112 44-4ree

ای آنکه مشتاق جمال دوستی و میخواهی اکه معرفت الهی فهم کنی، طلب صحبت درویشان کن، و اگر راه به درویشان نمیبری، که درویشی3 چون روح در سر مخلوقات سیر دارد و شناخت آن زود زود حاصل نمیتوان کرد، پس اول ایمان آور، که حق تعالی در سراشیاء واقفست و در چشم دل چون آفتاب روشنست. چون ایمان به علم حق تعالی آوردی، سرحق دلیل تو شود و ترا به مراد دل رساندم یعنی به محبت رسول خویشت مشرف گرداند و رسول برتوعاشق و مشتاق شودو حدیث در این باب گواهی میدهد. (1) زنهار که مطالعه بهوس مکن تا فایده ببری4.

روی أن رسول الله، صلی الله علیه وآله وسلم، رألی یوما اباذریمشی. فقال: «مسکین ابوذر، یمشی وخده و هوفی السماء فرد و ابوذرفی الارض فرد. کن فرد الفرد.» ثم قال: «یا [اباذر]8، إن الله جمیل یحب الجمال: یا [اباذر]8، أتدری ما غمی وفکری والی أی شی إشتیاقی ؟» فقال اصحابه: «أخبرنا، یا رسول الله، بغمک وفکرتک.») قال له : «واشوقاه إلی لقاء7 إخوانی یکونون من بعدی! شانهم شأن الأنبیاء و هم عند الله وبمنزلة الشهداء8 یقرون من

ای ms004 عزیز89، زنهار که حدیث احمد را، صلی الله علیه وآله وسلم، بزبان مخوان، خصوص این حدیث که احوال مشتاقان است. بیدار باش و شرح این حدیث که در کنزالدقایق (4) به صد وجه گذشته، معلوم کن. وبطلب آن قوم [را]10 که این حدیث را به عمل آورده اند و حضرت خواجه را مایل خود میبینند. توزمانی گوش محبت بنزد کلام عشق آورتا رموزی که در کنزالدقایق در صورت افسانه گذشته، بدانی و [به تأویل]91 اسرارعشق شوی و معانی سورهآ صف (5) و سیر روح انبیاء و اولیاء و اشارات اهل معنی دریابی وهمراه آنها که به معنی «کن فی الدنیا کانک غریب

ای اخی91، چونههوی میکنی که امت محمدی، بدان که درچه مقام محمد [مصطفی]100 را، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، به محمد خوانند و درچه منزل حضرت خواجه را101 به احمد خوانند102 و در چه محل رسول حق را به محمود گویند103. توغریب وار در زمین زیست کن تا شرع محمد، صلی الله علیه [وآله]104 وسلم، برتوجلوه کند و ترا ms005 به آسمان طریقت (10) برد و صفای احمد ببینی و صفت ملائک بدانی و همراه اهل طریق105 احمد را بشناسی تا راه به سیر ««او عابر سبیل» بری تا106 «عابر سبیل» دلیل تو شود و به مقام محمودت رساند. آنگاه بدانی که اصحاب قبور [چه معنی دارد و ایشان]107 چه عیش دارند.

ای عزیز، بدان که نظر ربوبیت اشارت به جان محمود میکند و پروردهآ اسرارش میکند و چون قوت ربوبیت حاصل کند، مسیحا شود و چون روح الله (11) شد در آن عالم که بشریت داخل روح نیست، صفت لطافت حواله به احمدیت (12) میشود که عیسی [و]108 احمد را مناسبتی هست که در میدان احمد وعیسی، صلوات الله علیهما، رسالت مخفی شد تا قدرت احمدیت جلوه کند. اگر گوش دل داری و چشم جانت هست، در سوره صف تأمل کن که حضرت شیخ العاشقین و العارفین، شیخ ابی محمد روزبهان (13) چه اشارتها فرموده109 و هیچ کس بدان110 حال111 نمیافتد. اگر از روی اعتقاد کتاب کنزالدقایق و شرح الکنوز(14) بپیش اهل تصوف تکرارکنی، بدانی که در سورهآ صفت چه اشارت شده. و چه حاصل که تو گرفتار سه شنبه و چهارشنبه شدهای و

ای اخی127، مقبل واربه درگاه مقبولان به خدمت مشغول شو128 و در زمین چون121 خاک بمتابعت حضرت مصطفی، صلی الله علیه [وآله]130 وسلم، ملامت بکش [و]131 ازنادانان و جاهلان [منج122 تا بسلامت بار المانت به مقلام جود بازرساوی مکمه مقام اجمدسیت. و در آن منزل که مقام اهل زهد وعبادتست، ثابت قدم [باش]132 و در مقام محمود که «الا یغرفهم غیری» (22) گویند که شهود مطلقست، بیخود [و](131 با خود باش. میخواستم که نشان مسافرانی که در کتاب کنزالدقایق شرح شده، درین رساله روشن بنویسم. زلف پریشان134 آن دلبر135 ستمکار آشفته حالم کرده136 و درپیچ137 و تابش آرام و [قرار]138 نیست. آری، دربند و زنجیر جز آشفتگی نباشد . نظم139:

ای اخی، آن وقت که حضرت؟14 سید الافراد وسلطان الزهاد، محمد مصطفی، صلی الله علیه [وآله]145 و سلم، به اباذرغفاری میگفت که «هوفی السماء فرد و ابوذر146 فی الارض فرد» (23) آن معنی دارد که من که محمدم سخن در باب آسمان میگویم و ابوذر147 درزمین جواب میگوید. من مشتاق بی نظیرانم و یگانگان. با وجود آنکه [ابی بکر148 صدیق، رضی الله عنه]141، تمامی مال فدا کرد، حضرت مصطفی 150، ضلی الله علیه وآله وسلم، میفرماید که «یثرکون المال ویقرون من الأباء والأیهمات والاخوة والأخوات» واین علامات(15 درابابکر153

ای اخی162، در کتاب مرآة الافراد نیک تأمل کن [و]198 معنی این163 باشد که بدانی که فرد چون باشد. فرد کسی باشد که هیچش نباشد و غنی باشد، یعنی متقی باشد. [تو]164 چه دانی که تقوی چه باشد؟ این تقوی که تومیورزی شرک مطلقست که165 همه [نیستی]166 و نامردیست. اسرار تقوی عاشقان دانند که بجز دوست درعالم هیچ نبینند و درچشم و خیال ایشان هیچ نباشد. عالم را چنان بینند که چیزی که نبود و پیدا شد و باز دیگرباره167 ناپیدا شود.

ای عزیز، اگر بدانی که «هوألاوک و الاخر و الظاهرو الباطن وهوبکل شيء علیم» (28) چه معنی دارد، راه به افراد بری. میگویم [که]168 مفرد کسیست که تنها به صف درآید و هیچ کس مرد او نباشد بی شمشیر و تیرو کمان ونیزه، یعنی ناپیدا باشد و کارزار کند و راه بدان کس نبرند و همه عالم ازو خواهند و ازوستانند، و اگرواقف او شوند، تیربارانش کنند. حضرت خواجه میفرماید که من مشتاق آن مقامم که با هیچ آفریدهای نباید گفت و شنید، و این قوم در عالم نادر میباشند، یعنی فرد باشند. اگر بدانی که «اشهد آن لا إله الا الله» چه معنی دارد، محمد رسول الله درحق تو گواهی بدهد که فردی تو. «لا اله الا الله» بزبان آموختهای و170 مجمد رسول الله را171 شنیدهای که مردی بود عرب فصیح. لعنت بر172 شناخت توباد! تو بدان که ms009 حضرت خواجه مرآت الافرادست نه مرآت الاسقاط (29) . اگرمیخواهی که معنی «لا اله الا الله» بدانی، اول رسول الله را بشناس وحال

چه دانی که مطلوب خواهان تست، چو چشمهآ نمکسار گریان تست.

توچون باز شاهی، [درآور]2 نظر، که شه بازت آخر گشاید بصر3.

تومطلوب دائم طلبکار بین، خدا را، خدا را خبرداربین.

چنان دان که گرتونبینی حبیب، نظر برتودارد بسان طبیب.

ای عزیز، با عاشقان بی مسکن [نشین و]4 زمانی بسازتا5 باشد که صفائی از آتش عشق بیابی و از فسردگی خلاص شوی و گوش جان بگشائی و سر حقایق دریابی و زندهآ جاوید شوی و بینی که دردمندان چه لذات6 از دوست مییابند و تو در خوابی و عاشقان هر نفس هزار منزل7 میگذرانند و توپنداری که بی نوایان عالمند.

ای اخی، اگر سلاطین عالم بداند که فقرا از فقرچه تفاخردارند، از سرپادشاهی بگذرند و بنده وار در خاک کوی مسکینان نشینند.

ای عزیز، حضرت سرور عالمیان، محمد مصطفی، صلی الله علیه و آله و سلم8، روی در قرن (30) میکرد و بوی فقر از اویس میشنید و به اباذرغفاری، رضی الله عنه، احوال فقرا بتفصیل فرموده و در ذکر این دردمندان گریسته. اگر از أمت آن سلطان مشتاقانی، این حدیث آئینه خود ساز9 و ببین که آنها که حضرت خواجه، صلی الله علیه و آله و سلم، فرموده در تو هیچ هست یا نه. اگر سودای آن داری که آن شاه دردمندان با تو هم کاسه شود، همراه عاشقان بی ریا باش و از

[ای عزیز]13، تویک دم مشتاق وارگوش14 دل پیش آرو اسرار مشتاقان بشنوتا بدانی که مطلوب بارطالب میکشد و طالب از آن بیخبر. وزاری کردن بیداران از بهر خواب آلودگان غافل و اشارت کردن دانایان وفاش نکردن اسرار غیبی بر اطفال زمان که اهل جهانند و طلبکار حقند و روی رسول حق میشکتند و رسول حق از ایشان ملول نمیشود و شفقت دریغ نمیدارد و به خلق و مسکنت با اهل روزگار میسازد، از بهر آنکه هرگاه که رحمت آلهی میخواهد که اهل خود بنوازد، نامرادی15 ناقصان و هلاک شدن ایشان به خاصان خود مینماید و عارفان16 حقیقی بنظر شفقت در میآیند و بقدر حوصلهآ ایشان که صفت طفلان دارند، نزدیک میشوند و ایشان بعضی نزدیک رحمت میآیند و بعضی عاق میشوند. آنها که در سردل ایشان محبت رسول حق تعالی باشد، حق تعالی [تجلی]17 (34) خود بمدد محبت رسول میفرستد و آن قوم را از آز و هوس خلاص میکند و دوستی حق، جل وعلا، در دل این قوم مستقیم میشود. پس حضرت باری، تعالی و تقدس، آن تجلی که18 ورسربندگان خاص ارزانی داشت درنظر جتیقیت رسول حق درآوردا1، ورسول حق عاشة آن [شد]21 و ذکر این حدیث ازپیش رفته22. این حدیث از بهر آن با ابوذر گفت که ابوذر فرد بود. و23 توهم فرد باش تا دوست ms011 با توراز گوید. «ان الله تعالی فرد24 یحب الفرد»، یعنی «ان الله تعالی جمیل یحب الجمال» (35) . هرکه غبار جمیع اشیاء در دل خود نیابد و محبت صانع در مصنوعات بیند البته صاحب جمال25 شود و خوی حق برگیرد و واقف اسرار شود و مشتاق شود بر ذرات کائنات بی صفات، والا اگر صفاتش نباشد و بیان صفاتش نکنند، هیچ آفریده مطلع نشود برذات، و توتا عاشق نشوی بر صفات26 حق، چه دانی که الله جمیلست وبا وجود جمال، محب جمالست

ای اخی، آن زمان که حضرت مصطفی، صلی الله علیه و آله وسلم، میفرماید که «واشوقاه إلی لقاء اخوانی یکونون من بعدی» (36) بیان یکتائیست. به یک نظر محالست که تو این سر مشاهده کنی . در آن حال که به پرتو نظر غالب طالب در خود اثر [نور]27 شهود (37) پیابد، در حال میباید که برین28 حدیث عمل کند. اول بداند که «یترکون المال» چیست، یعنی هرچه ترا از دوست باز میدارد ترک میباید کرد و اگر در آن حال چنان29 نکند، پردهای برروی30 او درآید و سرگردان بماند.

ای عزیز، اگر میخواهی که حضرت سرور جوانمردان عالم (38) برتومشتاق شود، به عمل کوش وجبری31 (39) مشو32، که من پروای آن ندارم که به تفسیر حدیث مشغول شوم، که سیارگان آسمان دل در طلب مسکینان زمین درد به دل بردن آمدهاند، و آن جمیل بکر که محب جمال شده بقصد33 مخالف أنس که آنرا گلام (40) گویند در کتاب عرف34(41)، مرا کجا پروای آن باشد که گفت و گو کنم؟ ناچار ذکر احسن القصص (42) میباید کرد تا محسنان از حسن حسنات بی نصیب35 نشوند. غیرت عشق نمیگذارد که بیش ازین اسرار36 جمال دوست اظهار کنم. زنهار که این حدیث که اباذرغفاری روایت میکند که گواه دردمندانست، دائم الاوقات مطالعه میکن و آب واربه سرو رو37 [میکن]38. و آن قوم که حضرت خواجه، [صلی الله علیه و آله]39، اشتیاق ایشان ms012 دارد، در طلب ایشان شوو به خواندن حدیث مشغول مشوو به دانستن آن قانع مباش. مقضود حاصل کن که درحق حروف پرستان (43) این آمده که «کمثل الحمار یحمل اسفارا» (44).

ای اخی، درقدم افزا که گفتارهیچست و راه به دوست نزدیکست و تو بدور میگردی. از توتا به دوست یک پرده بیش نیست. اگرتودوست [را]40 نمیبینی، دوست ترا میبیند. غزل 41: واقف اسرارما نیست بجزیارما47. نیست بجزیارما واقف اسرارما43. شعلهآ انوارما هیچ ندارد نشان. هیچ ندارد نشان شعلهآ انوارما. چهرهآ دلدار ما درخور هر دیده نیست. در خور هر دیده نیست چهرهآ دلدارما. برسر44 بازار ما هیچ مگوغیر دوست. هیچ مگوغیر دوست برسر44 بازارما.

ای فرزند، بدان که علامت طالب چیست. طالب میباید2 که اول از هیچ دری عارندارد، که اگر طلب طالب کاذب نیست، مطلوب خود را به طالب مینماید. هرجا که طلب أنس پیدا کند، قرضست که اول طلبکار شود تا درمیان دل طالب و دل مطلوب، رسول حق درآید. چون رسول غیب که رسول حقش گویند3، گواهی دهد که صاحبدل کیست، میباید که4 طالب از سر دل بگذرد و دل خود را به دوست سپارد و درین حال، اگرخواهی که بدانی که دل به دلدار سپرده است، علامتش آنست که دو چشمش گواهی دهد، زیرا که در همه حال دو گواه عدل میباید. چون چشم عاشق متوجه به روی معشوق باشد، نشانش آنست که حیران بماند و دو دست از دوجهان بشوید تا دو دستش گواه دو چشم او شود، یعنی دست5 از کسب بازدارد، و درین حال البته دست را مجال حرکت نیست6 و این حال نیز دو گواه میخواهد. درین حال، گواه او دوقدمست که در کوی ms013 دوست استقامت گیرد، و درین حال ثابت قدمش گویند. چون ثابتقدم شد، درین حال زبانش گشاده شود و بگوید که7 «لا اله الا الله». وچون طالب به این مرتبه مشرف شد، هنوز این شهادت [را]8 اعتباری نیست، تا بداند که محمد، رسول الله، صلی الله علیه وآله وسلم9، ذات الله است و شهادت به رؤیت حضرت10 مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، درست باشد11. و طالب درین منزل تا عاشق نشود، محالست که این حال بدو17 منکشف شود، که گواهی حقیقت بصورت درست باشد، و تو [که] این صورت به مجازبینی13، کجا این رمز دریابی؟

ای اخی، هرگاه که چشم معشوق نظر در نظر تواندازد، بداند که دل توبا کیست و به چه14 مشغولست. اگر دلت به دوست مشغول است، چشمت گواهی میدهد، چنانچه شرح آن گذشت؛ و اگریک ذره اسباب در [نظرت]15 مسبب16 آید، در حال این آیت نزول میکند17 که « لعنتی الی

آی اخی18، زنهار که یک ذره غافل و غایب مباش تا دوست اعتماد کند و دلت را مکان امانت [گرداند]19 و مسجود عالم گردی و ندای غیب درآید در شأن دلت که آنرا «عرش الله» گویند که «إن اللة وملائکة یصلون علی التبی یا آیها الذین آمنوا صلوا علیه وسلموا متسلیما» (46).

ای عزیز20، این کار[کار]21 بی کارانست و این دولت نصیب سوختگانست. شرح این مقامات در کنزالدقایق و شرح الکنوزبخوان، که من بی پروایم و آشفته حال. ابیات22: پریشان زلفش ندارد قرار، که قدش چودارست و زلفش چومار. تو گرمرد راهی درین پیچ وتاب، پس آگه نشین و مرو سوی خواب. چوهستی طلبکاروجویای دل، تودامان صاحب دل از کف مهل. چومیخانه دان آن دل رازدان23. تودلرا در اول زگل باز دان. تو در ناز دلدار راز24 آفرین گواهی طلب کن بعین الیقین (47). در آن راز و نازش25 مجنبان دو دست، که با دست آن دم بود بت پرست. تو26 بی دست و ms014 بی دل در آن در نشین، خلیلانه یکسر27 در آذرنشین (48). چو درنارعشقش بسوزی تمام، ملائک [درآید]28 به پیشت سلام (49). چو در نار29 عشقش بسوزی چوشمع، چو گل خنده آری، شوی فرد و جمع. تو اینجا نباشی چوبی دل شدی30. دگر ره چه پرسی چومنزل شدی31؟ جمالی، دریغا که چشم بصیر [بدی بروجوه صغیرو کبیر.]32 چه گر روی خورشید نتوان نمود به ارباب کار و طلبکارسود؟ وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله وصحبه وسلم23.

عزیزان و دوستان بجمع سلام بخوانند. بعد از سلام معلوم نمایند4 که چندان اشتیاق بجانب یکان یکان هست که هیچ از یکدیگر فرق نمیتوانم کرد. بجهت شفقت که در حق آن عزیزان هست، گاه گاه حرفی چند در کتابت5 میآوریم تا بهرحال که باشد فرقی کنند. درمیان اهل صورت (53) واهل معنی (54) مشلی چند درین رساله بشنوویک ساعت خاطر مبارک خالی گردان از همه خیالات و تصویرات، که اگر6 میل شخص به صورت افتاد، معنی آن هرگز درنیابد. مثل آنکه عبارت درویشان و خط ریش (55) و پراکنده7آ ایشان، اگر در کتابت5 از ذات پاک8 باری، تعالی، وروش اهل تحقیق ومنزلات عرش (56) وعالم جبروت (57) خبردهند و درنظر هل صورت آورند، درحال به صورت زشتی خط و عبارت عامیانه مشغول شوند و هیچ مایل معنی آن نشوند و به مسخرگی1 و هزل برآیند و صورت آن نیز از نظرشان برود. و برخلاف این بشنو که اگر حکم پادشاه صورت که مجازی گویند، به آب زرنوشته باشد10 از احوال رعایا و لشکر و اخراجات (58) جهت11 فانی ای12 چند که هیچ مغز در آن نباشد، چون در نظر اهل ms015 کمال آورند، درآن نگاه کقد وصوت آذ خط و عبارت آن طوار نیند و به مینی آن مشغول شوند وبک حرف شهری رود، اگر رومی باشد و اگرتنگی، احوال آن ملک میباید که ازو معلوم شود. قوله، تعالی، («لا نفرق بین آحد من رسله» (59) دراین مقامست، که اصالت صورت وعبارت زبان وعمارت جهان فانیست. دست در دامن اهل معنی زن تا دراین عالم راهیابی. طفلان که سواد آموزند، اگر لفظی چند [نقطه]14 و اعرابش نباشد، لفظ را درست نتوانند گفت که تعلق به صورت شرع دارد. و اگر دانشمندی کامل باشد، در کتاب کشاف (60) وازآن بیشتر که میخوانند و نامش تومیدانی، اعراب در آن پسندیده نباشد. زنهاره1 که به لفظ آموخته مغرور مشو که هر علمی که راه به حق نبرد چنان باشد که قصه خوانان سرمیدان که حکایتی چند آموخته باشند و بازمیگوید. اکنون ساعتی

پیدا نشد، پیدا نشد گوشی سوی آواز دل. گوئی همه چون خفتگان، دور از دل آشفتگان،

افسرده تر از مردگان، بیگانه از غماز دل. چون جغد در ویرانهها ساکن شده درلانهها،

برساخته ایوانها، محروم از شهبازدل. چون مورو موش و[ماربس]18 (61)، در قصد مردم (62) چون مگس،

پیوسته در آزوهوس، ببریده از دمساز دل. با دشمن خود دوستند، زیرا که جمله پوستند؛

برجای خود نیکوستند، انباز گل، ممتاز دل. زود، ای صبا، باردگر آن فتنه را بیدارکن،

زانرو که اندرعاشقی ذوقیست بردن نازدل. خیز، ای جمالی، تا به کی دور ازمی و آوازنی؟

خرها رها کن در گله، روجانب شیراز دل. اکنون19 در باب سلوک یونس، علیه السلام، و در تأویل آن و سشیر و سلوک سالک20 که ظهور میکند در هرقرنی21، سخنی ms016 چند بشنوتا راه به سیربری، که اول سلوکست و اوسط سیرست و آخرفنا به پیوستن22 بقا، که در آن عالم سلوک نباشد. همه سیر در سیر باشد23 [وا]24 همه فتوح (63) در فتوح باشد [و]24 هیچ حجاب نباشد. و25 این عالم26 را عالم عارف گویند که آفتاب عشق درو تجلی کند که شب نباشد. مغرب او مشرق گشته باشد و او را مکان نباشد. قوله، تعالی: «لا شرقیة والاغربیة» (64)، وداد این کلمات در آخر رساله داده شود27. حالیا، نفسی همراه عالم سیر [باش]28، نه چنانکه تناسخیان (65) گویند. سیر29 درمقام ابتدای سالک30 و انتهای سالک که عرفانست، در این مستزاد بیان آن کرده میشود31. وقتی این معنی را دریابی که

ای عزیز، دانستن این معنی در مدرسه [و]40 قیل وقال حاصل نشود که حضرت امام الموحدین وسید الاولیاء والاتقیاء، علی مرتضی، کرم الله وجهه، میفرماید: «لنا علم و یلأ غدا مال» (70) . مراد ازین علم که آن سرورعلما میفرماید علم41 لدنیست (71) که42 حضرت شاه میفرماید که برداشتم و هرچه تعلق به اهل صورت دارد که عاقبت آن فنا خواهد شد، آن مال

ای عزیز، هر چیز که بدان مشغول شوی، بیشکی به مقصود آن برسی و آن مطلوب طالب تو شود. حضرت مولانا جلال الدین رومی، قدس الله روحه45، میفرماید [و]46 روایت از حضرت47 تاج الابرار وخلاصهآ انبیا محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، میکند. نظم48 (73):

گفت پیغمبر که چون کوبی دری، عاقبت [زان در برون]49 آید سری.

چون نشینی بر سر کوی کسی، عاقبت بینی توابروی کسی.

چون زچاهی برکنی هر روزخاک، عاقبت اندر رسی در آب پاک.

سایهآ حق برسر بنده بود. عاقبت جوینده یابنده بود.

یک لحظه متوجه شوتا احوال سالک درمعنی یونس نی، علیه السلام، بر توعرضه کنم. شفقت دریغ نیست و هر [شخصی]50 که نیک و بد با نیکان و بدان میکند، سزای آن به خودش باز میرسد51 و این معنی در قصهآ یونس (74)، [علیه السلام]52، تأمل کن. نقلست که یونس پیغمبر، علیه السلام، شفقت مینجود92 برقم خود وقیم اوماند قوسمای بیگا آن روزتابه ایروزیازی ای یونس، از میان این قوم بیرون روتا ما بلائی به این قوم59 گماریم56. یونس بر سر کوه رفت و نظاره میکرد. ناگاه از آسمان ابری ms018 پیدا شد [و در میان آن ابر، شعله های آتش پیدا شد]57. نزدیک آن شهر رسید. آن قوم چون بدیدند، ایمان به خدای یونس بیآوردند. و58 آن آتش ناپیدا شد. یونس، چون چنین دید51، خشم گرفت و روی در ملک دیگر کرد با60 عیال و اطفال، و گاوی همراه61. داشت. برق آمد و فرزندی ازو بسوخت و گرگ آمد و62 فرزندی دیگر ازو63 درربود و گاو [را در راه سیل برد]64. وه6 یونس تنها بماند. آمد66 تا به کبنار67 دریائی رسید. کشتی ای68 روان میشد به

ای عزیز، یک ساعت خود را از غفلت بی حاصل دور گردان و خود را نزدیک این نور گردان تا شمهای از مقصودات و تأویلات این روایت برتو کشف شود، و این نیز نشود مگردر صحبت28 دانایان محقق و غواصان [مدقق]71 که سالها در دریاها و صحراها گردیده باشند. یعنی شفقت دریغ برهیچ قوم نیست80، و58 اگرنیک و [اگر]81 بد [میکنند]82، همه به خودشان بازمیگردد83. بیت:

ی،چرا نیک بگذاری و بد کنی؟ بد ونیک چون هردو با خود کنی،

[ای عزین84، یک زمان دل به من ده تا بدانی که شفقت دریغ نباید داشتن، اگرچه نیکی بر نیکان [و بدان]85 مکروه ومشکل مینماید. اینست که ms019 حق، سبحانه وتعالی، در کلام خود یاد میکند [که]86 «عسی آن تکرهوا شیئا وهو خیر لکم» (76) . چون یونس (77)، علیه السلام، شفقت داشت برقوم خود، و87 آن قوم پذیرا نشدند و یونس، علیه السلام، را88 نشناختند. یونس بنالید. حق، سبحانه و تعالی، آن آتشی89 که برین قوم90 گماشت، ثمره شفقت یونس، علیه السلام، بود، وعطا و کرم11 حق بود که بشکل آتش مینمود، [و]97 آن آتش را آتش عشق میگوئیم. چون یونس از میان این13 قوم بیرون رفت، این13 آتش روی در جان یونس، علیه السلام، نهاد و یونس را منور گردانید و روی ازعالم تقلید بگردانید14 بلکه حق، تعالی، غیرت

هست قرآن حالهای انبیاء، ماهیان بحرخاص کبریاء. (80) هر ماهی ای117 که در آب باشد جویای آب باشد، چرا که آتش عشق در جان یونس ایام است و یونس ایام در ms020 شکم ماهی صاحب قیام (81) است و فیض ازجام بحرمیگیرد و از آب جداست تا در طبیعت باشد. یعنی بشریت این عالم بریش گویند و پشت برین عالم کرده و روی در بحر آورده و بحریان (82) ازو فیض میگیرند و ثمرهآ طاعات118 بریان (83) با خود برده. اینجاست که حق، سبحانه و تعالی، ثواب ملائکه بازمیستاند و به عاصیان امت حضرت [محمد]111 مصطفی، صلی

ای اخی، بی بلیات عشق عجب دارم که از انبیاء و اولیاء این راه بریده باشند [که]121 بی مشقتی و بی زحمتی122 یک لذت به دل هیچ مقبول123 نرسیده باشد و هرکه چون پیرزنان124 عمری در خانه ساکن باشد، این دولتها کجا روی بدو125 نهد؟ «و اذ اغتزلتموهم» (86) و هرکه عزلت با ماهی که وجود اولیای ایام میگیریم، [نگیرد]126، او را [نگویند]127 که بری و بحریست و هر128 که در سلوک زحمت بریان و مشقت دد و دام صخرائی121 نکشیده باشد لذت130 بحریان کجا [یابد]131؟

ای عزیز، این نور آلهی در سیاهیست. «عسی آن تکرهوا شیئا و هو خیر لکم». یعنی رضای حق در تجلی اکراه روی به سالک مینماید. اگر سالک به امرپیردانا باشد، صبر کند و به منزل رسد، و اگر [به راه]132 خودرأیی رود، این133 عالم بر و بحرکجا سیر کند؟ خلوتنشین [گویند]134 او را، نه135 چون یونس باشد136 در شکم ماهی و نه چون یوسف درتک (87) چاهی.

ای عزیز، دست از دامن دوست137 دانا مدار که ایشان توجه به حضرت عزت (88) کردهاند و حضرت عزت رجوع ایشان به انبیاء و اولیاء کرده. هرکس که ms021 افعال انبیاء بجای آورد138، به احوال ایشان مشرف شود139 واحوال ایشان چون تنزیل باشد که از دل و جان ایشان هر ساعت و هر لحظه به جان این سالک (89) نزول میکند. پس در هرملکی140 که او را [سئوال]141 کنند، ارواح انبیاء و اولیاء مصحف گویای این دل عاشق عارف باشد و هیچ بازماندگی ندارد [و]142 اینجاست که حضرت سالار و شهسوار اولیاء123 و قطب الا تقیاء144، محمد المصطفی145، صلی الله علیه وآله وسلم، میفرماید که «المؤمن146 حی فی

ای عزیز، [زمانی]147 دل بازده که درین148 رساله سخنی چند ازلب121 تصوف در عالم سیر (91) سالک در اسرارذات عارف و بازماندن سالک در آن مقام از جهت رفع حجاب سالک و فتوحات بازماندگان عالم محبت وعشق وعالم و اصلان نامتناهی، ذکر آن خواهد شد150 درین فصل، که از مقامات چون باز میایستند.

ای عزیز، چون حق، سبحانه و تعالی، عالم را بیافرید، بعد [از آن]151 آدم پیدا شد (92). فرزند آدم ده گروه شدند، [و]152 آن چیزی که درعالم صورت باشد [از]153 زر و نقره و امثال اینها، نه گروه در پی آن برفتند و یکی بماند. دیگر این یکی154 به ده گروه شدند. نعمتهای گونا گون بیآفرید. نه گروه درپی این هوسها برفتند و یکی بماند. دیگر این یکی154 به ده گروه [شدند]155. شهوات و لذات که درعالم مشهورست، از جاه [و]152 سلطنت و از جاه شنیخی (93) و از تکبر عالم صورت و قبول عوام به تقرب اهل زهد، نه قسم بدان آز مشغول شدند و اگر ذکر این آز و هوس گذرد [و]152 عالم همه کاغذ شود، غیراز آنکه کاغذ سیاه شود، حاصلی [دیگر]186 نخواهد بود، که دانستن این احوال در صحبت درویشان میسر میشود، که احوال 157 در کتابت198 معلوم نتوان کرد. القصه، یک ms022 قسم بماندند. ندا آمد از حضرت یکتائی و کبریائی حق، سبحانه و تعالی151، که «ای قوم بازمانده، هر چیز که امکان آفرینش بود آفریدیم و شما را هیچ نصیب از آفریدهآ ما نماند» . اگر در160 عالم دنیا شما را حاجت افتد به مکانی یا به دکانی یا به لقمهآ نانی 161، به در سرای ایشانتان باید رفت. ««الدنیا حرام لاهل 162 الآخرة والاخرة حرام علی اهل163 الدنیا وهما حرامان علی اهل الحق164» (94) . ایشان به فغان درآمدند وبة زبان محبت وصدای عشق وبه شهود (95) سر، این بیت165 که از لب و دندان درربار جلال الدین رومی، قدس سره166، در آن عالم [به عالم]167 صورت پیوسته، [پیوسته]168 میخوانند، بخواندند و به سماع درآمدند (96). تونیز، ای عزیز، اگر از آن قومی، بموافقت [ایشان]161 این بیت ورد حود ساز.

رمیپزد،سودای آن ساقی170 مرا، باقی همه زان شما. این باده اندر هر سری سودای دیگر میپزد؛ اول نظر جمال کرد، عالم171 وعالمیان مصور شدند. دیگر نظر جلال فرمود، مخصوصان قائم الذات متحرک شدند. بعد از آن، نظر [کمال]177 بنمود. این یک قسم دیگر که مانده بودند، به ده قسم شدند [و از ایشان]173 یک قسم بماند و آن قسم روی به یکدیگر آوردند و درپی آن گروههای مختلف نرفتند و جمع شدند و روی به یکدیگر آوردند174، و این قوم هنوز از ذاکرانند (98) که ایشانرا میرسد که روی به روی یکدیگر کنند و ذکر «لا اله الا الله» گویند. تا سالک بدین مقام نرسد، نشاید که ذکر «لا اله الا الله» گوید. ای عزیزه27، نیک تأمل کن تا از کدام قومی. اگردرین حال چشمت پیدا شود، بدانی که به چه مشغولی. یک ساعت دل درین اسرارنه و بشنو که در معنی این نظم تکرارهای گذشته176 بنوعی دیگر اظهار میشود. قصیده177: خیز، ای پسر، خیز، ای پسر، وزخویشتن بیزار شو؛

رسوا شواندر عاشقنی وزعشق برخوردار شو. بیزار شو، بیزار شو، همچون حسین (99) ازملک دون، ms023

وانگه بیا در کربلا خونخوارشو، خونخوار شو. هردل که آن178 پرخون نشد از جسم خود بیرون نشد.

خون خور در اول خون دل، وانگه بر زنار(100) شو چون خاک توپر خون شود، صحرای دل گلگون شود،

چشم توچون جیحون شود، دزدیده در دیدار شو. جیحون چودیدی، غسل کن تا پاک گردی همچوما،

وانگه بیا منصور (101) شو، بر پای خود بردار شو. بردار هم ساکن مشو، وزدست خود بردارسر،

چون سر بیندازی، بیا مجموعهآ اسرارشو. چون مخزن اسرارشد جانت زآیات خدا،

میگرد اندر ملک دل، [براهل]171 دل دلدار شو. دلدار شو، دلدار شو18، چون گل نهان درخارشو،

در جست و جوی181 گلرخان از هر طرف در کارشو18. گه در زمین، گه بر سما، گه شاه شو، گه چون گدا،

گه چون مگس (102) پرشهد شو، گه جمله زهر مارشو: ورزانکه در اول قدم، در کاهدان خسبی چوسگ،

جنس [مسمی]182 نیستی (103)، جویندهآ مردارشو183. این خلق عالم، فی المثل، [چون خرا184 [بمانده دروحل (104)]185؛

بیرون شوء18 از جوق187 (105) خران، اندر188 صف اخیار شو. آمد بهار، ای جان و دل، پیمانه را از189 کف مهل.

فانیست آن190 شید (106) ودغل، چون راستان اظهارشو. آن مکر و زرق زاهدان کاهیست برآب روان؛

خود که (107) چه باشد پیش ما، با ما به دریابار شو. ای واعظ افسانه خوان، از بحرجان دربر فشان.

خواهی ازین حکم ونشان، باعاشقان رهوار شو. ای مفتی دفتر [شده]191، در سرقرآن سیرکن،

روی آر [نزد اهل]117 دل، آزاد از آن پندار شو. ای قاضی نائبنشان (108)، مگذار گرگ اندر گله،

شو (109) خفته وزن در گله، خود پیش زن در کار شو. ای صوفی گهدان جی113 (110)، مانند دهقانان ری194 (111)،

پیوسته در دنبال قی، آخر دمی بیدار شو. ای پیرطفل آسا، بیا، شیری خور از پستان شیر،

ورزانکه شیرپنبهای، آرایش بازار شو. چون شیر آمد در نظر، بس کن، جمالی، خیروشر؛

شیراز(112) رو، چون شیرنر، فارغ زهر گفتار شو. ای دوست، چون جمع گشتی و ms024 در حلقهآ یگانگان پشت برعالمهای195 گوناگون که آقریده شد، کردی و روی در آفریدگار آوردی، بر تو مسلم شد که بگوئی که196 «لا اله الا الله» و

ای اخی، بی متابعت «محمد رسول الله») محالست فهم این اسرار کردن، ومتابعت درنزد هل دل (115) آنست که کسی را ببینند و قدم در قدم او نهند. درین مقام در شک راه نتوان رفت. از حجاب هستی خود بیرون آی [و]202 در عالم نیستی که ناپیدائیست203، که مقام هستی کبریائیست204، سیر کن تا بدانی205 که محمد رسول الله [بمتابعتی]206 که درین قدم کرده فو تعالی تعثل اله ستیه حستنت ه ل ع مهیده او کحرد د و تو نصلانی ولهنه اول شنود اه ا وتو خوانی . درین حالست که شیخ اوحدی (118) میفرماید. بیت (119): این منم یا تو؟ خود بگوتا کیست؛شرح این کن که آن نمیدان دوستان، جز حدیث او مکنید، که من این داستان نمیدانم. گواه. «لا اله الا الله» «محمد رسول الله» است واثبات «محمد رسول الله» ذات الهیست201 و این در کتابت210 نمیگنجد. این بیان در صحبت درویشان بری و بحری ترا کشف شود، و شمهای در بیان این حال شیخ فرید الدین عطار (120)، رضی الله عنه، در کتاب منطق الطیرمیفرماید، چرا که زبان مرغانست و از عالم پست پنهانست. چون حکایت سی مرغست که چون به هم رسند، سیمرغ سی مرغ باشد (121) . ابیات211 (122):

چونکه آن اسکندر صاحب قبول خواستی جائی فرستادن212 رسول،

چون رسولان آخر آن شاه بکام جامه پوشیدی و خود رفتی مدام.

چون بگفتی آنچه کس نشنوده است، گفتی اسکندر چنین فرموده است.

هیچکس چون چشم اسکندرنداشت، گرچه گفت اسکندرم، باورنداشت.

در همه ms025 عالم نمیدانست کس کین213 رسول اسکندر [روم است]214 و215 بس.

ای عزیز، تا هرچه امکان آفریدن دارد واپس نیندازی و آفریدگار خود و جمهور آفریده در «محمد رسول الله» نبینی، ترا مؤمن نتوان گفت، که «لا اله الا الله» بزبان گفته باشی ومشاهدهآ

ای اخی336، حضرت رحمة للعالمین (129) فیاض عالمیانست. جهل در بوجهل مخفیست و نمیداند که جاهلست. چون در نظر حضرت مصطفی [، صلی الله علیه و آله و سلم،]237 رسد، جهل او غلبه کند و معجزات خواهد، چنانکه جهال زمانه که از درویشان کرامات طلبند و امتحان کنند. و چون صدیق در نظر صدق آید، صدق او رسول او گردد و در رسول پیوندد و238 لابد در جنسیت صدقت239 [گوید]240، چنان باشد ms026 که این دهقانان و صحرائیان که در نظر درویشان آیند241، سخن درویشان242 بجان بپذیرند و انکار نکنند. و حضرت سلطان اویس قرن243، چون همکاسهآ حضرت244 ساقی کوثرست (130)، او در عالم بی نشانیست. اویسیان (131) درعالم نادر باشند و در دقایق ذات ماهر باشند و در تجلی ««هوالاول والآخر و الظاهر و الباطن» (132) ناظر باشند و در صف صفای عاشقان بریده از اول و آخر، حاضر باشند و دردیدههای اهل عشق و

ای عزیز، اکنون ببین که درصحبت درویشان چون درآئی، جهلت غالب میشود [یا صدقت غالب میشود]248 یا خود را محرم میبینی. اگرمحرم دلی، اویسی و اگر اکراه و انکار در خود نیابی، صدیقی و اگرمجهول249 و مکروهی و این سخنانت به گوش فرونمیرود، بدان که ابوجهلی.

ای عزیز، [اگر]250 در خلوت نشینی و عمری در خلوت بسر آری251 تو خود را نشناسی که از کدام گروهی تا به صحبت درویشان [نرسی. چون]252 در صومعه نشسته باشی و مشهور ملک باشی و خلایق ترا پرستند و توپنداری که خداپرستی و چون درویشی [به درگاه توا]253 آید، [تکبر]254 کنی و بحقارت به درویشان نگری. آن کبریائی صفت بوجهلست و اگر از امت مصطفائی، اگر درویشی بیرون [شهر گذرد، بوی او به دماغ]255 تورسد که «إنی لأجد نفس الرحمن من قبل الیمن» (135)، واگراز صدیقانی، اگر در بغداد صفتی نیک که در درویشی باشد یا ms027 [خود]256 نباشد [و]257 تو در شیراز از آن نقل بشنوی [و]257 بجان در پذیری، صدیقت گویند. ای عزیز، غره مباش و بدان که حق، تعالی، میفرماید که «فلا تغرتکم258 الحیوة25 الدنیا ولا بالله الغرور» (136) که هرچه آن نفس را مغرور میکند آن از دنیاست و صفت ابوجهلست، و هر که غره شود به چیزی که [آنرا]260 فنا خواهد بود و به آن بازایستد، ازین [حدیث]261 خبری نداشته باشد که «کن فی الدنیا کانک غریب او عابر سبیل وعد نفسک من اصحاب القبور». اگر سالکی از سرخود گذشته این حدیث را در عمل آورد، زود باشد که در مقام «فی مقعد صدق عند ملیکی مقتدر» (137) عیش کند، واین راه بخود نتوان رفت!

تا قلندروار و عیاروار چون منصور263 برسر دارنیائی، فهم این سخن264 نکنی . و تا265 غریب آسا بر سر چهار266 سوی فنا پوستی بردوش خود نبندی، در ذات این267 اسرار بازارعاشقان راه نیابی.

ای عزیز، ساعتی گوش به حضرت سالارانبیاء و معمار اولیاء و شهسوار آتقیاء، محمد مصطفی [، صلی الله علیه وآله وسلم، کن]268 که درین269 حدیث بزرگوار که270 ««کن فی الدنیا کانک غریب [او عابر سبیل]271» در بارهآ مستان عشق [چه]272 جامهای مالامال پر کرده. اگر شخصی273 عمر در سر این حدیث کند و به بیان این مشغول شود، از هزار274 یکی گفته نشود.

ای عزیز، حضرت خواجهآ [عالم، صلی الله علیه وآله وسلم،]275 چنین میفرماید که درین269 دیار بیقرار چنان زی که غریبان، و در عقب فرمود که نی، که276 شاید که غریب به ملکی درآید و دو سه روزی ساکن شود و نشاید، که جای سکون نیست. همچون رهگذری باش که در شهری درآید و توشهای بخرد و باز گردد. دیگر فرمود که نی، که270 ms028 راهگذری به خرید و فروخت (138) مشغول شود و بطلب277 زاد [و راحله]278 (139) توقف کند ساعتی. چنان باش که «وعد نفسک من اصحاب القبور»، که اصحاب قبور برروی زمین پیدا نباشید و به شیب خاک (140) مسکن ومأولی ایشان باشد و گوشهآ گورستان سرای ایشان باشد، وإلا سایهآ حق، تعالی، لوای ایشان باشد، رضای حق رضای ایشان باشد، بقای حق درفنای ایشان باشد، چنان ناپیدا نباشند که در خاطر تو درآید. باشند و نباشند، عیان باشند و [ازچشم]279 خلق نهان باشند، چرا که از آشنائی خلق بریده باشند و در عالم «دنا280 فتدلی» (141) صاحب دیده باشند و در حقایق در بحر «مرج البحرین یلتقیان» گزیده باشند ووحی «وما ینطق عن الهری» (142) [از]281 آسمان جان شنیده باشند ودائم الاوقات درپیش دوست چون «و الراسخون فی العلم» (143) خمیده باشند.

ای عزیز، در بیان این حدیث سخنی چند خواهد گذشت غریب مثال و رهگذری. حال زمانی خاطر بازده و به گوش جان بشنو که در [معنی]282 «یا آیها الانسان ماغرک بربک الکریم» (144) تفسیر این آیت بزرگوار و تأویل آن283 حدیث درربار به گوش جان تو رسانم و این آنگاه شود که چون غریبان در راه فنا بسوی عالم بقا یک لحظه أنس نگیری و به عالم آصحاب قبور پیوندی. بدان که اصحاب قبور، در آن رساله گفتیم284 که 285 قبر مؤمنان در بهشت هشتم (145) باشد (146) وقبرعاشقان در طاق ابروی جمال معشوق باشد286 وقبر عارفان و سکون اهل نامتناهی287 در جان مصطفی [، صلی الله علیه وآله وسلم،]288 است289 و چون درعالم عشق آئی، این هر سه یکی باشد، به آنجا که لقای حق که جان حضرت210 مصطفی است وعرش [آعظمش]291 گویند [و]212 بهشت، باید که تخت بنهند. چنانکه این گفت و گوی293 که درین رساله میگذرد، [حضرت]214 مولانا جلال الدین رومی، رضی الله عنه، بیان این 295 احوال دریک بیت فرموده. بیت296 (147):

2بر وی آلرحمن علی العرش استولی (8،1). تخت دل معمورشد پاک از ms029 [هوی]217،

ای عزیز298، دل را پاک گردان، وغره مشوبه تکرارعلم، و تفاخر مکن به اظهار زهد، و تفاخر299 منما به اصل که پدرمن که بود. حق، جل وعلا، میفرماید که300 «ما غرد بریک الکریم»، ونشنپدهای که درحق مقصود کائنات چه فرموده301 [که]302 رانک لا تهدی من اخیبت ولکن اللة یهدی من یشاء» (149). یک زمان چون غریبی که متهم باشد و هیچش گریزگاه نباشد303، دانی که چگونه از خلایق بریده باشد؟ در گنج اهل دلی عزلت گیر و شراب از محبت دوست نوش کن و خیالات بی حاصل فراموش کن و چون راهگذری302 که در تابوت باشد و به راه گورستانش برند، [دانی]305 چون بی اختیار و خاموش و لحاف بر سر کشیده بر سر دستش میبرند. یک زمان بدین صفت باش تا بر سردستت گیرند و به اصحاب قبورت رسانند. گفتم که در

ای اخی308، این کار من و تونیست، این کارمجردان بی سروپاست و احوال سیارگان سموات إصطفاست وپیشهآ مقامران خرابات [و]297 باده نوشان صفهآ صفاست. تو احوال شید (150) و طامات (151) نیک دانی . هر صبح و شام، لعنت میکنی [خود را وندانی]301. بپرهیز و بخوان که310 «ما غرک بربک الکریم» . قال النبی311، علیه الصلوة والسلام 312، «کن فی الدنیا کانک غریب او عابر سبیل وعد نفسک من اصحاب القبور».

ای عزیز، حق، سبحانه وتعالی، میفرماید در کلام مجید خود، جل جلاله، که غره مباش به عطا و کرم و جهد بنما و چشم امید به کرم و [بخشش]313 میدار (152). هرچند که فرمود [که]314 «سبقت رخمتی 315» (153)، در عقبش فرمود316: «غضبی ولعنتی و[سخطی]317». فانی سهلست [وعیش فانی]318 بی وفا319. اگرعمری در ناز و نعیم باشد، پیش شخص یک ساعت ننماید و اگریک لحظه بلائی ms030 روی320 نماید، عمری [باید]321 تا شرح آن توان گفتن، مگر شخص بدین منزل برسد [و]322 بداند. وچه سود که بداند و نتواند؟ پس، ای عزیز، یک لحظه بیدار باش323 پیش از آنکه اجلهای گونا گون روی بتو آورد324، و325 از سر [مستی]326 و خودپرستی بگذر و به چیزی مشغول شو که ترا بکار آید، تا عاقبت پشیمان نشوی. و غفلت و نسیان حجاب دولتست و امر حق غیور (154) . قال الله، تعالی327: «وتفقد الطیرفقال ما لی لا آری الهدهد آم گآن من الغائبین» «لاعذبته عذابا شدیدا أولا آنبحته328 أو لیأتیتی بسلطان مبین» «فمکث غیر بعید» (155) . حاصل این آیت و مقصود این بینت329 آنست که غافل و غایب مباش و اگرباشی «لاعذبنه عذابا شدیدا» که روی نماید، نفس تو آن برنتابد330 و حال آنکه اینها روی نموده331 و تو

ای عزیز، از سرخود بگذرو اندیشهآ عاقبت کن. چنانکه شهسوارمیدان بلا و باریک بین بیابان فنا و هادی گم گشتگان347 میادین عشق348 و بلبل بساتین شوق و ذوق و مقوم اهل [دنیی]349 واهل350 عقبی واهل مولی، مفتاح فتوح السالکین351، مولانا جلال الدین رومی، قدس سره، در مثنوی معنوی چنین میفرماید352: [ابیات]353:

ای عزیز، یک ساعت گوش هوش پیش آرو [شربتی]357 از شراب «یحبهم و یحبونه» (164) نوش کن و سخنهای پراکنده شنیده فزاموش کن و دست محبت با یار حال در آغوش کن و از ماضی و مستقبل بگذرتا ماضی و مستقبل در احوال تو سرزند. وتا غریب عالم و عالمیان نگردی، ندانی که [آن]358 حضرت سرور غریبان و پیشوای محزونان و انیس عاشقان و مونس عارفان و مرآت کل351 کائنات، صلی الله علیه و آله و سلم، در آن فصل که در تأویل حدیث درربار آن حضرت سخنی چند گذشت، از احوال غریبان چه خبرداد360.

ای عزیز، تا غریب نباشی، احوال غریبان چه دانی؟ میگویم که غریب کسی باشد که همتایش نباشد وجوهربی همتامحمد مصطفی است، صلی الله علیه وآله وسلم، چرا که غریبست، که هرلحظه ازآنفاس مبارک اولفظی بیروننیاید361 که نونبود، که اومنشأغرایبعالمست. از معجزات گونا گون، اگرچه انبیاء معجزات نمودند، به مقامی چند عاجز شدند [و]362 ازل تا ابد چون وحی سمه در جان ms032 مصطفی لم صلی الله علیه و آله و سلم)242 دره دأید و چون غر بان میگذرد و آن وحی چون به زبان حضرت مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، [أید]364، چون تیر از کمان میجهد [و]362 در دهان محمد، ضلی الله علیه وآله وسلم، این وحی غریبست و مجال ایستادن ندارد و گرد عالم بر میآید. آن لفظی که تنزیل (165) گویند265، صحابه آنرا غریب بیند، که پیش از آن از کسی نشنیده باشند366 و این احوال پیش از آن از حضرت خواجه نیز ندیده باشند؛ پیش ایشان البته غریب نماید367. و این لفظ چون بر اهل صورت رسد، چنان غریب نماید که هیچ التفاتی368 بدان نکنند. مثلا، چون369 ترکی مجذوب که در روستائی که زبان ترکی نشنیده باشند درآید، [آن قوم]370 متحیر شوند ساعتی، و احوال او معلوم نکنند و بگویند که371 [جنسی]372

ای اخی، گفتم که [از]408 «آفحینتم انما خلقنا کم عبئا» بر توچنان روشن شده باشد که هیچ آفریده عبث نیست. سخن یکیست درین مقام [والا]101؛ تونیکوبفهم. گفتم که وحی که به زبان بگذرد410، تا به زبان میگذرد411، زبان لذت از آن میگیرد413، چون بگذشت، آن دهان بهم دوخته شد؛ چون آدمی ای413 که روح ازبدن او بدر رود [و]414 زنخ او بربندند، چرا که گویائی ازو محالست و بیرونیان (181) شنیده ازین گوش و از آن گوش بدر [کرده باشند]415 و در عالم جان گوش و زبان صورت عبث باشند، چرا که واسطهآ جان و جانانند و اسباب آسمانیانند و چون نفس سرکش مرکب روحانیانند. ای اهل دل، دیده برگشای و تا نبینی، مگوی که «لا اله الا الله». از جان ودل دیدهای پیدا کن تا بازراه به جان ودل بری. وجان ودل عالم و

ای عزیز، تا دربند خان ومان باشی [وبندهآ آز]430 و هوس زنان باشی، صد هزار بار کم از مخنثان باشی431، و مخنثآنرا در صف ««قتلوا فی سبیل الله» چه کارباشد و بیگانه را در [بلاد الله]32] (188) چه أنس باشد ولنگ و کوررا در «سبیل الله» چه رفتار باشد و زنده433آ درژنده (189) پیچیده با اصحاب قبورچه حضور یابد؟

ای عزیز، اگر [احادیشی]34) که سرورفقرا، محمد مصطفی، صلی الله علیه و آله و سلم، فرموده در عالم فقر و فنا در پیش این حدیث که «کن فی الدنیا کانک غریئب» بنویسند، بدانی که این حدیث در میان آن احادیث که آن حضرت سید العالمین435 فرموده، غریبست، چون مصطفی که درمیان انبیاء و خلایق غریبست و درویشان نیزدر [میان]36) مشایخ و زهاد و علماء237 و

کافر آنست که او غافل درویشانست. کافر آن نیست که در پیش بتی سجده کند،کافر ازین بتهای گوناگون و ازین438 نقشهای رنگارنگ و این هوسهای باطل که در خیال جهال نادانست439 که بر سر آب440 خانه میسازند و خبر از خرابی آن ندارند، حضرت خواجه فرمود که بگذری و چون راهگذری باشی و در عابر [سبیل]441 به دید خیالات و442 کرامات واظهارمعجزات و ربودن (190) خلق که به عالم نامتناهی محل انس [ندارند]443، گفت ازین مقام نیز بگذرید تا از جماعت اصحاب کهف باشید و اصحاب کهف آن باشند444 که ms036 به اختیار خود از سر جاه و تخت و کلاه445 بگذرند و در جان جانان عزلت گیرند؛ نه چون این گوشهنشینان ایام که در خلوت نشینند و در باغ نفس ایشان سرو در گل [نشانند]446 (191) و از خلق [کناره]447 گیرند و آرزوها و هوسهائی448 که خلق ضعیف را دست بدان نرسد، [در کنار]449 گیرند و از دوست حقیقی شرم ندارند. وای [از آن]450 روز که پرده از سر کار برگیرند و علامتهای نهانی تو آشکار شود. پس [حقیقت]4511 «آفحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون» برتو کشف شود [و]452 بدانی که اصحاب کهف کدامند و اصحاب لهؤکدام.

ای اخی453، جامهآ سلامت در کوی عشق و ملامت چاک کن و بر سر این نفس غدار مکار454 خاک کن و چون ابنای سبیل ازین راه نیز بگذر و در خرابات مستان کهف نشین و قلندروار گوشهآ نظری به این عالم انداز غریب وار، تا عالم و عالمیان به گوشهآ آن نظر بقدر همت خود سرسبز شوند. تا نگوئی که «افحبستم آنما خلقنا کم عبثا» محالست.

ای عزیز، بجای خود همه حالست، الا مرغی چند هست که آنرا شاهباز میگویند و طعمهآ او سینهآ مرغست. ای عزیز، جملهآ عالم آکل ومأکول (192) دان تا جان خود را طعمهآ جان جانان نسازی. چه دانی که گنجشکی یا شاهبازی445. پس درعالم هیچ عبث نباشد، الا گنجشک که در بازفنا شود و چون456 گنجشک درمیان نباشد457، همه باز باشد.

ای اخی460، تحقیق بشنو: اگر از صدیقانی، تا شخص خود را در ایام خود به صاحب کمالی461 نرساند یا صاحب کمال سایه برونیندازد، چون گنجشک باشد که در صحرا ms037 بمیرد یا گربه او را برباید و حال آنکه نادر میباشد که گنجشک طعمهآ بازی262 شود.

ای اخی، «افحسبتم انما خلقناکم عبنا» اگربر توجلوه کند، خود را درآویزی چون دزد بردار، تا مردی463، دست مردی برقدم توزند و باز از سر درقدم افتی و جان در قدم او ایثار کنی. یعنی هرکه از سرخود نگذرد، و464 به دوست نپیوندد، او زار [این]65] عالم باشد و آن عزیز خوش میفرماید و به گوش محبت تو نیز خوش466 بشنو. بیت (197):

روز صید آن سوار ازین نخجیر پربیفگند لیک کم برداشت.

ای عزیز، ابوجهل در خلوتخانهآ صدیق که آنرا عالم صدق گویند، عبث دان و صدیق در سراپردهآ (198) جان مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، عبثدان. تا تنزیل نزول67) سینهآ بی کینهآ حضرت مصطفی [، صلی الله علیه و آله وسلم،]468 نشد و [زبان]461 بلبل سرای4170 [آن]471 حضرت گویا نشد، صدیق از آن بهرهای برنداشت. اینست که حضرت سید کائنات میفرماید: «آنچه در سینهآ من ریختند در سینهآ صدیق ریختم» (199)، وحال آنکه میفرمود که472 «إنی لأجد نفس الرحمن من قبل الیمن».

ای عزیز473، تو کاربه دور و نزدیک نداری. [ابیات]474 (200): ای بسا دو ترک چون بیگانگان؛ ای75) بسا هندو و ترک همزبان. گرچه تفسیرزبان روشنگرست، همدلی از همزبانی خوشترست. یک زمان «کانک غریب» غریب آسا درپیش شهریان آن ملک خاموش شووچون ««عابر سبیل»476 در راهی که صراط مستقیمش گویند، در جوش شو و برق وار بگذر و در طلب77] آن غار

ای عزیز، تا بدین مقام نرسی، ندانی . وحضرت سید العاشقین وسند العارفین، مولانا

ای ms040 عزیز، یک لحظه متوجه شوو از خود دورباش و از خودی خود521 بپرهیز و بشنو که عالمان محقق وگواهان راسخ دربیان «فلا تغرنکم527 الحیوة اللنیا ولا یغرکم بالله الغروب» (231) چه گفته اند تا لذت523 از عالم غیب و شرابخانهآ ساقیان وافیان (232) «و من آوفی بما عاهد علیه الله» (233) دروفا وعهد که بستهاند، وفا524 کردهاند و لذت آن چشیدهاند و با دوست در عالم توحید دست در گردن «قل هو الله آحد» (224) زدهاند و فانی شدهاند و به بقای جاوید پیوستهاند و از هستی بشریت رستهاند، به مذاق جان تو رسد. ساعتی حاضر باش، تا شمهای چند درین آیت گفته آید525 که مغروران چه قومند و سیرت ایشان و مقام ایشان و بازایستادن و واصل نشدن به حق و در بیان واصلان نیزنکتهای چند مصور شود. خاطر بازده. حضرت امام المسلمین، امام محمد غزالی (235) میفرماید که مغرور قومی اند که ایشانرا سیرت اسلام و صورت اسلام و اسباب دنیاوی جمع باشد و بر اهل فقرو مساکین صورت تفاخر کنند. اگرچه این قوم را صورت صلاحیت و زهد و تقوی شایسته باشد، لیکن خدا را درمیان نبینند و به راستی اسلام مشغول باشند و بحقارت به زیردستان نگاه کنند. مغرور باشند بجهت اسباب دنیا و در مجالس و در مدارس عارشان آید که در پهلوی درویشان نشینند (236). مغرور و بیگانه بنزد خدای576 [تعالی]527 این قومند. قوله تعالی : «یا آیها الانسان ما غرگ بربک الکریم؟» این مغروران درین حال از نومیدان باشند. حضرت528 شیخ العارفین، شیخ شهاب الدین سهروردی (237)، قدس سره، میفرماید که مغروران آن کسانند که دائم الاوقات در زاویه و خلوات529 به ذکر زبان مشغول باشند و خود را از خلایق بریده دارند و معنی مجردان و تارکانشان نباشد و میل [دل]53 ایشان با عوام باشد. مغرور این قومند و محروم، [و]531 آن لذات گوناگون که زاویه (238) نشینان محقق را باشد، ایشانرا نباشد. [پس]852 مغرور و محروم باشند (239) . و[حضرت شیخ المحققین ms041 وقبلة العارفین، شیخ عبدالقادر جیلانی (240)، قدس سره، میفرماید]533 که مغرور قومی اند که بر تفسیر قرآن محافظت کنند و خانظ احادیث با شند و ردوه آز خلایت [نستانندم ه و [محابای 535 دوست وفرتقدان226 و

شمهای چند درباب مغروران مانده. یک زمان از سر خود بگذر، باشد که شرابت از شرابخانهآ عاشقان نصیب باشد و از ساقیان باقی سرمپیچان تا حیات جاویدان550 از برکت ساغر دمادم ایشان بتوارزانی شود، تا بدانی که حضرت شیخ محیی الدین اعرابی، قدس سره، چه میفرماید در باب مغروران و احوال کوران و دوران (252). چنین میفرماید که هرکسی که بعد

ای عزیز، ms043 قرار در عالم فنا مکن و دامن پیر حقیقی [را]555 از دست رها مکن و با معشوق556 سرکش سرکشی و جفا مکن و خود را از خاکساری کوی مقامران (264) چالاک و ساحران557 جامه چاک دور مدار، تا باشد که نزدیک مقربان آن مغروران آشنا گردی، که این مغرور نه آن مغرورست، که هر558 مغروری و خودستائی و بیوفائی درین قربت او را راه باشد. تا بیزار نشوی از هرچه جز اوست، او را نیابی و تا چنان خود را محوو ناپیدا نگردانی که آب که در آب ریزند که نتواند کسی551 جدا کند، در یگانگی و در توحید و در سر توحید دم مزن. چنانکه حضرت شیخ بزرگوار و خلاصهآ آبرار و نمودار اسرار560 و حجت پروردگار، شیخ فریدالدین عطار، قدس الله سره561 العزیز، میفرماید562 در کتاب هیلاج (265) خود. ابیات563 (266): هر آن کوخویشتن درباخت درعشق حقیقت نیز سر بفراخت درعشق.

ای عزیز، جنید و بایزید و شبلی و منصور و عطاریک زمان بگذار و دریار بی نظیر و556 بی مانند روی آرو سجدهآ عاشقانه کن. و اگرتکرارضمائر اهل بصائر خواهی، در کتاب مهندسان [متقدم] 557 طلب کن و چون رشتهآ آن معانی به دست تو آید رها مکن و آیات بینات558 و احادیث پرلذات و سخنان محرق مشایخ و سوختگان آتش عشق بخوان و بدان و لذات551 آن دریاب و ms044 کلید و دلیل [خود ساز]560 و مشکلات و مصباح و شمع سراپردهآ اهل قلوب از بهر تاریکی چشم دل خود روشن گردان. ویارعیار چست که در بیابان فنا561 سیر کرده باشد و سالها وطن در مسجد و دیر کرده باشد و مقامات [ملک و]562 ملکوت در نوردیده باشد و در مجالس اهل بصائر، صاحب دیده باشد و در بحرهای بیپایان درهای563 حقیقی گزیده باشد، دامان او بچنگ آروازین رنگ و بو بگذرا56، تا باشد که درین عالم شناسا شوی و به هرصورت بینا شوی565 و آخر چون مردان مرد فنا شوی و در عالم بقاء یکتا شوی. تا چنین نباشی، نه مغروردانی که کیست و نه صاحب نورشناسی که چیست و وقتی که چنین کردی، این غزل راء56 ورد حال خود ساز و مطربان خوش گوی567 و شاهدان خوش روی برقص568 [درآر]561 وجام پیاپی بگردان بمراد دوست. غزل: وقت آنست که میخانه درش باز کنیم. خوش بهاریست، بیا تا طرب آغاز کنیم. نام و ناموس جهان در گرو باده کنیم570، چنگ را گوش بمالیم و دمی ساز کنیم. شاهد عشوه گر چابک طناز خوشی در برآریم و بشادی و غمش راز کنیم571.

اکنون دل بازده تا صفت این قوم شمهای گفته شود که در عالم غیب سیر میکنند و در ظهور باشند و خلایق ایشانرا ببینند و نشناسند و هرجا که ایشان قدم بنهند و نظر کنند، علامات که ظهور کند درعالم574، از اثرقدم ایشان و نظر ایشان575 باشد و خلایق راه بدیشان نبرند. و بسیار شنیده باشی تفسیر «آله نور السموات و الآرض مثل نوره کمشکوة فیها مضباح آلمضباح فی زجاجة الزجاجه کانها کوکب دری یوقد 576 من شجرة مبارکة زیتونة لا شرقیة ولا غربیة یکاد زنتها ms045 یضی و ألنم تنسه نارنورعلی ذر بهبی لله ی ه تن بهاه ویفرب الله لایالة للاس و الله ککل قی یعبدون إلا الله» (272) از مفسرآن صورت و از لب ودندان مبارک اهل تصوف ودقائق وحقائق و فهم نکرده باشی و در تو اثر نکرده باشد. یک بار دیگر بشنو، باشد که فهم این در توپیدا شود و از ظلمت جهل وپندار خلاص یابی578.

«بسم الله الرحمن الرحیم». «الله نور السموات و آلآرض» یعنی نور الملائکة والناس. ای فرزند579 عزیز، اگر خواهی که معنی این آیت بدانی، این حروف که «الله نور السموات و الآرض» اش580 میخوانی از چشم وخیال خود بیرون کن، که این صورت581 «آله» عادت توشده است و سد تفکر توشده582. این سموات و این583 ارض که پیداست همهآ خلق میبینند والا نور آن ناپیداست، و این سموات و ارض که تو میبینی عالم تمثلست (273) ونورذات الله پرتوی برین آسمانها و زمین انداخته است984. تو معنی الله در مشکوة585 بطلب. از نور مصباح یعنی نور السموات والارض586 در ولایت حضرت سید کائنات موجودست و از آسمان رسالت به زمین ولایت متصلست587، مانند چراغ در چراغدانی که صاف باشد و نور آن چراغ از غایت حرارت و طافت بی تحریک غیری روشنائی دهد، یعنی عقل محمدی (،27)، صلی الله علیه وآله وسلم، الطیفست و وحی آلهی درو پیداست و برروی حکمت و حکومت و استغنا بر زمینیان تشریف مینماید، یعنی قادرست که بنماید آفتاب جمال «الله نور السموات» برارض، چنانکه اکثر اهل زمین آن نورنبینند؛ چنانکه چراغ در چراغدانی کثیف باشد و پردهای بر روی آن انداخته و بر بعضی چنان نماید که ستاره درشب تاریک. توا گر چشم از شرق وغرب بدوزی، « شجرة مبارگة» درحال به چشم محبت ببینی و از عالم خیال خلاص588 یابی. توتادل ازدستندهی واز سرخود برنخیزی،

ای عزیز، تفسیر «الله نؤر السموات والآرض» شنیدی. تحقیقات آن بشنو، باشد که میل به عالم زندگی کنی و لذت از لذات درد برگیری، که از ارض به سموات نور میرسد512 و گوش عقل این معنی درنیابد. کسی این معنی دریابد که مدتی مدید بیمارباشد [و]513 در کنج رباطی افتاده ودر ملک غریب وروزش بمثال شب گذرد514 وشبش هیچ اثآرصبح ندهد، ناگاه درنیم شب طبیب بر بالین595 آن بیمار درآید و شمع و شربت و غذای مناسب ارزانی دارد و از خاک مذلتش بردارد. در حال، آن بیماری ازوی زائل گردد، بیرون و اندرون او صحیح گردد [و]516 در حق آن شخص معنی «الله نور السموات والارض» گواهی دهد وبه زبان حال او در آن وقت «لا اله الا الله» بفرماید. بی شبهه که آن نور در محمد، رسول الله مشاهده کند ومحمد، رسول الله، صلی الله علیه و آله و سلم، از چشم صورت اوغائب نشود، همچون چراغی که در چراغدانی517 نهاده باشد و خود او افروخته شود؛ یعنی حاجتش به کسب زبان نباشد، یعنی نوری از عشق جمال معشوق در دل او تابد و نوری از هستی عشق درو پدید518 آید از عالم غیب در نورنور که در زاویهآ قلب عاشق به استقامت «أنا عند المنکسرة قلوبهم» (275) راضی ومرضی شده باشد که روشن [ت]511 از کوکب [آسمان]610 باشد که بشریت زائل شده باشد و «نورعلی نوی» گشته، که نفس کافر مطیع شده باشد ومشرق او601 ومغرب او نمانده باشد، و درین حال سموات و ارض نباشد.

ای عزیز، بیش ازین طاقت گفتار نیست و درین مقام نطق لال به، و اگر توطاقت شنیدن این کلمات داری، درین قصیده تأمل کن. قصیده: آن مه نامهربان هرمه612آ تابان شود، بدرشود ناگهان، لاغروپنهان شود. [باز برآید چومهر بر افق عارفان]603، تا فلک از ms047 مهر او سائرو گردان شود. روح روان روان بررخ گل هرصباح همچوعرق بر جبین خندد و غلطان شود. غنچهآ بستان جان خاربود منزلش، روز دوئی در بهارخرم وخندان [شود]604.

[ای عزیز،]630 اگر در «الله نور السموات و الارض»631 در دل توشبههای مانده است، در معنبی «ویفکرون فی خلق التموات و الأرض» (286) تفکرکن، باشد که راه در «الله نور السموات والارض» بری.

ای عزیز، گفتم که جان مصطفی، صلی الله علیه و آله وسلم، سمواتست و ارض جسم مبارک او622، وخلق سموات کلام حقست وخلق ارض حدیث محمد، صلی الله علیه و آله وسلم، چرا که قرآن از حقیقت جان محمد، صلی الله علیه [وآله]622 وسلم، برمیخیزد وحدیث از لب و دندان مبارک محمد [رسول الله]631، صلی الله علیه و آله وسلم، نازل میشود. یعنی قرآن از حرارت عشق نازل میشود635 وحدیث [عبارت ازعقل محمدیست]636[، صلی الله علیه وآله وسلم،]637 چه اگرقرآن نیز گذارش در عقلست، القصه، تفکردر کلام خدا و [درا628 حدیث رسول، صلی الله علیه وآله وسلم، میباید کردن.

ای عزیز، تو حقیقت محمد [بشناس]631، آنگاه بدانی که قرآن از حضرت سید کائنات محمد مصطفی، صلی الله علیه و آله وسلم640، پیدا شده است. اگرتو گوئی که قرآن قدیمست، نور جان حضرت سید الفقرا، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، هم قدیمست، وتا توحضرت خواجه را، صلی الله علیه وآله وسلم641، بشردانی، ازین معنی محروم خواهی بودن622. مقصود آنکه تا تفکر در زمین و آسمان643 مشهور کنی، خیالی644 بینی فاسد و نباشی الا فلکی (287)، و مشهورست که فلکی چون باشد. تو اگر در عالم عشق درآئی، برتو کشف شود آنچه هستی حقست. بیت: حدیث عشق ز جادوی دلفریبی پرس که گوشهآ نظر او مقام غمازیست.

یعنی خدمت استاد کامل باید کرد645 تا این معنی حاصل شود و معنی «و یتفکرون فی اخلق السنوات والارضی در لبد ق آذ ودر تفیر قرالاء )ء عوان یأک اجحر متاهده تاه د ممروی که شهادت ازو یابی ببینی، یعنی [در]647 جمال انسان لطیف که تخیلات648 غیر معشوق دروجه نقد او ms050 نبینی، تفکر کنی، بر توروشن شود. وآلا649 وقتی [پرتو]650 آن نور پیدا شود که تو پروانه وار در طلب شبستان دل [و]651 روی خود652 را بر شعلهآ شمع زنی و محوشوی و در آن نور شمع اتصال یابی، آنگاه حیات653 یابی که آن حیات تفکر در حقیقت عشق و صورت معشوق و سیر کواکب و ظهور سعد و نحس تواند کرد، و تو درین حال گوئی که پروانه را ازین حال چه خبر654. چون محوو نیست گشت، توپنداری که نیست گشت695، او درین حال زندگی یافت. قوله تعالی: «یخرج الحی من المیت ویخرج المیت من الحنی ویخیی الآرض بعد موتها و کذلک تخرجون» (288). یعنی آن زمان که سالک تبدیل یابد، تفکر پیدا کند که آسمان ولایت برو گشاده شود و زمین رسالت [بزیرا656 قدم مستقیم او بایستد و خیالات نفسانی بیکبار به باد عظمت [و] 651 جلال657 عشق بررود و نیست گردد. در آن658 حال از جان آن651 فرد بی غش این ندا آید که «لمن الملک آلیوم لله الواحد القهار» (289) . چون بشریت غایب شد، حقیقت حق، جل وعلا، پرورش مشرقین ومغربین کند660 (290).

ای عزیز، تو [از]661 در662 حسد و جدل درمیا و با [محمد]663 مصطفی، صلی الله علیه و آله و سلم، انکار پیدا مکن تا بدانی که مشرقین چیست و مغربین چون باشد، و پروردگار664 مشرقین ومغربین 665 برتو جلوه کند به دوستی مصطفی، صلی الله علیه و آله و سلم. درین حآلت نیک تأمل کن که حق، تعالی، میفرماید که ««رب المشرقین ورب المغربین»، یعنی هرچه در میان666 مشرق و مغرب هست پرورش مییابد از رب [مشرقین و مغربین]667. تواین مشرق و مغرب که میشنوی و بدو نگاه میکنی، مثالی668 دان و بس. این فقیر میگوید که669 از بینایان دیدهای ستان670 و دیدهآ ایشان مشاهده کن که نور از رسالت محمد، صلی الله علیه و آله و سلم، دارند و از ولایت او که مشرقینست ms051 و پرورش از نورنوریافته است. اگرچه بوده است در اصل کار و توشاید که پرسی که اصل کارکی بود. اصل کار [و]671 ازل نامدار از ذات پرورد گار نازل میشود و در وقت ظهور آن پرورش مییابد و میدهد و آن نورنور که ولایتست، ظهورش در نبوتست و افریده میشود هر لحظه از ربوبیت حق دو نور که گفته شد، و ازین دو نور مینماید دو مغرب، [وتا تو به مغرب]672 آدم و ابلیس نرسی، محالست که این معرفت بدانی و وقتی تواین رمزبدانی673 که صاحب کمالی که در ایام تو باشد، تو او را بشناسی و عقل و عشق خود در تو پدید آورد و نفس اماره (291) و نفس مرضته (22) درتوبه صلح آیند ونظر مبارکی آن صاحب نمان (283) برورش هردونفس دهدمدتی پستان خود آهسته در دهان آن فرزند نهد و فرزند در خواب شیر نوشد، آن پیر ایام مدتی مرید را شیر محبت میدهد675 تا پرورندهآ خود را بشناسد. و مرید را دو دیدهآ طلب هست که میبیند در خود همت عظیم که ازملامت [و]676 خدمت پیرو رسوائی خلق مشاهده میکند و پرورش مییابد بدن او [وا67 نفس او که مغربین است، ببرکت نورنبوت و ولایت که مشرقین است و نظر حق که پروردگار اوست، در مغربین مخفیست. و این مشرقین از مغربین پیدا میشود و تو در کتاب این معنی نتوانی دانستن. تو غریب وار اول از مشرقیان که اهل شریعت و اهل طریقتند نور طریقت از شمع شریعت بستان و روی در شبستان محبت آرو از اهل عادت و اهل حجت غزلت گیر و در گفف قناعت قرارگیر678 تا مغرب تو مشرق شود که «یوم تبدل الآرض غیر الآرض» (294) بدانی که چون باشد. شنیده باشی که اصحاب گهف، چون ازغار بیرون آمدند، زمینی دیگر دیدند و پادشاهی

ای اخی 680، اگر در خود تبدیل یابی، بدانی که این فقیر چه میگوید. تواز خود عزلت گیر تا ms052 به خود رسی و خود را دریابی. مغربین [که توئی]681 تست و هستی [که در]687 تو پیداست به چشم اهل دل که683 تو آنرا نمیبینی، که آن هستی [مخفی وا]684 موقوفست685 [و]626 تا توع68 قادر شوی بر خلق خدا از هررو687 که باشد، که اگر شرح آن کنم، صلحاء وعلماء و مشایخ و جملهآ اهل غالم [با این]688 فقیر [دشمنی]689 آغاز کنند، چنانکه پیش ازین شد (295). اگر خواهی که معلوم کنی، کتاب کنزالدقایق و شرح آن690 مطالعه کن تا بدانی که مشرقین و مغربین از عشق سرکش پیدا میشود، والا تو به هستی خود چنان691 مشغولی که طفلان شیرآز (296) واز شیراز بجز آز شیرخوارگان612 نداری و از شیران و شیر آزان گریزانی؛ کی613 همچون614 شیران دلیر در میدان سعادت دو رکعتی منصوروار بر سر دار عشق توانی کرد و تکبیر برفرق615 «الله اکبر» بر خود توانی گفت616؟ و این حال برتو روشن نشود تا در [مصلای]697 عید که جان و دل قربان کنند، نماز عاشقانه نگزاری698 و تا روی در محراب ابروی جادوی مکار عیار ستمکار پرفتنه نیاوری، کی رکوع شایسته توانی کرد؟ وهر لحظه در رکوع و سجود [وا619 قیام و [آرام]00، «الله اکبر» ذکر جان تو گردد و ««المصلی یناجی ربه» (297) ترا زیبد.

ای عزیز701، تو در شیراز بزرگ شدهای و آرزوی شیر و آز شیرخوارگان از دماغ تو بیرون702 نرفته اسیت. از آن، روزو شب در شیب مقنعهآ مادر خواب میکنی و خبر از [شاهد بازان میدان عشق نداری]703. برخیز، تا نفسی باقیست چادر نام و ننگ از سر دور704 انداز و خود را در میادین عشق پرنور انداز و ترک این سایه نشینی [بکن و روی]709 در خورشید عشق آور706. غزل:

روی در آفتاب باید کرد، همچوذره شتاب باید کرد.

هرکه سودای آن صنم دارد، ترکش از خورد و خواب باید کرد.

نوبهارست وموسم گل ومل، فکرنقل و شراب باید کرد.

ساقی دورترک عشوه ms053 گریست، لاجرم دل کباب باید کرد.

یک دو روزی به دیرباید شد، خانقه را خراب باید کرد.

غوطه در بحرعشق باید زد، لعنتی بر سراب باید کرد.

دردریای عشق باید سفت، جسم و جانرا حباب باید کرد.

حاضرانرا شراب باید [داد]707، غایبانرا عذاب باید کرد.

ای جمالی، رسول عشق توئی، عاشقانرا خطاب باید کرد.

ای اخی708، یک لحظه خود را درین کلام حق، جل جلاله709، محوگردان و بدان که «یوم نطوی السمآء کظی السجل للکتب» (298) چه معنی دارد و «السموات مطویات بیمپنه» (299) چه اشارت میکند و(ایوم تبدل الأرض غیر الآرض» چه روی مینماید. و710 تا خود را مبدل نگردانی به صفات عاشقان، در کوی عشق راه نیابی، و [تا]711 آسمانها نوزدیده نشود، درنیابی ندای («لمن الملک الیوم لله الواحد ألقهار»، که جزعشق همه فانیست. [بیت]712: خیزای پسر، خیز ای پسر، وزخویشتن بیزار شو، رسوا شواندرعاشقی، وزعشق برخوردار شو. وتمامی713 این [قصیده714 از پیش رفته 715]716. (300)

ای عزیز، در تأویل «وقال نوح رب لا تذرعلی الارض من الکافرین دیارا» (301) و710 در معنی «یوم تبدک الآرض غیر الآرض» سخنی چند گفته خواهد شد، که درویشی سؤال کرد از حکمت آن که هر قرنی زمین تبدیل مییابد و حکم تنزیل منسوخ میشود [که تورات و انجیل و زبور (302) در پیش قرآن منسوخ میشود]717 وحکم آن درمیان عالم وعالمیان نمیشنوند. تا محمدی نشوی و أمی نگردی و سر قرآن بر تو کشف نشود718، این احوال ندانی.

[ای اخی]719 هرچند که خواب آلود وغافلی، به این مقالات و [این]720 سؤال وجواب مشغول شو. و بخوان و تأمل کن که پیدا شدن نوح (303) ازچه سبب بود و نوردیدن تقلید قوم721 پیش از نوح بچه سبب بود، و شکلهای گوناگون که پیدا میشود در آفاق و در آنفس [و222 در سیر و سلوک (304) سالک پیدا میشود، درین مقالات صورتا و معنا ذکر آن رفته. خود را دریاب، باشد

مآل صورت این باشد سراسر736. نصیحت شد مبدل ms055 با فضیحت، مال ص مگرنشنیدهای اهل سبا را به ناشکری سقر (319) شد هر مشجر؟ (320) بنوعی دیگر ارخواهی بگویم؛ چو اهل جان سخن737 درجان بپرور. ارادت کرد حق روزنخستین، در آن روزی که آدم شد مصور. نظر کرد ازپی علم وکمالات؛ بدین سان گشت امر او مقرر738 که باشد هربهاری را خزانی، که تا خرم شود هرسال کشور. جلال آید، خورد نفع جمالات. تونیکو در کمال هردو بنگر. (321) به هر دوری، یتیمی (322) سرفرازد239، شود [بر]740 جمله عالم شاه و سرور. چو دورش برسر آمد741، باغ و ملکش بگیرد خار وخس زیرو آبرسر. درونش کرم742 و مارو موش گیرد، برونش خارها743 با تیغ ده سر. دگرچون باغبان نو درآید، دگرگون میکند آن ملک بی بر. نخستین آب خواهد ملک بایر، که از تیدیل باغت بردهد بر. چومرگ موش و ماراز آب باشد، به چشم [مور]744 طوفانست و صرصر (323). زمین تا آسمان طوفان بگیرد، چه ترسد نوح چون کشتیست یاور745؟ تو گرازاهل جانی، دل نگهدار؛ توجان از بهر جانان دان چوپیکر746. زبهرآب و گل دلرا میازار، مشوغره به ملک ومال و زیور. خزان در، گربریزد برگ از شاخ، ازبهرآمی، ای آدمی، زاد جهانی درجهان پر گاو [و]727 پرخر. چه نقصان از درخت، ای خواجه، بنگر. خدای از بهر خاصان آفریدست می ومیخانه و رخسار748 دلبر. ز بهراهل نفس واهل انکار، جحیمی (324) ساخته پرمار و اژدر (325). بیا در بحرجان و گوهرش [بین]741، صدف بشکن اگر خواهی توجوهر. چه باشد بحرو جوهر750 چبود751، ای دوست؟ محمد بحر وجوهر750 جان حیدر (326). محمد آفتاب هر دوعالم علی چون ذات خورشید، ای غضنفر (327). مزن خود را درین بحر و ادب باش (328)؛ چه داند حال بحری ساکن بر؟ چوقوم سامری حجت گرفتند (329)، همه کافر شدند آن قوم بی سر. (330)

بسم الله الرحمن الرجیم.» «انا عرضتا الآمانة علی السموات و الآرض و الجباله فا بین آن یحیلنها و أشفقن منها وحملها ألانسان انه کان ظلوما جهولا» (367).

ای عزیز، اشارتی چند درآیت «آلله نور السموات و الآرض» گذشت که همه دربیان این امانتست و از آفتاب روشن تر. تو در عالم مجاز (368) وصورت مشغولی [و]2 فهم حقیقت قرآن نمیکنی. چنانکه اهل زمین از آسمان اول (369) بیخبرند [و]7 آسمانیان دنیا (370) از آسمان دوم (371) بیخبرند و هریک [برین]3 قیاس میکن تا ازعرش (372) وعرشیان (3773) بگذری، و عجب درینست که عرش و عرشیان درزمینند و به خاک یکسان شدهاند و توقدم بر سر ایشان مینهی و بر آسمان نگاه میکنی. از بهر آنکه لباس درویشان داری و معنی بیگانگان در توموجودست4، در سجودی و در عالم دد و دام سیر میکنی و در شهودی و محجوب خودی، از بهر آنکه شناخت قرآن

[آنکه]20 ارض و آسمانها برنتافت عشق جانانست و درجان منست.

بر و بحر وفرش وعرش از بارعشق21 شد گریزان، ناگزیر آن منست.

این امانت در خرابات (379) فناست، وان خراباتی بمهمان منست. این امانت با بلا پیوستهاند، هردو خود طوق گریبان منست.

درد او در کوی معموران (380) مجو22 عشق جایش ملک ویران منست.

[شکر کان طناز ترک دلفریب مست وخندان میر(381) ایوان من است.]23 زو نشان خواهی، زصورت در گذر، کین24 نشان پنهان واعیان (382) منست.

ای سالک، این امانت جمهور خلایق را ندادهاند. این31 ملازم انبیاء و اولیاست و حضرت سید الانبیاء محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، این را37 که در قرآن «امانت» 33 میفرماید34 (3884) در حدیث به بلایش میخواند35 که «آلبلاء موکل [علی]36 [الانبیاء]37 ثم الاولیاء38 ثم الامثل فالامثل» (385). قومی که اثراین امانت واین بلا به ایشان رسد، صورت ایشان منور میشود به نور عشق نه به آتش عشق، سست قدمی میکنند و بازمیگردند. پس واجبست، ای سالک، که دائم39 این دعا را که نص قرآنست ورد خود سازی که «بسم الله الرحمن الرحیم.» «ربنا، لا تزغ قلوبنا بعد إذهدیتنا وهب لنا من لدنک رحمة انک آنت الوهاب» (382). تا از مردودان نشوی و ذکر این قوم که در صحبت درویشان میآیند و بیرون میروند و خود را [به خلق]40 مینمایند. چنانکه تحقیق این آیتست41 و تأویل این برهان42، گفته شده، ساعتی43 نیک تأمل کند44 تا از مغویان (387) نباشد و از مهجوران (388) ومعذبان (389) و محرومان نگردده2. قصیده: بیا یکدم چوآدم دم نگهدار که تا گردی خلیفهآ دور پرگار. (390) بیا چون نوح بیزارازجهان شو که آید در دلت صد بحر زخار46 (391). جدا گرداز پدر همچون براهیم که جان پر لاله بینی در دل نار.

«بسم الله الرحمن الرحیم». قوله تعالی: «یا أئها الرسول، بلآخ (439)» . و2 قوله تعالی: «ان الذین آمثوا وعملوا الصالحات» (440).

ای عزیز، هرکس که پیدا شد3، بقدراوحق، تعالی، برو امرمیکند. امری4 که برانسان واجبست5 بر حیوانات6 نیست. امری7 که برانبیاست بر مؤمنان نیست. جهد بکن و قرآن رابدان تا عمل خود یکر نگ باشد ا وچنانکه بأشد خود را چنان ثماید و حال انکها وحوس وطیود و حدیق که به شکل انسانند و مشغول زراعتند و تجارت و مأمورهمچون11 خودی شده [اند، ایشان ناجی اند. فی الحقیقه،]12 کار بر صلحاء وزهاد وعباد13 ومشایخ وعلی آمثالهم سختست که بی مرشد و

ای عزیز، درین حال که کتابت میشود، فصل نباشد، که فصل در کتابها مینویسند که سخن78 آخر شده است، وحال درویشان و سخن [ایشان]79 آخر ندارد [و]80 وصل در وصلست [وا80 دیدار در دیدارست، و حال آنکه اول و آخر این یار و آن یاریک یارست، و توهزار هزار بار (قل عوالله آحد» خواندی وهرگرفهم آحد نحردق چون فهم ابن سخن لکنی](8، باری ازسر83 را دشمن دارد، در دل83 و بزبان آواز دهد او را که مولانا ظهیرالملة والدین (461)، عبد الله عبدالله گفته باشد و اگر برخلاف این84، [کسی]85 این عبدالله را دوست دارد و بگوید عبدالله، مقصود حاصل شود86. غرض [مقصود آنست]87. تواز سراین صورت بگذر که صورت فانیست. [پارسیان]88 (642) گندم را گندم گویند و اعراب حنطه گویند و بر گویند و باشد بیش ازین81 [و]90 تو بهتر دانی که کتاب بسیارخواندهای و قصه خوانی بسیار کردهای و تو اولیتری بقصه

بهارآمد، بیا می خور، اگررندی و شیدائی،

که می مفتاح این بابست و توباب دل مائی.

مرو در مزبله، جانا، که دنیا نیست جای تو.

دریغا خود نمیدانی113 چه خوبی و چه زیبائی!

اگر روزدوئی، ای دل، چوخرافتادهای در گل،

چوخضر (469) ارجام ما نوشی، بلرسن (470) ترک یغمائی.

اگر پورفلاطونی که رنج خودنمیدانی،

ز استسقاستی فربه، چو[مخ]116 (471) برشاخ خرمائی.

گواه جنس تو جرحند (473) وتوخامی وخودرائی116 نرفته در پی یاری، نداده دل به دلداری،

نکرده خدمت پیری در آن هنگام برنائی117 بکاراین دم که ms067 در کاری، مگوننتوان، توان داری؛

نمیدانی، نمیدانی که ذوالقرنین (474) ودارائی (475). اگر داراب118 (476) وخاقانی (477)، وگرچوپان ودهقانی،

فرس (478) آهسته ران، ای جان، که تا از سرفرونائی 119 (479). مشوغره که زردارم ویا اسم ازپدردارم،

به علم وجود بتوان120 شد درین ره، نی به آبائی (480). از آن باب ارخبر داری، کدامت فعل از آن بابست؟ (81،)

روا باشد که دنیا121 را تو برعقبی در افزائی؟ ابا (482) ماشاه (483) میگوید: لنا علم لنا علم (484)؛

آبا اهل جهان گفته که یفنی (485) ای (486) که یفنائی. ولیکن علم قالی (487) نه، چوآن شیرنهالی (488) نه،

وزان گفت زوالی (489) نه، که خود را از آن122 بیارائی. مگوپور فلان پیرم و یا نسل فلان میرم (490)؛

درآ در حلقهآ مردان، بدران صف بتنهائی. به حمام اندرآ، اول بشوخود را زنیک و بد؛

تونیکی، با بدان منشین، مروبا گنگ (91،) هر[جائی]123. چه باشد گنگ هرجائی؟ بگوآن لعبت صد رو174

که بفریبد دل ناقص چونبود مرد [یکرائی]125. اگر تو مرد [یکرائی]126، چرا، ای خواجه [سلمانشاه]127 (492)،

گهی چون جام پر زهری، گهی چون طاس [حلوائی]128؟

که ارض الله واسع (493) درنروید غیر زیبائی. اگر این دولتت باید که آخر روی بنماید،

بیا اول طهارت کن به قول حاتم طائی (494). تقرب با علی خواهی، بباید سیرت129 شاهی؛

اسیر مالی وجاهی، جنب درقعر دریائی. چواز اصل و نسب دوری، شدی طاهر، از آن نوری؛

علیت باب وتوپوری، محمدوار اعلائی. در آن حمام تن شویند وزین حمام جان ودل

بباید جان فدا کردن، گذشتن ازمن و مائی30 کجائی، ای که پرسیدی زفرض (495) غسل وشرط آن131؟

بپرهیز132 از خود ای غافل، وگرنه گبر (496) وترسائی (497). اگردین نبی داری، به خلق وحلم133 وجود آفزا؛

مقام مسکنت بگزین اگرداری توبینائی. تکبرنیست خوی او، مکررنیست روی او،

معطربوی و موی134 او به پستی و به بالائی. تو گوئی أمت اویم، غلام همت135 اویم؛

زبان آسان توان گفتن که انت رب اعلائی136 (498). زامرش گرنپیچی سر، ترا زیبد مسلمانی؛

هر137 آنچت ms068 مصلحت باشد بری فرمان بخود [رائی]138. نه تنها خود تومیگردی درین ویرانه سرگردان،

نیارم (499) گفت من فاش این بیان حرف لالائی (500). بیا، ای دل، چه میگردی بگردقوم بی حاصل؟

درآ در خلوت جانان، بهل سیمای آسمائی131 (501). بیا، ای ساقی کوثر (502)، بده جامی که مخمورم،

که هم توباده وجامی140 وهم میخوار و سقائی. بیا، ساقی، بده آن می141 که جانرا محوگرداند،

که پنهانیست سلطانی و رسوائیست پیدائی. بیا، ساقی، بده آن می کنه خاموشی افزاید،

که مثغروریست (503) پیدائی ومغروریست گویائی142. بیا، ساقی، بده آن می کزین گفتن پشیمانم،

که خوش حالیست شیدائی و خوش وقتیست [رسوائی]143. بیا، ساقی، جمالی بین که دارد ازجمال تو

هزاران وجه گوناگون زروی ترک یغمائی. اتمت والحمد لله رب العالمین حمدا کثیرا وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله و صحبه]144. «بسم الله الرحمن الرحیم». «إنک لا تهدی من آخببت ولکن الله یهذی من یشآء. ای فرزند، در3 پیش جمهور اهل عالم مشهورست که عالم و آدم طفیل حضرت سید کائناتست (504) و با او خطاب [کردند]3 که «انک لا تهدی من آخببت». درین حال بگزاف اعتقاد نتوان کرد و در کتاب اهل صورت حقیقت این حال [حاصل]4 نشود. ای اخی5، نبوت انبیاء را سری هست و ظهوری هست و کمال شفقت الهی در کسوت ملامت محوست6. یک لحظه حاضر باش تا درر (505) حقیقت از دریای کشف اهل محبت به صحرای عقل آورم تا مطیعان حق که عاشقانند ازین کلمات ذوقی7 (506) یابند که اهل انکار محرومند از دیدارحق، و چه جای دیدار که از کلام حق محرومند و چه جای کلام حق که آز خود محرومند8! پس امر و خطاب مقرر شد که بر مؤمنانست. تویک دم مستمع باش تا شرح فیض الهی

ای طالب، بدان که آن زمان که حضرت خواجهآ اولین و آخرین (507) بر اکابر قریش التفات فرمود، [اول]10 صورت نبوت ضعیف مینمود وحقیقت محمدی، صلی الله علیه وآله وسلم. آن چنانکه کوه بر فرق طفل دوساله نهند، او را محوو ناچیز11 گرداند. حقیقت رسالت بر صورت خود حمل کرد. صورت12 محمد، صلی الله علیه و آله وسلم، طاقت معنی حضرت خواجه [را]13، صلی الله علیه وآله وسلم، نداشت و ابتدای حال بود. میل برقریش کرد. این ندا آمد که «رانک لا تهدی من آحببت»، یعنی ای محمد، ما که انیس ومونس جان توئیم، اگر صورت توطاقت ملامت عشق ما14 ندارد و توخواهی که آرام (508) صورت15 خود بدهی، ما نگذاریم، که سری درین جهاد هست که انبازی خلق آن نتوان معلوم کردن، که اگر این نظر بر بوالحکم (509) افتد، ابوجهلش16 نتوان گفت، چرا که اگرپشت بر کفر کند وروی در کافران کند، آن سرعنایت البته با او قرین شود، و ما [روا]17 نداریم که جامی که نصیب لب و کام تست به دیگری دهیم. پس آنچه صورت تو خواهد چنان نشود [و]18 آن چیز شود که ما خواهیم، و آن چیز19 که ما از برای تو خواهیم باقی و جاوید باشد و آن چیز که صورت توخواهد، زود باشد که فانی شود.

ای عزیز، دانستن این کلمات به عشق و محبت شود، که به چشم20 و دل دیگران عاشق نتوان شد و معشوق در فرمان دردست و درد زاده21آ ملامتست و ملامت موکل انبیاست. هرگاه که شخص خواهد که ملامت خود بردوش دیگری نهد، فیض آن البته همراه جنس ملامت باشد. پس یقین شد که حضرت باری تعالی در حق خواجه، آن زمان که خطاب میفرماید که ««انک لا تهدی امن آحببت») [کمال]22 عنایت دارد، که معینست که [هر کرا که23 ms070 دوست ندارند، هرچند که گناه کند24 و هرچه کند و هرجا که رود، هیچ التفاتش نکنند، و]25 هر کرا دوست دارند به خودش باز نگذارند.

ای عزیز من26، اگر تواین زمان آشفتهآ زلف پری روئی باشی و جانت گرفتار شخنهآ (510) دل باشد و پای محبتت در کوچهآ معشوق عاشق نواز به آب دیدهآ دل27 در گل باشد، بدانی که («انک لا تهدی من آحببت» چه غمزه میزند28 . تا عشق جمال حقیقت خویش در گسوت انسانی

ای عزیز، سر ««انک لا تهدی من احببت») به گوش جان بشنوتا زنده گردی و من بعد بگرد مردگان نگردی.

ای جان پدر، سری در صدق صادقان هست که به برکت آن سر، شخص راء3 در عالم عزت میرساند37 و آن سر جلوه میکند بر اصحاب نار (513) وبر اصحاب نور (514) ویافت آن سربس مشکلست، واین فقیر هیچ از کتاب اهل صورت و اهل ms071 معنی نقل نمیکنم. این دولت درقدم حضرت پیر خود یافته ام و بزرگی پیربه عبارت [و]38 حرف نمیتوانم آوردن، که در حرف نمیگنجد. تومعذور میدار39 [که]40 اگر این41 سربه سرای وجود تو درآید، در حال چون من شوی. و زبانم [یارای]22 آن ندارد که شرح پریشانی زلف آن بت [طرار]43 (515) عیار (516) مکار44 کند45 که دزد قلب در کمین گاه راه46 عافیت شمشیر کشیده از بهر آن که لذات تمام [بیمثل از عشق خود چشیده]7). اکنون جای آن هست که معذور باشد که خطاب آید که «انک لا تهدی من آخببت») و دل شیدای48 هرجائی تحمل نکند.

ای اخی، هزار بار گفتم که تا بدین عالم نرسی، ندانی که من چه میگویم. تمامی حکایت سر «نک لا تهدی من احببت» در کتاب شرح41 کنزالد قائق طلب کن که لذت یابی. والسلام50.

در بیان آن که حاضر بودن به از غایب شدنست هرچند2 که محبت باشد، و در بیان رسالت که از کتاب مطالعه کند3 یا از زبان رسول شنود و تفاوت نصیحت ناصح که از زبان گوید و4 یا از دل او به زبان آید. یعنی اگردل و زبان باهم باشد، چه نتیجه دهد و برخلاف آن چون باشد، و در حضور دانا نشستن و غافل بودن و بیدار بودن چه نتایج بخشد و حقیقت صحبت دانستن5 و معلوم کردن که بی رسول صورت محالست که شخص واقف درون خود شود. مثآلا، اگر کسی هزار علت (517) در درون دارد [وا6 خود را بدان [علتها]2 نمیبرد [و]ء6 طبیب به علم حکمت حقیقت آن حاصل کند [و]6 بعد از آن شربت فرماید تا درون بیمارصاف گرداند و حال آن که شربت خبر از فایدهآ خود ندارد و بیمار خبر از علت خود ندارد و طبیب هم ادویه (518) میشناسد و هم راه به مرض میبرد. اگر خسته غایب باشد، چنان نباشد که حاضر، اگرچه مطیع باشد، [که]8 لحظه فلحظه (519) رنج غالب میشود ms072 وهر حکم که پیش ازین [حکیم]1 کرد، تا شربت به خسته (520) میرسد، آن علت دگرگون شده است؛ پس آن شربت فایده اش نباشد.

ای اخی، اگر سر تندرستی داری، یک لحظه غایب مباش. حضرت باری تعالی شراب را از آن حرام کرد که شخص را غایب میگرداند، و دیگر آن که بدی ای چند که10 در شخص مخفیست، چون شراب بخورد، آن بدیها به حرکت درآید11، همچون خون کردن و ربودن مال مردم و هرچه تعلق به فحش (521) دارد، وتا شراب نمیخورد، آنها درو مرده است. پس أم الخبائثش (522) ازین سبب12 [خواندهاند]13، و شراب محبت برخلاف اینست. هرکه14 شراب محبت نوشد15، ستر کند هرچه16 بد باشد، و پیدا شود درو آنچه17 پسندیدهآ حق باشد. و این هر دو شراب موقوف به تصرفست (523) وتا بدین حال نرسی، چه دانی که من چه میگویم؟

ای عزیز، بدان که غایب عاشق چنان نیست که غافل حاضر، که غافل که حاضرست، بدیها درو محبوسست، وعاشق که از صحبت دور افتاد مشغول خود شد و اهل بدو راه یافت و میل بسوی عافیت کرد، و رسول غیب که توآش ملائکه گوئی تشنیع (524) به درگاه دوست آورد وغبار در راه عاشق افتاد و آن غبار به تأنی حجاب شد.

ای عزیز، کلی این رموز در کتاب شرح الکنوز بطلب. والسلام18.

فرزندان که از جان عزیزترند بتجدید سلام بخوانند. و2 بعد از اثبات اشتیاق، معلوم نمایند که شب جمعه در سحر که آن عزیزان تشریف مینمودند (525)، چون آن وقت درآمد، سیرت محبت به صورت انسانی میل کرد [و]3 صورت غایب دید. سری4 که در سیرست که آنرا عطا و کرم گویند، در ظهور آمد. مکان قرار ندید که دارالقرارش (526) گویند. غلبات شوق در جوش آمد. قاف (527) سیمرغ پناه (528) بجنبید و از جنبش او شکافته شد پردهآ بحری که حیات عالم و آدم ازوست5، که و «من المآء کل شی حی»6 (529)، و ابری از آن بحربرخاست. ms073 از [خواستن]7 هوای دیدار دوست هوا گرفت، آن هوا ککه ناطق میگرداند کام عاشقانرا، و بگریست از بهر آن که میخواست که خاک را خندان گرداند8. حجابی9 دید که در میان آب و خاک بود. و10 اگر شرح این کلمات نویسم، محالست که گوش خلایق [بدان]11 شنوا شود. از بهر شفقت آن نامه نوشتم در حال حاضر وغایب12 وحق صحبت شناختن. و بعد از نماز جمعه ذکر محبت آن عزیزان رسید. خاطر بقدری خشنود شد، واجب دیدم که این کتاب13 از عالم رجاء (530) بنویسم14 تا آن عزیزان وهم در خود راه ندهند که ناچارچون مهمات (531) بهم متصلست، معذور میباید داشتن. خاطر جمع دارند و زود کاربگزارند19. اگرتوانند، عهد بجا آورند16 و اگر17 نتوانند، غایب حاضر باشند. و در رسالهآ این فقیر معما و موشح (532) و تأویل پیدا کنند، که اگر نظر به صورت کتابت کنند، مقصود آن مشکل حاصل شود و معمائی که پیرزنان و طفلان بنشینند و گویند و گشایند، درین کتاب نطلبند، چرا که معمای ایشان چون گشاده شود، هیچ درمیان نباشد، که درد دوستی18 در دل آن قوم نباشد. از بهر فضل و بزرگی خود معما میگویند، چون اطفال که گویند که19 من بهتر میدانم و او گوید که من بهتر میگشایم.

ای عزیز، به نور دیدهآ عاشقان و به خداوندی که دعوی بندگی میکند که اگر تفسیر قرآنست، که بهتر از تفسیر قرآن در روی زمین هیچ کتاب نتوان گفت که هست. چون این تفسیز شخص از بهر فضل خود مینویسد، محجوب و کافرست. وامام الموحدین، علی المرتضی، علیه السلام، میفرماید [که]20 «نپرستم خدائی را که21 نبینم» (533) . یعنی مشغول مشوید به چیزی

[آن عزیزان]22، خاطر مبارک جمع دارند والا یک ساعت غافل نباشند و [میداند]23 که غافل ms074 نیستند. البته البته هر روز چیزی از کتاب سابق مطالعه کنند و مکتوب جدید با خود دارند و تفحص وتجسس موشح ومعما کنند24 تا غافل نباشند، و هر روز آحوال سلامتی باز نمایند و احوال کلی این معانی در کتاب شرح الکنوز طلب کنند، که در مکتوب مقصود کلی حاصل25 نتوان نمود. والسلام26

معنی «یا مقلب القلوب والابصار، ثبت قلبی» (534) ومعنی «سبقت رحمتی غضبی» (535) ودر اثبات توبت و استغفار2 [ومعنی آن که]3 عشق صرف بهردور که رخ نماید، حجت روشن بنماید به امداد درد که عشق بی درد سود به أمت و مرید نمیرساند. مثلا مرغی که یک پر دارد، پرواز کردنش مشکل باشد. یک بال از سرعشق میباید و یک بال دیگر از سرمعشوق که بیسر کامل بعد أز أنم آن ا درد و عشق بی ملد و بال بهم تنفعد از بهر رنخمت تکه بر عالمیان رستائند و آن رحمت نصیب بیداران باشد. یعنی اهل ملامت که در عشق و درد و بلا و مشقت خلق و جفای معشوق بر جان ایشان نزول کند و این کس در راه چنین پرمشقت ملال در خود نیابد، بلکه ملک عافیت برورخ نماید و ملک عافیت5 تو گوئی که چون باشد؟ ملک عافیت آن باشد که راه معجزات و کرامات6 برو آسان شود7 ودل این [کس]8 میل [بدان]9 عالم نکند. جان حضرت سید ولد آدم و سالار دانایان عالم، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، که صورت معجز ازو مینمود [و]10 قصد نمیکرد. این معجز که توشنیدهای از بوجهل11 پیدا میشد، نه از حضرت خواجه.

ای اخی، بسیار جان میباید کندن تا بدانی که معجز مصطفی [، صلی الله علیه و آله و سلم،]12 چون باشد و معجز بوجهل چگونه بود. شمهای ازین در کتاب کنزالدقائق13 و شرح الکنوز گفته شده است. اگر نیک تأمل کنی، بیابی و ترا کار بسیارست، پروای آن نداری که این سر معلوم کنی ms075 . حالیا معلوم تو میکنم14 سری چند از بدایت حال فقراء.

ای عزیز، آن فقری که حضرت مصطفی، صلی الله علیه و آله و سلم، میفرماید که فخر منست (537) آنست که کتاب هیچ نبی را مطالعه نفرموده بود [و]10 از عشق صرف نزول میکرد آنچه صورتش پیش تو قرآنست و حدیث. و هر تصنیف که مصتف از کتاب جمع میکند نه از15 آثار عشقست. از اسباب علم صورتست هر کتاب که میخوانی و میگوئی و نامش میدانی. قرآن کلام خداست و کتابهای [انبیای]16 سابق، بعضی که تحریف (538) نیافته باشد17، میتوان گفت18 که کلام حقست.

ای عزیز، تو این مرتبه وقتی بدانی که عالم که صفات مخلوقست11 و عالمیان که صفات خالقند [به چشم]20 تو چنانکه هست بنماید. پس بدانی که من چه میگویم. وتا توحق را نشناسی، چون کلام حق و کلام مخلوق فرق کنی و [چگونه]21 فرق میان انبیاء و کلام ایشان توانی کرد؟ گفتم که معجز ابوجهل هست و معجز مصطفی [، صلی الله علیه و آله وسلم،]22 هست. فرق کردن23 این کلمآت به کتاب حاصل نتوان کرد. آنچه تصنیف میکنند و خیال اهل تصنیف به امر ونهی هست، آن مشترکنت میان مصطفی، صلی الله علیه [و آله]24 وسلم25، و بوجهل26 و آنچه مقطعاتست (539) بوجهل27 وخلق عالم [در آن دخلی]28 ندارند. آن سر حقست در کلام29 مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، نه در کلام محمد وتواین30 نیز بسیار فریاد کنی31 تا معلوم تو شود.

ای اخی32، به هر مدت در سر کلام نورحق بر بینایان میتابد تا از آن مشاهده میکنند.

ای عزیز، تو بخواری و حقارت در کتاب انبیاء و اولیاء (540) نگاه مکن تا انبیاء و اولیاء برتو33 دیدار نمایند و حقیقت حق در تو به تونمایند، چنانکه این غمزه اول به جان34 آدم (541)

ای عزیز، تحت شجره [را]42 اگر شرح کنم، [عقلت]43 خیره [بماند]44، یعنی صورت شجره درخت طوبیست و تو درخت طوبی پنداری چنان باشد که شاخی که در گل45 نشانند. نه چنانست. ای نوردیدهآ من، بدان که درخت طوبی قد دلربای دوستست. هرگه که تو عاشق شوی به ماه پارهای و دلت راضی شود به بلای بالای (544) او، بدانی که مؤمنان چه لذت46 میچشند از زلف پربیچ47 او و چه حیات مییابند از خلق بی نهایت او.

ای جان پدر، اگر معنی «سبقت رحمتی غضبی» برتو جلوه کند، تو48 هرگزروی از مرآة (545) نگردانی و لحظه ای از خود41 غایب نشوی تا ببینی آنچه حق، سبحانه و تعالی، به تو ارزانی داشته.

حالیا یک لحظه گوش دل پیش من آور50 تا51 دربیان سلطنت سلیمان (546)، علیه السلام52، وسلطنت فرعون وخواهش رؤیت موسی (5،47)، علیه السلام، ودر53 استغنای حضرت سید ولدا5 عالم ه محتد مصطفی، صلی الله علیه وأله وسلم، در اباسی حبت وشوق در عالم هستی حق اظهار جلال او در کسوت جمال او برعالمیان56 روشن شود بی زحمت عقل.

ای عزیز من57، سلیمان گفت که ملکی [که]58 دیوتواند که مشترک51 باشد با من، من آن ملک نمیخواهم (5،8). بارخدایا، بعد از من این ملامت60 برهیچ کس حواله مفرما، وتو پنداری که سلیمان حسد میبرد. نه چنانست که توفهم کردهای. و موسی گفت: «آرنی آنظر إلیک» (549). یعنی بنما مرا آنچه در سرهستی تست. وحضرت نبوی61، علیه الصلوة والسلام، فرمود که «لا نبی بعدی» (550) یعنی بعد از من ms077 نباشد آنچه برمن ارزانی شد62 دیگری را. و63

ای اخی، عجب حالیست که فرعون توانائی دارد و فرعون از فرعون بی بهره و موسی، علیه السلام، برآن حال مطلع وناتوان وفرعون خواهان مقام موسی، علیه السلام، وحجاب فرعون فرعونست وفرعون از فرعون خلاص70 میجوید.

ای نور دیدهآ من، اگر تو این سر معلوم کنی، زود از هستی خود بگذری و خود از خود برخوردار شوی و زیانکار آبذ نگردی و شرمندهآ دوست نشوی.

ای جان پدر، چون راه به سر حقایق نمیبری، این دعا ورذ خود ساز و پیوسته میخوان: «اللهم، آرنا الحق حقا واززقنا إتباعه وآرنا الباطل باطلا واززقنا اجتنابه (551). اللهم، انک عفو تحب العفو، فآعف عنا (552) بحق محمد وآله الطیبین الظاهرین» (553).

ای عزیز71، حق وباطلی که آنبیاء و اولیاء دانند در کتاب72 نمیگنجد. در کلام حق، در سر مقطعات بطلب. در صحبت درویشان زنهار که انکار درویشان مکن تا راه به مقطعات بری. حالیا صورت احوال سلیمان بر توروشن گردانم. سلیمانرا عقلی ارزانی داشته بودند که ملک و ملکیان (554) بدان عقل اتحاد داشتند و عشق ملک در اول حال در دل او73 بود و مستقیم نبود دلش [بدان]74 ملک فنا. در آن حال بود75 که گفت «لا ینبغی» (555) چون دیو تصرف در سلطنت او بنمود76، دلش بکلی سرد شد از سلطنت ملک، که «ألدنیا سجن المؤمن و جنه الکافر» (556) اگر روزی چند از بهر ضبط عالم انبیاء و اقطاب77 و سلطان عادل به دنیا مشغول شوند. عجب نباشد که دائم الاوقات دیوملک درهم سرشتهاند. تا از جانب حق نظر در نیآید در سلاطین صوق ومنی ابن دوقوع اکهاما ازهم جدانس ونلد اگر نیک ms078 تأمل کنی ببانی که فعل توبه سلیمان میماند یا فوعون2. وچشم به آنیر کار مباید ماشیت که دریاه تلون (55) بسیار باشیم - مینماید که «سبقت رحمتی غضبی» ودیگر مقام حضرت سید الفقرا، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله و سلم، از همه مقامات بلندترست. او شفقت دریغ نداشت و دریغ نمیدارد. پس واجبست که التفات کنند به حال سلاطین روزگار. اگرچه بعضی پندارند که حب جاهست که

ای عزیز2، [درا2 معنی «ونهی النفس عن الهوی» «فان الجتة هی المأولی» (558) بشنو، تا چون در ملک محبت قدم نهی، بدانی که عمل اهل محبت و اهل صورت را تفاوتهاست و لذت ترک و تجرید درین رساله چیزی چند فهم کنی.

ای فرزند، آنها که اهل شرع4 و اهل زهد صورت گفتهاند از بهر آن ذکر نمیکنم که آنها مشهور شده ms079 است و [به آن]5 افعال عمل کرده میشود، چرا که [آنچه]6 مقررشده است حاجت نیست که ذکر [کرده]7 شود. ترک اهل محبت آنست که ترک لدت نفس کند و ترک لذت دل کند، یعنی ترک خود بگوید و همگی از بهر دوست باشد تا دوست همه از آن او شود. مثلی چند بشنو. اگر کسی از غایت محبت اهل خود یا فرزند8 خود یا معشوقی که از جانش دوستتر میدارد، از بهر هوس نفس ببوسد روی اورا یا دربر گیرد او را، مقررست که به فسق کشد و اگرترک کند، به

ای اخی12، [بدان که]13 هرجا که سالک میل [به حظ]14 خود کند، اگرچه به شریعت و طریقت درست باشد، چیزی از آن بهتر ازو فوت میشود.

ای اخی، «و نهی النفس عن الهوی» پشت و روی بسیاردارد. اگر کسی [با قبیحی]15 (560) آشنائی کند و خلق نماید (561)، حق، تعالی، به عوض آن ارزانی دارد بدو دیدار خود. «(وعسی16 آن تکرهوا شیئا و هو خیر لکم» درین حالست.

ای عزیز، والا چون بکمال عشق رسد که از همه خبیثات بگذرد و به ملک طیبات رسد، چون او نماند، عشق قدیم باشد و بس. همه لطافت طواف کوی آن بندهآ راضی شده کنند، فلک و ملک و ملک و ملکوت چاکر و فرمان بردار او باشند، شخص تا این منزلها نگذراند، گوبادب (562) باش . آنروزی17 که به حضرت غلام18 صاحب الزمان، مخزن الهی وبحرنامتناهی، بیت الحرام19 (563) ربانی، [پیرا]20 مرتضی علی اردستانی (564)، علیه الرحمة21، رسیدم، ازو ms080 سؤال کردم از دوستی و دشمنی صحابه و رضوان و جنت23 (565) و [امثال]23 اینها. حضرت پیر فرمود24 الگر از روی شرع میپرسی، جواب این مسئله دادن کار ما نیست، و اگر از روی فقرو روی28 معنی «اللهم اهد قومی فانهم لا یغلمون» (566) میپرسی، اگر26 امام الشهداء و فصوص (567) الفقراء ومخصوص الاولیاء ونورحدقة الزهراء وقرة عین (568) المرتضی وانیس قلب المصطفی، امیرالمؤمنین حسین، الشهید بکربلا، صلوات الله وسلامه علیهم آجمیعن، ویزید (569) هردو درآرند و درین مقام عداوت یزید در تو پیدا شود، نه عالم فقرست. و درین حال که این کتابت میکنم، لحظه بلحظه27 از حضرت ندا میرسد که انوار محبت میباید که درخاک پاک کربلا که مقام حسینست نزول کند، و به نوعی امر میرسد که اگر حسن (570) درآید و دامن نیازمندی پیش آرد، نصیبش ندهند. و28 زنهار و هزار زنهار که این رمزبه گوش جان بشنو، و عجب نباشد که تواین

ای اخی30، توغبار جمیع اشیاء از دل بیرون کن تا این رموز فهم کنی. یعنی در بدایث کار سالک حالیست و [در]31 نهایت کار37 حالی دیگر. این عالم عشقست، عقل درین منزل راه ندارد. ودر باب «وحده لاشریک له» (571) سخنی چند بگویم، والا حقیقت آن در شرح الکنوز توان یافت. ای اخی، حق را شریک نیست و هرچه شرکت پذیرد نه حق باشد.

ای عزیز، زهرهآ (522) گفتارندارم که سر اظهارندارم. آن چالائی سوار [میدان]33 بلا که شبها شبیخون بر زاویهآ شب زنده داران کوی ملامت آورده و آن ذوالقرنین صاحب قوت که [بکرات]34 ملک مشرق ومغرب درنوردیده، بلکه به حکم «رب المشرقین ورب المغربین»، امداد لؤلؤ و مرجان که در خاک تود (573) مخفی و ناچیز شده بود، به نظر تجلی که به دو صفت میتابد و دریک نظر حیات و ممات میدهد کرده که «رب المشرقین و رب المغربین» و35 درهر36 سحر تجلیات غیر ms081 مکرر در یک صورت نموده آوازهآ «لمن الملک آلیوم لله الواحد القهار» در صورت لطف فیض میرساند37 واولاد واتباع خیالات فنا در «سجین» (574) و ««آسفل سافلین» (575) حبس میکند و کس را یارای گفتارنه.

ای عزیز، جانم به هوای آن آفتاب عالمتاب چنان در تابست که راه به وصل هجر نمیبرم. از نزدیکی آن لعبت چینی38 (576) ازخود چنان39 دور افتادهام که نزدیکست که ندانم که من اویم یا اومن [است]40 . بیت:

چنان مست و زارم از آن ترک مست که این نقش و صورت ندانم که بست.

والسلام1.

در بیان آنکه در قیامت انبیاء «نفسی نفسی» (577) گویند و حضرت سرور مهربانان، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، «ائتی أمتی» (578) گوید. سلیمان علیه السلام2

بدان که چون [حضرت]2 حق، جل جلاله3، بی کسب ارزانی داشت بندهآ خاص4 را نور محبت و بدان نور بینا شد، ملک فنا و ملک بقاء [را]5 از برکت نور محبت بشناخت. پشت بر ملک فنا کرد و روی در اهل ملک بقاء آورد و6 چون در نزد اهل ملک بقاء أنس گرفت، آن نور محبت بتأنی خوی عشق برداشت7 [و8 در1 مقام عشق از عالم فردانیت به عالم کثرت نزول کرده است. موخد را [دوست]10 میدارد [و]11 از کشرت میگریزد [و]8 درین منزل محبت فنا شود، بجهت آنکه

دربیان وتأویل «القد لجائکم رسول من آنفیکم» (587). علمای صورت میگویند که خدای تعالی بر [اهل]2 قریش (588) منت [نهاد]3 که رسول خود در قبیلهآ شما آفریدم؛ و بعضی دیگر گفتهاند که منت بر اعراب نهاد، و بعضی دیگر گفتهاند که متت بر اولاد آدم نهاد. [و]4 دردمندان و سوختگان میدان شوق و راهیافتگان حرم ذوق و سیارگان آسمان دل و غواصان دریای عشق وراضیان ملامت امانت دوست و شاکران [خوان]5 «أبیت عند ربی یطعمنی6 و

ای عزیز، اگربدانی که کلید گنج الهی چیست و آن کلید دردست کیست، ترک عداوت و حسد کنی و بندهواردر کوی عاشقان خاک به سر کنی11، باشد که راه بدین گنج رایگان بری. خدا را (590) که در مطالعهآ شرح الکنوزتقصیرمکن، که در آن کتاب اثبات این گنج شده. «و الحمد لله رب العالمین» (591).

بدان که دلیل فرضست و بی دلیل محالست راه یافتن2، و هرجنس جنس خود را دلالت میکند. سلاطین صورت جنسیت با انبیاء دارند؛ از بهر آن، حضرت سلطان سلاطین، محمد مصطفی3، صلی الله علیه و آله وسلم، فرمود که مرا شرفیست که در دور انوشیروان متولد شدم (592)، که سلطان عادل جنس صورت عالمست ونظرگاه اهل حقست. از آنش ظل الله4 (593) میخوانند5 که نمایندهآ شرعست، و حال آنکه سلاطین جنسیت با فقراء [محمد]6 مصطفی، صلی الله علیه وآله و سلم، ندارند. از بهر آنست که ظهور حقیقت در شرع نمیشود. که آنچه اهل صورت شرعش میخوانند دورست از معانی که [در]7 ذات کلام حقست که ملازم گفتار انبیاء و اولیاست8 و آن معانی درمیان خلق نیست. حروف و صورت کلامست که اهل ms084 عالم بدان عمل میکنند؛ از بهر آن نفع نمیدهد.

ای اخی، هرگاه که سلطان وقت را باشد طلبی که به عقل خود تفحص کند از یافتن درویشان که با عقل سلاطین سری هست که همراه اراذل نیست، البته فتوحات صوری و معنوی در آن فرن به ظهور آید و صورت شرع به معنی پیوندد، و حال آنکه، چنانکه خلایق را به درگاه سلاطین راه دشوارست، سلاطین عالم در آمدن به درگاه فقراء دشواری دارند، که فقراء را هست1

ای اخی، مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، فرمود15: ««سبقت رخمتی غضبی». هرچند حق میفرماید، تو از مصطفی [، صلی الله علیه وآله وسلم،]16 بشنوتا [فایده]17 به تورسد، و بیش ازین در کتاب نمیگنجد. باقی این رموز حوالت به کتاب شرح الکنوزست. «والحمد لله رب العالمین18».

تتمهآ «لقد جائکم رسول من انفیکم» در تأویل «1ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین» بشنو، والا میباید که مقیم کوی مراد باشی و فکر سرنکنی [و]2 در طلب حضور (595) نفس نباشی و به آسانی نفس خود مشغول نشوی. طالب میباید که صابر باشد3 و در گشایش ملک صورت و ملک معنی تعجیل نکند و یک نفس غافل نباشد و هر کوه و سدی که در راه باشد، اول آن از پیش قدم برگیرد، وأ بعد از آن أنس گیرد و [به ضبط]5 خود و ملک وجود خود مشغول شود. و6 تا مثالی چند نشنوی، فهم این7 کلمات نتوانی کرد. دیده باشی [و]8 یا شنیده باشی1 که شاهرخ (596)، چون زوالش رسید، دو سه روزی فرزندانش به ملک مشغول شدند که ملک مفت میدیدند و با یکدیگر خصومت [کرده]10 از بهرمیراث11 یکدیگر را هلاک کردند، و12 چون زحمت ms085 نکشیده بودند، فرصت نیافتتد. و این گفت و گو، اگر هر لفظی را شرح دهم، نهایت ندارد. مقصود تمثیلست. تو مپندار که قصه میخوانم و حکایت [بیره]3 زنان میکنم [و]14 حال آنکه عقل اهل

ای اخی21، در راة [مرد]22 باید که23 ننشیند تا به ملک استقامت رسد. بعد از آن ملکهای دیگر برو گشاده شود بی زحمت24، والا در همه حال میباید که غافل نباشد25، که غفلت راهنمای مذلتست. و چون به ملک صورت یا ملک معنی رسید، شخص بداند که معنی26 «ولا رطب ولا یا بس إلا فی کتاب مبین» در وجود انبیاء واولیاء وسلاطین صورت هست دائم الاوقات. هرچه در بحر و برهست27 و دنیا و آخرت و کفرو اسلام و خیر و شر و صفت ملائکه و انسان و جمیع حیوانات ملازم این گروهست28. و سالک و طالب کمال حقیقت که خشنودی ms086 حق در آن باشد هرچه تعلق به فنا دارد در وجود [او]21 و لحظه فلحظه30 به التفات و تربیت استاد دانا تنزل میکند و هرچه تعلق [به بقا]31 دارد حیات مییابد. و در وجود انبیاء و اولیاء و جنس ایشان آنچه خلاف معنویست (602) هست وقدرت ندارد. [و]37 در وجود سلاطین صورت، خلاف اینست، چرا که آرزوی نفسانی همراه جاهست و نفس اماره را درین منزل که اسباب صورت هست، اختیار [نیست]33. اگر ازین قوم که جنس اولیااند یکی را مجال افتد34 که اهل دنیا را نصیحت کند35، عاقبت ایشان نیزبه خیر کشد36. اگرخواهی که تفصیل این حکایت بدانی، مطالعهآ کنزالدقائق و

بدان که عشق را نظرهاست و میل آن نظر دائم الاوقات ملازم و جویای صورت با صفاست و عشق در دل عاشق میل دارد زیرا که خوی شکستگی2 دارد و دل عاشق، چون بیمار که شربت و دارو از بهر ایشان آفریده [شده]3 و در معنی معشوق4 هم عشق تجلی میکند و جنس خود میطلبد و عاشق درعالم کمست و صورت معشوق درپی شکستگان و طالبانست. گفتم نظرهای گوناگون از حقیقت عشق لجظه بلحظه5 ازجانب معشوق میل به عاشق میکند [و جنس خود میطلبد]6. وعاشق از آنش عاشق7 میگویند که مکان عشقست، یعنی عشق در و نزول میکند. نظر در [بی]8 نظر که آمد، تفرقه در میان نظرهای عشق و صورت معشوق افتاد. عاشق7 درین حال سرگردان شد و این دعا ورد خود ساخت: «یا مقلب القلوب والابصار ثبت قلبی» و9 شرح این مناجات در کتاب شرح الکنوز بازیاب. والسلام10.

در تأویل وبیان2 «اکثر أهل الجنة البله» (603).

ای عزیز. اهل عافیت بلهند که3 در عافیت دوست [دیدار]4 نمینماید. این آیت بسیار خوانده باشی : «آمن یجیب المضطر اذا دعاه» (604). شخص تا هرچه آفریدهآ ms087 حقست با آن أنس

ای عزیز، بدان که آنها که تصنیف کردهاند همه از غایبانند. این زمان که این فقیر به کتابت مشغولم، آن حال که در سحرداشتم در فقیر مخفیست، و ذکر آنست که در قلم میآید به نسبت. و امروز که روز پنجشنبه است، بر فقیر روشن شد که بعد از قرآن و حدیث مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، هیچ [کتاب]8 به از مثنوی [حضرت]9 سید العارفین، مولانا جلال الدین رومی، [قدس سره]10، نیست، خواه تفسیر و خواه تأویل که [مفسرین و محققین]11 پیش ازین کردهاند، و [این]12 فقیر ازلب و دندان [مبارک]13 حضرت سالار محققان، پیر مرتضی علی اردستانی، علیه السلام14، شنیدهام که فرمود که حدیقهآ سنائی (606) وفصوص (607) شیخ محیی الدین اعرابی، قدس الله روحهما، دریک ورق مثنوی مولانا جلال الدین رومی هست، واین فقیر [درین]15 شب که شب16 پنجشنبه [پانجدهم]17 ماه ذیقده (608) است، تحقیق از حضرت بهترین انبیاء واولیاء، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، معلوم کردم که فرمود که [کتابی]18 به از مثنوی نیست، خواه [هیلاج]11 شیخ عطظار و خواه دیگر کتابهای او. چه جای کشاف! و این حکایتهای طفلان [است]20 که اهل صورت کردهاند. جمهور کتابها میگویم21 و نام یک یک نمیبرم تا تو خاطر آزرده نشوی22.

ای اخی23، اگربه این عالم برسی عجبت نیاید. این حکایت24 شمهای از احوال اهل بهشت بشنو، تا چون سخن حق بشنوی، عجبت نیاید.

ای عزیز، نیکان ms088 عالم که به خلافی حق تفس ایشان برنیآید، اگر راهشان نمایند به بارگاه دوست و بارشان دهند در حرم بی نظیر، التفات [به قطبیت]25 [نکنند]26 چه جای سیصد و شصت

ای عزیز، زنهار که به این کتاب نیزغره مشوو طلب27 درویشان کن، که حاصل از کتاب برنتوان داشت. کلام خدا گواه بزرگی مصطفی است، و تصنیف محققان از بهر آنست که مرد حق در عالم زود زود نمیتوان یافت. طالب مسکین که راه به دوست نبرد و اگرچه ببیند، نشناسد. چون مطالعهآ کتاب کند، گمانی ببرد، باشد که دوست عنایت کند و لقای خود بنماید. این که حضرت خواجه، صلی الله علیه وآله وسلم، میفرماید که «اللهم، أحینی مسکینا» (610) این معنی دارد که [غالبان]28 طالبانرا میکشند، وتا به غایت درد نرسند، معشوق روی نمینماید. پس معلوم شد که قرآن و معنی قرآن به جهت آنست که توراه به دوست بری. چون راه به دوست بردی، بنشین ولال باش و هیچ مگوو ذکر و گفتن و سماع کردن بزرگان دلیر گردانیدن مبتدیانست. یک لحظه مستمع باش که ابلهی دی (611) میگفت که حضرت امام الموحدین و جانبخش عالمیان، علی مرتضی، کرم الله وجهه، ذکر گفته29 است واصول (612) نموده است و چهار ضرب (613) نموده (614).

ای اخی30، این [سئوال]31 [چند]32 جواب دارد. توبی غرض شو ویک دو جواب بشنو، باشد که به دوست مشغول شوی نه به ذکر. و33 تو بیشتر34 به خود مشغولی و کافری و33 نمیدانی. حضرت [شاه]39 (615) ولایت [را]36 ناگاه حالی غریب37 درو نزول کرد. جان مبارکش که]38 عرش الله (616) است به جنبش درآمد. تن عزیزش به موافقت بجنبید در آن حال.

ای اخی، [اگر]39 عالم وعالمیان40 به رقص آیند وتوبدان حال برسی بدانی، وتا تو تقلید ورزی، بدین حال نخواهی رسید. ویک جواب دیگر آنکه مبتدیان لذت از منتهیان نمیبرند. آوازنی بشنوند یا اصول ذکر بشنوند بلکه پهلوی (617) بشنوند، از خود به در روند چون ms089 فیض قلبی ندارند. باری لحظهای بدین حالشان دارند41، چون طفلان که در [گهوارهشان]7] کنند و بجنبانند تا به خواب روند و زحمت مادر و پدرندهند. و33 اگراین سرفاش کنم، سنگسارم کنند. درین حال بود که شیخ العاشقین والعارفین، شیخ ابی محمد روزبهان، فرمود که «قل الله3) ثم ذرهم فی خوضهم یلعبون» (618). اگر کلی احوال خواهی، شرح الکنوز مطالعه کن، که مرا پروای گفت و گونیست. البته البته مطالعهآ مثنوی میکن تا وقوف شرح الکنوز برگیری. صلی الله علی خیر خلقه محمد وآله وصحبه وسلم44.

ای فرزند، در بیان اعتقاد سخنی چند بشنو، که فرضست که سالک همهآ مقاماتش بنمایند تا هرجا که بازماند، بگذرانند. چون همه کس را چشم بینا نیست، فرضست که بینائی طلب کنند تا منازل توان برید (619).

ای اخی، [بدان که]2 سالک که به کرامات (620) و معجزات مرد را بشناسد، زود باشد که باز گردد. و فرضست برمن که امروزاین رساله بنویسم که خاطر بعضی ازیاران سست شده و بعضی بیگانگان و منکران در عالم گفرقرار گرفتهاند.

ای عزیز، اول این مثل بشنو. نقلست که مجنون به پیش پادشاهی رفت و مدد خواست که با لشگر لیلی جنگ کند. چون لشگر با یکدیگر صف کشیدند، مجنون سنگ به جانب لشگر خود انداخت (621). ای برادر، توتأویل این حکایت نیک بشنو. بدان که عاشقان درین عالم به توانائی خود را اسیر کردهاند و هر لحظه خود را [میشکنند]3، و لیلی نیز مدد میکند و کاسهآ مجنون [میشکند]4. غرض آنکه اهل معنی خود را [چنان]5 دشمن میدارند که اهل شید و طامات نامرادی نفس را. باری، اگراین رساله مبهم6 نویسم و درغلاف، توفهم نکنی و در گفر أفتی. این فقیر خود از عزیزی شنیدم که فرمود که7 در ابتدای حال که کدخدا (622) گشتم، به نظر پیر رفتم. حضرت [پیر فرمود]8 که [ای]9 رئیس عزالدین (623)، حق، تعالی، پسری به توارزانی داشت. چون نه ماه ازین حال بگذشت، دختری متولد ms090 شد. هیچ نگفتم و در من هیچ تغییر پیدا نشد. بعد از مدتی دیگرباره فرمود این نوبت پسر10 خواهد بود و11 آن نوبت نیز دختر [شد]12. تا چهار نوبت پیر فرمود پسرست و دختر بود و خاطر من هیچ تغییر نیافت. بعد از آن پیر فرمود که هر چهارنوبت به چشم سر [بدیدم]13 که فرزند تو پسر بود و در وقت ظهور [به دختر]14 میشد (624).

ای اخی، محبت میباید که ایمان [که]15 به کرامات و معجزات پیدا شود، چون تغییر یابد، نماند: بعد از آن این فقیر، بعد ازوفات [آن پیرومرید]16، شبی چنان دیدم که حضرت مصطفی وعلی مرتضی، علیهما الصلوة والسلام، وبعضی از صحابه وبعضی از أکابر متصوفه نشسته بودند و حضرت پیر بنزدیک حضرت شاه ولایت نشسته بود. این فقیر سئوال کردم از حضرت

ای عزیز، توتا توانی چشم از خلق خدا به دوز که تشهیر (626) سد راهست، وتا ترا چشم بر دوستی خلق باشد، بدان که مشرکی و خلق را دعوت به خود میکنی.

ای فرزند، هر مدت در خلق آرزوی درویشی پیدا میشود، البته شمعی در پیش چشم طالب میدارند (627) تا چیزی چند ببیند و بعضی که نه صفت پروانه داشته باشند، البته شمع را بکشند (628) وخود کور و پشیمان بمانند و جمعی دیگر که به برکت روشنی شمع بینا شده باشند، چون شمع نبینند، راه به مقصد خود نبرند.

ای اخی، شمع از بهر آن در شبستان میآورند که راه ازین سنگلاخ بدربری. تونظر به شمع آقرین دارنه به شمع، والا به برکت نورشمع شمع آفرین توانی دید. وحضرت سید العارفین، مولانا جلال ms091 الدین رومی میفرماید: بیت:

چون بدانستی که ظل کیستی، فارغی گر مردی و گر زیستی. (29

ای عزیز، از بهر شفقت من این سیاهی بر سفیدی میکشم که بسیار کس هست که اگر دست گیریش نمیکنند، به منزل نمیرسد.

ای جان18 عزیزمن، توچه دانی که چه سعی [میباید]19 (630) تا یک طالب مشتاق مجرد به منزل رسد؟ تو پنداری که این راه آسانست. این فقیر از غایت فرخ این [کتابت]20 میکنم که آن شمع سراپردهآ اولیاء روشنی به دوستی نمود و سست قدمانرا به دور انداخت تا باری چون سر از دریچهآ دیگر به در کند و مشتاقانرا بنوازد. آن قوم که اهل حجتند ازین حال بی نصیب باشند.

[ای اخی]21، توحاضرباش که پیش و پس شمع همه بینائی22 میبخشد. توپنداری که شمع فانی شبود. شمغ تمامی نورست و جایش باصرهآ بینایانست. اگر هزار شمع درآرند در نظر کوری، محالست که چشم کور از آن نوربهره یابد.

ای اخی، تو کجائی؟ درین عالم طراران عیش میکنند به پیش تو و تو از آن بیخبر. تومیل به صورت مکن، که حیات حق میل به اهل صورت ندارد، که «آلدنیا سجن [المؤمن]23 وجتة الکافر». یعنی اظهار خود آرام نفسست وشکستن نفس فرضست، ومنکران چون مطالعهآ این کتاب بکنند24، عاقتر شوند.

ای عزیز، این فقیر پنجاه سالست که غزا میکنم با این خلق و خلق را خبرنیست. از آنکه (631) خلق را عادتست [که]25 با آن چیز که میبینند دشمنند و با آنچه نمیبینند دوستند. به عظمت و بزرگی محمد سوگند که اگر امروز محمد، صلی الله علیه و آله و سلم، ظهور کند، این قوم که در مساجد و خوانق26 (632) و صوامع و مدارس نشسنتهاند او را دروغ زن دارند و اگرتوانند، تیغ برروی27 او کشند. وتواین رمز چه دانی؟

ای اخی، تو در محبت افزای که در عالم محبت خدا و رسول [و]28 اشارات ایشان توان شناخت که منکر میل نیستی ms092 و پستی دارد و بندگی29. مولانا جلال الدین [رومی]30 میفرماید درین حال31 که32 (بیت):

«گر امینم متهم نبود امین، گر بگویم آسمان را من زمین». (633)

ای اخی، این معنی درین کتاب چند جا نوشته شد که «وللاخره خیر لک من ألأولی» (634). یعنی سئوالی چند از حضرت مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم33، کردند وحضرت خواجه وعده داد و34 روزی چند از آن بگذشت. خواجه را کذاب و دروغزن گفتند.

ای عزیز، این علامات نمودن از بهر آنست که تا توخود را بدانی که در کدام عالمی. ستت الهیست که دائم اهل حق و اهل باطل تیغ بروی35 یکدیگر کشند تا حق و باطل از یکدیگر جدا شوند. یک نوبت حق جل و [علا]36 باطل را ظفر میدهد و یک نوبت اهل حق را، [و]37 درین کارزار اگر اهل حق کشته میشوند38، حق، تعالی از ایشان راضیست. و اگراهل حق39 اهل باطل را میکشند. حق، تعالی، از ایشان هم راضیشت، واهل باطل را نقیض این باشد. وتوچه دانی که حق و باطل چیست که هنوز از خود نزائیدی، اگر[چه]40 ده فرزند و پنجاه فرزندزاده داری؟

ای اخی، تو صورت همه کارچنان دان که تختهآ رمال (635) که [رمال]41 چون رمل42 (636) بکشد، سعد و نحس بداند. آن ریگ را به طرف انداز و43 توصورت مجازی به همین حساب میکن44، و تعجیل کن و نیک و بد خود بدان، که روزگار قرار ندارد و عاشقان ذوق خود حاصل میکنند و میگذرند و تو در خواب و در فکر نیامده و گذشتهای45 . زنهار [وصد زنهار]46 که

نقلست که حضرت سید کائنات ms093 و حیات بخش جمیع2 موجودات در غزا شبی در بیابانی نزول فرمود (637) . صحابه را فرمود3 که امشب به خواب مروید و مبالغه فرمود با بلال (638) که بیدار باش که نماز صبح فوت نشود. و خواب بر ایشان غلبه کرد تا وقت چاشت4. چاشتگاه (639)، حضرت خواجه ایشانرا بیدار کرد و فرمود که برخیزید تا نمازرا [به جای دیگر]5 بریم، که این مقامی شومست و نماز را قضا کنیم.

ای اخی، تو در خوابی هنوز و خبر از خود نداری. تمام احوال اهل نقل برین قیاس میکن. تواین رمزچه دانی که چون دوستان خواهند که خلوت کنند و راز گویند، جام غفلت به کار عالمیان کنند تا نامحرمان واقف سرنشوند.

ای جان برادر، اگر خواهی که واقف رموزشوی، همصحبت درویشان باش دائم الاوقات تا بدانی که جزاین حکایتها که نوشتهاند، اسرارهاست (640) و مقطعات گواه این کلماتست6. زنهار که [کتاب]7 کنزالدقائق وشرح الکنوز مطالعه میکن به حضورفقرا، تا محروم نشوی8. والسلام9.

ای عزیز، در دنیا چنان باش که غریبان، بلکه چون رهگذری، بلکه چون غریب بی نوا که هیچ اثر هستیش پیدا نباشد تا چون خاک نشینان باشد که اهل دنیا به هیچش2 برنگیرند تا غریب و بی نظیر و [بیمانند باشد]3، که غریب چیزی را گویند که هرگزندیده باشند و چون بی نظیر باشد در رفتارش نشناسند و چون [نشناسندش]4، لابد چون گنجی باشد روان آبر5 (641) روی خاک، یعنی در صورت [و]6 معنی انسان [است]7 که خاکش گویند. یعنی چون اصحاب قبور باش و اصحاب قبور اهل دلند مخفی ازاهل جهان، از بهر آنکه صفت ایشان به صفت خلق نماند. دیگر غریب کسی باشد که بر طریق اونتوان رفتن ازغایت فنا که یافته باشد و اقوال و اعمال و احوال او نه چنان باشد8 که توان دید. نه سلطان باشد و9 نه امیر، و9 نه وزیرو نه شیخ و نه مولا10، یعنی در هیچ مقامش نتوان یافت، که بی مقام ms094 باشد.

ای اخی، به جز دوست به هرچه أنس گیری، نه ازین قوم باشی. گفتم عاشق بر نور جمال معشوق باش نه بر صورت معشوق که صورت پرستیدن در ملت عاشقان کفرست. بگذراز صورت و سیرت ببین در صورت. چون رهگذری [باش]11 تا در دلت تجلی الهی قرار گیرد و بیت الحرام گردی. و تا غریبانه جوراهل دنیا نکشی، مسافر نشوی و مقامات نگذرانی و تا مقامات نگذرانی، مقیم سراپردهآ دوست نشوی (642). چون این عنلامت در خود بیابی، از اصحاب قبورباشی. ««و الحمد لله رب العالمین». وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله وسلم12 . [والسلام]13.

«بسم الله الرحمن الرحیم. «الحمد لله رب العالمین، والعاقبة للمتقین والصلوة والسلام علی خاتم النبیین، محمد، وآله و[صحبه]3 آجمعین. اما بعد4، روز جمعه هفدهم ماه

قال النبی، صلی الله علیه وآله وسلم: «الرقیق ثم الطریق» (664). بیت: بدان زاد ره چیست اندرطریق:دوصضد بار گفتم رفیق و رفیق.

ای سائل، بدان که عطای حق، سبحانهآ و تعالی، که آنرا توفیق خوانند یار داناست و البته البته2 بی غرض بشنو که آنچه سید علماء، محمد مصطفی، صلی الله علیه و آله وسلم، میفرماید: که «طلب العلم فریضة»، مراد طلب اهل علمست واهل علم کسی باشد که عالم به حرکات و سکنات3 و ضمائر جمیع مخلوقات باشد به حق الیقین (665) نه به علم الیقین (666) یا به عین الیقین (667)، [و]4 عالم سر وجهر (668)، اگرخود روی به سالک ننماید، محالست که سبالک بشناسد او را. سالک میباید که شریعت محمدی، صلی الله علیه و آله و سلم، درست بسپارد (669) و5 بی شید [وبی ریا]6 وبی مکر و بی خواهش و مقصود نفس و آرزوی دل، و باید که آرزوهای فانی ms097 از درگاه الهی نخواهد و پیوسته به طهارت باشد. یعنی به جزحق در خیال او نباشد و چشم از دنیا وعقبی7 دوخته باشد، و اگر شرح این مقامات [کنم]8، کاغذ و قلم کجا برتابد (670)؟ بدان که «ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین9» درحق مصطفی است، صلی الله علیه وآله وسلم، ومصطفی، علیه الصلوة والسلام10، حقیقت کلام خداست وتو11 راه به این علم نبری، چرا که طالب این علم نیستی [و]4 به صورت حروف مشغولی. و12 اگرعمری در خلوت نشینی و هر روزختمی (671) قرآن در نماز بجای آری حاصل از آن نیابی.

ای اخی13، این فقیرچه [چیز]14 بنویسم که در قرآن نباشد که15 «ولا رطب ولا یابس ولا فی کتاب مبین» وقرآن روشن وپیداست و توغافل از آنی. از کتابت16 این فقیر که شمهای آز آن بحرست، چه حاصل توانی کرد17؟ چونکه التماس میرود، این دعاء ورد خود ساز18 : ««اللهم، آرنا الحق حقا و اززقنا اتباعه وآرنا الباطل [باطلا]11 واززقنا اجتنابه. اللهم، انک عفوتحب العفو، فاعف عنا». بعد از فرائض وسنن ودراول وآخر، صلوات ده20 به حضرت سید کائنات، علیه آفضل الصلوات واکمل التحیات (672)، که بی صلوات هیچ طاعتی قبول نیست.

ای اخی، خیال خود همه صرف صلوات کن بعد از نماز فرض، وحال آنکه فی «صلاتهم

ای عزیز، نادر باشد که شخص بی پیربه این مقام رسد. اعتماد به ذکر و تلاوت و خلوت و سخاوت و هرچه به این ماند33 مکن و پیربطلب، که گاه گاه باشد که بی پیر جذبهای (683) درآید و شخص را برهاند. زنهار34 که هرجا که35 شخصی36 بینی که نشسته باشد بر سر سجادهای و جمعی گرد او برآمده37 باشند، گمان مبر که پیرست، که از پیرمعنی تا پیر صورت بسیار فرقست. حضرت مولانا جلال الدین رومی، قدس سره38، میفرماید که39 (بیت): کردهام بخت [جوانرا]40 نام پیر، پیر کزحق پیرنه، ازایام پیر ویافتن بیرحق مشکلست و اگر اثبات پیرحق کنم، مشایخ و اهل خلوت به دشمنی حق درآیند.

ای عزیز، میگویم که آنچه در قرآن و در41 حدیث در حق مؤمنان آمده است، به آن مشغول [شو]42 و آنچه درحق کافرانست از آن دورباش. قوله تعالی: «ان الله یحب التوابین ویحب المتطهرین» () و «یحب المتقین» (686) و «یحب المتوکلین3)» (687) . و44 قال النبی،

ل ای عزینه جهد بکن ویارنی طلب تن، کیه بی تار طاعث اعتبار فدارد. اقوله تعالی: «ان

ای اخی، پیوسته این دعاء میخوان: «اللهم، زذنا المحبة والمعرفة والاستقامة»، وبعد از فرائض، آیة الکرسی (689) و «امن الرسول») و«شهد الله» (690) وسورهآ طه41 ms099 وسورهآ والنجم (691) وسورهآ ««سبحان آلذی آسری بعبده50» (692) بخوان. چون براق (693) عشق ترا به قاب قوسین 51 (694) رساند، هفت آسمان (695) و آسمانیان وزمین و زمینیان در تحت لوای خود بینی و آسمانیان و زمینیان ترا نبینند، مگرصدیقان، که در چشم اهل صدق هیچ پوشیده نیست و صدق دلیل راه طالبانست، وصدق شخص را به مراد میرساند و صدقآ عطای حقست وعطای حق نظر صاحب کمالست . لوح محفوظ (696) آئینه دل ایشانست. عرش (697) [اعظم]52 [گوشهآ]53 خاطر مبارک این قومست. ازل54 در لفظ درربار55 مستقیم احوالست. آبد درنهایت علم لدنیست، هرچند که نهایت نباشد. نهایت علم میگویم نه نهایت معلومات، و تو هنوز از علم خبردار نهای. چون از معلوم خبردار شوی، اگرخواهی که علم معلومات حاصل کنی56، این حدیث که سرور علماء، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله [وسلم]57، فرموده است [که]58 «کن فی الدنیا کانک غریب اوعابر سبیل وعد نفسک من اصحاب القبور» ورد خود ساز و معانی آن به عمل آر. یعنی غریب باش در زمین به متابعت شریعت محمد مصطفی51، [صلی الله]60 علیه و آله وسلم، و چون در زمین خوی محمد برگیری، میل «او عابر سبیل» درآید و ترا به آسمان61 [برد]62 ودر آسمان، سیرت با سیر احمد یکی شود و چون سیر احمد63 در خود بیابی، البته مکانت به مقام محمود باشد. چون به مقام محمودی64 رسی و آیات که شنیدی که «یحب آلتوابین ویحب المتطهرین» و «یحب الوتر» یعنی مقامات بگذرانی، [تائبت]68 (698) گویند. این مقامست که حضرت سید فقرا، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، میفرماید که روزی هفتاد بار توبت میکنم646، یعنی مقامات (699) میگذرانم. و هرمقام که سالک بگذراند تا به عالم توحید رسد که

در معنی2 «التعظیم لأمرالله او الشفقة علی خلق الله» (702).

ای عزیز، بدان که اکابر صورت و معنی جهان را به محبت مسخر کردهاند. جهان وجود تو میگویم، چون شخص وجود خود جمع گردانید، امر الهی3 میتواند که بجای آورد. چون امرحق بجای آورد، شفقت برا خلق خدا در دل آن شخص پیدا شد. چون شفقت بر مخلوقات برد، خلایق رو در او کردند و عبادت و صنعت و کسب گوناگون از بهر او میکنند به محبت بی مزد، چرا که مزد آن از پیش گرفتهاند و آن شفقتیست که برایشان برده. پس معلوم شد که چون شخص تعظیم امر حق بجای آورد، حق، سبحانه و تعالی، به عوض آن بندگی و فرمان برداری، محبت ارزانی میدارد، و بدان که اگر برخلاف این باشد، تفرقه در میان پادشاه و امراء و وزراء و لشکر و رعایا میاقتد، از

ای اخی، اگرپادشاهیست و اگرشیخی و اگر قطبیست، همه اسباب آنست که تو فایدهای حاصل کنی و آخر پشیمان نباشی، که اینها که تو میبینی همه عالم فناست. مرد میباید که حیاتی درین منازل پیدا کند و عمر در لجاج و مکر و هرزه تلف نکند و آخرت از بهردنیا درنبازد. و هزار بار گفتم که بی استاد هیچ کارنتوان کرد10 و توچون این مکتوب مطالعه کنی، پنداری که مرا آرزوی مقام تو میشود. غلط مکن، که یک ساعت حضور خود ندهم که هزار سال پادشاهی سلیمان بستانم، که تحقیق دانم که او نبی بود. با وجود آنکه نبی بود و زباندان جمیع اشیاء بود، پانصد سال انتظار خواهد کشید که به بهشت رود (709). و11 دیدار از خود حساب میکن. و این فقیر این زمان در حضور دوست عیش میکنم. پس آرزومند مقام تونخواهم بود، والا نصیحت تو میکنم که به حکم «والشفقه علی خلق الله» اولی آنست که شفقت دریغ ندارم، که هر شفقت که در حق خلایق برند، اگر آن نصیحت قبول کنند، فایدهآ آن به ناصح میرسد و اگرقبول ms102 نکنند، حق، تعالی، آن شفقت به رحمت خود مبدل میگرداند و به ناصح ارزانی میدارد یکی ده تا هفتصدتا (710)، به غیر حساب، که حسنه نه همه زرباشد یا نان که ایثار کنند. هرکه شفقت به هرکه ببرد، حسنه است و حسنهای که جاوید میماند اینست.

ای عزیز، این فقیر تجربه کردهام. این مبالغه از بهر17 آن میکنم که تونیز شفقت دریغ نداری و به خود مشغول نشوی، که به خود مشغول شدن کار طفلانست. اگر خواهی که مقصود این معرفت حاصل کنی، طواف دل درویشان میکن و کتاب شرح الکنوز مطالعه کن که کتابی بی تکلفست. و درین فقیر هیچ خوف نیست، از بهر آنکه طمع ندارم و شخص از برای13 طمع اسیر روزگار میشود و شرمسار میماند. این مشایخ صورت که مقام پدرانشان ازدست نمیرود14، از بهر

ای فرزند، سلطان وقت چون قادر شد و دشمن در مقابل خود نمیبیند، به می و معشوق مشغول میشود و از آحوال ملک غایب میگردد. قطب نیز عزیزیست. چون ملک وجؤد خود قائم دید و استغناء و کبریای حق در خود مشاهده نمود23، از صورت عالم دور میافتد و معذورست، که یک ساعت به دوست مشغول بودن به از عمری با خلایق به سر بردن. والا24 هرگاه که شفقت به خلق خدا ببرد، تعظیم آمر الله25 کرده باشد (712). پس موافقت حضرت سید کائنات میباید کرد که چنین فرمود آن سلطان عادل که ««خیرالامور أوسطها» (713). پس در همه عالم26 وسط نگاه داشتن اولیست که مزید درجات در شفقتست و درجات نهایت ندارد. و چنانکه ملک ولایت27 خدا بی نهایتست. همت نیزبی نهایت بهتر و هیچ چیز بهتراز همت بلند نیست، که شخص چون همت بلند باشد، بریک مقام قرار نگیرد، که اگریک ساعت در یک مقام قرار گیرد، بلند همت نباشد28 و این علم عاشقان دانند و بس، که هر لحظه تجلی گونا گون از جانب دوست میبینند «و الحمد لله رب العالمین.»29]

ای اخی، بدان که علامت پیر کامل چون باشد تا اگر طلبی درتوپیدا شود، راة غلط نکنی. اول، ملت و مذهب کهنه بگذار و ورقهای پوسیده در آب اندازتا روی [به دوست توانی]2 کرد و دوست [نیز]3 برتو آعتماد کند و اول دلت بخشد تا نظرگاه خود سازد. چون دل نگاهداری، در دلت نفس پیدا کند4 تا عمل توانی کرد، که نفس عمل میکند، و اگردل نگهنداری و به هر صورت که برسی مایل شوی، البته تلف شوی و راه بازگشتت [نباشد]5، چرا که چون دل و نفس خوی باهم کردند و نفس درین منزل بردل غالبست. پس دل درین حال بمیرد و نفس قوت گیرد. [پس]6، بدان، ای آنکه مرید میگیری و دعوت میکنی، که چون در سالک سرکشی بینی، به مدد نظر که به ms104 دل او نزول میکند، دل ازقبض (714) اوبیرون آورتا [نفسش]7 ضعیف شود. چون [نفسش]7 ضعیف شود، فرمان بردار شود8 وعمل پسندیده بکند، اگرخواهد و اگرنخواهد، هرگاه که پیز کامل باشد، دل از دست مرید برباید و آختیار9 دل بدوندهد تا بیدل باشد و سرگردان و در حکم معشوق باشد، و اگرنه، دعوی معشوقی بکند و خود را دربازد. نشان پر کامل اینست ونشان پیر ناقص آنست که به قرینه و نقل کار کند و عقل فضول (715) دلیل او شود [و]10 عاقبت کار خود و دیگران نبیند و حیوان صفتان و جاهلان روزگار جمع کند و نتواند که اختیار ایشان بگیرد. پس نفسشان غالب شود به مدد عافیت طاعت، و مغرور شوند و گستاخ در ملک اهل دل دوند11. ناگاه دست غیرت درآید و پیر و مرید را زیر و زبر سازد.

ای اخی، آسانست که کافزمسلمان سازند، که کفر صورت به یک کلمهآ شهادت (716) میرود، والا چون این کفر صورت رفت، [صدهزار]12 وسواس پیدا شد. در آن حال، آن زمان که کافر بود، شیطان در بیرون او تصرف میکرد. چون مسلمان شد، شیطان در [دل او]13 راه یافت، چرا که دل هنوز استقامت نیافته است به نورایمان. پس این کفربه استغفار و شهادت زبانی نخواهد شد. یعنی مریدان که به محبت حق دلشان قرار نگرفته باشد، دل بدیشان نباید داد تا درپی هوس نروند. اینها که دعوت میکنند [وخلق را جمع میکنند]14 [و درعالمشان سرمیدهند (717)]15 که بروید و دعوت کنید، از آنست که محبت جاه و آرزوی مال و هوس تجمل پیدا میکنند، که پیرشان بالغ نیست. یک نظر از پرتوفلک بردهاند و راه به خدمت کاملان نبردهاند. البته

ای اخی، ندانستی16 که کفر صورت هیچست و کفردرون عظیمست و شرک درون آسان آسان بیرون نتوان کرد. و17 تواین رمزچه دانی که مست خویشی؟ و17 احوال خویش بهل تا ms105 وغغلت ازرویبت برافدوشریارنو تیعجل نبست یفافییزگیاضم اولوا العنم ماین القوم ألفا سقون» (718) یا ««ألقوم ألکافرون» (719) تودانی19 که حافظ کلأمی.

ای اخی، والا سلطان هرایام وقطب هر وقت میباید که دلشان باشد و نفسشان باشد تا قهر و لطف20 حق به عالمیان رسد، که اگر سلطانرا دل نباشد، رحمش نباشد21، و اگر [نفسش]22 نباشد [قهرش نباشد]23، واین دو صفت ملازم سلاطینست وامثال اینها، وسلاطین صورت [از بهر]24 آن25 توأم26 انبیاء و اقطابند (720) که گاه گاه حکم قهر و لطف بجای خود میکنند، و اگر همه وقت چنان کنند که پسندیده باشد، خود نبی باشند و روا نیست که بعد از حضرت سید انبیاء محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، نبی باشد (721). پس اگربی عدالتی از ایشان27 پیدا شود، معذور باید داشت که نفسشان غالب [است و اگر دل شان]28 غالب شود، همچون ابراهیم29. [ادهم]30 (722)، قدس الله روحه العزیز، از ملک بگذرند، وفرضست که دائم الاوقات ملک را پاسبانی باشد. اگر به مدح [سلاطین]31 مشغول شوم، ناقصان پندارند که آرزومند جاهم، گفتم که چون روح و عقل در شخص پیدا شود، صفت انبیاست و سلاطین که توأمانشان گویند. پس اگر گوش غیبش باشد که گوش عشقش گویند، نبی باشد و اگر گوش عقلش غالب شود32، سلطان باشد که بی اختیار ظلم ازو صادر شود.

ای اخی، «[المؤمن]33 حی فی الدارین» درین مقامست که جانب نفسش باشد وجانب دلش باشد، یعنی جانب اهل نفس و جانب اهل دل، و هرکدام که غالب شود آنست.

ای اخی، مسلمان زندهآ دنیاست و مؤمن زندهآ عقباست و موحد یعنی عاشق عارف فراغت از دنیا34 وعقبی [دارد]35. بدانستی که «[المؤمن]33 حی فی الدارین» یعنی سلاطین عادل و اقطاب36 زندهآ دوسرااند37 و مجردان زنده به دوستند. سالک در اول حال میباید که قدم از

41 بخورد،کاینست به شرع عشق50 روزی حلال. تا برباید دلی و [خونش]41 بخورد،

ای اخی، هر روزتوبت51 میکتم که قلم به دست نگیرم و هیچ کاغذ را سیاه نکنم. چکنم؟ چون شب در[رسد]57، ورق صحیفهآ عالم را بنو (724) طرح میباید نهاد و رقم جدید بر عالمیان میباید کشید از بهر طالبان و [سرگشتگان]53 وادی محبت، که رزق جدید و یوم جدید54 (725)، که اول رزق میباید آفرید پس آنگه روز، که [روز بیرزق]55 روزی کس مباد. ناچار قلم برمیگیرم از بهر حاضران ناظر و از بفرغایبان حاضر، که گاه هست که حاضرغایبست و غایب حاضر، وشفقت الهی طالب طالبانست.

ای اخی، بکوش تا حاضر ناظر شوی تا باشد که واقفی56 باطن گردی، که هرچه تعلق به صورت دارد اعتبارش نیست و اهل عالم همه درپی صورت میروند. به عظمت [و]57 کبریای58 حق که بسیاری از مشایخ صورت و علمای حرف (726) و درویشان خرقه پوش را ms107 امتحان کنی و با ایشان صحبت داری و به ترازوی اهل معنی شان برکشی، یک مثقال51 محبت خدا و انبیاء و اولیاء

ای سالک، بدان که خیر طالب آنست که دوستی پیدا کند و به قهر و لطف دست از دامن لو ندارد و وقت غنیمت شمرد64 و به نازکی و ناز مشغول نشود که آخر پشیمانی سود ندهد، که شخص چون وقت نگاه ندارد و صفت حیواف برگیرد، رزق آسمانی چون قوم موسی ازو باز گیرند و تبرهآ (729) سیاه پر از کاه کنند و بر زنخش (730) بیاویزند و به کار دنیاش مشغول کنند (731). بعد از آن وا حسرتا (732) و [وا ویلا]65 (733) سود ندهد. رباعیه66:

این دم که توانی که نگهداری دل، زنهاربکوش تا نیازاری دل.

فردا که چودوزخی سیه رو گردی، سودی ندهد که در نظر آری دل.

ای سالک، [از خرابی]2 اسباب صوت ملول مشوه که هرگاه حق، جل وعلا، خواهد که بندهای را دوست گیرد، اول صورت او را ویران کند. بعد از آنکه در ویرانی استقامت بگیرد3 و آشفته حال باشد، حق، تعالی، دل آن بنده را نظرگاه خود سازد. چون نظر حق در ms108 آن دل آرام گیرد، آن بنده بی آرام شود و خواهد که نظر درپی نظر باشد. حق، تعالی، مزید گرداند عنایت خود آن4 بنده را، و5 درین حال، ندادهد به گوش طالبان و مشتاقان خود که «آنا عند المنکسرة قلوبهم» تا طالبان به طواف آن دل روند. اول کسی که راه بدان دل برد رسول حق باشد و درین حالست که حضرت رسول، صلی الله علیه وآله وسلم، میفرماید که «اللهم أحینی مسکینا وأیثنی مسکینا، و احشرنی فی زمرة المساکین») (734) . پس درین حال آن صاحب دل گوید. (735) بیت:

چتانکه شنیده باشی که سرور عاشقان و دلربای ملیحان و بصیر جواهر انسانی و رازدان6 «فانه 7 یعلم السر و اخفی»، (736)، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، روزی به خانهآ زید فرمود (737) و امانت الهی در چشم وابروی زینب (738) نهاد و پاسبان محبت در زاویهآ دل او نشاند و بیرون فرمود. زید (739) درآمد، زینب را منور دید. گفت: که درین خانه بود؟ گفت: حضرت سید عالمیان محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، گفت: حضرت خواجه8 چه فرمود؟ گفت فرمود: «یا مقلب القلوب [و الابصار]9 ثبت قلبی». وشرح آن در کتاب شرح الکنوز بطلب. زید نزدیکترشد و گفت: ای زینب، حاضر خواجه باش که بنده را اختیار نیست. و تمامی این حکایت در قصص بخوان که من مشغول این حالم10 که صفتش درین رباعی11 گفته شده. رباعیه: آن شمع که همچوخویش [جانم]همه سوخت وزدرد و غمش هردوجهانم همه سوخت، در کوی خرابات نشانش دیدم، وزدیدن او نام ونشانم [همه سوخت]13.

ای اخی، اگر قدم در راه عشق مینهی، از خرابی و رسوائی مترس که درین مقام نام و نتگ نباشد. چون حضرت خواجه، صلی الله علیه وآله وسلم، فرمود «ثبت قلبی»، دعای خواجه مستجاب شد. ندا آمد ms109 که ای حبیب، برخیز و14 بر بالای منبررو و رسوا شو و قدم ثابت دار و ملغز از شرمساری خلق، تا دلت در عشق ثابت شود و نام و نشان صورت نماند و معنی قوت گیرد. ای سالک، تو میخواهی که چادر برسر گیری و در میان زنان به بالای15 منبر روی و هزار زنار [در]16 شیب آن چادر دربندی17 و نصیحت زنان کنی. برخیز، اگرراست میگوئی، و موافقت حضرت مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، بکن18. وراستی پیش آروقدم در راه اهل محبت نه و عار مدار که19 حضرت خواجه، صلی الله علیه و آله و سلم، فرمود20: «ثبت قلبی علی دینگ و طاعتک» (740)، یعنی علی محبتک، یعنی دین وطاعت حق محبتست. اگردین و طاعت این بودی که تو داری، حق در حق دلشکستگان محبت نگفتی که «انا عند المنگسرة قلوبهم» و حضرت مصطفی [، صلی الله علیه وآله وسلم،]21 نفرمودی، «اللهم أحینی مشکینا»، بلکه حق نزد تو بودی و مصطفی آرزومند زندگی توشدی. [اگر مسکین شوی، مسکن حق گردی و حضرت سید آرزومند زندگی تو شود]22.

ای اخی، اگر خواهی که این رمزبدانی، خواری بکش و [ناله]23 مکن و میل بر مسکینان24 کن، یعنی با درویشان نشین وبا درویشان باش. «و الحمد لله رب العالمین25» و، صلی الله علی خیر خلقه محمد وآله وسلم26.

قال النبی، صلی الله علیه وآله وسلم: «من ححسن إسلام المرءترکه2 ما لایغنیه» (741) . و لق و مند عاهء لایست ولهرد کایل منه الاربع (لهال عصیق تسول الله صکی اله عله [وآله]3 وسلم (743).

ای عزیز، یک ساعت حاضرباش و معنی این حدیث بشنو، که فرضست که شخص هر عمل که میکند علم آن حاصل کند4 تا رنجش ضایع نشود. تو در شنیدن نصیحت5، عجب نباشد که بیحضور شوی. تو مستمع باش تا معنی کلام برتوروشن شود. اگر معقول نباشد و بیان حال تونباشد، آنگاه بقدر قوت6 هرچه خواهی میکن. حاجت نیست که بگذاری که ms110 نفع خیر و ضرو شر در قیامت برتو ظهور کند. این زمان7 که به جاه و بزرگی مشغولی، اگر تصرف در ملک و مال غیری کردی، اندک روزی برمیآید و کسی دیگر برتو مسلط میشود [و]8 ترا زبون میکند، و هر چند تدبیر و تزویر میکنی، سود نمیدهد و خجالت نمییابی و دیگرباره بر سر آن9 کارمیروی. واجبست که آنچه ترا به کار آید، به آن مشغول شوی و جور به نامرادان10 (744) نکنی که از غیبت مکافات بی اختیار میرسد. تو مشفق خود کسی دان که مراعات توچنان کند که هرگز دلتنگ نشوی، که اگرصد سال کسی خوش دل باشد و غالب باشد برهمه عالم، چون یک روز اسیر شد، آن لذاتش نمیماند. زنهار که به چیزی مشغول باش که حاصل آن چون روی نماید، تو فرحناک (745) شوی. وقتی شخص از اعمال پشیمان نباشد که اگر فقیر باشد، چنان زیست کند11 که اهل ترک و تجرید کنند12، و پای از حد خود بیرون ننهد تا درهیچ13 مقام شرمنده و رسوا [نشود]14. و اگر صفت اهل فقر کنم،

ای اخی، میل به هرچه زیادتیست وبال تست و حاجت به [بیان]27 این نیست [که]28 اگر تو تأمل کنی، در هیچ کس نیست که نا انصافی (749) نینست21. در علم گوش از بهر عمل و عمل از بهر نفع بکن، نه از بهر زحیر (750) که بسیار عمل کنی و سودش به دیگری رسد، چون ملائکه که طاعت میکنند و ثوابشان به سوختگان میرسد. اگر [به زیردستان]30 رحم نمائی31، حاصل عمل [به وصل]32 تونشیند (751) واگر غافل از مظلومان باشی، زود باشد که بینوا باشی، و حال آنکه بینواتر از جاهلان کسی دیگرنیست که از حاصل خود بی بهرهاند و از غافلان این همه عبرت میگیرند و بیدار نمیشوند.

ای عزیز، در همه حال حکیمانه عمل کن، که اگر حکمت نباشد، قراربدن نباشد و اگر حکمتی که پسند بدن باشد بجای آری و سود به دل [ندهد]33، حکمت نباشد که [بدن]34 زود

ای اخی، یک دم [بی غرض]44 [باش و]45 انصاف ده46 وبنده واربنشین وعالمیانرا به ترازوی عقل برکش. ببین که هیچ کس میبینی که چون دستش قوی شد بر زیزدستان رحم میآرد و به چیزی که عاقبت کار پسند27 او باشد، مشغول میشود و48 اگر پردهآ علماء و مشایخ [و]41 حکماء و سلاطین50 و وزراء و امراء که بزرگان عالمند [بدرم]51، در حال بکنند آنچه در خور ایشان باشد. از بهر آن52 همه کار به بی عقلی و بی استادی میکنند و اگر درویشی خواهد که شفقت برد برایشان از بهر ایشان، محالست که به عالم جهل نروند.

ای عزیز، زنهار که بی استاد منشین اگر میخواهی که پشیمان نباشی . نظم93: چند کنم ناله که بیدارباش، جان بده و درپی دلدارباش. توکرو کوری و گرفتارخویش، زانکه نهای هیچ خبردارخویش. همچوزنان چند روی55 سوی رنگ، پیش و پس [خویش]54 ببین، ای غوی (753) ، بو که بدانی صفت معنوی. دولت مردان بگذاری زچنگ؟ هرچه فنا باشد، اگرخود توئی، هرچه نه آن توبود ای فقیر، دور فکن، با زره از لین دوئی56. گر دل و جانست که در برمگیر صرف مکن عمربه آزوهوس، غره مشوهیچ به بانگ جرس

ای عزیز، همه کس بقدر عمل حاصل مییابند63 و اگرعلم آن حاصل نکنند64 ویک [پشیز]0ء (755) زیادتی تصرف بکنند66، [زود]67 ملامت آن [بکشند]68. خواهی بدانی که آخرت هست و خواه ندانی69 که بی سعی هیچ سود ندارد. این فقیر به چشم خود دیدم که مولانا حسن [طبیب]70 (756) که مفخر (757) اطباء ایام بود وبه إلحاد (758) مشهود بود ومولانا عبدالله طبیب [اردستانی]71 (759) شاگرد او بود، در وقت آنکه مفارقت (760) مینمود وصیت کرد با مولانا عبدالله که ای عبدالله [بیماری]72 که علاج پذیر نباشد، چیزی ازو مستان که اگریک دینار ازمال او تصرف کنی، مضرت او در تواثر کند وترا بقدر آن ملول کند.

ای اخی، بقدر شفقت [بار]273 بر گردن زیردستان نه. اگر میخواهی که همیشه آزاد و خوش دل باشی، اول بدانکه «یؤمنون بألغیب» (761) چه لذت میدهد تا درصف «یقپمون آلصلوة» (722) توانی آمدن وچون لذت «یقیمون الصلوة» به تورسد و دریابی74، نشانش آنست که آیت «عالم الغیب والشهادة» (723) برتو75 روشن شود، بلکه عالم غیب و شهادت شوی و چون76 عالم غیب و شهادت گردی17، عروس سر و خفیات با توبه راز آید و نگذارد که به غیر مشغول شوی. بعد از آن هیچ تقصیر از تو بوجود [نیاید]78. حالیا خواجهای پیداکن و بندگی بیاموز که این حال نصیب بندگانست؛ جباران و گردن کشانرا درین بارگاه راه نیست.

ای عزیز، راحت فانی به هیچ مشمار، یعنی چیزی که عاقبت [ندارد و]71 ناچیز خواهد شد، بدان غره مباش که آبلهان همچون80 تو بسیار منفعل شدهاند و دانایان از دور نشستهاند و ریشخند کردهاند. بیش از این اشارتی نتوان گفت81 که «الاشارة یکفیگ» (764) وعربیتش تو

تتمهآ خبر3 «کن فی الدنیا کانک غریب او عابر سبیل وعد نفسک من اصحاب القبور» و حدیث3 «المخلصون علی خطر عظیم» (767) وبقیه معنی4 «من حسن إسلام المرء ترکهه مالایغنیه»). یک زمان حاضر باش غریب وارتا خود را کدخدائی یا مولانائی یا شیخی ندانی، که غریبان در ملک غریب هستیشان نباشد تا زود میل به بیرون کردنشان6 باشد، و چون غریبانه در سفر درآئی، البته زاد راهت نباشد؛ چون زاد راهت نباشد7 میل به خدمت کنی تا خود را به منزلی رسانی و چون در راه به مشقت گذرانی، البته گنجی خواهی که قرارگیری8 چون اصحاب قبور. تواول مشلی بشنوتا شرع مخبت که شرح میکنم، فهم کنی، تا اگر روزی به صحبت درویشان رسی، بدانی که چگونه بباید زیست1. اول بدان که هرکه به نظر اهل حق10 نرسیده باشد، اگر همه عالم در فرمان او [باشند]11، هنوز چنانست که جنین که12 در شکم مادر باشد. چون به صحبت [رسید]13 وبه نظر مبارک اهل دل مشرف شد، اول با او به نظر رحمت درآیند. چون نظر رحمت

ای اخی27، عزت جاوید کسی [یابد]28 که چون به رسالتش فرستند، دنیا و آخرت و هرچه آفریده باشد همه برو29 عاشق شوند به خلق و حسن گوناگون. این سالک چنان در راه رود که مردی که در بیشهآ دد و دام گرفتار شده باشد و خواهد که خود را [به]30 پناهی رساند. اگرچنان به نظر غالب بازآید مکان امانت [شود]31 وحیات جاوید بیابد وعارف و غالب تمامی ظهور (770) و بطون (771) شود. واگرخواهی که لذت ازین کلمات برگیری، در آستان دانایان [مردهوار روزی چند]37 در خاک نهان شو. زینهار33 که کتاب کنزالدقائق و شرح الکنوزو کتاب روح القدس وکتاب میزان الحقائق (772) مطالعه کن، باشد که خود را بشناسی و از دست خود برهی. «و الحمد لله رب العالمین»، وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله وسلم34.

ای عزیز، چند روزست که آیت «یوم لا یشفع مال ولا بنون» (773) ومعنی «وتفخت فیه من روحی» (774) ومعنی «یوم ینفخ فی الصور ونحشر المجرمین» (7755) جلوه میکند وپروای آن ندارم که مصور گردانم. پسین دوشنبه (776) ازین ماه که جمادی الأخرش2 (777) میخوانند و ندانم که چندم ماهست، در نماز پسین (778) سورهآ «والعصر» (779) برین فقیر جلوه نمود و مرا از عالم3 ازل (780) به یک لحظه به عالم ابد (781) برد وبثمود مرا انتهای «وللاخرة خیر لک من الاؤلی4»، یعنی ای محمد، به منتهای کمال تو سوگند که به زبان طفلان ««والعضر»اش (782) گویند که انسان در زیان کاریاند، مگر آنان ms116 که تسلیم دانایان شده باشند5 و در وقت نضح (783) غالب تحمل و صبر کنند و باقی زیان کارانند که نصحیت نشنوند، چنانکه6 این جاهلان که در بیابان هوس گردیدهاند همچون ستوران بی افسار، یعنی بیخبر از حضورخود.

ای اخی، تو مپندار که خطاب «ان الإنسان لفی خسر» (784) درباب اطفال روزگارست که مشایخ صورت و جمهور [پیدایان]7 [عالم (785) اند که پیدایان]8 درین عالم [ناپیداند]9. اگر دیدهآ دلت پیدا شود، ببینی که اینها که شکل آدمی دارند درچه عالم سیر میکنند. سخن در سیر سالکان عالم فنا میگذرد که شش آسمان (786) بریده باشند و مانند جبرئیل (787) ونبی (788) مرسل (789) بازمانند. تواگر میخواهی که معنی «والعضر» بدانی، اول روز، طفل صفت در حضرت پیر کامل بنشین تا معنی وقت پسین بدانی. چون گوشت پیدا شده است ونفس غالب میشنوی، درین10 شنیدن11 بدانی که «ونفحت فیه من رؤحی» چه معنی دارد و در سیر جاهلان بدانی، چون نگاه کنی که «یوم ینفخ فی الصور و نحشر المجرمین» چون باشد و تا هم نفس پیغمبر آخرزمان (790) نگردی، معنی این رموز درنیابی. تعجیل نیست. حالیا، نمودار قیامت میبین که مجرمان چگونه در بیابان جهل سرگردان میگردند بی اختیار، از بهر آنکه از حیات شریف خود بی بهرهاند. در شنودن نصح ناصحان تلخند. آنها را میگویم که دعوی سیمرغی12 (791) کردهاند، نه شغالان و گرگان میگویم.

ای عزیز، مجردان (792) و پاکبازان (793) را میگویم که از زمین و آسمان بگذرند و به خودی خود رسند و از دست خود، به خود بازمانند. از بهر آنکه در محل خود عمل نمیکنند. اگر میخواهی که معنی این رموزفهم کنی، کتاب روح القدس از روی ارادت در نظر فقرا بخوان. [«و

ای عزیز، یک دم دم نگه دارتا معنی «ذلک عالم الغیب والثهادة العزیز الرحیم» (794) «آلذی آخسن کل شیء خلقه وبدا خلق الإنسان من طین» (795) «ثم جعل نسله من سلالة ms117 من مآء مهین» (796) «ثم سویه2 ونفخ فیه من روحه وجعل لکم السمع و الآبصار و الآفیدة قلیلا ما تشکرون» (797) بدانی. [تواگر خواهی که این رموز بدانی]3، اول این مثل بشنوتا گوشت آزاد شود.

ای عزیز، وجود سالک قابل (798) طالب صفت زمین [خوب دارد نه زمین]4 که دست و نظر انسانی به آن5 نرسیده باشد. زمین پسندیده میگویم که مزروع شده باشد و بایر شود و حال آنکه در زمین بایر البته تخمهای مختلف به مرور پیدا میشود و چون باران و آب و هوای تربیابد آن تخمها بی اختیار سربرزند.

ای اخی6، درین حال پیردانا میباید که در آن دشت گاو براند و بیخ و ریشهآ مخالف برکند و این زمین سرنگون گرداند (789) تا بداند که «تبدک الآرض غیر الآرض» چه معنی دارد7 و بعد از آن، تخم پسندیده بکارد و شاخ بارآور بنشاند.

ای اخی6، عزیز ورحیم عالم غیب و شهادت شود و معلوم کردن این اسراربس مشکلست. تو «خلق الإنسان من طین» شوتا بدانی که ««ثم جعل نسله من سلالة من مآء مهین» چه معنی دارد تا قابل آن شوی که از «نفخ فیه من روحه8» (800) [روحی]9 درتودمند تا گوش و چشمت پیدا شود. چون [این]10 اشارت بدانی که عاشق نشوی بر ««أرض الله واسعة» (801).

ای عزیز، ناقصان که [ارشاد و]11 هدایت مینمایند هرجا سوختهآ مسکینی که بدیدند، در عالم [نفسش]12 کشیدند که عالم غفلتست و [نادانان]13 آنرا به زهد و عافیت میخوانند.

ای عزیز، اگر تو بدانی که حضرت خواجه، صلی الله علیه و آله و سلم، چه دوستی با زهرا

ای اخی، بدان که بتأنی خاک قابل گوش و چشم میشود و به مرورثمرات آن دیگرباره به خاک میشود. و در کتاب روح القدس معلوم کن که حضرت قطب الاقطاب، شیخ زین17 الملة والدین عبدالسلام کاموسی18 با فرزند خود19 [چه]20 وصیت کرده است. بیت: مرا نیست تعجیل، ای گیج گول (805)،که تا بازبینی ضررهای غول وصلی الله علی خیر خلقه مخمد وآله وسلم.

«ابشم الله الرحمن الرحیم». قال الله، تبارک وتعالی: «یوم یفر المره من آخیه» (806) «و أمه و آبیه» (807) «و صاحبته و بنیه» (808) «لکل امرئ منهم یومیذ شأن یغنیه» (809). و قال النبی، صلی الله علیه وآله ونسلم. «موتوا قبل آن تموتوا» (810). صدق الله العظیم وصدق رسوله الکریم.

ای عزیز، چهار هزار رساله در کتاب مرآة الافراد نوشتم و دو هزار در کتاب کنزالدقائق صورت بست (811) و دو هزار در کتاب شرح اول از شرح الکنوزنوشته شد در فضیلت شرع اهل محبت وعشق، ودوهزار در کتاب شرح دوم در سیر اهل طریقت، و دو هزار در کتاب روح القدس روی نمود در شرح احوال اهل وجد (812) واهل حال (813). این همه در اشارات گذشته و عزیزانرا پروای آن نیست که مطالعه کنند و اگر نیز مطالعه کنند، به صورت عبارت مشغول شوند و معذورند. ذکر اینها درین کتابها که ذکرش رفت، [شمهای]2 گفته شده است. مقصود آنکه رسالهآ دقیق بخواهم نوشت، فاش خواهم گفت. یک لحظه حاضرباش و دراین قهر (814) مرو که «الا یغرتکم بالله الغرور» (815).

ای عزیز، بیان حال آن فقیره (816) روشن مینویسم و احوال اهل سلوک یکیست. معلوم کند که درین مقام که سالک بازمانده است و نمیتواند که قدم پیشترنهد و اگریک ذره پیشتر میآید، هلاک میشود. از چند چیز یک حال اختیار کند، که نمیشود که در قیامت تعلق (817) و اسباب همراه شخص باشد. و «موتوا قبل آن تموتوا» به زبان آسان میتوانی خواند و آیت ms119 «یوم یفر المرء من آخیه» ««وأمه وآبیه» ««وصاحبته وبنیه»). وآن سالک که درین وقت به عالم این معانی رسیده است میداند که مشکلست، و علماء صورت [که]3 گویند این حال درقیامت ظهور کند، نمیدانند زیرا که معنی «بعضها فوق بعض» (818) فهم نکردهاند. مثلی بشنو: اگر در شهر سلطان و حاکم نباشد، چنانکه هست بصورت و معنی، اگرجاهلان بی ادبی کنند، واجب باشد که نائبان (819) در روزنامه (820) نویسند تا وقتی که سلطان به شهر فرماید و به غور (821) گناه کاران برسد.

ای عزیز، هرگاه که پادشاه برتخت نشسته باشد، کی وعده دهند که فردا چنین و چنان برسر فلان عاصی خواهد گذشت؟ مقصود آنکه هزارنوبت گفتم که خانه از غیر خالی میباید کرد تا در وقت (822) ذوق (823) وثمرات طاعت سالک جلوه تواند کرد و اهل طاعت را در حضور که وصال گویند، مردود نگردانند. حالیا چند چیز گفتم که سالک ازین چند چیزیکی اختیار کند. اول آنکه مخالف که دشمن اوست، توبهآ نصوحش فرماید به نظر پیری که اهل شرع باشد. اقرار کردهام که این رساله فاش بنویسم؛ منکر نمیشوم. آن [عدوی]4 خویش به نظر امیر مجدالدین حبیب الله (824) برد ودست دردست او نهد به حضور جماعت اهل شهر، و توبت کند که خلاف شرع حضرت خواجه نکند. بعد از آن، اگر خواهد و طاقت اهل طریقتش باشد، به صحبت اهل فقر رود. وفقرا آن قوم باشند که معنی این حدیث که حضرت خواجه، صلی الله علیه و آله و سلم، فرموده بجای [آورند]5 که «گن فی الدنیا کانک غریب او عابرسبیل وعد نفسک من اصحاب القبور». ای عزیز، دیگر آنکه قبول کند که با حجاب خود بسازد و صبر کند و من بعد میل به صحبت فقرا نکند. و چند چیز دیگر هست که آن قوت طامتش (825) میباید و کس را طاقت طامت نیست. از بهر آن قدم درین راه نمینهند که در زندگی زیست چنان نمیتوان کرد که مردگان ms120 کنند.

ای اخی، محالست که شخص گناه بکند و عذاب نکشد. آسان ترین عذابها عذاب نوبتست. توبهآ نصوح میگویم که قادر باشد نفس او بر آرزوها و از سر آن بگذرد و سختست.

ای عزیز، تحقیق بدان که توبهآ ی قوت قبول نیست. آن توبت قبولست که توانا باشد و قدم برسر نفس نهد و بگذرد. آنها که در جوانی به غفلت به سر برند و در پیری به صومعه روند و به نماز مشغول شوند، البته لحظه فلحظه برسر ایشان لعنت میبارد. قوله تعالی : «قل یوم الفتع لاینفع الذین

ای عزیز، الگر آنکه آن عدو غایب شود، آن سالک که پندارد که صاف شده است و محبت غیر از دل او بیرون رفته، چون خبر بیاورند که در فلان شهر ویا در فلان گوشه بیمارست، آن سالک دروغ گوی در حال (827) متغیر شود و از نظر حق مردود شود. ازین دقیق تر بشنو: اگر چنانچه عدوی او از چشم او غایب باشد، این سالک در وقت طعام خوردن که مشغول به لقمهای چند باشد که اسباب مزبله است (828)، هنوز دست دراز نکرده باشد که آن مخالف در حال در میان جان او سر برزند و آن سالک را مردود گرداند. چارهآ این درد آنست که به نظراهل شرعش برند و توبهآ نصوح بکند تا از عذاب گونا گون برهد واگرنه، تحمل کند. بیش ازین سخن نتوان گفت. یک لحظه گوش جان به پیش آرو طاقت درد پیداکن و بشارتی چند بشنو که اهل درد دانند که ذوق چیست.

ای عزیز، طلب و صدق به عشق میرساند شخص را و چون سالک به عشق رسید، نورعشق شخص را به حرارت عشق رساند تا راه نماید آتش عشق عاشق را به معشوق و چون عاشق به نظر معشوق مشرف شد، آرام گرفت و روا نیست که مقربان حضرت حق در دنیا آرام یابند [و]ا6 مجردان ms121 ومفردان آرام یابند، وفرق بسیارست میان مقربان و مجردان.

ای عزیز، کار مفرد مجرد دارد و باقیان در عذابند و آرام دو روزهآ مدد عذابست7 (829). عزیزان دانند که در شهرستان عافیت اسراف کردهاند و این زمان در دامن کوه گرفتار عمل خود شدهاند. هردو طرف میگویم، والا رحمت حق به جانب آن قومیست که غلبه بر دیار اسلام نکردهاند و لعنت حق مایل قومیست کع انصاف ندارند و به قسم (830) خود نمیسازند. هرکه هست و هرجا که هستند، اگر چنانچه این کتاب مطالعه کنند و استغفار کنند، از عذاب خلاص شوند و اگر توبت نکنند، بقدر گناه عذاب بکشند و خلاص شوند. اگر میخواهی که قدم در راهی نهی که عاقبت پشیمان نشوی، در همه حال وسط نگهدارتا سخت درنمانی. و حق پرست باش نه طاعت پرست. و آنچه گفتم در کتاب حظ آن برنتوان گرفت به حضوردانایان. این دولت میتوان برد به شرط آنکه تلق وتصرق غیرش نباشد. («والمد لله رب الالمن») و، صلی الله علی خیر خلقه محمد وآله وسلم.

بسم الله الرحمن الرحیم وبه نستعین».

ای عزیز، مدتیست که سخن از تحقیق میگذرد و تو از غفلت به تقلید میشنوی. میخواهم3 که درین رساله صفت اهل تحقیق به تو گویم4 و پردهآ اهل تقلید (831) بدرانم. اگراز هستی بگذری5، لذتی بیابی واگر به جانب6 اهل تقلید میل داری، همچنانکه اوقات گذشته میخواندی، این نوبت نیز مطالعه فرمای7. [عمری]8 به محبت دنیا و به امید جاه و مال و خودنمائی در خلوت و در مدرسه و در خانقاه و در لهو و لعب9 که هیچ عاقبت ندارد به سربردهای؛ یک لحظه چنانکه زراقی10 (832) خود بین که در نظر11 خلق خود را به ادب دارد و از ترس آنکه جاهلی منکر او شود، خود را جمع گرداند. تو نیز17 چون آن فانی پرست (833)، خود را13 در نظر اهل حق [جمع آور]14 وبرسخن15 اهل تحقیق (834) حاضرباش، تا سخنی چند ms122 درحق اهل تحقیق و اهل تقلید [بگویم وا6ا به سمع مبارکت رسانم17 ودرمعنی «هوآلاول والاخر و الظاهر والباطن و لهو بکل شی علیم» (8335) که هر روز چند نوبت میخوانی ودر معنی «ولا رطب ولا یابس الا فی کتاب مبین» ومعنی آیت گذشته و معنی کتب18 انبیاء سابق و تصرف اهل تأویل (836) واهل کشف (837) و یکتائی انبیاء واولیاء وتفرقه شدن ارواح در [ذرات]19 و جمع شدن علم الهی در [بعضی]20 انبیاء. بدان که منور گردانید حق، تعالی، دل ایشانرا به آتش عشق و از نور معرفت ارزانی داشت به ایشان21 علم لدنی. آن قوم شریف به روشنائی آفتاب جمال عشق فرق میان نیک و بد بدیدند و بدانستند و بنمودند و بنوشتند و به دوستان خود بگذاشتند. تفرقههای گذشته جمع شده بود و میشود به نظراهل کمال درقرنها22 . و23 چون مدتی از آن24 برآمد (838) در دست اهل تقلید افتاد، یعنی اهل صورت که به قرینه و به قول شنیدهآ بازماندهاند. پس آن نوشته های اهل تحقیق25 را تفسیر کردند و میکنند به خیال عقل [فضول]26 وندانند که نداند. پستی را بالائی27 پندارند. از

غواص سر توحید و آفتاب آسمان جان وعندلیب بساتین دل و شاهباز عرش اعلی وصاحب راز پنهان وپیدا وزندهآ زیبندهآ قیومی (843)، مولانا جلآل الدین رومی 35، قدس الله روحه36 العزیز، میفرماید. بیت: گرچه قرآن از لب پیغمبرست،هرکه گوید حق نگفت،

ای عزیز، لب (845) در زیر لبست، وبی اعراب تولب از لب فرق نتوانی [کرد]37. پس هل دلرا از اهل گل به چشم سرچون بشناسی (846)؟ تا صفت حضرت سید و سرور موجودات و مقصود کائنات محمد مصطفی، صلی الله علیه و آله وسلم، در دل تو مستقیم نشود، خیال باشد که فرق کنی38 اقوال [را]31 از احوال. وتا خلق وجنس دنیا با تو أنس دارند و آشنائی کنند، ازین عالم محروم باشی وندانی که اگرصد هزار مرید داری و کرامات برتو در عالم ملک20 روشن شود، چون کاه در چشم گاو و خر اعتبارندارد. و41 سیرت انبیاء و روش اولیاء و لذت اتقیاء و حیات آصفیاء (847) با دوستی42 خلایق مقرون نیست. این حکایت بسیار شنیده باشی و فهم آن [نکرده]43 باشی44. یک نوبت دیگر بخوان، باشد که معلومت شود [و بدانی]45 که دوستی خدای تعالی و دوستی اهل دنیاء4 با هم راست نمیآید. نقلست که رابعهآ عدوته، قدس سرها، مدتی بادیه پیمود و چون به کعبه رسید، حرم به استقبال او آمد (8،8). گفت: بارخدایا، فریفته نمیشوم به

ای اخی55، تا تو خود را جنب نبینی، مقبول نظر حق نشوی. در شب چهارشنبه غره (854) [ماه]56 [جمادی الاخری]57 سنه اثآنین و ستین و ثمانمائه (855)، شخصی آمد که اعتماد برقول او هست و گفت حضرت مصطفی، صلی الله علیه و آله و سلم، [را]58 به خواب دیدم که مرا گفت که51 فلان شیخ که معلم بود [واین فقیر دیده بود]60 او را و خلق بی شمار را تعلیم قرآن داده بود [چنانکه]61 پسند استادان قرآن بود در اقلیمها (856)، و زاویه نشین بود و مدت چهل سال دست به کار دنیا نکرده بود و خلق عظیم برو گرویده بودند و صورت صلاحیت او هیچ نقصانی نداشت و بسیار مردم اهل از دامن او برخاسته62 بودند و صفت نیکی اوغایت ندارد، هادی عالم، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، بنمود به من63 آن پیررا چنانکه [این بنده]64 آن پیررا بدیدم و65 فرمود که میبینی او را؟ گفتم: بلی، یا رسول الله. حضرت خواجه، صلی الله علیه و آله و سلم66، فرمود که ما اورامیبینیم و اوما را نمیبیند و حال آنکه در بهشت خواهد بود جاوید [و]617 اما گورست68 و کور خواهد بود و نمیداند که نابیناست، چرا که در دنیا نیکی خود میدید و مشفغول بود به پاکی خود و خلق او را دوست میداشتند و او را با دوستی خلایق خوش بود. چونکه دردنیا69

در آن72 رساله حکایت فرعون و فرعونیان و جنس فرعون گنشت. اگرخواهی طلب [کن]73 تا بدانی که اقرار فرعون و اظهار اهل صوامع (857) در شب به نزد خدا و روز به پیش خلق تفاوت دارد و تفاوت بسیار دارد و اما فرعون برین قوم شرف بسیار دارد، زیرا که فرعون را سخاوت و کرم پیشه بود (858) و این قوم به یک مشت تره که درویشی از ایشان درخواست کند از پیاز گندهتر (859) شوند [وعالم به هم برکنند]24.

ای اخی، خود کار کن75 و سخن این فقیر را نیکو اعتبار کن که هیچ توقعی [از تو]76 و عالمیان ندارم. یک ساعت گوش به این نظم دار که از نشرشاید که77 رنجور و خسته دل باشی. مرهمی چند درین نظم به جان دردمندت نهم باشد که شفا یابی. بیت: بهار آمد، بیا می خوراگررندی و شیدائی، که می مفتاح این بابست و توباب دل مائی. [مرو در مزبله جانا که دنیا نیست جای تو دریغا خود نه میبینی که چه خوبی وزیبائی]78 [اگرروز دوئی ای دل چوخر افتادهای در گل چو خضرار جام مانوشی بلرسن ترک یغمائی]78 وتمامی این قصیده ازپیش [رفت]79 (860).

ای عزیز، در باب نیستی و نامرادی80 و فنا حرف دوئی دیگر (861) بشنو، باشد که از [برکت]81 حضرت مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، دلت روشن شود و از دست خود خلاص یابی 82.

ای اخی، امروز درویشی سئوال کرد که چون شخص وضو کند، در شستن عضوها چه دعا [خواندن]83 اولی84 باشد؟ جواب چنان گفته شد که صلوات برجسم و جان خواجهآ اولین و آخرین دادن، که هروقت که دوستی از دوستان حضرت مصطفی، صلی الله علیه و آله و سلم، یک نوبت صلوات بر محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، میفرستد، حق، سبحانه و تعالی، ده نوبت بر ms126 آن بنده صلوات میفرستد و این روایت بسیار شنیده باشی و فهم نکرده باشی. یعنی ای دوست، چون

ای عزیز88، برخیز و خوش غسلی برآور، و پاک شو89 از هرچه جزمراد اوست تا مراد او مراد تو باشد. از بهر آنست که دعای تو و طاعت تو هیچ ثمره ندارد که پاک نیستی. اول پاک شو، آنگه نماز [بگزار]10. بسیار شنیده باشی که معلم با تو گفته باشد و واعظان از سر منبر که جای پاک پیدا کن و نماز [بگزا]10 و11 تویاد گرفته باشی و به صورت12 قانع شده باشی. اگر سراپای توتمام ومکان تو93 پاک باشد و دلت حاضر نباشد، آن نماز94 چه حاصل دهد؟ قوله تعالی . «ران الصلوة تنهی عن الفحثاء والمنکر» (863). صدق الله العظیم وصدق رسوله الکریم.

ای اخی، خود را نیست [گردان]15 و صلوات ورد جان خود ساز [و]96 دائم بی وسوسه فانی . زنهار97 وصد زنهار که چون دلت مشغول دنیا و اهل دنیا باشد، نام حضرت خواجه18، صلی الله علیه وآله وسلم، به خیال [وبه زبان]91 میاور که دوست غیورست و این طاعت که تومیکنی و ترا عافیت صورت بدن و مال و معاش هست100، توبدان که این بهشت تست. غره مشو که خدا مرا خوش میدارد. این تجلی لعنتست به شکل رحمت. و من داد این احوال نمیتوانم دادن در کتاب. اگرخواهی که آدمی شوی بمعنی، چنانکه صورت آدمی داری، صحبت با درویشان بدار و بی درویشان یک دم منشین واگرنه101، هلاک شوی. وصلی ms127 الله علی خیر خلقه محمد وآله

«بسم الله الرحمن الرحیم». «یولج الیل فی النهار و یولج التآهارفی البیل» (864) و («یخرج الحی من المیت و یخرج المیث من الحی ویحیی الارض بعد موتها و کدلک تخرجون». سپاس خدایرا که افسردگان مهجور چون نور محبت بر دل ایشان تابد و نظر عشق در عقب آن نوربه مثال آتش بی محابا درآید و آن نور را محو گرداند و سالک درین مقام سرگردان بماند، در آن حال2 حرارت عشق درو استقامت یابد و منزل کند در جان این3 عاشق تا [تن]4 [و]5 نفس و عقل و دل یکرنگ گردد و هوای گونا گون نیست6 و فنا گرداند به هدایت تربیت نور محبت که اول لمعه زده باشد و در آن مقام صبوری پیشهآ خود کرده باشد. بعد از آن، بلیت عشق که خدائی7 مینماید، به تحمل صبر پیش آید. قوله تعالی: «یا آیها الذین آمنوا اضبروا و صا بروا ورابطوا و اتقوا اللهة لعلکم تفلحون8)») . (865) [آضبروا9 بالجسد وآضبر1 بالقلب (866)، به شرط آنکه از جای خود]11 تردد ننماید تا نور محبت و آتش عشق دلیل سآلک شود تا به جمال عشق به وجه نقد یعنی به دیدار معشوق رسد12 تا افسردگی و بیگانگی رفع شود و شهادت یابد بلکه مشهود شود و خیمهآ وجود «و یحیی الآرض بعد موتها» در سراپردهآ جان سالک زنند13 و سلطان روز «یولج اللیل فی النهار» به نظر آفتاب عشق، [شب اوا]14 چون روزعید صایمان (867) منظوره1 گرداند. شب او روز گردد و روز او شمع شب افروز گردد و این ذوق وقتی برتوروشن شود که این روزو شب برتو پوشیده نباشد. حالیا امروز از سر جان برخیز (868) و معشوق خود را خدمتکاری کن و از مشقت و محنت سرمپیچ و بر معشوق16 دیگران سجده مکن و پشت بر آب روان و برباد هوا مینداز و خود به خود مشغول شو. مثلی بشنو، باشد که فهم آیت17 «یخرج ms128 الحی من المیت ویخرج المیت من الحی» درتوپدید آید و زنده شوی. حکایت (869): مولانا جلال الدین رومی میفرماید در مثنوی معنوی که شخصی بود که مدتی مدید گنج رایگان از حضرت پرورد گار طلب میکرد و جد تمام مینمود و زاری و خواری در دل خود راه داده بود. تا شبی به خواب دید که او را گفتند که پای فلان درخت رو و کمانی و تیری چند بردار و درپای آن درخت بایست و تیر بینداز. هرجا که [تیر18 بر زمین افتد گنجست.

ای اخی، تأویل این نکته بشنو. آن کس که آن شخص را در خواب آگاه کرد عمل آن شخص بود که از جای خود نگردید (870) و متردد (871) نشد و چون آن نورمحبت که دراول

ای اخی، شمهای تأویل این حکایت بشنو. باریک اندازان و مفردان آن قومند که بی پیر و مرشد ایام طاعت وعبادت و صلاحیت (875) بجای آرند25 و برایشان گنج «کنت کنزا مخفیا» (8776) روشن نمیشود که پروردهآ ناز و نعمتند26 وپشت بر بزرگواری آعمال خود [وپدران ms129 خود]27 و اسم و رسم خود باززدهاند و خود را مقبول و معمور میدانند [و]28 سرگردانی پی حاصل میکشند.

ای اخی، [این کار]29 بی نوایانست و افعال یتیمان بی سامانست. [این کار]30 راندگان اهل صورتست. چنانکه آن21 سلطان از آن31 تخییلات32 و گنج نیافتن33 ملول شد، گنج نامه را به پیش آن مفلس انداخت که خواب دیده بود که حق او بود. و این نیز شرچ بسیار میخواهد؛ در صحبت و حضور گفته شود. آن شخص چون گنج نامه [بازا]34 به دستش آمد، بعد از انتظار بسیار، دیگر بار به خواب دید که بدو گفتند که تیر در کمان نه و فروگذار. آنجا که درافتد گنج باشد35. چنان کرد. تیر درافتاد [و]36 در پیش پای خودش در زمین محکم شد. آن درویش آن تیر از زمین برکشید. [سوراخی]31 پیدا شد و راه گنج برو گشاده گشت38.

ای عزیز31، تومگو که گنج در آن مقام نهاده بود. آن گنج به تردد و مشقت و انتظار بسیار و طعنهآ خلق و جد تمام که آن فقیر داشت زادهآ آعمال آن فقیر بود و اگرچنان نبودی، در اول او را نمودندی (877) آنچه در آخر کار بدو نمودند. تو میخواهی که حکومت کنی و خداوندی بر خلق خدا نمائی و مراد درعاقبت40 خواهی. این باشد، شود41 والا22 ریشخندی باشد در ملک فنا،

ای دوست، تأویل «یولج الآلیل فی النآهار و یولج النهارفی اللیل» و«یخرج الحئ من المیت و یخرججالمیت من الحی») بدین زندگی بعد از مردگی وقتی فهم کند43 شخص که چند روزی در کوی بادهنوشان عشق [چون خاک راه]44 گردیده باشد و به دیدهآ نمناک دردمند منتظر به نظر دوست در آن خاک غلطیده و آسمان و زمین وجود خود45 را درنوردیده46 باشد47 که «یوم نظوی ms130 السمآء کطی السجل للکتب48»(878) واز49 جام ساقی ایام (879) حیات یافته باشد واز نظر ایشان باخبر50 افتد (880) و چنانکه دراول گفتم51، از آن مجلس به در افتد و باز به ظهور پیوندد و برقرار سابق باشد به عالمی دگر و خود را دگرگون بیند و خود را نشناسد و همه دوست بیند.

ای اخی، زنهار و صد هزار بار زنهار که فرصت از دست52 مده و گوش به نادانان و جاهلان مکن کل هرکه نظر53 درویشان برو نیفتاده است و به نظر54 ایشان استقامت نیافته است، اگر کتاب اولین و آخرین خوانده باشد و طاعت کروبیان (881) و تمامی ملکوت (882) بجای آورده باشد، چون تربیت پیر55 نیافته است، هنوز در علمست و چنانکه در زمستان میوه در درخت پنهانست، [نیکی و بدی او پنهانست]56. چون به صحبت درویشان رسد، پیدا شود که کافرست یا مسلمان، غایبست یا حاضر. اگرنام درویشان یا صحبت ایشان57 برو روشن شود، چون مس و کیمیا باشد. اگر برباید و صلاح یابد و مکروه نگردد و قلب نگردد (883) و انکار پیدا نکند (884)، زهی دولت، واگر برخلاف این باشد، [«جزاء هم فی النار خالدین فیها آبدا»]58 (885) . زنهار با احمقان منشین، یعنی قومی که مرشد راه ندیده باشند و ارشاد کنند ایشانند که بیخبرند از حیات جاوید. این نظم را بخوان و نیک تأمل کن. بیت:

خیز، ای پسر، خیز، ای پسر وز [خویشتن]51 بیزار شو،

رسوا شواندر عاشقی، وز عشق برخوردار شو. تمامی60 این قصیده از پیش رفت61 (886) . کشف این مبهمات62 و عللم این مقامات در حضور [و]63 صحبت توان حاصل کرد64. ان شاء الله میسرشود. تأویل «یخرج الحی من المیت ویخرج

ای عزیز، خود را جدا گردان ازاهل آمل (893) تا با درویشان صحبت توانی داشتن. بیت87:

ت آنست که میخانه درش باز کنیم.خوش بهاریست، بیما تا طرب آغاز کنیم. و تمامی غزل ازپیش رفت81 (،89). چون که حوالت این فقیر بدان جانب کردهاند، چارهاش نیست، که دگرباره ملامت سفر برخود میباید نهادن والا شکر که مرکب همت سست قدم نیست و بیابان انتظار کوتاهست وتوسن (895) عقل سرکش سربراهست، والا چه سود نازکان83 منزل نشین را که نعمت84 به دهان ایشان باید نهادن [بی زحمت]85 ms132 و مشقت؟ [گوش به غزل دار. وصلی الله

«بسم الله الرحمن الرحیم» «و من آوفی بماعاهد علیه الله فسیوتیه آجرا عظیما».

فرزند عزیز، عمید الملة والدین معروف2 (899)، زیدت محبته، سلام از دل وجان فرا گیرد، سلامی که در زبان نگنجد، آن سلامی که از دل بیرون آید. قوله تعالی «لقد جائکم3 رسول من آنفسکم» درین حال باشد. همه چیز شرح وبیان4 دارد [و]5 اشتیاق را بیان نیست، «و کفی بالله شهیدا»، (900).

آن عزیز داند که در محبت القاب و[اسم]6 قلم حرامست و چیزی که عادت خلق شد، آن درین عالم روا نیست و اگر اشتیاقی که این فقیربدان عزیز دارد، آن فرزند را بودی، احتیاج به. عذرخواستن نبودی. باری سلامی و تحیتی7 که دل همراه نباشد، خواندهآ آن در مکتوب مطالعه

اسامی آن عزیزان85 که در قریهآ مائین (920) آن فرزند کتابت فرمود، آن [نیز]86 عذر میخواهم 87 که بی القاب و ادب به جای خود نباشند. معذور فرمایند88 که در عالم محبت بی شک و بی شبهه هیچ فرقی نیست و نخواستیم89 که هریک را علی حده (921) مکتوبی نوشته شود. از برای آن درین صحیفه نوشته شدتا در عالم یگانگی میع جدانباشند واین دوسه روز1 که بخ11 خواجه جمال الدین محمد (923) جراحت را تازه کرد. خاطر مشوش شد که آن فرزند احوال سلامتی ننموده بود. متوقع که به خلاف گذشته، احوال کلی بازانمایند]15 (924). و96 اگرخود نمیتوانند که تشریف نمایند و عذربی حاصل آورند، یاری از یاران خود تعیین کنند و احوال کلی و جزوی همراه او17 بدین جانب روانه کنند، که خاطراین ms137 درویشان شب و روز در آن حالست که بود98، بلکه محبت هر لحظه زیادهتر99 میشود، چرا که در آیت «و من آوفی بماعاهد علیه الله» هر روز وجهی (925) و تأویلی گفته میشود [و]100 وفای دور و نزدیک [یک]101 تجلی دارد و بنزدیک (926). «یحبهم و یحبونه» از آن جهت درحق ایشان «فسیوتیه آجرا عظیما» آمده است. حضرت بندگی، امیر نظام الدین احمد (927) و [مولانا]102 همام الدین (928) ومولاتا محیی الدین103 (929) را زمین بوس (930) رسانند. برادر شیخ عضدالدین عبیدالله (931) وشیخ شرف الدین ابوالکرم (932) وسید سیف الدین عبید الله (933) وفرزندان و104 شیخ محب الدین عطاء الله (934) و سید رکن الدین واعظ (935) وسید جلال الدین یحیی (936) وشیخ عزالدین (29،) وسید مجد الدتن استعیل (80) ولستد عزاللین أحمد18) وفر ذ ند سید عما ال زن آشعد (942) سلام بخوانند. سید مظفر الدین منصور (943) وفرزند عزیز سید غیاث الدین محمد (944) سلام بخوانند. برادر عزیز، خواجه اختیارالدین حسن (945) ومولانا صفی الدین محمد (946) و خواجه مظفر الدین یعقوب (947) سلام بخوانند. مولانا محب الدین (948) ومولانا امام الدین محمد

[«بسم الله الرحمن الرحیم.»22 ای عزیز، بدان کمه هرچه سالک بدان قرار گیرد، سد راه3 وست اگر ظلمتست و اگرنور (928). اگر خواهد که لذت از وصل دوست بیابد به هیچ مقام ننگرد، خواه محست بیند و خواه راحت، و به هر مرتبه که برسد قانع نشود، خواه سلطنت ms138 باشد و خواه قطبیت، وبا ذرات کائنات به صلح باشد بلکه مشفق و مهربان بر آشنا و بیگانه باشد تا موافقت کرده باشد با حضرت رحمة للعالمین یعنی محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، در آن حال که «لی مع الله وقت» میفرماید و به امرونهی التفات ندارد، زیرا که تجلی حق در [ذرات]6 کاثآنات مشاهده میفرماید و درین حان بشریت نباشد البته. پس چنین فرماید که «من رآنی فقد رأی الحق» (969). تا سالک بدین مقام نرسد، نشاید که دم از عشق زند که اگراین منازل نگذرانیده باشد5، کبریای عشق غلبه کند و هستیهای ناپیدا سربرزند، و چون6 در خدمت پیر کامل نباشد، تلف گردد و خصومت انبیاء و اولیاء پیدا کند وبه صورت صرف مشغول شود. قوله تعالی:

بدان که نفس حضرت سید کائنات و خلاصهآ موجودات2، صلی الله علیه وآله وسلم، مسلمان بود. [از آن بود]3 که ملک مقرب (970) مینمود و بشریت داشت، زیرا که مرسل بود و با بشر کار داشت. و هرگاه که میخواست که از خلق و از صحبت نفس بشری احتراز کند توانست، که «الیغفر لک الله ما تقدم من ذنبک وما تأخر» (971) درحق آن سید، صلی الله علیه وآله وسلم، بود [و]4 چون به قرب (9972) «او آدنی» (973) میرسید، نفس او درو گم میشد. یعنی نفس او که عقل اوست شنوا و بینا بود. از [آن]5 افضل اولین و آخرینست که دانای عالمهای صورت و معنیست و نفس محمد صفتان چنین باشد که ایشانرا شریعت و طریقت باشد و واقف حقیقت باشند و در آن وقت شریعت و طریقت ایشان باشد والا در ms139 جقیقت ننماید. وتا تو بدین مقام نرسی، محالست که این سر بدانی. ونفس ابراهیم6 [خلیل، علیه السلام،]7 بشریتش. غالب بود و ملکی درو زنده نبود والا تسلیم بود. از بهر آن خواب دید و تعبیر آن ندانست. وجمیع انبیاء که خواب [میدیدند]8 این حال داشتند. چون ابراهیم6، علیه السلام، حرارت عشقش غالب بود، ملکیتش (974) [به صورت]9 آتش [نمرود]10 (975) تجلی زد بزجان او. پس کثافت نفس اوبه صفت حیوان بنمود؛ به ارادت بگشت نه به ملامت. حق، سبحانه و تعالی، تحسین فرمود ابراهیم6 [را]11، علیه السلام؛ یعنی آن وقت که در خواب مأمور شد [به قربان]12 [اسحق]13 (976) که نفس ناطقهآ (977) اوبود [وا14 چون خلیل (978) تعبیر نکرد، میخواست که فرزید را19 قربان

ای اخی، کار دانستن سخن اهل محبت آسان [مبین]30 و از سرخود برخیز و بزرگی منما برهیچ آفریده، که ناگاه شیر خفته باشد و توپنداری که هیچ نیست. و شناختن آدمی نه کاری خردست. والسلام31.

اول علم تقلیدی (986) که آموختهای از خاطر بیرون کن تا توانی، که ازین حال چیزی3 چند فهم کنی . قال علی، علیه السلام، «لو کشف الغطاء ما ازددت4 یقینا .») یعنی توئی توغطای تست و این هستی ملازم5 علم صورتست (987). این هستی چشم دل را کورمیگرداند. هیچ غطائی نیست به چشم مرتضنی علی، کرم الله وجهه، اشارت6 به تومیفرماید که چون تونباشی، هیچ تاریکی نباشد. روز روشن البته شیب زمین تاریک باشد و [روی]7 زمین از پرتو آفتاب روشن باشد. پس مقرر شد که هستی تو دیوارتست و اگرنه، این جسم که توداری انبیاء و اولیاء دارند. پس هستی جسم مبارک ایشان از حقست و از آن تواز خاک، و این هستی از آب فضل علم8 صورت گل گشته و آتش نفسانی در آن شعله میزند به همصحبتی ms141 باد شهوات گوناگون. این غطا نیست و هست مینماید. از نمودن این غطاها هستی که نور تجلیست و از بهر پرورش بربندگان و مسکینان میتاند، البته برتوجلوه نخواهد کرد. تو از پیش خود برخیز که هیچ حجابی و غطائی نیست و تواین بیان9 از کتاب معلوم نتوانی کرد. طلب صحبت مردان آزاد باید بودن10 تا از برکت صحبت [ایشان]11 تو بمیری وباز زنده شوی12. پس بدانی که این فقیر چه فزیاد میکند. و معنی این سخن درین فصل گفته شود. اول علم الیقین که اهل شریعت را واجبست که برآن13 عمل کنند، برتو عرضه کنم.

الی اخی14، هرکه ایمان به توحید الهی دارد، نشانش آنست که فرمودهآ حق که حضرت مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، در کلام مجید و در احادیث به امت رسانیده است، [بجان]15 قبول کند و عمل شایسته بجاء1 آورد [و]17 آنچه تعلق به دنیا دارد و آنچه تعلق به آخرت دارد، بتحقیق (988) باور کند و هیچ شکی نیآورد [و]18 از مرگ و سئوال قبرو زنده شدن و حساب و عذاب و احوال رؤیت و هرچه وعده دادهاند آنرا در قرآن، بدان دلش قرار گیرد. این را علم الیقین گویند و هرکه اینها را بجای آرد، مسلمانش توان گفت19 . و عین الیقین مرتبهآ اهل طریقتست و

ای عزیز، حق الیقین آن باشد که در شریعت جمال اهل طریقت ببیند و در طریقت آفتاب37 جلال حقیقت برو تابد. از تقویت شریعت راه به طریقت برد و از نور طریقت کمال حقیقت دریابد و مستغنی شود و رضای حق وصفای محمدی، صلی الله علیه وآله وسلم، در خود ببیند و هیچ متغیر نشود و بنده وارزیست کند و گردنکش و جبار نشود. بعد از آن، احوال مرگ برو33 روا نباشد و [حاجتش به ترقی]34 دیگر35 نباشد، ولیکن36 در وجود مبارک او اسرار الهی لحظه بلحظه سربرزند وبرسر عالمان نثارشود. [چون این مرتبه یابد، آثآینه ای البته]37 خواهد که جمال خود را38 مشاهده کند و ذرات را بواسطه39آ آن نظر فایده بخشد. ومعنی «لو کشف الغطاء ما ازددت40 یقینا» که مراد حضرت ترک ولایتست (991) که عشق قدیمست (992)، آنست که به چشم ولایت رؤیت حقیقی در جمال معشوق میبیند. یعنی عاشق کامل آن لقاء (993) باری تعالی که جماعت زگاد حقیقت در آخرت خواهند دید به دیدهآ عشق، آن زمان که در لباس بشری

ای اخی، حضرت شاه اولیاء42 وپیشوای اتقیاء، امام الموحدین، علی مرتضی، علیه السلام، میفرماید که این لطافت حق43 که من درروی دوست این زمان میبینم44، در آخرت اهل حق همین بینند. و این فقیر میگوید که شخص چون به عشق بینا شد، جمال حق در معنی معشوق انسانی چنان بیند که در قیامت کبری (994) اهل حق بینند و این حال درنیابی تا توباشی، چنانکه در اول رساله گفته شد45 . هرگه که توبدانی که «طه» (995) و ««والضحی») (996) چه معنی دارد، بدانی که این فقیر چه میگوید، والا تو گرفتار خودی. چه دانی که آن ترک دلفریب هر روز چه غمزه بر جگر ریش میزند46 و در نیم شبان چه نور میافروزد که عین الیقین را ازو روشنائی میرسد و استقامت مییابد، و چه قهر و لطف از سرتا قدم آن شمع جانسوز دلفروز به ظهور میبیوندد و خود از خود حیات مییابد تا در صحرای حقیقت [اسب]7] مراد به جولان آورد و ازمقام صدق به حرم توحید رسد و در سراپردهای که مشهور به جسم [آدمیست]48، حق را از حق در خود مشاهده کند به جمال انسان که مرآت الهیست. وتواین اشارت را گزاف پنداری، چرا که هرگزدر دار الشفای (997) عشق نرفتی و سلسله داران محبت (998) را در بند کمند زلف آن دلبر عیار ندیدی و یک چند در خرابات عاشقان با مغبچگان که زنار ترسائی (999) در گردن انداخته41 باشند، به سر نبردی و به نظر ایشان خدمت شایسته نکردی. عجب نباشد که فهم عین الیقین نکنی. یعنی طالب و مطلوب یکیست و این جام در دورست و تو بیخبر از حال مستان کوی عشق. و اگر خواهی که شرح این معنای به تفصیل50 بدانی، در کتاب شرح کنزالدقائق توان ازین سخنان لذت یافتن. و «بالله التوفیق» (1000)، وصلی الله علی خیر خلقه محمد وآله وسلم 51.

بدان که چون دولت الهی همراه [سالک]2 طالب باشد، اول حال3 نوری از آتش محبت که آنرا عشق مجازی (1008) [خوانند]4، در سالک پیدا شود5 [و]6 به نظر پیردانا پرورده شود و در [او]7 مشرب (1009) حکمت پیدا شود به تقویت8 تقوی و پاکی9. پس این شخص حکیمی باشد بینا. بعد از آن، نور رسالت در جان او تابد [و]10 گویا شود [و]10 چون نورولایت در حکمت قرار گرفت و از عالم غیب بینا شد و به محل خود گویا شد، عشق حقیقی (1010) تاختن آرد و حکمت و رسالت را استقامت دهد. بعد از آن شخص را عارف گویند در همه عالمها، یعنی شریعتش بکمال (1011) باشد و طریقتش منور باشد که جانب حکمت بیند و در بحر حقیقت سیر تواند کرد که11 غرق نشود و حیات جاوید درین حال باشد. و هرکه بدین حال مشرف شود، ارواح انبیاء و اولیاء آرزومند دیدار او باشند. ولیکن17 تحمل بسیار میخواهد در اول حال تا حکمت قرار گیرد، که هرجا که تحمل پیدا شد، گنج حقیقی مکان یافت. والسلام13.

قال النبی، صلی الله علیه وآله وسلم2، «البلاء موکل بالآنبیاء ثم الآولیاء ثم الآمثل فالآمثل.» بلا محبت وعشق قدیمست وروی در مخدث (1012) دارد و در محدث سرقدیم هست و آن آسرار در جان انبیاء و اولیاء سربر میزند. و دز شرخ الکنوز گذشته است معنی «إن الله اصطفی ادم» (1013) الی آخره3، والا این بلا که عشق کلست درجان حضرت سید [انبیاء]4 واولیاء،

[بیت]2:

عجبا للمحب کیف ینام! کل ms147 نوم علی المحب حرام. (1016)

عجب ازعاشقی که خواب کند! خواب بر عاشقان شدست3 حرام.

چون خلیل، علیه السلام، دم از عشق میزد و4 درخواب رفت، غیرت جمال ربوبیت که پرورش معانی و حقایق میدهد، چون هدهد که از چشم سلیمان غایب شد، به عذابش وعده داد (1017). بر خلیل امر به ذبح5 کرد تا غایب نگردد (1018) . سلیمان، علیه السلام، با هدهد گفت: عذابت کنم و4 یا نیستت کنم6 و7 یا [خبری]8 از سلطان روح بیاوری. وحق، تعالی، با خلیل، علیه السلام، حکم مطلق [کرد]9 به ذبح، وتأویل این در کتاب شرح الکنوز طلب کن اگر دم از عاشقی میزنی وتعبیر میطلبی . والسلام10.

ای عزیز2، چون سالک مجرد قدم در عالم صورت نهد که اهل صورت آنرا صورت میبیند، حق، تعالی3، را لطفی وقهریست که پروردهآ [نار]4 محبتست که در عالم ربوبیت سلطنت دارد [وا]5 هر مدتی که عالم ازین هردو غافل شود، یعنی کتاب سابق و محبت انبیاء و اولیاء در آن زمان اثر نکند درجان آن قوم، از پردهآ روحانی در عالم جسمانی تجلی نماید و این قوم، چونکه صورت نورانی در گسوت حیوانی مشاهده نکرده باشند و به بازی و بی حاصلی و لهوعمر در مساجد و در6 صوامع به سر برده باشند و در صورت جاه همه مقامات تلف کرده، انبیاء و اولیاء را همچون خویش بلکه ناقصتر دانند و بینند. انبیاء به امر معروف و نهی منکر مشغول شوند. بعضی که ایشانرا هستی صورت در وجود باشد، یعنی از آن دود بینند که در نارست، سر به فرمان انبیاء ننهند7 و ندانند که سر به حق نمینهند (1019). درین قوم که فرمان حق نبرده باشند نظری بتابد8 وعاق شوند اگرچه

بدان که عشق عاشق و عشق معشوق که دو مینماید یکیست و از عالم ظهور به عالم غیب میرود و2 با یکدیگر جلوه میکنند3 و عاشق و معشوق را [با یکدیگر]4 اتحاد قلبی پیدا میشود و صورت عاشق ومعشوق حجاب عشق عاشق و معشوق میشود. [و]5 اگر درین حال پیردانا6 که پروردهآ عشق باشد، [آن یک دونمای (1029) نباشد]7 که عقل کاملش گویند، ثمرهای از8 آن پیدا نشود که پیدا ناپیدا میشود و ناپیدا پیدا شود9. و بسیار کس بدین دولت میرسند و فایدهای نمییابند، [از]10 بهر آنکه اول علم میباید [و]11 آنگاه12 عمل. وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله

قال النبی، صلی الله علیه وآله وسلم: «لی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب ولآ نبی مرسل.» حضرت مصطفی2، صلی الله علیه وآله وسلم، میفرماید که وقتیست مرا3 با حضرت حق4 که ملک مقرب و نبی مرسل در آن وقت5 در نمیگنجد، یعنی وقتی در من در میآید که با تمام اشیاء رحمت میکنم و امرونهی هیچ شيء در خاطر من درنمیآید که همه را در مقام خود استقامت ms150 یافته میبینم. و گواه این حالست که [حضرت]6 حق، سبحانه و تعالی، میفرماید [که]7 «وللآخره خیر لک من الاولی» که سلطان المحققین، پیر مرتضی علی صوفی اردستانی درمعنی این8 چنین فرمود که آخرت در آن حال بود که حضرت خواجه، صلی الله علیه وآله وسلم، چند روز فرمود که جبرئیل نیآمد و منافقان طعنه زدند (1030). ««خیر لک من الأولی» در آن وقتست ونکتههای غریب درین حال هست و در شرح کنزاشارت بدان رفته. و در شب یکشنبه آخر رجب [المرجب]9 سنهآ اربع وستین وثمانمائه (1031) [ندائی]10 شنیدم که ازعالم غپب آمد که جمیع انبیاء، صلوات الله علیهم اجمعین، چون به مقامی رسیدند که ملک یعنی جبرئیل برایشان منکشف شد، درین حاک کبریائی در ایشان پیدا شد، إلا سرور فقرا، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، که گفت: «اللهم أحینی مشکینا» . پس این معنی محکم شد که «لی مع الله وقت» یعنی مرا وقتی باشد11 که ذات را در همهآ ذرات میبینم و آن وقتی باشد که عاشق خشنود باشد [به جمال]12 دوست و هیچ خواهش در دل عاشق نباشد و معشوق در همه ذرات با کمال هستی پیش عاشق سجود آورد. تمامی معنی «لی مع الله وقت» آنست که مرا مادام وقتیست که در آن وقت جبرئیل و رسالت در نمیگنجد. «و للآخرة خیر لک من الاولی» این معنی دارد. «والحمد لله رب

قال الله تعالی : «و قلن حاش لله ما لهذا بشراان لهذا الا ملک کریم.» (1033) ملک کریم2 حسن صورتست که فرق نمیکند میان انسان و حیوان3، یعنی صورت رسالت [برا4 عوام نازلست و معشوق مجازی رزق خلایقست و عاشق مجازی که فرق [نتواند]5 کرد ونتواند6 شناخت جسن حقیقی درصورت انسان، چنانکه یوسف، علیه السلام، حسن او رزق اهل مصربود و رزق زلیخا (1033) بود (1034) وزنان در حق او گفتند که «ما هذا بشرا ان لهذا الا ملک کریم7». و در حق مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، ms151 ملک کریمست که جنس معنی و صورتست و نسبت8 [با اوا] ملامت وایذاء میفزودند10. اینست که بعد از مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، قطع رسالت شد، که گواهان این خواجهآ اولیااند و [زمانرا]11 قرار12 به اولیاست و اهل محبت و ملامت و نصیحت ایشان جنس خلق نیست. و [ازینست]13 که اولیاء با خاصان گویند و با اهل فنا آمیزش نفرمایند و به نسبت مشایخ صورت و علمای صورت و شیادان و چاپلوسان و صومعهنشینان و خودنمایان و شعرا که شعر ایشان به مذاق اهل هزل و اهل فسق باشد و مشهور باشد، از ملک کریمست و نصح اهل تصوف و ارباب ملامت که در گوش اطفال راه ندارد، از ملک کریمست14 والسلام15.

قال النبی، صلی الله علیه وآله وسلم، «ل تفضلونی علی یونس بن2 متی» (1035). [یونس]3، علیه السلام، از اهل ملامت بود. [ازین بود]4 که حضرت سید فقرا، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، فرمود که [تفضیل مدهید]5 مرا بر برادرم یونس که او از امت خود جفا

نقلست (1037) از بایزید (1038) که شبی گفت رسیدم به مقامی که مهتابی خوش بود و بارگاهی بس [عالی]2 وبس خالی. بنالیدم که، بارخدایا، مقامی بدین عزیزی چرا چنین خالیست؟ ندا آمد که ای بایزید، هرکس را درین3 منزل راه نیست؛ هرکس که طاقت بلای ما دارد درین منزل جا دارد. بدان که آن بارگاه دل عارفست که صفا یافته است و غیر در آن راه ندارد، و ذکراین در کتاب شرح الکنوز بطلب. والسلام4.

بدان که مقامات سالک نهایت ندارد ms152 تا2 وقتی که در حفظ و امان سید الاولین والآخرین، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، درآید، و حال آنکه بسیار کس به حضرت خواجه، صلی الله علیه وآله وسلم، رسند وندانند و دربازند3، از بهر آنکه کاری4 بی استاد کنند5. اکنون [تمشیلی]6 چند بشنو، باشد که راه درین رمزبری. [ابراهیم]7، علیه السلام، که نظریافت (1039)، در آسمان نگاه کرد وعکس حضرت خواجه، صلی الله علیه وآله وسلم، در آفتاب وماه

ای عزیز، توبدان که شیخ صدرالدین در آن وقت که حضرت مصطفی را، صلی الله علیه وآله وسلم، در خواب دید، اگر پیر پرور بودی، در بیداری جمال فقر بابا احمد مشاهده کردی و درخواست حدیث نکردی. به جمال حال مشغول شدی و دست از دامن بابا احمد [برنداشتی]40 تا زنده بودی [و]41 بدان قدر قناعت نکردی. والا معذورست که علم صورت سدی عظیمست هرچند که شیخ بزرگست کجا تا به کجا42. وهم در آن ولایت قطب الاقطاب، شیخ زین الدین عبدالسلام کاموسی43، قدس الله سره، مدتی مدید در صومعه نشست و [حاصلی]44 نداشت. شبی بنالید. حضرت خواجه، صلی الله علیه وآله وسلم، [را]45 به خواب دید که فرمود46 [که]47 ای زین الدین، برخیز که از خلوت سود نتوان یافت. طالب مردی باش. شیخ بیدار شد. صباح (1046) از خلوت بیرون آمد48 و روی درعالم نهاد49. به درگاه شیخ50 شهاب51 الملة والدین عمرسهروردی، قدس ms154 الله سره العزیز52، رسید وخود را بدو سپرد و از [دست]53 خود خلاص شد. وشیخ یوسف رازی (1047)، رحمة الله علیه، دوازده سال عشقبازی کرد با دختری تازی به عشق مجازی. چون به معشوق رسید، از ترس حق از سر آرزوی54 نفس بگذشت و رباب (10،8) برزمین زد و روی از دختر عرب بگردانید و در خرابهای رفت و خوابش بگرفت. یوسف پیغمبر، علیه السلام، [را]55 به خواب دید. گفت56 ای یوسف رازی، من یوسف پیغمبرم57. خدای تعالی مرا به تو فرستاده58 که تو از من به این خصلت51 سبق (1049) بردی60، که من نزدیک بود که پیش زلیخا روم و به سخن

بدان که قوت2 و ظهور حق چنانست که در حیوانات و جمادات اثر میکند و بنی آدم غافل ینی دوستی لقد با اسبج وله خیی حق تلالی، اقنا حودا نده جعتاله وتحیوالن اوله وو ونل به منزل رساند. واین کار کسیست که در عشق صادق و در نور روی دوست حیران باشد نه بر صورت معشوق، که هرگاه که به معشوق مشغول شود، عشق گریزان میشود و به درد نمیکشد. و شخص تا به

«بسم الله الرحمن الرحیم.» «إنا آنزلتاء فی لیلة القدر» (1052) «وما آثریگ ما لیله القدر2» (1053). گر طالب قدری، در ظلمات انسانی که شبست، درر و جواهر3 ربانی که4 برچشم شب زنده داران چون روز پیداست، طلب نمای. آن قوم که به قدر وسع خود قدر جمال محمد، صلی الله علیه وآله وسلم، شناختهاند، چنین میفرماید که آنچه شب قدرش میگویند اسرار محمدیست، صلی الله علیه وآله وسلم. «إنا آنزلناه فی لیلة القدر» یعنی این جواهر ربوبیت در عرض محمدی، صلی الله علیه وآله وسلم، مخفیست وشما آنرا نمیدانید که ««و ما آذریک ما لیله القدر». «لیله القدر» آن باشد که لحظه بلحظه نزول کند درولطافت الهی، یعنی ملائکه وروح مصور شود [و]5 جز حضرت سید الفقرا، صلی الله علیه وآله وسلم، این دولت بکلی نیافت. ومعنی «سلام هی حتی مطلع ألفجر» (1054) آنست که درذات مبارک محمدی نزول ملائکه یعنی الطافت الهی ومصور شدن آن تا به قیامت خواهد بود و از اینجاست که دین مطهر آن حضرت، صلی الله علیه وآله وسلم. منسوخ نخواهد شد. «والحمد لله رب العالمین7».

ای فرزند، یک ساعت گوش دل پیش آرو خود را میازار و در عالم جهل مرو ms156 و ستیزه پیشه مکن، که میخواهم که رمزی چند در کتاب شرح الکنوزدر لباس شریعت ادا کنم و این کتاب را

ای اخی، اگر تو ازین کوری برهی، بدانی که چه نعلهای [باژگونه]19 (1057) درین راه بر مرکب راستان و راست روان بستهاند (1058). تودر خوابی، بگذارتا بیدار شوی. باری، این محمد عبدالرحمن میفرماید که به حضرت شاه ولایت و سلطان هدایت و عالم اسرار بدایت و نهایت، کان صفا، علی مرتضی، کرم الله وجهه، رسیدم یعنی20 به روح بزرگوار او، و پرسیدم احوال ماضی. فرمود که ای اخی21، زنهار که در بند آزار هیچ آفریده مباش که آنچه من در آخر کار دیدم در اول کار که از غایت محبت دین محمدی22، ضلی الله علیه وآله وسلم، کافران را میکشتم اگر میدیدم، خون از بینی هیچ کافری بیرون نمیآوردم (1059)، با وجود آنکه هرکه به تیغ آن شاه درآمد، آن مردنش به از حیات بود.

ای اخی، در بند آزار مباش، خصوص به غیبت23 هیچکس مشغول مشو، که این فقیر تحقیق کردم که خون ناحق ms157 وزنا وتصرف24 مال مردم وظلم وستم و امثال اینها، تدارک (1060) آن به امثال آن در دنیا یا در آخرت میشود و غیبت و بهتان هیچ خلاصی از آن نیست، الا آنکه25 غیبت. کننده پیش آن کس رود که غیبت برادر و یا غیر برادرپیش26 او کرده باشد، و27 او را از آن

ای اخی40، زنهار وصد زنهار که [بپرهیز]41 از قومی که از حسد غیبت کنند و فرصت نگه دار و خود را هلاک مکن که هروقت که مسکینی، فقیری، داعیه دارد که پیش درویشی رود و احوال راه [بپرسد]47، ای بدبخت بی دولت، و27 تواورا به حسد از راه بیندازی. از یکی تا هزار هریک خونیست که کرده باشی. قوله تعالی: ولا تقتلوا آولاد کم خثیة3) ایلاق نخن نرزقهم و اتا کم» (1061)، وتأویل این آیت در کتاب شرح الکنوز بطلب. وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله وسلم4.

ای عزیز، بدان که هرکه اسراف کند، مقبوض و دلتنگ شود و طبیب روی از او بگرداند و داروی تلخش فرماید تا صحت یابد. هرکه در توانائی قناعت کند، منت طبیب نکشد و محزون نباشد، بلکه طبیب تجربه ازو فراگیرد. و شخص میباید که در همه حال بر نفس خود قادر باشد تا حاجتش به توبه نباشد. تأویل این حکایت در کتاب کشف الارواح (1062) طلب کن تا بدانی که در آخرت انبیاء1 به چه سبب «نفسی نفسی» میگویند2 وحضرت خواجه، ms158 صلی الله علیه وآله

سرافرازیت باید در قیامت ملامت کش، ملامت کش، ملامت.

وگرداری هوای نقش وصورت، نبینی در قیامت جز کدورت.

چومردان روی درقد بلاکن، نمک در چشم شوخ (1063) بیوفا کن.

«هو آلفتاح» (1064). مرغ همت درپی طعمهآ محبت که غذای دلست دائما در پروازست و طلب مکان وآشیان اصلی دارد، به حکم «حب الوطن من الایمان»، وحال آنکه [وطنی]2 که تعلق به ایمان دارد، در دنیا و آخرت نیست، که عشق لامکانیست (1065)، به حکم ضرورت در دل دوستان آرام مییابد3. ان شاء الله که توفیق رفیق بوده باشد. وصلی الله علی محمد وآله [وسلم]4.

«هو الفتاح .» عزیزان بجمع سلام بخوانند و معلوم نمایند که هیچ مقام بالا تر از مقام رضا (1066) نیست و چون سالک راضی شد، نه گرما بیند و نه سرما، و نه گرسنه شود و نه سیر باشد، نه تاریکی شب بیند و نه روشنی روز شناسد. مستغرق دوست چه کارش به غیر دوست باشد که غیر دیدن خوی مشرکانست؟ روی تلوینات از آن مینماید که سالک راضی شود به هرچه روی نماید در حکم و فرمان او باشد. تا طالب بدین مقام نرسد امتحانش کنند. چون استقامت یابد، این آیت در شأن او نازل شود که «یا آیبها آلنفس المطمئنه» (1067). ««ارجعی إلی ربک راضیة مرضیة» (1068) «فا ذخلی فی عبادی» (1069) «و آدخلی جنتی» (1070). تا سالک عارف «موتوا قبل آن تموتوا» [نشود ]2، این لذت نیابد. این ظرفه (1071) نگر که آبلهان اهل صورت «یا

در معنی «ألفقر افضل من الغنی» (1072). یک فضیلت فقر آنست که حضرت خواجه، علیه افضل الصلوات واکمل التحیات، میفرماید که ««الفقر فخری» (1073) وفضیلت فقر را این سند بسست. از بهر فقیران طالب یک وجه بگویم تا خوشدل باشند.

ای عزیز، تحقیق بدان که بهترین کسبها که اهل عالم میکند زراعتست و تجارت و این دو قوم اگرچه نفع به خلایق میرسانند، از بهر ظالمان و میراث خواران در کارند و چون ظالمانرا قوت میدهند، سود اخروی نمییابند، بلکه زیانکار میشوند و فقرا که به اختیار دست از دست دنیا بداشتند، شریک معصیت نیستند و به خلق و رفق چیزی از اهل دنیا نمیستانند تا اسباب خیرشود و آنها را به عالم فقرا آورند. والسلام1.

ای عزیز1، [تحقیق]2 بدان که داخل سلاطین شدن کار آسان نیست. اول طهارت میباید کردن تا روی به قبله توان آورد. بدان که طهارت سه قسمست: طهارت اهل شریعت آنست که دست و روی از افعاک و کسب بشوید وروی3 به قبله آرد و دلش مشغول دنیا باشد؛ و طهارت اهل طریقت آنکه دست از دنیا بشوید و به آخرت مشغول شود و [دلش]4 همچنان5 [به خیال]6 بهشت مشغول باشد؛ و طهارت اهل محبت آنست که دست از خود بشوید، چه جای دنیا و آخرت، و روی به دوست آرد.

ای اخی، شرح این مقامات در آخر کتاب کشف الارواح معلوم کن و اگر در آن کتاب معلوم نشود، مشکوة (1074) [را]7 بخوان و اگر در آنجا نتوانی ، مفتاح الفقر (1075) بخوان و اگر در آنجا درمانی، مرآة بردار تا روی خود ببینی و شکل خود بشناسی . و صلی الله علیه وآله وسلم8.

ای اخی، درین کتاب مرآة الافراد وارد شده است که هرکه بعد از پانصد سال یا بیش و کم که از وفات او بگذرد، خلایق راه به طاعت و عبادت و نیکیهای او برند، آن کنندهآ طاعت اهل خدا نیست. ms160 زهاد و عباد زمان ازین جهت در کوی حسد رفتهاند و جان میکنند. شرحش بشنوتا در چاه حسد فرونروی.

ای اخی، بدان که هر طاعت که بنده بجای میآورد و آن بنده طاعت پرست نیست و خود را درمیان نمیبیند، حق، سبحانه و تعالی، آن طاعت را قبول میکند و هرچه خدای تعالی قبول کرد، نشان آن در روی زمین نیست. یعنی چزای آن حقست جل جلاله و غم نواله. پس چگونه اهل زمین راه بدان برند نیکی ای1 که اهل زمین راه به آن2 برند، از بهر آنست که حق، سبحانه و تعالی3 آنرا رد فرموده است. پس آن عبادت در روی زمین منتشر میگردد و نصیب خلق میگردد. بدان جهت خلق عالم مطیع و معتقد اهل زهد میشوند و منکر اهل محبت میگردند که بندگی اهل محبت از دلست و بندگی اهل صورت نه از راه دل پیدا میشود. و4 مثالی بشنوتا استقامت گیری. بدان که اگر شخصی خوآنی و نعمتی به جائی فرستد، اگر آن کس که آن نعمت بدو فرستادهاند5 قبول کند، هیچ کس عارف آن نشود که آن چه چیز بود و اگر چنانچه واپس فرستد، البته این شخص آن را بر حاضران قسمت میکند. پس آنها که آن نعمت بخورند، گلب وار (1076) دنب را بجانب آن شخص جنبانند که چیزی رد کرده بدیشان داده باشد. تحقیق بدان که حق، عز شأنه میفرماید [که]6 «آولیائی تحت قبابی، لا یغرفهم غیری» (1077). پس تحقیق شد که اولیای خدا آنهااند که راه به فعل ایشان نتوان برد. غرض آنست که هرکه خواهد که داخل اهل خدا باشد، گواز گفت و گوی خلق مرنج، که خلایق نفع از اولیاء برنمیتوانند گرفت، از بهر آنکه چشم اولیاء بینای این جهان نیست و گوش ایشان شنوای صدای این جهان نیست، زیرا که نفس آماره ندارند و نفس آماره است که کدخدائی این جهان میکند. وبدان که اولاد اولیای حق از نظر ms161 متولد میشوند همچون

ای اخی، چتینست ولیکن این نظر در منزل اولست. حق، تعالی، امتحان میکند آن بنده را و میبیند که به خلق مشغول میشود یا10 به حق. اگر دوستی کتند خلق با او و او نیز خلق را از برای خدای تعالی دوست دارد، صفت انبیاست و مردود نشود، و اگر دعوت از برای خود کند، ضایع شود و با خلایق به دوزخ رود. و اگر شرح این کلمات خواهی که نیک بدانی، کتاب مصباح (1080) که ذکر مولود (1081) حضرت سید ولد آدمست مطالعه کن. والسلام11 . رباعی12: زنهارچو کور برسر راه نشین، هم برسرراه نیز آگاه نشین. ورزانکه هوای خودپرستی داری، گهدان (1082) بگزین وخوش درآن کاه نشین. [ایضا:]12 زان (1083) نفس سگت هوای کهدان دارد کاین جیفه به پای14 ودست [و]15 دندان دارد. (1084) گهدانشت جهان [واهل]16 اوجمله کلاب، پس کیست، بگو، که خوی انسان دارد؟ آن کس که هوای روی جانان دارد مخمؤر صفت نظر به پیمان (1085) دارد. دهلیز (1086) خرابات به مژگان روبد تا بتواند که گنج پنهان دارد.

ای اخی، به عزت حضرت محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، که اگرخدمت سگکی (1087) گرگین (1088) کنند، به نزد خدای تعالی هزار بار بهتر است از آن که در بیت الحرام روند ومنزوی شوند. وصلی الله علی محمد وآله وسلم.

ای ms162 طالب معرفت الهی، بدان که حق، تعالی مشتاق بندگان خودست:. بنی آدم از غفلت محروم دولت وصالند.

حکایت: روز شنبه آخر ماه جمادی الاول سنه سبع وستین وثمانمائه (1089)، شخصی

«بشم الله الؤحمن الرحیم.») «آلم »105) «ذکی الکثاب لاریب فیه هدی لمتقین» (1099) [الذین یومثون بالعغیب ویقیون الصلوة و مما رزقناهم یتفقون» (2100) «و الذین یومون ما إنزل إلیا ( وما أنزل من قیلک و3 بالأخرة هم یوتون» ((110) «أولیکی علی هدی من رتهم و أولیک هم المفلحون (1102).»

ای عزیز، یک لحظه حاضرباش تا اسرار مقطعات برتوجلوه کند و [حظ]3 از علم برداری و بدانی که علم چیست و عالم کیست. گفتم حاضرباش، یعنی غایب مباش، یعنی کار برخود سخت مکن و راه برخود دراز مکن و نزدیک آی، که علم لدنی بی زحمت حرف و تکرار زبان حاصل میتوان کرد [و]، معنی آیت «و الله فضل بعضکم علی بغض فی آلرزق» الی «هم یکفرون» (1103) وآیت «و أزلنا علیکم المن و السشلولی کلوا من طیبات ما رزقناکم وما ظلهونا

ای اخی، علم لدنیست. به عقل وحس ظاهرنتوان دانست. بنزدیک تو آیم به مثلی (1111) چند وترا آگاه گردانم و این زمان که ترا آگاه میکنم، توحاضر باش و تفرقه در خود راه مده تا جمعیت یابی و درک تونورانی شود و آن نور محبت دلیل توشود و بدانی که ایمان غیب چه باشد. میگویم که هرکه نظر اهل خدا با او باشد، چون به دوزخ افتد، آن نظر اورا عذاب بدهد بقدر گناه، و بعد از آن [به]14 بهشتش برد و آنکه جاوید در دوزخ بماند که نظر اهل خدا با او نیست. نظر اهل خدا با ابراهیم ادهم بود که او را سلطنت خلاص کرد و هرکه در عالم جهل افتاد و نظر دوستی از دوستان خدا با او نیست، او در عالم15 جهالت بماند و پندارد که بزرگ روزگارست و نظر اهل حق شناختن نه کار آسانست. بعضی لیوکان (1112) که اهل زمانند که کرامات گفتن و شیآدی کار16 و کسب ایشانست، نظر از فلک میگیرند، و حال آنکه فلک هرسال یک نظر اهل عالم سفلی (1113) را بدان میپروراند از نظرهای خدای تعالی میگیرد و اهل عالم که سلاطین و علماء ومشایخ وبزرگان صورتند که درین مزبله چسبیدهاند، از فلک نظر میبرند و هرآن قومی که دم. از درویشی17 میزنند و با سلاطین دوستی میکنند و ملک از بهر ایشان مسخر میکنند، تحقیق بدان که راندگان حضرت (1114) [الله اند]18. بلی، دوستی با اهل زمان میباید کرد بقدر آنکه آنها که

ای اخی، نظر اهل محبت20 نگه دار که ایمان نظر اهل خداست. هرکه قابل نظر اهل خدا شد21 و آن نظر بیافت، نگاه داشتن آن به مردن میتواند.

ای اخی، اهل عالم در خوابند بلکه مردهاند. باش تا به عالم حساب (1116) رسند، بدانند که چه شراب زحیر (1117) در کاسهآ مشهورانست، اگر میخواهی که شرمنده نشوی، مسکین باش وبا مسکینان نشین که فلاح یابی . وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله وسلم.

««هو الفتاح.» صدف دریای حقیقت ودایهآ اسرار نطفهآ انسانی که مرآت [تجلیات]2 الهی اند ومقیم سراپردهآ مستوران که پروردهآ یداللهاند (1118)، سلام بی اشتباه بخواند و چشم ودل بسوی فتوحات ابواب الهی دارد که گشایندهآ درها و نمایندهآ سرها محبت الهیست. این غریب که در هیچ دیار غریب نیست، غریب مشتاقانست و اشتیاق این فقیر غماز و نماینده نیست که خوبا قناعت کرده است، که سازگاری در سوزدیدهام و درعافیت همه دوری دیدهام3 و درد دوری از همه ملامتها سخت ترست. ان شاء الله که خاطرها4 جمع شود تا درماندگان اطراف عالم به نهایت وصال رسند، به حق محمد وآله. باقی احوال در کتاب مصباح طلب کنند که ذکر مولود حضرت خواجه است، علیه افضل الصلوات واکمل التحیات. فصلی از آن فرستاده شد در رسالهآ انیس جان دیده وران (1119) عالم غیب جلالا للاسلام اسمعیلا مطالعه فرمایند. باقی در حضور به سمع مبارکشان رسانیده شود. والسلام.

«بشم الله الرحمن الرحیم1.») «قلن یوم الفثع لایلفع الذین کفروا ایمانهم ولاهم ینظرون» (1120) «فاغرض عنهم و انتظر انهم ملتظرون (1121).» مثلی بشنوتا راه به حقیقت آیت بری و به صورت مشغول نشوی2.

حکایت. روزی ms167 فاضلی کامل3 به غربت افتاد و به شهری رسید و در آن شهر مجلسی آراسته بودند و دعوت خاص و عام کرده. آن شخص شنید. خود را در آن مجلس انداخت. از راه رسیده بود گرد آلود و برهنه و گرسنه. جباری فنون در خود میدید (1122) وصورت ویران خود نمیدید. قدم نهاد و بر بالای صف رفت. راهش ندادند که در جائی بنشیند4 . در درک (1123) دهلیز بنشست. چون معرف (1124) سفره برداشت، استخوانی چند و بن کاسهای چند جمع گردانید و بدان مسافر فرستاد و آن مسافر گرسنه بود و عاقبت خود و غفلت اهل مجلس میدید. تحمل کرد و هیچ نگفت و بیرون رفت. روز دیگر بزرگی اهل شهر را دعوت کرد. و5 آن شخص شنید. یکی از اهالی آن شهر را به دوست گرفت (1125) و بدو گفت [که]6 امروز دستاری بزرگ و جامهای چند از صوف (1126) و امثال آن از برای من پیدا کن که به عاریت بستانم و در میان آن مجلس روم وخود را برایشان عرضه کنم. چنان کرد. چون مجلس جمعیت یافت، مولانا خود را بیاراسته بود، در آن مجلس رفت. معرف استقبال کرد و او را بر بالای صف برد و بنشاند و سفره کشیدند (1127) . صاحب دعوت پیش مولانا به زانو درآمد و جام شربت به ادب پیش آن غریب داشت و خادمان صحنهای (1128) مزعفر (1129) و [حبشی]7 (1130) مقبول آوردند واول پیش مولانا نهادند. مولانا شربت بستد و به دست خود [نهاد]8 و ظرهآ دراز آویخته بود. در آن کاسهآ شربت نهاد و آستین9 در کاسهآ حبشی [کرد]10 و گفت: ای آستین و طره، بنوشید که خوش نعمتیست که از بهر شما آوردهاند. خلق فغان برآوردند که او دیوانه است یا روستائی که هرگزاین نعمتها ندیده. مولانا جواب داد که من دیوانه نیستم، من آن شخصم که دوش در آن مجلس سلام بر شما کردم و شما جواب سلامم ندادید. شرح دیگر [در]11 مقالات او با ms168 اهل مجلس درین نظم گذشته . والسلام12. نظم:

آنصار (1131)شاد از آسفار (1132) وخرم از [افسار]13،

می نپخت و نخورد15 هیچ طبیب. آنچه من میخورم [نا14 خوان حبیبمی

ای عزیز، غرض آنست که درویشی نقل کرد که در مسجد [عتیق]26 شیراز (1154) رفتم. احمقی دیدم که ظره آویخته بود و آستین دراز کرده. گفتم: اینها اسرافست و خدای تعالی مسرفانرا دوست نمیدارد. وقوله تعالی : «ولا تسرفوا انه لایحب المسرفین (1155).» آن احمق جواب داد که طره سنتست که بیاویزند و آستین دراز هم سنتست. آن درویش گفت: من جواب دادم آن احمق را که حضرت سید ولد آدم، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، به رسالت آمده بود و اهل عالم او را حقیر میدیدند. به شکل27 ایشان برآمد تا عالم را منور گرداند به نور اسلام وخلق را به اسلام دعوت کند وحق، سبحانه وتعالی، بدو فرمود که «قل انما آنا بشرمثلککم» (1156). نه از برای آرایش خود خود را میآراست، آنچنانکه اهل مجلس در آن روزعزت جامه28آ آن مسافر داشتند. خلق نیز عزت معجزات و ظهور حضرت خواجه را بدیدند [و]29 حقیقت آن حضرت را ندیدند. از بهر آن بود که در مکه با ms170 او خواری میکردند. چون به مدینه فرمود30 وفتح مکه کرد، آیت آمد که «قل یوم الفثح لایثفع الذین کفروا اپمانهم ولاهم ینظرون» «فاضرض علهم و انتظرانهم منتظرون».

ای عزیز، آن روز و امروز خلایق یک صفت دارد. زنهار که چشم دل از اهل صورت مطلب. شرح این معنی بتمامی در کتاب شرح الکنوز بطلب. وصلی الله علی محمد وآله وسلم 31.

ای فقیر راضی که میل به عالم فنا داری، مژده بشنو که حضرت سرور فقرا، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، میفرماید که در شب معراج (1157) حضرت پروردگار، جل وعلا، فرمود [که]1 «یا آحمد، محبتی محبة الفقراء» (1158). دولتمندی که راهش در حرم فقر میدهند، گو (1159) با درد و با ملامت عیش بکن نه که با بلای محبت بسازد و صبر کند و جلال وعظمت عشق و محبت غیورست. اهل محبت میباید که شاکر [باشند]2 تا بساط فقر بدو ارزانی دارند.

ای اخی، بدان که اهل رحمت الهی که جمیع مخلوقات بدان میزیند و امید دارند، آنها [اند]3 که حق، سبحانه و تعالی، با آنها نظر محبت ندارد. نظر [رحمت]4 به ایشان داده است و حال آنکه هرکه [را]5 خدای تعالی جه محبت خودش مشرف گرداند، سر به رحمت عام در نیآورد. حضرت6 شیخ فریدالدین عطار میفرماید که الهی [دریای رحمتت]7 عامست (1160)، مقرر شد که دریای رحمت نصیب [عام]8 است [و]9 نصیب محرمان حق محبتست وعلامت اهل محبت نهایت ندارد و علامت اهل رحمت فاشست که یک نظر بیش نیست. شرح اهل محبت و اهل رحمت در کتاب محبوب الصدیقین (1161) بطلب تا خود را از میان لوندان (1142) وسست قدمان بیرون آوری. اگرچه اختیاری نیست که شخص محبت خدا بر محبت فنا برگزیند، توبدان که آیات و احادیث در شأن گرویدگانست که با بیگانگان10 امرنیست. تو تحقیق بدان که خدای تعالی هرکرا دوست دارد، آن شخص أنسش با اهل عالم سفلی که آرمیدهآ دنیااند نباشد. وصلی الله علی خیر ms171 خلقه محمد وآله [وسلم]11.

ای عزیز، به عزت آن عزیزی که حق، سبحانه و تعالی، اورا به هدایت غنی گردانیده است که اگر میخواهی که در هیچ مقام زحمت نبینی، متابعت حضرت مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، کن و جبری مباش و بدان که همه چیز از امر و خواست [حضرت]1 حقست. هیچ

ای عزیز، اگر میخواهی که آحول نمیری، با درویشان صحبت دار و با اهل آمل آمیزش مکن تا در چاه [هستی]8 (1163) فرونروی. مقصودات این کلمات در کتاب کشف الارواح بطلب. وصلی الله علی محمد وآله وسلم.

ای عزیز، بدان که حق، سبحانه و تعالی، انبیاء و اولیاء را از نور محبت آفریده است و در [هر]1 شیآ که محبت خدای تعالی باشد، عزت الهی سایه بر سر آن شيء میاندازد و مادام که آن محبت در اولاد و اتباع آن عزیزان باشد، این قوم مشفق و مهربان باشند ms172 بر آفریدهآ حق بی شریک نفس خود یعنی بی هستی خود2، وچون حقیقت محبت که ولایتست، به سبب غرور از ایشان بدر میرود [و]3 به صورت عزت مشغول میشوند و خدایرا، عز و جل، فراموش میکنبند و دروادی [هستی]4 اماره سرگردان میگردند و صورت پرست میشوند5 و دوستی با ایشان از بهر خود میکنند نه از برای خدای تعالی. و هرکه متابعت ایشان نکند، اگرچه از [اولیاء]6 باشد، با او به دشمنی برآیند. ای عزیز، زنهار که قرآن و حدیث از زبان اهل محبت فراگیر، که آنها که بی محبت تلقین از فسردگان و مردگان میگیرند، دل ایشان لذت از آیات الهی نمییابد، از بهر آنکه تکرار زبان راه به

ای اخی، چشم ود مکان و نظرگاه محبت خداست و گوش و زبان گذارگاه کلامست. شرح این کلمات در کتاب مصباح که مولود [نامهآ]10 حضرت سید انبیاء و اولیاست بطلب. رباعیه: زنجیر محبت که دلیل دل ماست آیات الهیست که در منزل ماست. ای جان پدر فقیر درویشان باش کاینست حیاتی که در آب و گل ماست. وصلی الله علی محمد وآله [وسلم]11.

ای عزیز، بدان که اجسام بنی آدم به مثال [حجره ه1]1 آفریدهاند و این [حجرهه1]1 و [دریچهها]2 دارند و روزنه ها و خیالات در آن حجرات در جنبشند به مدد نظر رخمت الهی یا به مدد نظر محبت پروردگاریا به مدد نظر غیرت فردانیت (1164). هرقوم که به مدد رحمت الهی در حرکاتند، شیطان دخل (1165) در خیآل ایشان میسازد و این قوم را بی حیا میگرداند و این قوم خوی بازاریان و احشام (1166) برمیگیرند، بلکه خوی حیوان میآموزند، بلکه قدرتی چند دارند در معصیت که ms173 حیوالات ندارندا. قعله تعالی «اولخ کالانعم تلن هه الضیک (ل ل ر ب و آن عو حه به مدد نظر محبت پرورد گار در حرکت میآیند، اگر [دریچه های]4 حجراث و روزنههای ححجرات دل وجان به روی خیالات خود ببندند و به خیالات غیر مشغول نشوند، نظر عشق صرف درپی آن نظر محبت درآید و آن قوم را شناسا گرداند به اسرار کلی، و خوف مردودیشان نماند. قوله تعالی: «آلا إن أولیآء الله لآخوف علیهم ولااهم یخزنون.» واگر آن نظر محبت در صرف نمایش خود و راحت خود سازند تا مقبول شوند و خوی شیطان برگیرند و شیطان ایشانرا یاری دهد و در چاه اسفلشان اندازد وخود دور [باستد]5 وریشخندشان کند. قوله تعالی: «ولقد زینا السماء الدنیا

ای عزیز، کار از مستوران سراپردهآ اهل غیرت بیاموز و بدان که چگونه متواری گشتهاند که به هیچ نوع سر از [دریچه های]4 [هولی]7 به در نمیکنند. الحدیث القدسی: «آولیائی تخت قبابی، لایغرفهم غیری.»

ای عزیز، این مشهوران عالم به یک نظر رحمت بمثال [فاحشگان]8 و مخنثان خود را میآرایند و بر خلق بیوجود (1169) [عرض]9 میکنند و از پروردگار خود به دور میافتند. داد این کلمات در کتاب هذایة المعرفه (1170) دادهام. بطلب ومطالعه کن، باشد که اگر نظری بیابی نگاه توانی داشت، و راه نگاه داشتن نظرت بنمایم تا نگوئی که ندانستم. این حدیث مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، آثینه خود ساز. الحدیث: قال النبی، صلی الله علیه وآله وسلم، ««موتوا قبل آن تموتوا. «صدق رسوکل الله وصدق اصحاب رسول الله.

ای عزیز، شاید که در خاطر[ی]10 درآید که انبیاء و انبیاء صفتان نه داخل «آولیائی تحت11 قبابی» [اند]12 که در عالم مشهور شدهاند. هرگاه که شخص در میان امر الهی و در میان نظرهای الهی نیاید و خیانت نکند، او نیست که در میانست؛ نظرهای الهیست که مینماید. قوله تعالی ms174 : «و لقد سبقت13 کلمتنا لعبادنا المرسلین» (1171) «انهم لهم المنصورون» (1172) «و إن جندنا لهم الغالبون» (1173) «فتول عنهم حتی حین» (1174) «و آبصرهم فسوف یبصرون» (1175) «آفبعد ابنا یستعجلون» (1176) «فإذ انزل بساحتهم فساء صباح المنذرین» (1177) «و تول عنهم حتی حین» (1177) «و آبصر فسوف یبصرون» (1179) «سبحان ربک رب العزة عما یصفون» (1180) «و سلام علی المرسلین» (1181) «و الحمد لله رب العالمین.،» (1182) وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله14.

آنها که طلب علم شناخت خدای تعالی دارند بدانند که پیش از آنکه آدم، علیه السلام، نبود، خیر و شر نبود، چنانکه آدم نبود و پیدا شد. خیر و شر نیز نبود و بعد از آدم پیدا شد1. چون آدم

ای عزیز، بدان که همه چیزی [که]5 خدای تعالی آفریده است [وی]6 هر چیز از بهر قومی آفریده بلکه از بهر وقتی دیگر آفریده. توجبری نشو و وقت بشناس، که در هر وقتی چیزی ظهور میکند و بجهت آن ظهور، «کن فیکون7» (1186) نزول میکند. اول درعالم ظهور شیر پیدا میشود، بعد از آن به عمل آنرا به ماست میکند. بعد از آن به عمل دوغ و روغن پیدا میشود. بعضی را دوغ سزاست و بعضی را روغن. و انبیاء و اولیاء که اطباء قلوبند امر میکنند، انبیاء درظاهر و اولیاء در لباس، تا دوغ خوار (1187) چشم بسوی روغن ms175 [نیآورد]8 وجنس روغن میل به دوغ نکند.

ای اخی، هزار بار گفتم که با اهل شرع میباید بودن و متابعت انبیاء میباید کردن یا مردهآ پیری دانا9 میباید شدن و اگر ازین هردو یکی قبول نمیکنی. «فزادهم الله مرضا» در کارست، اگر خواهی و اگر نخواهی. بدان که [بصیران]10 اهل 11 قلوب از بهر آن سست قدمانرا نصیحت نمیکنند که در حسد و لجاج فرورفتهاند و زهرغضب آلهی دردل ایشان کار میکند. حاجت نیست که اهل حق را17 آزار خود دهند، از بهر آنکه قلم نبوت شکسته شده است و حقیقت حال کار خود میکند. غرض آنکه گوش [به لوندانی]13 که دم از تصوف میزنند مکنید، که اکثر سست قدمان سر به حلقهآ صوفیان میدارند و حقیقت احوال ندانسته جبری میشوند. گفتم: اگر میخواهی که عذاب جاوید نکشی، قدم از جادهآ شرع بیرون منه و اگر تجاوزمیکنی، هادیای پیداکن و درقدم اوباش (1188) که طریق اهل محبت نه راه آسانست. صد هزار خوش طبعان و صاحب حسنان درین وادی گم شدهاند و در بیابانها همچون غول میگردند (1189) که شهد نصح پیران نوش نکردهاند و [زهرا14 ناقصان وطفلان به رغبت فروبردهاند وعذاب میکشند و خواهند کشید. حوالت تمامی این معرفت به کتاب فتح الابوابست، در آن جا طلب کن. وصلی الله علی محمد وآله وسلم.

«بسم الله الرحمن الرحیم.» ای که داری میل روی خوب یار، رو [آبا]1 (1190) اهل محبت روزهدار، که محبت میدهد دلرا جلی؛ اینست بیشک معنی ««الصوم لی» (1191).

ای عزیز، صومی که جزای آن دیدار خداست، تقوی محبتست. روزشنبه آخرماه ربیع الاول سنه تسع وستین وثمانمائه (1192) در معنی «الصوم لی وآنا أجزی به» سخن میگذشت. حرارت درد دوست پردهآ هستی استغنا که حاصل صبر و تحمل بود، بدرید و تجلی جدید بنمود دیدهآ غیب بین مشتاق حسن جدید2 از دریچهآ ایوان صبرنظاره کرد و حقیقت حسن جدید بدید و سلام داد بر انیس قدیم که مدتی مدید ms176 در پردهآ عزت پنهان بود. پروردهآ پرورد گار به زبان درآمد، گفت که روزی میخواهم که شبش در پی نباشد یا شبی میخواهم که روزش در قفا (1193) ندود تا شرح جدائیها بگویم، تا معنی «الصوم لی» در عالمها منتشر شود تا عاشقان خوی به درد [کنند]3 و لقای با رضا بیابند. اگر میخواهی که شرح این کلمات [کلی]4 بشنوی، کتاب هدایة المعرفه طالعه کن که در آنجا تفصیل این معرفت گذشته. «والحمد لله رب العالمین». وصلی الله غلی یرخلقه محمد وآله وسلم5.

ای عزیز، بدان که خدای تعالی در کلام مجید مذمت مال بسیار فرموده و دشمن میدارد دنیا را از بهر آنکه بنی آدم را دوست میدارد و بنی آدم فریفتهآ دنیا میشوند. دنیا را به سبب آنکه حجاب راهست، دشمن میباید داشت و هرکه دنیا را اسیر گرداند، دشمن خدای تعالی را اسیرا گردانده اباشد]؟ پس واجب باشد که خدی تعالی اورادوست گر تعقیق بدان که مرکهو اگر یارست و اگر خودست. قوله تعالی: «و تجاهدون فی سبیل الله بأثوالکم و انفیکم.»

«بسم الله الرحمن الرحیم.» «یا أیها المدثر» (1196) «قم قائذز» (1197) «وربک فکبر» (1298) «و ثیابک فطهر» (1199) «و الرجزفالهجر» (1200) ««ولا تنین تستکثر (1201) «و لربک فاضبر» (1202).

ای عزیز، بدان که حق، سبحانه وتعالی، در حق حضرت مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم2، فرمود که3: «الیغفرلک الله ما تقدم من ذنبک وما تاخر و یتم نعمته] علیک ویقدیک صراطا مستقیما» (1203) «و یتصرک الله نصرا عزیزا» (1204). پس امر ««و ثیابک فطهر» چون باشد؟

ای عزیز، بدان که در جائی دیگر میفرماید که «ان اللهة یحب آلتوابین ویحب المتطهرین»، یعنی دوست میدارد الله تعالی آدم را و هرکه ms177 [به آدم]5 نزدیکست، که آدم از تایبانست، و دوست میدارد مصطفی را، صلی الله علیه وآله وصحبه اجمعین6، که او متطهرست (1205) و هرکه به مصطفی نزدیکست. اول ذکر تایبان میکند از بهر آن فرمود که ««وثیابک فطهر» «و الرجز فالهجر». وبدان که اهل محبت را غرض ولجاج نباشد، زیرا که اهل محبت نه از نقل و روایت سحن میگویند، آنچه ببینند و بدانند و بگویند. و بدان که حق تعالی که فرمود7 «یا آیها المدثر» «قم فآنذز»، در سر این آیت اشاره8 به صحابه کرد. میفرماید که ای پیغمبر، برخیز و نزدیکانرا بیدار گردان و ایشانرا به ایمان درآور و از غبار کفرشان پاک گردان که ایشان جوشن و لباس جان تواند و دین و اسلام به مدد ایشان قرار گیرد، که جان بی تن قرار نگیرد. از آن جهت بود که اول صدیق ایمان آورد و دیگر حضرت علی مرتضی، که ابوبکر از تایبانست و علی بن9

ای عزیز، حق، سبحانه و تعالی، میفرماید که ای محمد، (ص)15 «قم فانذز» «وربک فکبر» «وثیابک فطهر» «و الرجز فاهجر». یعنی مگذار که [أمتت]16 گرفتار آمل شوند وبار ایشان بردوش خود گیر و مگذار که ایشان در خاکدان (1206) دنیا بمانند و با تو سیر نکنند و آمل ایشانرا کوتاه گردان، خصوص (1207) هرکه به تونزدیکست و رفیق تست. از بهر آن بود که صدیق گلیم بردوش [بست و ترک دنیا کرد که گو]17ش صدقش ms178 این امربشنید. «و الرجزفالهجر» گواه این کلماتست، و اگرحق تعالی ذکر ترک دنیا و ترک آمل نفرمودی و ذکر این جامه کردی که بشویا کوتاه کن، حاجت نبودی که فرمودی که «و لربک فاضبر»، که در امر آسان حاجت [به صبر]18 نیست که چندین هزار صوفیان صورت و [زاهدان]19 صورت جامهآ کوتاه کردهاند و هر روز أشنان (1208) تلف میکنند و جامه را سفید میکنند و دلشان از مزبله گندیده ترست بجهت دوستی دنیا.

ای عزیز، حضرت خواجه، علیه افضل الصلوات واکمل التحیات، را حاجت به امرنیست، که آدم هنوز در میان آب و گل بود که آن حضرت ارواح را بیدار میگردانید. این امر و گفت و گواز بهر من وتست20 [که من وتوبیدارشویم]21 . وصلی الله علی محمد وآله [وسلم]22.

شیخ ابوعلی (1214) با فرزند خود وصیت میفرمود که علم حکمت نگاهدار و درپی سلطنت مرو. زنهار که قاضی و مفتی مباش که دنیا مثال مرداریست و طالبان او چون سگند (1215). هرگاه که خری مرده باشد، البته سگان جمع میشوند و میخواهند که آن مردار را ازهم بدرند1. هرکه در میان رود میانجی سگان کند، پیدا باشد که چون باشد. و شیخ نورالدین [نطنزی]2 (1216) قرموده است که قاضی و مفتی به مثال پیرهزنا[نند که به قابلگی (1217) در پیش]3 زنانشان برند به وقت بچه آوردن تا آن بچه وأ خصم (1218) وپلیدیها ازهم جدا کنند. دانایان به چنین عملها5 مشغول نشوند.

ای [اخی، هرچه]6 تعلق به دنیا و اهل دنیا دارد، [عاقل]7 بدان مشغول نشود. سائلی

ای عزیزا، بدان که خوف بنی آدم از چند چیزست. اول تصرف مال غیر و یا فسق، خفیه یا فاشش (1219) باشد، ویا مالش باشد، و به سبب نگاه داشتن مال دائم خائف باشد ونداند کش (1220) بباید مردن و دائم ترسد2 کش بکشند. هرکه هیچ علتش (1221) نباشد، چرا بترسد و هرکه مالش نباشد، چرا غمگین باشد؟ و هرکه داند که چون آجل در رسد چارهاش نیست، چرا کین کسی یا عداوت کسی3 در دل راه دهد؟ و بدان که هرکه محبت خدایش باشد، پروای مال و سرش نباشد4 . وای برآن کسی که با چنین قوم عداوت ورزدا قوله تعالی: «آلا ان آولیاء الله لاخوف علیهم ولاهم یخزنون». «والحمد لله رب العالمین.»

«هو الفتاح.» [حمال]2 بار گران ایام وترجمان (1223) زبان دل ms180 ونفس حیران [امور]3 غیب، برادر عزیز خواجه سعدالدین مسعود (1223)، زیدت محبته، سلام مشتاقانه بخواند و به هر شغل که مشغول باشد و به هرکه متوجه باشد، چون دارندهآ این اشتیاق نامه ببیند، عنان از آن امور و خیالات بگرداند و روی دل به صحبت فقرا آورد و بجهت خیر روزگار خود تربیتی بشنود و به حضور خود باز گردد. چون [امید]4 به شنوائی آن عزیز هست، در ذکر حال مبالغه نرفت. «و آلحمد لله رب العالمین.»

«گن فی الدنیا کانک غریب» درحق آدمست، علیه السلام، «آوعابر سبیل» حضرت مصطفی است، صلی الله علیه وآله وسلم، «وعد نفسک من اصحاب القبور») درحق حضرت علی مرتضی است، کرم الله وجهه، که اگرعلی مرتضی، علیه السلام، سرور اصحاب قبور نبودی، حرف ««آولیائی تحت قبابی، لا یغرفهم غیری» نبودی. والسلام.

ای عزیز، بدان که در ابتدای وجود، مخلوقات همه مساویند. [در انوار و در جمادات هم مساویاند]1 و در نباتات نیز [هم]2 مساویند. چون سر از عالم حیوانات برآورند، تفاوت پیدا میشود بقدر قابلیت که وقوف امر برگیرند. شنوایان امر از حیوانیت3 درمیگذرند و قدم در عالم انسانیت مینهند. درین عالم موحد و ملحد هم رفیق میشوند بجهت [بصارت]4 که پیدا میکنند و عارفشان میخوانند، واین قوم نظر در [مستحسنات]5 (1224) میکنند. آنها که بی ماسکه (1225) میشوند و به صنعهای6 صانع مشغول میشوند، و آنها که ماسکهشان میماند به صانع مشغول میشوند و ادب و تقوی ومحبت پیدا میکنند و، بجهت تقوی و پاکی، دردمند میشوند، و درد محبت ایشانرا به اعلی علیین (1226) میبرد و بی قوتانرا به اسفل سافلین جای میدهد. معنی ««لقد خلقنا الإنسان فی آخسن تقویم» (1227) «ثم ردذناه آسفل ساولین» . (1228) همینست. والسلام.

فقرا و مساکین بدانند که فقر و مسکنت عطای خداست تا حسن فقر در پردهآ عصمت بماند و ابدی شود. وتا قبهآ الهی که مسکنتست به تمکین (1229) باشد تا نظر محبت را مکان و جلوه گاه باشد، تا ms181 فقیر و مسکین در میان فقر و مسکنت [درنیایند]1 و بدانند که «الفقر فخری» این معنی دارد. و2 ای فقیر، بدان که «الفقیر لا یحنتاج الی الله» چه معنی دارد وبدان که حقیقت

به جانب [پذیرای]1 محبت که هبچودل به دار ملامت آویخته، هر لحظه تحیت رسانیده میشود و به سبب این تحیت سوزناگ نفع وحاصل معاش جمعیت نمییابند و حال آنکه جای شکر ایزد تبارک وتعالی است. و الجمد لله.

«هو الفتاح .» فرزند جگز پرتاب، عمید (1233) [را]) بتجدید شربت شراب عشق به کام دل نوش میکند و قوالان (1234) که قولشان جاسوس حالست، در مقابل مینشاند و این غریبان در کمند وفا بطوع (1235) ورغبت دل منتظر نشستهاند. این بیتها به یاد قوالان دهند تا مطلع [انا3 احوال یاران شوند4 . وابیات اینست [که نوشته میشود]5. [ابیات]6:

قال الله تبارک وتعالی «وینسل علنکم حفة (1237).» فرزندی که نظر محبت در ربیع (1238) بهار شعاع مهر حضرت مصطفی، [صلی الله علیه وآله وسلم]1، متولد شده، سلام بخواند و در بادیهآ هجرت متحمل باشد تا محمل (1239) مشتاقان حرم عزت که در کربلای شوق جاریست، بسراپردهآ نقد محبت شود. غزل: بی درد و ملامت جدائی مخفیست حرارت خدائی. بیگانه نمای خویش پیوند (1240) داند که چه خوست آشنائی. زانروی که هرچه مفت باشد بینی میلش به بیوفائی (1241). شکرست که یار مستقیمست، زان عین نوا(12،2) ست بی نوائی. «آلحمد لله رب العالمین3. لیک این ضفت [وره]2 غریبانست، ای یافته از شرر (1243) رهائی.

فرزند معنوی و رفیق محبت کحهة در عالم ظاهر وباطن مشهود ومعر وفست، بتجدید سلام بخواند و هر چند زودتر مراجعت بجانب دوستان فرماید، بهتر باشد، هرچند که خوف ازجانب هوا و فلک نیست، والا نسیم پروندهآ خواطیر سالکان گاه[گاه]27 کشتی بحر محبت به جنبش درمیآورو شرح این اعلام در حضور معلوم شود. یاران بجمع سلام میرسانند و منتظرند. والسلام.

«تصر من الله وقتح قریب وبتر الو مین (12،2))» موسم بهارست ولطایف الهی جلوه میکند و جمعیت (1747) میخواهد تا شعور یابد تا عارف حسن بی خلل شود. آنچنانکه قابلیت در جسم انسان مخفیست، و صاحب نظری میباید که توجه کند و آن قابلیت در ms183 دل و در بصرجمع گرداند تا [مرد]1 صاحب حسن شود. و اگر صاحب حسن در تحت لوای صاحب نظر نباشد، شیاطین زمین که جسم سالکند، آنچنانکه خون در میان پوست و گوشت، در قصد آن لطائف شوند. غرض آنکه در فصل بهار فرصت نگاه میباید داشت تا شعور پیدا شود، ان شاء الله ثعالی، یعنی تعجیل میباید کرد وخود را به صحبت میباید2 رسانید. والسلام3.

ای عزیز، بدان که کتاب از بهر مشتاقانیست که به حضور اهل خدا نرسیده باشند1. چون توفیقشان رفیق باشذ، به قرآن و حدیث وسخنان محققان مشغول شوند وداخل آهل آله (1248) شوند و آنها که به دولت صحبت فقرا مشرف شوند، احتیاج به هیچ مطالعه ندارند. این دعا ورد [خود]2 کن، باشد که جبارانی که در لباس فقر گریختهاند، به حکم [حق]3، عز شأنه، که میفرماید: ««آولیائی تخت قبابی، لا یغرفهم غیری»، پرده از حسن حقیقت که ربایندهآ دلهای صافست، بردارند ودعا اینست: «اللهم، آرنا آلحق حقا و اززقنا اتباعه وآرنا الباطل باطلا و اززقنا إجتنابه. اللهم، انک عفوتحب العفو، فاعف عنا،. به حق محمد وآله . والسلام.

در معنی «یؤم لا یتفع مال ولا بنون» (1249) «لا من آتی الله بقلب سلیم» (1250) و معنی (نیة1 المؤمن خیر من عمله» (1251).

ای عزیز، بدان که بعضی در آخرت مقامات و درجات بلند مییابند که در دنیا خبرشان از آن نبوده2 باشد و هیچ عمل شایسته نکرده باشند که آن تقرب و آن عزت را شاید. و این دولت بی زحمت آنست که در دنیا بعضی باشند که ایشانرا نفس سلیم فرمان بردار بوده باشد و مربی ندیده باشند که ایشانرا تربیت فرماید3 و به انتظار مربی ازین عالم بدان عالم روند. در آن عالم، چنانکه نشنوایانرا4 که تربیت کرده باشند و فرمان نبرده باشند، در آخرت بنمایندشان آنچه نصیب آنها بوده باشد. بجهت نافرمان برداری از آن محروم باشد: و گویند که کاج (1252) که ما را به ms184 پس فرستادندی تا فرمان میبردیم و عمل میکردیم. این دولتمندان که درین عالم دربند بندگی بوده باشند و کس نیافته باشند، آن حسن علم وحاصل عمل نکرده5 به ایشان ارزانی دارند. وصلی الله علی خیر خلقه محمد وآله وسلم.

نفیر (1253) بلبل اشتیاق که در خارستان احتیاج صدای حزین به اصول و نغمه های فراق در ظلمات حروف گویا [گردانید]2، به سمع قلوب ارباب محبت رسید، والا در سراپردهآ «ان آکرمکم عند الله آتقیکم» (1254). فانیان بریده از مرآدات «لطیف3 السموات والارض» (1255) چین ابروی «وجفت وجهی للذی فطر السموات والآرض» (1256) الی آخر الآیة4 به هم کشیده تا تیر «أمن یجیب المصطر إذا دعاه» (1257) بی وسیلهآ عبارت درنشانهآ «فاشتجاب له» (1258) آید، واین روح روان وقتی بر عرش عظیم (1259) رسد که شعاع مهر محبت در چاه طبایع درآید و خیالات مکروهات فسرده و مرده شوند.

حالیا بدان که جواهر محبت در [دست]5 خرد افتاده و آب حکمت در پیالهآ اندوه گرم ذگشته و انتظار مستسقیان (1260) کربلای محبت میکشد، و این معمای عشق به علم6 به دوک ظاهر وباطن نتوان گشود. قوله تعالی : «وعنده مفاتح الغیب لایغلمها إلا هو » (1261) . صدق الله العظیم [«و الحمد لله رب العالمین».]8

ای عزیز، بدان که معنی «گن فی آلدنیا کانک غریب» در حق انبیاست که دو سه روزی با امت بسازند و دین و ملتی بنهند و بازگردند، و «عابر سبیل» اهل [طریقتاند]1 که خبری [به اشارت]2 و کنایت برسانند و به تأویل و رمز بروند و «اصضحاب قبور»»، حق، سبحانه وتعالی، در شأن ایشان میفرماید که «آولیائی تحت قبابی، لایغرفهم غیری». رباعیه: عاشق دو سه روزی به صور [میسازد]3؛ چون نیک نگه کنی به معنی تازد. چون در رخ معشوق [نبیند]4 اسرار، خه میسازد بدان و گه مینازد. وصلی الله علی محمد وآله وسلم5.

«بسم الله الرحمن الزحیم.» قال الله تعالی : «إن الآبرار لفی نعیم» (1262) «وإن الفجار لفی جحیم»1 (1263) «وقل جآء الحق وزهق الباطل ms185 إن الباطل2 کان زهوقا» (1264). البته اگر چنانچه به صحبت این [سلطان]3 زمان مشرف شود، هر احوال که پرسند از تقصیرات خود اظهار کنند و هرچند که از آن جانب [تجسس]4 کنند، به ادب و به عزت5 جواب فرمایند و جرم برخود گیرند (1265). «و الحمد لله رب العالمین.»

قال علی علیه السلام: «التاس یتام فاذا ماتوا إنتبهوا. » (1266) نظم: جبا یلمحب کیفیتام کل نوم علی المحب حرام.

آن عزیز معلوم داند که هر3 یک نفس که [شخص]4 غافل میشود خوابیست، و هرکه بندهآ خداست و از حق غافلست به غیر از شرمساری هیچ حاصلش نباشد. ««الماضئ لایذ گر (1267). «توقع که برخلاف گذشته زیست کند و به هیچ انعام واکرام که فی الحقیقه هیچست، راضی نشود، که معنی «یخرجج الحی من المیت ویخرج المیت5 ین الحی». همیشه در سیرست. البته خود را گرفتار نکند، که این رقمها [بس]6 نامعتبرست. «آلاشارة یکفیک.» وصلی الله علی محمد وآله وسلم.

اذگار و احوال که لایق گوش محبتست، رسید وجواب اسرار در کتاب مفتاح الفقر (1271) و در کتاب معلومات (2272) به مطالعه خواهد رسید. آحوال کلی در آن نوشته شده. بازیابد1 دل و زبان جمع گرداند تا حجاب از راه برداشته شود تا قدم را توانائی رفتار باشد. والسلام. بیت:

سلام2 بی زبان با ارادت بخواند چون دعا آندر [عبادت]3.

عجب از آن حیران [تجلیات]4 لمعات محبت نیست که جواب آیت غیب ننویسد که درین منزل که پردهآ تصویر5 خرد در میان نبود، قلب بیقرار در ms186 سیر آورد و روی در ممالک بی وفا کرد و صرصر تفرقه بدان سبب [کشتی]6 اهل عشق و درد را در بحر خیالات به جنبش آورد. و شرح این کلمات در کتاب نهایة الحکمة (1273) بتفصیل گذشته. میخواستم که در صحبت فرزند، امیر جمال الملة والدین روزبهان (1274) بفرستم، تعجیل فرمود. هرچند نصیحت کردم که رفیق فرزند [جمالا للاسلام]7 باشد، نشد و مصلحت چنان دید که پیش ازو بیاید تا بدین سبب انگیزی (12775) بشود8 که خیرهای9 جانبین باشد10. والسلام.

سلام بخواند و بداند که از بهر آن اسم مشهور نمینویسم که طریق اهل حق آنست که مقصود کلی در مقطعات گنجانند و هرچه تعلق1 به صورت کسب امرونهی دارد فاشست، و آنچه تعلق به محبت دارد. میفرماید که «آلم» (1281)، «آلر» (1282)، «لحم» (1283)، «طس» (1284)، ««ق» (1285)، ««ص» (1286) و امثال این حروف دیگر. معلوم داند که [مقصودات]2 اهل محبت در کتاب مصباح (1287) که مولود حضرت رسالتست، صلی الله علیه وآله وسلم، گذشته. به تأمل نیک مطالعه کند وخاطر و زبان بهتر ازین جمع گرداند تا [زودتر]3 حجابها از ms187 پیش برأداشته شود، که حق علیم اسرارست و خبیرضمائر بندگانست. این کتاب از برای آن [نمیفرستم]5 که دو کتاب دیگر در عقب این کتاب آمده است: یکی احکام المحبین (1288) نام دارد و یکی نهایة الحکمة. میخواستم که دریک جلد بفرستم، هنوز اندک کارتذهیب مانده بود. بعد ازین که6 هر کاروان که آید وصول خواهد یافت. و احوال آمدن [طرفین]7 موقوف آنست که فرزند خواجه جلال ا[لا]8 سلام در کازرون (1289) بتمکین (1290) نشسته و این [فقیر را]9 به هیچ نوع یاد نفرمود. این شکایت به والدهآ معظمه نمایند که تا بداند که این فقیر

هر سلامی که حقیقت آن در خاطر نزول میکند، مثال آیت عشق که شرح آن درزبان نمیآید، به نیاز و محبت مطالعه کند. این نوبت نمیخواستم که بیاض (1291) را سیاه کنم، بجهت آنکه آنچه حد گفت و شنیدست که مدرکان (1292) عالم محبت فهم آن کنند، درکتاب کشف الارواح ذکر آن رفته. علامت حقیقت آن معلوم نشد، بجهت آنست که در آن ملک که رفتهاند، مستقیم احوال (1293) نشستهاند1 و در ویشانرا در غربت گذاشتهاند و سبب نیآمدن این فقیر از بهر آنست که یاران در بند تکلفند تا معلوم باشد. والسلام.

عهد کرده بودم که کتابت نکنم، که هرچه امکان گفتن1 و شنیدنست در کتاب کشف الارواحست. بجهت آنکه ارواح دوستان با یکدیگر اتحادی دارند. این ملامت و جدائی از برای تنست که خوی روح برنداشته است. ان شاء الله تعالی که به نیکوترین وجهی دولت وصالت ارزانی شود، به حق محمد وآله.

فرزندان به حقیقت فضل الله (،129) و همشیرهاش سلام بخوانند و همت نیک وقوت از حق طلب کنند که هرچه کند، نفس پاکان کند. باقی احوال2 در کتابت (1295) خواجه محمد (1296) معلوم کند. کتاب مولود حضرت مصطفی [، صلی الله علیه وآله وسلم،]3 به پنج هزاربیت رسید. بیت4 :

زمانبه هرزمان نقشی دگرگون به عالم میثمباید ms188 بی چه وچون (1297).

از آن چون زلف جانان دل پریشانست که قدرت گاه فاش و گاه پنهانست.

[ابیات]2: بی شبهه و بی ریای مکتوب آیات روانست سوی مطلوب. سی پارهآ (1298) عاشقان نه اینست کاید (1299) زسما، ودر زمینست. مجموعهآ عشق هست ازذات، دل یابد از آن همیشه لذات.

بتجدید سلام مشترک بخوانند، که هرچه زبان درمیان [آید]3 بکر نیست. شرح این احوال4 در کتاب کشف الارواح گذشته است در [بیان]5 اهل محبت وعشق ودرد و اهل ملامت، و نزدیکست که تمام شود. چهار هزار و پانصد بیت نوشته شد. ان شاء الله تعالی که همراه خود رسانیده شود. معلوم دانند که تقصیر از جانب یارانست که گرفتار تکلفاند. غرض آنکه هیچ آن نوبت6 ننوشته بودند. پس نیست که خوش در میان میوههای گوناگون نشستهاند و درویشان درین جانب به لب خشک و چشم تر و دل گرم و آه سرد بگذاشتهاند و سر به سر نمیکنند (1300). یاران درخواست کردهاند که محصول بردارند، روانهآ آن جانب شویم. والسلام.

بی اسم و بی زبان و بین شرح اشتیاق سلام بخواند و تحقیق بداند که1 این پردهآ جدائی از غیب روی نموده2، از بهر آنکه [فرزند]3 جلالا للاسلاما روزی که این دیار [را]؟4 مشرف فرمودند، چنین نمودند که غرض آمدن به این طرف کلی (1301) آن بود که این مشتاق و یارانرا به جانب عراق برد و آن [لحظه]5 راست میفرمودند. چونکه حوالت نبود، هیچ نوبت دیگر صحبتی که بموافقت باشد روی ننمود، و این فقیر در عالمی نیستم که امرو نهی کنم. فرزند حالم ویاران این طرف وآن طرف بجهت تکلف گرفتار مقاماند و زمانه اختیار به کسی نمیدهد و نخواهد داد تا معلوم باشد. باقی احوال در کتاب (1302) خواجه محمد معلوم کنند. والسلام7.

سلام بخواند و معلوم داند که آنچه متکلمان (1313) اولین و آخرین ذکر آن نکردهاند در صفت اشتیاق وبیان حال، در کتاب کشف الارواح گذشته. [عجب]1 که ms189 فهم آن نفرمودند، که اگر فهم کرده بودندی پیدا بودی. قصیدهای در باب غریبان نوشته شده است، بخوانند و فکرنیک بکنند در آن. والسلام.

فرزند فضل الله را به بسیار سلامی غیر مکرر بنوازد چنانچه طریق مشتاقان باشد.

سلام و تحیات را حیاتی میباید که ارواح [را]1 متحد گرداند. و این جمعیت، هر لحظه لقصمات برداره لدالما فضی تالید کر قوقع ه توجه کحوداند ولخلة انصاف قرنحفن قل درآونزد تا تفرقهها آرام یابند واحوال کلی در کتابت [فرزند]4 خواجه محمد طائی5 (1304) معلوم [کند]6 والسلام.

فرزندان و نور دیدگان، خواجه امین الدین فضل الله و همشیرهاش را سلام [برساند]2 والسلام.

آنکه نام مشهورش غیرت محبت نمیگذارد که به زبان درآورم، سلام بخواندا وبعد از تحیت، بداند که آنچه متکلمان گفتهاند که هرچه صادر میشود از ارادت خداست و آنرا [قضا]2

پیش از سعید1 که نامهآ سعادتمند آورد، کتاب محبوب (1308) تمام شده بود. فصلی چند ms190 از آخر کتاب در صحبت مولانا اویس (1309) فرستاده شد. [مطالبه نمایند]2 واحوال اشتیاق معلوم فرمایند. حالیا خاطر به کشف الارواح مشغولست که ارادت دل3 ورضای محبت برخلاف. یکدیگر سیر میکنند تا اتفاق حال دل و قصد آمل که خارج محبتست4 در میانشان صلح پیدا نشود، حضور قلب نباشد و تا حضور دل نباشد، محالست که آنچه شخص فکر کند عاقبت پشیمان نباشد. غرض آنکه در خاطر هست که بعد ازعید (1310)، اگر در آن جانب چند روزی کششی درست بنمایند، مشرف شویم و اگر گاهی خواهند و گاهی به سبب خیالا تنی چند مذبذب بین (1311) شوند، به جائی نرسند، انشاء الله که جائی رسد، به حق محمد وآله. فصلی چند از کتاب کشف الارواح صورت بسته. یک دوبیتی از ابتدای حکایتی درین مکتوب مینویسم بجهت تأمل و تفحص احوال. بیت:

عزیزان سلام بخوانند و بعد از دعوات معلوم دانند که مرکب همت برجادهآ الفت برزین ارادتست ولجام (1314) رضا به کام معنی1 «کن فی الدنیا کانک غریب»، ان شاء الله تعالی، بعد از عید رمضان (1315) بدان جانب روآنه خواهد شد. بجهت یاران به روزعید افتاد که در بند تکلفند. ان شاء الله تعالی که هیچ حجابی درمیان نیآید، به حق محمد وآله وصحبه وسلم.

فرزند سلام بخواند و معلوم داند که خیال مشترک بی اختیارست. تا خیالات شخص1 جمع نشود، نفس2 وصال نمییابد. [وا]3 در حضور، این نوع حکایت بسیار گذشت و حال آنکه ظالب را مجتمع بایذ شدن که مطلوب جمعیت یافته است4، واین تفرقه از بهر آنست که جمعیت پیدا شود و اگر چنین نبودی، ذکر درمیان نبودی. ذکر چیزها کردن از بهر آنست که آنچه ناپیدا باشد پیدا شود، وحال آنکه هیچ چیز از طریق حق پوشیده نیست. ms191 ان شاء الله تعالی که شرح این حکایت در حضور گفته شود . [و]3 فرزند احمد (1316) را سلام رسانده. والسلام.

«العبد یدبر والله یقدر (1320).») فرزندان سلام بخواند. فرزند خواجه محمد بیخبرانه این سفرش درپیش آمد. ان شاء الله تعالی چنان باشد که ناانصافان که در بغداد در مقابل هم نشستهاند سرانجامی پیدا کنند و آن فرزندان1 به حضور توانند که با فرزند خواجه محمد مراجعت کنند بجمع، که درین معامله بی آنکه تغییری در روی زمین پیدا شود، خوب نمینماید. ان شاء الله که2 بزودی. نوعی شود که خیر جمیع مسلمانان باشد. والسلام.

وقت شریفست و بغایت تند رفتار (1321) و بنی آدم بغایت غافل از اوقات شریف. ان شاء الله [تعالی]1 که بیداری2 پیدا شود3 و بدانند که مرگ درپی فرزند آدمست تا واویلا نباید کردنت (1322) . بیت: ست وملالتا لشکر هجر نشکند جام وصال.

فرزندان سلام بخوانند. ملاقات پسندیدهآ بی ملال بزودی ارزانی باد. عزیزان هرچند که سعی میکنند که قدم در ms192 بادیهای که التماس آن از عالم بی نهایت به عالم نهایتست، درآورند و واصل منزل اتحاد شوند، تفرقهای که1 در روز جمعیت در خود راه دادهاند، حجاب رؤیت میشود. و اگرنه این فقیریک ساعت مقیم هیچ مقام نیست. و همه جا و همهآ منازل راه گذار2 فقرست، ما سد راه خودیم. ان شاء الله [تعالی]3 که سد تقلید از پیش راه همه برداشته شود تا خواست و بایست (1323) نماند. والسلام.

فرزندان سلام بخوانند و شرح اشتیاق از نفوس غیب پرسند. زنهار که لشکر نسیان در میدان فکر راه ندهند، که قضای ربانی بر تفکر مخلوق غالبست. و فرزند حال و وقت بودن [نه کاری]1 سهلست. اگر شخص در همهآ [امور]2 راضی باشد، حال در امر او درآید، و اگر برخلاف آن باشد، بی اختیار3 اختیار از وی4 بستاند. باقی احوال رجوع به کقابت فرزنذ خواجه مظفرالدین است. والسلام. چوآمد بادهآ اصلیت درجوش،بهشتی (1324)، ای بهشتی، بحر بزغوش1 (1325). عزیزان که جاذب اسرار انسانند سلام رساند و خاطرشان نگه دارد چنانکه پسندیدهآ طرفین باشد.

برادر خواجه نورالدین حسین (1328)، زیدت محبته، سلام بخواند و اشتیاق مشتاقانرا در دل وجان راه دهد و به آب محبت مروح (1329) گرداند تا یگانگی اهل محبت به چشم سریبیند تا تواند که فرزند بی برادر و بی مثل، خواجه محمد، بزودی بجانب مشتاقان روان گرداند، که انتظار تا انتظار و دیدن تا دیدن تفاوت دارد. در وقت مفارقت گفتمش که شخص را در سفر اختیار نیست1، از بهر آنکه اکثر مسافران به اختیار خود پرواز میکنند و تقدیر جدید تدبیر کهنه را نیست میگرداند. و آن عزیزان که در آن جانبند وقوف این معرفت دارند. بجمع سلام بخوانند و فکر عاقبت در ms193 اول بکنند. والسلام.

فرزند عزیز، خواجه شمس الدین محمد (1330)، زیدث محبته، سلام بخواند. و1 بعد از سلام وشرح اشتیاق معلوم کند2 که فرزند، مولانا علی (1331)، آمده است که تا زود آن فرزند را3 بدین جانب آورد و مولانا علی را در آن موضع وانگذارد، که توبهآ نصوح کرده است. برخلاف آنست که ذکرش میرفت. البته البته البته سعی بکند وزود بیاید، که مرگ در کمین بنی آدمست و هیچ محابا نمیکند، و حال آنکه اهل محبت را مرگها در پیشست. و عزیزان را سلام برساند و بداند که بندگی خواجه معین الدین محمد (1332) به راه کعبه روان شد به حضور و استقلال. چونکه سفر خیر بود، مانع نمیتوانستیم شدن. غرض آنکه غافل نمیباید بود و راه لشکر آمل4 به خود نمیباید داد. والسلام.

بانوی ایام (1333) سلام بخواند و بداند که حیات بشری باقی نیست. غرض آنکه راضی میباید بودن به هرچه طلوع کند، که این دنیا رباط دو درست؛ هرکه درآید البته بیرون رود، و همه کس این مثل مشهور میزنند. عمل براین کردن واجبست. ان شاء الله تعالی توفیق رفیق باشد و در کتابها مطالعه کرده باشند که توفیق نفس مردان خداست. دیگر در خاطر نبود که آن عزیزان هرگزاز یکدیگر جدا شوند و کار زمانه جدا کردنست. و حق تعالی فردست و محبتش طالب فرد. پس تفرقه عین جمعیتست. غرض آنکه عیال فرزند خواجه مظفرالدین روانهآ این جانب گرداند. والسلام.]

فرزند خواجه محمد سلام بخواند. بعد معلوم داند که به سبب همصحبتی آن فرزند فضل اللهی 2 (1334) مکتوب چنان نوشته شد که هرگز آشنائی نبوده باشد. از بهر آن در حاشیهآ این مکتوب نوشتم تا نیک تأمل کند و بنماید. بارک الله، بارک الله، بارک الله، از بهر آن ذکر کم التفاتی و بیمحبتی درین مکتوب نوشتم تا فضل اللهی2 در کتاب خود نگاه کند و انکار نتواند کرد. ابیات: جمالی، تواز درد دل جووفا، مجواین ms194 جواهر به دارالقضا (1335)، که جزدرد عشق، ای فقیرغنی، همه نیست گردد به باد هولی4.

هرآن کودلش نیست در بند یار، نبینی، نبینی از اوجزجفا.]

فرزند مقبول، عمیدالدین معروف، به جان مشتاق داند و این حدیث که آآینه فقرست ورد خود سازد که «گن فی الدنیا کانک غریب». البته [زود]1 کاربسازد2 وروانهآ این جانب شود، که

ای اخی4، بدان که عافیت5 که همه نعمتی در و هست غنی است و نعمت صورت و معنی چون جمع شد، بعضی از گثرت نعمت از حق تعالی دور میافتند و بعضی [به حق]6 نزدیک میشوند، و فقر چون غلبه کرد و شخص را فقیر ساخت، حق، سبحانه و تعالی، نزدیک آن فقیر میشود. که «آنا عند المنکسرة قلویهم» وحصرت خواجه، صلی الله علیه وآله وسلم، میفرماید که «اللهم، أحینی مسکینا». وچون به این مقام برسی، بدانی که «الفقر آفضل من الغنی» چون باشد. یک وجه (1337) دیگر در معنی «آلفقر افضل من الغنی» . ای اخی، شنیده باشی که رابعه، رحمة الله علیها، در صحرا نشسته بود و حیوانات بگرد او میگشتند و چون حسن بصری (1338)، رحمة الله علیه، برسید بگریختند (1339) . حسن فرمود7 که سبب چیست که با توأنس دارند و از من میگریزند. رابعه گفت که تو امروز چه خوردهای. حسن گفت که پیه آبه (1340) خوردهام8. رابعه گفت: البته از تو بگریزند که جنس ایشان تصرف کردهای و من حیوانات نمیخورم، البته با من أنس گیرند.

ای عزیز، بدان که این مقام مبتدیانست که رابعه داشت. هنوز رابعه1 جنسیت با حیوانات دشت ده حیوانات با او میبودند. هرگاه که روح از قالب جدا شد و حاضر گشت و قالب درخاک غایب شد، حیوان با آن روح هیچ آشنائی ندارد. [و]10 مادام که سالک مراعات جسم میکند و پرورش ms195 صورت میدهد، جنس صورت آن سالک11 که حیوانست با او أنس دارد، وچون صاف شود ومراد بشریت ندهد، اهل جهان ازومیگریزند. از بهر آن اهل عالم ازفقرا12 میگریزند که تفع حیوانیت (1341) نمییابند و گرد سلاطین و اهل دنیا میگردند که از ایشان نصیب نفس مییابنه. «آلدنیا جیفة وطالبها کلاب.»

ای عزیز، البته ذکر مرگ بسیار میباید کرد تا نفس خائف شود و چشم آمل کور گردد، که وعدهآ حق تعالی همه درستست و روشن13، خصوص مرگ.که همه کس به چشم سرمیبینند و [آنکه]14 وعده به آخرتست، بعضی میبینند وبعضی [نمیبینند]15 وصلی الله علی خیرخلقه محمد وآله وسلم16.

فرزند عزیز، خواجه جمال الدین محمد طائی بیوفا سلام بخواند. نگفتمت که عراقست و خاک محزونست؟ دلی که لحزن پذیرد قرین (1342) مجنونست. نگفتمت که بتنها مروبه صف غریب، که باد و آتش غربت بلند و بیچونست؟

«آلماضی لایدگر.» عیال فرزند خواجه مظفرالدین بیآورد و هیچ خوف به خود راه ندهد و باقیان (1343) را سلام رساند. فضل الله را واهل ونااهل را سلام رساند. شرحش در کتاب دیگر گذشته. والسلام.]

ای عزیز، بدان که آموختن علم ظاهر، حاصلش آن باشد که شخص در روی زمین عزت پیدا کند، وعلم تصوف آموختن، حاصلش آنست که البته معجب (1344) شود وغبار اهل خدا در دلش پیدا شود. به این علمها که ذکرش رفت شناخت خدای تعالی و رضای خدای تعالی پیدا نمیتوان کرد. رضای خدای تعالی و شناخت خدای تعالی موقوف اهل خداست (1345)، به شرط آنکه میت وار باشد، یعنی خود را و طاعت و خدمت خود را در میان نیآورد. وصلی الله علی محمد وآله وسلم.

«یفتح الله قلوب المشتاقین والحمد لله رب العباد المقبولین (1346).1» ثیرهآ باغ رسالت ودردانهآ بحر ولایت، فرزند امین الدین شاه محمد (1347)، زیدت محبته، بتجدید2 سلام بخواند. بعد از دعوات خالصات، اعلام آن عزیز مینمایم که خاطر مبارف الهام «آلفقر فخری» بیرون نفرماید و به عادت جماعت غافلان که ms196 مشهور زمانند، زیست نکند. حالیا میباید که فرزند شاه حسن (1348) به هیچ نوع از خود جدا نگرداند3، که حضرت شاه ولایت میفرماید که «فان آلمال

یفتح الله علی قلوب المشتاقین و الحمد لله رب عباد المقبولین]1 . الفقیر المستقیم بلقاء محمد وآله الطیبین الطاهرین.

«بسم الله الرحمن الرحیم.» ای ربودهآ غمزهآ ححسن فقر مصطفی وای ستودهآ آیات احوال مرتضی، بدان که برگزیدهآ منظوران وصاحب حسن مشهوران و مستوران اولین و آخرین، حبیب رب العالمین، محمد مصطفی، علیه آفضل الصوات واکمل التحیات، هرگاه که میل به ارادت حق فرمودی، رضای حق، سبحانه وتعالی، که حاکم ارادت خداست، به شکوهآ بلیغ وعشوهآ صریح فرمودی که «انک لا تهدی من احببت ولکن الله یهدی من یشآء وهو اعلم بالمفتدین» (1350). زمین فرسند، به عزت ظاهرشان آز خحود دور تکرد البند وبه وقح باز حفشن به تابیی مید م دشمان و بازمیآورند، بجهت آنکه خوی به عزت کردهاند و این صفت انبیاء و امتست. واهل محبت را صفت آنست که ملامت محبت بردوش جانشان نهند و زهراب (1351) عشق که [«شفاء للناس» باشند. غرض آنهه احر آن عز یز ابر د رازگوش 22 4ه4) سوار شودة بهتر بانشد که تسمی ل بخرد به دست ظالمی افتد تا نظر («االفقر فخری») نگاه تواندداشت. باقی احوال در حضور گفته شود. والسلام.

زنهار و صد هزار زنهار که از جامه چاکان (1354) شرمسار بترسید و از آرمیدگانی که در صوامع و در مساجد و در مدارس باشند بپرهیزید. شرحش در نظم گفته میشود و توهمه گوش و چشم باش . وصلی الله علی محمد وآله وسلم.

فرزند مظفرالدین سلام بخواند و به شکر ایزد تعالی مشغول شود که قابلیت حیات جدید دارد، که هر ملامت که روی به سالک میآورد، حیات نودرپی آن تاخت میآورد، پس در ملامت شکر واجب باشد. خوش وقت باشد که حق ms197 ناظر دلهاست. والسلام.

گربهم نبود، نمییابد نظر. جسم وروح ونوددل، گوش و بصرگربهم نب

خوشدلی گریافتی این اتفاق. خوشدلی در عافیت جوبی نفاق؛خوشدلی گری

عزیزان بجمع سلام بخواند و اشتیاق به اعلی مرتبه دانند، و موافق باشند که دنیا وحیات دنیا با کس وفا نکرد. دیگر فرزنذ، خواجه1 جمال الدین محمد سلام بخواند و حاضر خاطرها باشد. والسلام.

فرزند [عزیز]1 عمیدالدین معروف سلام بخواند و بغایت و نهایت خاطر خود فرورود و شعلهآ آتش اشتیاق این مشتاق را2 مشاهده کند، که پرتوحرارت [محبت]3 این فقیرست که آن عزیزرا سراسیمه گردانیده و خبر از رفتار خود ندارد. والسلام.

ای عزیز، بدان که هرمدتی که از زمانه میگذرد، امور و اصول و وصول انبیاء و حکماء و سلاطین بی لذت میشود. و مقلدان امور واصول فهم این معرفت نکنند، از بهر آنکه دلشان موافق زمان نیست؛ به سبب آنکه فیض از راه گوش گرفتهاند و فیض سمعی راه به دل نمیبرد، میل به زبان میکند، و البته عبارت زبانی صورت جهانرا به تصرف درمیآورد و مقلدان بدان قناعت میکنند و بسیار خوش وقتند و نمیدانند که اهل حال وصاحب حال را ذوقها باشد، آنچنانکه سائسان (1355) بقدر حکومت خود چندان عزت از پندار خود مییابند، که خبر از لذات امراء ندارند و امراء ووزراء خبراز لذات شوکت سلاطین ندارند. وتمامی این قوم وامثالهم عیش وفیضشان متصل نیست. وسلاطین معنوی و امراء وخدام ایشان، بجهت آنکه شوکتشان ناپیداست، قدرت دائمی دارند. غرض آنکه این فقیر میخواهم که با آن برادر عزیز صحبت محرمانه بدارم، موقوف به وقت میشود؛ به سبب بی اختیاری که آن عزیز را واقعست، امید که به نیکوترین وجهی روی نماید. حالیا با یاران این فقیر، اگر تواند، گاه گاه صحبت دارد، که البته خوی زمانه بردارد و دل قوی شود. و مقصود همینست که شخص قوی دل شود. قوله تعالی: «آلا إن اولیاء الله لآخوف علیهم ولا ههم ms198 یخزنون.» تا صحبت با اهل حال ندارد، کیفیت ظهور زمان نتواند دانستت. چون دو سه روزی با یاران صحبت دارد و کیفیت حال بداند، شرح مقامات و درجات اولیاء نوشته شده به آن عزیز رسانیده شود. والسلام.

فرزندان بجمع سلام بخوانند. و اشتیاق را شرح نپرسند که سوز فقر در علم نیست و علمست که اثبات عمل میکند. پس درین عالم که درویشانند، شرخ دخل ندارد. امر واجبست که هرسه با هم متفق بنشینند و قرعه اندازند (1356) بر لباسات کهنه، وبر هرکدام که افتد، از پیش خود بردارند. باقی احوال در حضور گفته شود. والسلام.

فرزنذ عمید الدین معروف، ظول الله عنره، بتجدید نفس تحبت که مبرا از هستی بشریست، بجان در پذیرد و مفرح داند، که از خمخانهآ (137) حیات به جام اردات به کام

فرزندان عزت فقر حضرت حبیب (1358)، [علیه افضل الصلوات واکمل التحیات]1، سلام بخوانند و بصارتی که ناظر حسن عشقست، برخود ناظر دانند و بداند که معنی «آلصوم لی» آنست که هر نفس که از جانب شفقت الهی برآید، بی شرکت تفکر خود قبول کنند. البته این روزه که همه کس میتواند که بدارد نه آن صومست که محرمان پردهآ محبت میدارند. البته البته عزت بدن2 بدارند و ترک موافقت صورت کنند. اگر بیماری نبود، حضرت باری تعالی اجازت نفرمودی که «ولا علی المریض حرج» (1359) «و آلحمد لله رب العالمین.» [و الصلوة]3 والسلام علی محمد وآله وسلم.

فرزندان مقبول سلام بخوانند و اشتیاق را شرح نپرسند، امید چنانست که نسیم بهار و صبح وصال باهم قرین شوند و بیخ (1360) ظلمت هجران براندازند. اگر دل و زبان موافق افتد، حجابهای کلی ms199 رفع شود. فرزندان که زادهآ عنصر دلند (1361)، [مولانا فضل الله وهمشیرهاش سلام]2 بخوانند3. دیگر فرزند جمال الدین محمد سلام بخواند و در آوردن عزیزان چنان که تواند تقصیر نکند. ابیات4: عرشها وفرشها چون آب وخاک گاه محزونند و گاهی صاف و پاک. دائما هستند در سیر و سلوک ار فقیرند و اسیر و گرملوک.

پس نباید بست دل در هیچ چیز تا نیابی خواری، ای یارعزیز.

فرزندان بجمع سلام بخوانند و شکر و سپاس حق، سبحانه و تعالی، بجای آرند2 که حالیا از هم جدا نگشتند. شخص تا به استقامت نرسد، درین لباس بودنش اولیست، و شخص وقتی به استقامت رسیده باشد که هرچه و هرکه از پیش او بردارند، متغیر نشود و فزع (1362) نکند. [والسلام]3.

[«هو االفتاح .»]1 فرزند مقبول، مظفرالدین، سلام بخواند ویاران آن طرف را بجمع سلام رساند، و معلوم کند2 که هرکه یک3 قدم در عالم فقرنهد، در دنیا حسابش پاک کند. البته البته رضای قرض خواهان (1363) بجوید4 و به وعده نگذراند، یعنی حجت (1364) بنو(1365) نکند و کاربه خود دراز نکند. غرض آنکه ترک اسراف [بکند]5 وقناعت پیشهآ خود سازد. بیت: پیک صبا، خیز و رودر بدر و گوبه گو، درپی زنجیردل بازنما موبه

قال الله، سبحانه وتعالی: «یا أئها الئاس ضرب مقل فاستمعوا له إن الذین تدذعون من دون الله لن یخلقوا ذبابا ولو اجتمعوا له و ان یسلبهم الباب شیا لا یستتعدوها منه ضعف القالب و المطلوب» (1366) «ما قدروا اللة حق قدره (1307).» شعر: آیها الناس، إسمعوا هذا المثال، و اعلموا من سرآیات الوصال. أئها الناس، إسمعوا هذا الکلام، و اعلموا آثار [اسرار]7 الکرام. وصلی الله علی النبی محمد وآله وسلم3.

(بشم الله الرحمن الرحیم.» قال الله تبارک وتعالی : «إن الله یأمر بالعدل والإخسان و ایلآئ ذی القزبی وینهی عن الفحخشاء و المنکر و البغی یعظکم لعلکم تدکرون» (1368).

ای عزیز، «یأمر بالعدل» یعنی یأمر الخلیفة بالعدل (1369). عدل سرخلافتست ودر عبارت اهل ms200 معنی ولایتش گویند، وچون ظهور کند سر نبوت باشد. «الملک والدین توأمان» گواهی «یأمر بالعدل» میدهد. این امر در شأن سلاطینست صورتا و معنا، وذکر این شمهای به سمع. عزیزان خواهد رسید. اول میباید که بدانند که «عدل ساعة خیر من عبادة سبعین سنة» (1370) چه معنی دارد. این ساعت که عدل در آن بهتر است از هفتاد سال عبادت، آنست که سلطان در آن ساعت که خشم آلود شود، خاطر خود نگه دارد و حکم به عدل کند و از سرجهل هیچ حکم نفرماید. حالیا یک لحظه خاطر شریف نگاه دارد و از سخن بی غرض در خشم نرود تا از نصیحت برخوردار شود. اول معلوم فرماید که این فقیر توقع وطمع به اهل دنیا ندارد، والا شفقت دریغ نباید داشت. در معنی ««التعظیم لأمر الله والشفقهآ علی خلق الله» یک رسالهآ طویل نوشته شده در شأن عزیزان غایب و چند کتابت دیگر، و بر آن عمل نفرمودند؛ سود نکردند و هیچ فایدهای بدان قوم نرسید. ان شاء الله تعالی این قوم نیز چنین نکنند. غرض شفقت و عدل در هر مرتبهای که ظهور میکند، عدلست و شفقت این حقیر بتحقیق دوستدار و یار جمیع مخلوقاتست، خصوص سلاطین که ملامت ایشان بیشتر است از همهآ مخلوقات و هیچکس دوسنت ایشان نیست. به حقیقت انسان سوگند که چاکران همه از بهر طمع خود خدمت میکنند و از آفتاب روشن تر است که وقت ملامت چگونه میگریزند. حالیا یک لحظه گوش به معنی «إن الله یأمر بالعدل والإخسان» ذار، ای سلطان وقت. از بهرعدل و احسان طاعت از سلاطین نمیطلبند، که بار امانت بر جان ایشانست. در اول کتاب گفتم که در خشم مروتا حظ از عمر خود برگیری. و مبالغهآ میکنم که این فقیر توقع احسان از هیچ کس ندارم. سلطان میباید که اول عدل و احسان با «ذوی القربی» (1371) بجای آورد تا تواند که عمل بر («ینهی عن الفحشآء و ms201 المثگر» بنماید، واول بر نفس خود امر کند تا دیگران فرمان برداری کنند. دیگر به نزدیکان عدل و احسان بی طمع کند3.

ای عزیز، وقت آنچه در خاطر شخص باشد، اگر چنانچه آن چیزبه زبان آورد، زود اثرکند وتفرقهها جمع شود.

ای نور دیدهآ عالمیان، این فقیر مداهنه (1372) نداند و قصد هیچ آفریده نمیکند و بی آنکه ذکر گذشته حرفی چند بر سبیل تمثل (1373) به قلم آورم، نمیشود که حال معلوم توان کردن. این فقیر میخواست که روزی که آن حضرت از ملک عراق (،137) میل بدین دیار فقرا کند، به

ای اخی، آنچه تعلق به سلاطین دارد، آنست که در وقت خشم پرسش چنان کند که آخر پشیمان نباشد. یعنی در آن ساعت که نفس شخص متغیر شود، حکم چنان کند که وقت عقل، که عدل از عقل خیزد، که اگر حکم در وقت خویش کند تا باشد، شرمنده و پشیمان نباشد. و اگر چنانچه برخلاف آن کند، چنان باشد که میبینی که پشیمانست که دز وقت خشم و غضب امر فرمودةآ به أمرا و سپاه. خود نیز گرفتار حکم خود شده و هیچ سودی نمیدهد. بشنو که مولانا جلال الدین رومی چه خوش میفرماید. (1378) ابیات:

کس به زیر دم خر خاری نهد، خر نداند دفع آن، برمیجهد.

برجهد، آن خار محکم ترشود؛ عاقلی باید که خاری برکند.

هر حکم که شخص از سر خشم کند همین معنی دارد. «الاشارة یکفیک.» این شرح تعلق به سلاطین صورت دارد. دیگر آنکه حاضر بودن نماز در آن وقت که مؤذن تکبیر (1379) میگوید، ساعتیست که همین معنی میبخشد و در وقت تکبیر نماز آن ساعت روی مینماید. و در روز جمعه ساعتیست که حاضربودن در آن ساعت بهترست از هفتاد سال عبادت عابدان غافل. و در سال ماهیست که رمضانش (1380) گویند و در آن ماه ساعتیست که قدرش (1381) گویند. هرکه آن دولت بیابد بهترست از هفتاذ سال عبادت. و در روزعید (1382) ساعتیست که هرکه مشرف شود بدان وقت، داند که جزای روزه چیست و معنی «انا أجزی به» چه باشد. دیگر آنکه در

ای عزیز، صورت این حدیث شنیدی. یک لحظه حاضر باش تا حقایق و دقایق عاشقان بشنوی، باشد که بدانی که هرچه آموختنیست هیچست و گوش به اهل حروف (1386) نکنی. و وقتی این وقت و این ساعت دریابی و معلوم کنی که دردمندان که در کمند زلف پر آشوپ دلدار گرفتار باشند و محوو خبردار باشند، عاشق توشوند و ترا از تو بازستانند و در آن حالت که حرارت بزرگی عشق تجلی کند به صورت معشوقی و تو گداصفت بوده باشی و عاشق وار و سرگردان در کوی فنا گردیده باشی، چون تخت عزت بنهد و ترا معشوق وار بر سر آن تخت نشاند. در آن ساعت بگوئی: «اللهم أحینی مسکینا وأمتنی مسکینا، و احشرنی فی زمرة المساکین»، حق آن ساعت بجا آورده باشی. دیگر آنکه مجذوبی که جذبهآ من جذبات الحق درآید و برق صفت (1387) صورت اورا درهم سوزاند. در آن وقت قدم از متابعت سرورعالمیان، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، بیرون ننهد، عدل آن ساعت بجای آورده باشد. نقلست که حضرت شیخ محیی الدین5 اعرابی، قدس سره، مدت پنج ماه در مسجد بنی امیهآ دمشق (1388) اقامت میکرد (1389) . در ساعت وجد (1390) و سکر (1391) هیچ سهو(1392) نکرد. درطهارت وتلاوت ورکوع و سجوذ عدل نمود چنانچه شایستهآ شرع محمدی باشد. یک معنی دیگر عاشقانه و مفردانه بشنو، باشد که بدانی که لذت عشق چه باشد و عاشقان بی سر و پا، چه لذت از عمر برمیگیرند.

ای اخی، بشنو که سحرهآ (1393) موسی چون ایمان آوردند، در حال به شهود رسیدند و آلودهآ عبادت و اوراد و اذکار نشدند (1394). آن ساعتست که بهتر از هفتاد سالست. یعنی با عاشق سرگشتهآ انتظار کشیدهآ اشتیاقیست و در صورت معشوق کششیست که عدت مدید انتظار یکدیگر کشیدهاند در عالم غیب. در آن ساعت که بهم رسند، معنی «لأیسعنی [فیه]6 ms204 ملک مقرب ولآ نبی مرسل» حیات بخشد، نه کفرماند ونه اسلام جایش باشد. در آن حال بجز اجر وثواب درنگنجد. در آن ساعت نه عاشق ماند و نه معشوق عشق صرف باقی. در آن حال به زبان حال گوید که «لمن الملک آلیوم لله الواحد القهار». در آن حال توچه دانی که سلطان عشق چه غدل کند که پسندیده باشد؟ یک معنی دیگر بشنو. ساعتی که اهل حال از حال خبر میدهند، هرکه در آن حال حاضر باشد، بهتر باشد از هفتاد سال که خدمت کند و بدان نرسیده باشد.

ای عزیز، این حال نه حال اهل صورتست که بنشینند در صف طفلان و از بهر اظهار حسب و نسب خود به قیاس کلیهای (1395) چند بگویند و بشنوند. خدایرا (1396) که کنزالدقائق پیداکن و بدان کتاب مشغول شو، باشد که چشمت روشن شود و درویشان را بشناسی و هر حرف دان (1397) نابالغ را به درویش نخوانی . این بیت در کتاب کنزالدقائق بطلب. بیت:

ای اخی، زود باشد که این تخت و بخت برهم زده باشند و توعارف شده باشی از دورو (1400) قادر نباشی که عدالت کنی وچارهات نباشد. تا حیات باقیست، اگرشیخی، با مریدان عدل کن و اگر از قاضیانی، از عدل پرس و محکمه به عدل وامگذار، و اگر سلطانی، به عدل گوش (1401) و در بیابان حسرت سرگردان بگرد و بیدار شو، و اگر نمیدانی، به پرس ازیاری که بیغرض باشد، که از نفس مبارک بی طمعغ او از آن ورطه به یکبار خلاص شوی. ابیات: چویأجوج ومآجوج (1402) تا چند، چند نشسته به دامان سد بلند؟ تواین سد هستی رهاکن رها، که باشد که برهی زجور و جفا. اگرعدل اینست واینست داد، بدینسان کسی خود به گیتی مباد! مزن دم زعدل ومگوحرف راه، کزین عدل نتوان ترا گفت شاه. درعدل بگشا اگرسروری، که بی عدل جوید همی داوری. ms205 شه عادلان (1403)، آن یل هوشمند بهنگام رحلت چنین داد پند. که جای آر(1404) امروآبا (1405) زیردست مکن جور واستم (1406) به هرجا که هست. به هرجا که سلطان رساند قلم، به عدلش بباید نمودن علم (1407). زهرجا که سلطان ستاند زکوة، در آن شيء بباید فزودش حیات. اگرشاه ومیری ومولا وپیر، تو این نصح بیغش (1408) بجان در پذیر. بدین بیت میکن قیاس، ای ستی (1409) که تا بازدانی که از کیستی. درین بیت میکن قیاس همه، کنه درهم دریدم لباس همه. ندارم مجال سخن، ای عجوز (1410)، بروسیر میکن به شرح الکنوز. جمالی ندارد سر گفت و گو، که مشغول یارست وجام و سبو.]7

تمه معنی «التعظیم لأمر الله والشفقه علی خلق الله» . «بشم الله الرخمن الرحیم.»

ای عزیز، بدان که انبیاء، صلوات الله وسلامه علیهم اجمعین، وسلاطین وامرا وسادات. وعلماء ومشایخ شکرحق، سبحانه وتعالی، شان میباید کرد، بجهت آنکه عزت بی سعی و کسب

فرزند نظرهای دائم وهم رفیق دل مشتاق قائم، شیخ عبدالله (1412)، سلام بخواند. دیگر فرزنل وزاده یتحبت قدیم کهاز هم تا به حضرت حبیب وازحبیب علیه الصلوة والسلام، رسیدهب عالم درویشی راضی بودنست به امور حال و بس. غرض آنکه آنچه دست بدهد، عمل بدان بکنند. و آمدن یاران بدان طرف نزدیک نمینماید، والا ناگاه باشد که برآید. حالیا یارانرا بجمع سلام رسانند، خصوص رؤسای مهاباد (1414) خرد و بزرگ، و جماعت مسجد را سجده فرمایند. دیگر معلوم کنند که هروقتی و هر بلادی و هرصحبتی و هر مشربی حکمی دارد؛ چنان کنند ms206 که خاطرهای آن عزیزان نشکنند، و چنانکه آنها خواهند، چنان کنند، و جورنکنند و حاضر مشربها باشند. والسلام. بیت: زخود بگذشتن و مردن بتحقیقفیعال (1415) و کارزار هرکسی نیست.

قال الله تعالی: «لین شکرتم لأزیدنکم و لئن1 کفرتم إن عدابی لشدید (1416).»

ای عزن، یدان که اهل دنیا لذت از نعمیة دنیا نمیابند از برای آن [که] شکرخدای ذات لذت شکر ذات میگوید، و هرکه تعلق به جاه و مال دارد حیران باد هواست و لذت از دارائی اسباب مییابد و غره بدان اسبابست، و گشایشها و فتوحات دنیا و آخرت پندارد که از اسباب دنیا حاصل میتوان کرد. به عظمت و قدرت و محبت خدای تعالی سوگند که هر جمعیت و هر وصال که از اسباب دنیا پیدا شود زود تفرقه یابد و روسیاهی بارآورد. این مثال بشنوتا اعتماد برحسن صوتها

ای ms207 عزیز این نصیحت به گوش جان بشنوتا هرگز پشیمان نشوی و محزون و دلتتگ نباشی. زنهار و هزار بار زنهار که هرگز هرکه را دوست داری، زرو تجمل بسیارش مده، که گیرنده چون زر بسیار بیابد، به زر مشغول شود یا به فسق افتد و ترا فراموش کند بلکه راضی باشد که تونباشی. هرکه را دوست داری، به نمک افزا و طعام، تا باطنش به تومشتاق شود و ظاهرش به خدمت افزاید، و اگر نمک بحزامی (1423) کند، البته چشمش بگیرد. و هرکه را کسب فرمائی، بقدر روز مزدش بده، که اگرمزد یک سالش بدهی، البته تلف کند و انتظار موت حریف کشد؛ واگر خرج روزش دهند، به اعتدال صرف کند و اسراف نکند و کسب را نیک کند و همیشه نیکخواه ولی نعمت باشد و کارفرما را دوست دارد و بر خدای تعالی عاق نشود.

ای اخی، تحقیق بدان که کاسب که طعام توخورده باشد، آن طعام اورا در کسب مستقیم دارد. یوم جدید و رزق جدید ازین جهت فرمودهاند. اگر باور نداری، نیک در کارخانهآ خدای تعالی تأمل کن که دوستان خود را چگونه میدارد و دشمنانرا به چه سان سر میدهد و هرچه میخواهند میکنند. نقلست که حضرت امام الموحدین، علی مرتضی، علیه السلام، [برادر]1 خود را، عقیل، هر روز سه درهم میداد (1424) . روزی عقیل به نظر حضرت سلطان اولیاء، علی مرتضی، کرزم الله

ای عاشق بیچاره، بدان که هرگاه که دوستی خواهد که روی دوستی ms208 ببیند و نتواند و صبر آورد و تحمل کند و بدان درد بسازد، به درگاه خدای تعالی چندان قدر و عزت دارد که هفتاد سال متواتر زاهدی دراچرم مکه اربعین برآورد (1428) اگر بی ریا باشد، بجهت آنکه اربعین البته حجاب نورانی پیدا میکند، و آن حجاب نورانی آنست که قبول عام پیدا کند و مال و اسباب بدو جمع شود و زاهد نتواند که آن قبول خلق و مال و اسباب در راه خدای تعالی صرف کند؛ بی شک در حجابها بماند. وعاشق دردمند، اگرزیور دو جهان روی بدو آورد، به جای خود رساند. گوش به این نظم دار وشرحش بشنو. وصلی الله علی النبی الامی محمد وآله وسلم. ابیات: زهد ظاهر شخص را لمتز (1429) کند، عشق وألفت جان عاشق حر(1430) کند. زهد صورت روبه دنیا آورد، زهد معنی شور وغوغا آورد. زهد صورت خلق را درخود کشد درد جانان بیخ هستی برکند. زهد صورت بتپرستی آورد، سوزعشق، ای دوست، مستی آورد.

اشارتی چند، به التماس یاران، در معنی مقطعات که در قرآن مجید مشهورست، هرچند که کیفیت معانی کلام الله محالست که در عقل و درک مخلوق درآید. فأما آنچه از لب و دندان مبارک گشتگان بادیهآ محبت که غواصان بحر ملامتند و فانیانی که به نظر حضرت سید اهل یقین رسیده باشند، صلی الله علیه وآله وسلم، شنیده باشم، به حروف درآید، ان شاء الله تعالی، وآنچه از امام الموحدین، حضرت علی مرتضی، علیه السلام، کرم الله وجهه، فهم کرده باشم در اشارتی که در کلمهآ آن حضرت مشهوزست که «لو کشف الغطاء ما ازدذت یقینأ» به سمع مشتاقان بی غبار (1431) برسانم، ان شاء الله تعالی، که حق، سنحانه وتعالی، دلهای مؤمنین ومؤمنات به نظر محبت خود پاک فرماید، که دله آلوده معنی پذیونیست، ومعنی حدیث «آولیائی تخت قبابی»

269

یار طاقست (1453) شیخ ابواسحق (1454). سر بباید نهاد در برطاق.

زانکه غیر ازیکی نمیبیند دل مسکین والهآ مشتاق.

لیک این خوی اغنیاء باشد که برد دل زدست هرعشاق.

این صفات غریب بی مأواست. که جهد ازمحبتش اشراق،

یا بوذ چون جمالی فانی که حبیبش بود به کام و مذاق.

یاوران و [برادران]2 بجمع سلام بخوانند و با جمیع درویشان په ادب باشند و هر روز به سلام حضرت شیخ روند و آستانهآ آن حضرت به محبت پبوسند و خود را خاکسار جمیع اشیاء سازند و درود وصلوات از حضرت سیذ کائنات، علیه ms212 افضل الصلوات واکمل التحیات، دریغ ندارند. و آنچه به کارشان نیاید نشنوند و نگویند و نبینند و مرگ را فراموش نکنند و آمل را راه به دل ندهند و به چشم انکار به هیچ نگاه نکنند. و عذرزیردستان بپذیرند. و بجهت معاملهآ دنیا با هم سخت نگویند. و اگر از زبان خلایق آزاریابند، به جواب مشغول نشوند3 وعفو کنند و به هیچ وجهی خشم آلود نشوند تا در همه حال خوش وقت باشند. و شکر خدایرا بسیار گویند تا نعمت ظاهر و باطن زیاده شود. والحمد لله علی کل حال وعلی کل نعمه وصلی الله علی محمد وآله.

در جواب مکتوب امیر زین العابدین، پسرزادهآ حضرت پیر مرتضی علی، علیه السلام، قلمی فرمودند (1455): نسیم بهار از جانب سموات مهر افروز رسید و چراغ شبستان حرارت وجود که قائم به ذاتست شمع محبت را خبردار کرد وعهد ازل که با خورشید جانسوز دلفروز بسته شده و هرگز غبار و انکار در آن راه نبرده، تازه ترشد. الحمد لله العلی الکریم که غبار2 پر آثاررا به لفظ شکربار در آورد تا ستارگان سعد (1456) آسمان محبت یار را نیازمندی رسانند. والسلام.

سؤال میکنند که چنین و چنان میکنی. جواب میدهم که چنین و چنان نمیکنم. این فقیر دائم برآنم که فرائض و سنن درویشانه و عاشقانه بجای آرم و به صلوات حضرت حبیب و حبیب حبیب، صلوات الله علیهما وعلی آلهما وسلم، مشغول شوم. محبت شعله میزند و اجناس خود مسخر میکند وسیآت (1457) را به حسنه میکند، واین فقیر به حرکات و سکنات (1458) محبت راضیم. قوله تعالیی «قل اللهم مالک الملک توتی الملک من تشاء وتنزع الملک ممن تشآء وتعزمن تشاء وتدل من تشاء بیدک الخیر انک علی کل شی قدیر» (1459) پس این فقیر چکاره باشم؟ والسلام.

آثار اشجار بساتین طریقت که ارواح مقدسند که اجسام مشایخ ثمرها بخشیدهاند و چالاک سواران میادین محبت از کفشان زلال (1460) وصال چشیدهاند، سلام بخوانند. ms213

سبحان آن خدائی که امواج روح در بند غبار خاک مقید فرموده و انس خویش در خاک مخفی فرموده وخاک را برآب غالب گردانیده و نار محبت را جلوه میدهد. یه سبب ریح (1461)

فرزند، خواجه محمد، به زمین بوسی آمد تا نسیم محبت به مشام جانبین اثر کند. تعشق غیب و محبت مزید باد و به نوعی که خشنودی خدای تعالی باشد ملاقات ارزانیمان باد! آمین. رباعیه: آنجا که محبتست، گونام مباش؛ ساقی چوانیس ماست، گوجام مباش. چون خاک به خود کشیده گنجینهآ حال، گوآیت وحرف وصوت و پیغام مباش.

هدهد بصیر سلطان محبت که جاسوس قلوب مستقیمان کاخ عزتست احتیاجش به عبارت صیرت نیست. قوله تعالی: «هو الذی بعث فی الأمبین رسولا منهم یثلوا علیهم آیاته ویزکیهم و یقلمهم الکتاب و الحکمة و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین (1492). «الحمد لله که نعمت محبت مالامالست (1463) وآنجا که جنسیت معنویست، هیچ دوری نیست. امید چنانست که حسن صورت بهرهای از نظر مشتاقان خویش بیابد که تا جسم مبارک غزیزش فوت وموت نیابد و حاجت به حشر و نشر نباشد. آمین.

«بسم الله الرحمن الرحیم.» ای فقیر متوکل، مژآده باد برفقیری که از خدای تعالی راضی باشد و هیچ از بندهای نطلبد و توجهآ به هیچ شخص معین نکند و ازخدای تعالی نیز هیچ طلب نکند وخود را بنده داند و حق، سبحانه و تعالی، را خداوند. و هر نعمت صورت و معنی که به فقیری راضی رسد حلال باشد و حسابش درپی نباشد، و حال آنکه هر کسب که بندهای بکند بجهت خرید و فروخت، حسابش هست، از برای آنکه مشترکست و میلها در خرید و فروخت هست. شرجش در کتاب شرح الواصلین بطلب. ms214 والسلام.

ای عزیز، بدان که اهل معرفت در معنی «و یسلونک1 عن الروح قل الروح من آمر ربی» (1464) به قدر مشرب خود هر فردی چیزی فرمودهاند. این فقیر را در خیال بی شرکت هوائی (1465) در معنی روح درآمده است که نفس مردان خدای تعالی در امر و فرمان رب حضرت محمد مضطفی است، صلی الله علیه وآله وسلم، قالی النبی، صلی الله علیه وآله وسلم، ««ادبنی ربی» (1466). و گواه دیگر آنکه حق، سبحانه وتعالی، میفرماید که «(و آلنجم اذا هوی» (1467) «ماضل صاحبکم وماغولی،» (1468) «و ما ینطق عن الهولی» (1469) «ان هوالا وحی یوحی» (1470) . شرح این بینات (1471) در کتاب شرح الواصلین طلب کن. وبتحقیق بدان که هرکه نفس اهل حق نگاه دارد، در حال دل آن مشتاق تختگاه حضرت باری تعالی شود، و اگر نفس اهل محبت نگاه ندارد، در حال مزبلهآ شیطان شود و در کوی ستیزه رود. رباعی: خواهی که شوی زنده، نگهدار نفس؛ زنهار نگهدار و میازار تو گس. بی شبهه حیات ازنفس مردانست زانرو که در انفاس ندارند هوس. وصلی الله علی النبی الامی العربی، محمد وآله وسلم.

ای فقیر مشتاق، ترا مژده باد، و هزار بار در هر نفس شکر ایزد تبارک و تعالی به زبان جان بگو، که البته هرکه دوست دارد علامت فقر حضرت محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، و هرکه او را دوست دارد که دوست آن دوست باشد تا بجاوید (1472) هیچ عمل اهل شرع واهل طریق ازو نپرسند. الحمدلله. تحقیق بدان که سلسلهآ فقر و محبت هرگز گسسته نمیشود. از بهر آن، مختار کل کائنات فرمود که «الفقر فخری». شرحش در کتاب شرح الواصلین بطلب. حالیا شمهای از حال عشق مجاز و حقیقت بشنو، که لذت بی حساب درین حالست و بس. بدان که نظر عشق که در عاشق فقیر به جوش آید و عشق جلوه آرد و به متکای (1473) خود یعنی به حضور معشوق رسد، نشانش آنست که ms215 به حسن عشق مشغول شود نه به حسن بشریت، وفرق حسن عشق و وصل1 بشریت چنان توان کرد که وصل بشریت برودت میآورد و وصل حقیقت حرارت زیاد میکند؛ از بهر آنکه مشتری محبت چون به صفای زهره (1474) رسد، غمخواری میکند. این دوشئ، چونکه

ای عزیز، بدان که نبوت و سلطنت توأمانند. این قدر هست که ملائکه دائم با انبیااند و شیاطین با سلاطیناند و اولیاء با ملائکه و شیاطین آشنائی دارند تا به مرتبهآ فقر و فنا رسند. بعد از آن، نه ملائکه مانند و نه شیاطین. این لذت کسی یابد که از عجب (1475) طاعت رسته باشد. این آفتاب از برج (1476) محبت میتابد. والسلام.

بدان که چون محبت سایه بر سالک اندازد، برآن سالک واجب میشود که ورزش (1،77) آن بکند و آنرا بهر ملامت و بلا که ببیند، از دست ندهد و نگاه دارد، و اگر قدر آن نشناسد و ورزش ننماید، شیطان در و دخل سازد (1478) و وسوسه در خاطر او اندازد. پس بدبین شود و بدیها که در رفیق او نباشد به چشم او نماید به جزای آنکه ورزش محبت نکرده باشد. نعوذ بالله، وصلی الله علی النبی الامی العربی، محمد وآله وسلم.

عزیزان جمیع عالمهای ظاهر و باطن بدانند که در آن وقت که فقر و عشق به وصال یکدیگر مشرف شوند، عزتها درنظر عشق چنان شود که فقیر عاشق در دنیا در نظر عزیزان دنیا و آخرت بوده باشند. در آن حال، فقردهان غیرت بگشاید و از آن دهان فقرصدای عشق ندا فرماید و بگویذ که «لمن الملک الیوم لله الواحد القهار». ازین سبب بود که حضرت سید ms216 فقرا، محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، فرمود که «الفقر فحری». تا سالک حق آیت «فان مع العشر یشرا» (1479) «إن مع العشریسرا» (1480) بجای نیارد، به این قیامت نرسد وقامت فقر بی مثال نبیند والسلام.

مقیم و مستقیم (1481) سرای محبت که دلست که از جمال یهر پرورده شده تا مکان و نشان برق جلال باشد تا ابد مقیم ومستقیم باد، که «لیلة القدر» (1482) ی که واصلان لقای بارضا میبینند اتحاد جلال و جمالست. این نداست که از صدای محبت به گوش عقل و نبوت رسیده که «وما آذریک ما لیله القدر» (1483) «لیلة القدر خیر من آلف شهر» (1484) این چنین باشد. غرض آنکه اشتیاق طرفین، اگرچه حجاب در میان باشد، فی الحقیقه روزست وشب مینماید. ابیات:

شرح غم اشتیاق ویاری در ناله توان نمود و زاری. جذب دل و سوز عشق وناله حق کرده به عاشقان حواله. مزید حیات با محبت باد و ملاقات پسندیده بزودی میسر باد!

ای آشفتهآ محبت، بدان که نود هزار سخن که مشهورست که در شب معراج (1485) حضرت خداوند تعالی با حضرت حبیب، علیه الصلوة والسلام، فرمود که سی هزار بگووسی هزار خواهی بگوو خواهی مگو وسی هزار مگومگومگو (1486). آن سی هزار که واجبست که بگویند در شریعتست، و سی هزار دیگر که گفتن و نگفتن مساویست در طریقتست، و سی هزار که فرمود مگو مگو مگو عشوهآ معشوقانست و نالهآ عاشقان که در کتابت نمیگنجد و در حروف راه ندارد. این بیتها بخوان تا بدانی که چه حالست. نظم: حلقهآ زنجیر زلف آن نگار گشته اندر گردنم خوش استوار.

میدهذ تاب وشتبابی که مپرس، میکشد دل زو عذابی که مپرس.

میکند بیداد و میگوید مگو، میفشاند مشک و میگوید مبو. میخرامد، میچمد (1487) درباغ دل تا که هستیها کند خوار و خجل.

ماندهام حیران درین حال غریب کز محبست این فغان یا از حبیب.

«بشم الله الرآحمن الرحیم.» ای فقیر، بدان که معنی «الفقیر ms217 لایختاج إلی الله» آنست که هرچه خدای تعالی در ازل قسمت فرموده البته بمرور به جنس خود میرساند، و چون فقرا میداند که

277

ای عزیز، هرکه به اقوال گذشته مشغولست از محرومانست، و هرکه به نیامده مشغولست از اهل دعویست، و هرکه به زمان خود مشغولست از اهل معنیست، به گواهی صحف (1488) ابرهیم، علیه السلام، قوله تعالی: «إن لهذا لفی الصحف الأولی» (1489) «صحف انرهیم و موسی» (1490).

ای اخی، درهای زحمت و ملامت حق، سبحانه و تعالی، برروی بندگان خود بسته است. هرگاه که بندگان باهم به خصومت درآیند، درهای بیحضوری گشاده1 میشود و درهای راحت وحضور هم بستهاند. هرگاه که بندگان از بی عقلان و نا انصافان تحمل کنند، درهای حضور وراحت گشاده شود، وخدای تعالی از بندگان چنین خشنودست. «و الحمد لله رب العالمین.» .

ای عزیز، بدان که بی محبت خدای تعالی که با بندهآ خودش باشد، هیچ بندهای شناخت خدای تعالی پیدا نتواند کرد، و هر بندهای که دوستی حضرت محمد مصطفی وعلی مرتضی، علیهما الصلوة والسلام، در دل دارد، به شرط آنکه غببار هیچ شيء در دل خود نیابد بجهت محبت بی شریک، حق امور خدای تعالی وحق قدرتهای خدای تعالی وحق حکمت خدای تعالی وحق نظرهای خدای تعالی بجای آورد. و هرکه این آیت بدو جلوه کند، البته بداند که این فقیر در کدام عالم سخن میگوید. وقوله تعالی: «قتل الإنسان ما آکفره،» (1491) «من آی شآیآ خلقه» (1492) «من تطفة خلقه فقدره» (1493) «ثم السبیل یسره» (1494) «ثم آماته فاقفبره» (1495)

«بسم الله الرحمن الرحیم.» در ms218 شرح مقطعات وبیان آنکه چه سبب بود که احوال انبیاء و اشقیاء در قرآن بتفصیل فرموده و معنی مقطعات در اشارات و در غلاف (1،98) گذشته. ای مؤمن بی غرض، بدان که مقطعات در شأن اهل ملامت و مهجورانست؛ از بهر آن در غلاف گذشته که عزیزان خدای تعالی البته به ملامت عزت به منزل میبرند، واگرپیش ازین وقت واقف احوال خود شوند، وهم وخوف بدیشان1 غلبه کند واین مرتبه شان از دست برود. وخدای تعالی حضرت حبیب خود را. صلوا علیه و علی آله، خبردار فرمود وفرمود که «(ق» (1499) یعنی قف یعنی توقف کن و مگو. و بدان که اگر جگرگوشگان حضرت مصطفی و مرتضی، علیهم الصلوة والسلام، بدانستندی که در کربلا چه خواهند دید، روی در کربلا نکردندی، و اگر اهل یزید و مروان بدانستندی که چه عذاب در پی آن ظلمست، البته آن شرارتها ننمودندی ازین سبب درویشان زبان در هیچ احوال نمیجنبانند. و اگر اهل محبت آن صفا که در نظر اول از بصارت عشق در حسن محبوبان نمیبینند3، آن ملامتها که در عقب آنست بدیدندی، از هیبت ملامت بگریختندی و به مرتبهآ مهجوران نرسیدندی. والسلام.

«بسم الله الرحمن الرحیم.» درمعنی «المن1 شکرتم لآزیدنکم ولین1 کفرتم إن عذابی لشدید» (1500).

ای عزیز، بدان که نماز گزاردن و بدن به طاعت حق، سبحانه و تعالی، مشغول گردانیدن مقصود شکر پرورد گار بجای آوردنست تا جسم و جان بهم بماند، و اگر بدن به طاعت و به شکر و سپاس حق، سبحانه، مشغول نگردانند، خاک به خاک پیوندد در اسفل سافلین، و نار به نار پیوندد در جحیم، و باد به باد پیوندد در هواها، و آب به آب گم شود در دریاهای2 شور که در اول شیرین

ای عزیز، شکر آن باشد که آن نعمتی که خواهد خوردن، اول حق خدای تعالی بدهد و بعد از آن حق همسایه بجای آرد و سائلانرا بقدر وسع محروم نگرداند. قوله تعالی: «فاما الیتیم فلاتقهر» (1502) «و آما السائل فلا تثهر» (15،3) «و آما بنعمة ربک فحدث» (1504)، واین آیت در حق برگزیدهآ عالمیانست، صلی الله علیه وآله وسلم، واین آیت دیگر در شأن حضرت علی مرتضی است، علیه السلام، «و یطعمون الطعام علی حبه مشکینا ویتیما و اسیرا» (1505). شرح معانی و حقایق این آیات در کتاب شرح الواصلین بطلب. والسلام.

قال الله تبارک وتعالی: «و ازلفت الجنه لمتقین غتر بعید» (1506)، یعنی متقیان در دنیا به دیدار حضرت مشرف شوند، بعضی در آن حال که به استقامت یقین رسند و بعضی در وقت نزع (1507) . این هردو قوم داخل «غیر بعید»ند ودولتیارانی (1508) چند باشند که دائم در شهودند. شرح این در کتاب شرح الوأصلین طلب کن. وصلی الله علی النبی الامی العربی، محمد وآله وسلم.

ای فرزند، بدان که هرکه حسن شریعت حضرت محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، نگه ندارد بی عزت شود، و هرکه حسن طریقت آن حضرت، علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات، نورزد غنی نگردد، و هرکه حقیقت آن حبیب نگه ندارد، قدرت حق پیدا نکند، و اگر صاحب عزت باشد و از اغنیاء باشد و این خقها بجای نیارد، بی عزت و بی حرمت شود و مفلس گردد: ms220 و هرگاه که بی عزت و مفلس شود، کی قدرتش بماند؟ و واجبست که امیدواران این 280

تا که تصویرات پیوندد به ذات، هم حقیقت آورد اندرصفات.

گر کند صد پاره تخییلات تو، ور (1509)، کشد آن زادهآ طاعات تو،

وربسازد پردهها بر گنجها، ورنهد برجانت هردم زنجها،

تومجنبان، موسیا، کام وزبان تا بیابی خوش مراد جاودان.

ور بعکس این بود، ای یارطاق، در گلویت در رود زهر فراق.

«بشم الله الرحمن الرحیم.» «و السماء و الطارق» (1510) «وما آدریک ما الطارق،» (1511) «التجم الشاقب» (1517) «ان کل نفس لما علیها حافظ» (1513) «و السماء ذات الرجع» (1514) «و الآرض ذات الصدع» (1515).

ای اخی، ذات بینان (1516) دانند که حضرت مصطفی درین حال به «والسماء و الطارق» ش میخواند که اهل زمان صاحب زمانرا میشناسند، و الطارق نظر به علی مرتضی است که روشن کنندهآ شبست، وحضرت محمد مصطفی، صلی الله علیه وآله وسلم، روشن کنندهآ روزست. «ان کل نفس للما علیها حافظ» این کنایت را روشن میکند. درین ایام که روزاهل محبتست، رواست که پرده از روی کنایت دریده شود. تو حاضرباش تا آنچه در خورفهم توباشد حق، سبحانه و تعالی، بر توروشن فرماید، که عجب زمانیست که خدای تعالی هر قضائی که به اهل زمین میفرستد و مکروه مینماید از نافرمانبرداری خلایق در خیال مبصران شش آسمان (1517) در میآید. واین مشفقان و مهربانان که طوق «اطیعوا الله و اطیعوا الرسول» (1518) در گردن جان دارند و حق بندگی، آنچه بشر را مقدورست، بجای میآرند و حق آداب وحق اشارات حق، ms221 سبحانه و تعالی، وبشارات محمذ مصطفی وعلی مرتضی، علیهما الصلوة والسلام، بجای میآورند، بعد از ادای حق بندگی میخواهند که آن قضائی که مکروه مینماید بگردانند (1519) تا حق شفقت بجای آورده باشند. سیر میکنند در عالمهای خشنودی خدای تعالی و ناخشنودی خدای تعالی. در آن نهایت که میرسند، ترک اختیار خود میکنند و آن امری که خدای تعالی به انبیاء فرموده که به

«بسم الله الرحمن الرحیم.») سائلی ازین فقیر سؤال کرد که قومی روی به توآوردهاند، چگونه از عهدهآ ایشان بدرخواهی آمدن، که بنی آدم را خوی مختلفست و تجلیات الهی غیرمکرر میتابد و شیوههای شیاطین هم دائم در قصد حضور بنی آدمند؟ پس حالی پر مشکلست. جوابش چنان از زبان این ققیر بیرون آمد که فقیر هیچ کس را به دعوت نخواندهام، خدای تعالیشان به هم رسانیده است وفقیر را بدیشان ناظر گردانیده است، و فقیر ایشانرا علم و عقل زیست داده و راه خیر وشرشان مینمایم و[...]1 خدایرا پرستش کنند. چنان که علمشان بدان رسیده است، با شوق و ذوق باشند و[...]1 فراموش کنند، خدای تعالی ایشانرا به ایشان واگذارد، وعمر در ملالت گذرانند و [00.]1 بجهت آنکه عاقبت راحت و زحمتشان نمودهام. وصلی الله علی النبی الامی العربی، محمد وآله وسلم.

ای عزیز، بدان که به دنیا مشغول شدن لهوست و به آخرت مشغول شدن تجارتست. قوله تعالی : «قل ما علد الله خحترقن اله و من اللجارة واله حیر الآزقن (1520).»

فی الرؤیا در شب هشتم ماه محرم الحرام (1521) سنهآ سبع وسبعین وثمانمائه (1522)، در واقعه (1523) چنان دیدم که در مقابل این خانه که این فقیر و یاران ساکنند، آسمان شکافته شدی و چندان ملائکه بدرآمدندی که ms222 در میان آسمان وزمین مشرق تا به مغرب باستادندی و

ای اخی، بدان که عذاب «الآذنی دون العذاب الاکتبر» (1529) این معنی دارد که ذنوب (1530) شخص که نبخشند، دریک ساعت به دست عذابش وادهند، آنچنان باشد که به چاهیش اندازند که هرگز بدر نتواند آمدن که آن چاه ویلش (1531) میگویند، ویا به مثال آنکه کوهیش برسر زنند و نیستش گردانند و یا مسخش گردانند که به شکل ددش (1532) کنند ویا به حیوان، و اگر عفو2 فرمایند، بمرور آنچنان عذابش دهند که عذاب ادنی (1533) گویند، که گناهکار را در پائین بامی بدارند و یک خروار کاه خاک آود برسرش ریزند. او گرد آلود شود و اورا از آن آلودگی ms223 آخرپاک توان کرد، والا عذابی که نیست میکنند و یا [به]3 شکل زشتش حشر میکنند، سختست. ای عزیزان، چشم و گوش و دست و دل نگاه دارید و مرده وار بزیید. و این دو عذاب که شرحش رفت بنزد اهل محبت سهلست، که قصاص اهل محبت مردود گردانیدنست و التفات نکردن، و آن چیز که به سبب آن شخص مردود شده باشد، آن شخص با آن چیز که به شکل مهیبش حشر کنند، باهمشان محو کنند، و آن صورت مهیب حریف را به دندان گزد و دندانش به مثال دندان دد باشد. زنهار و صد زینهار که به خود مشغول شوید و به چیزی که رضای خدای تعالی به آن باشد، و دانستن این رضا و بی رضبای کارمشکلست. پس از جادهآ حضرت سلطان سلاطین اولین وآخرین قدم به دز منهید. قوله تعالی: «والتین والزیتون» (1534) «و طور سینین» (1535) «و لهذا البلد الآمین.» (1536) وبدان که بلد امین (1537) شرع حضرت محمد مصطفی است، صلی الله علیه وآله وسلم، وهرکه راه آن حضرت درست بسپارد در احسن تقویم (1538) است، و هرکه خلاف آن حضرت کند در اسفل سافلین فرورود. نعوذ بالله من غضب الله. والسلام.

تم الکتاب المسمی بمرآت الافراد، والحمد لله رب العالمین

فیه

مرآت الأفراد

مرآت الأفراد

نبذة عن الكتاب

الفهرس