو برگ زریر این دعا را قدسیان از عرش آمین گفته انده -

در تمهید قواعد جهانداری و تشیید مراسم فرمان فرمایی و ترویج احکام شریعت غرا2 و تاسیس مبانی ملت بیضا کوشیده با نامل عنایت بیغایت ابواب مرحمت و احسان بر روی خلایق کشوده است وبساط معدلت و امتنان3 در بسیط ربع مسکون بنوعی گسترانیده وسایهٔ‌ عاطفت بر مفارق عالمیان ینهجی مبسوط گردانیده که صیت معدلت و کامگاری او در اطراف و اکناف عالم مایر ، و صفت عظمت وشهر یاری او چون نیر اعظم در نصف النهار ظاهر است - از یمن معدلتش مقناطیس4 از جذب5 آهن در گنشته وکاه ربا [o1. 8b] دست تعرض از دامن کاه کوتاه ساخته ، میش با گرگ عهد خواهر خواندگی آغاز نهاده ، و شیر با آهو عقد مواخات بسته-

در زمان دولت ابد مقرونش نه آهو را از چنگ پلنگ تهیب است و نه تیهو را از مخلب عقاب آسیبی . باد صرصر را یارای آن نیست که غباری بکس رساند - و باز بلند پرواز را زهرهٔ‌ آن نی که هوای صید کبوتر یخاطر گذراند - در روزگار سلطنت روز افزونش ، جمهور خلایق از ظلمات ظلم و اعتساف بسر چشمهآ عدل و انصاف رسیده اند - وطبقات امم در ریاض امن و سلامت وحدایق- فراغ و رقابیت آسوده اندة - و لنهذا سلاطین نامدار ، حلقهٔ‌ اطاعت او در گوش جان کشیده و پادشابان رفیع مقدار غاشیهٔ‌ عبودیت او بر دوش دل گرقته اند و یقین که بیمن این اطوار حمیده و صقات پسندیده8 سالهای سال عامه برایا در ظل ظلیل ابدی التظلیلش هم آغوش امن و راحت بوده ، هم اساس سنطنتش ms53 استحکام خوابد داشت [o1.3a] وهم ذکر جمیلش تا انقراض عالم8 بر اوراق. روزگار و الواح لیل ونهار باقی و پایدار خواهد بود -

بس بضرورت برآن ، برگزیده درگاه احدیت که او را پادشاه گویند ، لازم ومتحتم است که متخلق با خلاق صاحب شریعت بوده ، بنای4 مهمات و اساس امور ملک و دولت را بر احکام شریعت گذاشته ، خود را بصفت5 چند که طراز6 لباس سلطنت تواند بود موصوف گرداند7 - و تمامی همت خود را بر فهم اشارات حکماء وکشف رموز علماء مصروف داشته، مواعظ و نصایح وحکم ایشانرا دستور العمل سازد ، تاهم فرق ملت با فسر دولت سرافراز باشد وهم لباس [78 2510] ملک بطراز اعزاز دین مطثرز - وهر پادشاه آگاه که مشرف به تشریف این صفات حسنه بوده بزیور این اخلاق رضیه آراسته باشد ، هم مملکتش آبادان و هم رعیتش خوشدل وشادان بوده ، دلها بسلسلمآ اطاعت و متابعت او در آیند و گلشن سلطنتش با برگ و نوا بوده ، سالهای سال و قرنهای ییشمار نام او به نیکوئی بر صفحهٔ‌ روزگار باقی ماند -

چنانچه8 پادشاه فریدون نتر ، همایون9 فال ، صدر نشین بارگاه ایلخانی ، نروزندهآ چراغ گورگانی ، مشید ارکان خلافت10 و بختیاری ، موسس اساس سلطنت وکاکاری ، مرتقی معارج جاه و جلال ، رافع مدارج عظمت و اقبال ، آنکه تا نتیر اعظم عطیه بخش عالمست ، چشم زمانه اینچتین شهنشاهی ندیده و دست روزگار مثل این پادشاهی [2 8 .751] بر تخت سلطنت و فرماندهی ننشانده ms54 ، اعنی خاقان جمجاه گیتی پناه11 ، ستاره سپاه -

مقدمه2 : بد انکه چون طبقهٔ‌ انسان بر حسب تباین قابلیات اصلی و قاوتاستعدادات جبلی باصناف متعدده3 منقسم است و هر کس را ازین طایقه استحقاق آن نهکه بتوسط اجتهاد نفس خویش مبادی عالیه تشبث نتماید و معرفت حضرت الوبیت4 حاصل کرده بمقصود واصل شود و بمجرد راهنمایی عقل شیه اندوز سلوک مسالک [fol. 6 a] بدایت نموده گرد سرادقات عزت گردد و تیز بجهت انتظام5 مصالح عالم و انتساق6 امور بنی آدم قانونی باید که بدان قانون با یکدیگر معاش کرده بر هچکس حیفی و ستمی لرود - لا جرم حضرت مهیمن متعال جلت7 آلآوه و عمت تعماءه از همان جنس انسان، انبیاء و رسل که هر یک در دریای صفا و دری برج اهتداء اتد ، متسم بسمت تعلق و تجرد و متصف بصفت9 تقید و تفرد ، برانگیخت تا بمناسیت3 تجرد و تفرد فیض از عالم قدس گرفته، در عالم تعلق و تقید سرگشتگن قیافی10 ضلالت و لب تشنگان بوادی غوایت را بسر منزل هدایت و سر چشمهٔ‌ عنایت دلالت تمایند. و قانونی که آنرا شریعت گویند گذارند که هرکس بر جادهٔ‌ احکام آن متقیم باشد ، از سطوت قهر النهی ایمن بوده11 به تعم و تلذذات جاودانی نایز گردد. وهرکس که [5 4510] ازان طریق قویم انحراف ورزد ، بسخط12 جبار منتقم مبتلا گشته بعقوبات مولم13 گرفتار شود- پس مدتی دعوت14 ایشان متعاقب و متواصل بود تا15 نسیم مرحمت از مهب مکرمت وزیدن گرفت، و صیح سعادت از مطلع سیادت دمیدن آغاز نهاده - بدر منیر از آفق عزت طلوع نمود و آفتاب رسالت محمدی از مطلع بطحا طالع شده ، نور نبوت احمدی از مشرق ام القری شارق16 گشت -

و چون بعد از آنحضرت که ختم رسل وخاتم پیغمبرانست جهت انتظام و استحکام قواعد دین مبین17 وتنسیق اعمال وترفیه عباد وحصول تعمت امن و

1075rW, o1nits باب اولشش فصل

الوبیت عز اسمه : 4 متعدد و1014 .3 ms55 مقدمه itsه ی2 5. 78i18 6 انتساق وi4. 18 7 انتظامin. 18 .8 حلبi4 بصفیت بسخظ8i7] .12 بود : 8 .11 معاسی :ل.10 9. 25iW.و ormits به 13. 18i4. 218 .14 مولمi4, سارق: 4 .16 ما : 155 مدت دعوتی

شش فصل - لصل اول : در عدالت و سیاست که آن نیز بر قانون عدالت بامد4 - فصل دویم : در سخاوت و شجاعت وحلم که محتاج الیه یکدیگرند - فصل سیم : در مشورت و تدبیر - فصل چهارم : در احتراز نمودن از دشمنان - فصل پنجم : بسخن صاحب غرض عمل نکردن5 و ساعی ونمام را در مجلس

راه ندادن - فصل ششم : در تربیت» ملازمان - و این فصل مبنی است بر دو قسم :

قسم اول : در تربیت7 پادشاهان ملازمانرا

تسم دوم : در آداب خدمت پادشاهان - [5b .151] باب دویم . در نصیحت زیردستان و اخوان زمان - و این باب مبنی

است بر چهار فصل : نصل اول : در مصاحبت و مخالطت یاران - فصل دویم : در مذمت بیچیزی8 و سعی نمودن در طلب دولت - فعل سیم: در رضا بقضای اللهی دادن وقناعت و عزلت - فصل چهارم : در تحصیل کمالات واسترضای اللهی -

Onnittedin 2 xadds مقدمه در توطه اسم سامی ونام نامی بامد onits ی 4 مقدم و25ir., onits 3 جها نگیری خلد الله ملکه، ابدآ

50 eads ظ67 در عمل نکردن بسخن صاحب غرضiترتیب و

7. 18i0 18 .8 ترتیبi4., تنگدستی

درینولا که از الفاقات حسنه دو س روزی عنان اختیار خود را بقیض7 اقتدار خویش دید، بخاطر فاتر رسید که آنچه از درر [48 .451] غرر در صدف خاطر جای گرفته ، در سلک تحریر انتظام دهد و آن جواهر زوابر را بیش ازین در درج ضمیر مستور تگذارد - بنا برین [با] قلم شکسته رقم سخن پردازی8 آغاز کرده4 بنان بیان10 روی بصوب تحریر در آورد - وآن درر11 غرر را با چندی از خزف ریز های خود بمضمون مصراع :

بر دستهآ گل نیز ببندند1آ2 گیا را

در یک سلک پیوسته ، جهتسر رشته نیک و بد بدست آوردن ، جریدهآ این صحیفه را بجواهر عبارات نصیحت آمیز و زواهر کلمات حکمت انگیز که اتواع فواید. حکمت و میامن- نصیحت دران13 مندرجست وچون ترکیب زر و گوهر صفت ترصیع دارد ، زیور بست14 و مسمی بموعظهآ جهانگیری نموده ، بدو باب15 و ده قصل مرتب ساخت - و این فقیر اگرچه در ارتکاب این امر خطیر خود را هدف سهام ملامت می بیند ، اما امیدوار است [ol. 5a]] که اگر یاران ستم ظریف در معذور داشتن توجه مبذول نفرمایند ، جمعی که موصوف بصفت انصاف باشند ، بذیل عفو و اغاض بپوشند-

1 15i4 210 عراتبia478 برابر -1814 3 غدای و

جنبش اول ککه قلم بر گرفت حرف نخستین ز سخن در گرفت

چون2 قلم آمد شدن آغاز کرد چشم جهانرا بسخن باز کرد

پرده3 اول که بر انداختند جلوهآ اول بسخنساختند

گرچه سخن خود ننماید جمال پیش پرستنده مشتیخیال4

ما که تظر بر سخن افگنده ایم مردهآ اوئیم و بدو زنده ایم

تا سخنست از سخن آوازه باد جان و دل من بسخن تازه باد

پس خرد مند فرزانه آنست که زبدهٔ‌ اعمار و خلاصآ اوقات را صرف5 مطالعئ سخنان بی نظیر وکلمات دلپذیر نموده این معنی را سرمایهآ بر موعظت6 و وسیلهآ بر منفعت میدانسته باشد - اگرچه همچو آفتاب ms57 روشنست که این دلهای تیره بمشعلهٔ‌ موعظت روشن تخواهند شد و ظلام جهل و ضلالتی که در ذات آدمی [fo1.3b] سرشته شده7 به پرتو تصایح منتفی9 نخواهد گشت - ونصیحت باطباع خود پسند همان مثلست که آواز ترم در گوش کر مادر زاد ، و یا ضرب پای مورچه بر روی صخرهآ صما - اما شاید که یاره9 از ورطه خوتخوارضلالت که منشاء آن اخلاق ناپسندیده است خلاصی روی نماید - چه توسن سرکش را جز بتازیان حکمت رام نتوان کرد و طباع مغرور را جز بموعظهآ حسنه باصلاح نتوان آورد -

لا جرم این نامستعد ، هیچ مدان ، عد باقر نجم ثاتی ببدرقهآ عنایت بیغایت ربانی همواره مایل استماع داستان تصیحت فرجام و راغب مطالعه کلام حکمت انجام بوده ، هرگاه دست بدامن فرصت میرسانید10 ، و از مضیق مجالست یاران رسمی که مصاحبت اغلب ایشان از زهر افعی کار گر تر است و از مخاطرهٔ‌ جان دادن دشوار تر، کالبرق الخاطف نجات می [25l. 4a] یافت ، این معنی را فوزی عظیم دانسته بتزکیه11آ خویش مشغول می شد و اوقات عزیز را صرف سخنان بدایع نگار و کلمات

00 لصل اول : در عدالت و سیاست فصل دویم : در سخاوت و شجاعت وحلم فصل سیم : در مشورت و تدبیر فصل چهارم : در احتراز نمودن از دشمنان فعل پنجم : در عمل تکردن بسخن صاحب غرض

و ساعی و نمام را در مجلس راه ندادن فصل ششم : منقسم بر دو تسم قسم اول : در تربیت پادشاهان ملازمانرا 165000 قسم دویم : در آداب خدمت ملوک 15a باب دویم : در نصیحت زیردستان واخوان زمان ، مشتلمبر چهار قصل فصل اول : در مصاحبت و مخالطت یاران5.0000

183 فصل دویم : در منست بیچیزی وسعی در طلب دولت نمودن فصل سم : در رضا بقضای النهی دادن و تناعت وعزلت 0..00 فصل چهارم : در تحصیل کمالات و استرغای البی 00ه خاتمه 0 50 *0

موعده جهانگري

موعده جهانگري

نبذة عن الكتاب

الفهرس