همدانی (درگذشته 718 ه. ق.): مقدمه، تحقیق و تصحیح هاشم رجبزاده مشخصات نشر تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب: سازمان میراث فرهنگی، صتایع دستی و

گردشگری، 1391. مشخصات ظاهری پنجاه و نه، 7،329ص. فروست میراث مکتوب؛ 249. علوم و معارف اسلامی: 61 شابک 978600-203-0s9-7 :978-600-203-057-3 :دوره وضعیت فهرست نویسی: فییا موضوع تفاسیر شیعه - قرن 8ق. موضوع قرآن - بررسی و شناخت شناسه افزوده رجب زاده، هاشم، 1320 - مقدمه نویس، مصحح شناسه افزوده سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری رده بندی کنگره 5P95/5/1391 7م 5 ر

2971726 رده بندی دیویی: 1726 شماره کتابشناسی ملی : 2100130

اما قسم دوم، و آن مشتمل است بر شش رساله:

رسالهآ اول: در بیان خیر و شر.

رسالهآ دوم: در بیان اجر اعمال حسنه و سیئه و صبر.

رسالهآ سوم: در طول و ms001 قصر عمر و تقدیم و تأخیر اجل.

رسالهآ چهارم: در تحقیق مسألهآ جبر و قدر. رسالهآ پنجم: در ابطال تناسخ و اثبات حشر اجساد. رسالهآ ششم: در بیان استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت و توفیق و فرق میان این معانی واضداد آن. اما ذیل کتاب، و آن رسالهآ نفایس الأفکار است که جهت ذیل رسالهآ ابطال تناسخ و حشر اجساد ساخته شد و چون بعد از اتمام کتاب اتفاق تألیف آن افتاد، در آخر کتاب نهاده آمد. فواید دیباچه کتاب مفتاح: فایدهآ اول: خطبه در معنی توحید به عبارتی غریب، مشتمل بر آیات بینات بر وجهی که در غایت غرابت است. فایدهآ دوم: آغاز تقریر احوال خویش به آیت (یفعل الله ما یشاء)2 و تحقیق معنی «یشاء» و «یرید» بر طریقهآ اهل عرفان. فایدهآ سوم: تقریر کیفیت ظهور استعدادی و خاصیتی که در توتدانه و پنبه دانه کامن است و تضمین آیت (یخرج الحی من المیت) و تحقیق تفسیر آن. فایدهآ چهارم: تقریر آن که هر موجودی کنزی مخفی است و تحقیق معنی حدیث قدسی که می فرماید: «کنت کنزا مخفیا»، الحدیث، در غایت غرابت. فایدهآ پنجم: تقریر تمثیل حال خویش به طاؤس که او را در چرم خام دوخته بودند و

فایدهآ ششم: تقریر آن که حق تعالی قرآن را بر دست خاتم النبیین - صلیالله علیه و سلم - به عموم خلایق فرستاد تا شفا و رحمت عالمیان باشد و تحقیق این معانی.

فایلهآ هفتم: تقریر آن که فرستادن رسول و قرآن مقدر بود با بهترین ازمنه که آن زمان عدل است و شرح معنی «ولدت فی زمن الملک العادل» و تحقیق آن.

فایدهآ هشتم: تقریر آن که چرا شفا به رحمت مقدم فرمود و بیان حکمتی که در ضمن آن است.

فایدهآ نهم: تقریر آن که هر که شروع در کاری کند ms002 باید که بر احوال و ادوات و ضروریات آن واقف شود و آن به توفیق میسر گردد و توفیق به انواع سعادت دست دهد و بیان آن.

فایدهآ دهم: تقریر آن که هر کاری که بنده در آن شروع کند تمام نشود الا به ارادهآ حق و سعادت شخص و توفیق، بلکه شروع نیز بی هر سه محال باشد، پس بالحقیقة حق کند، نسبت به شخص باشد؛ و تمثیل به سرای که پادشاهی کند و حال بنآن (بنایان) که در آن شروع کنند.

فایدهآ یازدهم: تقریر آن که چون این ضعیف توفیق شروع در تفسیر بعضی آیات قرآن مجید بیافت و اطنابی نموده آن را کتابی ساخت، تمنی کرد که ای کاج2 در تمامت تفسیر شروع توانستی کرد.

فایدهآ دوازدهم: تقریر شمهای از تفسیر آیت (قل لو کان البحر مدادا )3، الآیة، و شرح حدیث «إن للقرآن ظهرا وبطنا»، الحدیث، و ربط آن به حدیث «اوتیت جوامع الکلم».

فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که بنده را با وجود سعادت توفیق بقایی که حق تعالی داده باشد اعتماد نباید کرد و فرصت را غنیمت شمرده عمر به رضای حق باید گذرانید؛ چه، شکر معنوی آن است تا مرید آن یابد.

فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که چون در تفسیر کلام الله نهایت ندارد، اگر در آن بحر

فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که چون در تفاسیر دیگران نظر کرد و جمله مبنی بود بر اختلاف عبارات و اتحاد معنی، اندیشید که اگر همان کند همان باشد و از آن ایشان بهتر؛ و بدان سبب چون فسحت مقرر شد سعی مینماید تا معانی معقول مناسب منقول که روی نماید بنویسد و از آن ایشان نقل کند.

فایلهآ شانزدهم: تقریر آن که جمعی دوستان بر مسایلی که بر ms003 ایشان مشتبه میبود التماس کردند تا بیانی کند. هر چند خود را در آن مرتبه نمیدید، به مبالغهآ ایشان و امید آن که چون ارادت مینمایند مؤثر باشد؛ چه، هر کجا ارادت و عشق در میان آید سخن نیکو توان گفت؛ در آن معانی تقریری چند کرد، چنان که مفصل میآید. فایدهآ هفدهم: تقریر آن که چون پیش از این در تصنیف شروعی نرفته و جهت اعذار فرصت اندک، تقدیم [و] تأخیر مقدمات ممکن است؛ و نیز چون بحر معانی قرآن ساحل ندارد، در تقریر آن به ایراد امثله و نظایر احتیاج افتد. بزرگان باید که تا تمام مطالعه نکنند منکر نشوند؛ آن گاه اگر خللی باشد اصلاح فرمایند.

فایدهآ هجدهم: تقریر آن که چون در تفسیر قرآن شروع میکرد، مناسب چنان دید که چون سؤالات و جوابات آن از حقایق و دقایق کلام الله است، حل آن از قرآن توان یافت و تمثیل به درگاه پادشاهان و حصول مرادات جاهی و مالی از آنجا، والسلام.

فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که در حال کتابت این معانی دوستی تقریر کرد که از سلطان ابویزید - قدس الله سره - پرسیدند که توحید چیست؛ او آیة (إن الملوک إذا دخلوا قریة )1، الآیة، برخواند و هیچ کلمه دیگر نگفت؛ و ذکر معانی که در باب تطبیق این آیت با توحید گفتهاند و شرح آن که چگونه باید گفت. فایدهآ بیستم: آغاز شروع در تطبیق آیت مذکور با توحید بر وجهی که این ضعیف را روی نموده، و تقریر معنی ملوک در این موضع و معنی «افسدوها» و معانی که از «جعلوا

[245] فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که چون در آن حال که دوستان آن سؤالات کرده بودند و اندیشه آن که جوابات آن از قرآن بادید باید کرد، این بحث درافتاد ms004 و این تقریر معنی توحید دست داد، عزم جزم کرد که آن سؤالات که بدان مشغول است و حقایق معانی آن از قرآن میگفت در دیباچه تفسیر نویسد.

فایدهآ بیست [و] دوم: تعداد آن سؤالات که دوستان کرده بودند، و آن شش سؤال است: 1. در باب خیر و شر؛ 2. در باب جزای اعمال حسنه و سیئه؛ 3. در باب اجل و طول عمر؛ 4. در جبر و قدر؛ 5. در باب تناسخ و حشر اجساد؛ 6. در باب استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت. فایدهآ بیست [و] سوم: تقریر آن که در باب جواب هر سؤالی رسالهای نوشت و دو رسالهآ دیگر را، یکی در بیان اعجاز قرآن و فصاحت آن و یکی در باب شرایط که رعایت آن بر مفسر واجب باشد با آن متضمن گردانیده مجموع رسایل و دیباچه و خطبه را مفتاح التفاسیر نام نهاد؛ و بیان ترتیب وضع کتاب.

فایدهآ بیست [و] چهارم: تقریر آن که کسانی که معانی مرموز متفرق مطالعه کنند مقابله و موازنه نتوانند کرد و معانی آن چنان که باید ندانند؛ و همچنین کسانی که عالم باشند و کتب علمای متقدم خوانده؛ و تمثیل به حال پادشاه و جواهر که در خزانه او موجود باشد و کیفیت عقد کردن جواهر، و بیان آن که هر که راه توحید پیش گیرد هر چه گوید محقق باشد.

فایدهآ اول: تقریر آن که اعجاز قرآن عظیم ترین همه معجزات است و همواره بوده و خواهد بود، و دیگر معجزات چون غرض ارشاد حاصل شده از خرق عادت با قرار اصل رفته.

فایدهآ دوم: تقریر صعوبت فهم اعجاز قرآن؛ و تمثیل به حال قلعه و بارو و در آهنین و تصور عجز از دخول آن و بتخصیص فهم آن به عقلای قوم و حصول غرض به فهم ایشان؛ و تمثیل به حال کبار صحابه و ذکر آن که این ضعیف نیز آنچه به قدر ms005 فهم روی نماید تقریر کند.

فایدهآ سوم: تقریر آن که حق تعالی قرآن را به طریق تمثیل تفهیم خلایق کرده، و استشهاد به آیاتی که در این باب وارد است؛ و ذکر آن که در میان معانی آن از ایراد امثله چاره نباشد، تا باشد که هر کس به قدر استعداد چیزی از آن فهم کند. فایدهآ چهارم: تقریر معنی «خیرالکلام ما قل و دل»؛ و تمثیل به آن که گویند بهترین اشخاص آن باشد که علم بیش تر داند؛ و ذکر اختلاف مراتب دانش و آن که تصور هر یک آن باشد که ورای آنچه او دانسته دانشی نیست و اگر زیادت از آن بیند نزد او خرق عادت باشد؛ و شرح معجز بدین طریق.

فایدهآ پنجم: تقریر آن که به موجب تمثیل مذکور، معانی بسیار که در الفاظ قلیل قرآن باشد و کس فهم نکرده، چون دریابند خرق عادت و معجز باشد، و انکار بعضی از عدم فهم است؛ و بیان فرق میان این معجز و دیگر معجزات، و ذکر حال فهم کنندگان که چگونه باشد.

فایدهآ ششم: تقریر آن که سعی میرود تا به قدر فهم از آن معانی بسیار، چیزی گفته شود که دیگران نگفته باشند، تا هم ایشان معتقدتر گردند و هم منکران ملزم شوند؛ و استدلال به آیت طه و وعدهآ اتمام تفسیر آن؛ و ذکر آن که این طریقه بر علمای اسلام در هر عصری واجب است، وبیان فواید آن.

فایدهآ هفتم: تقریر آن که بعضی تصور کنند که از «ما قل و دل» مراد آن است که لفظی چند مختصر بر معنی ای چند روشن چون تجنیسات (؟) و امثال آن دلالت کند فحسب، تا غایت آن که بر چند معنی دال باشد؛ و آن نه چنان است. و شرح چگونگی آن و تمثیل به اوزان شعر. فایدهآ هشتم: تقریر آن که استعمال الفاظ به وجوه تواند بود، و هر چه در آن ms006 آن وجوه

فایدهآ نهم: تقریر آن که «قل» را نهایت هست و «دل» را نه؛ و تمثیل به کشتیگیر قایم و احوال او بر انواع قوا، و آن که گویندگان این حد معانی که در آیات قرآن است تصور نکردهاند؛ و از معجزات قرآن یکی آن که این حد به این معنی بر آن صادق آمده، و چون دانا در آن نظر کند هر روز معجزی زیادتتر یابد و نادان نه، خاصه چون منکر باشد؛ و تمثیل به کسی که یاقوت نشناسد و آن که شناسد.

فایدهآ دهم: تقریر آن که روشن ترین معجزات قرآن [آن] است که عالمیان از فصاحت و تلفیق آن عاجزند و ترک مقاومت کرده ایمان آوردند؛ و تمثیل به کشتیگیر که کشتیگیران سرآمدهآ عالم بیندازد؛ و بیان آن که1 عاجزان از معنی ظاهر از معنی بطون فهم نکرده باشند؛ و تمثیل به کوه بلند که کوههای کوچک در حوالی آن باشد؛ و استدلال به آن که الیی الغایة چندین هزار کس در آن سعی کردهاند و روز به روز معانی دقیقتر و عمیقتر یافته به عجز معترف آمدهاند.

فایدهآ یازدهم: تقریر آن که چرا از این معجز غافل باید بود که دیگر سخنها هر چند لطیف و ملایم طبع باشد تکرار آن به ملامت انجامد و تکرار قرآن موجب زیادت میل و رغبت و لذت است. و اگر گویند کتب دیگر نزد هر قوم چنین است، گوییم تمسک به مجرد این معنی نیست لکن این نیز داخل است، و بزیادت بسیاری که دیگرها را نیست؛ و تمثیل به مراتب هر یک از موالید ثلاثه و انسان.

فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که هر چند دلایل مذکوره بیان اعجاز را کافی است، بعضی ms007 از جزویات آن تأکید را یاد کنیم؛ و ذکر معانی غریب که خاصه این ضعیف را روی نموده در آیاتی که آن را تفسیر کرده، چون دلالت بسم الله و هر آیتی در هر موضعی بر معنی دیگر و هر لفظ در هر موضع، چنان که اشتقاق لفظ «الله» و هر حرفی؛ همچنین چنان که «واو» و یسئلونک؛ و مثل اشتمال آیت (الست بربکم)2 بر مبدأ و معاد و شرح این معانی

[246] فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که چون معجزات قرآن عظیم بسیار است، کدام یک تقریر توان کرد؛ و بیان آن که عظمت موجب تحیر است؛ و تمثیل به حال جواهر و جوهری و غیره؛ و ذکر آن که چون مقدم قوم بداند دیگران متابع شوند؛ و تمثیل به جامه که در ختای نمودار استادی را بافته باشند و اینجا مثل آن ببافند، و به تیراندازی که بر سرآمده باشد و دیگری بهتر از او نیندازد.

فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که به وقت استعمال بیان اعجاز قرآن، دوستی از تفسیر آیت (و ما تلک بیمینک یا موسی)2 و زیادت تقریر موسی بر مقدار کفاف سؤال کرد، و برفور وجهی روی نمود و آن را در این رساله نوشت.

فایدهآ پانزدهم: آغاز شروع در آیت مذکور؛ و تقریر آن که سؤال یا از غایب باشد یا از حاضر، و سایل یا بر آن واقف باشد یا نباشد، و مسئول یا عاقل و کافی و واقف آن باشد یا نه، و آن که عاقل را جواب باید گفت تا پسندیده باشد.

فایدهآ شانزدهم: تقریر آن که موسی جواب سؤال در حالتی گفت که بعد از ندای حق و چندین مواعظ و نصایح که آیات ماقبل به آن ناطق است این سؤال رفته بود، و میدانست که حق تعالی واقف است، پس سؤال یا ms008 به طریق انکار و بازخواست باشد یا از احوال و فواید عصا؛ و جواب انکار را مقدم داشت تا اگر منجح نباشد متنبه گردد.

فایدهآ هفدهم: تقریر وجوهی که در آن صورت موجب انکار و بازخواست تواند بود، و تطبیق هر یک از کلمات موسی - علیه السلام -بر یکی از آن وجوه و آن که بعد از آن لفظی که متضمن سایر وجوه تواند بود بگفت، و هو قوله: (و لی فیها مآرب أخری)3. فایدهآ هجدهم: تقریر معانی مذکور به وجهی روشنتر؛ و ذکر آن که هر چند حق تعالی آن سؤال جهت آن فرمود تا معترف شود که عصاست و فی الحال آن را بازگرداند، لکن وجوه باز خواست مذکوره نیز در آن ضمن بود، تا چون به دعوت خلق میرود، متنبه گشته آن دقایق را رعایت کند.

فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که این همه معانی مذکوره مطابق الفاظ این آیت است و یک معنی از جمله معانی آن بیش نیست، و هیچ عاقل منکر مطابقت و مناسبت آن نتواند شد؛ و چون چنین باشد و اضعاف آن در آن مندرج، چگونه خلق از آن عاجز نیایند؛ و معجزی از این معظم تر نتواند بود.

فایدهآ بیستم: تقریر آن که وجهی دیگر بر آن که معجزات قرآن زیادت از دیگر معجزات است آن است که تصرفات انسان در متناهیات منحصر است و معانی قرآن نامتناهی است، لاجرم بیش تر باشد؛ و عوام در محسوسات صناعات باریک عجب دانند و دریابند، و فهم معانی عمیق قرآن مؤیدان توانند، و ادراک آن حقایق حکما و اولوا الالباب.

فایدهآ اول: آغاز شروع و تقریر آن که مفسران یا حقیقی باشند یا غیرحقیقی؛ و هر یک از این دو فرقه سه قسماند؛ و تعداد آن اقسام ششگانه.

فایدهآ دوم: شرح احوال قسم اول از اقسام سهگانهآ مفسران حقیقی و تقریر آن که شخصی مؤید تواند بود که از طبع و عقل ms009 خود وجوه تفاسیر گوید که چون تتبع کنند مخالف نص و عقل و روایات نباشد.

فایدهآ سوم: تقریر تفسیر (الم ذلک الکتاب)1 الی قوله (هم المفلحون)، و توفیق معانی مذکوره با آن به هم؛ و تمثیل به آن که استادی ماهر باید تا صناعات باریک را درتواند یافت.

فایدهآ چهارم: تقریر آن که چون به مقتضی آیات و احادیث، عرصه تفسیر کلام الله فسحتی دارد که اگر لایزال تفاسیر متنوع گویند منقضی نشود، و مایهآ آن چندان که کمی بدان راه نیابد، و راسخان به کنه بعضی از آن رسند و غیر ایشان را شروعی نه.

فایدهآ پنجم: تقریر معنی طریق العقل واحد بر آن وجه [که] نه طریق یکی است، بلکه مرکز و مقصد یکی است؛ و بیان آن که دو کس را در همه وجوه مرتبه و طریقه و سلوک یکی نباشد، و همچنین علم و نجات به همه وجوه متساوی نه و شکل و طبیعت نیز همچنین، و تأویلات قرآن همچنین؛ و ذکر سؤالات که پادشاه اسلام -خلد ملکه - در باب سبب اختلاف آشکال فرمود و جواب آن که تقریر رفت و پسندیده داشت.

فایدهآ ششم: تقریر [آن که] معانی قرآن به تفسیر مفسران ماضی و حال و مستقبل منقضی نگردد، و به نصوص اجازت داده بل ترغیب فرمودهاند تا از تأویلات، که حقایق و دقایق تفسیر آن است، هر یک به قدر استعداد بگویند و بنویسند، و به راسخان حوالت فرموده و ایشان همواره خواهند بود و موقوف بر دانستن لغت و نحو و صرف و مطالعه کتب دیگران نیست.

فایدهآ هفتم: تقریر آن که قسم دوم از مفسران حقیقی کسانی باشند مستحضر تفاسیر مفسران متقدم و همچنان نقل و روایت کنند و از طبع خود در آن تصرفی نداشته باشند؛ و بیان آن که قسم اول به ایشان نرسند؛ و بیان صحت و اعتبار نقل و روایت.

فایدهآ هشتم: تقریر آن که قسم ms010 سوم از مفسران حقیقی کسانی باشند که بر قسم اول و دوم قادر، و آن اکمل و اشرف است و نور علی نور؛ و بیان آن که علم سه قسم است: آن که به بسیاران داده، و آن که به بعضی مخصوص داده، و آن که کسی را در آن شروع نیست؛ و ذکر آن که مؤید را به نقل از متقدمان احتیاج نباشد. [247] فایبهآ نهم: تقریر معنی حدیث «من فسر القرآن برأیه فقد کفر» به هر دو روایت، و شرح و تفصیل شرایط و وجوه آن؛ و ذکر آن که احوال و اقسام سه گانه مفسران غیرحقیقی در ضمن معنی حدیث مذکور مندرج است. فایدهآ دهم: شروع در تقریر آن که تفسیر چه باشد و چند نوع است، و فرق میان تفسیر و تأویل، و شرح و بیان و معنی و ذکر شرایطی که بر مفسران حقیقی واجب باشد که رعایت کنند، و نقل آنچه در این باب مفسران گفتهاند. فایدهآ یازدهم: آغاز شروع در آنچه این ضعیف را در بیان این معانی روی نموده؛ و

فایدهآ دوازدهم: تقریر معنی تفسیر و تأویل به حسب لغت و اصطلاح اسلامیان؛ و بیان آن که تأویل معنیای باشد در غایت عمیقی که غیر از راسخان دیگری نداند و چون در غیر آن استعمال میکنند ناپسندیده است؛ و تمثیل به تاجی که آن را پیمانه سازند.

فایدهآ سیزدهم: آغاز تقریر شرایطی که بر مفسران رعایت آن واجب باشد، و ذکر آن که هر چند از ابحاث سابقه بیش تر آن شرایط معلوم گشت لکن چند وجه دیگر هست: موافقت سنت و جماعت، مطابقت با لفظ، توفیق با ماقبل و مابعد، مناسبت با اقوال حکمای حقیقی، رعایت شرایط «کلموا الناس ms011 علی قدر عقولهم».

فایدهآ چهاردهم: تقریر فواید محافظت اسرار، و خللها که از افشای آن بادید آید، و تمثیل آن به حال معتمدان پادشاه و آنچه ایشان در زبان آرند از قضایای واقع و غیر واقع.

فایلهآ پانزدهم: تقریر آن که به حکم مقدمات مذکوره اگر مفسر خواهد که تفسیری دقیق عمیق گوید باید که موافق منقول و معقول باشد، و هر که این طریقه پیش گیرد اکثر حقایق معانی تقریر تواند [دانست] و به فهم هر کس که خواهد تواند رسانید.

فایدهآ اول: مقدمه در باب آن که واجب است که هر کس وجود خیر و شرو کیفیت آن و بعضی انواع و اقسام و مراتب آن که بنیاد ثواب و عقاب در آن است داند؛ و تمثیل به آن که قیاس بر نفس خود باید کرد و آنچه به خود نپسندند به دیگری نباید پسندید و از مکافات باید اندیشید.

فایدهآ دوم: تقریر آن که عموم اهل عالم متفقاند بر وجود خیر و شر، و حق تعالی در باب مکافات و مجازات نیکی و بدی آیات فرستاده، و ذکر آن که در (ما أصابک من حسنة فمن الله و ما أصابک من سیتة فمن نفسک)1، تناقضی مینماید، و تحقیق آن.

فایدهآ سوم: تقریر آن که تا شر تصور نکنند وجود خیر معلوم نگردد و شرح معنی «و بضدها تبین الاشیاء.» فایدهآ چهارم: تقریر آن که اکثر اشیاء که مردم آن را شر شمرند از فایدهای خالی نباشد، بلکه بعضی آن است که شر پندارند و نباشد، کما قال تعالی: (عسی آن تکرهوا شیئا و هو خیر لکم)1.

فایدهآ پنجم: تقریر آن که هر چه حق تعالی به بنده دهد و جهت سرانجام او مقدر فرموده صلاح او در آن تواند بود؛ و آنچه گویند عاقبت خیر باد مجازی است، چه سرانجام کس نباشد الا آنچه خیر او در آن تواند بود؛ و تمثیل به اطبا که ms012 معالجات متنوعه کنند.

فایلهآ ششم: تقریر آن که شر چهار قسم است: آن که شخص از آن متنفر باشد و نفع او در آن؛ آن که آن را دوست دارد و او را مضر؛ آن که شر آن موقوف قضا باشد، چون زمان و مکان و نوع و نسبت و بعض، و شرح این معانی به امثله و نظایر؛ آن که بلاکلام شر باشد، چنان که شریر منتهی باشد و نظر او بر شر مطلق. فایدهآ هفتم: تقریر آن که مکافات خیر و شر چرا بعضی در دنیا میرسد و بعضی به عقبی حوالت است، و اولیا در بلاها میباشند و فسقه در آسایش؛ و ذکر آن که هر کس در آن باب به گمان سخنها گفتهاند، و حقیقت آن چنان است که میفرماید (فمن یعمل مثقال ذرة خیرأ یره) الی آخره. فایدهآ هشتم: تقریر آن که هر عمل که از شخص در وجود آمده و میآید و خواهد آمد همه حق تعالی فرموده، و تحقیق این معنی و بیان وسایط و آلات؛ و تمثیل به حال پادشاهان که سایسان داشته باشند و ترتیب اصطبل و به فرمان ایشان که در ولایات دور لشکرها شوند و فرمان برند؛ و اشارتی به معنی بالسلطان ظل الله فی الارض». فایدهآ نهم: تقریر احوال واسطه مکافات خیر و شر که آفریده و ذکر آن که چون اشیا مختلف الاحوال اند، مکافات نیز همچنان باشد درکم وکیف و به حسب زمان و مکان، و

فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که چون در هر زمینی گیاهی روید2 و آن را خاصیتی باشد و زمین از عناصر مرکب است و بدن انسان همچنین و روحانی نفس3 به زواید دارد و اشرف مخلوقات است، باید که اختلاف خواص او بیش تر باشد؛ و تمثیل به تأثیر از ادویه مسهل و غیره، و آن که ممکن نباشد که خاصیتی اثر نکند لکن دیر و زود باشد، و در بعضی امراض تا تمام تناول نکنند اثر نکند؛ همچنین تأثیر اعمال در دنیا باشد و تمام در عقبی تواند بود.

[248] فایدهٔ‌ سیزدهم: تقریر تفسیر آیت (و نضع الموازین القسط لیوم القیمة )4، الآیه، و آن که در آن روز حقیقت محاسبه اعمال معلوم گردد؛ و تمثیل به حال تجار که در سفرها کسب و خرج کنند و چون به خانه رسند محاسبه زیادت و نقصان آنجا محقق گردد؛ والسلام.

فایدهآ اول: ایراد آیات و احادیث که دلالت میکند بر آن که اجر اعمال حسنه زیادت از مثل آن و به اضعاف می رسد و جزای سیئه مثل آن میباشد.

فایدهآ دوم: تقریر آن که اگر پرسند موجب این اختلاف مذکور چیست؟ گوییم: هر چند مفسران تفسیر این آیات نیکو گفتهاند، ms014 آنچه این ضعیف را در خاطر میآید موجز بگوید، و چون توفیق تفسیر تمام قرآن یابد هر یک را مشروح تفسیر کند؛ و ذکر مقدماتی که این تقریر را ضروری است.

فایدهآ سوم: تقریر آن که اولی چنان دید که اول آیت (ما آصابک من حسنة فمن الله) را تفسیر کند و بیان آن و رفع اختلافی که در معانی آن مینماید، بدان طریق که آنچه به فرمان کنند منسوب به آمر باشد و آنچه برخلاف فرمان کنند نسبت آن به فاعل بود؛ و امثال و نظایر این بحث.

فایلهآ چهارم: تقریر آن که رسیدن خیر و شر به واسطه اعمال حسنه و سیئه بر آن وجه است که در رسالهآ متقدم یاد کردیم؛ و تمثیل آن به خواص گیاهها و ادویه کرده شد.

فایدهآ پنجم: تقریر آن که جواب اصلی آن است که هر حسنه و سیئه را خاصیتی باشد و هر آینه خاصیت آنچه به فرمان کنند زیادت بود، و مطاوعت2 را نیز خاصیتی باشد و آن زیادت از مجرد عمل باشد؛ و تمثیل به سود و زیان متاعی که به دیناری بخرند و بازفروشند؛ و کسی که به فرمان پادشاهی یا امیری معاملهای کند و پسندیده افتد، و اگر گناهی کند مجازات به مقدار آن باشد و عفو نیز ممکن. فایدهآ ششم: تقریر آن که هر حرکتی و [هر سخنی]3 را خاصیتی علی حده هست و حقیقت آن انبیا دانند، و خاتم النبیین - صلعم - بهتر و بیشتر؛ و حق تعالی کماهی آن فرموده، چنان که در حق شب قدر؛ و با وجود ارشادات معتقدان را اشتباه میافتد و نامعتقدان را ضلالت زیادت میگردد، و جای تحیر نیست؛ و تمثیل به زره و زنجیر که اطراف آن پیدا نباشد و چندان که بیشتر بدانند نادان تر باشند.

فایدهآ هفتم: [ازاین که آجر حسنه آضعاف آضعاف عمل باشد، درازی عمر و آنچه که پیش همه کس مصطلح ms015 است که گویند در عمر برکت باشد معلوم میگردد]1

فایدهآ هشتم: آغاز شروع در بیان آن که جزای اجر اعمال حسنه بعضی را ده چندان و بعضی را زیادت و بعضی را به غیر حساب؛ و ایراد آیاتی که دال است بر این اختلاف؛ و ذکر آن که اختلاف در جزای آن اعمال به حسب اختلاف احوال اعمال است مانند تای نان دادن و جملهآ مال ایثار کردن. و تمثیل به آن که اسبی پیشکش کنند تا (یا؟) هر چه داشته باشند، خاصه به گاه جهاد.

فایدهآ نهم: تقریر تفسیر (من ذا الذی یقرض الله قرضأ حسنا فیضاعفه له آضعا فأ کثیرة) و بیان انواع واقسام قرض.

فایدهآ دهم: آغاز شروع در بیان آن که اجر صبر چرا به غیر حساب فرموده و ایراد آیات و احادیث که دال است برآن، و ذکر آنچه در تعریف صبر گفتهاند.

فایدهآ یازدهم: تقریر آن که مرتبه صبر و صابران بغایت عظیم نهاده و بر نماز که رکن اعظم ایمان است مقدم داشته؛ و بیان وجه این تقدیم.

فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که لفظ صبر بر احوال و معانی و اقسام بسیار دلالت میکند، بعضی عام و بعضی خاص؛ و مثال هر دو، و شروع در تقریر اقسام آن. فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که یک قسم از صبر آن است که صبر کند بر امتثال اوامر و نواهی؛ و مثال مر یک از آن.

فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که قسمی دیگر صبر است بر کار جهاد و غزا تا غایتی که جان دریغ ندارند؛ و ایراد آیاتی که دال است برآن.

فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که قسمی دیگر صبری است که موقوف باشد بر صبر غیری، و آن را مصابرت3 گویند؛ و بیان آن و معنی (اصبروا و صابروا)3، الآیة.

فایده شانزدهم: تقریر آن که قسمی دیگر آن است که هر چه از شخص صادر شود در حد اعتدال باشد و ms016 به اسراف نینجامد؛ و ایراد آیاتی که دال است بر آن و بر مذمت اسراف.

[249]) فایدهآ هفدهم: تقریر آن که قسمی دیگر آن است که شخص به جاه و مال تکبر و عجب نکند و طریقهآ قارون نورزد؛ و ایراد آیات که در شأن او نازل شده و آیاتی که دال است بر این معانی.

فایدهآ هجدهم: تقریر آن که مرتبهآ صابر به جایی رسد که محقق بداند که مکاره و مراغب1 از طبیبی حاذق است و متضمن مصلحت و علاج او؛ بدان سبب فرق نکند، بل مکاره را راجح داند؛ و تحقیق این معنی و تمثیل به حربا2.

فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که حق تعالی جهت آن اجر صبر به غیر حساب فرموده که این همه معانی مذکوره در آن مندرج است و بی آن صورت نبندد، و لهذا رسول - علیه السلام -فرموده: «الایمان نصفان؛ نصف صبر ونصف شکر».

فایلهآ بیستم: تقریر آن که وجهی دیگر آن است که به غیر حساب را دو معنی است: یکی آن که زیادت از دیگرها باشد، و هر صابری را قسمی به غیر حساب باشد؛ و دیگر آن که سایر اعمال و چیزهای دیگر داخل صبر است؛ لاجرم اجر آن به غیر حساب باشد. فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که عطیه به غیر حساب بر چه وجه و چگونه باشد؛ و تمثیل آن به مجاهد و بیان احوال ایشان و شهدا و ایراد آیاتی که در شأن ایشان نازل شده، و حال غزات3 که چون به پادشاه عرضه دارند نواخت و انعام او زیادت از مقرر فرماید و دیگران را مقرر به موجب دفتر؛ و ذکر آن که مؤمنان را به شرط صبر وعدهآ غلبه فرمود، و آیاتی که دال است بر آن. فایدهآ بیست [و] دوم: تقریر حکایتی که به وقت آن که این ضعیف به نوشتن این رساله مشغول بود پادشاه اسلام -خلد ملکه - با مقربان میفرمود در باب ms017 اقسام سخاوت و آن که در مال و جاه و سایر چیزها باشد؛ و ختم رساله بر توفیق آن حکایت با این معانی که در باب صبر تقریر رفت، و استدامت عمر و دولت پادشاه اسلام - خلد ملکه.

فایدهآ اول: تقریر آن که این قضیه که عمر دراز و کوتاه گردد میان عموم طوایف متداول است، و به هر چه گویند، و بهتر آن باشد که معانی آیات که در آن باب آمده بر وجهی تقریر کنند که متناقض ننماید؛ پس پیشتر در آن شروع میکنیم.

فایدهآ دوم: تقریر آن که معنی اجل و حکم به وجوه بسیار و از آیات و احادیث معلوم می شود؛ و ایراد آیت (و لکل امة اجل)1، الآیة؛ و بیان آن که تنها امم انسان مراد نیست، و بیان بسیاری امم از ملائکه و سایر مخلوقات و تمسک به حدیث «لو لا ان الکلاب2 امة»، و ذکر آن که چون در آن حکمتی باشد آن را بیان کنیم و با سر سخن آییم.

فایدهآ سوم: تقریر آن که آنچه فرمود که «لو لا ان الکلاب امة» یعنی هر جسم که آفریده شده واجب بوده که آفریده شود و الا عبثصفتی لازم آید؛ پس کلاب در عداد امت باشد. و بیان آن که مع هذا چرا نجس است و این حکم فرموده؛ و بحث خیر و شر در آفریدن او وحواله باقی به رسالهآ خیر و شر.

فایدهآ چهارم: تقریر آن که آنچه فرموده که «لأمرتکم بقتلها» یعنی چون آدمی که اشرف مخلوقاتاند اگر مفسد باشد واجبالقتل بود، و آن حکم بر پادشاه واجبتر و بر نبی واجبتر؛ در این صورت همان دلیل به قتل رعایت مصالح ملکی و قهر اعدا، و بر پیغمبران لازم که همان معنی صلاح دنیا و عقبای خلایق را به جای آرند؛ و ایراد آیات و احادیث.

فایدهآ پنجم: تقریر آن که سگ از آن قسم است که ms018 موذی است و ایذای او به کمال نه، چنان که از آن مارو کژدم، و خواص نیکو دارد و در امکان که دیوانه شود و مضرتر از آنها باشد؛ لاجرم فرمود که «لامرتکم بقتلها».

فایدهآ ششم: تقریر آن که از «الا فاقتلوا الاسود منها» مراد آن است که چون رعایت هر دو قسم مذکور بر نبی واجب است، و از رعایت یکی اهمال دیگر لازم، در بعضی که شر بدان بیش تر منسوب است آن حکم میرود؛ و بیان مناسبت سیاهی با آن حکم.

فایدهآ هفتم: تقریر آن که چون امت انواع مذکوره را شامل است و اشارت به عموم آن انواع، معنی و حکم آن بر چند وجه تواند بود: یکی آن که هر امتی را اجلی مسمی معین باشد که کم و بیش نشود، و اختلاف آن به حسب نوع و صنف و شخص و بیان هر سه قسم.

فایدهآ هشتم: تقریر آن که (ثم قضی أجلا و اجل مسمی)1 هر چند حکم آیت مذکور است لکن تنها به انسان تعلق دارد و خطاب با او؛ و بیان معنی آیات و احادیث که در باب طول عمر آمده، و ذکر آن که این معنی مجرب است و نقل آن از جمیع طوایف متواتر. فایدهآ نهم: تقریر آن که چون معلوم شد که صدقه و اعمال حسنه موجب رد بلا و درازی عمر است، مردم را از ظاهر آیت (فاذا جاء اجلهم)2 شبهتی و ترددی بادید میآید، و لا شک در ضمن آن معنی دقیق باشد، و توضیح و بیان آن از لوازم. فایدهآ دهم: تقریر آن که در توضیح آن معنی اولا واجب است که معنی لفظ اجل و وجوه استعمال آن بیان کنند؛ و علمی که از آن حاصل شود از مجرد لفظ آن حاصل آید یا به مشارکت دیگر الفاظ. فایلهآ یازدهم: تقریر آن که اجل مخصوص به زمان وفات نیست بل عبارت است ms019 از میعاد قضیه یا کاری که به آخر رسد و در آن تقدیم و تأخیر نباشد؛ و ایراد آیاتی که دال است بر این معنی. فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که معنی حقیقی لفظ اجل لازم نیست که جهت شیء معین باشد و جهت دیگر اشیاء نه، بل این لفظ را جهت هر چیز که احتمال میعادی داشته باشد گویند؛ پس جمله ماسوی الله را توان گفت. [250] فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که از تقریر مذکور لازم میآید که میعاد و اجل پیش از آفرینش و بعد از آفرینش بوده باشد؛ و از آن پیش از آفرینش میعاد خلقت اولاست که در علم او تعالی مقدر بوده که مخلوقاتی بر این وجه بیافریند. فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که میعاد و اجل بعد از آفرینش بر سه قسم باشد: متعلق به

فایدهآ شانزدهم : تقریر آن که میعاد و اجل هرکس و هر چیز به هم نماند، چه به حسب جنس و نوع و صنف و شخص متفاوت است؛ و تمثیل به اختلاف مساکن ولباس که جهت جمله یک لفظ گویند و ایراد بعضی امثال آن؛ و ذکر آن که موعد و اجل به هر معنی در2 قرآن آمده و عاقل باید که هر یک به جای خود فهم کند.

فایدهآ هفدهم: تقریر آن که میعاد یا مستقل ms020 و معین است هم در علم وهم در زمان، و تغییر [و] تبدیل وتقدیم [و] تأخیر [را] در آن مجال نه، چون فصول سال؛ یا غیر مستقل، و آن نامعین باشد هم در علم و هم در زمان، چون شدت گرما در تابستان و شدت سرما در زمستان و اختلاف مقادیر اوقات وساعات.

فایدهآ هجدهم: تقریر [آن که] در میعاد اجل فصول سال یمکن که به اسباب و عوارض اختلاف بادید آید، و از آن شدت گرما و سرما همچنین؛ لکن هر کس خواهد که اجل چیزی که موافق طبع او نباشد واقع نشود، و بسطی در این معانی.

فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که مواعید و آجال و امور و احوال و معاملات و اعمال انسان بسیار تواند بود و وقوع آن متفاوت و مختلف [و] مستقل و غیر مستقل؛ و تمثیل به تعلیق طلاق به زمانی معین و به موعد تب ربع.

فایدهآ بیستم: تقریر آن که اصطلاح مستقل و معین در علم و زمان این ضعیف اختراع کرده؛ و آن که خلاصهآ ابحاث آن است که به موجبی که در آجال فصول سال و موسم سرما و گرما به حسب عوا[راض اختلاف افتد، در آجال آدمی نیز به حسب اعمال حسنه و سیئه همین معنی تواند بود.

فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که چون فواید آن معاینه میبینند همواره به تدبیر احوال بدن و نفس و اسباب بقای آن مشغولاند؛ و استدلال به سلاح پوشیدن انبیا خصوصا داود، و آن که عموم عالمیان بل جمیع حیوانات به این معانی و خوف مرگ بی هنگام مشغولاند، و چگونه توان گفت که جمله باطل و عبث است.

فایدهآ بیست [و] دوم: تقریر آن که با وجود چندین دلایل قطعی که مشاهد است حق تعالی جهت رحمت و شفقت انبیا [و] کتب فرستاده و ارشاد کرده و این آیات رفع شبهت را فرموده، و هنوز در اشتباه و ms021 حیرت میمانند؛ و نشاید که به واسطه شبهتی که در آیتی نماید منکر چندین آیات و دلایل معینه شدن. فایدهآ بیست [و] سوم: تقریر آن که چون معنی معاد و اجل و وجوه تفاوت آن معلوم شد آن شبهت برخاست و آنچه حق تعالی آیت اذا جاء، الآیة، و هو الذی، الآیة، فرموده در آن نسخ نگفتهاند و نتوان گفت؛ و اشتباهی که نماید از قصور فهم باید دانست. فایدهآ بیست [و] چهارم: تقریر آن که هر چند آنچه گفته شد کافی است، لکن توضیح را میگوییم: حق تعالی میفرماید: خود را دریاب و بدان که چون اجل دررسد لحظهای پساپیش نباشد و فرصت اشتغال به اعمال حسنه ندهد؛ لاجرم در آن باب سعی باید نمود. فایدهآ بیست [و] پنجم: تقریر آن که از جمله حکمتهای الهی در آن که کس اجل خود نداند یکی آن است که مردم همواره حسنه کنند و صدقه دهند تا اضعاف آن یابند و شکر گزارند تا مزید یابند، خاصه در آنچه مراد ایشان بیش تر باشد و آن عطیهآ عمر است. فایده بیست [و] ششم: ایراد آیاتی که مناسبت با این معنی دارد که حق تعالی جهت ارشاد و تنبیه و تحریض فرموده؛ و تمثیل این معنی به آن.

فایدهآ بیست [و] هفتم: تمثیل معنی1 اجل به حال کشتی، و ذکر آن که بطلان آن به و جوه بسیار ممکن است و هر وجهی را دفعی متصور الا پوسیدن که دفع آن نتوان، مگر طریقی که دیرتر پوسیده شود.

فایدهآ بیست [و] هشتم: تقریر آن که چون بدین وجوه تفسیر این آیات کنند هیچ تناقضی ننماید و شبهتی نماند، بل واقع چنین است؛ و حق تعالی امثله اشیا برابر چشم نهاده، به واسطه قصور فهم تحیر در خواطر نتوان گذاشت و آن را رفع باید کرد.

فایدهآ بیست [و] نهم: تقریر آن که بر مقتضی این مقدمات هرکس که عمر دراز ms022 و ایمنی از بدیها خواهد، فرموده او مناسب رأی علما پیش گیرد؛ و تمثیل به معالجه اطبا و آن که از آن طبیب حاذق مؤثرتر تواند بود، و بحث تفاوت استعدادت.

فایدهآ سیام: تقریر آن که هر چند غرض از آیات و احادیث آن است که بدان عمل کنند و فواید آن بیابند، لکن در تأویلات و تکرار آن نیز خاصیتی باشد؛ و تمثیل به ادویه که هر چند تناول کنند طلا نیز سازند؛ و تقریر اختلاف فواید آیات و ادعیه به حسب لفظ و زمان و شخص، و بسط آن معنی.

فایدهآ سی [و] یکم: تقریر آن که2 جهت هر کاری و مصلحتی کدام آیت و کدام دعا مستجابتر و لایقتر است، حق تعالی انبیا را از آن اسرار آگاهانیده و معین کردهاند؛ هم بر آن موجب پیش باید گرفت تا از جملهآ آفات ایمن مانذه به مرادات رسند.

فایدهآ سی [و] دوم: تقریر آن که هر لفظی و حرکتی را فایدهای باشد؛ و تمثیل به گیاه و ادویه، و ذکر آن که چون انسان اشرف است باید که خواص و افعال و اقوال او اعظم و اشرف باشد؛ و بیان تعلق به امور دنیا و عقبی و آن که مجموع خواص هیچ به همه وجوه به هم نماند و هر یک به آن خود خرسند، و بیان عظمت باری تعالی در ضمن آن؛ والسلام.

فایدهآ اول: تقریر آن که پیش تر اصل مسأله و محل بحث را تقریر باید کرد تا سخنی که در آن باب رود زودتر به فهم رسد. بدان سبب اول اقوال متکلمان چنان که در کتب کلامی آمده مینویسیم؛ آن گاه در آنچه این ضعیف را روی نموده شروع رود.

فایدهآ دوم: تقریر اقوال متکلمان و حکمای متقدم و متأخر و نقل مذاهب اهل سنت و غیرهم در این مسأله که افعال بنده واقع [است] به قدرت الله تعالی یا به قدرت ms023 بنده یا به هر دو؛ [و] دلایلی که هر طایفه در آن باب گفتهاند از معقول و منقول. فایدهآ سوم: شروع در آنچه این ضعیف را روی نموده و تقریر آن که قدرت و ارادت ازلی از آن حق تعالی است و فاعل و خالق حقیقی او، و قدرتی و ارادتی که در بندگان آفریده و بدان واسطه افعال از ایشان صادر میشود آن نیز بالحقیقة قدرت و ارادت اوست؛ و تمثیل به غلام خواجه و غلام غلام او. فایدهآ چهارم: تقریر آن که حق تعالی بعضی اشیا را بی واسطه آفریده و بعضی به واسطه با و سایط قریب یا بعید؛ و در آنچه جمله را به ذات خود ابداع نکرده سری دقیق است؛ و از فواید آن، دو که ظاهرتر است میگوییم. فایدهآ پنجم: تقریر فایده اول از سر مذکور: و آن آن است تا عظمت و کمال قدرت او ظاهرترگردد؛ و تمثیل به حال پادشاهان که کارها به مقربان فرمایند، و چون بندهای از آن ایشان به مشیت [او] امری عظیم کند عظمت پادشاه در آن بیشتر باشد از آن که خود مباشر آن شود. فایدهآ ششم: تقریر فایده دوم از1 سر مذکور؛ و آن آن است که کمال قدرت در آن نیست که همه کارها به نفس خود کند، بل2 در آن است که صفت قادری به غیری تواند بخشید؛ و فایدهآ واسطه اظهار این معنی است. فایدهآ هفتم: تقریر آن که از این جهت است که ذکر رفت [که] موحدان وسایط را در میان نمی بینند؛ چه، قادر حقیقی اوست و دیگران به طریق مجاز این اسم مییابند؛ و

فایدهآ هشتم: تقریر آن که چون نیک تأمل کنند میان ارباب مذاهب در این مسأله از راه حقیقت هیچ خلافی نیست؛ همین مقدار است که [بعضی] به واسطه نظر میکنند و ms024 بعضی نه، و شرح حال هر یک. فایدهآ نهم: تقریر آن که اگر1 عموم خواص اهل علم از راه انصاف در آیند و تأمل کنند تمامت دانند که فاعل علی الاطلاق و قادر بر جمیع ممکنات از افعال بندگان و غیرها اوست نه غیر. فایدهآ دهم: آن که از2 مباحثی که بدین مسأله تعلق دارد یکی معانی آیت (ما اصابک من حسنة فمن الله» 33، الآیة، است؛ و تحقیق آن چنان که فعلی که مأمور4 بر وفق امر آمر کند منسوب به آمر باشد و آنچه بر خلاف آن کند منسوب به او بود نه به آمر؛ و تمثیل به حال پادشاه و دو کس را که امری فرماید.

فایدهآ یازدهم: تقریر آن که مباحثان در چنین معنی دقیق یا به منقول گویند یا به معقول، و قائلان به منقول باید که آیتی را نامعتقد نباشند و یکی را دستور ساخته چندین آیت دیگر را مهمل نگذارند؛ و معتقدان قرآن اگر اشتباهی بینند دانند که از قصور فهم ایشان است، پس باید که تتبع و تدبر کنند تا نور بیابند.

فایلهآ دوازدهم: تقریر آن که معقولگویان نامعتقد منقول باشند؛ و به هر حال باید که هر چه گویند مناسب معقول باشد، و به شبهتی که روی نماید منکر مجربات و امور محسوسهآ مشاهده نشوند و متناقض نگویند و توفیق میان مختلفین اندیشند و تمییز اشیا توانند؛ و تمثیل به آن که پادشاه خلعت مختلفه جهت اقوام مختلف فرموده باشد، و به حال اطبا که ادویه را ندانند5 و غلط کنند و آنان که دانند.

فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که ضرورت باشد به انصاف آن که آیتی را که هر طایفهای به وجهی قایلاند [و] تمسک بدان کردهاند جمله را تفسیر به وجهی اندیشند که متناقض

فایلهآ چهاردهم: تقریر آن که موازنهآ معانی عظیم مشکل است خصوصا چون دقیق و عمیق باشد؛ خاصه چون بعضی آن باشد که در تحت عبارت نیامده و اگر آمده مرموز گفته شده، و بعضی آن باشد که هر کس فهم نکند و در آن سرگردان شود؛ و از قرآن خوانان که دعوی قرآن خوانی کنند این معنی عجبتر است. فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که موازنهآ معنی دقیق کسی داند و تواند که راه توحید سپرده باشد و معثرات1 را از راه برداشته، و چون بازگردد منازل شناسد و احوال داند؛ و هر کس که نه چنین باشد هر چه گوید به تخمین بود. فایدهآ شانزدهم: تقریر آن که هیچ سخنی نباشد که آن را بر چند وجه حمل نتوان کرد؛ مستحسن و غیرمستحسن؛ لایق ونالایق؛ و در هر موضعی از آن غرضی باشد، و عاقل باید که آن را تطبیق با موضع کند و تفسیر مناسب آن گوید. [252] فایدهآ هفدهم: تقریر آن که این ضعیف به قدر فهم خود از اسرار و حقایق معانی که هرکس پیش از این بیان نکردهاند، و اگر بعضی را کرده متفرق و مرموز است، در چند رساله روشن گردانیده؛ بزرگان چون آن را در مطالعه آرند دانند که جمله مضبوط است. فایدهآ هجدهم: تقریر معنی حدیثی که ابوهریره - رضی الله عنه - روایت میکند در باب2 نهی از بحث از قدرو بیان محمل آن نهی به وجوه معقوله دلپذیر. فایده اول: تقریر آن که اهل تناسخ معتقد قدم نفوساند و آن که نفس که مفارق شود فی الحال به بدنی دیگر پیوندد و به حسب اعمال تسفل3 و ترقی کند تا به درجهای که به

فایلهآ سوم: تقریر آن که انتلاف نفس از افراد روحانیات و صفات جوهری آن است؛ و آن که مفردات شریفه با مفردات جمادات نبات شده و همچنین تا حیوان شده و همچنین تا انسان شده و آن مجموع نام نفس ناطقه یافته. فایدهآ چهارم: تقریر آن که «الارواح جنود مجندة» اشارت به آن مفردات است که تألیف پذیرد، و آن مجموع که نفس ناطقه شود اگر از آن یکی زیادت و کم گردد از نوعیت بیرون رفته باشد؛ پس قول تناسخیان به آن که چون ناقص شود به مرتبه حیوان رسد باطل است.

فایلهآ پنجم: تقریر آن که آنچه گویند که نفس سالهای بسیار پیش از حدوث بدن بوده چنان است که چون نفس مؤلف است هر آینه ذوات مفردات بر [او] متقدم بوده باشد؛ و عقل ملائکه نیز پیش از او بودهاند، و نفس ناطقه عبارت از آن است که به بدن انسان تعلق گیرد.

فایدهآ ششم: تقریر آن که چون قدم نفس باطل شد و حدوث آن با حدوث بدن باشد، پس به بدنی دیگر پیش از آن متعلق نبوده باشد؛ و بطلان آن که فیمابعد به بدنی دیگر متعلق نشود، به همین معنی است و به وجهی دیگر که بیان کنیم.

فایدهآ هفتم: تقریر آن که اثبات حشر اجساد به وجوه بسیار به دلایل قاطعهآ ملزم خصم خواهیم کرد، و به اطناب معذور دارند؛ چه، هر چند دفع خصم به یک آلت توان کرد، لکن چون معظم بود احتیاط را آلت بسیار ترتیب کنند؛ و تمثیل به دفع حرارت قوی به ترکیب مبردات؛ و ذکر قول ms027 منکران و میل بعضی حکما و اطبا بدان مذهب.

فایدهآ هشتم: تقریر آن که ایشان میگویند که چنان که مشاهد و معاین است ابدان متحلل میگردد، پس ممکن نباشد که به همان بدن زنده شود؛ و این ضعیف قضیه بدل مایتحلل را مسلم داشته بیان میکند که حشر به همان بدن باشد.

فایدهآ نهم: تقریر آن که بدل مایتحلل وقتی تواند بود که نفس و روح با بدن است، و چون مفارقت کرد محال باشد؛ و تعجب از غفلت خلق از این معنی، و شرح آن که هیچ جزوی تلف نشود، و بعد از آن به موجب اول جمع شده بدن گردد. فایدهآ دهم: تقریر آن که اگر اجتماع آن اجزا ثانیا عجب دارند، گوییم عجبتر آن باشد که جمع نشود؛ چه، از اشیاء معد معین چیزی ساختن آسانتر باشد از نامعین؛ و بیان این معنی به شرح حال استعداد بدن مرنفس را و بقای آن. فایلهآ یازدهم: تقریر آن که اگر گویند بدن اولین که به مناسبت جمع شد متحلل شد، و تا آخر عمر همچنین مجتمع و متبدل شد؛ لاجرم از آنچه باید زیادت باشد؛ گوییم هر مزاجی را دو طرف هست و فسحت تفاوت دارد و از حیز خود بیرون نرفته باشد.

فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که جوابی دیگر آن است که هر کدام از اجزای اولین و آخرین که تصور کنند جزو او باشد نه غیری، و جمله یک حکم دارد، و تمثیل به شراب حماض1 که در آب حل کنند و آن که نکنند و برابر هم بنهند، و با آن که از هر ممتزجی قویتر دیگر را مشابه خود گرداند. [253] فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که اگر گویند سلمنا که بدن به حسب مناسبت با نفس بادید آمد و نفس به او متعلق شد، اما بعد حصول کمال نفس از بدن مناسب او نباشد؛ گوییم حشر به آن بدن آخرین خواهد بود، و ms028 حکمت در بدل مایتحلل آن که تا هر دم بدنی مناسب او باشد، و از این دقیقه بطلان تعلق نفس به ابدان. فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که اگر گویند چون به اجزای بسیار متحلل شده و جمله

فایلهآ شانزدهم: ایراد آیات و احادیث که در باب ابدان بهشتیان و دوزخیان آمده؛ و شرح معنی آن بر آن وجه که از خلاصه اجزای بدن بهشتی بیافرینند مناسب کمال او، و از آن دوزخی از مجموع اجزا که به عقوبت ملوث باشد بدنی در غایت بزرگی چنان که در حدیث آمده جهت دوزخی.

فایدهآ هفدهم: تقریر آن که چون نشأت ثانیه اهون2 است از نشأت اولی، به آن طریق که در ابتدا تألف نفس از مفردات روحانیات میبایست و تخمیر طینت آدم و آن معانی بوده، و در آخر هیچ از آن احتیاج نه.

فایدهآ هجدهم: تقریر وجهی دیگر در بیان اهونیت نشأت ثانیه، بدان طریق که در ابتدا میان نفس و بدن آشنایی نبوده و چون الفت [میان] ایشان بادید آمد استعداد جذب یکدیگر حاصل شد؛ و تمثیل کبوتر به برج آموخته.

فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که چون معارض مستبعد دارد و گوید اجزای متحلله با مراکز رفته، مانند قطره که در دریا اندازند، ms029 چگونه جدا توان کرد؛ واجب میشود که ازالت این توهم کنیم بر وجهی که ملزم گردد و اضلال غیری نتواند، و یمکن که عقلای اقوام فهم کنند و نجات یابند. بدین سبب اگر اطنابی رود معذور فرمایند.

فایدهآ بیستم: تقریر آن که بسیار چیز عجبتر از این هست، و چون سبب آن معلوم شده تعجب برخاسته؛ مثل میل عناصر به مراکز، و بخار که ابر و باران میشود، و کتابت

فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که چون این معانی به طریق منقول و معقول ذکر رفت به طریق شرع نیز مثلی معقول آمیز بگوییم؛ و بیان رخصت ضربالمثل به دلیل آیات بینات] که در آن باب آمده.

فایدهآ بیست [و] دوم: آغاز مثل و تقریر آن که چون در بلاد کفر طایفهآ مسلمانان خواستند که بر کفار غالب باشند رسولان به دارالخلافة فرستادند که ما را در فرزندان تجار که از نطفهای متولد شدهاند که از نعمت ما بادید آمده حقی هست؛ عبودیت را دعوی ناکرده التماس می کنیم تا ایشان را جهت نصرت دین اسلام بفرستند.

فایدهآ بیست [و] سوم: تقریر آنچه مر خلیفه تجار را به محکمه فرستاد و رسولان هند دعوی کردند که فرزندان ایشان از نطفهای متولد شدهاند که از نعمت ماست و سیاه پوستان ایشان به ما نسبت بیشتر دارند، به مثابت قطره با دریا؛ و تمثیل به آب کوزه که در حوض ریختند و به طریق شیاع دعوی جزوی از آن کردند.

فایدهآ بیست [و] چهارم: تقریر آن که قاضی با نواب گفت حال بر خلیفه عرضه باید کرد، چه بدین طریق بر همگنان دعوی میکنند، و عاقلی ازیشان گفت زندگانی بر طریقهآ شیخ من باید کرد تا از ms030 امثال این معانی ایمن باشند و ذکر آن که او چیزی که شبهت منت غیر در آن باشد نخورد و از مایه خرج نکند؛ و پرسیدم که چون مشایخ طعام دوستان خوردهاند و شیخ نمیخورد حکمت چیست؟ گفت: طرق تقوی بسیار است، و چون هر کس آنچه تواند به جای آرد نیکو و پسندیده باشد؛ و تمثیل به حال تجار و کسب که بعضی بازحمت تر باشد و بعضی آسانتر.

فایدهآ بیست [و] پنجم: تقریر آنچه شیخ گفت: آنچه تو گفتی تجارت اولین است و آنچه من می کنم تجارت آخرین، و به حکم تخلقوا، الحدیث، اتصاف به صفت رزاقی و غنا1 به قدر وسع لازم، بس ثلث ریع صرف می کنم و ثلئی روز احتیاج را نگاه میدارم و ثلئی به

فایدهآ بیست [و] ششم: تقریر آن که قاضی به حال ایشان ملتفتتر شد، و گفت اگر بینتی دارید بیارید. گفتند: ما را از هر گونه دلایل و علامات است و ترک چهرهای را که خالی سیاه داشت پیش کشیدند و بدان استدلال کردند و قاضی بیتی لطیف برخواند.

فایدهآ بیست [و] هفتم: تقریر آن که اتفاقا رسولان مسلمانان دیگر دیار همان روز برسیدند، بر او همان طریق دعوی کردند، و به چشم و ابروی ترک پسران تمسک جسته در آن آویختند.

فایدهآ بیست [و] هشتم: تقریر آن که چون این دعوی از ممکنات بود و محتمل صدق و کذب و شهادت مطلق در امثال آن متعذر و سوگند بر چنین امری متعذر، صورت ماجرا بر خلیفه عرضه کردند؛ و تعجبها نموده فرمود ایشان را جهت نصرت دین بفرستادند.

فایدهآ بیست [و] نهم: ms031 تقریر آن که چون در وقت ولادت انسان این معانی مذکوره ممکن است، به گاه حشر چرا به همین طریق نتوان گفت که در هر قطره از دریا جزوی از اجزای بدن شخص به اشاعت داخل است.

فایدهآ سیام: تقریر حال قصه مور که دعوت سلیمان پیغمبر - علیه السلام - میکرد و پای ملخ را در دریای عمان انداخته بود و میگفت آب دریا شوربا شده است، و تقریب آن به این معنی؛ والسلام.

فایلهآ اول: تقریر آن که اول معانی الفاظ مذکوره باید دانست و بعد از آن آن که فرق و امتیاز ایشان از همدیگر به چیست، و از بیان آن نقیض هر یک معلوم گردد؛ و ذکر آنچه دیگران در معنی بعضی از آن گفتهاند.

فایدهآ دوم: تقریر آن که این ضعیف را روی نموده که استعداد مرتبهآ اول آفرینش

فایدهآ سوم: تقریر [آن که] از حوالت سعادت با بطن ام لازم نیاید که پیش از آن نبوده باشد؛ بلی اگرگویند سعیدتر شد شاید؛ و تمسک به حدیث کنت نبیا، و ذکر آن که تفهیم را اضافت به بطن فرموده؛ و تمثیل به امیری که به شهری رسد.

فایدهآ چهارم: تقریر معنی آنچه گفتهاند: «الدولة الاتفاقات الحسنة»؛ بدان طریق که مراد از آن اتفاق استعداد و سعادت و طالع نیک و این امور است، نه آن که ناگاه اتفاقی چند از هرگونه افتد.

فایدهآ پنجم: تقریر و تمثیل استعداد و سعادت و دولت به حال تخم و زرع کردن و پروردن آن و اختلاف احوال که در این معنی تخمها را باشد؛ و بیان آن که در ابتدا چون پرورند جمله به هم ماننده باشند و بعد از آن آنچه در هر یک ms032 هست ظاهر شود.

فایده ششم: تقریر آن که کسی را دولت نباشد و اقبال باشد، و به طالع نیک بود و به زمان اقبال برسد، و طالع نبود و در بطن سعید بوده باشد، و در بطن سعید نه و در ازل بوده، و در ابد نیز نه و استعداد داشته.

فایدهآ هفتم: تقریر آن که توفیق آن باشد که هر یک از این مراتب که حاصل شود استعمال در آن بر وجهی او را میسر گردد که خیر و بهبود او در آن باشد؛ و تمثیل به آلتی نیکو که به دست استادی دهند، و به جامهآ نیکو که به و سایط و آلات بسیار حاصل شده باشد و دور بدو پوشند.

فایدهآ هشتم: تقریر آن که انواع توفیق نامحصور است، تا هر کس کدام قسم داشته باشد و چه مقدار؛ و مرتبه اعلای آن مخصوص به نبوت است.

فایدهآ نهم: تمثیل معانی مذکور به حال تخمها و کشتن و پروردن و بار آمدن آن و از آفت نگاه داشتن و فواید آن حاصل شدن و صرف شدن به مصارف نیکو.

فایدهآ دهم: تمثیل همین معانی مذکور به حال شخصی مستعد پادشاهی و اتفاق امرا بر آن و اختیار زمانی نیک و ظهور کفایت جذب قلوب در او و حصول قبول عموم و صدور

فایدهآ یازدهم: تقریر آن که فواید توفیق اعتماد را شاید؛ چه، دولت و مال و پادشاهی بسیار به دست آورده باشند، و چون پایدار نبوده بی فایده گشته؛ و آن که دولت تا پایدار است اقبال و سعادت و خیر با او باشند، و چون برگشت برگردند، و امثله آن.

فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که چون به ارادت و مشیت حق تعالی توفیق رفیق دولت گردد در هر چه شروع نمایند منجح آید، و مادام که به نیاز از حق تعالی طلبد ms033 آن دولت بر او پایدار باشد و توفیق رفیق.

فایدهآ سیزدهم: تقریر کلماتی بر سبیل نصیحت از زبان توفیق با دولت مبتنی بر امر به معروف و نهی از منکر و تحریض بر تحصیل رضای حق تعالی؛ و تمثیل به زره و نور آفتاب. و مخلص آن نصایح آن که چون چنین باشد من و تو و یاران پیشینه با عقل و نفس به هم راضی و مرضی با حضرت حق رویم، و چنان که سعید ازلی آمدیم سعید ابدی باشیم؛ والسلام.

فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که چون گفتهایم که هیچ بنده نداند که حق تعالی او را توفیق آن مقدار داده که اتمام کاری کند یا بعضی یا شروع مجرد، و این ضعیف چون توفیق یافت که این دیباچه را تمام کرد شکر میگزارد و امید می دارد که به حکم (لئن شکرتم لآزیدنکم)1 مهلت و توفیق یابد که تفسیر قرآن به اتمام رسانآد؛ ان شاء الله العزیز؛ والسلام.

فایدهآ اول: خطبه و ذکر سبب شروع و چهار سؤال که رساله مشتمل است بر جواب آن: آن که نفس بعد از مفارقت تا حشر کجا باشد و حال او چگونه؟ آن که چون در نشأت اولی بی بدن نمیتواند بود در آن مدت بی آن چگونه باشد؟ آن که او را در عقبی هیچ

فایلهآ دوم: شروع در جواب سؤال اول و ذکر آن که نفس از جای مستغنی است؛ و بیان آن که در نشأت اولی به بدن محتاج بوده تا کمال حاصل کند؛ و بحث آن که انواع کمال نامحصور است، خاصه کمال انسان که بدین عظمت است و جهت مناسبت به او ارزانی داشته ms034 و انسانیت عبارت از نفس با بدن به هم است.

فایلهآ سوم: تقریر آن که حق تعالی مخلوقات را به ارادت و صفت خود آفریده بر وجهی که به همدیگر احتیاج دارند؛ و مکافات در طبیعت مرکوز گردانیده؛ و آن که احتیاج انسان از آن جهت زیادت است که شرف در او بیش تر است، پس عجب او زیادت باشد؛ احتیاج او نیز زیادت گردانید تا متنبه گردد و مغرور نشود و به کفر و دعوی الؤهیت نینجامد.

فایدهآ چهارم: تقریر آن که مکافات بیارادت تصور نتوان کرد و آن در شهوت1 و تناسل و توالد و نشو و نما در حیوانات و نباتات مرکوز، تا به واسطهآ آن مکافات میتوانند کرد؛ و شرح و بسط این معانی.

فایدهآ پنجم: تقریر آن که مکافات مطلقا هم در دنیا و هم در عقبی متصور است، و بقای نوع به دنیا تعلق دارد و جزویات مکافات همین جا منقضی شود؛ اما آنچه کلی است و به نوع اشرف که انسان است متعلق در عقبی باشد، ابدی در بهشت یا دوزخ، و مضرت و منفعت به اختیار صاحب قدرت تواند رسانید. فایدهآ ششم: تقریر آن که احتیاج نفس به بدن جهت وصول به کمال مبرهن است؛ و تمثیل آن به قالب که جهت چیزی سازند؛ و بیان آن که چون بدن را این حق بر نفس ثابت است در عقبی نفس به مکافات آن بدن را به کمال رساند، یعنی مؤبدا با خود میدارد. فایدهآ هفتم: تقریر آن که چون بدن خسیس نفس شریف را به مراتب بزرگ می رساند و آثار آن نفس را مؤبد میماند مجازات او نیز به مثل تواند بود؛ و شرح این معنی که بدن در

فایدهآ هشتم: تقریر آن که کمال نفس بی بدن چگونه متصور ms035 باشد، و اقامت دلیل بر آن از گذشتن بر دوزخ و پاک شدن و احوال آن مراتب؛ و ذکر آن که آلت آن کمال آلتی است که هم به آلت بدن حاصل شده؛ و تمثیل آن در محسوسات به آلات صناعات و در معنوی به موسیقی و احوال حواس سلیمه.

فایلهآ نهم: تقریر آن که هر چند اکثر خلق را تصور افتاده که کمال به واسطهآ بدن باشد، و آن چنان است؛ لکن بعضی مطلقا به واسطهآ بدن فحسب باشد، و بعضی هر چند سبب اول بدن بود لکن سبب ثانی واسطه شده؛ و تمثیل به حال مایه و کسب که مایهآ ثانی شود و نمودار تحصیل احکام از حکام شهری و از وزرا و امرا.

فایدهآ دهم: تقریر آن که هر چند در این معنی این ادله و براهین کافی است، لکن توضیح را یک دو مثال دیگر میگوییم: اول آن که آنان را که [در] بدو فطرت قسم علوم فطری بیش تر افتاده باشد احتیاج ایشان به بدن کم تر بود؛ دیگر آن که بسیاری علوم به آلتی محتاج باشد و بعد از حصول بیندازند؛ و تمثیل به خیک و سباحت1 و عقد انگشت2 و خواب که بینند، و بسط این معانی.

فایدهآ یازدهم: تقریر آن که چون مقرر شد که بی واسطه بدن کمالی خواهد بود و بر نفس مکافات بدن واجب، باید که هر نفسی بعد از مفارقت مجرد جایی باشد که نمودار آن به مثال خواب بازنموده شد، و اما در رنج و اما در راحت؛ و بیان اختلاف مراتب نفوس در این معنی؛ و تمثیل اختلاف زمان در آنجا به حال تجار در بندرها، و روز حشر به روز موسم.

فایدهآ دوازدهم: تمثیل آن که مکافات بر چه وجه باشد و احتیاج بدان به چه نوع تواند بود به حال بچه از آن وقت که در مشیمه باشد تا زادن و پرورده شدن و ms036 به بلوغ و کمال رسیدن و احتیاج به سعی مادر و پدر و آن معانی.

فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که تعزیت بدن را میدارند، چه نفس نمیمیرد؛ و سبب احترام قبور و بحث رسم بت پرستان در سوزانیدن میت و حکایت شارین و سؤالی که [پادشاه اسلام] -خلد ملکه - در آن باب فرمود و جوابی که روی نمود و عرض افتاد؛ و بیان حکمتی دقیق در آن باب.

فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که مجموع این تمثیلات و احوال که شرح داده شد دال است بر آن که به واسطهآ محافظت نفس بدن را حالتی پیدا شود که قابلیت تغیر در او نماند و مخلد گردد، و حال بدن به تکمیل نفس به جایی رسیده که با نفس عروج کرده؛ و تمثیل به شکر که در آب روان شود، و شرح چگونگی آن حال در عقبی و آن که حال روحانیات بر ضد آن باشد.

فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که ممکن است که نیکویی که نفس از بدن یافت به حکم «عشر امثالها» ده چندان به حکم باری تعالی بکند لایزال؛ و دلیل بر این معنی آن که با هم باشند و پیرنشوند؛ و لطیفهای در آن باب که اگر این معنی در این دنیا بودی هرگز آدمی نمردی؛ و تمثیل و استدلال به آن که پیشینگان عمرهای دراز یافتهاند.

فایدهآ شانزدهم: تقریر آن که چون به اسباب و وجوهی که تقریر رفت نفس تکمیل بدن کند و ایام نشو و نما مایه باشد و به موجب «عشر امثالها» بر آن زیادت گردد ابدا خلل نیابد؛ و در نشو و نما عجایب بسیار است؛ و تمثیل به سم چهاربایان و چیزهای سریع الزوال که با بطئی جمع کنند و مدتی بماند.

[256] فایدهآ هفدهم: تقریر آن که چون به اسباب مذکوره نفس و بدن متصل گردند تصور ثبات و خلود ایشان لازم باشد، و هر آینه نفوس کامله در نعیم ms037 ابدی و شریره در عذاب جاوید باشند؛ و تمثیل به مصحاح قوی مزاج و ایراد بعضی آیات که در باب حال هر دو طایفه نازل گشته. فایدهآ هجدهم: تقریر آن که اگر چه احوال و سبب و غرض مکافات گفته شد، تنبیه کاملان را مثالی میگوییم؛ و تمثیل به حال ایاز، غلام سلطان محمود، و پوستین کهنه که نگاه میداشت و هر روز بدان نگاه کرده شکر نعمت سلطان میگزارد و هیچ عجب نمی آورد.

فایدهآ نوزدهم: آغاز شروع در جواب سؤال آخرین که خرابی عالم چرا و بر چه وجه تواند بود؛ و تقریر آن که نصوص در این باب کافی است و ملیان جمله بر آن متفق اما جهت سایر فرق به معقول باید گفت؛ و ذکر آن که به تتبع معلوم شده که بتپرستان به قدم مطلق قائل نیستند وطوفان عام را معتقدند.

فایدهآ بیستم: شروع در بیان این معنی و ذکر آن که به مقدمات محتاج است، و پیشتر آن را بیان میکنیم: اول آن که حق تعالی نفوس را برای چه آفرید و ابطال عالم جهت چه، و شرح آن که صفات او بسیار است و لایزال از هر یک فیضی مناسب صادر گردد مختلف الاحوال و با هم ائتلاف کنند، و مجموع آن مقدورات در علم الهی مقدر بوده از کون و فساد، و جمله به ارادت حق ظاهر گردند.

فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که چون همه به واسطهآ علم و قدرت و ارادت او آفریده شده و از صفات او فایض، نشاید که تصور کنند که فیض نباشد؛ و هیچ دو فیض به همه وجوه به هم نماند تا نقصان قدرت لازم نیاید. قایلهآ بیست [و] دوم: تقریر آن که اشیای مختلفه نامحصور که دایما آفریده میشود بعضی از اول آفرینش تا روز حشر متبدل و متغیر میشوند و بعضی در آن وقت؛ و شرح این معنی به امثله ms038 و نظایر از اختلاف اوضاع فلکی و تبدل عناصر و عنصریات زود و دیر.

فایدهآ بیست [و] سوم: تقریر آن که احوال مخلوقات که گفته شد کلیات آن نامحصور است و جزویات هر کلی همچنین، و کلیات به وسایط اقرب و جزویات ابعد؛ و بحثی مطول در این باب، و مخلص آن که از این مقدمات لازم آمد که حق تعالی قادر باشد بر آفریدن کلیات.

فایدهآ بیست [و] چهارم: تقریر آن که بیرون از کلیاتی که در این عالم آفریده بسیار دیگر تصور باید کرد، بل نامتناهی؛ و بیان سبب غلط آنان که در ابتدا و انتهای عالم خلاف کردهاند، و شرح آن که هر چند اشیا که در این عالم آفریده معدود است لکن چون تأمل کنند کلیات و جزویات آن نامحصور باشد، و تخلص به آیت (قل لو کان البحر مدادا)1.

فایدهآ بیست [و] پنجم: تقریر آن که غلط آن جماعت از آن است که عالم را بیزمان تصور کردهاند و جهت قدم فیاض فیض را قدیم دانسته، و لازم نه که همین وضع بوده باشد؛ و تمثیل به ماهی و آدمی و آن که شرف او جهت آن است تا از آیات بینات بداند که عالم خراب گردد و حشر باشد، و آن را ادراک از خواص نفس ناطقه است که از لامکان آمده؛ و مدرکان در ناز و نعیم باشند و منکران در عقوبت و جحیم، و فکر ایشان چون خطاست مخالف نصوص است.

فایدهآ بیست [و] ششم: تقریر آن که چون مقرر شد که لازم نیست که همین عالم باشد، شاید، بل واجب، که ورای این عالم عالمها باشد مانند طبقات افلاک که حاوی محوی همدیگر[ند]، و لازم نه که به علم هیئت توان دانست، مانند حصر باران.

فایدهآ بیست [و] هفتم: تقریر آن که به موجبی که گفته شد کلی ثابتتر از جزوی باشد، و بالای هر یک یکی شریفتر و ms039 ثابتتر؛ و تمثیل به سیر کواکب و شرح آن که دیگر جزویات و تغیرات و تبدلات آن بسیار و در چهار قسم منحصر؛ یا همه کس دانند، یا کاملان، یا وجود آن دانند فحسب؛ یا آن نیز ندانند.

فایده بیست [و] هشتم: تقریر آن که از این معنی معلوم میشود که هر شیء را مقداری معین هست؛ بر بعضی از آن انسان واقف و باقی در علم باری تعالی مقدر و آن را اجلی معین؛ و مقدار زمان کون وجود عالم کلیتر از آن که انسان ادراک آن تواند، و در آیت (قل لو کان البحر مدادا) و آیة (ولو انما فی الارض)2، الآیة، اشارت به آن رفته. فایدهآ بیست [و] نهم: تقریر آن که رسم دنیا نیز چنان است که چون خانهای را خراب کنند و عوض آن سازند عوض بهتر از اولین باشد؛ و تخلص به حال انبیا که خلایق را می کشتند تا صلاح می پذیرفت. فایدهآ سیام: تقریر آن که اگرگویند تمام مبرهن نیست، گوییم مبرهن گشت که پیش از این آفرینش بوده باشد و بعد از این باشد، و کلیات و جزویات مخلوقات را مقداری و زمانی مقدر هست. و تقریرات این ضعیف مناسب آیات و قیاسات عقلی است؛ اگر کسی

فایدهآ سی [و] سوم: تقریر آن که بدین دلایل و براهین عقلی و نقلی ثابت و روشن شد که هر کس که تصور نکند که حق تعالی عالم را مبدل گرداند، عجز و نقصان به قدرت و ارادت او نسبت کرده باشد و مخالفت شرع و عقل کرده؛ و لازم آمد که عموم اهل مذاهب را حدوث عالم و حقیت حشر و نشر قبول باید کرد.

فایدهآ سی [و] چهارم: تقریر آن که هم بدین دلایل ثابت و محقق شد که نفس مجرد را بعد از مفارقت و پیش از قیامت بی بدن کمال حاصل میشود، و قیامت به بدن اولین تعلق دارد، و هر دو را با هم خلود باشد.

فایدهآ سی [و] پنجم: سؤالی که معارض کند و میگوید: چون میگویی بدن را به واسطهآ نفس کمال حاصل خواهد شد و با هم در آن مخلد باشند، این معنی در حق بهشتیان راست است؛ اما در حق دوزخیان چون در درکات مؤبد میمانند، در آن بدن را از نفس کمالی نرسیده باشد بل خسران و بلایی.

فایدهآ سی [و] ششم: تقریر جواب سؤال و اعتراض مذکور بر آن وجه که بنیاد سخن ما در اول بر آن بوده که مکافات در طبیعت واجب است؛ چون نفس را به واسطهآ بدن کمال

هر یک به زبان خود سبق را تسبیح همی کنند حق را

انسان به لسان قال ناطق حیوان به زبان حال صادق

تسبیح نبات، وآن فزودن اقرار جماد چیست، بودن

(ویسبح الرعد بحمده والعلائکة من خیفته)1. وجود موجودات از شبنم جود او نتیجهای است، و کون مکونات به نسبت با قدرت او بازیچهای، او مرید [و] وجود هر موجودی مراد؛ و مراد همه او؛ همه او و غیر او هیچ نه؛

شعر:

جهان را بلندی و پستی توییندانم چهای هر چه هستی تویی

لا أحصی ثناء علیک کما آثنیت علی نفسک

[شعر]:

مرو را جز او کس نداند ستود چو بستود هم او تواند شنود

(سبحان ربک رب العزة عما یصفون و سلام علی المرسلین والحمد لله رب العالمین)2. و درود و آفرین بی شمار بر سرور و خاتم انبیا محمد مصطفی - صلی الله علیه و علی آله و اصحابه و عترته الطاهرین اجمعین و سلم تسلیما کثیرا.

اما بعد؛ این بندهآ ضعیف محتاج [23 الف] ترین خلایق به عفو و رحمت باری تعالی، فضل الله بن ابی الخیربن عالی، الملقب برشید الطبیب الهمدانی - وفقه لما یحبه و یرضاه - میگوید که به حکم این آیت که (الله یفعل ما یشاء) و آیت (یخکم ما یرید) بی آن . که در مبادی احوال این ضعیف در علم قرآن سعی کرده یا بدان مشغول بوده و آن شیوه ورزیده یا اندیشه و تصور کرده که در تفسیر آن شروع کند یا تواند کرد، به چند وجه و قضیه و سبب که متعاقب یاد خواهد کرد حق تعالی چنان خواسته بود که به هنگام میعاد آن ms042 به موجبی که در علم حق تعالی و تقدس کاین بود و ارادت چند سخن او بدان باعث گشته، بتدریج آن معنی مقدر در حرکت آید و به واسطهآ زیان و قلم این ضعیف چند سخن رانده شود؛ و این ضعیف را چه اختیار و چه کند که نکند؟ گردن نهاد و شروع نمود؛

(و ربک یخلق ما یشاء و یختار ماکان لهم الخیرة)1. (و ما رمیت إذ رمیت و لکن الله رمی)2. سنگ را در کان به مرور ایام یاقوت و لعل و عقیق، و پنبه دانه را در زیر گل حلهآ شاهدان و کفن شهیدان، و دانهآ برگ توت را بتدریج اطلس، چنان که در نظم و نثر عقلا آمده، کی کند؛

بجز حکمت و حکم یزدان پاک که او آفرید از سمک تا سماک استعدادی و خاصیتی که حق سبحانه و تعالی در توت دانه و پنبهدانه به علم قدیم خود معین و مقدر فرموده و آفرید[ه] هر چند این دو دانه یکی بزرگ و یکی کوچک نماید، اما؛

از دانهآ کوچک درخت بزرگ دراز عمر پربها پیدا شود، و از دانهآ بزرگ درخت کوچک کوتاه عمر کم بها، که (یخرج الحی من المیت ویخرج المیت من الحی)؛ و آن را که بزرگ نماید کوچک کم بهای کوتاه عمر و آن را که کوچک نماید بزرگ پربهای دراز عمر گرداند؛ (تؤتی الملک من تشاء بیدک الخیر إنک علی کل شیء قدیر)3. و خیریت هر یک در آن باشد که قدرت او بدان پیوندد. و ارادت و مشیت حق تعالی نباشد تا نباشد چنان که باید؛

عمر چیز که هست آن چنان میباید وآن چیز که آن چنان نمیباید نیست

[23 ب] و آن کسان که پنبهدانه و توت را ندیده باشند احوال آن تا نبینند ندانند، که

همه در کار و مایهآ همه موجود؛ و این مایه جهت آن و آن مایه جهت این محال. و با وجود مایه و بایستگی، عدم فیض و آفرینش عبث و ناشایستگی تواند بود. و هر یک از موجودات از پشه و مور تا توتدانه و پنبهدانه به مثال کنزی مخفی آفریده تا همه مظهر صفات او باشند، که «کنت کنزا مخفیا فاخببت آن اعرف فخلقت الخلق لاعرف». و هر یک را از آن خاصیتی و فایدهای جهت هر مصلحتی دون مصلحت و فایدهآ دیگری چنان که باید و شاید او داند وخواهد؛ و عین خواستن او عین وجود و بایستگی باشد؛ (یفعل الله ما یشاء)3 و (یخکم ما یرید)4 بدین وجه تواند بود. و احوال و کیفیت کنز مخفی آن کسی5 تواند دانستن که به حسب ارادت و مشیت خویش از خود تعبیه کرده باشد و دیگری آن را ندیده باشد. او را دانستن آن محال تا به وقتی که هر موجودی را ظهور استعداد خود پیداگردد و نمود «کل بیسر کما خلق له» آشکار گردد و عیان گرد[د] و گوید؛ در جستن جام جم جهان پیمودم روزی ننشستم و شبی نغنودم زاستاد چو وصف جام جم بشنودم خود جام جهاننمای جم من بودم

چون در احوال خود در این قضیه نگه کردم خود را چنان یافتم که در تمثیل آوردهاند که طاؤسی را در چرم خام دوخته بودند؛ آن طاوس در بدن خود نگاه میکرد، آن چرم میدید. به حکم آن که همه جانوران بدن خود را ms044 دوست دارند بدان خرسند و خشنود بود و از حقیقت خود غافل؛ و هر چند جلوهآ طاوس در طبیعت او مرکوز بود لکن بر جلوه کردن قادر نه. تا ناگاه آن چرم را از او باز کردند، و طاوس رنگ و آشکال گوناگون بدن خود دید؛ در جلوه آمد و گفت؛ سالها در پی مقصود به جان گردیدیم دوست در خانه و ماگرد جهان گردید (ونحن آقرب الیه من حبل الورید)، (و فی أنقسکم آفلا تبصرون)

و هر چند این مثال [24 الف] جهت نفس صدیقان که اندک مفارقت کند گفتهاند، لکن حالی در حالت نفس با بدن این ضعیف رأی العین شد و وصف الحال خود یافت. حق تعالی و تقدس لطف و کرم بی دریغ خود به وقت مفارقت نفس از بدن همین صورت و معنی کرامت کناد؛ به حق حقه و سعهآ جوده.

اکنون میگوییم که حق تعالی قرآن قدیم را به خاتم النبیین - علیه الصلوة والسلام - وحی کرده به عموم خلایق فرستاد، چنان که فرمود: (و لقد اتیناک سبعا من المثانی و القرآن العظیم)3 و او را فرمود که بگوی (و اوحی إلی هذا القرآن لانذرکم به ومن بلغ) و با او خطاب کرده که (و ما آرسلناک الا کافة للناس بشیرا و نذیرا)5 و در حدیث نبوی آمده که «بعثت إلی الآسود و الآخمر». و غرض مطلق از آن فرستادن افاضت رحمت است بر عموم عالمیان؛ چنان که حق تعالی می فرماید که (و ما آرسلناک إلا رحمة للعالمین)6. و زمانی که رسول - علیه الصلوة والسلام - در آن زمان ابلاغ رسالت کرد، و حق تعالی آن

و تحقیق این معنی چنان است که چون خاتم النبیین - علیه افضل الصلوات و أکمل التحیات - افضل واکمل خلایق بود، اشرفیت او اقتضای آن کرد که در اشرف ازمنه به عالم آید تا زمان مناسب حال او باشد. و چون آن زمان زمان عدل بود که او آمد، لاشک اشرف زمانها بوده باشد. و این لفظ که فرموده جهت بیان فخر عدل است به ولادت او، دون العکس؛

شعر:

ما ان مدحت محمدا بمقالتی لکن مدحت مقالتی بمحمد

و آن زمان افضل را جهت فرستادن قرآن مقدر فرمو[د]ه تا در آن زمان مختار فرستد، تا بدان واسطه خلایق نجات یابند و مستوجب رحمت حق گردند؛ چه هر چند رحمت لایزال فایض است لکن تا خلایق چیزی نکنند که لایق رحمت باشد شامل ایشان نگردد. و مصدق این معنی آیت (و نزل من القرآن ما هو شفاء و رخمة للمؤمنین)3 [24ب] است، که اول ذکر شفا فرمود و بعد از آن رحمت؛ چه، شفا از رنج خلاص یافتن است، و آن به معالجه حاصل شود؛ و معالجهآ شخص عمل صالح است؛ چون عمل نیک کرد شفا یافت و لایق رحمت شد. و شفا یافتن و لایق رحمت شدن عین مؤمنی است، و هر کس که غیر این طریقه پیش گیرد ظالم باشد. و هیچ ظالم بدتر از آن نباشد که ظلم بر خود کند؛ چه اگر ظلم بر دیگری کند یمکن که آن مظلوم به نوعی دیگر تدارکی تواند کردن و نیز

[مصراع]:

توفیق عزیز است به هر کس ندهندش

الا بدان که او را سعادت متنوع بخشیده باشند5. و آن هر دو حق تعالی ندهد الا به کسی که ارادت مقتضی او باشد. و ارادت او نباشد تا چنان برنیاید؛ و ارادت او عین شایستگی هر چیزی باشد بر وفق بایستگی. و شایستگی هر چیزی بی سبب نتواند بود؛ لکن عین شایستگی عین اسباب شایستگی و بایستگی باشد. همچون زره همه به هم پیوسته و به یکدیگر متعلق گشته.

و احوال توفیق و سعادت و ارادت در حالتی که همه به هم میسرگشته باشد یا6 در یک چیزی بعضی از آن میسر گشته و بعضی نه، و ارادت محض و سعادت محض و توفیق محض در اثنای این دیباچه بگوییم. و احوال خیر و شرو چگونگی آن [که] بنیاد نجات و

حالیا در این مقدمات میگوییم [25 ms047 الف] که هر کاری که بنده پیش گیرد و در آن شروع کند تمام نگردد و میسر نشود تا ارادت حق سبحانه و تعالی و سعادت شخص و توفیق نباشد؛ بلکه تا از این هر سه قسطی و حظی نباشد شروع نیز محال باشد، تا به اتمام رسیدن چه رسد. و چون چنین باشد از روی حقیقت همه حق کند، و از روی مجاز نسبت آن شخص باشد. لکن شخص نداند که آن نسبت مجازی بر او پایدار خواهد بود تا به اتمام رسد یا نه؛ لکن عاقل داند که حقیقت آن از شخص نیست، بلکه از حق است و او تعالی و تقدس بر آن قادر. و یمکن که اتمام آن کار به واسطهآ شخصی معین مقدر فرماید یا به واسطهآ اشخاص بسیار. و فی نفس الامر چون آن امر و عمل ساخته میگردد در ارادت او و توفیق و سعادت جهت هر کاری که بوده باشد هیچ کم نشده، لکن به حسب تفاوت اشخاص باشد. چنان که اگر پادشاهی خواهد که سرای سازد اگر بر دست یک استاد تمام شود [و] اگر بر دست صد استاد، در ارادت پادشاه به اتمام آن سرای و سعادت سرای و توفیق در اتمام سرای هیچ نقصان نبوده باشد؛ الا در آن استادان که آن سرای1 سازند هر یک مقدار آنچه ساخته باشند و ایشان را میسر شود شروع و نصیب داشته باشند، نسبتهای متفاوت. و اگر بر دست یک استاد تمام گردد همچنین اتمام و اکمال2 آن سرای یک حکم داشته باشد؛ لکن حوالت آن همه به آن استاد باشد، و آن استاد به ارادت و مشیت و سعادت و توفیق مشرفتر بوده باشد از دیگران که هر یک قسمی ساخته باشند. لکن شکل سرای و مایحتاج و آلات و اتمام و اکمال3 آن به هر صورت که استادان مختلف سازند به موجبی باشد که شکل و طرح آن خداوند سرای ms048 تعیین کرده و داده باشد. (و فعال لما یرید)3 اشارت بدین معنی است. اکنون بدین مقدمات که گفته شد چون این بندهآ ضعیف نحیف دانست که به ارادت

[25ب] و چون به موجب آیت (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل آن تنفد کلمات ربی ولو جئنا بمثله مدادا)1 و مقتضی حدیث نبوی که «ان للقرآن ظهرا و بطنا و حدا و مطلعا» وحدیث دیگر که «ان للقرآن ظهرا و بطنا و لبطنه بطنا إلی سبعة أبطن»، و در روایتهای دیگر الی...2 ابطن و عشرة ابطن، و زیادت از آن بطن تأمل رود، مجال تفکر در تفسیر قرآن و فسحت تدبر در دقایق معانی آن بینهایت باشد. و چون تشبیه آن [به] بطون فرمود، مفسران هر یک در باب بطون معنیای گفتهاند و شرحی داده؛ و این ضعیف میگوید که از این بطون هفتگانه یا ده گانه یا زیادت هفت مرتبه یا ده مرتبه یا زیادتی معین فحسب تصور نباید کرد، بلکه هر بطنی از آن هزاران مراتب باشد. مانند آن که از بطنی از بطون قبایل چندین شعب برمی خیزد و از هر شعبهای چندین ذریت پیدا می شود، و خصوصا شعبههای3 خواص که ضبط آن کردهاند، مانند شعب نوح و ابراهیم و دیگر انبیا - علیهم السلام ms049 - که چندین هزار ذریت از آن بادید آمدهاند. و جهت این مناسبت به لفظ بطن فرموده نه به عبارتی دیگر مانند مرتبه و غیر آن.

و آن که هفت بطن فرموده شاید که اشارت به طبقات آسمان کرده باشد؛ و مناسبت آن که همچنان که آسمان بر اکثر ماسوی الله مشتمل و محتویاند بطون قرآن بر همه چیزی محتوی است، چنان که میفرماید: (و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین )4، و دیگر که (و کل شیء احصیناه فی امام مبین)5. و چون کلام الله قدیم است و از هفت

و چون در مقدمه شرح داده شد که بنده را با وجود سعادت و توفیق ما2 که حق تعالی به ارادت خود داده باشد اعتماد نباید کردن، [26الف] چه شاید که توفیق در اتمام همه کارها داده باشد و شاید که در یک کار یا در بعضی از کارها نداده بلکه توفیق در3 شروع مجرد داده باشد، بنابر این مقدمه اعتماد نتوان کرد و بر پهلوی فراغت نتوان خفت، و بدان نمودار سعادت و توفیق غلط نباید کردن و مغرور شدن؛ لیکن به هر حال که باشد به قدر امکان و استطاعت در اتمام آن باید کوشیدن و روز و شب به تضرع و نیاز از حضرت بی نیاز درخواست باید کردن و اهمال در آن نورزیدن، ms050 تا بدان مقدار زمان که حق تعالی هر یک را مقرر فرموده و کرامت کرده کاری مناسب آن مقدار زمان میسر گرداند. و چون آن فرصت را غنیمت شمرد و اهمال ننماید از آن غافل نگشته بلکه بدان خشنود و خرسند شده و عمر در رضای حق تعالی به سر برده و تصور کند که؛

این جایگه مختصری از آن نموده شد، و بعد از این بشرح و بیان گفته آید. فی الجمله به هر تقدیر که هست سعی باید نمود و استعانت به حضرت حق کرد و مداومت نمود تا حق تعالی میسر گرداند. و چون تفسیر کلام الله نهایتی ندارد چون در آن بحر بیپایان شروع نماید سعی باید کرد تا خود را زود به کناری اندازد، و لاجرم چاره آن دید که طریقهآ ایجاز و اختصار سپرد و در آن مقدار شروع کند و بدان اقدام نماید که حصول آن در زمانی مختصر متصور باشد؛ چه هر آنچه به زمان اندک حاصل شود وثوق بیشتر از آن تواند بود که بر آنچه به زمان دراز حاصل تواند شد.

و در خاطر آمد که اگر حق تعالی عمر دراز کرامت کند آنچه به زمان مختصر نوشته و تمام شده باشد تمتعی دیگر توقع توان داشت. و اگر حالی به اطناب مشغول گردد و حق تعالی آن قدر عمر که به اتمام آن وفاکند نداده باشد، ناتمام و مهمل بماند. و چون از مرگ به آدمی هیچ ms051 چیز نزدیکتر نیست، و در حدیث [26ب] نبوی4 آمده که «والذی نفسی بیده ما وضعت...5 قی لقمة و...6 انی آحق حتی اشبعها». عکاشه - رضی الله عنه - چون حکایت ذخیره کردن قوت جهت عیال میکرد رسول - علیه الصلوة والسلام - فرمود که «ان عکاشة اطول الآمل». بر وقت حاضر نیز اعتمادی نیست، تا بدان چه رسد که در تفسیر قرآن به زمان کوتاه یا دراز بر سبیل اختصار و غیر اختصار تمام توان کردن یا نه، بلکه یک آیت را تفسیر توان کرد یا نه. لکن علی کل حال به زمان مختصر و تفسیر موجز اعتماد

و چون در احوال دیگر مصنفان و مفسران نظر کرد و از جماعت علما و عقلا تفحص نمود، اکثر آنچه متقدمان ایشان گفته و نبشته بودهاند متأخران مطالعه کرده عبارات و اصطلاحات آن را به نوعی دیگر بر سبیل تقدیم و تأخیر اختلاف ترکیب الفاظ در صورتی و لباسی دیگر پوشانیده مکرر میگفته و نوشتهاند و معانی همه یکی. اندیشه رفت که اگر این ضعیف نیز بر همان طریقه پیش گیرد عظیم دشوار باشد و غرضی زیادت از آن حاصل نگردد و روزگاری بسیار در آن برود، و ممکن که عمر نیز بدان وفا نکند. و نیز هر چه از آن شیوه و نمط گوید و سعی نماید خود ایشان مرتب و نیکو گفتهاند و نوشته؛ از تکرار آن چه فایده؟ و چون در مقدمه مقرر شده که معانی و تفسیر کلام الله به تقریر زبان و قلم هیچ کس منقضی نگردد و فسحتی عظیم دارد، اندیشه رفت که سعی نماید تا اگر معنی و وجهی دیگر که مناسب عقل و نقل باشد و در حال بر بدیهه در خاطر آید، بر فور همان مقدار بنویسد و در تطویل و اطناب نکوشد. و چون بی تفاسیر ms052 و سؤال و جواب هر سخنی که علمای اسلام گفتهاند سخن ناتمام و بحث آن بی وجه نماید و انهای1 بعضی معنی و غرض سخن و بعضی بیان اشتقاق وترکیب وتلفیق الفاظ است و بعضی ابحاثی که به نحو و صرف تعلق دارد و بعضی تفاسیر و معانی ظاهر و باطن آن، و همه پسندیده و نیکو و مختار است و اکثر آن واجب که تقریر کند تا تفسیر معلوم گردد، و گفته شد که بر همان ترتیب که علما نوشتهاند نقل میکند و آنچه این ضعیف را در خاطر میآید اضافت آن کرده می نویسد، و از حق تعالی توفیق آن می طلبد که میسر گردد؛ (و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت والیه أنیب). [27الف] و چون این ضعیف به هر وقت به طریق محاوره از [آ]نچه در هر باب حق تعالی بدو کرامت کرده بود کلمتی چند از حقایق بعضی معانی در عبارت آوردی،

بدان سبب در گفتن و نوشتن آن ترددی داشتم و شروع در آن نمیرفت. چون چند نوبت آن دوستان صادق آن التماس را مکرر کردند و گفتند البته صلاح در آن است که از فکری که تو را در آن ابواب روی نموده باشد کلمهای چند بنویسی؛ چه، ما را از فحوی تقریرات تو گمان افتاده که آنچه بنویسی بیفایده نماند و ما را چیزی دیگر غیر از [آ]نچه داشتهایم از آن معلوم گردد و این معنی از تو ما را یادگاری باشد؛ چون التماس ایشان به طریق حسن الظن دوستانه و از سر اعتماد محض و صدق یافتم، گفتم؛

و اندیشه رفت که یا لیت چنان بودی که ایشان گمان بردهاند، و از فکر و زبان و قلم این ضعیف حاصل بودی که عزیزی را طبع مایل آن تواند بودن یا در صدد فایدهای آمدی، به نیاز گفت؛

و خاطر بر آن آسوده گردانید که چون جماعت دوستان بی غرض به جهت دوستی

شعر: [27 ب]

گر عشق نبودی و غم عشق نبودی چندین سخن نغز که گفتی و شنودی

ور باد نبودی که سر زلف ربودی رخسارهآ معشوقه به عاشق که نمودی

از گفت و گوی دوستانهآ عاشقانه سخنان نیکو بادید تواند آمد. از نسیم باد بهاری و اعتدال هوا همهآ انواع درختها آبستن شده گلهای گوناگون بشکفد و بلبلان زبان بسته مست گشته در پرواز و آواز آیند. این ضعیف به حسن اعتقاد و ارادت دوستان عاشقوار خود را در میان انداخت و التجا به حضرت حق تعالی کرده و مغفرت خواسته بر وفق التماس ms054 ایشان به بیان آن معانی دقیق مشغول گشته شروع نمود، و کلمهای چند به قدر استعداد و فهم خود به موجبی که متعاقب تفصیل آن میآید در قلم آورد.

و چون چنان اتفاق افتاد که این تکلیف با عدم فراغت بود و با وجود کم بضاعتی، و آنچه پیش از این هرگز در کتابت و تصنیف هیچ کتاب شروع نکرده و در آن مهارتی حاصل نشده، مهلت و زمان فرصت آن که فکری تمام به ترتیب تواند کردن نه، بلکه به هر وقت از زمان غیر مرتب از یک لحظه زیادت بدان مشغول نتوانست بود. و چون چنین باشد بسیار افتد که مقدمهای که پیش گفته باشد به واسطهآ تفرقهآ خاطر و نایافتن چنان که باید نتیجه ندهد و آن معنی چنان که حق آن است واضح نگردد. و علمی که در تقریر آن شروع افتاد علم تفسیر کلام الله است که چون خواهند1 که بعضی از حقایق و حکمت آن بدانند تا در آن بحر غوص نکنند و در آن تعمق ننمایند از در و صدف آن چیزی حاصل نشود؛ و ناگاه ناچار در آن افتادم و گفتم؛ به دریایی درافتادم که پایانش نمیبینم به دردی مبتلا گشتم که درمانش نمی دانم

و چون شروع نموده بود چاره نمیداشت (نمی دانست؟)1 الا آن که چاره برد2 و به قدر استطاعت بکوشد. چون حکمت کلام الله و تفسیر آن [به] موجب آیت (قل لو کان البحر مدادا»3 چنان که یاد کرده شد نهایت پذیر نیست، اگر اطنابی رود و مسایل و سخنهای متنوع در میان تفسیر هر آیتی ایراد کند عیب نفرمایند؛ چه، کلام الله مانند سلسله است به هم پیوسته؛ اگر خواهند که فروگشایند یا باز در هم اندازند در همه افراد آن شروع باید کردن، چه به هم پیوسته است. و حکمت باری تعالی چنان که قرآن و تمامت موجودات به هم [28الف] پیوسته، و آیت ms055 مذکوره از این جهت فرموده است. و چون در حکمت آن و حل4 بعضی از آن شروع نمایند به مقدمات و امثال بسیار احتیاج افتد.

و اگر در خواندن مقدمات پیش از وقوف بر تمامت آن مقدمات و نتایج آن اشکالی روی نماید و انکاری در خاطر آید، سوگند به امانت میدهم که از روی کرم و خلق پسندیده چندان صبر کنند [تا] تمام مطالعه کرده با عقل و انصاف خود رجوع کنند. اگر اشکالی و غلطی محقق روی نماید، از روی لطف آن را اصلاح فرمایند و محمل و تأویل آن اندیشه کنند تا مناسب کرم ایشان باشد.

و به موجبی که در مقدمه تقریر رفت چون از نوشتن کتاب توضیحات فارغ شده بود و در تفسیر قرآن شروع کرد مناسب چنان دید که چون سؤالات دوستان و جواب آن جمله از حقایق تفاسیر و حکمت و معانی بطون کلام الله است، و معانی و جواب آن نباشد الا در قرآن؛ خود هر چه بنی آدم گوید یا در کتب نویسد پیدا باشد که به کجا رسد، که هیچ کس از کتابی اسرار و حکمتی که در آیات قرآن است فهم نکرده و ندانسته و نتواند دانستن. و به موجبی که حق تعالی فرموده که (لو کان البحر مدادا) 5 لاجرم به همه معانی آن هر کس نتواند رسیدن. هر کس را که حق تعالی توفیق کرامت کرده باشد و از حضرت او مؤید باشد بعضی از آن ادراک کند. و چون حق تعالی بعضی را ادراک تفسیر بطون قرآن کرامت فرموده باشد لاشک آنچه در دیگر کتب حکما و علما نباشد از حکمتهای

و همچنین هر که را مشقتی یا آرزویی باشد و تمنایی کند که به دست هیچ کس برنیاید، بصدق و نیاز پیش قرآن رود و التجا بدو کند و با او گوید و از او گوید و از او شنود؛ همه حاجتهای او ساخته گردد؛ مانند رنجهای مزمن که ادویهآ آن پیش هر عطاری و هر طبیبی نباشد و از خزاین پادشاهان حاصل شود و از [آانجا باید خواستن. و انواع جاه و منصب و نفایس از هیچ کس حاصل نشود الا از حضرت پادشاهان. هر که بنیاد خدمت و ملازمت کرد او را [28ب] از آن نفایس و جاه و منصب که دیگران را نباشد حاصل گردد، چنان که حق تعالی در قرآن مجید فرموده که ( وننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین)1. و چون بدین موجب پیش گیرد از کتاب و حکما و عقلا و علما و همهآ خلق مستغنی شود؛ بندهآ خاص ملک باش که با داغ ملک روزها ایمنی از شحنه و شبها ز عسس آنچه مردم انواع علوم و حکمت از دیگرکتب می آموزند اگر از قرآن آموزند عالم و حکیم حقیقی گردند و از دنیا [و] عقبی حظی اوفر یابند. و هر چه از حقایق و معانی معلوم کنند چنان باشد که باید. و هر سخن نیز که دیگر علما و عقلا گفته باشند همه در آن مندرج و جزوی باشد از اجزای آن. و اتفاق چنان افتاد که در آن حالت که این تقریرات در قلم میآورد دوستی که با من پیوند برادری اخروی دارد و از جملهآ حکما و علمای متکلم و مؤمنان راهرو است و به انواع فضایل و فنون علم آراسته، حاضر شد و در اثنای محاورات روح افزای که به هر نوع می رفت، بی آن که از این کتاب و مباحث آن سخنی رفته باشد، ms057 در باب توحید از هر نوع

این ضعیف نیز به همان تمنا و امید اندیشه کرد که برفور آنچه در خاطر آید در تفسیر این آیت به طریق توحید بر سبیل ایجاز و اختصار بکوشد، تا باشد که به توفیق حق تعالی مناسب تفسیر سلطان العارفین افتد و حق تعالی این ضعیف را بدان مقصود رساند؛ و عاشق وار برفور آغاز کرد، و گفت؛

تا بنگر[م] آن جان و جهان هست آنجا

خود را بحیل درافکنم مست آنجا تا بنگر

یا پای رساندم به مقصود و مراد یا سر بنهم همچو دل از دست آنجا

و هر ms058 چند هم در این کتاب در رسالهآ علی حده گفتهایم که شرایطی که مفسران را باید که رعایت کنند بسیار است و شرح آن علی حده دادهایم، لکن از آن جمله یکی آن است که مفسر را تا جهد و قدرت باشد باید که چنان تفسیر کند که مطابق الفاظ آیت باشد و لفظ بر معنی و معنی بر لفظ دلالت کند. و چون چنین تفسیر کنند البته خللی واقع نگردد، چه حق تعالی طینت معانی و الفاظ بدین وجه آفریده و آن را به همدیگر حوالت کرده و نسبت داده؛ و هر کس که تطبیق و تلفیق آن دو1 به قدر با هم داند کردن، غلط و نقصان در آن کمتر باشد.

و از جملهآ معجزات قرآن یکی فصاحت است؛ [دلالت] لفظ بر معنی و معنی بر لفظ2 همین3 معنی دارد. و از روی حقیقت معجز قرآن معجزترین معجزات است؛ چه، دیگر انبیا را معجز به انواع بوده و کتب که ایشان آوردهاند همه کتاب خدای تعالی، لکن این معانی قل و دل و فصاحت که قرآن راست دیگر کتب الهی را نبوده. و از آن جهت حق تعالی فرموده که (و إن کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله). و یک رساله از رسایل این کتاب علی حده در بیان فصاحت و اعجاز قرآن است، تمامی شرح این معانی؛ از [آانجا مطالعه باید کردن. و هیچ مخلوقی سخنی که فصاحت تمام، خاصه حقایق قل و دل، به همه وجوه در آن موجود باشد نتواند گفت، لکن سعی کند [و] به قدر وسع بکوشد تا تفسیر کلام الله چنان گوید که لفظ بر معانی و معانی بر لفظ [29ب] دلالت کند. و یقین که سلطان العارفین تفسیری گوید که مقارب شیوهآ این دستور باشد که ذکر رفت. و از فحوای سؤال و جواب به گمان و تخمین قیاس میکند، والعلم عندالله، که سلطان العارفین تفسیری ms059 اندیشیده و فرموده5 باشد که هر تفسیر که دیگران و ما گوییم در آن مندرج باشد؛ چه، توحید هر

اکنون تفسیر این آیت که حق تعالی فرموده چون مطلقا موکول فرموده بر بعضی از ملوی عادل یا ظالم یا ملوک که مالک ملک خود باشند1 و از دیه باشند2 یا ملوک که ملک دیگری را مسخر گردانند حمل نشاید کرد؛ چه ملوک مطلق گفت، و بدین تقریر عموم ملوک داخل این حکم باشند. و غرض از آن مطلقا احوال و طبیعت ملوک است نه در همه حالتی بلکه در آن حالت که در دیه روند. و آنچه فرموده که قریه، بر دیهی خاص دلالت نمیکند، بلکه بر هر دیه که باشد؛ چه، غرض از آن تمثیل است. و آنچه آفسدوها فرمود، لفظی مطلق است، بر همه فسادها افتد، و به احوال سکان آنجا تعلق داشته باشد؛ چه متعاقب آن اعزة اهلها می فرماید.

و چون مطلقا افسدوها فرموده، و افساد متنوع است، و کامل باشد و اضعف محتمل2 اسباب؛ بعضی را از سکان دیه به یک نوع و بعضی را به انواع مفسدت رسیده باشد به طریق اختلاف. لکن نشاید که هیچ یک از حکم آفسدوها خارج افتد، الا هر یک را به نوعی و مقداری افساد رسیده باشد. اگر شرح انواع افساد دهند هیچ کس نداند که افساد به چه نوع بوده و هر یک را به کدام نوع و چه مقدار افساد رسیده. اول افسدوها فرمود تا معلوم شود4 [258]5 که همه را حال به فساد میآید. بعد از ms060 آن شرح به فساد آمدن حال بعضی می دهد که بر چه وجه است. میفرماید: «و جعلوا أعزة اهلها اذلة». و از این الفاظ چند چیز معلوم می شود:

یکی آن که بدین الفاظ معین میگردد که اهل دیه بودهاند.

دیگر آن که عزیز اهل بودهاند.

دیگر آن که عزیز اهل ایشان را فسادی رسیده خاص، غیر فساد عام که دیگران داخل آن باشند؛ و اگر چه شاید که فساد متنوع به دیگران رسیده باشد که به عزیز قوم نرسیده باشد.

دیگر آن که عزیز اهل را از تمامت سکان دیه که متنوع توانند بود و از تمامت احوال دیه که هم متنوع باشد ممتاز و مخصوص فرمود تا معلوم شود که چون عزیزتر اهل ذلیل شود، آنان که تبع ایشان باشند خود داخل حکم افسدوها باشند، و نیز چون سروران که عزیز قوم ایشاناند ذلیل شوند دیگران را خود چه اعتبار ماند.

و از شرح افساد غرض آن است که تا از فساد آن فهم نکنند که ایشان را بکشند یا غارت کنند یا ظلمی بر ایشان رود یا بکلی وجود ایشان باطل کنند؛ چه، بیگناهی هر چه از این معانی با ایشان کنند ظلم باشد؛ الا این آفسدوها بر آن شیوه باشد که چون آفتاب برآید، نور چراغ ننماید و چراغ مطلقا ذلیل غیر ملتفت الیه شود.

و چون لفظ جمع است جهت آن فرمود تا نپندارند که این قضیه مطلقا با سلیمان است که پیغام پیش بلقیس فرستاد، بلکه به طریق مثال است که مطلقا آفرینش این قضیه بر این وجه است و همه ملوک بدین وجه کنند.

و همچنان که این معنی از ملوک به طریق مشاهده و معاینه واقع است، چون توحید اندیشند و گویند و وحدت درآید هر چه ماسوی الله باشد بازار همه بشکند و از آن سبب اندیشه و اعتقاد به هر چیزی که بوده باشد تمامت را احوال بر ms061 آن بنماند و مرتبه و عظمت آفتاب و ماه و آسمان و زمین و عرش و کرسی و هر چه در وجود آن را شناسند، در چشم موحدان هیچ اعتبار نداشته باشد، و همه به حضرت حق هر چند موجود باشند خوار و ذلیل نمایند؛ چه، آنچه فرموده که (و جعلوا اعزة اهلها اذلة )1 اشارت بدین معنی است. و غرض از امتیاز و تعریف بدان آن است تا نپندارند که چون لفظ افسدوها فرمود بکلی باطل و ناچیز و متغیر میشوند، الا آن که مادام که ملوک را در دیه تصور کنند این

همچنین چون راه توحید سپرند وحدت همه مرکبات و امهات را که در آسمان و زمین و ماسوی اللهاند بی اعتبار و ذلیل کند، و هیچ کس و هیچ چیز را رونقی نماند؛ و هرچند برقرار موجود باشند لکن در آن حالت که وحدت درآمد مانند مثال آفتاب و نور چراغ که به استشهاد آوردیم که چون آفتاب برآید هر چند نور آن چراغ فی نفس الامر موجود است لکن نامحسوس و بیاعتبار باشد و در آفتاب محو گشته، هم هست و هم نیست، مانند جزویات که مخلوقاند.

و احوال دیه و نفس چراغ که واسطهآ نور است و نور بدان متعلق به مثابت آفتاب و وسایط و مخلوقات مانند (اعزة اهلها} خوار و ذلیل شده وهر که بیند گوید چون آفتاب برآمد آن چراغ بردارید. همچنین آفتاب و ماه و آسمانها و ارواح و ملائکه مقرب و تمامت امهات و اشیا که واسطهآ آفرینشاند در وحدت همچنین محو شوند و خوار و ذلیل گردند،

به تیغ لا الهتا جهان خالی شود سلطان الا الله را آفرینش را همه پی کن به تیغ لا اله

و آنچه ms062 در عبارت و اصطلاح مشایخ و عارفان در راه وحدت لفظ محو شدن آمده و گفتهاند، و هر طایفه معنی محو شدن بر وجهی دیگر تصور کرده، لاشک همه نیکو اندیشیده باشند؛ لکن آنچه این ضعیف را روی مینماید مناسب این تفسیر، و آن شرح و مثال که گفته شد مناسب می آید؛ و امید می دارد که این تفسیر و معانی که گفته شد بدانچه سلطان العارفین اندیشه فرموده مناسبتی داشته باشد. و حقیقت آن است که اگر نه سلطان العارفین در جواب آن سؤال این آیت خوانده بودی، هیچ کس با سر این معانی و اسرار نیفتادی، و مفسران به وجوه دیگر اندیشه کردندی، همچنان که پیش از این تا غایت گفتهاند و در کتب تفاسیر نوشته. و این ضعیف را نیز کجا مجال و محل آن که خود را در معرض دانایان آرد؛ این قدر که گفت به برکت و

و چون اتفاق چنان افتاد که در وقت اشتغال این ضعیف و کتابت سؤالات که آن برادران اخروی از این ضعیف کرده بودهاند و اجوبه آن و اندیشه و کتابت این ضعیف بر آن که حقایق معانی آن از قرآن بادید باید کردن و از آنجا توان دانستن، و در اثنای آن این سؤال در باب توحید که از سلطان العارفین کردهاند و جواب ایشان بدین آیت داده شد شنید، متعجب و متحیر ماند و گفت: (سبحانک تبت الیک و انا اول المؤمنین)1. ایمانی و اعتقادی درافزود و عزم جزم گشت که مجموع آن سؤالات و جوابها ms063 که بدان مشغول است و حقایق معانی آن از قرآن میتوان گفت هم در دیباچه و فهرست تفسیر قرآن نویسد، و درمان حل مشکلات از قرآن طلب کند؛ چه، حقیقت آن است که هر سخن دقیق از حقایق علوم و حکمت که حکما به زحمت بسیار بادید کرده باشند نشان صحت و حکم بر حقیقت از آن تواند بود که مناسب آیات کلام الله باشد، و یقینا آن کس که مؤید باشد هر معانی که خواهد در آیات قرآن بیابد، و آنچه در قرآن یافت شود در دیگر کتب و اقاویل خلق نتواند بود بلکه محال باشد.

و هر چند مقرر است که به موجب (و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین)2 و آنچه فرمود که «ان للقرآن ظهرا و بطنا»، الحدیث، هر کس را عقل و ادراک به معانی بطون قرآن نرسد و مانند سلطان العارفین بایزید - قدس الله سره - باید تا چنان سؤالی را چنان جوابی از قرآن در حال از سر بصیرت و حقیقت داند گفتن؛ چه به موجبی که تقریر رفته معانی ظهور و بطون قرآن بینهایت است و هر کس را زیادت از مرتبه خود، فهم و ادراک بدان نرسد. و لاشک هر عالمی که مجتهد باشد به مقدار و مرتبه و فهم و ادراک که حق تعالی بدو داده باشد تفسیر کند؛ بعضی از تفاسیر ظهر و بعضی از بطون قرآن، و همه راست و نیکو باشد.

اکنون چون حکایاتی و بحثی که به این معانی نسبت داشت و ناگاه در راه آمد و وارد گشت، نوشته شد، آمدیم باز سر سخن و التماس و سؤالات دوستان؛ و آن شش سؤال 3است:

پرسیدند که چون حق تعالی خیر آفرید شر چرا آفرید، و جهت چه آفرید، و خیر محض و شر محض موجود هست یا نه، و اگر موجود است کدام است، و کسی که خیر کند و کسی ms064 که شر کند و هر روز صد هزاران خیر و شر بلکه نامحصور از او صادر گردد ثواب و عقاب آن بر چه وجه باشد و1 به واسطه یا بی واسطه، و در دنیا است [259] یا در عقبی، و اگر در دنیا است در کدام وقت مناسب باشد و مناسبت این بر چه وجه و از چه سبب، و اگر در عقبی چگونه است و کدام و بر چه وجه است. سؤال دوم: در باب اجر اعمال حسنه و سیئه که بر چه وجه می آیند

پرسیدند که آنچه می فرماید: (من جاء بالحسنة فله عشر امثالها)2، و در بعضی آیات زیادت نیز آمده، و سیئه مثل آن فرموده و از آن صبر به غیر حساب میفرماید، تحقیق این معانی چگونه باشد. سؤال سوم: در باب حال اجل و درازی عمر و صدقه که رد بلا کند

پرسیدند که چون فرموده که اجل مقدر است و قطعا پساپیش نشود، و در احادیث آمده که عمر آدمی دراز و کوتاه گردد و صدقه رد بلاکند؛ پس توفیق میان آیات و احادیث چگونه باشد. سؤال چهارم: در باب مسأله جبر و قدر

پرسیدند که چون بزرگان متقدم و متأخر در آن معانی از هرگونه تقریرات کردهاند و دلایل گفته، و چنان که مقنع و دلپذیر باشد باتمام نرسیده، شرح و بیان حقیقت حال آن چگونه تواند بود.

پرسیدند که چون بعضی مردم از هر طایفه به تناسخ قایلاند و بعضی نیز حشر اجساد را منکر، و میان متکلمان و میان اهل ادیان و ملل با بعضی حکمای متقدم در این باب بحثها افتاده و از هر جانب ادله ایراد کردهاند، چنان که در کتب آمده، اگر آن جماعت را به دلیلی قاطع و تقریری واضح ملزم توان گردانید آن را ایراد باید کرد تا ایشان را زبان بکلی کوتاه گردد. سؤال ششم: در باب استعداد و سعادت و طالع مسعود ms065 و اقبال و دولت و توفیق میان این معانی و نقیضهای آن و فرق میان آن

پرسیدند که کیفیت هر یک و بیان آن که سعادت با بطن مادر حوالت کرده و فرق میان هر یک بیان میباید کردن به وجهی که مفهوم گردد نه بر وجهی که معما و مبهم و مرموز و متفرق باشد، چنان که دیگران گفتهاند، و تقریر میباید کرد که هر یک جهت چه و بر چه وجه و چگونه است و امتیاز ایشان به چه چیز است.

این است سؤالاتی که دوستان کردهاند.

و چون این سؤالات قضایا و بحثهای کلی است و این ضعیف معانی آن از قرآن و برکت شروع تفسیر قرآن یافته بود نخواست که در موضعی دیگر در صورتی علی حده آن را ایراد کند؛ مناسب چنان دید که چون این معانی از برکت تفسیر قرآن بر او منکشف گشته هم در دیباچه تفسیر که می سازد درج گرداند تا مطالعه کنند(گان)1 هم در بادی النظر واقف و مطلع گردند که امثال این حقایق و دقایق از قرآن میتوان یافت و ایشان را تنبیهی باشد بر کیفیت استنباط معانی و فهم آن از الفاظ آیات قرآن. بدان سبب در باب جواب هر سؤالی از این سؤالات ششگانه مذکور رسالهای علی حده ساخت و ضمیم این دیباچه گردانید؛ و دو رسالهآ دیگر، یکی در باب بیان اعجاز قرآن و فصاحت آن و یکی در باب شرایطی که بر مفسر واجب باشد که رعایت آن کند نوشت، جهت آن که این دو معنی از اهم مهمات تفسیر بود. و مجموع این خطبه و دیباچه

سخن هر چه بد گفتنی گفتهاند بر با

بر باغ دانش همه رفتهاند

و کسانی که ایشان معانی مرموز متفرق مطالعه کنند مقابله و موازنه نتوانند کرد و معنی آن چنان که باید ندانند؛ تا حدی که چیزهای محسوس نیز که مشاهده کنند و به رأی العین بینند، مانند جوهر و جوهری، تا مقابل نکنند و با هم ننهند موازنه نتوانند کرد.

همچنین آن کسان نیز که ms067 عالم باشند و کتب علمای متقدم را اکثر خوانده و بر آن مطلع و واقف گشته و در آن ماهر شده، به سبب آن که ایشان را معانی بعضی مسایل مشکل بتمام واضح نشده باشد، یا به واسطه آن که سخنی در هر کتابی و موضعی متفرق نوشته باشند، تمام موازنه نتوانند کرد مگر وقتی که به کنه آن رسند. مانند آن که پادشاهی که اکثر چیزها و جواهر متنوع ملک و مال او شده باشد و همه در خزانه او مجتمع و موجود؛ تا وقتی که تمامت آن جواهر را حاضر نکردهاند و موازنه نکنند فرق میان آن و قیمت و نسبت هر یک از آن با یکدیگر نتواند کرد. و نیز جواهر و مروارید تا عقد نکنند آن غرض که از عقد حاصل شود از افراد آن حاصل نیاید. لکن چون عقد کنند، هم خاصیت عقد حاصل شود و بدانند و ببینند و هم خاصیت [260] افراد آن نیز در ضمن آن مندرج باشد.

همچنین سخن و معانی چون متفرق باشد و متفرق دانند، این معانی کلی را آن کسان بدانند که آن را با هم دانند آوردن و عقد کردن. (و کسی با هم آوردن و عقد کردن)1 و مضبوط داشتن، آن تواند که دیده باشد و دانسته؛ چه به مجرد شنیدن دست ندهد؛ و نیز اگر ببیند نه هر شنیده عقد مروارید داند کرد یا بر آن قادر باشد؛ و هر چند عقد کند، چون تمام زیرک و ماهر و واقف نباشد بسیار سهو کند؛ و آنچه بر بالا یا زیر یا میانه عقد باید

میگوییم: اعجاز قرآن عظیمتر از همه معجزات است؛ چه، قرآن قدیم است و اعجازی که در او است همواره بوده و خواهد بودن و از صفات لوازم آن است. لاجرم اعجازی ابدی و سرمدی باشد. و دیگر معجزات که به امور محدث تعلق دارد آن را این صفت نتواند بود؛ بلکه جهت ms069 مصلحت دین و ارشاد و دعوت و هدایت خلق حق تعالی فرموده تا به خلق نمایند، و چون غرض حاصل شده دیگر باره فرموده تا آن خرق عادت با قرار اول رفته و اثر آن ناپدید شده. چنان که در باب عصای موسی که مار شده بود که خذها ولاتخف سنعیدها سیرتها الاولی}1؛ و چنان که مرده که عیسی او را زنده گردانید، بعد از آن که مردم او را بدیدند و با ایشان سخن گفت دیگر بار بمرد و هم آنجا در گور رفت؛ و بر تقدیر آن که در آن زمان نمردی بالضرورة عاقبة الامر مآل حال او با مرگ بودی. و همچنان که معجزات رسول - علیه الصلوة والسلام - که غیر قرآن بوده است، مانند انشقاق قمر و سنگریزه که بر دست او تسبیح کرد و گرگ که با او سخن گفت و آب که از میان انگشتان مبارکش روان شد، تمامت بعد از آن که مردم مشاهده کردند جمله با قرار اصل رفت. و فصاحت الفاظ قرآن با معانی نامتناهی که در آن مندرج است عظیم ترو

و قرآن هر چندان و به هر وجه که عظمت آن تصور کنند عظیم تر از آن باشد.

و دانستن و فهم کردن اعجاز قرآن بغایت مشکل است؛ چه، پیشتر باید که بر کیفیت احوال چیزی واقف شوند و بدانند تا بعد از آن بر مشکلات آن مطلع توانند شد تا از آن عجز آورند. مثلا نزدیک قلعه نارفته و به در قلعه نارسیده و مشاهدهآ بارو و در آهنین ناکرده و شرح احوال آن ناشنیده، عجز ms070 از دخول آن صورت نبندد. همچنین تا کسی مؤید من عند الله نباشد او را در معانی بطون قرآن و حقایق دقایق آن شروعی نبود. و اعجاز قرآن چنان کسان که مؤید باشند توانند دانستن. و چون دانستن تقریر و تفهیم آن مشکل است به وجوه بسیار، یکی از آن جمله آن که سخن در تقریر سخنی که خلایق از آن عاجز باشند راندن عظیم مشکل است و مجال و فسحت ندارد؛ چه، اگر اعجاز در چیزی باشد که غیر کلام بود کلام را در آن مجال و فسحت باشد و تقریر آسان و با هر کس توان گفتن. و بر تقدیر آن که اگر مقرر را دست دهد که اعجاز قرآن را تقریر کند و در عبارت آرد از بسیاران اندکی تواند گفتن؛ و آن نیز که بگوید، تا مستعدی نباشد که فهم کند و ادراک او بدان رسد فهم نتوان کردن، و آنچه از آن فهم کند عظیم مختصر باشد. و اعجاز قرآن عقلا و دانایان و مقتدایان اقوام فهم توانند کردن؛ چه، آن به حقایق و دقایق معانی تعلق دارد. و چون ایشان فهم کنند غرض حاصل آید؛ چه، وقتی که مقتدا و پیشوا و عقلای هر قومی دانستند و ایمان آوردند دیگران متابعت ایشان کنند. همچنان که در زمان نبی - علیه الصلوة والسلام - واقع گشته که از اعیان عرب یکی که از جمله مقدمان و پیشوایان و عقلای اقوام بود، اعجاز قرآن دریافت و به اختیار خود مسلمان شد. نبی - علیه الصلوة والسلام -این مثل در حق او فرمود که «کل الصید فی جوف الفرا».

و معجزات دیگر جهت عموم خلایق بوده تا همه قادر باشند بر مشاهدهآ آن، و معاینه با ایشان مینموده تا ایمان می آوردهاند و اقرار میکرده. و معجزات قرآن فی نفس الامر خاصیت قرآن است بر وجهی که از آن منفک نتواند بود و از صفات لازمه او. و ms071 فایدهآ آن به خواص قوم رسد و از ایشان به عموم رسد؛ چنان که در قصه آن که به اختیار مسلمان شد تقریر رفت، و چنان که بعضی صحابه از مهاجر و انصار که پیش تر کافر بودند مسلمان شدند و چندان هزار آدمی متابعت ایشان کردند و بعد از آن ایشان چندین هزار آدمی دیگر را [261] مسلمان کردند. و چنان که تقریر رفت معجزات دیگر جهت عاجل و حال بوده، و اعجاز قرآن هم در حال و عاجل و هم در مستقبل و آجل، و احوال و شرح آن به مقدار آنچه این ضعیف را میسر گردد و در فهم گنجد و در تقریر توان آوردن متعاقب در قلم آرد. و به موجبی که در مقدمه گفته شد که فهم و دانستن آن مشکل است و تقریر آن چنان که خواص و عوام را بر آن وقوفی حاصل شود هم مشکل؛ لکن سعی میرود تا به چند وجه تقریر رود که هر کس را بقدر از آن چیزی معلوم شود. لاجرم ضرورت است به وجوه و امثلهآ متنوع گفتن و در آن اطنابی نمودن. فضلای زمان بر بسیار گفتن و مکررگردانیدن و رکاکت سخن او ذیل اغماض پوشند وعیب نفرمایند، چه؛

بیابان بود و تابستان و آب سرد و استسقا

اکنون، در تقریر چنین سخنان مشکل به مقدمات و امثال بسیار احتیاج است. و حق تعالی میفرماید که قرآن را به طریق تمثیل تفهیم خلایق فرموده، چنان که میفرماید: (یا اها الناس ضرب مثل فاستمعوا له ان الذین تدعون من دون الله لن یخلقوا ذبابا ولو اجتمعوا له

بنابر این مقدمات مقدمهای چند میگوییم:

اول چون تقریر در حقیقت بهترین کلام است، که «خیر الکلام کلام الملک العلام»؛ عقلا به مرور ایام به فکر و بصیرت تمام در باب بهترین سخنان این حد گفتهاند که «خیر الکلام ما قل و دل». لاشک هر کس که در این حد معنیای اندیشیده باشد و مقدار قلت لفظ و مقدار معنی که آن مقدار لفظ ممکن باشد که بر آن دلالت کند تصور آن کرده و عقلای ایشان دیگر باره احتیاط آن کرده و بر آن متفق شده و به غایتی رسانیده که زیادت از آن در تصور هیچ یک از ایشان نیامده باشد؛ چه، فهم نکنند که زیادت از آن معنی در لفظی تواند بود. و مثال آن چنان باشد که کسی گوید که بهترین اشخاص آن باشد که علوم بیشتر داند؛ و دانستن علوم قابل اشد و اضعف است، و غایت آنچه از علم امکان دانستن آن تصور کنند آن است که معهود است و در میان مردم مشهور. چنان که در این زمان و در هر زمانی علمای عصر که بر سر آمده و مشهور و نادر باشند و همه خلق بر استادی ایشان متفق علم را آن مقدار پندارند که ایشان دارند، و ماوراء آن علمی دیگر تصور نکنند، بلکه آن علوم نیز که ایشان دانند از صد یکی تصور نکرده باشند که موجود و ممکن است؛ تا بدان چه رسد که زیادت از آن تصور کنند، بسبب آن که ندانند. و آن عالم کامل نیز که بر سر آمدهآ ms073 زمان باشد اگر زیادت از آن تصور کرده بودی خود دانستی. لاجرم چون بالاتر ایشان انبیا آمدهاند و چیزی دانسته و کرده که در علم و عقل ایشان

همچنین معانی بسیار که در قلت الفاظ تمامت افاضل و علما عالم هیچ کس مثل آن ندیده و تصور نکرده، چون دریابند خرق عادت بود و مالا کلام معجز باشد. و آنچه هر کس از منکران بر آن انکار کردهاند چون فهم و ادراک ایشان بدان معانی نرسد چگونه اقرار کنند. و معجزات دیگر چون بعضی از آن محسوس و مشاهد بوده بعضی اقرار میکردهاند؛ و منکران چون از علم آن عاجز شده بر سحر حمل کردهاند. و معانی بسیار که در الفاظ اندک قرآن است به موجبی است که هیچ کس آن کثرت معانی در آن مقدار الفاظ قلیل تصور نکرده باشد؛ لاجرم خرق عادت ms074 عموم باشد. و جماعتی از منکران که آن را فهم نکرده باشند، خصوصا که مرئی و محسوس نیست، چون بدانند بعضی ایمان آرند و گویند: (امنا به کل من عند ربنا)؛ و بعضی منکر شوند وگویند: (ان هذا الا سحر مبین)3. و آنان که حق تعالی درون ایشان را به حکم (یفعل الله ما یشاء و یحکم ما یرید}4 به رحمت خود منور گردانیده بعضی از آن فهم کنند. و حق تعالی به حکم این

اکنون تا جهد باشد سعی باید کردن تا آن معانی بسیار که در الفاظ اندک آیات قرآن هست که در هیچ کلامی دیگر نیامده و موجود نیست تقریر کنند تا زیرکان و مستعدان فهم کنند و بدانند که حق تعالی ایشان را استعداد آموختن علوم داده؛ و این از جمله آن علوم است که اگر مقرری و معلمی باشد که داند و تقریر کند ادراک آن متعذر نیست، و آموزنده مستعد در حال اقرار کند، و به مقتضی این آیت که (تبت الیک و انا اول المؤمنین}3 او را ایمان و اقراری تازه بادید آید و غیر مؤمنان بالضروره ایمان آورند.

اکنون این ضعیف سعی مینماید تا به قدر فهم و ادراک خود بعضی از فصاحت و دلالت معانی بسیارکه الفاظ اندک آیات قرآن بر آن دلالت میکند بگوید، تا باشد که بعضی از آنچه در کلام ایشان موجود نیست بازیابد و بنویسد؛ تا کسانی که به دل و جان معتقد آناند به حقیقت آن رسیده معتقدتر شوند، و آنان که منکر آناند، و حق تعالی این آیت که (و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله)4 در حق ایشان فرموده، ms075 ایشان را ملزم گردانیده باشد؛ که ایشان مثل و مانند آن کلام ندارند [262] و ندیده و نتوانند گفتن؛ چه، عقل و علم آن اقتضا کند که آن معانی را با معانی دیگر موازنه کنند، اگر مانند آن موجود باشد بقرار منکر باشند و الا مقر و ملزم گردند. و مانند آن تقریر و سعی در آن کردن در اسلام لازم است و روشن گردانیدن آن بر علما و اولواالالباب واجب؛ چه، حق تعالی کافران و منکران را به اعجاز قرآن زیادت از آن الزام فرموده که به دیگر معجزات؛ چه، معجزات دیگر که در عهد نبی - علیه الصلوة والسلام - فرموده در زمان حیات او با اهل زمان او بوده، لکن معجزات قرآن آن است که ابدالدهر به حکم (و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله) متواتر و متوالی خطاب است با همهآ عالمیان.

و بعد از آن به حکم آیت مذکور دعوت به اعجاز قرآن و الزام منکران نمودن واجب است، و در هر عصری بر علمای آن عهد واجب و لازم که از معانی بینهایت که در الفاظ اندک آیات قرآن مندرج است معانی دقیق را به آن الفاظ موازنه کرده تفهیم خلایق کنند تا معتقدان معتقدتر شده و منکران ملزم گشته معجزات قرآن را بدانند و دین حق قبول کنند. و مصدق این معانی آیت (طه ما انزلنا علیک القرآن لتشقی الا تذکرة لمن یخشی تنزیلا ممن خلق الارض والسموات العلی)1 است. و اشارت بدان تذکره آن است که تا ابدالآبدین هر اشکالی که واقع گردد چون در آن تأمل کنند از آن روشن شود، و آن کسان که فهم نکنند علمای اولواالالباب تفهیم ایشان کنند و مانند تذکره باشد ایشان را تا از آن غافل نگردند و همواره به تلاوت آن مشغول باشند، و تا هر کس از آن چیزی بدانند و سبب نجات ایشان باشد. اکنون این ضعیف ms076 خود را به موجب آن مثل عوام که گفتهاند که «پیلان را نعل میبستند موران پای برداشتند»، موروار امتثال آن امر را شروع کرده در بیان معجزات الفاظ قرآن و آن معانی بسیار که در الفاظ اندک آن مندرج است بر چه وجه است و در کلام هیچ مخلوقی نتواند بودن کلمهای چند میگوید تا منکران از مانند آن معانی بسیار در الفاظ اندک باز نمودن عاجز آیند، هم در این زمان و هم بعد از این، و از آن متنبه گردند و از خواب غفلت بیدار شوند و بیداری ابدی ایشان را کرامت گردد، و من بعد هیچ کس را مجال انکار و معارضه با کلام قرآن نباشد و و ساوس باطل از خیال بیرون کنند و به عجز خود که از آن عاجز گشتهاند اقرار کنند و آیات و الفاظ قرآن را معجز دانند و نجات یابند، ان شاء الله تعالی.

اکنون میگوییم هر چند معانی این آیت بسیار است و به جای خود تفسیر آن به قدر فهم خود گفته شود، ان شاء الله تعالی، حالیا از معانی آن این قدر که دراین موضع واجب است گفتن و از فحوی آن معلوم میشود آن است که شقی کسی باشد که به قرآن کار نکند و نخواند و باکس نگوید، و تذکره است جهت کسانی که بترسند؛ چه، خالق زمین و

اما آنچه تقریر رفت که از این حد که گفتهاند که «خیر الکلام ما قل و دل» بعضی همین قدر تصور کنند که لفظی چند مختصر بر معنی معین ظاهر روشن دلالت کند فحسب تا غایت آن که بر چند معنی دلالت کند مانند تجنیس ناقص و تام و امثال آن. و آنچه معهود چنان است که مردم اهل ظاهر را نظر بر آن باشد که هر سخن که بگویند و بزودی از آن سخن معنی تمام مفهوم گردد و غرض حاصل آید آن را «خیر الکلام» دانند، نه چنان است که ایشان تصور کردهاند؛ چه، چون «خیر الکلام با قل ودل» است آن که کلام اندک بر معانی بسیارتر دلالت کند بهتر باشد؛ و آن چنان سخن نتواند بود الا سخنان قرآن. و هیچ کس خود تصور نکرده که سخنی باشد که بر این وجه تواند بود؛ فکیف3 که چون خود ندانند یا نگویند که معانی قرآن بینهایت است و الفاظ بسیار نه. و معنی آیات قرآن نه بدین وجه است؛ چه، لفظی متناهی و اندک است و معانی نامتناهی و متنوع، چنان که فصاحت و غیر فصاحت یک معنی است.

و هر چند وزن سخن ندارند که همه وزن شعر است، ms078 و نه چنان باشد؛ چه، وزنی دیگر هست الفاظ را، و آن آن است که ثقیل و زشت نباشد و آن وزن به وزن شعر نزدیک باشد والفاظ مستحسن و غیر مستحسن و مستعمل و غیر مستعمل معنیای [دارد] و مسجع و غیر مسجع معنیای. و چون از این جمله بعضی یا همه در آن باشد بهتر باشد. و آن الفاظ یا جهت سؤال یا جهت جواب یا جهت امر یا جهت احوال ماضی یا جهت احوال مستقبل استعمال کنند؛ و اگر بر آن وجه باشد که آن چند نوع را بیشتر فرا گیرد و بر آن تطبیق توان کردن نادرتر باشد. و بر هر یک از آن چون حمل رود معانی تمام کافی در آن باشد؛ چنان که هر کدام که غرض تواند بود در آن مندرج گشته باشد.

دیگر آنچه در الفاظ مختصر معانی بسیار باشد.

دیگر آنچه این معانی بسیار بر چند نوع حمل توان کردن.

دیگر آنچه هر معنی را از آن شعب و فروع باشد که چون هر یک با اصلی برند دقایق و حقایق حکمت در آن مندرج باشد.

دیگر آن که از هر شعبه و فرعی که معنی آن سخن با آن عاید گشته باشد دیگر باره هر شعبه را شعبهای و هر فرعی را فروعی و همچنین دیگر باره هر شعبه را شعبهای و هر فرعی را فروعی همه به هم پیوسته بر مثال زرهی که آن را کنار پدید نباشد همه به هم پیوسته الی ما لایتناهی. مانند آنچه تصور کنند که بیشه و نیاستانی باشد که اندکی آتش در او زنند؛ اول در آن قدر نی گیرد که در او زنند، بعد از آن سرایت کند و آتش در جوانب آن پراکنده شود، و آن نیستان را نهایت نباشد؛ چندان که تصور کنند آتش زیادت گردد و سرایت آن بیش تر شود. و چون چنین باشد قطعا منقضی نگردد بلکه ms079 زیادتتر و عظیمتر و بیشتر شود. و کلام الله بر این وجه است، و سخنان دیگر مانند آن که آتش در چیزی زنند مختصر مفرد؛ آنچه مستعد باشد آتش آن اندکی کافی باشد مانند الفاظ قلیل، و آنچه مستعد باشد و زود قبول کند و زود بسوزد و زود غرض حاصل شود مانند معانی معین باشد که در حال که الفاظ بشنوند آن معنی معلوم گردد و مطلوب حاصل آید.

و این حد که گفتهاند [263] که «خیر الکلام ما قل ودل»، قل را نهایت هست لکن دل را

و معظم ترین و روشن ترین اعجاز قرآن آن است که همهآ عالمیان از فصاحت و تلفیق سخن آن عاجزند. و بعضی کفار که بر فصاحت قادر بودهاند در آن باب سعی نمودهاند و گفت و گوی کرده، عاقبة الامر اعجاز قرآن عجز ایشان بدیشان نموده و عاجز گشتهاند و ترک گرفته و مقر شده مانند1 ....

و آنچه آن جماعت به دعوی مشغول شدهاند تا شروع نمایند و بعجز بالضروره ترک گیرند هم معجز قرآن است؛ چه، اگر ایشان که بر سرآمدهآ فصحای عرب بودهاند در آن شروع نکرده بودندی و عاجز نگشته، اقوام دیگر که از لغت عرب ایشان را حظی نیست قطعا معنی فصاحت و اعجاز قرآن فهم نکردندی. و آن همچنان باشد که چون کشتیگیری ms081 کشتیگیران ولایتی را که در همه ممالک به کشتیگیری و قایمی بر سر آمده باشند به قایمی بیندازد همه خلق را معلوم شود که هیچ کدام پای او ندارند و همه را معلوم شود که در او آن قوت موجود است، و احتیاج بدان ندارد که به دیگر ولایت رود و با هر یک کشتی گیرد؛ چه، همه در ضمن آن حاصل باشد.

همچنین چون فصحای عرب در آن باب در وقت انکار و جدل هر تیر که در جعبه داشتند انداختند، و چون از آن عاجز آمدند مسلمان شدند، این اعجاز کفاف است؛ چه، برهان هر علمی چنان که گفته شد با عقلا و دانایان قوم ثابت باید کرد نه با هر فردی از افراد آحاد. و دلیل واضح بر آن آن است که آن جماعت که آن دعوی میکردند و از معانی و الفاظ ظاهر قرآن عاجز شدهاند از معانی بطون قرآن غافل ماندهاند، و در آن باب به عجز اقرار نکرده؛ چه، کسی که اقرار به عجز از چیزی کند باید که دیده باشد یا آنجا رسیده.

مثلا اگر کوهی بلند باشد که چندین کوه دیگر در جنب آن باشد و شخصی هم در این کوه کوچک از بالا رفتن عاجز ماند، چون بدان کوههای کوچک که در جنب آن کوه باشد فروماند و بر سر کوه نارسیده عاجز آید لفظ عجز او در رسیدن بر سر کوه بلند بلکه بر سر دیگر کوهها گفتن بر تقدیر آنچه در این کوه عاجز شده مستهجن و عبث و بی معنی

تا به جایی رسید دانش منکه بدانستهام که نادانم

و اگر صد هزار سال دیگر تفسیر گویند هنوز به کنه معانی آن نرسند. دلیلی و برهانی واضح تر از این نتواند بود، و مشاهد است، «و لیس الخبر کالمعاینة». و این است سر آنچه حق تعالی در قرآن مجید فرموده که (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربی و لو جئنا بمثله مددا)3؛ و اگر چه منکران منکر آن بودند. و این ضعیف در تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم) به برهان ثابت کرده که (اگر)4 تمامت عقلا و علما سالهای بسیار تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم) گویند و خواهند که تمام شود نتوانند و عاجز آیند، تا حدی که اگر بحر مداد گردد به کتابت آن وفا نکند؛ چه، برهان بر آن قایم شده، و اکنون چون تمامت علما اسلام را به مرور ایام تجربت افتاده و در علم آن شروع کرده بضرورت بدین معنی مقر شدهاند؛ و هم ذریت آن کافران و منکراناند که بدان مقر و معترفاند. و مؤمنان و مسلمانان که به تلاوت آن مشغولاند و در تفسیر آن سعی می نمایند چندان که نظر و تأمل میکنند روز به روز معانی عمیق تر و معجزی عظیم تر از آن معلوم میکنند، و میگویند: (سبحانک لا علم لنا الا ما علمتنا انک انت العلیم

و چرا از این معجز غافل باید بودن؛ که اگر کسی شعری غرا که بهترین اشعار باشد و به لحنی و صوتی که خوشترین و بهترین نغم و صوت باشد چند نوبت مکرر بگوید در دل خلق ناخوش شود، و اگر مطربی بدان اعادت کند گویند منسوخ است ترک گیرد و چیزی دیگر بگوید؛ و قرآن چندان که خوانند مردم را خوش تر آید و از آن ملول نگردند. دیگر آنچه برأی العین مشاهد است که چندین هزاران هزار آدمی به فرزندان خود آموزند و خود به خواندن آن مشغول باشند و قرآن را چنان عزیز دارند که مشاهده میرود، و پادشاهان عالم [264] بر سر و چشم نهند. این همه یک از یک عجبتر است و اعجاز از این عظیم تر نتواند بود. و اگر معارض گوید که کتب دیگر اقوام پیش هر یک همین عزت دارد، گوییم تمسک ما تنها به این نیست، و این صفت قوت دیگر اوصاف می دهد. و البته از این صفت ناچار است که باید که البته باشد؛ مانند آنچه قوت نباتی که در نبات هست در حیوان بالضرورة باید (که باشد)3، و حیوان را از آن قوت چاره نیست و از آن عار ندارد؛ و قوت حیوانی که در حیوان است در انسان نیز که اشرف است هست، و بالضرورة باید که باشد و انسان را از آن عار نه که چیزی که در نباتات و حیوان غیرناطق هست باید که در انسان باشد؛ چه، اگر نبودی حیات و نشو و نما نداشتی. انسان را آن دو قسم نیز هست با چند چیز که آن به شرف تعلق دارد، و بدان جمله معانی که با هماند اشرف است.

و دیگر کتب را با قرآن مشارکت بسیار هست چنان که در حبر4 و قلم و کاغذ و کتابت و جلد و امثال ms084 آن؛ و نه هر آنچه شرکتی با دیگری دارد مانند آن باشد تا آن چیز را از شرکت او نقصانی باشد؛

شعر:

نه هر که را به لقب با کسی مشارکت5 است

شبیه اوست چنان چون یمین شبیه شمال

که دال نیز چو ذال است در کتابت لیک

به شش صد و نود و شش کم است دال از ذال1

و تمامت موجودات به صفات باری تعالی موصوفاند هر یک به چیزی.

اکنون آنچه کتب دیگر چند صفت از صفات قرآن داشته باشند، آن نیز از عظمت قرآن باشد.

و هر چند آنچه در آن باب گفته شد کفاف است لکن چند وجه دیگر از جزویات آن جهت تأکید یاد کنیم؛ و لاشک هر چه خواهیم گفتن همه داخل آن کلیات است که گفته شد.

میگوییم: پیش از این به چند روز که اتفاق افتاد و در چند آیت از آیات کلام الله فکری میرفت و آن را تفسیری میکرد، در هر آیت از آن چند معنی یافت که هرگز در ضمیر نیامده بود که مانند آن معانی تواند بود. و آن آن است که در اذهان هر کس چنان متصور باشد که غیر الفاظ مشترکه دیگر الفاظ به هر موضع که بنویسند یک معنی باشد، یا هر حرفی که در لفظی ترکیب کنند یک حکم داشته باشد، یا آیتی متناسب الالفاظ و الحروف والقرائة به هر موضع که بنویسند همان معنی داشته باشد و غیر آن نتواند بود. و چون در تفسیر آیات شروع رفت و به امعان نظر در آن نگریست چنان یافت که هر یک لفظ در هر آیتی معنی دیگر داشت، و هم در آن موضع بر معانی بسیار دلالت میکرد. و همچنین هر حرفی در آن لفظ به هر موضع معنی دیگر و در همان موضع بر معنای مختلف بسیار دلالت میکرد.

و با وجود اختلافی که مینماید همه مناسب و مطابق غرض ms085 معانی آن است که منزل گشته چنان که باید؛ و حکمتهای عظیم در ضمن آن. و با وجود آن همه حکمت و انواع معانی که بعضی از آن مرا معلوم شده و هزاران هزار چندان تواند بود، هر علم و حکمت که حکمالای] متقدم و متأخر متکلم در کتابی نوشتهاند و روشن نیست و به جایی نرسیده

دیگر آیتی معین مطابق اللفظ والحرف والقرائة که معلوم شده که به هر موضع دیگر حکمی2 دیگر دارد، مانند (بسم الله الرحمن الرحیم)، که پیش از این در آن تردد داشتهاند، و در تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم} تفسیر کرده شد که مالاکلام در هر موضعی حکم آیتی دیگر و معنی دیگر دارد. و تفسیر و معانی آن در تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم تقریر کرده شده؛ از آنجا مطالعه کنند.

و الفاظ که گفتیم که غیر مشترک است و در هر موضع حکمی دارد و در آن یک موضع نیز معانی بسیار که مختلف نماید دارد، و همه معانی آن مواضع را شاید و باید، و جهت آن منزل گشته و با عقل مطابق که چنان باید؛ چنان که در تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم} در معنی اشتقاق لفظ الله تقریر کردهایم، و گفته که به موجبی که مفسران در تفسیر آوردهاند و گفته (بیان)3 اشتقاق آن از پنج وجه کردهاند:

وجه اول آن که از الاه مشتق باشد، یعنی المستحق العبادة، یعنی ms086 مستحق آن باشد که بندگان او را عبادت کنند.

وجه دوم آن که از وله مشتق است، یعنی عقول در کنه ادراک عظمت او حیراناند.

وجه سوم آن که مشتق است از لاه، یعنی محتجب است از اوهام.

وجه چهارم آن که مشتق است از أله، آی4 فزع الیه، یعنی خلق در مصالح خود با او گریزند.

وجه پنجم آن که از الوهیت مشتق باشد، یعنی موجد همه مخلوقات اوست. و چون متقدمان مفسران که برلغت عربی واقف بودهاند و مهارتی تمام داشته از سر تحقیق بدین موجب گفتهاند لاشک مشتق باشد؛ و این ضعیف میگوید که1 این هر پنج معنی اشتقاق در او هست و میباید که از هر پنج مشتق باشد و این معانی همه در او بود و هست. و این پنج معنی را مکرر میکنیم تا نیک مفهوم گردد که در او هست. یکی آن که مستحق عبادت است، به دلیل آنچه فرمود که (و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون)2.

دیگر آن که عقول از ادراک کنه عظمت او حیراناند، به دلیل آنچه فرموده که ({و ما قدروا الله حق قدره)3.

دیگر آن که از اوهام محتجب است که (لا تدرکه الابصار) 4.

دیگر آن که خلق در حوایج و مهمات خود پناه به او برند، که (ففروا الی الله)5. دیگر آن که موجد و خالق همه اوست که (الله خالق کل شیء) 6.

لاجرم هر پنج معنی در او هست.

و اما حروف که در هر موضع معنیای دارد و در یک موضع معانی مختلف، و همه مناسب ولایق تفسیر آیت باشد و مطابق عقل افتد که آن معانی جهت آن موضع میباید و چنان منزل گشته؛ چنان که در آیت (و یسألونک عن الروح}7، آن واو چندین وجه و معانی را محتمل است و ضرورت که همچنان باشد؛ و در رساله تفسیر این آیت که در کتاب توضیحات مندرج است گفتهایم که ms087 این واو، واو ابتدا است که جماعت نحویان آن را استیناف خوانند، و دلالت بر آن میکند که بخشی است غیر متعلق به ماقبل. و به وجهی دیگر بر حسب آن که بر ماقبل دلالتی میکند آن را واو عطف میتوان نهاد؛ چه، آیت ماقبل این است که (قل کل یعمل عل شاکلته فربکم اعلم بمن هو أهدی

و از هر حیوانی آنچه مانند مزاج و طبیعت او باشد صادر میگردد، و از آلات و جوارح انسان از هر عضوی آنچه لایق و مناسب آن است؛ چنان که از جگر که سرخ است خون سرخ، و از دماغ که در استخوان سفید است مغز سفید، و از انثیین که عصبانی سفید است نطفه سپید، و از انسان آن کس که مستعد نبوت و پادشاهی باشد [265] و آن کس که مستعد علم و دانش باشد، و آن کس که لایق حرفتی از حرفتها باشد آنچه لایق و میسر او باشد از او ظاهر شود؛ که «اعملوا فکل میسر لما خلق له». و چون ارادت حق تعالی بدان چنان بوده و چنان آفریده میفرماید که (قل کل یعمل علی شاکلته)2، تا این معنی مقدر مبین به مثال او مقدر باشد. و لاشک در علم و حکم خدای کاین که هر کس بر این حکمتها واقف نتواند شد، و چون این خطاب شنوند خلق از آن متحیر مانند و خواهان آن باشند ms088 که بدانند که تفاوت این همه از کجا و از چیست؛ و در حال به جواب آن متحیران می فرماید که (فربکم اعلم بمن هو اهدی سبیلا3، یعنی روش هرکس و هر چیز به حسب (استعداد و)4 مناسبت آن چنان که باید آفریده و مقدر کرده و هر کسی به کنه ادراک آن نرسد مگر بعضی مستعدان و کاملان که بقدر از آن چیزی معلوم کردهاند. مجملا جهت عوام میفرماید که (فربکم اعلم بمن هو اهدی سبیلا)5، تا خاموش گردند. و چون همچنین در علم حق تعالی کاین است که جماعت طوایف که امر حق تعالی را معتقد باشند، هر چند این کلام را به جان و دل بشنوند لکن در تحیر آن فرومانند که حق تعالی ظلم نکند و همه به موجب عدل و راستی داده و اشکال و اجسام ما در همه آلات و جوارح و قوت به هم نزدیک است و تفاوت اندک. و این تفاوت در مرتبهآ نبوت و

و چون اکثر خلق از آنچه ابدان بدان قایم است جز روح چیزی دیگر تصور نتوانند کردن، و از بسیار خلق بعضی باشند که برکیفیات ارواح و نفوس واقف نتوانند بود، عموم خلق جز روح و حیات تصور نتوانند کرد؛ و البته واجب که چون این آیت را بشنوند و قبول کنند و در این افکار مذکور افتند تفحص کنند تا این روح که این همه قوت دارد که به واسطهآ او این همه تفاوتها بادید آمده چه چیز است؛ ضرورت همه بپرسند که روح چیست. بدان سبب فرمود که مالاکلام از تو بپرسند که روح چیست. لاجرم بدان تقریر واو (و یسألونک عن الروح)1 ms089 واو عطف باشد؛ و ما این واو را بر چهار وجه تفسیر میکنیم، و هر چهار میشاید و حمل آن بر (هر)2 چهار وجه مناسب و روشن است، و در وجود واقع: وجه اول آن که با او چیزی مضمر نباشد؛ یعنی از تو میپرسند جواب گوی که الروح من امر ربی)3.

وجه دوم آن که با او اضمار4 معنی شرط کنند، یعنی اگر از تو پرسند جواب گوی که (الروح من امر ربی)5.

وجه سوم آن که با او اضمار معنی وقت کنند، یعنی هر وقت که از تو پرسند جواب گوی که (الروح من امر ربی)6.

وجه چهارم آن که با او معنی وجوب سؤال اضمار کنند، یعنی البته از تو بپرسند؛ در جواب گوی که (الروح من امر ربی)7. و در این سه وجه آخرین به اضمار احتیاج است؛ چه، تفسیر دلالت میکند بدان. و در جواز اضمار در تفسیر هیچ خلافی نیست؛ چه، در قرآن مانند آن بسیار است، و از آن

دیگر آنچه به ادب سخن تعلق دارد؛ قوله تعالی: (عفا الله عنک لم اذنت لهم)2؛ عفو را بر عتاب مقدم داشت تا صدمه تفرقه عتاب باطن را از سر جمعیت خود ببرد، و عتابی که دریابد خوشتر از هزار ثنا؛ و قوله تعالی: (لعمرک انهم لفی سکرتهم یعمهون)3. چون از کوری بصیرت کافران در مستی جهل ایشان خبر خواست دادن، سوگند به حیات او مقدم داشت تا نعمت این انس در پهلوی نقمت4 آن وحشت بینند؛ و قوله تعالی: (و کیف تأخذونه و قد افضی بعضکم إلی بعض وأخذن منکم میثاقا غلیظا)5؛ چه، تقریر تمتع زن و شوهر از همدیگر در جمیل تر از این صورت نشاید کرد و در خوبتر از این سخن نتوان آورد. و مانند آن در همه آیات هست و بعضی از آن هرکس تواند دانستن، و اکثر آن که هر کس نتواند دانستن؛ جهت نمودار این قدر تقریر رفت.

و معجزات قرآن چون عظیم بسیار است کدام یک را تقریر توان کردن؟ «حدث عن البحر و لا حرج». و ما می بینیم که اگر چیزی با عظمت هست که صفات بسیار نادر دارد، پس از کسی بپرسند که در آن چه عظمت دیدی؟ اگر ندیده خود چه گوید مگر دروغی چند، و چون دروغ باشد همه غیر واقع بود و غیر لایق آن چیز؛ و اگر دیده باشد چون

و آنچه گفتهاند که «من عرف الله کل لسانه»؛ کلالت1 لسان را اسباب بسیار هست. یک سبب آن است که شرح داده شد؛ و هر کس که معجزات قرآن را بعضی بداند، از ms091 غایت تحیر در عظمت آن نداند که کدام را گوید؛ و آن کس که نداند آن را چون سخنی چند داند و بیند که خلق گفتهاند، مانند آن کس که یاقوت رمانی و الماس نشناسد و مانند دیگر سنگها شمرد؛ چه، آن نیز هم سنگ است. و حال آن جماعت که قطعا معنی جواهر ندانند و جواهر را ندیده و نشنیده و ندانسته باشند، و نیز آنان که جوهری باشند و دانند، بدان موجب است که گفته شد. لکن جماعتی که نه جوهری باشند و نه تمام جاهل در آن، مانند جماعتی که جوهر بخرند و دوست دارند جهت زیور و حفظ مال، و ایشان او ساط الناس و متابعاناند؛ و به موجبی که شرح داده شد که چون یک مقدم و عاقل قوم معانی و اعجاز قرآن فهم کند و به دین درآید همه متابع او شوند، چنان که آنان که جوهر خریده باشند در تقریر و سخن جوهری نگاه کرده باشند و آن جواهر خریده و معتقد آن شده. و ماوراء همه برهانی عظیمتر بر اعجاز قرآن آن است که پیشوایان و عقلای اقوام بسیار که بر معانی و اعجاز آن واقف شده مسلمان گشتهاند.

و اگر کسی منکر این سخن شود و گوید که آن اتفاقی بوده و جهت آن که چند کس معدود متابعت نمایند حکم بر جمله نتوان کردن، گوییم مثلا چون ما ولایت ختای ندیدهایم و از آنجا جامه در غایت نیکویی بیارند که استادان بر سر آمده از آن ملک جهت نمودار استادی بافته باشند و در این ملک یکی بهتر از آن ببافند؛ با وجود آن که ما ختای و آن استاد و استادان آنجا را ندیدهایم و ایشان ما را ندیده محقق بدانیم که استاد ما استادتر از همه استادان ختای است. و چون آنجا برند ایشان نیز ما را نادیده بر همین معنی واقف گردند [266] و بدان مقرو معترف شوند. ms092 و به واسطهآ دو شخص و اقرار و التزام ایشان

همچنین در هر عهدی پیش از این و اکنون چندین هزار پیشوایان و عقلای اقوام که معانی و اعجاز قرآن دریافتهاند بدان سبب مسلمان گشته، و هنوز روز به روز این معنی واقع است و خواهد بود. لاجرم ما را در این معنی که اعجاز قرآن به اقوام دیگر نماییم و ثابت گردانیم برهانی معظم و مسکت این معانی است که ذکر رفت؛ و از روی عقل ایشان را انکاری نرسد. و این معنی اعجازی و عظمتی تمام است.

و حق تعالی اعجاز قرآن تنها نه جهت زمانی و اهل زمانی آفریده، بلکه به موجبی که ذکر کرده شد اعجاز آن ابدی سرمدی است. و اعجاز از جمله صفات لازمه آن است. و هر کس را که فهمی و بصیرتی و توفیقی باشد چندان که در آن نظر و تأمل زیادت کند، و در بحر معانی بطون آن غوص بهتر تواند کردن، از اعجاز آن بیشتر معلوم کند؛ چه، فرموده است که «إن للقرآن ظهرا وبطنا و لبطنه بطنا الی سبعة ابطن»، و به روایتی دیگر الی عشرة ابطن، و چندان که در بطون آن شروع زیادت توانند کرد معانی دقیق و اعجاز آن زیادتتر و عظیم تر باشد. مانند عظمت کنار دریا ms093 تا میان دریا، و کنار آتش تا میان آتش، و طرف معرکه تا میان معرکه، و سرحد ولایت تا میان شهرهای معظم و میان بازار. و انتفاع از تحف و امتعه آن و دانستن و شناختن و خریدن و حاصل کردن آن هر کسی را کجا دست دهد؛ الا آن که بقدر هر یک نظارهای کنند، و آن نیز هم نیکو و بسیار باشد. و کسی که خواهد که از آن بیش تر یابد سعی در تلاوت قرآن و فکر در آن و عمل بدان بیش تر کند تا حق تعالی در حق او کرامت کند، ان شاء الله تعالی.

و در وقتی که این ضعیف به کتابت اعجاز قرآن و این معانی مذکور مشغول بود،

این ضعیف پیشتر از آن در آن اندیشه و فکری نکرده بود. هم بر سر اسب فکر کرده آنچه بر فور در خاطر آمد تقریر کرد. و ms094 به موجبی که واقع است و هر آیتی بلکه هر لفظی و حرفی از قرآن معجز است و هر کس بدان نمیتواند رسید، مگر احیانا و بنادر تا که را دست دهد، و روزی که شود؛ اتفاق افتاد که از فحوی آن سؤال و جواب از معانی دقیق آن که جهت تقریر اعجاز و نمودار آن به استشهاد آوردن مناسب بود چیزی دریافت. واجب دید و به غنیمت شمرد آن را نوشتن و اضافت این فصل که در باب (تقریر)2 اعجاز قرآن مینویسیم کردن؛ و آن چنان است که تقریر میرود.

میگوییم: تفسیر این آیت به وجهی که شرط تفسیر باشد عالمان مجتهد به و جوه کرده باشند؛ و آنچه به نحو و صرف و لغت و اشتقاق لفظ و بیان آن تعلق دارد گفتهاند؛ و بعضی از شأن نزول و حقایق آن هم تقریر کرده، لکن آنچه بدین اشکال و سؤال و جواب و معانی و حقایق آن تعلق دارد بعضی این ضعیف میگوید، و تفسیر آن به وجهی که این ضعیف را در خاطر آمده از تقریر جواب آن سؤال و حل آن اشکال معلوم شود، ان شاء الله تعالی.

اولأ هر سؤال که کنند یا از حاضر تواند بود یا از غایب؛ و آن یا آن باشد که سایل بر آن چیز واقف باشد و داند و آن را شناسد که پرسد، یا بر آن واقف نباشد و نشناسد و نداند و پرسد؛ و مسؤول عنه یا عاقل و کافی و واقف آن چیز باشد یا نباشد. اگر عاقل و واقف آن چیز باشد باید که هر یک را از آن چنان جواب گوید که مناسب اندیشه و ضمیر سایل باشد و غرضی که او را از پرسیدن آن چیز باشد زود حاصل شود، تا زحمت خاطر سایل نباشد و بر آن حمل نرود که مسؤول عنه بر آن واقف است و عمدا به طریق ms095 جدل و بی التفاتی جواب او چنان که معلوم او شده نمی دهد؛ چه، اگر چنین باشد بر بیادبی و انکار و جدل و حماقت و بی التفاتی او حمل کند و از او برنجد.

و اگر اثر فهم در ناصیه او نبیند و جواب چنان که باید از او نشنود سایل بر آن حمل کند که مسؤول عنه هیچ عقلی و ادراکی و کفایتی ندارد و در چشم او خوار و حقیر گردد. و اگر جواب از سر عقل و بصیرت شنود معتقد عقل و فهم و ادراک و خلق حسن او گردد.

و این مقدمات و معانی پیش عموم خلق مجرب و معلوم است؛ چه، طبیعت و عقل اقتضای این قضایا و وجوه میکند. و مثال آن چنان است که اگر کسی چیزی معین بیند و داند که شخصی در دست دارد و پرسد که این چیست که در دست داری، باید که مسؤول عنه عقل آن داشته باشد که چون سایل میبیند و میداند که چیست داند که غرض او از پرسیدن یا انکار بر آن است که آن چیز به سببی از اسباب مناسب و لایق نیست که در دست گیرند؛ یا از احوال و کیفیت و خواص آن چیز می پرسد و تفحص مینماید. و این قضایا و معانی و وجوه مسؤول عنه به واسطهآ مراتب و مقتضی احوال و زمان و فحوای امور و مناسب سؤال و حرکات و سکنات تواند دانست؛ و همه را رجوع با عقل تواند بود که از آن عقل هیچ کس بیبهرهای نمانده، و حق تعالی هر بندهای را به قدر استعداد چیزی از آن داده و کرامت فرموده.

و آن مسؤول عنه چون در جواب سؤال نخواهد که عناد ورزد تکاسل و تجاهل و بی التفاتی را ترک گیرد و بدان وجه جواب دهد که غرض سایل بآسانی حاصل شود، و

و مجرب و معین است که هر کس که سایل را این جواب دهد اگر به کفایتی و دانشی منسوب باشد جهت مجادله و انکار و عناد و بی التفاتی بدان موجب جواب میدهد؛ و اگر به دانش منسوب نباشد، او را عظیم نادان و جاهل شمرند، و او را هیچ اعتبار ننهند الا آن که انکاری عظیم بر جهل و نادانی او نمایند، و لایق آن که از او چیزی پرسند ندانند، و او را وزنی ننهند.

اکنون چون این مقدمات معلوم و مقرر گشت، گوییم که چون حق تعالی از موسی - علیه السلام - سؤال فرمود که (و ما تلک بیمینک یا موسی2، و او در جواب گفت: (هی عصای اتوکؤا علیها واهش بها علی غنمی و لی فیها مآرب اخری»3 [267] در حالتی بود که به موجب آیات ماقبل که به موسی ندا فرموده بود که (فلما اتاها نودی}4، و معلوم او گردانیده که نداکننده پروردگار اوست، چنان که فرموده: (یا موسی انی انا ربک}5، و او را ادب آموخته، و فرموده که (فاخلع نعلیک)6؛ و خاصیت آن مواضع که آنجا حق تعالی تجلی کرده بدو گفته، چنان که فرموده: (انک بالوادی المقدس طوی )7، و او را اختیار کرده تا وحی بدو دهد، چنان که فرموده: (و انا اخترتک فاسمع لما یوحی}8؛ و او را محقق گردانیده که حق تعالی است که بیواسطه ms097 با او سخن میگوید، چنان که فرموده: (إننی انا الله لا اله الا انا)9؛ واو را فرموده که مرا عبادت کن، چنان که فرموده: (فاعبدنی

و چون انکار و بازخواست در این سؤال آن تواند بود که عصای دیگری او چرا ستده گفت: (هی عصای7؛ یا چون مردی جوان و بقوت است و حق تعالی از آلات و جوارح او هیچ از او دریغ نداشته کفران نعمت باشد که به ms098 شیوهآ پیران و معلولان و ناقصان عصا در دست گیرد، گفت: (اتوکوأ علیها» 8؛ یا بازخواست باشد از آنچه9 چه لایق است که بدان عصای بزرگ هر وقت گو سفندان ضعیف حال را که به تو سپردهایم و تو را راعی ایشان گردانیده بزنی؟ از شفقت و محافظت بعید و نالایق است، گفت: (واهش بها علی

و ما این معنی روشن تر باز گوییم تا نیک مفهوم گردد.

چون به موجبی که ذکر رفت از موسی - علیه الصلوة والسلام - سؤال رفت که چیست به دست تو، حقیقت دانست که حق تعالی علیم و بصیر است و عصا میبیند و ماهیت آن میداند؛ و محتمل است که جهت بازخواست میفرماید که آن عصا یا از آن ms099 دیگری است و تو خیانت کردهای، یا می فرماید که چون من تو را جوان و قوی مزاج و تن درست آفریدهام، چه لایق باشد که عصایی در دست گیری، یا چه لایق باشد که ناگاه آن عصا را از سر غضب بر گوسفبدی بیزبان بزنی، یا چون تو را این همه وعدهای نیکو دادیم و صاحب وحی گردانیده به رسالت میفرستیم مبادا همچنین بی شفقت که اکنون بر این گوسفندانی و چوبی چنان قوی در دست گرفتهای و این گوسفندان را بدان زنی، با رعایای دیگر همان کنی؛ «کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعیته». بدان سبب جوابی داد که آن توهمات از پیش خاطر خودش برخیزد، و معین گردد که کدام بازخواست است که از او میفرماید؛ چه، حقیقت می دانست که حق تعالی واقف و

و غرض از این جوابها آن که اگر این عذرها مسموع و مستحسن نیست یا بازخواستی دیگر هست حق تعالی با او بگوید تا فهم کند و بدان موجب پیش گیرد، نه آن که عیاذبالله تصور کنند که این معانی نیز خدای تعالی ندانسته باشد؛ بلکه جهت حقیقت (و آن که تا)1 احوال خود بازداند گفته باشد. و چنان که گفتیم که پیشتر دفع و عرض اسباب بازخواست واجب دانست؛ لکن چون حقیقت نمیدانست که غرض از آن سؤال تنها بازخواست است، و محتمل بود که تعلیم و ارشاد و معانی دیگر تواند بود، آن را بازپس داشت و عرض کرد که تنها نه آن است که این عصا جهت این معانی است که ذکر رفت یا من نمیدانم، بلکه بسیار مآرب2 دیگر در آن هست، حق تعالی کدام یک میفرماید تا بدان موجب مطاوعت نمایم.

و هر چند حق تعالی آن سؤال جهت آن فرمود تا او را مقر آورد که عصایی در دست دارد، مانند آنچه عادت است که چون خواهند که چیزی عجب با کسی نمایند از او

اشکالی و سؤالی که بعضی مردم را در این آیت روی نموده آن است که در مقدمه ایراد کرده شد؛ و به موجبی که ذکر رفت اتفاق افتاد که دوستی از این ضعیف همان سؤال کرد و این تفسیر در خاطر آمد که تقریر کرده شد. و این معانی مطابق و مناسب این الفاظ است؛ چه، لفظ بر معانی دلالت کند. و دلالت لفظ بر معانی نه آن باشد که مطلقا یک لفظ بر یک معنی دلالت کند؛ چه، معنی دلیل راهنمای است، و از دلالت مشتق است، و تا کسی نباشد که دلالت کند صورت دلالت محال است، و یک دلیل صد هزار آدمی را دلالت تواند کردن، و این همه را حواله با عقل تواند بودن. و این همه معانی که گفته شد اگر مطابق این الفاظ و موافق عقل و مناسب افعال و اعمال و آداب و ترتیب و تدبیر است مسلم باید داشتن، و الا نه. و این تفسیر که این ضعیف گفت یک تفسیر است از جمله تفاسیر که در ضمن این آیت است و از این مقدار

و هر چه که مناسب و مطابق چیزی باشد حکم نتوان کردن که آن چیزنیست یا نتواند بود، بلکه جهت آن چیز تواند بود؛ چه، تعارف و اثتلاف که نبی - علیه الصلوة والسلام - فرموده عین مناسبت است. و مزاج هر شخصی به حسب مناسبت حال میتواند شد؛ چه، به غیر مناسبت ترکیب مزاج محال است، و چون مناسب شد عدم آن همچنین محال.

اکنون چون تفسیر کلام الله بدین وجه باشد و در این مقدار الفاظ این همه معانی و کلیات امور مندرج بود و در یک اشکال و سؤال که مردم پندارند که معنی بیوجه و نامستحسن است این همه حکمتها و اضعاف آن که ما را معلوم نیست از تفاسیر و حکمتها در آن موجود باشد، این سخن که تواند گفت و کدام خلق باشد که از آن عاجز نیاید؟

و چون در هر آیتی که نظر کنند، بلکه در هر لفظی، بلکه در هر حرفی، به موجبی که ذکر رفت معانی بسیار مندرج است، اعجازی از این عظیم تر نتواند بود.

و اعجاز قرآن که تقریر رفت که زیادت از همه معجزات است به وجوه بسیار گفته شده. و یک وجه دیگر آن است که هر چه انسان را در آن تصرف است و پیش انسان محسوس و مرئی، همه متناهی است؛ لاشک اعجاز در آن کمتر و آسان تر باشد از آنچه در نامتناهی باشد. و معانی که مطلقا نامتناهی است و در الفاظ قرآن پوشانیده هم نامتناهی است؛ لاجرم در آن تعجب و اعجاز زیادت تواند بودن. و چون این معانی هر کس درنمییابد عجایب و اعجاز آن نیز از آن جهت کمتر دریابند؛ چه، در محسوسات نیز صناعات که عظیم باریک باشد عقلا و کاملان دانند که آن صنعتی مشکل است و حیرت در آن ایشان را باشد، و پیش عوام قطعا عجب ننماید؛ چه، کیفیت آن (فهم)2

همچنین احوال معانی دقیق و عمیق و اعجازی که در معانی باشد هرکس فهم نکند الا کسانی که مؤید باشند به تأیید ربانی، که (و ما یعلم تأویله الا الله والراسخون فی العلم)1. و اعجاز آن که هر کس نتواند دانستن مانند اسرار الهی است که آن سر به هر کس نتوان گفتن الا که لایق آن باشد.

و اعجازی که لایق باشد که همه آن را دریابند و عوام فهم کنند مانند عصا با مار کردن است که در این آیت مندرج است، و آن خطاب و معجز جهت عموم بوده. و آنچه فرموده و خطاب کرده که (وان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله)3، با علما و حکمای اقوام بوده که حق تعالی بعضی را از ایشان استعداد داده باشد تا به قوت آن استعداد چنان معانی را بدانند؛ مانند طوایف اکابر و اعیان کفار که آن معانی و معجز قرآن دریافتند و به حکم این آیت مسلمان شدند. و هنوز بدین آیت تا سالهای بسیار مسلمان شوند و هم ایشان دیگران را به اسلام درآرند؛ و چنان کسان اولواالالباب توانند بودن و کس را بر آن اعتراضی نرسد که چگونه و بر چه وجه است.

ایشان به حکم این آیت (یؤتی الحکمة من یشاء ومن یؤت الحکمة فقد اوتی خیرا کثیرا و ما یذکر الا اولواالالباب)3، آن را درتوانند یافت. و آنچه فرمود که (یؤتی الحکمة من یشاء)2، و مؤمن و مسلمان را تعرض نرسانید، تا بدانند که مستعدان هستند و اگر نبودندی این همه صحابه که اول کافر بودند چگونه مسلمان شدندی؟ اشارت (یؤتی الحکمة من یشاء)5 بدیشان و چنان کسان تواند بود. و چون این آیت را تفاسیر بسیار هست، سبب آن که سؤال در این قضایا بود حالیا این قدر گفته شد. و نیز چون اعجاز آن خواست که ms104 تقریر کند اضافت این فصل کرد و گفت: (سبحانک لا علم لنا الا ما علمتنا إنک انت العلیم الحکیم)6

میگوییم که مفسران به حسب احوال خویش از شش قسم بیرون نتوانند1 بود؛ سه قسم آنان که حقیقی باشند و قول ایشان درست و مستحسن، و سه قسم غیر حقیقی که سخن ایشان باطل و نامستحسن باشد.

اما سه قسم اول:

یکی آنان که2 حق تعالی در حق ایشان فرموده که (والزاسخون فی العلم)3؛ و راسخان در علم کسانی توانند بود که حق تعالی ایشان را علم فطری لدنی داده باشد، و اگر نیز مطالعه کتب نکرده باشند از حقایق و معانی قرآن که تأویل اشارت بدان است بعضی دانند چنان که مخالف عقل و نقل نباشد؛ به موجبی که مشروح یاد خواهیم کرد.

قسم دوم آنان که بر نصوص و اقاویل مفسران واقف شده باشند و نقل صحیح از کتب آموخته، و هم بدان موجب بیزیادت و نقصان بازتوانند گفت.

قسم سوم آنان که هم در قسم اول و هم در قسم دوم ماهر باشند؛ و حال این قسم بکمال تر از آن دو قسم باشد و نور علی نور تواند بود.

اما سه قسم دیگر که نقیض و ضد اقسام سه گانه اولاند و حکم «من فسر القرآن برأیه فقد کفر»، در شأن ایشان تواند بود:

یکی آناناند که در علم راسخ نباشند و اندرون ایشان به عقل و علم منور نگشته باشد و به رأی خود سخنانی [269] گویند که مخالف ms105 عقل و نقل بود.

قسم دوم آنان که بر نصوص واقف نباشند و روایات نشنیده، یا بعضی شنیده باشند و بر آن قادر نه که آن را موازنه توانند کرد و از عهده آن بیرون توانند آمد، و به واسطهآ جهل مرکب که ندانند و ندانند که ندانند، روایات نادرست کنند و سخنهای باطل گویند.

قسم سوم آنان که در هر دو قسم مذکور جاهل باشند و در آن هر دو امر شروع نمایند. و نقصان ایشان زیادت از نقصان دو قسم سابق باشد.

چون اقسام ششگانه بر شمردیم، این زمان آنچه در باب شرح حال هر قسمی از این اقسام در خاطر آمده ایراد میکنیم. اما در باب قسم اول از سه قسم مفسران حقیقی به طریق اعادت و شرح و بیان آن، میگوییم که چنان مفسر شخصی باشد مؤید من عندالله که از طبع و عقل خود تفاسیر گوید، بر وجهی که چون تتبع کنند سخنهای او مخالف نص و عقل (و روایات)1 نباشد، بلکه هر چه گوید حقایق و لطایف بود و همه مطابق و مناسب آن؛ و او بر نقل و روایات که در کتب مسطور است واقف نباشد. و این معانی ممکن است، بلکه واجب و مستحسن، که سعی نمایند تا هر لطیفه که دست دهد از تفسیر کلام الله بگویند؛ و همچنان که در زمان پیش که هنوز مفسران روایات نکرده بودند جماعتی که من عندالله مؤید بودند آیات قرآن را تفسیرها گفتند تا

که از خورشید ms106 جز گرمی نیابد چشم نابینا

و هر کس که اندیشه کند که مجرد آن که لغت عرب یا نحو و صرف داند سر معانی و حقایق قرآن او را معلوم شود و بداند، اندیشه او باطل و غلط باشد؛ چه، معانی قرآن و حقایق آن، به معانیای که مؤدی باشد به حقیقت تأویل درتوان یافت. و حق تعالی فرموده که (و ما یعلم تأویله الا الله و الراسخون فی العلم}1؛ و در اول قرآن این آیات معین در این باب فرموده که (الم ذلک الکتاب لاریب فیه هدی للمتقین الذین یؤمنون بالغیب و یقیمون الصلوة ومما رزقناهم ینفقون)2.

و چون فرموده که در آن هیچ شک نیست و متقیان را در آن مدایت باشد، اگر هر کسی به کنه معانی و حقایق آن توانستی رسیدن نفرمودی که {لاریب فیه هدئ للمتقین)3. و حال متقیان را نیز شرح می فرماید تا نپندارند که هر کس متقی باشد؛ میفرماید که متقیان آناناند که به غیب ایمان آرند، و غیب هرکس نداند؛ که (و عنده مفاتح الغیب لایعلمها الا هو}4. ایمان به دین اسلام بسیار کس به زفان آرند، لکن ایمان به دل آوردن و دانستن مرتبهآ بالاتر است.

و تا ایمان به دل نباشد و دانشی تمام با آن به هم یار نبود، ایمان به غیب و چگونگی آن نیارند؛ چه، غیب احوال عظیم و مشکل و نادر است، و تا کسی را تمییز آن بادید نیاید که مشکل از غیر مشکل باز داند اقرار و ایمان او به مشکل درست نباشد، بلکه خود ایمان و اقرار صورت نبندد؛ مانند آنچه تا استادی بزرگ و مهندس نباشد صناعات باریک و

همچنین هرکس ایمان به غیب نداند و نتواند آوردن الا متقیان، که چنان که حق تعالی فرموده بر اقامت صلوة صبر و ثبات1 نمایند و بدانچه حق تعالی به ایشان داده قناعت کنند و به زواید التفات نکنند و به زور و حیلت و مکر و خدیعت مال مردم به دست فرونگیرند و مظلمه نبرند و بدانچه حق تعالی به ایشان داده قانع توانند بودن؛ متقیان ایشان باشند. و میفرماید که آن متقیان بر راه راست باشند از حضرت حق تعالی، که (اولئک علی هدئ من ربهم)2؛ و رستگاران ایشاناند، که (و اولئک هم المفلحون)3.

اکنون حق تعالی میفرماید که هدایت از قرآن بی شک متقیان میتوانند یافت، بدین وجه که گفته شد؛ لاجرم هر کس را نرسد که به هر واسطه و به مجرد آن که عربی و نحو و صرف داند یا از دیگر علوم بهرهای داشته باشد آن را بداند؛ چه، تا حق تعالی بنده را تأیید و توفیق نداده باشد، هرگز متقی نتواند بود.

اکنون میگوییم که چون به مقتضی این آیت که (لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربی ولو جئنا به مثله مددا)3، و آیت (ولو أنما فی الارض من شجرة اقلام والبحر یمده من بعده سبعة ابحر مانفدت کلمات الله )5، و آیت (و عنده مفاتح الغیب لایعلمها الا هو و یعلم ما فی البر والبحر و ما تسقط من ورقة الا یعلمها و لا حبة فی ظلمات الارض ولارطب ولایابس الا فی کتاب مبین)6. و حدیث نبوی که «ان للقرآن ظهرا وبطنا ولبطنه بطنا إلی سبعة ms108 ابطن»، و به روایتی الی عشرة ابطن، تفسیر کلام چندان فسحت

و هر معنی و تفسیر که مخالف نصوص و نقل و عقل افتد آن خود معنی و تفسیر نباشد؛ و از معانی و تفسیری که مناسب نصوص و نقل و عقل باشد خود چه نقصان و بی مایگی تا ضرورت شود که به نوعی دیگر غیرواقع و ناموجود و بی مایه سخن گویند، و از انوار حق چه شکایت تا در ظلمات باطل گریزند؟ و چون هدایت همه از حق است، از باطل جزگمراهی چه یابند، کقوله تعالی: (فماذا بعد الحق الا الضلال فانی تصرفون).

تفسیر و معانی قرآن مایهای دارد که چندان که از آن برگیرند کمی در آن بادید نیاید، و هیچ کس به کنه آن نرسد. و آنچه حق تعالی فرموده که (و ما یعلم تأویله الا الله و الراسخون فی العلم)2، انسان کامل را بشارتی عظیم و مرتبهای عالی است که حق تعالی در علم تأویل او را با خود شرکت داده و اسرار عالم را در او جمع کرده؛

لیس من الله بمستنکران تجمع العالم فی واحد

و هر چند چنین است، لکن عاقل باید که از این آیت آن فهم نکند که هر تأویلی و تفسیری که از آن قرآن حق تعالی داند، راسخان در علم نیز بتمام دانند، الا آن که ایشان را آن قدر مدخل داده که از آن تأویلات چیزی شاید که بدانند و ایشان را در آن شروع ما باشد. و مصدق این معنی آیت (و ما أوتیتم من العلم الا قلیلا )3، است؛ و آن که رسول - علیه الصلوة والسلام -که خاتم کمالات انبیا است با وجود کمال علم همواره از حق تعالی علم نافع خواسته و ms109 گفته که «اللهم إنی أسألک علما نافعا»، و ایزد تعالی با او خطاب فرموده که (و قل رب زدنی علما»4. و دیگران را که غیرراسخ باشند آن شروع نتواند بود؛ و آن شروع قابل اشد و اضعف باشد. و لاشک چون [270] مراتب مختلف و عظیم بسیار [است]، به حسب استعداد مرتبه بعضی کم تر بدانند و بعضی بیشتر، و هیچ کس تمام نداند الا حق تعالی؛ چه، معانی و علوم نامتناهی است، هیچ کس به کنه آن نرسیده و نرسد.

و چنان که تقریر رفت که لازم نباشد1 که هر یک از راسخان در علم که تأویل و تفسیر قرآن دانند همه متساوی دانند. همچنین لازم نباشد که هر یک از ایشان همان تأویل و تفسیر دانند و گویند که دیگری دانسته باشد و گفته؛ بلکه اکثر آن باشد که هر یک تفسیری و تأویلی داند غیر آنچه دیگری دانسته. و هر چند گفتهاند که طریق العقل واحد، این واحد را معنی نه آن است که طریق یکی است (بل مراد آن است)2 که مرکز که مقصد است یکی است؛ و طریق اگر چه بسیار باشد، به هر راه که روند چون راست روند به حق پیوندد. و برهان قایم [است] که دو کس را در همه وجوه مرتبه و طریق و سلوک یکی نباشد. و همچنین علم و نجات به همه وجوه متساوی نه، و شکل و طبیعت نیز همچنین؛ چه، آن همه را حق تعالی از اشیای نامتناهی آفریده و لایزال بی توقف متواتر و متوالی آفریده میشود، و چندان که آفریده شود در مایهآ آن کمی نتواند بود تا مناسب قدرت او باشد.

و این دعوی بدان ثابت گردد که هر چه از آن در وجود آید میچ یک از آن در همه وجوه با هم ماننده نباشد، تا کمال قدرت مبرهن شود و آثار آن بر خلق عیان گردد؛ چنان که پیش دانا مبرهن ms110 و عیان است؛

همچنین تأویلات قرآن را نهایتی نیست، و تمام آن نداند الا خدای تعالی.

و چندان که راسخان در علم بودهاند و باشند و هر یک تفسیری و تأویلی گفته و گویند، هر چند به وجوه بسیار با هم ماننده باشند لکن باید که تفاوتها در آن باشد تا به موجبی که تقریر رفت مناسب اختلاف طرق و مرتبه و طبیعت هر شخص بود. و همه کس همه علوم ندانند و هر یک چیزی از آن دانند؛ چه، همهدان خدای تعالی باشد و بندگان او هر یک چیزی دانند، و هرکس که زیادتتر داند به صفات او تعالی و تقدس

چنین گفت دانا که دانش بسی است ولکن پراکنده با هر کسی است

و مناسب این دعوی و معنی در این روزها پادشاه اسلام - خلد ملکه - از این بنده سؤال فرمود که این همه آشکال مختلف انسان هیچ دو به همدیگر نمانند؛ از کجا و از چه و به چه سبب است.

عرضه داشتم که حق تعالی قادر است بر همه اشیا؛ و از جمله قدرت او یکی آفریدن است. لاجرم چنان مقدر است که لایزال آن فیض آفرینش هست تا هیچ عجزی و نقصانی در آفرینش او نبوده باشد. و مایهآ آن چندان است که از ازل تا ابد چندان که آفریده شود نقصان بدان مایه حوالت نتوان کرد، و الا عجز باشد نه قدرت؛ چه، باید که فرق باشد میان خالق و مخلوق. پادشاهان را هر چند مایهآ خزانه بسیار باشد لکن چون بسیار ببخشند منقطع گردد و تهی شود. و هر چند انواع امتعه که هرکس را آن مقدار مجموع نباشد پادشاهان را در خزاین موجود باشد، لکن بسیاری امتعه از جلیل و حقیر نیز باشد که در خزاین پادشاهان نبود.

اما هر چند که تصور کنند و به کار باید تمامت در خزانهآ باری تعالی موجود باشد؛ موجودی که چندان که از ms111 آن بخش کنند و به هر کس که خواهند که بدهند مناسب دهند و لایق حال هر کس حوالت رود، چنان که مقتضی ارادت و مشیت حق تعالی باشد. و آن نباشد الا که به عدل و راستی لایق حال همه معد و موجود باشد، و در حال که اشارت رود بی توقف معا معا به طریق (کن فیکون)1، لایق هریک آفریده شود و هیچ نقصان با آن مایه راه نیابد؛ چنان که میفرماید: (و إن من شی الا عندنا خزاینه و ما ننزله الا بقدر معلوم)2.

و هر چند قدرت حق تعالی به موجبی که ذکر رفت هست، لکن اگر در آفرینش آن را بدین موجب اظهار نکردی هیچ کس ندانستی؛ جهت آن این آشکال مختلفه آفریده تا

و اگر نه آن بودی که میباید که هر حیوانی و نباتی و جمادی از روی نوعیت به همدیگر ماننده باشند تا هر یک از دایرهآ خود بیرون نیفتند، خود هر یک را به همه وجوه شکلی دیگر آفریدی چنان که به همه وجوه به هم نماندندی؛ چنان که میبینیم که انواع بسیار آفریده که هیچ با هم نمیمانند. و هر چند از آن اختلاف نوعی خود معلوم است که مایه آفرینش بینهایت است، لکن دیگر باره در هر نوعی اصناف و اشخاص را چنان آفریده که هیچ یک در همه وجوه با هم نمانند تا نامتناهی در نامتناهی تصور رود و کمال قدرت خود بیشتر آشکارا کرده باشد و خلایق را محقق گردد که به همه وجوه خزاین آفرینش و علوم او نامتناهی است؛ چندان که از آن فیض رود نقصان در آن نیاید. لاجرم هیچ یک به همه وجوه به هم نماند. چون این سخن عرضه افتاد پسندیده فرمود.

اکنون، بدین تقریر و مقدمات، معانی تفسیر کلام قدیم زیادت از آن تواند بود که به واسطهآ شرح و بیان و تفسیر ms112 مفسران ماضی و حال و مستقبل منقضی گردد. وحق تعالی و رسول - علیه الصلوة والسلام - به موجب نصوص که ذکر رفت اجازت دادهاند، بلکه ترغیب فرموده، تا در آن باب شروع نمایند و سعی کنند، و از تأویلات آن که دقایق و حقایق معانی و بیان و تفسیر آن است هر یک به قدر استعداد خود بادید کنند و بگویند و بنویسند. و اشارت فرموده که آن تأویلات را راسخان در علم دانند، و بر علمای هر عهدی واجب که بدان مشغول باشند، و چنان باید که در همه عهدها از زمان اسلام علما باشند؛ چه، رسول - علیه الصلوة والسلام - فرمود که «علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل». و نشان آن علما و راسخان در علم آن باشند که بی آن که درکتب و مطالعه آن شروع بسیار کرده باشند و روایات راویان شنیده، هر تفسیری که بگویند مخالف نصوص و عقل و نقل نباشد. و این معنی را منکر نتوان شدن1 که کسی که مطالعه کتب نکرده باشد تفسیری نداند کردن که مناسب نصوص و نقل و عقل باشد؛ چه، به وقتی که کتب نبوده هرکس که کتابی

اما در باب قسم دوم از مفسران حقیقی؛ میگوییم که ایشان کسانی باشند که بر نصوص و نقل و روایات واقف گشته تفاسیر مفسران متقدم را مستحضر شده باشند و هم بدان موجب نقل و روایت کنند، لکن از طبع و عقل خود در آن تصرفی و شروعی نداشته باشند؛ و این مرتبهای است که در آن عروجی زیادت نتواند بود.

و هر چند چنین باشد، کسانی که در مرتبهآ اول باشند بدین مرتبهآ ثانی نرسند؛ چه، هر کس که4 به مجرد علم و عقل خود آن مقدار نتواند دانست که چندین مفسران متنوع هر یک در آن قسم که عقل و علم ایشان بدان محیط گشته و از دیگران اقاویل و روایات یاد داشته گفته باشند؛ و چون مجموع آن شخصی یاد گیرد و هم بدان موجب بازگوید، لاشک از آن راجح تر باشد که یک کس به عقل و فهم خود گوید. لکن ممکن باشد که شرف نفس مفسر قسم اول از آن قسم دوم زیادت بود و وافرتر، اما تفسیر نه؛ چه، آن تفسیر به عموم کاملان و شریفان عهد اسلام [271] تعلق دارد، و آن راوی صحیح القول از ایشان روایت میکند. و هر سخنی که نصی بر صحت آن وارد باشد خود هیچ کس را در آن اشتباهی نتواند بود. و از این جهت رسول - علیه الصلوة والسلام - فرمود که «اذا

و نقل متواتر و روایات صحیح پیش تمامت عقلا و عموم اهل ادیان و ملل صحتی تمام دارد؛ چه، هر چه چندین هزار آدمی دانسته باشند و بر آن واقف گشته، در آن شبهتی نماند؛ و به حکم آن که در یک قضیه و معامله سخن دو گواه عدل کافی ms114 است، چون چندین هزار آدمی واقف و گواه یک سخن و قضیه باشند و همه بر آن اتفاق کرده، به هیچ وجه ترددی نماند. لاجرم نقل و روایت صحیح را اعتباری هر چه تمامتر هست.

و اما در باب قسم سوم از اقسام مفسران حقیقی؛ میگوییم که آن کسانی باشند که بر قسم اول و قسم دوم قادر باشند. و این قسم اشرف و اکمل است و نور علی نور تواند بود؛ چه درون ایشان هم به علم فطری و هم به علم مکتسبی منور باشد و روز به روز آن نور قوی تر گردد، و این قسم به قوت آن و آن به قوت این، و تأویلات قرآن که دیگر اصناف انسان را در آن شروع نباشد ادراک کنند؛ و آن علم از جمله علم الله تواند بود که آدمی را در آن شروع داده، نه آن علم الله که هیچ انسان را در آن شروع نداده. و بدین تقدیر علم الله سه قسم باشد:

علمی که بسیاران را در آن شروع بود؛ و علمی که شروع در آن به بعضی خاصان مخصوص باشد؛ و علمی که هیچ کس را در آن شروع نیست.

اما آن علم که بسیاران را در آن شروع داده به نسبت با علوم دیگر عظیم اندک باشد؛ و آیت (وما اوتیتم من العلم الا قلیلا)1 اشارت بدان است. و اما آنچه خاصان را در آن شروع داده، آن خاصان نیز هر یک اندکی از آن ادراک توانند کرد، هر یک به حسب مرتبه خود؛ بعضی بیش تر و بعضی کمتر. و این قسم علم است که انبیا - علیهم السلام - از حضرت حق تعالی خواستهاند. و آنچه رسول - علیه الصلوة والسلام - در حق ابن عباس دعاکرده که «اللهم فقهه فی الدین وعلمه التأویل»، هم از این علم تواند بود. و هرکس را در علم الله شروع نباشد الا انبیای مرسل را - علیهم السلام - و خصوصا ms115 خاتم النبیین - علیه الصلوة والسلام - که او را از آن قسم بیشتر از

و حقیقت باید دانستن که هر چند شخص مؤید باشد به تأیید ربانی و علم فطری او را حاصل باشد و بر بعضی تأویلات که حقایق و دقایق معانی است واقف گشته، او و همهآ مفسران دیگر البته محتاج گردند به2 روایت و نقل از متقدمان؛ چه، تفسیرها که همه3 مفسران دانسته و گفتهاند همه تفسیر است مانند شأن4 نزول و اشتقاق و نحو و صرف به موجبی که در کتب تفاسیر آمده؛ و چنان که در ماقبل گفته شد همه یک کس نداند. و گفتهاند که علم بسیار است، لکن هر کس چیزی دانند، بعضی کلیات دانند و بعضی جزویات، و بعضی ظهر آن و بعضی بطن، و بعضی بطن بطن، و بعضی بطن بطن بطن، و علی هذا.

اما آنچه رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده که «من فسر القرآن برأیه فقد کفر»، و روایتی دیگر که «من فسر القرآن برأیه فلیتبوأ مقعده من النار»؛ اگر قایلی گوید که تفسیری که نه به رأی خود کنند نه تفسیر آن شخص باشد؛ چه، تفسیر هر کس آن بود که به رأی و دانش خود کند، و چون حاسد را (سخن و)5 مجال طعن بادید آید در حق هر مفسری دانا و غیردانا آن طعن تواند زدن و گفتن که آن تفسیر به رأی خود کرده؛ جواب گوییم که مفسری که به رأی خود تفسیر کند آن باشد که بیمعنی گوید و تفسیری کند که مناسب لفظ نباشد، یا سند سخن او با تفاسیر و احادیث نرود، و به استشهاد سخن او هیچ آیتی از قرآن و حدیثی از رسول - علیه الصلوة والسلام -یافت نشود، یا روایتی از راویان پیشین در آن باب نباشد. چون از ms116 این جمله یکی در تفسیر او یافت شود تفسیر برأی خود نکرده باشد. و اگر از این جمله که گفته شد هیچ یک در آن موجود نباشد لاشک مخالف تمامت آرا افتد و به مجرد رأی او بوده باشد و کج و ناراست بود؛ چه، به واسطهآ رأی او آرای تمامت علما و نقل و عقل کج نتواند بود.

و اگر معارض گوید که چون رأی شخصی را اعتبار نمینهی چرا اعتماد [به] قول راویان نهادی؛ چه، بالضروره رأی هر یک از راویان رأی او بوده باشد؛ جواب گوییم که ما رأیی که مخالف نص و عقل و رأی راویان باشد که روایت ایشان مطابق نص و عقل است، تنها آن رأی را باطل مینهیم، نه رأی راویان راستگوی را؛ چه، اگر او نیز راویای صحیح رأی باشد قول او را قبول میکنیم؛ و رأی صحیح آن است که یاد کردیم.

و اگر همان شخص به رأی و فکر خود معنی دیگر انگیزد که دیگران نگفته باشند و مناسب نقل و عقل و آرای دیگران باشد، آن راویای پسندیده باشد. و ضرورت باید1 که مفسر را این قدر تصرف باشد که از خود معانیای انگیزد؛ و حق تعالی و رسول - علیه [الصلوة و] السلام - منع از چنین تفسیر گفتن نفرمودهاند، بلکه مستحسن داشته؛ وفایدهآ متابعت نص و عقل خود معین است، ونص عین عقل و حکمت باشد. و فایدهآ متابعت آرای و اقاویل متقدمان یکی آن است که ایشان متابعت نص و عقل و حکمت محض کردهاند. و ثانیا آن که رأی هر صاحب رأیی که لایق آن باشد که تفسیر قرآن گوید به موجبی که شرح داده شد لاشک به فکر و عقل و دانش خود از معانی و تفسیر قرآن چندان که تواند استنباط کند؛ چه، به موجب آیت (قل لو کان البحر مدادا)2 و حدیث «ان للقرآن ظهرا و بطنا» هر آیتی بلکه هر لفظی ms117 از کلام الله چندان تفسیر و معانی دارد که هر صاحب ذهنی معنی دیگر دریابد، و همهآ آن معانی مطابق و مقوی همدیگر باشند و هرگز منقضی نگردد. و آنچه فرموده که (و ما یعلم تأویله الا الله والراسخون فی العلم}3، و نفرمود که الراسخ فی العلم، دلیل است بر آن که فسحت این علم تأویل تا به جایی است که جمع مجتهدان و عالمان را مجال باشد که در آن باب هر یک فکری کنند و تفسیری و معنیای غریب و لطیفهای گویند؛ لکن باید که مخالف نص و عقل و اقاویل قدما نباشد تا پسندیده و مستحسن افتد؛ و چون خلاف آن باشد، «من فسر القرآن برأیه فقد کفر» در حق آن کس آمده باشد.

این است آنچه در باب احوال مفسران در خاطر آمد.

و اما تقریر آنچه تفسیر چه باشد و چند نوع است، و تفاوت و فرق میان

تفسیر و تأویل وشرح و بیان و معنی که بر چه وجه است، و شرایطی

که بر مفسران حقیقی واجب باشد که رعایت کنند

و آدابی که لازم بود که نگاه دارند

در آن باب پیش تر آنچه مفسران گفتهاند و در کتب هر یک نوشته نقل کرده میشود، و کلمهای چند که این ضعیف را در خاطر آمده متعاقب آن ایراد خواهد کرد.

اما [272] آنچه مفسران در این باب گفتهاند از بعضی کتب تفاسیر که حالی نزد دوستان حاضر بود استخراج کرده شد، و بدین موجب است که در قلم میآید: صاحب کتاب مجمع البیان گفته است که پیش از شروع در تفسیر کلام الله لابد است از معرفت هفت فن از علوم: فن اول: در اعداد آیات ms118 قرآن و فایدهآ معرفت آن. قال رسول الله - صلی الله علیه وسلم: «فاتحة الکتاب سبع آیات احدیهن بسم الله الرحمن الرحیم». و آن که هر سورتی چند آیت است به نزد هر قومی خود به جای خود گفته آید؛ و اما فایدهآ معرفت آن آن است که چون قاری آیات قرآن به انگشت شمارد ثواب او بیشتر باشد؛ چه، دست و زبان او با دل به قرآن مشغول بوده باشد و روز قیامت جهت او گواهی دهد. فایدهآ دیگر آن که چون آیات قرآن می شمارد سهو کمتر افتد. عبدالله بن مسعود روایت میکند که رسول الله - صلی الله علیه وسلم -گفت: «تعاهدوا القرآن فانه وحشی»؛ وهم رسول - علیه الصلوة

فن دوم: ذکر اسامی قراء مشهور و روات آن چنان که در کتب قرائات آمده است.

فن سوم: در ذکر تأویل و تفسیر. گفتهاند که: التفسیر کشف المراد عن اللفظ المشکل، و التأویل رد احد المحتملین إلی ما یطابق الظاهر والفسر البیان.

و ابوالعباس مبرد گفته است: التفسیر والتأویل والمعنی واحد، و بعضی گفتهاند: التفسیر کشف المغطی والتأویل انتهاء الشيء و مصیره و ما یؤل الیه امره، والمعنی مأخوذ من قولهم و عنیت فلانا ای قصدته و کان المراد بقولهم عنی به کذا ای قصد بالکلام کذا.

و روایت (است)1 از رسول الله - صلی الله علیه وسلم -که او فرمود: «ان تفسیر القرآن لایجوز الا بالرأی الصحیح والنص الصریح». وهم رسول الله - صلی الله علیه وسلم - فرمود: «من فسر القرآن یرأیه فاصاب الحق فقد اخطأ»؛ و سعید بن المسیب وعبیدة السلمانی و نافع و سالم بن عبدالله و بعضی دیگر از تابعین مکروه داشتهاند در قرآن به رأی خود سخن گفتن، و بعضی روا داشتهاند که در قرآن تفکر و تدبر کنند و از آنجا معانی استنباط کنند، بلکه مندوب داشتهاند؛ چه، حق تعالی علما را ms119 به استنباط مدح کرده است، چنان که می فرماید: (لعلمه الذین یستنبطونه منهم)2؛ و بعضی را به ترک تدبر و تفکر در قرآن مذمت کرده، چنان که فرموده که (افلا یتدبرون القرآن آم علی قلوب اققالها)3؛ و رسول - صلی الله علیه وسلم - فرموده که «ان القرآن دلول ذو وجوه فاحملوه علی احسن الوجوه. و عبدالله بن عباس - رضی الله عنهما - گفته است که تفسیر قرآن بر چهار قسم است: قسم اول تفسیری است که هیچ کس را به جهالت آن معذور ندارند؛ و آن آن است که بر کافه بندگان لازم باشد، یعنی شرایع و دلایل توحید که در قرآن است. قسم دوم تفسیری که آن عرب داند در کلام خود، و آن حقایق لغت است و موضوع کلام عرب. قسم سوم تفسیری که علما دانند، و آن تأویل متشابه و فروع احکام است.

قسم چهارم تفسیری که هیچ کس نداند جز حق تعالی، و آن آن است که جاری مجری غیب است و قیام ساعت.

و بعضی گفتهاند که بزرگ ترین علوم نحو است؛ چه، معیار کلام عرب نحو است و سقیم از مستقیم نتوان تمیز کرد الا به نحو؛ و هر بیان و شرح که هست بدان احتیاج دارد؛ و رسول - صلی الله علیه وسلم - فرمود: «اعربوا القرآن و التمسوا غرائبه».

و چون ظاهر کلام الله مطابق معنی باشد هر که عربیت و اعراب بداند بر فحوی آن واقف گردد و مراد حق تعالی از آن او را معلوم گردد؛ و آن وقتی باشد که آیت محکم باشد یعنی مجمل نباشد، و محتمل دو معنی یا بیشتر نباشد؛ چنان که حق تعالی می فرماید: (و لا تقتلوا النفس التی حرم الله الا بالحق)1 و دیگر، (وإلهکم إله واحد)2 و قوله تعالی: ({و لا یظلم ربک احدا»3، و مانند آن. و اما آن که محتمل دو معنی یا بیشتر باشد و از ظاهر لفظ آن مراد به ms120 تفصیل معلوم نشود، چنان که میفرماید: (اقاموا الصلوة و آتوا الزکوة)4، و جایی دیگر: (واتوا حقه یوم حصاده}5؛ آن محتاج باشد به بیان رسول - صلی الله علیه و سلم - که به وحی بدو رسیده باشد، تا مبین گرداند به تفصیل اعیان6 صلوات و اعداد رکعات نماز و تقریر تقدیر نصاب در زکوة. و امثال آن بسیار است، و بی نصی و توقیفی ممنوع، و یمکن که حدیث «ان تفسیر القرآن»، الحدیث، محمول باشد بر این معنی.

و اما چون محتمل دو امر یا بیش تر باشد و جایز که مجموع مراد باشد و دلیلی دلالت کند که مراد از آن جز یک معنی نیست، آن از آیات متشابهات است؛ چه، معنی مراد از آن به غیرمراد متشابه میشود، پس بر آن معنی حمل باید کرد بر وجهی که موافق دلیل باشد. و هر چند لفظ مشترک است میان معانی متعدد، اما روا باشد که گویند مراد از آن فلان وجه است؛ و یمکن که مراد از آن وجهی باشد که آن را تعبیر نتوان کرد الا به قبول

فن چهارم: در ذکر اسامی قرآن و معانی آن:

اسامی قرآن بر سبیل تقریب چهار است: قرآن؛ فرقان؛ کتاب؛ ذکر.

اما معنی قرآن، خواندن است؛ و معنی فرقان، جدا واکردن، یعنی حق از باطل جدا میکند؛ و معنی کتاب، جمع کردن؛ و معنی ذکر، یاد کردن؛ و آن بر دو وجه گفتهاند:

یکی یاد کردن حق تعالی بندگان خود را به فرایض و احکام؛ دیگر شرف آن کسانی را که ایمان آوردند بدان و تصدیق کردند آنچه در وی است.

و خبری مشهور است که رسول - صلی الله ms121 علیه وسلم - می فرماید: «اعطیت مکان التوریة السبع الطول ومکان الانجیل المثانی ومکان الزبور المائین وفصلت بالمفصل». و به روایت واثلة بن الاسقغ واعطیت مکان الانجیل المائین ومکان الزبور المثانی واعطیت فاتحة الکتاب وخواتیم البقرة من تحت العرش لم تعطهانی قبلی واعطانی ربی المفصل نافلة. ومراد از سبع طول سورة البقره و آل عمران والنسا والمائده و الانعام والاعراف والانفال با سورة التوبه [که این دو] در حکم یک سورة است؛ جهت آن که این هر دو را قرینتین خوانند؛ و از اینجاست که بسم الله الرحمن الرحیم در میان این هر دو سوره فاصله نشده است. و بعضی گفتهاند سورة سابعه سورهآ یونس است. اما طول، جمع طولی است؛ وطولی تأنیث اطول است؛ و این سورتها را بدین نامها جهت آن میخوانند که اطول سور قرآناند2. و اما مثانی سورتی چند است بعد از سبع طول؛ اول آن سورة یونس و آخر آن سورة النحل. و مثانی جمع مثنی و مثنی به معنی

و اما مایون سوری باشد که هر یک قرب صد آیت باشد، یا صد یا اندی که [273] بر صد زیادت باشد؛ و آن هفت است؛ اول آن بنی اسرائیل و آخر آن سورة المؤمنین. و بعضی گفتهاند که مائین و مثانی1 بر عکس آن است که یاد کرده آمد؛ و آن که حق تعالی می فرماید: (و لقد آتیناک سبعا من المثانی والقرآن العظیم)، مراد سورة فاتحة الکتاب است، یا همه قرآن یا سبع طول؛ چنان که به جای خود گفته آید، ان شاء الله تعالی. و اما مفصل آن سبع است که بعد از خواتیم می آید. فن پنجم: در قسمی چند از علوم قرآن بر سبیل اجمال؛ چه، هر یک به جای خود مفصل آمده است. از آن جمله یکی آن که قرآن معجز است خارق عادت، و بدان استدلال است بر صدق نبی - صلی الله علیه وسلم - و کلام در او؛ ms122 چه، اعجاز قرآن خود از فصاحت مفرط است یا از نظم مخصوص و اسلوب بدیع، یا خود آن که حق تعالی عزت را صرف گردانیده است از تمکن معارضهآ آن به مثل در نظم و فصاحت. و این معنی مشبع در کتب اصولی آمده است.

دیگر کلام در زیادت و نقصان آن؛ و اگر چه آن ملایم تفسیر نیست اما زیادت در آن باجماع باطل است. و اما در نقصان آن اختلاف کردهاند، و بعضی گفتهاند که در قرآن تغییر و نقصان واقع شده است. و بعضی گفتهاند که تغییر و نقصان نیفتاده است؛ چه، علم به صحت نقل قرآن متواتر است همچنان که علم به بلدان و حوادث و وقایع بزرگ، و علمای مسلمانان در حفظ و دراست آن جهدی و مبالغهای بغایت نمودهاند تا به حدی که هر اختلاف که در قرآن باشد از لغت و اعراب و قرائت و حروف و آیات آن همه یاد کردهاند. با این همه احتیاط تغییر3 و نقصان چگونه صورت بندد.

دیگر در آن که قرآن در عهد رسول - صلی الله علیه و سلم - مجموع و مؤلف بود یا بعد از آن جمع کردند، خلاف کردهاند؛ و از جانبین دلائل گفته.

دیگر کلام در ذکر نسخ و ناسخ و منسوخ و حدود و اقسام و شرایط آن، و فرق میان نسخ و بدا، و در آن که نسخ عبارت پیش از فعل آن جایز باشد یا نه، و در آن که حنسخ قرآن به سنت جایز باشد یا نه، و در آن که»1 به چه چیز توان دانست که ناسخ ناسخ است و منسوخ منسوخ. اگر چه این علومی است که به قرآن تعلق دارد؛ لکن در هر یک از این علوم کتب ساختهاند و مستوفی بیان کرده، و در این کتاب نیز هر یک به جای خود به قدر مایحتاج شرح داده آید، إن شاء الله تعالی.

فن ششم: ms123 در ذکر بعضی اخبار مشهور که در فضل قرآن آمده. انس بن مالک روایت می کند که رسول - صلی الله علیه وسلم - گفت: اهل القرآن اهل الله وخاصته؛ و همچنین فرمود که أفضل القرآن قراءة القرآن؛ و همچنین فرمود: القرآن غنئ لا غنی دونه و لافقر بعده. و عبدالله بن عباس - رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه و سلم - فرمود: اشرف امتی حملة القرآن. امیرالمؤمنین علی - رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه و سلم - فرمود: انها ستکون فتن قلت فما المخرج یا رسول الله قال کتاب الله فیه خبر ما قبلکم ونبأ ما بعدکم وحکم ما بینکم. هو الفصل لیس بالهزل. هوالذی لا تریع به الاهوآء ولا یشبع منه العلما ولا یخلق عن کثرة رد و لا ینقضی عجائبه. هوالذی من ترکه من جبار قصمه الله ومن ابتغی الهدی فی غیره اضله الله. هو الحبل المتین والصراط المستقیم. هو الذی من عهد به آجر و من حکم به عدل و من دعی الیه دعی إلی صراط مستقیم. و هم امیرالمؤمین علی - رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه وسلم - فرمود که من قرأ القرآن حتی یستظهره و یحفظه ادخله الله الجنة و شفعه فی عشرة من اهل بیته کلهم قد وجبت لهم النار. عبدالله بن عمر - رضی الله عنهما - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه و سلم - فرمود: یقال لصاحب القرآن اقرأ و ارتق و رتل کما ترتل فی الدنیا فان منزلتک عند آخر آیة تقروها، و رسول - صلی الله علیه وسلم - فرمود: من قرأ القرآن فرآی

میگوید: آنچه علما و مفسران در هر باب گفتهاند تمامت نیکو و پسندیده است، و به موجبی که در مقدمه و دیباچه یاد کرده شد احتیاج نیست که این ضعیف آن را مکرر گرداند و از تقریر خود ایراد کند؛ لکن چند کلمه در هر باب که این ضعیف را روی مینماید تقریر میکند.

عالم از هر لفظ صد معنی برانگیزد بفهم

کار جاهل بین که چون تضییع و تعطیل آمدست

جهل جاهل گر چه بیقیمت کند تأویل را

یوسف صدیق را رفعت ز تأویل آمدست

اما «بیان» آن است که میان معانی مجمل وجه تمییزی و فرقی بگویند تا روشن گردد؛

شعر:

گر نباشد بیان عیان نشود که کدام است اصل و فرع کدام

اکنون بدین تقریر و مقدمات معلوم میشود که تفسیر و تأویل و بیان همه در لفظ معنی داخل است. و اما آنچه گفتیم که مشهورتر است آن است که در همه لغات به جای لفظ معنی که ما میگوییم، هر یک لفظی معین گویند و همان یک اسم باشد مخصوص بدان؛ و آنچه ما از لفظ معنی تصور میکنیم ایشان همان تصور کنند، لکن اصطلاحات هر قوم به هیچ قوم دیگر نماند؛ چنان که در مثال لغت فارسی گفته شد که اصطلاح فارسی گویان متفاوت است. بنابر این مقدمات میگوییم که هر چند لفظ تفسیر و تأویل را هر یک از روی لغت معنی معین هست، لکن اسلامیان هر یک را ms127 به معنی دیگر غیر آن معنی اصلی اشتقاقی به حسب اصطلاح مخصوص گردانیدهاند؛ و آن در اصطلاح یکی به حسب نص قرآن است که اسلامیان را واجب باشد متابعت آن کردن، و یکی به حسب اصطلاح علمای اسلام. اما آن اصطلاح که به حسب نص است، و آن لفظ تأویل است که حق تعالی

و بدین تقریر تأویل نیز داخل تفسیر باشد؛ چه، گفتیم که تأویل معانی دقیق عمیق است که در دیگر الفاظ نباشد و هر کس آن را نداند الا جماعتی که در علم راسخ باشند. و به موجبی که ما شرح و معنی لفظ تفسیر گفتیم تأویل داخل آن تواند بود با معانی اشتقاقی و نحوی و صرفی و ظاهر معانی به هم. و هر چند لفظ تفسیر را در بسیاری مواضع استعمال کردهاند و میکنند لکن علمای اسلام آن را مطلقا به دانستن و گفتن معانی قرآن چنان که باید و حق آن است و تأویل نیز داخل آن تواند بود و همه مناسب و مطابق الفاظ آن باشد مخصوص و مصطلح گردانیدهاند؛ و آن را نتواند دانستن الا راسخان در علم و جماعت علمای مجتهد. و آن معانی مجمل را به حسب اصطلاح اسلامی نام تفسیر کردهاند، و چنان مفسران مذکور را نام مفسر ms129 کرده. و هر کس که این صفات مذکوره در او نباشد او را مفسر نشاید گفت، و نشاید که او تفسیر گوید؛ و هر معنی از معانی که نه چنان باشد که تقریر رفت آن معنی تفسیر نباشد. «و من فسر القرآن برأیه فقد کفر» در شأن کسانی آمده که این معانی و صفات مذکوره در ایشان نباشد، و چنان معانی که ذکر رفت ادراک نکنند و درنیابند و نگویند. و بدین تقریر این تفسیر اصطلاحی اسلامیان غیر آن تفاسیر دیگر باشد که پیش دیگران مفهوم است؛ و آن تأویل که حق تعالی فرموده هم غیر آن تأویل که اکنون عموم مردم بر آن اصطلاح کردهاند، که اگر کسی قضیهای را عذری مسموع گوید یا اندیشد گویند تأویل مینهد؛ و این اصطلاح غایت بیادبی و گستاخی تواند بود. و آن همچنان است که تاجی زرین که بر سر پادشاهان باشد جمعی نامتمیزان بیادب آن را قفیزی و پیمانهای سازند و معهود گردانند که بجز آن خرید و فروخت در میان ایشان نباشد. و هر چند عظیم بی تمییزی و بیادبی باشد لکن چون معتاد شدند چارهای نباشد الا آن که عقلا از غلط محترز باشند و فراموش نکنند که آن تاج جهت پادشاهان شاید و در اصل تاج بوده و قیمت آن چند و چگونه است و اکنون بی ادبان و بی تمییزان آن را کاری دیگر میفرمایند و بدان معتاد شده و ایشان را از آن بازنمیتوان

همچنین علما معنی تأویل به اصطلاح قرآن دانند و معنی آن بدان موجب گویند، و دیگران در وقت تقریر معانی دیگر چنان که معهود شده و تقریر رفت استعمال کنند.

این است آنچه در باب توضیح احوال لفظ معنی و لفظ تفسیر و شرح ms130 و بیان در خاطر آمده بود.

هر چند که از این معانی که در باب اقسام مفسران حقیقی و غیرحقیقی و توضیح الفاظ معنی و تفسیر و تأویل و شرح وبیان تقریر رفت اکثر آن شرایط که بر مفسران رعایت آن واجب باشد معلوم شد؛ لکن چند وجه دیگر هست، و این زمان بیان آن می کنیم و میگوییم: مفسر باید که چند دقیقه را رعایت کند تا سخن او از خلل و ذلل و طعن و انکار مصون و محزوس ماند: اول آن که هر چه گوید باید که موافق کتاب و سنت و اجماع امت باشد. دیگر آن که معنیای که تقریر کند مطابق لفظ باشند تا توان گفت که معنی آن است، والا معنی لفظی دیگر باشد. و به «مطابق لفظ» آن می خواهیم که هم مطابق آن لفظ باشد1 و هم مطابق الفاظ دیگر نصوص که مناسب آن بود، تا مؤکدتر باشد؛ و اگر کسی گوید که این معنی مطابق لفظ است هر آینه مردم دانا را حقیقت آن معلوم باشد. و اگر یکی را شبهتی افتد که مطابق هست یا نه، چون نظر کند و مطابقت آن بادیگر الفاظ بیند شبهت او مرتفع گردد. و مثال مطابقت لفظ و معنی تیغ و نیام است، که اگر فرض کنیم که هزار تیغ متفاوت بیارند و یک غلاف باشد قطعا هیچ یک چنان در آن ننشیند که آن یک که جهت آن ساخته باشند؛ و اگر نیز بعضی در آن نشیند و چنان نماید که نیکو بنشست زیرکان ادراک کنند که از آن نیست. و سخن خدای تعالی و رسول - علیه الصلوة والسلام - تمامت

دیگر آن که توفیق و مناسبت آیت با ماقبل و مابعد آن بر و جهی دلپذیر معقول بیان کند چنان ms131 که تناسب روشن گردد. دیگر آن که آن تفسیر که گوید مناسب اقوال حکمای حقیقی باشد؛ و حکمای حقیقی آناناند که به تأیید ربانی حقایق معانی دریافته باشند، نه آنان که ایشان را در عرف حکما میگویند و دانش ایشان مقصور باشد بر کلماتی چند و اصطلاحی که در آن بحث میکنند و از مراد حکمای محقق از آن مصطلاحات غافلاند. وچون حکیم علی الاطلاق باری تعالی است، حکمت محض کلام او باشد. و آنچه حق تعالی فرموده: (یؤتی الحکمة من یشاء ومن یؤت الحکمة فقد اوتی خیرا کثیرا و ما یذکر الا اولواالالباب}1 اشارت به حکمت حقیقی وحکماء حقیقی است که ذکر رفت.

دیگر چند قضیه که رعایت آن هم بر مفسر واجب است و هم بر تمامت علما و عارفان و اهل سلوک و طریقت و حقیقت و حکما و هرکس که او را به عقل و دانش منسوب توان کردن. و آن آن است که چون حق تعالی از علم و معرفة قسمی به کسی ارزانی داشته باشد در سخن گفتن احتیاط کند، و آنچه با هر کس نتوان گفتن نگوید، و طریقهآ «کلموا الناس علی قدر عقولهم» را رعایت کند، و اسرار الهی را چون جان در میان دل نگاه دارد و افشای آن نکند، که «افشاء سر الربوبیة کفر»، و همواره این بیت را؛

شعر:

کی تواند هر دلی اسرار جانان داشتن با خاطر خود میگوید تا گستاخ نشود، و سری که بر آن واقف شده باشد فاش نکند؛ چه، بزرگان گفتهاند؛

و از مشکلات اسرار که به کنه آن نرسیده باشد و به تخمین و قیاس از آن گمانی برد بالضروره قطعا نتوان گفتن؛ چه، سری که آن را ندانسته باشد آشکارا کرده ms132 باشد و هر آینه کذبی در آن مضمر و مندرج باشد، و ممکن که آن کذب مؤدی شود به نقصان ممدوح. و مثال آن چنان باشد که یکی از جمله معتمدان و خواص پادشاه قضیهای را که اگر نیز واقع بودی اظهار آن نشایستی کردن ناگاه در زبان آرد؛ مانند آن که به دروغ گوید که پادشاه عزیمت دارد که لشکر به فلان ولایت فرستد. و خلل آن چنان باشد که آن آوازه به خصمان او رسد و پیش ایشان آن خبر شایع گردد و متنبه شوند و از آن خللها بادید آید، و در اصل خود دروغ بوده باشد، و آن دو گناه بود. و اگر دروغی باشد که عیبی از آن پادشاه در ضمن آن بود آن خود بتر باشد و سه گناه باشد. لاجرم قطعا نشاید که خبری که مناسب عقل نباشد گویند، تا بدان چه رسد که نادانسته دروغ گویند، خاصه در تفسیر قرآن و آنچه به معنی کلام الله تعلق داشته باشد. و این آیت (و من أظلم ممن افتری علی الله کذبا) و حدیث نبوی که «من کذب علی متعمدا فلیتبوأ مقعده من النار» مصدق این معنی است. و در امکان [باشد] که شخص پندارد که عقل و علم و حکمتی تمام دارد و بدان واسطه بنیاد بر آن سخن نهد؛ و چون عقل و علم تمام نداشته باشد غلط کند. و باید که هر کس بر عقل و علم خود اعتماد نکند؛ چه، ممکن است که فهم نکرده باشد و پندارد که دانسته است. و باید که احتیاط کند و با عقل عقلا و علم علما موازنه کند. بعد از آن احتیاط تمام تر آن باشد که با آیات قرآن موازنه کند؛ اگر مناسب آن سخن در قرآن یابد بحقیقت باید دانستن که حق و راست است. و محقق آن است که امکان ندارد که سخنی معنوی بر اصل تواند بود که در ms133 قرآن نباشد؛ لکن اکثر مردم از آن غافل باشند و موازنه نتوانند کرد، الا کسانی که مؤید باشند من عندالله که ایشان تمامت سخنان علمی معقول

واجب که هر کس از این احوال به قدر وسع و طاقت و فهم خود چیزی بداند و در آن اندیشه کند، و سعی نماید تا در خیر که موجب نجات است بکوشند و از شر که موجب هلاکت است بپرهیزند، و «التعظیم لامر الله والشفقة علی خلق الله» شعار خود سازند و خدای پرستی پیشه کنند، تا از بدکرداری بترسند و از آن احتراز نمایند. و کسانی که ایشان را عقل و علم نباشد که به کنه معانی و حقایق اشیا رسند و به مختصرات مشغول گشته باشند و موازنهآ معانی آیات کلام الله نتوانند کردن و خود را سرگردان کرده، این قدر اندیشه کنند که تمامت اصناف انسان علی اختلاف طبقاتهم و مراتبهم و ادیانهم و مللهم در آنچه تن خود را دوست دارند هیچ شکی ندارند و هیچ یک نخواهند که اذیتی و المی به تن او رسد، ms135 و چون خواهند که از آن اذیت و الم و زحمت ایمن باشند از اندیشه آن که المی و زحمتی به کسی رسانند محترز شوند؛ چه، حقیقت باید دانستن که هر کس که بدان مشغول گردد او را منتظر باید بودن که مکافات آن با او کنند و او از آن ایمن نتواند بود. و علاج و درمان آنچه تن او از اذیت و زحمت ایمن ماند آن است که خود با کسی این معنی نیندیشد و نکند. و بدین تقریر و مقدمات هیچ کس را هیچ اعتراض نتواند بود و

عین این معنی است.

اکنون در احوال خیر و شر شروع کرده میگوییم که در تمامت ادیان و ملل و به نزد اصناف انسان مقرر است و روشن که خیری و شری هست، و هر کس که خیر کند مکافات او خیر باشد و هر کس که شرکند مکافات او شر باشد؛ اما ظهور مکافات در دیری و زودی متفاوت باشد. و حق تعالی در باب مکافات نیکی و بدی آیات بسیار فرموده، از آن جمله آیت (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره و من یعمل مثقال ذرة شرا یره)1، و آیت (إن أحسنتم أحسنتم لأنفسکم وإن أسأتم فلها) وآیت (من عمل صالحأ فلنفسه و من أساء فعلیها}3. وچون در آیتی فرموده: (ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک من سیئة فمن نفسک}2، بعضی مردم را حکم این آیت آخرین و از آن آیات پیشین متناقض نماید. و جهت آن که در آیات پیشینه هر دو عمل را حوالت به نفس شخص کرده و در این آیت حوالت عمل خیر به حق تعالی کرده و حوالت عمل شر به نفس شخص، و آیت (قل کل من عندالله) 5 همچنین مقوی توهم ms136 آن تناقض می شود؛ و موسی - علیه السلام - از غایت حیرت در آن گستاخی کرده و گفته: (ان هی الا فتنتک»6. اما بیان و تقریر آن بر این وجه است که آنچه فرموده که (قل کل من عندالله) لاشک بدان وجه که همه او آفریده همه از حضرت او باشد و تمامت به او عاید بود. و چون محقق است که تا شر تصور نکنند وجود خیر معلوم نگردد، و تا شب تصور نکنند فرق روز از شب نتوان کرد، و تا نشیب نیندیشند فرازنتوان اندیشید؛ چه، در آفرینش خود این اشیا متخالف ضرورت است، بلکه معرفت وجود هر چیز از آن جهت که ضدی دارد، بی ضد او محال تواند بود

و عین لفظ ضد و نقیض خود دلالت میکند بر وجودی دیگر. و چون تصور وجود هر چیزی لازم تصور نقیض خویش است، و نشاید که نه چنین باشد؛ لاشک در وجود هر یک از آن اشیای متناقض فایدهای تصور باید کرد، و آن را خاصیتی تواند بود، تا در آفرینش هیچ وجودی عبث لازم نیاید؛ چه، برهان قایم است که هیچ چیز عبث نیست. چنان که حق تعالی در قرآن مجید می فرماید: (افحسبتم انما خلقناکم عبثا)1. و از این معنی که تقریر رفت معلوم می شود که اکثر اشیا که مردم آن را شر می شمرند هر یک از فایدهای خالی نتواند بود. و هیچ برهانی ما را از تجربه و معاینه واضحتر نیست، و آنچه تقریر رفت تمامت مجرب و مشاهد است. و نیز بعضی شر آن است که شخص تصور کند که آن شر است، و نباشد؛ چنان که حق تعالی فرموده که (عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکم و عسی ان تحبوا شیئا و هو شر لکم}2. و جهت این معنی گفتهاند؛ بسا لطیفه که در ضمن نامرادیهاست خدای مصلحت کار بنده به داند

ای بسا کانچ دوستش داری ms137 همه شر است و خیر پنداری

هست پنهان اگر کنی ادراک حتیش در نوش و زهر در تریاک»»3 و هم در این معنی است؛

زین راز چو آگاه نهای ای درویش از خستگیای اگر دلت گردد ریش

آن را بخداوندی او بازگذار کو به داند مصلحت بندهآ خویش

و هر چه خدای تعالی به بندهآ خود دهد و جهت سرانجام او مقدر فرموده صلاح او در آن تواند بود؛ و هر رنجی و دردی و بلایی که بنده بدان مبتلاگردد علاج و صلاح او در آن بوده باشد؛

هم جهت این معنی گفتهاند. و خشم خدای تعالی در حق بنده بر سبیل تأدیب و تقویم بود. لاجرم آنچه بنده رنج و عذاب شمرده باشد علاج او بوده [277] باشد. و آنچه کسی را دعا کنند که سرانجام او به خیر باد، آن سخن مجازی است؛ چه، سرانجام هیچ کس نتواند بود الا آنچه خیر او در آن باشد. و هر چند آن عذاب نماید لکن علاج او در آن بوده باشد؛ چه، حق تعالی نفرماید و نکند الا عدل و راستی. و رستگاری بنده از راستی کردن و راستی پروراندن باشد. و مثال آن چنان است که چون از دور نظاره کنند که طبیبی بیماران مختلف المرض والاحوال را علاج کند؛ بعضی را شربت شیرین وبعضی را تلخ و ترش و بعضی را گرم و بعضی را سرد دهد، و بعضی را مسهل و بعضی را قابض و بعضی را مرهم نهد، و بعضی را داغ کند، و بعضی را از جراحات گوشت فضله برند و بعضی را میل گرم کرده به شقیقه فرو برند که سل1 میبندیم، و بعضی را سوراخ در شکم کنند که بزک میکنیم؛ و بعضی را جلاب و اغذیه لطیف و عطر دهند؛ و همه عین شفقت و علاج است به حسب مرض هر یک. و آن نظاره کننده که معانی آن نداند بعضی ms138 را شفقت و رحمت و لطف شناسد و بعضی را بی رحمتی و عذاب و خشم شمرد، و نه چنان باشد. و این مثل که گفتهاند که؛

تهدی الأمور بأهل الرأی ما صلحت و ان تولت فبالأشرار تنقاد

جهت این معنی است. لاجرم حق تعالی که آفریننده و رحمت کنندهآ همه است هر چه با بنده کند و سرانجام هر یکی که مقدر فرموده مناسب اعمال هر یک و علاج هر یک باشد، و رحمت مطلق آن است؛ چه، اگر به خلاف آن فرماید غیر رحمت و شفقت باشد. آنچه مستسقی را آب دهند تا بدان سبب بمیرد نه از شفقت باشد، و آنچه از دیگر آب دریغ دارند تا به تشنگی بمیرد همچنین نه از شفقت باشد. و شری که در او هیچ فایده تصور نتوان کرد نیست؛ چه، اگر فایده شر همین مقدار تصور کنند فحسب که خیر بدان ممتاز گشته فایدهای عظیم داشته باشد.

و شر بر چهار قسم است:

قسم اول: آنچه شخص آن را دوست ندارد و طبیعت او از آن متنفر و متأذی گردد، لکن منفعت او در آن باشد، مانند رنجور را داغ کردن و ادویه تلخ دادن و جراحت را شکافتن و امثال آن چنان که گفتیم. و آن قسم آن است که حق تعالی فرموده که (عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکم2. و لفظ عسی جهت آن گفته که نه چنان پندارند و نه چنان باشد.

قسم دوم: آن که شخص آن را دوست دارد و او را مضر باشد، مانند مستسقی که آب را دوست دارد و او را از آن زیان رسد. و این قسم آن است که (عسی ان تحبوا شیئا و هو شر لکم)3.

قسم سوم: آن که شر آن موقوف قضایا باشد و آن قضایا بر چند وجه است: قضیهآ زمان؛ قضیهآ مکان؛ قضیهآ نوع؛ قضیهآ نسبت؛ قضیهآ بعض.

قضیهآ ms139 زمان: و آن چند قسم است؛ یکی به حسب سن، چنان که پیری و جوانی؛ و یکی به حسب فصول سال، چنان که زمستان و تابستان؛ و یکی به حسب ادوار. و علی الجملة به حسب هر جزوی از اجزای زمان قسمی تصور توان کرد که در آن تفاوتی باشد که هر چه در جزوی از آن مناسب باشد در جزوی دیگر غیرمناسب بود. و امثله این اقسام قضیهآ زمان بدین موجب است: اما به حسب سن، چنان که بعضی چیزها پیران را زیان دارد و جوانان را سود، و علی البدل. اما به حسب فصول سال، مانند آن که در تابستان شعاع آفتاب تن مردم را موذی1 باشد و در زمستان نه. اما به حسب ادوار، چنان که در هر دوری طبیعتی دیگر باشد و هر که با آن طبیعت نسازد او را خلل باشد، چنان که گفتهاند؛

و اما به حسب جزوی از اجزای زمان، که در آن تفاوت باشد، لاشک اقتضایی کند دون اقتضای جزوی دیگر. و امثلهآ آن بسیار است و احتیاج به شرح آن نیست. و قضیهآ مکان، چنان که در ولایتی غذایی و دارویی نافع باشد و در ولایتی دیگر مضر.

و قضیهآ نوع، چنان که حیوانات بحر و بر به نسبت با خشک و تر.

و قضیهآ صنفی، چنان که خلل طایفهای فایدهآ طایفهای دیگر باشد، چنان که گفتهاند؛ و قضیهآ بعض، چنان که برکندن گیایی فایدهآ گیایی دیگر باشد که با او رسته، و بریدن شاخی چند سبب قوت شاخهای دیگر، و نقصان حسی سبب زیادت حسی دیگر؛ چنان که خلل چشمی سبب وفور نور چشمی دیگر.

و قسم چهارم آن است که مالا کلام شر باشد، چنان که شریر احتیاط کند و فرصت گوش دارد تا هر چه کند به وجهی کند و در وقتی قضیهای پیش گیرد که به هیچ وجه از وجوه ملایم و مناسب و متضمن ms140 مصلحت هیچ کس و هیچ چیز نباشد، و نظر بر شر مطلق و قصد شخص دارد. و اگر چه آن شریر آن شر میرساند و مردم را معذب میگرداند؛ لکن شر مطلق آن است که با خود کرده باشد، و از آن غافل که شریر با هیچ کس [آن] شر نتواند کردن که با خود کرده و میکند؛ چه، در دنیا بدنام و در عقبی تا ابدالآبدین در دوزخ گرفتار شود، و از شر خود که کرده باشد خلاص نیاید. و آیت (و لا یحیق المکر السیء الا بأهله)1، مصدق این معنی است.

و بدین وجوه و مقدمات مذکوره معلوم شد که وجود خیر و شر بر چه وجه است، و وجود آن هر دو فی نفس الامر واقع. اکنون آنچه مکافات آن خیر و شر چرا بعضی در دنیا میرسد و بعضی به عقبی حوالت است، و آنچه مکافات آن نیز که در دنیا میباشد مشاهده می رود که بعضی عن قریب میرسد و بعضی مهمل میماند، و بسیار صلحا باشند که به رنجها و مشقتها مبتلاگردند و بسیار فاسقان باشند که تن درست در نعمت و آسایش به سر برند؛ این معانی چگونه است. و نیز آن که مکافات افعال خلایق، که هر روز بلکه هر لحظه صد هزاران هزار افعال خیر و شر در وجود می آید، حق تعالی به واسطه میفرماید یا بیواسطه؛ و اگر به واسطه می فرماید واسطهآ آن کیست و چیست و بر چه وجه است؛ و آنچه به واسطهآ خیر و شر و افعال و اعمال و اقوال حسنه و سیئه عمر دراز و کوتاه گردد، و آنچه در آن باب آیات و احادیث آمده که مخالف مینماید و بر چه وجه است؛ گوییم: در این معانی بعضی مردم از غایت حیرت و تفاوتی که توهم کردهاند که در آن نیست و ضبط آن نمیتوانند کرد، حمل بر آن کردهاند که حق ms141 تعالی به دنیا التفاتی ندارد؛ و بعضی در هر نوع در هر یک از آن تأویلی نهاده؛ و بعضی حوالت همه به عقبی کرده؛ و هر یک به حسب دانش و میل خود در آن باب اندیشهها کرده و سخنها گفته و گمانها برده. لکن آنچه حقیقت آن تواند بود آن است که حق تعالی فرموده، به

دیگر به یک فرمان پادشاه صد هزار لشکر سوار شوند، و همه هر یک موضع خود در

و حق تعالی نمودار آفرینش و قدرت خود در جمیع موجودات، در هر یک بعضی به نسبت قطره با دریا یا به مثابت بویی از آن، باز نموده؛ و داغ و نشان قدرت او تعالی و تقدس بر همه نهاده؛ تا همه به قدرت و صنع او موصوف گردند. و احوال پادشاهان که جهت مثال قدرت و عظمت او تعالی و تقدس گفته شد همان نمودار صنع و قدرت است که تقریر رفت. و آنچه پادشاه را ظل الله فی ms143 الارض فرموده یعنی چون او از بسیار اصناف انسان اشرف است نمودار قدرت و صنع در او بیش تر باشد؛ چه، هر چه اشرف است از صنع و قدرت و شبه صفات ایزدی در او بیشتر باشد، و فرمان او نافذتر، و رجوع اموربا او بیشتر، و کارهای بسیار راند و نیز فرماید و به فرمان او کنند؛ و امور او همه مرتب و ساخته و مهیا، به واسطهآ نفاذ امر، و او مستغنی از مباشرت آن کارها. و رسول - صلی الله علیه وسلم - فرموده که «فرغ ربک عن آربع: الخلق والخلق والرزق والآجل». بنابر این مقدمات همه مکافات خیرها و شرها تا وزن مثقال ذرهای حق تعالی کرده و فرموده است، لکن به واسطه.

و اما بیان احوال و واسطهآ مکافات خیر و شر که آفریده و به هر یک فرموده و در هر یک مقدر گردانیده، مثال آن تقریر کنیم.

اول بباید دانستن که همچنان که در همه وجوه دو چیز به همدیگر نمانند و مختلف الاحوال باشند، لاشک باید که مکافات آن نیز مختلف الاخوال باشد؛ و آن مکافات همه درکم و کیف مختلف الاحوال باشد، به حسب قلت و کثرت و ضعف و شدت و قوت1 و

و اما آنچه در زمان و مکان گفتیم معنی آن بر دو وجه است: یکی آن که به خاصیت زمان تعلق دارد، مانند آن که هر زمانی را و هر موضعی را خاصیتی باشد؛ چنان که یک عمل از خیر و شر در زمانی مؤثرتر افتد که در زمانی دیگر، و در موضعی مؤثرتر از موضعی دیگر باشد. عملی از خیر و شر که در حرمین و مسجد اقصی و عرفه و دیگر مواضع متبرکه کنند مؤثرتر باشد از آن که در دیگر مواضع کنند. و (همچنین)1 دعایی که در ساعت روز جمعه افتد ms144 یا در لیلة القدر و ماه رمضان و شب برات و دیگر اوقات متبرکه کنند به اجابت نزدیکتر از آن باشد که در سایر اوقات. و از این جهت است که انبیا و اولیا جهت هر روزی و هر وقتی و هر کاری و هر حاجتی علی حده دعوات معین کردهاند، تا جهت آن میخوانند تا خاصیت میدهد. و لاشک در آن دعوات خاصیتی معین باشد که ایشان دانسته باشند و تجربه کرده، تا جهت هر کاری معین گردانیده باشند. و همچنین مناسب هر زمانی و هر وقتی تا جهت ازمان مختلفه معین کرده باشند.

و آنچه گفته شد که هر دعایی را به خیرو شراثری و خاصیتی است، آن آثار و خواص به چند وجه و چند نوع تواند بود بدین موجب: اول خاصیتی که در نفس آن دعا باشد و به الفاظ و معانی آن تعلق دارد، مثل دعاهای مروی از رسول - علیه الصلوة والسلام -. دیگر خاصیتی که به زمان تعلق دارد؛ چنان که آن دعا به زمانی مستجابتر از زمانی دیگر باشد، مانند داروی مسهل که به وقت نضج خلط دهند یا به وقتی که هوا معتدل باشد اسهال بهتر کند و نافع تر باشد. و آنچ رسول - علیه الصلوة والسلام - (فرموده)2 که دعا در روز عرفه مستجاب باشد. و آنچه فرموده که در روز جمعه ساعتی است که هر که دعا در آن ساعت کند مقبول افتد، هم از این قسم است.

دیگر خاصیت نفس و دهان شخص؛ چنان که دعایی چون شخصی زاهد عابد و

دیگر خاصیت آنچه آن شخص که دعا جهت او کنند به خیر یا به شر، او لایق و مستوجب آن دعا باشد؛ چنان که یکی از صحابه از رسول - صلوات الله علیه - درخواست کرد که او را دعا کند تا حق -جل و علا - محبت خود او را کرامت کند؛ فرمود: «اعنی بکثرة السجود»؛ یعنی مرا یاری ده به بسیاری سجود، تا از بسیاری سجود شایسته قربت شوی، و به شایستگی قربت سزاوار مقام محبت گردی و دعا در تو مقبول گردد. و اما در قسم دعای بد؛ تا نوح - علیه السلام - را روشن نشد که نسل امت او همه کافر و فاجر خواهند بود و جز گمراهی از ایشان واقع نخواهد شد و دعای بد را سزاوارند، نگفت که (رب لاتذر علی الارض من الکافرین دیارأ انک إن تذزهم یضلوا عبادک و لا یلدوا الا فاجرا کفارا )2. و آن معنی مانند قابلیت است و آن وضع الشیء فی موضعه بوده باشد، و لاشک اثر آن زیادت بود. و اگر قابلیت آن ندارد، یا هیچ اثر نکند یا اگر کند اندک کند؛ مانند آنچه آهن برنده است، چون پولادی نیکو اختیار کنند برندهتر باشد، و چون تیز کنند برندهتر، و بر هر چه زنند اثر کند خصوصا چیزی که مستعد بریدن باشد. و اما آنچه مستعد بریدن نباشد، مانند چیزهای صلب3، اگر نیز اثری کند اندک کند؛ و ممکن باشد که آن پولاد نیز از استعمال بدان صلب بشکند یا خلل پذیر گردد یا کند شود. و اگر بر الماس استعمال کنند خود قطعا اثری نکند، و پولاد متأثر و شکسته گردد؛

چو نبود قابلیت آتش تیز همی کند آید4 از طلق و سمندر

اکنون چون تقریر کرده شد که هر دعایی، بلکه هر کلمهای، را خاصیتی است؛ بنابر این مقدمات لاشک مردم منتظر ظهور خاصیت هر ms146 سخنی و دعایی باشند؛ و چون اتفاق افتد که اثر آن دعا ظاهر نگردد تعجب نمایند و پندارند که آن را اثری نیست، و اعتقادات هر یک در آن باب مختلف گردد، و آن را بنیادی و اعتباری ننهند، و نزد ایشان مهمل نماید؛ و از آن اندیشه نکنند و ندانند که ممکن نیست که دعایی، بلکه کلمهای، بیاثر تواند بود؛ لکن آنچه اثر آن کم و بیش است، که یک وجه این است، و وجه دیگر آن که گفته شد که ظهور خاصیت و اثر بعضی پیش تر بود [279] و از آن بعضی پستر. و چگونه شاید که کسی دعا را، بلکه سخن را، اثری تمام تصور نکند؟ دشنامی که به کسی دهند چون تأثیر آن معجل است او را چنان سخت می آید که وجود او متغیر میشود، تا غایتی که از حال خود میگردد، چنان که گویا نه آن شخص است؛ و به جایی انجامد که به فتنههای بزرگ مؤدی شود، و مدتهای مدید اثر آن بماند و روز به روز زیادت گردد. و از این جهت گفتهاند؛

آن را که گزدسگ خطرناک چون مرهم هست نیستش باک

وآن را که زبان آدمی خست

نتوان به هزار مرهمش بست بر این قیاس توان دانستن که دعاها و سخنان دیگر را خاصیت بر چه وجه باشد، بعضی عاجلا و بعضی آجلا، به حسب اختلاف مراتب هر یک؛ و این معانی مصدق آن معانی است که گفته شد. و معنی دیگر آن است که مکافات آن اعمال خیر و شر را بعضی خاصیت آن باشد که

میگوییم: به حکم آن که رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده که «ما انزل الله داء الا و انزل معه دواء»، در آن شک نیست و مشاهده میرود که با وجود آن که تمامت صفحات زمینها از عناصر مرکب شده هر زمینی را علی حده خاصیتی است؛ جهت آن که در زمینی چندین نبات (متنوع)2 رسته و میروید غیر نباتهایی که در دیگر ms148 زمینها باشد، و خاصیتی و فایدهای به هر گیاهی و نباتی و دارویی منسوب شده دون گیاهی و نباتی دیگر؛ و ممکن نباشد که زمین ترک خاصیت خود تواند کرد الا به موجبی که حق تعالی بر

دیگر آنچه گفتیم و تقریر رفت که حق تعالی در هر زمینی خاصیتی مقدر فرموده تا سبب رستن و و جود نباتی و دارویی شود و هر دارویی را خاصیتی داده متفاوت الاحوال بدان موجب که تقریر رفت، و نمی شاید که هیچ زمینی و هیچ دارویی باشد که آن را خاصیتی دون خاصیت دیگر علی اختلاف الاحوال نباشد، و آن زمین از چهار عناصر مرکب است و بدن انسان نیز از چهار عناصر مرکب است به زیادتی چندین روحانیات

همچنین هر چند اعمال خیر و شر را خاصیت آن است که در دنیا به اوقات و ازمنهآ مختلفه ثواب و عقاب آن ظاهر گردد، لکن اثر تمام کلی آن در عقبی باشد و حساب اعمال آنجا به اتمام رسد؛ چنان که حق تعالی فرموده: (و نضع الموازین القسط لیوم القیامة فلا تظلم نفس شیئا وان کان مثقال حبة من خردل اتینا بها و کفی بنا حاسبین)1. و تقریر و بیان و توضیح [و] تفسیر این آیت چنان است که حق تعالی انسان را اشرف و افضل مخلوقات آفریده، به دلیل آیت (و لقد کرمنا» و دیگر آیات که ذکر کرده شد، و قرآن و رسول را فرستاده تا هر چه نیکویی باشد میکنند و از آنچه بدی باشد میپرهیزند؛ و چون به واسطهآ شیطنت که در او مرکوز است و استیلای آن به هر وقت پای از جاده بیرون نهند و بر مقتضی هوای خود کار کنند، و آنچه حق تعالی فرموده که بکنند نکنند و آنچه فرموده که نکنند بکنند؛ لاجرم بعضی که دانند و تقصیر نمایند گناه کار و دوزخی باشند و آنان که دانند و از بد پرهیزند بهشتی گردند.

و آنچه فرموده که ({ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک من سیئة فمن نفسک)2، چون به جهت آن که به عقب آن فرموده که (قل کل من عندالله 3، و میان هر دو سخن منافاتی مینماید، مفسران در تفسیر آن متحیرند.

میگوییم آفرینندهآ همه اوست، و در آن شکی نه، لکن فرموده که این بکن و آن نکن. پس هر کس که به فرمان حق کند او کرده باشد، و اگر بجز فرمان حق ms153 تعالی کرده باشد او نکرده باشد. و چون اضافت بدی و نیکی به خدای تعالی بدین موجب است که تقریر

و چون جبلت و طبیعت و احوال آدمی بدین موجب است که ذکر رفت، به هر وقت میل به فرمان حق تعالی کرده عملی صالح کند و او را اجری حاصل آید و وقتی دیگر میل به شیطان و هوای نفس خود کند و گناهی اندوزد؛ و لایزال در این دو معامله دست تصرف دارد، و خویشتن ضبط نیکی و بدی و موازنه آن نتواند کرد تا به دیگری چه رسد. و کجا ضبط توان کرد، و که داند که عاقبت کار هر یک چگونه خواهد بودن؟

و تمثیل آن معاملات و عواقب آن به صورت احوال تجار توان کرد. و مثالی بغایت مناسب است. و آن چنان باشد که تجار به شرکت یا تنها به سفر دور و نزدیک روند؛ و چندگاه3 ایشان را اخراجات متنوع افتد و مکسبی نباشد، و چندگاه دیگر کسبی کنند و خرج کمتر، و هر آینه مایه داشته باشند. و به وقتی که از سفر بازآیند و به مقام رسند حساب معامله خویش بکنند، و خرج از مکسب موضوع دارند، و آنچه بازماند مکسب آن بوده باشد. و اگر چیزی بازنماند خسران کرده باشد و عین بی سعادتی باشد و مفلسی. و آن ms154 حساب نتوان کردن الا وقتی که به خانه و وطن رسند و سود و زیان راه منقطع گردد؛ چه پیش از رسیدن به خانه هنوز وقوع آن هر دو قسم متوقع باشد؛ لاجرم حساب تمام نشود. و تمامت معاملات و دفاتر حساب همچنین است؛ و معامله آدمی در این دنیا و کسب خیر و شرروز به روز بلکه لحظه به لحظه متوقع است، و چون به اصل رسند میزان قسط هر یک پیش او نهاده شود، که (و نضع الموازین القسط لیوم القیمة)، وقوله تعالی:

آنچه بر فور در باب خیر و شر و احوال آن در خاطر آمد این است که نوشته شد؛ و (العلم عند الله تعالی)3.

و اگر سؤال کنند که چرا جزای اعمال حسنه (اضعاف او میدهد)4، و آنچه مضاعف می دهد چرا نه بر یک وجه می دهد، و موهبت آن مختلف العدد و الاحوال میباشد، و از آن اعمال سیئه چرا مثل عمل میباشد و زیادت و نقصان در آن واقع نمیشود؛ میگوییم که هر چند این آیات مفسران تفسیر کردهاند، و تمامت نیکو گفتهاند و خوب اندیشیده؛ اما ضعیف را آنچه در خاطر می آید علی سبیل الایجاز والاختصار و در موضع بیان آن

و چون حالیا در تقریر بعضی از آن معانی شروع خواهد رفت، تا در مقدمه معنیای و تفسیری چند که غرض از این بحث آن است گفته نشود اشتباهی که هر کس را در آن روی نموده مرتفع نگردد؛ چه، غرض از این بحث مالاکلام در ضمن آن تفسیر مندرج تواند بود؛ و بعضی که از آن معانی و تقریر غافل باشند ایشان را اشتباه روی نماید، و هر کس که بر بعضی تفسیر قرآن واقف باشد قطعا او را هیچ شبهت نماند. و چون در عرض این معانی و حقیقت این بحث اندیشه رفت اولی چنان دید که اول به بیان تفسیر آیت (ما اصابک من حسنة فمن الله وما اصابک من سیئة فمن نفسک)1، و آیت (قل کل من عندالله}2 مشغول گردد، و در مقدمه تفسیر آن بکند، تا جواب کسانی که معانی آن مطابق یکدیگر نمیتوانند کرد و از این ضعیف حقیقت آن سؤال کردهاند گفته باشد. و چون بنابر این مقدمات ms156 که گفتیم بیان و معانی این آیات در این بحث مناسب بل دربایست بود، حالیا تقریر آن میکند و بر عقب به تفسیر دیگر آیات مشغول خواهد شد.

و تقریر آن است که آنچه حق تعالی در آیت (ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک من سیئة فمن نفسک)2، حسنه را حواله با خویشتن و سیئه را با نفس شخص کرده، جهت آن که کردن حق تعالی فرمودن است، و فرموده که حسنه کنند و سیئه نکنند؛ چه، هر چه به فرمان او کنند او کرده باشد و هر چه به فرمان او نکنند و از حکم او تجاوز نمایند، به فرمان او نکرده باشند، شخص خویشتن کرده باشد. چنان که آن کس که زکوة میدهد به فرمان حق تعالی میدهد که او فرموده که زکوة بدهند؛ و آن کس که اسراف میکند یا به زور و زجر از مردم چیزی میستاند خود میکند، چه خلاف حکم خدای تعالی کرده باشد، جهت آن که او فرموده که امثال این حرکات نکنند. و همچنین فرموده

پس معلوم می شود که هر چه او فرموده باشد از او باشد و هر آنچه او فرموده باشد که نکنند و بر خلاف فرمان او بکنند از نفس ایشان باشد؛ چنان که اگر پادشاهی فرماید که شخصی را به قتل آرند آن کس که فرمان پادشاه را امتثال نماید و آن شخص را به قتل آرد پادشاه از او خشنود شود و حرکت او پسندیده دارد، و هیچ آفریدهآ دیگر نیز از وی بازخواست ms157 نتواند کرد؛ چه، او در آن فعل بی اختیار و مأمور بوده باشد، بلکه اگر در آن کار تقصیر نماید و تأخیر کند پادشاه بر وی خشم گیرد و خلق او را ملامت کنند. و چون در صورتی که پادشاه به قتل کسی حکم کند امتثال آن ضروری باشد و اگر امتثال نکنند مؤاخذ و معاقب گردند، و در صورتی که پادشاه معین فرموده باشد که قتل نکنند و بر خلاف حکم او قتل کنند یقین که عذاب و مؤاخذت آن از حد بیرون باشد؛ چه، با آن که بر جرأتی مذموم اقدام نموده باشند و مرتکب افعال سیئه شده، مطاوعت پادشاه نیز ننموده باشند و خلاف امر و حکم او کرده، و بدان سبب گناه و جرم زیادت شده. و همچنین آنچه فرموده که (قل کل من عند الله)2 چون خیر و شر و حسنه و سیئه همه او آفریده و آفرینندهآ همه اوست، لاشک از روی آفرینش باید گفت که همه از نزد اوست.

اما او سیئه را نه جهت آن آفریده (که)3 مردم همه روزه بدان مشغول شوند؛ او خیر و شر و حسنه و سیئه را آفریده و فرموده که حسنه کنند و سیئه نکنند. پس از روی آفرینش از او باشد. و از آن روی که فرموده که سیئه نکنند، هر کس که کند از نفس او باشد نه از حق تعالی. و کیفیت رسیدن خیر و شر به واسطهآ اعمال حسنه و سیئه به موجبی است که در رسالهآ خیر و شریاد کردهایم، و گفته که [چنان که] هر گیاهی و هر دارویی را خاصیتی

و مثال آن چنان باشد که اگر شخصی متاعی بخرد به یک دینار و در حال بازفروشد، چون زیان کند زیان آن زیادت از یک دینار نتواند بود لکن ممکن است که یکی در دو سه سود کند. و اگر امیری یا پادشاهی به کسی فرموده باشد که چیزی جهت او بخرد، چون بخرد و پسندیده افتد ممکن که به اضعاف آن عوض بدهد به چند وجه که ذکر خواهد رفت؛ یکی جهت بها و یکی جهت پسند داشت و ms159 یکی جهت فرمان برداری بدهد. هر آنچه زیادت داده باشد لاشک جهت پسند داشت و جهت فرمان برداری داده باشد، و الا چون بها گفتیم ضرورت آن مقدار تواند بود که آن چیز ارزد و زیادت و نقصان در آن

حلقهای بس باشد این دیوانه را این همه زنجیر در زنجیر چیست

و این معانی بر وجهی است که چندان که زیادت بدانند نادانتر باشند؛ چنان که موسی - علیه السلام - از روی عجز مناجات کرده و گفته که ( سبحانک تبت الیک و انا اول المؤمنین)1؛ و همچنین نوبتی دیگر از سر تحیر در عظمت باری تعالی و انواع آفرینش نامتناهی او که تمامت به همدیگر مقید کرده و در هم انداخته نظر کرده و از غایت گستاخی گفته که (ان هی الا فتنتک تضل بها من تشاء و تهدی من تشاء}2. و از میان معانی که اجر حسنه اضعاف اضعاف عمل باشد درازی عمر، و آنچه پیش همه کس مصطلح است که گویند که در عمر برکت باشد، معلوم میگردد. و هر چند برکت را سببی معین تواند بود؛ چه، بی سبب ممکن نباشد؛ اما چنانچه هر چیزی که بر سبب آن واقف نگشتهاند آن را خاصیت گفتهاند، از آن درازی عمر نیز چون سبب آن ندانستهاند برکت خواندهاند. و اگرچه در رسالهای که جهت کیفیت و حقیقت اجل ساختهایم این معنی مستوفی گفتهایم، اما در این موضع نیز بقدر شمهای گفتن لازم بود تا معلوم شود که اگر کسی حسنه جهت درازی عمر کند و حق تعالی پسندیده دارد لاشک به حکم {من جاء بالحسنة فله عشر امثالها}3، عشر آن که نیت داشته باشد بیابد؛ و چون نیت او ms161 در اعمال حسنه جهت درازی عمر او بوده باشد باید که در عمر او برکت بادید آید، خصوصا چون احادیث نبوی به موجبی که در مقدمه یاد کرده شد آنچه در باب درازی عمر وارد شده و بیان و تفسیر آن به جای خویش در مقدمه گفتیم.

و چون این معانی معلوم شد اکنون بیان آن که چرا اجر اعمال حسنه بعضی را عشر امثالها فرموده و بعضی را زیادت و بعضی را به غیرحساب؛ و آن زیادت به انواع مختلفه آمده، بعضی را به موجب نص (مثل الذین ینفقون اموالهم فی سبیل الله کمثل حبة انبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مائة حبة والله یضاعف لمن یشاء والله واسع علیم) یکی را هفصد آمده، و بعضی را به موجب آیت (ان الله لا یظلم مثقال ذرة وان تک حسنة یضاعفها و یؤت من لدنه اجرا عظیما)5، و آیت (من ذا الذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له و له اجر کریم)6.

اما اول آن که چرا اجر بعضی را هفصد فرموده و بعضی را اضعاف آن، که چون هر حکمی که حق تعالی فرماید باید که به استحقاق مناسب مقدار هر عملی باشد تا موجب عدل محض و راستی تواند بود؛ و چون اعمال متفاوت است لاشک باید که به حسب هر عملی اجری مناسب آن عمل ارزانی فرماید. و عملی که حسنه فحسب باشد، چنان که اگر کسی یک تا نان به درویشی دهد حسنه باشد و مقتضی (ان الحسنات یذهبن السیئات}1، باید که آن مقدار سیئه که ده چندان باشد آن عمل حسنه ببرد؛ چه، فرموده که (من جاء بالحسنة فله عشر امثالها)، و در این باب فرموده که (مثل الذین ینفقون اموالهم فی سبیل الله کمثل حبة انبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مائة حبة والله یضاعف لمن یشاء والله واسع علیم»2، هر آینه آن کس که مال خود نفقه کند در سبیل حق ms162 اجر او بالاتر از آن تواند بود که یک درم یا دیناری زر مثلأ به محتاجی دهد؛ چه، آن کسان که حسنه کنند بسیار باشند، لکن آن کس که مال خود فی سبیل الله نفقه کند از صد هزار یکی تواند بود و اجر آن لاشک مناسب چنان صدقی و نیتی باشد. و آن عمل بدان کجا ماننده باشد که کسی زکاتی یا صدقهای کم و بیش بدهد. و این معنی بس ظاهر و روشن است؛ چه، اگر کسی از آنچه دارد اسبی یا جامهای پیشکش پادشاهی یا امیری کند بدان چه نسبت داشته باشد که هر چه او را بود تمامت پیشکش کند، خصوصا در حالتی که پادشاه به عزم جهاد و غزا برنشسته باشد و آن اموال و پیشکشها که او از مرکوب و ملبوس و مأکول متواتر به حضرت آورد موجب مدد لشکر پادشاه شود. و آن کس که این اندیشه و دل و دستگاه و همت داشته باشد کم تواند بود؛ و کسانی که بدین وجه کرده باشند پیش پادشاهان عظیم معتبر گردند و در عوض آن ولایات و اقطاع از پادشاه بیابند و ذکر جمیل ایشان در میان خلق بماند.

و تفسیر آیت (من ذا الذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له و له اجر کریم)3، از شرح آیت پیشین معلوم میگردد؛ چه، هر کس کم و بیش حسنهای کند. و بعضی حسنات آن است که شرعا واجب باشد که کنند و از آن غرض متفاوت باشد؛ شاید که شخصی را

اما بیان آن که اجر صابران چرا به غیرحساب فرمود، میگوییم که آنچه صابران را اجر به غیرحساب فرموده، لاشک چون اجر به غیرحساب باشد آن اجر زیادت از دیگر اجرهای معین بود که در باب هر یک آیتی منزل گشته. و آیتی که در باب اجر صبر به غیرحساب فرموده این است که (انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب)1. و آیات دیگر که در انواع فضیلت صبر فرموده بدین موجب است که (یا ایها الذین امنوا استعینوا بالصبر والصلوة ان الله مع الصابرین ولا تقولوا لمن یقتل فی سبیل الله اموات بل احیاء ولکن لاتشعرون ولنبلونکم بشیء من الخوف والجوع ونقص من الاموال والانفس والثمرات و بشرالصابرین الذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انا لله و انا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمة و اولئک هم المهتدون)2. و دیگر که (کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن الله والله مع الصابرین)3. و دیگر آن که (والصابرین فی البأساء والضراء وحین البأس اولئک الذین صدقوا واولئک هم المتقون)4. و دیگر که (الذین یقولون ربنا إننا آمنا فاغفرلنا ذنوبنا وقنا عذاب النار. الصابرین والصادقین والقانتین والمنفقین والمستغفرین بالاسحار)5. و دیگر آن که (یا ایها الذین امنوا اصبروا[283] و صابروا و رابطوا واتقوا الله لعلکم تفلحون)6. و دیگر آن که (واصبر نفسک مع الذین یدعون ربهم بالغداة والعشی یریدون وجهه)7. و دیگر آن که (فاصبر ان وعدالله حق و لا یستخفنک الذین لایوقنون)8. و دیگر آن که (و لمن صبر و غفر إن ذلک لمن عزم الامور)9 و دیگر آن که (فاصبر کما صبر اولواالعزم من

و صبر را بر نماز مقدم داشته آنجا که فرموده که (یا ایها الذین آمنوا استعینوا بالصبر و الصلوة}6 و وجه این تقدیم آن است که نماز بر صبر کردن موقوف است؛ چه، بی صبر کردن بر ترک فحشا و منکر نماز مقبول نباشد، کقوله تعالی: (ان الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر)7. و با آن که صبر را مقدم داشت، بعد از آن فرمود که (ان الله مع الصابرین)8 تأکید این معنی را؛ چه، صلوة مناجات با رب است و مناجات بی معیت نباشد و معیت بر صبر موقوف است. ms165

و این آیت را هر چند تفسیر بسیار است، لکن آنچه بدین موضع تعلق دارد و غرض آن است یاد کنیم. و پیشتر چند مقدمه که ضروری است تقریر باید کرد.

میگوییم که لفظ صبر بر معانی بسیار دلالت میکند؛ چه، آن لفظی عام است مشتمل بر معانی بسیار، و منقسم است به چند قسم. و چنان که گفته شد از این آیات مذکوره چون در آن تأمل کنند اقسام آن معلوم میشود؛ و نماز کردن و مداومت بر آن نمودن و فوت ناکردن به صبر محتاج باشد، و تا صبری و ثباتی نباشد نمازنتوان گزارد، بلکه جهت نماز چند نوع صبر باید. یکی آن که صبر کند تا خود را از دیگر امور که به لذات نفسانی و غیرها تعلق دارد بازدارد تا متوجه اداء نماز تواند شد. دیگر آن که صبر و تحمل بر وضوو غسل در احوال مختلفه تواند. دیگر آن که چون نماز گزارد سعی نماید و صبر کند تا فکر خود را به دیگر چیزها مشغول نگرداند. دیگر آن که صبر کند و بتأنی نماز گزارد و در خواندن تعجیل نکند و تعدیل ارکان به جای آرد. و چون بدین موجب باشد لاشک نماز نیز امری باشد که به صبر حاصل شود. و از این جهت در ابتدای آیت که به امر نمازگزاردن تعلق داشت فرمود که (استعینوا بالصبر و الصلوة}1، و بعد از آن آن را داخل صبر و بر صبر موقوف گردانید و فرمود که (إن الله مع الصابرین}2. و معنی صبر عام تر از آن است که بعضی مردم هر یک به نوعی تصور کرده، با آن که شاید که بعضی اقسام و احوال آن را دانند و بعضی از آن غافل مانده؛ چه، هر چند لفظ صبر یکی است لکن بر احوال و معانی و اقسام بسیار دلالت میکند، بعضی عام و بعضی خاص. اما صبر عام چنان که ms166 هر کس را که حالی غیر ملایم طبع واقع گردد و او را زحمت رسد بر آن صبر کند، و این صبر شامل تواند بود اصناف خلایق را علی اختلاف طبقاتهم و مراتبهم. و اما صبر خاص چنان که در احوال نماز یاد کردیم، و هر طایفه که در ملت و مذهب ایشان نماز نباشد و آن را بر خود واجب ندانند ایشان را بدان صبر احتیاج نباشد. و اقسام صبر آنچه حالی در خاطر آمد بگوییم. یک قسم آن است که صبر کند بر امتثال اوامر و نواهی حق تعالی. اما آنچه به امر تعلق

و قسمی دیگر آن که صبر نماید بر کار جهاد و غزا تا به حدی که جان خود را دریغ ندارد؛ تا از جملهآ آنان گردد که در حق ایشان این آیت آمده که (و لا تقولوا لمن یقتل فی سبیل الله اموات بل احیاء}1 و دیگر که (و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون فرحین بما آتاهم الله من فضله و یستبشرون بالذین لم یلحقوا بهم من خلفهم ألا خوف علیهم و لا هم یحزنون}2. و حق تعالی جهت این معنی و دیگر وجوه و احوال که صبر بر آن واجب است، مانند خوف و گرسنگی و تلف مال و نفس و فرزند، یک آیت منزل فرموده که (و لنبلونکم بشیء من الخوف والجوع و نقص من الاموال و الانفس والثمرات و بشر الصابرین الذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انا لله وانا الیه راجعون)3.

و قسمی دیگر از صبر آن باشد که موقوف بود بر صبر دیگری؛ چنان که در قضیهای که معارض شخص صبر کند و او را نیز صبر باید کرد ms167 تا صبر او بر آن خصم زیادت گردد، مانند آن که خصم که در مقابله شخص ایستاده بر سبیل شجاعت مصابرت نماید و او نیز باید که در آن حال مصابرت نماید تا وقتی که صبر او بر صبر خصم راجح گردد؛ بعد از آن منحج باشد، و الا صبر او که کرده باشد فایده ندهد. و این آیت که (یا ایها الذین امنوا اصبروا و صابروا و رابطوا واتقوا الله لعلکم تفلحون)4 در شأن ایشان آمده و مصدق این معنی است.

و قسمی دیگر از صبر آن است که هر چه از شخص صادر شود باید که در حد اعتدال بود، و بر آن قادر باشد که از حد اعتدال تجاوز ننماید؛ چه، هر چه از حد اعتدال درگذرد اسراف باشد. و محافظت حد اعتدال بی صبر محال بود؛ چنان که حق تعالی با رسول - علیه الصلوة والسلام - خطاب فرموده که (فاستقم کما امرت)5. و هر امری را از حد اعتدال درگذرانیدن و اسراف کردن به همه وجوه بی صبری است. و مصدق این معنی آن

و قسم دیگر از صبر آن است [284] که چون کسی را جاهی و مالی دست دهد تکبر و عجب در سر نگیرد و مزاج احوال خود بر خود متغیر نگرداندو بر طریقهآ قارون زندگانی پیش نگیرد تا آن جاه و مال برو بشولیده6 نگردد؛ چه، حق تعالی فرموده که (ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم)7 و دیگر که (ان الله ms168 لا یحب من کان مختالا فخورا}8. و در حق قارون فرموده که (ان قارون کان من قوم موسی فبغی علیه واتیناه من الکنوز ما ان مفاتحه لتنوا بالعصبة اولی القوة اذ قال له قومه لا تفرح ان الله لا یحب الفرحین. وابتغ فیما اتاک الله الدار الاخرة ولا تنس نصیبک من الدنیا وأحسن کما احسن الله الیک ولا تبغ الفساد فی الارض ان الله لا یحب المفسدین قال انما اوتیته علی علم عندی اولم یعلم ان الله قد اهلک من قبله من القرون من هو اشد منه قوة واکثر جمعا و لا یسئل عن ذنوبهم المجرمون. فخرج علی قوم فی زینته قال الذین یریدون الحیوة الدنیا یالیت لنا مثل ما اوتی قارون انه لذو حظ عظیم. و قال الذین اوتوا العلم ویلکم ثواب الله خیر لمن امن وعمل صالحا و لا یلقیها الا الصابرون. فخسفنا به وبداره الارض فما کان له من فئة ینصرونه من دون الله و ما کان من المنتصرین. و اصبح الذین تمنوا مکانه بالامس یقولون و یکان الله یبسط الرزق لمن یشاء من عباده ویقدر لولا ان من الله علینا لخسف بنا و یکانه لا یفلح الکافرون)9. و با وجود کمال و مرتبت و نبوت رسول - علیه الصلوة والسلام والتحیة -حق تعالی بر سبیل تنبیه با او خطاب فرمود که (و لا تمش فی الارض مرحأ انک لن تخرق الارض ولن تبلغ الجبال طولا)10. و

شعر:

وأد زکوة الجاه واعلم بانها کمثل زکوة المال تم نصابها

و کسانی که در بلاها و محنها (کذا) و ms169 زحمات صبر نتوانند کرد نقصان ایشان همان باشد که ایشان را اجر مصابرت حاصل نشود. لکن آن کسان که پای از جادهآ استقامت که حد اعتدال است بیرون نهند یا به مال و جاه مغرور گردند وصف اسراف و صورت حال فرعونی و قارونی در ایشان بادید آید؛ با وجود آن که از اجر صبر محروم مانند به انواع عقوبات چنان که حق تعالی جهت هر یک آیات منزل فرموده معاقب گردند: (و مأویهم النار و لبئس2 المصیر 3. لاجرم صبر بر آن کردن واحبتر است از صبر بر بلاها و عذابها؛ چه، به واسطهآ آن غرور خود را و خلایق بسیار را در معرض هلاک اندازند. و عاقل مطلق کسی را توان گفت که به لذتی از لذات دنیا شادمان نگردد، و به مصیبتی از مصایب دنیا اندوهگین نشود. و حق تعالی در این معنی میفرماید که (لکیلا تأسوا علی مافاتکم و لاتفرحوا بما اتاکم والله لا یحب کل مختال فخور)3. و مرتبهآ صابر به جایی برسد که بحقیقت بداند که هر چه وارد گردد و از خوشی و ناخوشی بدو رسد همه علاج خود داند؛ و چون او را محقق باشد که طبیب حاذق است و امکان آن که در علاج خطا کند نیست در تمامت علاج ها شفای خود تصور کند. لاجرم او را ناخوشی از خوشی خوشتر آید؛ چه، در ناخوشی علاج و شفا تصور کرده باشد، و این مصراع وصف حال او گردد؛

بلکه آن مرتبه از معنی مصراع مذکور عالیتر باشد، و چنان بود که شاعر گوید؛

و چون او را این معنی ملکه گردد جز تسلیم و رضا هیچ تصوری دیگر نتواند بود، و به جای حزن و ناله و ضجرت و تأسف در زبان او جز شکر و در دل او جز رضا و راحت چیزی دیگر متصور نگردد؛ و یگانهآ وقت زین الدین نسایی - رحمة الله علیه - اشارت بدین مقام ms170 میفرماید؛ پیش ازینم غم از آن بود که باشم دلتنگ وین زمانم غم از آن است که باشم دلشاد

و دیگران چنان پندارند که او از آن متأذی است، و لکن او با آن خوش و بدان خرسند؛ مانند حربا1 که در شدت حرارت آفتاب قوی حال باشد و چندان که حرارت آفتاب قوی تر او برابر آفتاب عاشق وار در غایت نیکوحالی، و از غیبت آفتاب در غایت ضعف و بدحالی. و آنچه حق تعالی بندگان مقبل سعید را به مختصر گناهان ایشان در دنیا زود معاقب گرداند تا از آن زود خلاص یابند و علاج پذیرند و ناجی گردند از این جهت باشد. و به موجبی که تقریر رفت حق تعالی جهت صابران اجر به غیر حساب فرموده و آن را زیادت از دیگر اعمال نهاده؛ و این معنی جهت آن است که آن همه معانی که گفته شد تمامت صفت صابران است و هیچ یک از آن افعال و اعمال مذکوره بی صبر صورت نپذیرد. و مصدق این معانی حدیث نبوی است که «لایمان نصفان؛ نصف صبر و نصف شکر». و وجهی دیگر از آنچه اجر صبر به غیر حساب و زیادت از دیگر اعمال فرموده آن است که چون دیگر اعمال هر یک را اجری معین فرموده؛ بعضی را یکی ده، چنان که

و هر چند عادت است که به حکم پادشاهان لشکریان را بیاختیار به لشکر فرستند، لکن تفاوت شخصی مجاهد باشد و بیصبری ننماید و فزع به خود راه ندهد و بدان همه حالات راضی باشد. و بدان واسطه چون همراهان و لشکریان از او آن حال مشاهده کنند به وقت مراجعت صبر و مصابرت او که دیده باشند در حضرت پادشاه عرض دارند، و بدان سبب از میان همه لشکریان ذکر او کنند؛ و پادشاه او را بنوازد و به غیر از جامگی و علوفه معین که در حساب و دفتر آمده باشد در حق او انعام تمام فرماید، و مرتبهآ او را از آنچه بوده باشد عالیتر گرداند بر وجهی که داخل هیچ دفتری و حسابی دیگر که جهت جماعت لشکریان از امرای هزاره و صده و دهه و غیرهم ms173 علی اختلاف طبقاتهم و مراتبهم معین گشته باشد نباشد، بلکه جهت آن شخص که آن مصابرت نموده انعامات به غیر حساب ارزانی دارد. و لاشک در آن غزا و جهاد صابران مجاهد بسیار بوده باشند و

و چنان که گفته شد تمامت آیات که در باب صبر آمده مناسب احوال این مثال غازی مجاهد صابر مصابر میباشد، و احوال او در آن آیات مندرج و مناسب و موازی عقل و تجربه که به رأی العین می بینیم؛ «و لیس الخبر کالمعاینة». وحق تعالی مؤمنان را به شرط ms174 صبر وعدهآ غلبه فرموده که (یا ایها النبی حرض المؤمنین علی القتال ان یکن منکم عشرون صابرون یغلبوا مائتین وان یکن منکم مائة یغلبوا الفا من الذین کفروا بانهم قوم لا یفقهون. الان خفف الله عنکم وعلم ان فیکم ضعفا فان یکن منکم مائة صابرة یغلبوا مائتین وان یکن منکم الف یغلبوا الفین باذن الله والله مع الصابرین)3. و جهت ترغیب بندگان بر جهاد می فرماید که (ان الله اشتری من المؤمنین انفسهم واموالهم بان لهم الجنة یقاتلون فی سبیل الله فیقتلون و یقتلون وعدا علیه حقا فی التوریة و الانجیل والقرآن و من اوفی بعهده من الله فاستبشروا ببیعکم الذی بایعتم به و ذلک هو الفوز العظیم)2.

بیان تفاوت اجر صبر و ثواب صابران با دیگر اعمال حسنه به موجبی که حق تعالی فرموده آنچه در خاطر این ضعیف آمد و بر فور نوشت این است. ان شاءالله تعالی پسندیده افتد و بر سهوی و خللی که رفته باشد مغفرت یابد؛ (انه هو الغفور الرحیم)1.

و اتفاق چنان افتاد که چون این ضعیف به نوشتن این معانی مشغول بود پادشاه اسلام - خلد الله ملکه - با نزدیکان و مقربان حضرت بر سبیل ارشاد در باب سخاوت فرمود که تصور شما آن است که سخاوت آن باشد که زر و جامه و انواع قماشات به هرکس دهم، و غایت جوانمردی آن تصور میکنید که هر چه در خزانه موجود است از زر و نقود و اجناس ببخشم و تا حدی که آن را نیز که پوشیده باشم ببخشم. غایت جوانمردی این را تصور کنید! و مرا اندیشه آن است که نه چنین باشد؛ چه، هر چه به غیر محل و استحقاق دهند اسراف و تبذیر و تلف مال باشد و خللهای دیگر بسیار در ضمن آن. و در وقتی که به محل استحقاق دهند شرط آن است که همچنان که از مال احسان میکنند از جاه نیز احسان کنند، ms175 و در تمامت افعال طریق احسان سپرند، مانند عفو در تمامت گناهان مردم چنان که به خللهای دیگر سرایت نکند و خود را از غضب و شهوت و حرص و طمع و عجب و تکبر و تجبر و هر عملی و قولی که از آدم صادر تواند شدن خود را نگاه دارند، تا در آن جوانمردی کرده در رضای حق کوشند. و با خلایق مسامحه کنند و بدانچه مقدور باشد و دانند که به خللهای کلی سرایت نمیکند از سر آن درگذرند و رضای خالق و خلایق نگاه دارند. جوانمردی تمام آن تواند بود. و بعد از آن که این معنی را با مقربان و ملازمان حضرت فرموده بود با این بنده دولت آن را اعادت فرمود. و بر مقتضی کلام الملوک ملوک الکلام این سخن را مصدق این معانی یافت که در باب صبر شرح می دادیم. بدان سبب اضافت آن کرده شد؛ چه، این معانی همه آن است که آیات قرآن بدان ناطق و صادق است؛ چه، نقص مال و مصابرت بر آن که عجب و تکبر و تجبر نکنند و صبر بر عفو و تجاوز از گناهان جهت حق و صبر بر نماز که عبارت است از بندگی و نیاز و صبر بر

و چون هر چیزی که مرتبه اعلی باشد در مقابله آن مرتبه ادنی بود و الا مرتبه اعلی متصور نبودی؛ چنان که اگر شب نبودی روز متصور نبودی و تا سرازیر نبودی سربالا متصور نبودی و تا مرتبهآ ادنی و شریران نبودی مرتبهآ انبیا متصور نگشتی؛ و همچنین تا مرتبهآ شریری در غایت کمال نبودی، که اگر از آن مرتبه درگذرد از دایرهآ انسانیت درگذرد، مرتبه خاتم النبیین - علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات - که ماوراء آن کمالیت انسان نیست متصور نبودی. و این بحث مستوفی در رسالهآ خیر و شر گفتهایم، از آنجا مطالعه باید کردن. و اگر خیر و شر و مراتب اعلی و ادنی هر دو در برابر هم آفریده نشدی، لفظ و معنی امر و نهی نبودی و صفات امر و نهی باری تعالی مهمل ماندی و عبث لازم آمدی و حکم این آیت که (ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک من سیئة فمن نفسک) 1 معطل بودی؛ و نشاید که چنین باشد، تعالی عن ذلک علوا کبیرا.

و معنی مختصر این آیت آن است که به حکم آن که فرموده که (قل کل من عندالله2؛ هر چند خیر و شر حق تعالی آفریده لکن فرموده که خیر کنند و از شر بپرهیزند؛ هر کس که خیر کند به امر باری تعالی کرده باشد، و آن کس که شر کند بی امر حق تعالی کرده باشد؛ لاجرم به نفس شخص حوالت بود. و هر چند مضاف الیه که نفس است از دایرهآ آفرینش بیرون نیست لکن واسطهآ آن شده، و آن بحث نیز مستوفی در تفسیر این آیت علی حده در رسالهآ خیر و شر گفته شده. و آنچه فرموده که «الامرتکم بقتلها» یعنی چون آدمی که شریفتر حیوانات ms179 بلکه شریفتر مخلوقاتاند چون در ایشان مفسدتی بادید آید واجب القتل باشند، و قتل ایشان بر پادشاهان واجبتر که بر دیگران، و بر پیغامبران واجبتر که بر پادشاه؛ چه، بر پادشاهان جهت اصلاح ملک شرعا روا باشد، بلک واجب و لازم فرموده که سیاست کنند، و همچنین در دفع قصاد و اعدا لشکرها برنشانند و تا سعی باشد دفع و قتل ایشان کنند؛ و تا حدی باشد که اگر دیگری نیز قاصد ایشان شده به علت آن که پیش دستی کنند از جوانب لشکرها برنشانند و شبیخون بر پادشاهان و ممالک ایشان که از جوانب ایشان باشد برند و قتل و غارت و

اکنون بدین مقدمات و وجوه در باب سگ فرموده که «لامرتکم بقتلها»، و عذر نافرمودن آن است که در مقدمه یاد کرده شد. اما آنچه فرموده که «الا فاقتلوا الاسود منها» می فرماید که چون این هر دو قسم و قضایای مذکوره که شرح دادیم رعایت کردن بر من که نبیام واجب است، و اگر بیکبارگی به واسطهای قضیهآ اولی مهمل گذارم به حکم قضیهآ دوم مهمل ماند، و اگر قضیهآ دوم را حکم فرماییم رعایت قضیه اولی نکرده باشیم؛ لاجرم «خیر الامور اوسطها» را رعایت نمودن اولی دانسته، و در بعضی از آن که شر بدو نسبت داشته باشد این حکم فرموده تا رعایت هر دو فرموده باشد. چنان که چون در مار و کژدم و موش و حدأت1 و سگ گزنده شر محض موجود است مطلقا فرمود که ایشان را هر کجا یابند بکشند به موجبی که ms181 در احادیث صحیحین آمده که «خمس من الدواب کلهن فاسق یقتلن فی الحرم؛ الغراب والحدأة والعقرب والفارة والکلب العقور»2. و به جهت این نوع سیاه را از کلب شریرتر نهاده که3 سیاه صفت ظلمت دارد و ضد نور است، و در عرف و اصطلاح آن است که مردم بد جاهل را گویند درون دل فلان کس سیاه است، و آوردهاند که رنگ دوزخیان سیاه باشد. و هم از این جهت است که مار و کژدم را با آن که لازم نیست4 جمله سیاه باشند اسودین خواند و فرمود که «علیکم بقتل الاسودین». و در اکثر احوال رنگ دلالت میکند بر معانی. و نیز شر و بدی سگ که به مردم رسد اکثر صفت گزیدن است؛ چون مردم او را بینند از او احتراز کنند، و در شب او را زیادت میسر گردد که مردم را ناگاه بگزد، خصوصا که سیاه باشد و مناسبت ظلمت شب او را نتوان دیدن تا از او احتراز کنند. لاجرم ایذای او زیادت متصور باشد. و چون جهت رعایت آن هر دو قسم که یاد کرده شد واجب که بر بعضی از ایشان حکم راند تا مناسب حکم باری تعالی باشد که به انبیا - علیهم السلام - خصوصا به خاتم - علیه الصلوة والسلام - مخصوص فرموده؛ چه، دیگر انبیا را به همه خلایق نفرستاده، و به حکم آن که «عثت الی

و چون امت بر این انواع مشتمل است و اشارت به عموم این انواع است ضرورتا تفسیر و معنی و حکم آن بر چند وجه تواند بود: یکی آن که هر امتی را از امم، اجلی و عمری مسمی و معین باشد که جهت او آفریده باشد، و کم و بیش در آن صورت نبندد و ms182 اجل و عمر هیچ نوع به نوعی دیگر نرسد و نماند. و اختلاف در آن بر چند وجه باشد؛ بعضی به حسب نوع، و بعضی به حسب صنف، و بعضی به حسب شخص.

اما به حسب نوع، چنان که انسان را عمر و اجل به ملائکه نرسد. و اگر چه ملائکه از جمله عقولاند اما به حکم این آیت که (کل شی هالک الا وجهه)1 ایشان را نیز اجلی معین باشد، و لکن هیچ حیوان را آن مقدار عمر نباشد که ملائکه را. و از انواع حیوانات انسان را عمر درازتر از اکثر انواع دیگر حیوانات باشد. و بعضی گفتهاند که فیل و زاغ و مار عظیم درازعمر باشد، و مطلق اکثر انواع شتر درازعمرتر از اسب و اکثر اسب دراز عمرتر از گوسفند و اکثر گوسفند دراز عمرتر از بعضی کرمها و مگس و پشه باشد.

اما به حسب صنف، چنان که مشهور است که اکثر اهل هند مطلقا درازعمرتر از اصناف مردم دیگر بلاد باشند و محروران2 دراز عمرتر از مبرودان، به موجبی که حدیث نبوی در آن باب وارد گشته که «بشر المحرورین بطول اعمارهم و المبرودین بصحة اندامهم»؛ و اطبا و حکما هم بدین معنی قائلاند.

اما به حسب شخص، چنان که صحیح مزاج سلیم اعضا درازعمرتر از ضعیف ترکیب سقیم مزاج باشد.

اکنون بدین تقریر و مقدمات که گفته شد اجل هیچ امتی با امت دیگر مناسبت نداشته باشد، و اجل هر امتی از امتها منحصر باشد به مقداری و زمانی که تفاوت بسیار دارد؛ چنان که گفته شد و معلوم و مشاهد است. اما حکم این آیت که (هو الذی خلقکم من طین ثم قضی اجلا و اجل مسمی عنده ثم انتم تمترون)3 هر چند داخل همان حکم و آیت است

و این معنی که صدقه و اعمال حسنه دفع بلا کند و عمر زیادت گرداند نزد تمامت ادیان و ملل مقرر است، و در تورات و انجیل و زبور و صحف دیگر انبیا این معنی به مبالغه و تأکید تمام آمده، و در تورات خود صریح آمده که صدقه از مرگ برهاند و حسنات عمر دراز کند در زمینی که حق تعالی به تو داده. و این معنی که به زمین مخصوص گردانیده همانا جهت آن باشد تا هیچ کس به تأویل مشغول نشود. و علما و اولیای اسلام سخنان بسیار که مناسب آن است که اعمال حسنه را در درازی عمر فایدهای و اثری تمام هست گفتهاند، و اکثر مردم آن را اعتبار کردهاند و بنیاد بر آن نهاده. و نیز به رأی العین مشاهده میافتد که اگر کسی بدی میکند او را میکشند و عمر او به واسطهآ حرکت بد ms184 کوتاه میشود، و اگر کسی نیکی میکند و بر اعمال حسنه اقدام مینماید از قتل و قصاص که در شرایع واجب است ایمن میماند. و نقل متواتر میان هر قومی و هر مذهبی که علی الانفراد میان ایشان معتبر و معول علیه است، و اگر نقل متواتر بر وجهی باشد که همه اقوام و اهل ملل و مذاهب و مجموع اصناف انسان بدان قائل باشند قویتر و معظمتر

و چون آنچه این ضعیف را روی نموده تقریر خواهد کرد ضرورت میگردد که چند مقدمهآ منقول و معقول جهت آسانی تفهیم آن معانی بگوید تا، إن شاء الله تعالی، مشکل آن واضح گردد. و در تنقیح و تحقیق این مسایل اول چیزی که واجب است آن است که تقریر کنیم که لفظ اجل چیست و جهت چه گفتهاند و در کجا استعمال کنند و لفظی مشترک است یا خاص و در یک معنی گویند یا جهت معانی بسیار و در احوال و مکان فحسب استعمال کنند یا در احوالی نیز که پیش از آفرینش زمان و مکان بوده استعمال کنند و معنی و علمی که از آن حاصل آید از مجرد لفظ آن حاصل می شود یا به اشتراک

اکنون در معنی لفظ اجل میگوییم که هر چند تصور مردم به واسطهآ کثرت استعمال، آن است که اجل خاص جهت آن گویند که کسی را وفات رسد، اما از روی حقیقت به ms187 موجبی که نص (خلق السموات والارض بالحق یکور اللیل علی النهار ویکور النهار علی اللیل و سخر الشمس والقمر کل یجری لأجل مسمی)1 بدان وارد شده، وهمچنین نص: و لا تعزموا عقدة النکاح حتی یبلغ الکتاب اجله)2 وآیت (یا ایها الذین امنوا اذا تداینتم ین إلی اجل مسمی فاکتبوه)3 بدان نازل گشته، اجل آن است که چون میعاد قضیه یا کاری یا چیزی در رسد وقوع آن یک ساعت پستر یا پیشتر نتواند بود. و هیچ کس را مالاکلام بدین تقریر نقلا و عقلا اعتراضی نرسد ونباشد. و معنی ای که حقیقت لفظ (اجل)4 آن است لازم نیست که جهت یک شیی5 معین گویند و جهت دیگر اشیا نگویند، بلکه در جمیع اشیا که احتمال میعادی داشته باشد باید گفت و شاید گفت؛ چه وجود اجل بی میعادی محال است، و آنچه احتمال میعاد نداشته باشد جز واجب الوجود و صفات او هیچ چیز دیگر نتواند بود. پس لاجرم همهآ مخلوقات را میعادی بوده باشد و هر میعادی را اجلی لازم باشد؛ چه، وجود و عدم مخلوق بی میعادی محال است. و از این تقریر لازم می آید که میعاد و اجل هم در وقتی که هنوز آفرینش نبوده باشد توان گفت و هم در وقتی که آفرینش بوده باشد توان گفت. اما آنچه پیش از آفرینش توان گفت میعاد اجل خلقت اولی است؛ چه، پیش از آن که مخلوقات را آفرید آفرینش ایشان در علم او مقدر بوده باشد که مخلوقاتی بدین وجه و صفت خواهد آفرید. و بعد از آن به

اما آنچه بعد از آفرینش توان گفت بر سه قسم باشد:

قسم اول: و آن تعلق به مبدا دارد؛ و آن قسم بر دو وجه است: وجه اول آن که هنوز به بدن نپیوسته باشد؛ مانند روح که مخلوق بود و تعارف و تناکر و اختلاف و ائتلاف کرده به موجبی که در حدیث نبوی آمده که «الارواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف»، و آن تعارف و تناکر و انتلاف و اختلاف را میعادی و اجلی معین مقدر بوده باشد. وجه دوم آن که چون روح به بدن پیوندد و یقین حاصل که چون به بدن خواهد پیوست آن را میعادی و اجلی معین و مقدر بوده باشد.

قسم دوم: و آن تعلق به حال دارد، و آن قسم نیز بر دو وجه است: وجه اول آن که چون موجود شد از ابتدای آن که در گهواره رود تا غایت آن که به حال وفات رسد تمامت احوال و اعمال او را علی الانفراد میعادی و اجلی معین باشد. و آن بغایت بسیار تواند بود. وجه دوم میعاد عمر شخص و اجل (معین)2 او.

قسم سوم: آن که تعلق به میعاد دارد، و آن نیز بر دو وجه باشد: وجه اول میعاد حشر جسد و اجل معین او؛ وجه دوم: میعاد دخول او در بهشت یا در دوزخ و اجل معین آن. و هم بدان موجب که تقریر رفته است حیوانات و نباتات و جمادات را، بلکه جمیع موجودات را، بر وجهی که گفته شد هر یک را اجلی و میعادی معین باشد. و از این تقریر مقرر و معین می شود که میعاد و اجل نه خاص جهت یک چیز و یک امر است، بلکه جهت تمامت اشیاء و امور علی ms189 سبیل الاختلاف والاحوال معین است. و چون چنین باشد تمامت مخلوقات داخل حکم میعاد و اجل باشد؛ و هر چیز که داخل میعاد اولین که

و بدین دلیل که گفتیم (هر)2 چیز که از عالم علوی به عالم سفلی آید ضرورت گردد که آن را موعدی و اجلی باشد، و به وقت بازگشتن همچنین بود. و مثال آن چنان است که کسی که عزیمت شهری کند، تا در آنجا رود او را موعدی معین متصور باشد که آنجا رسد؛ و اجل آن موعد آن ساعت باشد که به شهر رسد، که «الامور مرهونة باوقاتها». و وقت بیرون رفتن از آن شهر هم موعدی و اجلی داشته باشد. تمثیل عزیمت شهر کردن و به شهر رسیدن به مثال نفوس و ارواح است که به بدن پیوندد، و تمثیل بازگشتن و بیرون رفتن مثل مفارقت روح از بدن. و هر چند تصور مردم به موجبی که در مقدمه گفته شد آن است که اجل مخصوص است به وفات شخص و انقطاع زمان حیات ؛ اما این معنی به واسطهآ کثرت استعمال اصطلاح شده، والا حقیقت معنی اجل این است که گفته شد. و چون مقرر گشت که تمامت مخلوقات داخل موعد و اجلاند، لازم آید که هر چیز که داخل موعد و اجل اولین باشد که آن خلقت است، از موعد و اجل آخرین که فناست خارج نیفتد؛ و ممکن که به دیر و زود فنا گردد، بلکه واجب باشد که فنا گردد، الا ماشاءالله. [28] و آیت (کل من علیها فان و یبقی وجه ربک ذوالجلال والاکرام) و آیت (کل شیء هالک الا ms190 وجهه)4 اشارت به این معانی است. و موعود و میعاد و اجل هر کسی و هر چیزی لازم نیست که تمامت به هم مشابه و ماننده باشد؛ چه، مراتب و انواع آن همچون مراتب و انواع مخلوقات متفاوت و مختلف باشد. چنان که اگر گویند همه حیوانات را مسکنی معین باشد راست گویند و از روی حقیقت مسکن همه یکی باشد؛ اما به حسب جنسیت و نوعیت و صنفیت و شخصیت بگردد5، و هر یک بر وجهی و

و راسخ در علم کسی باشد که حقیقت علم کما ینبغی معلوم ms191 کرده باشد. و اگر چه علما بسیار باشند، لکن همه راسخ نباشند؛ و هر کس که یک علم داند داخل علما باشد اما داخل راسخون نباشد، جهت آن که علوم نامتناهی است و شخص متناهی، و متناهی بر نامتناهی قادر نتواند شد. و نیز حق تعالی: (الراسخون فی العلم)3. فرموده، نه فی العلوم. ومانند این اسم واین الفاظ که ذکر رفت بسیار است، و لازم نیست که هرکس که به یکی از آن الفاظ تلفظ کند و در عبارت آرد شرح تمامت اقسام آن بدهد و معنی هر یک تقریر کند؛ بلکه اقسام و معانی مختلف آن که به وجوه دیگر آمده اصحاب عقل و اذهان غلط نکنند و هر یک به جای خود فهم کنند و بدانند، و ایشان را هیچ شبهت نماند و تناقض ننماید. و این لفظ و اسم موعد و اجل از آن جمله است که اقسام و معانی آن بسیار و به وجوه مختلفه آمده و تمامت مخلوقات را شامل است و مشاهد و معاین، و هیچ به

اکنون بدین مقدمات که گفتیم معلوم و محقق است که موعد و اجل مخلوقات به انواع وجوه و معانی و ساعات و مقدار مختلفه است، و نشاید که آن اختلاف درساعات و مقدار و اوقات مجرد تصور کنند؛ چه، در بدء فطرت جمیع اشیا را پیش [از] خلقت هر یک موعدی و اجلی معین بوده. و چون چنین بوده چگونه شاید که تفاوت و اختلاف آن تنها در ساعات و مقدار تصور کنند؛ بلکه اختلاف و تفاوت آن به وجوه بسیار متنوع است، و همه معاین و مشاهد است. و عجب آن که مردم در آن مینگرند و غلط می کنند.

میگوییم که میعاد و اجل بر دو وجه است؛ بعضی آن که مستقل باشد به خود و معین هم در علم و هم در زمان، و تغییر و تبدیل و تقدیم و تأخیر در آن عین محال باشد، چنان که فصول اربعه سال که مدت هر فصلی و میعاد هر یک قریب سه ماه باشد یعنی از ابتدای آن فصل تا موعد انتقال آفتاب از برجی به برجی دیگر، و اجل آن فصل در ساعات آخرین آن مدت باشد که آخر ساعات آن فصل بود. و آن میعادی است و اجلی به خود مستقل هم در علم و هم در زمان که امکان ندارد که به هیچ وجه و سبب در آن کم و بیش و تقدیم و تأخیر تواند بود تا دیگری را در آن مدخل باشد. و سبب آن چیزی دیگر متصور نیست الا آن که آفریننده - جل جلاله - چنین آفریده که (یفعل الله ما یشاء)1 و ( یحکم ما یرید}2. و بعضی دیگر آن که غیرمستقل باشد به خود اما معین باشد هم در علم و هم در زمان، چنان که شدت گرما را در تابستان و شدت سرما را در زمستان و کثرت ابر و باران را در بهار و پاییز میعاد و اجل است و اینها بدین فصول و اوقات واقع می شود، بلکه هر روز و هر ساعت را میعادی و اجلی است؛ چه، برهان قایم و محسوس و معلوم است که ساعت به ساعت به حسب سیر تفاوتی میکند ms194 و بدان سبب اوقات میگردد. و هر چه تفاوت کند و به حسب تفاوت گردد، هر تفاوتی را میعادی و اجلی دیگر باشد.

و بدین تقریر مبرهن و معلوم گشت که اقسام و انواع میعاد و اجل به و جوه بسیار است و نامحصور، و آجال مسمی که حق تعالی فرموده این است که مالاکلام هر چیزی را اجلی

اکنون معلوم شد که میعاد و اجل فصول سال بر دو وجه است: یکی مستقل به خود و معین در زمان و علم؛ و دیگر غیر مستقل به خود و همچنین معین در علم و زمان. اول مانند اجل ساعت آخر فصل سال و انتقال آفتاب ms196 از برجی به برجی دیگر؛ و دوم مانند سرما و گرما و باران، که آن را به واسطهآ سیر آفتاب روز به روز بلکه ساعت به ساعت میعادی و اجلی معین هست و حساب آن اصحاب هیأت کردهاند و منجمان نوشته و دانسته و اکثر مردم آن میعاد اجل دانند و معلوم داشته باشند. لکن در آنچه اجل آن واقع گردد یا نه و تأثیر آن بازدید آید یا نه مستقل نیست؛ چه، به اسباب بسیار چنان که شرح داده شد مختلف میگردد.

و مواعید و آجال و امور و احوال و اعمال و معاملات انسان که در دنیا هست (غلط)2 عظیم بسیار تواند بود، و وقوع آن هم بدین موجب که در فصول سال گفته شد متفاوت و مختلف باشد و بعضی مستقل و بعضی غیر مستقل بود. مثال قسم اول که تعلق به احوال انسان داشته باشد مانند آن که شخصی عزیمت سفر کند و زن خود تعلیق کند به شرط آن که اگر به موعد یکسال باز نیاید زن او ازوی مطلقه باشد. و چون این موعد معین گردانیده باشد و سوگند خورده میعاد آن هم در علم و هم در زمان معین باشد و به خود مستقل بود؛ چنان که قطعا تقدیم و تأخیر در آن به هیچ وجه صورت نبندد. و مثال قسم دوم مانند

و همچنین چنان که در موعد4 تب ربع به واسطهآ معالجت و مداوات مردم را تغییر و تبدیل و تقدیم و تأخیر وعده توقع میباشد، در این صورت نیز توقع میباشد. و چون فواید آن معاینه میبینند و اثر آن ظاهرا مشاهده میکنند همواره در تدبیر احوال بدن و نفس و چیزهایی که بر بقای آن دلالت کند سعی مینمایند. و چون گفتهاند که «لیس الخبر

شعر:

یک معنی را به صد عبارت گفتند

تو گوش سخن شنو نداری ور نهیک معنی را به صد عبارد

و قطعا نشاید که به واسطهآ آن که در آیتی کسی را شبهتی باشد و معنی آن ندانسته بود

و هر چند معانی که گفتیم کافی است اما جهت توضیح تفسیری دیگر میکنیم. میگوییم که حق تعالی به رحمت بی دریغ خود میفرماید که خویشتن را دریاب و بدان که آن لحظه که اجل دررسد یک ساعت پس و پیش نشود و فرصت و مجال آن ندهد که تو به اعمال حسنه مشغول شوی؛ وقت هر کار نگه دار که نافع نبود نوش دارو که پس از مرگ به سهراب دهند

و چون هیچ کس زمان اجل خود نداند لاجرم دم به دم منتظر اجل باید بود. و به حکم آیت مذکور و تنبیهی که فرموده و آیاتی و احادیثی که در باب دفع بلا و درازی عمر وارد گشته همه کس را واجب باشد که به اعمال حسنه و زکوة و صدقه مشغول گردد و قطعا در آن تأخیر ms200 ننماید و اهمال نکند تا موجب دفع بلا و درازی عمر شود. و آنچه نبی - علیه الصلوة والسلام - فرموده که «خیر البر اعجله»، مصدق این معنی است، و جهت آن فرموده که در آن تعجیل کنند. و از جملهآ حکمتهای باری تعالی - عز شأنه - در آنچه هیچ کس اجل خود نداند یکی آن است که مردم را ضرورت است که همواره اعمال حسنه کنند و صدقه دهند و در آن تعجیل نمایند و یک لحظه از آن غافل نباشند تا هر چه نیت داشته باشند ایشان را اضعاف آن حاصل شود؛ و همچنین همواره شکر میگزارند، خصوصا در چیزهایی که بدان خرسندتر و مراد ایشان در حصول آن بیشتر باشد، و آن عطیهآ عمر است. و لاشک چون در آن چیز و جهت آن چیز (نیز)1 شکر گزارد و صدقه دهد و اعمال حسنه کند زیادت گردد، که (و لئن شکرتم لازیدنکم»2. و چون حق تعالی قرآن را و رسول را - علیه الصلوة والسلام - جهت رحمت محض و هدایت و نجات خلق فرستاده این آیت نیز که (اذا جاء اجلهم لا یستأخرون ساعة و لا یستقدمون)3 جهت شفقت و رحمت و تنبیه خلق فرموده باشد تا از اجل غافل نگردند و چنان که گفتم یک لحظه از اعمال حسنه و شکر و صدقات خالی نباشند، و به ازای آن همه از عمر دراز که کمال بدان حاصل شود در دنیا بهره مند و در عقبی بدان نجات یابند.

و حق تعالی در حق بندگان خود همه نیکویی خواسته و ایشان را تنبه و ارشاد فرموده و قرآن خاص جهت رحمت و هدایت و نجات خلق فرستاده، چنان که در ماقبل آیاتی که بدان معنی وارد است یاد کرده شد. و آنچه فرموده که (یرید الله بکم الیسر و لایرید بکم العسر)4، مقوی این معنی است. و همچنین آیت (ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک من سیئة فمن ms201 نفسک)5، که تفسیر آن متعاقب در رسالهآ دیگر خواهد آمد، مصدق

و هر چند از این مقدمات و تقریر تفسیر این آیات و احادیث معلوم و مفهوم شد، اما جهت توضیح و تأکید مثالی روشنتر بگوییم. و آن مثال چنان است که تصور باید کرد که کسی در میان دریا باشد؛ مالاکلام آن کس که کشتی ساخته باشد داند که جهت چه مقصود و چه کار ساخته، و چون ساخته باشد اگر مقصودی از آن حاصل شود و اگر نشود باطل شدن (صورت)2 کشتی به دیری و زودی به انواع مختلفه ممکن و متوقع است: یکی به اسباب متنوع شاید که غرق شود. دیگر آن که به وجوه بسیار شاید که شکسته گردد، و چون شکسته ms202 گشت ممکن که غرق شود و ممکن که چنان بشکند که پاره پاره گردد و پارهای آن هر یک به طرفی افتد و غرق نشود. و اگر از این معانی خلاص یابد از آنچه پوسیده گردد و از آن فایدهای که از کشتی حاصل شود حاصل نیاید چاره نداشته باشد. و در این قسم که قطعا پوسیده نگردد هیچ کس را مجال تصرف نیست و مقدور هیچ آفریده نه؛ لکن آنچه محافظت نمایند تا دیرتر پوسیده شود، به علمی و آلتی که حق تعالی به بنده آموخته محافظتی تواند نمود و در آن تصرفی تواند کرد. و در آنچه

و چون بدین وجه تفسیر این آیات کنند هیچ تناقض در معانی این آیات بازدید نیاید و میچ اشتباه نماند. و خود واقع آن است که حق تعالی در همه اشیا مثال آن برابر نظر ما نهاده. به واسطه آن که بعضی از قصور فهم معانی آن را فهم نتوانند کرد و آن را با دیگر آیات و دیگر معانی (موازنه)5 ندانند، اشتباه و حیرت در خاطر مردم نباید گذاشت و معانی آن تقریر باید کرد تا شبهت مرتفع گردد. واجب آن است که ms203 معلم و مفسر همه معانی و قضایا را بر وجهی گوید که به فهم همه کس رسد، تا به واسطهآ قصور فهم مردم در آن خللی بازدید نیاید و به سبب تصور تناقض در معنی قرآن آثم نشوند. چنان که حق تعالی [که] فرموده که (ان الانسان لفی خسر)6 نه آن است که همه انسان در همه حالات در خسران باشند، الا آن که خسران در ایشان ممکن است؛ و آن صورتی باشد که [از] ایمان و عمل صالح بی بهره افتد. و جهت این معنی استثنا فرمود که (الا الذین آمنوا و عملوا الصالحات)7. و چون استعداد فجور در او مقدم است بر استعداد تقوی، معنی خسران در او متمکن باشد؛ چون تدارک پذیرد به کمال کرامت خود پیوندد. پس سعی

اما به موجبی که گفتیم آن خاصیت مختلف باشد: اول خاصیتی که در نفس آن دعا باشد و به الفاظ آن تعلق دارد. دیگر خاصیتی که به زمان تعلق دارد، چنان که [292] آن دعا در زمانی مستجاب تر از زمانی دیگر باشد، مانند داروی مسهل که به وقت نضج خلط دهند یا به وقتی که هوا معتدل باشد اسهال بهتر کند و نافع تر باشد. دیگر خاصیت [نفس] و دهان شخص، چنان که دعایی چون شخصی عابد زاهد بنیاز1 خواند مستجابتر باشد از همان دعا چون غیر او خواند؛ مثل علاجی که طبیبی حاذق کند یا غیر حاذق. و اگر تمامت این اقسام خواص جمع شده در شخصی باشد و دعا کند اثر آن عظیم تر باشد، مانند طبیبی حاذق زاهد صالح ms205 مبارک دست و قدم و داروی نیکو اختیار کند و در فصلی موافق به وقت نضج اخلاط دهد هر آینه اثر آن زیادت باشد. دیگر خاصیت آنچه آن شخص که دعا جهت او کنند به خیر یا به شرلایق و مستوجب آن دعا باشد، و آن معنی مانند قابلیت است و آن «وضع الشیء فی غیر موضعه» (بوده)2 باشد و لاشک اثر آن زیادت بود. و اگر قابلیت آن ندارد، یا هیچ اثر نکند، و اگر کند اندک کند. مانند آنچه آهن برنده است؛ چون پولادی نیکو اختیار کنند برندهتر باشد، و چون تیز کنند برندهتر و بر هر چه زنند اثر کند خصوصا چیزی که مستعد بریدن باشد. و آنچه مستعد بریدن نباشد مانند چیزهای (صلب)3 اگر نیز اثری کند اندک کند، و ممکن باشد که آن پولاد نیز از استعمال بدان صلب بشکند یا خلل پذیرد یا کند شود، و چون بر الماس استعمال کنند قطعا اثری نکند و پولاد متأثر و شکسته گردد؛

هر آن کو پف کند سبلت بسوزد

چراغی را که ایزد برفروزد هر آن کو پف

اکنون چون تقریر کرده شد که هر دعایی بلکه هر کلمهای را خاصیتی است، بدین مقدمات لاشک مردم منتظر ظهور خاصیت هر سخنی و هر دعایی باشند؛ و چون اتفاق

و دیگر آن که فایدهآ هر یک از دعاها و عمل کردن بدان و خواندن و با خود نگاه داشتن چگونه باشد، در رسالهآ خیر و شر تمام گفتهایم و پیش از این تقریر نیز هم در آن

مقدمه در تقریر مذاهب و اقوال طوایف متکلمان و حکما در مسأله مذکوره

و ذکر متمسکات ایشان بر سبیل ایجاز منقول از کتب کلامی

عموم متکلمان متقدم و متأخر را در این مسأله با همدیگر خلاف است؛ و جمع حکما را مذهبی است علی حده موافق مذهب بعضی متکلمان. و تقریر آن اقوال بر این جملت است:

مقتدای اهل سنت و جماعت شیخ ابوالحسن اشعری - رحمة الله علیه - بر آن است که افعال بندگان تمامت آفریده حق است و واقع به قدرت او. و جمهور معتزله میگویند

و از روی معقول به چند وجه: یکی آن که بنده در حال ایقاع فعل اگر بر ترک قادر نباشد مجبور بود و اگر بر آن قادر باشد ترجیح جانب فعل را مرجحی باید که نه از بنده باشد، و الا همان بحث در آن مرجح باز[دید] آید و به تسلسل انجامد؛ و چون چنین بود بنده بر هر دو تقدیر مجبور بود.

وجه دیگر آن که اگر ایجاد فعل بنده به اختیار او بودی به تفاصیل آن عالم بودی و کمیت حرکات و سکنات در هر فعل دانستی بلکه بر سکنات متخلله در میان حرکت بطئیه وقوف داشتی و حیزهای آن را شناختی، و بالبدیهة معلوم است که چنین نیست؛ پس در ایجاد فعل مختار نباشد، و هوالمطلوب.

وجه دیگر آن که اگرگوییم بنده مختار است و فرض کنیم که اختیاری کند و آن اختیار مناقض مراد حق تعالی افتد در آن صورت لازم آید که هر دو واقع شود یا هیچ دو واقع نشود یا یکی از آن واقع شود بلامرجح، و جمله بهاتفاق محال است، و هر چه از آن محال لازم آید محال باشد؛ پس اختیار بنده محال باشد، و هوالمطلوب.

اما تمسک معتزله از منقول اولا به آیاتی است که در آن نسبت و اضافت فعل به بنده

این است معظم ادله و معارضات و جوابات جمهور متقدمان اهل سنت و جماعت و اهل اعتزال، که در اصل این مسأله مطلقا معارض یکدیگرند. و اما ادلهآ دیگر مذاهب و اقوال که تقریر رفت، چون هر یک به بعضی از آنچه مذهب این دو طایفه (است)2 قائلاند، بعضی از این ادله باشد که ذکر کرده شد و جواب همان جواب. و اما متأخران اصحاب اهل سنت وجماعت چون خواجه امام حجة الاسلام غزالی و مولانا فخرالدین رازی و دیگر ایمة بزرگوار که معاصر ایشان بودند - رحمهم الله - چون نظر و تأمل کردند و به بدیههآ عقل میان احوال آدمی و جماعات فرقی هر چه تمام تر یافتند و براهین قاطعه را قایم دیدند (بر)4 آن که اضافت فعل مطلقا به اختیار بنده نمیتوان کرد، خواستند که جمع بین المعنیین کنند وگفتند وقوع احوال (افعال؟)5 بنده به قدرت حق تعالی است به کسب بنده؛ یعنی چون بنده عزم مصمم گرداند حق تعالی فعل را در او بیافریند. غایت و نهایت خوض متکلمان در تحقیق این مسأله این است که تقریر رفت. و مع هذا محققان ایشان این قول جمع بین المعنیین را نیز مشکل دانستهاند و گفته که از جهت صعوبت این مقام سلف بر مناظران در این بحث انکار کردهاند.

هر چند این مقدار و نمودار تحقیق این معنی را کافی است، لکن جهت زیادت توضیح و بیان گفته میشود که سر آن که چون حق تعالی قادر برکمال است چیزهای بسیار را بواسطه بیافرید، بعضی به و سایط اندک و بعضی به و سایط بیش تر؛ بعضی قریب و بعضی بعید؛ چنان که حرارت و برودت و درازی و کوتاهی شب و روز را به قرب و بعد و اختلاف مدار آفتاب حوالت کرد و بدان پیدا گردانید و به ذات خویش آن را ابداع نکرد، سری بغایت دقیق است. و هر آینه در ضمن آن حکمتها و فایدههای بسیار تواند بود. از آن جمله دو فایده که واضح تر است تقریر میرود. میگوییم:

فایدهآ اول در آن که حق تعالی بعضی اشیا را به و سایط آفریده آن است تا عظمت و کبریا و کمال قدرت و پادشاهی او ظاهرتر باشد؛ چه، معهود آن است که پادشاهان بیش تر کارها به بندگان و ملازمان و متعلقان فرمایند، و هر چند بر همه قادر باشند لکن ms213 به نفس خویش در آن شروع نکنند. مثلا اگر پادشاهی بزرگ بر اهل طرفی از اطراف مملکت خشم گیرد و خواهد که ایشان را تعریکی1 فرماید و با جاده مطاوعت بیاورد، اگر

و فایدهآ دوم این سر آن است که طایفهای پندارند که کمال قدرت قادر در آن باشد که تمامت ms214 کارها به ذات خویش سازد. و این تصور خطا است؛ چه، این معنی عین نقصان تواند بود؛ جهت آن که چون قادر را آن صفت نیز باشد که صفت قادری به غیری تواند بخشید، او را دو کمال باشد؛ یکی حصول قدرت حقیقی که خود دارد، و دیگر قوت افاضت آن صفت بر غیر. و در آن صورت که قادر به قدرت ذاتی خود ایجاد مقدور کند همان (یک) وکمال است، مادام که در ذات اوست و از او تعدی نمیکند. و در صورتی که

ففی کل شی له آیة تدل علی انه واحد و آنچه فردوسی طوسی میگوید؛

شعر:

جهان را بلندی و پستی تویی ندانم چهای هر چه هستی تویی و آنچه صاحب دلی به نظم آورده؛

شعر:

در آخر شب روشنیای پیدا شد چون نیک بدیدم رخ او بود نه صبع تمامت عین این معانی است که ذکر رفت. و علامات آنچه آن را بی واسطه آفریده آن است که دراز عمرتر و ثابتتر باشد، و آنچه به واسطه آفریده بر خلاف آن، چنان که گفتهاند؛

شعر:

باقی است چرخ کردهآ یزدان و شخص تو

فانی است زان که کردهآ این بی خرد رخاست2 و چون نیک تأمل رود از ms215 راه حقیقت میان ارباب مذاهب هیچ خلافی نیست؛ تفاوت همین مقدار است که بعضی به و سایط نظر میکنند و بعضی نه. و آنان که به و سایط نظر

نی که مثال کثرت عالم چیستنقش دومین که چشم احول بیند

و یقین حاصل که اگر عموم خلق عالم از اهل ادیان وملل مختلف جمع شوند و خواص ایشان با یکدیگر از راه انصاف درآیند و در این معنی نیکو تأمل کنند تمامت دانند و واقف و مطلع باشند که فاعل علی الاطلاق و قادر بر جمیع ممکنات از افعال بندگان و غیر آن باری تعالی و تقدس تواند بود نه غیر، و نظر واسطه بینان1 چنان که گفته شد حکم دیدهآ احول باشد که یکی را دو بینند. و صاحب ذوقی گفته است؛

و چون قرآن مجید جهت عموم خلایق منزل گشته در عبارات آن عرف اقوام را رعایت فرموده تا سیاق سخن هم بر منهج مصطلح ایشان باشد و از فهم و ادراک ایشان دور نیفتد. و کسانی که در چنین بحثی دقیق و عمیق سخن گویند یا به منقول گویند یا به معقول؛ اما آنان که به منقول گویند باید که آیتی را معتقد و آیتی را نامعتقد نباشند، و آیتی را دستور نسازند و ده آیت را حکم باطل و مهمل بگذارند. و چون شخص معتقد تمامت قرآن باشد که در هر باب منزل گشته اگر بعضی آیات او را مشتبه نماید حقیقت داند که آن اشتباه از ذهن اوست نه از حکم باری تعالی، و عین آنچه ایشان را اشتباه نموده باشد حکمتهای عظیم در ضمن آن باشد. پس باید که تتبع آن کنند تا حق تعالی به نور هدایت خود در فیض بر ایشان بگشاید و معلوم ایشان گرداند. آنان که به معقول خواهند که تقریر

اکنون ضرورت آن باشد و انصاف چنان که هر آیتی را از آیات قرآن که، هر یک طایفه تمسک به آیتی ساختهاند و دیگری در جواب آن دیگر بار تمسک ساخته، تفسیر آن بداند و بگوید، چنان که مناسب آن حکم باشد و معارض حکم آیت دیگر نتواند بود. آن آیات حکم ناسخ و منسوخ ندارد تا بر آن حمل کنند. و چنان سازند که هر یک به جای خود معتبر که حق تعالی در آن آیت جهت آن چیز که نازل گشته معلوم کنند1 و بدانند تا هیچ یک معارض و منافی همدیگر نشود و همه حق و راست شمرند، و معنی که ایشان را باید حاصل گردد. مانند نجاری که آلات بسیار جهت هر چیز ساخته باشد، بعضی جهت تخت و بعضی جهت در و بعضی جهت نردبان و بعضی جهت داربزین2 و بعضی جهت روشن سرای3، و آن همه در سرای به کار باید و هیچ به همدیگر نماند خصوصا که هیچ یک با هم نبرده باشند و ترکیب نکرده. آن کس که کیفیت ترکیب آن و سرای و کیفیت آن داند همه با هم برد و غرض حاصل شود. و آن کس که سرای شنیده باشد و بعضی از صفات آن معلوم کرده و تمام ندیده و آن آلات را با هم زده و ساخته ندانسته و ندیده، همه روزه در آن نگرد، و هر ms219 چند معتقد آن استادان و آلات باشد لکن در آن متحیر باشد و هر لحظه چیزی بر او مشتبه شود و متناقض نماید و پریشان و سرگردان باشد. و در آن شک نیست که موازنهآ معانی کردن عظیم مشکل است خصوصا معانی دقیق و عمیق، و خصوصا که بسیار معانی آن باشد که در تحت عبارت نیامده باشد و گفته نشده و اگر نیز گفته شده مرموز و معما باشد، و بعضی آن باشد که هرکس فهم نکند بلکه از آن سرگردان تر گردد و بر وجهی دیگر روی نماید. و مصدق این معنی آن است که کسانی را که دعوی قرآن خوانی و قرآن دانی است و از معقول و حکمت بازمیگویند آن همه آیات قرآن مشتمل بر این معانی میبینند و غلط میکنند و آن همه بحث و ماجرا میان ایشان است؛ کسانی دیگر که از آن خالی باشند به طریق اولی که ندانند و سرگردان شوند. و این

اکنون این ضعیف به قدر فهم خود از اسرار و حقایق معانیای چند که پیش از این هر کس آن را ظاهر نکرده و واضح و روشن نگردانیده و در کتب ننوشته، و اگر نیز نوشته شاید که معانی آن متفرق و معما و مرموز باشد از آن جهت مخفی مانده، و آن تمامت آلات و معانی حقیقی آن بحث است، آن را در چند رساله که بعضی ماقبل و بعضی مابعد این رساله نوشته و مشروح و مبین و واضح گردانیده گفته و نوشته است. و چون آن جایگه نوشته این جایگه مکرر نکرد؛ مانند رسالهآ خیر و شر و رسالهآ اجر اعمال. و اکثر آیات نیز که بدان معانی تعلق دارد و پیش ایشان مشتبه گشته تفسیر آن بعضی به قدر وسع در این رسالات نوشته و روشن گردانیده شده. جماعت بزرگان و منصفان عالم عاقل چون آن را در مطالعه آرند و در خاطر خود ضبط کرده چنان که شرط آن است هر یک با هم مقابله کنند، در این بحث ایشان را هیچ اشتباهی و ترددی نماند؛ چه، حق تعالی همه [را] چنان که بایسته است آفریده و مثال آن برابر خلق نهاده، و این بیت مناسب آن است؛

هر آن نقشی که بر صحرا نهادیم تو زیبا بین که ما زیبا نهادیم

این است آنچه در این باب روی نمود.

و اما حدیثی که ابوهریره - رضی الله عنه - روایت کرده که «خرج علینا رسول الله - صلی الله علیه والسلام - و نحن نتنازع فی القدر. فغضب حتی احمر وجهه فقال ابهذا امرتم ام بهذا ms221 أرسلت الیکم انما هلک من کان قبلکم حین تنازعوا فی هذا الامر عزمت علیکم1 ان لاتنازعوا فیه» محتمل چند وجه است:

یکی آن که امکان دارد که آن طایفه که در آن مجلس حاضر بوده باشند استعداد تحقیق این مسأله نداشته باشند و بحث ایشان مفضی2 بوده به اخفای حق و اظهار ضلال. لاجرم رسول - علیه الصلوة والسلام - ایشان را از آن بحث منع فرموده باشد.

وجه دیگر آن که در آن وقت اول ظهور اسلام بوده باشد، و اگر در امثال چنان بحثها رخصت فرمودی جمهور عوام بلکه بیشتر مردم با وجود ضعف عقل و سوء فهم در مواضع مشکل افتادندی و طریق خلاص ندانستندی، و بدان سبب خللهای کلی در دین و ملت پیدا شدی. و بدان واسطه صاحب شریعت - علیه الصلوة والسلام - از آن نهی فرمود. و قرینهآ این معنی هم در این حدیث موجود است آنجا که فرمود که «انما هلک من کان قبلکم حین تنازعوا فی هذا الامر».

وجه سوم آن که چون حقیقت این مسأله واضح و روشن است تمامت اهل ادیان و ملل از خاص و عام میدانند که بازگشت همه با حضرت حق تعالی است و خالق و فاعل بحقیقت اوست، و اگر نه فیض او بودی هیچ ممکنی وجود نداشتی فضلا عن التأثیر و غیره من الخواص. و چون چنین است در آن بحث فایدهای نباشد، و امکان دارد که از بحث و نزاع آنچه روشن و حق است در حجاب خفا و شبهت آید و از آن فسادها تولد کند وخللها ظاهر گردد. از آن جهت رسول - علیه الصلوة والسلام - منع فرمود و رخصت نداد که در آن بحث کنند. ظاهر حال این اقتضا میکند، و العلم عند الله، والسلام.

اول در بطلان آنچه گفتهاند که نفس قدیم است، در رسالهآ تقسیم موجودات که در کتاب توضیحات رشیدی مندرج است برهان قایم کردهایم و این جایگه نیز علی سبیل الاجمال والاختصار بگوییم، و آن چنان است که گفتهایم و مقرر و مبرهن گردانیده که نفوس مؤلفاند؛ و هر چه مؤلف باشد در و جود محتاج به غیر باشد یعنی به مفرداتی که از آن مؤلف شود؛ و هر چه در وجود محتاج به غیر باشد ms223 البته محدث باشد و قدیم نبود، چه آن غیر ایجاد او حالة الوجود نکرده باشد، چه تحصیل حاصل بود؛ پس در حالت لاوجود کرده باشد و مسبوق بالقدم بود که محدث عبارت از آن است. و برهان (بر آن)2 که نفس ناطقه باید که مؤلف باشد از ذوات مفردات روحانی و نشاید که یک چیز بود آن است که از او افعالی و احوالی و صفاتی مختلف می بینیم. و اگر معارض گوید که ممکن است که یک چیز را خواص بسیار باشد و بدان سبب افعال و احوال و صفات مختلف از او در وجود آید، گوییم: همچنین شاید به شرط آن که آن خواص و افعال و احوال که در نفس ناطقه است مخصوص بودی بدو و بعضی از آن در دیگری نبودی. و چون میبینیم که از آن خواص و احوال و (افعال و)4 صفات [که] در نفس ناطقه هست، بعضی در جمادات هست چنان که آنچه در جمادات هست در نباتات نیز هست به زیادت چند چیز که آن نیز در انسان هست، و آنچه در نباتات هست در حیوانات غیرناطق نیز هست به زیادت چند چیز که آن نیز در انسان هست، و آنچه در حیوان هست در انسان نیز هست به چند چیز دیگر زیادت. و چون در لازم اختلاف افتد، به اتفاق جمله عقلا اختلاف لازم

و صفات جوهری اصطلاحی است که ما کردهایم و مقصود آن است که صفات علویات و روحانیات باشد. و باید که از مفردات افراد انسان آنچه اخس است در جمادات باشد، و مفردی چند دیگر از آن شریفتر با آن اضافت شده و مؤلف گشته تا نباتات شود، و مفردی چند دیگر شریفتر با آن اضافت گشته و مؤلف شده تا حیوانات باشند، و ms224 مفردی چند دیگر شریفتر با آن مضاف شده و مؤلف گشته تا انسان باشد. و آن مجموع بدین نام نفس ناطقه موسوم شده. و رسول - علیه الصلوة والسلام -چون (بر حقایق اشیا)1 اطلاع داشته اشارت بدین معنی کرده و فرموده که «الارواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف» تا همگنان را معلوم شود که ارواح در ابتدا مفردند و تألیف پذیرند و مؤتلف شوند. و در تحقیق معنی این حدیث رسالهآ علی حده ساخته ایم و در کتاب توضیحات رشیدی مندرج است.

و نیز حقیقت آن است که اگر از چندین ذوات مفرد و صفات جوهری که در انسان هست یکی کم باشد یا زیادت، نفس انسان نتواند بود. لاجرم انسان اسم علم آن مجموع است و انسانیت قایم به نفس ناطقه که آن مجموع است. و چون مقرر و مبرهن گشت که نفس ناطقه از چند روحانیات معین مؤلف است، و اگر یکی از آن روحانیات کم یا بیش باشد آن مجموع نه نفس ناطقه باشد، و چون نفس ناطقه حاصل شد به واسطهآ نقصان مراتب آن ممکن نگردد که از نوعیت خود بیرون رود، تا مادام که وجود او باشد، نوعیت او متصور است در اختلاف مراتب او از مرتبهآ ادنی تا مرتبهآ اعلی. و این تقریر مناسب سخن تمامت حکماست که گفتهاند که قلب حقایق محال است. لاجرم آنچه بعضی اهل تناسخ تصور کردهاند که نفس انسان چون ناقص گردد به جایی رسد که نفس حیوانات گردد محال است.

اما آنچه گویند که نفس به سالهای بسیار پیشتر از آن بوده که به بدن پیوسته، گوییم:

و چون قدم آن باطل شد به اتفاق حدوث آن با حدوث بدن باشد؛ چه، هر کس که قائل است به حدوث نفس قول و مذهب او آن است که نفس آن زمان حادث میشود که بدن حادث میشود. و در این معنی نزاعی و مخالفتی ندارند. و چون چنین باشد لاجرم نفس پیش تر به بدنی دیگر متعلق نبوده باشد، و آیت (فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین)2، مصدق این معنی است که تقریر رفت. و آن که فیما بعد نیز به بدنی دیگر متعلق نشود هم بدین طریق و هم به وجهی دیگر که متعاقب مشروح مینویسیم 1واضح و روشن و مبرهن میگردانیم. و آن چنان است که اهل تناسخ تقریر میکنند که نفس بعد از مفارقت از بدن به ابدان دیگر حلول میکند؛ و جماعت دهریان و دیگر منکران حشر اجساد مطلقا میگویند که فیما بعد به بدن متعلق نشود و زنده ms226 نگردد. در جواب ایشان میگوییم که چون تقریر اهل تناسخ بر آن جملت است که نفس قدیم است، و از ابتدا باز به هر بدنی حلول کرده تا اکنون و من بعد بر همان قرار تصور کردهاند، چون

و آنچه گفته آمد در جواب ایشان کافی است، لکن به وجوه دیگر جهت تأکید و توضیح آن و جهت اثبات حشر اجساد به همین بدن تقریرات روشن به ادله و امثلهآ واضحه ایراد کنیم و این دعاوی ایشان را به انواع تقریرات باطل گردانیم تا انواع و ساوس و خیالات که ایشان را زحمت می دهد و به مرور ایام در دماغ ایشان مستحکم شده بکلی دماغ ایشان از آن پاک گردد، و چون دلایل قاطع شنیده باشند و معلوم کرده ناچار ملزم گردند. و اگر در آن باب اطنابی رود بزرگان عیب نفرمایند؛ چه، گناه کاری به یک سنگ توان کشتن لکن چون گناه زیادت و شنیع گردد سنگسار فرمودهاند؛ و چون دشمن عظیم را خواهند که به دست آرند از بیم آن که مبادا که بجهد، لشکر به اضعاف آنچه باید چند صف حلقه کنند تا نتوانند جستن، و چون رنج از حرارتی قوی باشد و ممکن که به یک شربت مبرد مرتفع گردد جهت احتیاط چند مبرد با هم ترکیب کنند. چنین جهلی که چندین هزار هزار آدمی از چندین هزار سال باز در دماغ [297] گرفتهاند تا به انواع با ایشان تقریر نکنند آن زنگ از دماغ ایشان زدوده نگردد؛ چه، با وجود آن که بشنوند به سبب تقلید ترک نگیرند مگر بعضی مستعدان و عقلای ایشان که طریق بحث دانند و بحقیقت فهم کنند، در ایشان اثری کند. ms227

اکنون آنچه گفتهاند که نفس به بدن دیگر حلول کند و مطلقا در این بدن حلول کردن نشاید، و چند وجه برانگیخته میگویند محال است، و جماعتی که بر اسرار حکمت الهی وقوف ندارند متردد میگردند تا به حدی که پیش حکمای متقدم و جماعت اطبا نیز سخن ایشان مقبول افتاده و جواب ایشان چنان که مسکت1 باشد و عقل قبول کند هرکس را میسر نشده؛ چه، ایشان میگویند هم در دنیا مشاهد و معاینه است که بدنی که پارسال

جوابی که این ضعیف را روی نموده: میگوید که در این قضیه تحلیل که میگویند هیچ کس منکر نیست و همچنان است؛ لکن بدل مایتحلل وقتی تواند بود که نفس و روح با بدن است، و چون مفارقت کرد بدل مایتحلل محال است. و عجب آن که عموم خلق مرگ را حق میدانند و یقین دانند4 که تمامت معاملات و سود و زیان دنیوی به جای میگذارند و بدان سبب حزین و متأسفاند و چارهآ آن نمیدانند، و با وجود این معنی از آن غافلاند که بدل مایتحلل بعد از ms228 مفارقت نفس و روح از بدن نتواند بود، و مرگ بالحقیقة آن است؛ چه5 گفتهاند مرگ عبارت از تعطل حواس ظاهر و باطن است و بایستی که از این حزن و تأسف خود با حال گذاشتن هر چه به مدت عمر جهت لذات و هوسهای خود به دست آوردهاند نپرداختندی. معلوم نیست تا چگونه غافل شدهاند و بر آن قیاس نمیتوانند کرد. بندار رازی6 - رحمة الله - میگوید،

کیه اده دشت آوری لانه بندی کیانش لو سر نهی بیا بهر دی

و چون نفس از بدن مفارق گشت و بدل مایتحلل که ایشان تصور کردهاند محال است، آنچه تصور کنند که از بدن ایشان تحلیل بیبدل بقرار هست هم مسلم است، لکن مر جزوی با مرکز خود می رود؛ و قطعا هیچ تلفی و نقصانی در هر جزوی از اجزای آن نتواند بود الا آن که هر یک با مرکز خود روند. و مصدق این معنی و اشارت بدان این آیت است که حق تعالی فرموده که (ان الله یامرکم ان توؤدوا الامانات الی اهلها)1. بدین تقریر قضیه بدل مایتحلل بعد از مفارقت باطل است. و گوییم که آن بدن که در آن حالت که نفس از او مفارقت میکند و بدل مایتحلل در او مدخل ندارد و هر جزوی از اجزاء آن با عنصر خود میپیوندد، بر همان طریق که از اول که بدن او نبود و جهت بدن او اجتماع آن مقدار عناصر از آنچه لایق بدن او بود که حق تعالی به اراده و قدرت خود مجتمع گردانیده که «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا» در شأن او آمده، دیگر بار مجتمع شود و بدن او گردد. و اگر تعجب دارند که همان اجزای بدن او که با عناصر پیوسته شده دیگر باره بر چه وجه اتفاق افتد که همان اجزا با هم متصل و مجتمع گردد، گوییم که آن عجبتر باشد که همان اجزا دیگر ms229 بار جهت بدن آن نفس مجتمع نشود و به عوض آن اجزای دیگر مجتمع شود؛ چه، طبیعت عالم چنان است که هر چیز که معد و معین باشد (از)2 آن چیز چیزی ساختن آسان تر بود از آنچه از چیزی غیر معین سازند؛ چه، تمامت حکما و (عقلا)3 و طبیعیان علی اختلاف مراتبهم و مللهم و ادیانهم برهان قایم کردهاند که نشاید که دو چیز در همه وجوه با هم مانده [باشد] یا دو چیز را یکی تصور کنند یا مزاج و ترکیب دو چیز در همه وجوه ماننده تواند بود. و هر نفسی و هر بدنی را استعدادی خاص دون استعداد دیگری باشد و اجزای عناصر جهت هر بدنی لایق افتاده و نفسی که لایق آن باشد بدو متعلق گشته و هر دو مستعد قبول یکدیگر شده. و هر مزاجی را دو طرف افراط و تفریط باشد که در کم و کیف در آن منحصر باشد؛ اگر در آن مقدار به کم و کیف درگذرد مزاج

و بدین تقریر اگر معارض گوید که آنچه تقریر کردی که بعد از مفارقت بدن بدل مایتحلل نیست راست است، لکن از روز ms230 ولادت تا آخر عمر هر یک چندین نوبت بدن او به واسطهآ بدل مایتحلل متبدل شده و هر تحلیل که از او باشد لاشک به مرکز خود پیوسته و موجود باشد. و چون تقریر کردی که سبب مناسبت باید که همان نفس به همان اجزای عناصر پیوندد که در بدء فطرت حلول کرده، بدن اولین اوست که متحلل شده و چندین نوبت بدن او متبدل گشته؛ لاجرم در کم و کیف بسیار تفاوت باشد و از مقدار بدن اولین و آخرین نیز بسیار زیادت باشد. جواب گوییم که دو طرف افراط و تفریط هر مزاجی را شرط است، و فسحت آن دارد که تفاوتی باشد و از حیز خود بیرون نرفته باشد.

و وجهی دیگر آن که هر کدام جزو از اجزای اولین و آخرین که تصور کنند که جمع شود بدن او بوده باشد و بجز بدن او تصور نکرده باشند، و همه یک حکم دارد.

دیگر، اگر تصور کنند که بستویی2 شراب حماض3 در آب حل کنند؛ هر چند زیادت شد لکن همان شراب حماض باشد، و احتمال آن دارد که به اضعاف آن آب با آن درآمیزند و هنوز شیرین باشد و اسم شراب حماض از او مرتفع نشود و همان خاصیت و طبیعت در آن باقی باشد. لکن اگر آب جدا برابر شراب حماض نهند هر دو را به قرار دو

گلی خوشبوی در حمام روزی رسید از دست محبوبی به دستم

بپرسیدم که مشکی یا عبیری که از بوی دل آویز تو مستم

بگفتا من گلی ناچیز بودم ولکن مدتی باگل نشستم

کمال همنشین در من اثر کرد وگرنه من همان خاکم که هستم و در آن شک نیست که چون چیزی با چیزی بیامیزند که قوت یکی غالب باشد آن دیگر را مناسب خود گرداند «چنان ms231 که چیزهای تلخ و شیرین که در سرکه نهند بعد از مدتی سرکه طعم و قوت آن مناسب خود گرداند »1. و در ختای و بعضی ولایات که کان نمک نیست اگر ده من نمک میکارند و آب می دهند به اضعاف آن حاصل میشود؛ و سبب آن است که آن جزوی از زمین را مناسب خود میگرداند. و همچنین نفس هر غذایی را که بخورند مناسب بدن خود کند، و تا چنین نکند بدل مایتحلل بدن او را نشاید. و اطبا گفتهاند که «الغذاء اشبه شیء بالمغذی». باید که مطلق همچنان گرداند که مناسب احوال او در آن زمان باشد. و بدین مقدمات بدن هر شخص به وقت مفارقت نفس از او و آنچه پیش از آن متحلل شده باشد تمامت اجزای بدن او باشد که در هر زمانی مناسب احوال نفس او در آن زمان باشد. و اگر معارض گوید که تقریر کردی که در اول نفس به بدن میپیوندد، مناسب هر نفسی دون نفسی دیگر بدنی معین مناسب و لایق آن میباید؛ و آن معنی مسلم داشتیم.

و هر چند جواب ایشان به انواع گفته شد لکن از این بحث و مقدمات هم لازم میآید که قطعا نشاید که نفس انسان به بدن حیوانی دیگر تعلق گیرد. و نیز در زمان مفارقت او بدنی که مناسب احوال او بود بدن انسان بود نه بدن حیوان غیرناطق؛ چه، اگر ممکن بودی که نفس آن شخص به مرتبهآ حیوان غیرناطق رسد بدن او نیز بایستی که بتدرج صورت بدن آن حیوان میپذیرفتی. و چون محسوس و مشاهد است که چنین نیست بطلان آن دعوی دیگر از آن ایشان هم معلوم شد. و اگر معارض گوید که چون تقریر رفت که ابدان به بدل مایتحلل محتاج است و ابدان بتدریج متبدل میگردند، و چندان که شخص مسن تر اجزای بدن او که متحلل گشته بهادبتر باشد، و به وقت حشر هر بدنی که آن را مناسبتر باشد نفس بدان بدن حلول کند. اکنون، حال آن اجزاء بدن او که2 پیشتر بتدریج متحلل گشته و شاید که به اضعاف (آن)3 باشد چگونه تواند بود؟ گوییم احوال کمالات انسان و اجر و ثواب و عقاب او در زمان عمر او متفاوت است؛ و هر چه از او صادر شده موازنه رود، چنان که حق تعالی فرموده که (و نضع الموازین القسط لیوم القیمة }3. و چون میزان احوال او روشن گشت، از اجزاء بدن او آنچه لایق آن میزان باشد

و هر چند چند حدیث نبوی را معانی بسیار باشد و هر سخنی اشارتی به چیزی، لکن حالیا در این موضع که سخن در آن میرود این احادیث مناسب آن تقریر مینماید که پیشتر کرده شد؛ چه، عمل بهشتی مناسب بهترین اجزای آن ابدان تواند بودن. و چون غایت کمال انسان سی سالگی و سی و سه سالگی است و آلات آن اجزای بدن بسیار، احتیاج بدان نیست که اول به واسطهآ مادهای اندک کوچک و ناتمام باشد و بتدریج بزرگ گردد تا آنچه در فطرت اوست و آن را جبلی میگویند بتدریج به واسطهآ آلات بدن و به تجربه و آموختن علوم که حاصل میکنند به کمال رسد؛ چه، بهشتی علم و کمال با خود دارد و اجزاء بدن به اضعاف آنچه دربایست است هست؛ آنچه خلاصه باشد مناسب نفس کامل او مهیا گردد و بدان پیوندد. لاجرم در غایت کمال عقل و اعتدال مزاج و قوت و خوبی و جوانی باشد، تا هم به عقل و علم بکمال و هم به بدن بکمال بوده باشد. و چون بنیاد محکم از خلاصهآ آلات مهیا گردد خلل و نقصان نتواند پذیرفت. و از آن دوزخیان به خلاف آن باشد؛ چه، تمامت اجزای بدن ایشان با عقوبت آمیخته باشد و ملایم افعال و اعمال و احوال ایشان گشته و از آن هیچ گزیده نشود و تمامت بقرار ms235 بدن ایشان گردد، و ایشان جهت عذاب همواره در آن ابدان باشند به موجبی که یاد کرده شد، چنان که حق تعالی میفرماید که ( کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا

و حشر، که عبارت از آن است که دیگرباره نفس با بدن اعاده کند، عجب نباید داشتن؛ چه، از ابتدا که نبوده و شده جای تعجب بیشتر است و به استبعاد نزدیکتر؛ چنان که حق تعالی می فرماید که (هو الذی یبداء الخلق ثم یعیده وهو اهون علیه)2 و جای دیگر فرموده که (آفعیینا بالخلق الاول بل هم فی لبس من خلق جدید).

و از تفسیر این آیات آنچه تقریر رفت واضح میشود. و بیان آن چنان است که پیشتر آنچه خلاصهآ انسانیت است آفریده شده، و آن نفس ناطقه است که آن مؤلف است از چندین ذوات روحانیات و صفات جوهری آن. و در هیچ مخلوق دیگر چندان ذوات و صفات نیست؛ و بعد از مفارقت بدن چنان که گفته شد باقی خواهد بود، و در نشأت ثانی به ابداع آن احتیاجی نه. و طینت آدم که پیش از ایجاد تخمیر نیافته بود به ید قدرت خویش در جبل طور مخمر گردانیده که «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا». و هر صباحی از آن حمل میتوان کرد بر هزار سال؛ چه، میفرماید که (ان یومأ عند ربک کالف سنة مما تعدون4 و آن تخمیر بدان مقدار زمان مطول مقدر گشته. و به وقت آفریدن انسان با ملائکه خطاب (انی جاعل فی الارض خلیفة)5 رفته وایشان به سؤال وجواب منکرانه اشتغال نمودهاند، و مأمور گشتن ایشان به سجده آدم و آن قضایا تمامت به واسطهآ ابداع آدم بود؛ و در نشأت ثانی به هیچ کدام از آن احتیاج نه. لاجرم از نشأت اولی اهون6 و اسهل باشد. [299] و چنان باید که عموم اهل اسلام این معنی محقق شمرند و وقوع آن مالا کلام دانند و به ms236 مواعیدی که بدان حوالت است امیدوار تمام باشند. و بدین تقریر که از جهت نفس ناطقه و بقای آن کرده آمد و احوال آن مبین گشت سخن اصحاب تناسخ بکلی قطع می شود. و وجهی دیگر در آنچه نفس را به بدن پیوستن در نوبت دوم آسانتر باشد از اول آن است که چون پیش از آن که نفس بدان پیوسته آشناییای با هم نداشتهاند؛ چون الفت و

شعر: چنان به دام تو الفت گرفت مرغ دلم که یاد می نکند عهد آشیان بی دوست

و لاشک نفس ناطقه را شعور و تمیز زیادت از کبوتر تواند بود. و جمادات عناصر (را)1 نیز که تقریر رفت به میل طبیعی میبینیم که هرگز غلط نکند و ترک نگیرد. و بدین مقدمات که گفته شد واجب آن است که همان اجزای بدن از آن هر یک که باشد2 جمع شود تا محل آن نفس و لایق و مناسب او باشد و بدان زنده گردد.

و هر چند این دلایل که گفتیم در جواب ایشان کافی است، لکن ممکن که در عقل معارض نگنجد و اشتباه و انکار بقرار بماند، به دو وجه: یکی آن که چون معارض باشد، به موجبی که گفتهاند؛

و عین الرضا عن کل عیب کلیلة و لکن عین السخط تبدی المساویا3

معارض را عین سخط1 البته باشد و او را از راه حق و راستی بازدارد. ms237 دیگر آن که تعجب نماید و مستبعد دارد که اجزای عناصر که متحلل شد و هر یک با مرکز و مصدر خود رفت، و مصدر آن عظیم بسیار نامحصور است، همانند قطرهای که در دریا اندازند آن را از آنجا چگونه جدا توان کرد. واجب می شود که آن توهم را چنان از خاطر معارض برگیریم که ملزم گردد. و اگر معارض را ملزم بکنیم و به طریق اعتقاد درست (تصور)2 باید کردن؛ ما خود همه مسلمانان معتقدیم و احتیاج بدان نه که شرح آن گوییم؛ بلکه جهت معارضان میباید گفتن تا اگر ممکن باشد که یکی از ایشان خواهد که به واسطهآ تقریر خود بعضی مسلمانان را نیز گمراه کند دست آویز ایشان نمانده باشد و هیچ مسلمانی را متردد نتواند گردانید. و جماعتی از ایشان نیز که عقل و فهم و ادراک معانی داشته باشند چون بشنوند و حق تعالی درون ایشان منور گرداند ترک آن مذهب باطل گیرند تا نجات یابند. هر کس را که اعتقاد به حشر نباشد یا بر وجهی دیگر که غیر مناسب شرع است تصور کند، او را نجات نباشد. و چون این معنی امری معظم است و از بحثهای مشکل و علما و حکمای اسلام متکلم از آن بحثها کرده و انواع آن وساوس را از خاطر برداشتن ضروری است و موجب نجات اقوام بسیار، چون در آن باب تطویلی کنم بزرگان روزگار عیب نفرمایند. و آنچه گفتهاند: «خیر الکلام ما قل و دل»، اگر کسی چنان تواند گفتن و از آن توان دانستن، بهتر از آن چه باشد؟ لکن من چنان نتوانم گفتن، و جماعتی که من جهت دفع وساوس ایشان می نویسم از آن «خیر الکلام» چیزی فهم نتوانند کردن؛

شعر:

آنجا که تویی من آمدن نتوانم وآنجا که منم تو خود نیایی، دانم

شعر:

هر آن نقشی که بر صحرا نهادیم تو زیبا بین که ما زیبا نهادیم

در نور آفتاب به واسطهآ آن که کسی روزکور باشد چه نقصان تواند بود؟ و آفتاب بخل نمیورزد تا از چشم او محجوب شود بلکه نور آفتاب جهت رؤیت خاص و عام متساوی است؛ هر نقصان و عیب که باشد از چشم روزکور باشد؛

شعر:

نور خورشید در جهان فاش است آفت از ضعف چشم خفاش است و آنچه در کلام مجید فرمود که (تراهم ینظرون الیک و هم لایبصرون»3 و آنچه فرمود که (ام لهم اعین یبصرون بها)4 دلالت میکند بر آنچه مبصر در نفس خویش بکمال است و باصرهآ ناقص، که نور بینایی ندارد. اکنون آنچه عجب می دارند که بر چه وجه و چگونه میسر شود که آن اجزای عناصر که بدن شخص بوده به عینها دیگرباره جمع شود، و چون ندیده باشد لاشک پیش او عجب نماید. لکن بسیار چیزهای عجب هست که میبینیم و چون اسباب آن معلوم است عجب (داریم)5: اول یکی میل عناصر هر یک به مرکز خود در جهات مختلف: بخار و آتش به بالا میل دارند و ایشان را از آن طبیعت باز نتوان داشت. و بخار که به اسباب معلومه باران شد ممکن نباشد که در هوا یک لحظه قرار تواند گرفتن، و امثال آن. دیگر حق تعالی علمی به انسان داده که آن را علم اسما و کتابت گویند که بالقوة در اوست و از جملهآ خواص او گشته، و صد هزاران هزار آدمی که از علویات و سفلیات

و آن مثل حکایتی است که در خاطر من آمده و برفور به طریق استنباط ایراد کرده میشود. و آن ms241 این است که چون به مقتضی حدیث نبوی که فرموده که «بعثت الی الاسود و الاحمر»، قوت معجز و نبوت مصطفوی در اقطار عالم شایع گشت، و پیش از این در ولایات چین و ماچین و هند و زنگبار و حبشه و افرنج در اکثر شهرها مسلمانان بازدید آمدند و غیرت و حمیت و عصبیت ایشان را باعث شد بر آن که ایشان را جمعیتی تمام باشد تا زبون کافران نگردند و نماز ایشان به جماعت و مساجد ایشان با رونق باشد، با

هم در آن زمان علما و عقلای ایشان بدین عزم به دارالخلافة آمدند و آن حال عرض داشتند، و تقریر کردند که چون خلیفه به جای نبی -علیه الصلوة والسلام - نشسته است قوت و مدد اسلام او را باید دادن. و به مقتضای ms242 (یا داود انا جعلناک خلیفة فی الارض فاحکم بین الناس بالحق و لا تتبع الهوی»3 با خلیفه گفتند که داد ما میباید دادن و فرمودن تا جماعت مسلمانان که ما را حق نعمت در ذمت ایشان است و فرزندان ایشان از نعمت ما در وجود آمدهاند هر چند ما به فرزندی ایشان دعوی نمیکنیم لکن اگر به موجب مذکور حقی داشته باشیم آن فرزندان را با ما به هم آنجا فرستند تا قوت اسلام باشند. خلیفه فرمود که اگر شما این حق نعمت و آنچه آن فرزندان ممکن میتواند بود که نعمت شما سببی از اسباب وجود ایشان باشد ثابت کنید تا من حکم کنم که جهت مدد شما با شما بیایند و نصرت دین کنند. و فرمود تا پیش قاضی القضاة روند و خصمان ایشان را که ایشان طلب دارند حاضر کنند.

ایشان تمامت تجار و کسانی [را] که به ولایت ایشان رفته بودند نام بر کاغذی نوشتند و همه را پیش قاضی با فرزندان حاضر گردانیدند و دعوی کردند که به واسطهآ نعمت ما

حوضی آب بزرگ در خانهآ قاضی بود. یکی از آن هندوان مسلمان کوزهای آب بیرون آورد و پیش قاضی به گواهی عدول صادقالقول ثابت کرد که آن کوزه با آب به هم از آن اوست، و در حال قدری از آب کوزهآ خود در آن حوض ریخت و بر قاضی دعوی کرد که هر چند این حوض آب از آن تو است لکن به جهت آن قدر (آب)2 که از آن من بود و در اینجا ریختم مرا حقی در جمیع اجزای این آب هست؛ قاضی چه میفرماید؟ مرا این دعوی می(رسد) یا نه؟ همچنین اگر خود همان باشد که از ادویهآ گرم و توابل2 و اشربه و نقل که از بهر خانهها از ولایت ما آورده و به هر وقت اندکی خورده و با دیگر غذاها که خورده و اخلاطی که از آن (حاصل است)4 ممتزج گشته، مرا این دعوی میرسد. و گواهی و بینتی دیگر دارم که چندین فرزندان دارند و بعضی سیاه چرده5 و بعضی سرخ پوست و بعضی ترک شکل و ترک چشماند. آنچه سیاه چردهاند به ما نسبت بیشتر دارند، و نسبت آن به مثابت آن قطرهآ آب است که در حوض ریختم تا در جزوی از اجزای آب حوض به طریق اشاعت مرا دعوی رسد و کس تکذیب آن نتواند کردن. همچنین دعوی میکنم که چون دریای هندوستان به بغداد نزدیک تر است ابری و بخاری که از آنجا برمی خیزد در ولایت بغداد می ریزد و اکثرباران از آن است و از آن تمامت نعمتهای

قاضی با نواب خود گفت مصلحت در آن است که حکایت (ایشان)1 زود با خلیفه بگوییم؛ چه، بدین موجب که تقریر ایشان است بر خلیفه و ما و عموم خلق بغداد دعوی آغاز نهادند و دعاوی عجب میکنند ms244 و همه را در میان میکشند و آلوده میکنند.

مردی عاقل تر که در میان هندوان بود گفت: هر کس که خواهد که بدین معنی آلوده نگردد و این دعاوی با او نتوان کردن زندگانی بر آن وجه کند که پیش از این بعضی مشایخ بزرگ کردهاند؛ و شیخی که من مرید اویم2 متابعت آن مشایخ میکند. قاضی سؤال کرد که زندگانی آن مشایخ بر چه وجه بوده و کدام طایفهاند، و شیخ تو که متابعت ایشان میکند چگونه است. تقریر کرد که شیخ من هیچ چیز که دیگری را در (آن)3 حقی یا رنجی رسد نخورد و به آلتی که نه ملک و مال او باشد کاری نکند تا منت آدمی2 دیگر در ذمت او نباشد، الا آن که به دست خود بورزد و بسازد و بپزد به آلتی که ملک و مال او باشد. و از آن نیز که حاصل کند دو دانگ خود بخورد و دو دانگ به قوت فرزندان و ضیافت مردم کند و دو دانگ زکات دارد؛ و از مایه و تخم هیچ نخورد الا از ریع. و از شیخ خود بکرات التماس نمودم که چون من مرید توام میخواهم که واقف شوم که طعامهای پاک که مردم با نماز و طهارت میپزند و می سازند و به دل خوش پیش تو می آرند چرا نمیخوری، و نیز شنیدهام که بعضی مشایخ از روی مروت اگر نیز سیر باشند از ضیافت دوستان بخورند، و نیز اگر روزهآ غیر فریضه داشته باشند و به خانه دوستی رسند مروت آن دانند که روزه بگشایند و موافقت کنند، لکن از لقمهآ حرام احتراز نمایند؛ و یقین می دارم که چون تو شیخی عالم عاقل عارف نیکونام پاکزندگانیای هر چه تو کنی نیکو باشد. اگر مرا از این اسرار اعلام کنی ثوابی باشد تا زحمت از خاطر من مرتفع گردد. [351]) شیخ جواب داد که مشایخ را طرق بسیار است ms245 و هر کس را مرتبهای مخصوص. چون هر یک در آن مرتبهآ خود صادق باشند نیکو باشد و بآهستگی از آن

اکنون آنچه تو گفتی مانند آن معامله و تجارت اولین است و آنچه من میگویم مانند تجارت آخرین. و همه تجارت است و نیکو است؛ لکن آن تجارت آخرین بهتر است و من آن را اختیار کردهام. و بهتر از آن نیز بسیار بسیار باشد لکن نصیبهآ من حق تعالی این مقدار فرموده.

اما کیفیت و تقریر آن که گفته شد که بهترین آن تجارت آن است که من میکنم بر این وجه است که به حکم «تخلقوا بآخلاق الله» هر چند انسان تخلق به خلق حق تعالی زیادت تواند کردن مرتبهآ او اعلی باشد. ms246 و از جملهآ صفات حق تعالی آن که رزاق و غنی است. هر بنده که بدان صفات موصوف گردد و صفت رزاقی و غنا بیش داشته باشد بهتر بود. و بنده را خود چه مقدار رزاقی دست (دهد)5 همان کفاف باشد که صفت رزاقی در او باشد؛ و تا جهد باشد احتیاج به قدر وسع از خود دور دارد. و گفتهاند: «الشرف ان لایمر بک احد الا ناله رفدک و لا تمر باحد الا رفعت نفسک عن رفده». و نیز گفتهاند: «الشرف

یکی از مجردان را که هرگز نکاح نکرده بود در وقت وفات بغایت منقبض یافتند. پرسیدند که سبب چیست، گفت: سلسلهای دیدم از آدم به من متصل شده و اکنون به سبب من آن سلسله منقطع می شود. بدین تقریر و مقدمات که رفت چون عوض آنچه پدر شخص سبب وجود او گشته باز میباید گزاردن و چنان شدن که او نیز سبب و جود دیگری شود؛ چه، بی پدر و مادر و جود میسر نشود؛ و چون امری ضروری است عوض

[مصراع]:

گربکاوی تا به مغز استخوانش از نان ماست و فرزندان او نیز به نعمت من پرورده4 شدهاند. و هر چند چنین است لکن آنچه در غذا ناخوردن همدیگر مبالغه نرفته5 از آن جهت است که انسان مدنی است به طبع و همه به همدیگر محتاج؛ اگر انفراد جویند امور مهمل ماند. و هر کس را آن معنی میسر نشود؛ لاجرم از این اصطلاح که فلان غذای من خورده و به سبب غذای من فرزندان او در وجود آمده نگفتهاند تا این خلل واقع نگردد. چه، اگر نه سبب این خلل بودی، و حق تعالی فرموده که (یرید الله بکم الیسر و لایرید بکم العسر)6، آنچه میگویند که فلان را مغز استخوان از نعمت ماست بدین تقریر نطفهآ او نیز از لقمه7 او باشد بلا کلام، و سبب وجود فرزندان او از روی توالد و تناسل پدر و مادر و از روی مادهآ نطفه از آن شخص ولی نعمت باشد.

و اگر کسی تواند کردن که آن نطفهآ او از ولی نعمت دیگر نباشد و توکل و اعتماد به رحمت حق کرده خود را محتاج جز بدو نداند - تعالی و تقدس -و لقمهای که به تندرستی که حق تعالی بدو کرامت کرده حاصل کند، اسباب آن همه از حق شناسد و بیند، و تا مجال سعی باشد از وسایطی که از آن مستغنی تواند بود خود را مستغنی دارد تا حق تعالی توفیق رفیق گرداند، بهتر از آن باشد که محتاج دیگری شود و آن خللها در ضمن آن باشد، و نیز تخلق به اخلاق باری تعالی کرده باشد. و آن راه خاصان تواند1 بود، و آن کسان را حق تعالی مؤید و موفق گرانیده.

چون این سخنان از شیخ خود بشنیدم [و] (همه)2 ms249 نیکو و دلپذیر بود گفتم چنین طریقی در تقوی هر کس را دست ندهد؛ لکن هیچ شایبه دیگر که کسی را یا چیزی را در آن باب بر تو و فرزندان تو منتی باشد مانده است یا نه. گفت بسیار؛ و چندان راه که در سیر و سلوک سپردهام صد هزار هزار چندان مانده. حق تعالی همین قدر به من کرامت فرموده و مقدر کرده، «و کل میسر لما خلق له». اکنون ای قاضی القضاة مسلمانان؛ کسی که این همه احتیاط کند و احوال بر آن جمله باشد که تقریر رفت و هنوز در زیر بار منت خلق باشد، حو هرکس که با وی منتی داشته باشد مانند قرضی باشد بر او، و شریعت و نام نیک» اقتضای آن کند که قرض بگزارد؛ چون تو را این قضیه و دعوی که ما کردیم و می کنیم دشوار می آید، و می دانی که شنیدن آن نیز تحمل کردن دشوار است، باری طریقهآ مشایخ بزرگ و شیخ من که طریقهآ ایشان میورزد (به موجبی که تقریر رفت)4 پیش باید گرفت. چون قاضی تقریر و بحث ایشان بشنید بدیشان ملتفتتر گشت و گفت آنچه طریقهآ شرع است معلوم است، و آنچه طریق عادت و عرف و رسم و آیین پادشاهی است خلیفه حکم فرماید من عرض دارم. اگر بینتی دیگر دارید بگویید تا سخن تمام گردد. گفتند مارا از هر گونه گواه و بینت و نشانها[ی] این دعوی هست؛ [302] اگر قاضی القضاة اجازت فرماید عرض داریم. قاضی پرسید که چه بینت و نشان است. در حال از آن پسران

غریبی سخت محبوب اوفتادست به ترکستان رویش خال هندو

و چون آوازهآ مسلمانان هند به دیگر بلاد کفر که آنجا نیز مسلمانان بودند رسیده و التماس و احوال هندوان به نزد ایشان معلوم گشته بود ایشان نیز از جوانب عزیمت کرده همان روز که این بحث و مقالات پیش قاضی میرفت برسیدند و بر همان وجه دعوی کردند، و گفتند احوال و التماس و قضیهآ دعوی ما نیز همین است که اهل هند گفتند؛ لکن در این بینت و نشان و گواه که ایشان به خال کردند، از آن ما به نوعی دیگر است که مناسب باشد. اهل چین و ماچین ترک پسران را پیش کشیدند و گفتند ای قاضی مسلمانان آب و هوای شما کجا اقتضای این شکل کرده و چشمهای تنگ و رویهای ساده و روی ترک اینجا از کجا تواند بودن؛ به وجوه بسیار به ما تعلق دارد. قاضی در حال گفت:

ای بسا بیخ که در چین و ختن کنده شود تا چو تو مهرگیاهی به خراسان آرند چون دعاوی و بحث و سخنان ایشان ممکن بود و محتمل صدق و کذب، و گواه معین در این (معنی)1 محال؛ چه، این قضیهای است که هیچ کس بر صدق و کذب آن مطلقا گواهی نتواند داد و وقوف بر حقیقت آن متعذر، و اگر نیز گواهی گواهی دهد قضات مجتهد صایب فکر چون محقق دانند که آن شهادت مطلق عقلا محال است باید که آن گواهی قبول نکنند؛ چه، بر چیزی غیر معین چگونه شاید که کسی گواهی دهد. و شرعا سوگند بر مدعی علیه باشد؛ او نیز چگونه سوگند خورد بر چیزی که حقیقت آن نداند، و ممکن است که حق به دست خصم باشد، این ماجری و حکایت گواهی خال و بیتی که قاضی

خلیفه آن بحث و دعوی مشروع عاقلانهآ محققانه که ایشان کرده بودند و آب ریختن در حوض و شعری که قاضی جهت خال سیاه خوانده [بود] پسندیده داشت، و از آن بخندید و تعجب نمود، و فرمود که چون ایشان به فرزندی خود دعوی نمیکنند و به واسطهآ حقوقی که دارند دست آویزی کردهاند تا بدان واسطه تقویت دین ورزند و در هندوستان نصرت دین کنند، در آن هیچ خللی نیست، بلکه فایدهآ دین در آن است. و فرزندان ایشان که آنجا روند به واسطهآ ایشان نصرت دین حاصل میشود؛ و نیز این دعوی و قضیه که پیش ما رفت و ما قبول کردیم ممکن که هندوان و دیگر اقوام بیاموزند و بدانند و ایشان نیز این حقوق و دعوی مسلم دارند و میان ایشان نیز شایع گردد و تشبه به ما کنند، وبر مقتضی آیت (نصر من الله و فتح قریب وبشر المؤمنین)1 ایشان نیز از فرزندان خود بسیار کسان را بدین مسلمانان سپارند تا راه راست یافته باشند و نصرت دین کرده. به حکم آن که (و کان حقا علینا نصر المؤمنین}2 بر ما واجب است نصرت دین دادن. آنگاه فرمود تا حجتی از ایشان بستدند که به فرزندی مطلق ایشان دعوی نکنند، و بدان حقوق که ایشان دعوی کردند و جهت نصرت دین اسلام ایشان را با آن هندوان مسلمان روانه گردانیدند.

اکنون چون در آن وقت که انسان در وجود می آید و جود او بدین وجوه که تقریر رفت ممکن است و آن را انکار نتوان کردن، بعد از این به وقت زنده شدن و حشر اجساد اگر ما گوییم که در تمامت اجزای دریا دعوی داریم و هر قطره که از آن برگیرند گوییم که ممکن که در آن قسمی از بدن فلان شخص باشد نشاید گفتن که ناممکن است. فکیف که این همه معانی و قضایا که تقریر رفت واقع است. و این ms252 ضعیف را در این حالت در خاطر آمد که دعوی مور و پای ملخ که در دریا انداخته مانند این دعوی است؛ چه، به واسطهآ پای ملخ که در دریا انداخته بود دعوی کرده که طعم آن به همه دریا رسیده و همه شوربا گشته و بر همه دریا به واسطهآ پای ملخی دعوی شوربایی کرده و سلیمان - علیه السلام - آن

این است آنچه در باب جواب سؤال (اهل)1 تناسخ در خاطر آمد. و چون مطول است و حکایات در آن ثبت گشته و هیچ یک از فواید خالی نیست ان شاءالله پسندیده حق باشد و به زلل و سهوی که رفته عفو و مغفرت کرامت کند؛ به منه و سعة جوده.

و به حکم این مقدمه میگوییم که متقدمان حکما و علما در باب هر یک از این کلمات لاشک چیزی گفته باشند و هر یک را تعریفی کرده؛ چنان که چون از بعضی پرسیدهاند که «ماالدولة» در جواب گفته است که «الاتفاقات الحسنة» و چنانکه گفتهاند: «الاستعداد للامر التهیو1آ له».2 و اما آنچه این ضعیف را روی نموده: میگوید که استعداد مرتبهآ اول آفرینش تواند بود؛ چه، هر چیزی را به قدر خود در وجود خود استعدادی خاص باشد دون استعداد دیگری، چنان که گویند فلان کس استعداد فلان کار دارد و مستعد فلان چیز است. و استعداد اعم تواند بود از سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت؛ چه، هیچ ms253 چیز بی استعداد

و همچنین سعادت اعم است از اقبال، و اقبال اعم است از دولت؛ جهت آن که سعادت امری است که در ازل به واسطهآ عنایت و ارادهآ حق تعالی کرامت رفته، و ارادهآ حق چنان که باید باشد، چه عین اراده او عین شایستگی و بایستگی است. و آنچه رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده که االسعید من سعد فی بطن امه» اشارت به این معنی است. و جهت تفهیم عموم حوالت با بطن مادر کرده چنان که فیما بعد تحقیق آن خواهیم کرد. و لفظ اقبال وقتی استعمال میکنند که از آن سعادت که در او موجود و مقدر و مرکوز است در دنیا به ظهور میپیوندد؛ و از کودکان احوال زیرکی معلوم (و مشاهد)1 میگردد و میگویند اقبالی دارد. و اقبال روی فراکاری آوردن است، و اینجا اقبال عبارت است از روی فراکاری نیک آوردن؛ و صاحب اقبال را مقبل گویند، و ادبار ضد اقبال است؛ و آن که روی به کار نیک آورد اشارت به دولت است. و اگر اتفاق افتاد و آن کودک [که] مقبل است عمری یافت و آثار دولت بادید آمد لفظ و اسم دولت بر احوال او اطلاق کنند، و اگر آن معانی که دولت صفت آن است از او صادر نشود اسم دولت بر او اطلاق نکنند و دولت نیز حاصل نشده باشد. لکن همه کودکان را که زیرک باشند گویند که مستعد و مقبل است یعنی روی در بهی دارد که بهتر شود.

و هر چند سعید را حوالت به بطن مادر کرده، نگفته که بیرون از آنچه سعید در بطن مادر باشد سعیدی دیگر نشاید که باشد؛ و به ms254 مجرد آنچه گویند که سعید در بطن مادر باشد لازم نیاید که سعیدی دیگر نباشد یا پیش از آن سعادتی نداشته باشد، [353] لکن اگرگویند که چون به بطن مادر آمد سعیدتر شده باشد شاید. و مصدق آنچه پیش از آن که به بطن رسد سعید بوده باشد و دلیل واضح بر آن آن است که - نبی علیه الصلوة والسلام - میفرماید که «کنت نبیأ و آدم بین المآء و الطین»؛ چه، با سعادت ترو سعیدتر از

و مثال این حال چنان باشد که چون امیری بزرگ به شهری رسد و در خانهای فروآید؛ اگرگویند فلان (کس)1 که در فلان خانه فروآمده امیر است و دیگران امیر نیستند لازم نیست که آن وقت که در آن خانه است امیر باشد و پیش از آن امیر نبوده؛ چه، شاید که پیش از آن نیز امیر بوده باشد؛ بلکه [اگر] تا پیش از آن نیز امیر نبوده باشد به چه واسطه و به چه سبب او را در خانه و در موضعی که لایق امرا باشد فروآرند. چون حق تعالی سعادت داده باشد آن سعید را در بطن کسی فروآرد که از آن بطن سعادت و اقبال و دولت بآسانی تواند یافتن. مانند آنچه چون مقدر چنان باشد که پادشاهی آفریده شود، و لاشک تا ms255 سعید آفریده نشود لایق پادشاهی نباشد، چون در بطن خاتون پادشاهی یا دخترپاد شاهی فروآید آسانتر و مناسبتر از آن باشد که در بطن گدایی. و هر چند اتفاق افتد که سعدا از بطن گدایان بادید آیند لکن آن بنادر باشد، و بر نادر حکم نتوان کردن الا براکثر. فیالجملة در این مثال که گفتیم تا امارت و سعادت پیش از آن نبوده باشد در خانهای که لایق امرا باشد و در بطنی که لایق سعدا باشد او را فرونیارند، و الا عدل نیاشد. وآنچه گفته اند که لالتعادة الاتفاقات الحسنة»، فی نفس الامر راست است؛ چه، اگر در ازل عنایت و ارادت حق تعالی اتفاق نیفتادی حبدان واسطه استعداد و سعادت اتفاق پنادی»2، و تا در بطن سعدا ایفاق نیفتادی به طالع نیک متولد گشتن اتفاق نیفتادی، وتا

و مثال استعداد و سعادت و دولت چنان است که هر تخمی که تصور کنند استعداد آن دارد که او را بکارند و بپرورند، و سعادت آن است که بعضی تخم نیکوتر است و بعضی بدتر که چون آن را بکارند درختی یا گیاهی از آن بادید آید هر یک به نوعی و شکلی؛ آنچه سعادت دارد نیکوتر و آنچه سعادت کمتر دارد کمتر. و آن استعداد و سعادت حق تعالی به اراده و مشیت خود بدو ارزانی داشته و در او و با او به هم کشیء واحد موجود شده. اگر او را بکارند و اگر نکارند بلاکلام در او موجود است. و تخم ms256 دانهآ توت و خشخاش در بزرگی و کوچکی و تخمی و هیأت به هم میمانند و هیچ کس که آن را نشناسد نداند و تصور نکند که چون بکارند از کدام یک درختی بزرگ و از کدام یک گیاهی کوچک بادید آید. و بسیار حبوب باشد که بزرگتر از دانهآ توت باشد، (مانند تخم)1 خربزه و هندوانه و گشنیز و پنبهدانه و امثال آن، و چون کسی ندیده باشد و بر احوال آن واقف نگشته پندارد که درختی که از آن دانهآ بزرگتر روید بزرگتر از آن باشد که از دانهآ توت، و چنین نیست؛ سبب آن که آن استعداد و سعادت ندارد. و آن انواع را هیچ یک قدرت آن که استعداد و سعادت خود زیادت و کم کند یا به استعداد و سعادت تخمی دیگر متبدل گردد ممکن نباشد؛ همین قدر ممکن است که چون بکارند اگر به اسباب خارجی مثل زبل2 دادن و بیل زدن و آب به وقت دادن مراعات کنند هم در آن جنس خود قوی حالتر شود.

همچنین تصرف و سعی آدمی در همه احوال به همین نسبت تصور باید کردن فحسب؛ چه، آدمی را زیادت از این تصرفی در هیچ امری نیست، و آن استعداد مالا کلام در آن تخمها هر یک دون استعداد دیگری هست، اگر بکارند و اگر نکارند. همچنان که

نشنیدهای که زیر چناری کدوبنی

بررست و بردوید بدو بر به روز بیست

پس با چنار گفت که چند است عمر تو

گفت از دویست سال فزون عمر [من] بسیست

گفتا به بیست روز من از تو فزون شدم

گویی که در نهاد تو این کاهلی ز چیست

گفتا چو بر من و تو وزد باد مهرگان

آنگه شود پدید که از ما دو، مرد کیست و آنچه معظم تر باشد پیش خداوند باغ معظم تر باشد. همچنین دولت شخص به وقتی باشد که استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال همه متفق شوند، و همه میسر گردد، و آنچه در اول در او مرکوز و مقدر بوده باشد به ظهور

و مراتب توفیق نامحصور است، و بالای هر توفیقی توفیقی دیگر تواند بود. و اگر نه چنین بودی در باب تعیین و تمییز توفیقی که به مرتبهآ نبوت تعلق دارد نفرمودی که (و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه أنیب)2. و کسانی که موفق باشند بعضی از آن ایشان را میسر گشته؛ چنان که رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده: «اعملوا ماشئتم فکل میسر لما خلق له». و چون این بحثی و سخنی عمیق دقیق است مثال آن در تخم و کشتن آن به موجبی که تقریر رفت به وجهی دیگر مکرر میکنیم تا روشنتر شود.

می گوییم که استعداد آن است که در هر تخمی استعداد کشتن هست، و سعادت آن است که هر تخمی را خاصیتی داده؛ و خاصیت تخم توت [آن] که درختی شود و تخم خشخاش آن که گیایی شود. هر چند هر دو را سعادت آن چیز هست، لکن سعادت دانه توت (را)3 تا که درخت توت می شود با دانه خشخاش که گیایی چه نسبت ms260 تواند بود؟ و طالع نیکو آن است که احتیاط به جای آرند و وقتی و زمانی اختیار کنند که موافق کشتن آن باشد تا زود و آسان بروید. و اقبال آن است که چون بروید نشو و نمای بعضی (از آن)3 قوی حال تراز بعضی دیگر باشد، به سبب استعداد و سعادتی که در او باشد آن اقتضاکند

و مثال دیگر جهت توضیح بگوییم: شخصی که فی نفس الامر لایق پادشاهی باشد آن لایقیت استعداد است. و آنچه تمامت امرا و ارکان دولت با او یکی باشند آن سعادت است. و آنچه آن امرای نیکخواه احتیاط و اختیار کنند تا فرصتی و زمانی و وقتی بادید کنند که اعتماد آن داشته باشند که چون بدان وقت و فرصت کار پادشاهی او آغاز کنند آن کار به زیان نرود و متمشی گردد تا او را به پادشاهی بنشانند، طالع نیک آن باشد. و آنچه او را کفایت آن بادید آید که مراعات امرا و جذب خواطر کند و ادراک او در پادشاهی افتد و میل بدان کند و از رسوم پادشاهان تفحص کند و آثار پادشاهی از جبین او لایح گردد، آن اقبال باشد. و آنچه او را قبول تمام بادید آید و عموم خلق به اتفاق او را به پادشاهی بنشانند و اسم پادشاهی بر او اطلاق رود و در ms261 پادشاهی متمکن شود، آن را دولت گویند. و چون پادشاه شد آنچه اوامر و نواهی به وجهی (از او)2 صادر شود که پادشاهی بر او بماند و نیکنام گردد و خلق مرید و معتقد و هوادار او گردند و کارهای پسندیدهآ پادشاهانه از او صادر شود و به خوش دلی به سر تواند برد و عمری تمام در پادشاهی بیابد و بنیادهای نیکو نهد و خیرات کند و بعد از او پادشاهی به فرزندان او بماند، و امثال آن که بسیار است، این همه توفیق باشد. و فوایدی که از توفیق حاصل شود اعتماد را شاید و بنیاد بر آن توان نهادن؛ چه، دولت و پادشاهی و مال هر کس به دست آورده باشد، و چون پایدار نبوده بی فایده گشته؛ و گفتهاند؛

مال را هر کسی به دست آرد سخن اندر نگاه داشتن است

از اوغلنکا قز غانماق استان ترور ولیکن کودازما کدا حیران ترور دولت تا پایدار است همه با او موافقت و مساعدت و متابعت کنند، و هر چه صاحب دولت گوید و کند خوب و خوش نماید، و اقبال و سعادت و طالع نیک و عقل همه با او باشد. و این دو بیت مناسب این سخن گفتهاند که؛

خرد در گوش دولت گفت روزی که میخواهم که با من یار باشی

جوابش داد دولت گفت کانجا که من باشم تو خود ناچار باشی و چون دولت برگردد اقبال و سعادت و طالع و عقل و مانند آن همه از وی برگردند، و همه هنرهای او عیب نماید، بلکه هر چه کند کژکند و هر چه بیند کژ بیند و هر چه گوید غلط گوید و هر چه شنود غلط شنود. و حدیث نبوی که «ذا جاء القضا عمی البصر» بدین معنی وارد گشته؛ و تمامت خلق او را به چشم خواری و حقارت نگرند و ms262 همه هنرهای او در دل و چشم خلق منعکس نماید و بدان هنرها هر چه کند منجح نیاید؛

دیگر: هرآنک او را اقبال همعنان نبود بود هر آنچ نماید به خلق نامعقول شجاعتش همه دیوانگی، فصاحت حشو عطا فساد وکریمی بلا و فضل فضول

و چون به ارادت و مشیت باری تعالی و تقدس توفیق با دولت رفیق گردد به موافقت و یاری او در هر چه شروع نماید منجح آید؛ و مادام که صاحب دولت صدق و رزد و به نیاز از حضرت بی نیاز تعالی و تقدس معاونت طلبد و همه از او بیند و از او خواهد و پناه با حضرت او برد، آن دولت بر او پایدار باشد و آن توفیق او را رفیق؛ چنان که رسول - علیه الصلوة والسلام - فرمود1: «من کان لله کان الله له». و چون داند که یاری او از باری تعالی است گوید؛ و توفیق با او به هم موافق و همراز و دمساز باشد، و نصیحت او کند، و گوید: «ای دولت اگر خطا نکنی و به اعمال سیئه مشغول نگردی اقبال و سعادت و طالع نیک با تو باشد و من نیز به اراده و مشیت باری تعالی با تو هم رفیق و یار غار شدم؛ من جایی توانم بودن که اعمال حسنه کنند و رضای حق باشد، و جایی که اعمال حسنه و رضا و ارادت حق نباشد وجود من آنجا محال است؛ جهت آن که وجود من به پرتو رضا و اراده حق قایم است همچنان که ذره از نور آفتاب، که هر کجا نور آفتاب باشد ذره آنجا باشد، و بی نور آفتاب ذره روی ننماید؛ و این بیت مناسب حال من گفتهاند؛

همچنین هر کجا که پرتو نور رحمت باری تعالی بتابد من که توفیقم ذرهوار آنجا باشم. ای دولت و ای یار عزیز، همواره در رضای حق برابر پرتو نور ms263 او باش تا من نیز با تو به هم باشم و با همدیگر و با یاران پیشین دیگر که داری با اقبال و طالع نیک و سعادت و عقل و نفس با حضرت حق رویم راضی و مرضی؛ چنان که حق تعالی میفرماید که (یا ایتها النفس المطمئنة. ارجعی الی ربک راضیة مرضیة. فادخلی فی عبادی. وادخلی جنتی)1. و چون سعی نماییم و به همدیگر راضی و مرضی بازگردیم، همچنان که سعید ازلی آمدیم سعید ابدی شویم؛ والا از هم متفرق شویم و ناچیز گردیم و قضیه برعکس باشد؛ فهلوی2:

از باویانمان گویی روایی بمایی خور و زن بیبشمایی

ور نه هر زندمان با لاله این دشت وا ای نچ واذران دیم اچ سیایی»3 و چون در مقدمه گفته ایم که هیچ بنده را معلوم نباشد که خدای تعالی و تقدس توفیق شخص آن مقدار داده که اتمام کاری کند یا بعضی از آن، یا خود توفیق شروع مجرد داده، چون این ضعیف را توفیق شروع داد تا دیباچه و فهرست تمام کرد شکر حق تعالی جهت آن توفیق و عمری که داده بود تا بدان وفا کرد گزارد. و امید به فضل حق تعالی دارد که به واسطه و برکت تفسیر قرآن و شکری که دم به دم این ضعیف به قدر عقل و کوشش خود میکند و بدان مقراست فایده و انعام (لئن شکرتم لازیدنکم)4 کرامت فرماید، و چندان مهلت در عمر و توفیق ارزانی دارد که تفسیر قرآن را به تمام رساند و ریزه چین خوان اهل القرآن اهل الله وخاصته» گرداند.

و اکنون از دیباچه و فهرست فارغ شده در تفسیر قرآن شروع مینماید. (و ما توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه انیب)5.

بعد از حمد و سپاس بیحد قادر مطلق و حکیم به حق را جل جلاله و درود و سلام بر سرور و خاتم انبیاء محمد مصطفی - علیه افضل ms264 الصلوات واکمل التحیات.

چنین گوید مقرر این کلمات اضعف عبادالله تعالی و احوجهم الی رحمته فضل الله بن ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب، ختم الله عاقبته بالحسنی، که چون از تصنیف کتاب مفتاح التفاسیر که مشتمل است بر رسایل بسیار و از آن جمله یکی رساله2آ ابطال مذهب تناسخ و اثبات حشر اجساد است که به ادله و براهین قاطعه با اهل تناسخ و حکمای ماتقدم و دیگران که منکران دیناند هم بر مقتضی مذهب و معتقد ایشان با ایشان ثابت کرده فارغ شد؛ مسألهای چند دیگر که از مسایل مشکل بود3 و تتمهآ مباحث اول و بدان معنی تعلق داشت و جماعت دوستان بر سبیل معارضه و مباحثه سؤال کردند،

و همچنین چون در کتاب سلطانیه که از مصنفات این ضعیف است بحثی و تقریری چند رفته در باب آن که ابدان انسان در بهشت و دوزخ چگونه مؤبد و مخلد ماند و ثواب و عقاب و کمال نفس در آنجا بر چه وجه باشد، و تفسیر آیاتی که در قرآن مجید در آن معانی منزل گشته و احکام آن مشتبه مینماید بر کدام وجه باید گفت و چگونه مطابق1 باید کرد، و این بحث و تقریر نیز2 (بدان)3 تعلق دارد و بعضی از اسرار و رموز آن (معانی4 است)5 که در ضمن آن مندرج است، ذیل کتاب سلطانیه ساختن و در آخر آن نوشتن هم واجب دید تا حقیقت آن مباحث شریف و اسرار6 بدین رساله تمام شود و واضح و مبین گردد.

و آن اسؤله و معارضات این است که معارض سؤال کند که چون در رسالهآ ابطال تناسخ و اثبات حشر اجساد بیان کردهای که نفوس انسان هر یک ms265 علی حده بعد از مفارقت - بدن واجب است که به بدن تعلق گیرد و تعلق او به همان بدن باشد، و مقید میگردانی که آن تعلق در روز حشر خواهد بود، پس نفسی که از بدن مفارقت کند بعد از مفارقت تا روز حشر که باز به بدن تعلق گیرد کجا باشد، و احوال او چگونه بود.

دیگر آن که7 نفس در نشأت اولی8 نمیشاید که بی بدن باشد؛ بعد از مفارقت بدن تا روز حشر بی بدن وجود او9 چگونه تصور توان کرد.

دیگر آن که نفس را بی بدن مطلقا بعد از مفارقت کمالی دیگر غیر آنچه در دنیا به واسطهآ بدن حاصل کرده باشد10 تصور توان کرد یا نه. و اگر توان کرد به وقتی که از بدن مفارقت کرده باشد و تا روز حشر به بدن نپیوندد، و تصور چنان11 کنند که مجرد باشد،

دیگر آن که چون این مباحث و تقریر متعلق است به روز قیامت، و در آن روز آسمان و زمین متبدل شود، بیان و تقریر آن1 بر چه وجه توان کرد و آن معنی چگونه ثابت و مبرهن توان گردانید تا اگر ضرورت افتد خصم را بدان ملزم توان گردانید.

و هر چند در جواب این مسایل علمای اسلام سخنان نیکو و پسندیده گفته باشند و بحقیقت چنان تواند بود2؛ اما آنچه این ضعیف را در خاطر آمده و به قدر فهم خویش دانسته تقریر میکند. إن شاء الله پسندیده افتد.

اما جواب سؤال اول و دوم و سوم3 که نفس بعد از مفارقت بدن تا روز حشر کجا باشد و احوال او چگونه بود و در آن حال او را کمالی باشد یا نه4.

می گوییم که او از جا مستغنی است؛ زیرا که جای و مکان5 از ms266 خواص اجسام تواند بود، و به برهان ثابت شده که او جسم و جسمانی نیست؛ پس او را جای و مکان نبود. و اما آن که حال او چگونه باشد؛ میگوییم که نفس مطلقا در نشأت اولی محتاج بوده است به بدن تا بدان واسطه کمال حاصل کند؛ چنان که این معنی به براهین عقلی و نقلی ثابت گشته و در آن ترددی نمانده. و حقیقت آن که کمالی که به واسطهآ بدن متصور است به هیچ چیز دیگر متصور نگردد. و اگر چه کمالات دیگر به انواع بسیار هست لکن نشاید گفتن که چرا کمال انسان نیز بدان نوع نفرموده؛ چه، اگر به نوعی دیگر فرموده بودی نوع انسان اصلا مفقود بودی. و هر چند انواع کمالات نامحصور تواند بود لکن نشاید که هیچ نوع کمالی از کمالات واجب باشد که موجود نگردد؛ چه، تصور6 ممکن الوجود در محل ناممکن تصوری محال باشد، و نیز در فیض الهی فرض عدم فیضان هم محال.

و اگر چنانچه کمتر کمالی از کمالات نوع مفقود شود موجب نقصان قدرت باشد و خلل در آفرینش حق تعالی بادید آید؛ خصوصا کمالی بدین عظیمی که نوع انسان راست

و چون همه را به وجهی به یکدیگر محتاج آفریده، مکافات نیز در طبیعت تمامت مخلوقات مرکوز گردانیده؛ چنان که گفتهاند: «المکافات فی الطبیعة واجبة». و این 16 معاینه مشاهده میافتد؛ «و لیس الخبر کالمعاینه». و مشاهده مکافات بس ظاهر و آسان است؛ چه، مکافات بعد از آن باشد که دیگری منفعتی و 17 مضرتی به شخصی دیگر رسانیده1

و سر حکمت ایزدی از اینجا معلوم شود14 که اگر به موجبی که تقریر رفت نوع انسان در تحت هر چیزی و هر کمالی از آن خود عجزی مندرج نیافتی و در ازای هر بدی مکافاتی تصور نکردی با آن که افراد او اکثر اوقات غافلاند، غرور و غلفت ایشان زیادت شدی، و قطعا آنچه احیانا15 خدا16 را یاد میکنند17 یا به عجز خود معترف میگردند18 و از مکافات متنبه می شوند19 هرگز یاد حق نکردندی20 و به عجز و ضعف خود معترف

و در همه حالی و به همه معنی اعتراف (به عجز)4 و مکافات بیاراده تصور نتوان کرد5. اراده در روح و توالد و تناسل در حیوانات و قوت نشو و نما در نباتات موجود و مرکوز است، و به واسطهآ آن مکافات میتوانند کرد. و غرض از مکافات چنان که شرح داده شد احتیاج مطلق است به یکدیگر، هر یک را به حسب مناسبت و تفاوت با دیگری، تا ms269 بی احتیاج و بییار و بی همتا6 و بی معاون او باشد و بس تعالی و تقدس. و از مکافات و مجازات بالعرض نیز بقای نوع7 حاصل میشود و بدان واسطه بازار دنیا به موجبی که حق تعالی آن را ابتدایی و انتهایی معین و مقدر8 فرموده و آن از اول خلقت عالم تا روز موعود است گردان و روان باشد.

و حکمت ارادت که حق تعالی به انسان و دیگر حیوانات و نباتات داده، هر یک را به حسب مرتبه وپایهآ الاقوی فالاقوی والاوسط فالاوسط والادنی فالادنی، آن است که ایشان را رشتهآ احتیاج به یکدیگر متصل باشد و در تحت آن احتیاج عجز متصور بود. و این معنی داغ عبودیت باشد بر جبین همه، و مکافات طبیعت و بقای نوع نیز در ضمن آن مندرج باشد؛ چنان که در انسان ارادت شهوت موجود است تا بدان تحمل مؤنت زوج و اطفال خود میکند، و با ایشان مکافات پدر9 خود که سبب وجود او بوده باشد میکند؛ و بقای نوع نیز در ضمن آن داخل باشد. و هر فعلی10 که بدان واسطه از وی در وجود آید احتیاجی و مکافاتی دیگر در ضمن آن مندرج تواند بود. و در دیگر حیوانات نیز بعضی از آن موجود است به موجبی که مشاهده میرود. و در نباتات و اشجار ارادت نشو و نما

و مکافات مطلق هم در این عالم و هم در آن عالم متصور است، و بقای نوع به توالد و ms270 تناسل و احوال دنیا تعلق دارد؛ تا3 روز موعود که آن منقضی شود و مکافات و مجازات و4 مختصرات و جزویات هم در دنیا منقضی شود، چنان که میبینیم. اما مکافات آنچه کلی است و در این عالم منقضی نمیگردد به انسان تعلق دارد که نوع اشرف و اکمل است و در ماقبل شرح آن گفتهایم، و آن مکافاتی ابدی است در بهشت یا5 دوزخ. و فایده و مضرت به قصد و اختیار کسی تواند رسانید که قادر باشد بر آن؛ چه6، با عدم قدرت آن معنی محال تواند بود. و مکافات نیز با وجود آن که گفتیم که بعد از آن باشد، لکن آن نیز بر همین7 موجب بر وقت قادر شدن بر آن تواند بود. و احتیاج نفس به بدن تا به مدد آن به کمال رسد مبرهن است. و مثال آن قالب چیزی است که تا آن قالب نباشد آن چیز نتوان ساخت، و چون آن چیز ساخته شده باشد قالب جهت آن چیز به کار نیاید؛ چه، تحصیل حاصل شده باشد. و در این معنی حکمای ماتقدم به نظم آوردهاند؛

[شعر:]

هرجا که عمارتی9 نو آغاز کنند در بستن طاق آن خوی10 ساز کنند

طاق جانرا که تن درو خو بستند چون طاق تمام گشت خو باز کنند

ترکیب نبات مصر چون حاصل شد قناد سبک شیشه شامی بشکست

و اگرچه قالب بعد از حصول مقصود و وجود آن چیز که مطلوب بوده باشد به کار نیاید، لکن آن را و اجزای آن را نگاه باید داشت؛ چه، به کار آمدنی اسنت. و آن چیز که بدان قالب ساخته باشند بعد از آن هم1 از آن چیز»2 به همان موجب چیزهای دیگر توان ساخت بی قالب3. هرچند در نشأت اولی نفس به واسطهآ بدن به کمال میتوانست رسید و بدان محتاج بود، لکن در نشأت ثانی بدن به نفس محتاج است نه نفس به ms271 بدن؛ و کمال بدن روز قیامت به نفس است، نه کمال نفس به بدن. و به موجبی که پیش از این به برهان قایم کردهایم در رسالهآ حشر اجساد و گفته که واجب است که همان نفس به همان بدن تعلق گیرد، بالضرورة هم بدان موجب واقع بود، لکن در آن حالت عزت و کمال بدن به نفس خواهد بود نه کمال نفس به بدن. و نفس را کمال از علم کسبی که4 حاصل کرده باشد خواهد بود. جهت حقوقی که بدن5 بر نفس ثاب کرده نفس بدن را به مکافات و مجازات آن حقوق به کمال میرساند؛ کمالی که پیش از آن او را نبوده. و آن کمالیت6 آن است که آن را مؤبد با خود میدارد، و به لذات میرساند. و چون به بدن خسیس نفس شریف را کمال حاصل میشود و او را به جایی می رساند که به مراتب بزرگ میرسد7 و آثار آن کمال نفس را مؤبد میماند، لاشک مکافات آن زیادت اگر8 نباشد کمتر خود نخواهد بود؛ چه، باید که مکافات و معاوضه9 به مثل باشد. و این معنی بر نفس آسانتر است که بر بدن؛ چه، در وقتی که نفس ضعیف بود و هنوز کمال نیافته باشد10 و کودک بود احوال او معین میباشد، و چون بزرگ و می شود و به کمال میرسد تفاوت آن بسیار

و چون این معنی معلوم گشت اکنون15 آنچه نفس را بیبدن کمال چگونه متصور باشد بیان و تقریر کنیم، تا چون این معنی مقرر و مبرهن شود بعد از آن به تقریر کمال بدن

میگوییم اول آن است که هر یک از انسان کامل و ناقص را1 گذر بر دوزخ است، و در مذهب ما چنین است؛ چنان که فرموده2: (و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیا}3. و لاشک چنین تواند بود4؛ چه، جماعتی که محتاج بدان نباشند که از ایشان ms273 به هیچ وجه پرسشی باشد5 عظیم کم توانند بود، و عین بازخواست و پرسش هر یک دوزخ او باشد؛ و چون از آنجا خلاصی یابد و پاک شود کامل شده باشد بعد از مفارقت بدن. و آن جماعت را6 هر یک به حسب افعال و اعمال او مرتبهآ کمالی7 باشد، و آن مراتب عظیم بسیار است8؛ لاجرم بعضی را همین مقدار کمال باشد که از دوزخ خود خلاص یافته باشد و به بهشت [309] خود رسیده؛ چنان که حق تعالی میفرماید: {فمن زخزح عن النار و ادخل الجنة فقد فاز}9. و شخصی که مرتبهآ او از دیگران اعلی باشد اگر تصور کند که به بهشت ماتحت رسد عین دوزخ او باشد، و تمامت مراتب هم بر این قیاس، چنان که نبی - علیه الصلوة والسلام - فرموده10: «حسنات الآبرار سیئات المقربین». و مرتبهای که آن کسان را در کمالیت بعد از مفارقت خواهد بود، در آن کمالیت همه با هم مشارکاند، و آلت آن کمال آلتی است که هم به واسطهآ آلت حاصل کرده. و مثال آن بگوییم تا روشن گردد. و آن چنان است که آلات زرگری به واسطهآ آلات آهنگری حاصل گشته باشد، و همچنین بسیار آلات صناعات به آهن حاصل گردد، و علی هذا فقس. و اگر خواهند که در معنوی تصور کنند آن چنان است که انسان که طبیعت آن داشته باشد که موسیقی بیاموزد او را هیچ آلتی محسوس زیادت از دیگران نیست که طبع آن نداشته باشند، و هر کس که طبع آن داشته باشد او را دست ندهد11 که خویشتن موسیقی تصنیف کند «مانند آن دیگر که موسیقی داند »12، و آن که تصنیف کند او آلتی

و مثال دیگر مخصوص به احوال نفس و بدن6 آن که اولأ حواس سلیمهآ نفس را حق تعالی کرامت فرمود7 به واسطهآ بدن تا بدان احساس کرد8 و چیزها از طریق حواس او را معلوم شد9 و این معنی مکرر گشت و نفس را دانستن ملکه شد. بعد از آن نفس را در دانستن حکمیات به حواس احتیاج نماند؛ و این معنی در کاملان قویتر و در ناقصان ضعیف تر باشد10؛ چه، ایشان از مدرکات حس برنگذشته11 و در معقولات شروع نکرده تا ملکه12 نگشته. چون13 آن نفس کامل مفارقت کند آن کمالات او را حاصل شود بی بدن و آلات بدنی، و اگرچه در اصل به آلات بدن14 حاصل شده. و همچنین هر کس که به واسطهآ آلات بدن خیر و کارهای نیکو15 ملکه کرده باشد در آن عالم بی واسطهآ آلات16 بدن همان خیرات که او را ملکه شده در ذات او باشد و از او صادر میگردد بر وجهی که

و هر چند اکثر خلق را چنان تصور افتاده که کمال به واسطهآ بدن است، و راست است، لکن بعضی «آن است که مطلقا »2 به واسطهآ بدن است فحسب؛ چنان که علومی که به واسطهآ حواس حاصل می شود، و لذات جسمانی هم از این قبیل است؛ و بعضی آن است که هر چند سبب اول آن بدن است لکن سبب ثانی واسطه شده. و هیچ کسبی بی مایه نتوان کردن و کسب عین مایه نباشد، لکن آن کسب مایهآ ثانی تواند گشتن؛ و مالاکلام سبب مایهآ ثانی مایهآ اول باشد، لکن به جایی رسد که بی مایهآ اول آن3 مایهآ ثانی مایه4آ کسبهای دیگر گردد5. چنان که نفس به واسطهآ حواس علوم عقلی حاصل کند و آن علوم عقلی که از حواس حاصل کرده باشد6 مایهآ علوم دیگر گردد، و آن7 زمان که از بدن مفارق8 شد به آن مایهآ ثانی اکتساب کمالات کند، و آن را نهایت نباشد9. و لذات عقلی از این قبیل تواند بود. و اگرگویند از همان مایه است راست باشد؛ لکن مایهآ دیگر آمده10 از مایهآ اولین مستغنی گشته. و مثال این چنان است که چون محتاجی مکتوبی11 و مثالی از حکام شهری بستاند. و چون هم در آن باب از وزرا و حکام اصل فرمانی حاصل کند؛ هر چند آن کار معین به واسطهآ آن امثله12 حاصل شده باشد، لکن چون اقوی و اشرف از آن حاصل گردد بدان مکتوبات اولین احتیاجی نماند. اگر تلف شود در کار او خللی نیاید؛ چه، آلتی اشرف بدان واسطه حاصل کرده باشد. و غرض از اتصال روح به بدن تحصیل کمال است، لکن 12 نه تنها کمال اولین14 که شرح دادیم15 بلکه کمال ثانی؛ چه، کمال ثانی

اکنون نباید که از این معانی غافل مانند. و اکثر مخلوقات که حق تعالی آفریده بدین وجه است، و در یک خاصیتی معین دارد و به تبعیت آن خاصیت اولین خواص دیگر از آن حاصل می شود2 به وجوه بسیار. چنان که انگور که خاصیتی معین دارد و به هر سببی از اسباب چیزی دیگر شود و خاصیتی دیگر گیرد. و تفصیل و3 شرح آن بسیار است. و ظاهر آنچه مختصرات4 و محسوسات است بدین وجه است. کلیات5 به واسطهآ آن که نامحسوس است و هر کس را در دانش آن شروع نیست این معانی از آن فهم نکنند و از آن غافل مانده باشند، لکن هم بر این طریق باشد و بدان موجب تصور باید کردن؛ چه، ترقی نفس انسان از آدون6 به اعلی است و آلت ادون عین آلت اعلی و مقیاس همه بر یک نهج، لکن دانستن آن معقولات بعد از دانستن محسوسات تواند بود. و از اینجاست که گفتهاند: «من فقد حسا فقد فقد علما» و حکیم سنایی گوید؛

شعر: ز راه جان توان آمد به صحرای خرد ورنه به معنی کی رسد مردم گذر ناکرده در7 اسما

و هر چند در این معنی این تقریر و ادله و براهین کفاف است، لکن جهت توضیح چند وجه و مثال دیگر گفته می شود.

اول آن که مستعدانی که در بدء فطرت ایشان را قسم علوم فطری بیش تر افتاده باشد، هر چند به بدن محتاج باشند تا آن کمالات8 به ظهور پیوندد و دیگر کمالات نیز که در کسب آن به بدن محتاج است حاصل شود، لکن احتیاج ایشان به نسبت با دیگران که آن استعداد نداشته باشند عظیم اندک تواند بود. و چون چنین باشد اگر در همه9 کمالی احتیاج به بدن بودی و بی بدن هیچ کمال10 متصور نشدی وجود استعدادی بدان عظیمی

دیگر آن که بسیار علوم میبینیم که تحصیل آن به آلتی محتاج میشود که آن آلت مطلقا به مثابت بدن انسان میباشد در آن کار. مثل آنکه کسی علم سباحت2 نداند و خواهد که بیاموزد؛ «خیکی پر باد کرده بر شکم بندد تا وقتی که بیاموزد »2، و چون آموخته باشد از آن خیک مستغنی شود. و در حالت آموختن، خیک به مثابت عضوی از اعضای آن کس باشد.

دیگر آن که جماعتی که خط آموزند در حال آموختن به قلم و انگشت محتاج باشند4! و چون آموخته باشند از قلم و انگشت در علم آن فارغ گردند و مستغنی شوند، و ایشان را در علم خط و دانستن حقیقت آن به قلم و انگشت احتیاج نیفتد. و همچنین مثل کودک خرد که در حرکت آمده باشد و به پای نتواند رفت5 و خرکی از چوب بسازند تا به معاونت آن به پای رفتن بیاموزد، و چون آموخته باشد و بر آن قادر شده از آن مستغنی شود و بیش بدان احتیاج نداشته باشد.

دیگر آن که جماعت6 که عقد انگشت7 می آموزند در اول حال به عقد محتاج

و خواب دیدن عموم خلایق را دلیلی6 قاطع است بر این معنی. و حق تعالی این حالت جهت آن بخشیده تا از این معنی غافل نشوند و مردم را معلوم شود که بی آلات و جوارح بدن7 که بدان حرکت کنند حالات بسیار میتوان دید و اثر ذوق و محبت درمیتوان یافت. و دلیلی قوی تر آن که دیدن خواب به آلات و جوارح بدن هیچ تعلق [310] ندارد، که آنچه به اندک زمانی در خواب ببینند در بیداری به اضعاف مضاعفهآ آن زمان نتوان دید؛ چه، اگر به آلات بدن محتاج بودی آلات و جوارح در حالت بیداری قوی حالتر و قادرتر باشد، بایستی که زیادتتر و زودتر آن حالات مشاهده توانستی کرد. و این معنی خلاف واقع است. پس معلوم میشود که خواب دیدن به آلات بدن زیادت تعلقی ندارد. و حال

جواب گوییم که13 حالیا ثابت کردیم که احتیاج آموختن نماند، و بعضی بکلی خود از آن مستغنی است. و آنچه بدن را با آن شایبة مایی14 باشد، چون از آنچه مشکلتر مستغنی گشت چرا نشاید که از شایبهای که مانده باشد مستغنی گردد؛ خصوصا چون آنچه آموخته و ملکه شده کارکنان نفس آن را ضبط کردهاند و آموخته؛ و آن کارکنان با نفس به

و اگر معارض گوید که چون مفارقت نفوس از ابدان و مردن12 انسان13 از ابتدای زمان

و مثال آن که مکافات بر چه9 واجب باشد و احتیاج بدان به چه نوع تواند بود، اگرچه یک نوبت گفتهایم، اما جهت توضیح به وجهی دیگر گفته میشود. و آن چنان است که میبینیم که بچه10 از اول11 در مرتبهای است که به مشیمه12 و خونی زیادت که بدن مادر

و تعزیت مرده که9 می دارند تعزیت بدن است؛ چه، نفس نمرده و پیش همه کس معنی کلی در تعزیت معنوی این است. و آنچه بر مقتضی «تحترم القبور لمن فی القبر»10 احترام قبور واجب است، و قبور مردم نیکو را زیارت کنند؛ و به جایی رسیده که زیارت انبیا و اولیا را از جمله عبادات میدانند، بل بعضی را مقابل حج میشمارند، مقوی این معنی است. و حال عزت داشت بدن به جایی رسیده که بتپرستان صورتپرست شدهاند. و عبادات اکثر بت پرستان11 این است که چون میمیرند ابدان ایشان را می سوزانند؛ و اگرچه آن معنی صورت و شعار کفر است و عین گمراهی است، لکن

جواب آن عرضه داشتم که چون حپادشاه اسلام »5- خلد ملکه - تجربه فرموده و پدر نیکوی او که پادشاه و دانا بود (آن را)6 حاصل کرده و خریده، لاشک تا تجربهآ آن نکرده باشند7 نخریده باشند8 و قبول نفرموده9. و نیز چیزی که محسوس باشد اگر کسی منکر آن گردد انکار حس کرده باشد، و اگر دیگری گوید که ما را جنس این چیز هست باید که با میان آورد و بنماید که آن صفات دارد یا نه. پس لاجرم نه انکار آن توان کرد و نه توان گفت10 که ما را مثل آن چیزی هست. اما نتوان گفت که در ابدان مسلمانان این خاصیت نیست؛ جهت آن که چون عادت نبوده11 که ابدان مسلمانان را سوزانند امتحان نکردهاند و بدان واسطه نیافته. و اگر چنانچه عادت بودی و سوزانیدندی شایستی که در خاکستر ابدان مسلمانان از آن زیادتتر و بهتر یافت شدی12. و اگر جماعت بت پرستان این را مسلم ندارند و گویند که چون مسلمانان و دیگر اهل کتاب را هرگز13 نسوزاندهاند14 و نیافته15 چگونه توان گفت که در خاکستر ایشان مثل چنین چیزی حاصل شود و توان دید؛ و گویند که اگر خواهند که ما قبول کنیم بدین شیوه بباید سوزانید و با ما نمود تا16 قبول کنیم. و ما را17 جهت الزام ایشان نشاید که بر چنین حرکتی اقدام نماییم. به جواب مشغول شویم و گوییم که اگر مذهب شما آن است که در میان ابدان کاملان شما جرمی چند

و مجموع این تمثیلات و احوال که شرح داده شد دلالت میکند بر آن که ممکن است که به واسطهآ محافظتی که نفس بدن (را)4 کند و خواهد که او را به کمال رساند بدن را حالتی «پیدا شود »5 که قابلیت انفعال و تغیر در او نماند و به تقدیری که ایزد مقدر فرموده مخلد گردد. و احوال بدن به واسطهآ تکمیل نفس مر او را به جایی رسیده که در بعضی صور بدن چون نفس قوی شده6 با او عروج کرده و نفس او را جهت عزت داشت با خود برده. و نفس قوی کامل به جایی رساند بدن را که چنان کامل شود که با او به مثابت شکری باشد در آب گداخته. و عزیزی در این معنی گفته؛ سری که مرا ز جسم و جان داشت نهان بی جسمی و بیجانی من کرد عیان ترکیبم اگر ز جسم و جان بود کنون جانم همه دلبر است و جسمم همه جان

و به موجبی که تقریر رفت چون هر جسمی را و هر نفسی را با هم حشر کنند، همچنان که بدن نفس را مدد کرده و او ms287 را به کمال رسانیده نفس بدن را تربیت کند و از کمالاتی که پیشتر حاصل کرده باشد و آنچه بعد از آن حاصل کند بدن را محظوظ و

و چون به موجبی که تقریر رفت به اسباب و وجوهی3 [312] که گفته شد4 نفس تکمیل بدن کند، و به حکم آیت (من جاء بالحسنة فله عشر امثالها)5، مکافات او ده چندان بر خود واجب شمرد؛ آن ایام که جهت نشو بدن معین6 است مایهای7 باشد، و روز به روز بنسبت (عشر امثالها) بر آن مایه زیادت شود، الی ما لانهایة له. لاجرم واجب گردد که هرگز هیچ خللی8 بدو راه نیاید. و در احوال نشو و نما چیزهای عجب هست؛ چنان که میبینیم که اگر آهن و سنگ [را] که بغایت صلباند روزگاری دراز استعمال میکنند سوده می شود و زود نقصان در آن ظاهر میگردد، و حیوانات و چهارپایان که در صحراها میگردند هر چند سم ایشان سوده میشود عوض آن به طریق نشو و نما بادید می آید. و اگر تصور کنند که آن ms289 چهارپای9 نمردی هرگز سم او10 بکلی سوده نگشتی و آنچه سوده شدی عوض آن به طریق نشو و نما بادید آمدی11، و به واسطهآ پیری چهارپای و درازی مدت عمر نشو و نمای آن سم که موجب بدل مایتحلل حبودی مفقود نشدی. و همچنین این معنی در تمامت ابدانی که به بدل مایتحلل محتاج »12 است واقع است و مشاهده می رود.

دیگر مجرب است و مشاهده میکنیم که هر چیز که آن سریع الزوال است چون با چیزی دیگر که بطئی الزوال است مختلط میگردد مدتی پایدار میشود، و بطئی الزوال سریع الزوال را نگاه میدارد؛ چنان که تا قوت بطئی الزوال باطل «نگردد سریع الزوال باطل »1 نشود بلکه سریع الزوال به واسطهآ مصاحبت بطئی الزوال شود [و] با بطئی الزوال کشیء واحد گردد. مانند سبزیها و خیار و امثال آن که به یک روز شکل و قوت آن متغیر میگردد2، و چون آن را در سرکه یا در نمک مینهند مادام که قوت سرکه و نمک باقی [است] طعم و قوت آن چیزها متغیر نمی شود و به طول زمان چنان با هم آمیخته می شود که فرق میان ایشان نمیماند3 و کشیء واحد میشوند4. و چون انواع سبزیها که دوام و ثبات آن اندک (زمانی)5 میباشد6 به واسطهآ آن که با چیزی بطئی الزوال که آن نیز زوال پذیر میباشد و به سالی چند معدود باطل و زایل میشود آمیخته میگردد، بطئی الزوال می شود و آن را دوامی و ثباتی بادید میآید؛ پس به طریق اولی که بدن انسانی، که هر چند سریع الزوال است اما بنسبت با سبزیها که گفتیم عظیم بطئی الزوال تواند (بود)7، چون با نفس که چیزی ابدی است و لایزال موجود مختلط شود و نفس خواهد که8 مکافات حقی که بدن را بر وی واجب شده به خوبتر وجهی بکند، به واسطهآ تربیت نفس و اثر قوت او ms290 پایدار ماند. و قوت نفس کامل9 که بر او10 مکافات بدن واجب گشته در این قضیه کم تر از قوت نمک و سرکه11 نتواند بود، خصوص چون نفس را با بدن هم مجاورت به موجب مذکور هست و هم مکافات بدن به حکم (من جاء بالحسنة فله عشر

و چون به اسبابی که ذکر رفت نفس و بدن با هم متصل گردند چگونه تمکن و ثبات و خلود آن متصور نگردد؛ بلکه تصور آن واجب و لازم باشد. و چون تصور خلود و ابدیت واجب باشد هر آینه نفوس کامله را بی المی4 لذات و نعیم جنت ابدی باشد، و نفوس شریره را عذاب و عقاب هم پایدار و ابدی باشد؛ چه، معاینه مشاهده میافتد که اگر در دنیا بدنی مصحاح قوی مزاج میباشد رنج و غضب و تردد در او کمتر اثر میکند و اکثر اوقات در خوشدلی میباشد، و مر کس را که بدن بدین موجب قوی و صحیح میافتد کم تر رنجور میشود و ملالت و تعب و غضب و تغیر در او کم تر بادید میآید و بیشتر اوقات در ناز و نعیم میگذراند؛ چنان که حق تعالی در این5 باب (در حق بهشتیان فرموده که)6 (ان الذین آمنوا وعملوا الصالحات کانت لهم جنات الفردوس نزلا خالدین فیها لایبغون عنها حولا )7، و دیگر8 که (و اصحاب الیمین ما اصحاب الیمین فی سدر مخضود وطلح منضود و ظل ممدود و ماء مسکوب و فاکهة کثیرة لامقطوعة ولاممنوعة )9، و در حق دوزخیان می فرماید: (فاما الذین شقوا ففی النار لهم فیها زفیرو شهیق خالدین فیها ما دامت السموات والارض 10 و دیگر11 که ({واصحاب الشمال ما اصحاب الشمال فی سموم و حمیم وظل من یحموم لابارد ولاکریم)12.

و اگر چه احوال و سبب و غرض مکافات گفته ms291 شد و حاجت به تطویل نیست، لکن جهت آن که تا کاملان خود را فراموش نکنند و نپندارند که آن کمال ایشان حاصل کردهاند مثالی محسوس گفته میشود. و مثال آن آن است13 که ایاز غلام سلطان محمود

شعر4:

تو ایازی پوستین را یاد دارتا نمانی دور از محمود خویش

و چون این طریق شیوهآ محمود بوده5 هر آینه به طریق کمال او بازمیگویند و در کتب نوشتهاند و شنوندگان و خوانندگان نیز از آن فایده مند میشوند. همچنین به موجبی که گفته شد حق تعالی بر همه نفوس واجب کرده که ابدان خود را که بر ایشان حقوق ثابت کردهاند مکافات کنند، و چندان که آنرا در عقبی بینند با آن که دانند که ایشان را بدان هیچ احتیاج نیست عزت آن نگاه می دارند، و آن احوال گذشته نصبالعین ایشان باشد تا دایما شکر گزارند و خود را فراموش نکنند و همواره با خبر باشند و بر شکر و ذکر و تسبیح مداومت نمایند. و هر چند اسباب آن که در بهشت گناه از آدمی صادر نگردد بسیار است و اگر به شرح مشغول شویم به تطویل انجامد، اما یک ms292 سبب از اسباب معظم آن تنبه بر احوال آن تواند بود؛ چه، بر وجهی که گفته شد اگر ایاز پوستین گذشته6آ خود نگاه نداشتی و هر روز بر آن سلام نکردی او را از حال7 اول خود انتباه نبودی و حق نعمت سلطان ندانستی، و از حضرت سلطان به واسطهآ شکری که میکرد و خود را بازمی شناخت انواع نوازش و مکرمتها نیافتی، بلکه اگر خزانهای8 جمع کردی و در آنجا

فرعون و عذاب ابد و ریش مرصع موسی و کلیم الله و چوبی و شب

و چون او خود را شناخت و هر روز خویشتن را در حالت فلاکت اولین در «خیال »2 میآورد، شکر نعمت سلطان میگزارد و در نیکو خدمتی میکوشید. حال نفس نیز همچنین است. اگر نفس از احوال اولین خود که هنوز کمال نیافته بود و به معاونت بدن محتاج بوده3 انتباه نیافتی مستوجب چنین مکرمت و مرحمت نشدی. و از راه حقیقت این معنی از نتایج عدل و تقوی تواند بود و متقیان بدین صفات موصوف باشند، چنان که در قرآن مجید آمده4: (ان المتقین فی جنات و عیون)5 و همچنین آمده6: (کلوا واشربوا هنیا بما کنتم تعملون)7.

اما جواب سؤال آخر8 که اگر معارض گوید که آنچه در باب احوال نفس بعد از مفارقت گفتی مسلم داشتم؛ اما چون حق تعالی چندین هزار سال است تا آسمانها و زمینها آفریده و احوال آن چنان که مشاهده میرود مضبوط و مرتب است و همه چنان که میباید، و نشاید که هیچ کس را بر آن طعنی و اعتراضی رسد؛ چه، همه بر منهاج حق و راستی است و لایق آن آفریده که چندین ادوار نامعدود بر آن گذشته ms293 و تا غایت مناسب و سزاوار آن بوده که موجود باشد؛ اکنون چرا و به چه سبب شاید که این [313] همه باطل و متبدل گردد، خصوص چون این همه آفریده حق و مظهر صفات اواند.

میگوییم که اگرچه این بحثی شریف و مشکل است و هرکس را به گنه و اسرار آن رسیدن بآسانی متعذر باشد، و آن کس را که در آن باب و قوفی و مدخلی باشد مناسب آن

و بدین تقدیر4 مقرر می شود که اکثر (اهل)5 عالم را اعتقاد آن است که این عالم را آخری و زوالی6 خواهد بود. و هر چند در این معنی به موجبی که گفته شد تمامت انبیا7 خصوصا خاتم النبیین - علیه الصلوة و السلام - سخنان بسیار فرمودهاند و آیات قرآن نیز بدان ناطق است، و علما و حکمای متقدم8 و متأخر نیز هر یک در آن بحثی کردهاند و تمامت نیکو و پسندیده باشد، و همه مقوی فرموده9آ قرآن و سخن انبیا - علیهم السلام -، اما آنچه این ضعیف را نیز در خاطر آمده در جواب آن سؤال که در ماقبل ذکر رفت میگوید؛ ان شاء الله پسندیده علمای اولواالالباب باشد و به رضای حق تعالی مقرون گردد. و چون10 تقریر این بحث به مقدمات بسیار محتاج ms295 است تا بعد از آن نتیجه دهد، ابتدا11 بیان مقدمات خواهد کرد:

اول آن که حق تعالی نفوس را برای چه آفریده است و غرض از آن چه بوده و عاقبت و زوال آن و ابطال جهت چه چیز تواند بود.

میگوییم که چون صفات حق تعالی بسیار است؛ از ایجابی مانند حیات و علم و قدرت و ارادت و بقا و سمع و بصر و تکلم، و از سلبی مانند آن که جوهر نیست و عرض نیست و جسم نیست و در زمان نیست و در مکان نیست و ابتدا و انتها ندارد، و لایزال از

و اگرچه باری تعالی از علمی و9 فکری که ما10 تصور کنیم منزه و مقدس است، لکن علم و عمل و آفرینش حقیقی او را باشد و او را سزد؛ و در آن هیچ ترددی (متصور)11 نه، و جمله آن12 مقدورات به اراده حق تعالی ظاهر گردند به موجبی که فرموده: «کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لاعرف». وچون این همه به واسطهآ علم وقدرت و ارادت او آفریده شده و موجود گشته و از صفات او فایض شده هرگز نشاید که تصور کنند که وقتی باشد که فیض او فایض نگردد؛ لکن هیچ فیض در همه وجوه به فیضی دیگر

و اشیای مخلتفه نامحصور که دایما آفریده میشود بعضی آن است که از ابتدای آفرینش تا روز حشر «متبدل و5 متغیر میشود، و بعضی آن است که در روز حشر متغیر میگردد. اما آنچه از ابتدای آفرینش تا روز حشر»6 متغیر میشود آن است که مشناهده میرود در7 اوضاع سماویات و احوال ارضیات که لایزال در تغیر و زوالاند، بعضی پیشتر ms297 و زودتر و بعضی پستر و دیرتر. در اوضاع سماویات مانند سیر ماه و سیر زحل و کواکب ثابته، و در تأثیرات آن مانند طبیعت قمر و آفتاب به هر برجی و مانند شعاع و نور آن8 به هر منزلی حو درجهای و مانند ممازجات ایشان و ممازجات و طبیعت»9 دیگر کواکب علی سبیل الاختلاف. و در احوال ارضیات مانند تبدیل و تبدل هر یک از عناصر به یکدگر مثل بودن آب با خاک و آب با هوا و هوابا آتش، و برخلاف این مثل آتش با هوا و هوا با آب و آب باگل و سنگ. و در ارضیات تغیر احوال بیشتر مشاهده میافتد؛ چه، لایزال اشیاء متنوع متولد می شود و باز متلاشی میگردد، اما به نوعی که گفتیم10 تغییر و تبدل (آن)11 بعضی دیرتر و پستر و بعضی زودتر و پیشتر میشود. از معادن آنچه دیرتر

حاما آنچه در روز قیامت متغیر میگردد آسمان و زمین است، چنان که حق تعالی می فرماید: (یوم تبدل الارض غیر الارض}4. {والسموات مطویات بیمینه)6-5.

اکنون بباید دانست که این احوال مخلوقات که ذکر رفت تمامت کلیات آن نامحصور است و جزویاتی که در تحت هر کلی از آن مندرج است هم نامحصور؛ و کلیات به وسایط اقرب وجزویات به وسایط ابعد آفریده شده، و هر چه اقرب اشرف و هر چه ابعد اخس است. و چون چنین باشد حپس هر چه به و سایط آسمان و زمین که از جمله اصول کلیاتاند موجود گشته باشند و در تحت ایشان بود جزویات ایشان تواند بود، ms298 و کلی و اصل هر چه بدین عالم سفلی تعلق داشته باشد ایشان باشند»7. پس اگر [314]) علم و قدرت و ارادت باری تعالی همان مقدار تصور کنند، و تمامت آنها را محصور دانند در آن که همان مقدار کلیات مذکور است فحسب و قادر بر کلیات مانند آن بل بهتر از آن نباشد، عجز و نقصان به علم و قدرت و ارادت او حواله کرده باشد و آفرینش و قدرت و سایر صفات او را متناهی گمان برده؛ و این8 معنی به اتفاق فرق به موجبی که برهان و دلایل قاطعه بدان ناطق است خلاف واقع و معتقد خلایق است. و قطعا نشاید که عجز و قصور به صفتی از اوصاف او تعالی نعماوه9 حواله رود. و باید که همچنان که تمامت

و بدین دلایل5 و تقریر و مقدمات لازم آمد6 که حق تعالی قادر باشد بر آفریدن کلیات دیگر7 بیرون از این کلیات که در این عالم آفریده و غلطی که بعضی را افتاده و به هر نوع در باب ابتدای عالم و انتهای آن اختلافها کرده8 و تصورات فاسد باطل بسته جهت آن است که حالتی که غیر زمانی باشد تصور نکردهاند. و در آن شک نیست که این قضیه جای حیرت و تردد بسیاران تواند بود؛ چه، مدتهاست تا مدار عالم بر سر آفتاب و روز و شب و این وضع که مشاهد و معاین9 است10 میبینند11 و از گذشتگان اسلاف خویش می شنوند، و بدان ms299 واسطه احوال این عالم بر وجهی دیگر به خلاف این تصور کردن غریب نماید. و نیز هر چه آفریده و پدید آورده اوست و باشد و خواهد بود، حهمچنان باید و خواهد بود»12؛ و نشاید که به خلاف آن باشد. لکن چون عقلابا عقل رجوع کنند به این دلایل13 و براهین که گفته شد مسلم دارند و خود نیز بحقیقت دانند که نشاید که علم و قدرت و ارادت و آفرینش باری تعالی را متناهی تصور کنند و منحصر گردانند به آفریدن چند چیز معدود. و هر چند این چند چیز که در عالم آفریده و ما آن را اشیای معدوده 14 گفتیم کلیات محصور و جزویات کلیات نامحصور است. و هر جزوی «به نسبت با ماتحت خود کلی باشد، و در تحت آن همچنین جزویات»15 بسیار، و همه

و کلیات و جزویات2 عالم نامحصور است و تمامت در تحت اشیای بسیار و مشتمل بر چیزهای بسیارند همه نامعدود و نامحصور3، و عظمت و بسیاری آن زیادت از آن است که هر کس حصر تواند کرد یا ادراک به کنه آن رسد؛ اما به نسبت با علم باری تعالی میگوییم که اشیا معدودند، و آن را در جنب کمال و علم و قدرت او وزنی نمینهیم، و الا کثرت آن تا غایتی است که جز باری تعالی بر حصر4 کمیت آن قادر نباشد؛ چنانچه در قرآن قدیم فرموده که (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربی و لو جئنا بمثله مددا5. و در آیتی دیگر فرموده که6 (و لو أنما فی الارض من شجرة اقلام والبحر یمده من بعده سبعة ابحر مانفدت کلمات الله}7. و اگرچه تفسیر و معانی این آیت8 بغایت بسیار است، و این ضعیف در آن باب رسالهآ علی حده ساخته است9، لکن آنچه ms300 در این موضع10 غرض است11 آن است که حکم آیت اولین جهت12 مقدورات و مخلوقات و متجددات و متولدات زمین فرموده و بر کیفیت و حکایت آن دلالت کند، و حکم آیت دومین جهت اوضاع و تأثیرات آسمان و بعضی احوال زمین فرموده. چنان که معین است که بسیاری احوال زمین و آسمان و کثرت و اختلاف13 اوضاع و حرکات و تولدات و تأثیرات و ممازجات و هر حالی که بدان تعلق دارد آن مقدار باشد که اگر یک بحر (که)14 در آیت اولین15 فرموده با هفت بحر دیگر که در آیت دوم فرموده مداد گردد و آن معانی و حکایات16 را بدان بنویسند سپری شود و سخن منقطع نگردد17 و نفاد نپذیرد18؛ چه، احوال و اختلاف19 اوضاع و حرکات و تولدات آن متناهی20 است، و

و چون حق تعالی به موجبی که تقریر رفت مقدار آفرینش عالم به مقتضی وضع ادوار و بنابر گردش افلاک آفریده و مدت آن به دوام آنها باز بسته، هر آینه چون دوام آنها منقضی شود به حکم آیت (یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب کما بدأنا اول خلق نعیده)1 و آیت (یوم تبدل الارض غیر الارض والسموات و برزوا لله الواحد القهار)2 و آیت (کل شیء هالک الا وجهه) وآیت (اذا السماء انفطرت واذا الکواکب انتثرت)، آسمانها متغیر و متبدل بل ناچیز و معدوم شود. و اگرچه بعضی از حکما5 عالم را قدیم نهادهاند اما غلط ms301 ایشان از آن است که عالم را مطلقا بی زمان تصور نکردهاند و گمان نبرده که بی زمان عالم تواند بود. و چون این تصور نکرده باشند لاشک در غلط افتند و گمان برند که قدیم است؛ «چه6، ذات و صفات باری تعالی به همه مذاهب قدیم است »7، و این معنی به براهین مبرهن گشته؛ و چون قدیم باشد لایزال صفات قدیم او بی فیض نبوده باشند. و چون همواره از صفات او (فیض)8 فایض بوده باشد لاجرم باید که وضعی و عالمی موجود بوده باشد «از فیض صفات او. اما میگوییم که لازم نیست که چنین9 وضع و چنین10 عالم بوده باشد»11؛ چه، شاید که وضع و عالمی دیگر بوده باشد. لکن واجب نیست که هیچ عالمی دیگر بیوضع زمان و شب و روزنتواند بود؛ چه، هر کس که

و حال مخلوقات و احوال که بدین عالم تعلق دارد میبینیم که هیچ یک از آن مخلوقات احوال یکدیگر را که موجود است معلوم نمیتوانند کرد؛ چگونه توان گفت که وضعی که خارج از وضع این عالم افتاده باشد تصور توانند کرد و فکر ایشان بدان رسد؟ و مثال این چنان است که ماهی خود را بر3 خشک و آدمی خود را در زیر آب زنده حتصور نتواند کرد »4؛ و همچنین چهاریای خود را پرنده بر هوا5 و مرغ خود را به چهارپای رونده بر زمین تصور نتواند کرد. «و هیچ آفریده پس پشت خود به چشم سر نتواند دید و تصور6 نتواند کرد »7. و بعضی حیوانات که اکثر بدن ms302 ایشان متحجر است از بدن گوشتین دیگر حیوانات چه خبر داشته باشند؟ پس بدین مثال که آوردیم چون حق تعالی عالم را بدین وضع آفریده و این هیأت داده و بنیاد آن بر گردش آسمان و طلوع و غروب آفتاب و دیگر کواکب نهاده، چگونه توان گفت که مخلوقاتی که در این عالم باشند وضع و کیفیت عالمی دیگر به خلاف این که میبینند تصور توانند8 کرد.

اما هر چند9 بر این وجه است لکن حق تعالی نوع انسان را به خلعت ({و لقد کرمنا بنی آدم»10 مشرف فرموده و آدم را که یکی از کاملان نوع انسان بوده مرتبهای بخشیده که بر ملائکه سجود او واجب گردانیده و او را به تشریف (و علم آدم الاسماء کلها)11 مکرم کرده؛ و12 باید که کاملان ایشان به موجب آیات بینات کلام ربانی از این معنی متنبه گردند

و جماعتی که با وجود این همه دلایل منکر این معنی شوند از طینت آدمی و حال انسان که نوع اشرف است6 غافل توانند بود؛ چه، ما7 مشاهده میکنیم که مردی که عالم و عاقل ms303 و کافی و صاحبذهن باشد چندان حکایات غریب به یک طرفة العین بیندیشد که اگر به واسطهآ زمان حاصل کند [315] به سالها نتواند8 بل به عمرهای بعید که زیادت از صد هزار سال باشد. و آن خاصیت سعی9 نفس ناطقه باشد که از جایی آمده که آنجا زمان و مکان نبوده. و جماعتی که این معانی دریابند و حقیقت آن بدانند در بهشت و نازو نعیم ابد10 مؤبد و مخلد11 مانند.

و بدین تقریر نشاید که قطعا اندیشه کنند که حق12 تعالی پیش از این غیر این عالم عالمی دیگر نیافریده یا بعد از این نیافریند؛ چه، همچنان که عالم و کلیات و جزویات آن را و آنچه فراخور آن بود به حکم ««کنت کنزا مخفیا وراء سرادقات الغیب فاردت ان اعرف فخلقت الخلق لاعرف» »13 جهت اظهار صفات خود آفریده، صفت قدرت او اقتضای آن

و اگر چه ما این معنی ادراک نکردهایم، اما بنابر آن که ما ادراک نکردهایم عجب نباید6 داشت؛ بل عجب از آن باید داشت که ادراک کردهایم؛ چه7، قوت ادراک متفاوت است، و در تفاوت ادراک فرق میان ادراک صاحب هیأت8 و غیر او تصور باید کرد تا تفاوت میان ذهن دراک و غیردراک بادید آید. و با آن که صاحب (هیأت)9 عظیم تیزذهن و بغایت مدرک تواند بود و بعضی سیر افلاک و کواکب و اختلاف آن ادراک کرده، اگر خواهد که قطرات باران یکروزه حصر کند و ذهن او به درک آن رسد نتواند، و از آن عاجز آید؛ فکیف قطرات باران یکساله آن موضع، فکیف یکساله تمامت عالم، فکیف قطرات باران همه ساله تمامت عالم از ابتدای آفرینش جهان تا غایت انقضای آن. و10 چون حصر قطرات باران که چیزی مرئی و معاینه است درنتواند11 یافت، پس چگونه چیزهایی که

پس بدین تقریر که کرده شد (نشاید)4 که چنان تصور کنند که آفرینش حق تعالی همین عالم است که ما در آنیم و بقدر هر کسی را در آن تصرفی و مدخلی هست. به وجه قابل واجب چنان باشد که به غیر از این کلیات و جزویات [کلیات و جزویات] دیگر باشد، و الا همان عجز و نقصان که بکرات ذکر رفت لازم آید؛ و نشاید که قادر را عاجز گویند، و اگر ms305 گویند محال باشد. و به موجبی که گفته شد کلی به نسبت با جزوی ثابتتر باشد، و از روی ثبات شریفتر و تبدل آن دیرتر بود5. و بر همین قیاس هر کلی که بالاتر کلی دیگر باشد از آن ثابتتر و شریفتر تواند بود. و این معنی بس ظاهر و روشن است. و از آن جمله یکی احوال سیر کواکب است، که سیر قمر به نسبت با سیر عطارد که بالای اوست سریع تر است و سیر عطارد بطئی تر؛ و همچنین تمامت کواکب که فروترند سیر ایشان به نسبت با سیر مافوق خویش سریعتر است، تا به فلک البروج میرسد که سیر کواکب آنجا بغایت بطئی میباشد و به مرور زمان6 درمیتوان یافت. و آنچه از آن جمله معلوم شده است و به قوت علم معلوم7 (و مفهوم)8 گشته که سیر و حرکت (هر یک)9 به مقداری معین است. و مقدار احوال و اوضاع و تأثیرات دیگر جزویات و تغیرات و تبدلات آن عظیم بسیار است، و آن منحصر است در چهار قسم: یک قسم آن است که فهم همه کس بدان رسیده و میرسد؛ و قسم دیگر آن که مردم کامل بدان رسیده و ادراک

و همچنین از این معنی معلوم میگردد که تمامت اشیا را مقداری معین هست، و انسان بر بعضی واقف گشته و باقی در علم باری تعالی مقدر است. و به حکم آیت {وان من شیء الا عندنا خزائنه و ما ننزله ms306 الا بقدر معلوم}2، تمامت در علم باری، تعالی کبریاؤه، کاین بوده. و بر مقتضی ({و لکل امة اجل)3، معلوم و محقق می شود که اجل هر یک مقدار زمان اوست، چنان که در رسالهآ اجل از جمله رسایل کتاب مفتاح التفاسیر نوشته ایم و ثبت کرده. و هر چند مقدار بعضی از کلیات کاملان دریافتهاند، اما مقدار زمان کون و وجود این عالم و مدت آن کلیتر از آن است که ادراک انسان به کنه آن تواند رسید، و دانستن مقدار آن بحقیقت جز در خزاین علوم ربانی نتواند بود، که فرموده: (و ان من شیء الا عندنا خزائنه}4. و مقدار آن چنان است که شرح آن حواله به کتابت مداد بحر5 فرموده به موجبی که در ماقبل یاد کرده شد. و از احوال این عالم هیچ چیز کلی تر از وجود مطلق عالم نتواند بود؛ و بدین سبب لاجرم مدت و مقدار آن زیادت از مدت و مقدار چیزهایی6 باشد که در اوست. و هر آینه اول و آخر آن در علم باری تعالی معلوم و مقدر7 باشد؛ بلی این قدر معلوم است که اول این عالم ابتدای آفرینش آسمانها و زمین بوده باشد و آخر آن روز حشر تواند بود، اما مقدار آن به موجبی که آیات بینات در آن باب نازل شده و در ماقبل شرح دادهایم چون بحرها مداد گردد و بدان مقدورات و اوضاع و تأثیرات8 و اختلافات آن بنویسند و وقتی که مداد سپری گردد آن نیز منتهی گردد.9

و اگر معارض گوید که این مقدار که گفتی تمام مبرهن نیست، جواب گوییم که حالیا

و یکی از آن جمله آن است که مثل «و لکل جدید لذة» قضیه مشهور است؛ و چون تمامت مخلوقات مظهر صفات حق است و در ایجاد و خلق هر یک ارادتی دارد، هر آینه آن ارادت همواره موجود باشد و نشاید که زایل شود؛ چه، زوال در صفات حقیقی باری تعالی جایز نشاید داشت. و چون در ایجاد جزویات ارادت متصور است در ایجاد کلیات به طریق اولی که متصور باشد، بل ارادت آن اقوی تواند بود. و چون چنین باشد چندان که کلیات را تغییر و تبدیل زیادت فرماید ارادت بیشتر متصور بود. و تصور نشاید کرد که آنچه ما8 میگوییم که حق تعالی چون چیزی را آفریند او را - تعالی و تقدس - ارادتی بنوعی بادید آید که پیش از آن نبوده باشد؛ چه، حق تعالی را در ازل به خلقت تمامت مخلوقات ارادت بوده باشد و ارادت چنان بود که فلان چیز را فلان وقت مخلوق گرداند. و چون وعدهآ [316] آن دررسد ارادتی که در ازل بوده باشد اقتضای آن کند که آن چیز ms308 را

و مثال این در عالم محسوس بسیار یافته ms309 میشود. چنان که شخصی صاحب طبع مثلا

حو چون امثال این معنی در عالم محسوس در قضایای جزوی بسیار مشاهده میافتد و روا می دارند»4 و مستعبد نیست، اگر حق تعالی که قادر و مرید حقیقی است و مخلوقات تمامت مظهر صفات اواند قدرتی و ارادتی دیگر نماید به نوی، چرا تعجب باید نمود و مستبعد داشت؛ بتخصیص چون این معنی که در انسان است از صفات اوست و بدان واسطه نیز انسان از چیزهای متجدد لذت مییابد. دیگر آن که چون حقه بازی بازی کند هر وقت که از یک نوع بازی غریب فارغ شود از او توقع داشته باشند که بازی دیگر غیر آن کند5 که آن بهتر و عجبتر از بازی اول باشد؛ و اگر نکند یا نتواند او را استاد ندانند؛ و وقتی او را استاد و چابک دست خوانند که انواع بازیهایی که هیچ یک به دیگری نماند تواند کرد، و الا او ms310 را در آن علم قادر ندانند و کامل نشناسند. و چون در امثال چنین قضایای مختصر توقع تجدید صنعت میدارند، چرا از تجدید خلقت خلق که صنع حق6 است استبعاد مینمایند و تعجب میکنند.

دیگر آن که استادانی که در صنعت کاملاند میبینیم که آلت ساختهآ کهنه شده را می شکنند و آلتی دیگر از نو میسازند که به همه وجوه غیر آن و بهتر از آن میباشد، و

دیگر آن که میبینیم که چهارفصل سال بهار و پاییز و تابستان و زمستان متناقض و مخالف یکدیگرند، و در هر فصلی طبیعت هوا به نوعی دیگر میشود، و میشاید و مستبعد نمی دارند.

و چون این امثله که تقریر کرده شد تمامت محسوس و معین است و به رأی العین مشاهده میافتد و جایز میدارند و تعجب نمینمایند، چگونه شاید که منکر آن شوند که صانع مطلق و قادر بحق پیش از این عالمی آفریده باشد یا بعد از این بیافریند، و چرا توقع تجدید عالم به نوعی دیگر از قدرت او ندارند و بدین یک وضع منحصر گردانند و گویند که این عالم و مافیها نشاید که متغیر و متبدل شود و عالمی غیر این عالم آفریده شود؛ خصوص چون بدین وجه خللی در آن متصور نیست، بلکه همه موجب فایده است، و اگر چه غیر این عالم باشد. جهت آن که نشاید که کامل چیزی نیکو باطل گرداند و ms311 یکی دیگر به عوض آن بسازد «که کمتر از آن باشد؛ بلکه باید که هر چه به عوض آن بسازد »1 البته خوشتر و نیکوتر از آن باشد؛ چه، صانع بی چون البته باید که هر چه آفریند به عوض یکی که اول آفریده باشد بهتر باشد، نه از آن روی که آنچه اول آفریده باشد نیکو نباشد یا آن وقت قادر نباشد بر آفریدن مثل آن، اما حکمت اقتضای آن کند که چون یکی را باطل کنند و به عوض آن یکی دیگر سازند البته آنچه در آخر سازند بهتر باشد. و نیز به قسمت عقلی آفرینش در نوبت دوم یا آن باشد که بهتر از اول باشد یا آن که کم تر یا آن که مساوی. اگر کم تر از آن باشد نشان ضعف در قدرت باشد، و اگر مساوی اول باشد و همچنان بؤد که بود پس هیچ فایده در آفریدن دوم و باطل کردن اول تصور

و بدین تقسیم که کرده شد البته باید که آفرینش دوم بهتر از آفرینش اول باشد، خصوص چون گفتیم که انسان را جهت کمال آفریده و در دنیا خلایق را توفیق آن که به کمال رسند بخشیده، و چندین مزارران)1 هزار2 «که حصر آن در وهم نیاید مردم »3 کامل برخاستهاند و درگذشته، و بدان واسطه لازم باشد که در عالمی که از نو آفریند کاملان بیش تر باشند. و مصدق این معنی [که] آنچه از پستر آفریده شود بهتر از آن باشد که در اول، از قرآن مجید این آیت است که بشارت می دهد مؤمنان را با آن که در بهشت جاودانه خواهند بود در ناز و نعیم، و نعمتهای آنجا مشابه نعمتهای این جهان باشد، لکن بر سبیل دوام و خلود. و هی قوله تعالی: (و بشر الذین آمنوا وعملوا ms312 الصالحات ان لهم جنات تجری من تحتها الانهار کلما رزقوا منها من ثمرة رزقا قالوا هذا الذی رزقنا من قبل و اتوا به متشابها و لهم فیها ازواج مطهرة وهم فیها خالدون)4.

و به غیر از این دلایل که گفته شد و امثالی که ذکر رفت عادت و رسم دنیا نیز همه بر آن وجه است که چون خانهای خراب کنند و عوض آن سازند عوض5 بهتر از آن6 (خانهٔ‌)7 اولین باشد، و الا خانه را خراب نکنند.

و این معنی تا غایتی رسیده که پیش از این چون مزاج خلایق به زیان آمده بود حق تعالی انبیا را فرمود تا تمامت را میکشتند و کششهای عظیم میکردند و بدان واسطه اصلاح می پذیرفت. و چون تمامت صادرات و واردات و مخلوقات مظهر صفات حقاند8 هر یک9 به و جهی دیگر، آن کس که دیده بصیرت و معرفت حقیقی داشته باشد داند که هر یک در عوض کدام چیز آفریده و چگونه است.

اکنون بدین دلایل و براهین عقلی و نقلی که گفتیم ثابت گشت و روشن شد که هر کس

و همچنین هم5 از این تقریر و بیان ثابت و محقق شد که نفس مجرد را بعد از مفارقت6 و پیش از آن که وعدهآ قیامت دررسد و به تقدیر ms313 ربانی به بدن اولین خود7 تعلق گیرد به استقلال خود بی واسطهآ معاونت بدن کمالی حاصل میشود و عروجی میکند. و بعد از آن چون قیامت دررسد به حکم ایزدی به بدن اولین خود8 تعلق گیرد و باز به همان کالبد پیوندد؛ و چون به بدن پیوسته باشد هر دو را با هم خلود و پایداری خواهد بود؛ و بدان واسطه بدن را نیز کمالی از صحبت نفس حاصل و مهیا خواهد شد و آن کمال خلود و پایداری اوست، و خلود ابدان با نفس به هم واجب و لازم است، مؤمنان را9 در بهشت و جنات عدن و کافران را در دوزخ و زقوم. چنان که آیات بدان نازل10 است؛ در حق مؤمنان بدین وجه (ان الذین امنوا وعملوا الصالحات کانت لهم جنات الفردوس نزلا خالدین فیها لایبغون عنها حولا)11؛ و در حق کافران بدین وجه (ان الذین کفروا بایاتنا سوف نصلیهم نارا کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب ان الله کان عزیزا حکیما)12

و اگر معارضی سؤال کند که چون تو میگویی که بدن را به واسطهآ نفس کمالی حاصل خواهد شد، و کمال او آن است که با نفس به هم مخلد ماند؛ و این معنی در حق مؤمنان تنها1 نتوان گفت؛ چه، اگر این مسأله را مسلم دارند که نفس به بدن تعلق گیرد البته تمامت نفوس به بدن تعلق گیرد نه آن که بعضی تعلق گیرد و بعضی نه. و چون چنین باشد نفوس کافران چون به بدن تعلق گیرد بدن2 با نفس به هم جاودان در درکات دوزخ بماند؛ و چون بدن انسان در درکات دوزخ جاودان بماند بدن را از نفس کمالی حاصل نشده3 باشد، و از آن خلود جز خسران او را فایده نبود.

جواب گوییم که بنیاد سخن ما در اول بر آن معنی بوده که مکافات در طبیعت واجب است؛ و چون نفس را به واسطهآ ms314 بدن کمالی حاصل شده باشد او را با خود مخلد گرداند حتا در جنات4 نعیم با وی مشارک باشد5. و هر وقت که نفس بدن را به واسطهآ مکافات با خود مخلد گرداند »6، هر آینه نفسی را که به واسطهآ بدن ضلالت و گمراهی حاصل شده باشد و سبب مصاحبت چند روزه او را گرفتار عذاب الیم گردانیده از راه مکافات واجب گردد که بدن خویش را با خود مخلد گرداند تا چنانچه او به و اسطهآ وی در عذاب گرفتار شده او را نیز ابداگرفتار گرداند، و چنانچه در روز ضلالت و گمراهی7 با هم بودند هنگام عذاب و عقوبت نیز با هم باشند. این است آنچه در جواب سؤالات که بر سبیل معارضه ایراد کنند توان گفت. ان شاء الله پسندیدهآ علما و حکما افتد و به رضای ریانی مقرون شود. و الحمد لله الذی لایخلف وعده؛ والصلوة علی من لانبی بعده1.

فی رابع عشرین من شهر الحرام ذی القعدة سنة ثمان و سبعمائة؛ و سلم.

مفتاح التفاسير

مفتاح التفاسير

نبذة عن الكتاب

الفهرس