Plharmmmaeoloey - Early rorlrs to 20 داروسازی - - متون قدیمی تا قرن»1

Pharmmacy- - Early rorlns to 20t پزشکی سنتی - - متون قدیمی تا قرن»1 Ce1mu7

Traditiomal medicime- -Early mors t0 محدث، میرهاشم، 1331- مصحح 20centulf 8،411397م173 الف /1283

615321

5173350

گرم و خشک است در درجهآ دوم، و قابض است و جلادهنده، و چون به آب بمالند و در چشم کشند بیاض را ببرد، و سنگ ms003 مثانه را پاره پاره کند، و باد شکم بشکند، و در اندام وجائی که سوخته باشد طلا کنند نافع باشد. 2bar آبار ارزیز سوخته باشد، و چنان سوزند که ارزیز را تنک کنند و در بوتهای نهند یا کفگیری، و اندک گو گرد در آن پاشند و در کورهآ آهنگران نهند، و باد می دمند تا سوخته شود. و سرد باشد در درجهآ سیم3، و خشک کننده است. و چون بشویند در ریش چشم به کار توان داشت، و همچنین در ریشها و بند گاه و خایه و ذکر چون در آن پراکنند سود دارد، و همچنین در علت بواسیر. إبن عرس

راسو را به تازی ابن عرس گویند. چون اندرون او پاک کنند و گشنیز در او

بغایت گرم و تیز است. کلف را و جرب را که ریش شده باشد سود دارد، و هر که نادانسته بخورد مداوات به قی کردن و شیر و روغن بادام خوردن و غذا مرق سپیدباج1 چرب خوردن و لعابها به روغن گل باشد.

گرم و خشک است به درجهآ دوم. آماسهای سخت را نرم کند. چون به روغن بیامیزند و ضماد کنند درد دل دیرینه را سود دارد. و قدر یک درم یک شربت باشد اما سپرز را زیان دارد، و عسل دفع مضرت او کند. aabua(آذربویه (5 بیخ عرطنیثا است.

گرم و خشک است. سودمند است علتی را که موی از اندام مردم میریزد چون به سر که بسایند و طلا کنند. و چون او را بسوزانند و خاکستر او را به سر که حل کنند و بر عرق النسا طلا کنند سود دارد. و دفع زهرها کند خاصه گزیدن کژدم را. و [بعضی از علمای] پیشین گفتهاند اگر ms009 زن آبستن در اندام مالد یا بردارد، فرزند بیندازد. و نیز گفتهاند اگر زن هرگز حامله نشده باشد شیاف بسازد و بردارد [او را] فرزند شود. O102ارز برنج باشد. و بهترین برنج آن باشد که سفید بود. سرد و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند که معتدل است و گرم است به درجهآ اول. شکم را بسته گرداند. و اگر برنج سرخ باشد و نشویند بستگی شکم بیشتر کند. و چون برنج بسیار خورنذ رنگ روی را پاکیزه گرداند و فربه کند و خوابهای خوش بیند. و برنج سرخ بیزند و آب آن در میان داروی حقنه کنند در سحج امعا سود دارد. برنج کسی را که دو نوبت قولنج گرفته باشد زیان دارد. و پوست برنج نشاید خورد که زیان دارد. و قولنجی را برنج به شیر تازهآ پخته شاید خورد. و بعضی اطبا گفتهاند که پوست برنج هر که بخورد دهان و زبان او بیاماهد و یمکن که آماس تا حلق و معده و روده بکشد و همهآ تن او در سوزش آید، و بیم هلاکت. و پیش این طبیب پوست برنج از جملهآ زهرها است و چون شخصی بخورد اصلاح او همچنان است که کسی که او را ذرایح داده باشند. ارزملین برنج به شیر بهتر آن باشد بپزند. و صنعت در پختن چنان باشد که یک من برنج را بسیار بشویند و در دو من آب در ریزند و بسیار بجوشانند و پنج من و یا

نام ms010 حیوان آبی است. بی طعم باشد1 و بهترین آن زرد و تازه باشد. گرم و تر است. قوت شهوت بیفزاید و طبع را نرم کند، و غذائی صالح است. و بعضی گفتهاند که خلط برانگیزد.2 و آنچه شور باشد سودا انگیزد. و به روغن بادام دفع آن کنند. آزهال3

گیاهی یمانی است و خوشبوی مانند خرفه بود. بوی دهن را خوش کند، و بیخ دندان را سخت کند، و درد دهن را سود دارد، و به ضماد آماسهای گرم کردن نافع آید، و شکم را بسته دارد، و قوت دل دهد. 211ab ارنب بحری

حیوان صدفی شکل است. و در میان آن حیوان چیزها باشد مانند برگ اشنان

درختی است معروف و بزرگ و او را در طبرستان «طاخک» گویند. برگ آن4 بهایم را بکشد. و بهترین نوعی آن باشد که به سیاهی گراید.

گرم است به درجهآ اول و خشک است به درجهآ دوم. و بعضی گفتهاند مرکب است از گرمی و سردی. و تحلیل کننده و جلادهنده و گشاینده و

گفتهاند که نوعی از بزرقطونا است. و نیکوتر آن مصری باشد که رنگش به سرخی گراید. و سرد و معتدل است در تری و خشکی و تیزی. صفرا بنشاند. و گویند در مقعد زیان دارد. و کتیرا اصلاح آن کند]1. اسفید باج زdbaدء

صنعت: گوشت بره و نمک و نخود نیم کوفته و پیاز و روغن کنجد به هم بپزند. او را «سپیدبا» خوانند.

گرم و خشک است [گرمی در آخر درجه و خشکی در اول]2، و بعضی گفتهاند تر است. سختی سپرز را تحلیل کند چون طلا کنند، و چون نیم درم به

گرم و تر است. قوت شهوت بیفزاید، و ذکر را قوت دهد، یک شربت سه درم باشد، و در شش زیانکار است. اصلاح آن به عسل کنند. اشقاقل پرورده اشقاقل بستانند و یک شبانه روز در آب اندازند، بعد از آن بیرون کنند و پوست آن باز کنند و بجوشانند تا نرم شود و بنهند تا آب بیندازد، و در طبقی کنند، و پارههای عسل بر سر آن کنند و بنهند تا مخمر شود و میخورند. قوت شهوت بیفزاید و برانگیزاند. و طبع را به افراط گرم نگرداند. اشراس 25125

سریش است. بیخ گیاهی است که آن را «خنثی» خوانند.

گرم و خشک است و سودمند بود در علت داءالثعلب. و چون بسوزانند و بکوبند و بخورند کمیز براند، و ادرار بول کند، و حیض نیز براند. و بر فتق ضماد کردن نیک باشد.

صنعت آن: گل خطمی و بورق - از هریک یک درم - بکوبند و [به حریر] بیزند4 و شکر سرخ، پارهای در آتش گرم کتد و دارو را در آن ریزند و

گرم و خشک است. و چون بیفشارند و آب آن در روغن گل و پیه افعی به هم حل کنند و بزنند و در گوش زن حامله اندازند خلطهای بد دفع کند و راه گذرهای اندرون بگشاید. بیخ گندنای شامی است. گرم و خشک است و اندک رطوبت دارد، و منی بیفزاید، و زنی که حیض او بسته باشد بخور کند گشاده گردد. و چون با عسل بسرشند و دو مثقال بخورند ms024 خلطهای غلیظ دفع کند و بیرون اندازد از سینه و شش. و در موضع زخم کژدم ضماد کنند درد ساکن شود. و در بند گاهها که درد کند از جهت ماده بلغم، با نمک طلا کنند سود دارد. آصل لسان الحمل سرد و خشک است و قبضی قوی دارد، و خون که از پای دندانها آید باز بندد، و چون بخایند و مضمضه کنند به آب آن نافع بود، و چون بخورند راه سده و سپرز و جگر و گرده و مثانه گشاده کند. اصلالعلیق سرد و خشک است و قابض و لطیف کننده. درد دهن و جوشش آن و اسهال خون را سود دارد، و سنگ گرده را ریزه و پاک کند.

بیخ کبر باشد. گرم است و تیز و خشک و قطع [کننده] و تلطیف کننده است. چون ضماد کنند خنازیر را تحلیل کند. و با سرکه در آماه سخت طلا کنند بگدازد. و پوست کبر در دندان نهند که از سردی باشد و درد کند ساکن کند. اصابع هرمس

شکوفهآ سورنجان است. و خشک است به درجهآ سیم. [و قوت آن مانند قوت سورنجان است]2. آآصابع العذاری مانند انگور سیاه است اما درازتر به شکل بلوط، و ماند انگشت پای است که خضاب کرده باشند، از برای این، این نام یافت. اصابع صفر

گرم و خشک است به درجهآ دوم. فضلهها و خلطهای غلیظ بگدازد، و زهرها را نافع ms025 بود، و دیوانگی را بغایت سود دارد1 [و قائم مقام او در دفع زهرها هزارجشان و سعد است. اصل النیلوفر الهندی و این را «فل» گویند و در باب فا گفته آید. اصل السوسن الآسما نجونی

و این را «ایرسا» گویند و عن قریب گفته آید. اصل السوسن الهندی

این دار شیشعان است و در باب دال گفته آید. اصل العرطنیثا

و این آذربو است و ذکر او گفته آید. اصل الیبروح

بعضی گفتهاند او لفاح است، درباب لام گفته آید. اصابع العیقات

و این فلنجمشک است و در باب فا گفته آید. اصل الجاوشیر

گرم است به درجهآ دوم. در افعال نزدیک است به جاوشیر.

این بیخ کبر است و گفته آید. اصل الفلفل

این را «فلفل مویه» گویند و در باب فا خواهد آمد. اصل الخنثی

و این اشراس است و گفته آید. اصل المرجان

سرد و خشک است. چشم را که اشک ریزد سود دارد و قوت چشم دهد. و او را «بسد» گویند و در باب با گفته آید]1. اصفر سلیم

سلیم نام مردی است.2 خوردن آن سود دارد در مادهآ سودا و درد زهدان و درد کودکان.

صنعت آن: فلفل سفید و زنجبیل و نمک هندی و قسط تلخ - از هریکی شش درم -افیون و فرفیون و جندبیدستر و زعفران و قرنفل و مصطکی و عاقرقرحا

خمیر فطیر بغایت سرشته در میان آب و گوشت به هم بیزند. گرم و ms026 تر باشد و چون هضم شود غذا بسیار دهد، و چون شکر و بادام و روغن یا مسکه در آن اندازند درد سینه و سرفه را سود دارد اما در رودهها باد انگیزاند و دیر هضم شود. فلفل سیاه و پودینه و سعتر در عقب آن بخورند یا فانیذ یا زنجبیل پرورده دفع آن بکند. آطماط داروی هندی است مانند بوزیدان. گرم و تر است. در قوت شهوت بیفزاید. آطموط هم داروی هندی است. منفعت همان. آطراطیقوس1 نباتی است معروف به «حالبی». از بهر آن حالبی گویند که شفای اورام حالب دهد به ضماد. و مرکب است. قوت آن چون قوت گل. و در وی قوت دافعه هست. و سرد کننده است و تحلیل کنده. و هیچ قبض ندارد و با سرد کنندگی

گرم و خشک است به درجهآ دوم. لطیف کننده است. و چون زنی که حیض او بسته باشد بخورد بگشاید. و دود آن به صرع سودمند است. و خداوند

گرم و خشک است در آخر درجهآ دوم، و چون به بوی دارند گرههای دماغ ببرد، و به طپیدن دل که از سردی باشد نافع بود. چون بخورند سدهها - یعنی راه گذرهای اندام - بگشاید اما در دماغ گرم زیان دارد. اصلاح او بنفشه کند. افربیون فربیون است. در حرف فا انشاء الله بیاید. 31521in افسنتین گیاهی است که مانند برگ صعتر است، و تلخی دارد، و تیزی دارد، و دو سه نوع است: خراسانی، و رومی، و طرسوسی، و نبطی، و سوسی. و گفتهاند نوعی است از شیح. و او به رنگ زرد است و خوشبوی. و گرم و خشک است به درجهآ اول، و بعضی گفتهاند گرم است به درجهآ اول و خشک است به درجهآ سیم. و خوبترینش رومی است و طرسوسی. معدهآ سرد را نافع است، و آماه سخت را ضماد کردن سود دارد، و مسهل صفرا است، و رنگ و روی1 پاکیزه گرداند، و بول بسته بگشاید، و اگر با عسل به کار دارند حیض بسته بگشاید. شربت از او یک درم باشد تا چهار درم. در معدهآ گرم زیان دارد و سر را خشک گرداند و دردسر آرد. انیسون اصلاح او است و بدلش جعده باشد یا شیح ارمنی. و در قوت معده اسارون با یک وزن آن2 هلیله باشد.

این شیح جبلی باشد و در باب شین گفته آید. u افیون

عصارهآ خشخاش سیاه مصری است که عصارهآ خشخاش بستانند و در تغارها کنند و در آفتاب نهند تا خشک شود و آن را «فیون مصری» گویند. و بهترین آن است که نرم و رسیده و تلخ بود و بوی قوی دارد و زود خورد بتوان کرد،

معجون معروف است. افلون2 رومی نام مردی است که این معجون ساخته است. سودمند است در علت قولنج. چون یکبار بخورد نافع است. بستگی بول و سنگ مثانه و درد سپرز و علت سبل و تشنج کند، و خلطی که اندازد خون

بعضی سپید باشد و بعضی زرد، و سپید قویتر بود، و شاخههای باریک دارد و شکوفهآ سپید. مانند مربوی تیز دارد و طعم تیز.

گرم و خشک است به درجهآ اول، و گفتهاند معتدل است میان گرمی و سردی، و در وی اندک قبض است و آماه سخت را تحلیل کند و نرم گرداند خاصه در مفاصل و بندگاه[ها]، و خلطهای بد بگدازد چون به می پختج

چوب هندی است. گرم و خشک است در درجهآ دوم. سودمند باشد در علت شری.4 و بعضی گفتهاند عود هندی است.

رنگ تخم انجره مانند تخم گندنا است الا آن که کوچکتر و باریک تر باشد، و نیکوتر آن بود که به سیاهی گراید.

کاسنی شامی است.4 سرد و تر است به درجهآ اول. جگرهای گرم را سود دارد. 20ab انب] این بادنجان است و در باب با گفته آید]5. azut انزروت

نام کنجده است. جذوهای است. بعضی سرخ باشد و بعضی سپید باشد که با زردی گراید و به سر انگشت زود خورد شود. [و اندک تلخی دارد. در کوههای فارس ولردگان میباشد]6.

گرم است به درجهآ اول و خشک به درجهآ دوم. و قومی گفتهاند تر است به درجهآ دوم. و گفتهاند گرم است بغایت. ریشها را سود دارد و گوشت برویاند و اندمال کند، و تحلیل بادها کند، و چون ضماد کنند به آماسها نافع آید، و درد چشم و برهم چسبیدن پلک چشم را سود دارد، و ریش گوشها را سود دارد، و مسهل صفرا و بلغم است. شربتی یک درم باشد. و رودهها را زیان دارد، و اصلاح به جدوهآ تازی کنند. 2121111e51 انار مشک

گرم است به درجهآ اول و خشک به درجهآ دوم. انجوج ز1از211

عود است و ms039 در باب عین گفته شود. آنکی2

سرب سیاه است. سرد و تر است. fl1a انفحه

پنیرمایه است. انواع آن بسیار است. و نیکوتر پنیرمایه آن باشد که خشک بود و رطوبت شیر زایل گرداند.

گرم و خشک است. لطیف کنده و تحلیل کننده است و شیر که در معده سخت شده باشد تحلیل کند. و چون زنان بعد از پاکی اسعمال کند بار گیرند.

صنعت آن: گل سرخ - شش درم - سعدمکی - پنج درم - قرنفل و مصطکی و سنبل الطیب و اسارون - از هریکی سه درم - قرفه و زرنباد و زعفران و بسباسه و قاقله و هیل و جوزبویا - از هریکی دو درم - بکوبند و درهم آمیزند و نیمن1(4) آملهآ پاک و تازه در پنج من آب بجوشانند تا ثلئی بماند و بعد از آن صافی کنند و در دیگ کنند، و یک من فانیذ سجزی در آن ریزند و به کفچه با پارهای چوب بید بجنبانند تا آمیخته گردد و در انائی2 کند. شربت یک مثقال یا دو مثقال. 2n8adiya انقردیا بلادر است و در باب با یاد کرده آید.

صنعت آن: شحم حنظل و غاریقون و پیاز عنصل بریان کرده و اشترک و سقمونیا و خربق سیاه و هوفاریقون و افربیون - از هریکی شانزده درم - بسفایج فستقی و افتیمون و مقل ازرق و سلیخه و کماذریوس و فراسیون - از هریکی نه

یعنی ایارهآ تلخ. سودمند است در بیماریهای سر، و رطوبت و تری معده، و دردبندگاهها، و قولنج، و قی، و فالج، و لقوه، واسترخا، و سستی، و گرانی زبان. صنعت آن: بگیرند مصطکی و سنبل الطیب و سلیخه و زعفران و اسارون و حب البلسان و دارچینی - از هریک پنج درم - [صبر اسقوطری مثل جمیع ادویه1، بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند. شربتی دو درم باشد. و از جملهآ داروهائی است که از شش ماه تا چهار سال قوت دارد. و قومی این ایاره را در عسل خام بشرند].

گرم است به درجهآ دوم و خشک است به اول درجهآ اول. و قومی گفتهاند سرد و تر است. تحلیل کننده است و اگر کسی خورد ms049 و خلطی بد در اندرون دارد براند و اگر ندارد قبض کند.

عصارهآ آن با کافور و سر که فتیله ساخته به آن تر کنند و در بینی نهند خون باز بندد، و چون عصارهآ آن در چشم کشند روشنائی چشم دهد، مقوی دل است، و شیر بیفزاید، و در زخم کژدم و زنبور نهند نیک شود.

و صاحب کامل گوید که در خوردن او هیچ منفعت نیست. ندیدم الا استعمال

گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ اول. و گفتهاند معتدل است در گرمی و خشکی، و سودمند است در جملهآ علتهای بلغمی و سوداوی. بوی دهن را خوش کند، و سدهآ دماغ و جرب و قوت دل و جگر را سود دارد، و نشاط آورد، و خفقان را ببرد، و مدد هضم بدهد، و فواق یعنی اشکذه را سود دارد، و ذهن و خاطر را صافی کند، یک شربت آن بیست درم باشد، و در مقعد زیانکار است، و جدوهآ تازی اصلاح آن کند، [و در تفریح مثل وزن او ابریشم، و ثلث وزن او پوست ترنج سبز یا فرنجمشک یا نعناع است]2.

گرم و خشک است به درجهآ دوم [و در او غلظت است]2 و تلخ بیخلاف، گرم و خشک است. و آنچه تازه باشد حرارت کمتر دارد. زنه اطلاق بستگی کند به او3، چون به روغن بپزند اطلاق کند و چون به سماق بپزند احتباس و بستگی آورد. و در تهیگاه و معده درد بادید کند و عتیق آن دهان را زیان دارد و سودا انگیزد، و بواسیر آورد، و رنگ روی سیاه کند، و راه گذرها بسته دارد. و باید که پیش از پختن در آب نمک آغارند و بعد از آن به چربش بسیار و سرکه و کروپا4 بپزند. abua(-e) 5بابونه

دو نوع است: یکی گل زرد، و یکی گلی بزرگ دارد، و نیکوتر آن باشد که زرد و رسیده و تازه و خوشبوی بود که با سپیدی گراید.

گرم و خشک است به درجهآ اول، و گویند گرم است به درجهآ دوم، و گویند

گرم و خشک است به درجهآ اول، و گویند سرد است. و بیخ آن سرد و خشک کننده است و مسهل و بلغم دوسنده است و قوت بلغم را تحلیل کند و گشایندگی دارد. در آماه سرد و تشنج و تب که از مادهآ بلغم بود، و ضعف معده، [و کرم و کرم روده]9، و درد دندان، و زخم هوام و کژدم سود دارد.

گرم و خشک است. گرمی به درجهآ اول و خشکی به درجهآ دوم. و دو درم از این، مسهل بلغم دوسنده است. و کرم که در رودهها باشد بکشد، و در دردبند گاهها سودمند است اما در رودهها زیانکار است. کتیرا اصلاح آن کند. [بداشغان و «بداسقان» و «بد کشان» نیز گویند. و او بدل «گشت برگشت» است1. فرا گیرند از وی صورتها2(؟) و او حشیشی است که او را «قاتل ابیه» گویند و هم «کف الکلب» نیز خوانند. و او گرم و خشک است و ملطف و محلل، و سودمند است اصحاب بلغم را و رطوبت را. برام همچو بهرامج3 است در افعال. و او از شجرهآ ام غیلان است. [برگ او خبط نامیده میشود].

گرم است به درجهآ دوم و خشک است به اول. و گفتهاند سرد است و تر. اگرچه لطیف کنندهآ بادها و گشایندهآ راهها است در دردسر که از سردی بود طلا کنند سود دارد. و همچنین در سر گردیدن و دوار نیک بود، و سنگ گرده و مثانه پاره کند، و چون زنی در آبی نشیند که در آن قیسوم پخته باشند حیض بگشاید، و شربتی دو درم باشد، و اگر بسوزانند و خاکستر آن خشک کنند و در فرج زنان ریزند خشک شود، و چون ضماد کنند در موضعی که خلطی باشد دفع کند. و وقتی شاید ضماد کردن که اندرون را از خلط بد پاک کرده باشند، و خوردن قیسوم در گرده زیان دارد، و انیسون اصلاح آن کند.

گشنیز چاه نیز خوانند. گیاهی است باریک که بر کنارهای آب بروید و شاخههای آن سیاه باشد و برگش سبز، و هیچ تخم و شکوفه ندارد2. و قوتش زود باطل شود. و بر گش مانند برگ کرفس است.

و معتدل است میان گرمی و سردی. و سه درم از این مسهل بلغم و سودا است. و بعضی گویند طبع را بسته کند. و خاکستر آن با روغن مورد در سر مالند موی دراز کند و نگذارد که ریزه ریزه شود. و آبی را که از گوشهآ چشم آید و سینه و شش را از خلطهای غلیظ پاک گرداند، و سپرز و یرقان را نیک بود. و بول براند، و سنگ مثانه را ریزه کند، و اخراج مشیمه کند و آن پوستی باشد که دور فرزند پیچیده باشد ms054 بیرون آید، و در زخم سگ گزیده و مار گزیده سود دارد. و چون در شراب حل کرده و باز خورند در زخم حیوانهای دیگر نافع است، در سپرز زیانکار است، مصطکی اصلاح آن کند. ors, be5 برس این پنبه است و در باب قاف در قطن گفته شود. 935umm برشوم

گویند بستانافروز است. برگ آن مانند برگ ترشهآ بیابانی است لیکن به سیاهی گراید و خشنتر ms055 است.1 و برگش قابض بود و به جراحت سود دارد. و عصارهآ آن نیک باشد در ریش پوسیدهای که در دهان باشد. برود کافوری داروی چشم است و او را «منجح» گویند. سودمند است حرارت گرمی چشم را و درد چشم را که از گرمی بود. صنعت آن: بگیرند توتیاء پرورده - پنج درم - و کافور -دانگی - بکوبند و درهم آمیزند و مانند سرمه در چشم کشند [و این را ذرورلجاح خوانند]2. برود حصرم مبرد یعنی داروئی که به آبغوره پرورده باشند.

گندم است و در باب حا در لغت حنطه گفته آید. بزرالکرسب [البستانی]

تخم کرسب بوستانی گرم و خشک است به درجهآ دوم.

حیض فرود آرد، و بول براند، و سدهها بگشاید که در گرده و در جگر باشد،

تخم کرسب کوهی است و او را «فطراسالیون» گویند. نیکو آن باشد که رسیده و زرد باشد.

گرم و خشک است به درجهآ سوم2. و داروی نیک است. بثرهها را خشک گرداند، و اندرون اعضا را پاک کند. یک شربت آن سه درم باشد. در شش زیانکار است. اصلاح او به انیسون کنند. [جالینوس گفته: بدل او نصف او بزر کرفس بستانی است. و گفته شده بدل او نصف وزن او افسنتین است]2. بزرالرازپانج رازیانه مانند انیسون است الا آن که ضعیف تر است [و گرمی3 بیشتر است و خشکی کمتر]5. و بهترین رازیانه سبز و رسیده باشد. شیر انگیزاند، و بول براند، و باد که در شکم باشد دفع کند. bazr-eکa1una 6بزرقطونا

دو نوع است: زمستانی، و تابستانی. و نیکوتر از همه [اسفیوش سیاه رنگ

نیکوتر آن باشد که رسیده و سیاه بود.3

سرد و خشک است، و گویند معتدل است در گرمی و تری. بهق را سود دارد چون طلا کند به سر که آمیخته و در آفتاب نشینند. سرفهآ گرم را و پلیدی سینه را نافع باشد و پاک کند. و در ضمادهائی که از برای درد پهلو سازند به کار آید. و درشتی رحم و بستگی شکم را سود دارد. و سنگ مثانه پاک کند.

تخم بنگ است. قوتش مانند افیون است و نیکوش سپید و بدترین سیاه و کشنده است.

گرم و خشک است. رطوبتی زیادتی دارد. محرک قوت شهوت جماع است. بزر الخیری

نیکوتر آن باشد که زرد بود.

گرم و خشک است. بادها بشکند که در رودگانی و معده باشد، و گرم گرداند به اعتدال، و طعام را هضم کند. و اشکدهای که از امتلای معده باشد ساکن گرداند، و کمیز و حیض براند. و فرزند که در شکم مادر باشد بیرون کند چون بکوبند و به عسل بخورند. بزرالکتان

قوت آن نزدیک قوت شنبلیده است. و نیکوتر آن باشد که تازه و نو باشد.

مانند تخم کرفس است. تیز و سوزنده و خوشبوی است. تخم کزر بیابانی به قوت تر باشد و بر گش مانند برگ رازیانه بود. نیک است ریشهائی را که خوره خورده باشد چون بکوبند و ضماد کنند. و قوت شهوت و مجامعت بیفزاید. بزر بقلة الحمقا تخم پرپهن1 است. سرد است به درجهآ سیم و تر به درجهآ دوم. سودمند است درد جگر را که از حرارت بود، و سوزش معده را، [و تبهای حاره و سرفهای را که از حرارت و گرمی باشد]. و شربتی پنج درم باشد. بکوبند و شیر آن را بگیرند و صافی کنند و پارهای شکر در آن حل کند و

نیکوتر آن بستانی و سیاه باشد.

گرم و خشک است. خون بسته بگشاید4 [و زایمان را آسان کند. و استفاده از سه درم آن نافع است در اخراج بادهای شکم]5. و اشکده که از امتلاء معده

تخم کر کج است. و در مطبوخ بدل خردل باشد. و بهترین آن بود که موزون بود.

گرم و خشک است به درجهآ سیم. و گویند بستگی راه کمیز بگشاید، و بول براند، و درد ساق را سود دارد، و قوت مجامعت بیفزاید، و در نمش، طلا کردن نیک بود. شربتی یک درم باشد. چون با سکنجبین و آب گرم خورند بلغم را ببرد. اما در مثانه زیان دارد. کتیرا رفع آن کند. بزرالقثا = تخم خیار بادرنگ بهتر از تخم خیار باشد. و نیکوتر آن بود که زرد باشد. سرد و تر است. بول براند. و جلادهنده است. چون بکوبند و در اندام طلا کنند رنگ را پاکیزه گرداند و براق کند. اسحاق گوید که در شیر زیانکار است. سکنجبین اصلاح آن کند. بزرالخیار = تخم کبار2 مانند قنا است در همهآ افعال. بهترین آن بود که خیارش زرد نشده باشد و رزین بود. سرد و تر است. تیزی صفرا را بنشاند. اسحاق گوید که شش را زیان دارد. و کتیرا اصلاح آن کند.

این حب کاکنج است و در باب حا گفته آید. بزرالهلیون

گرم و تر است به درجهآ دوم. منی بیفزاید. و قوت مجامعت زیادت کند. و شیر بیفزاید. و سده بگشاید. شربتی دو درم. در سپرز زیان دارد. و عسل اصلاح آن کند. بزرالسیستان

عبدوس می گوید که تخم سپستان، سنکسبویه است و در باب سین بیاید. بزرالعصفر

این قرطم است و در باب قاف گفته آید. بزرالقنب

این شهدانه است و در باب شین یاد کرده آید.

گرم است به اعتدال. معده را پاک کند. و در شش زیانکار است. کتیرا اصلاح آن کند. بزر الرمان البری

این است که او را «حب قلقل» می گویند و در باب قاف گفته آید. بز الکرنب، بزر الکرنب - تخم کرنب

نوعی از قنبیط1 است. گرم و خشک است. چون بخورند و شراب بر سر آن خورند دیر مست شوند. منی بیفزاید. و سبوسه2آ سر را پاک کند. شربتی یک درم یاشد. و در شش زیانکار است. عسل اصلاح آن کند. بزرالاسفاناخ = تخم اسفاناخ

نیکوتر آن بود که به سرخی گراید.

تر است. درد دل [و تب]3 را سود دارد. و شربت آن یک درم باشد. در سپرز زیان دارد. و گل مختوم اصلاح آن کند. بزربقلة الیمانی

نیکوتر بستانی و رسیده باشد.

معتدل است در گرمی و سردی. و گفته شده سرد یابس است. در تبهای صفرائی سود دارد. شربتی سه درم. در گرده زیانکار است. سکر اصلاح آن کند.

از جملهآ داروهای فارسیان است و بزرگ است و بسیار منفعت. و این دارو مانندهآ شیشان3 است و مانندهآ تریاق، و در قولنج منفعتی دارد بزرگ.

صنعت آن: بگیرند زعفران و تخم بنگ -از هریکی چهار درم - افیون و فرفیون - از هریکی بیست درم - سنبل الطیب و لبنی -از هریکی هشت درم - سادهآ هندی و قرنفل - از هریکی چهار درم - فلفل سفید و مروارید سفته و

چوبی گردرنگ است4 و سیاهی و سرخی اندک دارد و مانند کرمی است که پای بسیار دارد. و طعمش مانند قرنفل است. و چون بشکنند میانش سبز باشد مانند رنگ فستق. از بهر آن «بسفایج فستقی» خوانند.

گرم است و مسهل سودا باشد. شربتی سه درم.

و اگر گوشت خروس بپزند و بسفایج سوده در مرق آن حل کنند و بخورند

تیز است و برنده. و در وی تلخی و قبض است. و هرچه درازتر است تیزتر

گفتهاند او برطانیقی است. خوب ترین آن بود که به سایه خشک کنند.

سرد و خشک است. معده و رودهها را پاک کند. جراحات را بروباند. شربتی دو درم است. اسحاق گوید که گرده را زیان دارد. اصلاح آن به کندر کنند. بستج ت02518

گرم است. جراحتها را بشکافد. و چون ضماد کنند آماس را پخته گرداند. و قی آورد چون بجوشانند و بازخورند. 626a1-o-212 بصل الزیز

پیاز بلبوس خوانند. مانندهآ عنصل است در قوت و طعم، و به بدل او به کار برند اما از آن ضعیف تر است. و در درد رحم که از سردی بود سود دارد. و دفع زهرها کند. و زخم کژدم و رتیلا که نوعی از عنکبوت است را چون بر آن موضع طلا کنند سود دارد. 1osax بصاق الانسان = خیوآدمی چون ناشتا یا گرسنه باشد قوی تر باشد خاصه از آن گرم مزاجان، و سودمند

سرگین بوزینه است.

گرم و خشک است. خنازیر را تحلیل کند به قوت، و آماه سپرز و آماههای سخت را بگدازد. و چون در خمر بسرشند و در زخم مار گزیده طلا کنند نافع آید. و چون بسوزانند و در سر که بسرشند و در زخم سگ گزیده طلا کنند سود دارد. بعر(بعر) المعزالجبلی = سرگین بز

در داءالثعلب نفع دارد، و ورمها و سختیهای بند گاهها را تحلیل کند، و در زخم جراحات حشرات سود دارد. بعر (بعر) الضأن = سرگین میشینه

چون به سرکه بسرشند و برگوک2 طلا کتند سود دارد. و در جائی که سوخته باشد به روغن گل حل کنند و طلا کنند سود دارد.

مانند کاسنی دشتی است. سرد و خشک است به درجهآ دوم. یابس است. بقلة مبارکة2

این بقلة الحمقا است و گفته آمد. بقلة العدس

این فوتنج دشتی است و در باب فا گفته آید. بقلة الیهودیة4

گرم است به درجهآ اول و خشک است. 5a5a 3 بقم

چوب سرخ است که از هندوستان آرند و رنگرزان با آب آن چوب رنگها کنند.

گرم و خشک است در درجهآ دوم. [و او در جرب و حکه و جوشهائی که از بلغم پدید آید هنگامی که بکوبند و ببیزند و مخلوط کنند با آب کرفس و بزرالرازیانج و سر که و روغن گل سود دارد]6.

گرم و خشک است به درجهآ دوم. قابض و مقوی اعضا است. سودمند است سختی پی و رطوبت و بیماریهای سرد مانند مفلوجی و لقوه و استرخا و استسقا وقی وبستن شکم را.

درختی است در مصر و در موضعی رسته است که «عین الشمس» خوانند و روغن بلسان از آن درخت حاصل میشود1. برگ و پوستش مانند سداب است الا آن که سپیدتر است. و روغن بلسان بهتر از دانهآ آن است و دانهآ او بهتر از

او را عدس خوانند و درباب عین گفته آید. بلمون2

عرفج بری است. و از جملهآ یتوعات است. و مسهل است همچو یتوعات. و تخم آن به رنگ آتش است.

گرم و خشک است. سردمزاجان را و اصحاب بلغم و استسقا را سود دارد. و مزاجهای گرم را زیان دارد. آبلیمو و روغن کنجد اصلاح آن کند. معجونی است برای سردی معده. و با داروها خورند. صنعت آن: بگیرند زعفران و کاشم و تخم کرسب و زنجبیل و حاشا و مغز دانهآ صنوبر - از هریکی شش درم - بکوبند و ببیزند و در سه چندان عسل گرم کرده معجون ms077 سازند. 5an2 بنگ سه نوع است: سرخ، و سیاه، و سپید. شکوفهآ او سیاه و ارغوانی باشد. نیکوتر سپید رسیده باشد. سیاه و سرخ را استعمال کردن نشاید. و سیاه البته مضر باشد و نشاید که استعمال کنند. و بنگ سپید سرد و خشک است در اول درجهآ سیم، و سیاه، سرد و خشک است در آخر درجهآ سیم. دردهای سخت را که ضربان کنند سود دارد. چون او را کوفته طلا کنند آن ضربان بنشاند زیرا که تخدیر قطع خون رفتن کند. و چون بر نقرس طلا کنند درد بنشاند. و یک درم از عصارهآ او با یک درم روغن

داروئی است2 که او را «خمسة الاوراق» خوانند. برگ و بیخ او را خورند و میوهآ آن استعمال کنند اما چوب او را استعمال نکنند.3 و در موضعی روید که نزدیک آب باشد. برگش مانند برگ زیتون باشد. گرم و خشک است و قبض دارد. و گشایندگی می کند. و تحلیل کننده است. دردسری را که از سردی باشد چون ضماد کنند سود دارد. و یک درم از این اگر بخورند شیر زیادت کند و منی را تقلیل دهد. و بستگی راه گذرها بگشاید. و به جگر و سپرز نافع آید چون به سکنجبین ms078 خورند. و به خاصیت اگر در زیر بستر نهند احتلام افتادن کم کند و شهوت را زیان دارد. و چون در زیر زنان دود کنند شهوت منقطع گردد. و چون بر آتش نهند حشرات بگریزند. و چون به شربت بخورند زخم مارگزیده را سود دارد. اگر به موضع سگ گزیده ضماد کنتد سود دارد. و قدر شربت یک مثقال بود. و چون بریان کنند درد سر

گرم و خشک است در درجهآ سیم، و رطوبتی زیادتی دارد. و لطیف کننده [است در مفاصل و دربند گاهها و علت نقرس]4. و خلطهای سرد بلغمی را سود دارد. و در قوت شهوت بیفزاید. و در خایهها زیان دارد. خردل اصلاح آن کند. nraبورق ارمنی ک بورهآ ارمنی را نطرون نیز خوانند. و بوره مانند نمک است الا آن که قوی تر از نمک است. و در کوزهآ سفالین نو کنند و بر اخگر بسوزانند. و بهترین بورهآ

کمیز مردمان است. چون به خاکستر چوب انگور در زهار طلا کنند خون که از رحم آید باز بندد. و در خارش اندام و سبوسهآ سر و خشکریش که در سر باشد و برص، در بوره حل کرده مالند سود دارد. و آماس سپرز و زخم گزیدن افعی و حشرات را سود دارد خوردن و طلا کردن. بول الکلب - بول سگ چون بر گوک2 مالند از بیخ بر آورد. بول الصبیان = کمیز کودکان در حمره3 سود دارد. و چون در انائی4 مسین کنند و در چشم کشند سپیدهآ چشم را ببرد. و در جرب و گزیدن کژدم و گزیدن مار و در سگ گزیده با بورق سود دارد. و خارش و گر و برص و آنچه از گوش آید چون به پوست انار درهم آمیزند و در جذام و زخم جملهآ حیوانات سود دارد. بول البقر = بول گاو بهترین بول، بول گاو نر باشد. بهق را سود دارد. و سبوسهآ سر را ببرد. و درد سر که از سردی بود ms080 و بواسیر و معده را سود دارد.

گرم و خشک است به درجهآ دوم. فربهی آورد. و قوت دل دهد. و در خفقان نیک بود. و در منی بیفزاید. و سنگ مثانه را پاک کند. و شربتی یک درم باشد. و اسحاق گوید که در مقعد زیان دارد. و انیسون اصلاح آن کند. aar بهار

داروئی است که «گاو چشم» ms081 خوانند.4 گل زرد دارد و برگ سرخ. بزرگتر از

بیشتر او که استعمال کنند بیخ او باشد و صمغ او و عصارهآ او. و صمغ او قوی تر از عصارهآ او باشد.

گرم و خشک است در درجهآ سیم. محلل است. و موافق عصب است. و فضول غلیظه را که در سینه باشد براند. و شش را سود دارد و قرحهآ او را به بخور دادن و آشامیدن. و درشتی سپرز را سود دارد.

تنبول نیز خوانند.

قبض دارد. و مقوی معده است. برگش مانند برگ نبات لوبیا است1 و در نواحی بلاد عرب و عمان باشد. طعمش مانند طعم قرنفل است و هندوان2 پیوسته خایند و دهان را سود دارد.2 t2zar7, 1ada7 تدرج = تذرو

پرنده ای است مانند دراج، و گوشتش بهتر از دراج بود، و بهتر از مرغان دیگر است. گرم بود. و در قوت دماغ و فهم بیفزاید.

خاری است.4 و از خراسان آورند. و آنچه از ماوراء النهر آورند نیکوتر باشد. و هرچه سپیدتر باشد نیکوتر است.

صنعت آن: بگیرند جنطیانای رومی و حب الغار و مر صافی و زراوند طویل - از هریکی یک درم - عسل گرم کرده و کف گرفته - سه چندان - جملهآ ادویه

و او را «خاک چهارراه» خوانند. معتدل است و خشک کننده و سبک.

او را «زعروره نیز خوانند و در باب زا یاد کرده آید. تفاح مربی - سیب پرورده

بهترین آن باشد که میخوش و خوشبوی بود. و او سرد و خشک است. سودمند است از درد شکم که گوناگون صفرا و سودا رود. و جگر گرم را و معدهآ ضعیف را فایده دهد. و سعال را زیان دارد. و قولنج را زیان دارد. و شهوت جماع را هم زیان دارد. و عصب و مفاصل را زیان دارد. اصلاح او آن است که او را به مرغ خانگی فربه بپزند. و ساختن او چنان باشد که سیب ترش را از پوست و دانه پاک کنند و بکوبند و آب از وی بردارند و بعد از آن بیزند همچنان که غوره بپزند. 8f5i7a تفسیا

واوثافسیا است و در باب ثا یاد کرده آید. تقده، تقده، تقده1

این گشنیز است و درباب کاف گفته آید. تقرد2

این کرویا است و درباب کاف گفته آید.

سرد است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ دوم، و خشک ms089 است در درجهآ دوم. مسهل است. تشنگی و حرارت تب بنشاند. و قی کردن را سود دارد. و در سرفه و سینه زیانکار است. شراب بنفشه و خشخاش اصلاح آن کند. تنین بحری

او را شکافند و بر موضعی که گزیده شده باشد ضماد کند سود دارد. تنوب، تنوب

درختی بغایت عظیم بود در کوهستان روم. و قطران نیکو از او گیرند. و «قوفی» نوعی است از او. و تخم او «قضم قریش» است و او را «ینبوت» گویند. قابض است. و چون در آماه گرم ضماد کتند نیک بود. و چون با پیه مرغ

گرم است در درجهآ دوم و گویند تر است در درجهآ اول. در علت ms091 سرطان به عسل طلا کردن سود دارد. و آماس سخت و نقرس و ریش چشم را نیک بود. و چون در شراب بیزند و بخورند قوت مجامعت بیفزاید. [جالینوس گفته بدل تودری عرطنیثا است]2. 1tiy3 توتیا اصل توتیا دودی است که مرتفع میشود از پاک کردن مس و از سنگ ریگ. و هرگاه که آن بخار متصاعد گردد او را «اقلیمیا» خوانند، و چون متصاعد گردد و تمام شود توتیا است. [و رسوب آن اقلیمیاء، سندروس نامیده میشود].3 و توتیا سه نوع است: سپیدهندی سبک باشد، بعد از آن زرد، و بعد از آن کرمانی و فستقی. و هرچه تازه تر بهتر. و آنچه رنگ طباشیر دارد منفعت بسیار ندارد و سرد است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. خشکی کند

خشک کننده و قابض است و در ریشها نیک بود. daniyun تودریون

در خوردنش خطر است و اگر بخورند عقل را زایل گرداند، و اندام را به هم کشد، و ms092 لبها بازلین جهد مانند کسانی که خنده کنند.1 دفع آن به آب و عسل و شیر خوردن و در آب نیم گرم نشستن باشد.

گرم و تر است. و بعضی گویند سرد است. و غذائی نیکو دهد لیکن خلط بلغمی انگیزد غلیظ بطی استمراء که دیر هضم شود. نمک و آویشن اصلاح آن کند. 58nnnu0 ثرمون نباتی است. و تخمش بغایت گرم است. حیض و کمیز براند. و فرزند که در شکم مرده باشد بیرون آرد. شربت نیم درم باشد. زیادتی اسهال خون کند. اصلاح آن به کتیرا کنند. ثفا

او حرف است وحرف بزرالرشاد است.1 521ab ثعلب

[روباه است].2 چون بیزند و در آب آن نشیند دردبند گاه[ها] و مفاصل را بغایت سود دارد3. و اندرون را از اخلاط فاسد پاک کند چون تن را به آن آب

او را به پارسی «درا»4 گویند. مانند فرصاد5 است. چون پخته گردد سیاه شود.

در وی اندک حرارت است. و غالبا سرد است و لیکن خشک کننده است. به

جدوهآ درختی است.2 برگش نزدیک زمین باشد و مانند برگ زیتون بود

گیاهی است گرم در درجهآ سیم و خشک است به درجهآ دوم. ms099 جارالنهر نباتی است مانند نیلوفر. قابض است و سرد. جاسوس در قوت و طبع مانند جبلاهنگ است. شربتی نیم درم باشد.

گرم و خشک است به درجهآ سیم. و جلادهنده است در ریشها. و چون بریان کرده بخورند خلط بد و تیز بگدازد و لاکری آرد. و چون او را به روغن زیت بسایند و بر مفاصل که سده باشد طلا کنند نافع بود. و در معده زیان دارد. و دیرهضم شود. و بستگی آرد. و سنگ گرده آورد. و میسزد که او را در میان طعام خورند تا مضرتش کمتر باشد. 205In جبسین اسبیداب آهک است و در باب الف یاد کرده آمد. 2b1ahan8 جبل هنج

جبل هنگ هم گویند. تخم دانهای است و آن را «دند» گویند3. در هندوستان

کرکج باشد.3 دو نوع است: بیابانی، و بستانی. بیابانی را «ایهقان» خوانند.4 و

این باقلی را گویند و در باب با یاد کرده آمد. جردان]3

چون بشکافند و در زخم کژدم نهند ساکن گردد. جرجانیه

غذائی معتدل است و موافق معده و جگر است اما در سینههای ضعیف زیان دارد. و مهلبیه اصلاح آن است.

بار درخت گز است. گرم ms102 است در اول درجهآ اول و خشک است در آخر همان درجه.1

خون که از بینی آید باز بندد. و چون به آب بپزند و به سپرز ضماد کنند نافع آید. و چون بخورند ریش شش را سود دارد. اسحاق گوید: سر را زیان دارد.

گرم و خشک است. و تحلیل کننده است. گرده را گرم گرداند. و شهوت جماع برانگیزاند. و در قولنج نیک بود. جص (5)25/ اسفیداج جصاصین است در همهآ افعال. سرد و خشک است. در سرکه بسرشند و در پیشانی طلا کنند خون بینی ببندد و استخوان شکسته را نافع بود. 1212(10da) جعده فولیون هم گفته میشود.3 نوعی از درمنهآ ترکی است. گرمی و تیزی دارد اندکی، و او قضبان و شکوفه است و شیرهآ آن سفید مایل به زرد است. و نیکوتر شامی باشد.

کوچک آن گرم است در درجهآ سیم و بزرگ آن در درجهآ دوم و هر دو آنها خشک است در درجهآ دوم. گرم کننده و گشاینده و لطیف کننده است. در جراحتهای تر و خشک فایده دهد. در ریش پلید نیک است. و سپرز را به ضماد کردن فایده دهد خاصه چون با سر که بود. و در یرقان سیاه نیک باشد. بستگی حیض بگشاید. و کرم

خیلان رحم را و خون آمدن را فایده کند. و بر فتق ضماد کردن نافع آید. 2o4-3and جفت آفرید

گیاهی است صنوبری شکل. در سر آن دو خار است. گویند مانند بادام است. قوت مجامعت بیفزاید. 1olban جلبان

دانهای است بر شکل کرسنه. و گفتهاند او کرسنه است. و او را «خرفی» و «خلر» گویند.

گل است و آن را به عربی «ورد» خوانند. و در باب واو گفته آید. جلبوب ام121 لبلاب است در باب لام گفته آید. 1o17olan جلجلان

کنجد است. و او را «سمسم» خوانند به تازی. در باب سین گفته آید.

پوست نزدیک پایچه است. و نیکوترین پوستها پوست شیرخواره بود از برای رطوبت. معتدل است. غذای اندک دهد. پوست داخلی سنگدان و چینهدان پرندگان را خورد کنند و بکوبند و باز خورند درد معده را نیک بود. و پوستهای دیگر در معده دیر هضم شود. و چون کسی را چوب زده باشند پوست گوسفند در پوشد نافع آید. و پوست خارپشت گرم و خشک است، تب سه روزه را سود دارد. چون خشک کنند و بکوبند و با عسل در داءالثعلب طلا کنند منفعت دهد.

نیک بود در سردی معده و استسقا و سردی جگر و ضعف هاضمه که از سردی باشد. و ساختن او همچو ساختن گلنگبین شکری است.

سرد و خشک است در درجهآ اول، و گفتهاند در درجهآ دوم. و او قابض است. در خشکی ms106 و در سستی حلق و اسهال و زخم زنبور ضماد کردن سود دارد. و اندرون احشا را قوت دهد. و درد سینه و گلو را زیان دارد. و در معده دیر بماند و درد آورد. خرما و عسل اصلاح آن کند. جمارالنهر = جارالنهر نباتی است. شکوفهآ آن مانند نیلوفر است. در میان آب غوص می کند و برمی آید.

سرد و قابض است. در ریشهای پلید و خارش نیک بود. 1ohnlnur-r جمهوری شراب کهنهآ سه ساله را گویند. شرابی است که از مثلث گرفته باشند و آب در آن کنند و بجوشانند و بنهند تا پخته شود. جمیز، جمیز [گفتهاند نوعی از انجیر است که در مصر و شام یافت میشود]2. تیز است و قوتی دارد که جذب بادها کند که در عمق بدن باشد. و در آماه سخت نیک بود. و تحلیل کند. و خنازیر بگدازاند. و چون به آب بجوشانند در جراحات نافع آید. و به آرد جو در آماه صلب ضماد کند نافع باشد. و در معده بغایت

و گرم است در درجهآ سیم و خشک است ms107 در درجهآ دوم. بیخ و عصارهآ آن

گرم و خشک است در درجهآ سیم و گویند در درجهآ دوم. و لطیف کننده و گرم کننده است عصب سرد را. و بخور آن فالج و رعشه و خدر و فراموشی و دردسری را که از سردی باشد سود دارد. و بادها را بشکند. و حیض بسته بگشاید. و در زخم حشرات سود دارد. و بچه که به شکم مرده باشد بیرون آرد. و جفت که آن را مشیمه گویند بیرون آرد. و چرکی که در طبقهآ قرنیه مانده باشد بزداید. و جندبیدستر گردرنگ باشد. زهر قاتل است. اگر بخورند سرسام پدید آید.

طبع او نزدیک است به طبع هلیون. جوز - گردک2 - گردوک3 576]

نیکوترین گردک آن باشد که زود بتوان شکست و پوست تنک دارد و زود دست بدارد.

سرد و خشک است و قابض، و گفتهاند گرم است. چون با سریش و سریشم در فتق ضماد کنند فایده دهد. و خون باز بندد. و عصب را قوت دهد. و چون

صنعت آن: هلیلهآ سیاه و پوست بلیله و شیر آمله وفلفل و دارفلفل و زنجبیل ms114 و سعد و شیطرج هندی و سنبل - از هریکی ده درم - [بزرالشبت و بزرالکراث - از هر کدام چهار درم -]1، پلیدی آهن کوفته و بیخته و چهارده شبانه روز در سر که

در سردی معده و جگر و بادهائی که در هر دو باشد، و بلغم و آب که از دهان آید نیکو باشد.

طبیعت دربند آرد. و اسهال شکم، و ضعف معده، و قی کردن، و ناگواریدن طعام، و رنگ روی، و اشتهای طعام را نیک باشد. صنعت آن: بگیرند به، دانه بیرون کنند - یک من - و به کارد خورد کنند پارههای کوچک، و سر که نیک چنان بر سر آن کنند1 که بپوشند. پس بیزند تا پخته شود به آتشی نرم. و در نیم من عسل آمیزند و دیگرباره بر سر آتش نهند و آهسته می جوشانند تا بسته شود. بعد از آن، این داروها را کوفته و بیخته در آن ریزند و به هم آمیزند. و زنجبیل و فلفل و دارفلفل هریکی چهار درم - تخم کرسب و نانخواه - هریکی یک درم - زعفران - یک درم - در پشت طبق پهن باز کنند و چون خشک شود پاره پاره کند و پهن در میان برگ ترنج نهند و استعمال کند.

در زحیر و پیچیدن شکم و بواسیر نیک بود.

خوب ترین خربزه آن باشد که شیرینی او میانه بود. و او معتدل است در گرمی و تری. بول و منی براند ولیکن در خون عفونت پدید کند. اصلاح او به ترشیها کنند که پیش از وی بخورند و میوههای قابض بعد از وی خورند.

خوبترین آن باشد که به نان مختمر2 کنند و او گرم و تر است. سودمند است لاکران را و کم گوشتان را. فایده کند درشتی را. و طبیعت را نرم گرداند. لیکن احشا و ثرب3 را زیان دارد. و قوابض اصلاح آن کند که پیش از

صنعت آن: بگیرند یک من شکر و جلاب تنک سازند، پس بر سر آن ریزند نان خوب سفید خشخاشی، و به آتش نرم بیزند تا پخته شود، و زعفران در وی ریزند، و بعضی با شکر - ربع رطل - یاعسل -نیم رطل - اضافه کند و بعد از آن بردارند و کفک چند در وی ریزند و روغن بر وی ریزند و بر بالای آن مرغ خانگی فربه بیاویزند]2.

اسطراطیقوس است و در باب الف یاد کرده آمده است. 1a515 1حاشیش داروئی ارمنی است. و گویند فارسی است. و گویند قوتش قویتر از فرفیون است.

گرم و خشک است به درجهآ چهارم ms124 و سوزنده. چون زیادت از یک درم بخورند کشنده است. معده را بسوزاند. و قی آرد. و مداوات به شیر و پستجو و ماءالشعیز و یخ و گلاب و دوغ گاو و قرص کافور کنند. حب الاترج دانهآ ترنج است. نیکوتر آن باشد که از ترنجهای بزرگ بود.

گرم و خشک است به درجهآ دوم. و گفتهاند سرد است. چون بخورند حیض بگشاید. و یک مثقال از آن دفع زهرها کند. و روغن این دانه محل است و بواسیر را سود دارد. و طبع را نرم کند. و فرزند که در شکم باشد بکشد. آب عسل اصلاح آن کند. 1obaa حباری] به زبان پارسی »اویا» گویند. قوی ترین آن باشد که به رنگهای مختلف باشد و بسیار پریده باشد پیش از کشتن.

مازریون است و درباب میم گفته آید]2.

گرم و خشک است. و گفتهاند معتدل است. جلادهنده است. کمیز براند. چون کوفته طلا کنند کلف زایل کند. کرمهائی که در شکم باشد بکشد. و بستگی راه جگر و سپرز بگشاید. و رطوبت که در سینه و شش باشد بیرون آرد. حب البان نیکوتر خوشبوی باشد. تلخی و قبض دارد.

گرم است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ اول تر است. در سودا و بلغم نیک بود. شربتی دو درم باشد. و جرب و خارش را سود دارد. و گوک از بیخ براندازنده است. و در کلف و بثرهها که در روی باشد نافع است. و بستگی راه گذر جگر و سپرز را سود دارد. و ضماد کردن به آرد کرسنه آماه سخت را نافع آید و نرم کند. دیسقوریدوس گفته بدل او مثل وزنش پوست سلیخه است و ده برابر وزن آن بسباسه. رازیانه اصلاح آن کند. حب الملوک ماهودانه است و در باب میم یاد کرده آید. حب العصفر (ع ف) قرطم است [و کاچیره گویند]3. در باب قاف گفته آید.

خوبتر آن بود که بزرگ باشد و میل به زردی زند.

اسحاق گوید، گرم و خشک است. درد شش را سود دارد. یک شربت آن چهار درم است. در گرده مضر است. اصلاح به عناب و بزرقطونا کنند]2. حب العروس

دانهآ نیلوفر است.

گرم و خشک است. صفرا براند. و در مثانه زیانکار است. کتیرا اصلاح آن کند. شربت آن سه درم.

قرطم هندی است.

گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ اول، و گویند در درجهآ سیم. و گویند خشک است. در برص و بهق سپید نافع است. و اخلاط غلیظ براند. و سودا و بلغم و کدودانه و کرم که در شکم باشد براند. شربتی دانگ و نیم. غثیان و اضطراب آرد. به روغن بادام و بزر کرسف چرب باید کرد و با هلیله باید آمیختن. و بدل آن در اسهال و نفع در سودا نیم وزن آن شحم حنظل و سدس وزن آن سنگ ارمنی باشد.

گرم و خشک است در درجهآ سیم. چون دو مثقال در می پختج بخورند در عسرالولاده سود دارد. و قطره قطره چکیدن کمیز را نافع است. و حیض بسته را بگشاید. و در زخم گزیدن حشرات نافع آید. [بدل او نیوند مریم 5 یا بادام

این دانهای است که از شهرهای کردها یا از کوههای فارس آورند و «دانج»

صنعت آن: زنجبیل و فلفل و دارفلفل و شیر آمله و شیطرج و هلیلهآ سیاه و پوست بلیله و نانخواه و سعد -از هریک دو درم - صبر - ده درم - بکوبند و بیزند و درهم آمیزند، و عنب الثعلب بجوشانند و صافی کنند و داروها را در آن

دفلی است و در باب دال گفته آید].* حبنی

آن چیز از مقل که خوردنی باشد و داخل او عجم2 باشد.

چون بمالند از میان آن چیزی مانند شیر بیرون آید. و این سنگ خاکستر رنگ باشد و خوش طعم. در آب بسایند و در حقهآ رصاصین کنند. و قوتش مانند قوت شادنه باشد الا از او ضعیف تر بود.

در ابتدای آماه گرم نافع بود و منع سیلان فضلهها که در گوشهآ چشم باشد کند. حجرالحیة

سنگ مازو و سنگ پازهر نیز خوانند. سیاه و خاکستر رنگ باشد. و بود که سه خط دارد. و باشد که خط بسیار دارد.

به نسیان و به مثانه و سنگ گرده نیک بود اما جالینوس این را منکر است. آن

گرم و خشک است. و جلادهنده و لطیف کنده است. دندان را سپید کند. و گوشت بن دندان رویاند. و چون در موضعی مالند که خواهند موی برویاند موی را بسترد.4 و در ریشها گوشت برویاند.

جالینوس می گوید: گرم و خشک است. و جلادهنده است و پاک کننده. خلط بد براند. شربتی یک درم ms139 باشد. و چون در دست دارند درد دست و پای و تشنج ساکن کند. حجراللاجورد نفس لاجورد است و در باب لام یاد کرده آید.

خشک کننده است. حجرالاسفنج

سنگی است در میان اسفنج. سنگ مثانه و گرده بریزاند و لیکن قوی نیست در ریزانیدن سنگ مثانه. حجر یطفأ بالزیت

آن سنگی است که چون روغن زیت برو ریزند آتش فرو میرد1 و چون آب بر او ریزند آتش فروخته شود. و از خاصیت او آن است که هوام از او بگریزند. حجرالدم

این شادنج است. حجرالروشنائی

معنی او ms140 آن است که سنگ نور. و او را مرقشیشا نیز خوانند و در باب میم یاد کرده آید. حجر الشیب

درد معده را جدا سود دارد. جالینوس گوید اگر قلادهای بسازند و برابر معده بیاویزند درد معده و مری را سود دارد و راه گذر طعام و شراب قوت یابد به خاصیتی که او را هست.

گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گفته میشود در چهارم. قطع کننده و لطیف کننده است. طلا کردن آن دردبند گاه[ها] را سود دارد. و هنگامی که با عسل و رازیانه و زهرهآ کبک و زهرهآ ماکیان آمیزند و در چشم کشند قوت بیفزاید، و حیض و کمیز براند. و خوردن و طلا کردن آن در قولنج نیک باشد. و مست کننده و قی آورنده است به قوت. و به ربوب فواکه ترش اصلاح آن باشد. حرف 514

حبالرشاد و سپندان ms142 است. [خوش خورد خوانند].3 و حرف سپید را سپند خوانند وحرف بابلی را «بزر بلاشقیس» خوانند. قوتش مانند ترب وخردل باشد [اما برگش خاصیت افعال آن را ندارد و این نقص مربوط به نمناکی او است]4. و گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در اول درجهآ چهارم. و پخته

مانند سوسمار است [و طبع او مانند طبع ورل است. و یونانیان آن را سالامندرا و سالامنداراو گویند]1. و قاتل است. و هر که بخورد آماه زبان و خارش و دردسر و سوزش در چشم پدید آید و مداوات به قی کردن و روغن گاو خوردن و به گرماوه رفتن و شیر و روغن به کار داشتن بود. حربه

[لونجیطس2 نامیده میشود]. تخمی است سه پهلو مانند حربه، و حربه آن را گویند که مثلث است. و برگش مانند اسقولوفندریون است. [دو نوع است:

غوره باشد. سرد است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. در صفرا و حرارت تیز سود دارد اما باد انگیزاند و مغص6 آورد. گلنگبین اصلاح آن کند.

صنعت آن: برنج فارسی - بیست درم - عدس پوست کنده - ده درم -جو - پانزده درم - جلنار - پنج درم - حبالآس - ده درم - جفت البلوط - سه درم - پوست انار - پنج درم - در یک من آب می جوشانند تا مهرا شود و صافی کنند و چهار وقیه بردارند و صمغ عربی و گل قبرسی و اسفیداج ارزیز و اقاقیا و خون سیاوشان و عصارهآ لحیة التیس و کاغذ سوخته - از هریک یک درم - زردهآ تخم مرغ بریان کرده - دو عدد - داروها را بکوبند و به حریر بیزند و یک وقیه روغن گل در زردهآ تخم مرغ حل کنند تا چون مرهمی شود و آن آب پخته در آن حل کنند و استعمال می کنند پنج درم. و در آن صبر می کتد و نگاه میدارند]14.

گرم و خشک است در درجهآ دوم. در نقرس و دردبند گاه[ها] سود ms149 دارد. و مسهل تلخ است. و کرمها که در رود گانی باشد و حبالقرع همه براند. و خلطها نیز. 1a1a2un حلزون نوعی است از صدف. سرد و خشک است. حرارت خون بنشاند. و چون بسوزانند ریش چشم را سود دارد و نافع بود. حلوا113173 به انواع است.

حلوائی که خشک باشد یک من شکر و چهار یکی آب در آتش نرم میجوشانند تا منعقد شود، و در دهان می گیرند. و اگر خواهند که از نوعی دیگر باشد همچنان شکر منعقد کنند و مغز بادام خورد در میان آن اندازد و درهم آمیزند و در پشت طبق پهن باز کند. چون خشک شود بردارند و میخورند. و اگر خواهند که زعفران پارهای در آن حل کنند و مغز بادام خورد بکوبند و در آن آمیزند و همچنان پهن کنند تا خشک شود بردارند. معتدل است در حرارت.

شور که بدان شوری طبیعت را نرم گرداند، و شیرین که بدان شیرینی بول براند و مدد شهوت جماع دهد. و نیکوتر نخود آن باشد که بزرگ بود و حیوان نخورده باشد.1 و نخود سپید گرم و تراست در درجهآ اول و نرم کنده است. رنگ روی را نیکو گرداند، و نمش بیرد، و در آماه گرم سود دارد و روغنش در قوبا نافع آید.

سرد و خشک است. حرارت صفرا بنشاند. و در خمار نیک باشد. و آن کس را که ماشرا وی را زحمت دهد سود دارد اما در شش و سینه و سرفه و عصب زیان دارد، و در پیران مضر بود. تخم کرسب اصلاح آن کند.

گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ سیم. پخته کننده و رقیق کننده است. کمیز براند و سده بگشاید. و چون در بادروج آمیزند در گزیدن نیش عقرب نافع است. نشستن در آب پختهآ آن در نقرس سود دارد2. به قدر دو درم خورند دردسر آرد و خواب بسیار. و قومی گفتهاند در پیشانی طلا کردن درد ساکن گرداند. و در معده زیانکار است. تخم کرسب اصلاح آن کند. 1auhnalheln حماحم بستان افروز خوانند. از جملهآ شکوفهها است. سرد و خشک است در درجهآ اول. و گویند گرمتر از شاهسفرم است. سدههای دماغ بگشاید. و تخمش چون بریان کرده باشند در اسهال دیرینه سود دارد اگر به روغن گل یا گلاب یا به آب سرد خورند. و چون جوشانیده باشند و با گلاب یا سکنجبین بخورند در گرمی معده نافع باشد.

گرم است و معتدل در تری و خشکی. و روی را پاک گرداند. همچنین است آرد گندم. بکوبند و در زخم سگ ms154 گزیده نهند سود دارد، و آماه منفجر گرداند، و چون بخایند و در دنبلها نهند زود پخته گرداند. و نیکوترین حبوب در غذا دادن، گندم است. و چون بر پارهآ آهن گرم کرده نهند و بکوبند و در قوبا طلا سازند نیک بود. و چون گندم ناپخته بخورند باد در شکم انگیزاند، و سده آورد، و بستگی راههای جگر آورد. 1ana حنا او را «اورقان» نیز گویند. نیکوتر سبزتر باشد.

گرم است به اعتدال. چون بپزند و در آماه گرم ضماد کنند، سود دارد. و در

گرم است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ دوم. و خشک است در درجهآ دوم. و کندی گفته است سرد و تر است. و او محلل و مقطع است. چون در جذام و داءالفیل مالند نافع آید. و او مفید است در دردهای مفاصل و نقرس سرد و درد عصب و ابتدای آب به چشم فرود آمدن. و دماغ را پاک گرداند، و مسهل است. بلغم غلیظ از بند گاه [ها] و عصب براند. و صفرا و سودا براند. و در قولنج که از باد باشد نیک بود. شربتی نیم درم باشد با عسل، و دانق و نیم با ادویه. و ms155 در زخم افعی سود دارد.

و او همیشه بهار است1. و نیکوتر آن بستانی تازه باشد.

سرد است در درجهآ سیم و خشک است در درجهآ اول. و بیابانی گرم است در درجهآ اول. چون از آب آن پنج درم خورند التهاب و تیزی صفرا و دردسر بنشاند. و در زخم رتیلا و آماه گرم طلا کردن و در جگر گرم و سینه سود دارد. و با روغن گل و سر که به هم دردسر زایل کند. و سپرز را زیان دارد. گل ارمنی اصلاح آن کند. [حوجم2 (ح ج)

این گل سرخ است. حور رومی

او را کرفس نیز خوانند. صمغ و شکوفهآ او نیکوترین گرمیها است. و بعضی گفتهاند صمغ او کهربا است.

و بیابانی لطیفتر است. و سرد و تر است در درجهآ اول. و بعضی گویند معتدل است در گرمی و سردی و نرمیای دارد. و سودمند است در نمله و حمره و قلاع و نرمی سینه و سرفه که از حرارت باشد، و گشادگی سدههای

و به نوعی دیگر: نیم من روغن کنجد بجوشانند و چهار یکی آب و نیم درم زعفران و چهار یکی آرد پاک لطیف در آن ریزند و بجوشانند تمام.

و نوعی دیگر: نیم من روغن کنجد بجوشانند و نیم من آرد پاک در آن کنند و یک من و نیم شکر و یک من و نیم عسل یا دوشاب در آن کنند و به آتشی نرم میپزند و بعد از آن شکر در آن ریزند.

گرم است به اعتدال. صفت آن: بگیرند مغز بادام کوفته - نیم من - شکر کوفته - یک من -در دیگ کنند و به سه وقیه گلاب بگدازند. چون گداخته شود مغز بادام در آن ریزند و به کفچهای جنبانند تا منعقد شود. بیرون کند و در زیر و بالای آن شکر سوده بریزند. نوعی دیگر که به آرد کنند. چنان که نیم من شکر و دو وقیه مغز بادام کوفته و قدری آرد باشد. آرد و شکر به هم حل کنند و بعد از آن مغز بادام کوفته در آن ریزند و همچنان که گفته شد می آورند. غذاء نیک دهد، و فربهی آورد. و در سرفهآ خشک زیان دارد. و طبع را نرم کند. خبیص القرع = حلوای کدو

سرد و تر کننده است. درد سر و سرفهآ خون که از گلو آید و درد شش و درد سینه را نافع بود. صنعت آن: بگیرند کدو را و از پوست و دانه پاک کنند و بعد از آن در طبقی گرم نهند تا تری آن کم شود. پس از آن در سنگی بسایند و بفشارند و با آرد و روغن در دیگ کنند و کدوی تر در دیگ کنند و همچنان که خبیص میپخت عمل به جای آرند. گرم و ترکننده است. در قوت شهوت مجامعت بیفزاید. صنعت آن: بگیرند گزر و پوست آن باز کنند و چوب از میان آن به دور

[حرشاء نامیده میشود]2، نیکوتر آن باشد که بستانی تازهآ سرخ باشد. گرم و خشک است در درجهآ چهارم.

گرم و خشک است به درجهآ سیم. و تحلیل کننده و ملطف است. و گوشت مرده که در جراحت باشد بخورد. و چون نزدیک درخت انگور بروید و از آن انگور شراب کنند آن شراب اسهال بیشتر کند، و تبدیل مزاج کند، و مردان قوی را موافق افتد و برای زنان ضعیف مناسب نیست، و در برص و بهق به سر که طلا کردن سود دارد، و شیر خربق در قوبا طلا کنند نافع آید، و در وسواسها و قولنج و درد شقیقهآ دیرینه و مالیخولیا و سودا سود دارد، و بصر را قوت دهد، و اسهال از جملهآ تن بکند، و صفرا و بلغم براند، و اگر در شراب شیرین یا در سکنجبین آغارند بعد از آن در کشکاب با مرغ خانگی بیزند و مرق آن به آردها له کنند و قدر نیم درم بخورند در گرده زیان دارد و اسهال بسیار کند و خناق آورد، و اگر دو درم از آن بخورند تشنج پدید آورد. و به وقت خوردن، دوقو و کتیرا و فطراسالیون و آویشن به کار دارند. بدل آن نیم وزن آن مازریون باشد، و چهاردانگ وزن آن غاریقون.

و شیر کاهوی بیابانی جلاء اثر رطوبت قرنیه دهد و علت غرب را که در گوشهآ چشم پیدا شود منفعت دهد. مقدار نیم درم از شیر او مسهل است و گزیدن رتیلا و کژدم را سود دارد. و خوردن او بینائی را ضعیف گرداند

سرد و تر است در درجهآ دوم، و گویند در درجهآ سیم، و بعضی گویند که

گرم و تر است، و قومی دیگر گویند که سرد و خشک است. در منی بیفزاید و دیر هضم شود و چون هضم شود غذای بسیار دهد. بهترین غذا خایهآ خروس فربه است. اصلاح او به انجدان یا فودنج کوهی یا نمک یا آویشن است. خصی الثعلب = میوهآ چوب تاک (خ ث)

ثمرهآ نباتی است که «خایهآ روباه» خوانند و شکل آن دارد. و نیکوتر آن باشد که شیرین بود.

گرم و تر است در درجهآ اول. تشنج و تمدد و فالج را سود دارد، و شهوت را مدد دهد. و در شهوت قائم مقام سقنقور است خصوصا با شراب. خصی الکلب (خ کم)

دیسقوریدوس گوید شکم پرستوک بشکافند دو سنگ بینند: یکی یک

بید است و او را «صفصاف» نیز خوانند. و بید بلخی «بهرامج» است. و بهترین آن است که در آبها بروید2.

و او سرد و خشک است. و میوهآ او و برگ او قابض است بیلذع. و در او

مرکب است از گرمی و سردی، و هر دو جوهر لطیفاند، و سردی غالب ms172 است و چون بپزند سردی کمتر شود. و نیکوتر آن باشد که از انگور نیک سازند، و اول خمر شده باشد آنگه سر که. سرد و خشک است به سیم درجه، و گفتهاند سرد است به درجهآ اول. و

و او سرد و خشک است. و میوهآ او و برگ او قابض است بی لذع. و در او

تری و خشکی او به حسب نمک است. و آنچه تازه است گرم است به درجهآ دوم، و آنچه کهنه است گرم و خشک است به درجهآ سیم. و در وی قوتهای

گرم و تر است و دو سندهآ غذا. غذای او سرد تر است از غذای گندمی که رومی نباشد لیکن غذای نیک دهد. x2a15fe5 خنافس خردوک است. چون او را به روغن بجوشانند درد گوش را سود دارد. خنثی (خ ثا)

گیاهی است. برگ او مانند برگ گندنا است. نرم است. ساقی دارد املس و در آن ساق هیچ برگ ندارد2. و بیخی دارد دراز همچون نیلوفر. و او تیز است و بیخ او اشراس. گرم و خشک است. گفتهاند سرد و تر است. و حال است(؟) و تحلیل کننده.4 و

بهترین آن مسکی است و آنچه استخوان او به آسانی جدا شود.1 زودتر هضم شود و از معده زودتر فرو رود. و آنچه قدید کنند قبض بیشتر دارد.

«خیار چنبر» نیز خوانند. بعضی کابلی است، و بعضی هندی، و بعضی بصری. و خوبترین هندی باشد از صیمور1 که براق باشد و نرم و تنک پوست، و عسل بسیار دارد. و هرچه از قصب بیرون آرند بهتر و نیکوتر بود. و او معتدل است در گرمی و تری، و بعضی گفتهاند گرم است، و بعضی گفتهاند سرد است. محلل است و ملین. آماسهای گرم که در احشا بود خاصه آنچه در حلق بود را سود دارد چون ms177 به او غرغره کنند. و نقرس و مفاصل را سود دارد خاصه چون برای خناق به آب کاسنی یا به آب گشنیز تر و لعاب بزرقطونا غرغره کنند. و جگر گرم را پاک کند. و یرقان را و درد جگر را نافع آید. و شکم نرم گرداند. و صفرای سوخته براند و راندن او بی زحمت و بی درد باشد. و به زنان آبستن نیز شاید دادن که بچه را هیچ زحمت نرسد. و شربت او پنج درم تا پانزده درم است. و قولنج را سود دارد. و اسهال کند2. و اسحاق گوید که به زیر نیمهآ آدمی زیان دارد. و اصلاح او به آب کنجد باشد. و بدل او

هیل بوآ نیز خوانند . و خیربوآ دانهآ کوچکی است مثل قاقله. و اورا از موضعی آرند که آن را «سفاله»2 خوانند. گرم و خشک است در درجهآ سیم3. جلادهنده و لطیف کننده است. وقوت او همچو قوت قرنفل است بلکه از قاقله لطیفتر است. در معده نیک بود. جگر را سود دارد. و قی را باز دارد. x217 خیری سیاه او معتدل است، و زرد گرم و تر است. و گفتهاند گرم و خشک است در درجهآ اول، و گفتهاند در درجهآ دوم.

چوبی است درشت، و خار بسیار دارد و پوست او تیز است، و شکوفهآ او حار است، و چوب او عفص است. و در وی سردی است. و او مرکب قوی است. در وی تیزی و قبض است. و او بیخ سنبل هندی است. و نیکوتر آن باشد که از زیر پوستش بیرون آورند و سرخ باشد و خوشبوی و خوش طعم. گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند در سیم، و گفتهاند در اول. و بعضی گفتهاند سرد است. بادها را تحلیل کند. و عفونت اصلاح کند. و خون آمدن باز دارد. و استرخاء عصب را سود دارد. و گند بینی را چون او را فتیله سازند و در بینی نهند اصلاح کند. و چون او را بپزند و دهان را بدان آب بشویند قلاع را سود دارد، و دندان را سخت کند، و خون آمدن باز دارد، و عسرالبول را نافع است و شکم ببندد. شربت آن یک درم باشد. اسحاق گفته در جگر زیان دارد و اصلاح آن به دوقو کنند. و بدل آن برای استرخای عصب هموزن آن زراوند است و اسارون و نصف وزن او درونج. دارفلفل

چوبی است مثلث شکل، از فارس آرند. گرم است در درجهآ اول، و معتدل است در تری و خشکی. منی بیفزاید و شهوت جماع را بجنباند. darIIsa(-e) 2دارکیسه

پوستی است هندی قابض بغایت. خون آمدن باز دارد. و ریش روده و ذاتالجنب را سود دارد. و آواز صاف کند.

خشک است در درجهآ سیم. و گرم است. و گرمای او بدون خشکی است. استرخاء عصب و فالج و لقوه را سود دارد. و در بیماریهای سرد که در دماغ

گرم و تر است و جلادهنده. کلف را زایل کند. و طبع را نرم کند. و غذا دهد. و خلط انگیزاند. بادام و خشخاش اصلاح آن کند و بعد از آن سکنجبین ساده یا مغز کاهو. صنعت آن: دوشاب که نه از خرما باشد. بگیرند دومن خرمای فارسی و یک من آب و درهم بجوشانند و که از وی بردارند. بعد از آن در اناها کنند و به آفتاب نهند تا غلیظ شود و دیگربار در دیگ کنند و بجوشانند تا به قوام آید. و اگر آب تنها بجوشانند و بعد از آن خرما در آن اندازند نیکوتر باشد. da737 دجاج = ماکیان نیکوتر آن باشد که هندی باشد و خایه نکرده باشد. در گرمی معتدل است. قوت دل و دماغ و عقل بیفزاید. و دماغ ماکیان منع خون بینی کند. و آواز را صافی گرداند. چون سینهآ ماکیان بشکافند و در موضعی که مار زخم کرده باشد نهند زهر در اندام زیان نکند و دو سه نوبت این ترتیب نگاه میباید داشت، تازه تازه میشکافند و در زخم مینهند. و اگر مرغ باشد و چنین کنند شاید. و ms182 رنجور را هیچ غذا بهتر از این نباشد. و ایشان

منهاجالبیان 299 منع موی چشم کند، و خوره را که از رطوبت باشد فایده کند. do1ua7 دراج

مرغی است. گوشت او معتدل تر از گوشت کبک است. در منی بیفزاید و شکم ببندد. و بیمارخیزان1 را سود دارد. گوشت او خشک است. و گوشت تمامت مرغها خشکتر از گوشت چهارپایان است. dord-1l-ol-xat3nr دردی الخمر بهترین دردی خمر کهنه است. گرم و خشک است. آماسهای گرم را تحلیل کند. dordr T-ol-al(1)دردی الخل = دردی سر که

خشک کنند ms183 و بسوزانند و در کوزهآ سفالین ریزند. و چنان که توتیا شویند بشویند. و نشان سوختگی آن باشد که سپید بود. جلادهنده است. و قبض دارد. و چون با راتینج بشویند سپیدی ناخن را سود دارد. و با مورد حرارت را بنشاند که از خون سوخته باشد. و نزف خون را سود دارد. و قبض را باز دارد. و ضماد کردن آن از خارج رحم خونریزی را باز دارد. و آماس گرم را سود دارد. dauna7 درونج پارههای چوب است. و بیخ است و اندرون آن سفید است. و چوب

چیزی است که خود را بر درخت بلوط پیچد مانند سرخس. بیخش مشبک و

درخت پشه است. از او غنچهها بیرون ms184 آید و برگ او به تازگی میخورند. و در وی قبض و جلا هست. و پوست او قابض است. و تری غنچهآ او روی را جلا دهد. و پوست او جراحات را سود دارد. و چون بیخ او را بپزند و بر استخوان شکسته طلا کنند سود دارد. و چون یک مثقال از او به آب سرد بخورند بلغم براند]1. .das-ambnye دستنبویهآ مربی معده را قوت دهد، و بر هضم مدد دهد. صنعت آن: بگیرند دستنبویه و ترشی از میان آن بیرون کنند و ده شبانه روز در آب نمک خیسانند و هر روز آب از او میریزند و نمک و آب تازه در وی ریزند و بعد از آن بپرورند همچنانک ترنج را. d1عa دفلی - خرزهره «حبنا» نامیده میشود. دو نوع است: بیابانی، و نهری [= جوئی]: آنچه بیابانی است برگ او همچون برگ پرپهن باشد، و آنچه به کنار جویها رسته باشد برگش مانند برگ بید بود در طعم و شکوفهآ او، و بوی او همچو بوی گل سرخ باشد. و میوهآ او سخت است.

چون بریان کنند از تیر زهر آلود و ذوسنطاریا و اسهال کهن و از خوردن زهر فایده کند. دم السلحفاةالبریة - خون لاک پشت بیابانی (دم س ح ت ب ی)

را چون با شراب بخورند صرع را فایده دهد. دم الحمام والورشان والشفنین2 والدجاج (د م ح و ر ش د) خون کبوتر و ماکیان را با گل آلوده کرده چون بخورند هاشمه3 و امه4 را بگدازد و آماس کند. و چون برای طرفه5 در چشم اندازند سود دارد خاصه چون رگ پر کبوتر و خون فاخته نیز همین خاصیت دارد. و خون کبوتر خونریزی از بینی بازدارد که از حجاب دماغ آید.

چون خشک کنند و با سر که خورند سودمند باشد از صرع. دم الضفادع خوب ترین خون بزغ سبز باشد. و زرد را به هرجا که بسایند موی بر نیاید. و چون بسوزانند و خاکستر او را در بینی دمند خون از بینی آمدن باز دارد. و علی بن العباس المجوسی گفته چون بر بن دندان بسایند دندان برآرد. و غیر او گفتهاند که خون بزغ و جرم بزغ دندان بریزاند.

سودمند است از گزیدن حیوانات زهرناک. و از تیر زهر آلوده نگه دارد. و

و او حرذون است. چون در چشم کشند بینائی را قوت دهد. دم التیس = خون بز کوهی

چون طلا کنند آماسهای گرم را تحلیل کند. و چون خشک کنند سنگ گرده و مثانه بریزاند. دم المعز = خون بز (د م م ع6)

چون با عسل خورند ذوسنطاریا را سود دارد. و چون خشک کرده بریان کنند و با شراب خورند از تیرهای ارمینیه سود دارد. دم الحمل = خون بره گوسفند (دم ح م)

گفتهاند صرع را سود دارد. و اگر راست است به خاصیت او است. دنقر1 (دق)

قوت او به نمک ms188 نزدیک است بلکه زیادت از او است. گرم و تیز است. جلادهنده و پاک کننده است. چون به سر که بزنند و بر جرب طلا کنند سود دارد. و چون او را بسایند و بر موی غلیظ طلا کند رقیق گرداند و نرم کند. dand دند او میوهای است. سه نوع است: چینی، و شحری2، و هندی. و آنچه چینی

چیزی است که خود را بر درخت بلوط پیچد مانند سرخس. بیخش مشبک و

سودا و بلغم را سود دارد.

صنعت آن: بگیرند مازریون در سرکه آغشته یک شبانه روز و خشک کرده، افتیمون و تربد سپید مجوف - از هریکی یک درم - زیره و نمک هندی و پوست

سودمند باشد در ضعف جگر، و ابتدای استسقا، و سردی معده، و گشادن سدهها، و کمیز راندن، و سنگ مثانه پاک کردن. و از جملهآ بهترین داروهای جگر است. صنعت آن: لک پاک کرده - هشت وقیه - مغز بادام و قرنقل و دارچینی - از هریک پنج وقیه - کمافیطوس و مو و مر صافی و زوفای خشک - از هریک چهار وقیه - سنبل الطیب - نیم من - جنطیانا رومی و زراوند گرد - از هر یک یک وقیه - صبر اسقوطری - چهار وقیه - دوقو و فطر اسالیون و زیرهآ کرمانی و زنجبیل - از هریک هشت وقیه - فوه و عیدان بلسان - از هر کدام پانزده وقیه - حب البلسان و سلیخه و مصطکی و مقل ازرق و قصبالذریره - از هریک هشت وقیه - ربالسوس - نیم من - ریوند چینی و جعده و اذخر - از هریک دو وقیه - فلفل سیاه و قسط - از هریک ده وقیه - سیسالیوس - سه وقیه و نیم - روغن بلسان - سه وقیه - داروها را بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به روغن بلسان چرب کنند و به سه چندان عسل گرم کردهآ کف بر گرفته معجون سازند و بعد از شش ماه به کار دارند. و یک سال و نیم1 قوت این معجون بماند. داوءاللک الاصغر منفعت این معجون نزدیک منفعت آن یکی است2. صنعت آن: زراوند3 - یک وقیه و نیم -لک پاک کرده و قسط تلخ و فقاح

در خفقان و بیماریهای سوداوی و ضعف معده و ضعف دل، و بادها که زنان حامله را باشد، و رنگ روی، همه را سود دارد. صنعت آن: زرنباد و درونج - از هر کدام یک درم - مروارید ناسفته و کهربا و بسد و ابریشم خام سوخته یا به مقراض خورد کرده - از ms192 هریک یک درم و نیم - بهمن سپید و بهمن سرخ و ساده هندی و سنبل الطیب و قاقله و جندبیدستر و قرنقل و اشنه - از هریک چهار درم - زنجبیل و دارفلفل - از هریک دو دانگ - مشک - هشت مثقال یا ربع درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل که آتش ندیده باشد بسرشند و مدت سه سال قوت این معجون بماند. دواءالمسک المر در خفقان و آماه حلق و گلو و رطوبت معده سود دارد. صنعت آن: سنبل الطیب و مشک و مر و سادهآ هندی - از هر کدام دو درم - زعفران و نانخواه و تخم کرفس - از هریک چهار درم - صبر اسقوطری و افسنتین رومی - از هریک هشت درم - ریوند چینی - شش درم - جندبیدستر - یک درم و نیم - بکوبند و ببیزند و در آب آغارند و صافی کرده در داروها آمیزند و در سه چندان عسل کف گرفته معجون سازند. و سه سال قوت این معجون بماند]1.

گرم است در درجهآ دوم و خشک است، و بعضی گویند تر است. گشاینده است. با عسل و موم در برص روی و کلف و آثار و کرمی که در گوش باشد نافع بود، و ضماد کردن آن در دردسری که از سردی بود، و سپرز و مثانهای را که سنگ پدید آمده باشد سود دارد خاصه چون با بیخ سوسن آسمانگونی به کار دارند. و اگر زنی که حیض او بسته باشد بردارد گشاده شود. و در قولنج و بلغم منفعت دهد خاصه چون با بیخ خورند. و کشیدن روغن او چنان باشد که درروغن بادام شیرین گفتیم. بغایت گرم است و تر محلل. سود دارد در خوره و نواصیر در نواحی چشمها.

گرم و خشک است در درجهآ سیم. لطیف است. و بادهائی را که در گوش افتد سود دارد. صنعت آن: بگیرند آب ترب - سه من - و روغن کنجد - یک من - و میپزند در آتش میانه در دیگ مضاعف تا آن وقت که هیچ آب نماند و روغن بماند و به کار دارند.

سرد کننده است. اعضا را سخت کند، و قوت دهد، و منع بادها کند، و بن مویها سخت کند و قوت دهد و سیاه گرداند، و در ریشهای تر که در سر باشد و سبوسه و استرخاء مفاصل نیک باشد، و بستگی عرق کند، و بول رفتن باز دارد، و خشکی و شکافتن سرمویها، و در سحج و بواسیر و شقاق نیک باشد. صنعت آن: بگیرند مورد تر و بفشارند و عصارهآ آن بستانند و به آن کنجد اضافه کنند، برای هر یک رطل کنجد سه رطل یا دورطل عصارهآ آس، و در دیگ مضاعف می جوشانند تا روغن بماند و آب درهم آمیزد. و چهل شبانه روز در آفتاب نهند تا آب هیچ نماند. نوعی دیگر چنان باشد که دو من روغن کنجد و دو من مورد خشک کوفته یک شبانه روز در شراب آغارند و بعد از آن صاف کنند و در آن آمیزند و ببیزند و به کار دارند.

گرم کننده است. موافق جراحاتی است که در عضله باشد و درهم پیچیده شدن عصبها. و چون پارهای صوف به این روغن چرب کنند و در موضع التوا نهند نافع آید. و ادرار بول و عرق کند، و حیض بسته بگشاید. و چون استعمال کنند و بردارند در آماه گرم که در مقعد باشد سود دارد، و سختی رحم نرم گرداند. و صنعت این روغن همچون روغن بنفشه است. دهن البلسان = روغن بلسان از درختی می خیزد که در مصر به چشمهآ آبی پیوسته که «عین الشمس» می گویند. و آن درخت را به وقت طلوع شعری نیش بزنند و آنچه از او ترشح می کند بر پارهای پیه برمیدارند و در انائی می کنند. و به سالی از نیم من زیادت نباشد. و نیکوتر آن بود که تازه بود. و آزمایش او چنان کنند که قطرهای از این روغن در شیر دراندازند، اگر شیر بسته شود نیک است و اگر نه نیک نیست. و باید که طعمش ترش نباشد و اگر شاخی از گندنا به آن ms200 روغن چرب کنند و به آتش دارند اگر بگیرد و بسوزد نیک است و اگرنه نیک نیست. و اگر سوزن جوال دوزی به آن روغن چرب کنند و بر آتش نهند شعله زند و در گیرد. و اگر پشم پارهای به آن روغن چرب کنند و در اندرون کوزهای سفالین نهند و سر کوزه استوار کنند و آتش در زیر کوزه برافروزند اگر پشم سوخته شود روغن نیک است. و نشان دیگر آن است که بر سر آب نیفتد، هرچه مغشوش باشد بر سر آب افتد. و او را به روغن مصطکی و به

گرم است در درجهآ اول. بواسیر و خارش مقعد را ms201 چون از سردی باشد سود دارد. و به آسیا خورد باید کرد و عصر کردن تا روغن به حاصل آید. دهن الحنا گرم است به اعتدال، و قابض. خستگی اندام را سود دارد، و موی را سیاه

گرم و خشک کننده است به اعتدال. دردها ساکن کند، و خشکی اندام را نافع بود، و موضعی را که بدین روغن طلا کنند مرخی گرداند، و بادها که در رودهها باشد طرد کند. صنعت آن: بگیرند روغن کنجد - بیست وقیه - شنبلیده و گل بابونهآ شسته و خشک کرده از آب - دو وقیه - در انائی از آبگینه کنند و چهل شبانهروز در آفتاب نهند. دهن الناردین

سودمند بود در درد معده و جگر و قولنج و سردی اندرون به خوردن و

گرم و خشک است در درجهآ دوم. بواسیر را سود دارد، و دردسر که از سردی و تری بود سود دارد. و روغن او چنان گیرند که روغن بادام را. دهن القرطم والانجره هریکی از اینها قائم مقام دیگری باشد و روغن کاچیره ضعیف تر از او باشد. و او گرم و خشک است به درجهآ اول، و گفتهاند گرم و تر است به درجهآ دوم1. اسهال ms203 بلغم کند. و روغن او همچو روغن بادام گیرند. دهن الشبت معتدل است در حرارت. و بعضی گفتهاند گرم است. سودمند است درد تعب را، و کسی را که سرمازده باشد، و تب واز گیرد، و بادها دفع کند، و خواب خوش آورد، و درد همهآ اندام بنشاند، و سدهآ دهنههای رگها بگشاید. صنعت آن: بگیرند روغن کنجد - یک رطل - روغن زیت یا سرکهآ قسط و تخم شبت خشک کرده در سایه - یک اوقیه - و در اناء آبگینه ریزند و بیست روز در آفتاب نهند و صاف کنند و به کار دارند. دهن المصطکی در ضعف معده و جگر و آماسهای آنها نافع است، و درشتیها را نرم کند. صنعت آن: بگیرند روغن کنجد - سه رطل - مصطکی - شش وقیه - در دیگ مضاعف به آتش نرم بجوشانند تا مصطکی گداخته شود، بپالاید و استعمال کند.

صنعت آن: روغن زیت مغسول اصل یا روغن کنجد - یک من - افسنتین رومی - یک وقیه - در انائی از آبگینه کنند و مدت چهل شبانه روز در آفتاب نهند، پس صافی گردانند و استعمال کنند. دهن الحیات = روغن مارها در قوبا و استرخاء مقعد چون به بریشه طلا کنند سود دارد و البته در خوردن زیان دارد که زهر است، و باید که دست نیز به آن نزنند. صنعت آن: روغن کنجد - چهار سطل و نیم - در دیگی مسین کنند و مارهای سیاه - از پنج تا ده - در آن دیگ در میان روغن اندازند و سردیگ استوار کنند و به آتش نرم میپزند تا مارها پخته و مهرا شود. از سر آتش بردارند و سرد

بهترین او آن است که هیچ غش ندارد و او را به آتش نبرده باشند و در چربی آمیخته نباشد که مغشوش بود. و او معتدل و لطیف است. در میان داروها به کار دارند. و اگر جائی را داغ باید کرد میل از زر بود بهتر باشد و زود نیک شود. و چون در دهان کنند بوی

اگر سر او را در برج کبوتر بیاویزند پلنگ و سنور و هیچ موذی دیگری به آنجا نزدیک نشود. و دماغ او را اگر با آب سداب و زیت چرب کنند و به بدن بمالند نفع دارد از هر علت ظاهری و باطنی که از سردی باشد]1.

و او سرد و خشک است. و گفتهاند گرم است. و او قابض و لطیف و عاقل است. از ریختن دندانها منع کند، و حرارت قوی را ساکن گرداند، و معده را

جدو درخت صنوبر است.1 بهترین آن سپید باشد که به زردی گراید و بوی آن مانند صنوبر است.

گرم و خشک است و خشکی و تحلیل و بستگی کند. و در جراحات ریشها گوشت رویاند. رأس الفار = سرموش

چون خشک گردانند و بکوبند و در عسل به هم آمیزند و به داء الثعلب طلا کنند سود دارد. رأس الارنب = سرخر گوش

چون بسوزانند و نرم بکوبند و بر داءالثعلب طلا کنند فایده دهد. راسن 135211 بعضی بستانی است، و بعضی بر گها دارد مقدار یک بدست تا یک ارش بر زمین گسترده همچو نمام3، و بیخش منفعت تمام دارد. و خوبترین سبز باشد و تازه.

گرم و خشک است. و آنچه مز باشد - یعنی ترش و شیرین - حرارت کمتر دارد1. و اصحاب مزاج سرد را سود دارد. و خون را بسوزاند. و اصلاح او کافور باشد. صنعت آن: بگیرند عصیر انگور را و صاف کنند و بجوشانند تا سه بخش برود و یکی بماند، آنگه او را در شیشه کنند و به آفتاب نهند تا هیچ مائیت در او نماند، پس بردارند و به کار برند. رب الریباس بهترین آن باشد که از شیراز آورده باشند. سرد و خشک است. طبع را ببندد و قوت معده دهد. و هضم نیک کند. و در قی سخت و تب نافع آید. اما در سینه و گلو زیان دارد. و رب انار ملس اصلاح آن کند. صنعت آن: بگیرند ریباس تر و بکوبند و آب او بگیرند و صاف کنند و در دیگ سنگین کنند پاک و به آتش نرم بجوشانند تا به نیمه آید. پس مثل نیمهآ او شکر بگیرند و بپزند تا غلیظ شود و اندک زعفران بر آن ریزند. ربالحصرم = رب غوره

سرد و خشک است. صفرا بشکند. و تشنگی بنشاند. و شکم ببندد. و در تبهای تیز و قی کردن نافع بود.

صنعت آن: بگیرند به خوش طعم، و پاک کتند از پوست و دانه، و آب آن بگیرند و در دیگ کنند تا دانگ و نیم بماند، صاف کنند و بنهند تا سرد شود. و اگر خواهند که شراب باشد یک رطل شکر در آن حل کنند و به قوام آورند.

رجلالداعی1 نیز گویند. گیاهی است. چون بیزند در بیماریهای دیرینه خاصه در اسهال کهن نفع دارد. فولس و دیگران گفتهاند قولنج را مفید بود. و عمل او همچو عمل سورنجان است بی مضرت. رجل الجراد = پای ملخ (رل ج)

مانند تره یمانی است و در سل سود دارد. و چون پخته باشند در تب ربع و تب مطبقه منفعت دهد.

گرم و خشک است در درجهآ اول. و گفتهاند گرم و تر است در درجهآ دوم. و گفتهاند گرم و خشک است در درجهآ دوم. و در اشتر زیانی ندارد2. و زهر جملهآ حشرات است. و چون بپزند و در سر مالند موی را سیاه گرداند. رعی الحمام (رئ ح) قومی گفتهاند که رعیالابل است.4 خشک است. نقرس را سود دارد. رعی الحمار5 (رئ ح) دانهای است مانند ماش و چون پوست آن باز کنند در رنگ6 عدس باشد و طعمش مانند طعم عدس بود. و اندک شیرینی دارد. و گرم و خشک است.

قوی تر از نمک است. محلل و ملطف است. رقاب = گردن هرچه از مرغ خانگی جوان فربه باشد بهتر بود. و او معتدل است در گرمی. بیمار خیزان1 را سود دارد. و هرچه از مرغ پیرتر باشد در او خیری نباشد و دیر گوار باشد و کیموس2 بردهد. و گردنها در ابدان قوی زیان دارد3. اصلاح آن به روغن بریان کنند. ms218 رقع یمانی (رع)

درختی است که ساقش مانند ساق چنار است و بر گش مانند برگ کدو و میوهای دارد مانند انجیر بزرگ. آن میوه قی بلغم آرد، و رطوبتی که در معده باشد پاک کند، و اخلاط غلیظهآ لزج را به بود. و او گرم و خشک است.3 رمان حلو - انار شیرین (ح ل و)

نیکوتر آن بود که ملیس بود6. سرد است در درجهآ اول و تر در آخر آن

زعفران است در بعضی لغت اهل عرب، در حرف زا یاد کرده آید. ehan, 1ayhan ریحان

خوبتر آن است که معتدل است. در تیزی طبع ابازیر دارد. گوارش و اشتها آرد، و تشنگی غالب کند، و طعام زود از معده فرو برد. و همیشه او را استعمال

و صنف دیگر سپیدتر است و تیز است. گرم و خشک است در درجهآ دوم. جلای چشم دهد، و تحلیل و قلع آثار از قرنیه کند. 2abad زباد بوی خوش دارد. و گویند شوخ و وسخ حیوانی است مانند گربه. گرم است در درجهآ سیم و معتدل در رطوبت. 2abalal زبرجد

آبگینه است ms225 و او را از ریگ و قلیاب گیرند و در کارگاه که به عمل آورده باشند قرب دو ماه آتش در زیر آن سوخته باشند تا مختلط شود. بسوزند در کورهآ آهنگران.

گرم است در درجهآ اول و خشک در دوم. جلای دندان دهد، و به روغن یاسمین در جائی مالند که خواهند که موی بر آید، قبض و لطافت دارد، و جلاء بیاض چشم دهد. و چون سوخته باشد قوی تر بود. و آبگینهآ سوخته کوفته و بیخته در سنگ گرده نافع بود خاصه چون به شراب خورند. زرین درخت نیکوتر درخت آن باشد که برگش سبز باشد. چون بکوبند و عصارهآ آن بازخورند در عرق النسا و بستگی کمیز و حیض نافع باشد، و خون بسته از مثانه بیرون کند، و در زخم حشرات نافع باشد. 2a-a- vand زراوند مدحرج - زراوند گرد مادهآ زراوند است و بر گش مانند برگ صنفی از لبلاب است. خوشبوی باشد با تیزی نرم و شاخههای بسیار و از یک بیخ بود. شکوفهآ سرخ و ناخوشبوی دارد.

گرم است به درجهآ دوم و خشک است در درجهآ اول. و در وی قبض و تحلیل هست. و منضج است. هر کسی را که شقیقه زحمت دهد زعفران طلا کنند بخسباند و فایده دهد. شربتی یک درم است. و دردسر آورد، و سر را زیان دارد، و احشا را قوت دهد، و عفونت و بلغم را اصلاح کند، و رنگ روی را پاکیزه گرداند، و جلاء بصر و پردهآ چشم دهد، و چشمی که از جهت رنجوری ازرق شده باشد در چشم کشند منفعت دهد، وقوت دل دهد و فرح فزاید، و کمیز براند، و در قوت مجامعت بیفزاید، و دشخواری زادن بر زنان آسان کند خاصه در شیر و زردهآ تخم مرغ بخورد، و دارو که در آن آمیخته باشند زود رساند. و زیادت از یک درم نشاید استعمال کنند. و چون با شراب بدهند مستی قوی آرد، و اشتهای طعام ببرد و غثیان آورد. و اسحاق گفته است که در ریه زیان دارد، و انیسون اصلاح آن کند، و دردسر و خواب آورد، و حواسها تاریک کند، و چون به شراب حل کرده بازخورند مستی بسیار کند. و سه مثقال از آن قاتل است از بسیاری تفریح. و بدل او به وزن او قسط است و ربع وزن او پوست سلیخه.

گرم و خشک است. قوبا را نافع بود، و ریشهای تو پلید را سود دارد، و گوشت برویاند. زفت رطب = تر 254 همچو قار باشد. و روغن زفت همچو قطران است. و روغن زفت را چنان گیرند که زفت را میجوشانند و در حالت جوشانیدن پارهای پشم از سر دیگ بیاویزند تا بخاری را که متصاعد میشود آن صوف به خود می کشد، بعد از آن صوف را بفشارند و آبی که از آن حاصل شود در انیق کنند و آتش در زیر آن افروخته گردانند تا متصاعد گردد که نیکوتر و گرم کننده بود. اخلاط غلیظ را پخته گرداند و قلع بیاض ناخنها و جذب خون اعضاها بکند، و در شکافت پاشنه پا سود دارد، و در داء الثعلب ضماد کردن، و آماه را نرم گردانیدن، و به آرد جو در خنازیر نهادن همه را سود دارد، و با شکر سینه را پاک گرداند، و مسهل است، در قوبا نافع باشد، و مقاومت زهرها کند، و در زخم افعی طلا

صنعت آن: بگیرند خمیر سرشتهآ تنک و در روغن کنجد بجوشانند و دوشاب یا عسل با آن بیامیزند و به گلاب بسرشند و قدری مشک در آن حل ms230 کنند و بر طبق گرم اندایند تا بریان شود و با شکر در جلاب اندازند. نرم و مطیب کرده به کافور به کار میدارند. 201r0llol زمرد ابن ماسویه گفته است در خون که از گلو بیرون آید سود دارد، و اگر از کسی بیاویزند که شکم راند نافع باشد. زمارة الراعی (ز رة) گرم و خشک است در اول درجهآ دوم. سنگ گرده و مثانه پاره کند و بریزاند، و فتق را سود دارد. و شربتی از او یک مثقال تا دو مثقال سود دارد آن کس را که به او خر گوش دریائی یا افیون داده باشند. 2an1ab7زنجبیل ل مثل فلفل است به فعل ولیکن او را آن لطافت نیست، و رطوبتی زیادتی دارد.

گرم و خشک است. درد گرده و مثانه و معدههای سرد را نافع بود، کمیز براند، و در تب لرزه و سرما سودمند است. صنعت آن: بگیرند زنجبیل چینی و پارههای درشت کنند و بیست روز در آب آغارند، بعد از آن بیرون کنند و بنهند تا آب بیندازد، و آب و عسل چندان در سر آن کنند که بر سر باستد و در دیگ سنگین بجوشانند و بعد از آن آب از سر آن بردارند و خورد کنند و بنهند، و دارچینی و قرنفل و جوزبویا ms231 بکوبند و با عسل کف گرفته بیامیزند. و بر سه رطل زنجبیل، دو درم از افاویهآ مذکوره یار کنند و به کار دارند. زنجبیل الکلاب ترهای است که برگش مانند برگ بید است الا زرد است، و شاخههای سرخ دارد، و طعم زنجبیل دارد. و از برای آن زنجبیل سگ گویند که کشندهآ سگ است.

گرم است در درجهآ دوم و خشک در درجهآ اول. تر آن را بکوبند و در بهق و برص و کلف روی و نمش طلا کنند منفعت دهد و آماه سخت را1 به ضماد کردن تحلیل دهد. 29/2r زنجار = زنگار سه نوع است. نیکوتر از همه معدنی باشد که در معدن مس میباشد2. و اگر خواهند که زنگار زود حاصل شود آن را در سر که نهند و چنان سازند که صفحهآ مس را پاک کنند و در میان سر که نهند و در جای گرم سه شبانه روز پنهان کنند و بعد از آن بیرون آرند و آن زنگار را از صفحهآ مس پاک کنند و دیگرباره صفحه به جای خود نهند تا زنگار حاصل شود. آن زنگار گرم و خشک است و خورنده است. و چون در میان موم روغن آمیزند در دملها نافع آید، و در برص و بهق طلا کنند نافع آید، و در بینی که بوی ناخوش آید دمند بوی ناخوش ببرد، و در سپیدی پلک چشم و درد گلو بغایت زیان دارد، و غبار آن در گلو بغایت زیان دارد، و به شیر تازه و زبد مداوای آن کنند، و در ادویه بواسیر را سود دارد. و چون خورده شود پیچیدن شکم و پاره کردن رودگانی و قی و ریشی آورد و مداوات به جلاب و آب گرم و روغن بادام و لعابات و مرقهای چرب باید کرد. 2en(2on)1af زنجفر شنگرف نیز خوانند. قوتش مانند قوت اسفیداج است. و گفته شده مانند

خرچنگ دریائی از برای آن گویند که شکل خرچنگ دارد و سنگی است، و آنچه سوخته باشد لطیف تر باشد. و سوختن چنان باشد که در کوزهای سفالین کنند و کوزه را در گل حکمت گیرند و یک شبانه روز در تنوری نهند و بردارند.

سرد و خشک است. جلای دندان دهد، و در کلف و نمش و جرب و ظفره1 فایده دهد، و روشائی چشم بیفزاید، و ریشهای تر خشک گرداند. سرطان هندی - خر چنگ هندی

سرد و تر است. در سل فایده دهد، و قوت مجامعت دهد. 5212x5 سرخس

«گیل دارو»ی است2. نکوتر آن باشد که سیاه و بزرگ بود.

گرم و خشک است. کرمها در شکم بکشد. شربتی دو درم بود. و گویند گرده را زیان دارد. شیح ارمنی اصلاح آن کند. 5or11o] سرنج در قوت نزدیک است به شادنه بلکه قویتر از آن. سرد و خشک و قابض است. منع نزف کند. و در موم روغن برای سوختگی آتش سودمند بود.

گرم است در درجهآ اول و خشک است در دوم. و خشکی کند بی آن که خبر دهد، و قبض اندک دارد، و باد بشکند، و رنگ روی پاکیزه گرداند، و بوی دهان خوش کند، و ریشها را بروباند، و درد دهان و عفن شدن بینی و سست شدن پای دندانها همه را سود دارد، و در قوت حافظه بیفزاید، و معده و جگر گرم گرداند، و سنگ مثانه بیرون کند، و تقطیرالبول را سود دارد، و ضعیفی گرده و مثانه و سردی رحم و تبهای دیرینه و بواسیر را نافع بود، شربتی یک مثقال باشد. و در وی قوت اسهال است. کرمهای دراز کدو دانه بیرون کند چون با شراب بیزند و به اندازهآ یک وقیه بیاشامند، و به حلق و سرفه زیان دارد. اصلاح آن پختن با شکر یا صندل است. و چون بسیار خورند جذام باز آورد. اسحاق گفته شش را زیان دارد و انیسون اصلاح آن کند. 52far سغبر «گیل داروه است. و او قطع بیخ است. ms242 بر او پوستی است. دو نوع است: نر و

چون خاکستر چوب او را بشویند همچو توتیا باشد. و رب او فایده مندتر است از رب سیب و دیرتر بماند از برای قبض، و چون بریان کرده باشند نافعتر است. و نیکوتر آن بود که بزرگ و رسیده بود.

از برای اسکندر رومی ساخته و او به خط خود نوشته. ذرب5 و فساد معده و

صنعت آن: بگیرند قرفه و سادهآ هندی و هیل و مصطکی و عود هندی و اسارون و پوست هلیلهآ کابلی و فرنجمشک و قرنفل و نارمشک و زیره و دارچینی و اشنه و فلفل و دارفلفل و زنجبیل و اناردان و جوزبویا و قاقله - از هریکی دو درم1 - مشک و کافور و عنبر - از هریکی پنج درم - نبات - شش درم - و شکر طبرزد - شش برابر ادویه - شربتی یک درم باشد. و بامداد و شبانگاه به آب سرد خورد. و اگر بعد از طعام خورند شاید2. سفوف دیانیطس

سودمند است کسی را که بول بسیار کند از گرمش2 صنعت آن: بگیرند بیست درم خبثالحدید بصری و بکوبند و ببیزند و هفت شبانه روز در سر که آغارند و بعد از آن صاف کنند و در آتش بریان کنند تا خشک شود، و پنج درم پوست کندر را یک شبانه روز در شراب خمر آغارند و مخلوط کنند با او چهار درم طباشیر و سه درم گشنیز خشک و دو درم شوکران. خوردن آن با ms245 آب سرد بامداد و شبانگاه نافع آید. سفوف مقلیاثا

حیوان آبی است و از رود نیل و مصر خیزد. و بعضی گویند ماهی است، و بعضی گویند نهنگ است. و نیکوتر آن باشد که در ربیع صید کنند که وقت هیجان او است1. نیکوتر اعضاء سقنقور ناف باشد و گردهها.

گرم است به درجهآ سیم و خشک در درجهآ اول. و آن کسی را که در مباشرت سست باشد قوت تمام دهد، و در منی و شهوت بیفزاید خاصه پیه گردهآ او. و در عصب سرد سود دارد. و آن قدر که خورند یک درم باشد. اسحاق گفته است که در سر زیان دارد و مصلح او عسل است. و اگر شهوت مجامعت چنان برانگیزاند که ساکن نشود عدس بیاشامند ساکن شود. و جالینوس گفته بدل او خایهآ روباه است. 9olar سکر شکر باشد. خوب ترین سپید باشد و شفاف که از شکر طبرزد گرفته باشند. هرچه دیرینه تر باشد لطیف تر گردد اما حرارت زیادتتر گردد. گرم است در آخر درجهآ اول و تر است در اول. و هرچه دیرینه تر بود میل به خشکی کند. نرم کننده و جلادهنده است، و سلیمانی نرمی زیادت دارد و مانند عسل باشد در شیرینی. سینه را پاک گرداند و در معده سود دارد الا آن که

جدوی است که از درخت عشر خیزد، در موضعی که خشک می کنند «سکرالعشر» خوانند. و بعضی گویند شبنم است بر درخت عشر به خراسان. و مثل ترنجبین او را جمع می کنند و شبیه است به او. همچو نمک معتدل است و میل به گرمی دارد، و طبع را نرم کند، و طلا کردن آن روشنائی و جلاء چشم افزاید، و در استسقا و ریه - یعنی شش - با شیر شتر سود دارد، و تشنگی نیاورد، و در معده و جگر و گرده نیک باشد و منفعت دهد. سکنجبین سکری نیکوتر آن بود که پخته و پاک و معتدل بود در قوام و از شکر طبرزد سازند و میل به سردی دارد3، و در تبها و سدهها و تشنگی سود دارد، جلاء معده از بلغم دهد، و موافق اکثر مردم باشد، و جگر را سود دارد، و لطیف کننده است، و کمیز براند، و صفرا بنشاند، و در بیماریها که از صفرا و بلغم باشد نیک بود،

معتدل است در گرمی و تری. در جگرهای صفراوی و دموی نافع بود، و شهوت طعام قوی گرداند، و زود هضم شود، و تن را لاکر گردند و سحج آورد. اصلاح آن به شهد باید کرد.

گرم و خشک است در درجهآ دوم. و قبض دارد و مقوی احشا است. و آنچه خوشبوی باشد تحلیل و تفتیح بیشتر کند. و نیک است در دردبند گاه[ها]. و گویند در قوت مجامعت بیفزاید، و چون ضماد کنند شکم ببندد، و منع خون آمدن کند، و درد دل را سود دارد. آن قدر که استعمال کنند نیم درم باشد، و اگر به بوی دارند دردسر آورد و کافور اصلاح آن کند. Selr-b11n37 سکبینج جدوی درختی است که هیچ منفعتی ندارد الا این جدوه. گویند قنه نوعی از سکبینه است. و نیکوتر آن باشد که بیرونش به سپیدی گراید و اندرونش به سرخی، و تیز بوی باشد و زود در آب حل شود. و قنه مغشوش آبگینه است.1

گرم و خشک باشد در درجهآ سیم. و محلل و ملطف است. در فالج سود دارد. و مادهآ سرد که در موضع سرون باشد براند، و در قولنج و سنگ مثانه نافع آید، و در قوت شهوت مجامعت بیفزاید، و حیض براند، و اسهال خلط دوسنده کند، و در ستبری پلک چشم و تاریکی سود دارد، و بهترین دارو است در انزال فرود آمدن آب چشم، و اگر در شعیره - و آن آماه پلک چشم است - با سر که طلا کنند زایل کند، و سینه را پاک کند، و اگر با شراب خورند در زخم حشرات و داروهای بد مهلک نافع آید، و فرزند که در شکم ms251 مادر باشد بمیراند. و گویند در مثانه زیان دارد، و اشق اصلاح آن کند. و

و سلیخه گرم و خشک است در درجهآ سیم. بادهای غلیظ بشکند، و قوت اعضا دهد، و اندک قبض دارد، و در داروی چشم میان روشنائی به کار دارند1، در سینه سودمند بود، و اگر با عسل به لثه مالند نیک باشد، و شراب سلیخه در معده ms252 و جگر منفعت دهد، و کمیز و حیض براند، و زخم افعی را سود دارد، و شربتی یک درم باشد، و فرزند را که در شکم مادر باشد زیان دارد که چون زن آبستن بخورد فرزند بمیرد. و در رودگانی زیان دارد. و کتیرا اصلاح آن کند. سلت 501 نوعی از جو است که پوست ندارد و مانند گندم است. سلخ الحیة = پوست مار (س خ ح ی) نیکوترین آن، پوست مار نر است. بغایت خشک کننده بود. چون در داء الثعلب طلا کنند سود دارد، و اگر به سر که بپزند و با آن مضمضه کنند درد دندان را سود دارد، و چون خشک کنند و بسایند و با عسل یا شراب بیامیزند و در چشم کشند روشنائی دهد. 5e1n15e1l1 سمسم

کنجد باشد. و از تخمها هیچکدام بیشتر از کنجد چربی ندارد. و «جلجلان» نیز خوانند. و نیکوتر کنجد آن باشد که دانهآ بزرگ دارد و تازه باشد.

خراسانی و شامی هر دو هست. و شامی سرخ تر و کوچکتر از خراسانی است.46

گرم و خشک است. سر ماهی شور خشک کرده در آماه ملازه و شقاق مقعد

روغن باشد. و مسکه را چون بجوشانند و اندک نمک و دو سه عدد خرما در آن اندازند و بنهند تا سرد شود روغن بود و در پخته گردانیدن بادها و نرمی و ارخا قوی تر از مسکه باشد. گرم و تر است در درجهآ اول. و آماه و بثرهها که در پس گوش باشد پخته گرداند، و سینه را نرم کند، و فضلهها بگدازاند خاصه چون با شکر و مغز بادام ضماد کنند، و تریاق زهرها که خورده باشند باشد. 90113ni سمانی

مرغی است1 و سمانه2 خوانند. نیکوتر این مرغ جوان باشد.

گرم و خشک است. در درد بندگاه [ها] نافع آید، و اگر بسیار خورند تشنج پدید آید.

گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم، و گفته شده در اول درجهآ سیم. گشایندهآ سدههای جگر است، و تحلیل کننده است. دماغ را قوت دهد، و موی مژگان برویاند، و در خفقان سود دارد، و سینه و شش را پاک

گویند دارشیشعان است.1

گرم و خشک است. قبض بسیار دارد، و منع نزلهها و بادها کند. 5211dar15 سندروس

جذوی است مانند کهربا2 در جذب کاه.

گرم و خشک است در درجهآ دوم. قبض بسیار دارد و خون را حبس کند، و دود آن نواصیر را خشک گرداند، و منع فرو ریختن مادهها کند، و درد دندان را منفعتی عجیب دهد، و خفقان و سپرز که بزرگ شده باشد و اسهال دیرنیه را نافع بود، و قوت لاکر کنندگی دارد چون هر روز نیم درم با سکنجین بخورند. بدل او ثلث وزنش کهربا است. سندهان (س د)

عود هندی است.

گرم و خشک است در درجهآ سیم. چون بخورند و ضماد به آن عضو کنند برای نقرس سودمند است. سنا3 515

نیکوتر سناء حجازی بود.

جلادهندهای قوی است. دندان را از وسخ بغایت پاک کند و جلا دهد، و بن دندان را قوت دهد و سخت کند. سنون (س)

داروئی است که از برای دندان آمیخته باشند. بوی دهان خوش گرداند، و لثه را قوت دهد.

صنعت آن: بگیرند سادهآ هندی و زفت رومی و عود و مصطکی و پوست ترنج و سعد - از هریکی یک جزو - و قرفه و قرنفل و گل سرخ - از هریکی نیم جزو - بکوبند و ببیزند و به کار برند. سنون دیگر

بوی دهان خوش کند، و بن دندانها و لثه را سخت گرداند، و دندان را قوی کند.

صنعت: زرد چوبه - دوازده درم - شب یمانی و جلنار - هریکی شش درم - مازو و پوست انار - از هریک دو درم - بکوبند و ببیزند و به کار دارند. 81sarun سیسارون چوب سیاهدانه است1. تیز و تلخ است و قبض دارد. گرم و خشک است در

کرکج آبی و کرفس آبی و قرةالعین و نهق نیز خوانند. در آب استاده باشد. بوی خوش دارد. گرم کننده و محلل است، کمیز و خون حیض بگشاید، سنگ مثانه را نافع بود.

گیاهی سرد و خشک است به اعتدال، و قبض دارد. چون تر باشد سرد بود. و چون عصارهآ آن بخورند سنگ مثانه پاره کند. شجرة الحنظل (ش ج رة ح ظ)

«شری» ms266 نامیده میشود. گرم و خشک است. اسهال بلغم کند. و بیخ آن بهترین داروئی است زخم کژدم را2. شجرة البق (ش ج رة ب)

«دردار» خوانند [و «سفندان3 خوانند]4.

سرد و خشک است به درجهآ اول. با سر که طلا کنند به پوست اندام که میریزند نافع آید، و بر ریشهای تر ضماد کنند بهبود یابد. [شجرة مریم

«بخور مریم» نیز گویند. سه نوع است: نوعی ثمره ندارد، و دو نوع ثمره دارد. و عرطنیثا بیخ آن است.

گرم و خشک است در درجهآ چهارم. در زکام که از سردی باشد، و آب که در چشم فرو خواهد آمد سود دارد]1. شحوم = پیهها (ش)

نیکوتر آن بود که از حیوانی فربه به کمال باشد.

گرم و تر است و مختلف به حسب حیوان که پیه از آن گیرند، و بعضی گویند که خشک است. اما در خشونت گلو سود دارد2، و لیمو به آب نمک پرورده و یا راسن به سر که پرورده و یا زنجبیل دفع مضرت آن کند. شحم البط = پیه بط (ش م ب)

گرم تر است از پیه ماکیان. و او جدا لطیف است. اگر با شمع بیامیزند و به صورت طلا کنند جلا دهد.

قابض ترین پیهها است. و پیه بز کوهی ms267 شدیدترین تحلیل کننده است. در ریش زخم روده سود دارد، و سحج و زحیر ساکن کند، و مداوات کسی را که ذراریح خورده باشد بکند. شحم الخنزیر - پیه خوک

بهترین آن از خوک نر جوان باشد، و او مرطوبتر و کم حرارتتر از پیه بز

گرم است و تیز. و تمامت اطبا متفقاند که آبی که نزول خواهد کرد از چشم باز دارد. و علی بن عیسی گفته موئی که در چشم خواهد آید منع نماید. اسحاق گوید قدردانگی یا دو دانگ در زهرها و زخم حشرات سود دارد، و در دل زیانکار بود، و بصل عنصل دفع مضرت آن کند. شحم الحنظل چون شحم حنظل از میان حنظل بیرون کنند بعد از سه ماه ضعیف شود و باید که از میان او بدر نکنند الا به وقت استعمال از آن میان بیرون کنند، و باید که زرد بود و آخر سال از درخت چینند به وقت طلوع ثریا1. گرم و خشک است. به شدت اسهال بلغم غلیظ و سودا کند2. شربت آن یک دانگ تا نیم درم است. اما سحج آورد. و جذوهآ تازی و کتیرا و نشاسته اصلاح آن کند. و آنچه سبز باشد پیچش شکم آورد و اگر بسیار خورده شود قاتل بود. و در درختی که یک حنظل باشد نشاید خورد که بیم است که اسهال مفرط کند و به هلاکت انجامد.

صنعت آن: نیم رطل عناب و چهار رطل آب بجوشانند تا به یک رطل آید و صاف کنند و یک رطل شکر بر نهند و به قوام آرند. شراب البنفسج = شراب بنفشه

معتدل است در سردی و تری. نفع دارد در درد پهلو و شش و درد گرده، و

صنعت آن: بنفشهآ پاک کردهآ تازه - یک قفیز - در چهار چندان آب نیک بپزند و چون پخته شود یک من آب مانده باشد، دومن شکر برنهند و به قوام آورند و بنهند تا سرد شود. و اگر خواهند که مسهل باشد سه نوبت بنفشه به آب بجوشانند و چنان سازند که سه چنان بنفشه که در اول ترتیب دادهاند بپزند تا اسهال کند. شراب الخشخاش نیکوتر آن باشد که با پوست و بیخ آن پزند با آب باران وقتی که خشخاش تر است. سرد و تر است. در سینه و دماغ گرم و بیخوابی و نزله و ریش سینه و غلیظ گردانیدن مواد رقیق سود دارد اما مزاج احشا به زیان برد از غایت سردی. صنعت آن: صد عدد خشخاش خورد کنند با دانه به هم و در دومن و نیم آب بجوشانند، و باید که آب باران باشد و صافی کنند، و به هریک رطل آب که بازمانده باشد یک ms269 من شکر در آن ریزند و باز قوام آورند و بردارند و به کار میدارند. شراب النیلوفر =شراب نیلوفر سرد و ترکننده است. در سرفه و علت شوصه1 و گرمی طبع سود دارد، و نافع باشد در دردسر، و منع مادهها که در سینه و معده میریزد بکند، و درتب و حرارت نافع آید خاصه تبی که همراه با آن درشتی سینه باشد.

صنعت آن: آبی ترش بسیار آب بکوبند و آب آن بگیرند بعد از آن که پاک کرده باشند و در دیگی کرده بجوشانند تمام و صافی کنند و به قوام شراب آورند]1. شرابالفاکهة =- شراب میوهها معده را قوت دهد، و رودگانی را نیک باشد، و قی را قطع کند، و صفرا بنشاند، و زنان آبستن را چون قی بسیار افتد سود دارد. صنعت آن: سیب و امرود و انار ترش و سماق و زعرور - از هریکی یک جزو - بکوبند و آب بگیرند و به آتش نرم میپزند و صاف کنند و دیگر بار بجوشانند و به قوام آورند. شراب النعنع2 = شراب نعناع

[شراب را فود خوانند]2. در اشکده و ناخوشی معده و شکم راندن سود دارد. صنعت آن: نار ترش و شیرین بکوبند و آب بگیرند و صاف کنند و میپزند تا یک نیم بماند، و آب را فود [نعناع] تر بگیرند و صاف کنند، بر هریک رطل از آن آب که مانده باشد یک رطل و نیم شکر برنهند و آب درهم کنند و به قوام آورند و بنهند و به کار میدارند.

نیکوتر آن باشد که از سیب شامی یا اصفهانی گرفته باشند.

صنعت آن: یک رطل خرمای هندی از لیف و دانه پاک کنند و در میان چهار رطل آب بجوشانند تا آن وقت که ربعی بماند. صافی کند و چهار یکی

صنعت آن: لیمو را از پوست باز کنند و بفشارند و صاف کنند و آب لیمو - ده رطل - در دیگی کنند و به آتشی نرم میپزند تا یک نیمه بماند. بعد از آن پنج رطل شکر در آن آب حل کنند و میجوشانند و کف برمی دارند تا به قوام شراب آید. بردارند و در ظرف چینی کنند]1. شراب الآس = شراب مورد در سینه و شش نافع بود، و خونریزی را قطع کند.

صنعت آن: بگیرند ده رطل دانهآ مورد تازه و خورد بکوبند در یک رطل و نیم آب مثلث که عفص2 باشد ms272 آغارند و در ظرفی از آبگینه کنند و هفت شبانه روز بنهند، بعد از آن صاف کنند و در جای کنند. [شراب صندل نفع دارد برای اصحاب قلب و خفقان و بیماری جگر گرم و یرقان و تبهای سوزان.

صنعت آن: بگیرند آلوی سیاه - صد عدد - عناب دانه بیرون کرده - سی عدد - خرمای هندی پاک کرده -سی درم - بنفشه خشک - بیست درم - تربد تراشیدهآ نیم کوفته - بیست درم - تربد را جدا اندر صرهای ببندند و هم اندر پنج من آب بیزند تا از او دو بهره برود، آنگه بپالایند و سی سیر تر انگبین برنهند و نیم من شکر کف بردارند و به قوام آورند و به کار دارند.

در درد گلو و آماه و ریش شدن معده نافع بود.

صنعت آن: آب انگور -شش رطل - بپزند تا دو بهره بماند، و عسل -یک رطل - و سماق و بیخ سوسن و مازو و جلنار و فقاح الورد - از هریکی چهل

جگر و معده را گرم گرداند و منفعت دهد. صنعت آن: سنبل الطیب و قاقله و مصطکی و دارچینی و عود هندی و هیل و جوزبویا - از هریک یک درم - [قرنفل - نیم درم -]1 بکوبند چنان که به هم کوفته باشد و در میان سه رطل آب خوش آغارند و بجوشانند تا آن وقت که دو رطل بماند، و در کرباس نیک صافی کنند، پس پنج رطل عسل نیک در آن بجوشانند و کف برمیدارند و می پزند تا به قوام جلاب آید، سرد و صافی گردانند. شراب الافسنتین سودمند بود در فساد مزاج و ضعف معده و فساد سپرز و بزرگی آن و روان گردانیدن طبع. صنعت آن: بگیرند مثلث یا نبید مویز و عسل کف گرفته - هفت رطل - در ظرفی زجابی کنند و مصطکی و قسط تلخ و افسنتین رومی - از هر کدام چهار درم - اذخر و سادهآ هندی و سنبل الطیب و گل سرخ وصبر و ms275 غاریقون -از هریک دو درم - زعفران - یک درم - در کتان بندند و در عسل اندازند و هفت شبانه ر وز به آفتاب نهند و به کار دارند. شرابالریباس

سرد و خشک است. در شکم راندن و قی و تب نافع بود.

گیاهی است که رنگ آن بین سرخ و سیاه است، بیخ آن لیفی است. گرم و خشک است. سینه و شش را پاک گرداند.

داروئی هندی است مانند زنجبیل3. تلخ و قابض و سخت تیز و گزنده است. و بهترین آن هندی است.

گرم است در درجهآ سیم، و بعضی گویند در درجهآ اول، و بعضی گویند در درجهآ دوم. و خشک است در درجهآ سیم. لطیف و جلادهنده و تحلیل کننده است. چون با کبریت3 بربهق طلا کنند نافع آید، و اگر با بزر کتان و سرگین کبوتر در آماه و خنازیر طلا کنند آنها را تحلیل و منفجر کند، و اگر با حنظل4 بر ریشها و قوبا پاشند منفعت دهد، و چون زنان در زیر دود کنند آبستن شوند و رحم قابل و مستعد نطفه گردد، و چون بکوبند و بسرشند و در موضعی نهند که خار دارد بیرون کشد و تندرستی آورد.

گرم وتر است. قوت شهوت مجامعت دهد، و از جملهآ غذاها است که کسانی خورند که ریاضت بسیار کشند. در افعال از نرگسی ضعیف تر است، و در مزاجهای صفراانگیز زیان دارد. تشنگی آورد، و ریشها اصلاح کند. 51ta1a7 شیطرج هندی] پارههای چوب است و باریک و کوچک بود، و پوستی تنک، مانند قرنفل دارد و چون بشکنند به سرخی و سپیدی گراید. و شیطرج در اصل دیوارهای کهنه روید و برگش مانند برگ سپندان است، و در تابستان برگ آن زیادت نشود، و در طعم و بوی و قوت چون قردمانا است. و نیکوتر آن هندی ms286 باشد.

گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گویند که گرمی در درجهآ چهارم دارد. چون با سر که در بهق طلا کنند نافع آید. همچنین در برص و جرب و پوست که از اندام دست می دارد نافع بود، و چون طلا کنند در سپرز منفعت دهد، و چون باز خورند درد بندگاه[ها] زایل کند، و گویند چون بیخ شیطرج از گوش

گرم است به اعتدال، و قوی تر از انگبین است، و به خاصیت فایدهآ بسیار دارد.

نیکوتر آن باشد که سپید بود و از درختی باشد دیرینه. مایل به سردی است. و قومی گفتهاند گرم و تر است. و جدو بادام شیرین در درد گلو و سرفه و تب دق نافع است، و بدن را فربه کند2، و جدو بادام تلخ قبض کننده و مسخن است. و گفته شده جذو بادام در سپرز زیان دارد، و شکر و خشخاش اصلاح آن کنند. صمغ السماق - جذوی سماق چون در دندان مالند درد ساکن کند و جراحت به هم دوساند. صمغ الاقاقیا = جذوی اقاقیا قوی تر از همهآ جذوها است و در تریاق به کار دارند. صمغ الاجاص = جدو آلوسیاه نیکوتر آن بود که از درخت کهنه باز کنند.

در او حرارت و خشکی هست، و گویند گرم و تر است. درد سینه و شش و

گرم است در درجهآ سیم و خشک است در دوم. بادها بشکند و آماه را تحلیل کند. صمغ الدامیثا1 جذو درختی است که در شهرهای فارس باشند. بغایت تیز و سوزان است. و نیکوتر آن باشد که صاف باشد و اندکی به سرخی گراید. مانند حلتیث است الا آن که بوی خوش ندارد. و تلطیف کننده است بادهائی را که در معده و رودگانی باشد، و لطیف کند و زایل گرداند بلغمی را که در معده است و به گواریدن طعام مدد دهد. صمغ البطم = جذو علک رومی و او «بناست» است. گرم و محلل و لطیف کننده و جلادهنده است. صمغ الکمثری = جدو امرود (ص غ که م را)

نیکوتر آن باشد که از درخت دیرینه چینند.

گرم و تر است. در درد شش و ریش شدن آن نافع بود، و در سپرز زیان دارد، و گل ارمنی اصلاح آن کند.

سرد و خشک است در درجهآ دوم. و بعضی گفتهاند سردتر از صندل سپید است. و بعضی گفتهاند او سرد است در درجهآ سیم. منع ریختن مواد کند، و آماسهای گرم تحلیل کند، و در حمره طلا کنند سود دارد، و برای سردرد نافع است. 5anaybar صنوبر درخت نوش است2 و شکوفهآ آن قبض بسیار دارد، و اندمال قروح کند، و

کفتار لنگ ماده باشد. گرم و خشک است در درجهآ دوم. و چون به آب و شبت و نخود بپزند در درد بند گاه[ها] سود دارد، و اگر در آن آب نشینند منفعت تمام دهد. 2ab(b) ضب = سوسمار

در افعال نزدیک به ورل است. سرگین سوسمار در کلف و نمش و بیاض و سپیدی چشم سود دارد. 2clv,2ar7 ضرو

به صاد نیز گویند. نباتی است که در کوهها روید1 و از یمن آورند. درختی

پستان بود. و نیکوتر آن باشد که از حیوانی سلیم بود و گوشتی معتدل داشته باشد. سرد و خشک است و غذائی بد است اما چون هضم شود مانند گوشت غذا دهد. و باید که با افاویهآ گرم خورند. 7afda, 2efda ضفدع بزغ باشد. و گفتهاند که گوشت او نافع است در گزیدگی حشرات. و آنچه سوخته بود قبض کند. و چون به زیت و نمک بپزند فاد زهر جذام و حشرات بود. و گویند چون گوشت آن را بسوزانند طلا کردن آن در داءالثعلب سود

در استسقا نافع بود. صنعت آن: سنبل الطیب - یک رطل - سعد و مر2 و قردمانا و بیخ سوسن آسمانگونی - هریک سه وقیه و نیم - قسط تلخ - سیزده درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به روغن بلسان بسرشند و به وقت حاجت استعمال کنند. ضماد اصطمخیقون

در سردی معده و جگر و سپرز سود دارد.

صنعت ms297 آن: میعهآ سائله یک وقیه - روغن کنجد -نیم وقیه - در آب خوش تازه به هم بجوشانند و بعد از آن شنبلید و بزرکتان - از هریکی پنج درم - گرفته کوفته بیامیزند و به کار دارند. ضماد قسطاریون در لقوه و فالج و درد چشم و درد شقیقه و دردسر و درد دندان و منع آماه که در چشم ریزد سود دارد چون در صدغ ضماد کنند، و چون در مثانه ضماد کنند کمیز براند، و چون در موضع گزیدگی زخم کژدم طلا کنند نفع دارد، و در آماه اعضاء اندرون چون ضماد کنند سودمند بود. صنعت آن: بگیرند رعی الحمام که مانند رعی الابل گیاهی است - دو درم - زیت - چهل درم - موم - ده درم - راتینج - سه درم - موم و راتینج را در زیت به هم بگدازانند و رعی الحمام در آن اندازند بعد از آن که نرم کوفته باشند. و بجنبانند تا صاف شود و بردارند. ضمادالجبر استخوانهای شکسته و فرو افتادن اعضاها از یکدیگر و سستی اطراف را سود دارد.

خشک است به درجهآ دوم. و گویند سرد است. گرم مزاجان را نافع آید ms298 خاصه چون گلاب در آن افشانند و ضماد کنند در قلاع سود دارد.

نوعی از ماهی است3. نیکوتر آن بود که نو و تازه بود. گرم و خشک است. اطلاق شکم کند، و چون اندکی از آن بخورند سودا را در تب ربع لطیف گرداند، و سپرز و معده را زیان دارد، و روغن بسیار اصلاح آن کند.

گرم است، و دیرهضم شود، و موافق معدهآ گرم است، و باید که چون طاووسها را بکشند دو تا سه شبانه روز بیاویزند و سنگی در پای آن بندند همچنان آویخته و بعد از آن به سر که بپزند. 12nn] طیهوج = تیهو نیکوتر آن باشد که در خریف صید کرده باشند و فربه بود. معتدل است در گرمی. شکم ببندد، و در ناقه1 سود دارد یعنی ایشان که از رنجوری برخاسته باشند، و نشاید که بر دوام خورند خاصه ایشان که ریاضت کشیده باشند، و اگر خورند باید که به هریسه پخته باشند تا غلیظ باشد]2. طین 1111 گل باشد. تمامت گلها سرد و خشک است، و خالص از زمینی باشد که پیوسته آفتاب در آن میتابد. اندام را خشک گرداند و با موم روغن، خنازیر را تحلیل کند، و در استسقا و سپرز منفعت دهد2.

صفحه صفحه است و ماند رخام است. سپید و براق و خوشبوی و در طعم

سرد و خشک است. و آنچه خالص بود منفعت بسیار دهد. و هر آماه که زیر معده باشد اگر با سر که طلا کنند سود دارد1، و در جملهآ آماه گرم چون طلا کنند منفعت بینند، و چون بر جای سوخته مالند نگذارد که ریش شود. و چون بسوزانند و بشویند در ریشها که دیر اندمال پذیرد سود دارد. طین اصفر = گل زرد

و «طین الصنم» نامیده می شود. از موضعی نزدیک قسطنطنیه آورند. بغایت زرد نیست بلک گرد رنگ است. از میان دو کوه آورند.

سرد و خشک است. در آماه گرم طلا کردن و خون از گلو آمدن و شکم راندن سود دارد. آزمودهاند و خوردهاند. [طین شاموس

گل شامس نیز خوانند و از شهرهای یونان آورند از جزیرهآ قبرس، و سبک تر از گل مختوم است و دوسندگی و تغریث2 دارد، و در بستن خون مانند گل مختوم است، و در آماه پستان سود دارد، و در ابتدای نقرس طلا کردن نافع باشد. طین فارسی = گل پارسی نیکوتر آن باشد که سرخ بود.

خاک آن شهر است که مصطکی از آنجا آرند. جلا دهد و گوشت رویاند. و غسال است. طین اقریطش

هوائی بسیار دارد1، و جلا دهد، و در ریش چشم سود دارد، و گویند حافظ الحوامل است یعنی زنان آبستن را نگاه دارد، و اگر از ایشان بیاویزند سود دارد و ضعیفتر از گلهائی است که شرح داده شده، و حواس را ضعیف کند. 2elol-na2 ظلف المعز - سنب بزینه سرد و خشک است. در داءالثعلب نافع بود چون خاکستر آن با سر که طلا کنند. 2a77310 ظیان = یاسمین نباتی است که بر سر کوهها روید و در باب یا شرح داده خواهد شد.

سرو کوهی است. بعضی بزرگ و بعضی کوچک. میل به گرمی و خشکی کند. و دانهآ آن گرم است در درجهآ اول و خشک است در درجهآ دوم. و گفته شده درخت آن گرم است در درجهآ سیم و خشک است در درجهآ اول. و گرم و لطیف کننده است. و ثمرهآ آن قبض دارد. شکم ببندد، و در سینه و سرفه سود دارد، و سده بگشاید، و درد بنشاند و پاک گرداند، و کمیز و حیض براند، و در اختناق رحم نافع بود، و حشرات از دود آن بگریزند.

گرم و خشک است و مسهل بلغم و مقوی معده. نیم درم به کار دارند. در مثانه زیان دارد. ms310 و عسل اصلاح آن کند. 21tansa عرطنیثا بیخی است. و بخور مریم نیز خوانند2. خاری کثیف و کوتاه دارد. و بیخ آن سپید است و پشم بدان شورند.

گرم و خشک است در درجهآ سیم. تحلیل و تقطیع کند، در استخوانهای سرین جدا نافع است3، و تشنگی بسیار آورد، [و اشکده را دفع کند، و آن کس را که یتوعات خورده باشد سود دارد، و مفتح و گشایندهآ قوی است، و فرزند که در شکم مادر باشد بمیراند، و چون بخورند غثیان عظیم آورد تا حدی که به خناق کشد و اسهال کند و قوت ساقط گرداند. مداوات به قی و حقنه باید

گرم و تر است در درجهآ دوم]3. در عرق النسا و درد بند گاه[ها] نافع باشد. و آن قدر که به کار دارند نیم مثقال باشد. اما جرب پدید آورد. و کتیرا اصلاح آن کند. (05a1 عشر درختی است که در عرب و یمن باشد و از جملهآ یتوعات است. و حکایت. کرده اند که نوعی از این درخت هست که هر آن کس که در سایهآ آن نشیند بمیرد. گرم است در درجهآ سیم و خشک است در درجهآ چهارم. و قبض معتدل دارد. و در قوبا و خشکریش طلا کردن سود دارد، و با عسل به هم در قلاع دهان کود کان نافع آید، و شکم ببندد، و احشا را ضعیف گرداند. مداوات آن کس که خورده باشد آن است که پیوسته در آب سرد شدید کار کند و در آن نشیند. و سه درم شیر او قاتل است در دو روز.

سرد و خشک است. در آماه گرم سود دارد و تحلیل کننده است و حرارت بنشاند. و در درد دیرینهآ چشم سود دارد. صنعت آن: مامیثا را بستانند و بفشارند و آن آب بجوشانند تا تثخین1 شود و شیاف سازند و خشک کنند و استعمال کنند. عصارهآ افسنتین نیکوتر آن باشد که در حزیران آب آن ms314 بگرفته باشند.

گرم و خشک است و خشک کننده است و قابض. در تبهای دیرینه و گشادن سدهها نافع آید. آن مقدار که استعمال کنند یک درم باشد. معده را از صفرا پاک گرداند. و ریوند اصلاح مضرت آن کند.

صنعت آن: بگیرند آب افسنتین و در آفتاب نهند تا بسته شود. عصارة السوس]2 رب السوس خوانند. در گرمی و تری معتدل است و قبض دارد، و در قصبهآ

صنعت آن: چون صنعت عصارهآ افسنتین است. نیکوتر آن باشد که تازه بود.

سرد و خشک است. در درد شش و نزفه و نفث دم و سحج سود دارد. یک مثقال به کار دارند. و چون در اعضا که سستی کرده باشد طلا سازند قوت عظیم دهد اما در گرده زیان دارد. عسل اصلاح آن کند.

صنعت آن: چون صنعت عصارهآ افسنتین است. عضارهآ انبر باریس = [عصارهآ زرشک]1

سرد و قابض است. در گرمی جگر و معده و آماه هر دو سود دارد و قوت دهد.

صنعت آن: زرشک تازهآ نو بستانند و آب آن بگیرند و صافی کنند و بجوشانند به آتشی نرم تا پخته شود و بر کاغذ پارههای نرم نهند و در وقت گرما در آفتاب نهند تا خشک شود. [عظام 42 استخوانهای سوخته باشد. محلل و خشک کننده است. و جالینوس گفته استخوان آدمی شفای صرع دهد. و کعب بز با سکنگبین باز خورند سپرز بگدازاند وقوت مجامعت دهد. عفص 345 مازو است. و نیکوتر آن باشد که سبز و سخت و رسیده بود.

کژدم بود. نکوتر کژدم نرینه باشد. علامت نرینه آن باشد که باریک و نحیف بود و نیش [او ستبر بود، و آن که ماده باشد فربه و بزرگ بود و نیش]2 باریک دارد. سرد و خشک است. در درد گوش فایده دهد. و چون بشکافند و در موضع زخم کژدم نهند نیک بود. و همچنین چون به روغن زیت بجوشانند آنچه سوخته باشد در گرده و مثانه نافع بود. و سوختن آن چنان بود که دیگی سنگین بستانند و کژدم در آنجا نهند و سر آن به گل بگیرند و در تنوری نهند که به

گرم و خشک است در درجهآ ms316 سیم. و سودمند است در بادهای سخت که به نزدیک سپرز باشد، و چون به چشم کشند منع نزول آب که در چشم فرو خواهد آمدن بکند و تحلیل پذیرد. و دانگی استعمال کنند. در ریه زیان دارد و کتیرا و عسل اصلاح آن کند. عکردهن السوسن دردی روغن سوسن. آبی که در چشم نزول خواهد کرد تحلیل کند. علک 12ع نام جدوها است که خایند.

سرد است در درجهآ اول، و گویند در دویم، و گویند گرم و تر است. در آماه گرم ضماد ms318 کردن نافع آید در آخر مرض، و چون با سفیداج و روغن گل به نمله وحمره طلا کنند نافع آید، و چون به آب او غرغره کنند در آماه زبان منفعت دهد، و چون مثقالی از آن را بکوبند و به شراب بیامیزند و در سر ضماد

چشمها باشد. و نیکوتر چشمی آن باشد ms321 که نگریستن به حد اعتدال بود. و از جواهر مختلف است.

گرم و تر است. در منی بیفزاید و غثیان آورد، و نمک و آویشن و انجدان اصلاح آن کند].

صنعت آن: سک و مشک را نرم بکوبند و عنبر حل گردانند و کافور بسایند و جمله را در روغن بان یا روغن نیلوفر آمیزند و بردارند و استعمال کنند. و اما غالیهای دیگر هست که موی را سیاه گرداند و آن را «غالیهآ منصوری» گویند. صنعت آن: آمله پنجاه درم، آب مورد تر - یک رطل و نیم - آب - چهل رطل - درهم بپزند تا یک نیمه بماند، بردارند و پنجاه درم حنا و پنجاه درم خطر و بیست درم وسمه و بیست درم مازو و ده درم زاج و پنج درم جدو تازی بکوبند و بپزند و درهم آمیزند تا غلیظ شود و به وقت حاجت یک مثقال بر محاسن طلا کنند و بگذارند تا خشک شود، پس بشویند. غبیراء obay(be7)raک سنجد کلاغی گویند2. نیکوتر از همه آن بود که بزرگ[و پر گوشت]1 باشد.

نیکوتر آن باشد که سفید و غلیظتر از شکر باشد2.

گرم و تر است در درجهآ اول، و گویند که حرارت در درجهآ سیم دارد. و سجزی3 گرم و خشک است در درجهآ دویم. در سرفه و نرمی شکم نافع باشد، و خون معتدل انگیزاند، و در درد سینه بسیار سود دارد. صنعت آن: شکر به اندک آب حل کنند و بر سر آتش نهند و میجوشانند تا معتدل شود، قدری تخم بادیان و آرد برنج بریان کرده در کند و به کار میدارند. (3l2a7 فالوذج = پالوده نیکوتر آن است که از شکر ساخته باشند. گرم است. در سینه و ریه - یعنی شش - سود دارد، و غذا بسیار دهد اما دیر هضم شود، و در سدد جگر و سپرز زیان دارد. و موافق آن بود که شکر کمتر و نشاسته بیشتر داشته باشد.

گرم و خشک است در درجهآ سیم. و گرم و تیز و جلادهنده بود و لطیف. و بیخ آن اگر با کرسنه در اندام مالند1 ظاهر تن را جلا دهد و نرم گرداند و آثار سیاه و کلف را ببرد و گوک از بیخ بردارد، و با شراب به درد ناخن نافع آید و دبیله2 بشکافاند، و در سپرز چون [با انجیر]2 ضماد کنند منفعت دهد، و استخوان[های] فاسد بیرون آورد، و اگر بخورند در فالج سود دارد، و در صرع و سر گردیدن نافع بود، و خوردن بر گهای آن در معده نیک باشد، و چون این نبات را در اول بر آمدن بخورند کمیز و شکم براند و اسهال بلغم کند، و در ms327 زخم افعی و جملهآ حشرات سود دارد، و بیخ آن اگر زن آبستن بخورد فرزند در شکم بکشد. و به وزن آن درونج و نیمهآ وزن آن بسباسه بدل آن باشد. (aSers11n فاشرستین] [او سسندار4 است]5. بیخی است از جنس فاشرا و برگش چون برگ لبلاب

«عودالصلیب» خوانند [و کهیانا نامیده میشود]5 و ماده و نر هر دو هست. نر

گرم و خشک است در درجهآ دویم. و لطیف است. در خفقان که از سودا و بلغم باشد نافع آید. و گفته شده بدل آن قرنفل است. (arbiyn فربیون] افربیون نیز خوانند2. جذوی تیز است و بعد از سه سال قوتش متغیر شود و آنچه کهنه و دیرینه باشد زرد شود و در روغن زیت گداخته نشود الا به رنج سخت، و هر چه تازه باشد به خلاف این بود. و اگر با باقلی در انائی کنند قوتش بماند. و آنچه تازه و نو باشد قوتش بیشتر از حلتیث است. و آنچه نیکوتر باشد آن بود که بغایت صافی و تیز باشد، و هرچه نه چنین باشد مغشوش بود به کنجده و جذو. و گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و گویند خشکی آن در درجهآ سیم است. و او سوزنده و جلادهنده و لطیف کننده است. در عرق النسا و خدر و فالج سود دارد، و چون در چشم کشند جلا دهد، و زرد آب براند. شربت آن از یک قیراط تا یک دانگ است. و فم رحم به هم کشد کشیدنی تمام، و بلغم دوسنده از سرون و پشت براند، و گویند که فرزند که در شکم مادر باشند بیندازد. و بعضی از اطبا گفتهاند که اگر کسی را زخم مار و حشرات ms331 به وی رسد، سر وی آنجا که نزدیک قحف است بشکافند و فربیون کوفته در آن

سیم باشد. و بهتر آن بود که به هیچ مغشوش نیامیخته باشد. سرد و خشک است، و گویند معتدل است در گرمی و سردی، ms333 و گفته شده جدا قابض است. و او سرد و خشک کننده است. و در خارش و گر منفعت

سرد و تر است در آخر درجهآ سیم، و گفتهاند در دویم. خلط غلیظ برانگیزاند و خدر و سستی آورد و بیم سکته باشد. و نوعی از آن هست که قاتل است چون بخورند غشی و عرق سرد آورد و این نوع در موضعی رسته باشد که عفن و پوسیده بود [یا در جائی باشد که نزدیک مسکن حیوانات مضر و زیانکار یا به نزدیک درختی باشد که به خاصیت مفسد آن نبات باشد مانند زیتون. و علامت آن چنان باشد که رطوبتی دوسندهآ پوسیده بازدید آید و زود متغیر و

گرم و خشک است. چون تازه باشد بکوبند با تخم آن، و در آثار روی طلی سازند پاک گرداند، و آماه سخت را تحلیل کند. فل]3/2

بیخ نیلوفر هندی است3 و قوتش مانند قوت یبروح است4.

گرم و خشک است. در آماه سرد نفع دارد، و در نقرس و تشنج امتلائی و قولنج و بادهای سرد به خاصیت منفعت دهد، و چون در سرون طلا کنند نافع آید، و در عرق النسا سود دارد. (1fl11n فلفلمون

حبق کوهی است3. و نیکوتر آن باشد که صمغی بود6.

گرم و خشک است. و چون نیم مثقال از آن به کار دارند مشیمه را بیرون آورد، و در فم معده زیان دارد، و پودنهآ دشتی اصلاح آن کند. فلیفیون

در آکله و خورهآ پای دندان و پوسیدگی دندان نافع بود، و بوی ناخوش از دهان ببرد، و دندان را جلا دهد.

صنعت آن: آهک ms336 [زنده]5 یک اوقیه، زرنیخ زرد و سرخ و شب یمانی - از

گرم و خشک است در درجهآ چهارم. جذب کننده2 و محلل و جلادهنده است. بلغم دوسیده را منقطع گرداند3، و عصب را گرم کند4، و بهق را جلا دهد، و چون با نطرون بیامیزند بهق را جلا دهد، و چون با زیت بیامیزند و طلا

درخت حضض است و ثمرهآ آن مانند پلپل است، و حضض عصارهآ آن درخت است همچو عصارهآ زرشک. معتدل است در گرمی و سردی. موی را قوت دهد، و در سپرز و یرقان نافع بود، و پختهآ شاخهآ آن حیض براند و فایده کند.

و او گرم و خشک است در آخر درجهآ دویم و اول درجهآ سیم. ms340 و گویند معتدل است. قبض و گرمی کند و درقی و غثیان به آب انار نافع بود، و معده و رودهها پاک کند. و یک درم به کار دارند، و به درد جگر که از گرمی بود و سده گشادن سود دارد چون یک هفته بخورند، و چون هر روز دو درم بخورند در صرع نافع بود، اما در شش زیان دارد. شکر1 اصلاح آن کند. قاقلی بیابانی نباتی است مانند اشنان، شوری و قبض دارد.

گرم و خشک است در درجهآ اول. زردآب براند خصوصا تخم آن، مسهل صفرا است، ادرار و منی آورد. شربتی از آب آن ثلث رطل الی نیم رطل باشد با شکر عشر.

گرم و خشک است. آثار قرنیه جلا دهد، و آب که در چشم فرو خواهد آمدن باز دارد. قاتل ابیه1 (ت ل ا)

گرم و خشک است. در مغص و پیچیدن شکم نافع بود، و در مقعد زیان دارد. کتیرا اصلاح آن کند. Safor قاقم

پوستش حرارت کمتر از سمور دارد، و موافق مزاج معتدل است. قاتل الکلب (ت ل ک)

نباتی است که کشندهآ سگ است2، به سرعت بکشد.

گرم و خشک است به قوت. خون بینی آورد و خون گلو پدید آورد، و کشندهآ مردم و بسیاری از حیوانات است. قاتل الذئب (ت ل ذ)

کشندهآ گرگ است و قوتش مانند خانقالنمر، ثمرهآ آن گرگ را بکشد3.

خیار بود. [قشعر نامیده میشود. و کوچک آن به «شعاریر» و «ضغابیس» موسوم است]1. نیکوتر آن بود که رسیده و نیشابوری باشد2.

سرد و تر است در درجهآ سیم. حرارت و صفرا را ساکن گرداند، و کمیز براند، و ms341 تشنگی بنشاند، و موافق مثانه بود، و در زخم سگ گزیده سود دارد، و خوردن آن کیموس بد انگیزاند که نزدیک به عفونت باشد، و به درد معده زیان دارد، و عسل یا مویز یا نانخواه دفع مضرت آن کند. قثاءالحمار o(fe)ssa-ol-enarک

خیار دراز باشد3. نیکوتر آن باشد که دراز و راست بود. زرد و تلخ و شیرین نیز هم باشد.

گرم و خشک است در اول درجهآ سیم و گفته شده در اول. و گویند حرارت آن در درجهآ دویم است. لطیف و تحلیل کنده است، و عصارهآ آن در یرقان نافع بود، و چون او را خشک کنند نشانههائی که در پوست باشد ببرد، و بیخ و ثمرهآ آن جلاء چشم دهد، و در قوبا نافع است، و حقنهآ پختهآ آن در عرق النسا نافع است، و اندازهآ پختهآ آن در حقنه یک درم است، و عصارهآ او شقیقهآ غلیظ را تحلیل برد، و چون آب آن را اخراج کنند برای استسقا سودمند است، و اگر در آب بگذارند و باز خورند قی آورد و بلغم و سودا را براند، و کمیز و حیض بگشاید، و قدر استعمال یک دانگ و نیم باشد، و در شش زیان دارد، و نشاسته و جدو تازی اصلاح آن کند، و مسهل خون است، و فرزند که در شکم باشد بکشد، و قی به افراط آورد، و مداوات به پست جو یا به سر. که باید کرد تا دفع شود. a52d قتد خیار بادرنگ است. لطیف تر از خیار و سردتر از آن است. سرد و تر است در درجهآ سیم. در تبهای گرم سود دارد، ادرار آورد، خلطی

صنعت آن: کدو را پوست باز کنند و پاره گردانند و پاک بشویند و از آب و تری خشک گردانند و در شیر و سداب و خردل و شونیز بپزند.

گرم و خشک است به درجهآ سیم. بوی دهن خوش کند، و تیزی بصر دهد، و در پوشش چشم نافع بود، و جگر را قوت دهد، و در قی و غثیان نافع بود. قدر یک درم به کار دارند. و بوی آن قوت دماغ سرد دهد و فرح آورد، و قوت دل دهد، و کسی را که بر او سودا غلبه دارد نافع است، و گویند در روده زیان دارد، و صمغ عربی اصلاح آن کند. و بدل او نصف وزنش جوزبوا است، و نصف وزنش دارچینی. قرفة القرنفل (ق ف ة ق رف) قرفه، پوست درخت است و هر پوست را که خوشبوی باشد و استعمال را

کرویای بیابانی است و تلخ بود. نیکوتر آن باشد که زرد و طولانی بود.

گرم است در درجهآ سیم و خشک است. سینه را پاک گرداند و در سرفه که از سردی باشد سود دارد، و در پیچیدن شکم و کرمها و قولنج و درد گرده و دشخوار آمدن کمیز سود دارد، و اگر با پوست بیخ غار خورند سنگ مثانه را سود دارد، و در زخم کژدم و حشرات سودمند بود، و آن قدر که به کار دارند یک مثقال باشد. و گویند در سپرز زیان دارد، و اذخر و سپند بدل آن است، و مصلح او انیسون است. قرون (ق) سرونها1 باشد و جمله خشک کننده است]’. قرن المعز والایل (ق ن م آی) سروی بز کوهی و گوسفند نرینه است. و نیکوتر آن بود که بز پیر بود، و باید سوزانید. سرد و خشک است. آنچه سوخته باشد جلای دندان دهد و بن دندان سخت کند. و چون بسوزانند آنچه سوخته باشد منع ریختن مواد در چشم بکند و اگر در چشم کشند جلای بصر دهد، و در ذوسنطاریا و زیادت شدن خون در اندام سود دارد خاصه چون با کتیرا باشد، و کمیز براند، و قدر استعمال آن یک درم است، و چون بکوبند و باز خورند در زخم افعی سود دارد، و اگر در آتش نهند هوام از دود آن بگریزند، و در یرقان و در مثانه سودمند بود. و گویند در ریه زیان دارد، و کتیرا اصلاح آن کند.

گرم و خشک است در درجهآ سوم. اعضاء درونی را قوت دهد، و در گر و

این قرص در میان مخلص بزرگ به کار دارند. و او سوطیرا است و اسم او مشتق از زعفران است. صنعت آن: حماما و قسط مر و دارشیشعان و قصبالذریره و قرنفل و نانخواه - از هریک سه مثقال - دارچینی و مصطکی و زعفران و فو - از هر کدام شش مثقال - مو - یک مثقال - سنبل الطیب و ساذج هندی - از هر کدام هفت مثقال - بکوبند و ببیزند و در مثلث بسرشند و به قرصها سازند، هریک مثقالی - و در سایه خشک کنند و در انائی از آبگینه کنند و به کار دارند. قرص الاندروخون این قرص را در میان تریاق کبیر به کار میدارند و بسیار منفعت دهد و در سم و زهرها و داروهای کشنده سود دارد، و اعضاء رئیسه ms346 را پاک کند و قوت دهد و مدت دو سال فعل آن بماند. صنعت آن: دارشیشعان و مصطکی و سلیخه و قصبالذریره و فو و اسارون و عود بلسان - از هریک شش مثقال - فقاح اذخر و زعفران -از هریک دوازده مثقال - دارچینی و حماما -از هریک بیست و چهار مثقال - اقحوان - بیست مثقال - بکوبند و بیزند و درهم آمیزند و در مثلث یا نبید مویز بسرشند و به

اسقیل پیاز دشتی باشد، و پیاز ترش خوانند. در میان تریاق کبیر به کار دارند و در تقویت احشا - یعنی اندرون شکم - و زخم کژدم سود دارد.

در شکم راندن و نزف خون و نفث خون نافع بود. صنعت آن: بگیرند سلیخه و گل مختوم و مرو جدو تازی - از هریک هشت درم - کتیرا - یک درم - بکوبند و ms349 ببیزند و به آب جلنار جوشانیده و قرصها سازند و به سایه خشک کنند، شربتی دو درم باشد. قوت آن تا شش ماه است. قرص ماریوس نافع بود به ایلاوس و قولنج و هر گونه باد شکم.

صنعت آن: تخم کرفس و انیسون و دارچینی - از هریک شش درم - افسنتین رومی و مصطکی - از هریکی چهار درم - پلپل و مرصافی و افیون و جند بیدستر - از هریکی دو درم - بکوبند و ببیزند و به آب بسرشند و قرصها سازند یک مثقال، دو سال قوتش بماند.

صنعت آن: گل سرخ کوفته - هشت درم - تخم ترشه - شش درم -طباشیر اربعه - چهار درم - نشاسته و جدو تازی - هریک سه درم - زعفران - یک درم - بکوبند و ببیزند و به جلاب بسرشند و قرصها سازند، قرصی یک مثقال.

در تبهای بلغمی دیرینه و آماه جگر و معده نافع بود.

صنعت آن: عصارهآ زرشک و مغز تخم خیار و مغز تخم خربزه - از هر کدام سه درم - گل سرخ و ترنگبین -از هریک شش درم - تخم ms350 اکشوت و رب السوس وطباشیر و تخم کاسنی و مصطکی و سنبل الطیب و عصارهآ غافت - از هریکی دو درم - روناس و لک پاک کرده و ریوند چینی - از هریک دو درم - زعفران - یک درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و به آب ترنگبین بسرشند و به حبها و قرصها سازند هر قرصی یک مثقال. و شش ماه قوت دارد بعد از آن ضعیف شود. قرص الافسنتین

سودمند است در سردی معده و جگر و سدد آنها و تبهای بلغمی و سدد سپرز و گرفتگی کمیز. صنعت آن: افسنتین رومی و تخم کرفس و انیسون و اسارون و بادام تلخ - از هریک یک جزو - جداجدا بکوبند و ببیزند و به آب بسرشند و به قرصها سازند از یک درم تا یک مثقال. و مدت شش ماه قوت این دارو بماند. قرص البنفسج صفرا و بلغم براند و چهار ماه قوت آن است1 از آن روز که آمیخته باشند. صنعت آن: بنفشهآ خشک - ده درم - تربد [مجوف]2 و اصل السوس -از

گرم است در درجهآ سیوم و گویند در درجهآ چهارم، و خشک است در درجهآ سیوم. هر عضو که خواهند که گرم شود و خلط به خود کشد قسط را به آن موضع بمالند، خلط را از عمق بدن به خود می کشد. و کلف را از جلد جلا دهد چون با آب و عسل در آن مالند. و ضماد کردن آن در استرخاء عصب و عرقالنسا نافع است، و درد سینه و لیژغس1 - یعنی برسام سرد - را سود دارد. و چون باز خورند حیض بگشاید، و کمیز براند، و حب القرع و کرمها که در شکم باشد بیرون کند، و شکم را نرم گرداند2، و قوت شهوت زیادت کند، و اگر به شراب و افسنتین حل کرده خورند در زخم حشرات و لرز سود دارد. و شربت آن یک درم باشد. و فرزند در شکم مادر بکشد، و دماغ پر از بخار گرداند چون او را ببویند، و در مثانه زیان دارد. گل سرخ و شکر اصلاح آن

خرماء قسب. حجازیان «قسب» و نجدیها «عرف» و «برشوم» گویند. در گرمی و سردی معتدل است، و قبض دارد. و گفته شده گرم است در درجهآ دویم. شکم ببندد، و قوت معده دهد. e5me5 قشمس

نیکوتر از مویز است و منافع او همچون مویز است. قشرالجوز الاخضر

پوست بیرونی گرد کان که سبز باشد بپزند و در عمل آورند چون رب، خناق را که از رطوبت باشد نافع آید. قشرالجوزالصلب

پوست سخت گردوک چون بسوزانند و خاکستر آن در ریشها به ms355 کار دارند بغایت خشک کننده است. قشرالاترج = پوست ترنج

نیکوتر آن سوسی است. و آن گرم و خشک است در درجهآ دویم. چون بخایند بوی سیر از دهان ببرد، و چون بخورند احشا را قوت دهد خاصه چون از سردی باشد، و بادها را تحلیل کند، و چون بسیار خورند در معده و جگر زیان دارد، و عسل اصلاح آن کند.

گرم و خشک است و تلخ و تیز و قابض و جلادهنده و پاک کننده و کشف گرداننده و جمع آورنده. چون با یک درم سکنجبین خورده شود نافع است در آماه سپرز، و قطع می کند خلطهای غلیظ و دوسیده را و آنها را در میان بول و حیض و براز از بدن خارج می کند، و در عرق النسا با سکنجبین طلا کردن آن الم را ساکن کند، و با سر که ضماد کردن آن سپرز را سود دارد، و چون بر ریشهای دیرینه ریزند خشک گرداند.

گرم و خشک است در درجهآ سیوم، و لطیف کننده و محلل است، تحلیل آماه کند، و جلاء بصر دهد، و در آماه جگر و معده با عسل نافع بود، و کمیز و حیض راند، و در گرده و تقطیر بول و استسقاء نافع بود، نشستن در آب پختهآ آن یا خورن آب پختهآ آن برای رحم نافع است، و در آماه دل سود دارد. شربتی آن یک درم باشد. قصب2 - نی a52bک بغایت سرد کننده است. و خاکستر آن گرم و خشک است در آخر درجهآ اول و اول درجهآ دویم. بیخ آن جلاء اندک دهد و خار اندام و پیکان را بیرون کشد، و کمیز براند، و حیض بگشاید، و به زخم کژدم نافع بود. و شکوفهآ نی

نکوتر آن بود که به شکر و مغز بادام کنند و در اندرون نان قطایف نهند. معتدل است. و اگر مغز گردوک و عسل کنند گرم باشد و اگر جوز مغز و عسل و دوشاب کنند گرمی کمتر آورد. و غذاء صاحب ریاضتان است. چون هضم شود غذاء بسیار دهد اما سدد آورد و سنگ در مثانه بازدید کند. و انار ترش و سکنجبین اصلاح کنندهآ آن است. قطران a3nک روغن درختی است که در عرب آن درخت دو سه نام دارد: شربین، و تنوب، و عرعر، وعتم، و ثالب. و آن روغن که از ثالب روان شود بد باشد و بهترین آن از عرعر است.

گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و گفتهاند در سیوم. تب آورد و گرمی

گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ دویم. اعضا را قوی

گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و بعضی گفتهاند حرارت او در درجهآ سیم است. سخت کننده است و خورنده است و خشک کننده و قابض. گوشت را سخت گرداند و در نواصیر بینی سود دارد، وخون بینی باز بندد، و کرمها که در شکم و گوش باشد بمیراند، و دفع مضرت فطر کند. (o12 قلت ماش هندی است و بزرگتر از بزر کتان است و رنگش گرد رنگ باشد. سرد است در درجهآ دویم و تر در درجهآ اول. و بعضی گویند گرم ms360 و خشک است. اشکده و سنگ مثانه را سود دارد، و حیض و کمیز براند. a125 قلقاس

گرم و تر است در درجهآ اول، و گویند معتدل است و پرگرمی، و تر است در درجهآ دویم. در قوت مجامعت بیفزاید. قلی 6a)15)عک شخار است و نیکوتر آن باشد که از اشنان تر به حاصل کرده باشند و در آخر فصل تابستان جمع آورده باشند. صنعت آن: اشنان تر جمع کنند و میسوزانند آنچه در زیر آتش گردد و یکپاره شود شخار است. گرم و خشک بود و جلا دهد و خورنده است، و قویتر از نمک باشد، و در بهق و جرب و گوشت افزونی نافع بود.

گرم است در [درجهآ] اول، و گفتهاند در دویم، و گفتهاند در سیم. و خشک است در سیم. و بعضی گویند تر است در اول. مسهل صفرا است، و کرمهای شکم بکشد. جالینوس می گوید که: شکوفهآ آن قوی تر از افسنتین است، و گشایندهآ سدد و راهها ms365 است، و آنچه سوخته باشد با روغن ترب در داءالثعلب نافع بود، و چون در زنخ مالند محاسن زرد بر آید، و حیض براند، و سنگ مثانه را نافع بود، و روغن آن در به هم آوردن رحم سود دارد، و اگر در اندام مالند در لرز و تبها و گرفتگی کمیز منفعت دهد و در هر جا که بیفشانند حشرات بگریزند، و چون به شراب باز خورند در زخم زهرها نافع آید. و شربتی یک مثقال باشد. و فرزند از شکم بیرون کند، و در شش زیان دارد. و شیح ارمنی اصلاح آن کند. نکوتر رسیده و تازه بود. گرم و خشک است. مسهل بلغم و سودا باشد. قدر استعمال آن نیم مثقال است. در مثانه زیان دارد و کتیرا اصلاح آن کند.

چند صنف است. فنصوری، و رباحی1، و ازاد، و اسفرک ازرق. و این صنف به چوب آمیخته باشد. و گویند درخت آن بزرگ است و چوبی دارد سپید که به سرخی گراید، و خفیف و سبک باشد. و رباحی در این درخت باشد مانند برف، و چون درخت بشکافند کافور پراکنده شود. و نیکوتر کافور فنصوری و رباحی سفید بزرگ است. و چون در رخام بیخته و کوفته باشند و به هر ده درم دو درم موم و نیم درم روغن بنفشه با روغن گل و موم روغن به هم آمیخته بگذارند و سنگ رخام سوده بیامیزند و ms366 در صلایه کنند و چیزی گران بر سر آن نهند تا رقیق شود، چون سرد شد خورد و پاره کنند، و این مغشوش کافور است. و کافور سرد و خشک است در درجهآ سیم. منع آماه گرم و خون بینی کند، و در درد سر که از گرمی بود سود دارد، و قوت حواس گرم مزاجان دهد، و در قلاع سود دارد، و در میان داروهاء چشم به کار دارند، و در رمد گرم نافع

سرد و خشک است در درجهآ دویم، و گفتهاند در درجهآ سیم. عصارهآ آن ریشها را از آفات نگاه دارد، و در دفع صلابت نواصیر سودمند است، و ریش

گرم و خشک است در درجهآ دویم و گفته شده در سیم. تحلیل کننده و جلادهنده است و بیخ آن مقطع ملطف است. در پوست آن تلخی و تیزی و قبض هست، و خنازیر را تحلیل کند، و آماه صلابات را نرم کند، و ریشهای تر و پلید و عرق النسا و درد سرون و گسنه شدن را نافع بود. و در بیخ آن تلطیف و تقطیع هر دو هست. چون بخورند در سپرز و اگر ضماد کنند خاصه به آرد جو

گرم و تر است. لذیذترین جگرها کبد مرغ آبی چاق است که به معجون و شیر عجین کرده باشند. غذاء بسیار نیک دهد و خون ستوده زایاند اما معده را به رنج دارد و نمک اصلاح آن کند. کبدالحمار - جگر دراز گوش چون بریان کنند و بخورند در صرع سود دارد. کبدالمعز = جگر بزینه (کا ب د م ع) خوردن و کحل کردن آن در غشا و پوشش چشم که از رطوبت باشد نافع

شعار(؟) چشم سگ گزیده کند و جمعی که به جهت خیالات از آب ترسناک باشند منع کند و نافع بود.2 xabu«a کبکنج3 = کبیکج

دو سه نوع ms369 است. نوعی مانند گشنیز است اندک پهن تر و به کنار آبها روید. و نوع دیگر گردرنگ است. و نوعی دیگر کوچک است و زردرنگ است.

گرم و خشک است به درجهآ دویم، و بعضی گویند دو قوت متضاد از سردی و گرمی دارد. گشاینده و لطیف است، در ریشهای پوسیدهآ لثه و قلاع که از عفونت باشد نیک بود، و چون به دهن گیرند آواز صاف گرداند، و چون بخایند و آب آن که در دهان باشد بر ذکر مالند به وقت مجامعت زن لذت بسیار یابند، و سدهآ جگر و گرده بگشاید، و مجاری کمیز پاک گرداند، و سنگ گرده و مثانه پاره کند، و کمیز براند، و شکم ببندد، و در کفرس سفید2 چون دو دانگ با سکنگبین بخورند سود دارد. و گویند در مثانه زیان دارد و مصطکی اصلاح آن کند.

گرم و خشک است. هنگامی که بیوشند حرارت بدن را معتدل کند، و کتان ستبری تن را نرم دارد3، و جامهآ کتان حرارت را محتقن گرداند، و حریر اصلاح آن کند]4.

گرم است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ دویم. روفس ms372 گفته کرفس بستانی، تر است و بیخ آن به اتفاق خشک است. و گفته گرم و خشک است در دویم، و گفته شده در سیم. بادها بشکند، و سدهها بگشاید، و دردها ساکن کند.

و کرفس بیابانی در داءالثعلب و شکافته شدن ناخنها سود دارد، و به شکافتهائی که از سردی باشد و گوک نافع آید. و آنچه بستانی باشد بوی دهن خوش گرداند، و در عرق النسا و دما و تنگی سینه و آماه پستان سود دارد. و رومی در معده نیک بود، و سردی کاهو او را معتدل گرداند، و کمیز و حیض براند. و کوهی سنگ مثانه پاره کند، و مشیمه بیرون کند، و در شهوت مجامعت بیفزاید، و مفسد شیر باشد تا به حدی که آن کس که بچه را شیر دهد نشاید خورد از بهر آن که شهوت مجامعت انگیزاند، و اگر با عدس بیزند و بخورند در سم که خورده باشند سودمند باشد از برای آن که قی بسیار کند، و

گرم و خشک است، و بعضی گویند که سرد است. خداوندان ریاضت را نافع بود، و نیک گواریده شود3 اما به ابازیر گرم باید پختن تا حل شود و پخته گردد بعد از آن حلوا از شکر یا عسل ساخته خورند. 1erlxer 7کر کر

گرم و خشک است در درجهآ سیم. در فالج و در عصب نافع بود. کرم دانه (eu1n-uana(-e)(1a)1 = جرمدانق

«کرم دانه» و «جرمدانق» نیز گفته میشود. دانهای سیاه است دو گانه و غلاف دارد و پوستهآ سفیدی دارد.

و اگر گشنیز بسیار خورند همچون مستان سخن بیخود گویند و مداوات آن قی کردن است به طبیخ شبت و زیت و بوره و زردهآ تخم مرغ نیم برشت که به نمک و فلفل و مرق گوشت فربه و به نمک و فلفل و شراب قوی صرف و می پختج باید خورد. 8a2- 1n52a 1گزمازک ms375 ثمرهآ درخت گز است. نزدیک به قوت مازو است الا آنک سردی کمتر دارد. سرد و خشک است در درجهآ اول، خشک است در درجهآ دویم. قبض قوی دارد، و بن دندان [= لثه] که سست شده باشد قوت دهد و در بثرههای دهان نافع بود.

جنسی از کماة است3 و شکلش گرد است و در بزرگی گرده است. تیز کنندهآ دندان است4. در میان ریگها روید و همچنان روید که فطر رسته باشد. در

گرم و خشک است در درجهآ دویم. لطیف است و قوت مجامعت قطع کند. بدل او بوزیدان است. و گفتهاند بدل او مثل او کافور است و سه برابر ms376 آن صبر سیاه] . کعب الخنزیر - پای خوک

چون بسوزانند و در دندانها مالند قوی گردد، و چون بازخورند تشنگی بنشاند، و باد که در شکم باشد بگدازد و تحلیل کند و براند. کعب البقر - پای گاو

چون بسوزانند و در دندان نهند قوت دهد، و چون با سکنجبین بازخورند سپرز که بزرگ شده باشد بگدازد، و شهوت جماع برانگیزاند، و در برص نافع بود.

صنعت آن: پوست هلیلهآ سیاه و بلیله و شیر آمله و اترج و فلفلمویه و تخم کرفس وشیطرج هندی و فلفل ولسان العصافیر و زیرهآ کرمانی و سنا و حشقیقل و نمک اندرانی و نمک هندی و نانخواه - از هریک سه مثقال - تربد مجوف سپید - یک رطل - شیر آمله پاک کرده - سه رطل - و بیست و چهار رطل آب خوش به آتش معتدل میجوشانند تا دو دانگ بماند، از آتش

و آنچه چینی باشد سرد بود در درجهآ اول و خشک باشد در درجهآ سوم.

گرم و خشک است در درجهآ سیم، و گویند در درجهآ دوم. گشاینده و لطیف کننده است. چون با عسل به کار دارند ریشهای مزمن را پاک گرداند، و چون بپزند یا بکوبند در غرب - که علتی در پلکهای چشم است ms379 - سود دارد، و در سرفهآ دیرینه نافع بود، و شراب آن در بد گواریدن طعام نافع باشد، و در ابتدای علت استسقا سودمند باشد، و کمیز و حیض براند، و اگر بر زخم حشرات ضماد کنند منفعت دهد، و جنین را بیندازد، و بیخ غافت یا اسقولوقندریون بدل آن است. amantus کمافیطوس تخم کرفس رومی است2. و شکوفهآ آن سرخی است که به سیاهی زند. تلخ است و قبض دارد. و تندی آن کمی تلخی دارد. و نیکوتر آن بستانی باشد.

گرم و خشک است در درجهآ سوم، و گفته شده حرارت آن در دوم است. کرمها که در اندرون باشد بکشد، و بادها تحلیل و طرد کند. در او تقطیع و قبض هست. و چون روی به آب زیره بشویند صاف گرداند، و جراحت مندمل گرداند، و چون بکوبند و با سرکه طلا کنند یا به کار دارند خون بینی باز بندد، ms380

گرم و تر است. و قوت مجامعت بیفزاید، و عرق را خوشبوی کند]1. angar-2ad کنگرژد جدو حرشف است و «خاک قی» نیز خوانند.

گرم و تر است در درجهآ اول، و گویند سرد است. به آسانی قی آورد چون به آب گرم حل کرده باز خورند یا ms382 با عسل یا با سکنجبین. Iavamen کوامیخ2 = کامهها] نیکوتر آن باشد که معتدل بود در تیزی و حدت، و طبع ابازیر دارد، اشتها آورد، و در میان غذاهای مختلف خورند، و تشنگی آورد، و طعام را زود به

سرد و خشک است، خشک در درجهآ دوم، و گویند اندک حرارت دارد. و گویند گرم است در درجهآ سوم. قابض خون است و چون به آماه بیاویزند منفعت دهد، و چون نیم مثقال به آب سرد بازخورند در خفقان سود دارد، و قی ببندد، و اگر با مصطکی خورند معده را قوی گرداند، و در نزف خون و نفث دم هردو سود دارد، و در سر زیان دارد1 [و در یرقان نافع بود]2، برنج فارسی اصلاح آن کند. ms383 بدل آن طباشیر است. و گفتهاند بدل او دو برابر او طین رومی است، و ثلث وزن او سلیخه، و نصف وزن او اسفیوش مقلی.

گرم است در آخر درجهآ اول، و گفته شده در آخر درجهآ دوم. و بعضی گویند که سرد و قابض است، اما درست نیست، و لطیف است و پخته کنندهآ رطوبت غلیظ دوسنده است، و موئی که ریزنده شود برویاند و کثف1 کند، و چون با روغن مورد به هم پزند و در موی مالند موی را دیر نگاه دارد، و چون در زیر زنان که بچهآ مرده در شکم دارند دود کنند بچه و مشیمه بیندازد، و چون به شراب حل کرده خورند شکم ببندد، و کمیز براند، و بلغم پاک کند. و نیم مثقال قدر شربت آن باشد، و صلابت معده و جگر نرم گرداند و قوت دهد خاصه چون پاک کند ms384 و بخشی از سردی باشد2، و در مقعد زیان دارد. و سنبل الطیب اصلاح آن کند. [36iya لاغیه درختی است3. گل خوشبو دارد و از جملهآ یتوعات است، و در سر کوهها روید، و در بهار، منج انگبین، از آن گل غذا سازند. گرم و خشک است به درجهآ سیم، و گویند در درجهآ چهارم. زردآب راند، و

چرب و غلیظ است و پنیر و مسکه بسیار دارد. در نفث خون و ریش شش و قوت مجامعت نافع آید، و در زحیر و ریش رودگانی و در دفع زهرها و ادویهها نافع آید و قولنج انگیزاند. و شیر بزینه بهتر از شیر میشینه باشد. لبن الاتن = شیر دراز گوش (ا) چربی کمتر دارد، و رقیق بود، و چون به آن مضمضه کنند، لثهها را سخت گرداند، و به خلاف شیرهای دیگر باشد، و جدا در سل و سرفه سود دارد، و چون در آن وقت که بدوشند باز خورند، در نفث خون نافع است، و در دفع داروهای کشنده و زحیر و ریش رود گانی نافع بود، اما دردسر و سر گردیدن - که دوار خوانند - و آواز که در گوش افتد، زیان دارد. بدل او شیر بزینه و گویند شیر میشینه است. [لبن النسا = شیر زنان

کمیز راند. و تریاق خرگوش بحری است، و در درد چشم - اگر در آن دوشند - سود دارد، و چون با سپیدهآ تخم مرغ در چشم ms387 اندازند خشونت را نرم گرداند، و چون به وقت آن که دوشند بازخورند یا بمکند در سل سود دارد اما باید که زنی درست مزاج معتدل باشد، و در آماه گوش و ریش که از گرمی باشد سود دارد]1.

کندر است2. و ذکر او در باب کاف گفته شد. بهترین آن علک است.

گوشت باشد. و تمامت گوشتها گرم و تر است و بسیار غذادهنده و خون زایاننده. و بعضی بر بعضی تفاوت دارد. و نیکوتر آن باشد که نه فربه باشد و نه لاغر، وخصی گوسفند بهتر باشد.

و گوشت از جملهآ غذاهای قوی است تن را، و نزدیکترین غذاها است در استحاله به خون. لحم الحملان - گوشت بره بهترین گوشتها است. و نیکوتر گوشت برهآ یک ساله است. گرم و تر است در درجهآ اول. در معدهآ معتدل و بدن معتدل نافع است، و غذای بسیار گرم و تر انگیزاند. و گوشت سوختهآ بره چون در بهق و قوبا طلا کنند نافع آید، و در زخم مار و کژدم سود دارد، و خاکستر گوشت سفید در بیاض چشم نیک است، و با شراب در زخم سگ گزیده سودمند بود و بلغم انگیزاند، و مثلث و حلوای شکر اصلاح آن کند. در کسانی که به غثیان معتادند ضرر دارد. و مصلح آن امراق قابضه است. لحم النعاج = گوشت میش از گوشت بره حرارت کمتر دارد، و خون بد انگیزد. لحم الخنزیر = گوشت خوک ترسایان گویند که نیکوتر گوشتها است، اما صحیح آن است که بهترین گوشت بری وحشی، گوشت آهو بره است که غذای قوی دهد و زود هضم

و گویند گرم و خشک است در درجهآ چهارم. غذا بسیار دهد، و چون به سکباج پزند منع بادها کند، و غذای آن کسانی است که ریاضت بسیار کشند. دیرهضم شود، و غذای غلیظی است، سودا انگیزد، و بهق و سرطان و جرب و قوبا و جذام و داءالفیل و وسواس و تب هر روزه آرد، و سپرز را بزرگ گرداند، و دارچینی و زنجبیل و پلپل اصلاح آن کند. الحم العجل - گوشت گوساله

بهتر از گوشت گاو باشد و نیکوتر آن بود که از شیر باز گرفته باشند. گرم و تر است و غذائی معتدل دهد و خونی که از آن گوشت پدید آید صالح بود، و ایشان که ریاضت کشند شاید که خورند و موافق باشد. و این گوشت به سپرز زیان دارد و ریاضت کشیدن و به گرماوه رفتن اصلاح آن کند. لحم الحیوان الاخصی = گوشت حیوان خصی بهتر است از گوشت غیرخصی. بهتر آن باشد که طبع خشک دارد، و بهتر و نیکوتر از همه بزینه یا میشینهآ یک ساله باشد، و باید که نه لاغر بود و نه فربه. و حرارت کمتر از گشن ms391 دارد، زود هضم شود1، غذاء نیک دهد، و خونی معتدل از آن به حاصل شود، و آنچه فربه باشد تن را مرطوب گرداند، و طبع را نرم دارد، و آنچه لاغر باشد طبع را خشک گرداند، و معده را سست و مرخی کند، و آب میوههای قابض اصلاح آن کند. لحم الغزال - گوشت آهوبره صالح تر از گوشتهای صیدها است. خون غلیظ و سودائی انگیزاند.

در قوت مجامعت بیفزاید، و منی را زیاد کند، ms392 خاصه ناف و گرده را نافع بود. [olh7at -o1- 175 لحیة التیس] نباتی است که رومیان «فقسطیداس» خوانند و عربان «اذناب الخیل» گویند2، و به اصفهانی «شنگ» نامیده میشود. [خشک و قابض است. خونریزی از منخرین و رحم و سایر اعضا را حبس کند]23. ترهای است که برگش جعده است و مانند گندنا بود اما به ارتفاع گندنا نیست و لیکن بسط دارد. نیکوتر آن باشد که تازه بود.

سرد است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ سوم، و گفته شده در

گاوزبان خوانند. گیاهی است پهن برگ چون مر، و چوب آن درشت و خشن است مانند پای ملخ، و رنگش میان سبزی و زردی است. نیکوتر شامی و خراسانی پهن برگ باشد، و نقطهها دارد مانند بن خار.

گرم و تر است، و گویند نزدیک به اعتدال است، و سردی اندک دارد. و تر است در آخر درجهآ اول، و بعضی گویند سرد و تر است در آخر درجهآ سوم. و چون بسوزانند و بمالند قلاع کود کان را زایل کند، و جوشیدن دهان را سود دارد. مفرح است، قوت دل دهد، و در خفقان ms393 و علتهای سوداوی نافع است. شربت آن ده درم است. چون با شکر بپزند در سرفه و سینه و شش نافع است، و به سپرز زیان دارد. صندل سرخ اصلاح کنندهآ آن است. و بدل او مثل او ابریشم سوخته و ثلث آن پوست اترج است. L5san - o1 -112nal لسان الحمل - زبان بره زبان بره است.1 نباتی است که به شکل زبان بره است و دو صنف بود: بزرگ، و کو چک. اکبر، جوهرش مرکب است از ارضی و مائی. سرد کننده است به سبب جوهر آبی، و قابض ورادع است به جهت جوهر زمینی. نافع ترین لسان الحمل، بزرگ آن است که بزرگ و تازه بود. سرد و خشک است در درجهآ دوم. و برگش قابض ورادع است. منع سیلان خون کند، و هر که را در گردن او خنازیر بود بیخ لسانالحمل از گردن بیاویزد منفعت دهد، و در آماه گرم نافع بود، و در سوختگی آتش و نمله - که هزار چشم خوانند - و به آتش فارسی و خنازیر و داءالفیل و صرع نافع آید. و آب برگ آن در قلاع نافع بود. و گویند اگر سه عدد بیخ آن در شراب ممزوج باز خورند تب غب را ببرد، و به زخم سگ گزیده نافع بود، و در سپرز زیان دارد. مصطکی اصلاح آن کند.

در اسهال و دما [= ربو] و سرفهآ دیرینه که از آماه غلیظ دوسیده باشد سود دارد. صنعت آن: پیاز دشتی بریان کرده - سه درم - بیخ سوسن آسمانگونی - دو درم - فراسیون و زوفای خشک - از هریک یک درم - بکوبند و ببیزند و به عسل کف گرفته بسرشند. لعوق الطباشیر در سرفه که از تب باشد، و در علت سبل، و ریش شدن ریه سود دارد. صنعت آن: جدوتازی [= صمغ عربی] و قاقله -از هریک شش درم - زنجبیل و نشاسته و کتیرا - از هریک ده درم -طباشیر - چهار درم -شکر طبرزد - شصت درم - مغزدانهآ خیار و مغزدانهآ صنوبر - از هریک هفت درم - بکوبند و ببیزند و به روغن بادام چرب کند و در عسل بسرشند چنان که نرم باشد، و در انائی از آبگینه کنند، و قدر چهار مثقال به دهن نهند تا منفعت دهد، و بعد از ms395 آن شیر خر از قفای آن بازخورند.

جدوی است مانند مر، خوشبوی، و باید که چون به کار دارند بشویند و چنان شویند که ریوند را. و بیخ اذخر را بجوشانند بغایت تمام و فرو پالایند و لک را از چوب پاک گردانند و به آبی که ریوند را به آن جوشانیده باشند بشویند همچنان که توتیا را شویند، بنهند تا در زیر آب نشیند و بگذارند تا خشک شود و خورد بسایند.

گرم و خشک است به درجهآ اول. در خفقان و استسقا و یرقان و درد جگر و قوت دادن و گشادن سده ها همه سود دارد. و آنچه به کار دارند قدر یک مثقال باشد. اما در اندام زیان دارد و لاغر گرداند و در سر زیان دارد. مصطکی اصلاح آن کند. لور 1] چیزی است3 میان پنیر و لبأ، و رطوبت کمتر از لبأ دارد، و منافع آن به لبأ نزدیک است.

معتدل است میان گرمی و سردی، تر است در درجهآ دوم، و بعضی گفتهاند گرم و تر است در درجهآ اول. غذاء میانه است، و فربهی آورد. و پست بادام در سرفهآ خشک و نفث خون و نرمی شکم و پاک گردانیدن سینه اگر با انجیر

گرم و خشک است در درجهآ سوم1. جلادهنده و پاک کننده است. و از خواص بادام تلخ یکی آن است که روباه را بکشد. و چون بر کلف و آثار طلا کنند سود دارد، و در قوبا و کفرس [= شری] چون با شراب باز خورند نافع آید، و چون با عسل به نمله طلا کنند منفعت دهد، و دردگوش را سود دارد، و سبوسهآ سر اگر به آن بشویند منفعت دهد، و اگر پیش از شراب خوردن بخورند مستی دیر کند، قدر پنجاه درم یا پنجاه دانه بخورند. و قوت بصر دهد، و چون با نشاسته به هم خورند نفث خون را سود دارد، و سدد جگر و سپرز بگشاید، و در خارش و گر [= جرب] سودمند بود، و در رودهها زیان دارد. و بادام شیرین و شکر و خشخاش اصلاح آن کند.

گرم و خشک است در درجهآ چهارم. تیز و پاک کننده است. در بهق و برص و نمش اگر طلا کنند سود دارد، و چون با عسل در خشکریش و جرب مالند نافع آید، و زرد آب براند، و کرمهای شکم بکشد، و چون به شراب باز خورند زخم حشرات را نافع آید، و دودانگ زیادت خوردن زیان دارد، و در جگر بغایت زیان دارد، و اگر خواهند که غالیه و تیزی آن بشکنند در سرکه و آب خوش بارها بشویند و خشک کنند و بکوبند و کتیرا اندک به اضافت آن دهند و به روغن بادام چرب کنند ms402 و بعد از آن به کار میدارند. و آنچه از این نوع سیاه باشد قتال بود و نشاید استعمال کردن. دو درم کشنده است. به قی و اسهال بسیار معالجت باید کرد و به شیر بسیار خوردن و جلاب متواتر. و چون دراز گردد آن اسهال، تریاق کبیر یا مترودیطوس یا تریاق گل مختوم خورند، و اگر با پست و آب و زیت به هم بیامیزند و موش یا سگ یا خوک بخورد بمیرد. و نوعی از مازریون هست که «میلیثرون» گفته میشود. و بدل او اسفیرادیس است. و بدل مازریون از هر نوع سه برابر آن ایرسا و ثلث وزنش مقل الیهود است. 1a5iy/a ماشیا] گیاهی است که به این نام معروف است. نیکوتر آن باشد که سبز و پهن برگ و شامی بود.1

گرم و خشک است در درجهآ دوم. به استسقا و درد بند گاه[ها] و نقرس و عرقالنسا و قولنج سود دارد. و اگر از برای قولنج به خوردهای هرم1 [= بقلة الحمقاء] بپزند و بخورند سود دارد، و شش دانه یا هفت دانه از این گیاه بخورند بلغم براند و بعد از آن آب سرد از قفای آن بازخورند و بیشتر از پانزده دانه در نگذرد، و چون بخایند اسهال به افراط کند، و اگرفرو برند اسهال به اعتدال کند وقی آورد به قوت، و موافق معده نیست، و همچو یتوعات مسهل است. وانیسون و کتیرا اصلاح کنندهآ آن است. nahi-2ahra(-e) ماهی زهره] «ماهی زهرج»2 نیز گفته میشود. درختی است مانند درخت شبرم، اما درازتر است و رنگش زرد باشد. و بعضی گفتهاند از یتوعات است. گرم و خشک باشد در درجهآ سیوم. در نقرس و دردبند گاه[ها] و درد پشت و درد سرون سود دارد. و از خواص ماهی زهره آن است که چون در جوی آب اندازند همهآ ماهیها مست شوند و بر سر آب افتند. در رودهها زیان دارد. باید که در روغن بادام چرب کنند و نشاسته و کتیرا و انیسون به اضافت آن پیزند.

آب جویها و چشمه ها باشد. اگرچه آب غذادهنده نیست به دلیل آن که چون بخورند سیر نشوند و اگر در دیگ بجوشانند منعقد نشود2. و نیکوتر آب چشمهها آن یکی باشد که از مشرق در آید و مقابل شمال باشد و در سنگریزه باشد، و صاف و براق و سبک باشد، و هیچ طعم و بوی ندهد، و اگر آفتاب در آن بتابد زود گرم شود و به وقت آن که آفتاب فرو رود زود سرد شود، و زود به معده فرو رود، و چون بر سر طعام آشامند گرانی طعام از سر معده ببرد. سرد و تر بود، و رطوبت آن در درجهآ چهارم است. و اگر مقداری به اندازه خورند غذا رقیق گرداند و به جگر رساند، ms405 و رطوبت اصل را نگاه دارد، و اندام را نرم دارد، و اگر بسیار خورند در استسقا و ریشها زیان دارد، و اگر به افراط بود رعشه و کزاز و فراموشکاری و سبات پدید آرد، و چون تشنه شوند شهوت و قوت ببرد، و جسم را خشک گرداند، و چشم را تاریک کند.

و آب که بغایت سرد باشد شکم ببندد، و سیلان منی ساکن کند، اما در سینه و قصبهآ ریه زیان دارد. همچنین در قوت مجامعت و سدهها. و اگر به ناشتا خورند یا در گرماوه یا از قفای حرکتی سخت یا جماع کردن یا به وقت تشنگی، نخست اگر آب بغایت سرد باز خورند مزاج، فساد پذیرد و به استسقا رسد. و برف آب، معده و جگر را سرد گرداند. و اگر به اعتدال باشد قوت معده دهد و طعام گوارنده کند اما درد دندان را و سینه و گلو و نقرس و رنج رودهها و علتها که در عصب باشد همه را زیان دارد، و ms406 حرارت غریزی بنشاند. ماءحار = آب گرم نیکوتر آن باشد که فاتر و نیم گرم بود. گرم است به عرض، و چون به آب

گرم و خشک باشد، و شکم راند، و چون به گرمابه به کار دارند در گر [= جرب] و خارش و قوبا و فالج و خدر و آماه پستان سود دارد، و شیر و شراب غلیظ تدارک مضرت آن بکند. ماءالبحر = آب دریا گرم و خشک است. شکم راند، و در شکافت اندام که از سردی بود سود دارد، و شپش بکشد، و خون بسته تحلیل کند، و در خارش و گر [=جرب] و قوبا و فالج سودمند باشد، و پیچیدن شکم را به حقنه کردن نیک بود، و چون در آب دریا نشینند زخم مار و حشرات دیگر را سود دارد، و خوردن آن تشنگی آورد، و به شیر و نشاسته و چربی اصلاح آن توان کرد. ماء کدر = آب تیره غلیظ سنگ مثانه و گرده پدید کند و تدارک مضرت آن به شراب و ترهها توان کرد مثل سیر و پیاز و گندنا، و بعد از آن خوردن خرنوب شامی و دانهآ مورد نافع بود. ماء زفتی و کبریتی و نفطی آبهائی که بر سر چیزهای زیانکار جاری و روان باشد خوردن و آشامیدن

صنعت آن: شیر بزینهآ گوسفندی که پیر نباشد و سرخ موی بود و علف که خورده باشد آرد جو و کاسنی و رازیانه و خیار بود، ده رطل شیر به این شرح که داده شد صافی کنند و در دیگی کنند و آتشی نرم در زیر آن افروخته می گردانند، چون برجوشد و با سردیگ آید چهار وقیه سکنجبین و یک درم

سدد جگر بگشاید، و سپرز نیز گشاده شود، و هر روز سه وقیه یا مثقالی روغن بادام حل کرده و بازخورند. صنعت آن: پوست بیخ کرفس و پوست بیخ رازیانج -از هریک ده درم - مویز ms409 - ده درم - تخم کرفس و رازیانه و بیخ اذخر - از هریک سه درم - انیسون و مصطکی و سنبل الطیب و تخم مر ماحوز و نانخواه و زیره و سعد نیم کوفته و

صنعت آن: آلوسیاه و عناب - از هریک پنجاه عدد - مشمش یا مویز طایفی از دانه پاک کرده - هریک بیست درم - شاهتره - بیست درم - تخم شاهتره و سنای مکی و افسنتین رومی - از هریک پنج درم - پوست هلیلهآ زرد و هلیلهآ کابلی - از هر کدام هفت درم - گل سرخ - ده درم - تمر هندی مکی پاک کرده از دانه - سی درم - در پانزده رطل آب کنند و به آفتاب نهند، بعد از سه روز هر روز چهار وقیه با سکنجبین شکری بازخورند. و اگر سرفه باشد پنجاه عدد سپستان و پنج درم بنفشه به اضافت برند و به عوض سکنجبین شکری، شراب خشخاش در آن حل کنند و بازخورند. ماءالحمص - نخود آب گرم و تر است. درفالج سود دارد، و شیر و منی بیفزاید، و کمیز و حیض براند، و فرزند که در شکم مادر باشد بکشد و بیرون کند، اما در گرده و مثانه و صفرا زیان دارد، و سکباج اصلاح آن کند. صنعت آن: پیاز و گشنیز کوفته و روغن کنجد به هم بریان کرده نخود پوست باز کرده را در آب بجوشانند و کف بردارند تا آن وقت که پخته شود،

آب انگور است که بجوشانند و کف بردارند تا ms412 دو دانگ بماند و چهار دانگ برود، بردارند2. و منافع آن چون منافع خمر است، و خونی صالح

گرم و خشک است. مدد هاضمه دهد، و معده و رودهها پاک گرداند، و باد و نفخ تحلیل کند. و نیم مثقال به کار دارند، اما در شش زیان دارد، و شکر اصلاح آن کند. 2h1ab1 وnaleb محلب ا] از آذربایجان و نهاوند آورند. و نیکوتر آن باشد که سپید لؤلؤی بود و صافی و بزرگ. گرم است در درجهآ اول، و نهایت خشک نیست، و گویند معتدل است، و گویند که سرد است. جلادهنده و لطیف و محلل است. دردها را ساکن کند، و درد پشت و تهیگاه و قولنج و سنگ مثانه و پای دندان [=لثه] را سود دارد، و کمیز براند، و به دماغ گرم مضر و زیانکار بود، و روغن گل دفع مضرت آن کند]3.

گرم و تر است. تن را فربه گرداند و جمعی که به سبب جماع یا حرکت

گرم و خشک است در درجهآ سوم، و گفتهاند در چهارم، و بعضی گفتهاند در درجهآ دوم. لطیف و محلل و گشایندهآ بادها است، و سدههای بلغمی بگشاید، اگر آب مرزنگوش در عضوی که حجامت شده طلا کنند آثار آن را از بین میبرد، و اگر به دردسر نطول کنند سود دارد، و نشف رطوبت معده بکند و قوت دهد، و پختهآ آن در استسقا سود دارد، و پنج درم از آن در شری نافع است، و در آمدن کمیز و پیچیدن شکم سود دارد، و با سر که ضماد کردن در نیش عقرب سود دارد، و یک درم شربت آن باشد، و منع قی کند و به گواریدن طعام مدد دهد، و چون در میان شراب بخورند زود مست شوند، و اگر به بوی دارند دردسر آورد، و به مثانه زیان دارد. پرپهن اصلاح آن کند. 1narg-a2-i مرغزی گرم است. اندام را گرم کند، و روی پوست و بشره درست گرداند، و گرده گرم گرداند.

گرم ms414 است در درجهآ سوم و خشک است در درجهآ دوم. گشاینده و تحلیل کنندهآ بادها است، و قبض و دوسندگی دارد، و در میان معجونهای بزرگ به کار دارند از برای منفعت بسیار، و منع عفونت کند تا حدی که در مرده مالند نگاه دارد و متغیر نشود، و آثار ریشها و بوی دهان که «بخر» خوانند و آماه بلغمی را سود دارد، و اگر با سر که در قوبا طلا کنند نافع آید، و اثر ریش چشم ببرد، و «مده» را که در چشم پیدا شود تحلیل کند، و حیض براند، و فرزند که در شکم مادر باشد و درست نبود اخراج کند، و اگر در شراب حل کنند و بازخورند در زخم کژدم سود دارد، و در معدهای که سست شده باشد و زرد آب نافع آید. و چون با زعفران و کندر مخلوط کنند زحیر را که از رطوبت باشد زایل کند، و بوی آن دردسر و دوار پدید آورد، اما در مثانه زیان دارد، و عسل اصلاح آن کند.

گرم و خشک است در درجهآ دوم. در صرع سود دارد، و قوت معده و جگر. دهد، و در افتادن و زخم سود دارد، و اگر به شافه سازند و بردارند کرمها که در مقعد باشد3 بکشد. 12rgasis2 مرقشیشا دو سه صنف است: ذهبی، و فضی، و نحاسی، و حدیدی. و هر صنفی مانند جوهر خود باشد. و فارسیان «سنگ روشنان» خوانند از برای آن که در چشم منفعت بسیار دهد. گرم است در درجهآ دوم و خشک است در درجهآ سوم. قبض و گرم کنندگی دارد و تحلیل آماه کند، و اگر نرم بکوبند ms415 آن وقت منفعت دهد، و چون با سر که در بهق و برص و نمش طلا کنند سود دارد، و موی را جعد کند، و در میان مرهمهای تحلیل کننده به کار دارند، و اگر از گردن کودک بیاویزند دیگر نترسد، و جلای چشم دهد، و قوت بیفزاید، و صحت را حفظ کند، و خون را قطع کند.

گرم و خشک است در درجهآ سیوم، و گویند که گرم است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ دوم. خلطهای غلیظ را جلا دهد و خشک گرداند، و بلغم را پاک کند، و بوی دهان خوش گرداند، و ms416 در ریشهای پوسیده و درد

زهرهها است. زهرهآ خروس و دراج و کبک به سلامت تر از سایز زهرهها است، و زهرهآ حیوانات بزرگ قوی تر بود، و لذع کند خاصه آن که رنگش زرد بود طبیعی باشد و اما آنچه لاژوردی و زنگاری بود بغایت بد باشد. گرم و خشک است در درجهآ چهارم. تیز و جلادهنده است و چون با نطرون و قیمولیا در گر [= جرب] ریش نهند منفعت دهد، و در تاریکی چشم و ابتدای آب فرود آمدن و حدقه فراخ شدن سود دارد بعد از آن که دماغ را پاک کرده باشند. و جملهآ زهرها شکم را نرم گرداند.

گرم و خشک است. بلغم که در سر باشد پاک کند و براند، مقدار استعمال آن تا یک دانگ و نیم است، [به زهره زیان دارد. اسحاق گفته مصلح آن عسل و صبر است]2. مرارةالقبج والبازی والثعلب: زهرهآ کبک وباز و روباه

گرم و خشک باشد. در تاریکی چشم و ابتدای فرود آمدن آب چشم و انتشار آن نافع باشد خصوصا زهرهآ کبک، و این نافع ترین زهرهآ پرندگان است. مرارة الشبوط شبوط [نوعی] ماهی است و هرچه بزرگتر بهتر. در تاریکی چشم و ابتدای فرود آمدن آب چشم و انتشار آن سودمند است، و اگر دانگی بخورند معده را پاک کند، و دل را قوت دهد، و زهره را زیان دارد، کتیرا و سرکه اصلاح آن کند.

گوشت رویاند، و ریشها را سوده و خشک گرداند. صنعت آن: مردارسنگ - یک وقیه - بکوبند و ببیزند و به سر که و روغن زیت - از هریک چهاروقیه - بمالند تا نیک آمیخته شود. و اگر خواهند که خشکی زیادت کند دو درم زرد چوبه کوفته و بیخته به اضافت آن کنند.

گوشت رویاند، و ریشها را خشک گرداند. صنعت آن: سرب سوخته به گوگرد و مس سوخته و کندر ذکر و سپیداب ارزیز و مردار سنگ و مر صافی و اقلیمیا و اشق و جاوشیر و مصطکی - از هریک دو درم - پیه کلیهآ گاو و راتینج و علک البطم و روغن مورد و موم سپید - از هریک دوازده مثقال - شنگرف و جدوتازی [=صمغ عربی] - از هریک چهار درم - آنچه توان کوفتن بکوبند و باقی در سر که آغارند و درهم آمیزند و بعد از آن به کار میدارند. مرهم القلقطار مرهم جالینوس است. در ریش که دیر اندمال پذیرد، و آماهی که در اعضاها(!) باشد، و در سرطان و طاعون و جراحات سود دارد. صنعت آن: پیه خوک و پیه دیرینه1 - دو رطل - مرداسنگ - یک رطل و نیم - قلقطار - چهار وقیه - پیه را پاک گردانند و نرم بکوبند و بگدازانند و صافی کنند چندان که هیچ ثفل نماند، یک رطل از آن بستانند و یک رطل و نیم روغن زیت کهنه درهم آمیزند و قلقطار و مرداسنگ را هردو کوفته و بیخته در آن افکنند و نیک بیامیزند. مرهم اسود - مرهم سیاه گوشت فاسد بخورد و تازه برویاند و در جراحات نیکو باشد. صنعت آن: مرداسنگ - نیم رطل - روغن زیت صافی - چهاردانگ و نیم

گرم و تر باشد، و گویند معتدل است در تری و خشکی. چون در معده هضم شود غذا به قوت دهد، و شکم ببندد، و معده را به رنج آورد. و بریان مغموم و سرپوشیده بد باشد، نشاید که خورند که در اندرون فساد پذیرد و زهر شود و هیضه آورد، و ممکن که چون بخورند دو روز اسهال نکند بعد از آن در کار آید، و مداوات به قی باید کرد و پس از آن مثلث و میبه2 به آب آبی و سیب خوردن، و اگر هیضه افتد مداوات هیضه باید کرد.

و طبیبان خلاف کردهاند. بعضی گفتهاند که گوشت بریانی تر است، و بعضی گفتهاند آنچه پخته باشد ترتر بود. و بعضی گفتهاند خشک است از برای آن که آتش بی واسطه فعل خشکی کند. و ایشان که گفتهاند گوشت بریانی تر تر از گوشت پخته است دلیل ms424 آورند که رطوبت گوشت در مرق منحل شده و

گرم و خشک است در درجهآ سوم3، و بعضی گویند خشکی آن در درجهآ چهارم است. و رطوبتهای دوسنده از سینه و ریه پاک کند، و شراب آن در غشی و اندوه سود دارد، و حیض و کمیز براند، و سنگ گرده پاره کند، و یک مثقال به کار دارند، و گویند از غایت ادرار که در طبع او است باشد که به جای کمیز، خون براند، و اگر بخورند فرزند که در شکم مادر باشد بیرون کند، اما در مقعد زیان دارد، و سر که اصلاح آن کند. 1na5tali مصطکی «علک رومی» خوانند.4 جذوی است. آنچه رومی باشد سپید بود، و هرچه نبطی باشد سیاه بود. و لطیف تر و نیکوتر از کندر است و گویند حرارت کمتر دارد.

صنعت آن: بگیرند پوست هلیلهآ کابلی و هلیلهآ سیاه - از هریک ده درم - پوست بلیله و شیر آمله - از هریک چهار درم - مویز خراسانی1 که دانه پاک کرده باشند - بیست درم - سناءمکی -شش درم - گل سرخ - پنج درم - افسنتین رومی و چوب غافت و شکاعی و بادآورد - از هریک چهار درم - اسطوخودوس - سه درم - کماذریوس و کمافیطوس - از هریک سه درم - گاوزبان و برگ بادرنجبویه - از هرکدام پنج درم - سادج هندی و قرنفل - از هر کدام - یک و نیم درم - بزر بادرنجبویه و بزر فرنجمشک - از هریک دو درم - انیسون و بزر رازیانج - از هریک یک درم - بسفایج فستقی نیم کوفته - سه درم - تربد مجوف تراشیده نیم کوفته - دو درم - جمله را در شش رطل آب خوش به آتشی نرم می جوشانند تا دانگی و نیم بماند. بعد از آن سه درم افتیمون اقریطی در آن اندازند و بردارند و نهند تا سرد شود و بمالند و فروپالایند و یک درم غاریقون و چهاردانگ صبر سقوطری و دو دانگ نمک نفطی و دو دانگ سنگ لاژورد و دانگی و نیم شحم حنظل و ده درم شکر سلیمانی در آن ریزند و بمالند و سحرگاه نیم گرم بازخورند. و اگر خواهند که صفرا تیزتر براند هفت

سرد و خشک و عصبانی است. ایشان را که طعام در معده متدخن2 شود سود ms427 دارد، و دوالی3 در ساق پدید کند، و غذائی نیک نتواند داد، و خون برانگیزاند. باید که سکباج پزند به ابازیر گرم. 11eda معده در تمامت احوال چون روده است الا آن که معده صالح تر باشد. سرد و خشک است. معجون قبادالملک سودمند است در درد بند گاه[ها] و نقرس چون پدید آمده باشد. و اگر

در درد گرده و مثانه و کمیز که خون آید نیک است.

صنعت آن: تخم کرفس و رازیانه - از هرکدام هفت درم - مغزدانهآ خیار - دودرم - شوکران و تخم ترشهآ بیابانی [= بزرالحماض البری] پاک کرده و مغز دانهآ صنوبر بریان کرده و افیون و زعفران و فندق بریان ms428 کرده و مغز بادام تلخ -از هریک سه درم -دانهآ کاکنه - بیست و پنج دانه - بکوبند و بیزند و درهم

این معجون از جملهآ داروهای مسهل است و اخلاط غلیظ مانند سودا و بلغم دوسنده براند.

صنعت آن: هلیلهآ سیاه و پوست بلیله و آملهآ پاک کرده - از هریک ده درم - بسفایج فستقی و افتیمون واسطوخودوس و تربد مجوف تراشیده - از هریک پنج درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در عسل معجون کنند. شربتی چهار درم است. به آب بادرنجبویه بخورند. معجون هرمس سودمند است در دردهای نشستگاه و بند گاه [ها] و سختی جگر و سپرز و استسقا و رطوبت و نقرس، و این معجون مخصوصا نافع است در نقرس مخصوصا در ایام بهار. صنعت آن: غاریقون و اسارون و وج و قردمانا و تخم سداب و افربیون و زوفرای خشک - از هریک یک وقیه - زراوند دراز و بیخ عرطنیثا و نانخواه و قرنفل - از هریک دو وقیه - جنطیانا رومی -شش وقیه - سنبل الطیب و پودنه کوهی و فطراسالیون - از هرکدام دو وقیه -جعده و فراسیون -از هریک سه وقیه - کمافیطوس و کماذریوس و اسقولوقندریون - از هر کدام هشت وقیه - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل گرم کرده و کف بر گرفته معجون سازند، و شربتی یک مثقال تا دو درم باشد.

در سرفه و درد جگر و سینه و آلات تنفس و معده و دردپهلو که «شوصه» خوانند سود دارد، و آواز را صافی گرداند، و کمیز براند، و درد سپرز را نافع آید.

صنعت آن: مویز یا قشمش - بیست و پنج درم - زعفران و سنبل الطیب و سلیخه و دارچینی و دارشیشعان - از هریک یک درم - قصبالذریره و فقاح اذخر و علک بطم و مقل ازرق -از هریک دو درم و نیم - مر صافی - چهار درم - عسل کف بر گرفته - شانزده درم - داروها را بکوبند و جذوها در شراب مثلث آغارند و همه درهم آمیزند، و شربتی یک درم باشد، به آب گرم، و درد معده و جگر و سینه و ریه را به آب زوفا حل کرده خورند. معجون الانقردیا = معجون البلادری در استرخاء عصب و سر گردیدن و نسیان و صرع و دردسر و درد معده و درد سینه و جملهآ دردها که از سردی باشد سود دارد. صنعت آن: سلیخه و سنبل الطیب و سادهآ هندی و مر صافی و زعفران و شیح ms430 ارمنی یارومی و افتیمون و اذخر و ریوند چینی و حبالبان پوست کنده و قرنفل - از هریک یک وقیه - غاریقون -هشت درم - مصطکی و عسل بلادر - از هریک دو مثقال - حب البلسان و زنجبیل و صبر اسقوطری - از هریک یک وقیه - بیخ سوسن آسمانگونی - دو وقیه - پوست بیخ رازیانه - سه رطل - سر کهآ انگور [= خل خمر] - پنج رطل - داروها را بکوبند و ببیزند و بیخ رازیانه را سه شبانه روز در سر که آغارند بعد از آن در دیگی پاک بجوشانند و از سر آتش بر گیرند و صافی کنند و دیگر بار باز در دیگ کنند و سه رطل عسل در میان آن حل کنند و در آتش نرم میپزند تا غلیظ شود و داروها را کوفته در آن ریزند و درهم آمیزند و بنهند و بعد از شش ماه استعمال کنند. شربتی یک درم باشد، به آبی سرد حل کرده خورند.

در سردی معده و جگر سود دارد. صنعت آن: انیسون و تخم کرفس و اسارون و افسنتین رومی و مغز بادام تلخ - از هریک یک جزو - بکوبند و ببیزند و در سه چندان عسل گرم کرده معجون سازند. داروئی است که یک سال قوت دارد.

در خفقان و صرع و درد معده که از سردی باشد و در رودهها و سدهها و عفونت خون و بد گواریدن طعام و تنگی نفس و فواق سخت سود دارد. صنعت آن: جندبیدستر و رب السوس و سلیخه و قسط و مر وفلفل سیاه و دارفلفل وافیون و میعه و زعفران وسنبل الطیب - از هریک سه درم - جاوشیر - یک درم - مشک - دانگی - زرنباد و درونه [= درونج] و مروارید ناسفته -از هریک نیم درم - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل گرم کرده و کف بر گرفته معجون سازند، و شربتی مانند نخودی باشد.

سودمند بود در تب سه روزه و زخم جملهآ حشرات.

صنعت آن: حلتیث وفلفل و مر و سداب - از هریک یک جزو - بکوبند و ببیزند و درهم آمیزند و در سه چندان عسل بسرشند. و شربتی یک درم باشد. معجون القسط درد معده و جگر را سود دارد. صنعت آن: دارچینی و پوست سلیخه -از هریک هفده درم -قسط تلخ - نوزده درم - انیسون و تخم کرفس و اسارون -از هریک سی و سه درم1 - فقاح اذخر و ms433 مر صافی وبیخ اذخر -از هریک سی درم - عود بلسان و زعفران و زراوند گرد و ریوند - از هریک بیست درم - بکوبند و ببیزند و به عسل بسرشند. معسل (م ع س) آثار سپیدی در چشم زایل کند. صنعت آن: بورهآ ارمنی و کنجده [= انزروت] و زنگار و اقلیمیای زر و نمک -از هریک یک مثقال - بکوبند و به حریر ببیزند و در دو وقیه عسل بسرشند و چون از گرمابه بیرون آیند در چشم کشند. بیاض و سپیدی چشم قلع کند].

که طبع را نرم گرداند.

نمک باشد. تلخی و قبض دارد. و آنچه تلخ بود نزدیک به بوره باشد. و

گرم و خشک است در درجهآ دوم. جلا دهد و تحلیل کند و قابض است، بادها بشکند و عفونت را زایل کند، و در غلظ خلط نافع آید، و بگدازاند، و چون به حد اعتدال خورند رنگ روی را پاکیزه گرداند، و اگر با عسل و مورد در دملها ضماد کنند پخته گرداند، و چون به پودنه و عسل در آماه بلغمی طلا کنند نافع آید، و گوشت زیادت بخورد، و در گر [= جرب] که ریش شده باشد و خارش بلغمی و نقرس سود دارد، و با شحم حنظل در بثرهها که درسر باشد نافع آید. و نمک اندرانی2 ذهن را تیز گرداند، و پای دندان [= لثه] را که سست شده باشد سخت گرداند، و درد معده که از سردی باشد سود دارد، و بلغم که پوسیده و خام باشد همچنین سودا را براند. شربتی نیم درم باشد. و اگر با بزرکتان در زخم کژدم ضماد کنند نافع آید، و اگر با عسل و سر که در زخم زنبور طلا کنند منفعت دهد، و اگر با سکنگبین بازخورند دفع مضرت افیون و فطر کشنده بکند، و نمک سوخته جلای دندان دهد اما در دماغ و چشم و ریه زیان دارد، و چون بشویند و صعتر اضافت آن کنند اصلاح آن کند. ملح هندی

گرم و خشک است. هضم طعام کند، و ms436 تن را خشک گرداند، و زود نفوذ تواند کرد، کنجد و خشخاش و صعتر اصلاح آن کند. ملیح

چون عوسج است، و برگش مانند برگ زیتون است و پهن تر بود، و باترهها به هم خورند1، و شوری و قبض دارد، و کمیز راند، و مغص و پیچیدن شکم ساکن کند. moluriya ملوخیا

«ملو کیه» نیز خوانند2 و ضربی از خبازی است. نیکوتر آن باشد که سبز و بزرگ بود و رنگ شاخ آن به سرخی گراید.

سرد است در درجهآ اول، و تر است در درجهآ دوم، و گویند سرد و تر است در درجهآ سیوم. در التهاب خون در سینه و معده طلا کنند سود دارد، و در

گرم است در درجهآ اول و معتدل است در تری و خشکی. و آنچه از درخت بلوط حاصل کنند خشک باشد و در سرفهای که از تری باشد سود دارد، و سینه و ریه را جلا دهد، و درشتی آنها را نرم گرداند، و آنچه از خرزهره یا از درختهای دیگر حاصل شود باید که نخورند و از آن اجتناب کنند. هوز 111277 نباتی است چون نبات بردی، و برگی دراز بزرگ دارد مقدار سه گز در دو گز، و منخرط ms438 نیست، و چون موز برسد مانند مادری که بچه دارد آن نیز موز کوچک با خود دارد. و نیکوتر آن باشد که بزرگ و رسیده و شیرین بود. معتدل است. و گویند سرد و تر است. و بعضی گویند که گرم و تر است در درجهآ اول، و نرم کننده است، سوزش گلو و سینه را سود دارد، و در قوت مجامعت بیفزاید و برانگیزاند، و در مثانه نافع آید، و غذا بسیار دهد، وعدهای می گویند غذا کم دهد، و کمیز براند، و شکم نرم دارد، و اگر بسیار خورند سده آورد، و در صفرا و بلغم و خلط بیفزاید، و شکر اصلاح آن کند]14. 1av (mo7) مو پارههای مختلف الشکل است در رنگ3 غاریقون، و گردرنگ بود، و قبض و

گرم و خشک است، و گویند که تر است. گرمی و نرمی و پخته کنندگی دارد. قومی گویند که دماغ را پاک گرداند، و در جذام سود دارد، و شکم ببندد، قدر استعمال آن یک مثقال است. در سرفه و زکام و نزله و گرانی آواز که از رطوبت باشد نافع بود، خوردن و برداشتن آن کمیز براند، و دردسر آورد. اسحاق گفته به شش زیان دارد. و مصطکی اصلاح آن کند.

گرم و خشک است در درجهآ سیوم. سوزنده و خورنده و تیز است، و به خاصیت، شپش را بکشد چون با زرنیخ درهم در سر بمالند، و در گر [= جرب] که ریش شده باشد منفعت دهد، و اگر پانزده دانه بخورند قی کنند کیموس دوسنده را، و در سپرز زیان دارد، و در خوردن آن خطر است از برای آن که مثانه را ریش کند، و اگر اندک خورند پاک کند3. اصلاح آن به کتیرا کنند.

پوست نارنج گرم و خشک است در درجهآ اول، و گویند در درجهآ دوم، و ترشی آن سرد و خشک است در درجهآ سیوم. تحلیل باد سرد که در دماغ باشد بکند. و لطیفتر از ترنج است. و شبیه است به احوال آن. 121h-x2a11 2نانخواه

ندک تلخی دارد، و تیز است، و تخم آن منفعت دارد. و نیکوتر آن باشد که تازه و خوشبوی بود. گرم و خشک است در درجهآ سیوم، و گویند گرمی در درجهآ دوم دارد. سدد بگشاید، و در میان داروها که برص و بهق را به کار دارند آمیزند، و تری معده را خشک گرداند، و غثیان ساکن کند، و در معده و جگری که سرد باشد

گرم است در درجهآ دوم و خشک است در درجهآ سیوم. اگر در میان داروهای چشم به کار دارند موی مژه برویاند، و کمیز و حیض براند، و چون پخته باشند و در آن نشینند در آماه رحم سود دارد، و در فالج و لقوه نافع باشد. و گویند که در ریه زیان دارد و کتیرا و عسل اصلاح آن کنند. 1ab8 نبق] درخت کنار است2. سرد بود در درجهآ اول، و تر است، و گویند خشک است در درجهآ اول. و آنچه شیرین باشد سردی کمتر دارد، و آنچه میل به ترشی دارد سردی غالبتر و بیشتر بود، و شکم بندد، و حکم آن حکم سیب و امرود است. و آنچه معتدل باشد شکم ببندد و آنچه معتدل نباشد هیضه آورد و بلغم بزایاند و محرور مزاجان را بعد از آن سکنگبین باید خورد و سردمزاجان را گلنگبین. نبق یابس پست گنار است. سرد و خشک است و سردی آن کمتر از [سردی] تر آن دارد.3 خشک کننده و لطیف است، و قبض دارد، و قوت معده دهد، و شکم بندد، و منع نزف کند، و اسهالی که سبب آن ضعف باشد دفع کند خاصه چون با دانه بریان کرده باشند، و غذا اندک دهد.

گرم و تر است. و در رطوبت معده سود دارد خاصه چون افاویهآ گرم در آن باشد. و نزدیک به خمر باشد. و اسهال آورد. و چون عسل در آن نهند گرمی و خشکی زیادت کند و در کسانی که مزاج سرد دارند و بیماریهائی که از بلغم نبود سودمند باشد. صنعت آن: بستانند مویز پاک کردهآ گوشت دار -ده رطل - و پاک بشویند و در چهل رطل آب اگرزمستان باشد سه شبانه روز و اگر تابستان باشد یک شبانه روز آغارند، پس در دیگی کنند و ms445 بجوشانند تا پخته شود، بمالند و صافی کنند، چون سرد شود دیگر بار در دیگ کنند و بجوشانند تا چند جوش بر آورد. و زنجبیل و قرنفل و دارچینی و عود هندی و مصطکی و قرنفل و زعفران و سنبل الطیب - از هریک نیم درم - جوزبوا -ده دانه - بکوبند و ببیزند و در خرقهآ کتان نهند و در دیگ اندازند و میجوشانند و داروها که در کتان بسته باشند به دست بمالند تا هر قوت که دارد همه به آب دهد. از سر آتش بر گیرند و مروق گردانند و در انائی کنند و مدت سه ماه سر آن ظرفها استوار کنند. چون مدت به آخر رسد سرش بر گیرند و رسیده باشد. و دانگی - نیم رطل - شربت آن باشد با ربع مثل آن آب. نبات الجلاب - نبات که به شیرینیها کنند نیکوتر آن باشد که شفاف و سبک و سپید بود. معتدل است. گلو را صافی گرداند، و در سرفه سود دارد، و گرانی آواز بپرد، و در سینه و ریه موافق است. و اگر لاژورد در آن حل کرده باشند به سودا سود دارد، و در معده که خلط تیز در آن باشد زیان دارد. و میوهها اصلاح آن کند.

بوی خوش است اگر بر آتش نهند یا به بوی دارند. گرم کننده است، و قوت دل دهد، و در زهرها سود دارد.

تراش چوب بود، و طبعش چون طبع آن درخت باشد. در جراحت نیک

هیزازما» نامیده میشود.1 نیکوتر آن باشد که بستانی بود و.. باز دهد و چون در سایه خشک کرده باشند بهتر بود.2 معتدل است. و در او رطوبت زیادتی هست. و گویند گرم و خشک است در درجهآ دوم، و گفته میشود حرارت او در درجهآ سیوم است و خشکی او در درجهآ اول. قوتی گرم کننده دارد، و قابض است. و لطیف ترین ترهها نعناع است و اگر در شیر اندازند پنیر نشود، و عصارهآ آن

نفط ms449 سپید معدنی است و نفط سیاه معمول نیست. اما نفط سیاه را در قرع و انبیق می کنند تا متصاعد می گردد و سپید میشود. و نیکوتر آن باشد که سپید تر بود.

گرم و خشک است در درجهآ چهارم، و اسحاق گوید تر است. لطیف و تحلیل کننده است. سدهها بگشاید، و در درد سرون و بند گاه[ها] و لقوه و فالج، و سپیدهآ

گرم و خشک است. رحم که بیرون آمده باشد باز جای برد، و کرمها که اندرون شکم است بکشد. 180d0 نقوع1 الصبر سود دارد دردسر را که از رطوبت و سودا باشد. صنعت آن: افسنتین رومی -ده درم - اسارون - پنج درم - قنطوریون و مصطکی و گل سرخ - از هریک سه درم - صبر اسقوطری - شش درم - داروها را نیم کوفته کنند و در ظرفی از آبگینه کنند و سه رطل آب گرم در سر آن ریزند و به روز در آفتاب نهند و به شب در جائی گرم بنهند و سر آن پوشیده دارند و سه شبانه روز به این ترتیب نگاه میدارند. روز چهارم فروپالایند و دانگی نیم رطل یا چهار وقیه بازخورند. و اگر هر نوبت یک درم روغن بادام بر سر شربت اندازند شاید، و بهتر بود.

سیسنبر نیز خوانند و «نمام الملک» هم نامیده میشود.

گرم و خشک است در درجهآ سیوم، و گویند در درجهآ دوم. عفونتها را مقاوم کند، و شپش بکشد، و در آماه اندرون و آماه که از خون پدید آمده باشد سودمند بود، و اگر به سر که بپزند و به روغن گل سرخ بیامیزند و در سر طلی کنند دردسر و فراموشکاری را سود دارد، و چون به شراب حل کرده باز خورند در اشکده [= فواق] که از امتلا باشد نافع آید، و کرمهای شکم بکشد، و فرزند که در شکم مادر باشد و مرده بود بیرون آرد، و سنگ مثانه پاک گرداند، و چون به زخم حشرات ضماد کنند نافع آید، و اگر مثقالی در سکنگبین بازخورند دفع مضرت زهرها کند، و چون به بوی دارند دردسر که از بلغم و سردی باشد ساکن کند، و خلطهای غلیظ از دماغ پاک گرداند.

گرم و خشک است و خشک کننده. کشتی گیران را و مرطوبان را سود دارد، و غذا اندک دهد، خوردن آن خوف قولنج دارد. مصلح آن پختن آن با روغن و شیر است. Ptua(-e) نوره آهک باشد. نیکوتر آن بود که سفید باشد و زود ms451 خورد شود، و آنچه آب بر آن ریخته باشند سوزنده نبود بلکه گرم کننده باشد، و آنچه آب در آن نریخته باشند بغایت گرم کننده و سوزنده بود، و آنچه شسته باشد معتدل بود و خشک باشد، و گوشت زیادت در جراحت بخورد، و در سوختگی آتش سود دارد، برای کسانی که نحیف باشند زیانکار است چون در حمام به بدن طلا کنند، و خوردن آن زیانکار و قتال بود، و چون بخورند دهان خشک شود و درد معده پدید آرد، و پیچیدن شکم و اسهال و بستگی کمیز آرد، و مداوات به قی و آب گرم و روغن باید کرد، بعد از آن شیر و روغن بادام و جلاب و مرقهای چرب خورد. 11u5ador نوشادر در طبع نزدیک به نمک است. و نیکوتر نوشادر، پیکانی صافی سپید باشد. گرم و خشک است در آخر درجهآ سیوم. لطیف کننده و گدازنده کننده است. در سدد چشم و در خناق بلغمی و فرود آمدن ملازه سود دارد. نوی التمر = استهآ خرما گرم و خشک و قابض و جلادهنده است. چون بسوزانند و بشویند و در

غذائی است که از برای اسهال شکم و آروغ ترش که از ضعف معده و بد گواریدن طعام بود خورند. صنعت آن: بستانند گوشت مرغ خانگی و پاره کنند و در دیگ نهند و آتشی نرم در زیر آن افروخته گردانند تا عرق بر آورد، و پیاز و گشنیز و روغن کنجد بدان

گرم است در درجهآ اول، و خشک است در درجهآ دوم، و گفتهاند سرد است در درجهآ اول، و گفتهاند سرد است به اعتدال و متوسط است بین رطوبت و خشکی. قابض است. در کلف و بهق و نزف و داءالثعلب و جراحات بد که در اعضاهاء سخت باشد و پوسیده شده، و سرفهآ کودکان همه را سود دارد، و خار که در اندام سخت شده باشد طلا کردن آن نافع آید. و اسحاق گفته است چون به مغز خیار چنبر خورند در استسقا سودمند باشد.

چون با صبر و دقاق1 کندر و سپیدهآ تخم مرغ که به هم سرشته باشند به شریانی که دریده شده باشد نهند نافع بود. وج2 نه7 بیخ نباتی است. بیشتر در میان آب و مرغزار روید و بوی ناخوش دارد، و تیز است. جالینوس گفته است که بیخ این گیاه را شاید که استعمال کنند و قوت ms453 آن مانند قوت ایرسا و زراوند است.

گرم و خشک است در درجهآ دوم. رنگ روی صاف گرداند3، و در برص و

گوش ماهی است و در قوت مانند صدف بود. خشک است. خار و پیکان به قوت جذب به خود کشد، و در گوک سود دارد، و اگر بسوزانند جلاء سپیدهآ چشم دهد، و درشتی پلک چشم نرم گرداند، و ریش چشم و سوختگی آتش را نافع است]1. 7ara52ln ورشان کبوتر بنا است. گوشت آن شکم ببندد، و در معده دیرهضم شود، باید که به سر که بپزند. 7a5 -7015 ورس [«حص» نامیده میشود]2. چنیری سرخ است مانند خوردهآ زعفران و از شهرهای حجاز و یمن آورند، و بستانی باشد و مانند کنجد بود. و چون به مدت یک سال بکارند ده سال بردهد و بماند. و نیکوتر آن باشد که سرخ بود و مانند زعفران به زردی گراید.

سرد و خشک است. چون در آماه گرم که در زانو باشد ضماد کنند سود دارد، و اگر نرم بسایند و در جراحت تر ریزند خشک گرداند، و در گلو و بینی و حواسهای دیگر زیان دارد، و در سوختگی نافع است. و از خواص آن برگ آن است که از بوی آن خنافس1 بمیرد.

چون بکوبند و در جراحات پاشند گوشت رویاند، و چون آب آن بازخورند زرو1 که از گلو فرو رفته بود بمیرد. ورق السرو - برگ سرو نیکوتر آن باشد که از سروی دیرینه بود. معتدل است در گرمی و سردی، و خشک است، و قبض قوی دارد، و در مزاج که میل به سردی کند یک درم از آن سود دارد، و چون بکوبند و در جراحت نهند بروباند، و خاکستر آن در سوختگی آتش سود دارد، و در فتق اگر ضماد کنند منفعت دهد، و گوشت پای دندان [=لثه] سخت گرداند، و با آردجو در آماه گرم سود دارد، و در ریه زیانکار بود و کتیرا و عسل اصلاح آن کند.. ورق البلوط - برگ بلوط

سرد و قابض است. خشکی اندک دارد، و چون بکوبند و در جراحت پاشند گوشت رویاند، و ریش را خشک گرداند. ورق الزیتون = برگ زیتون معتدل است در گرمی و سردی و خشک است در درجهآ دوم. و چون بسوزانند از برای داروی چشم ms455 مانند توتیا باشد، و اگر در سر که بیزند درد دندان را سود دارد، و آب آن اگر در دهان پاشند در قلاع نافع باشد، و برگ زیتون بیابانی را چون در آبغوره بیزند تا مانند عسل شود و در دندان خورده نهند از بیخ بر آورد.

گرم و خشک است. سودا و بلغم براند، و در مالیخولیا و صرع و داءالثعلب و جذام سود دارد چون با داروها به کار برند، و در رودگانی زیان دارد. نشاسته و جدوتازی [= صمغ عربی] اصلاح آن کند. ورق الاجاص = برگ آلوسیاه

چون به شراب بیزند و به آن غرغره کنند سیلان ماده که به ملازه و گلو می ریزد قطع گرداند. و چون به آن مضمضه کنند از سیلان مواد به لثه مانع شود. ورق الاترج = برگ ترنج

گرم و خشک است. تحلیل و خشک گردانیدن کند، و عصارهآ آن در تری معده سود دارد و گرم گرداند، و چون بخایند بوی دهان خوش گرداند و بخر1 زایل کند و بوی سیر و پیاز از دهان قطع کند. ورق التوت = برگ توت

چون نرم بکوبند و در روغن زیت آمیزند و در سوختگی آتش ضماد کنند سود دارد، و چون بیزند و به آب آن مضمضه کنند درد دندان ساکن کند. ورق الجوز = برگ گردوک خشک کننده است و قابض. چون بخایند و در ریش نهند سود دارد، و در بثرهای که در دهان شده باشد سود دارد.

گرم و خشک بود در درجهآ سیوم، و قبض و تیزی هردو دارد، و مسهلی قوی است. بلغم و زرد آب براند، و بیشترین شربت آن دو دانگ باشد، و گرم مزاجان را نشاید خورد، و باید که به وقت استعمال یک شبانه روز در سر که آغارند پس خشک گردانند و بکوبند و به روغن بادام چرب کنند و به کار دارند. 7ard 1ورد گل باشد. و گل عراقی سرخ بود و مرکب است از دو جوهر آبی و زمینی، و تیزی و قبض دارد، و تلخ است. و نیکوتر گل سرخ تازهآ جوری فارسی باشد. سرد است در درجهآ اول و خشک است در اول درجهآ دوم. متوسط است در لطیفی و غلیظی، و خشک کنندگی بیشتر از قبض دارد، و اعضای اندرونی و

گرم است در درجهآ اول و معتدل است در خشکی1. لطیف و تحلیل کننده است، اگر به بوی دارند دماغ سرد و تر را سود دارد، و باد غلیظ بشکند، و چون بپزند و آب آن باز خورند حیض براند و مشیمه قلع کند، و اگر در زهار طلی کنند آماه رحم را تحلیل کند. وردالباقلی - گل باقلی سرد و تر است. حرارت دماغ بنشاند. و اگر در هاون ارزیز بکوبند و به آفتاب نهند موی را سیاه کند. وردالخشخاش - گل خشخاش سرد و تر است. گرمی و خشکی دماغ ساکن کند، و اگر در سر ضماد کنند بیخوابی زایل کند و خواب آورد و دردسر که از گرمی باشد ساکن کند. [وردالدفلی - گل خرزهره گرم و خشک است. فعلش نزدیک به برگ خرزهره است]2. 73di وردی از جملهآ داروهای چشم است و در ms458 ریش و بثره و درد چشم سود دارد. صنعت آن: اسپیداب ارزیز و اقلیمیای نقره و شادنه و جدوتازی [=صمغ عربی] - از هریک چهار درم - نشاسته و افیون و زعفران -از هریک نیم درم -

صنعت آن: شادنه شسته و شیح سوخته - از هریک یک درم - پوست خایهآ شترمرغ شسته - یک درم - بکوبند و به حریر ببیزند و به کار دارند. 782ad وزغ = بزغ

گوشت وزغ قاتل است و اگر در شراب اندازند و در آن شراب بمیرد آن شراب سم باشد و هر که بخورد درد دل پدید آید و قی بسیار کند و مداوات آن قی کردن است و معده را پاک گردانیدن، و مداواتش ماننند مداوات خوردن ذراریح است. 7as1na(وسمه (5

برگ نیل است.1

گرم و خشک است، و حرارت آن در آخر درجهآ اول است و خشکی آن در درجهآ دوم. و قبض کند، و جلا دهد، و مو را سیاه گرداند. وسخ الاذن = پلیدی گوش چون در شکافتن لب مالند سود دارد، و در ناخنه اگر طلا کنند ساکن کند.

نیکوتر آن باشد که از دیوارها گرفته باشند. گرم کنده است به اعتدال، و در آماه پستان و سکته سود دارد. وغد (و)

بادنجان است و در باب با گفته شد.

گرم و تر است. در منی بیفزاید، و قوت شهوت مجامعت دهد [و درست تر غذائی است معتدل مزاجان را و کسی که او را قوت هاضمه باشد، و غذائی بسیار دهد و ایشان را که ریاضت کشند موافق آید، و در معدههای ضعیف زیانکار بود، و سده آورد، و سنگ بازدید کند خاصه چون به شیر پخته باشند، و کرم در رودهها پدید کند. و به آبکامه و زیره و فانیذ اصلاح باید کرد. صنعت آن: بستانند گندم و به آب گرم بشویند، پس به آب سرد بشویند و یک ساعت بگذارند تا تر شود، پس بکوبند و دیگربار به آب گرم بشویند و در سایه خشک گردانند. پس دو سه نوبت دیگر بشویند و خشک کنند و در دست بمالند مالیدنی محکم. پس خشک گردانند تا پوستها دست بدارد. و پنج رطل از این گندم و بیست رطل گوشت با پنجاه رطل آب در دیگی کنند و میپزند و کف برمیدارند و سه رطل دنبه و هفت درم نمک اندرانی و دو سه پاره دارچینی در آن دیگ اندازند و میجوشانند و کف برمیدارند و سر دیگ استوار کنند به طبقی، و کنار آن در خمیر گیرند. و چون شش ساعت بگذرد رسیده و پخته باشد، بردارند و روغن در آن ریزند و میخورند]1. 12ni5a-10loo2 هریسة الارز = هریسهآ برنج نیکوتر آن باشد که از گوشت فربه و برنج نیکو پزند. معتدل است در گرمی و تری. غذا کمتر از هریسهآ گندم دهد، و زودتر هضم شود. صنعت آن: بستانند ms460 گوشت فربه و در دیگی کند و دو سه پاره دارچینی و

هزارفشان» و «فاشرا» نیز خوانند. چوبی است به شکل شفتالوی خشک کرده. و چون بسایند و بخایند اول هیچ طعم ندارد بعد از آن تلخ شود.

گرم و خشک است در درجهآ دوم. خلط را رقیق و لطیف گرداند. ha51-dalnan 2هشت دهان نام عود هندی است و معروف است به این نام.

گرم و خشک است، و شکم ببندد، و قابض بود، و خاصیت آن در عرق النسا و نقرس است. 1aft-palnl0n 3هفت پهلو

گیاهی است. سرد و خشک است، و شکم ببندد.

گرم و تر است، و گویند معتدل است. سدد بگشاید و تحلیل کند، و در عرق النسا سود دارد، و گویند شکم بندد، و بعضی گویند در قولنج بلغمی سود دارد، و در قوت شهوت بیفزاید، و در دشخوارزادن زنان نافع بود، و چون به شراب پخته باشند در زخم رتیلا سودمند بود، و گویند اگر بپزند و سگ بخورد بمیرد. [در پرزهای معده زیان دارد و باید که با گوشت بپزند و به آن آبکامه و زیتون بیفزایند]2. 1edeba هندبا کاسنی باشد. دو نوع است: بیابانی3، و بستانی. و بعضی پهن برگ باشد و بعضی باریک برگ. و کاسنی بهتر از خس باشد در گشادن سدد، و در تابستان تلخی بیشتر دارد و اندک میل به حرارت کند، و نیکوتر آن باشد که تر و خوش ms461 و بستانی باشد، و بهتر از همه شامی باشد که «انطوبیا» نامیده میشود.

گرم است در درجهآ دوم، و خشک است در آخر آن درجه. لطیف و تحلیل کننده است چون به آماه ضماد سازند، و برگ آن در سوختگی آتش سود دارد، و اگر در شراب بیزند و مدت چهل روز به دوام بخورند عرق النسا را سود دارد، و کمیز و حیض براند. 1ava هواء معتدل ترین هوا آن باشد که پاک و خوشبوی بود و هیچ بخار در آن نیامیخته

یاسمین نیز خوانند. [و سجلاط نامیده میشود].1 سه رنگ است: سپید، و زرد، و ارغوانی. و آنچه سپید است گرمتر است بعد از آن زرد.

گرم و خشک است در درجهآ سیوم. رطوبات را لطیف گرداند، و کلف ببرد، و دردسر که از بلغم باشد زایل کند، و در لقوه و فالج سود دارد، و سدد بگشاید، و در عرقالنسا نافع آید. و زیاد بوی داشتن آن دردسر آورد، و کافور اصلاح کنندهآ آن است. 7axu1 یاقوت نیکوتر یاقوت، سرخ رمانی باشد. در خفقان و وسواس سوداوی و ضعف دل سود دارد، و دفع بستگی خون که در اندام باشد بکند. یبروح «سا بیزج» نامیده میشود.2 بیخ سیسنبر بیابانی است و مانند شکل آدمی است.

و از خواص یتوعات آن است که چون بر آب اندازند جملهآ ماهیها بر سر آب افتند، و گوک و ms465 گوشت زیادتی ببرد، و چون در اندام مالند موی بتراشد خاصه در آفتاب و بعد از آن هر موی که بر آید ضعیف بود و چون دو نوبت بمالند البته هر گز موی بر نیاید. و باید که به روغن زیت در اندام مالند تا تیزی آن بشکند. و چون به قدر یک نقطه در دندان خورده نهند از بیخ بر کند، و بواسیر را قلع کند، و بلغم و خلطها براند، و اگر به قدر دو قطره در انجیر اندازند و نهند تا انجیر خشک شود و بخورند اسهالی تمام قوی بکند، و اگر دز نان یا پست اندازند همین فعل کند، و اگر شبانه روزی در شراب آغارند و صافی کنند و بازخورند بیزحمتی شکم راند، و گویند که بدل آن به اسهال بلغم، سکبینه باشد قدر نصف آن2. و یتوعات را چون نه بر وجه صحیح و تدبیر مستقیم و اندیشهآ تمام به کار دارند هلاک کنند و قتال بود و مداوات هریک به جای خود یاد کرده شد تا به کار فرماینده آسان گردد. 7261i یقطین هر نباتی که ساق ندارد و در روی زمین شاخ آن پهن شده باشد مانند خربزه و حنظل و کدودانه آن را یقطین خوانند و هریک به جای خود شرح داده شده.

سرد و خشک است در درجهآ سیوم، و گویند گرمی آن در دوم است5، [و گفته شده گرم است]6. و قوت قی آوری غیر گزنده دارد7، و منع اسهال و شکم راندن کند، و چون بپزند و آب آن در خانه بیفشارند8 پشهها بمیرند1. ینتون (ی) ms466 ثافسیا نیز خوانند. و جذو سداب کوهی است.

گرم و خشک است. اسهال بلغم کند10 و شرح آن در باب ثا داده شد.

تمتالکتاب منهاج الادویة بخط العبد الفقیر المحتاج الی رحمة الله میراسدالله بن قوالمدینی الحسینی الکاسانی به جهت صاحبی اعز اکرم سلالة السادات والنجبائی آقاسید جعفر مشهور به درویش در دوازدهم ذیقعدة الحرام من شهور سنة 1239

* * *

تم الکتاب بعون الملک الوهاب فی بلدة سرهند التی اعظم بلاد الهند تیرشانا وارفعها مکانا فی صحوه نهار السبت سابع شهر رجب المرجب حامدا مصلیا مستزیدا من فضل الکریم القدیم الرجوع الی الموطن عن قریب بمحمد و آله و عترته المعصومین آمین برحمتک یا ارحم الراحمین.

منهاج البيان

منهاج البيان

نبذة عن الكتاب

الفهرس