یاللل

دیرخاز دای تدوین دانشامه تارنخ پزٹگی یران واسلام

طرح احمای مپراث پنزسکی ایران واسلام اعضای بیت علمی حامی وناظر: دکترجلال جلال تگوبی

مشاوران علمی دگسر محمدهدی اصفهانی دکشراحان مقدس

دسران علمی مجموعه دکتر پوسعن ککت لاور. دکتر عود غلایه *مه*

اشهد أن لا اله الا الله وحده لا شریک له؛ هر ستایش مر خداوندی را که بار یکترین حکمت اوست خلقت انسان و عام ترین نعمت اوست در پیدایش آن از فرط احسان و شاهد کمال قدرت اوست طبایع ارکان و گواه جمال دقایق اوست احوال امزجه ابدان منشی ارواح و مفیض قوی است بر اعضا براهای عصب و ورید و شریان و دبیر اعضا و استخوان است به اخلاط برای تکمیل وجود ناقص حیوان، پس پاکی است آن خدای را که گلاند در آن کل لسان و محال است در آن مجال امکان بیان،

شعر شکر فیض تو چمن چون کند ای ابر بهار!

که اگر خار و اگر گل، همه پروردهآ توست لهذا قیام مینمایم و سجده می کنم از حرکت انبساطی و انقباضی حکیمی را که صانع بی شبیه و بی چون است. مناجات به درگاه قاضی الحاجات واسع العطیات غافر الذنب والسیآت ی نقش نگار نامهآ کن پاک از دل من سواد شک کن دل را به هوس مخواه غمناک این لوح زصرف سهو گن پاک از بس که زمانه رخنه کرده است دل نیست، کتاب کرم خورده است

حق است که مظهر حق آمد دل کعبهآ فیض مطلق آمدحق است ک

کعبهآ جاودان وصالت وی قبلهآ راستان جمالت

قبلهنمای کجنگاهانوی زنگزدای روسیاهان من در گذر و تو را مقام است من در سفر و تو را قیام است بگذر که به طاعتیم قاصر قصر آمده فرض بر ms01 مسافر از من که ضعیف و ناتوانتر وز تو که رحیم مهربانتر غم آه مرا به کار برده است این تیغ تمام زنگ خورده است در گریه نمک، در آه اثر نیست از درد منت مگر خبر نیست فم مونس من مدام بادا ور نیست غمت، حرام بادا زخم کهن مرا رفو سازیعنی که بدوز دیدهآ آز زاهد به نماز طالب حور عابد به هوایی خلد مسرور اینها همه هست سر به سر هیچخواهم ز تو بس تو را دگر هیچ نقش در توست بر جبینم زآن هست جهان ته نگینم وخاک در تو تاج من بس وز ملک فهم خراج من بس از بادهآ عشق در خمارمبگذر کز ادب گذشت کارم هم قصر ورع ز پا درآمد هم دلق ریا ز سر برآمد مستم که تو میدهی شرابم سوزم که تو میگنی کبابم سراییدن غزلی در سیاه مستی جمال محبت آنان که بیخودی ز شراب آرزو کنند ترسم بدین بهانه تو را جستجو کنند رزوی نیاز هر دو جهان سوی تو کنند آری به یک محیط رجوع این دو جو کنند هر خانه را ز رخنه بود چشم پرتوی ظلم است چاک سینهآ ما گر رفو کنند

بیت ای غنچه عروس باغ در پردهآ توست کای باد صبا کاین همه آوردهآ توست به این سبب درود میخوانم و تحیت میفرستم بر ذات مجمع ارکان و معتدل حقیقی که مثلش غیر مظنون وموزون است. تحیت بر بارگاه مفخر موجودات مربی ارواح متمم اشباح غرض آداب بر سبیل خطاب

ای آمدن تو از ره دور جانبخش جهانیان مهجور

شد چشم زمانه باز روشن باز آمده جان رفته در تن

یکره گذری به این دل چاک ای رانده ز خاک تا به افلاک

یک نفخه از آن به کار من هم کآوردی از آن ریاض خرم

جان خاک رهت مدام خواهم صد جان دگر به وام خواهم

خلقی ز جدایی تو مخمور تو از می وصل گشته مسرور

بیت

جانم چه فدا به اهل بیتت بل خادم ودوست هرکه بودت پس از این مکنی به طالب سعادت، مسمی به محمد سعید بخت پسر مولوی میر عبد العزیز کشمری قادری الحنفی، گوش سامعین را از دراری بیان صدق ترجمان می آراید و هوش متوجهین را از سیاحت فیافی اوان خیر اقران میرباید. امشب که ترجمهآ قانونچهآ محمد بن الچغمنی به استدعای بعض شاگران رشید و طالبان حمید تمام کردم و برای فارسی خوانان بسمله طب نمودم و نظر به کمال جامعیت این ترجمه را به «مستحضر الطبیب ومستبشر اللبیب» موسوم ساختم وماده تاریخش از حسن اتفاق، «قانون چغمنه» یافتم، حالا سبحهآ اوقات خود را یک یک شمرم و درهای روزانهآ خود در سلک تحریر کشم، تا اگر برافتدی افتد و صاحبنظری نظر فرماید بر من و خاندان من به عین عنایت ببخشاید و از مردمی نگذرد، خدا میداند و آمینم میشنود. مختصری از سوانح عمری خود مینویسم بی سر که حینی بشنوند و همچشمان و اقران خود را به این تکلف خانهآ جدید لذیذ میخوانم، اعراض نفرده مسرور شوند. تولدم در سنهآ یکهزار و دوصد و هشتاد و یک یوم حج بوده، اللهم ارزقنا ms04 حجا مقبولا و زیارت النبی المحبوب مطلوبا مرة بعد مرةآ الی آخر سنی.

الهی نجنی من کل ضیق بجاه المصطفی مولی الجمیع

وهب لی فی مدینهآ قرار بایمان و دفن فی البقیع از شش سالگی تا شانزده، گاهی بی شغلی از سبق هرروزه و مسودات روزمره

کریما! کارسازا! دیگر اساتذه و پیران صحبت و شفیقان ابوالوقت را که تا ... قید حیات خودها موجود باشند، فلاح دارین نصیب ایشان گردانادا و به رضای خود داشته، به مقاصد دارین برسانادا و دلهای مبارک حضراتشان را از جویای سعادت خوشوقت کن که همهها از رغبت دلی عاصی را سبق دادهاند و از تنبیهات لابدی و فواید سرمدی علمی فیضاب کرده و اوقات عزیز را بر آن صرف فرموده.

قطعه چو من بخیر کنم یاد کاملان، دارمامید آنکه مرا هم بخیر یاد کنند چو شاد می کنم ارواح دیگران، شاید کسان رسند و مرا نیز روح شاد کنند التماس از سیاحین ادابین ابازین قیافی علوم حکمت و بوادی او و از عوامین غواصین سیاحین غدران او و انهار او و بحار او آنکه این نشاط انگیز آخرین را قبل از مفرح القلوب تعلیم فرمایند و پیشتر ترجمهآ قانونچه تلقین نموده شرح را که درجهآ آخر وارد تفهیم نمایند و اگر جای سهوی یابند و یا ترتیبی نامرغوب فهمند، بر اول امید اصلاح اظهر وثانی هو من شأن خالق القوی والقدر ولا حلاج له فی ایادی البشر. بپوش گر به خطایی رسی و طعنه مزن که هیچ ms06 نفس بشر خالی از خطا نبود که در بحر لؤلؤ صدف نیز هست درختی بلند است و در باغ پست قبا گر حریرست و گر پرنیان به ناچار حشوش بود در میان

هر ستایش مر خداوندی راست که پرورد گار آفریدگان است و درود و سلام بر بهترین خلق او که محمد است و بر پیران او همه. مقدمه

سپس این موجزی است مشتمل بر خلاصه که واجب است یاد کردن آن از صناعات طب انتخاب نمودم او را از کتب اولین و ترتیب دادم او را به ده مقاله.

و آن اجسامیاند بسیط که اجزایی اولیهاند خاص بدن انسان و غیر آن را به طوری که ممکن نیست منقسم شدن آنها به طرف اجسام مختلفه الصور والطبایع و آن. [ارکان] چهاراند: آتش

حار یابس است. باد

حار رطب است. آب

بارد رطب است. خاک

بارد یابس است. بیان امزجه

پس می گوییم به درستی که ارکان هرگاه خرد و ریزه ریزه میشوند و مس می کنند با یکدیگر اثر می کند بعضی او در بعضی به قوتهای متضادهآ خودها و بشکند هریکی از آن صورت وحدت و کیفیت دیگری را، پس هرگاه که منتهی شود تأثیر

و آن مزاجی است که حاصل میشود انسان را خاصهآ ورای تمامی موجودات. وجه ثانی، معتدل نوعی است قیاس به داخل نوع خود و آن مزاجی است که حاصل شود اعدل شخصی را از اشخاص نوع انسان. وجه ثالث، معتدل صنفی است قیاسا به جایی که او خارج است از صنف او

و آن مزاجی است که حاصل میشود خاص باشند گان کدامین اقلیمی را از اقالیم. وجه رابع، معتدل صنفی است نظر به داخل خود

و آن مرکب است از صفراء سوخته و مرهآ الصفراء و تولید آن اکثر در معده باشد. صفرای زنجاریه

و این گرم ترین اجناس صفراست و طبع این قریب به زهر است؛ و لیکن بلغم طبعی

پس این خونی است ناقص و صلاحیت آن دارد که عن قریب گردد خون عمده؛ و لیکن غیر طبعی

پس اصناف واقسام او پنج است: یکی، حلو

و آن آن است که در آمیزد درو قدری از خون. دوم، مالح

و آن آن است که مختلط شود باو مره محترقه و این گرم ترین از اصناف بلغم است. سیم، حامض

و آن بلغمی است به درستی که در آن عمل و اثر کرده است اندکی حرارت ضعیفه. چهارم، اعفص

و آن آن است که غالب میشود بر آن جوهر خاکی و این کثیف ترین از اجناس بلغم است. پنجم، تفه

و آن، آن است که هیچ ذایقه ندارد و غلبه می کند بر آن جوهر آبی و این سردترین از اقسام بلغم است؛ ولییکن

و سببب مادی آن اغذیه و اشربهآ جیدهآ معتدله است،

و سبب صوری آن نضج کامل کافی است، و سبب غایی آن تغذیهآ بدن است و بدل ما یتحلل گردیدن و گرمی به وی بخشیدن و آن را ترطیب دادن،

و سبب فاعلی صفرای طبعی حرارت معتدله است، و لیکن غیر طبعی از آن پس حرارتش شدیدتر است، و سبب مادی آن غذایی لطیف گرم و شیرین و چرب و عاد است،

پس آن اعضاییاند که روان و جاری می گردد به طرف او قوت از اعضایی که رییسهاند مانند گرده و معده و ریه و طحال، و لیکن اعضایی که نیستند خادمه و نه مروسه، [اعضایی که نه خادمهاند و نه رییسه]

و آن اعضاییاند که اختصاص است به قوت غریزیه مر آنها را و روان نمیشود جانب اعضایی رییسه قوای آخر، مثل استخوان و غضاریف ms12 و بخش مییابند اعضا بتامها به طرف مفرده. [مفرده]

و این آن است که اگر گرفته شود جزوی محسوس از این باشد آن جزو مشارک با کل در اسم و حد و جانب مرکبه. [مرکبه]

و این نیست چنون و مسمیاند به اعضای آلیه.

دوم، حیوانیه و آن در قلب است، سوم، نفسانیه و آن در دماغ است، ولیکن قوهآ طبعیه

منقسم میشود طرف دو قسم مخدومه و خادمه؛ و لیکن مخدومه پس منقسم میشود جانبی که تصرف می کند در غذا برای بقای شخص غاذیه و نامیه است و به سوی آنکه تصرف می کند در اعضا برای باقی داشتن نوع و آن مولده و مصوره است؛ ولیکن [اقسام مخدومهای که تصرف می کنند در غذا برای بقای شخص] غاذیه

پس آن، آن است که مستحیل کند و شبیه گرداند به عضو غذا را تا که نیابت کند و قایم مقام گردد به آنچه تحلیل شده است از بدن، و لیکن نامیه پس وی آن است که زیادتی کند در اقطار ثلاثهآ جسم بر تناسب طبعی تا که برسد بر کمال نشو و نما، ولیکن [اقسام مخدومهای که تصرف می کنند در غذا برای بقای نوع] مولده

پس آن هم دو قسم است: قسمی است که حاصل میشود از آن منی در ذکور و اناث؛ و قسم دیگر است که جدا میسازد قوتی را آنچه در منی است، پس می آمیزد

پس همین جاذبه و ماسکه و هاضمه و دافعه است خاص گرانی را، و لیکن حیوانیه

و وی، آن است که گشاده و منبسط میسازد قلب و شرایین را و میبندد آن ms13 را برای ترویح و بر آوردن ابخرهآ دخانیه بند شدهاند و به ایست و حرکت خوف غضب، نفسانیه

پس منقسم میشود به طرف مدرکه و محرکه، و لیکن مدرکه

پس منقسم میشود حواسی که آن در ظاهر و خارج دماغاند و به سویی که آن در باطن و داخل دماغاند؛ و آنچه در ظاهر است پس آن سمع و بصر و شم و ذایقه و لمس، و هرآنچه در باطن است، پس آن حس مشترک و خیال و متصرفه و وهم و حافظه است، ولیکن

پس آن، آن است که نگاه میدارد چیزی را که قبول کرده است آن را حس مشترک از صور محسوسه بعد غیبوبیت و محل آن آخر بطن مقدم است از دماغ، و لیکن متصرفه

پس وی، آن است که تصرف کند در محسوس و معانی آنکه جزئیهاند بالترکیب و التفصیل، چنانچه انسان خیال می کند که دو سر دارم به درستی که مرکب شدهاند دو سر بر جسم یا چنان خیال کند آدمی که سر ندارم به درستی که جدا شده است سر من و جای آن اول بطن اوسط است از دماغ، و لیکن وهم

پس قوتی است که میباید به آن انسان معانی جزئی که متعلق به محسوسات است از موافقت و مخالفت و عداوت و صداقت، و جایی که آن آخر بطن اوسط است از دماغ، ولیکن حافظه

پس این حفاظت می کند خاص معانی مدر که وهم را و مقام آن بطن آخر است از دماغ، و لیکن محرکه

پس تقسیم می یابد طرف باعثه و فاعله، ولیکن

و آن افعال صادره است از قوی و ارواح و اسنان و الوان و سخنه و جدایی است در میان مرد و زن، پس منقسم میشود افعال طرف مفرد و مرکب، ولیکن افعال مفرد

پس آن، آن است که تمام میشود به یک قوت، مانند جذب و امساک و هضم و دفع، ولیکن افعال مرکب

پس آن، آن است که تمام میشود بدو قوت، باز عروج می کند برای نفوذ غذا، پس به درستی که آن تمام میشوند بدو قوتی که جاذبه و دافعه است، و لیکن ارواح

پس آن اجسامیاند لطیف پیدا میشوند از بخار اخلاط و به پاکیزگی آنها و منقسم میشوند طرف طبعیه، [طبعیه]

و آن آن است که نفوذ می کند از جگر طرف عروق غیر جهنده جانب تمام بدن و طرف حیوانیه، [حیوانیه]

و آن، آن است که نفود می کند در عروق جهنده جانب تمام بدن و طرف نفسانیه، [نفسانیه]

و آن، آن است که نفوذ کند از دماغ در عصب تا نهایت اعضا، و لیکن

که آن را سن حداثت نیز گویند و آن چیزی است که همیشگی کند در آن نمو و انتهای آن قریب به سی سال است و غلبه می کند حرارت و رطوبت در این سن، دوم، سن وقوف

که آن را سن شباب نیز گویند و آن تمام کنندهآ نمواست بی ظهور نقصان در آن و انتهای آن قریب به سی و پنج سال است و غلبه می کند حرارت و یبوست در این سن، سوم، سن انحطاط

و آن سن کهولت است با وجود بقای قوت و آن، آن است که ظاهر شود در آن نقصان، مگر اینکه قوت تا حال ضعیف نشده باشد و این قریب شصت سال است و غلبه می کند برودت و یبوست در این سن،

پس آن حالت جسم است در فربهی و لاغری، پس فربهی

اگر از چربی است، باشد آن از برودت و رطوبت، و اگر باشد لحمی، پس آن از حرارت و رطوبت است، و لاغری

اگر باشد با سمرت یعنی گندم گونی، پس آن از حرارت و یبوست است؛ و اگر باشد، مع سفیدی، پس آن از برودت و یبوست است، لیکن جدایی در میان مرد و زن، پس مرد گرم تر و خشکتر و زن سردتر و رطبتر است.

یعنی کاسهآ سر، پس آن مرکب است از هفت استخوان، لیکن چهار مانند دیواریاند و یک مانند قاعده است، یعنی سطح سفلی است، و باقی دو که مرکب است از آن قحف یعنی پوشش سر، که سقف بر دیوار است، و بعضی از آن مشبک شدهاند، یکدیگر بدوزد که می گویند آن را شئون و این کل استخوان مسمیاند به قبایل الرأس، ولیکن پس فک اعلی

مرکب است از چهارده استخوان، و فک اسفل

مرکب است به دو استخوان، دندان

سی و دواند؛ و لیکن هر دو دست

پس هریک از آن مرکب است از شانه و بازو و بند دست و یافته شده است از دو استخوانی که چسبیدهاند با یکدیگر در طول گفته میشوند زند اعلی و زند اسفل

و پشت دست یعنی قبضه و رسغ مؤلف است از هشت استخوان و اندرون کف

پس مرکب است از هفت استخوان که آن فقار گردناند؛ لیکن چنبر گردن که در هندی هنسلی گویند، پس آن مرکب است از دو استخوان، لیکن صدر، پس آن مرکب است از هفت استخوان که آن استخوان قص است، و لیکن پشت آن مرکب است از هفده فقره و بیست و چهار ضلع؛ و لیکن عجز پس مرکب است از سه فقرات و ms16 آمیختهاند بآن دو استخوان و می گویند آن را استخوان عانه؛ و لیکن عصعص یعنی استخوان نشستگاه پس مرکب است از سه فقرات؛ و لیکن هر دو پا پس هریک از آن مرکب است از ران وپیش پا یعنی ساق و قدم؛ و لیکن ران، پس بلندترین استخوان بدن است و پیش پا مرکب است از دو استخوان که با یکدیگر پیوستهاند در طول مسمیاند به قصبتین صغرا و کبری؛ و قدم مرکب است از شتالنگ و پاشنه و ذورقی و نردی؛ و چهار استخوان است خاص برای کف پا و پنج است مر استخوان پشت پا و پنج انگشتان که مرکب است از چهارده استخوان، پس همین است کل استخوان بدن انسان و منفعت آن استواری قصر و عمارت جسم و حفاظت آن است.

پس جسمی است نرم استخوانی و سخت تر از تمامی اعضا، لیکن پیدا شده برای اینکه آسان شود به سبب آن پیوستن استخوان به اعضای نرم؛ و لیکن اعصاب

پس آن اجسامی است سفید نرم در گردانیدن و پیچیدن و سخت در گسستن پیدا شده تا که تمام کند برای اعضا حس و حرکت و منقسم میشود جانبی که روییده است از دماغ

و آن هفت جفت است و میشود به آن حس حواس خمسه و حرکت بعض اعضا و طرفی که میرویند از نخاع

یعنی حرام مغز و آن سی و یک جفت است و یکی ندارد زوج و به آن میشود حرکت اعضایی که سوای گردن است؛ و لیکن اوتار

پس آن جسمیاند که میرویند از اطراف بعض عضله مشابهاند به عصب در رنگ، پس ملاقی میشوند اعضای متحر که را پس [گاهی] سست می کند و منبسط میسازد و آن را؛ ولیکن رباطات

پس آن اجسامیاند شبیه به عصب، می آیند از استخوان جانب گوشت و می چسبد در میان دو طرف استخوان مفاصل و در میان بعض؛ ولیکن

که مسمی به شراییناند. پس آن اجسامیاند عصبی دو تو که برمی آیند از قلب و مجوفاند و نیست خاص آنها را حس و حرکت در ذات خود و در کاواک آنها روح کثیر و خون قلیل است؛ و منفعت آن این است که برساند اعضا را قوت حیاتی که برمیدارد از قلب؛ لیکن رگهای غیر جهنده که مسمی به اوردهاند، پس آن اجسام عصبانیه غیر مضاعفاند می رویند از جگر مجوفهاند و نیست خاص آنها را حسی و حرکتی مطلقا و درینها روح قلیل و خون کثیر است و منفعت آن اینکه می نوشانند اعضا را خونی که برداشتهاند از جگر؛ و لیکن پیهه پس آن جسمی است سپید در غایت نرمی از ماییت دم و دهنیت آن و می آورد و منعقد میسازد و برابر دو منفعت آن این است که تر دارد اعضا را که همسایه اویند و نگه دارد؛ ولیکن گوشت پس پیدا می شود از متانت خون و گره می زند گوشت را حرارت و یبوست و نفع

پس بعضی از آن، آن است که زینت میدهد جسد را و آن موی سر است و بعضی از آن، آن است که زینت می دهد خاص بعضی مردم را غیر بعضی ms18 مثل ریش و بعضی از آن پس آن است که در آن منفعت و زینت هر دو است، مانند مژگان و ابرو، و بعضی از آن چیزی است که صرف در آن منفعت است نه زینت، مانند موی تمام بدن و به درستی که پاک میشود از آن بدن از فضول، و لیکن ناخن پس آن جوهری است عصبی و فایدهآ آن اینکه دارد استوار سرهای انگشتان را و یاری میدهد آن را بر تناول اجسام صغیره و امساک.

طبقهآ رابع، عنکبوتیه است و آن پردهای است شبیه به تنیدهآ عنکبوت و آن بعد رطوبت بیضیه است، و بعد این پرده رطوبت جلیدیه است و آن رطوبتی است شفاف مشابه برف، و بعد این رطوبت زجاجیه است و آن شبیه ms19 به آبگینهآ گداخته است. طبقهآ خامس، شبکیه و آن مشابه دام است و آن پس زجاجیه است.

طبقهآ سابع، صلبیه است واین بعد مشیمیه است نزدیک به استخوان چشم؛ ولیکن گوش پس آن مرگب است از گوشت خالص و غضروف و عصبی که رخس دارد و منفعت آن قبول آواز و فراهم کردن آن تا که داخل شود در سوراخ گوش؛ لیکن بینی

پس آن مرکب از گوشت و غضروف و اعصاب و عروق است و منفعت آن زینت وجه و دریافتن بوها است؛ ولیکن لبان پس هریک از آن مرکب است از گوشت قلیل و اعصاب و عضلات و رگها و منفعت آن زینت وجه وبند کردن دهان و حفاظت آن، ولیکن زبان پس آن مرکب است از گوشت و عروق و رگهای جهنده و عصب حساسه و غشایی که متصل است به غشای مری و منفعت آن گردانیدن طعام است و اعانت بر بلع، ولیکن مری

یعنی مجرای طعام، پس مرکب است از لحم و عصب و فایدهآ آن نفوذ غذا و شراب است؛ ولیکن

پس آن جسمی است کروی شکل مرکب از گوشت و عصب و آورده و شرایین منقسم میشود و طرف سه اجزاء: مری، فم معده، قعر معده؛ لیکن هری

پس به درستی که او شروع می کند از اقصای حلق، جانبی که نزدیک است به نهایت استخوان سینه، ولیکن فم معده

یعنی دهن، پس این استخوان قص است و برهنه است از گوشت، ولیکن قعر معده پس در آن گوشت است و مقام آن بالای ناف است و فایدهآ آن هضم غذا است، ولیکن امعا

پس آن اجسام عصبانیه دوتوآند ذی حس و حرکت مرگب از عصب و شحم و آورده و شرایین و آن ششاند به حساب: یکی اثنا عشری، دویم صایم، سیوم دقیق، چهارم اعور، پنجم قولون، ششم مستقیم، و این متصل است به دبر و منفعت آن دفع گرانی طعام است.

پس آن مرکب است از جسم عصبانی دو تو از رگهای غیر جهنده و شریانات و مقام آن در میان عانه و دبر است و منفعت آن جمع کردن و بر آوردن شاشه است، ولیکن انثیین

پس هریک از آن مرکب از گوشت سفید چرب و از عروق شریانات و منفعت آن انضاج منی است، ولیکن قضیب

یعنی ذکر، پس آن جسمی است مرکب از گوشت اندک و عصب و عروق و شریانات بسیار و او را حس کثیر است و منافع آن ظاهر است، ولیکن رحم پس آن جسمی است عصبانی و جای آن ما بین مثانه و معای مستقیم و ناف است و آن را گردن بزرگ و دراز است که می رسد ms22 تا فرج و در بیخ آن دو خصیه است و فایدهآ او قبول حمل وبار است.

حالتی است مر بدن را خارج از مجرای طبعی و به سبب آن لاحق میشود ضرر بلاواسطه و اضرار فعل سه است: تغیر و نقصان و بطلان؛ و مرض منقسم میشود جانب مفرد و مرکب. پس [اقسام مرض] مفرد

سه قسم است: سوء مزاج و مرض ترکیب و تفرق الاتصال، لیکن سوء مزاج

پس منقسم میشود طرف مادی و ساذج؛ و لیکن مادی

پس آن، آن است که حاصل شود به سبب خلطی که برای آن خلط کیفیتی باشد. پس متکیف کند تن را به آن کیفیت مانند غلبهآ حرارت که باعث وجود صفرا باشد؛ ولیکن

یعنی بیماده و آن، آن است که نباشد چنین، مانند سردی برف زده و گرمی مدقوق، لیکن مرض ترکیب

و وی بخش میشود جانب مرض خلقت و مرض مقدار و مرض عدد و مرض وضع، لیکن مرض خلقت

پس یا آن مرض شکل است، مانند کج شدن راست یا راستی کج یا مرض مجاری یا مرض تجاویف یعنی اوعیه، به این طور که گشاده گردد یا تنگ شود یا مسدود شود و یا مرض صفایح به این طریق که خشن گردد یا صاف شود. مرض مقدار

پس آن، آن است که بزرگ شود عضو از آنچه که لایق است یا خورد گردد؛ لیکن مرض عدد

پس او اینکه یا زیاده شود زیاده شدنی که طبعی است، مانند انگشت زایده یا خارج از طبعیت، مانند ثآلیل یا ناقص شود ناقص شدنی طبعی یا نقصان عارضی؛ لیکن مرض وضع

پس مانند فساد وضع است به سبب نزدیکی عضو یا به باعث بعد او عضو دیگر را، نه به طوری که سزاوار است؛ لیکن تفرق اتصال

پس [گاه] باشد در اعضای مفرده، مانند شکستن استخوان، اگاه] باشد در اعضای

پس آن مرضی ms23 است که حاصل میشود از جمله اینها امراض های دیگر مانند اورام و بثور، پس به درستی که آن هر دو حاصل میشود از سوء مزاج مادی و تفرق اتصال و زیادة المقدار، وهر مرضی که منتهی میشود طرف صحت، پس آن را چهار زمانه است ابتدا و او زمانهای که ظاهر میشود در آن مرض بی آنکه ظاهر شود در آن تزیید مرض و تزید، و آن، آن است که پیدا باشد در آن اشتداد مرض هر آن بعد آن و انتها زمانهای است که بایستد در آن مرض بر یک حالت و وقت انحطاط زمانهای است که ظاهر شود در آن کمی و خفت مرض.

یعنی باد که محیط ابدان است و حاجت به طرف او جز این نیست که آن برای راحت دادن دل است و تعدیل یعنی به اعتدال آوردن روحی که در آن است و مختلف میشود حال هوا به اختلاف فصول و نواحی و ریاحی و همسایگی کوها و دریا و زمینها، لیکن تغیر فصولی

پس، ربیع

معتدل است، لیکن صیف

گرم و خشک است. خریف

سرد و خشک است. ششتا

سرد وتراست، لیکن

پس او، آن است که متغیر میشود از بدن و متغیر می کند آن را و باشد آخرشان غذایی که متغیر میشود از بدن و متشابه می گردد به آن، لیکن دوای مطلق

پس وی، اینکه تغیر مییابد از بدن و متغیر می کند آن را و باشد آخرشان او که تغیر می پذیرد از بدن بی اینکه هم شکل گردد به آن، و لیکن دوای سمی

پس وی، آن است که متغیر میشود از بدن و متغیر می کند آن را و باشد آخرشان او تباه کردن تن، ولیکن سم مطلق

پس وی، آن است که متغیر نمی گردد از بدن و متغیر و تباه می سازد آن را، لیکن

پس درجات آن چهار است:

درجهآ اول، اینکه باشد اثر چیزی که خورده میشود به کیفیتی که اثر او غیر محسوس باشد، مانند اینکه گرم می کند و سرد می کند گرم کردنی و سرد کردنی غیر معلوم.

درجهآ دویم، اینکه باشد اثر قویتر از اول، لیکن نمیرسد به حدی که ضرر کند اثر ضرر ظاهر.

درجهآ سویم، آن است که باشد اثر دوا به طریقی که واجب کند بالذات ضرر فاحش، و لیکن نمی رسد به اینکه تباه سازد بدن را.

درجهآ چهارم، اینکه باشد اثر به حیثیتی که برسد تا هلاک سازد یا تباه کند و این خاصیت خاص ادویهآ سمیه راست، و لیکن غذا پس منقسم میشود به طرف لطیف

و آن، آن است که پیدا میشود از او خون رقیق و به جانب کثیف

و او، آن است متولد میشود از او خون غلیظ و هریک از ms25 آن منقسم میشود طرف کثیر الغذاء

او، آنکه مستحیل میشود بسیاری او جانب خون و به طرف قلیل الغذاء

و آن برعکس اوست و هریک از اینها منقسم میشود طرف خوبی کیموس

و وی، آن است که پیدا میشود از او خون صالح و طرف

و آن مخالف اوست مثال لطیف کثیر الغذاء نیک کیموس زردی بیضهآ مرغ نیمبرشت و ماء اللحم ومثال کثیف قلیل الغذاء ردی الکیموس قدید، یعنی گوشت خشک و بادنجان و عدس و باقلا، و لیکن آب

غذا نمیشود، بلکه روان می کند و راه مینماید غذا را و افضل آبها آب چشمهها است

و بهترین آن، آنچه باشد زمین او خاکی و شیرین باشد جریان وی طرف مشرق و منبع، یعنی مخرج وی دور، و سیلان او از بلندی جانب پستی و باشد برهنه برای آفتاب، و بهترین آب باران آنکه جمع آید در مغاک جغر سنگی و زند آن را باد شمال و صبا و افتد بر او آفتاب و آنچه سوای این هر دو است از آب، پس آن رود است. قسم سیوم، در خواب و بیداری خواب

پس سرد می کند ظاهر را و گرم می کند باطن را و تر میدارد باطن را و اگر کوتاه شد خشک میسازد و تر می کند اگر دراز شد، و لیکن بیداری

ضد آن است. قسم چهارم، در حرکت و سکون حرکت

پس گرم می کند، و لیکن سکون

سرد می کند و حرکت جماع خشک می کند و اندک می گرداند حرارت غریزی

یعنی در بازداشتن و بر آوردن، لیکن احتباس

پس سوای این نیست که باشد به شدت ماسکه یا ضعف قوت هاضمه و دافعه و تنگی مجاری باشد و یا غلطت ماده یا کثرت آن یا لزوجت او یا عدم احساس بر حاجت و ms26 بر گشتن طبیعت به طرف دیگر، و لیکن استفراغ

جز این نیست که میباشد ضد آنچه ذکر کردیم. قسم ششم، در احداث نفسانیه

یعنی عوارض نفسانیه، پس از آن بعضی امور نفسانی که حرکت میدهد حرارت را طرف خارج بدن، لیکن دفعتا مانند غضب و خوشی یا اندکاندک مانند لذایذ، و بعضی از آن آنچه حرکت دهد حرارت را طرف داخل بدن یکبار مانند خوف و یا آهسته آهسته مانند حزن و بعضی از آن اینکه حرکت میدهد حرارت را یکبار طرف داخل و بار دیگر طرف خارج مانند غصه هرگاه که باشد با ترس.

آن است که نباشد خلطی و نه مزاجی و نه ترکیبی، بلکه باشد امری از امور خارجیه، مثل هوای گرم یا از امور نفسانیه مانند غضب. و سابقه

و آن اسباب بدنی است، اینکه باشد در میان او و در میان مرض واسطه. واصله و آن اسبابی است که نباشد در میان او و در میان مرض واسطه، مثال سابقه امتلا است که خاص سبب است حمی عفنه را، و مثال واصله عفونتی است که لازم است آن را تب و اسبابی که پیدا می کند سوء مزاج و مرض ترکیب و تفرق اتصال، لیکن سوء مزاج، پس می گویم

یکی، حرارتی که در گذرد از اعتدال یا نفسانیه باشد مانند غصه یا بدنیه مانند مبالغه در ریاضت.

دوم، ملاقات حرارت است بالفعل.

سویم ملاقات حرارت است بالقوه.

چهارم کثیف شدن مسام است.

پنجم عفونت یعنی گندیدگی.

پس یا آن به سبب ضعف ماسکه است یا حرکت قویه از دافعه است یا از ادویهآ مفتحه یا مرخیه است. اسباب تنگی مجاری

پس ضد اسباب این است، ولیکن اسباب سده

پس آن یا وقوع چیز نادرست در مجاری یا بند شدن منفذ است به سبب اندمال قرحه که در آن است یا لب بستن مجراست به همسایگی ورم ضاغط، یعنی تنگ کننده، یا به قبض برد شدید است یا از شدت قوت ماسکه، لیکن اسباب خشونت

یعنی ناهمواری و سختی پس [گاهی میباشد] از اندرون بدن مانند ماده تیز [و گاهی میباشد] از خارج مانند دخان و غبار، لیکن اسباب ملاست

یعنی صفایح سطح، پس [گاه میباشد] خلط لزج، [و گاهی باشد] از خارج مانند موم گداخته به روغن، لیکن اسباب زیادت المقدار

و پس افزونی ماده یا خوب است یا بد است، یا شدت قوت جاذبه است، و لیکن اسباب نقصان عدد و مقدار

پس کوتاهی ماده یا خطای قوت مصوره است، و لیکن

از مقاربت عضو طرف عضو دیگر یا دوری او، پس آن یا مادهآ کشنده است یا سسست کننده یا اثر قرحه است یا خشکی خلط است یا متحجر شدن اوست یا حرکت مفرطه است، ms28 لیکن اسباب تفرق الاتصال

پس آن یا از داخل تن است مانند ماده خورند یا گزنده یا شکافنده یا امتلای کشنده، و لیکن از خارج مانند بریدن شمشیر و کشیدن به ریسمان و سوختن به آتش و مانند این.

پس اگر منفعل میشود لمس کنندهآ معتدل مزاج به گرمی در بلاد معتدل هوا دلالت می کند بر حرارت، و اگر منفعل شود لامس به سردی دلالت می کند بر سردی و اگر تری معلوم کرد دلالت می کند بر تری، و اگر سختی معلوم کرد دلالت می کند بر خشکی، و اگر منفعل نگردد از آن دلالت می کند بر اعتدال. دوم از آن گوشت و پیه

پس به درستی که اگر باشد گوشت سرخ بسیار دلالت می کند بر حرارت و رطوبت و میباشد در اینجا سختی و اگر باشد کمتر و نباشد در اینجا پیه بسیار دلالت می کند بر خشکی و گرمی، و لیکن پیه و فربهی پس هر دو دلالت دارند بر سردی و تری و میباشد در اینجا استرخا و سستی و اندکی فربهی، و پیه دلالت می کند بر گرمی و کثرت گوشت با کثرت پیه دلالت می کند بر بسیاری رطوبت. سوم، احوال مو پس سرعت روییدن مو دلالت می کند بر خشکی مزاج و کثرت آن دلالت می کند بر گرمی، و اندکی او دلالت می کند بر رطوبت، و آکندگی مو دلالت می کند بر بسیاری دخانیت، و باریکی مو دلالت می کند بر کمی آن، و ژولیدگی مو دلالت می کند بر یبوست، و سیاهی مو دلالت می کند بر حرارت، و صهوبت یعنی سرخی و سفیدی میانه بر برودت، و شقرت و حمرت یعنی زردی مایل به اند کی سرخی، و سرخ خالص دلالت میکند بر قرب اعتدال، و سفیدی مو دلالت می کند بر سردی و تری و نیز بر خشکی.

پس سپیدی دلالت می کند بر قلت حرارت و کمودت یعنی اندکی سیاهی دلالت می کند بر کثرت آن، و سرخی آن بر کثرت خون و حرارت و زردی و شقرت یعنی زردی که اندکی سرخی زند دلالت می کند بر زیادتی حرارت و سیاهی بر گرمی، و رنگ بادنجانی دلالت می کند بر برودت و یبوست و جصی دلالت می کند بر سردی و رصاصی بر برودت و رطوبت.

پس دلالت می کند بر آن سپیدی رنگ و سست شدن گوشت و نرمی ملمس و برودت و بسیاری آب دهن و قلت تشنگی، مگر هرگاه که بیامیزد صفرا ضعف هضم و آروغ ترش و کثرت خواب و کندی فکر، ولیکن غلبهآ صفرا پس دلالت می کند بر آن زردی رنگ بدن و چشم و تلخی دهان و درشتی زبان و خشکی دهان و منخرین و شدت تشنگی و ضعف خواهش طعام و غثیان و فراشا، و لیکن غلبهآ سودا پس دلالت می کند بر آن لاغری جسم و تیرگی خون و غلظت آن و افزونی فکر و لذع معده و اشتهای کاذب و کمیز تیره و سیاه و سرخ غلیظ و بودن جسم سیاه و پری موی.

گرفته میشود از مقدار گشادگی رگ به طول ms30 و عرض و عمق و بسایط نهاند:

اول، دراز است و آن، آن است که یافته شوند اجزای او در درازی زیاده از معتدل و سبب آن کثرت حرارت است. دویم، کوتاه است و آن مقابل اول است و سبب آن قلت حرارت است.

سیوم، معتدل در میان هر دو دلالت می کند بر اعتدال حرارت و برودت.

چهارم، پهناور است، و او، آن است که می کرد از پهناور انگشتان اکثر از آنچه می گیرد معتدل و دلالت می کند بر زیادتی تری.

پنجم، تنگ یعنی ضیق است و او مقابل چهارمی است و دلالت می کند بر اندکی

گرفته میشود از قوام آلت و منقسم میشود به سوی صلب و لین و معتدل بینهما، لیکن صلب پس او آن است که فرو نمی شود اگر عزم کنند سر انگشت را بر آن و دلالت می کند بر خشکی لین، و وی آن است که مخالف اوست و دلالت می کند بر رطوبت بدن معتدل، و وی میانه است در میان هر دو و دلالت می کند بر توسط حال جسم در یبوست و رطوبت. جنس پنجمین ماخوذ است از زمان سکون و منقسم میشود به سوی متواتر و متفاوت و متوسط بینهما. پس متواتر و آن، آن است که کوتاه باشد زمان محسوس میان دو کوفتن و دلالت می کند بر ضعف قوهآ حیوانیهآ متفاوت و آن مخالف اوست و دلالت می کند بر شدت قوت حیوانیه، و معتدل بینهما واین، آن است که متوسط میان هر دو دلالت می کند بر توسط حال قوت حیوانیه. جنس ششمین

گرفته میشود از مقدار جوف رگها و منقسم میشود طرف ممتلی و خالی و معتدل بینهما. پس ممتلی دلالت می کند بر زیادتی خون و روح و خالی مخالف اوست و معتدل دلالت می کند اعتدال آنها. جنس هفتمین

گرفته میشود از کیفیت ذات رگها و منقسم میشود جانب حار و بارد و معتدل بینهما. پس حار دلالت می کند بر گرمی که در رگها است از خون و روح و بارد دلالت می کند بر سردی او و معتدل دلالت می کند بر توسط حال او. جنس هشتمین

گرفته میشود از وزن حرکت. وزن حرکت پس او آن است که باشد زمان سکون

و صورت آن مانند موجی است در شهوق، مگر اینکه تحقیق او نباشد عریض و نه ممتلی و موجیت او ضعیف است و دلالت می کند بر سقوط قوت، لکن نه تماما؛ و از آن جمله: نملی است

و وی در نهایت کوتاهی و تواتر میباشد نزدیک کمال سقوط قوت و نزدیک مرگ، و از آن جمله: ms33 منشاری است

و آن نبض حلب است و در کوفتن او و در بلندی او اختلاف میباشد تا اینکه محسوس میشود و گویا که او می کوبد بعض انگشتان را در حال نزول او از بعض و دلالت می کند بر ورم گرم بزرگ، و از آن جمله: ذبب الفار است

و وی آن است که به تدریج ابتدا می کند در اختلاف اجزا از نقصان جانب زیادتی یا از طرف زیادتی به نقصان و دلالت می کند بر اینکه قوت ضعیف شده باز رجوع می کند؛ و از آن جمله: ذو فترت است

و او آن است که ساکن شود وقتی که متوقع بود حرکت، و از آن جمله: واقع فی الوسط

و او آن است که متحرک شود وقتی که متوقع باشد سکون، و از آن جمله: مسلی است

و او آن است که می گیرد از نقصان جانبی که در درازی است، پس رجوع

و وی آن است که محسوس شود از حالتی که مشابه به رعشه است؛ و از آن جمله: ملتوی است

و او آن است که محسوس شود از او رگی گویا که او رشته است پیچ میخورد و می تابد و این قسم دلالت می کند بر بدی حال بدن.

و جسته میشود حال در آن وقتی که نخورده شود چیزی رنگین و درجات آن پنج است: زرد، سرخ، سبز، سیاه، سفید؛ لیکن: زرد

پس مراتب آن شش است: یکی، کاهی است

و سبب آن بدی حال هضم است. دوم، ترنجی است

و سبب آن بهتری حال هضم است. سوم، اشقری است

و سبب آن کثرت حرارت است. چهارم، نارنجی پنجم، ناری ششم، زعفرانی

هریک از این دلالت می کند بر افزونی حرارت ms34 نسبت به مرتبتی که قبل وی است؛ ولیکن سرخ

پس مراتب آن چهار است:

پس مراتب آن چهار است: یکی سیاهی که رسیده باشد از طریق زعفرانی و دلالت می کند بر سودایی که حاصل شده از صفرا است، و سودایی که حاصل شود از احمر اقتم دلالت کند بر سودایی که گرفته شده است از دم، و سیاهی که گرفته میشود از سبزی دلالت میکند بر سیاهی که از سودای خالص است، و سیاهی که زند جانب سپیدی دلالت می کند بر سودای بلغمیه، و لیکن

پس منقسم میشود به طرف رقیق و غلیظ و معتدل بینهما، لیکن رقیق

پس از عدم پختگی است یا سدد است یا ضعف الکلیه یا با کثرت نوشیدن آب است یا سردی یا خشکی یا باز گردیدن ماده است از مسالک آب یا اندفاع رطوبت رقیقه است؛ ولیکن غلیظ

پس به سبب کثرت اخلاط است یا عدم نضج، لیکن معتدل

پس به سبب نفج کامل است، ولیکن از جهت بوی

پس منقسم میشود به طرف کم بو و ترش بو و و شیرین بو و بدبو، لیکن کم رایحه

پس به سبب عدم نضج است به سبب سردی مزاج ضعف حرارت غریزی، و لیکن ترش رایحه

پس به سبب حرارت غریزیه است که در اخلاط بارد الجوهر افتد، و لیکن

پس از غلبه خون است، ولیکن بد رایحه

پس به سبب قرحه یا عفونت است.

لیکن کدر

پس سبب او ماده ارضیه است معه هوا که در آمیزد به آب، و لیکن صفاء

پس سبب او مخالف سبب کدر است و ms35 شناخته میشود از این هر دو حال اعتدال، ولیکن قلیل المقدار

پس دلالت می کند بر ضعف قوت یا تحلیل بسیار یا باز گردیدن ماده به طرف دیگر، و لیکن کثیر المقدار

پس دلالت می کند بر گداختگی یا استفراغ فضول زایده، و لیکن معتدل بینهما

پس دلالت می کند بر روانی اسباب بر مجرای طبعی، و لیکن کف

پس کثافت و دیر ماندن او دلالت می کند بر لزوجت و کثرت آن دلالت می کند بر ریح غلیظ.

و آن جوهری است غلیظتر از آب متمیز از آن اگرچه معلق بود یا طافی باشد و منقسم می شود طرف طبعی و غیر طبعی، لیکن طبعی

پس آن سفید راسب است متصل الاجزاء متخلخل سبک چون حرکت داده شود منبسط گردد و به سرعت نازل نشود و جیدتر آن باشد که مخالف ابیض بود و آن سرخ است پس زرد، و لیکن غیر طبعی

پس منقسم میشود طرف خراطی و دشیشی و لحمی و دسمی و مدی و مخاطی و شعری و خمیری و رملی و رمادی و علقی و دموی، لیکن خراطی

پس آن مشابه است به قشرها، پس از آن جمله: صفایحهآ رقیق الجرم

سفیداند و دلالت می کند بر خراش مثانه، و از آن جمله: صفایحهآ لحمی

سرخ رنگ است و دلالت می کند بر خراش گرده ها، و از آن جمله: کمد رنگ

است و دلالت می کند بر خراش اعضای اصلیه، و از آن جمله:

سرخ رنگ و مسمی به گر سینه، دلالت می کند بر احتراق در اجزای کبد و گرده، و از آن جمله: متصغر الاجزا

که سرخی نیست او را و مسمی است به نخالی، دلالت می کند بر جرب مثانه، و لیکن دشیشی

پس آن مشابه است به زرنیخ سرخ و مسمی است به سویقی نیز و دلالت می کند بر سوختن خون یا گداختن ms36 اعضا یا جرب مثانه، ولیکن لحمی

پس سبب آن سبب کبر سنی است، ولیکن دسمی

پس دلالت می کند بر گدازش اعضا، و لیکن مدی

پس دلالت می کند بر شکافتن قرحه، و لیکن مخاطی

پس دلالت می کند بر خلط غلیظ، و لیکن شعری

پس سبب او بستن تری که دراز باشد، و لیکن خمیری

پس آن مانند قطع خمیر منقوع است و دلالت می کند بر ضعف معده و بدهضمی، ولیکن

پس دلالت می کند بر بلغم یا ریم که عارض شده باشد او را به سبب دیرماندگی تغیر رنگ، ولیکن

و دموی

پس اگر باشد آن شدید الممازجه به ماییت دلالت می کند بر ضعف جگر، و اگر باشد غیر آن دلالت می کند بر جراحتی که در مجرای بول است. پس اگر باشد متمیز، پس اکثر آن در میان مثانه و قضیب باشد، و رسوب

منقسم می شود بر حسب مکان: غمام

پس آن طاقی است و سبب آن قلت نضج و بالا بر آمدن ریح، و لیکن معلق

پس آن ایستنده است در وسط و سبب آن قلت امرین مذکورین است، و لیکن راسب

پس دلالت می کند بر رسوب طبعی بر نضج و در غیر طبعی بر بدحالی.

پس آن حرکت ارادی است که مضطر کند آدمی را به طرف تنفس عظیم و ریاضت دفع می کند امراض مادیه را و میافروزد حرارت غریزی را و سخت می کند مفاصل را و تحلیل مینماید فضلهها را و گشاده میسازد مسام را و منقسم میشود ریاضت جانب چیزی که عام است همه بدن را و به سوی چیزی که خاص بود بعض اعضا را سوای بعضی، لیکن عامه

پس آن گشتی گرفتن است و دویدن و اسب دوانیدن و پیاده رفتن به آهستگی، و لیکن خاصه

پس از آن جمله: قرائت است به آواز بلند

به درستی که قرائت جهر واجب می کند تنقیه سر را از فضلهها و مستعد کردن او برای قبول کردن غذا.

و از آن جمله:

و کشیدن کمان سخت و بازی کردن به کرهآ چوگان؛ پس به درستی که این عملها پاک می کند هر دو دست و گردن و سینه و هر دو کتف و پشت را.

واز آن جمله: مشی سریع است

پس به درستی که آن پاک می کند هر دو سرین و هر دو ران و ساق و قدم را، لیکن وقت ریاضت

پس نزد پاک بودن بدن است از فضول خلطیه و از براز و بعد هضم شدن غذا، و لیکن دلک

پس منقسم میشود به طرف سخت و جانب نرم. پس نرم

سست می کند و طرف دلک بسیار

پس این لاغر می کند، و متوسط

پس فربه می کند و جانب خشن و درشت

و وی آن است که باشد به خرقهآ درشت؛ پس این خراب می کند خون را، و دلک صاف دوی

آن است که باشد دلک به کف نرم و خرقهآ نرم؛ پس این حبس می کند خون را.

در تدبیر استحمام ms38 بهترین حمام آن است که قدیم البناء باشد و وسیع باشد فضای او، عمده باشد هوای او و شیرین باشد آب او و اندازه کرده باشد افروزندهآ آتشدان سوختنی را حسب مزاج فاصد مدخول آن؛ و سزاوار آن است که نباشد حمام بسیار گرم، پس به درستی که آن تحلیل مینماید و مرخی است و نه نیم گرم. پس به درستی که آن جذب عرق نمی کند، بلکه واجب است اینکه باشد معتدل به حیثیتی که ترشح کند بدن در وی به زمان معتدل و حاصل کند از او حرارت لطیفه و حمام مسخن است به هوای خود و مرطب است به آب خود. خانهآ اول از آن مرطب مبرد است. و دوم، مسخن و مرطب است. و سیوم، مسخن و مجفف است.

و سزاوار است اینکه استعمال کرده شود در هر خانههایش آب موافق هوای آن خانه. پس استعمال نکرده شود در خانهآ گرم آب سرد و نه در خانهآ سرد آب گرم شدید الحرارت را. پس به درستی که آن پیدا می کند اقشعرار یعنی فراشا؛ و حمام بر نهار خشک می کند بدن را و بر سیری فربه می کند تن را و جذب می کند غذا را به سوی ظاهر تن، مگر آنکه حادث سدد است؛ و سزاوار آن است که نه سر نهار باشد و نه بر سیری مفرط؛ و واجب است پرهیز از خور و نوش در حمام. پس به درستی که آن واجب می کند سرعت نفوذ بر طرف نهایت اعضا قبل انهضام غذا برای وسعت مجاری. و دیر نشستن در حمام واجب می کند ریختن فضول را به سوی اعضای ضعیفه و ارخای تن و مضر است عصب را و تحلیل می کند حرارت غریزی را و اسقاط شهوت طعام و باه مینماید آبها، بلکه حمام بنفسه واجب می کند این همه را.

پس باید که در ابتدای آن مبادرت کنند به طرف فصد و مسهل و بپرهیزند از آنچه که در آن تسخین و ترطیب است؛ و لیکن گرما

پس کم کرده شود در آن خوردن غذا و نوشیدن آب و ریاضت و لازم است آرام کردن در سایه و سکون در آن و استعمال مطفیات و مبادرت کنند به قی، اگر ممکن باشد؛ ولیکن خریف

پس واجب است احتراز در وی از مجففات و جماع و آب سرد و خوابیدن در مکان بارد و گرمی میانهآ روز و سردی پگاهها و شبها و از خوردن میوههایی که استعمال مینمایند در شروع استفراغ و بخورند در آن هرچه مرطب بود و مسخن قلیل بود؛ ولیکن سرما پس واجب است پرهیز کردن در آن از فصد و قی و رخصت داده شده است اسهال نزد ضرورت حاجت و زیاده کنند در آن غذا.

پس واجب است اینکه پرهیز کند از فصد و حجامت و اسهال و قی، مگر به حکم ضرورت، و از ترس قوی و آوازهای سخت و مهیب و شمیدن بوهای اطعمه بغتتا و سزاوار ms40 است اینکه پیوستگی کند به جلنجبین و سکنجبین برای پاک کردن معده و دور کردن خواهش گل؛ ولیکن شیردهنده پس تدبیر آن اینکه جماع نکند شوهر او به او و لازم نگیرد نشستنی را به آرامی؛ و لیکن بچه پس تدبیر آن درست کردن اخلاق اوست. پس واجب است اینکه عارض نشود مر او را غضب یا ترس شدید یا غم یا بیداری مفرط؛ چرا که این کار می شکند نشاط او را و منع می کند نشو او را.

پس مزاج آنها گرم تر است؛ پس واجب است اینکه باشد غذای ایشان و جمیع تدبیر ایشان سرد خشک؛ و لیکن جوانان

پس مزاج آنها گرم خشک است و سزاوار آن است که باشد غذای اینان و همهآ تدبیر اینان سردی و تری آمیز؛ و لیکن کهول

مزاج آنها سرد خشک است. پس واجب است اینکه باشد غذای اینها و جمیع تدبیر اینان گرمی و تری؛ و لیکن مشایخ

پس مزاج ایشان مختلف است. پس به درستی که اعضای اصلیه ایشان بارد یابساند و رطوبات بلغمیه که باقی میماند در تجاویف اعضای ایشان جمع شود. پس سزاوار است اینکه نظر به طرف اعراض ظاهره کنند. پس اگر باشد بارد یابس، پس واجب است اینکه باشد غذای اینان و جمیع تدبیر اینان گرمی و تری؛ و اگر باشند بارد رطب، پس واجب است اینکه باشد غذای ایشان و جمیع تدبیر اینان گرمی و خشکی افزا.

پس گاهی میباشد از داخل، پس برمی آرد یا حبس می کند و یا از خارج، پس یا نقصان می کند از تن مانند دوای تیز یا زیاده می کند در آن مانند رویانندهآ گوشت یا منع می کند چیزی را که میبر آید یا تغیر میدهد مزاج را و آن حاصل میشود به نطول وطلا و کماد ومانند آن؛ ولیکن

پس مانند بستن شکسته و شکافتن و داغ دادن و ms41 واجب است در علاج به ادویه رعایت کردن نوع المرض و سبب آن و قوت مریض و ضعف آن و مزاج حادث و مزاج طبعی وسن و عادت و بلد و وقت حاضر و حال هوا، و لیکن کیفیت دوا پس بر آورده میشود یا از کیفیت مرض، پس اگر مرض کثیر الحرارت است علاج به کثیر البرودت است و یا از جهت مزاج بدن، چنانچه محروری که لاحق شود او را حرارت، پس تبرید مزاج او سزاوار است اینکه باشد اندکی یا قوی و یا از آنچه که مناسب وقت و هوا و بلد باشد. پس تحقیق که وقت گرم و هوای و بلد گرم خواهش آن می کنند که کرده شود در آن تبرید اکثر و بالضد؛ و لیکن وقت استعمال او، پس بر آورده میشود یا از وقت مرض به حسب ابتدا و انتها و یا از قوت بیمار. پس اگر باشد مریض قوی هرگز تأخیر نکنند در بر آوردن ماده و اگر باشد ضعیف تأخیر کند تا که رجوع کند قوت به اغذیه؛ و آنچه که

دوا پس گرفته میشود از نفس عضو علیل مانند سحج که در امعای علوی بود، علاج کرده میشود به ادویهآ مشروبه در امعای سفلی، دوا کرده میشود به حقنه؛ لیکن اختیار کردن آنچه موافق تر است از آن عضوی مستخرج میشود از قوت مریض و ضعف آن؛ و لیکن علاج عضوی خاص، پس تمام میشود به چهار طریق: یکی از آن، مأخوذ است از مزاج عضو، پس به درستی که اعضا مختلفاند در مزاج پس رو کرده شود هر واحد از آن به طرف مزاج وی که به طبیعت. دوم، مأخوذ است از خلقت او، پس اگر باشد سخیف یعنی نازک جرم و ms42 متخلخل مانند ریه، استعمال نکرده شود در آن ادویهآ قویه؛ و اگر باشد سخت جرم چون کلیه، استعمال کرده شود در آن ادویهآ قویه؛ و اگر باشد وسطی مانند جگر، استعمال کرده شود در آن دوای وسطی.

سوم، مأخوذ است از قوت عضو، پس به درستی که عضو هرگاه که باشد رییس یا عام باشد نفع او بدن را چون معده و یا باشد لطیف مانند چشم استعمال نکرده شود در آن چیزی که محلل قوی است.

چهارم، مأخوذ است از وضع عضو، پس به درستی که منتفع میشود به آن طبیب یا در تقدیر قوت دوا به حسب قرب عضو و بعد آن پس به درستی که مری سهل است تغیر مزاج وی به دوا، به سبب سرعت وصول دوا طرف مری، و نیست چنین ریه، لیکن

پس آن علاجی است قوی مر بدان دمویه را و صاحبان اکل و شرب بسیار کندگان را و رگهای معتاد که اکثر می گشایند، آن رگهای آرنج است، مگر آنکه علت اگر باشد در سر، پس فصد قیفال سریعتر است در نفع، و هرگاه که باشد در اسفل بدن، پس فصد باسلیق اسرع النفع است؛ و لیکن اکحل، ms43 پس مجمع فواید هر دو رگ است؛ و لیکن حجامت پس فعل آن ضعیف است و آن جذب می کند خون را از جایی که مجاور عضو است، به این طور که حجامت کرده میشود بر آن و قوی ترین حجامت، حجامت ساقین است.

پس گاهی میباشد به دوا و استعمال آن خطر دارد و بسیار باشد که خناق افتد مستعمل آن را و گاهی میباشد به تناول طعام که پاک سازد معده را و سبک گرداند آنچه نزدیک اوست از اعضا؛ و لیکن اسهال پس شرط کرده شده است در آن تقدیم ملینات و سکون بعد آن و بویانیدن بوهایی که منع غثیان کند مانند سفرجل و پودینه؛ و اگر افراط کند اسهال پس داده شود چیزی که حبس کند آن را؛ و اگر نوشیده شود دوای مسهل و عمل نکند، پس بهتر است که حرکت ندهد طبع را، اگرنه پیدا کند مرض مخوف، و اگر پیدا کرد مرض را پس بهتر است که رد وی کند به طرف حقنه پس به درستی که آن برمی آرد چیزی را که در بدن و رودههاست از اخلاط.

یعنی درد سر و شقیقه یعنی درد نیم سر و دوار، یعنی گردش سر، و این علل حار باشند یا بارد؛ لیکن حار پس منقسم میشود طرف دمویت و صفراویت؛ لیکن دمویت

پس علامات آن سرخی رخسار و چشم و حرارت ملمس و پری عروق و عظم نبض و شیرینی دهن، و علاجش فصد است و حجامت و استعمال اشیای بارده مانند شربت عناب و آلو و تمر هندی و شکر سفید و ماء الورد و غذا بیضهآ نیمبرشت، و لیکن صفراویت

پس علامات آن زردی رنگ و تلخی دهن و شدت شدت درد و سوزش سر و رخسار و تیزی نبض و زردی بول؛ و علاجش اسهال طبیعت است به تمر هندی و آلو و عناب ms44 و سپستان و شیرخشت و خیار چنبر و سرد کردن سر به آب برگ بید و آب گل وصندل و کافور و بوییدن گلاب و بنفشه و غذا ماءالشعیر، ولیکن

بارد پس منقسم میشود طرف سوداویت و بلغمیت، لیکن سوداویت

پس علامات آن کمودت رنگ و فرو رفتن چشمان و فتور نبض و سبزی کمیز و

و آن ورم حار است در سطح باطن سر و منقسم میشود طرف دمویت و صفراویت، و لیکن دمویت

پس علامات آن سرخی رخ و عظم نبض و سرخی رنگ بول و اختلاط عقل و سهر. و علاجش

فصد است پیش از استحمام و بر آوردن خون از عروق پیشانی بعد استحمام و تلین طبیعت به آلو و عناب و ترنجبین و سپستان و اصل سوس و بنفشه و غذا ماء الشعیر مع ماء الرمان میخوش ومزورهآ عدس مقشر به روغن بادام، ولیکن صفراویت

پس علامات آن زردی رخسار و سیاهی زبان و سرعت نبض و ناریت بول و تب گرم و زیادتی تشنگی و اختلاط عقل و بیداری و هزیان. و علاجش

نوشیدن ماء الشعیر مطبوخ مع آلو ترش، پس هرگاه که افاقه یافت علیل پس نان به آب انار ترش و به آب خرمهآ خام و بعد این مزورهٔ‌ اسفاناخ.

منقسم میشود جانب آنکه باشد از ms45 خلط حار و طرف آنکه باشد از خلط بارد، و لیکن آنچه باشد از خلط حار

پس علامات آن سرخی بول و سرعت نبض و بیداری. و علاجش

اینکه ریخته شود بر سر او روغن بنفشه و کدو و خشخاش معه شیر زنان و نوشانیده شود طبیخ هلیلهآ سیاه و افتیمون و غاریقون و سقمونیا و غذا مزورهآ مشنگ یعنی بنوماش به روغن بادام، و لیکن آنچه باشد از خلط بارد

پس علامات آن رطوبت منخرین و سیلاب لعاب دهن و سبزی بول و فتور نبض. وعلاجش

اینکه ریخته شود بر سر او آب بابونه و روغن یاسمین و بادام و شیر خر ماده و نوشانیده شود طبیخ هلیلهآ اسود و افتیمون و غاریقون آمیخته شده با خیار چنبر و روغن کنجد و غذا شوربای چوزهآ مرغ

و آن حالتی است که پیدا میشود و از سدهآ غیر تامه در راههای دماغ و منع می کند روح نفسانی را از نفوذ و منقسم میشود طرف بلغمیت و سوداویت؛ لیکن بلغمیت

پس علامات آن سپیدی رنگ و فربهی و تخلخل بدن و کثرت آب دهن و کثرت زبد. و علاجش

تنقیه دماغ است به حب قوقایا و اصطمخیقون. پس سزاوار است اینکه دمیده شود در بینی او فاوانیا یعنی عود صلیب و غذا طیور بری؛ ولیکن سوداویت

پس علامات آن لاغری و سیاهی رنگ. و علاجش

طبیخ افتیمون و غاریقون و ایارج روفس و ایارج ارکاغانیس و غذا شوربای فراریح.

اینکه فصد قیفال کرده شود و حقنه کرده شود با حقنهآ گرم و دمیده شود در بینی او کندش و خربق سفید و سنبل ms46 و مشک و پلپل و سیاه دانه یعنی شونیز.

این علتها پیدا میشوند از آویختن عصبه یا لاغر شدن آن از رطوبت بلغمیه یا سوی مزاج بارد و علاجش به ایارج لوغاذیا و ایارج فیقرا و تریاق فاروق و معجون بلادری، و غذا شوربای لحوم طیور و شراب کهنه.

و آن سیلان رطوبت است از بطن دماغ مقدم جانب منخرین. پس اگر باشد به آن درد سر و سوزش و سرخی رخسار و چشم، علاجش اینکه

فصد فیقال کرده شود و نوشانیده شود شربت بنفشه به روغن بادام و اگر نیافته شود به او دلایل حرارت، و باشد اینکه نزول کند بلغم غلیظ پختهآ زرد یا سفید، پس ترک کرده شود تا اینکه منقطع شود از ذات خود؛ و اگر باشد سپید رقیق، پس تکمید رأس کند با رومال و مندیل گرم و ببویند ریاحین گرم.

و آن بخش مییابد جانب اینکه باشد از خون وورم و طرف اینکه باشد از سدد و ریاح مختلفه، پس اگر باشد از خون و ورم، پس علامات آن سرخی رنگ و ضربان در گوش. و علاجش فصد فیقال است و تلیین طبیعت به آب فواکه و هلیلهآ زرد و خیار چنبر و شکر سفید و بچکانند در گوش روغن بادام مطبوخ در آب ورد و سر که و غذا مزورات از حصرم یعنی خرمای ناپخته یا انار ترش و ماش و عدس؛ و اگر باشد از احتباس ریاح پس علامات آن دوی یعنی آواز مگسی و طنین یعنی آواز طشتی و کوسی. و علاجش

تنقیه معده است به حب شبیار و قی کردن و غرغره کردن به ایارج فیقرا و تقطیر کنند در گوش از روغن کنجدی که بر آرند در ان برگ مرزنگوش و نرگس و بابونه و شبت یعنی شود، و غذا اسفیداجاتی که تیار کرده باشند از مصالح گرم.

فصل یازدهمین

در امراض بینی

اگر باشد درد بینی مع علامات خون علاجش

فصد از قیفال است باز تلیین طبیعت به طبیخ فواکه و هلیلهآ زرد و غاریقون و خیار چنبر و شکر و غذا مزوره ماش و عدس مقشرین و اگر نباشد علامات خون، پس علاجش تلیین طبیعت است به حب ایارج و غرغره به سرکه و خردل و استنشاق رایحهآ مشک منقوع در شراب خوش بودار و غذا زیرباج، و لیکن رعاف پس علاجش

فصد قیفال است و شراب نبیذ و ریباس به آب ورد و طلا کرده شود بر کبد صندل و گلاب سرد کرده با برف و ریخته شود بر سر همین آب و سعوط کرده شود به آب بارتنگ و کافور و غذا مزورهآ عدس.

خوردن ایارج فیقرا و حب قوقایا و مضمضه کند علیل به سرکهای که پخته ms48 باشند در آن حنظل و عاقرقرحا و لطیف کنند غذا

به مزورهآ فروج، یعنی چوژهآ ماکیان.

بر آوردن خون است اندکاندک به دفعات کثیره تا اینکه ساقط نکند قوت را باز حقنه کنند به طبیخ فواکه و برگ خطمی و خیار چنبر و شکر سرخ تا که جذب کند ماده طرف اسفل بدن، پس تلیین طبیعت است بعد گشودن حلق به آب عناب مرکب با خیار چنبر و ترنجبین و قند و نوشانیده شود آب کمونی و خیار چنبر و غرغره کنند به آب انجیر مطبوخ و به لعاب بزر قطونا یعنی اسبغول و تخم خیری سفید و غذا ماءالشعیر به عدس مقشر و خشخاش و نوشیدن آب بطیخ یعنی تربزه؛ و اگر باشد بلغمی پس علامات آن کثرت سیلان لعاب و کمی درد. علاجش غرغره است به ماء العسل به درستی که آمیخته باشند در آن خردل برای مادهآ قویه و حقنه کنند و تلیین طبیعت نمایند بعد انفتاح حلق به طبیخ هلیلهآ زرد و سیاه و مویز و خیار چنبر و قند؛ ولیکن زلو چسپیده در کام

پس اگر باشد نمایان، بگیرند به زنبورهآ آهنگران که معین است برای آن کار و اگر نباشد ظاهر، نوشانیده شود جرعه جرعه به علیل، سرکهآ بسیار ترش تا اینکه سست شود و بأفتد.

و منقسم میشود جانب اینکه باشد از رطوبت و طرف اینکه باشد از یبوست. پس اگر باشد از

علامات آن اینکه نباشد به آن تشنگی و علاجش

اینکه خورده شود مربای بنفشه معه روغن تخم صنوبر با روغن فتق، یعنی پسته و بمالند حلق او به روغن سوسن و نرگس، و غذا ماء الشعیر با مربای بنفشه و طبرزد؛ و اگر باشد از یبوست

پس علامات آن ms49 تشنگی و راحت یافتن با نسیم بارد، و علاجش

طبیخ دم الاخوین با خیار چنبر و فانیذ یعنی قند و روغن بادام و شراب خشخاش و سپستان و عناب و بنفشه و غذا ماء الشعیر تیار کرده شده با خشخاش سفید و شکر و بمالند سینهآ او را با موم مصفی و روغن بنفشه.

پس آن قرحهای است در شش و سینه و تابع اوست حمی دقیه و علاجش

اینکه نوشانیده شود شیر دختران و قرص کافور و کوشش کرده شود در امساک طبیعت، و غذا چوژهآ مرغ بریان و سرطان نهری، و لیکن ذات الجنب

پس آن ورمی است حجابی و عضلهای که در حجاب است و لازم است ضیق النفس و سرفه و درد ناخس یعنی پلید خلنده. و علاجش

فصد باسلیق است و اخراج خون کثیر و تلیین طبیعت به آب آلوی شیرین و عناب و بنفشه و غذا ماء الشعیر یا مربای بنفشه و خشخاش.

در ربو

و آن ضیق نفس است که عارض میشود وقت رفتار و حرکات و آن پری قصبهآ ریه است از رطوبت لزجه. و علاجش

طبیخ زوفا و ایارج فیقرا و قی کردن بعد خوردن خردل و شهد و ترب و سکنجبین وغذا ماء الشعیر یا شکر ms50 سفید.

در خفقان و آن [اگر باشد] با دلایل حرارت، پس علاجش فصد باسلیق است از ایسر و خورده شود قرص کافور معه رب اترج، یعنی ترنج و بعد تسکین حرارت مربای هلیلهآ کابلی عسلی و غذا فروج به نبیذ و زیرباج. و اگر باشد به آن دلایل برودت، علاجش تفریح به شراب بادرنجبویه و نوشیدن شراب سوسن و شراب ریحانی و غذا فراریح مطبوخ با مصالح گرم. [و اگر باشد] در فم معده ضعف، خورانیده شود اقراص افسنتین و شراب افسنتین. [و اگر باشد] پس مرضی و استفراغ قوی و یا زیادتی در جماع، پس تلطیف غذا کنند.

فصد باسلیق است و خورده شود اقراص کهربا به آب ورق لسان الحمل یعنی آب بارتنگ و آب خرفه و نوشانیده شود گل ارمنی به آب سرد و سرکه و ضماد کنند سینه را به کندر و دم الاخوین و اقاقیا و روغن بادام. وغذا

تیار کرده شده از عدس و نبیذ و آب سماق و خورانیدن گل ارمنی و طباشیر مفید است.

در ضعف معده و آن از سوء مزاج سرد از اجتماع بلغم در معده [است]، پس [اگر باشد] از سوء مزاج بارد، پس علاجش تدبیر گرم به زنجبیل و دار فلفل و نانخواه و مصطکی رومی از هر واحد پنج درم معجون کرده شده به عسل مصفی و غذا سفیدباج معموله به پلپل و دارچینی. [و اگر باشد] از اجتماع بلغم، پس علاجش قی کردن است بعد طعام یا سکنجبین عسلی، به درستی که تر کرده باشند در آن ترب و خردل و نوشیده شود بر آن هم آب افشردهآ برگ ترب و صبر کند ساعتی تا اینکه تحلیل شود و طعام و قطع شود بلغم باز نوشیده شود بر آن نوشیدنی بسیار از آب گرم و باز قی کند.

فصل هشتمین

در غشی و آن یا اینکه عارض شود ms51 بعد خوردن و یا قبل آن. پس اگر باشد، بعد خوردن علاجش تقلیل غذاست و نوشیدن شراب میبه یعنی سفرجلی و غیره. [اگر باشد] معدهآ بارد [و اگر باشد] گرم، رب سفرجل مناسب است. و اگر باشد، قبل خوردن پس علاجش قی کردن است به آب ترب و نوشیدن رب انار تیار کرده شده با پودینه.

در مغض یعنی تمدد در امعای دقیق و وجع لاذع، و سبب آن رطوبت است که غالب نمیشود حرارت به تحلیل آن سبب غلبهآ آن و پیدا میشود از آن ریاح و قراقر، پس علاجش اینکه داده شود کمون و شراب ریحانی آمیخته شده در آبی که پخته باشند در آن رازیانه و تکمید کند به منادیل گرم و بر آوردن ریاح به خاییدن گندر و کمونی و برگ سداب.

حب شبیار و ایارج فیقرا و نوشیدن سکنجبین و جلنجبین عتیق، یعنی کهنه به آب انیسون ومصطکی و تلطیف غذا است.

پس سبب آن سوء هضم و فساد غذاست در معده، پس میخواهد ناریه، یعنی ماده صفراویه ناریه از آن علو را، پس دفع میشود به قی، و ارضیهآ اسفل را، پس دفع میشود به اسهال. وعلاج هر دو آن است که فروکند غذا ms52 را جانب اسفل خاص به آب نیمگرم و جلاب و روغن بادام و باز شراب حضیرت یعنی نبیذ و شراب ریباس، ولیکن اسهال پس اگر باشد آبی که خارج میشود مختلف اللون و نباشد به آن تقطیع یعنی متصل بود و باشد زمانهآ شرب دواء مسهل معتاد، پس سزاوار است اینکه بند نکرده شود تا وقتی که پیدا نکند ضعف بین.

[و اگر باشد] با تقطع یعنی بخش بخش و اند کاندک [و نباشد] درد شکم و قراقر و ریاح و باشد به آن تشنگی، پس بند کنند به مخیض بقر، یعنی دوغ گاو و به کلیچهآ مسحوق یا به آب سویق شعیر، به درستی که پخته باشند در آن سفرجل؛ [و اگر باشد] با قراقر و ریاح و نباشد به آن تشنگی، پس علاجش نوشانیدن تخم مر، یعنی کنوچه مقلو، یعنی بریان مسحوق، و مصطکی مسحوق به آب انار و سفرجل.

یعنی پیچش و آن به زور بر آوردن شکم است گرانی را زودزود به قوت و برآمدن رطوبات بلغمیه کفدار قلیلهآ المقدار، پس اگر [نباشد] به آن خون، پس علاجش

اینکه نوشیده شود روغن نسرین سه درم مع لب حب الرشاد، یعنی تره تیزک که به هندی چو کا گویند بریان و بخورند زبیب و خردل و لب جوزبنان.

[و اگر باشد] با خون پس نوشانیده شود روغن بادام به سه درهم با تخم شاهسفرم، یعنی نابوی بریان و بخورند زردی بیضهآ مشوی.

در قولنج

و آن گاه باشد از بلغم لزج یا ریح غلیظ، و گاه باشد از یبس ثفل اغذیه. پس [اگر باشد] از بلغم لزج و ریح غلیظ پس علاجش

خوردن ایارج فیقرا به روغن بید انجیر ریخته شده بر آب خیار چنبر و فانیذ احمر و غذا ماء اللحم بی نان. و اگر باشد از یبس پس علاجش

آب انجیر و قند سپید و روغن کنجد و غذا شوربای اسفیداج ms53 مطبوخ با لحم.

و علامات آن زردی رنگ و سیلان رطوبت از دهن و درد شکم و غثیان یعنی شوریدگی دل. وعلاجش

نوشیدن ایارج مرگب از افسنتین و شحم حنظل و حب النیل و برنگ کابلی و تلطیف غذا.

در درد جگر اگر باشد با سرخی رنگ و امتلای بدن علاجش

اینکه فصد باسلیق کنند از دست راست و نوشیده شود عصیر هندبا یعنی عصارهآ کاسنی یا سکنجبین بزوری و طلا کنند بر جگر صندل سفید معه آب ورد و کافور و بنوشد علیل ماء الشعیر و سکنجبین وبخورد ماء الحصرم با نان. [و اگر باشد] با سفیدی رنگ و قلت تشنگی پس علاجش

اینکه نوشد علیل امروسیا هر روز درهمی به ماء الاصول و بزور و روغن بادام تلخ و عصافیر و طیور بری.

فصل شانزدهمین

در استسقا و سبب آن برودت جگر است و اقسام آن سه است: طبلی

و آن، آن است که هرگاه نوازند شکم را، باشد آوازش چون آواز طبل. و زقی و آن، آن است که باشد شکم در آن حالت مانند مشک پر باد. و لحمی و آن، آن است که باشد جسم از او متورم به ورم رخو به هر سه حرکت یعنی نرم و سست که پنهان میشود به فرو بردن انگشتان. وعلاجش

در ابتدا در نوعین اولین پس قی کردن است؛ و لیکن در ثالث، پس فصد است، و لیکن بعد استحمام، پس تلیین طبیعت است با هلیلهآ زرد و غاریقون و خیار شنبر و آب شهتره و کاسنی صحرایی مرتا بعد مرتا تا اینکه نیکو گردد.

در درد طحال، یعنی سپرز و آن [اگر باشد] با سیاهی رنگ و رنگینی قاروره پس علاجش

فصد أسلیم است از دست یسری و نوشیدن عصارهآ برگ گلنار و کاسنی تر مع سکنجبین بزوری. [و اگر باشد] به آن کمودت رنگ یا سبزی و باشد ms54 معدهآ ضعیف و هضم ردی علاجش

خوردن ایارج فیقرا و تلطیف غذا است و ادرار بول است به ماء الاصول و بزور و شراب کهنهآ ریحانی و تضمید طحال.

در یرقان هر گاه زرد گردد جلد انسان و چشمان او بعد درازی استعمال اطمعهآ غلیظه و نباشد با او حمی پس یرقان است. [و اگر باششد] مع آن دلایل حرارت پس علاجش

نوشیدن آب کاسنی و رازیانه با طبیخ هلیلهآ زرد و زبیب و خیار شنبر و قند و غاریقون و غذا سکباج الحامض یعنی از سرکهآ ترش تیار کرده شده. [و اگر نباشد] با آن دلایل حرارت پس علاجش

اینکه خورد حب غافث لیالی متواتر و دخول حمام و ببویند سرکه برای دوری زردی چشمان.

اینکه فصد باسلیق کنند و نوشته سکنجبین با بزر قطونا یعنی اسبغول و تخم خیار و بادرنگ مقشر، پس اگرنه کفایت کند تلیین طبیعت نمایند به آب فواکه و خیار شنبر و قند سفید؛ و اگر بول خونی آید، پس بنوشند آب خرفه و گل ارمنی و دم الاخوین و کندر وخشخاش و تخم خرفه. [و اگر باشد] در بول ریگ [علاجش]

پس بنوشند تخم تربز و تخم بادیان و غذا مزورهآ ماش و عدس؛ و اگر پیدا شد سلسل البول، پس نوشند سویق شعیر به آب سرد و خورند ماهی تازه.

اینکه نوشیده شود قند به مطبوخ نانخواه و تخم کرفس و بادیان و تخم تربز به آب شکر و غذا آب نخود با شوو که در هندی سویا باشد و کمون و روغن جوز.

و [اگر پیدا شد] تقطیر بول، پس [اگر نباشد] با آن دلایل حرارت، پس خورند سنجرنیا و اطریفل و حندیقون و در سرما معجون بلادری و معجون فنجنوش و خوردن نان با جوز. [و اگر باشد] با آن دلایل حرارت ms55 پس علاجش

علاج کلیتین است که با دلایل حرارت باشد.

اینکه نشیند بیمار در آبی که پخته باشند در آن بنفشه و پوست خشخاش و شعیر مقشر مدقوق و برگ خطمی و برگ لوبیا و تضمید کنند موضع را به زردی بیضه و روغن گل، ولیکن باسور

که جمعش بواسیر است، پس آن جسمی است که پیدا می شود از فساد اغذیه و سودا و باشد داخل شرح و گاه باشد خارج آن. پس [اگر باشد] مع سیلان خون و دلایل حرارت پس علاجش

خوردن اقراص کهربا است و اقراص گلنار. [و اگر نباشد] با آن دلایل حرارت پس علاجش

خوردن حب مقل و اطریفل است و غذا اسفیداجات با کراث یعنی مارچوبه و هلیون.

در خروج آب از قضیب اگر باشد پیدایش آن از ضعف مقام منی پس علاجش

اطریفل معجونی که انگوزهآ پخته باشند با بلادر و غذا مسخنات. و اگر باشد از حدت منی پس علاجش

تخمهای سرد با دوغ است.

و آن فرود آمدن بعض امعاء و ریاح غلیظه است جانب خصیتین برای مجاری تنگ. [علاجش]

پس سزاوار اینکه استوار کنند مجرا به عصابهآ سخت محکم و به سر کند علیل با سنجرینا و معجون فودنج.

پس هرگاه عارض شد به گرم مزاج، پس نوشیده شود دوغ و چرب شیرین و شیر یا شکر و ترنجبین و بخورند ماهی تازهآ ms56 بریان گرم.

و اگر عارض شد با سرد مزاج، پس بخورد زنجبیل مربی و حندیقون و بیضهآ نیم برشت با دار فلفل و گنجشکان بریان و موافقت کند با شراب کهنه.

نقرس وعرق النساء ووجع مفاصل وزوال فقرات و سبب این علتها یکی است و آن وقوع نزله است. [اگر نزله واقع شد] در مفصل نر انگشت پا، نقرس [باشد]. و اگر [واقع شد] در مفصل ورک، عرق النساء [باشد]. اگر [واقع شد] در مفاصل فقرات پشت، حدبه [باشد]. و اگر واقع شد در مفصل عام [وجع مفاصل باشد]. [اگر باشد با دلایل حرارت] و خالی نیست اینکه باشد با دلایل حرارت، پس علاجش فصد باسلیق است و فیقال و نوشیدن طبیخ هلیلهآ کابلی و هلیلهآ سیاه و سورنجان و سنای مگی و شهتره و واجب است در آن تلطیف غذا و پرهیز از جماع و غذا مزورات به آب نخود. [و اگر باشد] با دلایل برودت پس علاجش قی است در هر صباح دو بار بعد خوردن طعام قاطع بلغم باز بخورند حب اصطمخیقون واستعمال حقنهآ تیز و غذا آب نخود به روغن بادام.

پس آن رگهای غلیظ پیچیده است که ظاهر میشود در ساق به سبب خون سوداوی که می ریزد جانب آن. و علاجش

اینکه شروع کند به فصد باسلیق، باز تلیین طبیعت است به آنچه که خارج کند سودا را، و لیکن فیل پای

پس آن چیزی است که فربه میشود به آن عضو و غلیظ می گردد به سبب مادهآ غلیظ سوداویه که میریزد جانب پا. و علاجش

قی کردن است مرتا بعد مرتا باز تلبین طبیعت است به حب سورنجان مراتب بسیار و تلطیف غذاست.

فصد است و پاک کردن جسم به آب هلیلهآ کابلی و سیاه و ms57 افتیمون و اصلاح غذا و طلا کنند بر موضع معلوم به روغن کنجد و شمع، یعنی موم؛ و غذا نان سفید و گوشت خفیف.

فصل سومین

در حکه و جرب و این هر دو اگر باشند با دلایل کثرت خون. پس علاجش فصد است و تلیین طبیعت به حب صبر و هلیلهآ زرد و ورد و مصطکی و غذانان سفید و لحم خفیف و پرهیز کند از جماع و شراب و حمام بسیار کند بعد تنقیه.

فصل چهارمین

شری و حصف شری

که در هندی پتی گویند. پس علاجش

طبیخ هلیلهآ زرد است، و لیکن حصف

گر خشک که به هندی بهوسی گویند. پس سبب آن کثرت شوریت عرق است و کمی اغتسال و پیدا میشود آن از هوای گرم. وعلاجش

اینکه تلیین صفرا کنند و اختیار کنند مواضع بارده را و طلا کنند مواضع بثره را به تخم تربزهآ مقشر مسحوق به آب گل.

نوشیدن ماء الشعیر به شکر و آب انار بستانی به روغن گل و بخورند سویق شعیر به آب بارد شکری و بنوشند بعد تلیین طبیعت ماء الشعیر با طباشیر تیار کرده شده به تخم ترشک باز آب کامونی با شکر، و لیکن ثولول

یعنی آژخ ها که به هندی مسا باشد. علاجش

طبیخ افتیمون و خوردن لوغاذیا و ایارج روفس.

در اورام هرگاه نباشد ورم در عضوی مجاور اعضای رییسه

پس واجب ms58 است اینکه ابتدا کند در علاجش به روادعات، باز تدریج کنند به آمیزش محللات به آن تا وقت انتها، باز پس کند بر محللات به وقت انحطاط. و ورم

یا دموی یا صفراوی یا سوداوی یا بلغمی باشد؛ لیکن دموی

پس علامات آن سوزش و زیادتی حرارت ملمس و سرخی رنگ و ضربان؛ و لیکن صفراوی

پس علامات آن حرقت و افزونی حرارت ملمس و زردی رنگ. و علاج هر دو

فصد است، باز تلیین به طبیخ هلیله و ماء الفواکه؛ [اگر باشد] در بدن اخلاط غلیظ، باز طلا کند مقام را به اطلیهآ سرد.

پس علامات آن سختی موضع و برودت ملمس و سیاهی رنگ. و علاجش

اسهال است به آبی که بر آورد سودا را. بلغمی

پس علامات آن اینکه باشد رخو به حدی که درمیآید در آن انگشت و باشد سپیدی و سردی ملمس. و علاجش

تلیین طبیعت است به آنچه که خارج کند بلغم را.

پس آن دردی است سخت و برای آن است بیخهای بسیار. وعلاجش

فصد است از اکحل و اسهال متواتره به طبیخ افتیمون و پرهیزد از اغذیهآ حاره و مولدهآ سودا مانند عدس و بادنجان و غذا گوشت حملان یعنی برهآ نه ماهه و دجاج و شراب رقیق؛ و لیکن خنازیر

پس سبب آن بدهضمی است و تخمه. وعلاجش

تقلیل غذا است و ترک عشا و اعتدال نوشیدن آب باز تلیین طبیعت است به چیزی که خارج کند بلغم را و درست کردن مزاج دماغ است به معاجین مقویه و طلا کنند عضو علیل را به محللات و منضجات.

در حمیات

حمی بر دو قسم است: قصیرة الزمان و طویلة الزمان.

پس [اگر باشد] کوتاهمدت، پس آن حمی یومی است.

[و اگر باشد] درازمدت، پس یا اینکه باشد مادی یا نه، پس اگر نباشد مادی، پس آن حمی دقی است که عارض میشود در ms59 اعضای اصلیه؛ [و اگر باشد] مادی، پس مادهآ آن ضروری است اینکه باشد داخل عروق و یا خارج آن. پس [اگر باشد] داخل عروق منقسم میشود جانب دمویت و صفراویت و بلغمیت و سوداویت؛ [و اگر باشد] خارج عروق، پس منقسم میشود طرف صفراویت و بلغمیت و سوداویت و نباشد دموی؛ لیکن حمی یوم

پس او آن است که پیدا میشود از نشستن در آفتاب و رفتار در آن در موسم صیف و از خوردن اغذیهآ گرم یا غضب سخت و یا ماندگی. و علاجش

اشربهآ بارده است و ربوب باردهآ ممزوجه در آب سرد برفی و سزاوار است اینکه داخل شوند در حمام بعد زوال حمی و غسل کنند به آب نیم گرم و تلطیف غذا نمایند روزی یا دو روز؛ ولیکن حمی دموی

پس آن مطبقه، یعنی لازمه و دایمه است، و پیدایش آن یا از گندیدگی خون است یا از زیادتی آن.

فصد است و بر آوردن خون بسیار و خنکی مزاج به آب انار ترش، او اگر باشد] طبیعت یابسه پس بنوشند آب اجاص یعنی آلو و عناب و تمر هندی با طبرزد و غذا مزورهآ ماش و کدو به روغن بادام؛ [و اگر باشد] طبیعت معتدل، پس غذا عدسیهآ حامضه و آب غوره به روغن بادام خورند؛ و لیکن حمی صفراوی

که داخل عروق است، پس آن تب محرقه است. و علاجش

فصد است و اخراج خون به قدر ضرورت و تلیین طبیعت به آب آلو و تمر هندی و شیرخشت و لازم گیرد بیمار اقراص کافور صباحا و ماء الشعیر وقت طلوع آفتاب؛ ولیکن حمی صفراویه

که خارج عروق است، پس منقسم میشود جانب خالصه و غیر آن و خالصه

و آن، آن است که فزون نگردد مدت نوبت آن بر دوازده ساعت، این غب است. وغیر خالصه

و آن، آن است که فزون گردد بر دوازده ساعت و آن ms60 شطر الغب است و علاجشان فواکه و تمر هندی و خیار چنبر و مثل آن و در روز افاقهآ ماء الشعیر دهند صبح وشام؛ ولیکن حمی بلغمی داخل عروق علاجش فصد است، باز تلیین طبیعت به چیزی که برآرد بلغم را و غذا ماء الشعیر؛ ولیکن

تنقیه معده است به آب ترب و سکنجبین بزوری و خوردن گلقندو غذا ماء الشعیر و آب نخود به روغن بادام؛ ولیکن حمی سوداوی خارج العروق وداخلی

پس همین حمی ربع است. [علاجش]

پس واجب است اینکه رعایت کرده شود در آن حفظ قوت به رسانیدن مشتهیات، پس به درستی که آن از امراض مزمنه است و تا وقتی که ظاهر شود علامات نضج غذای مریض فراریح باشد و نوشد روز نوبت سکنجبین به آب نیمگرم و منع کند علیل را از غذا قبل نوبت؛ پس [هر گاه] ظاهر شد آثار نضج، پس واجب است اینکه نوشد طبیخ هلیلهآ سیاه هندی با خیار چنبر و ترنجبین، و واجب است اینکه عنایت مصروف دارند جانب ادرار به آب کرفس و بادیان و چون کوتاه شود تیزی حمی، پس لازم گیرد بیمار حب غافث و بخورد فراریح؛ و لیکن حمی مرکبه

پس او آن است که مختلف باشد ادوار و نوبات او و مختلف گردد احوال محموم تا اینکه روزی نیکو گردد و روزی بد و مختلط گردد علامات و دلایل آن. پس علاجش اختلاف ادویه است به حسب اعراض ظاهره؛ ولیکن تب دق

پس از شأن اوست اینکه پیدا شود بعد حمیات متطاوله و علامات آن گداختن گوشت و سقوط قوت و باریک شدن آواز و فرو رفتن چشمان و سرخی هر دو

یعنی گاورس و باجره، بارد یابس است در درجهآ دوم. ماش

یعنی مشنک و مونگ، بارد رطب است در درجهآ اول. بذر الکتان

یعنی السی حار ملین است. حمص

یعنی نخود و چنا حار رطب است در درجهآ اول. لوبیا

حار رطب است. شهدانج

یعنی شهدانه و بنگ، حار یابس است در درجهآ دوم. عدس

یعنی نسک و مسور، بارد است در اول و یابس است در درجهآ دوم. ازز

یعنی برنج و چانول، قابض است در اول و یابس است در درجهآ دوم.

در لحوم و بیض

یعنی گوشتها و تخم مرغان. لحم الغنم یعنی گوشت بز و بکریکا، گوشت حار رطب است. ماخلا التیس

یعنی بزی که می گاید و آبستن میسازد ماده را، پس آن بارد یابس است. لحم بقر

یعنی گوشت گاو و گاییکا، گوشت بارد یابس است. لحم العجل

یعنی گوشت گوساله و بچهریکا، گوشت معتدل است. لحم الحیوان البری

یعنی گوشت جانوران دشتی و جنگلی، جانوری که گوشت بسیار گرم و خشک میباشد از گوشت حیوان اهلی یعنی خانه پرور. لحم العصافیر

یعنی گوشت گنجشکان و چریونیکا، گوشت گرم و خشک است در درجهآ دوم. لحم الطیر المائی

یعنی گوشت پرندهآ آبی و پانی کی چریونکا، گوشت بسیار سردتر میباشد از گوشت پرندگان غیر آبی.

یعنی گوشت ماهی تازه و تازه مچهلی که گوشت بارد است زود هضم، و لیکن تخمهای مرغان پس بیض الدجاج

یعنی تخم ماکیان و مرغی که اندی پس زردی آن گرم است و سپیدی آن سرد است و هر ms62 بیضی که سوای این است حکم گوشت او دارد که تخم داده است.

یعنی گندنا، سبزی ای که مثل سیر میباشد، حار یابس است. طرخون ونعنع

یعنی پودینهآ باغی، این هر دو حار یابساند. سلق

یعنی چغندر، بارد رطب است. جرجیر

یعنی تره تیزک، حار یابس است. کزبره

یعنی گشنیز و دهنیا، بارد رطب است. بصل

یعنی پیاز، حار یابس است. ثوم

یعنی سیر و لهسن، حار یابس است. خس یعنی کاهو یا تخم آن، بارد رطب است. اسفاناخ

یعنی پالک، معتدل است به حرارت و برودت.

کرفس یعنی آجموده، حار یابس است. بادروج یعنی ریحان کوهی، حار رطب است. بت یعنی شود وسویا، حار یابس است. هندبا یعنی کاسنی، بارد یابس است. حب الرشاد یعنی تره تیزک وهلیون. فجل

یعنی ترب و مولی، هر دو گرم خشکاند. فودنج یعنی پودینه، حار یابس است. حماض یعنی ترشک و چوکا، بارد یابس است. کشوث یعنی گیاهی بیبیخ و اکاسن یل، حار یابس است. فرفخ یعنی خرفه، بارد ملین است. بقله الثمانیه یعنی چولایی، بارد رطب است.

یعنی به، که آبی نیز گویند، بارد یابس اند و مقوی معده. اجاص

یعنی آلو بخارا، بارد رطب است. تفاح

یعنی سیب بارد یابس، مقوی قلب. مشمس

یعنی زرد آلو، بارد رطب است. بطیخ

حلو یعنی تربزهآ شیرین، حار رطب است.

و غیر الحلو یعنی ناشیرین، بارد رطب است. سوس

اسود یعنی مهک سیاه کالی ملطهی، حار ملین است و ابیض یعنی سفید معتدل الحرارت. قثاء

یعنی بادرنگ و کهیرا و خیار، یعنی کلکری، هر دو بارد رطباند، لیکن فواکه یابسه

یعنی میوههای خشک. عناب

معتدل الحرارت وغلیظ است. سفستان

یعنی سپستان و لسوطرا، حار است به اعتدال.

فصل ششمین گل سرخ

بارد قابض است. سوسن

حار یابس است. نرجس

یعنی نرگس، حار ملین است بنفسج

یعنی ms63 بنفشه، بارد ملین است. مرزنجوش

یعنی مرزنگوش و دوتامروا، حار یابس است. نمام

یعنی سنسر، حار یابس است. نسرین یعنی نسترن و سیوتی، و شاهسفرم

یعنی نازبو تلسی، مایل اند جانب گرمی و خشکی. جزامی یعنی شبو، حار یابس است.

یعنی روغن کنجد وتل کایتل، معتدل الحرارت ویبوست است. ذهن الجوز

یعنی روغن گردگان و اخروت کاتیل، حار یابس است. ذهن اللوز

یعنی روغن بادام، معتدل الحرارت و ملین است. ذهن بزر الکتان

یعنی روغن السی، حار یابس است. دهن الزیت

یعنی روغن زیتون، بارد یابس است. ذدهن البنفسج

یعنی روغن بنفشه، معتدل البرودت والرطوبت است. دهن الورد

یعنی روغن گل، بارد یابس قابض است. دهن الیاسمین

یعنی روغن چنبیلی. و نسرین

یعنی روغن سیوتی، حار یابساند.

فصل هشتمین

در خوشبوها مسک

یعنی مشک و کستوری، بسیار حرارت و یبوست دارد. عنبر

نرم است در گرمی و خشکی. عود هندی

یعنی اگر، معتدل است در گرمی و خشکی. کافور

بسیار خشک است و آن مرکب است از دو جوهر یکی از آن سرد ms64 است و دیگری از آن خشک است بسیار. زعفران

یعنی کیسر، وقرنفل

یعنی لونگ، گرم و ملین است. جوزبوا

یعنی جایپهل گرم و ملین است. قسط یعنی کط، گرم و خشک. سک یعنی خوشبویی مرکب، سرد و خشک است.

یعنی سنبل الطیب، بال چهر، معتدل است در گرمی و خشکی. بسباسه

یعنی جوتری، گرم و خشک است. قاقله

یعنی الایچی، گرم و خشک است.

یعنی گشنیز خشک، معتدل است در گرمی و خشکی. وکتون یعنی زیره. و سعتر یعنی آویشن، و کرویا نوعی از زیره، و نانخواه یعنی خواهندهآ نان واجواین، و شونیز کالا دانه، و

یعنی شربت بنفشه، معتدل است در گرمی و سردی. رب التفاح والسفرجل

یعنی رب سیب و آبی، هر دو سرداند. رب حصرم

یعنی رب انگور خام، سرد و خشک است، مسکن تشنگی است. رب رمان حلو

رب انار شیرین، گرم است، جید است برای معده، مسکن شوریدگی دل و تشنگی است. رب توت

سرد مطلق است برای طبیعت، و قولی است برای گرمی.

یعنی گلقند شکری، مقوی معده است و مسخن آن. عسلی

یعنی شهدی بسیار گرم است از او. بنفسج مربی

یعنی مربی بنفشه معتدل است در گرمی و سردی نرم کنندهآ شکم است. زنجبیل المربی

یعنی مربای زنجبیل به شهد، گرم کنندهآ معده است. هلیلج اللکابلی المربی

یعنی مربای هلیله کابلی به شهد، مقوی معده است و حفاظت کنندهآ جوانی. سفرجل المربیان

یعنی مربای آبی و سیب، مقوی معدهاند، گرم و خشک و قبض کندگان اسهال صفرا. اترج المربی

یعنی مربای ترنج، گرم کنندهآ معده است.

رباعی

شکر حق را به اول و آخر که جز او نیست اول و آخر

ست «قانون چغمنه» سن این نامش اول بدو همین آخر

مستحضر الطبيب

مستحضر الطبيب

نبذة عن الكتاب

الفهرس