زیر نظر : احسان یارشاطر

شمارهآ 26

الحمدلله الذی زین الاصوات بطیب الالحان والنغمات وصیرها دایرة بین الشعب والمقامات1. جبل2 الطباع السلیمة مؤتلفة بمعرفة الادوار. وجعل صیتها باقیة بقآء- الادوار . والصلوة والسلم علی محمد المبعوث فی تهامة والحجاز رغما للمخالف بالاجلال والاعزاز . وعلی آله واصحابه عثاق جماله المحیرین، فی وصف کماله وسلم تسلیما کثیرا.

اما بعد فان الاذهان المستقیمة والطباع السلیمة مایلة الی الموسیقی . وکل مولود. بسماع نغمة کن یلبس لباس الوجود علی سبیل الفضل والجود . وکل رضیع یضطرب لا یطمئن الا بسماع الزمزمة وکل من لایقف علی مسالکها یقع فی المتعبة5 والمندمة . فان الارواح مالت الی الاطراب عند سماع العود والمضراب . والنفس والقلب والاسماع فی طرب والنای والعود والمزمار فی صخب.

بنابرین مقدمه بندهآ فقیر حقیر ، اضعف عبادالله تعالی واحوجهم1 (1 ب) عبد القادر بن غیبی الحافظ المراغی غفر الله ذنوبهما2 این مختصر را درعلم موسیقی3 تألیف کردم مشتمل براصول و فروع وقواعد این فن و بیان کردم درین کتاب مصطلحات قوم را و بعضی از آنچه این فقیر را از لطایف و نکات درین علم و عمل روی نموده1 بدانها اضافة کردم2. پس هر که این کتاب را کماهوحقه8 معلوم کند و در آن امعان نظر لازم دارد بر مجموع قواعد علمی و عملی و مصطلحات قوم از آنچه درین فن بدان احتیاج است اطلاع یابد و بنسخ دیگر محتاج نشود چه بحل مشکلات آنها درین کتاب اشارات کرده شده است مع فواید کثیرة و زواید لطیفة . وبر تناقض کلام واعتراضات که بر آنها واردست وقوف یابد . پس باید که در ابواب و فصول ونکات این مختصر نیکو تأمل کنند تا مستفید شوند9 و کسی را که طبع سلیم مستقیم نباشد تحقیق این فن نتواند کرد زیرا که بمجرد تقلید تحقیق این فن نتواند کرد بلک10 بذوق و وجدان توان دریافت11 « و ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء والله ذوالفضل العظیم12، ms01 والله جلت قدرته المعین وهوحسبی ونعم الوکیل2. واین کتاب را مرتب گردانیدم بردوازده باب16 (2 آ) :

باب اول در تعریف موسیقی وصوت و نغمه و کیفیت حدوث صوت و نغمه و بعد وجمع وذکر موضوع ومبادی این فن وبیان اسباب حدت وثقل1 .

باب ثانی در تقسیم دساتین2 بر اوتار و نسب ابعاد و اعداد آنها و بیان اسباب تنافر وقاعدهآ اضافات ابعاد بیکدیگر و فصل ابعاد از یکدیگر و تنصیف ابعاد. «وطریقهآ اصطخاب معهود در آلات ذوات الاوتار3» .

باب ثالث در بیان اقسام بعد ذی الاربع وبعد ذی الخمس و ترتیب دوایر از اضافات آن اقسام بیکدیگر وبیان بحور وانواع4.

باب رابع در ذکر ادوار مشهوره اعنی دوازده مقام واشارات (2 ب) بطبقات آنها واعداد نغمات دوایر وطریقهآ استخراج ادوار از تقسیم وتر وطریقهآ اصطخاب معهود.

باب خامس درذکر آوازات سته و استخراج آنها از وتر و آنچ افضل العلما[ء] مولانا قطب الدین شیرازی2 رحمه الله برصاحب ادوار مولانا صفی الدین عبدالمؤمن بن فاخر الارموی8 تغمده الله بغفرانه اعتراض کرده و جواب از آنها که این فقیر از روی

بدانک موسیقی لفظیست یونانی ومعنی آن الحانست ولحن عبارتست از مجموع نغمات مختلفة الحدة والثقل که مرتب باشد بترتیب علائم مقرون بألفاظ منظومهآ داله برمعانی که محرک نفس باشد تحریکا ملذا در ازمنهآ موزونه که آنرا ایقاع گویند وشیخ ابونصر فارابی1 رحمه الله گفته که «لفظ الموسیقی معناه الالحان واسم اللحن قد یقع علی جماعة نغم مختلفة رتبت ترتیبا ما محدودا .» ودرین تعریف متنافرات داخل میشوند زیراکه متنافرات نیز مرتباند بترتیب محدود . اما تعریفی که صاحب شرفیه2 (4 آ) کرده و گفته که « واللحن یرسم بأنه مجموع نغم مختلفة رتبت ترتیبا محدودا ملائما .» تخصیص کرده است لحن را بجماعت نغمات ملائمه و ظاهر آنست که در معنی لحن ملائمت شرطست برای آنک لحن لفظ عربیست و لحن در لغت عرب مقول بر نغمات ملائمه میشود برین تقدیر تعریف

وصوت کیفیتی است از کیفیات مسموعه لذاتها لالغیرها چون حدت وثقل و خفاتت وجهارت اگر چه آنها نیز از کیفیات مسموعه اندلیکن بتبعیت صوت مسموع میشوند . و نغمه آوازیست که او را زمانی درنگ باشد ازحدت وثقل وشیخ ابوعلی1 «رحمه الله»2 تعریف نغمه چنین کرده است که «النغمة صوت لابث زمانا ما علی حد، ما من الحدة والثقل وزاد بعضهم محنون3 طبعا .» وصاحب ادوار مولانا صفی الدین عبدالمؤمن بن فاخر الارموی رحمه الله این تعریف را اختیار کرده است وقید محنون الیه بالطبع را در آورده و در کتاب شرفیه چنین تعریف کرده است که «النغمة (4ب) صوت یدرک ادراک تفاوتالکمیة من ثقله اوحدته بالنسبة» الی آخر. وتطبیق میان این تعریفات « وصحت و جامعیت و مانعیت آنهارا»9 در کتاب جامع الالحان 5 ms03 کرده ایم چه درین مختصر لایق نبود فلیطلب منه .

فصل درکیفیت حدوث «صوت»2 ونغمه بدانک نغمه حاصل نمیشود الا از اهتزاز جسمی در هوایی یا هوایی در جسمی بشرط آنک جسم مستحصف2 و املس5 باشد وصاحب شرفیه9 این سخن را از شیخ ابونصر10 نقل کرده است که جسمی مزاحم شود مرجسمی دیگررا ، اگرجسم مزحوم مقاومت نکند بلک منقاد شود [و] مندفع یامنخرق11 یامتنحی12 گردد، در جسم مزحوم صوت موجود نشود. واگر جسم مزحوم،

فصل در بیان اسباب حدت و ثقل در آلات سبب حدت صوت مطلقا

دستانها عبارتند از علاماتی که برسواعد آلات ذوات الاوتار رسم کنند تابدان بدانند که هر تغمهآ از کدام جزو از اجزای وتر خارج شود و نغماتی که مدار الحان بر آتست هفده اند و مجموع آنها در یک وتر موجودند و کیفیت انقسام وتر بمخارج نغمات هفده گانه چنان بود که خطی فرض کنیم بمنزلت وتری و برابتدای آن اعنی از جانب انف1 برساعد آلت ا رسم کنیم و برنهایت سطح آن اعنی از جانب مشط2 م وجانب انف را طرف اثقل گویند و جانب مشط را طرف احد. پس برمنتصف وتر ام که مطلق و ترست یح رسم کنیم وچون مقدار ام را باجزای کثیره تقسیم کنیم و انتقال از طرف اثقل بطرف احد کنیم برولا2چنان یابیم که طبقات نغم در حدت

15 زیادت میشود وهیچ یک از آن نغمات سابقه را نظیر وقایم مقام نغمهآ مطلق وتر نمییابیم وچون بنقطهآ نصف رسیم آن نغمهآ نصف رانظیر وقایم مقام نغمهآ مطلق وتر یابیم در کیفیت1. پس وتر را بسه قسم مساوی کنیم (8 آ) وبرنهایت قسم اول از طرف انف یا نشان کنیم . پس وتر را بچهار قسم کنیم وبرنهایت قسم اول ح نشان کنیم . پس ح م را بچهار قسم کنیم و بر نهایت قسم اول یه نشان کنیم پس وتر را بنه قسم کنیم وبرنهایت قسم اول د نشان کنیم پس برنهایت تسع دم ، ز نشان کنیم. پس ثمن م ح بر م ح افزاییم و برنهایت آن ه نشان کنیم . پس تسع 5 م بر ه م افزاییم و بر نهایت آن ب نشان کنیم . پس ب م را بسه قسم کنیم و برنهایت « قسم اول از»2 آن یب نشان کنیم . پس برنهایت ربع « انقل »2 ب م ، ط نشان کنیم . ویو را بر ربع ط م نشان کنیم. ms07 پس نصف یوم بر یوم اضافه کنیم و برنهایت آن ونشان کنیم . پس ثمن وم را بر وم افزاییم و بر نهایت آن ج رسم کنیم ، پس بر ربع ج م، ی رسم کنیم وبر ربع ی م ، یز نشان کنیم و بر ربع وم ، یجنشان کنیم و بر نهایت ثلث دم ، ید نشان کنیم این بود امکنه نغمات هفده گانه. واگر تقسیم کنیم مابین ییح له چنانک میان ایح کردیم هر نغمهآ نظیری حاصل شود در حدت برین مثال : ب ج د ه و ز ح ط ی یا یب یج ید یه یو یز یح یح یط ک کا کب کج کد که کو کز کح کط ل لا لب لج لد لهآ

این تقسیم بر طریقهآ صاحب ادوار بود وما بنوعی دیگر تقسیم کنیم زیرا که

592

4218 39222 187

1336 یبییی م 1447

43 9م رم29024 یچ کها

5130 کجوم 224441 م196831 ح لبم18432 بچ لج

888

223

فصل دربیان ابعاد ونسبت آنها بدانک تعریف بعد همانست که قبل ازین مذکور شد ونغمتین مختلفتین فی الحدة والثقل البته مستلزم بعدی باشند پس اگر و ترین را چنان سازند که آهنگ هر دودر یک مرتبه باشد بینهما بعدی نباشد زیرا که حکم هر دو چون یک نغمه باشد و نسبت مثل اگر چه اشرف نسبست اما صالح تألیف الحان نباشد2 وچون اختلاف نغمتین باشد بعدی که ازان حاصل شود3 اگر در حالت سماع تغم6 نفوس ارباب طباع سلیمهآ مستقیمه را بدان میلی باشد و ازان لذت یابند آنرابعد متفق خوانند واگرمکروه نفوس بود آن بعد را متنافرخواننداما بعد ms09 متفق برسه قسم بود : قسم اول اعلی وقسم ثانی اوسط وقسم ثالث ادنی. اما اعلی و آن بعدی بود که طرفین آن نظیر و قایم مقام اخری شوند در تألیف لحنی ودر کیفیت متحد باشند همچون دو نغمهآ ا یح . اما اوسط و آن دو بعد بود که طرفین آنها در

اما ثالث بعدی بود که مقدار وتر آن مثل و جزو من تسعة عش بالتقریب مقدار وتر حاشیهآ صغری آن باشد همچون دونغمهآ ا و ب و آنرا بعد بقیه و فضله نیز خوانند برای آنک چون از بعد ذی الآربع ضعف طنینی فصل کنند باقی ماند تانقطهآ ربع بعد بقیه چه متمم ذیالاربع است و فضله گویند زیرا که بر ضعف طنینی آن مقدار که متمم ذی الاربع باشد فاضل گردانند2. واین سه بعد آخر را ابعاد صغری و ثلاثه ولحنیه نیزخوانند و بعد بقیه اصغر ابعاد است و آن فی نفسه متنافر است اما هر گاه که با ابعاد ملائمه ممازجت کند آن نیز ملائم مسموع شود .

فصل در بیان اسبابی که موجب تنافر باشد یباید دانست که ms11 «میان»3 هر جماعة نغم هر تألیفی که کنند کیف ما اتفق (13آ) ملائم نباشد بلک لابد باشد که

سبب اول آنک ازطرف احد بعد ذی الآربع تعدی کنند اعنی بنغمهآ ح اخلال کنند زیرا که چهار بعد برنسبت بعد ج یاسه بعد برنسبت بعد د متنافر باشند زیرا که چون چهار بعد برنسبت ج بریی یکدیگر زتند طرف احد ج رابع برتغمهآ ط

نغمات و ابعاد آن دایره اینست

آ یر ارحیا

فصل دربیار طریقه2آ اصافاتابعاد بیگدیگر اضافت بعد ببعد ms12 عبارتست از آنک طرف احد بعدی را طرف اثقل بعدی دیگر سازند پس اگر اضافت از طرف احد باشد مضاف الیه را اثقل مضاف سازند. واضافت بردونوع باشد : اول اضافت بعد ببعد مساوی ثانی اضافت بعد ببعد مفاضل . اما اضافت بعد ببعد مساوی چنان باشد که وتر (216آ) ام را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم اول از طرف انف ح نشان کنیم وباز ح م را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم اول از طرف انف یه رسم کنیم واگر یه م را بچهار قسم کنیم برنهایت قسم اول ازان کب مرسوم شود واگر بسوی آنها ثالثی یا را بعی یاخامسی خواهیم بهمین طریق سلوک کنیم و نغمات برین ترتیب شد :

م ی الابی په دی الاربیح ذنی الابی

پس اکر خواهیم که اعداد برنسبت آنها «وضع کنیم»3 طریقه آنست که اقل عددین برنسبت حواشی آنها وضع کنیم پس ضرب کنیم هریکی را در نفس خود و حاشیتین سازیم . پس ضرب کنیم عدد حاشیهآعظمی را درعددحاشیهآ صغری وفرض کنیم وسط مثلا وضع کنیم اعداد حاشیتین بعد ذی الآربع را برین صورت 4 و3 وهر یکی را از آنها در نفس خود ضرب کنیم چنین شود 16 و9 وضرب کنیم اربعه رادر ثلاثه و وسط سازیم اعداد مترتب شود برین مثال:

واکر خواهیم بسوی آنها ثالثی اضافت کنیم «طریقه آنست که»4 ضرب کنیم 1- این قمت را مؤلف در حاشیه نوشته است 2 - کلمهآ «طریقهآ، را مؤلف بر بالای سطر

زوده است3 - این قسمت را مؤلف در بالای سطر نوشته است و در آحرآن . صح فزوده است 4- ایضا مؤلف افزوده است.

«واگر خواهیم که اضافت کنیم بسوی آنها رابعی اربعه را در ms13 هر یکی ازین اعداد اربعه ضرب کنیم وثلاثه را در سبعه وعشرین و فرض کنیم حاشیهآ صغری»1 و ذلک ما آردنا آن بنین . اما اضافت بعد ببعد متفاضل اگر خواهیم که بعد اعظم را بیعد اصغر اضافه کنیم طریقه آنست که ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی یکی رادر عددحاشیهآ عظمی دیگری و عدد حاشیهآ صغری یکی را در عددحاشیهآ صغری دیگری وفرض کنیم حاشیتین پس ضرب کنیم عظمی دیگری را در صغری دیگری وفرض کنیم وسط مثلا اگر خواهیم که اضافت بعدی که برنسبت «کد وثلث کلد»2 باشد بیعدی کنیم که برنسبت «کل و ثمن کل» باشد طریقه آنست که اقل اعداد حاشیتین هر یکی را از آنها وضع کنیم بعدد برین صورت : 4 و 3 و9 و 8 پس ضرب کنیم اربعه را در تسعه وثمانیه را در ثلاثه و فرض کنیم حاشیتین پس ضرب کنیم عظمی صغری را که آن 9 است (215) در صغری عظمی که آن 3 است و فرض کنیم وسط ، پس اعداد مترتب شوند برین موجب:

مم یا فینیح نی لبی 1- این قسمت در بالای سطرنوشته شده است باعلامت صح2- تمام این قسمت را خط زده رویش نوشتهاند، مکرر3- زیر آن نوشتهاند ، اعنی ذی الاربع 4- زیر آن نوشته اند. رویش نوشته اند: مکرر 4- زیر آن نوشتهاند. اعنی طنینی

چون اضافت از طرف احد بود واگرخواهیم که مضاف در طرف اثقل باشد ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی را از بعد اعظم در عدد حاشیهآ صغری از بعد اصغر وفرض کنیم وسط ، اعداد مترتب شوند برین مثال :

این بود طریقهآ اضافات ابعاد بیکدیگر که مبین شد و هربعدی را بهر بعدی که خواهیم اضافت کنیم طریقه همین است که مذکور شد، اما مثالی دیگر برای توضیح و تسهیل بیان کنیم : مثلا اگر خواهیم که اضافت کنیم بسوی بعد ذی الآربع بعد طنینی، وتر ام را بچهار قسم کنیم وبرنهایت قسم اول ح رسم کنیم پس ح م ms14 را بنه قسم کنیم و برنهایت قسم اول یا رسم کنیم واگر مضاف در طرف اثقل خواهیم ام را بنه قسم کنیم و برنهایت قسم اول د رسم کنیم و دم را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم اول یا رسم کنیم.

فصل دربیان فصل ابعاد عضی از بعضی فصل بعد اربعد عبارتست از آنک نغمهآ در میان طرفین بعد در آورند که نسبت آن با یکی از دو طرف (15 ب) برنسبت مفصول باشد پس اگر فصل از طرف احد باشد چنان باید که نسبت وسط با طرف احد برنسبت مفصول باشد واگر در طرف اثقل بود نسبت و سط باطرف اثقل نسبت مفصول بود و طریقه آنست که اقل عددین بر نسبت مفصول و مفصول عنه وضع کنیم . اگر فصل از طرف حدت خواهیم طرفین مفصول عنه را دراصغر مفصول ضرب کنیم و طرفین سازیم و مضروب اصغر مفصول را در اعظم مفصول ضرب کنیم و وسط سازیم. واگر از طرف انقل خواهیم طر فین مفصول عنه رادراعظم مفصول ضرب کنیم وطر فین ساز یم ومضروب اعظم

این بود طریقهآ فصل ابعاد بعضی از بعضی بحسب اعداد فحینئذ . اگر از بعد ذی الکل مرتین بعد ذی الخمس فصل کنیم باقی ماند بعد ذی الکل والآربع واگراز بعد ذی الکل والخمس بعد طنینی فصل کنیم باقی ماند بعد ذی الکل والاربع واگراز بعد ذی الکل والآربع بعد ذی الکل فصل کنیم باقی ماند بعد ذی ms15 الآربع واگر از بعد ذی الکل بعد ذی الآربع فصل کنیم باقی ماند بعد ذی الخمس و اگر از بعد ذی الخمس بعد ذی الآربع فصل کنیم باقی ماند بعد طنینی واگر ازبعد طنینی بعد ج فصل کنیم باقی ماند بعد ب واگر از بعد ج بعد ب فصل کنیم باقیماند هم بعد ب.

فصل در بیان تنصیف ابعاد چون خواهیم که هربعدی را که باشد تنصیف کنیم بنصفین متساویین طریقه آنست که اقل عددین بر نسبت حاشیتین آن بعد حاصل کنیم وآن عددین رامضاعف کردانیم پس نصف فضل اعظهرا براصغر افزاییم و آنرا

(16 ب) وظاهراست کهه مثل وسبع7 است و7 مثل وسدس2 پس بعد ذی الآربع مرکب باشد از بعدین و بعدی که در طرف اثقل است بعد کل وسبع کل «است»1 و بعدی که در طرف احدست بعد کل و سدس کل و باستقرامعلوم است که هربعدی را که تنصیف کنند بعدی که در طرف احد واقع شود سمی ضعف عدد مقسوم باشد و نصف مقدار آن زیرا که کل وسدس ازمخرج سته است وثلث از مخرج ثلاثه و سته ضعف مقدار آن . واگر خواهیم که بعدی را بسه قسم مساوی کنیم عدد هیطرفی را در سه «ضرب کنیم»2 مثلا چون خواهیم که بعد ذی الخمس را بسه قسم2 کنیم 3 را در 3 ضرب کنیم تا 9 شود و 2 رادر 3 ضرب کنیم تا6 شود پس اعداد مترتب شوند برین گونه* : 1- این کلمه در حاشیه نوشته شده است 2- در بالای سطر نوشته شده است 3- در بالای سطر افزودهاند . متساوی 4- درحاشیه نوشته شده است: «وچون فضل اعظم که 3 است و آن ms16 نصف صحیح ندارد فضل اعظم را در وسط حاشیتین نهیم اعداد مترتب شوند برین مثال .»

اما دو وتر محتاج باشند بده دستان واصطخاب و ترین چنان باشد که مطلق وتر اسفل مساوی نغمهآ ثلاثة ارباع مافوق خود باشد (17 ب) پس مطلق وتر اعلی مساوی ثلثین وتر اسفل باشد «و چون مطلق وترین»5 برنسبت بعد ذی الآربع واقع

صورت ثلثة اوتار :

عبافاتلبایمة 3 شث

طریقهآ اصطخاب ثلاثة اوتار چنانست که وتر مثلث ووتز زیر هریکی باثآلاثة ارباع مافوق خود مساوی باشند پسوتر بم و وتر مثلث هریکی مساوی ثلثین ماتحت خود باشند و درین معنی نکته ایست که از تحقیق اشتباه ابعاد بیکدیگر معلوم میشود چون سبب اشتباه را نیکو دریابند این نکته را هم نیکو دریابند و چون استخراج دایره خواهیم کردن ذی الآربعی از وتر بم وذی الآربعی ms17 دیگر از وترمثلث وطنینی از وتر مثنی مستخرج شود و حکم ثلاثة او تار چنانچه درین محل بیان کردیم در ذکر آلات که بعد ازین مبین خواهد شد همین حکم دارد و هرسازی که بران سه وتر بندند همین حکم دارند و اصطخاب غیر معهود هم بعد ازین مذکور خواهد شد (18 آ).

فت نآ تنم عتق بین م ل نهم ضم ع فد ظیپهیر شیگم

26 غبه کت بگضاثتت

ای تنلر تقب انثی

12ابن

و آن عود قدیم است که قدما چهار وتر وضع کردهاند بر عدد عناصر اربعه و بآنهانسبت داده اند هروتری «را»1 بعنصری چنانک در او تاراربعة مذکور و مکتوب شده است و هردستانی را باسمی مخصوص کردهاند و برثلاثة اوتار وتری زیادتست که آنرا زیرخوانند برای آنک چون ابتدای نغمات از مطلق وتر بم است و ازان بترتیب نغمات از اثقل باحد منتقل می شوند تابر مطلق مثلث می رسد و از آنجابترتیب منتقل بمطلق مثنی وهم بترتیب برمطلق زیرمیرسد چوا ازمطلق بم تا مطلق زیر بترتیب تغمات انتقال کرده طبقات تغم در حدت زیادت شود لاجرم اسم وتر رابع «که»6 از طرف اسفل است زیر5 نهادهاند (18ب) وشیخ ابونصر8 رحمه الله خواست که ازاربعة اوتار بعد ذی الکل مرتین را استخراج کند چنانچه ازارباع اوتار تعدی واقع نشود چون در چهار «وتر» آن ممکن نبود ، وتری دیگر بر آنها زیادت کرد و آنرا حاد3 نامید2 پس چهار ذی الآربع از چهار وتر حاصل شد باقی ماند برای اتمام ذی الکل مرتین ضعف طنینی و آنرا از وتر حاد استخراج کرد تا بنقطهآ که برآن له مرقوم است رسید و«آن برنقطهآ ربع بود»8.

سؤال : فایدهآ «نغمهآ» لوچیست چون بعد ذی الکل مرتین بر له واقع میشود؟

جواب: فایدهآ لو یکی آنست که در عود هر بعدی وجمعی را ازطبقات استخراج کنند و بعد ذی الکل مرتین را چون ابتدا از نغمهآ ا کنند ms18 برنغمهآ له منتهی گردد و آن موضع خودست اما اگر خواهند که از غیر موضع استخراج کنند نغمهآ ب رامبدا سازند تا بر نغمهآ لو منتهی شود لاجرم بر ربع حاد له مرقوم گردد واین ساز را عود

پس سبابهآ مثنی حدة مطلق بم باشد و حدة سبابهآ بم بنصر مثنی وحدت بنصر بم مجنب زیرومطلق مثلث سبابهآ زیر وسبابهآ مثلث بنصرزیر وبنصر مثلث (19 ب) مجنب حاد و مطلق مثنی سبابهآ حاد و سبابهآ مثنی بنصر حاد پس نسبة مطلق بم با بنصر حاد

بباید دانست که اصناف اجناس بعد ذی الاربع کثیرة الانواع است اما آنچه ملایم وقابل تلحین باشد هفت قسم ملایم است لیس الا . وقدما بعد طنینی را مده « نیز»1 خواندهاند و در ذیالاربع سه جنس «تضعیف»2 از آن با امتزاج بقیه حاصل میشود و آن اجناس را ذی المدتین خوانند جنس اول را ذی المدتین اتقل خوانند و آن طط ب باشد . جنسثانی را ذی المدتین منفصل خوانند و آن ط ب ط باشد و جنس ثالث را ذی المدتین اثقل خوانند و آن ب ط ط باشد واقسام سبعهآ ذی الاربع اینست :

و بیاید دانست که فضل ذی الخمس بر ذی الاربع « بیک»1 بعد طنینی است و چون طنینی را بر ذی الاربع افزاییم ذی الخمس شود و چون طنینی را بدان اقسام اضافه کنند و اخلال بنغمهآ یه مع الجمع بین الابعاد الثلاثه اللحنیه کنند سیزده قسم ممکن بود کردن برین موجب : ذیالخمسرا 1- این کلمه در بالای سطر و ریزتر نوشته شده است 2 - در زیر سطر افزودهاند ، بعد

ح یا ید یویح 1- پهلوی آن نوشته شده : یج 2- بالا ، ط 3- در حاشیه « بقول بشی ازارباب عمل قسم ثالث عشراین باشد ، ج ج ط ج ب،،

و ازین نغمات مذکوره چهار بغمه را ثوابت خوانند و آن ا وح ویه و یح است. بواقیرا متبدلات، ونغمهآ یه درنه قسم موجود بود و در چهارقسم مفقود و چون اقسام سیزده گانهآذی الخمس را باقسام سبعهآذی الاربع اضافت کنند بنوع خود و بغیر نوع خود نود ویک دایره حاصل شود بعضی ملائم و بعضی خفی التنافر و بعضی ظاهر التنافر. اماملائم آن باشد که عددنسب نغمات آن برعدد نغمات1(21 ب) دایره باشد. اما خفی التنافر آن باشد که دران دایره نسبت نغمات زیادت بر پنج نباشد. اما ظاهر التنافر آن باشد که نسبت نغمات دران دایره بر نغمات ثوابت ms20 باشد فقط سوالی که صاحب ادوار رحمه الله تعالی در ادوار نبشته است و گفته اگر سائلی گوید که واجب چنان بودی که قسم عاشر را ازتر کیبات متنافره شمردندی زیرا که درین قسم ح ید طرفین بعدیست که بیک بقیه از بعد ذی الاربع اقل است و تقسیم آن بدین نوع کرده است که جب ط ودران ابعاد ثلاثه لحنیه جمع است پس اخلال بأحتراز از سبب ثانی «باشد»2 و آن سبب فساد لحن است «باز خود» 2جواب گفته که بعدذی الکد مر کبست از ضعف ذی الاربع و یک طنینی ودرین دایره بعد طنینی میان ذی الاربعین واقع شده است و آن از ح بود تا یا و ما می خواستیم که تقسیم کنیم آنرا بروجهی که ابعاد ثلاثه لحنیه دران موجود نباشند طبقتین را از ابعاد ثلاثهآ لحنیه خالی وسالم تقسیم کردیم وطنینی که در وسط باقی ماند به جب تقسیم کردیم و چون ذی الاربع ثانیر ا بآن ضم کردیم بعد ذی الخمس شد پس ابعاد برین موجب مترتب شد جب ط جج وقبل ازین گفته که بعد ذی الکل مر کبست از ضعف ذی الاربع ویک طنینی و این ترتیب را درین دایره که مبدأ (22 ب) چون بعدد یکیست اشارتست بآنک قسم اولست از طبقهآ اولی وعلی هذا و

29 الفثانی ازین جهت که در مرتبهآ دوم است اشارتست بطبقهآ ثانیه و ازین جهت که بعدد یکیست اشارتست باول قسم از طبقهآ ثانیه پس الفی که برحانب دست1راستست اشارتست بانک اول قسم است از طبقهآ اولی و الفی که برجانب دست چپ است اشارتست بانک قسم اولست از طبقهآ ثانیه اما دایرهآ نویب ب ید علامت کردیم بر فوق اعنی2 دایرهآ چهاردهم است و آن دو ب که در تحت آنست ب اول ازین جهت که در مرتبهآ اولست اشار تست بآنک طبقهآ اولی راست و ازین جهت که بعدد دو است ms21 اشار تست بقسم ثانی از طبقهآ ثانیه وعلی هذا القیاس و در دوایر نود ویک گانه آنچه ملائماند بهر نوع بآنها تلحین کنند. اما آنچه متنافراند بحسن تلطف در انتقال هم ملایم اداتوان کردن مثلا دو نغمهآ بینهما بعد متنافر واقع باشد اگر سکته کنند برنغمهآ اول آن تا ارتسام آن از خیال مرتفع شود2 بعد ازان نغمهآ ثانی را ادا کنند تنافر آن ظاهر نشود مثلا در دایرهآ سابع که این سه نغمه برتوالی واقع شده است دح ی « که »4 احد ب انقل ج است ونغمهآ ح که طرف احد ب و طرف اثقل ج شده استاگر س نغمهآ ح مکث5 کنند تا از سمع مفارقت کند بعد ازان ابتدا از نغمهآ ی کنند ملائم مسموع گردد اما در حالت اجتماع آن نغمات ثلاثه بایکدیگر متنافر مسموع گردد و جدول اضافات و دوایر

و ما اینجا برای تفهیم و توضیح دوایر را بصور دور بار نماییم وهم طالبان را تکراری باشد و در میان هردایرهآ اضافات اقسام را ثبت کنیم و نغمات هردایرهآ را بر خط دایره مرسوم گردانیم و بیرون دایره از طرف بالاا علامات حروف مذکوره رارقم2 بنویسیم و برطرف زیردایره را باز نماییم برین صورت : (24 ب)

اگرچه غیرازینها نیزدایره می توان وضع کردن اما ملایم درین دو ایر بیشتر واقع می شود وهر[یک]1ازین دایره2 را از هفده موضع در عود ممکن است استخراج کردن چنانک از ارباع اوتار تعدی واقع نشود و آن در بیان طبقات روشن خواهد شد انشا الله تعالی2 (28 ب).

این بود« نود »1 ویک ms22 دایره که مذکور شد واصول این دو ایر اقسام ذی الاربع اند و هر یکی ازین دوایر از اضافة قسم معین از طبقهآ ثانیه بقسم معین از طبقهآ اولی حاصل شده است و درهر یکی ازین دوایر قسمتی چند دیگر از طبقهآ اولی موجودند وقتی که ابتدای آن اقسام بغیر ازطبقهآ اولی کنند2.

فصل در بیان بحر بدانک اقسام ذی الاربع را بحرنیز خوانند مثلا در2 دایرهآ عتاق پنج بحراست : بحر اول ابتدای [آن]ا وانتهای [آن] ح و نغمات آن این اد زح وابعادش این ط ط ب . اما بحرثانی ابتدای آن دوانتها یا و نغمات آن این د زح یا وابعادش این ط ب ط . اما بحرثالث ابتدای آن ز وانتها ید و نغماتش زح یا ید وابعادش این ب طط . اما بحررابع ابتدای آن ح وانتها یه وتغماتش«این» ح یا یدیه و ابعادش این ط ط ب . اما بحر خامس ابتدای آن یا وانتهای آن یح و نغماتش این یاید یه یح وابعادش این ط ب ط و در 5هر جمعی ازین جموع نسبت ترتیب اصناف یک صنف در طبقات دیگر حادث شود و هریکی را بحری خوانند چنانک گویند. بحراول عاق ا دزح « و آن قسم اول ذی الاربع است»2 الی خمسةابحر کمامرو بحر را بع همچون بحر اولست و بحرخامس همچون بحرثانی است واین بحور خمسه را2 که مذکورشد بعضی از اهل عمل شدود نیز خوانند و صنف نیز گویند (29 آ)

سؤال چون این اقسام را بحور خوانند پس نشاید که گویند دایرهآ عاق پنج بحراست بلک واجب چنان باشد که گویند دایرهآ عشاق سه بحراست زیرا که بحراول ورا بع متحداند و همچنین ثانی و خامس جواب آنک گویند بحررابع در طبقهآ ثانیه واقع شده است اعنی درذی آربعی که در ذی الخمس است و همچنین ثانی و خامس. امامیگوییم که اگر بحسب آنک مبادی طبقات بذی الاربع باشند یا که مبدأ ms23 بحرخامس است در طبقهآ هفدهم باشد و اگر بطبقتین اعتبار کنند ثانی باشد و چون بحرعبارة از اقسام مذ کوره است خواه در موضع خود باشد خواه در غیر موضع نظر بأ بعاد آن نکنند بلک نظر بمواضع وقوعش کنند (29 ب) پس بحن اول و رابع متحد نباشند بلک دو بحر

فصل دربیان نوع - نوع ذیالکلیاتی را گویند که درذی الکدمرتین واقع شوند و چون بعد ذی الکل مرتین را به پانزده نغمهآ ملائمه تقسیم کنند ودران جموع هشت بعد برنسبت ذی الکل موجود شوند (30 آ) و مبادی آنها چون بترتیب بقایا کنند آن مبادی متنافر باشند و نوع هحدهم همان نوع اول باشد در کیفیت زیرا که در مشابهت متحد باشند . اما نزد ارباب عمل مبادی ملائمه را در انواع اعتبار است لاجرم ازجهت ملائمت مبادی در بعد ذی الکل مرتین پانزده نغمهآ ملائم موجود شود که مبادی و مبانی ms24 آنها ملائم باشند « و در آن هشت نوع ملائم موجود شود »2 واگر دران جمع تام دوبقیه در آورند یکی درذی الکل اثقل و دیگری در ذی الکد احد چنانک نظیر یکدیگر باشند انواع ملائمه نه شوند واگر در هرذی الکلی دو بقیه

(31 آ) اما آنها که گویند که حجازی دایرهآ پنجاه و چهارم است آن دایرهآ عراق باشد که نغمهآیداز آن حذف کرده باشند پس اهل صناعة1 دایره پنجاه و چهارم را «گویند»2 حجازی است در طبقهآ ثانیه و مبادی طبقات را بدوع استعمال کنند یکی ببعدذی الاربع و دیگر ببعد بقیه . اما آنچه در این زمان مستعمل و متداولست مبادی طبقات بذی الاربع است ومبادی طبقات بابعاد دیگر نیز ممکن است اما آنها «درین زمان »2 مهجورست و نغمات مبادی طبقات از طرف احد بعد ذی ms25 الکد در نگذرد . اما تمامی تغمات دوایر از طرف احد بعدذی الکل در گذرند اگرما طبقات ادوار را مجموع اینجا شرح دهیم سبب تطویل کتاب شود برای آنک نودویک دایره را ممکن است که از طبقات هفده گانه استخراج کنندو آنها را در کتاب کنزالالحان6 ذکر کردیم پس ما5 اینجا طبقات هفده گانه عتاق را بازنماییم بواقی2 را ازهمان قاعده طالبان استخراج توانند کردن2(31 ب) استخراج «ابعاد» ثلاثهآ لحنیه کنند چون معلوم است که دوایر مر گبند از ابعاد ثلاثهآ لحنیه «پس»89] گراستخراج بعدطنینی خواهند که کنند « برنهایت »1 تسع و تراز طرف انف د رسم کنند واگرج خواهند بر عشر وتر رسم کنند واگر ب خواهند برنصف عشر وتر بتقریب رسم کنند مثلا اگر خواهیم که مواضع نغمات دایرهآ عتاق 1بتحقیق معلوم شود وتر ام را به نه قسم کنیم و برنهایت قسم اول از طرف انف د رسم کنیم پس بر تسع دم : ز رسم کنیم و برنصف عشر زم

صاحب ادوار رحمه الله در کتاب ادوار بدین عبارت نبشته است که (32آ) « و بعض الادوار یسمو نه آواز و بعضها لااسم لهابل یسمو نه مرکبا کالدایرة السابعة والستین فانهم یقولون هی اصفهان وحجازی فالقایل بهذا لم لا یقول عن راهوی انها مر کبة من نوروز و حجازی و عن زنگوله انها مرکبة من حجازی و راست او عن اصفهان انها مرکبة من اصفهان وراست .» این بود سخنان صاحب ادوار درین باب وسلطان العلما مولانا قطبالدین رحمه الله در کتاب ms26 خود که شرح شرفیه3 نبشته در مبحث ثامن برین سخنان اعتراض کرده وبدین عبارت گفته که پرده در استعمال ارباب عمل بحسب استقرای تام عبارة از نغماتی بود مرتب بترتیب محدود چنانک بعد

59 شریف غالبا مستغرق آنها باشد پس او مرادف جمع باشد لیکن بعضی از جموع را مثل گردانیده و نوروز ومحیر و اصفهانک آواز خوانند و بعضی را تر کیب مانند نوع دوم از دور بزرگ ج گویند که آن مرکبست از اصفهان و بزرگ و مانند نوع سیم از دور بزرگ که آن مر کتبست از حجازی و بزرگ و گفته که صاحب شرفیه1 درادوار برتر کیب اعتراض کرده و تقریر او برین وجه باید که در مثال (32 ب) اول گوییم که2 آن دوررا بسبب تر کیب از اصفهان ذی الاربع و بزرگ، ذی الخمس مرکب می خوانند پس چرا نگویند که زنگوله مر کبست از عزال وراست و ذی الاربع و اصفهان اصل از اصفهان ذی الاربع وراست ذی الخمس نه برین وجه که او گفته است3 که چرا راهوی را نگویند که مر کبست از نوروز ججازی و زنگوله ازحجازی و راست و اصفهان اصل از اصفهان وراست چه اول ودوم باطلست چه راهوی مر گبست از نوروز وحجازی نیست و نه زنگوله از حجازی وراست و همچنین ثالث الاآنک باصفهان اصفهان ذی الاربع و براست راست ذی الخمس خواهند و گفته پس واجب آن بودش که همه را پرده خوانند و اعتراض صاحب ادوار1 بحقیقت ساقطست .

جواب می گوییم که پرده نزد ارباب عمل دوازده2 مقام است که عرب آنها را شدود خواند و عجم پرده و مقام، وادوار9 مشهوره نیز خوانند و هریکی را بأسمی مخصوص گردانیده کما علمت . ونغمات این پرده ها مترتب باشند بترتیب محدود ملائم که بعد شریف اعنی1 ذیالکل بران10 مشتمل باشد برجمع نغمات هر دایرهآ از ادوار وباشد که بعد ذی الکل برجمع (33 ms27 آ) نغمات11 مشتمل باشد و آنرا پرده

تحب دیفر سسیجع جحد جج

و بعد ذی الکل مشتملست بران جمع نغمات و مصنفان هرچه از تصانیف که در کواشت ساختهاند همین نغمات را استعمال کردهاندو آنرا یکی از آوازات سته دانسته وفی الواقع چنین است ودرین زمان نیزعرف (34 2) همین است اما اصفهانک چون از کواشت ببعد کل وربع کل فصل کنند آنچه باقی ماند اصفهانک باشد و آن دونغمه یح و یو باشد ابعاد آن جط بعد از اسقاط نغمتین مذ کورتین باقی ماند نغمات اصفهانک برین ترتیب: یج . یب . یی . ح . و.. ج.ا ابعاده ب جججط جو آن از شعباتست و چون از نغمات اصفهانک بعد ذی الاربع فصل کنند آنچه باقی ماند تغمات. بسته نگار باشد برین ترتیب یجیب ی ح ابعاده ب جج و درسیر تغمات که اضافة جنس حجازی از طرف اثقل کنند و محط2 بران نکنند بلک هم برنغمهآ ح محط کنند اما از طرف احد بعد ط اضافة کنند دیگر گفته که بعضی را تر کیب خوانند مانند نوع دوم از دور بزرگ ج گویند که آن مر کبست از اصفهان و بزرگ . جواب می گوییم که نوع دوم از« دور»2 بزرگ مرکب از اصفهان و بزرگ نیست ونوع سیم نیز از دور بزرگ مر کب ازحجازی و بزرگ نیست وما اینجا بیان نوعین بزرگ کنیم تا طالبانرا

نغمات دور بزرگ درذی الکلین تا استخراج انواع آن توان کردن

یج ضب

لجلسلعح ی یفری للک ک لرلف

تغمات وابعاد «نوع دوم» دور بزرگ اینست: ج. و.ح .ی. یا . ید . یو ms29 .یح. ک

ط ج ج د ط ج جج و تغمات وابعاد نوع سیم ازدور بزرگ این : و . ح .ی یا .. ید . یو . یح . ک .. کج

اکنون روشن شد که نوع دوم ازدور بزرگ مرکب از اصفهان و بزرگ نیست ونوع سیم ازدور بزرگ مر گب از حجازی و بزرگ نیست و اگردرنوع تبدیل جایز بودی از نغمهآ یح ابتدا می کردیم و بعد از استنطاق ک و کح از طرف اثقل یا. ی . ح. و . ج مسموع میشدی می گفتیم که بزر گست اما ابدال درنوع جایزنیست چه قاعدهآ نوع همانست که بترتیب از طرف اثقل مبدأکرده منتقل بطرف احد باشد . و دیگر آنک جناب مولوی گفته که چه اول و دوم باطلست چه راهوی مرکب از نوروز و حجازی نیست ونه زنگوله از حجازی وراست می گوییم که این سخن نیز باطلست زیرا که راهوی مر کبست از نوروز و حجازی و آن مترتب شده است از اضافه قسم

م هی یا یوئی تحم وجسآ

ل ج ط جط جج

و آن دایرهٔ‌ شصت و پنجم است. دیگر گفته که زنگوله مرگب از حجازی و راست نیست جواب می گوییم که این سخن «نیز»1 راست نیست زیراکه زنگوله دایرهآ چهل و چهارم است چه مترتب شده است از اضافة قسم سادس از طبقهآ ثانیه که آن ح. ای.. یج. یه .. یح است بقسم رابع از طبقهآ اولی که آن اد و ح اباشد و روشنست که ح ی یجیه جنس حجازی است و اد وح جنس راست . پس زنگوله مرگب باشد از حجازی وراست بالتحقیق والاعتماد وصورة دایرهآ ms30 زنگوله اینست:

م یئی پی ج شئی ح جو کٹ آ

مجارک راستت

دیگر گفته که اگر درین آوازات التزام کردهاند که ابتدای تلحین از نغمهآ احد کنند در اصفهانک مسلم نبود وهمچنین در محیر جواب می گوییم که بعضی از جموع مخصوصاند بآنک ابتدای تلحین در (ه3 ب) آنها ازطرف احد باشد و آنها هجده جمعاند برین موجب :

کردانیا و محیر و اصفهانک و بستهنگار و نیرز و اوج وجمیع

دو گاه وسه گاه و چهار گاه و پنج گاه وعشیرا و نوروزعرب و ماهور و نوروز خارا وبیاتی و حصار و نهفت وعزاک و اوج و نیرز و مبرقع و رکب و صبا و همایون و زاولی و اصفهانک3 و روی عراق و خوزی ونهاوند6 و محیر دیگر گفته که مائه و شهناز شعبهاند جواب می گوییم که مائه و شهناز راهیچ کس شعبه نخوانده و نگفته است بلک هر دورا آواز خوانده و دانستهاند اگرچه جناب مولوی رحمه الله نفی فرموده است اما منفی او مثبت است فانظروا معاشر الاحرار و اعتبروا یا اولی- الابصار جناب مولوی را اگرچه درانواع علوم شتی2 یدطولی ومرتبهآ اعلی بوده است اما بعملیات این فن غالبا ملتفت نبوده و تحقیق این فن (36 ب) کسیرا میسراست که جامع باشد بین العلم والعمل مع الذوق و این سخن درین زمان مشهور است که شیخ ابوعلی رحمه الله گفته است که اینک علم موسیقی کومرد واین سخن را از روی کمال وانصاف فرموده است ودران کتاب که «علا مه شیرازی»1 ms31 شرح شر فیه نبشته مثل این سخنان که مذکورشد بسیار فرموده است اما بیشتر بجواب آنها مشغول نشدیم زیرا که سبب تطویل این مختصر می شد باین قدر10 سخنان نیز برای آن مشغول شدیم که

65 طالبانرا مسایل محقق شود1.

اما آنچه صاحب ادوار رحمه الله گفته و بعض الادوارمی گوییم که لازم نیست که اگر بعضی آواز را دور خوانند همهآ آواز را دور باشد چه بعضی از آوازات «را»2 دورنیست مثل سلمک و شهناز و نوروز ومائه و بعضی دیگر که دور دارند« برای آنست که»2 اشتمال بعد ذی الکل بر آنهاست مثل کواشت و کردانیا وبرآ نغمات نوروز اصل که یکی از آوازات است اشتمال بعدیست که ضعف ذی الاربع است .

اما بر نغمات سلمک بعدی مشتملست که زاید باشد بر بعد ذی الخمس بیک بعد ج و برجمع نغمات مائه هم اشتمال بعد ضعف ذی الاربع است . اما آنچه اهل زمان دران تصانیف سازند6 گویند که بعد ذی الخمس برجمع نغمات مائه مشتملست . اما اهل عمل سلمک را بنه نغمه در عمل آورند بحسب تقدیم و تأخیر نغمات . (36 ب) . اما اشتمال ذی الکل بران جمع نغمات نیست وابتدای آن از نغمهآ دکنند و برین1 ترتیب که مذکور می شود تا ا میرسد . نغمات تقدیم آن اینست :

د. ز . ط . یا . یج . یو. یح. کا7 نغمات تأخیر این : یای .ح . و . د. ا برای مثال نغمات و ابعاد آوازات سته9 اوتار وضع کنیم و آوزاترا چنانک میان ارباب عمل مشهور ومتداولست دران اوتار باز نماییم برین صورت:

ی یال ی آه آ

تا خیر

م ییچ سیوسییتخ سو ک)

بح لیی ییبیم حعچ 2- درحاشیه به خط نستعلیق ریز وخوش . کل وربع کل د هوالسمیم العلیم از چند رسا له علم موسیقی مثل رساله موسومه بکرامیه وغیرها چنان مستفاد شد که چون مقامات دوازده است از ترکیت هردو مقام صدائی ظاهر شد آنرا ms32 به یک آواز موسوم ساختند که شش آواز بوده باشد چنانکه از تر کیب اصفهان و زنکوله سلمک ظاهرشد واز مقام وسلیک وحسینی نوروز آواز شد واز راست و عشاق کردانیه است واز نوا وحجاز کواشت بیرون آمد و عراق و کوچک مائه گردید و از ترکیب بزرگ وراهوی شهناز مسموعشد حررها العبد الاثم محمد مقیم امید که ارباب نعم واصحاب کرم نظرعیب به بوشند و باصلاح کوشند البته البته.»

واهل عمل گویند که درزیر افکندیک شهناز بود اما نغمات اصل زیرافکند نه جمع نفمات دایره اش بشرط آنک طرف احد بعد یکی طرف انقل دیگری شود مثلا تغمات اصل زیرافکند چهار است و ابعادش سه چون مکررشود بشرطی که مذکورشد شهناز باشد2. اما آنک صاحب ادوار گفته است که بعضی ادوار را آواز خواندهاند و بعضی دیگر را باسمی مخصوص نکردهاند بل که مرگب خواندهاند می کوییم که اصل مجموع دوایر اقسام سبعهآ بعدذی الاربع است که از ترتیبوتر کیب آنها دو ایر مترتب شده اند، وازان دوایر آنچه بأسم مخصوص کرده انددوازده اند2 باقی را بعضی آواز و بعضی راء شعبه و بعضی دیگر راتر کیب خوانده اندواهل عمل از روی اصطلاح دوازده دایره را پرده ومقام وشد خوانده اند وباسم مخصوص گردانیده و بعضی را آواز وبعضی را شعبه و بعضی« شعبات و آوازات»1 جمع ناقص اندو بعضی جمع کامل کما علمت بواقی را بترتیب اعداد2 خوانند8 چنانک گویند دایرهآ شصت و هفتم اصفهانست درطبقهآ

یوچریس عچب فهج

این دایره هم اصفهانست اما در غیر موضع لاجرم دایرهآ چهل و چهارم را اصفهان1 خوانند و دایرهآ شصت و هفتم را اصفهان نخوانند بلک دایرهآ شصت و هفتم خوانند بترتیب عدد .

بدانک بعضی از جموع را شعبه خوانند و برنغمات بعضی بعد کبیر مشتمل باشد و بر بعضی بعد وسط و بربعضی دیگر بعد صغیر و شعبات 24 اند کما علمت : اول دو گاه و آن دو نغمه است که اشتمال بعد طنینی بر آنست1 برین مثال:

مر

ثالث چهار گاه و آن چهار نغمه است که بعد ذی الاربع بر آنها مشتمل است برین مثال :

مکقج نهآ رابع پنج کاه و آن پنج نغمه است که بعد ذی الخمس مشتملست1 و بعضی نغمهآ ی در آورند و آنرا پنج گاه زاید خوانند (38 ب) برین مثال :

یا چی طح وستآ خامس نوروز عرب و آن چهار نغمه است برین موجب:

نجهجبجج آ سادس عشیرا بعضی از ارباب عمل آنرا بده نغمه در عمل آورند برین ترتیب:2

پچ یمه چه یچ ج کی مهئ.سج تبیآ سابع ماهور ارباب عمل را دران دو قولست اگرچه بمذهب هردو ماهور مر کبست از کردانیا و عقاق . و کردانیا را مقدم دارند برعتاق . و بعضی گویند که هشت نغمه ms34 است و بعضی گویند که پنج نغمه است امابقول آنها که گویند هشت نغمه است چنین باشد :

یی چی: پمد م ه چرنسهد هآ

ی یچیآمبآیت

جرط برجمیع تغمات اول بعدذی الکل مشتمل است [و] برجمیع نغمات ثانی بعد ذی الخمس . نوروز خارا و آن شش نغمه است برین مثال :

یسج کج ح رسقیصبا

7ج حصار و آن هشت نغمه است برین مثال :

کجه ک جآ بیه ج پیی وی پت بیاتی و آن پنج نغمه است اول آن یح پس یه و نغمهآ ثالث آن از میان یج و یب مستخرج شود و رابع آن نغمهآ ی وخامس آن نغمهآ ح و از طرفین اضافات (39آ) تغمات بران کنند برای تزیین الحان اما محط برتغمهآ ح باید کرد و این جمع تغمات محزون ومرق باشد و بحجازی و بوسلیک قریب باشد اعنی بین بین هردوبود1 نهفت و آن هشت نغمه است و دایرهآ شصت و چهارم است و نغمات آن اینست :

ی یچ ادعبده ه 1- در حاشیه (صح) این شکل را رسه کردهاند ،

2کا همنهل یه سمتا

عزال پنج نغمه است و برجنس حجازی ببعد طنینی زاید است و نغمات آن چنین است:

و بعد ج مستغرق است بران و ارباب عمل (39 ب) گویند که مبرقع چهار- گاهیست محط برسه گاه و برای رونق و تزیین الحان بعضی از نغمات راهوی بران اضافة کنند « از طرف احد»1 و آن 2ذی الاربعی باشد منقسم به یک بعد ط3 و دو بعد ج پس بر چهار گاه اول دو بعد ج اضافة کنند بعد ازان یک بعد ط و این جنس نوروز اصل است و چون دو بعد جاین جنس با مبرقع متصل شوند سه بعد ج متوالی واقع شوند و ازطرف اثقل جنس حجازی اضافة کنند اعنی جط ج رکب و آن سه نغمه ms35 است برین موجب .

و آن در مسموع شبیه است براهوی پس جاخیر آنرا که درطرف احداست مقدارش اند کی زیادت کنند به بدان مرتبه که بطنینی رسد .

زاولی و آن مثل سه گاهست اما فرق همین است که از طرف احد آن بعد ارخا اضافة کنند و مقدار بعد ارخا از مقدار بعد بقیه اقلست و مقدار آن1 ربع

ط و آن حسینی باشد محط برسه گاه. محیر و آن هشت نغمه است و آن دایرهآ پنجاه و دوم است برین مثال : م چیاوآ و آن حسینی ایست مقلوب الطبقتین است . این بود بیان شعبات

بدانک ابعاد بیکدیگر مشتبه شوند بر مرتاض نه بر غیر مرتاض چون تحقیق شود حال نسب آنها نزداو ذوقالا تقلیدا. مثلا بعد ذی الاربع مشتبه شود1 ببعدذی الخمس چون تقدیم استنطاق نغمهآ طرف احد کنند بعد از آن طرف اثقل و آن چنان باشد که بعداز نغمهآ ثلاثه استنطاق نغمهآ اربعه کنند کانه بعد از نغمه ثلاثه نغمهآ اثنین مستنطق شود چه نغمهآ اثنین قایم مقام تغمهآ اربعه است و روشنست که از ح تا یا بعد ذی الخمس است چون نغمهآ ا بعد از نغمهآ ح مسموع شود کانه بعد از نغمهآ ح نغمهآ یح مسموع شده باشد چه نغمهآ یح قایم مقام ا است و لاکذلک اذ تقدم الاثقل فی الجس علی الاحد و یح بر منتصف وتر واقع است پس مقدار ح یح که بعد ذی الخمس است « و آن»2 مساوی مقدار ms36 اح باشد که آن بعد ذی الاربع است و این دو مقدار مختلفالنسب ومتساویة المقدارند لاجرم در نسبت بیکدیگر مشتبه میشوند بر مرتاض و همچنین بعد ذی الخمس مشتبه شود« ببعد ذی الاربع» 3 بر مرتاض بسبب تقدیم احد مثلاوتر ام

فصل در بیان اشتباه بعدی که برنسبت ضعفذی الاربع باشد به بعدطنینی بعدی که برنسبت مثل و سبعة اتساع باشد مشتبه میشود ببعدی که برنسبت مثل و ثمن باشد و بعدی که برنسبت مثل و سبعة اتساع کل است2 آن برنسبت3 ضعف ذی الاربع بود که حاشیهآ عظمی آن او حاشیهآ صغری آن یه وچون تقدیم احد کنیم مشتبه شود اعنی ضعف ذی الاربع ببعد طنینی بر مرتاض مثلا چون بعد از نغمهآ یه استنطاق نغمهآ اکنیم گوییا بعد از نغمهآ یها نغمهآ یح مستنطق شده باشد و توضیح آن چنان بود که مقدار نغمهآ یه م مثل و ثمن مقدار نغمهآ یح م باشد پس یح م هشت قسم باشد و یه م نه قسم برین تقدیر محموع وتر شانزده قسم بود و نسبت ام با یه م مثل وسبعة اتساع باشد (41 ب) وچون تقدیم احد ضعف ذی الاربع کنیم اعنی نغمهآ یح م بعد از ms37 آن نغمهآ یه م استنطاق کنیم گوییا بعد از نغمهآ یه نغمهآ ا مستنطق شده باشد و آن ضعف ذی الاربع بود .

سؤال هر گاه که تقدیم احد بعدی کنند چرا طرف اثقل او را بعد از تقدیم احد اعتبار نکنند که قایم مقام آنرا ازطرف احد اعتبار کنند تا اشتباه واقع شود؟

جواب آنک درابعاد نغمهآ که اول مسموع شود آن را1 نغمهآ طرف اثقل آن بعد اعتبار کنند بعد از آن نغمهآ دیگر از طرف احد باید که موجود شود تانسبت نغمهآ اول بنغمهآ ثانیه کنند برای عدد نسبت زیراکه نسبت اعظم باصغر کنند لابالعکس .

فصل در بیان تشارک نغم ادوار با یکدیگر از مباحث گذشته معلومشد که جملهآ ادوار در نغمهآ ا و ح و یح مشتر کند و آنها را نغمات ثوابت خوانند ودر نغمهآ یه اکثردوایر مشتر کند2 و آن در نه قسم ذی الخمس موجود است اماباقی نغمات هر2 دایره را چون با دیگری قیاس کنند در بعضی مشارک باشند و در بعضی مخالف و آنها نغمات متبدلات اند و اختلاف دوایر وقتی بود که همهآ ادوار را ازیک نقطه فرض کنند مثلاا گرمبدأ ادوار ا ومحط یح راسازند (42آ) اشتراک واختلاف بایکدیگر ظاهرشود. اما وقتی که مبادی ادوار را مختلفه فرض کنند بعضی ادوار شاید که در جمیع نغمات مشارک باشند و این تشارک آن دوایر را باشد که در طبقات یکدیگر موجود شوند پس تشارک نغم دو قسم بود یکی باختلاف مبدأ و دیگر باتفاق مبدأ وبا اختلاف مبدأ دوقسم بود : اول آنک در جمیع نغمات مشارک باشند چون عشاق و نوی و بوسلیک که اگر عشاق را از ا مبدا سازند و نوی را از د و بوسلیک را از زکه نغمهآ ثالثهآ عشاقست وثانیهآ نوی درین طبقات این دوایر ثلاثه در تمام نغمات مشارک باشند پس عشاق نوی است در طبقهآ شانزدهم و بوسلیک است در طبقهآ چهاردهم ms38 و نوی عشاقست در طبقهآ سیم و بوسلیک است در شانزدهم و بوسلیک عشاقست در پنجم و نوی است در سیم و چون راست و حسینی و محیر که اگر ا را مبدا راست سازند و درا مبدا

ثانی آنک در اکثر تغمات مشترک باشند چون زنگوله وراهوی هرگاه که یو را مبدا «راهوی» سازند و آ را مبدا زنگوله در مجموع بغمات الا یه درزنگوله و یو در راهوی مشترک باشند پس بیک نغمه مخالف باشند و چون زیرافکند وعراق وقتی که از یج زیر افکند ابتدای عراق کنند و یه دوم عراق واگر یو از زیرافکند طرح کنند در سایر نغمات مشارک باشند اما باتفاق مبدا عشاق با راست بدو نغمه مخالفست و آن در عشاق ز و ید و در راست و و د است و راست با نوی هم در دو نغمه مخالفست و برین قیاس در سایرادوار مخالفت و مشارکت واقع است و همچنین ثانیراست را ms39 اول حسینی سازند وچون در دایرهآ راست نغمهآ یز زیادت کنند دایرهآ اصفهان شود و صاحب ادوار5 بدین عبارة گفته است که « و آنت (63 آ) اذا تأملت

و گاه باشد که دودایره یا بیشتر در نغمات متشارک باشند اعنی نغمهای هردو در عدد و توع متحد باشند اما در اختلاف بحسب اختلاف مبدا بود چنانک اگرنغمهآ اولی را مبدا سازند و بنغمات دیگر بترتیب انتقار کنند تا بنغمهآ اول رسند1 و اگر نغمه دوم را مبدا سازند و بنغمات (44 آ) دیگر انتقال کنند تا بنغمهآ دوم رسند دایره باشد و چون در دوایر نیکوامعان نظز کنند موافقت ومخالفت نغمات جموع2 کماینبغی دریابند .

فصل در بیان مناسبات پردهها با آوازات و شعبات با یکدیگر و بباید دانست که پردها و آوازات و شعبات را با یکدیگر مناسبات باشد و در تلحین و انتقال هریکی بدیگری بمناسبت آن سبب زیادتی رونق و طراوت لحن گردد و آن مناسبت گاه باشد که در یک طبقه بود و گاه در دو طبقه اکنون ما دربیان مناسبات آنها شروع کنیم .

پس گوییم که عشاق و نوی و بوسلیک این هرسه پرده چنانک قبل ms40 ازین مبین شد از یک دایره مترتب میشوند پس آنها را با یکدیگر مناسبت تمام باشد و از شعبات نهاوند و بیاتی را با آنها مناسبت باشد برای آنک در هرسه شعبه از نغمات دو ایر ثلاثه موجود باشند اما «با»2 پرده راست از پردها حسینی واصفهان و از آوازات نوروز و کردانیا مناسبت با آن دارند و از شعبات محیر و پنج گاه و چهار گاه ذی الاربع و سه گاه وزاولی و نیرزین و عشیرا اما با پرده حسینی از پردها اصفهان وراست و زیر افکند

83 و از آوازات نوروز اصل و از شعبات نوروز خارا و خوزی و محیر و نوروزات غیر ازبیاتی ورکب با آن هم نسبت (64ب) دارند . اما با پردهآ حجازی از پردها بزرگ و عراق و زنگوله نسبت دارند و از آوازات مائه و از شعبات نهفت و نیرزین و عزال اما باز نگوله از پردها راست و حجازی و عراق و بزرگ و از آوازات سلمک و کردانیا و از شعبات چهار گاه ذی الاربع و نهاوند . اما باپردهآ عراق از پردها حجازی و بزرگ و زیرافکند و از آوازات کواشت و مائه و از شعبات اوج و صبا و مبرقع ونهفت وعزال و روی عراق واصفهانک وبشته نگار نسبت دارند . اما با پردهآ راهوی از پردها حجازی و عراق و بزرگ و از آوازات کواشت و از شعبات صبا وهمایون و رکب. اما با پردهآ اصفهان از پردها حسینی و حجازی و زیرافکند و راست و از آوازات نوروز اصل و کواشت و مائه و نیرزین و از شعبات چهار گاه ذیالاربع و رکب و پنج کاه و محیر و خوزی و نوروز عرب. اما با پردهآ زیرافکند ازپردها حسینی و اصفهان و از آوازات شهناز و نوروز اصل و از شعبات خصار وبسته نگار و رکب و نوروز .1 اما با پردهآ بزرگ از پردها عراق و ms41 حجازی و زیرافکند و از آوازات مائه و کواشت و شهناز و از شعبات سه گاه و نهفت وعزال و نیرزین واصفهانک. این بود بیان مناسبات پردها با آوازات و شعبات بایکدیگر که مذکور شد و مناسبات جموع با یکدیگر اگرچه (45 آ) غیر ازین نیز مناسبات هست اما درین مختصر بدین قدر اکتفا کردیم و در کتاب جامع الالحان2 بیشتر ازین بیان کردیم فلیطلب منه و چون مجموع دوایر از ابعاد ثلاثه لحنیه مترتب میشوند لاجرم همه را با یکدیگر مناسبتی باشد چون نیکو تأمل کنند دریابند.

بیاید دانست که ابتدای هر جمعی [یا] از طرف اثقل باشد یا از طرف احد یا از وسط والبته اول هابط بود بطرفاحد وثانی صاعد بود بطرف اثقل وثالث محتمل امرین بود و هریکی را از هابط و صاعده انتقال یا برتوالی بود بی رجوع با نغمهآ سابقه و آنرا انتقال مستقیم خوانند یا با رجوع و آنرا انتقال راجع خوانند و در انتقال «مستقیم اگر انتقال »1 برنغم متوالیه بود آنرا انتقال ظافر خوانند و در انتقال راجع اگر رجوع بمبدا بود آنرا انتقال لاحق خوانند و اگر بنغمهآ دیگر از نغمات قریبه بمبدا [بود] آنرا محل و منبت نیز خوانند و رجوع یا بیکبار بود از نغمات و آنرا راجع فرد خوانند یا چند بار و آن متوالی بود آنرا متواتر خوانند و اگر غیر متوالی بود آن باسمی مخصوص نیست و در رجوع مکرر اگر با یک مبدا معین بود آنرا راجع (45 ب) مستدیر خوانند و اگر نه راجع مضلع

این بودبیان انتقالات بسیطه وشیخ ابونصر در کتاب مقالات5 جدولی در حصر

بعضی از قدما تعریف ایقاع چنین کردهاند که الایقاع تقدیر ازمنة النقرات1 وشیخ ابونصر2 گفته که الایقاع هوالنقلة علی النغم فی ازمنة محدودة المقادیر و النسب . وصاحب « ادوار »3 چنین گفته است که الایقاع ms43 هی جماعة نقرات بینها ازمنة محدودة المقادیر لها ادوار متساویات الکمیة علی اوضاع مخصوصة . ودر کتاب شرفیه، چنین آورده است که الایقاع هوجماعته نقرات یتخللها ازمنة محدودة المقادیر علی نسب واوضاع مخصوصة بادوار متساویات تدرک تلک الازمنة والادوار بمیزان الطبع السلیم المستقیم . ومولانا قطبالدین علامهآ شیرازی برشیخ اعتراض کرده و گفته1 که تقید از منه بأدوار از روی عکس مختل است چه بسیار باشد که ایقاع بی ادوار باشد ماتند پیشر وجواب میگوییم که این سخن که مولانا قطب الدین گفته است (47 آ) مشعر است بآنک در پیشر و مطلقا دور نمیباشد و نه چنین است

89 یکی فاصلهآ صغری چنانک تننن دیگر فاصلهآ کبری چنانک تننن وعرب این ارکانرا مثال گویدلم آر علی راس جبلن سمکتن. اما سبب ثقیل و وتد مفروق وفاصله کبری (48 آ) را در ازمنهآ ایقاعی استعمال نکنند اکنون ممکن است باسباب ثقال تلفظ کردن بشرط آنک ازمنهآ که بین النقراتست واقع شوند متساوی باشند و مقارن گردانند بهر حرکتی ازین حر کات این اسباب نقرآ حال التلفظ بهامعا وازمنهآ که بین النقرات واقع شوند یا درغایت قصر باشد یا درغایت طول یا متوسط - اول سبب فساد لحن است چه نغمه را لبثی1 مخصوص باید تا در خیال مرتسم گرددپس دیگری بآن ممتزج گردد و چون زمان درغایت قصر باشد قبل از کمال ارتسام اول ثانی وارد شود . دوم نیز سبب فساد لحن است برای آنک بسبب طول زمان صورت نغمهآ اول بکلی از سامعه مضمحل شود پس ثانی را باول امتزاج صورت نبندد . اما سیم لایق بود چه آن متوسط است واقل زمانی که تألیف الحانرا صالح است آنر ازمان اخوانند و اگر ضعف آن باشد2ب واگر ثلاثة امثال آن باشد2 ج و اگر اربعة امثال آن باشد4 د و اگر خمسة امثال آن باشد زمان ه و نقراتی که از منهآ آنها کمتر از زمانا باشد آنرا ms45 ترعید و تضعیف نیز خوانند مانند نقراتی که از ایادی مهره برمثل طبول5 و غیر ازان زنند و آن زمان واحد مفروض بود برای آنک دروسط آن مساغ نقرهآ دیگر نباشد و در زمان ب مساغ نقرهآ باشد و در زمان ج مساغ (48 ب) دو نقره . اگر در شرح و بسط اقسام ایقاع شروع نماییم سبب تطویل کتاب شود23. پس شروع کنیم در ادوار ایقاعی و گوییم ادوار ایقاعی نزد ارباب صناعة عملیه از عرب ، شش است برین موجب : ثقیل اول ، ثقیل ثانی ، خفیف ثقیل ، رمل ، ثقیل رمل ، هزج . اکر چه ادوار ایقاعی بیشتر از اینها نیز ممکنست اما قدما در کتب خود این شش

مثلا کویند مفاعلن فعلن مفتعلن ومقارن کردانند به م وف وع نقرهآ نقرهآ

اما دور تقیل ثانی آنست که زمان هردورنی از آن مساوی زمان دور نقیل اول باشد . اما صاخب ایقاع از نقرات شانزده گانه زمان ده نقره را حذف کند و شش را بیاورد و آن حزکت اولست و را بع وسابع و تاسع وثانی عشر وخامس عشر برین مثال تنن تنن تن تنن تنن تن اول دو وتد بیاورند پس سبب خفیفی پس دو وتد و سبب دیگر خفیف وزمانی که مابین نقرهآ اولی وثانیه ms47 است مساوی زمانی باشد که مابین نقرهآ ثانیه وثالثه است چه هردو زمان جاند وهمچنین را بعه وخامسه (50آ) و زمانی که مابین نقرهآ خامسه و سادسه است مساوی اند چه زمان هردو زمان جاند وزمانی که مابین نقرآثالثه و رابعه است وزمان نقرئسادسه واولی در اعادة دور هم مساویاند

اما دورخفیط ثقیل آنست که زمان دور آن مساوی دور ثقیل اولبود الاانک صاحب ایقاع چهارنقره که نقرهآ ثانیه و سادسه و عاشره و وابع عشربود حذف کند و باقی رابیاورد که آن دوازده سبب باشد برین مثال : تن تن تن تن تن تن آتن تن اول سبب خفیف بیاورد پس سبب ثقیل و برین ترتیب تا هشت (50ب) سبب تمام شود چهار ثقیل و چهار خفیف و ضرب اصیل دران دو نقره باشد یکی اول ازسبب اولی [و] دوم نقرهآ اولی از سبب سابع و درین دور چهارزمان ب موجود است و هشت زمان ا بر تقدیر اعادهآ دور و زمان ج و زمان د درین دور مفقوداند و بعضی در سبب تسمیه ادوار کفتهاند که چون زمان د اطول ازمنه ثلاثه است و مخصوص

اما دور رمل وزمان هر دوری از آن دوازده نقره باشد برین مثال تن تن تننن تننن

اما دوز ثقیل رمل1 زمان هر دوری ازان دوازده سبب ثقیل دور تمل باشد و آن 24 نقره بود الا انک صاحب (51 ب) ایقاع و دایره آن اینست :

امادور مخمس و زمان دور آن هشت نقره است مثلا تنن تنن تن وضرب اصل آن نقرهآ اول وتد اولست ونقرهآ اول سبب.

اما دور فاختی وزمان دور آن بیست نقره است برین مثال تننن تن تننن تننن تن تننن و ضرب اصل آن نقرهٔ‌ اول باشد از فاصلهآ اول واول سبب ثانی و اهل عمل آنرا تنصیف و تربیع نیز کنند و نصف فاختی چنین بود :

اما درین زمان سلاطین را باین علم و عمل رغبت تمام بود چنانک خود مباشر این فن میشدند لاجرم ازین فقیر (52 ب) غیر ازین دوایر مذکوره دوایر دیگر1 می خواستند بر حسب فرمان ایشان ادوار دیگر وضع کردم و دران ادوار تصانیف ساختم ازان جمله پنج دور را اینجا باز نماییم برین مثال : دورضرب الفتح، دورضرب شاهی، دور قمریه ، دور ضربالجدید ، دور ماتین .

اما دور ضرب الفتح وزمان آن پنجاه نقره است برین مثال : تنن تنن تننن تنن تنن تننن تنن تنن تن تننن تننن تننن تننن تننن ت

و ضرب اصل آن نقرهآ اول از فاصلهآ هشتم و این دور را تضعیف « و تنصیف نیز»2 توان کرد و ما برای مثال آنها اینجا پنج دایره وضع کنیم برین مثال :

موجب اول از جانب ثقل امتزاج نغمات زاید و وسطی قدیمه موجب ثانی نغمات مجنب با وسطی قدیمه . موجب ثالث مجنب با وسطی فرس و قدما در بعضی کتبفرس را زلزل خوانند . موجب رابع نغمات سبابه و وسطی قدیمه ، موجب

واستخراج القدمأء فی تنقل الازمان من هذه الطرایق لزیادة دقات اونقیصتها بحسب قوة تصرفهم فی ذلک ثمانیة عشرة طریقة صارت عندالناس فی نقلها ملحقة بالاصول وقد صورناها ایضا کما سبق لتشاهد وهی بأسرها داخلة فی الضروب السته فمنها طریقة ضربها من الثقیل الاول وطریقتان ضربهما من خفیف الثقیل وستة طرایق ضربها من الرمل وطریقة ضربها من خفیف الرمل وثمانی طرایق ضربها من الهزاج وقد یهزج بعضهم الارمال اویرمل الاهزاج والذی نقلناه علی اتم تحقیق وهذا تشکیلها.

و چون کسی خواهد که تصنیفی را اختیار کند بران طریقه صوت و تشییعه را ادا کند و باز گردد بسوی طریقه و در نزد قدما روانیست آنک ms51 ایشان بازنگردند بسوی طریقه چنانک روانیست پیش فرس وعرب که بازنگردند از باز گشت بطریقه و طریقه همچو مدخلست بصوت و این طرایق از حال خود نمی گردند و متغیر نمیشوند . این بود ذکر طرایق و اصابع سته .

فصل در بیان دخول در تصانیف وان چنان باشد که مثلاتصنیفی در دایرهآ رمل باشد که آن دوازده نقره است چون ابتدای تصنیف کنیم اگر چنان باشد که نقرهآ اول ضرب ایقاع با نغمهآ ابتدا معا واقع شوند آن چنان دخول را مع گویند و اگرت تلفظ کند و از نقرآ ثانی دخول باشد گویند دخول از ثانی است و اگرتن تلفظ کند بعد ازان دخول کند آن دخول را ثالث گویند واگر تنن گوید ودراید گویند دخول از رابع است و اگر فاصلهآ صغری تلفظ کند و در آید آن دخول را خامس خوانند وعلی هذا لقیاس تایک دور تمام شود . دیگر آنک اگر اول نقرهآ ایقاع مسموع گردد بعد از آن نغمهآ تصنیف ، آنرا دخول قبل خوانند و عکس آنرا دخول بعد .

بباید دانست که هرشدی را از شدود یعنی هر دوری را از دوایر اثنی عشره و آوازات و شعبات در نفوس « تأثیر ملذ باشد و آن تأثیر مختلف باشد چه بعضی را تأثیر »1 قوت و شجاعت و بسط بوده و آن سه دایره است : عتاق و نوی وبوسلیک.

و آنچه از آوازات و شعبات با آنها مناسبت داشته باشند برای آن این دوایر ثلاثه موافق طباع اتراک واهل حبشه و زنگبار و سکان جبال است . و مناسبات جموع با یکدیگر قبل « ازین»2 مبین شده است و راست و حسینی و اصفهان را تأثیر بسطی لذیذ بود . اما بزرگ و زیرافکند و راهوی را در نفوس تأثبرنوعی بود از حزن . اما حجازی و زنگوله و عراق را تأثیر در نفوس تحیر و ذوق باشد واگر برابیات مناسبه تلحین کنند آن زود تراثر کند مثلا دردایرهآ عشاق ms52 و نوی و بوسلیک بدین نوع ابیات «تلحین کنند» :2

طریقه در عزال بدور مخمس 8 نقره ح.. یه.یج..ی یه.. یح..ی. ح یح..

444444

طریقهآ دیگر در حسینی بدور رمل1 12 نقره

یح . . یه. . یب . ی یه.. یب . ی . ح

66666666

شعر کل صبح وکل اشراق تبک عینی بد مع مشتاق قد لسعت حیت الهوی کبدی فلا طبیب لها ولاراق والا الحبیب الذی شعفت به فعنده رقیتی و تریاقی

جدول کل صبح و کل اش راق ایا تبک عینی بد مع مش تاق یح یه یب ی یه یب ی ح

6846 1- پس ازیا تمام این طریقه دوبار مؤلف نوشته است، «طریقهآ عمل درحسینی بدور رمل، بهمین جهت این قسمت مکرر حذف شد.

(57 ب)

نثر نغمات اخوا الحب لاینفک صبرا متیما غریق دموع قلبه یشتکی الظما الفرط البکا قد صار جردا واعظما فلاعجب ان یمزح الدمع بالما

نظم نغمات الغرام انحله اذا صاب مقلته ان بکا یحق له لیس ما به لعب

دور مخمس و اکثر اعراب در دور رمل2 انشاد کنند اما در هردور که خواهند انشاد توان کرد. اما عمل و آنرا برابیات پارسی سازند و آن طریقهآ جدول بود وصوت میانخانه و تشییعه و باز گشت باشد و گاه در و سط دوصوت سازند و باز گشت هم دو سازند گاه یکی بالفاظ نقرات ودیگر بابیات و اشعار یا هر دو بالفاظ ms54 نقرات یا هردو باشعار . اما

اما قدما نوابت ساختهاند و بسایط و نشید عرب بواقی را متأخران پیدا کردهاند برای تزیین ولذت .

بباید دانست که ترجیع در اصطلاح مباشران عود و دیگر آلات ذوات الاوتار آنست که بر وتری سیر تغمات کنند بأناملی و بهر نقرهآ یا زیادت بر آن2 وتر زنند نقرهآ دیگر یا زیادت ازان بر مطلق و تری 2زنند و آنر الازم دارند و آن چنان بود که نقرهآ بر وتر سایر و نقرهآ دیگر بر وتر راجع زنند یا یک ویک یا دو ودو یا سه وسه یا چهار وچهار’ یا یکی بر وتر سایر ودو بر وتر راجع یا یکی نقره بر وتر سایر و سه بروتر راجع یا دو بر وتر سایر وسه بر وتر راجع یا بیشتر هرچند نقرهآ که ارادت مباشران باشد پس بر وتری که سیر نغمات بر آن باشد آنرا وتر سایر خوانیم و وتری که بر مطلق آن رجوع می باشد آنرا وتر راجع خوانند مثلا وتر حاد را سایر سازیم و وتر بم را لازم الترجیع و منهما ترجیعات کثیرة الانواع مترتب شوند وما اینجا ببعضی از آنها اشارات کنیم و ms55 بعضی را از اقسام آنها بیان کنیم و علامات برای آنها (8 هب) وضع کنیم مثلا الفی بردست راست رسم کنیم و آنرا علامت وتر

علامت وتر سایر علامت وتر راجع

یمین ا یسار

و نقرات بر آنها بعضی صاعده باشد و بعضی هابطه . اما نقرهآ صاعده آن باشد که از طرف اسفل متوجه بطرف اعلی باشد وعلامت آن فتحهآ باشد بالای الف ونقرهآ ها بطه آنک از طرف اسفل متوجه بطرف اعلی باشد و علامت آن کسرهآ باشد در زیر الف واقسام اصول ترجیعات یازده است : قسم اول فسم ثانی قسم ثالث قسم رابع قسم خامس قسم سادس

قسم سادس

وا1و2 عکسه2و32و62

عکسه قسم سابع سم ثامن قسم تاسع سم عاشر قسم حادی عشر

4و3عکسه و54و4 عکسه

عکسه

و این اقسام بسبب حرکات مختلفه «آنها را»1 صاعده وها بطه خوانند . «زیادت می شوند» پس اگر نقرهآ بر وتر جس کنیم و نقرهآ دیگر بر وتر سایر وهردو نقره صاعده باشند یا هابطه آنرا ترجیع مفرد متفق خوانیم واگر نقرهآ بروترین هابطه باشندبرین مثال اا آنرا ترجیع مفرد متفق هابطة السایر والراجع گوییم و آنچه برعکس آن باشد اعنی برین مثال ار ا آنراترجیع مفرد متفق صاعدة السایر والراجع گوییم و آنچه در صعود و هبوط مختلف باشند آنها را ترجیع مفرد مختلف (59آ) گوییم وآن بردو نوع بود نوع اول آنک نقرهآ وتر سایر صاعده و نقرهآ وتر راجع ها بطه برین مثال اا آنرا ترجیع مختلف هابطة السایر وصاعدة الراجع گوییم . اما نوع ثانی برعکس آن باشد برین مثال اا آنرا ترجیع مفرد مختلف صاعدة السایر وهابطة الراجع کویم واز آنها چهار صنف مترتب میشودبرین مثال صنف اول اا

صنف أول ا1 «ترجیع ها بطة السایر وها بطة الضربین علی الراجع» اصنفثانی 1 اصاعدة السایر وصاعدة الضربین علی الراجع . صنف ثالث اا ا صاعدة السایر و هابطة الثانیه علی الراجع . صنف رابع ا ا هابطة السایر وصاعدة الضربین علی - الراجع . صنف خامس 1ا ا هابطة السایر وصاعدة الاولی من الراجع صنف سادس 11. ] « صاعدهٔ‌ السایر وهابطة الثانی علی الراجع»2 صنف سابع اراآ «صاعدة السایر وها بطة الضربین علی الراجع »2 صنف ثامن ای ار آ« صاعدة السایر وهابطة الثانی من الراجع»4 . اسامی «این » ترجیعات را بجهت اختصار نگفتیم . اما قسم رابع مثنیات و مزوجات نیز گوییم و شانزده صنف دیگر از مزوجات مترتب میشود برین موجب (59ب)

صنف اول اا] ا صنف ثانی 111 ا صنف ثالث [[1 ا صنف رابع 11 اا صنف خامس آا آا صنف سادس آا اآ صنف سابع ااآارصنف نامن آ ا اآ صنف تاسیع ا ا اا صنف عاشر ارا اا صنف حادی عشر اراداا صنف ثانی عشر اا 1ا صنف ثالث عشر ای ا ا ا صنف رابع عشر ارآارآ صنف خامس عشر ار11 ا. صنف سادس عشر اآاا

اسامی «اصناف»1 ترجیعات را2 در کتاب کنز الالحان8 بتمامی ذکر کرده شده است . اما قسم خامس مثنی ومثلث و آن چنان باشد که دو نقره بر وتر سایر و سه

فصل دربیان اصطخاب غیرمعهوده بباید دانست که اصطخاب غیر معهود عبارتست از آنک مطلقات او تار را بایکدیگر چنان سازند که بر نسبت بعد ذی الاربع نباشند اگر برنسبت ذیالاربع باشند معهود باشد واگر اوتار را همه بریک نسبت سازند آنرأ منتظم «گویند»0 والا غیر منتظم پس بر کسی که درین فن قدرت و مهارت نباشد چون اوتار را 2 غیر منتظم سازند استخراج جموع وادوار ازان مشکل باشد ومعرفة آن برطریق کلی چنان باشد که شکل اوتار عود را بر کشند بروجهی که اوتار آنرا ساخته باشند ارقام براوتار آن نهند وبدانند که نغمات « مطلوبه »8 از کدام مواضع مستخرج می گردند ، مضراب بر آن نغمه زنند مثلا اگر اوتار را چنان سازند که مطلق مثلث مساوی نغمهآ وسطی فرس بم باشد وباقی اوتار « را »1

(263)

در تعلیم خوانندگی و اشارت بترکیبات متفق و مخالف و ذکر شدود و طریقهآ پیداکردن عمل بعضی ازاصناف اجناس وذکر استخراج نغمات

ادوار در جمع کامل و جمع تام از وتر و اسامی نغمات در جمع تام

بعربی و یونانی واسامی و مراتب آلات الحان و ذکرامباشران این فن

ودر آنک مباشران این فن رعایت آداب مجالس چگونه کنند

می گوییم که هرآنچ از نغمات و ابعاد و اجناس و ادوار که از آلات حاصل میشود ممکنست که آنهارا بحلق نیزادا کنند واکمل2 آلات الحان، حلوق انسانیست زیرا که الحان و آنچه التیام الحان بدانست از حلوق انسانی حاصل میشود اگر چه تغمات و نقرات در سایر آلات موجود شوند اما الفاظ و حروف در سایر آلات معدوم است لیکن چون انسان تلحین کند الفاظ مقارن آن تواند گردانیدن و ترکیب نغمات که بحلق کنند بردونوع بود یکی نثر نغمات چنانک قرا و خطبا و مؤذنان و ناشدان 3عرب ومتغزلان عجم وغیرهم خوانند یا آنک الفاظ با آن مقارن نگردانند بلک بنغمات فقط ترنم کنند دوم نظم نغمات (63 ب) که موسیقی عبارة از آنست

فصل در بیان مبدأ و محط خوانندگی مبدأ خوانند گی از طرف اتقل باشد یا2 احد یا6 اوسط و اصطلاحات این معنی در بیان انتقالات مذکور شده است اما اینجا بطریق اصطلاح خوانندگی واهل عمل ذکر کنیم2. ابتدای خوانند گییا از دو گاه کنند یا سه گاه یا راست واگر بوسلیک خوانندابتدای بوسلیک چون از طرف اثقل کنند بعد بقیه باشد این خود واضح است که ابتدای9 تلحین از ابعاد ثلاثهٔ‌لحنیه خالی نباشد هر آینه ابتدای خواتندگی (64ا) ازین ابعاد ثلاثه یکی باشد پس اگر ابتدا از طرف احد طنینی کنند آن دو گاه باشد و اگر از طرف اثقل طنینی کنند و برهمان اصرار نمایند راست باشد و از طرف احد بعد د اضافة کنند و «محط»9 برهمان باشد سه گاه بود و اگر از طرف احد اصفهان یا از طرف اثقل بوسلیک ابتدا کنند بعد بقیه باشد و اگر از نغمات اصل زیرافکند یا بزرگ خوانند وابتدا از وسط10

سؤال ابتدای خوانند گی چرا منحصر باشد درین ابعاد ثلاتهآ چون ممکنست که ابتدا از چهار گاه یا از پنج گاه یا غیر از آنها «باشد»1.

جواب: آنک آنچه ابتدای آن از چهار کاه کنند چنان بود که از طرف احد بعد ج کرده باشند و آنچ ابتدا از پنج گاه کنند چنان بود که از طرف احد بعد طنینیی کرده باشند2 و گاه باشد که محط برنغمهآ احد کنند و آن قلیل الاستعمالست وخوانند گی بعد از معرفة مبدا و محط بردوقسم است : اول مفرد قسم ثانی مرکب اما مفرد و آن چنان (64 ب) باشد که در پردهآ حسینی مجردمثلا خوانند گی کنند وپردهآ یا آوازهآ یا شعبهآ یا دایرهآ دیگر با آن ضم نکنند . اما مرکب آنک اجناس وجموع دیگر با آن تر کیب کنندیکی یا دویا سه یا زیادت ازان وشاید که مجموع دو ایر را دریک مجلس خوانند گی جمع کنند و آن بحسب اقتضای ارادت مباشرانست چنانک خواهند خوانند . و مر کبات نیز بر دو قسم اند : اول مرکبات قریب الفهم و خوش آینده و آن چنان بود که چون بعضی از اجناس و جموع را با یکدیگر تر کیب کنند آنها در نسبت و مناسبت و اشتراک نغمات بیکدیگر قریب باشند و آن مناسبت اقبل ازین معلوم و مبین شده است و آن نوع دروقت سماع نغم ملذ باشد و دوم ترکیب بعید الفهم و آنها برعکس ترکیبات قریب الفهم باشد چرا که مجموع را چنان ترکیب کنند که بینهم مناسبتی نباشد و اشتراک نغمات آنها با یکدیگر

فصل دردانستن مرتبهآ آهنگ خوانند گی خواننده باید که مرتبهآ (65آ) آهنگ خود را بداند در حدت و ثقل، و آهنگ خود را در مرتبهآ گیرد که او را ممکن بود از طرف اثقل انتقال بذی الکل دیگر کردن واز طرف احد نیزهمچنین مثلا اگر خواهند که در دایرهآ عشاق او غیر ذلک خواند ابتدا از نغمه2آ یح کند تا هم در ذی الکل احد و هم در ذی الکل اثقل تصرف و انتقال تواند بأسهل وجوه نمودن چون چنین کند از ا تا له که طرفین جمع تام است در تصرف اوباشد . چون ابتدا از نغمهآ یح کند بذی الکل احد3 بترتیب انتقال کند ثانی کا ثالث کد رابع که خامس کح سادس لا سابع لب ثامن له . و چون بذی الکل اثقل انتقال کند و مبدا4آ یح کند ثانی به یه رود ثالث ید و رابع یا خامس ح سادس ز سابع د ثامن ا و باید که از طرف احد بعد ذی الکل مرتین تعدی نکنند زیرا که مبالغه در حدت خروجست از اعتدال و این طریقه انتقال که در ذی الکلین دایرهآ عقاق را مثال نمودیم در مجموع « دوایر»1 ممکن است که بهمین طریق سلوک کنند و گاه باشد که در ذی الکل احد نغمات دایرهآ در آورند و در ذی الکل اثقل نغمات دایرهآ دیگر در آورند8.

فصل در بیان طبقات اربعه در ذیالکل مرتین و بدانک در هرذی الگلی

فصل در بیان اصناف اجناس و طریقهآ عمل آن از مباحث گذشته معلوم شد که ابعاد کبری را بی آنک با بعاد صغری تقسیم ms64 کنند اهل صناعة عملیه استعمال نکنند زیرا که آن منتج جموع ادوار نباشد و هر بعدی را بأبعادی که ازان اصغر باشد تقسیم کنند مثلا بعد ذی الکل مرتین را بدو بعد ذی الکل تقسیم کنند و بعد ذی الکل را ببعدین ذی الاربع ویک بعد طنینی وبعد ذی الاربع را بأبعادی که اعظم آنها طنینی و اوسط آنها بعد ج و اصغر آنها بعد ب و بعد ذی الاربع را اگر چه بانواع کثیره ممکن بود تقسیم کردن چنانک صاحب شرفیه7 در کتاب شرفیه صدویازده صنف وضع کرده است اما هفت قسم ملائم است لیس الا وما در این مختصر نغمات و ابعاد و نسب شش صنف را مثال «باز» نماییم و طریقهآ عمل آنها را بر سبیل اختصاربیان کنیم برای تفهیم و توضیح تاخوانند گان (66آ) این مختصررا قواعد وطریقهآ عمل آنها معلوم شود . پس بباید دانست که هرسه بعد که اشتمال بعد ذی الاربع بر آنها باشد اگر یکی اعظم باشد از باقیتین آنرا جنس اللین خوانند و اگرنه چنان باشد جنس القوی خوانند اما جنس اللین برسه قسم است : قسم اول آنک در آن اجناس اگر اعظم ثلاثه کل وربع کل باشد آن جنس را جنس الراسم خوانند . اما قسم ثانی آنک دران جنس اعظم ثلاثه کل و خمس کل باشد آن جنس را جنس اللونی خوانند .

فصل در بیان طریقهآ عمل صنف اول از جنس لین که آنراجن راسم خوانند طریقهآ عمل درین صنف اول آنست که اول فصل کنیم از بعد کل وثلث کل بعد کل و ربع کل پس حاشیتین مفصول و مفصول عنه را بعدد وضع کنیم برین گونه 4 و3 5 و6 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی را از بعد اصغر که آن ه است در عددحاشیهآ عظمی بعد عظمی که آن4 است تا حاصل شود20 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی بعد صغری را که آن ه است در عدد حاشیهآ صغری بعد عظمی که آن 3 است تا حاصل شود 10 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی بعد عظمی را که آن4 است در (267) عدد حاشیهآ صغری بعد اصغر که آن 4 است تا حاصل شود16 اعداد مترتب شوند برین گونه:

باقی ماندتانقطهآ ربع کل وجزو من خمسة عش وچون حاشیتین آنرا مضاعف گردانیم و نصف فضل اعظم را براصغر افزاییم اعداد مترتب شوند برین گونه:

چون قواعد اعمال اصناف معلوم شد هرصنفی را که خواهند بهمین طریق توان عمل کردن و اگر در طریقهآ اعمال اشتباهی افتد از فصل اضافات ابعاد و فصل تصحیح کنند . درین مختصر درین1 باب بدین قدر اکتفا کردیم اما در کتاب کنزالالحان مجموع اعمال اصناف مبین گردانیدیم فلیرجع الیه . که در جمع تام پانزده نغمهآ ملائم 2 موجود میشود و هریکی را ازان نغمات مرتبه اسم علمی هست بالفاظ عربیه و یونانیه که متبدل نمیشوند بتبدیل نغمات در ذی الکل اثقل اما در ذی الکل احد متبدل میشوند بعضی از اسماء آنها بحسب اختلاف اوضاع طنینی . اما نغمات اربعه که در طبقهآ اولی باشد اول آنک نغمهآ مطلق وتر را عرب ثقیلة المفروضات خواند واثقل ثلاثهآ باقیه را ثقلة الرئیسات و اوسط آنرا واسطه - الرئیسات (67 ب) واحد ms66 آنرا حادة الرئیسات . اما ثلاثهآ دیگر که در طبقهآ ثانیه باشد اوساط خوانند . پس اثقل آنرا ثقیلة الاوساط واوسط واسطة الاوساط واحد آنرا حادة الاوساط خوانند پس نغمهآ مشتر که فاصله را که مبادی5 ذی الکل اثقل و احد است وسطی خوانند . پس اگر طنینی که مسمی است بفاصلهآ او راا فاصلة الوسطی خوانند . پس ثلاثهآ که متمم طبقهآثالثه است آنرا منفصلات خوانند و اثقل آنرا ثقیلة

123 المنفصلات خوانند و اوسط آنرا واسطة المنفصلات و احد آنرا حادة المنفصلات . اما در جمیع متصل لفظ انفصال باتصال متبدل میشود . پس آنها را حادات خوانند و اثقل آنها را ثقیلة الحادات خوانند و اوسط آنرا واسطة الحادات واحد آنرا حادة الحادات یا منفصله الحادات چون در طرف احد واقع شود . پس بعد از ثقیلة المفروضات ثلثهآ رئیسات را ب ج د رسم کردهاند و ثلاثهآ اوساط را ه وز ووسطی راح وثلاثهآ منفصلات یا متصلات را طی ک و ثلاثهآ حادات را ل من وطرف احد را س و قدما جدولی برای معرفة آنها وضع کردهاند برین موجبا(68 ب)

فصل در اساهی آلات الحان ومراتب آنها و آنها برسه قسم اند بقول بعضی چهار : اول حلوق انسانی . ثانی آلات ذوات النفخ . ثالث آلات ذوات الاوتار . رابع کاسات و طاسات والواح . اما اکمل آنها حلوق انسانیست و از آلات خارجه آلات ذوات الاوتار اکمل است از سایر آلات الحان و عود اکمل آلات ذوات الاوتار است و بران ده وتر مشدود است چنانک هر دو وتر را بر یک آهنگ سازند پس آنها را حکم پنج وتر باشد . اگر خواهند ده وتر را بهده آهنگ سازند ممکن است و ما اینجا اسامی بعضی آلات ذکر کنیم :

اما آلات [ذوات] الاوتار مقیدات2 : عود عود طرب شش تار2 طربکمانچه غزک طنبور قدیم کامل الفتح رود شروانیان طنبورهٔ‌ روح افزای قوپوز اوزان نای طنبور رباب رودخانی یکتای ترکیه عرب

اما آلات ذوات الاوتارمطلقات : چنگ اکسری قانون ساز مرصع یاتوغان ساز

غایبی دولاب

اما آلات ذوات النفخ و آن هم بردو قسم است : اما قسم اول مقیدات:

سرنا بورغو

زمرنای بلبان تای سرنا بو رغو اباق نفیر نای سفید سیه نای چاور (68 ب) نای خیک

اما مطلقات ذوات النفخ: موسیقار جبجیق ارغنون

اماکاسات « وطاسات»1 والواح هم از آلات مطلقات اند اگرچه غیر ازین سازها دیگر نوع آلات توان و ممکن وضع کردن اما آنچه درین زمان مشهور بود و متداول میان اهل عمل این آلاتاند که مذکور شد3 و ازین بعضی مقیدات باشند و بعضی دیگر مطلقات و بعضی دیگر مجرورات . اما مقیدات آن6 باشند که دساتین آنها را بأنامل فرو گیرد مانند عودین و طرب الفتح و شش تای و طنبورین و غیر از آنها5. اما مطلقات آنها بران او تارزیادت بسته باشند و بهر نغمه وتری را مخصوص گردانند چنانک از وتر واحد یک نغمه مستنطق گرند مثلا اگر خواهند که استخراج دایرهآ

120 عشاق ازان کنند هشت و تررا بهشت نغمهآ عشاق باید ساختن چنانک قبل ازین مذکوز شده که نغمات کدام1اند2 هر مقامی که بمقامی دیگر خواهند که نقل کنند تغییر بعضی اوتار باید کرد واگر مباشر آن ماهرباشد ممکن است که ناخن2 انگشت بروترنهند برموضعی که مطلوب باشد و استخراج ادوار کردن . و اگر مباشر جامع باشد بین العلم والعمل ممکن باشد او را هفده وتررا بهفده آهنگ ساختن برنسبت بعد بقیه پس ممکن باشد ازان او تار مطلقه استخراج جمیع ادوار و طبقات آنها کردن واگر اوتار سی وپنج باشد برعدد نغمات مع الحواد از اتا له که سی و پنج نغمه است اوتار را برنسبت بقایا چنان سازند که سی و چهار بعد بقیه (69 2) حاصل شود . پس ما اینجا ذکر اسامی آلات کنیم :

عود قدیم وبران چهار و تربندند مزوج و آن هشت ms68 وتر بود که بچهارآهنگ سازند و قد علم قبل ذلک حکمه .

اما عود کامل و بران ده وتر بندند و پنج آهنگ سازند و حکم خمسة اوتار قبل ازین معلوم شده است .

اما طرب الفتح وآن سازی بود که «بران» شش وتربندند وپنج وتررا بطریق اصطخاب معهود عود سازند و یک وتر را بهر آهنگ که ارادت مباشر8باشد سازد برای رونق و تزیین الحان .

اما شش تای و آن براسه نوع بود : اول آنک بشکل امرودی بود و کاسهآ آن هم چندان که کاسهآ عود باشد10 و شش وتر بران بندند چنانک هر دو وتر را بیک

اما طرب رود و آن بر همین شکل و وضع باشد که مذکور شد اما فرق همین است که بر سطح آن از طرفین اوتار قصیره بندند .

اما طنبور شروانیان2 وآن سازی بود ms69 که اهل تبریز (29 ب) بسیار در عمل آورند و آن بر هیأت امرودی باشد و سطح آن بلند باشد و بران دو و ترمفرد بندند و برساعد آن پردها بندند وطریقهآ اضطخاب آن چنان باشد که نغمهآ مطلق وتر اسفل آن مساوی ثمانیة اتساع7 وتراعلی آن باشد چنانک آهنک وترین آن بر نسبت طرفین بعد طنینی باشد و هر جزوی را از اجزای و ترین که در مقابل یکدیگر

اما طنبورهآ ترکی و آن سازی بود که کاسه و سطح آن اصغر باشد از کاسه و سطح طنبور شروانیان و ساعد آن اطول باشد از ساعد شروانیان2 و سطح آن هموار بود و طریقهآ اصطخاب معهود آن چنان باشد که « مطلق »6 وتر اسفل آنرا مساوی ثلاثه ارباع مافوق آن سازند و بعضی بران دو وتر بندند و آن بأرادت مباشر تعلق دارد و غیر از «اصطخاب»5 معهود این آلات مذکوره را بهرنوع که خواهند ممکن بود ساختن.

اما روح افزای و آن سازی بود که کاسه آن برشکل ترنجی بود و بران شش وتر بندند مزوج چهار وتر آن ابریشم باشد و دو وتر مفتول برنج و چهاروتر آنرا حکم دو نغمه باشد و آنرا بطریق طنبورهآ ترکی مصطخب گردانند و دو وتر مفتول آنرا بهر آهنک که خواهند سازند .

اما قوپوز رومی و ms70 آن سازی بود که قطعهآ چوب را مجوف سازند برشکل عودی کوچکی وبر «نصف»2 روی آن پوستی کشند و پنج وتر بران بندند وطریقهآ اصطخاب معهود آن مثل اصطخاب معهود عود بود.

اما اوزان کاسه1آ آن اطول بود از کاسات مجموع سازهای دیگر2و برچهار دانگ3 آن پوست کشند (70آ) و بران سه وتر بندند و اصطخاب معهود آن چنان باشد که هر وتری با ثلاثه ارباع6 وتر مافوق خود مساوی باشد .

اما نای طنبور و آن از مجروراتست و شاید اگر بر طنبور شروانیان کمانه کشند و بأصابع تصرف کنند در نغمات و این در تألیف لحنی2 همان حکم وترین دارد.

اما رباب و آن سازی بود که بعضی بر آن سه وتر بندند و بعضی چهار و بعضی پنج و اوتار آن5 مزوج9 بندند چنانک هردو وتر را حکم یک وتر باشد و اصطخاب معهود آن همچون اصطخاب معهود عود باشد .

اما رود خانی و بران چهار وتر بندند و برنصف سطح آن پوست کشند و بران پردها بندند و حکم آن همان حکم عود قدیم است .

اما یکتای از آلات آنچ بران وتر واحد بندند بانواعست . اعراب کاسه و سطح آنرا مربع سازند برهیأت قالب خشتی و ساعد کوتاه بود بمرتبهٔ‌یک شبر1 و بر هر دو روی آن پوست کشند و یکدسته موی اسپ را در یک گوشک11 گذرانند چنانک مثل یک وتر باشد . حکم وتر واحد قبل ازین معلوم شد .

اما ترنتای وسطح آن مسدس باشد و ساعدش مطول بود و بران هم وتر واحد بندند.

اما تحفة العود و آن عودیست کوچک چنانچ طول و عرض آن چندانک

اما شدرغو و آن سازی بود که کاسه و سطح و ساعد آن طویل باشد وبران چهار وتر بندند و برنصف روی ms71 آن پوست کشند و سر و ته آنرا بطریق اصطخاب معهود عودسازند و چون نغمهآ ضعف طنینی و تراعلی آنرا1 گیرند مساوی نغمهٔ‌مطلق مایلی آن شود اعنی وتر اسفل و این ساز را اهل ختای بسیار در عمل آورند و ایشان هرجمعی نغمات را ضبط کرده و آنرا کوکی خواندهاند و آن کو کها راهر یکی بأسمی مخصوص گردانیدهاند و آنها سیصد و شصت کوکاند (70 ب) امااحسن آنها ارسلان چپست و ما اسامی بعضی از آنها را باز نماییم :

اولوق کوک ، ارسلان چپ مخدوم یورش بوستارغای قولا دو چنتای خنثای شنداق قوتانغوا و مجموع کو کهای ایشان در نوی و بوسلیک و عشاق باشد و بعضی در دور رمل و بعضی در دور مخمس باشد .

اما پیپا و آن هم سازاهل ختایست و آن چوبی بود که آنرا محوف سازند و چوب بر روی آن پوشانند و پردهای آن بلند باشد « وبران چهار وتر بندند»2 و طریقهآ اصطخاب3 آن چنان باشد که وتر حاد آن موافق ثلاثه ارباع مافوق خود باشد ومطلق وتر زیر آن مساوی دستان سبابهآ مافوق خود باشد، .

اما شهرود و آن سازیست که طول آن دو چندانک طول عود باشد و نغمهٔ‌ا آنرا بانغمهآ «مطلق عود اعنی نغمهآ» 5یح مساوی سازند و آنرا با عود چنان توان ساختن که نغمهآ یح آن بانغمهآ له عوددر یک مرتبه باشد و نغمهآ له آن با نغمهآ نب عودمساوی

وکاسه و سطح آن ms72 برهیأت عود باشد ودرین عصر این ساز مهجور بودلیکن در عمل آوردیم و واضع این ساز ابن اخوص بوده است اما اگر در مطلقات خواهند که حدة حدة حدة حدة حدة موجود شود بیست و نه وتر را بنغمات ملایمه آهنگ سازند (71 آ) تا در آن پنج حدة موجود شود مثلا درهشت وتر یک ذی الکل ودر پانزده وتر دو ذی الکل که یک ذی الکل مرتین باشد و آن سه آهنگ بود و در بیست و دو وتر سه ذی الکل و در بیست و نه وتر دو ذی الکل مرتین و آن چنان بود که نغمهآ اول ا بود و نغمه ثامن لح و نغمهآ ثانی والعشرون نب و نغمهآ تاسع والعشرون سط و چنانک ما بیان کردیم مباشر حاذق در عمل تواند آوردن .

اما مطلقات ذوات الاوتار

مغنی و آن سازیست که اگرچه مطلقات دارد اما بر روی آن گرفت توان

131 کردن و آنرا دسته نباشد و هیأت آن چون تختهآ بود مطول که بران اوتار بندند و اوتار آن اکثر بیست و چهار باشد و هر وتری را وتری دیگر یلی آن باشد که نصف مقدار آن باشد لاجرم نغمات آن زیر و بم با یکدیگر معا مسموع شوند.

اما چنگ و آن مشهورست و بر روی آن پوست کشند و اوتار آنرا بریسمان ها بران بندند زیرا که عوض ملاوی آن ریسمانها1 باشد و مباشران آن ساز آن ریسمانها را پردها خوانند . بعضی بیست و چهار وتر بران بندند و آن بارادت مباشران تعلق دارد و اگر مباشر آن جامع باشد بین العلم والعمل مجموع دوایررا از طبقات هفده گانه استخراج تواند کرد بدو نوع یکی « آنک»2 بناخنان گرفت کند بر او تار دیگر آنک او تار را با بعاد بقیه سازند کمامر.

اما ایکری آن همان حکم چنگ دارد اما فرق همین است که ملاوی ایکری چوب و ازان چنگ ms73 ریسمانست و بر. روی ایکری چوب پوشانند و بر روی چنگ پوست .

اما قانون و آن سازی بود که کاسه و سطح آن مثلث بود و بران ساعد نباشد و بران اکثر مباشران مفتول بندند و هرسه سهوتر را بر یک آهنگ سازند و طریقهآ اصطخاب آن و مجموع مطلقات چنانست که بنغمات ملائمه ذی الکلی را بهشت نغمه تقسیم کنند3 هر دایرهآ مناسب نغمات و ابعاد آن دایره*

اما کمانچه1 و آن از آلات مجروره است و بعضی کاسهآ آنرا از پوست جوز هندی سازند و از موی اسپ برآن وتر بندند و بعضی دیگر کاسهآ آنرا از چوب تراشند و بران وتر از ابریشم بندند و البته (71 ب) بر روی آن پوستی کشند که آن پوست دل گاو باشد و اما نوع ثانی کمانچه احسن والذ بود و طریقهآ اصطخاب معهود آن چنان باشد که نغمهآ مطلق وتر اسفل آنرا مساوی نغمهآ ثلاثه ارباع مافوق آن سازند. اما غیر معهود بحسب اقتضای ارادت مباشر باشد هر چون که خواهند سازند « و آنرا بکمانه در عمل آورند »2

اما غژک3 و آن هم از آلات مجروره است و کاسه و سطح چندانچ دفی باشد و برسطح آن پوست کشند و بکمانه در عمل آورند و بران ده وتر بندند . اما آنچ جز کمانه برآن باشد دو [و] ترطرفین بود و آن دو وتر بلندتر بود از بواقی اوتار و مرور کمانه براو تار باقیه نباشد و آن هم حکم کمانچهآ دارداما کمانچه احسن والطف از آنست .

اما ساز دولاب و آن هم از سازهای قدیم است و آن برهیأت دهلی باشد که برظهر آن از خارج اوتار بندند غیراز سطحین و مضراب آنرا بر محلی که مناسب باشد سا کن و محکم سازند و آن سازرا بچوبی مثل چرخی که ریسند حرکت دهند تا مرور آن اوتار بر مضراب شود و چنانک خواهند در عمل ms74 آورند و ازان استخراج

اما یا توغان و آن برهیأت تخته ایست مطول و بران « اوتار کشند»1 هفده وتر2 و آنرا ساعد نباشد و ملاوی اعنی گوشکها نیز نباشد . اصطخاب آنها بخرکها کنند بهر و تری حاملی سازند و آن و تررا برظهر آن حاملنهند و بحرکت آن حوامل اوتار آنرا ساز کننداگر حوامل را بطرف انف کشند نغمات ثقیل شوند2 واگر بطرف مشط کشند آهنگ حادشود6 و باصابع دست راست قرع اوتار کنند و بأنامل دست چپ اوتار مضروبه را مهتز کردانند و این ساز را هم اهل ختای بسیار در عمل آورند.

« اما کنگره و آن سازی بود که اهل هندوستان آنرا بیشتر در عمل آورند و آن چنان بود که بردهان دو کدو چوبی محکم کرده باشند و برروی آن چوب یک وتربسته و آنرا پردها باشد و آن وتر را بأنا مل دست راست جس کنند وبانامل دست چپ گرفت کنند»5

اما آلات ذوات النفخ

و آن هم بردو قسم است یکی مقیدات دیگر مطلقات .

اما مقیدات: نای سفید زمر نای بلبان نای سرنا

سیه نای جاور

بورغو نفیر باق

اما نای سفید و بر سطح آن هشت ثقبه باشد ویک ثقبهآ دیگر برظهر آن باشد که نافخ آن ثقبه را باصبع ابهام فرو گیرد و چون مباشر حاذق (72آ) و خبیر باشد بشدة وعنف نفخ و بگرفت و گشاد ثقب گاه نصف و گاه تمام گشادن ، مجموع

اما زمر سیه نای و مقدار آن از نای سفید اقصر بلک بمقدار نصف آن باشد اما دران تسریب هوا متصل باشد زیرا که نافخ از سوراخهای بینی هوا را کسب2 ms75 و دردهان آماده دارد تا درنای بحسب احتیاج آنرا خرج کند و درنای در دمد و آن در تألیف ازنای سفید اکمل است . و دران نیز2 تغیر نغمات بشدت وعنف نفخ باشد و گرفت و گشاد ثقب گاهی تمام و گاه نصفی و گاه بعضی.

اما سرنا و آن انقص باشد ازنای سفید و سیاه و غایت حدت آن تا ذی الکل و الخمس باشد چون از آن زیادت شود تنافر ظاهر شود و آواز آن از همه سازها دورتر رود .

اما نایجهآ بلبان و آنرا با سرنا نسبتی هست در حکم نغمات . و ادمان سرنا بران کنند و آواز آن لین و حزین بود.

اما بورغو و آنرا از برنج سازند و طول آن سه چندانک طول سرنا باشد و از آن سه نغمه حاصل شود که آن نغمات برین نسبت باشند ا5 یاا یح

اما نفیرو آن در عمل همان حکم بورغو دارداما مقدار نفیر اطول باشد ازان . و اگر گردن و دهان2 کج گردیده باشد آنرا کره نای خوانند .

130

اما باق و طول « آن»1 بمقدار شبری2 باشد و برسطح آن سوراخها باشد و زبانی بردهان آن سازند که صوت ازان حاصل شود .

اما خیک نای و آن خیکی بود که «یک»2 بردهان آن انبوبهآ باشد که نافخ نفخ دران دمد تا خیک پرباد شود و بردهان دیگر خیک دو نای بیک قد چنانک در طول و غلظ مساوی باشند ، یلی1 یکدیگر مستحکم کنند و چون انگشت بر ثقب آن نهند و برابر یکدیگر ثقب فرو گرفته شود چنانک هر نغمهآ که از یک نای مسموع شودازان نای دیگر نیز معا همان نغمه مسموع شود وازان استخراج جموع کنند.

اما مطلقات ذوات النفخ

اول موسیقار و آن نایها باشد که بحسب طول و قصر مقدار حاد وثقیل شود و بمراتب نایها رایلی7 یکدیگر (72 ب) چفسانند اگرخواهند که آهنگنایی احد شود قدری موم را مدورسازند ms76 و در درون9 آن اندازند آهنگش در حدت زیادت شود .

اما جپچیق و آنرا موسیقار ختایی نیز گویند و آن چنان بود نایها را جمع کنند و برهم چفسانند و در زیرهرنایی ثقبه باشد و بریک طرف آن نای کجی از برنج ساخته باشد که آن انبوبهآ بود که ازان نفخ در رود و در مجموع نایها در رود و مباشر استخراج هرنغمهآ که خواهد9 کند .

اما ارغنون و آنرا در فرنگ بسیار در عمل آورند و آن10 نایها بود که دوصف یلی یکدیگرتر کیب کنند و نایهای آنرا از قلعی11 سازند و نایهای بم آن طویل باشد

اما کاسات وطاسات و الواح هم از مطلقاتند برای ایجاد نغمهآ ثقیل کاسهآ بزرگ تنگ باید و از برای نغمهآ حاد مقابل1 و ما حکم آنرا در فصل2 اسباب حدت و ثقل ذکر کرده ایم و حکم طاسات و الواح نیز همانست که کاسات و الواح از فولاد باید که باشد.

فصل در ذکر اسامی مباشران این فن چون بأمرخالق بیچون روح دربدن آدم علیه السلام در آمد نبض او در حرکت در آمد و صوت خود لازمهآ انسانست و آنچ از اسماءالله خواندی و تسبیح گفتی « بنغمات طیبه »2 همه ملایم و خوش آینده بودی . و بعد از شیث علیه السلم . و لمک بن قابل بن4 آدم عود را او وضع کرد و او را عمر طویل بوده است و پنجاه زن و صد سریه داشته است و او را دو دختر بوده ms77 یکی را نام صلا ویکی را بم او را پسرنشده بوده در آخر عمر ویرا پسری شد و او را با آن پسر محبت و تعلق بمرتبهآ اعلی بوده ناگاه آن پسر فوت شده لمک برای او بمرتبهآ جزع و فزع می کرده است هیچ کس نکرده بوده مگر آدم در وقتی که از بهشت مخرج شده بوده است پس لمک پسر خود را از درختی آویخته تا صورت او از نظرش غایب نباشد (73آ) تا گوشت و پوست او ریخت آنگه لمک ازان

اما صحابه کرام رضوان الله علیهم اجمعین تلاوت قرآن بنغمات طیبه فرمودندی . و در حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم این ابیات خواندهاند در پردهآ راهوی:

قد لسعت حیة الهوی کبدی فلا طبیب لها و ولاراق

الا الحبیب الذی شعفت به فعنده رقیتی و تریاقی

قرا و احد عندالنبی علیه السلم هذا البیتین حتی سقط رداوه فقال معاویه نعم اللعب لعبک یارسول الله : فقال النبی علیه السلم مه یا معاویه من لم تهیزعند ذکر الحبیب.2 و شیخ ابونصر فارابی و شیخ ابوعلی درین علم وعمل آماهر وکامل بودهاند و شیخ ابوعلی در عملیات هرفن کامل بوده4 اما در عملیات این فن متحیر ms78 مانده بوده است . و آن الفضل بیدالله یوتیه من یشاء .5 اما از خلفاء بنیامیه، یزیدبن عبدالملک . ابراهیم بن ولید، هشام بن عبدالملک ، سلیمان بن عبدالملک . ولیدبن یزید ، مروان بن الحکم ، عمربن عبد العزیز . اما ازخلفاء عباس (73 ب) المهدی ،

اما درین زمان خواجه رضوانشاه متعین بود و جمعی کثیر دیگر بودند که بحلق تلحین کردندی وبعضی دیگر مباشر آلات بودند . اما والدم ، مخدومم ، افضل المتأخرین مولانا جمال الملة والحق والدین غیبی سقی الله ثراه وجعل الجنة مثواه « در انواع علوم ید طولی و مرتبهآ اعلی داشت خصوصا» درین علم و عمل که همانا کس بمرتبهآ او نرسیده و نرسد . بحال این فقیر حقیر التفات واهتمام تمام داشت . در انواع علوم تعلیم وارشاد میفرمود خصوصا درین فن که بیمن همت مبارک ایشان خبرت و مهارت درین علم و عمل بمرتبهآ رسید2 که برعالمیان واضح و لایح گشت

139 و غرض آنحضرت از ms79 تعلیم بنده درین فن آن بود که چون قرآنرا (74 آ) حفظ کرده بودم خواستند که معرفة نغمات کماینبغی این بنده را حاصل شود تا چون بتلاوت قرآن کلام الله مشغول « شوم »1 بنغمات طیبه بدان ترنم کنم و از سر وقوف باشد و چون درین علم و عمل کسی دیگر نیافتم که او را قابلیت تکمیل این فن باشد تا بتعلیم او اشتغال نمایم لاجرم تصانیف که در عملیات این فن ساختهام اکثر آنها مستور ماند و مشهور نشد نه یک دریغ که هر2دم هزار بار دریغ3

فصل در آنک مباشران این فن آداب مجالس را چگونه رعایت کنند. کسی که مباشر این فن باشد باید که امین و معتمد و محرم و صالح و متحمل و خوش خوی و متواضع و مسکین و خیرخواه مردم و منبسط و مزاج گیر و راست قول باشد اما نمام و بدخواه و بدخوی نباشد و جنگ جوی و تند گوی و هزال و حریص و طامع و منصب جوی و متکبر و مدمغ و حسود و حقود نباشد و بغایت معتقد خواندن و گفتن و نواختن خود نباشد و بهر مجلسی که رود تو کل بر کرم حق سبحانه و تعالی کند واگربدو انعامی نکنند3تند مزاج نشود و اگرانعام کنند و کم باشد ، دعای خیر کند و منت دار شود و اگر نکنند در غیبت و حضور بهیچ نوع شکایت نکند و اگر در مجالس، مردم بدوالتفات نکنند متغیر نشود واگر در آن حالت که او تلحین میکند مردم بایکدیگر سخن گویند بی مزه نشود بلک آهسته تر گوید تا اهل مجلس سخنان یکدیگر را بشنوند وخود جهد کند که سخنان سری مردم را اصغا نکند : اولی آنک نشنود ونگوید . و اگر دران مجلس که او باشد گویندهآ یا خوانندهآ یا نوازندهآ دیگر باشد با ایشان بهیچ نوع نزاع نکند و اگر بدیشان انعامی کنند برایشان رشک نبرد و با ایشان ms80 اختلاط و مددکاری و همدمی

فصل در بیان معتدلیات معتدل صوتی مخصوص باشد در نوی برشعری که آن شعر بر بحررمل محذوف بود و در دایره1آ رمل بود و طبع2 اتراک را بدان میل تمام باشد زیرا که موافق طبع ایشانست و آنرا طریقهآ باشد که بران طریقه گویند و دو بیت دران در آورند . مثلا:

بیدل و جان ماندهام از دست دل دست من گیر آخر ای ماه چگل

دل هوادار قد چون سرو تست راستی دارد هوای معتدل

و بران اکثر ابیات ترکی هم برین بحر گویند . مثلا:

سورمه مندن کیم نوبولمشیا نه دور کاتش عشقونک جانم ده یا نه دور

باردی دل بلمان که خانسی یا نه دور عمر کجدی ینیه خاجنیا نه دور

(75آ)

و احوجهم عبد القادربن غیبی الحافظ

المراغی غفر الله ذنوبهما یوم الخمیس

ثانی عشر من رمضان المبارک فی

سنة احدی وعشرین وثمانمایه

الهلالیه

م روزی که نه شادی و نه شیون ماند نه دست وقلم نه جان و نه تن ماند با خاطر دوستان دهد یار مرا خطی که بیادگار از من ماند

(75 ب)

می نپرسی هر گزم روزی که هی

چیست احوال تو عبدالقادرا صوت در پردهآ نوی برین ابیات ترکی أی جان جهان بحر صفا بیزنی اونوتمه

وای ماه جبین مهر لقا بیزنی اونوتمه حقدین دیلایورجان و کو کول عمرونک اوزاقی

وردوم بود ورور صبح و مسابیزنی اونوتمه اول دم که یوزونک بیرسه شها حسن زکاتی

کو بوملیا حاضر بوگدا بیزنی اونوتمه

گر چرخ و فلک قیلدی جدا بیزنی اونوتمه بار دورگر موکدین بو قدر بیر کا توقع

گر سالدی جدا بیزنی قضا بیزنی اونوتمه بیز عمروکی چون دیلا روز از حق بدعاها

سن عیش قیل و روح فزا بیزنی اونوتمه هجرونک قیلا دور هرنفسی سینمی مجروح

بیرکیل بو جراحت غادوا بیزنی اونوتمه ای همدم سلطان جهان بیزنی اونوتمه بحره

بحر ms82 هنر وکان صفا بیزنی اونوتمه شول طبع لطیفونک کیم ایدور گنج معانی انشا قلبن مدح وثنا بیزنی اونوتمه گلزار خراسان ده قیلیرونکده تماشا خوارزم سنیکار ایسا صبا بیزنی او نوتمه قیلفای بینه بیز دولت دیدار میسر هم اول کیشی کیم قیلدی جد ابیزنی او نوتمه قرآن قیلوبن خستم دعالار اوقویوردا حاجات بولورحال ده روابیزنی اونوتمه سلطان جهان حضرتیده در گه و بیکاه چون تنکوی قیلار لطف وعطا بیزنی او نوتمه

فراموشی نه شرط دوستانست

نداری شفقتی یارا چه گویم من تو نادان را علاجم دیدن شاهست دوایم روی آن ماهست

سرمن خاک این راهست فدایش کرده ام جانرا ز تو شربت همی خواهم جوابم میدهی دردم

نداری ریش را مرهم نمیدانی تو درمانرا مگو بسیار بیقانون شفابخشی نه کار تست

نجات از غم خدابخشد چه غم زین در دمردانرا عمل فرمودهآ بازم بقول تو عمل سازم

عمل در عود پردازم شنو از حلقم الحانرا بعبدالقادر ار قادر شفا بخشد عجب نبود

چواو تحقیق می داند شفای خویش قرآنرا بیمار شود عاشقالا2 بنمی میرد

مه گر چه شود لاغر4 استاره نخواهد شد آنرا که توی منصب معزول نخواهد شد5

و آن را که توی1 چاره بیچاره نخواهد شد

و آن مصحف دین2 داران سی پاره نخواهد شد شمس الحق تبریزی از درد نمینالد

آن نفس که آرامد اماره نخواهد شد3 قد اشرقت الدنیا من نور حمیانا البدرغدا ساق والکاس ثرآیانا الصوة تملانی والخلوت بستانی والشجر ندمانی والورد محیانا من کان له عشق فالمجلس مثواه من کان له عقل ایاه و ایانا من لیس له دار او اعطشه نار یهدیه الی عین یسترجع دیانا

(76 ب) شیخ ابوعلی راست رحمه الله5 برین پنج رباعی ساخته شد

بدور مخمس ms83

معلوم نشد که هیچ معلوم نشد هفتادودو سال فکر کردم شب و روز معلوم نشد که هیچ بگماشتهام دو دیده را از چپ و راست تا بوی وصالش زکجا خواهد خاست اندر طلبش مرا همه عمر بکاست معلوم نشد هنوزکان ماه کجاست کس را پس پردهآ قضا راه نشد وز سر قدر هیچ کس آگاه نشد هر کس بدلیل عقل چیزی گفتند معلوم نگشت و قصه کوتاه نشد

گر ارسطو و گر سلیمانم از همه گفتها پشیمانم

تا بجایی رسید دانش من که بدانستهام که نادانم نبکذیور جنة یازی نوبهار خاصه باروی خوش آن گلعذار

چونک کور دونک شه نی عبدالقادرا

نجت یارونک بولدی سن سین بختیار

مقاصد الألهان

مقاصد الألهان

نبذة عن الكتاب

الفهرس