مثمر سعادات و مزهر خیرات، سپاس زبان آفرینی1 است که هر زبان ستایش اوست و هر بیان نیایش او، و هو2 المحمود بکل فعال و المشکور بکل مقال. و صلوات بیپایان و درود فراوان بر افصح فصحا و ابلغ عرب عربا و بر آل اطهار و اصحاب ابرار او باد.

اما بعد: این نسخهای3 است در علم اصول لغت مسمی به «مثمر» اتباعا2 لکتاب الشیخ الحافظ جلال الدین السیوطی المعروف بالمزهر؛ لیکن این قدر هست که کتاب مذکور5 شیخ مزبور، اصول لغات عربیه است و این، اصول لغات فارسیه. و اختری مثل این از اوج6 تداول نتافته و منصف7 متبع8 میداند که الی الآن در این فن کتابی چنین تالیف و تدوین نیافته، بل معه زواید اخری و فواید شتی.9 و مسایل متفرقه که اوایل بعضی از فرهنگها مرقوم است و در رسایل برخی مسطور، در جنب آن حکم عدم دارد. و چون10 مؤلف در فن لغت فارسی کتب متعدد نوشته - کما سبن ان فاماله عمالی -

گر نگرید کس کسی5 خواهد گریست بعد من معنی رسی خواهد گریستگر نگ و نسخهی مذکور مشتمل است بر چهل و یک اصل.6 اصل [یکم]: در بیان معنی فارس و فارسی بدان که «فارس» به حرکت «را» معرب «پارس» به «را» و «سین» مهملتین موقوفتین است - و در محاورهی7 فارسی، اجتماع ساکنین بعد مده و واو و یای مجهول8 جایز است، بلکه در غیر آن نیز، سعدی گوید:

اقلیم پارس را غم از آسیب دهر نیست

و چون «دوست» و «گوشت» و لیلیست» و «معنیست»،9 در این صورت سه حرف ساکن جمع ms001 میشود؛ و اجتماع10 ساکنین، خود بیحد و حصر است مثل «دست» و «مست» - و لفظ «فارسی» منسوب به فارس عموما [حقیقت]، و به معنی زبان مذکور، مجاز11 مشهور است؛ و هم چنین «مجوس» به معنی مجوسی، امت زردشت.12 و در بعضی کتب مرقوم13 است که14 «پارس» پسر پهلو بن سام بن نوح است

و از این تحقیق به ثبوت رسید که اطلاق فارسی و فارس بر چند گونه است: یکی: مطلقا منسوب به فارس که حقیقت است و شامل است جمیع7 اهل ایران را؛ دوم: زبان تمام اهل ایران و این هم مجازی است مشهور؛ و سیوم: امت زردشت؛ و چهارم: نام ملک مشهور که بالفعل شیراز دارالملک آن است و سابق استخر- که قلعه[ای] است از فارس - بود.

و چون اطلاق فارسی بر امت زردشت است، سکنهی فارس را بنا بر کراهیت فارسی میگویند.2 مؤلف گوید: گبران و مجوسان که در ایران ماندهاند، اینها را پارسی گویند، کما سبق. و از این دریافت میشود که پارس در ms002 اصل تمام ایران را میگفتند؛ چه دین اهل

«و شیخ ابن همام3 در فتحلباری شرحی صحیح بخاری گوید که:

فارسیه منسوب است به فارس بن عامور بن یافث بن نوح - علیهالتلام -. و بعضی گویند از اولاد پدرام4 بن ارفخشد بن سام بن نوح - علیالتلام. و اینها گروهی بودند سوارگان و دلیر، پس «فرس»5 مأخوذ است از «فروسه».6 و گویا دین آنها صابئیه7 بود، پستر مجوسی شدند و بنا کردند آتش خانهها. لیکن بودند اهل ریاست و سیاست و حسن مملکت و تدبیر جنگ و وضع اشیا به جاهای خود، و در فن انشا و پاکیزگی و اختراع طعام لذیذه و خوشبویها8 و لباسها، شبیه9 و نظیر نداشتند و مردم در رسوم ملک داری اقتدا به ایشان میکردند».10 اصل [دوم]: در بیان زبان فارسی

و آن هفت گونه است: چهار از آن متروک است که کتاب و نامه بدان نتوان11 نوشت و آن: هروی و سگزی و زاولی و سغدی است، و از این زبانها در بیتی و غزلی اگر یک کلمه آرند رواست؛ و سه زبان12 دیگر متداول، که بدان کتاب و نامه توان نوشت و شعر

و [اول] آن[ها] فارسی است و صاحب جهانگیری گوید:1 «و آن زبانی است که در بلاد پارس، که دارالملک آن استخر است، بدان سخن2 کنند. و استخر اول شهری است که کیومرث بنا کرده و در عهد پیشدادیان3 به غایت آبادانی رسیده بود.»3

مؤلف گوید: مدار تکلم و ترسل تمام ایران و توران، بلکه5 اکثر هند6 هم بر زبان فارسی است که همهی فصحا بدان تکلم کنند،7 هر چند زبان عوام هر ملک تفاوت کلی دارد؛ مثلا این بیت شیخ سعدی که در گلستان واقع شده:1 پیر هفتا9 سله چنی مکنه کور مقری جنی منی چش روشن10

موافق زبان عوام شیراز است کما صرح بعض الشارحین؛ و ms003 معنی اش آن است که پیر هفتاد ساله که جوانی میکند، کور مادرزادی11 است که در خواب نبیند چشم روشن را. و12 این قسم تحقیقات در زبان عامهی فصحا نبود. و هم چنین زبان قزوین و گیلان و خراسان؛ بلکه خراسان چون ملکی است و سیع، در هر ناحیه و شهری از آن، لهجه بلکه الفاظ متخالفه13 است؛ و مقیس علیه آن برای هندیان، زبان خودشان است که به فاصلهی ده دوازده گروه بلکه کمتر از آن، لهجه[ای] مخالف دارد؛ و شعر هندی به14 زبان برج و

و از این ابیات مستفاد میشود: هرجا الف و نون جمع میشود، کاشیان بخصوصه واو خوانند. و این، ظاهرا سابق مخصوص کاشان باشد و الا حالا اکثر مردم عراق، بلکه شیراز و غیرهما همین وضع تکلم کنند، چنان که8 «دکان» را «دکون» و «جان» را «جون» خوانند. و مبنی بر همین کلیه9 است که مخلصای کاشی گفته:

کار معجون کمونی میکند پیکان او0

چه «کمان» را «کمون» حقیقت فهمیده، معجون کمونی را به مناسبت ms004 «پیکان»1 آورده و بنیاد لطف شعر را بر آن گذاشته؛ و حال آن2 که در این صورت پیکان هم «پیکون» خواهد بود. و در واقع موافق محاورهی فصحا3 غلط محض است، علی الخصوص که بنای قافیه نیز بر آن باشد چنانکه در اشعار بعضی از اهل ایران دیده شده و در مجمع النفایس قلمی شده. فایده:

در تفسیر دیلمی مسطور است که:

سأل رسول الله - صلی اله علیه و آله وسلم - عن میکائیل - علیالتلام- هل یقول الله - تعالی - شیئ بفار سی؟ قال نعم، یقول الله -جل جدله چون کنم به این مشت ستم کار جز آن که بیامرزم؟2

و صاحب جهانگیری بعد نوشتن این عبارت، بیت خواجه حافظ شیرازی - قدس سره-5 چه بجا صرف کرده، - رحمه الله-: گر مطرب حریفان این پارسی بخواند در رقص و حالت آرد پیران پارسا را

دوم از آن زبان [های] سهگانه دری است، و آن را بعضی گفتهاند: هر لغتی که در آن نقصانی نبود مثل «اشکم» به جای «شکم» و «آبر» به جای «بر»6 و «بگو» به جای «گو» و بر این قیاس؛ و7 بعضی گویند: دری لغتی باشد که سکان چند شهر بدان تکلم کردهاند و آن شهر8 بلخ بامی است و مرو شهجهان9 و بخارا؛10 و بعضی گویند: دری لغت مردم بدخشان است؛ و فرقهای آوردهاند که زبانی است که مردمان درگاه کیان به آن متکلم

توصیف فارسی به دری و کبک دری کنند5 و آن چه از افادات بعضی از فضلا مستفاد

می شود آن است که کبک را به اعتبار بودن [در] درهی کوه [دری] میگویند، و چون ms005 در

فارسی این معنی اعتبار نمیتوان کرد، بعضی گفتهاند: مراد از آن زبانی است فارسی که به

درگاه پادشاهان6 تکلم بدان مینمودند. لیکن بر ارباب انصاف پوشیده نیست که این هر دو نسبت خالی از بعدی نیست؛ چه کبک دری نوعی است از کبک که به جنه کلانتر و به رنگ بهتر از دیگران باشد،7 و اگر نسبت به «دره» بودی، بایستی که عام بودی و بر همه کبک اطلاق آن صحیح میبود؛8 چه همه کبک در دره میباشد.9 و هم چنین فارسی را به این معنی گفتن بعید است. و در بعضی از رسایل،10 معنی دری خالص و برگزیده به نظر آمده، و اگر این معنی ثابت شود، انسب و اولی است؛ چه در این صورت هر دو نسبت به یک معنی خواهد بود. لیکن ظاهر آن است که زبان شهر خصوصا دارالسلطنه به سبب اختلاط مردم متفرق

و مؤید قول ماست آن چه در بعض کتب اصول لغت عربی نوشتهاند که زبان فصیح معتبر عربی همان است که آمیخته به زبان دیگران نشود. لهذا زبان قبایل عرب که به سرحد شام واقعاند، اعتبار ندارد؛ زیراکه اکثر ساکنان شام، نصاری بودند، پس زبان اینها آمیخته شده باشد؛ و هم چنین قبایل عرب که نزدیک به ولایت یمناند؛ چرا که زبان یمنیان آمیخته است به زبان هند و غیره، به سبب آمدن بنادر؛9 و ms006 هم چنین قبایلی که نزدیک به حبشه واقعاند که به زبان آنها آمیخته.

و حق تحقیق آن است که زبان معتبر فارسی، زبان اردوی پادشاهی است که بعد اختلاط فرق و جماعات قرار یافته؛ لهذا در شعر فصحا و نثر بلغا، زبان دیگران نیست و اگر احیانا باشد،10 به سبب قلت، حکم عدم دارد. و آن چه مقرر شده، فصیح و بلیغ از هر شهر و الکهای که باشد، بدان تکلم نماید و به زبان ملک خود مخلوط نسازد. و نظیر این است که امام سیوطی در کتاب «مزهر» آورده که: چون قبایل عرب هر سال به زیارت کعبهی مشرفه - زادها الله شرفا - میآمدند، مردم این شهر زبان آنها را انتخاب زده و سنجیده، اختیار کردند؛ پس زبان حجازیان خلاصهی زبان قبایل عرب11 باشد. لیکن در این صورت معارض قول او خواهد بود که گفته: زبان عربی خالص همان است که آمیخته

مخفی نماند که طرز وطور زبان فارسی به مرور دهور مختلف گشته؛ چه اول کسی که اشعارش در عهد اسلام مدون شده، ابوجعفر عبدالله ابوالحسن رودکی است، وکسانی که پیش از او گذشتهاند،3 به سبب قلت حکم معدوم دارند.4 و طریق گفتگوی او و5 آوردن الفاظی که در این وقت مهجور الاستعمال است، دیگر است. و این رویه به عهد حضرت حکیم سنایی - علیه الرحمه - دیگرگونه گشت. بعد از آن تا اوایل عهد نظامی و خاقانی و انوری و کمال اسماعیل همین طریق مسلوک ماند و از این ها رنگ دیگر6 برکرد. پس از آن، خواجوی کرمانی7 و شیخ سعدی شیرازی - که یکی را نخل بند شعرا گویند و دیگری را8 از پیغمبران سخن دانند - بنای تازه گذاشتند. از آن باز، امیرخسرو دهلوی که طوطی شیرین مقال هند است و زبانش در غزل نزدیک ms007 به زبان سعدی، هنگامهی دیگر بر پا کرد، و در مثنوی به گفتن خمسه، پنجه با خواجه نظامی گنجوی -علیالرحمه - نمود، و در قصیده طرف با خاقانی شد، چنانچه از مصنفات با برکات او ظاهر و هویداست. سپس9 شمس الدین حافظ شیرازی به شور سخن نمک تازه ساخت، تا آن که نوبت سلطنت دارالملک لفظ و معنی10 به مولانا عبدالرحمن جامی رسید، و در اندک مدتی آن ورق برگشت و آن قدح بشکست،11 و شعرای عراق مثل شهیدی قمی و حیرتی و غیرتی12 و عرفی شیرازی و ظهوری و نظیری نیشابوری و فیضی هندی همه تتبع بابا فغانی اختیار کردند. از این جمله نورالدین ظهوری در نظم و نثر طرزی اختیار کرد که 13 از متأخران هیچ کس بدان راه نبرد؛14 اما از قدما در کلام خواجوی کرمانی خصوصا در مثنوی، از آن، بویی هست، چنانکه بعد تتبع ظاهر میشود. و چون مرزا محمد علی

سیوم14 از آن زبانهای سه گانه پهلوی بود. و «پهلو» نام پدر پارس است که این زبان از زبان او مستفیض گشته.

و فرقه [ای] گفتهاند که پهلو منسوب به «پهله» باشد و پهله، ری و اسپهان و دینور است.

و گروهی برآنند که آن، زبانی است که مردم شهر بدان ناطقاند،15 چه «پهلو» شهر مطلق را گویند،16 چنان که نوعی از خوانندگی است که به پهلوی موسوم است و آن را

ز پهلو برون رفت کاووس شاه ز هر سو همیگشت گرد سپاه؛ و جمعی انگاشتهاند که هر2 لغتی که پهلوانان پایتخت کیان بدان تکلم کردهاند، پهلوی نامیدند. مولف گوید: مؤید، این است که پهلوی را پهلوانی نیز گویند. فردوسی گوید:

اگر پهلوانی ندانی زبانبه تازی تو اروند3 را دجله خوان تذییل: بدان که از تعریف این هر دو زبان، چنان واضح میشود که «دری» قراردادهی مردم کوه و دره است و «پهلوی» زبان شهر. و پهلو4 نزد مجدالدین قوسی از عالم اردو است. در این صورت مقابلهی هر دو درست میشود؛ و5 در صورتی که «دری» به معنی زبانی باشد که بر در پادشاهان بدان تکلم مینمودند، مقابلهی مذکور صحیح6 نیست. و ظاهر2 آن است که اشتهار دری و پهلوی به سبب تحول8 لیل و نهار و مرور دهور و روزگار است که یک وقتی پهلوی بود، بعد از آن دری9 رواج یافت. و اختلاف اینها نیز نسبت به زبان10 خواهد بود،113 و این منافات به هر دو نسبت مذکوره ندارد و مقابله صحیح میشود.

و حالا به تحقیق پیوست120 که دری و پهلوی در معنی یکی است، چرا که «دری» عبارت از آن زبان13 است که بر در ملوک و سلاطین بدان تکلم مینمودند، و «پهلوی» آن ms009 که در پهلو، که عبارت از اردو است،14 بدان15 تلفظ داشتند چنان که سابق گذشت.16 در

پس به ثبوت رسید4 که افصح زبانها زبان اردو است و فارسی همین جا معتبر است، و زبان خاصهی هر ملک5 در شعر و انشا منظور نیست. از این جاست که6 شاعر از هر ملک که7 باشد مثلا خاقانی از شروان و نظامی از گنجه و سنایی از غزنین8 و خسرو از دهلی، به همان زبان مقرر حرف زدند وآن نیست مگر زبان اردو، الا ماشاء الله تعالی، کما سبق9. اصل [سوم]: در بیان آثار و احادیث که در حق زبان فارسی و فارسیان واقع شده10 شیخ ابنالهمام11 در فتحالباری گوید که امام ابوعبد الله بخاری به مؤدای این دو12 آیه: «ما ارسلنا من رسول إلا بلسان قومه» و «یا ایها الناس انی رسول الله إلیکم جمیعا» استدلال میکند به آن که13 آن سرور - علیهالتلام - عارف جمیع زبانها بود؛ زیرا که مبعوث بود به جمیع امم14 به اختلاف لغات اینها، و آن حضرت بیواسطهی احدی افاضهی حقایق و معارف به طوایف امم میفرمودند و آن جماعت نیز بیوسیلهی15 غیری استفاده و استفاضهی انوار مشکات هدایت از آن مهر سپهر نبوت مینمودند. لهذا قاضی عیاض در کتاب شفا روایت کرده که آن حضرت به ابودرداء - رضیاله عنه- فرمود: «یا ابادردا اشکمت دردا»،16 و ابن ماجه17 که یکی از مصنفان صحاح سته است، این حدیث18 را

روی عن النبی - علیهالتلام - انه اوتی1 بتمرالصدقة وعنده الحسن او الحسین2 فاخذ تمرة

و ادخلها3 فی فیه، فادخل رسول الله - صلیاله علیه وسلم - اصبعه ms010 فی فیه وقال کخکخ، و

اخرج التمرة من فیه و «کخکخ» لفظ فارسی است. و هم در کتاب مذکور مسطور4 است که روایت کردهاند که: به نظر مبارک آن سرور -صلی اله علیه و آله و سلم - شخصی آمد که اثر کتخدایی از او ظاهر بود. از او پرسید که کتخدا شدهای؟ او گفت بلی. فرمود: ولیمهی کدخدایی چرا نمیپزی؟ اگر چنان که قدرت نداری، بزی را ذبح کن و اگر بر آن هم قادر نیستی گنجشکی را ولیمه کن. آن مرد به موجب امر،5 ولیمه تیار6 نموده، معروض داشت. در آن حال هرکس از اصحاب که به ملازمت می رسید، می فرمود: «فانه اتخذ لکم الشوربا». وکلمهی «شوربا» به تحقیق فارسی است.

و نیز در کتب حدیث به صحت پیوسته که در غزوهی خندق جابر بن عبدالله انصاری ازگوشت بزغاله طعامی پخته بود و آن حضرت - صلیاله علیه و آله و سلم - را به مهمانی طلبیده، آن سرور7 به آواز بلند به8 آن جماعتی که در کندن خندق در ملازمت بودند، فرمود: «ان جابر اصنع شوربا فحی9 هلا بکم».

و در فضیلت10 ابنای فارس، بعضی از مفسران گفتهاند که : حق -سحانه و تعالی - در قرآن مجید، ابنای فارس را چند جا یاد کرده:1

«فی التولی9 والزهد10 فی الایمان11 وهم الفارس، ms011 لانه سئل - علی التلام - [عنه]12 وکان

سلمان الی جنبه فضرب فخذه فقال هذا13 وقومه، و الذی نفسی بیده لو کان الایمان

منوطا بالثریا لتناوله14 رجل15 من فارس». و در تحقیق شرح حسامی آورده16 که قرائت کردن در نماز بعد از عربی به فارسی جایز است به سبب مناسبت فارسی در فصاحت به عربی، و به هیچ زبان دیگر جایز نیست. و نیز فرموده است آن حضرت - علیه الصلوة السلام -:

«ان الله خیر من خلقه صنفین: من العرب قریش و من العجم فارس». از این است که در کتب انساب امام عالی مقام، زین العابدین - صلیه العحتات - را کریم الطرفین مینویسند، چه از جانب پدر که جناب سیدالشهدا امام حسین است به سرور کائنات میرسد، و از جانب مادر به شهربانو بنت یزدجرد شهریار که پادشاه کیانی

خیرة2 الله من الخلق ابی ثم امی3 فانا ابن الخیرتین

والدی4 شمس و امی قمر فانا الکوکب وابن5 القمرین و از حضرت امیرالمومنین علی - علیهالسحیات - منقول است که به فارسی متکلم شده. انتهی ما قال وروی6 جمالالدین حسین اینجو فی فرهنجه. اصل [چهارم]: اول کسی که به فارسی شعر گفت7 بعضی از ارباب تاریخ گویند: اول کسی که شعر گفت آدم -علیهالتلام - بود در مرثیهی قابیل پسر خود. و در شعرای فارسی جمعی به بهرام گور و برخی به پسر عمرو لیث نسبت کنند. اما از کتاب8 دبستان ملا موبد چنین معلوم میشود که در عهد آبادیان9 که پیش از شدادیان10 گذشتهاند، نیز شعرا بودند، چنان که گفته که:1

فرهوش نامی پادشاه بود در عهد آبادیان، و سخنپیوندان یعنی شاعران بیقیاس داشت.12 از آن جمله هفت شاعر بودند که هر یکی در هر روزی از روزهای هفتگانه در پیش شهریار نظم13 میگذرانیدند. روز یکشنبه که14 آن را خورشیدروز گویند، پادشاه به گرمابه رفت، بعد از آن به ms012 هیکل آفتاب خرامید و15 پرستش به جا آورده، به خانه آمد. ملک سخن پیرایا16 که شیدوش نام داشت، [حضور]17 پادشاه بود. و چون18 شاه آیین یزدانیان داشت، و اینها حیوانات غیر موذی را نمیکشند،19 و آن روز خورشید

زن شاه است در داوورگردا گذر کرد و ندارد بیم از کس پادشاه از این سخن خوش شد و شکر را به او10 بخشید. و «داوور» بر وزن شاپور به معنی شجاعت و صیت هر دو آمده، و «گردا» به کاف فارسی به وزن فردا، دریای محیط

و از این مستفاد میشود که زبان آن عهد ظاهرا پهلوی بود، و آن تا مدت بسیار مانده. و کتاب «استا» - که به زعم مجوس کتاب آسمانی است که بر ابراهیم زردشت، پیغمبر اینها نازل شده و زند ms013 تفسیر آن و پازند تفسیر این - از تصانیف زردشت هم به زبان پهلوی است، و آن، بالفعل، متروک الاستعمال است.2 و از مکتوبی که زردشت به پادشاه هند نوشته و مکرر به مطالعه درآمده، چنان دریافت میشود که اصل این زبانها3 پهلوی است، بعد از آن دری، سپس فارسی4 متعارف. هذا آخر التحقیق. اصل [پنجم]: برای هر معنی لفظی معین لازم است یا نیست؟5

امام فخر رازی و اتباعش بر آن رفتهاند که واجب نیست که باشد برای هر معنی لفظی؛ زیراچه معانی که ممکن باشد تعقل آن، غیر متناهی است و الفاظ متناهی؛ زیراکه مرکب است از حروف، و حروف متناهی [است]، و مرکب از متناهی متناهی باشد.6 و متناهی ضبط غیر متناهی نتواند کرد، و الا لازم آید تناهی مدلولات. پس معانی، 7 بعضی8 چنان است که حاجت بدان بسیار افتد، پس ناچار است آن را از الفاظ؛ زیراچه دواعی9 به وضع آنها حاصل است و مانع نیست، پس واجب شد وضع؛ و آن چه [کم پیش آید که]10 بدان حاجت افتد، پس جایز است که باشد الفاظ برای آنها،11 و احتمال است که

مولف گوید:2 این قول صحیح است؛ چرا که وضع الفاظ، محض، برای تعقل معانی [یی] است که بسیار حاجت بدان افتد، لهذا برای حمام، لفظی در هند3 موضوع نیست؛ چه مردم این جا گرمسیریاند و غسل لب دریا و غیره4 را در بعض احیان، اگرچه زمستان باشد،5 واجب دانند؛ به خلاف فارسیان که گرمابه گویند. و هم چنین تنور؛ زیرا که هندوان نان پخته از دست دیگری «که برهمن موافق یا غیر قوم باشد6» نخورند، و به چیزی که پزند هر مرتبه غسل7 آن واجب دانند و در تنور گلی و در آهنی مشکل8 دارند، خصوصا9 برای نان که احتیاج تمام است بدان.10 و این که آن را در هندی11 «بهث» خوانند، به بای12 مخلوط التلفظ به ها13 وتای هندی،14 در ms014 اصل به معنی چیزی است که نخودبریزان هند ریگ در آن گرم کنند و نخود و غیره بدان برشته سازند، و چون شیوع اسلام در این ملک شد و اهل آن در این جا بسیار شدند و15 تنورها گرم گردید، لفظ مذکور را من حیث التشبیه برای تنور مقرر نمودند.16 و از این عالم است در فارسی17 لفظ18 نماز و روزه که برای صلات و صوم قرار دادهاند. و این امر برای سهولت تلفظ عجمیان19 است به سبب گردیدن زبان آنها20 بدان.

غرض از وضع، افادهی معانی مفرده نیست تنها، بلکه غرض افادهی مرکبات و نسبتهایی است که در1 میان آنهاست مثل فاعلیت و مفعولیت2 و غیر3 آن، و الا دور لازم میآید؛ چه افادهی الفاظ مفرده معانی4 خود را، موقوف است5 [بر علم] به بودن [آن الفاظ] موضوع برای مسمیات خود، و علم بدین معنی متوقف است بر علم بدان مسمیات، پس علم به معانی6 متقدم7 باشد بر علم [به] وضع، پس اگر استفاده علم به معانی، باشد از وضع، هرآینه علم بدان8 [معانی] متأخر باشد از علم به وضع، واین دور است. و اگر گفته شود:9 همین بعینه در مرکبات نیز جاری است؛ زیراچه مرکب مفید مدلول نمیشود مگر بعد علم به وضع آنها برای آن10 مدلولات، و علم آن، مستدعی سبقت علم است بدان مدلول، پس11 استفادهی علم بدان مدلول از آن122 مرکب نیز دور لازم میآید؛ گوییم: «افادهی مرکب مدلول را متوقف است بر صورت علم آن که13 موضوع است برای آن»، مسلم نمی داریم؛14 بلکه موقوف است بر [علم] آن که الفاظ مفرده موضوع است برای معانی مفرده تا آن که چون خوانده شود الفاظ مفرده، معلوم شود معانی از آنها و دریافته شود مناسبتی که در میان آنهاست موافق قاعدهی عربی یا فارسی یا غیر آن،15 پس ظاهر شد فرق.16

و پیش فقیر آرزو، دعوی مذکور صحیح است ms015 بی تکلف، و دلیل مذکور17 مغلطه[ای] بیش نیست؛ چه علم به موضوع بودن متوقف است بر علم مطلق نه علم به وضع، چنانکه

میگوید مؤلف این رساله، فقیر سراج الدین علی آرزو که:11 تعریف اسم اشارت و موصول در یک مرتبه نیست، بلکه اسم اشارت اعرف است نسبت به موصول،12 و معرفهها از یک عالم نیست، لهذا اضمار را اعرف المعارف گفتهاند.13 به هر حال، در فارسی اسم موصول علی حده نیست، لفظ14«آن» که بعد آن کاف [=که] تفسیری واقع شود،15 موصول است؛ چنان که گوید:

آن که دایم هوس سوختن ما میکرد کاش میآمد و از دور تماشا میکرد

و بر دقیقه سنج پوشیده16 نیست که اگرچه17 جملهی صله، از راه تقیید، در ظاهر،

رای عباد بن سلیمان الضمیری14 از معتزله بر آن رفته است15 که در میان الفاظ و مدلولات مناسبت طبیعیه16 است، که17 حامل18 است واضع را19 بر وضع، وگرنه تخصیص اسم معین [بر مسمای معین] ترجیح20 بلامرجح باشد.21 از این جهت پرسیدند از شخصی که این رای را پسندیده که «ازغاغ» چیست و آن در فارسی سنگ را گویند،22 پس گفت آن شخص که در مییابم درو خشکی بسیاری23 و میپندارم که سنگ است.22

کذا ms017 فی المزهر للامام السیوطی25 لیکن در کتب معتبرهی فارسی «اذغاغ» به معنی126

و فقیر آرزو گوید که اختلاف السنه ولغات نیز مبطل قول عباد مذکور است؛ چرا که طبیعت واحده، اقتضای اشیای22 متخالفه ندارد. و نیز23 آن چه علمای عربیه گفتهاند در صورت عموم، شاید مخصوص زبان ایشان است24 و الا در هر25 زبان این امر مقرر میبود. و این که در بعض زبان [ها]26 در27 بعضی از28 الفاظ هست، آن هم اگر

امام فخر رازی در کتاب محصول گفته که: طریق معرفت لغت یا نقل محض است چنان که اکثر لغات؛ یا استنباط 10 عقل از نقل، چنان که منقول است به سوی ما که جمع معرف11 به لام،12 استثنا داخل آن می شود و نیز [نقل شده به ما که] استثنا خروج آن چه [است که] لفظ13 شامل است بر آن.14 پس در این صورت [بر پایهی این دو نقل]15 استدلال میکنیم16 که صیغههای جمع مذکور برای عموم است. اما عقل [صرف]،17 پس او را مجال نیست در آن.

و نقل محض یا تواتر است یا آحاد. و تحقیق این خواهد آمد18 ان شاءالله تعالی.

و بعضی از علما، غیر از نقل محض19 نگفتهاند، و آن یا به تواتر است که قابل تشکیک

پس بعضی از آن متواتر است چنان که گفت و شنید و خورد و برد و زد و کشت و غیرها؛3 و برخی آحاد، مثل اکثر الفاظ غریب4 واقعه در فرهنگها، خصوصا الفاظی که منفرداند5 بعضی از ارباب فرهنگها در آن؛6 و در این، ظن و گمان کافی است، بلکه سماع از یکی از اهل زبان، به شرطی که غلط در شعر و کلام او نباشد،7 یا8 دیدن در اشعار استادی که قابل اعتماد بود، گو9 که از ملک فارس نباشد،10 کفایت میکند. از این جاست که عضد الدوله،11 جمال الدین انجوی شیرازی و سروری کاشی اشعار میرخسرو و میرحسن و مطهرکره و غیرهم12 را در فرهنگهای خود به سند آوردهاند. آن همه13 عدالت که مشروط در عربی است، این جا نیست؛14 زیراچه ارتجال و15 وضع الفاظ از پیش خود در این زبان مروی نیست، چنان که در عربی، کما رواه السیوطی فی المزهر.

و نیز سررشتهی احتیاط زبان عربی16 در فارسی نمانده، و آن چه ثابت میشود به سماع از اهل زبان و اشعار و کلام استادان است17. و شاعر و18 اهل زبان همان معتبر است که در کلام او غلطی،19 که آن را دیگر اهل زبان مسلم دارند، واقع نشده

قوم7 اذا الشر ابدی8 ناجذیه لهم طاروا الیه زرافات و وحدانا معلوم میکند که «زرافات» به معنی جماعات9 است. مولف گوید: و طریقه و رویهی ارباب لغت فارسی نیز10 همین است؛ چراکه11 لغات قدیمه که درکتب12 مرقوم است، سلسهی سماع ایشان13 بر هم است و در این باب اهل محاوره و غیر ایشان مساویاند. چراکه14 بسا الفاظ کتابی15 که از اهل زبان پرسیده میشود،16 در جواب آن عاجز ماند.17 از این است که اهل توران و ایران فرهنگ نامهها نوشتند و به قیاس و قرینه18 معانی آن نوشتند و بعض جا غلط کردند و غلط اینها پارهای به سماع و نوشتن ثقه19 و بعضی به قیاس معلوم میشود.20 تازه، خود آن21 است که از بعضی از اهل ایران که امروز دعوی انا لاغیری22 در همهی فنون دارند خصوصا در شعر، و گفتهی خود را با وجود مخالفت کلام استادان سند میدانند، پرسیده شد که

نوشت که نوعی از بستن دستار است، با وجود آن که در بیت مذکور، معنی مسطور نامربوط میشود، [و] در این بیت شفائی اصلا وجه صحت ندارد:

در بغل نرگسیزنان شجره آن نهال سیه دلی ثمره

چه، این بیت در مذمت گروهی است که سید نیستند1 و خود را سید میگیرند.2 و ابیات دیگر نیز هم چنین است، چنان که در تنبیه الغافلین نوشتهام. تذییل:

بدان که الفاظ دو گونه است: یکی مفرد مشهور مثل اسپ و خر3 و گفت و شنید؛ و غیر مشهور چون اکثر الفاظ که در کلام قدما واقع ms021 است و در4 معنی آن اختلاف است،5 مثلا «بناغ»، به تقدیم بای موحده6 بر نون، در رشیدی به معنی ریسمان خام گفته7، و مجدالدین علی شوشتری8 گوید: ریسمان که زنان بر میل چرخ بریسند و مثل بیضه سازند، و صاحب فرهنگان9 دیگر به10 معنی دبیر و منشی نیز نوشتهاند مستند بدین بیت منصور شیرازی:

ضمیر تو بود آن بلبلی که گاه بیان به پیش او بود ابکم زبان تیز بناغ

و قوسی گوید که: به معنی دبیر و منشی در این بیت گفتن بعید است.11 و اگر اختراع معنی مذکور از همین بیت کردهاند، تصرفی است باطل. و فیالواقع اگر این معنی از

مرا بناغ تو دستینهای نوشت چنان که طیره گردد ارتنگ مانوی از وی3 و صاحب رشیدی قیاس را بر قول ثقه ترجیح داده، چنان که در لفظ «بنانج»، به نون دوم موقوف و جیم تازی، نوشته:4 تصحیف «بناغ» است بدین معنی. و حال آنکه صاحب جهانگیری و سروری و قوسی و برهان قاطع این لفظ را ضبط کرده و به همین معنی نوشتهاند. کذا حررنا فی سراج اللغه. والحال به تحقیق پیوست که قول رشیدی حق است و صواب50 «نباغ» است به تقدیم نون بر بای موحده، مخفف «انباغ» که در اصل به معنی شریک است؛6

دوم7 مرکبات تامه و غیرتامه، مثلا قلب موصوف و صفت که8 قیاسی است و همهی اهل زبان درست داشتهاند. از این جاست که شاعر گفته و مثل گشته:9 «چه علی خواجه و چه خواجه علی». و در این، سماع10 مشروط نیست؛ و قلب مضاف و مضافالیه، و این بر قدر سماع مقصور است، مثل گیهان خدیو و خدابنده و خربنده و امثال آن. در این صورت «زیداسب» قلب «اسب زید»11 صحیح نیست.12 و از ms022 این عالم است ترکیب13 «دو سه

بدان که گفتن و نوشتن معنی به قیاس که پیش میرود در کلام قدماست که سماع را در آن18 راه نیست و در این زمان روایت در آن مفقود،19 به سبب عدم دواعی،20 و ما این را

من نه3 از دست اینم و آنم من کنون4 دست راست سلطانه

فقیر آرزو5 آن را غلط میداند6 و صحیح «در دست»، مصدر به لفظ «در» [است]؛ چراکه به7 معنی محکوم و مطیع در این جا هرگز8 صحیح نمیشود، بلکه مراد از آن محقر است و معنی بیت آن است که: من که در دست این و آن محقرم در ظاهر، در حقیقت محقر نیستم؛ چه دست راست9 سلطانم ms023 که10 به سبب بیعت خلایق که مرسوم اسلام11 است، به دست این و آن که12 عبارت است از مردم محقر میافتد. و کسی که پیروی جهانگیری در این باب کرده، از حقیقت کار آگاه نیست.

و این اصلی است خیلی مشکل که بر ظاهربینان بسیار دشوار است.13 مختار من شق اول است و این، اکثر در اشعار است؛14 چه وزن و15 قافیه، که از واجبات اولی نظم است، گاهی مخل تقدیم و تأخیری،16 که از لوازم روزمره است، میگردد؛ چنان که در این بیت سعدی:

غفلت از حادثهی دهر بلاست در ره سیل غنودیم عبث زیراچه به جای «غلط»،4 لفظ «عبث» آورده5 از جهت قافیه.

و گاهی لفظی در کلام آرند6 که از معنی مراد، کلام را7 برگرداند و چیز8 دیگر حاصل شود، چنان که هم او گفته: غمگین نمیرود کسی از خاک میکده تا همپیالهی مه عیدش نمیکنند

چه لفظ «غمگین» افادهی آن میکند که تا شخص را هم پیالهی ماه عید نمیکنند، ای تمام طرباندوز نمیگردانند،9 غمگین10 از میکده نمیرود، و هنگامی که11 چنین طرب اندوز سازند،12 غمگین میرود. و این طرفه افاده است. و ملا نازکی که از شعرای ولایت است، گوید:

اتاقه به فرقش چو دم رباه ابر فرق او یک کیانی کلاه

چه «روباه» را برای وزن، «به حذف واو آورده و آن خلاف محاوره است.13» و علاوهی این، در اشعار او غلط وزن و قافیه و معنی14 بسیار است، چنان که در تحفهی سامی مسطور است.15 اگر گویند: او غلط گو است، گوییم:16 هرچند او غلط گو است،17 ms024

وگاهی در نثر غلط واقع شود1، چنانکه از امثال مشهوره است که:2 «ما را از این مدرسه بیرون3 میروم» و اصل این،4 آن است که طالب علمی را به سبب فسق از مدرسه بیرون میکردند به کشان،5 در این اثنا، طالب علمان دیگر بر سرش رسیده، پرسش احوال کردند؛ او در همان حالت این عبارت را به کار برد، و مثل شد. و این را در محل نامربوط گویی در حالت اضطراب گویند.63 لیکن در این تأمل است. فافهم. اصل [دهم]: در بیان استعمال لفظ به معنی، با تحقیق ویقین7

استعمال لفظ به معنی، یا به تحقیق8 و یقین بود، چنان که مستعملات اهل محاوره و غیر آن مثل9 ورزندگان زبان؛ و یا به گمان،10 مثلا اطلاق لفظ سیاه بر حسن کشمیر و سبزینه بر خوبان گجرات، با آن که حسن هر دو جا سفید باشد11 و سبز، نادر12. و چون هندوستان نزد معظم حکما منسوب به زحل است و رنگ13 اشخاص اکثر اطراف او سیاه، فارسیان گمان بردهاند که حسن هند، تمام14 سیاه است؛15 لهذا ملاتشبیهی کاشی گفته:16

شد از ملک عراق آواره1 تشبیهی، خدا داند

سیاهان دکن کشتند یا سبزان کشمیرش و حال آن که حسن کشمیر، سفید است و حسن سیاه بسیار نادر، چنان که ملاطاهر2 غنی کشمیری گوید:33

کشمیر در صباحت روشنگر جمال است

حسن سیاه آن جاگر4 هست خالخال است از این عالم است که ملاطغرا گفته:5 سبزینهی گجرات بین گل از رخ او مات بین

شیرینی حرکات6 بین کز سرو او بار آمده7 اصل [یازدهم]: در بیان آنکه تصرف قادرسخنان هند در مفردات و مرکبات فارسیه جایز هست یا نیست مذهب فقیر آرزو8 مؤلف، اول است؛ چه هرگاه فارسی زبانان تصرف در الفاظ عربیه کرده،9 لفظ «می سیر» یعنی10 سیرکن و «بتمیزد»11 یعنی امتیاز کند12 - چنان که ملاعرفی و غیره بستهاند و13 سابق هیچ یک ms025 نیاورده-14 و «طلوعیدن» و «بلعیدن» در کلام آورده باشند،15 و نیز الفاظ فارسیه را موافق قواعد زبان عربی16 مثل «انا الیار» و «ذوالخورشیدین» تلفظ نمودهاند،17 تصرف صاحبقدرتان هند در فارسی18 چرا جایز

و حافظ امام جلالالدین سیوطی6 در مزهر7 آورده که: بعضی از علمای عربیه انکار اشتقاق لفظ عربی دارند از عجمی و میگویند: «من اشتق الاعجمی المعرب من العربی کان کمن ادعی ان الطیر من الحوت»، لیکن اکثری قایلاند بدان. مثلا لجام، که معرب لغام است، میگویند،8 در جمع «لجم» مثل کتاب و کتب، و «لجیم» تصغیر آن، و «الجمه» نیز جمع آن، و «تلجمی» به صیغهی امر مؤنث نیز9 آمده، و10 «الجام» و «ملجم»11، به کسر جیم و فتح، نیز از آن مأخوذاست و امثلهی12 بسیار از این باب در کتاب، مذکور آمده،13 چنان که «کربنوا»14 و «دولبوا»15 به معنی16 قصد کربنا و قصد دولاب17 کردند و آن، دو شهر18 است. و «منورز»19 به معنی شخصی که جشن نوروز کند،20 نیز آمده. و از همه غریبتر آن است که «مشنبذ»21 به معنی قائل «شون بود»22 - که مغیر23 «چون

پس بر این قیاس، تصرف فوقی و طرزی نیز صحیح باشد. بر این تقدیر اگر مثل امیرخسروی3 به جای کیسه، گره آورده باشد، بیتکلف درست باشد، چنان که گفته: او میرود به ناز و گره میزند به زلف مردن مراست از گرهی او چه میرود

و حال4 آن که روزمرهی فارسیان، «از کیسهی او چه ms026 میرود» است.5 و براین قیاس است آن چه یکی از شعرای متأخر6 هند گفته:7 «النوید آفتاب عالم تاب»؛ زیراکه در ظاهر8 داخل کردن الف و لام بر لفظ فارسی صحیح نیست،9 و بنا بر قاعده[ای] که نوشته شد، 10 درست بود.1

اگر کسی پرسد: تصرف فارسیان در الفاظ عربیه و تصرف عرب در کلمات فارسیه، تصرف است در زبان خود، که الفاظ دیگران را بر رویهی خود12 آوردهاند، نه13 در محاورهی عربی یا فارسی؛ گوییم14 تصرف در الفاظ دیگران، مجوز تصرف هندیان قادرسخن15 نیز باشد در زبان فارسی؛ زیراکه اینها به سبب توغل و کثرت ورزش و تصفح و تفحص16 زبان فارسی، داخل زمرهی فارسیان شدهاند،17 و این چنان است که زمخشری و صاحب تلخیص المفتاح18 اشعار ابی تمام19 و غیره را که مولدیناند، برای تصحیح الفاظ به سند آوردهاند، و حال آنکه پیش20 علمای تازی،21 سند، قول عرب عربا است کما سبق.22 تحقیق این دو اصل را که گذشت،23 در رسالهی داد سخن نوشتهام

سوای18 این چهل و چهار فرمنگ،19 نه جلد دیگر، که اسم کتاب و مصنف معلوم

نبوده،20 و تفاسیر و تواریخ، و کتاب زند و پازند، و دیگر کتب که تفصیل اسامی آنها21

موجب تطویل است، و نیز22 کتب نظم و دواوین شعرایی که اشعار ایشان23 به [طریق]

تمثیل در اینجا24 مسطور است. و چون این کتابها را25 در قدیم الایام ms027 تصنیف

کردماند،26 اکثر لغات را به فارسی قدیم شرح نمودهاند، مثآلا در تفسیر زاهدی [دیدم که]

بسی رنج بردم بسی نامه خواندم ازگفتار تازی و از پهلوانی12 و از این کتابها لغت بسیاری که صاحب فرهنگان در تحقیق آن مسامحت نموده بودند، تصحیح یافت. و چون بسیاری از لغات که در هیچ فرهنگی نشانی از آن نبود، به هم رسید، حل آن را چاره جز تفحص از اهل دیار[ی] که مصنف یا ناظم از آن جا بود[ه] یا در آن جا سکونت داشتل[ه]، نیافتم. مثلا لغاتی که از حدیقه و دیوان سنایی غزنوی یافته شد، از مردم غزنین و کابل پژوهش نمودم و آن چه از دیوان حکیم ناصرخسرو و سفرنامه ظاهر گردید، از خراسانیان و بدخشیان تفحص کردم و آن را به شواهد ابیات فصحای شعرا موکد گردانیدم13 و مثبت ساختم.14 انتهی. مولف گوید: بعضی از مصنفین کتب مذکوره که مستند صاحب جهانگیری است از

چون7 فرهنگ جهانگیری و سروری به مطالعه افتاد، جامع ترین فرهنگها دید، اما

مشتمل بود بر امری چند که احتراز و اجتناب از آن لازم و متحتم8 گردید: اول آن که

صاحب هر دو فرهنگ در حل لغات اطناب کردهاند به ایراد عبارات مکررهی بی حاصل و

اشعار9 متکثرهی لاطایل؛ دوم 10 آن که تصحیح لفظ و توضیح اعراب و تنقیح معانی11

چنان که باید نکردهاند؛ سیوم آن که12 بعضی از لغات عربی و ترکی در میان لغات فارسی

درج کردهاند و تنبیه ننمودهاند؛ چهارم آن که بعضی از لغات به تصحیف خواندهاند و

لغات متعدده پنداشته، چندجا ذکر کردهاند، مثلا بعضی کلمات را به بای تازی و فارسی

و به تا و نون خوانده، چهار جا ذکر کردهاند و بعضی را به کاف تازی و فارسی [و] بر این

و نیز مولف، کتابی دیگر تألیف نموده مسمی به چراغ هدایت مشتمل بر اکشر مصطلحات و مرکبات تازه گویان از عهد ملاظهوری تا عهد خود، الا ماشاءالله که در هیچ نسخه از لغات قدیمه اثری از7 آن نبود و مردم هند بدان احتیاج تمام8 داشتند.9 بلکه عضی از آن، چنان است که کم کسی را از اهل ایران بر آن اطلاع باشد. مثلا لفظ «نرگسی زن» که «سرحلقهی10 اهل زبان مثل شیخ حزین هم بر آن اطلاع نداشت و نداردو تفصیل آن در چراغ هدایت مرقوم است، و این در واقع تکملهی سراجاللغه است.11»

و نیز کتابی دیگر نوشتم در12 بیان الفاظ هندیه که فارسی و عربی آن در این ملک معروف نبود و آن را به نوادرالالفاظ تسمیه کردم. لیکن در این کتاب، به حسب ضرورت، تقدیم لفظ هندی است و در معنی، این نسخه به کار اهل هند می آید به خلاف اهل

بدان که معنی لغت ثابت است به نقل محض، و آن یا به تواتر است یا به آحاد، ms032 مگر در بعض جا، چنانکه سابق مذکور شد.9 و از علمای عربی امام فخر رازی در «محصول» گفته که بر هر یکی از این دو، اشکالات است: اما بر تواتر، پس از آن جهت است که مردم را اختلاف است در الفاظی که متداول است بر زبانها. مثلا لفظ الله، بعضی آن را عربی10 گفتهاند و برخی سریانی؛ و آنها که عربی گفتهاند جماعهای از آنها مشتق و فرقهای غیر آن گویند.11 و هرکه تأمل کند در دلایل اهل لغت در این باب، میداند که دلایل ایشان در اینباب متعارض است با هم و محض مفید ظن غالب است تا به یقین چه رسد. و هم چنین اختلاف کردهاند در لفظ ایمان و کفر و صلات و زکات. هرگاه در این قسم الفاظ که اشهر الفاظاند و احتیاج تمام بدانهاست،12 چنین باشد، پس ظن به سایر الفاظ چه باشد؟ و هرگاه چنین بود، دعوی تواتر در لغت و نحو متعذر باشد. و جواب دادهاند که

مولف گوید که: از این تقریر واضح شد که اطلاق لفظ مبارک «الله» بر معنی اله معبود به حق، متواتر5[ست] و اختلاف که هست در ذات لفظ مذکور6 است و عربیه و سریانیه و غیرها7 ضرری8 بدان ندارد. و همین است احوال الفاظ متواتر9 فارسیه، مثلا لفظ «خدا» که صاحب رشیدی از امام فخر رازی ms033 به معنی «خودآینده»، که نزدیک است به معنی واجبالوجود، نقل کرده10 و خود منکر آن است و میگوید که: به معنی صاحب است و مرادف رب؛ چنان که کدخدا و دهخدا گویند11 به معنی صاحب خانه و صاحب ده، از عالم رب الفرس و رب الدار؛ و بر این تقدیر هم اطلاق آن بر ذات کذایی12 متواتر است و اختلافی که هست در جوهر لفظ است؛

اما آحاد، پس بر آن وارد است23 از جهت روات14 که مجروحاند15 و سالم نیستند از قدح؛ چه اصل کتب مصنفه در نحو و لغت، کتاب سیبویه و کتاب عین است و قدح کوفیان در کتاب و صاحب کتاب مذکور اظهر من الشمس است. و نیز مبرد که از اجل بصریان است و مخالف کوفیین، کتابی علی حده در قدح کتاب سیبویه نوشته. و اما کتاب العین، پس جمهور اهل لغت16 اتفاق کردهاند بر طعن در آن. و نیز ابن جنی در کتاب خصایص

فقیر مولف این نسخه میگوید15 که: بر این تقدیر بعضی از قرآن آحاد خواهد بود و آن خلاف اجماع است .

بدان که: احوال الفاظ زبان16 پارسی نیز بعینه همین است بلکه تباهتر از این؛ چراکه تا

این است کلام ثعالبی. و توقف کردهاست ابن درید در لفظ «ند» و گفته است در جمهره: «الند المستعمل من هذا الطیب لا احسبه12 عربیا صحیحا» و توقف کرده است صاحب صحاح13 در دبوس و گفته است بعد آوردن شعر14 لقیط ابن زراره «لو سمعوا وقع

مولف این نسخه گوید: آن چه ثعالبی آورده،2 همهی آن، چنین نیست. زیراچه در صراح که ترجمهی فارسی صحاح3 است در معنی « کف»، پنجه آورده؛4 و در فارسی «رائض» را شهسوار گویند،5 ms037 کما یستفاد من المحاوره؛ و فارسی «خیاط» درزی است، چه «درز» به معنی شکاف است و اغلب، که حقیقت است در شکاف جامه و مجاز است در شکاف دیوار و غیره.6 و این که در قاموس نیز به معنی شکاف آورده، شاید معرب است؛ لهذا «درزنان»7 به معنی رشته و ریسمانی آمده8 که در «درزن» یعنی سوزن کنند و درزن به معنی سوزن مخفف درزان9 است، چه الف و نون برای نسبت آید10 و آن که «درزیان»11 به وزن نمکدان آورده، خطا کرده، چه اشعار استادان بر خلاف آن است. و نیز «درزه» به معنی شکاف دلالت دارد که لفظ مذکور12 فارسی است.13 پس درز و درزه از عالم خان و خانه بود؛ و «خراط» - به طا-14 را در فارسی15 «خراد» - به دال - گویند، چنان که نورالدین16 ظهوری در رسالهی «خوان خلیل» گفته:

ست کج روی ز نهادفرز را ز استقامتش خراد17

و این شاید18 که مفرس باشد، از آن جهت که چون طاء مهمله در این زبان19 نیست،

و16 «کتاب» نامه است، چنان که شهرت دارد17. هم به معنی «نوشته» که بفرستند18 و هم به معنی «مصنف» و «مؤلف» - به اسم مفعول-19- چنان که «جاماسپنامه» که کتابی است در آداب سلطنت، نوشتهی جاماسپ حکیم؛ و «ربقه» گردنبند؛ و «سفط» - به فتحتین - جامهدان؛ و «سفره» دستارخوان، چنان که یکی از شعراگوید: «دستارخوان که باشد

مفرد آن است که آورده باشد یکی از اهل لغت و نقل نکرده باشد دیگری. و9 اگر دیگری آورده باشد که متأخر و ناظر بود قول شخص مذکور را،10 داخل مفرد11 است، و آن داخل مقبول است به شرطی که آرنده12 از اهل ضبط و اتقان 13 بود.14 و امثلهی آن15

أمام راغب گفته است: «فصح الشیء خلوصه2 مما یشوبه. و اصله فی اللبن، یقال: فصح اللبن و افصح، اذا تعری من الرغوه. وقیل بالعکس والاول اصح»3. و ابوبکر زبیدی در طبقات نحویان آورده که: دریافته میشود از کلام ثعلب که مدار فصاحت در کلمه بر کثرت استعمال است، و رای زبیدی نیز همین است.4 و رای متأخران از ارباب بلاغت5 بر آن است که هر واحد را ممکن نیست اطلاع بر تمام زبان، بنا بر تقادم عهد؛ لهذا گفتهاند که: فصاحت خلوص کلمه است از تنافر6 حروف و ms042 غرابت و مخالفت قیاس لغوی.7 و صاحب چینن حالت را فارسیان «شیوا» - به شین معجمه و یای مجهول و واو به الف کشیده - گویند. پس شیوایی به معنی فصاحت بود در فارسی،8 اگرچه این لفظ در کلام9 دیده نشده. و تنافر به سبب ثقیل بودن است بر زبان و دشواری تلفظ بدان، و این امر ذوقی است؛ نه به سبب قرب مخرج و11 بعد مخرج چنان که بعضی از محققان عربی گفتهاند و

خدایا راست گویم فتنه از توست ولی کس را نمیباید10 جخیدن11

و منظور، لفظ «جخیدن» است به معنی اعتراض کردن؛ و هم چنین این مصراع که یکی از متأخران612 به زبان قدما حرف زده: «اشکبوس از حملهی گودرز اشکوخید و رفت». و به تفاوت اماکن نیز وحشی میگردد؛ لهذا جمال اینجو13 گفته که: آن چه از لغات دریافته نمیشد، از زبان ملک شاعر به تحقیق درآمد، مثل لغات شعر ناصرخسرو از بدخشیان و بلخیان14 و لغات شعر حکیم سنایی از مردم غزنی و کابل، چنان که نوشته آمد.315

و بعضی از علمای تازی خلوص16 از کراهت سمع نیز گفتهاند، چنانکه ابوالطیب گفته: «کریم الجرشی شریف النسب» ای کریم النفس، واین هیچ ms043 نیست؛ زیرا که کراهت

چه ترکیب لفظ «کو»7 با «نون» قبیح است در سماع. و هم چنین آوردن «بای» موحده با لفظ «راز»، چنان که یکی از متأخران ایران گفته:

به راز فقیران8 شبزندهدارت به سوز و گداز دل عاشقانت

و هم چنین ترکیب لفظ «گو»9 با «زای» معجمه، چنان که واضح گفته است: «آن که10 در نازکخیالی11 گو زراسخ برده است». و هرچند این قسم ترکیبات12 در کلام بعضی از اساتذه13 واقع گشته، لیکن احتراز از آن14 در ملت بلاغت و پاکیزه گویی15 واجب است.

اگر گویند: «براز» به معنی غایط به کسر اول است، گوییم: با این همه، اجتناب از آن ضروری. مع هذا به لهجهی عراقیان «بای» قسمیه16 هم که در واقع برای الصاق باشد، مکسور بود17 چنان که به تحقیق پیوسته؛

و مخالفت قیاس لغوی را، علمای تازی این مثال آوردهاند: «الحمد لله العلی الاجلل»،18 چه «اجلل» را به جای «اجل» آورده. و در فارسی امثلهی آن بسیار است، مثلا در این بیت:

در ریخت به حلق من علی الروس1 صد مثردطوس مثردیطوس2

که «رؤس» بر وزن فعول را «روس» بر وزن فعل آورده، و هم چنین مثرودیطوس که بر وزن مفعولات است بر وزن مفاعیل بسته. و از همین عالم است که یکی از متأخران3 در ترجیع بند گفته:

با نیک4 و بد زمانه خوبی این بد که به ما نمیشوی نیک

در کلبهی تنگ بیقراری یک لحظه مرا ms044 نمیگذاریک

بنشینم و سر نهم به زانو در پردهی دل پرستم آن رو

چه، کاف بیان، مکسوره باشد و در صورت تحریک کاف5 «نمی گذاریک» قافیه و وزن، هر دو بر هم میخورد. اگر کسی پرسد که «الاک» را شیخ سعدی با خاک و پاک قافیه کرده، در این صورت جایز باشد؛ گوییم: هرگاه مخالف قیاس باشد36 سخن در آن هم میرود، مگر آن که به ضرورت شعری قایل شویم. لیکن این در را بر روی سخن باز کردن، مصحح این بیت شخصی است که از روی جهل گفته:

چو در شعر گفتن ضرورت شود تشدید چرا نه جایز بود

که کلمهی «تشدید» و «چرا» به تشدید آورده؛ لهذا سیوطی در کتاب مزهر [188/1] از بعض علما آورده که: هر ضرورتی که شاعر مرتکب آن7 شود، کلمه را از فصاحت افگند. و تحقیق آن است که تخفیف و زیادت8 و اسکان و تحریک اگر9 در محاوره و نثر10 آمده باشد، در نظم مخل فصاحت هرگز11 نیست، گو12 قیاس مخالف آن باشد. مثلا «چرا»

بدان که8 جمال اینجو تصریح کرده که واو ملفوظ عطف،9 در نظم10 مخل فصاحت است - و از این ظاهر میشود که فصاحت نظم غیر فصاحت نثر است - با آن که واو ملفوظ در نظم استادان بسیار واقع است، فردوسی گوید:

و یا بارهی رستم جنگجوی به آخر11 نهد بیخداوند روی

و تحقیق آن است که تلفظ واو عطف با حرفی که توهم جزو کلمه بودن آن داشته باشد، مثل «ویا» مخل فصاحت نباشد، چنان که «و گر» به واو عطف. و این که در مصرع2 نوری13 ضم ماقبل معطوف و واو ملفوظ واقع است، چنان که گفته:

من نه سهرابم و ولی با من رستمی میکند مه 14 بهمن

و بعضی از ائمهی لغت عربی نوشتهاند که: تحقیق آن است که مخل فصاحت، قلت استعمال است تنها. پس غرابت و مخالفت قیاس راجع9 به همین است، بلکه تنافر هم.10 و پیش فقیر آرزو در فارسی هم همین است. لیکن قلت و کثرت استعمال به سبب تداول ازمنه متغیر و متفاوت11 میگردد، چنان که سابق نوشته آمد.12 تذییل:

بدان که تحریک و اسکان حروف الفاظ از جهت تقطیع و وزن13 2 که اساتذه دارند، صحت آن هم موقوف بر قلت و کثرت استعمال است؛314 لهذا فقیر ms046 را در خواندن این قصیدهی استاد خاقانی دغدغه رو داده بود:

روزم فروشد از غم15 هم غم خوری ندارم

رازم برآمد از دل هم دلبری ندارم

مطلع دیگر این است:2 ای باغ جان که به ز لبت نوبری ندارم یاد لبت برم3 که سر دیگری ندارم عید منی و شادی میبینم از هلالت4 دیوانهام که جز تو پری پیکری ندارم خاقانیم به جان گرو5 ششدر فراقت مهره کجا نهم که گشاد دری ندارم و بر این قیاس است ابیات دیگر این قصیده؛ لهذا6 پیش یکی از فضلا که [درا شعر و کمال مسلم الثبوت7 اهل هند و ایران است و در فن عروض و قافیه و غیره رسایل مفیده دارد، ابیات مذکوره را نوشته فرستادم؛8 فاضل مذکور9 جوابی که نوشت بعینه10 در این جا نوشته میآید که:

این ابیات سقمی ندارد، تفاوت در زحاف واقع شده و در همهی دیوانها به همین طور است. اصل این قصیده از بحر مضارع است و وزن مطلع اول چنین است: مفعول فاع لاتن مفعول فاعلات. در این جا غیر از خرب،11 زحاف دیگر نیست؛ و وزن مطلع دوم چنین: مفعول فاعلات مفاعیل فاعلاتن. و در این جا حشو مکفوف آمده. پس اول، بحر مضارع اخرب است و دوم12 مضارع اخرب مکفوف. و اختلاف زحاف در شعر عربی خود عام است، و شعرای عجم هم این قدر را روا داشتهاند، چنانکه در کلام مسعود سعد و مختاری غزنوی و غیرهما دیدهشده و در خمسه و حدیقه و13 امثال آن نیز اختلاف زحاف از این قبیل «یا نزدیک بدین بسیار هست.»14 و «نظیر این»،15 این مطلع نیز که در

انتهی. مولف گوید: آن چه فاضل مذکور نوشته، موافق قواعد عروضی صحیح است و در آن شبهه3 نیست. لیکن موافقت وزن4 ms047 دو مصرع بیت، بلکه توافق هر بیت با [دیگر] ابیات5 ضروری است. و موزونیت، امر وجدانی ضروری است که گوش هر موزون طبع آن را درمییابد و موقوف بر دانستن تقطیع6 نه، چنان که مولوی فرماید:

من ندانم فاعلاتن فاعلات شعر میگویم به از آب حیات

بلکه تقطیع برای تفهیم7 ناموزون است، چنانکه استاد سلیم گوید: «تقطیع برای طبع ناموزون است»؛ و8 عروض از اشعار عرب مأخوذ است نه اشعار از عروض؛ چنانکه در9 احوال خلیل احمد عروضی - که مخترع این فن است - نوشته شده.10 و در صورتی که زحاف11 وزن را12 مخالف گرداند، محض قول عروضیان را اتباع نتوان کرد که هر دو هموزن است، و بدون 13 هموزنی دو مصرع یا دو بیت را از یک وزن نمیتوان شمرد و14 طبع سلیم استکراه تمام از آن دارد. بر این تقدیر، اسکان متحرک و تحریک ساکن میباید تا هر دو هموزن گردند؛ مثلا در این مصرع: «دیوانهام که جز تو پری پیکری ندارم»، «تا»ی کلمهی «تو» را به «با»ی «پری» - که متحرک است - وصل باید کرد و این، بدون سکون «با»ی مذکور15 صورت نگیرد، و بر این قیاس ابیات و مصارع دیگر؛ چنان که در مطلع غزل که نوشته آمد:16 «جانی که یافت از خم زلفین تو رهایی»، تا فک اضافت «خم» نکنند، هرگز هموزن مصرع17 دوم نمیشود. به هر تقدیر، اگر انصاف را کار

چو باز پرسی حدیث منزل ز شوق گویم لبثت یوما

«فقیر آرزو مکروه طبایع پنداشته، چنین رسانده:12» اگرچه صدسال در ره تو ز بیخودیها فتاده باشم

چو باز پرسی حدیث منزل ز شوق گویم لبثت یوما

مخفی نماند: آن چه سابق نوشته شده13 که طریقهی فارسیان است که جمع عربی را در محل مفرد مستعمل کنند، این هم موقوف برکثرت استعمال است و بر قدر سماع مقصور؛ پس آن چه در این بیت:

دشمن آیینهاند آنها که اهل14 عزلتاند

خلوتی کابنای جنسی گنجد آن جا کثرت است15

لفظ «ابنای جنسی» که به معنی هم جنس آورده، محل نظر است. و از این عالم است

که به جای اجل، اجله2 آورده و این غلط از جهت3 نزدیک بودن هر دو لفظ است در تلفظ،4 و سبب عدم فصاحت، آن است که «هیچ یک از اساتذه چنین نیاورده.5» و نیز از مخالفت قیاس لغوی است آن چه استاد قدسی در این بیت «آلا» به معنی آلوده آورده:

آن که دی زهر در انگور تو میکرد، امروز

به عذاب ابدی کام دلش زهرآلاست

چنان که شیدای هندی گفته و ابوالبرکات منیر، که محاکم است، آن را مسلم داشته. و تحقیق آن است که جلالای طباطبایی6 در ریاض فیض نوشته که: درمحاورات فارسیان از این دست الفاظ بسیار است که7 به معنی اسم فاعل و اسم مفعول هر دو آمده و8 به قرینه و مقام معلوم میشود. مثلا کارساز و عالم گیر و جهان آفرین و دانش آموز و عالم سوز که9 به معنی سازندهی کار و گیرندهی عالم و آفرینندهی جهان و آموزندهی دانش و ms049 سوزندهی عالم است، و به معنی اسم فاعل آمده؛ و10 گاهی بعینه، در بعض احیان، همین الفاظ در ترکیب دیگر افادهی معنی اسم مفعول میکند؛ چنان که گویند: فلان کار خداساز شد، و همچنین خداگیر، و آن گلشن خداآفرین است و فلان شخص بدآموز است و فلان چیز خام سوز شد، و همهجا معنی اسم مفعول مراد است. و لفظ «عبیرآلا» به معنی عبیر آلودهشده، در این بیت واقع11 است:

چو آن غنچه دهان آمد به گلگشت

عبیرآلای شد بوم و بر ودشت12

آن پیمبر که برهی بریان

گفت از من مخور که زهرآلاست و تحقیق این جواب، در مقدمهی4 رسالهی داد سخن نوشتهام. من اراد التفصیل5 فلیرجع الیه. و از مخالفت قیاس لغوی است آن چه یکی از شعرای حال ایران «می بالم» به جای «می بالایم» در این بیت آورده:

حزین از دیده میبالم نگاه حسرت آلودی

که در آغوش مژگان دادهام خاک سپاهان را

و تفصیل این در تنبیه الغافلین مشروحا نگاشتهام.6

دیگر مخفی نماند: ضرورت شعری که جایز است، نیز موقوف است بر کثرت استعمال شعرا7 نزدیک من. مثلا زیادت -«ها» در کلمهای8 که در آخرش الف باشد،39 در نظم جایز داشتهاند، مثلا شنا و شناه، پس جایز نیست که «خدا» و «ما» را خداه و ماه آرند. و حالا چنین به تحقیق پیوست که شنا مخفف شناه نیست که هنگام تقفیه گاهی10 با «ها» آرند؛ زیراچه در محاورات و عبارات نثر به «ها» نیامده. و «باد هراه» که به معنی باد شمال است، دو احتمال دارد: یکی آن که هری امالهی هراست که در حالت تقفیه هراه آوردهاند، مثل شناه مزید علیه شنا؛11 دوم آن که «تاء» هرات را به «ها» بدل کرده باشند و این قول12 ms050 ضعیف است. به هرحال،13 مستمسک ما در این جا، قول14 حازم قرطاجنی است

الضرائر الشائعة منها المستقبح و غیره وهو مالاتستوحش منه النفس کصرف ما لاینصرف، و قد تستوحش منه فی البعض کالاسماء المعدولة واشد ماتستوحشه1 تنوین افعل منه، و مما لایستقبح قصرالجمع الممدود2 و مد الجمع المقصور3، و اقبح الضرائر الزیادة4 المؤدیة لما5 لیس6 اصلا فی کلامهم کقوله: 7 ادنو فانظور، ای انظر والزیادة المؤدیة لما یقل فی الکلام کقوله:8 فاطات شیمالی9 ای شمالی، و کذلک النقص المجحف کقوله: «درس المنا بمتالع 10 فابانا»، ای المنازل، وکذلک العدول عن صیغة الی اخری کقوله: «جدلاء11 محکمة من نسج سلام»، ای سلیمان.»12 [المزهر، 189/1]. و نیز بدان13 که تصرفاتی که فارسیان در الفاظ عربیه کردهاند مثل «حاجی» که در اصل «حاج» بوده یا «مدهوش» و «غوطه» که بعضی14 به واو مجهول استعمال نمایند،15 هم موقوف بر کثرت استعمال است. و ایراد حرفی در و سط لفظ عربی،16 دلالت دارد بر فارسی بودن آن. پس «ایزار» که به معنی ازار در کلام سلمان واقع شده، آن است17 که ازار لفظ فارسی است که در عرب به تعریب استعمال یافته،18 اگرچه علمای عربی تصریح به تعریب نکردهاند؛ زیراکه این قسم الفاظ بسیار است و هی قد ظهرت بعد

تو آن کسی که ز بهر گزافه بخشیدن

ز زر وسیم همی کم کنی رسوم حساب1 لهذا ابوالبرکات منیر، بر این مصرع عرفی2 ایراد نمود: «به مدحت تو که اندیشه را کند بیمار3». و این نظر به مقام است، والا در بعض جاها4 موجب حسن کلام5 گردد، چنان که مولوی فرماید: «می ده گزافه ساقیا تاگم شود خوف و رجا»؛ چه «گزاف» چنان که به معنی بی حساب آمده، هم چنین به ms051 معنی بیهوده و لغو6 نیز [آمده]، براین تقدیر،7 در بیت اول مستقبح و8 مستهجن بود و در مصرع دوم9 مناسب احوال؛ چه در عالم مستی بیهودگی میباشد. و از این عالم است آن چه انوری گفته: خود چو معطی تویی و سایل من بیش10 از این عشوه شین باشد شین زیراچه لفظ «معطی» در مقام مدح، خصوصا در سؤال و عرض حاجت، خیلی قبیح است؛ و طرفهتر آن که لفظ عشوه ممد معنی متصور11 میشود. و نزدیک به همین معنی است، آن چه انوری گفته: مقدری نه به آلت به قدرت مطلق کند ز شکل 12 بخاری چو گنبد ازرق چه لفظ «معطی» و «آلت» هرچند به معنی13 عطاکننده و اوزار است مطلقا، لیکن در عرف عامه، معنیهای دیگر دارد که قبیح محض است. و اگر کسی گوید که لفظ معطی و آلت عربی است، پس در لغات فارسیه و قواعد آن

و عبارت «نهادن [جایی که] ناله به گوش چمن رسد»، امداد قبیح10 میکند.311

و این نزدیک است به ابتذال12 که بعضی از ms052 علمای تازی شرط کردهاند که خلوص از آن هم داخل فصاحت است،13 کما نقل السیوطی فی المزهر:

[عد بعضهم من شروط الفصاحة ان لاتکون الکلمة مبتذلة]14 اما لتغییر العامة لها الی غیر15 اصل الوضع کالصرم للقطع و16 جعلته العامة للمحل المخصوص؛ واما

ابن فارس درفقه اللغه گفته: منها العنعنه و الکشکشه و الکسکسه.5 اول چنان که قیس و تمیم همزهی ابتدا را «عین» خوانند، پس «اسلم» را «عسلم»6، و «انک» را «عنک»، و «اذن» را «عذن» خوانند؛ و در دوم در زبان تمیم بعد «کاف» مونث «شین» معجمه آرند، پس «بک» را «بکش»7 و «علیک» را «علیکش» گویند؛ و بعضی8 از اینها به جای «کاف»، «شین» آرند و آن را مکسور سازند در وصل، و موقوف سازند در وقف، پس گویند: «منش» به جای «منک» و«علیش» به جای «علیک»؛9 و ربیعه و مضر بعد کاف، سین مهمله آرند به همان طریق که گذشت. و میآرند در تمیم حرفی که در میان کاف و قاف است، و در لغت یمن حرفی که در میان جیم و کاف است، و بدل کنند یای تحتانی را به جیم در اضافه، نحو «غلامج» به جای غلامی، و در نسبت، مثل «بصرج» و «کوفج» و غیره از اینها، چنانچه در کتاب مزهر امام سیوطی [222/1] به تفصیل مرقوم است.10

مولف گوید: ظاهرا مراد از حرفی که میان کاف و قاف است، کاف فارسی [-ی] بود؛ لهذا عرب قاطبة حالا به جای «قال»، ms053 «گال» - به گاف فارسی - خوانند و به همین

روزی5 یکی از سلاطین هندوستان، از راه شوخی، از یکی از اهل ایران6 میپرسد:7 شنیدهایم که در زبان شما «غین» را «قاف» خوانند. او عرض میکند که حضرت! کسی قلط به عرض رسانیده،8 از این حرف9 پادشاه متبسم شد.

و هم چنین نون که 10 بعد الف واقع شود، [الف را] واو خوانند، خواه لفظ عربی باشد خواه فارسی. مثل دکان و دکون، و جان و جون.11 و فقیر از یکی اهل زبان شنیده که میم بعد الف هم همین حالت دارد، چنان که پادشاهزاده کام بخش را کوم بخش میگفت.12 فقیر به سبب اشتباه تلفظ13 در تعجب بودم. و از این قبیل است که خراسانیان چشم را «چمش» گویند. اگرچه ارباب لغت این را آوردهاند؛314 لیکن لغت مذموم است نظر بر زبان15 اردوی ایران، چنان که سابق نوشتهام. و این قسم اختلاف حدی و نهایتی ندارد و16

بدان که تبدیل الف قبل النون،7 در تلفظ،8 به واو باشد نه در کتابت.9 و بعضی10 از شعرای متأخر11 بنای لطف شعر ms054 بر آن گذاشتهاند. در اینصورت، اگر به واو ننویسند غلط می شود و اگر نویسند12 شعر از پایه میافتد. چنان که- مخلص کاشی گفته:213 «کار معجون کمونی میکند پیکان او»؛ زیراچه کمان را «کمون» خیال کرده، معجون کمونی آورده،14 به مناسبت پیکان. و بعضی بنیاد قافیه بر آن لفظ15 گذاشتهاند، چنان که در تذکرهی مجمع النفایس نوشتهام.16 وپیش مولف، هر دو اختراع است که سابق، از دیگری به وقوع نیامده؛ اگرچه تقفیه بنا بر لهجهی عربی صحیح است، چنان که اساتذه دارند و فقیر نیز گفته ام:

قد تو مصرع17 موزون بسان سرو سهی است

از خط نوشته همانا بر آن لراقمهی18 است

چه «یا»ی «سهی» جزو19 کلمه است و «یا»ی «لراقمهی» بنابر لهجهی عربی.20 لهذا در کلام اکابر، قافیهی21 «نون» تنوین عربی با نون اصلی جزو کلمه، مکرر دیدهام.22 و از

ابن جنی در خصایص5 گفته: آن چه مستمر باشد6 از کلام، در اعراب و غیر آن، در مواضع صناعت، پس آن مطرد است و غیر آن7 شاذ. و8 کلام در اطراد و شذوذ چارگونه است: یکی مطرد در قیاس و استعمال هر دو،9 و این غایت مطلوب است، مثل قام زید، و ضربت عمروا، 10 و مررت بسعید؛ دوم: مطرد در قیاس و شاذ در استعمال، چون «مکان مبقل»، چه در سماع اکثر «باقل» است، و اول11 نیز مسموع است12 کقول الشاعر: «اعاشنی13 بعدک واد مبقل»؛ سیوم: مطرد در استعمال و شاذ در قیاس، مثل «استصوب» و «استحوذ»؛ چهارم: شاذ در قیاس و استعمال هر دو، چنان که تتمیم اسم مفعول لفظی14 که عین کلمهی آن «واو» باشد، مثل15 «ثوب ms055 مصوون» و «مسک مدووف»16 و این17 هر دو شاذند در [قیاس و]18 استعمال، پس19 راه نمیبرد قیاس بدان و رد کرده نمی شود غیر آن سوی آن.20

فقیر آرزو گوید: طریق فارسیان هم21 در این مسأله همین است یا نزدیک به همین است. و مثال 222 آن که شاذ در قیاس و استعمال باشد،23 این بیت حزین است که یکی از

حزین از دیده می پالم نگاه حسرت آلودی

که از آغوش مژگان دادهام خاک صفاهان را

چه «پالم» مأخوذ است از پالودن، و فعل مستقبل2 آن «پالایم» است در مستعملات3 نه «پالم». من ادعی فعلیه السند؛4 لهذا کفچه را که بدان ترشی پالایند، «ترشی پالا» گویند نه «ترشی پال».5 و قیاس هم چنین6 میخواهد، زیرا که هر مصدری که ماقبل7 «دال و نون» یا «تا ونون» او، «واو»8 بود، در مستقبل عوض واو مذکور، «الف ویا» آرند، چنان که از فرمودن، فرماید؛ و آسودن،9 آساید؛ وفرسودن، فرساید؛ و نمودن، نماید؛ و گشودن، گشاید؛ و زدودن، زداید؛ و ستودن، ستاید؛ یا واو مسطور10 را مفتوح گردانند، بعد حذف11 «نون» مصدری، چنان که ستودن و ستود؛ و درودن و درود؛ و غنودن و غنود. و در بعضی از جاها،12 هر دو آمده، چنان که از بودن، بود و باید.

و حق آن است که شاذ وقتی باشد که کم13 آمده باشد، و مثال مذکور در اصل صحیح به نظر نمی آید؛ زیراچه در کلام احدی دیده نشده.14 و العلم عنده تعالی.

و از این عالم است تفرقه در لفظ «چون» و «چنان»، که محل اول مفرد است و محل دوم مرکب. مثلا گویند: چشمش چون نرگس است؛ و گویند: چشمش چنان است که نرگس. و این قاعده مطرد است، و اگر برخلاف این باشد، اگر از همچو کسی است که ثقه بود و15 قولش محل اعتماد، پس شاذ است ms056 و الا غیر فصیح، بلکه سخن در صحت قول اوست؛16 لهذا بر این بیت صائب، اهل روزمره اعتراض کردهاند:17

چون لباس غنچه تنگی میکند بر دوش گل

برفراز این عمارت پرنیان آسمان

و مراد2 از این ها،3 کلمه[ای] است که در مستعملات کم4 آمده باشد. و بعضی از علمای عربیه گفتهاند که: هرگاه لفظ خوب5 مستغرب باشد که نداند آن را مگر عالم کامل یا اعرابی قح،6 پس آن لفظ7 وحشی و مخل فصاحت بود. لهذا یکی از خلفای عباسیه به منشی خود گفته که: پرهیز کن از وحشی کلام8 که از راه اظهار بلاغت در کلام خود9 آری، زیرا که آن جهل تمام10 است. باید که کلماتی آری که سهل باشد در فهمیدن معانی؛ لیکن در این صورت از الفاظ مبتذله که زبانزد فرومایگان باشد، اجتناب ضروری است.

مولف این نسخه میگوید که: در فارسی نیز همین است، چنان که ارباب فصاحت گویند11 که: لفظ آشنا و معنی بیگانه. و نیز فصحا و بلغا از زبان لوطیانهی ایران12 پرهیز کنند مگر آن که التزام13 کرده باشند، چنان که عبد العال14 نجات در مثنوی گل کشتی.15 فایده:

بدان که زبان فارسی به زبانهای دیگر مخلوط گشته، علی الخصوص عربی که از تسلط دین مبین عربی - علی صاحه اللام - بنیاد کیش فارسیان برکنده شده و در ایران و توران، نشانی از آن نمانده مگر در گوشه و کنجی از ملکی؛ پس در این وقت، آوردن الفاظ عربیه

و تحقیق آن است که غرابت، امر نسبی است [و] به مرور دهور و تفاوت ازمنه، الفاظ14 متفاوت میگردد،15 چنان که سابق گذشت.16 پس فارسی زبان را باید که از لفظ آشنا درنگذرد و به تلاش کلمات وحشیه، بیابان مرگ غربت نگردد. تذییل:7

بدان که بعضی از شعراالفاظ غیر زبان خود که در واقع وحشی مطلقاند، التزاما در کلام آرند؛318 در این صورت، الفاظ مذکوره غریب، که مخل ms058 فصاحت باشند،19 نباشند؛ چنان که خاقانی در این قصیده:

فلک کج روتر است ازخط ترسا مرا دارد مسلسل راهب آسا

بر خود20 لازم کرده است که مصطلحات و الفاظ21 زبان ارامنه و نصاری آرد؛ لهذا گفته:

مرا بینی نهان گشته به غاری شده مولوزن و پوشیده چوخا

چه لفظ «مولو» و «چوخا»، زبان ارامنه است و فارسیان آن را ندانند. و این که در لغات فارسیه آورده شده،22 بنا بر23 وقوع اینهاست در قصیدهی مذکور. از این عالم است

شوخ سوسن را مگو دل میرباید قشقهات

ذات رجپوت است ترسم دست برجمدهر2 کند

و آن چندگونه است: یکی3 به حسب حرکت، چنان که «چرا» که4 به فتح و کسر، هر دو آمده؛ و «افتاد» که به ضم و فتح، هر دو جایز است؛ و «نشتر» که به فتح و کسر، هردو مستعمل است؛ و هم چنین «بستر» - به سین مهمله - کماسبق؛5 و «سخن» که به ضم خا و فتح، هر دو آمده؛6 و «پیرامن» که به ضم میم و فتح، هر دو درست است؛ و «پیل سم» که به فتح و ضم، هر دو صحیح است. و این در الفاظ فارسیه است، در این صورت اگر قیاس مؤید طرفی گردد، همان راجح و اصح خواهد بود؛7 مثلا «چرا» که به کسر افصح است، چه مرکب است از «چه»ی استفهام و «را» به معنی برای؛ و «بستر» به کسر مستعمل اکثر اهل8 ایران است و به فتح محاورهی9 اهل قم، و ما همین10 را اصح دانیم؛11 2چه در هندی هم به فتح است، غایتش در فارسی به معنی جامهی گستردنی و در هندی جامهی پوشیدنی، و این قدر تفاوت چندان نیست. و توافق لغات چنان که آینده - انناء الله تعالی- معلوم کنی، مصحح اول است؛12 و «پیرامن» به ضم افصح بود، چه13 مخفف پیرامون ms059 است، اگرچه بعضی به وزن پیراهن14 گفتهاند؛ و هم چنین «افتاد» به ضم، که مخفف «اوفتاد»

اینها همه16 در الفاظ فارسیه بود. و گاهی در الفاظ عربیه نیز باشد مثل «سجده» که بعضی از اهل ایران به ضم اول نیز17 خوانند، و پیش مولف، این صحیح نیست، گو18 اهل ایران آن را روا دارند؛ لهذا در زبان خراسان و شیراز و توران19 این قسم20 نیامده مگر اتباع عراقیان [را]، و لهجه داخل این قاعده نیست؛ که افصح زبان اردو است؛ چه آن متعلق به جوهر الفاظ است؛ فافهم. ولفظ «غوطه» و «مدهوش» که لفظ عربی21 است، فارسیان به واو مجهول خوانند، کماسبق.22 مولف گوید: ایرانیان حال، چون واو مجهول ندارند، و سابق به اجماع اهل زبان و اساتذه[ی] علم قوافی آمده، زبان ایشان در این باب سند نیست؛ وهم چنین است لفظ «سبحه» که در عربی به ضم است و فارسیان به فتح

در شهر ز ترکان جفاکیش ستمگر بی رحم تری نیست از ms060 این قاسم کافر

که در ذیل قوافی روی مفتوح الماقبل6 آورده. و تصرف در این لفظ، مخصوص متأخران نیست، در اشعار قدما نیز به فتح آمده؛37

و از این باب است حذف کلمه از لفظ عربی، چنان که «غش» که در عربی «غشی» است به تحتانی، به معنی بیهوش شدن، شفیعای اثرگوید:

حب دنیا خواجه را از بس مشوش میکند

تا زر بیغش به دستش میرسد غش میکند

و تصرف دیگر این که به معنی اسم فاعل آورده.38

دوم به حسب اختلاف حرکت و سکون، مثل «گرسنه» که9 به کسر رای مهمله و سکون آن، هر دو آمده و10 نزدیک من11 دوم افصح است؛ زیراکه «گرس»12 به سکون دوم، به معنی جوع، در محاورات13 شایع است؛ و هم چنین14 «گیومرت» که به سکون رای15 مهمله در کلام قدما آمده و بعضی از شعرای متأخر ایران به حرکت «را» آوردهاند و سند6 هر دو در چراغ هدایت نوشتهام، و اولی و افصح17 نزدیک فقیر، قول اول است؛ چراکه18 مرکب است از «گیو» به کاف فارسی، قلب بعض19 «گوی» و «مرت» مبدل «مرد»، به معنی

جون گل سوری شده گردد پهن لعلتر از لاله به روی چمن و حال آن که به حرکت، به وزن «دهن»33 به معنی شیر است که به سبب مهربانی از پستان مادر و غیره جوش زند. لیکن4 چون میر مذکور قادرسخن است، مسلم داشتهاند. بدان که آن چه گذشت، در کلمات فارسیه بود، و گاهی همین اختلاف در عربیه نیز واقع شود به سبب تصرف فارسیان،5 چنان که «نصر» به فتح، به معنی6 یاری دادن، به تحریک آمده، چنان که میرمعزی گوید:7

تا که به گیتی مدد است از طرب تا که به عالم نصر است از ظفر

از طربت ms061 باد8 مدد بر مدد وز ظفرت باد9 نصر بر نصر کذا قیل. لیکن در قاموس است: «نصرالمظلوم: اعانه فهو ناصر و نصر و نصر»10 و از این ثابت می شود که «نصر» به تحریک، به معنی یاری دهنده است. در این صورت،11 به اندک تکلف، معنی هر دو بیت صحیح میشود؛ و هم چنین است لفظ «عفو» که12 به سکون دوم است و فارسیان به تحریک آرند. سعدی گوید:

عفو کردم از وی عملهای زشت درآرم به فضل خودش در بهشت و نیز ناصرخسرو در خاتمهی روشنایینامه گوید:13 سپاس و شکر آن دادار14 ذوالمن که این نوباوه پیدا کرد از من اگر سهوی بود در وی عفو کن دریده پردهی کارم15 رفو کن و بعضی گویند که: «کفو» در این بیت بهاءالدین کریمی نیز از همین عالم است:

هم ز عود و صندل آن را روی بوقلمون کنی9 و نیز10 منوچهری:

فروزان تیغ11 وی هنگام هیجا چنان دیبای بوقلمون

چنان دیبای بوقلمون ملون و هم چنین لفظ12 «حرکت» که به فتحتین است، چنان که گفتهام: «الحرکه بنفسها لا13 بضدها» و به سکون نیز آمده،14 فوقی یزدی ms062 گوید:15 ز بس خوش حرکت و شیرینادا بوداگر میداد تیزی16 خوش نما بود و هم چنین «صبر» به معنی داروی تلخ،17 که به فتح اول و کسر دوم است و فارسیان به سکون دوم آرند، سعدی گوید:18 «صبر تلخ است ولیکن بر شیرین دارد»؛ و هم چنین

گاه آن است که بر هجر نهم دل، دل کو2

دیرها هست که او نیز چو من متواری است و نجیب جرفادقانی:4

هزیمتی ز5 کف دست توست گوهر تیغ

که در ضمیر پلارک شدهاست متواری و هم چنین کلمهی6 «آرنی» که به صیغهی امر است و به سکون دوم آوردهاند؛7 و هم چنین «صلوات»8 که به فتح دوم است و به سکون آوردهاند؛ و «عرق»به فتحتین، به معنی خوی، که به سکون دوم آمده، چنان که39 شعرا گفتهاند:

بزم شوقم دوش رشک جلوهگاه طور بود

گفتگوی رب ارنی بس که موسیقار داشت

*** پیش عکس عارضت میرم که شمع از غیرتش0

هرشبی گاهی بود در عرق و گاهی در11 تب است و هم چنین «سبلت» که در عربی12 به تحریک است، چنان که از قاموس ثابت میشود و به سکون دوم مستعمل است، جامی گوید: «سبلت نفس شوم برکنده»؛ و از این عالم است «قرن» که به سکون است و13 به حرکت دوم آمده، انوری گوید: دو قرن از کرمت برده جهان برگ و نوا14

تو چه دانی که جهان بی تو چه بیبرگ ونواست

قرنها باید که تا از فضل حق پیدا شود

بایزیدی در خراسان و اویسی در قرن

لیکن در این ولا،6 در بعض نسخ، «یمن» به جای قرن دیده شده، دراین صورت، از ما نحن فیه نباشد؛ و از این عالم است که7 بعضی از اسمای به وزن فعلان، به تحریک «را»، به سکون آرند، مثل «جولان»8 و« هذیان»، ازجهت تخفیف؛ چه سه متحرک در یکجا9 جمع شده؛ و بر این قیاس «یرقان»10 3 که مرضی است معروف، چنان که زلالی گفته:211

چه خلوت، خلوتی کز12 رنگ جسته اثر بر13 مهرهی یرقان شکسته

لیکن این کم است و در محاورات، اکثر، به تحریک آمده. تذنیب بشنو:14

گاهی فارسیان تصرف در جوهر الفاظ15 عربیه کنند، مثل «نکهت» که به فتح و کاف تازی است و اینها به ضم و کاف فارسی آرند. بلکه تصرف در معنی آن نیز کردهاند؛ چه در اصل، نکهت مأخوذ است از «تنکه» به معنی خوش شدن بوی دهن،16 و اینها در

و آن در فارسی بسیار است و بر2 دو گونه بود: یکی3 تشدید مخفف و دیگری2 تخفیف مشدد. و نوع5 اول ادغام دو حرف از یک جنس است یا6 قریب هم،7 و این یا در دو کلمه است8 یا یک: اول، چنان که گوید: «در وضو کن به نیمن استنجا»؛9 چه در اصل «نیم من» بوده،10 دراین صورت، میم اول را در میم دوم ادغام کردند، بعد از آن، برای11 تخفیف یکی را حذف نمودند؛12 و بعضی ms064 گویند: در صورت جمع دو حرف یک جنس یا قریب،13 یکی را حذف کنند، و پیش مولف، اول اقوی است. و این که گفتهاند:14 تشدید واقع نمیشود مگر در یک کلمه،15 ضعیف است؛ زیرا که سبب ادغام بودن16 دو حرف مذکور است و دو17 بودن کلمه منافی نیست،18 لهذا در عربی هم اینگونه، به تشدید آید،19 چنان که «مما» و «ممن» و «مم»، با آن که نون در میان واقع 20 است؛ و مثال دو حرف مماثل در دو کلمه21 «شپره» است که از «شب» و «پره» مرکب است و «بای» تازی را در «بای»22 فارسی ادغام کردهاند؛ و «دنب»23 و «کنب» که نون ساکن مع الباء،

و تشدید گاهی در زبان عربی کنند،4 چون لفظ «عمر» به تشدید میم که در عربی به تخفیف است - و این اکثر در محاورهی5 قدماست -6 و گاهی در زبان خود،7 و آن اکثر در حرف «راء» مهمله8 بود، مثل «درادوزا» به معنی صاحبتجربه، کمال اسماعیل:

خهخه9 ای دلبر درادوزا نیک میدری و خوش میدوزی

بلکه10 باب «دریدن» و «بریدن»11 و «پریدن» به ادغام،212 نسبت به بابهای دیگر اکثر13 آمده14 و گویا این از خواص حرف «را» است که تشدید در آن بسیار آمده،15 چنان که «فر»،16 و غالبا «فرخ» مرکب است از «فر» و «رخ»؛ چه فرخ به تخفیف دیده نشده؛17 و «خرم» به معنی تازه و شاد - که مجاز است - حالا به ثبوت رسید که مرکب نیست؛ چه مخفف نیز آمده؛218 میرمعزی: موسم عید و لب دجله و بغداد خرم بوی ریحان ms065 و فروغ قدح و نالهی بم و «نره» به نون، به معنی قوی پرزور و مبرم، مثل نره فیل19 و نره شیر و نره گدا،20 و نره21 به معنی عضو مخصوص آدمی، شاید مرکب است از «نر» و «را» و «ها»ی نسبت،

و نیز رودکی گوید: 15 به پاکی گویی اندر جام مانند گلابستی

به خوشی گویی اندر دیدهی بیخواب خوابستی16

لیکن این موافق مذهب کسی است که واو معدوله را ملفوظ خواندن، درست نمی داند، و الا فلا؛ و «کجی» ضد راستی،17 چنان که انوری گوید:18

بیا تا کژ نشینم راست گویم که کجی ماتم آرد راستی سور

و از این باب است لفظ «بچه» که به تخفیف نیز آمده؛ اما لفظ «دبه» به معنی ظرفی که از چرم خام سازند، و به مشابهت آن «دبهخایه» شخص بزرگ خایه را گویند، لفظ319 عربی است، کما فی الصراح؛ و از این مقوله است لفظ «همه» که در محاورات به تشدید

تا کرده جا در پالکی گردیده جا در پالکی

بنشسته چون بر پالکی نه چرخ کهار آمده

و این قسم تصرفات14 فارسیان15 در الفاظ هندیهی دیگر16 نیز هست، مثلا17 لفظ

بدان که تشدید دو گونه است: یکی آن که به تخفیف نیز درست است، چنان ms067 که اکثر امثلهی سابق؛14 دوم آن که به تخفیف درست نیست، چنان که «کله» به معنی سر15 و «پله»16 - به فتح و کسر -17 به معنی کفهی ترازو18. و مجدالدین علی قوسی به فتح19 به معنی پایهی نردبان، و به کسر، کفهی ترازو گفته. و لفظ پلکان به کسر - که به معنی نردبان شهرت دارد220 و مرکب است از «پله» و «کان»21 که کلمهی نسبت است - دلالت دارد بر قوت22 قول قوسی؛ و «تکه» - به کسر فوقانی - اغلب23 که عربی است، لهذا قوسی24 «تکاک» به وزن شداد، به معنی تکه فروش، گفته25 و به فتح، به معنی «نهاز» یعنی بز26

از او گشت کافیه زیر و زبر نشد آگه از مبتدا و خبر

و این، گمان دارم که2 خطا باشد؛ زیرا که یای کافیه را یای3 نسبت گمان برده که در عربی مشدد آید.2 و میتواند که مثل لفظ «عمر» باشد که5 به تشدید نیز آمده،26 چنان که سابق گذشت؛7 و «شته» - به کسر - به معنی انگور، به تخفیف هم آمده، کما قال البعض؛8 و «غرش» - به ضم - از باب غریدن، به معنی آواز با مهابت مثل آواز رعد و امثال آن، و تخصیص آن به آواز حیوانات خطاست و تحقیق آن است که باب «غریدن» به تشدید است و «غرشت» - به زیادت فوقانی -9 مزیدعلیه آن، و زیادت «تا» از خواص شین معجمه و مهمله است که مابعد آن آرند،10 مثل «فرامش» و «فرامشت» و «کس» و «کست»؛ و کلمهی «جرس» - به تشدید - به معنی صدایی که از برهم خوردن دو چیز برآید، فارسی است، لهذا «تامیی که مخصوص فارسی است،11 زیاده کرده «جرست» نیز گویند، و جرس - به تخفیف - به معنی12 آواز مطلقا یا آواز نرم - کما صرح صاحب13 القاموس- عربی [است]؛14 و از این عالم است «هره» - به ضم و تشدید15 رای مهمله - به معنی مقعد، چنان که زکی مراغه گوید:

تنگ و تاریک چون در هره زشت و بد رنگ همچو بام16 زهار

و اکثر ارباب لغت نوشتهاند که این بیت در وصف کاغذ گفته و این عجب است17 از سخن فهمی ms069 اینها؛ چه [به] هیچوجه بدین معنی18 درست نمی شود کما لایخفی علی الفطن؛ و «هرا» به معنی هلیله مانندیی که از جمله ساخت اسپ باشد، لفظ19 هندی

و نوع دوم اختلاف تلفظ، تخفیف مشدد14 است، و آن بر طرف کردن تشدید است از حرف کلمه،15 و آن نیز بر16 دوگونه است: یکی تخفیف الفاظ فارسی که مشدد باشد17 و امثلهی آن سابق، در تشدید،18 گذشت. و چون تشدید در فارسی19 بسیار20 کم است، امثلهی تخفیف آن نیز کم بود؛21 و دوم تخفیف الفاظ مشددهی عربیه،122 مثل غم33 وهم وقد وخد24 وکف و طیی و حی و اجل وجاده25 و غلو و مملو و نمو، و

درخت زقوم ار به جان پروری مپندار هرگز کزو بر خوری و هم چنین لفظ «کیفیت»، چنان که4 ms070 سحری شمشیرگر گوید:5 می کو ز دست ساقی مشکین کلاله نیست

در صد سبوش کیفیت یک پیاله نیست؛ و «مشاطه»، نظیری گوید:6

ز من مشاطهی بستان صداق می طلبد

هنوز دختر رز در سراچهی حلبی7 است؛ هم چنین لفظ «حق»، حافظ فرماید:8 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نیست

در حق ما هرچه گوید جای هیچ اکراه نیست؛ و بر این قیاس «مستحق»،9 کلیم: عطاش مستحق و غیر مستحق نشناخت10

بریزد ابر چه ویران چه منزل آباد؛ و11 لفظ «مؤذن» که به تشدیداست، به معنی اذان کننده، به تخفیف نیز آوردهاند،312

مؤذن محراب مناجاتیان و شیخ نظامی گوید:

برآورده مؤذن به اول قنوت فسبحان حی الذی لایموت؛ و هم چنین لفظ «سنمار» که عربی است به وزن ترماح،1 نظامی گوید:

شابکی چربدست شیرین کارسام نسلی و نام آن سنمار؛ و لفظ «دراعه» - به ضم - به معنی پیراهن، سعدی فرماید: به آدمی نتوان گفت ماند این حیوان به جز دراعه و2 دستار و نقش بیرونش؛3 و هم چنین «عیار»، حکیم3 سوزنی: جهانداران ز چشم او شکوهند چو طراران شکوهند از عیاران؛ و «جمازه»، چنان که5 نظامی گوید: جمازه به تنگ آمد از راه تنگ سر از بار سنگین درآمد به سنگ؛ و هم چنین6 لفظ «نیت» به معنی عزم دلی،7 نظامی گوید:8

پناهنده را یاد کرد از نخست نیت کرد بر کامگاری درست؛ و از این قبیل است «عزی» و «مکه» - که در عربی به تشدید است و فرخی به تخفیف آورده:49 منات ولات و عزی در مکه سه بت بودند

ز دست برد بت آرای آن زمان آزر

فکندهاند ستان پیش کعبه بی سر و پر1 منات را ز میان کافران به در بردند

به کشوری2 دگر انداختند زان کشور به جایگاهی کز روزگار آدم باز

بر آن زمین ننشست و نرفت جز کافر ز ms071 بهر آن بت بتخانهای بنا کردند3

به صد هزار تماثیل و صد هزار صور پس آن گه4 آن را کردند سومنات لقب

القب که دید که نام اندر او5 بود مضمر و آن دور کردن حرفی است یا زیاده از کلمه، و این نیز نوعی از مخالفت7 است و مطرد نیست، بلکه8 مقصور است بر9 قدر سماع. و آن گاهی در کلمات فارسیه بود10 مثل «چش زخ»11 و «نوز» - به واو مجهول - و «نون» - به واو معروف - و «گوز» - به فتحتین -12 و «چون و چر» و «نر» - به نون -و «پر» - به بای فارسی - و «فردین» - به فا و دال به یا رسیده- و «فوردین» - به فا و واو، هر دو مفتوح -13 و «فرودین» - به فا و سکون رای مهمله و واو

بیدار شو رسید بشارت که یافته است

از چشزخ حوادث قطب زمان شفا و حکیم سنایی:

مطلع بر ضمایر اسرار نوز ناکرده بر دل تو گذار5 و غضایری رازی: به عالم اندر نون مالک الملوک6 تویی جمالشان همه از توست گاه جود و نوال و شهابالدین عبدالرحمن - که از امرای شاهرخ بن امیرتیمور بود - در مرثیهی امیر2 شاه ملک گفته:

مگر آید خبر تعزیت میر کبیر

آن که در جنگ به چنگش چو گوز بود پلنگ و سیفی بدیعی در تعریف ارابکی گوید:

هرگه که چون ارابه شوم در رهش روان

غلطان شوم به راه و نه چون گویم و نه چر و ظاهرا آواز رفتن ارابه را در فارسی نیز «چون و چر »گویند چنان که در هندی، پس توافق بود؛8 لهذا این لفظ را به مناسبت، در این جا صرف کرده.9 و حکیم ازرقی: تو آن پادشاهی که گر زنده بودی زمین بوسه10 دادی تو را ms072 سام بن نر و اقوی نزد مصنف آن است که11 «نر» لقب نریمان است نه مخفف نریمان؛ چه حذف این قدر حروف، در تخفیف، جای دیگر به نظر نیامده.12 و فرخی گوید:13

گر به نالی1 پر تیغت بنگارند به موی

سایهای2 برفکند بر سر میل آن یک نال

زیر آن سایه به آب اندر اگر برگذرد

همچو خیش از پر مه ریزه شود ماهی وال و «خیش» این جا عبارت از کتان است. و عبدالواسع جبلی گوید:

تا باد بزان سرد3 بود در مه آذر

تا برگ رزان زرد4 بود در مه فردین و این، دو احتمال5 دارد؛ زیرا که6 به واو و دال هر دو میتواند باشد،7 لیکن در این بیت، به معنی فروردین که اول بهار است، درست نمیشود؛ زیرا که زردگشتن برگ درختان8 در این ماه، صورت نمیگیرد.9 ایضا له:10 خورد باید بادهی هم رنگوبوی گل کنون1

چون چمن خالی شد از گلهای ماه فوردین و میرمعزی فرماید: 12 همیشه تا که جهان را سپهر پیر کهن جوان و تازه به هنگام فرودین13 دارد بدان که: آن چه گذشت حذف حروف14 کلمات فارسیه بود، و گاهی در غیر فارسیه [بود] مثل یونانی،15 چون «سطاطالیس» مخفف «ارسطاطالیس» نام حکیمی.16 حکیم

برتر از بولس1 و سطاطالیس2

شده در راه حکمت و تدریس برتر از ب و «بولس»- به بای موحدهی به واو رسیده و لام3 و سین مهمله - نیز از حکماست؛2 و هم چنین لفظ «صلاب» - به ضم و5 تشدید لام - که مخفف «اصطرلاب» است از این باب است.6 فردوسی گوید:

همه زیج و صلاب برداشتند بر آن کار یک هفته بگذاشتند7 مولف گوید: تشدید لام تصرف دیگر است و ظاهرا «اصلاب» است - به الف - که از سهو کاتب مانده، والله اعلم؛8 و هم چنین «مثردیطوس» که مخفف «مثرودیطوس» است10 که نوعی است از معاجین تریاقیه.11 خاقانی گوید: در ریخت به حلق من علی الروس2 ms073 صد مثردطوس13 مثردیطوس14 مخفی نماند که:15 «مثردطوس» و «مثردیطوس» در این16 بیت خاقانی، چنان که گذشت،17 مخفف «مثرودیطوس» است،18 و از لفظ اول مراد ظرف معجون مذکور است و از لفظ دوم ذات معجون مزبور.19 و در20 استعمال، این دو21 لفظ بدین دو معنی جز در این شعر نیست22 و23 جای دیگر به نظر نیامده.

به بازارگانی برفتم به جز یکی کاروان دیدم از خز و بز

و تحقیق مولف آن است11 که این قدر تخفیف، خصوصا12 در لفظ عربی، خیلی مستبعد مینماید، و چون نوشتن معانی13 الفاظ قدیمه از اکثر ارباب فرهنگها، از روی قیاس و قرینه است، به خاطر میرسد که «جز» لغتی باشد در جزیره14 کمامر،15 یا نام جایی بود. براین تقدیر مخفف نباشد.16- و در قاموس نام بلدهای از صفاهان آورده، والله اعلم؛ و نیز «ضرورت» مخفف «ضرورتا» به تنوین، ظهوری گوید:7

به پای بام کاخ احتشامش ضرورت کهکشان را نردبان گوی

و بعضی گویند: «ضرور» مخفف «ضرورت»، از این عالم18 است، شفیعای اثر گوید:

از لطف توام هرچه ضرور است مهیاست

چیزی که من امروز ندارم غم فرداست

مولف گوید:1 «ضرورت» در کتب لغت عربیه ms074 به معنی حاجت است و در این بیت به معنی لابد است، پس مخفف ضروری بود22 که لفظ آمدهاست؛3 و آنکه4 در این بیت سلمان: سحاب فیض5 تو آلودگان عصیان را به آب توبه فروشست تن زگرد کدور

«کدور» را مخفف کدورت گفته، خطا کرده؛ چه کدور نیز مصدر است از «کدر» مثلثه العین کما فی القاموس؛6 و بعضی گویند: «دی» مخفف «دیجوح» یا «دیجوحی» است به معنی شب تاریک یا مخفف «دیجور» به معنی تاریک و تاریکی،7 و «شمس و دی»8 در این بیت خواجه:9

حریفی بد مرا ساقی که هر شب ز زلف و رخ نمودی شمس و دی را

اگر به اضافت بود و عطف نباشد، از مانحن فیه نبود.10 مولف گوید: داج به معنی سیاه، مشتق است از «دجج» - به ضمتین - و «دجه» - به تشدید - به معنی شدت ظلمت، مثل «حاج» از «حج» و فارسیان به11 تخفیف استعمال کنند، و «دیجور» مرکب است از «دیج» - به کسر - که امالهی داج است که فارسیان به معنی شدت ظلمت آوردهاند و «ور» کلمهی نسبت است، پس12 «دی» مخفف دیجور در این صورت نمیتواند شد، که دیجور به کسر اول13 میباید، و این که مخفف دیجوح یا دیجوحی به معنی شب تاریک،14 گفتهاند، کماسبق،15 تکلف است؛ زیراچه حذف این قدر حروف خصوصا16

شقاق غالیه گون است و نیست غالیه بوی17

شکوفه غالیه بوی است و نیست غالیه گون

مولف گوید: در این بیت، «شقاق» به معنی لاله درست نمیشود؛ زیرا که غالیه در صراح سیاهی است خوش بو که موها18 بدان خضاب کنند، در این صورت19 اطلاق آن بر لاله نمییتوان کرد؛20 زیراکه21 نظر بر داغ، که اقل قلیل است،22 سیاه گفتن23 لاله ظاهرا صحیح نباشد، و برتقدیر تسلیم، ظاهرا شقاق تحریف است و صحیح «شقیق»

کان محمرالشقیق اذا تصوب او تصعد

اعلام4 یاقوت نشرن5 علی رماح من زبرجد و میتوان گفت که «شقیق» به صیغهی تصغیر باشد از شقاق،6 پس تحریف نباشد.7 و از این باب است حذف «تاء» مفاعلت ناقص مثل «مواسا» و «مدارا» و8 «محاکا»، و این، بر9 قدر مسموع مقصور است، پس «ملاقا» به جای ملاقات نگویند. و از این عالم است «عجوبه» مخفف اعجوبه،10 چنان که یکی از متأخران گفته:

ای شیخ شهر با که توان این عجوبه گفت

بیپرده گشت راز نهان از ردای تو و هم چنین است «بلیس» مخفف ابلیس کماقیل؛11- و نیز «سرار» مخفف اسرار، مولوی: با صد هزار علم وعمل جانشان قرین12 از عالم سرار به اظهار آمده و بعضی گویند:13 هم چنین است «بله» مخفف ابله، عرفی گوید: بلهانه به آفات قدر ساخته بودم این عقل ف

این عقل فضول آمد وتحقیق سبب کرد ms076 و این، خطای فاحش است؛ چه «بله» جمع «ابله» است به معنی نادان کما فی الصراح، و نیز در آثار است:314 «اکثر15 اهل الجنه بله»، و صاحب جهانگیری «بل» - به

من بلم خود را اگر زخمی زدم بر خود زدم

ور به طراری ربودم رخت طراری کجاست مولف گوید: ظاهرا به این معنی تحریف است و صحیح «چل» است به جیم فارسی مکسور، که3 شیخ چل در مستعملات فارسیان بسیار میآید به معنی ابله. لهذا2 صاحب رشیدی با وجود استیعاب الفاظ جهانگیری، لفظ مذکور را5 نیاورده که بر او ثابت نشده.6 و تحقیق این است که «بل» مخفف «بهل» است به معنی بگذار، نه مخفف «بله». و از این باب7 است «یالمند» مخفف عیالمند، سوزنی گوید:

ضعیفم یالمند تنگدستم چه خوانم داستان رامی و ویس ایضا: بودم حکیم سوزنی ار چند سال باز نایالمند گشتم و8 گشتم تحکمی9 و «یان» مخفف هزیان، فرخی گوید: با سخن تو همه سخنها یان است با هنر تو همه هنرها بیکار10 و از این قبیل 11 است حذف همزه از لقبها،12 مثل بونصر و بوجهل و بولهب که ابونصر و ابوجهل و ابولهب بوده،13 و این اگر کلیه نیست اکثریه خود هست؛ و صاحب کشف اللغه نوشته که «بنیامین» نام برادر حضرت یوسف است - علمماالتلام-، مرکب از بن» و «یامین»، و یامین14 نام زوجهی یعقوب است - علیه التلام-، در این صورت، از عالم

بگو بسحاق وصف خوشهی انگور مثقالی

که بر نظم تو افشاند فلک نظم ثریا را و الا موافق قاعدهی فارسیان، بوسحاق باید،11 چنان که نظامی فرماید: 12

ه پیروزهی13 بوسحاقیش دادسخن بین که در بوسحاقان فتاد و از این عالم است که گاهی لفظ «ابو» تمام حذف شود،14 چنان که «بومسیلمه» که مسیلمهی کذاب گویند، مولوی فرماید:15 «بومسیلم را لقب احمد نهند»، و یکی از شاعران متأخر، در هجو، گوید: «تو سجاحی و او16 مسیلمه است»، و در مصرع اول هم حذف تاء تانیث بومسیلمه به عمل آمده.17 و از این عالم است که ابوطالب کلیم را «طالب» گویند، بلکه18 خود، تاریخ عزم رفتن عراق چنین یافته:19 «توفیق رفیق طالب آمد»، و هم چنین ملاطاهر غنی در تاریخ فوت او گفته:220

حیف کز دیوار این گلشن پرید طالبا آن بلبل باغ نعیم

در وضو کن به نیمن استنجا دار مر ms078 دست و روی نیمن را و شرف شفروه گوید: چون به شکل خنده بگشاید نمکدان حیات

در میان پستهاش سی و دو بادامغز بین10 و حکیم فردوسی گوید: سپیدیو از تو هلاک آمدهاست مرا از تو هم سر به خاک آمدهاست امیرخسرو گوید: جهان پادشاها خدایی تو راست ازل تا ابد پادشاهی تو راست ای از ازل تا ابد، و نظامی گوید:

نهان مرا آشکارا برند ز گنجه است اگر1 تا بخارا برند

ای به بخارا برند، پس دفع2 شد اعتراض محمد3 سعید اشرف بر این4 مصرع میرزا5 صائب: «عیبی به عیب خود نرسیدن نمی رسد» که6 دو «نرسیدن» را دو «بامی صله میباید. انتهی کلامه.

و در این، بحث است به چند وجه: اول این7 که اجتماع مثلین موجب تنافر نیست مطلقا، خصوصا حروف، مثلا لفظ «غبغب» و «بباید» و «ننماید»، به بای تازی و نون نفی،8- لهذا اجتماع مذکور را علمای معانی تازی9 داخل تنافر ننمودهاند 10 چنان که کتب این فن حاضر است، بلکه تکرار کلمه بعضی از جاها موجب حسن کلام گردد، حافظ:11 «گر ز هندوی شما بر ما12 جفایی رفت رفت»، لهذا دانشمند خان عالی در باب13 این غزل عظیمای نیشابوری گفته: قاصد آمد گفتمش آن ماه سیمین برچه گفت

گفت با هجرم بسازد گفتمش دیگر چه گفت

هست عالی از عظیما در غزل سهو عظیم

زان که از قاصد بود یک گفت پس دلبرچه گفت

ولفظ «ازل تا ابد» مخصوص نیست، بلکه14 «قاف تا قاف» و «کوه تا کوه» و غیرها15 نیز گویند، و براین قیاس «تا بخارا»، و سرش آن است که چون16 در کلام «تاء» غائیه17 آید «از» ابتدائیه گاهی حذف کنند،18 مثل «کوه تا کوه» و «زمین تا «آسمان» و «قاف تا

بنازم حسرت نظارهی حسنی که اشکم را

چو آب تیغ از مژگان چکیدن باز میدارد چه یک حرف «از»1 در این جا از میان رفته؛2 زیراچه «چکیدن» و «بازماندن» هردو را یکیک «از» صله میباید. وآن چه بعضی3 در این بیت کمال اسماعیل به حذف «را»4 قایل شدهاند:5

بس که میشویم و میکوبم6 باز جبهی خویشتن و دستارا

ریزه ریزه شدی از زخم کدنگ7 پوششم گر نه بدی از خارا که «دستار را» [را] «دستا را» بسته، محل نظر است؛ چراکه در این ms080 قسم مواقع، در محاورات، بدون تکرار نیز حذف کنند.28 مثلا گویند:9 «دریدم جامه» و «پوشیدم شلوار». و «الف» «دستارا» احتمال دارد که الفی باشد310 که قدما اواخر کلمات زیادت میکردند، چنان که عبید زاکانی تمام قصهی11 گربه و موش را به همین نهج آورده و از آن

311 است این دو بیت:12

گربه تا بود فاسق و فاجر صید او یک بدی به سالانا

این زمان پنج پنج میگیرد که شده مؤمن و مسلمانا و از عالم تخفیف است13 «بتر» که مخفف «بدتر» است که «دال» و «تا» که قریب المخرجاند با هم جمع شدند، در این صورت یکی را حذف کردند. و پیش فقیر اقوی14 آن است که در این صورت15 «دال» را به «تا» بدل کردند و «تا» در «تا» ادغام نمودند، بعد

بدان که نوعی از اختلاف است زیادت حروف در کلمه،311 و این مقابل حذف است، چنان که12 «همگنان» - به فتح کاف فارسی - مزید علیه «همگان»، کذاقیل.13 و در این نظر است چه14 در فرهنگهای معتبره15 به کسر کاف تصریح کردهاند16 و در برهان قاطع به وزن «هم عنان» گفته،17 پس فتح درست نباشد. و حق آن است18 که این لفظ مرکب است اگرچه19 اهل20 لغت ms081 ترکیب آن بیان نکردهاند. و ظاهرا21 مرکب است از «همه» به معنی معروف و «گین» - که حرف نسبت است چنان که بیاید -22 و بر سبیل زیادت آمده، چنان که حروف دیگر مثل23 «مند» در «شادمند» و «فیروزمند»، و «دان»24

بعضی گویند که «مارافسای» و «مارافسان»11 و «مارافسار»12 از همین قبیل13 است، و در این نظر است؛ چه «افسای» - به تحتانی - مأخوذ است از «افساییدن» به دو تحتانی، پس مارافسا مخفف مارافسای بود نه برعکس،14 و دو لغت پیش مولف به15 ثبوت نرسیده، و اگر «مارافسار»16 - به رای مهمله - به ثبوت رسد، مجاز باشد؛17 زیراکه افسونگر18 را در این جا به افسار تشبیه کرده که حیوان سرکش به اختیار آن بود.19

مخفی نماند که در آخر کلماتی که «الف» باشد - خواه از فارسی خواه از عربی - در حالت اضافت و توصیف،20 «یا»ی تحتانی زیادت کنند و غالبا عوض کسرهی مضاف و

ارسطای طالیس10 پیش اندرون جهانی برو11 دیدگان پر ز خون و در صورت عدم12 «یا»ی مذکوره، بیت13 ناموزون شود.14

و بعضی گویند که «غوشا» و «غوشا»ک و «غوشاد»15 اصل است و «غوش» مخفف آن است نه [آنها] مزید علیه غوش. مولف گوید16 که غوش به معنی سرگین حیوانات، اصل است و غوشا و غوشاد - به دال -17 و غوشاک، مرکب به18 حروف نسبت، به معنی جایی که غوش یعنی سرگین در آن بسیار بود. پس19 به معنی جای بودن دواب و جای کاروان که قافله گاه نیز گویند، صحیح باشد، و لغات سه گانهی مذکور20 که به معنی سرگین آمده، مجاز بود یا21 آن که حروف نسبت22 زایده باشد کماسبق.23 و به خاطر

و از این قبیل است «شناه» و «اشناب»3 و «شیناب» - به زیادت تحتانی بعد الشین - که در اصل «آشنا» بود،4 به معنی معروف که در5 عربی سباحت - به سین مهملهی مفتوح و بای موحدهی به الف کشیده و حای مهمله -6 خوانند، شیخ عطار فرماید:7

گروهی سر به زیر آب بردندگروهی سر سوی شیناب بردز

دو استاد صفاهانی به اشناب برون بردند جان از دست غرقاب

و بعضی گویند: «شنار» ms083 - به رای مهمله - مزید علیه «شنا»ست؛ مؤلف گوید:8 و نزد من آن است که «شنار» - به رای مهمله - مخفف «شناور» است و به معنی آبورزی مجاز، چنان که «آشنا» به معنی آبورزی است و بعضی به معنی9 شناور نیز گفتهاند.10 و میتواند که مراد از «شنار» خیکی باشد که بر آن شنا کنند [و] مرکب است از «شنا» و «را»ی نسبت، و در هندی پنجابی آن را «سنا» - به کسر11 سین مهمله - گویند. در این صورت، مخفف «شنار» میتواند بود12 و توافق لغات این دو زبان13 مصحح است. و نیز به خاطر میرسد که «شناب» از عالم «دریاب» باشد مخفف «دریای آب»،14 چنان که در سراج اللغه نوشتهام. و چون شنا به معنی ورزش گشتی نیز آمده، برای توضیح، شناب گفتهاند،15 و بر این تقدیر، از ما نحن فیه نبود. و «ها»ی شناه از عالم «ها»یی بود که

مخفی نماند که در هندی12 «اشنان» - به کسر مشترک در13 همزه و شین معجمه، که تلفظ آن بر غیر هندیدان، [بل] که14 بر عوام هندوان15 هم دشوار است -16 به معنی غسل، که عبارت است از شستن تمام بدن،17 آمده، و چون غسل نزدیک اینها، اتم و اکمل در دریاست و معنی لفظ18 فارسی و هندی19 نزدیک به هم، پس620 احتمال است که از عالم توافق باشد. و آن که به تصرف فارسیان ms084 در این لفظ قایل شده، خطا کرده؛ زیراچه تقدیم هندی بر فارسی به ثبوت نپیوسته21 تا به تصرف قایل توان شد. و نیز باطل شد آن چه نوشته22 که بر این تقدیر، [در] هرکدام از23 لفظ «شنار» و« شناب»،24 حرف «را» و «با» عوض این «نون» بود و کلمتین مذکورتین25 از ما نحن فیه نباشد؛26 چه این

و امام سیوطی در کتاب مزهر آورده: و قال سلامة7 الانباری فی شرح المقامات: الکس والسرم:8 لغتان مولدتان9 و لیستا بعربیتین و انما یقال: فرج و دبر.10 قلت: فی لفظة الکس ثلاثة مذاهب لاهل العربیة:11 احدها هذا؛ و الثانی انه عربی و رجحه ابوحیان فی تذکرته و نقله عنه12 الاسنوی فی المهمات13 وکذا الصغانی14 فی کتاب خلق الانسان ونقل عنه الزرکشی فی مهمات المهمات؛15 و الثالث انه فارسی معرب وهو رای الجمهور.

مولف این16 کتاب17 گوید: اصل لغت مذکور فارسی است و اختلافات18 ناشی از جهت جوهر معنی لفظ. و دلیل فارسی بودن آن، زیادت فوقانی در آخر «سین» مهمله است، و به تشدید، معرب آن است.19 و قول اثآمهی عربی در عربی بحت20 بودن آن، سند نیست.

تنبیه: بدان که تفصیل زیادت در حروف، مفصلا میآید ان شاءالله تعالی. در این صورت، اگر بعضی از آن چه مسطور شده، مکرر واقع شود، مضایقه نباشد. و آن، تبدیل مکان حروف با یکدیگر [است]24 و این بابی است واسع3 که در زبان2 فارسی بسیار می آید، مثل «دریوزه» و «درویزه». لیکن ms085 آن چه معلوم میشود که دریوزه معرب درویزه است؛ لهذا در عوارف شیخ شهابالدین سهروردی - قدش سره - در فصل خدمت، واقع است. و «دریوش» و «درویش»5 قلب مشهور است، سوزنی: 63

ای به خلق بشر به خلق سروش به هنر جودورز7 و دانش کوش

به توانگردلی و کف جواد نخوهی ماند در جهان دریوش8

و «نخوهی» مخفف «نخواهی»9 است و «ماند» به معنی «گذاشت».10 و تحقیق آن است که «درویش» که مشهور است، قلب «دریوش» است؛ چه113«دریوش» مرکب است از «در» به معنی معروف12 و «یوش» مبدل «یوز» که به معنیی جوینده و تفحص کننده13 است، پس بر این تقدیر، دریوزه14- که درویزه قلب آن است - اصل باشد کماسبق؟150 و «موی»16 و «میو»، پور بها گوید:

دو دست تو شل به، دو گوش توکر دو چشم تو بی نور و17 پر میو به

جهانی ز جود تو هستند4 خرم قرین تکلف غریق تنعم

گر از خرده بینان بخرد نباشم نباشم هم از ابلهان لهاشم و انوری گوید:

من هرچه گونه باشم بیکارگی نباشم

یا چیزکی نویسم یا شعرکی تراشم

خطی نه سخت نیکو خطی از این میانه

شعری نه نیک عالی شعری از این هلاشم 5مولف گوید که6 از این ابیات، اختلاف حرکت «شین» معلوم میشود و نیز تغایر معنی مستفاد میشود، پس قلب نبود؛ زیراچه در شعر نزاری قافیه «تنعم» است،7 و عجب است از صاحب جهانگیری8 که به فتح گفته و همین شعر را به9 سند آورده؛ و از قافیهی ابیات انوری به فتح [معلوم میشود]، زیرا که قافیه «باشم» واقع شده، و هم چنین معنی هر دو، در هر دو بیت [مختلف است]. و عجبتر از صاحبفرهنگان که از آن غافل مانده، حتی من هم.10 فسبحان من لیس فی ms086 علمه تغییر11 ولاتبدیل. پس12 [به] وضوح پیوست که هر دو لغت علی حده است به اختلاف حرکت.

و از این عالم است «میان» و «نیام» یعنی غلاف شمشیر، چنانکه شهرت دارد؛ و «دست فال» و «دستلاف» به معنی سودای اول، در1 ظاهر خود چنان مینماید2 که دوم، قلب اول بود؛ زیرا که سودای مذکور گویا3 فال دست است، لیکن «فال» لفظ عربی است، لهذا «تفاؤل» از این باب آمده، و بر این تقدیر، مرکب باشد از لفظ عربی و فارسی. و به گمان من4 آن است که «دست» به زبان هندی پنجابی هم به معنی جارحه، مستعمل است و «لابهه»5 - به بای موحدهی مخلوط6 التلفظ بهها-7 به معنی فایده گرفتن است، پس اصل «دستلاف» بود28 که مرادف «دست لابهه»9 است،310 بلکه همان کلمه است که در هر دو زبان به لهجهی مناسب11 مستعمل شده و توافق لسانین که اصلی است معتبر نزدیک فقیر آرزو، مصحح آن است.

و «آبشخور» که قلب «آبخورش» است به معنی قسمت و روزی و کنار آب و روزی آب،12 نیز از این باب است.13 و تحقیق آن است که این لفظ در اصل هم قلب ترکیب14 دارد؛ چه در اصل15 «خورش آب» است16 و بعد قلب مذکور،17 به هر دو معنی مجازا شهرت کرده. پس در این دو لفظ، دو قلب بود، و غیر او به نظر نیامده. حافظ:318 «بخت بد بین که کجا میبرد آبشخور ما» و کمال اسماعیل: هرکجا باز سر رایت تو سایه فکند کبک و شاهین به هم آیند سوی آبشخور

و به معنی موقف19 و مقام، از معنی دوم مأخوذ است، اسدی:*0

غل وبند از هم سکسته همه دوان آمدم نزد شاه رمه ایضا:11 چو بسکست زنجیر بیتوش12 گشت بیفتاد زان درد و بیهوش گشت بعضی گویند: قلب «گسستن» است و این در صورتی است که ضمهی کاف در قلب، به حال [خود] مانده باشد تا قافیه درست13 شود؛ و میتواند که «شکست» - به14 شین معجمه - بود به معنی معروف، و رعایت حرکت ماقبل قید را نکرده باشند، چنان که در ابیات15 عربیه. و به خاطر چنان میرسد که «شکست» و «سکست» - به معجمه و مهمله - یکی باشد؛ زیراکه جداگشتن از هم16 در هر دو، منظور است؛ در این صورت، «گسست» قلب دوم بود. و برای آن که17 جداشدن اشیا از هم جدا شود از هم، برای18 تار

أو «هوشیار» و «هشیوار»، فردوسی گوید:

خبر یافت لختی10 شه کاردان هشیوار و با هنگ و11 بسیاردان

و «هوشمند» و «هشومند»، فردوسی: ز تخمی که کشتی در این رودبار تو را داد ای ناهشومند بار

و این دو صورت دارد: یکی قلب، چنان که گذشت؛ و دوم آن که مرکب باشد از «هش» مخفف «هوش» و «واو» که ماقبل کلمهی «مند» آرند،12 ms088 مثل برومند و تنومند. و «هشوار» نیز در رشیدی آورده و این سه احتمال دارد: [یا آن] که «هشو» قلب «هوش»13 بود و «آر» کلمهی نسبت؛ یا آن که مخفف قلب «هوشیار»14 باشد؛ یا آن که مخفف مبدل «هوشیار» است.

و «زرادشت» و «زاردشت» و «زراتشت» و «زارتشت» - به تقدیم الف بر رای مهمله - نام پیغمبر مجوس، چنان که در جهانگیری آورده.15

16و «بو شپاس» و «بوشاسپ» - به معنی خواب -17 بر این قیاس. زراتشت بهرام: نه در بیدار گفتم نی به18 بوشاسپ نگویم جز به پیش تخت گشتاسپ

جهان دیده [ای] پیر اخترشناس بدو بازگفتم من ای بوشپاس

بدان که: قیاس میخواهد که «زرادشت» اصل باشد و معنی آن دشمن1 زر است، در این صورت، لقب او خواهد بود و «ابراهام» نامش.2 و در «بوشاسپ» و «بوشپاس» اصل معلوم نیست،3 مگر آن که گویند:4 نظر بر لفظ5 لهراسب و جاماسب و غیره،6 بوشاسپ اصل بود.7 والله اعلم.

و بعضی گویند: «دژآهنگ» و «دژانگاه» - به ضم، به معنی بدآهنگ و بدخوی و خشمگین-8 و «دژآگاه» - بدون نون - مخفف [آن]. لیکن «دژانگاه»9 در کتب معتبرهی فارسی مثل جهانگیری و رشیدی نیست، مگر آن که از راه قیاس10 گفته باشد،11 لیکن این در لغت پیش نمیرود.12 و از این عالم13 است «شباهنگ» و «شبانگاه». و بعضی گویند شباهنگ قلب شبانگاه است به معنی بامداد، و این سهو است؛ چراکه به معنی شب یا درآمدن شب است و به معنی جایی که هنگام شب گوسفندان و غیره [از] چارپایه14 در آن باشند، مرکب است از «شبان» - به فتح - که به معنی15 نگاهدارندهی رمه و گله است و «گاه» که در این جا به معنی ظرف مکان است،16 چنان که در لفظ «گاه» نوشته خواهد شد.17 پس معنی ترکیبی «شبانگاه»، جای شبان بود که برای محافظت گله در جای مذکور بود. و گمان دارم که

تا یمن و یثرب است آمل و8 استارباد بنشین خورشیدوارف می خور جمشیدوار

فرخ و امیدوار، چون پسر کیقباد اما [از] این دو لفظ نیز معلوم نیست که اصل کدام است.9 و10 «پلارک» و «پرالک» - به فتح - چنان که در رشیدی است به معنی فولاد و شمشیر جوهردار و جوهر،11 نیز از این عالم است چنان که ظاهر است.12 و «پلالک» - به13 هردو لام - احتمال ابدال14 هردو دارد و اصلیت هیچ یک معلوم نیست. نظامی فرماید:

به دریا چون زند گرز پلارک5 به ماهی گاو گوید کیف حالک فایدهی لطیفه: 16 بدان که17 دراین بیت حرکت ماقبل روی مختلف واقع شده و آن از18 عیوب جیدهی قافیه است، لیکن فارسیان عدم لحاظ19 حرکات و جواهر کلمات عربیه را جایز

و از این قبیل14 است «گردبندن» که قلب «گردن بند» است، رودکی:

بزرگان15 جهان چون گردبندنتو چون16 یاقو

تو چون16 یاقوت سرخ اندر میانه

و «بهرامن» - به وزن تردامن -و «بهرمان» - به وزن قهرمان - به معنی یاقوت یا نوعی از آن، یا به معنی گل کاجیره، لفظ عربی است؛ لیکن احتمال تعریب دارد و عدم تصریح ارباب لغت عربیه دلالت بر عدم ندارد، و حال آن که قلب دلالت صریح دارد بر فارسی بودن. و نظیر این،17 لفظ «دریوزه» است که قلب «درویزه» است و در عربی آمده، چنان که گذشت.18

مردمی ورز و هگرز آزار آزاده مجوی

مردم آن را دان4 کزو آزاده در5 آزار نیست و «بلغور» و «برغول» - به ضم - به معنی آشی که از جو و گندم و غیره نیم کوفته پزند، شاعری گوید:

مطلب جاه و مال، قانع باش به دو نانی و کاسهای برغول و چون کتاب جهانگیری سند6 است، استناد آن به کلام شاعری مجهول الحال نیز سند باشد.7 و هم چنین است «مرغزن» و «مرزغن»، شمس فخری: شاهی که برمخالف درگاه خویشتن از کشته مرغزار کند همچو مرغزن و عسجدی گوید:

هرکه را راهبر زغن باشد منزل او به8 مرزغن باشد و بعضی این بیت را به رودکی نسبت کردهاند. به هر تقدیر، اصلیت یکی از این دو معلوم نیست. و معنی آن بعضی گورستان و بعضی آتشدان و بعضی مطلق آتش و بعضی دوزخ گفتهاند. و به خاطر مولف9 میرسد که مرغزن به معنی گورستان است، چنان که امامی هروی گوید:103

آن جهان داری که گشت اندر نبرد مرغزار از زخم تیغش مرزغن و «مرزغن» - به تقدیم رای مهمله برزای معجمه-11 به معنی دوزخ [است] نه آتش، و

ظفر از رایتت دلشاد باشد بسان طفلکان از اخلکندو و «چسپیدن» که «چپسیدن» قلب آن است9 و «چفسیدن» مبدل این. ابن یمین گوید: سعی در تنقیص قدر خویش کردهرکه کرد اه

هرکه کرد اهمال در تکمیل نفس بارها این نفس نافرمان را گفتهام کز حرص بر دنیا مچفس لیکن «چسپیدن» و مبدل قلب آن در مستعملات بسیار آمده،10 و اصل از این هر دو به تحقیق نپیوسته11. و بعضی12 گویند: «فلیک» مبدل «بلیک» است که قلب «بیلک» است که نوعی است از تیر و آن دوشاخه بود.13 دقیقی14 گوید: فلیکش بیشه بر شیران قفس ساخت کمندش دشت15 بر گوران خباکا و16 در رشیدی بیت مذکور [را] چنین آورده: خدنگش بیشه بر شیران کند تنگ کمندش دشت17 بر گوران خباکا

بیشه را بر هزبر ساخت قفس دشت را بر گوزن ساخت خباک به هر صورت، لفظ «فلیک»2 در رشیدی و جهانگیری نیست. و از این عالم است3 «چراگاه» و «چارگاه». فوقی یزدی در تعریف فرهاد، از راه هزل گوید:

به خشتی نقش صد آزر نمودی مقام چارگاه خر نمودی کذا قیل.4 و «اسبانج» و «اسبناج»5 - هردو به جیم تازی6-و7 اصل اول است،8 چراکه «اسبانج» مخفف ms092 «اسبنانج»9 است - به دو نون، به وزن اصفهانک - بعد از آن اسبناج به قلب ساختهاند. و تحقیق آن که «اسفناج» که مبدل «اسبناج»،10 به جیم تازی است یا به خا،11 در سراج اللغه نوشتهام. و «غاووش» و «غاوشو»12 به معنی خیاری که برای تخم نگاه دارند، نیز از این باب است.13 و آن چه از این بیت شمس فخری:

پنداشت دشمنت14 که به اندیشهی محال

باشد که آتشی بجهاند ز غاوشو به معنی مطلق خیار فهمیده میشود، خطاست. بلکه خود شاعر غلط کرده، چه156 «آتش چنار» - به جیم فارسی - را «آتش خیار» - به خا - فهمیده و «غاوشو» را که گویا مرادف خیار است به جای آن آورده، و این خطا در خطاست؛16 چه آتش چنار - به جیم

و10 «سگلیده» - به فتح - در رشیدی گسیخته، لیکن قلب «گسلیده» است،11 پس به ضم باید مثل «گسسته» و «سگسته».

و «شلم» - به فتح -12 به معنی پاافزار چرمین که زیر آن از13 چرم خام دوزند، و «شمل» - به فتحتین - به معنی مذکور، چون یکی از این دو، قلب دیگری است، پس14 هر دو به یک اعراب باشند، لیکن15 هر دو را سند نیست.

و از این عالم است «کنار» و «کران» به معنی ساحل و طرف، نه به معنی آغوش و بر؛ و «فگانه» و «گفانه» به معنی بچهی ناتمام که ms093 از شکم افتاده باشد؛16 و «شلغم» و «شملغ» چنان که در بعضی از17 کتب لغت نوشتهاند، لیکن سند آن در میان نیست؛ و «پرویز» که قلب «پیروز» است؛ چه18 معنی آن مظفر و منصور نوشتهاند. و اگر مأخوذ از «پرویزن» بود چنانکه از این بیت نظامی مستفاد19 میشود:

از آن بد نام آن شهزاده پرویز که بودی در سخن گفتن شکربیز

یا مأخوذ از «پرو» مخفف «پروین» چنان که برخی گمان بردهاند، از این باب نبود؛1 و هم چنین «خوی» به معنی آب دهن که قلب «خیو» است یا برعکس.

و بعضی گویند: «گلیم» - به کسرتین - در اصل به «کاف» تازی است و از جهت اشتباه به «کلیم» که لقب موسی است - علیهالتلام -، به کاف فارسی بدل کردهاند، و آن2 قلب لفظ «کملی» [است] که لغت هندی است. مولف گوید:3 اشتباه مذکور باعث تبدیل نمیتواند شد، خصوصا در صورت اختلاف زبان، و حال آنکه در یک زبان تبدیل نمیکنند، مثل لفظ «موسی» که نام مبارک پیغمبری است - علیهالتلام - و «استره» را نیز گویند در عربی.40 و نیز قلب لفظ هندی در فارسی چرا باشد؟5 در این صورت یا6 بگوییم قلب نیست، هردو لفظ علی حده است، و اگر قایل به قلب شویم گوییم که کاف فارسی و تازی، در فارسی به هم بدل شود چنان که لفظ «کشاد» که به هر دو کاف آمده، غایتش کاف تازی «کلیم»، مهجورالاستمعال است. و نیز7« کملی»، هندی صرف8 برای چه باشد، بلکه لفظ مذکور، در کتب لغت و کلام استادان9 بعینه مذکور10 است و توافق نیز مجوز صحت آن است.11 رضی الدین نیشابوری گوید: درازکار بود گر به کسوت کملی به تاج و تخت کند میل12 رای پیر گدای

و «کفت» به معنی شانه گاه، بعضی قلب «کتف» شمردهاند، و پیش من «کتف» معرب آن است و قلب دلیل فارسی بودن آن دارد،13 و ان لم یصرح به ائمه اللغه العربیه.14 ms094 لهذا «التر» را که به معنی15 نیم من تبریز و ظرفی که در آن شراب16 کنند، هست،17 دو معنی پنداشتهاند، و پیش فقیر آرزو یکی است و تفاوت به حسب حقیقت و مجاز است.

و «دلو» و «دول» را به معنی کوزهی آب، نیز از این باب شمردهاند، لیکن در قاموس است: «الدول لغه فی الدلو»، پس از ما نحن فیه نبود.4 و حق تحقیق آن است که این لفظ در عربی و فارسی و هندی به همین معنی5 آمده به اندک تفاوت، و آن چه در عربی شهرت دارد «دلو» است، چنان که در کلام کریم واقع است،6 و آن چه در فارسی، «دول» -به دال مهمله - و آنچه7 در هندی است، «دول» - به دال هندی - و از این دست لفظ، کم اتفاق افتاده. و هذا مخالف لما حققناه فی سراج اللغه ولیس اثر منه فی کتب القوم و خصصنا به و اعطاناه الله تعالی.

و بعضی «ورتاج» را قلب «تاجور» گفتهاند، لیکن در این صورت، مرکب باشد از لفظ عربی و فارسی، و حال آن که9 «ورتا» - به حذف جیم - در زبان زند به معنی مطلق گل است، پس معلوم میشود که «ورتا» مخفف «ورتاج» است به معنی مطلق گل و در فرد کامل آن10 که نیلوفراست، مستعمل،11 چنان که12 در محاورات ms095 «گل» به معنیگل سوری، که

و منصور شیرازی: گشاده دیدهی بینا ستاره چون نرگس در6 آب رفته گل آفتاب چون ورتاج

و بعضی گویند: «ورتاج» گلی [است] که هنگام نیم روز بشکفد و آن را «نان کلاغ» و «آفتاب پرست» نیز گفتهاند. و تحقیق آن است که مشترک است در هر دو معنی، لهذا هر دو را آفتاب پرست گویند؛ لیکن از7 بیت سوزنی از عالم سپند سوختنی، چیزی معلوم8 می شود، کمالایخفی. اصل [بیست و پنجم] : در بیان ابدال93

و آن بدل کردن حرفی است به حرفی دیگر از جهت قرب مخرج. و حقیقت مخارج حروف عربیه را علمای عربی به تشریح10 بیان کردهاند11 و حاجت به ذکر ما نیست؛ زیراکه به تطویل میانجامد.2

بدان که حروف مخصوصهی فارسی که در عربی نیامده، چهار است: بای فارسی و13 جیم فارسی و کاف فارسی و زای فارسی. بای فارسی نزدیک است به بای موحده، بلکه یکی است که تفاوتگونهای در کیفیت14 دارد،15 و چون تلفظ آن بر16 عربی دشوار است، بیان آن چنین کردهاند که: حرفی است میان «با» و «فا» چنان که مکرر در مزهر سیوطی واقع شده، و پیش فقیر17 آن است که توسط بای فارسی در دو حرف مذکور،

بدان که ابدال دو نوع است: یکی آن که یک مرتبه ابدال کنند، چنان که «سپید» و «سفید»، و تفصیل این در بیان حقیقت حروف مفرده9 معلوم شود، ان شاءالله تعالی؛10 دوم بدلالبدل است، واین قسم در عربی نیز هست، چنان که امام ابوالفتح میدانی در رسالهی هادی للشادی11 در مبحث حروف جاره تصریح کرده، چون «واو» «والله» بدل «با»ی «بالله»، [و] «تا»ی «تالله» بدل «واو» «والله»؛ و امثلهی زبان فارسی، بعضی 12 چنین آوردهاند:130 «انباز» و «هنباز» و «همباز» - به «ها» و به جای «نون»، «میم» -14 به معنی شریک. و در این، نظر است؛ چراکه «همباز» از این باب نیست؛ چه مرکب است از «هم» -به معنی یکدگر-15 و «باز» - مأخوذ از «باختن»-پس به معنی شریک،16 مجاز بود، و اگر

و نیز از این قبیل است5 «بایه» - به بای موحده -و «وایه» - به واو -و «مایه» - به میم - به معنی ضروری و نا گزیر و حاجت و مراد. فلکی6 شروانی گوید:7 زان بوسه بوسه بوسهی او دایهی روان ms097 زان غمزه غمزه غمزهی او مایهی عذاب

کذا قیل. و در این، نظر است؛ چراکه لفظ «مایه» در محل «بایه» و «وایه» مستعمل نشود، مثلا راتبهی هر روزهی افیون را مایه نگویند. و تحقیق پیش مؤلف8 آن است که «وایه» مبدل «بایه» است مأخوذ از «بایست» به معنی ضروری، و «مایه»9 به معنی اصل و ماده [است] چنان که خمیرمایه و پنیرمایه و سرمایه، و این مأخوذ است از «مای» به معنی مادر، لهذا مادر غیر حقیقی را «مایندر» گویند، ولفظ «اندر» به [معنی] غیر حقیقی مستعمل شود چون «پسراندر» و «پدراندر» و غیرهما.10 بلکه گمان دارم که11 «مای» مأخوذ است از معنی اصل و ماده؛ زیراکه مادر اصل غالب فرزند است از جهت نطفه و خون12

و «آرنج» و «آرنگ» و «وارنج» را نیز چنین گفتهاند، و در این نیز بحث است کما سبق. بلکه همزه و واو چون خیلی بعید المخرجاند؛ [چرا] که همزه از اقصای حلق است و واو نزدیک شفه،11 پس باید که آرنج و وارنج هر دو لغت علی حده باشند. و میتوان جواب، این داد که: همزه به سبب دخل الف در این جا حکم حرف علت به هم رسانیده،12 و حروف علت به13 هم بدل شوند از جهت ms098 اشتراک علیت، پس بدل درست باشد.14

و «پیخ» - به بای فارسی - و «کیخ» و «کیغ» - به کاف تازی - به معنیی چرک چشم نیز چنین گمان بردهاند.153 ابوشعیب:

شگفت نیست16 اگرکیخ چشم باشد سرخ

بلی چو سرخ بود چشم سرخ آید کیغ

وحکیم17 سوزنی:

ز جامه جامه به تن درنماند1 چندانی

که کیخ چشم کند پاک و بینی و پوزم

گویی که دو بوم آن جا دو خانه گرفته است

و در این نیز بحث است؛ چه، «با»ی فارسی و«خا» بعید المخرجاند، پس پیخ، لغت جدا و «کیخ» و «کیغ» جدا بود و بدل هم نباشند، و در معنی هم متغایرند؛ چه پیخ عام باشد از چرک گوش و چشم و کیخ و کیغ3 مخصوص گوشهی چشم، بلکه2 پیخ به معنی پس افکندهی مرغان نیز آمده، چنان که در کتب لغت مرقوم است، در این صورت، یا مخفف «پیخال» است یا پیخال مزید علیه آن، یا5 آن که کلمهی «ال» برای نسبت است بدل حرف «ار»، و کیخال و کیغال6 بدین معنی نیامده. و نیز کیخ اگر مبدل پیخ است، احتمال دارد که کیغ7 هم مبدل پیخ باشد، پس از این باب نبود.

و «ارتنگ» - به فوقانی - و «ارچنگ» - به جیم فارسی - و «ارژنگ»8 و «ارسنگ» - به سین مهمله -9 نام نقاشی و نام مرقع مانی، و اطلاق آن بر مطلق نگار10 مجاز است.11 و «تنگ» و «ژنگ» مخفف ارتنگ و ارژنگ، از این قبیل نیست.12 زیراکه تحقیق پیش مؤلف13 آن است که «ارسنگ»14 - به سین مهمله یا معجمه -و «ارچنگ» و «ارژنگ» مبدل «ارتنگ» است - به فوقانی15 به سبب قرب مخرج فوقانی به سین مهمله16 یا معجمه، و

به قصر دولتم مانی و ارژنگ طراز نقش میبستند بر سنگ و نظامی:

روان کرد کلک شبهرنگ5 را ببرد آب مانی و ارژنگ را و در این بیت، مقابله دلالت گونه دارد بر معنی.6 و «ارثنگ»3- به ثاء مثلثه - چنان که در شرفنامه است، تصحیف [است].7 و بعضی گمان بردهاند که «ایچ» و «هیچ» و «هیش» نیز از این باب است، و آن خطاست؛ چه «ایچ» مبدل منه «هیچ» است که «الف» به «ها» بدل شده، و «هیش» مبدل «ایج» که «الف» و «جیم» به «ها» و «شین» معجمه بدل کردهاند.8 شیخ الاسلام می فرماید: هرکه آمد هرکه آید میرود این جهان9 محنت سرایی بیش نیست احمد جامی تو را پندی دهد آخرت را باش دنیا هیش نیست و ظاهرا این زبان قدیم خراسان است؛ و حکیم سنایی فرماید:

خلق جز مکر و بند و پیچ نیند همه را آزمودم ایچ نیند و در بعض نسخ، بیت مذکور چنین است:

خلق جز بهر تاب و پیچ نیند همه را آزمودم ایچ1 نیند و این2 هر دو صحیح است، و آن چه در بعض نسخ، چنین واقع است:

خلق خود بهرهمند هیچ نیند همه را آزمودم ایچ نیند غلط است؛ چراکه به تبدیل حرفی، قافیه درست نیست، مثلا سپید و سفید؛ پس حاجت نیست به جوابی که در سراج اللغه نوشتهام که لفظ «هیچ» که مبدل «ایچ» است، به سبب کثرت استعمال حرف علی حده شده، لهذا تقفیهی آن با «هیچ»3 صحیح گشته.4 و «بیرزد»5 و «بیرزه» و «بیرزی» - به بای موحده و یای مجهول - به معنی صمغی معروف،6 هم از این باب نیست کما وهم.7 چه «بیرزد» اصل است و «بیرزه» مخفف آن، و «ها» در آن زیادت کردهاند چنان که رویهی فارسیان است28 مثل «انگژد» و «انگژه»،9 و «بیرزی» را اگرچه10 صاحب جهانگیری آورده11 مستند بدین بیت سیف اسفرنگی:

شاکرند ارباب معنی زین که ms100 باری زینهار

میشناسی بیرزی از گوهر و سوسن ز سیر لیکن احتمال دارد12 که «پیرزی» - به بای فارسی به یا رسیده -13 باشد، به معنی کاهی سست که در ولایت، بادزن از آن سازند، و سند آن در چراغ هدایت نوشتهام. اگر گویند: اشتباه در «پیرزی» به معنی کاه14 مذکور و گوهر نیست، گوییم: در صورت اول هم نیست؛ چه «بیرزد» صمغی مانند مصطکی است، سبک و خشک [و] تیز بوی، و به هندی آن را «بیرجه» گویند، بلکه بیرزهی ولایت سیاه بود، چنان که مسعود سعد سلمان15 گوید:

همچو مازو زفت شان لفچ و سیه چون بیرزه

چون هلیله زردشان روی و ترش چون انبله1

پس در اینصورت، اشتباه در هر دو صورت نیست.2

و3 هم چنین «نیلوفر» و «نیلوفل» - هردو به نون - و «لیلوپر» - به لام - نیز از این باب شمردهاند، و تحقیق آن است که «نیل» را که4 جز در هند پیدا نمیشود، به هندی «لیل» گویند - به لام - پس نیل مفرس لیل بود، و «نیلو» به معنی صاحب رنگ مذکور [بود] - از عالم «رنجو»-5 و نیز کنایه از برگ گل آن. و چون رنگ سطح بالای برگ گلش6 نیلی باشد،70 نیلوپر گویند و نیلوفر ظاهرا معرب8 آن است؛ زیراچه در کتب طبیهی عربیه همین آمده.9 پس الیلوپر» که10 «لیلویل» مبدل آن است، نظر بر نام اصلی [است] که الیل»11 است. و آنچه ما، در این لفظ، در موهبت عظمی [ص 97] نوشتهایم که: «ارباب لغت12 چنانچه در کلام و اشعار استادان13 یافتهاند، بیان14 کردهاند، بی تصحیح و تنقیح؛ و اثبات این امر بر تحقیق لغات است کما ینبعی و آن خیلی مشکل و15 متعذر است، و تصرف و غلط هردو عندالتحقیق در این جا مجوز است»16 نظر بر لغات است17 عموما و لفظ مذکور خصوصا از جهت علم خود؛18 چه فارسی اصیل برافتاده و سلسلهی روایت آن درست نیست و به سبب اختلاط لغات دیگر، ms101 علی الخصوص لغات - عربیه، که این

و نیز «ارج» و «ورج» و «فرج» از این باب نیست کما قیل؛9 زیرا که اصلیت10 «ارج» به تحقیق نپیوسته، بلکه گمان دارم که «فرجمند» لفظ علی حده است، و اگر مرادف یا مبدل میبود،11 این بیت ناصر بخاری - با12 آن که از13 ناصر خسرو نوشتهاند:

تا جهان را زینت آرد فر و برز پادشاه

ارجمند و فرجمند و فرخجسته باد شاه

چنین میبود14 که گویی: جامهی15 فلانی سپید و سفید است؛ و عطف تفسیری هم در صورت بدل درست نمی شود،16 با آن که مقام هم مقتضی آن17 نیست. و میتواند که «فرج مند» مرکب باشد از «فرح» - به حای مهمله،18 که مصدر است به معنی مسرت و خوشی - و «مند» از عالم «طالع مند»، در این صورت، از ما نحن فیه نبود.

و اگر گویند که لفظ اشاه» که آخر مصرع دوم واقع شده،19 لغو است؛20 گوییم: نیست، بلکه21 وضع22 مظهر است موضع23 مضمر،24 یا آن که در مصرعهی اول مراد عام است و در مصرعهی دوم25 خاص که ممدوح باشد، فافهم.

و اثیر اخسیکتی گوید: آب ناخورده از این برکهی9 نیلوفرگون هم چو نیلوفر تا حلق چرا در لژنم و «لجم»10 - به میم و سکون دوم - لغتی است در آن،11 علی حده. مولوی فرماید:

تاجری12 بر در نهد لجم سیاه تا شود تاریک مرج و سبزهگاه3

و «لشن»14 - به ضم - مخفف «لوشن» - به نون - به معنی مذکور.15 پوربها گوید:

تیره شد آب دشمنانت ز لشن

و «لوش»- بدون16 نون - نیز مخفف آن.17 شیخ عطار فرماید: چون همیشد غرقه فرعون آن زمان کرد پر از لوش جبریلش دهان

با ظلمت شب شکل مه چون ناخن شیر سیه

یا پیل را زرین کژه برسر نگون سار آمده لیکن از این بیت، «ها»ی آن ملفوظ ظاهر میشود، مگر آن که گویند: «ها»ی مختفی در ذیل قوافی «ها»ی ملفوظ آوردهاند، چنان که سعدی گوید:

همره اگر شتاب کند همره تو نیست

دل در کسی مبند که دل بسته تو نیست و توجیهات دیگر ms103 این بیت، در خیابان - شرح گلستان - نوشتهام.5 و بر این قیاس است «ترفنده» و «ترونده» و «ترکنده» - به معنی مکر و فن و بیهوده - که بدل البدل نیست چنان که بعضی گمان کردهاند؛6 چه اصلیت هیچ کدام ثابت نیست،7 بلکه «ترکنده» لغت علی حده به نظر میآید.8 و میتوان گفت که «ترفنده» مرکب است از «تر» به معنی تازه و9 «فند» که به معنی مکر و تزویر است و «فن» مخفف آن است، پس به معنی مکر تازه باشد و «ترونده» مبدل آن. بر این تقدیر، اصل و بدل ثابت میشود در اول و دوم،10 نه در ترکنده؛ چه قرب11 مخرج در کاف و فا و واو12 نیست.

و «کچکول» و «کشکول» - به کاف تازی - و «خجکول» - به خای معجمه - به معنی کاسهی گدایی و گدا، بر این قیاس نیست، چنان که بعضی گفتهاند؛ چه اصلیت هیچ ms104 یکی معلوم نیست، هرچند کاف به خا، و جیم به حا بدل شود،182 چنان که آینده معلوم کنی. معهذا در معانی آن اختلاف است؛ چه در بعضی نسخ فرهنگ رشیدی نوشتهاند: «فی

و «زربان» و «زرمان» و «زرفان» - به با و میم وفا - [به معنی] بیر19 فرتوت، یا نام پدر

و هم چنین «زندباف» و «زندواف» و «زندلاف» به معنی بلبل، به همان سبب3 که بالا گذشت، و حال آن که «زندلاف» به مجاز نیز درست میتواند شد.4

اما «خازغان» - به خا وزای معجمه و غین - و «قازغان» - به قاف اول - و «قازقان» - به هردو قاف - به معنی مطلق دیگ که طعام در آن پزند5 یا دیگ مسی6 چنان که قوسی گفته، از این باب نیست اصلا؛ چه «قاف» در فارسی اصل7 هرگز نیست، و در زبان متأخران به سبب کثرت اختلاط ترکی و تسلط ترکان آمده،8 و عجب از کسی که آن را9 در این باب آورده. و تحقیق آن است که لفظ ترکی است، لهذا صاحب جهانگیری10 آن را نیاورده.

اما «خروس» و «خروه» و «خروچ»11 به معنی نرما کیان، که «خوچ» و «خره» مخفف آن است، پس بنابر شهرت «خروس»، «خروه» بدل آن12 معلوم می شود، و «جیم» معلوم نیست که بدل «سین» است یا «ها»، پس از این عالم نباشد.13 و آن چه از کلام سروری «خوچ»14 به معنی گوشتپارهی سرخ که بر سر خروس بود، مستفاد میشود، مستند بدین بیت شمس فخری:

هرخروسی که سحر مدح شهنشه خواند

بامدادان ز شرف بر فلکش ساید15 خوج

پیش مولف16 ثابت نیست؛ چه شمس فخری از جملهی آنها نیست که در صورت تفرد،17 اعتماد کلی بر قول ایشان باشد،18 کما صرح به الفاضل الشوشتری

سگالندهی جنگ مانند قوچ تبر برده بر سر چو تاج خروچ و «سماروغ» و «زماروغ» و«سماروخ» - به خا- نیز از این قبیل نیست، به سببی که سابق گذشت.2 و نیز «سماروخ» - به خا - مستند ندارد و گمان دارم که تحریف است،3 و آن نباتی است که در شورهزار و زمین4 گلناک روید، و آن چه ms106 به معنی شورهزار نوشتهاند، مستند بدین بیت:

کجا من چشم دارم بر سخایت گل ولاله نروید از سماروخ

مراد از آن، همان نبات مذکور است و معنی آن صحیح میشود،5 چنان که گویند: «گل6 از شاخ رست».7

و «شارک» - به شین معجمه - و «سارج» و «سارک»8 و «ساری» - به سین مهمله - هم از این باب نیست چنان که گفتهاند؛9 زیرا که «شارک» - به شین معجمه -10 جانوری است خوش آواز که در ولایت به هم رسد و آن11 مصغر «شار» است، و به سین مهمله جانور دیگر است [که] در هندوستان پیدا شود12 و خوش آواز نبود [و] مثل طوطی گویا و سخنگو است. و گویا به هندی بودن این لفظ و معنی، حکیم خاقانی اشارت کرده، در بیت:3

سار از تو مشعبد چمن گشت هندوی چهاربارهزن14 گشت15

ایضا: سار به شاخسار بر16 هندوی چارتارهزن خندهزنان چو زنگیان ابر به روی اغبری

و «گلغونه» و «بلغونه» - به بای فارسی -1 و «ملغونه» - به میم - و «ولغونه» چنان که بعضی آوردهاند و «الغونه» و «گلاگونه» چنان که جمال اینجو گفته،2 و «گالگونه» به معنی سرخی که زنان بر روی خود مالند و غازه هم گویند، نیز از این باب نیست؛ چراکه اصلیت گالگونه من حیث القیاس معلوم میشود و تبدیل دیگران به هم3 ثابت نیست4 علی التعیین5 که کدام یکی مبدل است و کدام مبدل منه، در این صورت، میتواند همه بدل یکی باشند.

و «اسپرسپ» و «اسفرسپ» و «اسپرسف» نیز از این باب نبود،6 چنان که بعضی گمان بردهاند،7 دوم و سیوم مبدل اول است،8 بلکه احتمال که سیوم قلب دوم باشد.9

و هم چنین «اسپریز» و «اسپریس» و«اسپرسب» و «اسفرسب»؛10 چه دوم بدل اول است و سیوم بدل چهارم و بدل البدل ثابت نمیشود.1 و آن چه «خزینه» و «هزینه» و «گزینه» را از این باب شمردهاند، هیچ نیست؛ چراکه12 خزینه و هزینه بدل13 است، لیکن اصل ms107 معلوم نمیشود، و «گزینه» اگر به ضم کاف فارسی است مزیدعلیه «گزین» [است] به معنی انتخابزده و چیده، پس به معنی خزانه مجاز خواهد بود، و اگر به فتح باشد، مخفف مبدل «گنجینه»، که جیم به زای معجمه بدل شده. تنبیه:

گمان دارم که14 « گنج» - به کاف فارسی و تازی - در اصل هردو آمده، و اگر تنها فارسی

و «هجیر» و «هژیر» و «خجیر» - به خای معجمه -6نیز7 نیست؛ چه اگر8 هجیر9 مأخوذ است از «هج» به معنی راست، پس خجیر10 مبدل آن است که «ها» به «خا» بدل شود چون هزینه و خزینه، و هژیر - به زای فارسی -11 احتمال دارد که مبدل هجیر بود، پس بدل البدل نباشد.12 و لفظ «آیین» و «آذین» - به ذال معجمه - و «آدین»13 - به دال مهمله - چنان که گمان بردهاند از این باب14 نیست؛ چه دال مهمله به معجمه بدل نشده، بلکه موافق قاعدهی تفرقهی دال و ذال معجمه، این جا معجمه15 است نه مهمله،16 و آن که مهمله گمان برده، خطاست.

و هم چنین «آویشن» - به نون- و «آویشم» و «آویشه»17 به معنی نباتی که آن را به عربی سعتر18 گویند؛ چه آویشم بدل آویشن به نون است یا برعکس و آویشه مخفف آن، که «ها» جهت تلفظ حرف آخر زیاده کردهاند مثل خان و خانه.

و «سرخچه»19 و «سرخژه» و «سرخده» - به دال - هم از این قبیل نیست؛ زیرا که20

و در «چک» و «چر» و «چل» به معنی نره،2 سوم بدل دوم است و اول در اصل، به معنی مشتهی حلاجی3 است که به مجاز عضو مخصوص را گویند.4 و در5 «سراج اللغه» نوشتهام که «چوک» که «چک» مخفف آن است، تحریف است به معنی عضو مذکور و صحیح «چول» است به لام.

و هم چنین «کلابه» و «کلافه»6 و «کلاوه» به معنی ریسمان یا7 ابریشم و غیره که بر8 چنگلوک پیچند؛ چه اصل ثابت نیست، بلکه احتمال است مغیر9 و مبدل یک کلمه باشند.10

و بر این قیاس «کاژغر» و «کاجغر» و«کاشغر» نام شهری؛11 چه همان 12 احتمال در این جا نیز هست. اگر گویند: ظاهرا کاج یعنی [صنوبر] در آن جا بوده که بدین نام نامیدهاند،136 گوییم:14 بر این تقدیر، احتمال است که هر دو مبدل این15 باشند.16 و «کنف» و «کنب» و «کنو» به معنی ریسمان از17 پوست نباتی که به هندی آن را18 «سن»19 گویند، یا ریسمان از20 پوست کتان که به هندی21 «السی» خوانند، حال سابق دارد، بدل البدل 22 نیست.

و «بوش» و «بوح»1 و «هوش» - به ها - به معنی کر و فرو خودنمایی، اول و دوم صحیح است و سیوم غالبا تحریف، لهذا سند آن نیاوردهاند،2 معهذا قباحت سابق در پیش دارد. و هم چنین «فلاسنگ» و «فلماسنگ» و «قلاسنگ» - به قاف - و «قلماسنگ» و «کلاسنگ» به معنی فلاخن؛ و «زگال» و «سگال» و «ذگال»3 به معنی انگشت؛ و «برغست» - به با -و «ورغست» - به واو - و «کرغست» - به کاف -2 به معنی گیاهی معروف که خراسانیان «بلغست»5 - به لام - خوانند، هم از این باب نیست، لهذا رشیدی6 گفته که ذگال و کرغست - به کاف - و قلاسنگ - به قاف - تصحیف است، و این کلام حق است.7 و آن چه بعضی نوشتهاند که قلماسنگ - به زیادت میم -و «قلما» - بدون لفظ8 سنگ - نیز ms109 به معنی مذکور آمده و از این مستفاد میشود که فلاسنگ - به فا-و قلاسنگ - به قاف - مخفف فلماسنگ9 - به فا - و قلماسنگ - به قاف - است، یا هر دو به سین مزیدعلیه هردو نخستین، پس10 به قاف، تصحیف نباشد، اصلا وارد نیست؛11 چرا که قایل به تصحیف مذکور،12 قلماسنگ به قاف را کی13 صحیح و مسلم خواهد داشت؟ و اول دلیل، آن که قاف در فارسی 14 نیست.

و «بوف» و «کوف» و«بوم» نیز از این باب نیست.15 و سند صحت بوف، این رباعی سید قاسم انوار که [در] هفت اقلیم مسطور است: عاشق که سمندر نبود خرکوف است صوفی که قلندر نبود موقوف است رندی که نه پارسا بود نامرد است زاهد که نه16 شاهدیش باشد بوف است

نیز صحیح نیست؛ چه هرگاه بوف مبدل کوف باشد17 یا برعکس، قافیه صحیح نبود

نمانم جز عروسی را در این سنگ که از کخ ساخته باشد به نیرنگ

ایضا:

عروس کخ شبستان رانشاید ترنج از موم ریحان را نشاید

و از این اختلافات13 ظاهر می شود که لخ14 مبدل کخ نیست یا بر عکس.150 مع هذا آن چه سابق مکرر نوشته شده در این جا هم وارد میشود.

و «انگدان» - به دال -16 و «انگوان» و «انگبان» - به بای موحده - و «انگیان» - به تحتانی -

و هم چنین «الفختن» و «الفخدن» و «الفغدن» - به غین -7 و «الفقدن» - به قاف - به معنی کسب کردن و اندوختن؛8 چه دال و نون و تا و نون هر دو اواخر مصادر میآید، پس اصلیت هیچ یکی ثابت نمیشود. آری «الفغدن» - به غین - مبدل «الفختن» است، لیکن از این دریافت9 میشود که دال در این جا اصل است؛ چه «الفغتن» - به تای فوقانی و غین - نیامده،102 اما اصلیت غین یا خا11 ثابت نیست. به هرحال12 به قاف، خود تصحیف محض است؛ چه13 قاف در فارسی نیامده.

و «افکندن» و «اوکندن» و «ابکندن»12 - به با -15 نیز به قیاس سابق.

و هم چنین «چوسیدن» و «چفسیدن» و «چپسیدن» -و بعضی «چسپیدن» را قلب آن گفتهاند - به سبب آن چه بالا ذکر یافت.16

بدان که: یک اعتراض بر اکثر امثال این باب کافی بود،17 لیکن تطویل و18 تفصیل آن چون خالی از فواید نبود،19 اطناب کرده آمد.20 تذییل:

بعضی از الفاظ چنان است که اشتباه تبدیل در آن هست، و در واقع نیست، چنان که

تیر از گشاد چشم تو استاخ میرود

شاید که در حریم دل خصم محرم است3 مولوی: روی صحرا هست هموار و4 فراخ هر قدم دامی است کم ران5 اوستاخ کلامی اصفهانی:6 به عهد عدل تو بستاخ ننگرد بلبل به سوی عارض گل برگ و طرهی شمشاد امیرخسرو:

بسیار شد این سخن فراخی ز اندازه گذشت بیستاخی و هم چنین است «گرنج» - به ضم کاف فارسی7- و «برنج» به معنی غلهی معروف.8 فرخی:

ای به گوپال گران کوفته پیلان را پشت

چون گرنجی که فروکوفته باشد به جواز9 و «بدست» و «کدست» به معنی وجب که به عربی «شبر» گویند چنان که در جهانگیری است، لیکن رشیدی دوم را تحریف گفته. و بعضی گویند «زفت» - به فتح - و «سفت»10 - به ضم یا به کسر - هم از این باب است، و در این نظر است؛ چراکه احتمال تبدیل هست، و اختلاف11 اعراب از جهت12 لهجه، چنان که در لفظ «چرا» که13 به فتح و کسر، هر دو آمده. لیکن این اعتراض بر الفاظ سابقه نیزوارد میشود.14 و بعضی بدین معنی «گفت» - به ضم

و آن بدل کردن الف است به یای مجهول. و فارسیان خواه در الفاظ خود2 و خواه در کلمات عربیه، مثل «اعتماد» و «اعتمید» آرند. واین نوعی از اختلاف است ودر واقع ابدال است، چنان که [در] اسمای حروف تهجی که در آخر آن الف باشد ms112 مثل با و تا و حا و خا، مطلق اماله روا داشتهاند.30 و4 از این عالم است «آزیر» و «آبید» امالهی آزار و آباد.

حکیم روحانی:

گشته از فیض تابش خورشید کوه و در سبز و بوم و بر آبید

و انوری: در جهان چندان که خواهی بی شمار نیستی و محنت و آزیر هست در فلک چندان که جویی بیقیاس نفرت آهو و خشم5 شیر هست

مولوی جامی گوید: تا ماهرویم از من رخ در حجیب دارد نی دیده خواب دارد نی دل شکیب دارد

و از این ابیات مستنده واضح شد6 که شیخ سعدی که در ترجیح7 امامی بر مجد همگر، «امیمی» را - که امالهی «امامی» است - با «سیه گلیمی» قافیه کرده، و ارباب

بدان که آوردن الفاظ6 عربیه و ترکیه، بلکه زبان ارامنه، در فارسی مسلم است. باقی ماند الفاظ هندی، و آن نیز به مذهب مولف در این زبان7 ممنوع نیست؛8 زیراکه در کلام اساتذه9 واقع است. در این صورت، اگر لفظ هندی در کلام آید بی تکلف درست است10 به اجماع11 اهل نظم.12 سنایی:33

بدرهی میده14نه درآن دیده قطرهی پانی

نه درآن معده خدرهی میده14

و آن چه در موهبت عظمی نوشتهام که «قیاس هم همین میخواهد؛ چه بودن15 الفاظ عربیه و ترکیه در محاورات فارسی مسلم است، پس آوردن لفظ هندی چرا جایز نباشد؟»160 در این ولا به تحقیق پیوست که به طریق اطلاق17 نیست؛ چه زبان عربی به

و ما این عمل را «تفریس» نام کنیم یعنی داخل کردن غیر فارسی در فارسی،2 مثل تعریب. اول در مفردات، چنان که تصریف بعضی از مصادر3 عربیه مثل طلب و فهم و رقص که طلبیدن و فهمیدن و رقصیدن با جمیع4 مشتقات5 آمده و از بس اشتهار و تداول،6 محتاج امثله7 نیست. و این قسم تصریف8 در عربی نیز آمده که لفظ مفرد فارسی را معرب نموده، اشتقاق از آن کردهاند، چنان که «لجام» که معرب «لغام» است که «الجام» و «تلجیم» و «تلجمی» - به صیغهی امر مؤنث -9 از آن اشتقاق10 نمودهاند؛ بلکه از کلمهی مرکب نیز اشتقاق کردهاند مثل «چون بود» که تعریب کرده «شون بود» ساختند، پس11 «مشنبد» - به صیغهی اسم فاعل - به معنی «گویندهی شون بود» - مبدل 12 «چون بود» - از آن13 آوردهاند، چنان که امام سیوطی در مزهر آورده.

از جمله مصادر عربی که در آن فارسیان تصرف کردهاند،140 غارتیدن است، که صیغهی «غارتیدند» نیز در آن مسموع است،15 چنان که احمد امین16 رازی صاحب هفتاقلیم در احوال به تاراج رفتن اسباب17 شیخ ابوعلی سینا، همین لفظ به کار برده. و از غرایب آن است که قوسی18 در این جا نوشته که از عجایب آنکه در رسالهی ms115 ابراهیمیه نوشته که: «غارتیدن، تاراج کردن، و لغت فارسی را نیز19 صرف توان کرد.» و این بنده در

مولف گوید: صاحب هرسه نسخه غلط کردهاند، و صحیح آن است که در مؤید الفضلا در زیر لفظ7 غارتیدن8 است که لغت تازی را صرف کردهاند مثل طلبیدن و فهمیدن. و مراد از این کلام، آن است که لفظ غارت مثل طلب و فهم عربی است چنان که در کنز اللغه9 آورده، و فارسیان آن را صرف فارسیانه،10 مثل گفتن و نوشتن کنند، یعنی مصدر و افعال از آن مشتق11 نمایند مثل طلب و فهم که طلبیدن و فهمیدن و دیگر مشتقات از آنها آرند، نه این که این عمل را غارتیدن گویند. و اطلاق غارتیدن بر سرقات12 شعریه و غیره13 هرگز نیست، چنان که14 بر متتبع15 پوشیده نیست. آری اگر بر

به کام غیر میسیرد عجب سیارهای دارم و از این باب است «طلوعیدن» چنان که7 یحیی کاشی شیرازی الاصل گوید:

شد موی سفید و خبرم نیست ز غفلت

چون خفته که غافل ز طلوعیدن صبح است و این سه لفظ در کلام قدما یافت نشده، متأخران آوردهاند،8 به خلاف «غارتیدن» که در کلام قدما هم هست.9 نظامی گوید:

جهودی مسی را زراندود کرد دکان غارتیدن بدآن10 سود کرد فقیر مولف از بعض زباندانان «بلعیدن» با11 بعضی از مشتقات شنیده.

و از بعضی اهل توران «فوتیدن» به معنی مردن، شنیده شده؛3 و بعضی گویند: «حذر» که به معنی ترسیدن است نیز به معنی امر4 آمده و دیگر مشتقات ندارد، شیخ شیراز گوید:

بیندیش از آن5 طفلک بی پدر وز آه دل دردمندش حذر

مولف گوید که چون مصدر و مشتقات دیگر، از این باب مسموع نیست و بر6 قدر مسموع اقتصار کردن است، و هیچ علامت امر7 مثل لفظ «می»8 یا «با»ی موحده که در دیگران آمده نیست، پس احتمال دارد که لفظ «کن» که امر ms117 است، محذوف شده، از جهت9 اهتمام به شأن مفعول که مقتضای مقام است،10 چنان که بیمار بیپرهیزی11 پیش طبیب آید و از مرض12 خود شکایت کند و بگوید: چه کنم13 که از بیماری به تنگ آمدهام؟ طبیب گوید: پرهیز. و این نکته از14 بلاغت است و کاری به لغت ندارد.

بدان که بعضی از شعرا که بنای شعر ایشان بر مضحکه و هزل است، اشتقاق مصادر از اسما و اعلام کنند، چنان که طرزی طرشتی15 گوید:

مدنیدیم پس از مکیدننه به کس حیله و نی مکریدن

مرقد پاک نبی طوفیدیم عمریدیم وابابکریدیم و این طرز، مخصوص همان مردم مسخرگیپیشه16 است و دیگری را روا، نی؛ مگر

مذاق وحشی واین درد و غم که ساقی وقت

نصیب ساغر ما بادهی رواق نکرد و این غلط محض است؛ زیراکه رواق به معنی مذکور آمده.993 قال فی القاموس: والزواق: مقدم البیت، والشجاع لا یطاق، والفسطاط، وعزم الرجل، وفعاله، وهمه، والسید، والصافی 10 من الماء وغیره. و گاهی تصرف در مرکبات باشد، چنانکه113 در عبارات عربی به کم کردن بعضی حروف یا کلمات12 مثل الف ms118 ولام «الحی». نظامی:

برآورد مؤذن در اول قنوت فسبحان حی الذی لایموت

نقد عمر6 زاهدان در توبه از می7 شد تلف

قل لهم ان ینتهوا یغفر8 لهم ماقدسلف

کذا قیل. و به خاطر مولف چنین میرسد که این قسم اقتباس، اشارت است به معانی آیات، 9 نه تصرف در کلام الهی که معاذالله10 به کفر انجامد، پس تلمیح بود نه اقتباس. و آن چه در این بیت کمال خجندی لفظ «مع» به جای «الی» آمده:11

سرو مایل به قد توست چه حاجت به دلیل

همه دانند که الجنس مع الجنس یمیل غلط محض است؛ زیراکه صلهی «میل»12 به معنی رو13 آوردن، لفظ «الی» میآید و بس،14 و غالبا «مع» غلط کاتب است که ناواقفان آن را در این باب،15 سند پنداشتهاند. و تبدیل و تغییر16 در کلام عربی از جهت ضرورت نظم است،17 و اگر موافق مروی منظوم شود، هرگز18 تغییر و تبدیل روا ندارند،190 ولفظ «الی» این جا بی تکلف درست میشود، پس «مع» غلط بود، و سبب غلط آن است که الجنس مع الجنس بدون لفظ «یمیل» مشهور

بدان که تصرف3 گاهی به زیاده کردن لفظی باشد که در معنی و صحت ترکیب4 خلل نیندازد،5 چنان که جامی گفته: زد شیخ شهر طعنه بر احوال اهل دل والمرء لایزال عدو لما جهل

و حال آن که قول امیرالمومنین - علیه التحیات - چنین است: «المرء عدو لما جهله». در این صورت، در مثال مذکور زیادت و حذف هر دو ثابت میشود. و ms119 از همین عالم است آن چه فقیر آرزو در غزل ملمع6 آورده:

به خطش زود میچرانم چشم ان ربی سیخرج المرعی

و در کلام کریم «والذی اخرج المرعی» واقع است.

و از امثلهی حذف است آن چه بعضی از شعرا در قصیدهی ردیف «الف» عبارت «لاحول ولا» آوردهاند. تذییل:7

نوعی از تصرف فارسیان است که کلمات فارسیه را لباس عربی8 پوشانند و احکام الفاظ عربیه در آن جاری نمایند،93 مثل «ذوالخورشیدین» که لفظ «الخورشیدین» را به صیغهی تثنیه، مصدر به الف لام تعریف10 آورده، مضاف الیه کلمهی11 «ذو» کرده. واله هروی گوید:

تا مهر تو گشت نورافشان ذوالخورشیدین شد خراسان

و «نهنگ البحر» و «بلنگ الجبل»12 در رسالهی شیخ شیراز، و «انا الیار» در این بیت

گل مگر لاف انا الیار زده در گلشن بر سر شاخ1 خیال سر منصور کنم2 و هم چنین لفظ «عند الخواهش» که در دفتر سیوم3 منشآت شیخ ابوالفضل علآمی است؛ و هم چنین «حسبالفرموده» چنان که صاحب4 هفت5 اقلیم در احوال خواجه حسن دهلوی نوشته که: «در آخر عمر حسب الفرمودهی6 سلطان محمد تغلق به دیوگیر رفت.»7 و از این عالم است «بسمل» به دو معنی: یکی به معنی کشتن و دیگری به معنی کشته،8 چنان که مرغ بسمل گویند، و اول چنان که آصفی گوید: قاتل من چشم میبندد دم بسمل مرا تا بماند حسرت جاوید او در دل مرا9 و این مأخوذ است از بسم الله گفتن وقت ذبح.10 لیکن این را ارباب عربیه «نحت» - به نون مفتوح و حای مهملهی ساکن و فوقانی - گویند و آینده خواهد آمد ان شاءالله تعالی.1

و هم چنین لفظ «النوید» در این مصرع مرزا عبدالقادر بیدل: النوید آفتاب عالم تاب. و گاهی اشتقاق صیغه12 از لفظ فارسی نمایند به طریق عربی،13 چنان که «مترش» مأخوذ از تراشیدن. مفید14 بلخی: هر گل که خارخار طمع سر زند از او در دیده بدقماش چو ms120 روی مترش است

و «مششدر» از «ششدر». گمان دارم که مششدر معرب است والله اعلم. و هم چنین «تحرمز» از حرامزاده، چنان که در فرهنگ سروری آمده. و «تکشمر» از کشمیر،15 به معنی

ز بهر تیر فلاکت مرا به چوب قپان و بعضی «پادشاهت»6 از «پادشاه»7 را از این باب شمردهاند، لیکن این لفظ در کلام فصحا83 دیده نشده. و مفلوک به معنی فلک زده نیز از همین باب است. پوربها: ای شوربخت مدبر9 مفلوک قلتبان وی ترش روی ناخوش مکروه لک و بک و در عربی این را «مفلاک» گویند. کذاقیل. لیکن در کتب عربیه مثل 10قاموس و کنزالغه و صراح، مفلاک هم بدین معنی نیست.110 عبدالرزاق: به قسمت است مقادیر رزق، نز12 جهد است

دلیلش ابله مرزوق و زیرک مفلاک و «مفالیک» که آمده، معلوم نیست که جمع مفلوک است یا مفلاک.13 شانی:

بی من تو شه سریر14 دولت من بی تو ز جملهی مفالیک و از این عالم است «مأیوس» به معنی ناامید،15 و حال آن که بدین معنی «یؤوس»16

فلک ندیده که مرسول او چه مضمون است درید نامه به خشم و به روی قاصد زد

که مصلحت به که می سنجد این نه گردون است بگو2 ms121 ز لوح و قلم گوش کن که گویندش

که امر و نهی که مصداق حکم3 بیچون است و هم چنین است «مأثور» به جای «متأثر» و «صمیم به جای «اصم». هم او گفته:43

اگرچه هست مبرهن که در مسیر وجود

موثراند صفات اله نی مأثور ایضا:5 نوای مرثیهی صوم و شادیانهی عید گشاد از اثر انبساط گوش صمیم و صحیح بودن این الفاظ که در این اشعار واقع است، چون در کلام دیگری نیست، موقوف است بر قایل شدن به قادرسخنی او،63 و الا فلا. و مرسول در جای دیگر نیز آمده و در محاورات نیز می آید.70 باقرکاشی گوید:

مرغابیکی شده است مرسول برفین1 منقار آتشیندم و این مصرع یکی از متأخران شعرای هند: مغزل2 الحوت چو شد منتصب النصب حمل

یافت طبع سمکی را به سمندر مبدل به هیچ وجه، صورت صحت ندارد. بشنو: نوعی از تصرف فارسیان است33 که به جای «ابن فلان» و «ابو فلان» فلان گویند، چنان که ابراهیم ابن ادهم را «ادهم» گویند3 و هم چنین حسین5 بن منصور را «منصور» گویند.6 و از همین باب است که «سبکتگین» به جای پور سبکتگین، کمال خجندی آورده است:74

چون به نظاره آمدم روز شکار دلبران

دام دل سبکتگین زلف ایاز یافتم و ازاین عالم است «وقاص» به معنی سعد وقاص. خواجهی شیرازی:83

ناوک غمزهی او دست ببرد9 از رستم

حاجب ابروی او برد گرو از وقاص و سعد وقاص رضی الله عنه100 اول کسی است که از طرف اسلام، تیر بر کفار انداخت. و از این عالم است «طالب کلیم» به جای ابوطالب کلیم، چنان که سابق گذشت.11 تذنیب:12 آن چه نوشته شد، تصرف فارسیان بود در کلام عربی، و گاهی تصرف در کلام خود که فارسی است نیز کنند، چنان که فقیر آرزو در این رباعی استاد عنصری نموده و تخفیف

و بیت فقیر این است: که عیب زلف بت از کاستن نیست که زیب سرو جز پیراستن نیست

لیکن این گویا محصول معنی رباعی است، هرچند تصرف در بعضی کلمات1 کرده شد، و تفرقه در این دقت دارد.2 اصل [بیست و نهم]: در بیان تصرف فارسیان در زبان3 هندی

و این موقوف است بر تحقیق هردو زبان مذکور، و الا احتمال توافق لسانین غالب است؛4 مثلا لفظ «گرمسوت» - به میم - که به5 هندی «گربهسوت» [است] - به بای موحدهی مخلوط التلفظ بهها - که بر غیر هندی تلفظ آن دشوار است و چون «گربهه»- به کاف مفتوح فارسی و سکون رای مهمله و به بای مذکور -6 در هندی به معنی در میان است و «سوت» - به سین مهملهی به واو رسیده و فوقانی -7 به معنی ریسمانی که از پنبه ریسند، و جامهی مذکور از ابریشم بود که ریسمان پنبه در بافتن داخل آن شود، هندیان «گربهسوت» خوانند.83 و از این معلوم9 می شود که فارسیان به سبب تعسر10 تلفظ «با»ی مذکور، آن را به11 «میم» بدل کردهاند. و هم چنین «جسرمیر» که12 در هندی اجیسلمیر» است - به جیم مفتوح و سکون

نوچهای کز6 جسرمیر آید به گلزار بهشت

از نزاکت جا به روی دیدهی عبهر کند

و این تصرف7 نظر بر تصحیح عبارت است نظر به زبان8 خود؛ زیرا که «جسر میر» به معنی پل میر، در فارسی کلام صحیح است.

و هم چنین لفظ9 «کشور» که در10 «جگل کشور» -نام هندی -11 واقع است12 - به کسر کاف ms123 تازی و ضم شین معجمه و واو مجهول و رای مهمله -و13 اهل ایران، «کشور» -14 به سکون شین و فتح واو -خوانند که لفظ کشور به اعراب مذکور صحیح محاورهی فارسی است، هرچند لحاظ معنی نمینمایند.52

و هم چنین «رانا» که لقب مخصوص بعضی از راجههای16 هندوستان است، و از بعضی17 «رعنا» - به عین - شنیده شده، چنان که سابق گذشت.18

و براین قیاس19 «متهرا»20 - به فتح میم و ضم تای21 فوقانی مخلوط التلفظ به ها و رای مهملهی به الف کشیده - که نام شهری است از هند و عمدهی معابد هندوان است،22 و

چون زند سبز3 متوره حرفی از پازند حسن

بهر زیب نطق مصحفخوان گل از برکند

و فقیر آرزو در4 بعضی از کتب تواریخ قدیمهی هند که فارسیان نوشتهاند،5 لفظ «متهرا» [را] «متهوره» به وزن معموره دیده.6

و هم چنین لفظ «ذات» که در اصل هندی «جات» است - به جیم تازی - به معنی قوم و نوع،7 و عامهی مغلان، بلکه هندیان فارسی دان نیز به سبب استماع و اتباع،8 «ذات» -به ذال معجمه - که از الفاظ مقررهی مشهورهی عربی است، به معنی نفس9 شی و حقیقت دانند. طغراگوید: شوخ سوسن را مگو دل میرباید قشقهات10

ذات رجپوت است ترسم دست بر جمدر11 کند

بلکه از همه غریبتر12 آن است که در این وقت، اگر کسی مردم [را] «آدمی جات»3 -به جیم - گوید، مردم هند نیز آن را14 قبیح دانند، بلکه مایهی ضحک شود.15 و لفظ «جمدر»16 مختلف فیه است؛ زیراکه بعضی از ارباب لغت نوشتهاند که اصلش «جنب در»17 است به معنی درندهی پهلو، و در هندی «جمدهر» - به دال مخلوط التلفظ به ها- به معنی حربهای است معروف.18 و گویا موافق قیاس هندی به معنی چیزی باشد که ملک الموت

و هم چنین است «کتاله» که3 صاحب رشیدی از سفرنامه آورده که اصلش «قتاله» است - به قاف - مأخوذ از قتل، و آن محاورهی اهل یمن است. و موافق دریافت فقیر آرزو، هردو طبیعت آزمایی و قیاس دور از کار اشتقاقیان4 است؛ چراکه «جنبدر»5 کلمهی مرکب است از عربی و فارسی، و با وجود بودن یک لفظ مفرد برای معنی مفرد، به مرکب کذایی قایل نمیتوان شد؛63 و هم چنین «کتاله» زیرا که «کتاره» - به تای هندی - لفظی است موضوع و مشهور، و «را» و «لام» هم در هندی بدل شوند از راه قرب7 مخرج. بلکه در کتب نحو و صرف هندیان هردو را گویا یک جنس شمردهاند. و محاورهی یمن پیش فصحای عرب معتبر نیست به سبب مخالطت آن با زبان هندی، مثل قتاله، چنان که امام سیوطی در کتاب مزهر آورده،8 در این صورت کتاله را مفرس گفتن نیز بی جاست تا به عربیبودن چه رسد.93 ناصرخسرو گوید:

تا گل در کله چون عروس نهان شد ابر مشاطه شده است و باد دلاله

نرگس جماش چون به لاله نگه کرد بید برآهیخت سوی لاله کتاله

و امیرخسروگوید:

سر آن دو چشم گردم که چو هندوان رهزن

همه را به نوک مژگان زده بر جگر کتاره تذنیب:10

تصرف فارسیان در الفاظ هندیه،11گاهی به تبدیل بعضی از12 حروف است چون رانا و

و عرفی شیرازی گوید: در چاشتگه از شبنم گل گردفشان است آن باد که در هند گر آید جکر آید

در این صورت، نوشتن «ها»ی مخلوط التلفظ4 و ننوشتن آن مساوی است؛ زیرا5 که موزونیت موقوف بر آن نیست.6

و از این باب است لفظ7 «دوالی» که به معنی روز و شب جشنی است عظیم که هندوان بعد انقضای موسم برشکال کنند و شبها8 چراغهای بسیار افروزند9 در خانهها، و پیش از جشن مذکور و روز جشن، قماربازی را قاطبه مستحسن دانند. چنان که محسن تأثیر گوید:

از باده چراغ کرده روشن چشم تو چو10 هندوی دوالی و دوالی11 در این جا به معنی جشن دوالی آورده مجازا، و اضافت به ادنی ملابسه گفته آید.12 لیکن واقع آن است که قائل13 تصرف شدن، در این جا درست نیست؛ که143 تصرف

و از این عالم است «کوتوال» به معنی شحنه وحارس که لفظ هندی است مرکب از «کوت» - به تای هندی - به معنی قلعه،4 و لفظ «وال» که در هندی به معنی صاحب است. و عجب است که با وجود تصریح صاحب ابراهیمی که لفظ هندی است،5 قوسی گفته که این محل نظر است؛ زیرا که مراد از «کوت» قلعه و از «وال» والی [است]. و این هردو خطاست؛ چرا که در فارسی نه کوت به معنی قلعه است، که هیچ کس از اهل لغت نگفته و در محاوره نیز نیامده، و نه وال به معنی والی که لفظ عربی است. بلکه تحقیق آن است که وال مبدل وار6 است که در هردو زبان کلمهی نسبت است از عالم توافق. اصل [سیام] : در توافق الفاظ

و آن اشترای یک لفظ است در ms126 دو زبان یا زیاده، مثلا فارسی و عربی، و فارسی و هندی یا فارسی و عربی و هندی، 7 چنان که لفظ «دول» و «دلو» کماسبق.8

بدان که اختلاف معجمه و مهمله و آنچه ماناست بدان، و هم چنین بودن حرف هندی مثل «تا»ی هندی و «دال هندی، و تخلیط حروف به «ها» که مخصوص هندیان است و غیرها [از] خصائص حروف هندیه که بر غیر هندی تلفظ آن دشوار است، پیش فقیر مولف موجب تغایر ذاتی نیست.

مثال اشتراک لغت عربی و فارسی «دست» است که به سین مهمله به معنی صحرا، عربی است و به شین معجمه فارسی. بلکه نفسالامر آن است که اگر در تلفظ نزدیک باشند، موجب، تغایر نیست9 مثلا: «مترا» که در زبان پهلوی به معنی باران است و در

و «لیلیا» به معنی شب که در عربی به معنی «لیل» خوانند؛

و «تینا» - به فوقانی به وزن مینا - گل که به عربی «طین» گویند؛

و «تین» - به فوقانی - به معنی انجیر که در عربی «تین» است؛

و «توپا» - به فوقانی به واو معروف و بای فارسی - به معنی سیب که به عربی «تفاح» است؛

و «توم» - به فوقانی به وزن بوم - به معنی سیر5 که برادر پیاز است و به عربی «ثوم» و «فوم» - به ثای مثلثه وفا-خوانند؛

و «سنت» - به سین مهمله و نون هردو متحرک، و فوقانی - به معنی سال ms127 و سنتان جمع آن است و به عربی «سنه» گویند؛6

گر یکی زین چهار شد غالب جان شیرین برآید از قالب؛ و «زابا» - به زای معجمهی به الف کشیده و بای موحده ی به الف کشیده7 - به معنی تلا که متأخران طلا - به طا -8 نویسند و در عربی «ذهب» [گویند]، و «اموتیا» -9 به واو معروف و فوقانی مکسور و تحتانی به الف کشیده- کنیز و پرستار

قال الثعالبی فی فقه اللغة : فصل فی سیاقة اسماء تفرد بها الفرس دون العرب،

فاضطرت العرب الی تعریبها او ترکها کما هی، من ذلک: الکوز، الجرة، الابریق،

الطشت، الخوان، الطبق، القصعة، السکرجة؛ السمور، السنجاب، القاقم، الفنک،

الدلق، الخز، الدیباج، التاختج، الراختج، السندس؛، الیاقوت، الفیروزج، البلور؛

الکعک، الدرمک، الجردق، السمید؛ السکباج، الزیرباج، الاسفیداج،1 الطباهج،

الفالوذج، اللوزینج، الجوزینج، البغرینج؛2 الجلاب، السکنجبین، الجلنجبین؛

الدارصینی، الفلفل، الکرویا، الزنجبیل، الخولجان، القرفة، النرجس، البنفسج

النسرین، الخیری، السوسن، المرزنجوش، الیاسمین، الجلنار؛ المسک، العنبر،

الکافور، الصندل، القرنفل. [المزهر، 275/1]

و یقول الفقیر سراج الدین علی المتخلص بآرزو: هذا غلط من الثعالبی3 لان الکافور و الصندل و القرنفل لیست اصولها بفارسیة4 بل بهندیة، استعملت الفرس معرباتها و هی بالهندیة «کپور» - بالکاف العربیة والباء الفارسیة - و«چندن»- بجیم الفارسیة والنون و الدال المهملة ونون آخر فی آخره - و «کرنپهول» بفتح الکاف العربیة والراء المهملة و النون الساکنین - لانه لایمنع عند اهل الهند اجتماع الساکنین، بل5 وقع کثیرا فی کلامهم -و الباء الفارسیة المخلوط تلفظها6 بالهاء، - وهی عسیر علی غیر الهند و مخصوصة بلسانهم -7و الواو المعروف واللام الموقوف کماسبق. مخفی نماند که: لفظ «کوز» بعینه در عربی و فارسی مستعمل است، غایتش فارسیان آخر آن «ها»ی آخر8 زیادت کنند مثل خان و خانه، و ظاهرا بدون «ها» معرب است؛9

و «جره» به ms130 فتح،10 به معنی سبوست. ولفظ «جرعه»ی مثلثه الاعراب که در عربی یک آشام آب است وفارسیان به معنی ظرف شراب11 استعمال کند، ظاهر[ا] همین جره است که بعضی از متکلمان12 فارسی از راه عربیتدانی - که ندارند - جرعه13 خواندهاند یا

و ««طست» - به سین مهمله - معرب «تشت» است - به هردو فوقانی و شین معجمه - و الحال در فارسی همین لفظ متداول است.3 و در قاموس است: الطست: الطس، ابدل من4 احدی السینین تاء، و حکی بالشین5 المعجمه. لیکن حکم به تعریب آن نکرده؛

و در صراح است: «خوان» - به کسر - آن چه در آن طعام نهند، معرب خوان؛

و درقاموس است: «طبق» - به تحریک - مایؤکل علیه. در این صورت، به معنی سفره باشد، لیکن شاید غلط کاتب باشد که «فیه» را «علیه» نوشته؛6

و «طابق» معرب «تابه» است کما فی الصراح؛

و در صراح قصعه - به فتح - کاسهی7 بزرگ، و در قاموس است:8 القصعه الصحفه، و در صحفه نویسد:9 الصحفه م،10 و اعظم القصاع الجفنه ثم الصحفه. به هر تقدیر، پیش جوهری و مجدالدین فیروزآبادی لفظ قصعه عربی الاصل است و صحیح نیز همین است؛ چه در فارسی بدین معنی11 لفظی نیست که قائل به تعریب آن توان شد؛

و «سکرجه» معرب «سکوره» یا «سکره» به تخفیف، و فاضل سندی12 به تشدید آورده، به معنی کاسه13 مطلق، و نزد اهل طب پیالهای14 است مقرر که مقدار معین میگیرد، و در هندی، کلان آن را «سکوره» و خرد آن را «سکوری» گویند. هرچند صاحب قاموس15 معرب نگفته، لیکن در صورت تعریب، مشترک باشد در عربی و

و لفظ «سمور» را صاحب صحاح وقاموس نیاوردهاند و در کنز اللغه جانوری است که از پوست آن پوستین کنند، و پوست آن را نیز سمور گویند. و نام جانور مخصوص زبان ملکی باشد که در آن پیدا شود، پس سمور فارسی نبود؛ چه سمور در اقصای ترکستان به هم رسد. و بر این قیاس سنجاب و قاقم که هم از آن ملک خیزد و از ملکهای دیگر به هم نرسد، پس هرسه لفظ مذکور1 را2 فارسی گفتن صحیح نبود؛

و لفظ «فیل» که معرب پیل است و از جانوران مخصوص هند است، اسم آن در هندی کتابی نیز پیل است، چنان که از بعضی اهل علم هند شنیده شده؛3

و «قفل» هرچند در فارسی حال به همین معنی آید، لیکن اصل4 در زبان قدیم «کوپله» است به کاف تازی و واو مجهول و فتح بای فارسی و لام مفتوح؛

و «دلق» - به فتحتین - معرب دله که قاقم نیز گویند و بعضی گربهی صحرایی گفتهاند. و در قاموس است: الدلق: دویبه5 کالسمور معرب دله، و در کشف اللغه است: دلق - به فتحتین - پشمینه با موهای آویخته که درویشان پوشند، و آن را ژنده نیز گویند، و در عربی دلق - به تحریک - دکله، و آن پشمینهای است با موهای آویخته.6 انتهی. مولف گوید: دلق در فارسی به معنی پوشاک درویشان، به سکون دوم است و به معنی پوستین که معرب دله است به تحریک، از این جهت ارباب فرهنگها7 را اشتباه افتاده. و چون قاف در فارسی، و پوشاک مذکور مرسوم عرب نیست،83 تصحیح این لفظ مشکل بود، و9 در کلام و محاورات فارسیان متداول است، پس گوییم که: دلق معرب دله [را] که به معنی پوستین خاص است، به معنی مطلق پوشاک - عامتر از پوستین آویختهموی یا غیر آن که ژنده مرادف10 آن است - استعمال کرده و حرف دوم را از جهت تخفیف ساکن نموده،

و «خز» در قاموس نوعی از ثیاب مشهور نوشته، و اشارت به4 تعریب نکرده. مؤلف گوید:5 خز معرب «کز» باشد که به معنی ابریشم است6 و به مجاز به معنی جامهی ابریشمین آمده. بر این تقدیر، گاهی به «خا» و گاهی به «قاف» بدل کرده باشند؛ چه «قز» به معنی ابریشم آمده؛72

و موافق رای مجد فیروزآبادی8 «دیباج» معرب دیباست9 [و دیبا] مبدل دیبه یا برعکس، مثل خاره و خارا، به معنی حریر تنک؛

و «تاختج» اگر به «خا»ی معجمه است، از کتب مبسوط عربیه برنمی آید و اگر به «فا» بود، میتواند که معرب «بافته» بود که نوعی است از جامهی ابریشمین؛

و «راختج» خود نه در قاموس و صحاح و کنزاللغه و صراح است و نه معرب آن چه باشد در کتب معتبرهی مبسوطهی فارسیه؛10

و «سندس» را قال فی القاموس:11 السندس بالضم، ضرب من البزیون او ضرب من دقیق الدیباج، معرب بلا خلاف. فقیر آرزو گوید که عجب است12 که ثعالبی لفظ «استبرق» را که در کلام کریم نزدیک لفظ سندس واقع است و13 معرب «استبر» به14 معنی گنده -

و «فیروزج» معرب فیروزه است که بهترین معدنش در نیشابور است. و خوبترین فیروزهها، بواسحاقی است12 چنان که در «جواهرنامه»ی میرصدرالدین13 واقع است، و بعضی گویند: منسوب به حضرت اسحاق است - علیهالتلام -و این صحیح نیست؛ چراکه در این صورت،14 اسحاقی15 باید نه بواسحاقی؛. و «بلور» را صاحب قاموس به وزن «تنور» و «سنور» و «سبطر»16 آورده و17 معرب نگفته.

و «کعک» معرب «کاک» است و آن نوعی است1 از نان؛

و «درمک» به معنی2 آرد سفید است. کذا3 فی الصراح. و در قاموس است: الدرمک کجعفر: دقیق الحواری. و این اقوی است، پس «میده» مرادف آن بود، لیکن مبدل منه آن در فارسی4 نیست، مگز آن که گویند که «درمه» باشد و آن هم در کتب لغت مرقوم نشده؛5

و «جردق» - به فتح - اگر به «جیم» بود در قاموس معرب «گرده»6 گفته که نوعی است از نان، و نیز به جیم به معنی «مرق» آورده،7 و اگر به «خا» بود تنها به معنی مرق است و آن83 آبگوشت است که بعد از پختن حاصل شود، و9 مبدل منه آن در فارسی نیست،10 مگر آن که گویند: معرب «خورده» است؛

و «السمید» فی القاموس الحواری، پس فارسی11 آن میده بود، لیکن لفظی که سمید معربش تواند بود، در فارسی12 نیست، لهذا صاحب قاموس آن را معرب نگفته، لیکن اشارت بدان13 کرده که به ذال معجمه افصح است؛14 و «سکباج» به کسر، به فارسی «سکبا» خوانند؛15

و «زیرباج» معرب «زیربا» است؛16

و «اسفیدباج»17 معرب «سپیدبا»؛11

و «دارصینی» - به صاد - که پوست درختی است، 3 معرب دارچینی؛

و «فلفل» معرب «پلپل» که مفرس «پیبل» است که لفظی است هندی، لیکن فلفل مشترک است در گرد و دراز، و فلفل گرد را در هندی «مرچ» گویند، بر این تقدیر،4 به تغلیب گرد را هم پلپل گفته باشند که فلفل معرب آن است ؛

و «کردیا» که تخمی است هندی، مبدل منه آن5 در فارسی نیست، لهذا در قاموس حکم6 به تعریب آن ننموده؛

و زنجبیل» به معنی بیخی مشهور، معرب «زنگویل» به وزن زنجبیل و به معنی شراب، 7 عربی بحت8 است؛9

و «خولنجان» را که معرب لفظ فارسی10 گفته، خطاست؛ زیراکه آن بیخ تنبول است که برگی11 معروف است و در هند پیدا شود12 و بیخ آن را در هندی13 ms135 «کلیجن» - به ضم کاف تازی و لام به یای رسیده و جیم تازی و نون - گویند، پس معرب لفظ هندی بود نه فارسی، غایتش در فارسی هم لفظ مذکور شهرت دارد؛14

و «قرفه» به معنی پوست خوشبو، مانا به دارچینی، و بعضی نوعی از دارچینی

و«نرجس» معرب «نرگس» است؛

و «بنفسج» - به سین مهمله - معرب «بنفشه» به شین معجمه؛

و «نسرین»2 گلی معروف و3 در عربی به کسر است کما فی القاموس و در فارسی به فتح چنان که مشهور است،4 لیکن صاحب قاموس حکم به تعریب آن نکرده.53 و در بعضی از کتب لغت نوشته که آن را به عربی «ورد الصینی» گویند؛

و «خیری» به معنی گلی معروف. بعضی «خیری» و «خیرو» را یکی پنداشتهاند، و تحقیق6 آن است که خیری معرب خیرو است کما فی الصراح. و صاحب برهان قاطع گوید: انواع آن بسیار است: یکی از آن سیاهرنگ بود و آن را خیری خطایی گویند، و دیگر بنفش و آن را خیری میردینی7 و هفترنگ خوانند، و دیگر سفید و سرخ است و آن صحرایی بود و آن را خیری خرامی گویند، و یک نوع از اوست که خیری شیرازی خوانند وگل همیشه بهار همان است؛

و «سوسن» به معنی گل معروف،8 به واو معروف، معرب «سوسن» به واو مجهول؛ و «مرزنجوش» معرب «مرزنگوش» - به کاف فارسی - که ریحانی است و به هندی «دونه» - به فتح دال و سکون واو و فتح نون -9 گویند؛ و «یاسمین» معرب10 «یاسمن» یا «یاسمون»، و تحقیق آن در سراج اللغه به تفصیل تمام11 نوشته ام؛12

و «جلنار» معرب «گلنار»؛

و «مترس» به معنی چوبی که پس در نهند تا زود گشاده نشود، هم معرب2 است بعینه. و جوالیقی در معرب گوید که ابن درید گفته که ابوحاتم گوید: «زندیق» فارسی معرب است و اصل آن نزد او3 «زنده کرد»،4 «زنده»: الحیات و «کرد»: العمل، ای یقول بدوام الدهر.5

مولف گوید که غلط این ترجمه پیش اندک فارسی دان ظاهر است؛ زیراچه زنده به معنی حی است نه حیات، و معنی ترکیبی «زنده کرد»6 «احیی» است، در این صورت،2 زمانه و دهر را در این جا چه دخل.8 مگر آنکه9 «گرد» به کاف فارسی بود، به معنی گردنده، پس معنی ترکیبی آن3 «زندهی روزگار» بود ms137 یعنی کسی که خود را زندهی103 روزگار داند و به تأثیر افلاک، حقیقتا و اصلا قایل باشد.11 و صاحب قاموس گوید که زندیق معرب «زن دین» است12 یعنی کسی که دین او مثل زنان باشد، ای ضعیفالدین. و تحقیق آن13 مفصلا در سراج اللغه نوشتهام.

و از ابن جنی روایت کردهاند که «شوذانق» و «شوذنق»14 به معنی شاهین که جانور معروف است، فارسی معرب است.

قال ابن درید فی الجمهرة: باب ماتکلمت به العرب من کلام العجم حتی صار

کاللغز، و فی نسخة حتی صار کاللغة،15 فمما اخذوه من الفارسیة: البستان و

البهرمان و هو لون احمر. [المزهر، 279/1].

مؤلف گوید که: «بستان» به معنی باغ است که میوه و گل در آن باشد، و آن معرب «بوستان» بود.1 و در بستان و بوستان تفرقه در عوام است؛2 چراکه بوستان در زبان این ها3 به معنی خربزهزار و فالیزار4 مستعمل است، چنان که قوسی گفته؛5

و «بهرمان» رنگ سرخ نیست در فارسی6، چنان که هم قوسی در جواهرنامه نقل کرده که7 بهرمان گلی8 است در هندوستان در غایت طراوت که رنگش متوسط است میان حمرهی جمره9 و سرخی دانهی انار. اما معلوم ما که هندو ستانی ایم نیست که آن کدام گل است و به هندی آن را چه میگویند، و لفظ مذکور هندی نیست.10 و بعضی گویند که11 بهرمان شکوفهی «قرطم» است و یاقوت بهرمانی نوعی است از یواقیت،12 و تفصیل آن در سراج اللغه نوشتهام.13

وایضا فیه: وکذلک14 الارجوان و القرمز، و هو دود یصبغ به.

مؤلف گوید که: «ارجوان» معرب «ارغوان» بود و15 «قرمز» معرب16 مبدل17 «کرم کز» است که18 به معنی کرم ابریشم است، و کرم کز را به تخفیف «کرمز» نمودهاند و «قرمز» به تعریب شده.19

و الدشت وهی الصحراو البوصی20 السفینه.

مؤلف گوید: در قاموس است که:21 «بوصی بالضم ضرب من السفن معرب بوزی»، لیکن در کتب لغت22 فارسیه، بدین معنی نیامده. ms138 اما233 «بوز» به وزن «نور» در رشیدی به

مولف گوید که: «گردن» به معنی عنق، در فارسی به «گاف» فارسی است، در این صورت، باید که به «جیم» بدل میگردید،20 نه «کاف» تازی،21 چنان که طریقهی تعریب است. و ظاهرا در اصل فارسی «کردن» - به کاف تازی - باشد که به سبب رفع اشتباه [با] «کردن» به معنی فعل،22 به «کاف» فارسی خواندهاند،23 و تبدیل کاف فارسی به تازی، در فارسی آمده، چنانکه24 «کشاده» که به هردو کاف آمده؛

و «بهرج» معرب «نبهره»1 است، لیکن صاحب قاموس اشارت به تعریب نکرده، و اصح، قول ابن درید است؛2 و «پلاس» - به کسر - به معنی مسیح که کذب و دروغ است و آن در اصل به شین معجمه است3 و مبدل «پلاژ» به زای فارسی. و فاضل سندی4 گوید که: «با»ی پلاژ و پلاس از اصل کلمه نیست، و صحیح «لاژ» و «لاش» است، چنان که لاش وماش - گویند به معنی بیهوده و باطل، ترجمهی54 «ابدح» و «دبیدح» کما فی القاموس. لیکن حالا بر ms139 فقیر آرزو ظاهر شد که اصل کلمه پلاش است، پلاژ مبدل آن6 و لاش و لاژ مخفف آن است. لهذا ائمه ی7 عربیه3 «بلاس» - به بای تازی -8 آوردهاند؛93

و «سیرف» به معنی نوعی از آهن، اصل آن10 در کتب فارسیه11 نیست. و «سراویل» به معنی شروال است. و تحقیق آن است که «شروال» قلب12 «شلوار» است مرکب از13 «شل» - به ضم -14 به معنی ران و «وار» به معنی مقدار، کلمهی نسبت.15 بر این تقدیر، سراویل یا خود16 معرب آن بود به تبدیل شین معجمه به مهمله، یا آن که جمع «سروال» بود17 که مفرد آن18 در عربی متروک الاستعمال گشته، و این ضعیف است؛19

و «عراق»20 موافق قواعد فارسی عرب «ایران شهر»210 می تواند شد؛ چه «اران»22 شاید که مبدل «وران»23 بود - چه حروف علت در فارسی به هم بدل شوند، کماحررنا فی سراج

و ائمهی لغت فارسی «خورنگاه» و «خورنگه» - مخفف آن - و «خورنه» - مخفف این - اصل «خورنق» نوشتهاند. و میتواند که هردو مخفف «خورنگاه» باشد، لیکن «گاه» به «ها»ی ملفوظ است11 و «خورنه» به «ها»ی مختفی، پس تحقیق آن بود که «خورن» مخفف خورنگاه یا خورنگه است که «ها»یی آخر آن زیاده کردهاند مثل «خان» و «خانه». و «خورنه» - به تشدید - سند ندارد، پس ms140 خورنه به تخفیف بود که خورنق معرب آن است. بر این تقدیر، نه حاجت به لزوم12 ضرورت شعری باشد و نه به ملفوظ خواندن «واو» معدوله، که غیر مرضی ماست. و این تحقیق13 خلاف آن است که در سراج اللغه نوشتهایم. و آنچه در مزهر «خوانگه» - به الف - نوشته،14 تحریف بود و صحیح

و نیز آبن درید گوید:2 و السدیر و اصله سه دیر3 ای ثلاث4 قباب بعضها فی بعض. [المزهر، 1/280].

و تحقیق5 «سدیر» آن است که قصری را که نعمان بن منذر برای بهرام گور ساخته بود جهت خوردن طعام و شراب،6 «خورنگه» نام داشت،7 و قصر دیگر که برای عبادت8 او بنا کرده «سه دیر»، و آن سه گنبد متداخل بود؛ چه «دیر» به زبان پهلوی گنبد را گویند، و آنها9 را معرب کرده «خورنق» و «سدیر» به وزن قدیر10 ساختهاند. و به خاطر مولف چنان11 میرسد که اغلب که به12 زبان پهلوی «دیر» به معنی خانه باشد مطلق، و نزدیک است تلفظ آن به کلمهی «دار» که در عربی به همین معنی آمده، لهذا دیر در فارسی به معنی صنم خانه و شرابخانه مستعمل است. و این، استعمال عام است در خاص، مثل «گل» که به معنی مطلق گل است و به معنی «ورد» نیز آمده. و توافق لسانین عربی و پهلوی13 چنان که گذشت، مجوز و مصحح این قول است.14

وایضا فیه: والطیجن و الطاجن و اصله طابق؛ والباری واصله بوریا؛ والخندق واصله کنده ای محفور؛ والجوسق و اصله کوشک؛ و الجردق15 من الخبز16 و اصله کرده؛ و الطست والتور و الهاون، و العرب تقول الهاوون اذا اضطروا الی ذلک؛ والعسکر واصله الشکر؛ و الاستبرق17 غلیظ الحریر و اصله استروه؛18 والتنور؛ والجوز؛ واللوز؛19 و

فقیر آرزو گوید که: اصل «طیجن» و «طاجن»4 «طابق» چه قسم5 میتواند شد؟ زیرا که «طابق» معرب «تابه» است، پس صحیح آن است که طیجن معرب «تیبه» است که امالهی تابه بود، و طاجن معرب تابه، بر این تقدیر6 [هر] سه معرب تابه بود7 به معنی چیزی که بر آن نان پزند؛

و «دخاریص»8 به معنی قمیص، در فارسی اصل آن پیدا نیست؛

و «خور» در فارسی،9 به اصطلاح اهل دریا، خلیجی از دریا10 که از یک طرف طولانی و کشیده باشد و به کنار آن کشتیها ایستند تا از شر موج در پناه باشند، و در روم11 آن را «لیمون»12 گویند؛

و «بط» معرب «بت»13 است - به فوقانی - و معربش در فارسی شهرت دارد. و ابن درید در جمهره گوید که: البط عند العرب صغاره و کباره اوز، و واحد آن «اوزه»14 است؛

و «اشنان» خود15 فارسی است، بعینه معرب شده16 و آن گیاهی [است] که رخت بدان شویند و «غسول» و «دست شو» از آن سازند و چون آن را سوزند شخار یعنی ساجی گردد و عربی صرف17 آن غاسول است. و در قاموس به ضم و کسر هردو آورده، و چون در فارسی به ضم است، ظاهرا به کسر معرب بود. والله اعلم؛18

و «تخت» به معنی چوبی که بدان جامهها1 نگاهدارند، در فارسی «تخته» است، لیکن مشهور به معنی سریر [است]؛

و «ایوان» - به کسر - صفهی2 عظیمه است کما فی القاموس، و به فتح، در فارسی شهرت دارد. لیکن اشارت به تعریب نکرده؛

و3 «مرتک» معرب مرده است که عبارت است از مردارسنگ. قال فی القاموس: المرتج: المردار سنگ ولیس بتصحیف مرتک و ms142 الوجه ضم المیم لانه معرب «مرده»؛

وایضا قال: و البخت بمعنی الجد، ونوع من البعیر. و در قاموس است: البخت: الجد، و بالضم، البعیر الخراسانیه، واول [را] معرب گفته. و بعضی گویند: شتر بختی منسوب به بختنصر [است] که پادشاهی ظالم بود، پس به معنی اول که بهره و نصیب است به فتح، و دوم به ضم4 و همین شهرت دارد. در این صورت، به ضم بود و به معنی بهره و حصه به فتح. و از بعضی تحقیق شده که شترهای مذکور در خراسان به هم رسد و بس.53

و «توتیا» و «دروز»6 الثوب،7 به معنی جایی8 از جامه که خیاط آن را دوزد، معرب است.9

و «توتیا» سنگی است معروف و صاحب قاموس آن را معرب نگفته؛ و هم چنین « دهلیز» به معنی جایی در میان خانه و در10 که آن را نیز معرب نگفته، و من گمان دارم که معرب لفظ فارسی نیست بلکه معرب «دهلی» است و «دیهل»11 قلب آن است یا بر

و «قابوس» را که معرب کاووس گفته، از آن است که «واو» اول کاووس را به «بامی موحده بدل کرده، «کاف» را «قاف» ساخته. و در بعضی کتب هیئت «قیقاووس» - نام یکیاز صورتهای متوهمهی فلک ثوابت - به دو «واو» دیدهایم، براین تقدیر، «واو» را به حال داشتهاند؛ و «اوستام» - به فتح اول و سکون واو و فوقانی - نام شهری است که «بسطام» - به کسر و فتح - معرب آن است، و صاحب قاموس دوم را حکم به تصحیف نیز کرده، و آن در اصل نام بانی2 است؛

و«طراز» به معنی علم جامه، معرب «تراز» - به فوقانی - است؛

و «افریز الحائظ» نیز معرب است؛ چه اصل3 «افریز» افراز است4 به معنی بلندی؛

و نیز گفته است که: «قز» به معنی نوعی5 از ابریشم،6 لیکن بعضی گویند که عربی معروف و مشهور است. و تحقیق آن ms143 است که معرب «کژ» است - به کاف تازی و زای عجمی یا تازی -7 پس عربی الاصل نباشد. و «قزاز»8 به وزن بزاز [که] به معنی ابریشم فروش است،9 از عالم الجام وتلجمی است10 از لجام که مبدل لغام است؛11

و هم چنین «بوس» به معنی تقبیل، و آن در فارسی به واو مجهول است و در تعریب به واو معروف، لیکن درقاموس این لفظ را نیاورده؛

و هم چنین است «زیبق»12 که معرب جیوه است - به جیم به یا رسیده و واو مفتوح؛

و «باشق» معرب «باشه»13 که جانوری است شکاری؛

و در مزهر آورده که14 «جلستان» که «ورد» است معرب گلستان. اقول

و الکرباس والمارستان و الدورق: مکیال الشراب و الصک: الکتاب وصنجة

المیزان والصنج والصاروج وهی النورة والصولجان والکوسج ونوافج المسک و

الهملاج من البراذین و الفرسخ والبند14 و هو العلم الکبیر15 و الزمرد والطبرزد و

الآجر و الجوهر والسفسیر وهو السمسار16 و السکر والطنبور و الکبر، وزاد فی

المحکم: ms144 الزرنیخ. [المزهر، /282].

مولف گوید:1 «کرباس» - به کسر - در قاموس است: ثوب من القطن الابیض، معرب، فارسیه، و «کرناس» بالنون، لغه فی الکرباس بالباء، و ظاهرا معرب «کرباس» به فتح اول است؛2 و «مارستان»، فاضل سندی3 گوید: به فتح «را» معرب بیمارستان، نه آن که مخفف بیمارستان، و کلمه مرکب بود چنان که «نگارستان». و در این نظر است؛ چه احتمال است که مارستان در اصل مخفف بیمارستان بود به کسر 0را»، که به فتح «را» معرب کردهاند. در این صورت، به کسر نیز صحیح بود؛ و «دورق» معرب «دوره» - به فتح - است. و صاحب جهانگیری گوید: دوره - به واو مجهول - ظرف خرد است که آب و شراب بدان خورند، و «را»ی آن را به «لام» بدل4 کرده، «دوله» نیز خوانند، و اعم [است] از آن که دسته دارد یا ندارد، و به هندی «دوله» - به دال هندی - گویند. و در قاموس «دورق» [را] سبوی دسته دار گفته؛

و «صک» معرب چک است - به فتح - که به معنی قباله بود، و تصرف کرده در عربی نویسندهاش را «صکاک» گویند؛

و «صنجه»ی میزان، به فتح،5 شاید6 قلابی باشد در میزان؛ در این صورت، معرب «چنگ» بود، و «صنج» اگر معرب «سنج» است، پس به معنی دو طبق روئینه بود که در نوبت خانه به7 هم زنند و اگر به معنی سازی ذو الاوتار، پس معرب3 «چنگ» بود که می نوازند؛8

و «صاروج»9 معرب «سارو» - به وزن مارو - و آن آهک10 رسیده است با چیزهایی آمیخته که بر آب انبارها و غیره مالند؛

و «بندقه» معرب «پنده» - به فتح بای فارسی و سکون نون و فتح دال مهمله - مبدل

و «نوافج» جمع «نافج» معرب نافهی مشک؛

و «هملاج» معرب «رهوار» چنان که گذشت؛13 و «فرسخ» معرب فرسنگ به معنی مقداری معین از مسافت؛

و «الزمرد» - به فتحتین - و در قاموس است: الزمرد و الزماورد فی «ورد»، و در «ورد» زماورد [را] معرب گفته و «بزماورد»14 - به بای موحده - [را] به عامه نسبت کرده. و از این مستفاد می شود که زمرد به دو اعراب آمده و آن ظاهرا به ضم رای15 مهمله و فتح آن هردو باشد؛16 لهذا در فارسی در ذیل قوافی ابجد و بد واقع شده، شانی تکلو گوید:

شهیر روح القدس فرش ره دربان اوست

گرچه از رفعت فراز فر فرقد میرود

خصمش ایمن از گزند افعی آسیب نیست

چون فلک گر پای تا سر در زمرد میرود

در این صورت، زماورد معرب باشد نه زمرد. اما وجه آن1 هیچ معلوم نیست؛

و «آجر»2 به معنی خشت پخته، لفظ منفرد3 فارسی آن پیدا نیست، مگر آن که اختلاف در اعراب بود،4 و در ایران به همین معنی آمده،5 پس به ذات، کلمهی فارسی باشد که معرب کردهاند. و در قاموس در مادهی آجر، الفاظ بسیار آورده و همه را معربات گفته6 و آجر به ضم جیم مشهور است؛ و «جوهر» معرب «گوهر»است به هردو معنی. و7 به خط بعضی از محققان8 دیدهام که جوهر در فارسی به دو معنی مستعمل است: ms146 یکی به معنی یاقوت و مروارید9 و غیرهما؛ و دوم به معنی نقوشی که در ذات چوب مثل چوب درخت10 چنار و غیره، و آهن فولاد پیدا شود.11 اول، معرب12 گوهر است و دوم فارسی؛ زیراچه اگر13 عربی میبود مأخوذ از معنی اول، جواهر جمع آن نیز میآمد.14 و تحقیق پیش مولف آن است که153 جوهر معرب گوهر است که به معنی اصل شیی16 نیز آمده و فارسیان از آن اخذ نموده17 به معنی نقوشی که در ذات چیزی بود18 و اصلی19 آن باشد، مجازا20 استعمال کردهاند، و چون بدین معنی در عربی نیامده، جمع آن جواهر نیست؛21

و «سفسیر» به وزن کفگیر، در قاموس گوید:1 فارسی معرب است، و در جهانگیری به وزن و معنی سمسار. در این صورت، «سفسیر» امالهی «سفسار» باشد که در تعریب به «یا»ی معروف استعمال کردهاند، و چون فاضل سندی را20 بر آن اطلاع واقعی نبود آن را ترک کرده. و تحقیق آن است که آمده است کما ثبت من الکتب العربیه والفارسیه؛3

و «سکر» - به ضم سین و تشدید کاف - معرب «شکر» - به شین معجمه - به تشدید و تخفیف کاف در فارسی هردو آمده،4 و گمان دارم که تشدید شکر5 از جهت به حال داشتن تشدید معرب است، چنانکه عراقیان در لفظ «مشک» با وجود «شین» معجمه، کسر «میم» را به حال دارند؛6

و «طنبور» معرب «دنبره» یا «تونبره» است، چنان که 7 گذشت؛

و «کنز» معرب «گنج» است، و این لفظ8 در کلام کریم واقع است و عرب از آن اشتقاق تعریب9 نموده «یکنزون» آوردهاند، و صاحب قاموس عربی اصیل پنداشته؛103 و «زرنیخ» را مجدالدین فیروزآبادی صاحب قاموس، 3حکم به تعریب نکرده113 و گفته: هو بالکسر، حجر معروف ابیض و احمر و اصفر. و در فارسی «زرنی» - به فتح - به این معنی آمده، پس12 زرنیخ معرب مزیدعلیه باشد نه «زرنی» مخفف زرنیخ، اگرچه در سراج اللغه بنا بر اتباع دیگران ms147 همین نوشتهام.133 و میتواند که زرنیخ که در فارسی به فتح شهرت دارد، به کسر معرب بود، بر این تقدیر احتمال تخفیف هست.14 و میتواند که زرنیخ معرب «زرنیک» باشد به معنی زر خوب؛ چه اگر زرنیخ کشته شود، زر خالص از

و قال ابوحیان فی الارتشاف: الاسماء الاعجمیة علی ثلاثة اقسام: قسم غیرته

العرب والحقته بکلامها، فحکم ابنیته9 فی اعتبار الاصلی والزائد والوزن حکم

ابنیة الاسماء العربیة الوضع10 نحو درهم وبهرج؛ و قسم غیرته11 ولم تلحقه

بابنیة کلامها12 فلا یعتبر فیه [ما یعتبر]13 فی القسم الذی قبله14 نحو آجر و

سفسیر؛15 و قسم ترکوه غیر مغیر. فما لم16 یلحقوه بابنیة کلامهم لم یعد منها و ما

الحقوه بها عد منها.17 مثال الاول: خراسان لایثبت به18 فعالان؛ و مثال الثانی: خرم

الحق بسلم؛ وکرکم19 الحق بقمقم. [المزهر، 269/1]. مولف گوید: تحقیق «آجر» - به ضم جیم -20 گذشت؛ و «سیسنبر» گیاهی است میان پودنه و نعناع که دافع زهر عقرب است و آن معرب «سیه سنبل» است. و حالا به تحقیق پیوست که شعراکه زلف و خط خوبان21 را به سیه سنبل تشبیه کردهاند، جهتش22 آن است

نیشی که بزد عقرب ms148 زلفت به دل من

زهرش به سیه سنبل خط تو دوا یافت فسبحان من لیس فی علمه تغییر ولاتبدیل؛ و «خرم» - به وزن سلم - به معنی تازه و سیراب است، و این احتمال دارد5 که مرکب باشد از «خور» و «رم» - به معنی رمنده - یعنی بیزار از آفتاب که جاذب رطوبات است. و به مناسبت تازگی، نام مردم هم باشد؛6 و «گرکم» - به وزن قمقم - اصلش هندی است - که کوکو و کم کم7 بود - به معنی زعفران، پس «کرکم»8 معربی باشد که فارسیان هم استعمال کردهاند. و حافظ سیوطی در کتاب مذکور آورده:9

قال ائمة العربیة: تعرف عجمة الاسم بوجوه:10 احدها النقل بان ینقل ذلک احد

ائمة العربیه؛11 الثانی: خروجه عن اوزان الاسماء العربیة نحو ابریسم، فان مثل

هذا الوزن مفقود فی ابنیة الاسماء فی اللسان العربی؛ الثالث: ان یکون12 اوله نون

ثم راء نحو نرجس، فان ذلک لایکون فی کلمة عربیة؛ الرابع: ان یکون13 آخره زای

بعد دال نحو مهندز فان ذلک لایکون فی کلمة عربیة؛ الخامس: ان یجتمع فیه

مولف این رساله گوید که: اکثر معانی لغاتی که در این عبارت گذشت،1 نوشته آمد مگر پارهای که نوشته میشود، از آن جمله است:23 «مهندز»، و صاحب قاموس در «هنداز» نوشته:

الهنداز بالکسر: الحد، معرب اصله «اندازه»3 بالفتح، و منه المهندز: لمقدر مجاری4 القنی و الابنیة، وانما صیروا الزاء سینا لانه لیس فی کلامهم زاء قبلها دال، وانما کسروا اوله5 و فی الفارسیة مفتوح لعزة6 بناء فعلال فی غیر المضاعف.

و در لفظ مهندس نوشته که: به7 معنی مقدر مجاری8 جویها و نهرهاست، هرجا که کنده شود، و اسم9 آن «هند سه» است که مشتق است از «هنداز»10 که معرب «آبانداز» است. مولف گوید: در این دو قول اختلاف است؛

و «منجنیق» را که صاحب صحاح معرب «ما چه آجرزنی» نوشته،11 ظاهرا تحریف است، صحیح «من چه آجر زنی» [است]؛12 زیراکه در13 صورت اول «نون» به هم نمیرسد:142 و صاحب قاموس معرب «من چه نیک» گفته،15 و اکثر ارباب فرهنگها معرب «منجنیک» - به کاف - گفتهاند، و در سراج اللغه نوشتهام که مبدل و مخفف «منجل ریگ» است و در اصل به معنی چیزی بود که ریگ و خاک بدان دور میانداختند، و در وضع ثانی به معنی آلت قلعه گشایی مستعمل گشته. و الحال چنان به خاطر میرسد که مرکب باشد از «منجک» - به معنی برجستن چنان که در جهانگیری است، یا16 به معنی شعبده که مشعبدان کنند چنان که آهنپارهها ms150 در آب کنند و به شعبده از کاسه بجهانند، و هم چنین قلم چنان که دیگران نوشتهاند، یا17 به معنی گهواره و مهد چنان که در برهان است - و «یا و نون» برای نسبت، پس آن را قلب کرده «منجنیک» ساختهاند - چنان که

و «جرموق» معرب «کرماک» باشد مرکب از «کرم» به معنی معروف8 و «آک» که کلمهی نسبت است، و در تعریب الف به واو، و کاف به قاف9 بدل ساخته به وزن عصفور خوانند،10 و جرموق در توران رواج دارد.

بدان که صاحب قاموس لفظ «نمرود» را - به ضم - یکی از جبابره گفته؛ و به گمان مولف، به فتح است11 و لفظ هم فارسی است12 چنان که از جوهر لفظ هویداست. و بودن ابراهیم خلیل در عهد او، دلالتگونهای بر آن دارد چنان که سابق اشارت بدان رفته. و چون در عربی «فعلول»13 به فتح، نیامده غیر از یک دو لفظ، لهذا نمرود را به دادن14 ضمه معرب کردهاند. والله اعلم. تذییل:

امام سیوطی در کتاب مذکور آورده که: بعضی از الفاظ مشهوره است در استعمال برای15 معانی و آنها معرباند و همان عربی الاصلاند در معانی دیگر به خلاف مشهور، از آن جمله است: «یاسمین» برای گل معروف، و در عربی بساطی است که افکنده میشود بر هودج، و «ورد» که نام گل است و فارسی است و در عربی موضوع

بدان که بعضی از الفاظ عربیه به اعرابی که در عربی شهرت دارد اگر [به] همان اعراب در فارسی خوانند غلط باشد، مثلا لفظ «فاخته» که در عربی به کسر «خا»ی معجمه است و در فارسی به «خا»ی موقوف است و اگر به کسر بخوانند غلط باشد، بلکه سبب مضحکه بود چنان که بر اهل محاوره پوشیده نیست.

بدان که سابق نوشته آمد که توافق اشتراک یک لفظ است در دو زبان یا زیاده، و «اشتراک الفاظ عربیه و فارسیه» نوشته آمده، الحال5 اشتراک الفاظ هندیه و فارسیه قلمی میگردد. و این اشتراک به چند وجه است: اول

توافق است و آن اشتراک است در اصل وضع که هیچیکی از دیگری اخذ نکرده باشند بعینه، مثل «کلال» و «کپی» که به هردو زبان به معنی کاسه گرو بوزینه آمده؛ و از این عالم است «دو» و «چار» - عدد معروف - و «است» که رابط اثبات است و «هی» که نیز رابط اثبات است26 از هردو زبان، حافظ شیرازی:

هی1جز باده میار پیش ما شی2

ساقی اگرت هوای ما هی1 و «اکست» به معنی ستارهی سهیل و «اجمود» به معنی دوای معروف؛

و گاهی به اندک تغییر و تبدیل، مثل «ده» و «دس»3 که عدد معروف است، اگرچه «سین» در هردو زبان به «ها» بدل شود و این نیز علامت توافق است،4 لیکن مشهور اول به «ها» و دوم به «سین» است؛ و هم چنین «ماس» و «ماه» به معنی شهر،5 که اول هندی است و دوم فارسی؛ و گاهی به اختلاف حرکت، مثل «نیکو» ms152 که در هندی، به نون به یا رسیده و فتح کاف و سکون واو، به معنی خوش و خوب است و در فارسی به یای مجهول و واو مجهول است؛

وگاهی به اختلاف حروف، چون «تشنه» به معنی صاحب عطش در فارسی و «تسنا» - به الف - به معنی عطش در هندی، و تفاوت مصدر و اسم فاعل6 چندان نیست؛ زیرا که مصدر به معنی اسم فاعل7 میآید و امثلهی این دو8 بسیار است9 که در کتب لغت و مستعملات هردو زبان بر محقق به ثبوت میپیوندد؛

وگاهی اندک اختلاف در معنی، مثل عموم و خصوص،10- چنان که لفظ «سمن» که در هندی به معنی مطلق گل است و در فارسی گل مخصوص؛

و گاهی نسبت جزء و کل،11 مثل «انگشت» که به تای هندی، در هندی12 به معنی سر ابهام است13 و در فارسی، به تای فوقانی، مطلقا به معنی اصبع. و هم چنین لفظ «بدن» که در هندی به معنی سر و صورت است و در فارسی تمام تن،14 لیکن بدن لفظ عربی است و «ابدان» جمع آن است،15 و شاید که معرب16 باشد؛17

و گاهی اختلاف در کیفیت حروف، مثل «اشتر» که به تای هندی، هندی1 است و به تای قرشت2 فارسی. و لفظ «انگشت» - که گذشت - در این باب شریک است؛ و «پنج» که3 به جیم تازی فارسی است و به جیم فارسی هندی، به معنی خمس؛2

و گاهی به کمی و زیادت بود در جوهر لفظ، مثل «ایک» و «یک» به معنی واحد. و اگر به نظر تحقیق دیده شود،5 «ایک» همان «یک» است که الف اول آن زیاده کرده شده، مثل کلمات فارسیهی دیگر مانند ابر و بر، و اشکم و شکم، یا اصل همان با الف است که بی الف مخفف است. و این اصل در این جاء6 پیش من محقق است.2 دوم

اتفاق است چنان که لفظ «جارو» که در هر دو ms153 زبان به معنی مکنسه8 است که بدان خس و خاشاک روبند، لیکن در هندی «جهارو» - به جیم مخلوط التلفظ به ها و رای هندی - مأخوذ است از «جهارنا» که در هندی به معنی رفت و روب است و در فارسی مخفف جاروب، چنان که ملا فوقی در دیباچهی کلیات9 خود نوشته و لفظ مذکور در اشعار خویش آورده، و از بعضی از10 اهل زبان مسموع است.11 سیوم

تفریس است و آن تصرف است در جوهر کلمه از جهت12 تغییر تلفظ یا غیر آن. در صورت حرف عسیر التلفظ13- ظن غالب هندی بودن لفظ است، مگر آن که پیش از اختلاط فارسی و هندی به هم،14 بوده باشد، مثل «انگشت» و «اشتر» به هردو تای هندی و مثنات فوقانی، چنان که گذشت، و «نابهه» - به بای مخلوط التلفظ به ها - هم از این

لنکنت گر کند تو را فربه سیر خوردن تو را ز لنکن به

و لفظ «برسات»3 که به فتح بای موحده و رای مهمله و سین به الف کشیده و فوقانی، به معنی موسم مخصوص بارش، ظاهرا هندی الاصل است و میتواند محاورهی مولدین - که عبارت است از اهل اردو که اختلاط تمام با زبان فارسی و عربی دارند - باشد،04 در این صورت، احتمال دارد که مرکب باشد از «برس» - به سین مهمله -5 به معنی بارش و «الف وتا» که در جمع مؤنث عربی آید و اهل اردو موافق قاعدهی عربی آرند، به معنی بسیاری بارش،6 مثل «پرگنات» که جمع «پرگنه» است، لفظ هندی ms154 به معنی جایی7 که مواضع و قرای بسیار بدان تعلق داشته باشد و محصولات آن را در آن جا تحصیل کنند،8 و احتمال دارد که الف و تا مبدل الف و9 دال باشد که در هردو زبان برای نسبت آید، واله هروی گوید: ور لفظ کرم بر ورقی بینی مسطور اندر همهی هند به غایت برسات است

و از این عالم است لفظ «بنگالا» که فارسیان «بنگاله» گویند، حافظ شیرازی:

شکرشکن شوند همه طوطیان هندزین قند پارسی که به بنگاله میرود

و بر این قیاس است لفظ10 «مالوه» و «راجپوتانه» - نام اماکن - که اهل دفتر هند به «هاء»

و از توافق است کلمهی «نیست» و «ناست» که اول در فارسی رابط نفی است و دوم در هندی، و گمان دارم که «است» رابطهی اثبات است در هردو زبان، پس «ناست» برای نفی بود و «نیست» امالهی آن باشد که در فارسی شایع است، پس هردو در حقیقت یکی باشند.6-

و «ناسنک» به نون به الف کشیده و سین7 مستعمل است،8 و آنچه در برهان به کسر سین مهمله و کاف تازی - یکی از بزرگان کفرهی هند بود و اعتقاد اتباع او آن است که آدمیان مثل گیاه میرویند و خشک میشوند و از هم میریزند، و به حشر و نشر، چه روحانی و چه جسمانی، قایل نیستند - غلط محض در معنی و ms155 تحریف در لفظ است؛ چه «ناستک» به سین موقوف و فوقانی مکسور است و معنی اش همان به اصطلاح ایشان نافی9 صانع، نام شخص معین نیست.10 و در این مقدمه، صاحب برهان قاطع تنها غلط نکرده، بلکه علمای بسیار11 مثل صاحب ملل و نحل و میرغیاث الدین منصور12 در جام جهاننما13 و غیره به سبب عدم تحقیق خطا کردهاند.34

و از جمله تحریفات و تصحیفاتی که علمای1 مذکور را اتفاق افتاده، لفظ «آرهفت» - به فتح اول و سکون را و های مفتوح و سکون فا و فوقانی - و «ماهیشور» و «برهما» است؛ چه صحیح «ارهنت» به نون است نه به فا، - و در جمیع نسخهی2 مولفهی ایشان به «فا»ست -3 و «مهیشور» به فتح میم وهای به یا رسیده و شین معجمه و واو معدوله و رای مهمله است و«بربها»4 به کسر بای موحده و فتح رای مهمله و بای موحدهی5 مخلوط التلفظ به های به الف کشیده بود. و در بیان معانی6 این الفاظ غلط بسیار کردهاند، چنان که در سراج اللغه مفصلا نوشتهام. و مجملش7 آن است که «ارهنت» - به نون - شخصی است که از کثرت ریاضات شاقه8 از تناسخ بازمانده به اصل رسیده9 باشد. و این اصطلاح گروهی از هندوان است10 که آنها را «سراوگی» گویند؛ و «برهما» فرشتهای است موکل بر ایجاد؛ و «مهیشور» فرشتهی موکل بر افنا.11 واین اصطلاح گروهی دیگر از آنها [است]12.

و این قسم، فارسیان را13 در تلفظ وکتابت الفاظ هندیه غلط بسیار واقع شده و میشود، و از آن جمله است لفظ «بهو» که صاحب برهان بر وزن سبو گفته و در جهانگیری به فتح، نام یکی از رایان هند گفتهاند، و هردو در اصل14 غلط است؛ زیراکه مخفف «بهوج» است که نام یکی از راجههای مشهور هند است و آن به بای مخلوط التلفظ به ها وواو مجهول بود، پس به سبب عدم تیسر15 تلفظ «با»ی مذکور، ms156 باید که «بو»6 باشد، چنانکه «لنکن» که اصل هندی [آن] «لنکهن» است به کاف مخلوط التلفظ به ها،17 و هم چنین «جکر» به معنی باد به شدت که «جهکر» به جیم مخلوط التلفظ به هاست

سبکبار بر قلب لشکر زدند ربودندشان بر بهو در زدند و فرخی گوید: چو نهرواله که اندر دیار هند بهیم به نهرواله5 همی کرد بر شهان تقدیم6 که مخصوص قدماست و در متأخران نیست، و شاید سهو قدماست. والله اعلم.7 و هم چنین8 لفظ «چوتمارانیان»9 - به جیم فارسی به واو رسیده و فوقانی موقوف و میم به الف کشیده و نون مکسور و تحتانی به الف کشیده و نون - که در این بیت سعید اشرف10 واقع شده:

داد از رانیان هندستان چوتمارانیان هندستان و صحیح11 «چوتمرانیان» است جمع «چوتمرانی» به معنی زن قحبه و کس ده.12 و هم چنین لفظ «گور» - به ضم کاف فارسی و واو مجهول و را - به معنی قند سیاه 3-که لفظ صحیح «گر»13 است، چنان که در کلام سرکردهی14 متأخران مرزا محمدعلی صائب

و اگر کسی گوید: چرا تفریس نباشد از عالم تعریب که تصرفات بسیار دارد؟10 گوییم: نظر بر بزرگی قدما اگر گفته آید مسلم است والا در واقع نیست؛ چراکه الحال هم اگر فارسیان11 تلفظ «بهیم» کنند «بیم» خواهند12 گفت. و ظاهرا کسانی که «بهو» را به وزن سبو و «بهیم» را13 به وزن فهیم و «گور» را به وزن شور در اشعار آوردهاند، نامهای مذکور

سر راجپوتان جگت سنگه بود که برشیشهی نه فلک سنگ بود

چه «سنگه» - به کسر سین - به معنی شیر را با «سنگ» - به فتح- به معنی حجر قافیه کرده، و حال آن که به معنی شیر به کاف فارسی مخلوط التلفظ به»ها»ست و آنهایی که این قافیه را غلط گفتهاند، ms158 بی جاست؛ غایتش اختلاف حرکت ماقبل قید لازم میآید و آن پیش ارباب قافیه غلط نیست، از عیوب قوافی است.

و لطف آن که2 به سبب عدم تحقیق تلفظ، صاحب قاموس را نیز غلط واقع شده، چنان که گفته: «اسکندریه» نام شهرهای بسیار است از آن جمله چند شهر در هند است و یک دو از آن میان دو3 رودخانه، و حال آن که آنچه در هند است نام آن یا «سکندره» است4 یا «سکندرآباد»، اسکندریه مطلقا نیست. و این تعریب5 نیست؛ چراکه هرجا «سکندره» و «سکندرآباد» باشد عرب آن را «اسکندریه» نگوید، پس معرب نمیتوان گفت.

و از عالم تفریس است لفظ «آنک» که به کاف تازی به معنی رقم است، و به اصطلاح بزازان6 و تاجران هند، نقطه یا7 حرف باشد که به موجب قرارداده بر کنار پارچه نویسند و موافق آن حساب قیمت نمایند. محسن تأثیر گوید: از سخن تأثیر باز از8 نقطههای انتخاب

بستههای خوش قماش و پر ز آنک آورده است

و ظاهر است که از توافق لغات نیست؛ چراکه در کلام قدما و متوسطان بلکه متأخران انیز غیر از «تأثیر» مذکور یافت نشده، و به سبب اختلاط سوداگران حال ایران و هند، این

بدان که تفریس در اعلام هندی بسیار واقع شود، بعضی2 به سبب عدم قدرت تلفظ، چنان که «بهو» و «بهیم»3، و قافیهی «سنگه» و «سنگ» نیز از این عالم است کماسبق.4 و هم چنین لفظ «بروچ» - به فتح بای موحده و سکون رای مهمله و فتح واو و جیم فارسی - که در اصل «بهروج»5 - به فتح بای مخلوط التلفظ به ها و رای مهمله و سکون واو - بود،6 پس تحریک واو ساکن نیز از تصرفات است،7 و آن نام شهری است از گجرات از توابع احمدآباد. چنانکه8 ملاطغرا در ترکیببند خود آورده. و گاهی بیضرورت مذکور تصرف نمایند، چنان که93 لفظ «رنیج» ms159 - به نون غنه،10 به وزن رجیل تصغیر رجل - که در اصل «سرونج» - به کسر سین و واو مجهول - بود، و آن113 نام شهری است در سرحد «مالوه» به طرف دهلی. و هم چنین «گرمسوت» که در اصل «گربهسوت» است، چنان که گذشت.12 محسن تأثیر گوید:

سخن تند از قماش لفظ بی مضمون نمیگردد

که گرمی از لباس گرمسوت افزون نمیگردد

و هم چنین «کچری» که طعامی است از برنج و ماش دلیده13 که در هندی «کهچری»4 به کاف تازی مخلوط التلفظ به«ها»ست.15 سالک 16 یزدی گوید:

سیر گشتم ز کچری ایام هوس خوان17 سیم وزر نکنم

او «سل» را - به معنی سلاح مقرر - مغیر «سیل» گفته؛ به یای مجهول، لیکن احتمال توافق هم هست؛13

و «قندهار» که معبدی بود در بهشت گنگ که شهری است در حدود مشرق و نیز نام شهری که سرحد خراسان است [از] طرف هند و نادرشاه آن را به «نادرآباد» موسوم کرده بود،22 معرب «گندهار» است،3 و قندهار سرحد خراسان را بعضی از اهل هیئت، از هند شمردهاند، چنان که علامه میرغیاث الدین منصور گفته.4 و «گندهاری» مادر راجههای5 معروف هندوستان که تاریخ «مهابهارته»ی6 هندیان تمام احوال جنگ ایشان است، معلوم نیست که از کدام گندهار است. و تحقیق آن است7 که چون هندیان هند را تا آن جا مقرر کردهاند که آهوی سیاه به هم رسد - چنان که علامی فهامی8 تصریح کرده -9 اگر قندهار سرحد خراسان چنین10 باشد، داخل هند است پیش هندیان،11 و الا فلا. مثال معنی12 اول، امیرمعزی:

نگار قند لب کو را بود در زلف سیصد چین

چنو یک بت نبیند کس به چین و قندهار اندر

و به خاطر میرسد که چون در کتب قدیمه نوشتهاند که قندهار شهری است منتهای خراسان، و خراسان در عرف ایشان مشرق را گفتهاند، گمان بردهاند که منتهای مشرق نفس الامر13 است، و این14 اشتباه به سبب اشتراک لفظ خراسان است ms160 به معنی مذکور و به معنی ملک مشهور مابین عراق و هند از یک طرف.156 و نظیر این لفظ در هندوستان

و از این عالم است «چوکهندی» - به فتح جیم فارسی و سکون واو و کاف تازی مخلوط التلفظ به ها و سکون نون و دال هندی به یا رسیده - به معنی عمارت بالای بام2 که از هر چهار طرف یا کم4 در داشته باشد، و به مجاز عماری فیل را گویند.5 اول، ظهوری در وصف عمارت گوید:

سپهر از سرافرازی اش در حساب ز چوکهندیش سایه بر آفتاب

و دوم، سعید اشرف گوید: چو کهندی شکوهش اگر سایه افگند فیل سپهر شانه بدزدد به زیر باز6

و نیز «انکژ» - به فتح الف و سکون نون و کاف تازی مفتوح و زای فارسی - به معنی کجک فیل که در هندی «انکس» است - به ضم کاف تازی -و چون وصل کاف مضموم به سین، در زبان فارسی7 فحش بود، سین را به «زا» بدل کرده و برای کمال رفع8 توهم تبدیل کاف را مفتوح ساختند،9 لهذا فارسیزبانان هند هم که قباحتفهماند،10 «انکس» - به فتح کاف - خوانند. بشنو:

لغزی11 در هندوستان به نام «انکس» هست که کمال لطف دارد، اگرچه فحش است، لیکن ارباب سخن را از آوردن آن مضایقه نیست: «وه چوت جس سی12 دی هاتهی موت» ولفظ «هاتهی» به تای فوقانی مخلوط التلفظ به ها است،13 و معنی اش:14 آن کس که فیل از

بدان که در بعض الفاظ، اشتباه اشتقاق لفظ فارسی از هندی، میشود چنانکه «چال» که در هندی به معنی رفتن و رفتار است و به تخفیف ms161 «چلیدن» از آن اشتقاق کردهاند. امیرخسرو گوید: از چل چل1 تو پای من زار شد کچل من خود نمی چلم تو اگر میچلی بچل

و لفظ «ماری» به معنی «بزنی»20 مأخوذ از «مار» که در هندی به معنی زدن است. استاد عسجدی:

اگر ماری و کژدمی هست3 طبعش به صحراش چون مار وکژدم بماری

و گویا نظر4 به همین معنی، سعید اشرف گفته جایی5 که مار در پی6 طفل سوداگر افتاده، در قضا و قدر:

صدای مارمار از هر طرف خاست

و فاضل سندی7 در «چلیدن» نوشته که اصلش هندی است و فارسیان استعمال کردهاند. و در لفظ «پانی» گفته که لفظ هندی است، چون سنایی در شعر خود آورده نوشته شد.8 و جمال الدین انجو در لفظ «ماری» نوشته که هیچ معلوم نیست که در فارسی آمده یا نه.

مولف گوید: این عبارت دلالت دارد که اینها از حقیقت کار9 غافل بودهاند، و حق آن است که10 تا الیوم هیچ کس به دریافت توافق زبان هندی و فارسی با آن همه کثرت اهل لغت - - چه فارسی و چه هندی - و دیگر محققان این فن،11 مهتد12 نشده الا فقیر آرزو -و کسی که متبع و پیرو این عاجز باشد - و این را اصلی مقرر کرده و بنای تصحیح بعضی از

و آن چه فوقی «پالکیدم» به معنی سوار پالکی شدم و دیگر الفاظ هندیه آورده، چون بنای آن بر مضحکه است در این باب معتبر نیست. و اگر قیاس بر «مشنبذ»3 و «منورز»4 عربی - چنان که گذشت - کنند،5 میتواند شد، اما محاورهدان میداند که قیاس زبانی به ازبان دیگر نباید کرد؛6 چه احکام هر ms162 زبان علی حده است، و این اصلی است. تذییل:

بدان که بعضی از الفاظ هندیه است که در کلام فارسی بنا بر التزام آورده شده، چنان که ملا طغرای مشهدی بیتحاشی7 در قصاید و منشآت خود آورده و هم چنین در بعض جا امیرخسرو - علیه الرحس- چنین به عمل آورده. از این عالم است اکثر این غزل فقیر آرزو:

خزان نموده مگر چوپری8 خیابان را که رنگباخته دیدیم ما گلستان را

و «چوپر» بازی مخصوص هندوستان است.9 و نزدیک به همین است10 مصطلحات اردو و دفاتر پادشاهان هند و قراردادهی بزرگان دربار که مورخان در عبارات فارسی به کار برند، مثل «پای درس»11 به معنی زیر12 غرفهی عمارت13 پادشاهی؛ و «سرباری» به معنی سردار جماعت خدمتگزار که روز نوبت حاضر باشند؛ و «رسید» به معنی نوشته که بعد رسیدن زریا چیز14 دیگر از کسی بگیرند، از عالم قبض الوصول؛ و «رسد» به معنی غله که عبارت است از کاروان غله و حبوبات؛ و «اتهستهه» - به هردو تای هندی

کنون هرزه کاری نه پنداریم که من نیز هم چو تو سرباریم2 و لفظ «رسد» ابوطالب کلیم در شاهنامهی منظومهی خود آورده، و کلمهی «رسید» که فارسی آن «یافته» است، چنان که در کتب لغت مرقوم است، جمیع3 کتاب و منشیان درستنویس و اهل دفاتر هند نویسند. تذییل: بدان که بعضی از شعرا شرط کردهاند که هرگاه لفظ هندی در شعر آرند، باید که لفظ هند هم در آن بیاید4 که معلوم شود5 که لفظ هندی آورده، لیکن عند التحقیق ضرور نیست، اگر باشد مناسب [است] - کماسبق -و6 در اولویت حرف نه.2

قال ابن جنی فی الخصائص: الحقیقة ما8 أقر فی الاستعمال علی اصل وضعه

فی اللغة، و المجاز ماکان9 بضد ذلک. و انما یقع المجاز ms163 و یعدل الیه عن الحقیقة

لمعان ثلاثة: وهی الاتساع و التوکید و التشبیه، فان عدمت الثلاثة تعینت الحقیقة.

فمن ذلک قوله: صلی الله علیه وسلم - فی الفرس: هو بحر، فالمعانی 10 الثلاثة موجودة

فیه.1

اما الاتساع، فلانه زاد فی اسماء12 الفرس - التی هی فرس و طرف و جواد و

نحوها13 - البحر، حتی انه 14 ان احتیج الیه15 فی شعر او سجع او اتساع استعمل6

علوت مطاجوادک یوم یوم و قد ثمد الجیاد فکان بحرا4 و5 کان یقول الساجع: فرسک هذا اذا سما بغرته کان فجرا و اذا جری6 الی غایته کان بحرا. فان عری من دلیل فلا، لئلایکون الباسا و الغازا؛ و اما التشبیه، فلان جریه یجری فی الکثرة مجری مائه؛ واما التوکید، فلانه شبه العرض بالجوهر وهو اثبت فی النفوس منه. و کذلک قوله تعالی: «و ادخلناه فی رحمتنا» هو مجاز و فیه المعانی الثلاثة: اما السعة، فلانه کانه زاد فی اسم الجهات والمحال اسما هو الرحمة؛ و اما التشبیه، فلانه شبه الرحمة -وان لم یصح دخولها -8 بما یجوز دخوله، فلذلک وضعها موضعه؛ واما التوکید، فلانه اخبر عن المعنی بما یخبر به عن الذات.9 و جمیع انواع الاستعارات داخلة تحت المجاز. [المزهر، 356/1]. مولف این نسخه گوید که پیش من هم حقیقت آوردن کلمه است موافق وضع، و مجاز بر خلاف آن است. و چون دریافت معانی غیر وضعیه بی نسبت ظاهری10 به حقیقت متعذر است، لزوم لزوم دارد، خواه نفس الامری خواه اعتباری. لهذا در عطیهی کبری نوشتهام: کلمه که معنی11 لازمش مراد باشد اگر قرینه بر عدم ارادت معنی وضعی قایم شود، مجاز است و الاحقیقت؛ و بر نهج اول اگر تشبیهی در میان بود استعاره است وگرنه مجاز مرسل. و در استعاره، آمدن از رأه استعمال و محاوره شرط نیست. مثلا نظامی گوید:

پای ms164 سخن را که دراز است دست سنگ سراپردهی او سر شکست

و حال آن که در این جا، پای سخن» را «دست دراز» ثابت کرده، بعد از آن اطلاق «سر شکست» بر آن نموده، و هیچ یکی از این [ها] به استعمال و محاوره ثابت نیست. و از این عالم است این بیت طالب آملی: ز بس ترشح می شور در دماغ انگیخت جبین گشایی لب خندهی نمکدان است

و آن که بر این شعر اعتراض نموده که جبین لب وخنده و نمکدان1 از هم نمکین تراند و این طرز نمک در کلام، جز او دیگری را دستنداده، از عدم اطلاع فن بیان و ناآشنایی طرز سخن او خبر میدهد؛ و در مجاز آمدن شرط است، مثلا گویند: «ناودان جاری شد» نظر به نسبت ظرف و مظروف، به معنی آب جاری شد، و به همین نسبت هرگاه آب بر سقف خانه جاری شود نگویند:2 بام جاری شد. و از این اشتباه نیفتد که هردو موضوعاند برای معانی، پس تفرقهی مجاز و حقیقت بیجاست چنانکه مذهب محققان است، زیراچه تحقیق «جریان» چنان که در آب است در ناودان هرگز نیست، بلکه در واقع نیست. پس اول حقیقت است و دوم بر سبیل ادعا و تجوز آورده شده بنا بر اتساع. و عجب از استاد ابواسحاق اسفراینی - امام فن - که در میان هردو تفرقه نکرده گفته است: لامجاز فی لغة العرب.

و نیز فرق است در حقیقت و مجاز از آن جهت که در حقیقت قیاس جاری است و در مجاز نه، مثلا خانهی زید و کاشانهی عمرو، بلکه بیت زید و بیت عمرو توان گفت به خلاف خانهی کمان که3 کاشانهی کمان و بیت کمان اصلا صحیح نیست. و4 اگرگویند: در اطلاق خانهی کمان معنی تشبیهی ملحوظ نیست، گوییم که اینها5 به سبب شهرت مجاز است که حکم مشابهتگونه به حقیقت میرساند

زاهد از جا چو درآید چه تماشاست که نیست که مراد از «بادیه» اهل بادیه است چنان که بعضی از فضلای1 هند نوشتهاند، لیکن به جای بادیه قافله بهتر است؛ چه حاجت به مجاز نمیافتد، مع هذا به طرب آوردن رقص الجمل حقیق2 با اهل قافله است نسبت با اهل بادیه؛ زیراچه حضور اینها در وقت رقص مذکور لازم نیست. با این همه سبب3 «از جا درآمدن زاهد» از بیت دریافت نمیشود، بر این تقدیر هرچه باشد نامربوط است. فافهم. و نیز بعضی از علمای تازی گفتهاند که از4 مجاز است زیادت، چنان که در آیهی کریمهی: لیس کمثله شی»؛ زیراچه «کاف» زایده است. و این به تقابل حذف است. مولف گوید: در فارسی این قسم هم آمده، مثل «چو» در بیت اول این قطعه: چاکرانت به گه رزم چو خیاطانند گرچ

گرچه خیاط نیند ای ملک کشورگیر به گز5 نیزه قد خصم تو میپیمایند تا ببرند به شمشیر و بدوزند به تیر و منظور اصلی شاعر «خیاطانند» بود نه «مثل خیاطان»؛ زیرا که اگر مطلب خود6 «خیاطان» نباشد، استدراک «اگرچه» لغو محض میشود7.3 و از این عالم است آن چه انوری گفته: مقدری نه به آلت به قدرت مطلق کند به شکل بخاری چو گنبد ازرق

زیراچه مراد از «گنبد ازرق» فلک است که اعظم آیات الله است نه چیزی ممائل فلک. و میتوان گفت که «چو» در بیت انوری از عالم این مصرعهی نظامی باشد: «چو بوطالبی را کنی سنگ ریز»؛ چه1 مراد از آن ذات ابوطالب است، چنان که صاحب مفتاح و غیره در عبارت: «مثل ms166 الامیر یحمل علی الادهم والاشهب» گفتهاند و نکتهی آن در موهبت عظمی نوشتهام. لیکن بعد تحقیق و نوشتن مطلب مذکور در بعض کتب چنین ظاهر شد که کلمهی «چو» در بیت انوری زایده نیست، به معنی «چنین» است، یعنی چنین گنبد ازرق که عبارت از فلک است، مثل «هم چو» به معنی هم چنین، چنان که گویند: «هم چو2 زدمش3 که جان او به لب رسید». و در قطعهی مذکوره نیز زایده نیست؛ زیراکه استدراک در این صورت هم خوب صورت نمیگیرد؛4 چه معنی چنین میشود که اگرچه خیاطان نیستند خیاطانند، و در نامعقولی این شبهه نیست، پس تشبیه در کار است تا معنی چنین شود که چاکرانت که مشابه خیاطانند و خیاطان واقعی نیستند زیراکه به گز5 نیزه قد خصم میپیمایند تا6 به شمشیر ببرند و به تیر بدوزند، و چون پیمودن و بریدن و دوختن [که]کار خیاطان است، از اینها به عمل میآید، لیکن نه به آلات خیاطی، پس اینها مثل خیاطان باشند نه خیاطان واقعی. و بر این تقدیر حرف «چو» حقیقت باشد به معنی تشبیه، و بیت مذکور از ما نحن فیه نباشد. هذا غایة تحقیق7 معنی الشعر المذکور. با این همه اگر خوب دریافته شود، استدراک در هیچ صورت صحت ندارد. فتأمل غایة التأمل.

و بعضی گویند که در این مصرعه: «بنا کرد شهری چو شهر هری»، لفظ «چو» زایده است، پس از عالم سابق بود. مولف گوید: اگر «چو» زایده بود من حیث اللفظ عبارت غلط میگردد. و تحقیق آن است که کنایتا چنین گفته و منظور تعظیم بانی است به8 سبب عظمت بنا. یعنی سکندر چنان9 پادشاه معظم بود که هم چو هری شهری بنا کرد، و آن کنایه از آن است که هرات که شهر معظم است بناکردهی اوست، پس از عالم: «چو

مولف گوید: منشأ این غلط و تکلف بلاضروت هم عدم فهم معنی جنسی است که مطلق و معرا بود از لحاظ افراد یا اجزا، و آن چه اسباب آوردن گفته، هرگز ملحوظ قایل نیست، چنان که در عبارات فارسیه و هندیه و غیرهماست؛ زیراچه در این باب همه به یک وتیرهاند. و ms169 چون این اعتراضات غلط در فارسیه نیز وارد میشد، در این نسخه آورده شد. و به تحقیق معلوم است که در وقت صدور این جنس کلمات، فوایدی که ذکر کرده هرگز ملحوظ قایل نمیباشد. لیکن از این واضح شد که کمال1 زباندانی و لغت فهمی و ضبط قواعد [و] حق فهمیدن عبارات دست به هم2 نمی دهد و الا این قسم غلط واقع3 نمی شد.

و اگر کسی گوید که در اسناد حقیقت مثل «زدم زید را» و «بخشیدم درم به عمرو» و4 غیره میباید همه مجاز عقلی باشد مثل قول مسلمان5 «انبت الربیع البقل» والحال ان المنبت فی نفس الامر هو الله تعالی، وموافق رای اهل ایمان مجاز عقلی است که نسبت شی است [به] یکی از اسباب ظاهر، و حقیقت عقلی است به مذهب دهری، و چون همهی افعال واحوال موافق مذهب حق مخلوق اوست - تعالی شانه - باید که نسبت افعال کذایی هم مجاز عقلی بود، با آن که هیچ کس وقت تکلم این لحاظ به خاطر ندارد؛ گوییم: آری عوام کالانعام از راه غفلت لحاظ مذکور ندارد و نظر بر ظاهر نموده، نسبت میکنند، و چون اکثر چنیناند و محاورات و مکالمات به این مردم است آنها را حقیقت عقلی شمردهاند، و اگر به دیدهی ایمان نظر کرده آید مجازات عقلی [خواهند بود]، و چشم آنهایی که به سرمهی عرفان مکحل6 شده، البته این معنی منظور ایشان خواهد بود. فانه لاحول ولاقوة الا بالله. تذییل:

جایز است که لفظ خالی باشد از هردو گونه [نه] حقیقت بود نه مجاز، چنان که لفظ در اول وضع، قبل استعمال خود در چیزی که موضوع شده است برای آن یا غیر آن، زیراچه

و نیز جایز است که جمع شوند حقیقت و مجاز در یک کلمه، پس میباشد حقیقت و مجاز از جهت دو معنی، و این ظاهر است؛ و5 گاهی به نسبت یک معنی بود و آن از جهت دو وضع بود مثل الفاظ موضوعه در لغت6 برای [یک] معنی و در شرع یا عرف برای معنی دیگر، پس این در [هر] یکی از این دو معنی حقیقیت باشد نسبت بسوی آن از وضع آخر، مثلا لفظ «نماز» که در اصل فارسی به معنی بزرگداشت و تبجیل و تعظیم است و در شرع نیز به معنی عبادت مخصوصه با ارکان، پس در شرع اطلاق آن بر طاعت مخصوص حقیقت است و به معنی اول مجاز، و نظر به معنی اول مجاز است در طاعت مخصوص و حقیقت است7 در تبجیل و بزرگ داشت؛ و هم چنین است «درود» که در شریعت، مخصوص به انبیا و به مذهب بعضی اوصیا نیز، و در اصل9 لغت رحمت و آفرین.

مولف گوید: در بودن الفاظ مشترکه5 در اکثر زبان [ها] شکی نیست و منکر آن جاحد ضرورت [است]، چنان که در زبان فارسی لفظ «آباد» - به وزن آزاد - که به معنی معمور است ضد ویران و به معنی ستایش و آفرین،6 غایتش اول، مرکب است در اصل وضع از «آب» و «آد» - که کلمهی نسبت است -و چون معموری موقوف بر آب است، نسبت بدان نموده، «آباد» گفتهاند؛ و دوم، مأخوذ است از «آبادانیدن» به معنی ستودن و آفرین نمودن و نیز نام کعبهی معظمه، و این ظاهرا مستحدث است چرا که عجم را کار به عرب نبود چنان که ظاهر است. لیکن از «دبستان المذاهب»7 معلوم میشود که «مه آباد» - اولین پیغمبر عجم - بعد از تعمیر هیکل استخر که موسوم به «بغشور»8 است، خانهای ساخت که آن را «آباد» نام کرده، و آن اکنون به کعبه شهرت دارد. و هم در کتاب مذکور است که «مکه» در اصل «مه گه» بود - به کاف فارسی - که هیکل قمر در آن جا9 بود، بعد از آن

و من هذا یعرف3 ان الحقیقة قد تصیر مجازا و بالعکس، فالحقیقة متی قل

استعمالها صارت مجازا عرفا4 و المجاز متی کثر استعماله5 صار حقیقة عرفا.

بر این تقدیر، به6 آوردن شعر استادی از جهت سند7 معنی، حقیقت نمیشود بلکه کثرت استمال میباید تا حقیقت عرفی گردد،8 چنان که لفظ «آبدست» - به وزن خاربست- که به معنی وضو و استنجا شهرت کرده و حقیقت عرفی گشته، و به معنی غساله که به عربی «وضو» - به فتح واو - گویند، مجاز است؛ و لفظ «چشمه» که ترجمهی «عین» است مثل عین مشترک است، مثلا چشمهی آب و چشمهی آفتاب و چشمهی عینک و چشمهی دام و چشمهی پل و ایوان و چشمهی سوزن و جوالدوز - به معنی سوراخ - و چشمهی متاع - به معنی یک لنگ بار - چنان که صائب گوید:

از انتظار دیدهی یعقوب باختن یک چشمهی متاع بد از کاروان مرا

و به سبب رفع9 ابهامی که از اشتراک به هم میرسد، لفظ آب و آفتاب و غیره10 در ترکیبات آورده میشود. تذییل:

بدان که نوعی از مشتری است «ضد»، و آن بودن یک کلمه است به دو معنی که اجتماع آن محال بود. و بعضی از علمای عربی منکر آند مثل ابن درستویه و غیره و اکثر

و آن الفاظ مفرده است که دلالت کند بر یک چیز به یک اعتبار. امام فخر رازی گوید که از4 قید «افراد» احتراز باشد از حد و رسم، پس آنها مترادف نیستند؛ و به سبب «وحدت اعتبار» از متباینین چنان که صیف و صارم، زیرا که اگرچه اینها دلالت بر یک5 معنی کنند، لیکن به دو اعتبار: چه یکی دلالت بر ذات میکند6 و دوم بر صفت. و فرق در مترداف و توکید آن است که اول دلالت کند بر آن چه دیگری افاده کند به خلاف توکید که افادهی تقویت دوم مینماید. مولف این نسخه گوید که مراد امام از رسم وحد، تام7 خواهد بود و الا قول او محل نظر است.

بدان که در فارسی هم حال آن مثل عربی است، پس آنهایی که انکار ترادف الفاظ عربیه دارند، اعتراضاتشان در فارسی نیز وارد است و چون مذهب فقیر آرزو جواز ترادف است در این زبان هم، آن چه ما له و ما علیه این مسأله است در این جا ذکر کردهام.

قال الامام: و من الناس من انکر الترادف8 وزعم ان کل ما یظن من المترادفات9

فهو من المتباینات، اما لان احدهما10 اسم الذات والآخر اسم الصفة او صفة

بدان که از اکثر کتب لغت «یزدان» مرادف «ایزد» معلوم میشود، لیکن بعضی از محققان گفتهاند که یزدان ملکی است مصدر خیر و ms176 اهریمن دیوی است مصدر شر به زعم مجوس، و حق نیز همین است، چراکه یزدان مخفف «ایزدان» است که به الف و نون نسبت ترکیب یافته، یعنی4 منسوب به «ایزد» که به اتباع او آدمی ایزدشناس گردد، و نیز مقابلهی اهریمن به معنی ملک صورت است نه به معنی خدای تعالی. و در این نظر است به دو وجه: یکی آن که الف و نون احتمال است که زایده باشد مثل «شاد» و «شادان» و «آباد» و «آبادان» و «مست» و «مستان»؛5 دوم آن که مقابلهی اهرمن اقتضای آن ندارد که به معنی فرشته باشد، چراکه در کلام کریم نیز مقابله در بعض جا[ها] مقابلهی شیطان است با ذات باری تعالی و هم چنین با نفس، و این نمیخواهد که «رب» یا «الله» نام ملک باشد. هکذا حققنا6 فی سراج اللغه. لیکن واقع7 این است که اگر ابراهیم زردشت که مجوس امت اوست8 اگر واقعی پیشوای9 است و نور و ظلمت هردو را خالق داند - چنان که

و بعضی از اهل لغت «ایمه» - به فتح - را1 مرادف یاوه و یافه گفتهاند، خاقانی:

اهل چو نامد از عدم چیست گناه آسمان ایمه مگو که آسمان اهل برون نمی دهد اهل چو نامد از عدم و مجدالدین علی قوسی گوید که ایمه را در این بیت حمل بر معنی یاوه نمودن ماصدق همین معنی است، چه جای مواضع دیگر که در آن جا قطعا بدین معنی نیست، چنان که هم او گوید: ایمه نه بغداد جای2 شیشه گران است بهر گلاب طرب فزای صفاهان

و امثال آن3 از حد بیرون است. و تحقیق ms177 آن که لفظی است دال بر معنی استفهام و به لفظ «آخر آن» تعبیر4 توان کرد. بنابراین تفسیر، معنی بیت صحیح میشود. و نیز میتوان گفت که «ایمه» مخفف «این همه»5 است، غایتش در بعض موارد مناسبت تمام دارد. و در این نظر است به چند وجه: اول آن که معنی استفهام در بیت اول خاقانی به هیچ وجه درست نیست، چراکه جمع نهی به استفهام - که هردو انشاء6 است - در یک کلام از اغرب غرایب است و تجویز آن از مثل اویی7 به غایه الغایه بعید، و مخفف «آن همه» نیز نباشد، زیرا که «ایمه» از اکثر ائمهی لغت به فتح مروی است. و بر تقدیر تسلیم،8 معنی «آن همه» در این بیت خاقانی مطلقا درست نمیشود:

پس مگو که ایمه همه آدمیاند آدمی هست شیطان شیم است و در این بیت سیف اسفرنگی9 چنان که لایق کلام بلغاست، نمی شود:

گوهر عمرم شکسته شد ز فراقت ایمه به صد پاره شد کدام شکسته

و صحیح پیش مولف به معنی «این چنین» است. اما جمالالدین حسین انجو صاحب جهانگیری «ایمه» در بیت اسفرنگی به معنی اکنون و در بیت اول خاقانی به کسر به معنی چنین گفته و تحقیق آن است که به فتح است1 هردو جا به معنی «این چنین» و2 لفظی است علی حده، مخفف3 «آن همه» نیست.

قال ابن فارس فی فقه اللغة: للعرب الاتباع، و هو ان تتبع الکلمة الکلمة علی وزنها او رویها اشباعا و تأکیدا.

و روی ان بعض العرب سئل عن ذلک، فقال: هو شی نتد4 به کلامنا و ذلک قولهم:5 ساغب لاغب، و هو خب ضب، وخراب یباب؛ و قد شارکت6 العجم العرب فی هذا الباب. انتهی.

و قد الف ابن فارس المذکور تألیفا مستقلا فی هذا النوع - وقد رأیته -7 مرتبا علی حروف المعجم وفاته اکثر مما ذکره، وقد اختصرت تألیفه وزدت علیه ما فاته فی تألیف لطیف ms178 سمیته الالماع فی الاتباع.

و قال ابن فارس فی خطبة تألیفه المذکور:8 هذا کتاب الاتباع والمزاوجة وکلاهما علی وجهین: احدهما ان تکون کلمتان متوالیتان علی روی واحد، والوجه الآخر9 ان یختلف الرویان، ثم یکون بعد ذلک علی وجهین: احدهما ان تکون الکلمة الثانیة ذات معنی، و الثانی ان تکون الثانیة غیر واضحة المعنی ولا بینة الاشتقاق، الا انها کالاتباع لما قبلها. انتهی.

وقال ابوعبید فی غریب الحدیث فی قوله -علی اله علیه وسلم- فی الشبرم: انه حار یار. قال الکسائی: حار من الحرارة و یار اتباع کقولهم: عطشان نطشان و جائع نائع وحسن بسن و

مولف این نسخه گوید که: لفظ دوم معنی دار صحیح اگر باشد،2 چنان که سابق مذکور شد،26 منفرد نیامدن3 آن محل نظر باشد. و اگر بعضی را علم بر آن نبود، دلالت بر عدم نمیکند کما قال الفاضل التاج السبکی و نقله السیوطی فی المزهر.

ثم قال ابوعبیده: و اما حدیث آدم -علیه اللام - حین قتل ابنه فمکث مائة سنة لایضحک، ثم قیل له: حیاک الله و بیاک، قال: و ما بیاک؟ قیل: اضحکک؛ فان بعض الناس یقول فی بیاک: انه اتباع، و هو عندی علی ما جاء تفسیره فی الحدیث، انه لیس باتباع، و ذلک ان الاتباع لایکاد یکون بالواو و هذا بالواو. [المزهر، 415/1].

فقیر آرزو گوید:5 همچنان که در عربی بعض کلمات برای6 تأکید میآید و علی حده معنی ندارد - چنان که گذشت -7 در فارسی نیز آمده، چون «سیب و تیب» به معنی سرگشته و حیران، و «داس و دلوس» به معنی سفله و دون، و «ترت و پرت» به معنی زیر و زبر، و «تار و مار» - که «تال و مال» مبدل آن است - به معنی پریشان؛ لیکن فرق ms179 آن است که در عربی، بی واو عطف آید و در فارسی به واو عطف.

اما «شور و مور»: پس جمال انجو گفته که این لغت از توابع است و دو معنی دارد: اول چیزی8 نحس و شوم؛ و دوم مورچه. و چون خواهند که کسی را به حقارت و زبونی وا9 نمایند، شور و مور گویند. حکیم10 خاقانی: شور و مورند حسودانش اگرچه گه لاف شار و مارند و11 نفر با نفر آمیختهاند

و حکیم سنایی:

ز بهر دو طامات و ژاژ مزخرف همه سال با خلق در شور و مورند

و «شارمار»1 را فاضل سندی و سروری کاشی بدون واو2 به معنی مار بزرگ، و اشورمور»3 را نیز بدون واو4 به معنی مورچه تنها آورده و استناد به بیت خاقانی - که گذشت -5 کرده.

و فقیر آرزو به سبب تعارض قولین6 مذکورین،7 در سراج اللغه نوشتهام8 که «شور و مور» - به واو عطف - به معنی شوم و ضعیف [است]، چه «شور» به معنی نحس آمده چنان که شوربخت و9 شورچشم و «مور» معروف که ضعیف است، و این عبارت در محل حقارت و زبونی مستعمل شود؛10 و «شار و مار» مقابل «شور و مور» است و آن11، کلمه [ای] است که در مقام عظمت و سهمناکی استعمال نمایند. و «شار» در این جا به معنی شاه [است] که لقب بعضی سلاطین بعضی از جاها12 است - چنان که در کتب لغت مرقوم است - و مار به معنی معروف؛13 و چون از هر دو رعبی و ترسی14 در دل مردم پیدا شود، کنایةآ بدان معنی مستعمل شود؛ و15 مقابل این، «شور و مور» به معنی[ای] که گذشت.16 هذا ماحققنا فی بعض الکتب.17 والحال چنین محقق شد که «ترت و مرت» و «هار ومار»18 و «سیب و تیب» و غیره به معانی19 مذکوره، اتباع نیستند؛ زیراکه 20 در اتباع شرط است که کلمهی اول با معنی بود و دوم ms180 خواه باشد، خواه نباشد؛21 در این صورت الفاظ مزدوجه باشند مشابه اتباع، چنانکه در عربی نیز آمده و صرح بها السیوطی فی المزهر.22 و هم چنین است «شار ومار» و «شور و مور» - به واو عطف - که از الفاظ

بدان که تلفظ حروف بدون حرکت آواز4 قرع هوایی5 که در جوف شکم آدمی6 باشد، نمیباشد؛7 پس اگر آن آواز به مخرج حرفی8 برسد و تجاوز کند، حرکت است9 و اگر اندک حرکت نماید و بسیار تجاوز ننماید که به درازی کشد، سکون بود.100 بر این تقدیر، در حرف11 ساکن و متحرک هر دو،12 تحرک باید13 و بدون آن تلفظ محال بود،14 چنان که هرکه رجوع کند به خود در این باب، دریابد.15 در این صورت، ممکن است که دو حرف را16 یک حرکت دادهآید مثل واو معدوله مع ماتقدم، چنان که «خواب» و «خواست»، لهذا در شرح این قول قاضی عضدالدین ایجی که فرموده: «بعضی ابتدا به سکون را ممتنع دانند و بعضی ممکن»، سیدالمحققین در مثال ممکن آورده:17 «کما فی لغة الخوارزم»،18 و مراد سید قدس سره مطلق لسان خوارزم نیست بلکه خود لفظ «خوارزم» است؛ چه «خا» و «واو» را یک حرکت دادهاند؛ بر این تقدیر،19 ابتدا به سکون لازم آید؛20 زیرا که نصف حرکت به یکی و نصف دیگر به دیگری21 دادهاند و در صورت نصف حرکت، حرف ساکن به هم میرسد. لیکن حق آن

بدان که180 اعراب مذکور سه گونه است: فتحه و کسره19 و ضمه که به فارسی زبر و زیر و پیش گویند. و چون مابعد فتحه الف واقع شود مده گردد، و مابعد کسره3 اگر20 یای تحتانی و مابعد ضمه اگر واو بود،213 در صورت22 پری و اشباع، «یای معروف» و «واو

بدان که بنای کلام پارسی بر بیست و چهار حرف است - موافق ساعات شباروزی5- که مدار زبان6 بر آن است. لیکن فاضل سندی گفته که: «با»ی موحده و «فا» در اصل فارسی نیامده و هر دو «واو» بودهاند.

و از جملهی بیست و هشت حرف که مبنای لغت عربی است، هشت حرف است7 که در فارسی نیاید،8 و ظاهرا این، بنا بر عدم قدرت لهجهی فارسیان است به حروف9 مذکوره یا تعسر.10 و آنچه جمالالدین انجو گفته که حروف مذکوره را از جهت ثقل ترک دادهاند، غلط است؛ زیراکه ترک کردن در صورت آمدن است و حال آن که در اصل11 فارسی مطلقا نیامده است و فارسیان قدیم را قدرت تلفظ آن نبوده، چنان که حروف هندی که بر غیر هندی دشوار محض است. و هم چنین حروف اربعهی فارسی که نسبت به عربی مخصوص فارسیان است و آن: کاف فارسی12 و بای فارسی و جیم عجمی13 و زای عجمی باشد.14 بر این تقدیر، مجموع حروف که در فارسی است بیست و چهار باشد چنان که گذشت.

و حروف هشتگانه را که عربی است و در فارسی نیاید، شرفالدین علی یزدی، آن را1 نظم نموده:

هشت حرف است آن که اندر فارسی نایدهمی

تا نیاموزی نباشی اندر این معنی معاف

بشنو از من تا کدام است آن حروف و یاد گیر

ثا و حا و صاد و ضاد وطا و ظا و عین وقاف

و جمال انجو گوید: گاهی از اینها به طریق ندرت آمده، چنان که مولانا عبدالعلی بیرجندی در شرح مختصر وقایه آورده: اما العقعق: فنوع من الغراب، طویل الذنب، فیه سواد و بیاض، یقال له بالفارسیة عکة.

مولف ms183 گوید: 2 اگرچه صاحب صراح ترجمهی «عقعق» عکه آورده، لیکن مذهب من آن است که به «عین» نوشتن، رسم عربی دانان فارسی است که به تکلف چنین گویند و نویسند، و در اصل به «الف» بود، مثل «طلا» که به «طا» نویسند و حال آن که به فوقانی است. حتی که بعضی3 از عمدهها «تلاطم» را4 به هردو «طا» نوشتهاند و چون سؤال کرده شد5 که صیغهی تفاعل است، هردو «طا» چه معنی دارد؟ گفتند: از راه خوش نمایی چنین نوشتهاند. پس بر این قیاس بود باقی60 حروف مذکوره که در فارسی آمدهاند. و «اغریرث» و «کیومرث» - به ثاء مثلثه -7 معرباند، چنانکه بیاید، ان شاء الله تعالی. تذییل:

بدان که8- کلمه لفظی است مفرد یا آن چه در حکم آن است، موضوع برای معنی؛ و آن سه گونه است؛ زیراچه: یا9 مستقل است در دلالت بر معنی یا نیست؛ دوم10 حرف است که محتاج به ضم ضمیمه بود، - و این گویا حکم عرض دارد که و جودش فی نفسه

و اگر[چه] معانی اسماء و افعال و مشتقات غیر عربیه یا عربیه33 از کتب لغت و محاورات4 اهل زبان به وضوح پیوسته و کتب مبسوط در آن تألیف یافته، و مولف این نسخه هم در این فن کتابی مثل چراغ هدایت و سراج اللغه نوشته، و چون دریافت حقایق و کیفیات و حالات از لوازم بود،53 در این جا نوشته آید.6

بدان که اشتقاق ادل7 دلایل وجود اسم و حرف است. پس هرگاه مادهی اشتقاقی ثابت شود، قائل به حرف بودن8 نتوان شد الا بالضرورت. در این صورت، در لفظ «ماه آفرید» و «چوب آفرید» و غیره،9 کسی ms184 که «آفرید» را حرف نسبت گفته، قولش صحیح نبود.10 فرع در بیان الف:

بدان که11 علمای عربی «الف» را تعریف کردهاند که: حرفی است که همیشه ساکن بود؛ و در صورت مخالفت حرکت ماقبل 3- که غیر فتحه بود - و حرکت خودش، همزه دانند.123 مولف گوید:13 این اگراز راه اصطلاح است فلا مشاحة فیه، و اگر از روی بیان14 نفس الامر است، نیست؛ زیراکه «واو» و «یا» نیز هم چنین آید؛ چه در صورت موافقت حرکت ماقبل و سکون خود همین حکم دارند153 و در هردو صورت مذکوره حکم همزه، پس تفاوت در میان آنها نبود.16 این قدر هست که الف لیاقت مجهول بودن ندارد.

نظر به قاعدهی مقرره1 در نوشتن بیست و هشت حرف، «لا» را از آن نویسند که الف2 غیر ساکن پیش ایشان ملفوظ نیست و از لفظ لا معلوم شود. و اختیار3 حرف لا از آن است که اول کلمهی طیبه است.

مخفی نماند که فارسیان اطلاق الف بر همزه نیز کنند. و در کلام ایشان الفی که خود ساکن باشد و ماقبل آن غیر مفتوح بود، نیست،4 چنان که در عربی آید از عالم «ییس»5 - ماضی یأس - و6 آن را همزه خوانند.

و چون دو الف در فارسی به وضعی آید که اول مفتوح و دوم ساکن باشد، «ممدوده» گویند، مثل آنینه و آهن، و اگر یک الف بود،7 «مقصوره» [گویند]، مثل دریا و اندام، و آن مخالف مصطلح عرب است.12

و الف زاید که اول کلمه واقع شود، اگر مفتوح بود، برای نفی یا نهی باشد به زبان کتاب دساتیر - که بر اولین پیغمبر فارسیان9 به گمان10 ایشان نازل شده - چنان که «آجنبان» به معنی مجنبان و «آخواستی» به معنی نخواستی. و این نزدیک است به زبان هندی که این جا الف برای نفی آید؛110 و اگر مضموم بود برای استفهام، و این گاهی به اشباع «او»12 نیز شود13 یا همزهی تنها مخفف14 ms185 - چنانکه صاحب مدار الافاضل و غیره تصریح کردهاند15- و این اشتراک با زبان عربی دارد، غایتش در عربی مفتوح بود.

و چون الف بر کلمات ثنائیه آید مفتوح بود [و] مابعدش به حال، چون «ابر» و «ابی» و «ابا»، و این در کلام متأخران نیست160 و مشهورتر «ابی»17 است. سعدی:

و فردوسی:

ابر بارهی جنگجوی سوار برون رفت زان قلعهی دیوسار

ایضا:

ابا خلعتی خوب و با خرمی همیرفتی و مینوشتی زمی و گمان دارم که زیادت الف مخصوص به همین سه حرف است، مثلا با لفظ دردار،1 و چون در الف زاید نیاید3 . اما لفظ «اگر» و «ار» پس3 ظاهر است که الف آن اصلی4 است که تخفیف کرده گاهی «گر» گویند و گاهی «ار»، و هم چنین «از» که الف [آن] حذف نموده به «زا»ی معجمه بسند نمایند؛5

و اگر بر کلمهی ثلاثی آید یا مافوق،6 دوم را ساکن کنند و حرکت آن به الف دهند، پس اگر مفتوح بود فتحه و اگر مکسور کسره و اگر مضموم ضمه، چون «آسمندر» و «سمندر»، و «إشکم» و «شکم»، و «أشتر» و «شتر».

و فاضل سندی گوید که این قاعده به تتبع ناقص، کلی مینماید و اگر نباشد، اکثری خواهد بود. و جمال انجو گفته که میان الف اصلی - که به حذف آن، کلمه از معنی بیفتد - والف وصلی - که به نقص آن خلل در معنی راه نیابد - جز به متعارفات7 روزمره، فرق نتوان نمود، چنان که مشاهده میشود؛ چه8 مردمان «استخوان» و «افتان» گویند و «ستخوان» و «فتان» غیر از شعر مسموع نشده، و هم چنین «با خلعت» و «بیکرانه» و «بی داد» میگویند و «اباخلعت» و «ابیکرانه» و «ابی داد» به جز شعر جایی به نظر نیامده،9 پس معلوم شد که الف «استخوان» و «افتان» اصلی است وبه سبب ضرورت وزن شعر محذوف کنند، ms186 و

مولف گوید که: از این مستفاد میشود که مدار به کار بردن کلمه و زیادت و نقصان حروف و تغییر، بر کثرت استعمال است. و این کلام حق است و در آن شبهه نیست،4 لیکن اصلیت و زیادت، همه از اشعار اساتذه ثابت میشود؛ پس اگر تمسک به ضرورت شعری کرده شود، هیچ یکی از آن به ثبوت نرسد. و روزمرهی قدما به همین اشعار قدما به ثبوت میپیوندد؛ چه سلسلهی روایت منقطع است، الا آن که توافق را دلیل دانیم و از زبان دیگر به تصحیح رسانیم، مثلا از لفظ «اشتر» - به تای هندی - که هندی است، چنان معلوم می شود [که] الف «اشتر» فارسی نیز اصلی است، چنان که در هندی «شتر» به تای هندی نیامده چنان که در فارسی. و از این استنباط می شود که جمیع کلمات ذوات الالف - که گاهی الف آن محذوف شود - اصلاند و بی الف مخففاند، مثل شکم و اشکم. در این صورت «ابر» و «اگر» یک حکم داشته خواهد بود، غایتش در «اگر» دوگونه تخفیف است و در «ابر» و غیره نیست. هذا غایة ما فی هذا الباب، لکن لمن له قلب سلیم و هی فضل من الله سبحانه و تعالی.

و فاضل سندی گوید5 که: در اول بعضی از کلمات فرس الف ممدوده نیز میآید چنان که مقصوره. بلکه بعضی ms187 گفتهاند که: هر الف مقصوره را ممدوده خواندن نیز درست است چون «آشام» و «اشام» به معنی آشامنده و قوت، و «آسام» و «اسام» به معنی آماس، و«آگنج» و «اگنج» به معنی گنجانده،6 و «آرزو» و هارزوه7 به معنی معروف، و «آرنگ» و

و به قول جمهور: در این قسم الفاظ هرلفظی که الف ممدوده دارد،2 لغتی است در لفظی که الف ندارد. و به قول سامانی: هر لفظی که الف ندارد مخفف لفظی است که الف دارد و لغت علی حده نیست، و این به صحت اقرب است. و بعضی گویند که اگر گفته شود که: با الف3 و بدون الف هردو لهجه است و احتمال زیادت و تخفیف را در آن دخلی نیست، هم وجهی است، و در آن نظر است؛ چه زیادت و تخفیف مذکورین مخصوص هیچ ملکی و شهری4 نیست، زمانی5 که رواج داشت هردو، میآوردند بی تکلف، و از وقتی که موقوف شده، نمیآرند مگر به طریق ندرت. در این صورت، تفاوت ازمنه خواهد بود نه تفاوت لهجه، مثل «چرا» که6 بعضی به فتح خواند و بعضی به کسر، و هم چنین «بستر» که قمیان به فتح و دیگران به کسر گویند. و مذهب مولف آن است که هر لفظ که مصدر به الف بود،7 اصل است و به حذف الف مخفف، مثل «شکم» و «اشکم» و غیره؛ زیراکه در کلام سید الانام سرور عرب و عجم که وارد شده، لفظ «اشکمب»8 است، به الف،9 چنان که قاضی عیاض و ابن ماجهی قزوینی روایت کردهاند که آن سرور - علیهالسلام - به ابی دردا فرمود: یا ابادردا اشکمب درد؛ و نیز لفظ «اشتر» - به تای هندی- که بی الف در هندی نیاید10 و این از جهت توافق لسانین است کما سبق. و نیز ms188 اگر لغتی علی حده می بود، قافیه به الف یا بی الف صحیح بودی؛113 و حال آن که در شعر هیچ استادی چنین واقع نشده و علمای قافیه هم تجویز نکردهاند. و هر جا الف ممدوده است، مزیده است12 اصلی نیست، مثلا آب و آتش که استعمال حال گواهی بر آن

کلمهی 10 مصدر به الف، از شش حال خالی نیست: یا تنها11 بالمد مستعمل است و بالقصر و بالحذف نیست، چون «آرد» و «آتش»؛ و بالعکس یعنی بالقصر و بالحذف مستعمل است و بالمد نیست، چون «ابر و بر» و «ازبر و زبر» و «استم و ستم»؛ ویا تنها12 به قصر است و به مد و حذف نیست، چون «اختر» و «اخگر»؛ و بالعکس یعنی به مد و حذف است و به قصر نیست، چون «آسام و سام» به سین مهمله؛ یا به مد و قصر هر دو هست و به حذف نیست، چون «الا و آلا» و «ایاق و آیاق» [که] به تغییر لهجه قاف شده و اصلش «ایاغ» است؛ یا به مد و قصر و به حذف هر سه مستعمل است، چون «آفسانه» به مد و «افسانه» به قصر و «فسانه» به حذف، و «آلاله» به ms189 مد و «الاله» [به قصر] و «لاله» [به حذف]، و «آفریدون» به مدو13 «افریدون» [به قصر] و «فریدون» به حذف14 و «آفگانه» به مد و «افگانه» به قصر و «فگانه» به حذف. و اسناد این در کتب لغت مرقوم15 است.

گاهی الف زاید در وسط کلمه آید چون «نگونسار» - که مزید علیه قلب1 «سرنگون» [است]، و «سیه سار» به معنی نهنگ که سرش سیاه باشد، و «داراب» که نام یکی از ملوک عجم است و2 اصلش «درآب» است - چنان که ائمهی لغت و ارباب تاریخ3 تصریح بدان کردهاند - کذا قیل. و فاضل سندی «سگسار» را نیز از این قبیل شمرده؛ چه آن مخلوقی است که سرش مثل سگ باشد. لیکن4 میتوان5 گفت که «داراب» مرکب است از «دار» و «آب» به معنی کسی که آب، دارنده و محافظ او باشد، یا به معنی صاحب آب و منسوب به آب که او را از آب یافتهاند.6 و صاحب جهانگیری و غیره7 تصریح کردهاند که مرکب است از «آب» و «در»، و داراب مزید علیه آن است.

و اما «ایزار» و«ازار»، و «نشان» و «نیشان»، و «سخون» و «سخن»،8 و «چابک» و «چابوک»، پس احتمال تخفیف دارد. و تفصیل بعضی از این بیاید ان شاء الله تعالی.9

و گاهی افادهی دعاکند چون «شواد» و «دهاد». و بعضی گویند که «باد» نیز از این عالم است که در اصل10 «بواد» بوده، و این اگرچه مأخوذ از قول ماست که در کتب دیگر نوشتهایم، لیکن حالا معلوم شد که چنین نیست؛ زیراکه قافیهی «بواد» با11 «مباد» - که نفی «باد» است - آمده،12 فردوسی:

هزار آفرین بر چنین زن بواد هر آن زن که چون او نباشد مباد13

پس اگر «باد» مخفف «بواد» بود، قافیهاش مثل اشکم و شکم باشد، و این اصلا صحیح نیست؛ و از جهت نفی و اثبات صیغهی دیگر نمیشود.143 و از این جا دریافت

سفر از دوست جدا کرد مرا گم شواد از [دو] جهان نام سفر

و آن گاهی آخر کلمه ملحق شود، چنان که «ننشیندا»،6 سوزنی: سرمهی چشم بزرگان باد خاک پای تو در دو عالم هیچ کس ننشیندا بر جای تو

و بعضی گویند که از این جا مستفاد میشود که «ننشیندا» به7 نون نفی است به معنی «منشیناد» استعمال یافته به میم نهی، و استعمال «نون» به جای «میم» در دعائیه جایز است؛ و نیز قرینهی کلمهی8 «باد» - که در مصرعهی اول است - دلالت دارد که این «الف» دعائیه است.

مولف گوید: که چون9 اعتماد و وثوق بر کاتبان نیست، غالبا به «میم»10 است قلب «منشیناد» که کلمه آمده است،11 پس وارد نمی شود که الف این جا زایده است نه دعائیه؛ زیرا که نفی12 در این قسم مواقع میم باشد نه نون، چنان که مبادو مشواد،13 و نباد14 - به نون - نیامده است.

سکندر شه هفت کشور نماند نماند کسی چون سکندر نماند

محل نظر است؛ چراکه بودن ذات کلمه در این جاها4 به معنی دعا، ممنوع است، بلکه ذات کلمه دلالت بر خبر دارد. آری اگر گویند که خبر5 مجازا در محل دعا واقع شده، میتواند شد؛6 لیکن ارتکاب گفتن مجاز بی جاست؛ ms191 چه تا بر حقیقت محمول بود قائل به مجاز نمیتوان شد، و مجاز در صورت امتناع حقیقت است؛ و در بیت نظامی بی تکلف، جملهی خبریه است و دعائیه گفتن لغو است. و بعضی گفتهاند که در این قسم مواقع برای تمنی است، این هم نزدیک به دعاست.

و اگر در وسط دو کلمه آید، برای الصاق7 بود8 که فایدهی وصول معنی اول کند به معنی کلمهی دوم، چون «دوشادوش» و «پیاپی»، و این به معنی «با»ی الصاق است.9 و جمال انجوگفته10 که در هندی نیز چنین میآید،11 مثلا «دورادور»12 به معنی دویدن پی در پی، و هم چنین «چلاچل» به معنی روارو. و این حق است؛ زیراکه از مقتضیات توافق است چنان که گذشت.3

و در «گوناگون» و «رنگارنگ» برای کثرت گفتهاند، و ظاهر آن است که همان معنی «با»ی الصاق است و از آن تعدد ثابت میشود. در این صورت، به معنی کثرت مجازا آمده، لهذا «گونه گونه» و «گونه گون»14 - که مخفف آن است - به معنی کثیر15 آمده، شاعر

به ارمان و اروند مرد هنر فراز آورد گونه گون سیم و زر

و هم چنین در «تگاپو» و «دوادو» و «سراسر» و «لبالب» همان معنی «با»ی الصاق1 ملحوظ است حقیقتا2 و استفادهی3 استیعاب4 از جهت لزوم بود. و میتواند که در «سراپا» به معنی واو عطف بود، پس معنی «فلان سراپا تر شد» آن بود که در تر شدن سرش به پا پیوسته، پس استیعاب5 این جا نیز از راه لزوم بود،63 و هم چنین در صورت عطف.7 وهم چنین «شباروز» و «سالاماه».

مخفی نماند که لفظ «شبانروز» به نون، دیده میشود و آن غالب که8 مخفف «شبانه روز» است، کاتبی:9 «شبانهروز زند شاطر سپهر شلنگ». پس بر این تقدیر، «شباروز» مخفف «شبان روز» بود10 و این11 مخفف «شبانهروز» است،120 و این خالی از غرابت نیست.

و گاهی مفید معنی جهت بود13 مثل «سرازیر» ms192 و «سرابالا» و «راستا» یعنی: سر به سوی بالا، و سر به سوی زیر، و طرف راست.14

و بعضی گویند: زایده نیز آید، چنان که «سبزارنگ» و «مشتاسنگ» و «دستاسنگ»،15 مزید علیه سبزرنگ و مشتسنگ - به معنی سنگ زور16 که پهلوانان بدان17 ورزش کنند - و دستسنگ.18 علی شطرنجی:

تیغ خوشتر ز طعنهی دشمن مشت بهتر ز سنگ1 مشتاسنگ و جامی:

بگفت این و کشید از زیر بستر بسان سبزه سبزارنگ خنجر مولف گوید: احتمال دارد که «آرنگ» و «آسنگ» مزیدعلیه رنگ و سنگ بود نه اینها2 مخفف آرنگ و آسنگ.3 و در «تناور» و «جاناور» و «تگاور»، بعضی گویند از عالم «واو» تنومند و خردومند4 و امثال آن بود5 که پیش از کلمهی «مند» آید، پس زایده بود. و تحقیق پیش6 مولف آن است که7 «آور» کلمه[ای] است مشترک در اسم و حرف،8 به حسب اختلاف مقام معنی آن دریافت میشود.9 در صورتی که حرف باشد «ور» مخفف آن است و10 «را» مخفف این است، چنان که «انگشتر»، پس جزو کلمه بود، نه زایده.11 و در آخر کلمات، گاهی12 برای ندا آید چنان که «دلا» و «جانا». و بعضی گویند: در13 «خوشا» و «بدا» و «دریغا» و «زودا» و غیره، برای افادهی کثرت است؛ و مذهب من آن که14 در این قسم جاها افادهی ربط کند. و در صورت اول، به حذف رابطه البته قایل باید شد، مع هذا در این جاها156 معنی کثرت هرگز ملحوظ نیست،16 چنان که بر محاورهدان پوشیده نیست. خاقانی: خوشا درویشیا کو را بود عیش تن آسانی بدا سلطانیا کو را بود رنج دل آشوبی و سعدی:

دریغا که بی ما بسی روزگار بروید گل و بشکفد نوبهار

روشنا چشم ملک سنجر در این گیتی به تو

خرما جان ملکسلطان به فردوس برین

و در کلمهی «پهنا» و «فراخا» و «ژرفا» و «درازا» جزو کلمهی «نا»ست؛ زیراچه2 پهنا مخفف «پهننا»ست، ms193 و فراخا مخفف «فراخنا» و ژرفا مخفف «ژرفنا» و درازا مخفف «درازنا». و تحقیق3 آن است که «نا» در این جا[ها] به معنی جای خالی است، و چیز خالی را از این جهت «نا» گویند،40 پس «پهنا» به معنی5 جایی باشد که خالی بود در عرض، و «درازنا» جایی که خالی بود در طول، و ژرفا جایی که خالی بود در عمق، و «فراخنا» اعم از هر سه [بود]، و به معنی عرض و طول و عمق و فراخ6 مجاز بود. پس7 در این صورت8 به معنی حاصل المصدر - چنان که بعضی گفتهاند - نباشد،93 بلکه جزو کلمه بود. و «فرخا» مخفف «فراخا»10 مخفف «فراخنا» باشد.11 شمس فخری گوید:

بود چو چشمهی سوزن به چشم اعدایت

ز بس بلا و محن عالمی بدین فرخا

لیکن شمس فخری در این لفظ متفرد12 است.

فخر کند روزگار تو به تو، زیرا کاصل بزرگی تویی و اصل بخاری

و چون «با»ی موحده - که بر افعال مثبت آید -و «نون» نفی و «میم» نهی بر «الف» آید، به «یا» بدل شود، چون «بینداخت» و «بیفگن» و «بینداز» که در اصل «بانداخت»6 و «بافگن» و «بانداز» بوده، و بر این قیاس:73 نیفگند و نافگند، و میفگن و مافگن.82 و در غیر افعال نیز بود،9 چون «نیست»10 که در اصل «نه است» بود. در این صورت اماله نباشد، اگرچه پیشتر بدان قائل شدهایم؛110 زیراکه ms194 اماله در صورت مده12 باشد و این جا الف متحرک است. لیکن اقوی قول اول است. و «ناست» - به مده - برای نفی است چنان که «است» برای اثبات، - لهذا در هندی کتابی «ناستک» به معنی نافی13 آمده، چنان که بالا مذکور شد - و «نیست» امالهی آن بود. و در پهلوی - که زبان زند و پازند است- نون نفی مکسور به یای تحتانی مفتوح آید مثل «نیه»،14 چنان که از خطی که زردشت15 به پادشاه هند نوشته ظاهر میشود. من اراد فلیرجع الیه.16

و از همین عالم است «آسیاب»1 که در اصل «آس آب» بود، چنان چه انمهی لغت بدان2 تصریح کردهاند؛ و هم چنین «فاریاب» که در اصل «باریاب»3 بود به معنی زمینی که به آب چشمه و کاریز زراعتش باشد، و این3 مرکب است از «بار» مخفف «باره»5 که به معنی تحفه و هدیه است یا6 باره مزید علیه آن باشد،73 و در اصل مجاز است.

و از شأن اوست که به «دال» بدل شود چون «بآن» [= به آن] و «بدان». و بعضی گویند به «با»ی موحده نیز، مثل8 «الفختن» و «بلفختن»9 - به وزن «برهم زن»، به معنی اندوختن و جمع کردن - و «اندیشه» و «بندیشه».

مؤلف گوید که: «بلفختن» در جهانگیری و سروری و رشیدی - که کتب معتبرهی این فناند - نیست، و این که در سراج اللغه آوردهام، قول برهان است و آن قابل اعتماد کلی نیست؛ زیراچه تصحیفات و تحریفات بیش از حد دارد؛10 و هم چنین «بندیشه»- به «با» - و اغلب که11 «هندیشه» - به «ها» - بود، مثل اندازه و هندازه. و در این بیت رودکی: خود خور و خود ده کجا نبود پشیمان هرکه بداد و بخورد از آن چه که بلفخت12

احتمال دارد که مخفف «بیالفخت» باشد که «با»ی موحده اول کلمهاش13 آوردهاند، چنان که «نازموده» - به نون نفی14- در بعض جاها15 دیده شده،16 به معنی تجربه نکرده شده.17 و اصل18 آن است که در تبدیل، ms195 اندک قرب مخرج شرط است، و چون در «الف» مفتوح - که همزه است و مخرجش19 حلق - و «با»ی موحده - که مخرج آن شفه است -

و این که گفتهاند که گاهی به «واو» بدل شود چون12 «ارج» و «ورج»، مولف گوید: چون کمال بعد مخرج در این جا هم ثابت است، در این صورت احتمال است که «ورج» لغتی باشد در آن - و اشتراک اینها در صورتی است که به طریق حرف علت آید -13 یا آن که مبدل «ورز» بود14 که به معنی حاصل و عمل هردو آمده، و به اندک تجوز در ابیات مستنده، صحیح میتواند شد.15 ذوالفقار شروانی گوید:

قطب دین اعظم اتابک شه آل سلجوق

آن که جان راست از او ورج و خرد را فرهنگ

یا آن که16 به معنی قوت و زور بود، چنان که ابونصر احمد رافعی گوید:

سرافرازان دولت را به فر ایزدی یاور

ستمگاران ملت را به ورج حیدری قاهر

و آنان که در این ms196 بیت، به معنی کندن1 آوردهاند، گویا آشنای معنی فهمی نیستند.

و «فسفسه» لغتی است در «اسپست» که «فصفصه» - به هر دو صاد - معرب آن است، و بدل نیست از جهت کمال بعد مخرج، چنان که بالا2 گذشت.

و گاهی به3 کاف تازی چون «آلفته» و «کالفته» به معنی شوریده و بیقید4 و بیادب.

و گاهی به کاف5 فارسی چون «ارگانج» و «گرگانج» - به ضم6 و جیم تازی - نام دارالملک خوارزم که جرجانیه معرب آن است و به «اورگنج» شهرت دارد. لیکن فارسی بودن آن محل تأمل است؛ غالبا ترکی است؛7 چه زبان آن ملک همه ترکی است. و «سگلابی» مبدل «سگابی» نیست کما وهم،8 بلکه مرکب است از «سگ» و «لاب» به معنی بازی3 که «لابه» مزید علیه آن است مثل خان و خانه،93 و چون جانور مذکور در آب بازیهای غریب کند، بدین نام10 موسوم شده، و به هندی آن را «اودبلاو» خوانند - به الف به واو رسیده و دال مهمله و بای موحدهی مکسوره و لام الف و واو -و بازیها و حرکات11 غیر مکرر، مکرر12 از او دیده شده. بلکه در بعضی کتب لغت «سگابی»13 - بدون اضافت- مخفف 14 «سگلابی» گفتهاند.

و گاهی به «واو» بدل شود،15 چون «آرن» و «وارن» به معنی بندگاه دست [از] طرف بازو، و16 به عربی «مرفق» خوانند. و بعضی سند این، «آرنج» و «وارنج» آوردهاند، لیکن لفظ «وارنج» درکتب معتبره نیست. آری «آرن» مخفف آرنج است، و ظاهرا «وارنج»

آن بناگوش کز صفا گویی

کز صفا گوییوالغونه کشیده است به سیم

کذا قیل. مولف گوید: در مییان همزه و واو نیز بعد مخرج است، پس «والغونه» لغتی باشد در آن، نه مبدل؛ وگاهی به «ها» ms197 بدل شود چون «انجمن» و «هنجمن»، و «امیان» و «همیان»، و «انج» و «هنج»، و «اندازه» و «هندازه»، و «انباز» و «هنباز»؛ لیکن در بعض این ها احتمال عکس و تحریف هست. و لفظ «هندیشه» - به «ها» - سند ندارد؛2

و گاهی به «یا»ی تحتانی نیز،3 چون «ارمغان» و «یرمغان» به معنی سوغات، و «اکدش» و «یکدش» به معنی دوتخمه عموما. و تحقیق آن است که تخصیص4 الف نیست در تبدیل واو، همهی5 حروف علت به هم بدل شوند، چنانکه در سراج اللغه نوشتهام؛ در این صورت، احتمال است که «یندیشه» به تحتانی بود نه به ها،6 و به «با»ی موحده تصحیف [بود]. والله اعلم. الباء الموحده:8

و آن گاهی بر افعال آید محض برای تحسین کلام و در معنی دخلی ندارد و بعض تفصیل آن بیاید.9 پس اگر اول فعل10 مکسور یا مفتوح بود، خود نیز مکسور باشد،

و هرگاه بر اسماء آید، برای الصاق و معیت [و] سببیت2 و استعانت و ظرفیت و معاوضت بود، و این در فارسی مفتوح باشد، و بعضی از عراقیان این را نیز مکسور خوانند و این، گویا به سبب مجاورت محاورت3 عراق عرب است که در عرب مکسور بود،4 لهذا «مشک» که به ضم میم، قافیه با خشک کردهاند و در غیر عراقیان هم به ضم آمده،5 اینها «مشک» - به کسر میم و شین معجمه - خوانند؛ زیراکه عرب «مسک»4- به کسر- خوانند.7 و «با»ی قسم «با»ی الصاق است؛ زیراکه در صورت ms198 بودن لفظ سوگند و قسم هم8 میباشد، مثلا: «سوگند به سرش» یا « قسم به سرش»، و اکثر لفظ سوگند و متعلقات او حذف کرده میشود، بلکه «بامای مذکور نیز نظر به مقام محذوف شود، چنان که «سر تو»9 گویند در محل قسم. و «با» را قسمیه از آن میگویند که معنی قسم در این قسم جاها از آن مستفاد میشود، و در10 واقع الصاقی است؛

و گاهی به معنی مقابله آید،11 چنان که گویی: «اسپ را به پنجاهتومان خریدم»12 و این در اصل همان معاوضه است؛

و گاهی افادهی مطابقه و موافقه کند، چنان که گویند: «ایام به کام»؛

و به معنی سوی و جانب نیز، چنان که گویی: «به خانه میرفتم که چنین شد»؟

نه من به ز بهمن شدم کازژدها به خاریدن سر نکردش رها ایضا

به جو میستاند ز دهقان پیر به من میفرستد به دیوان میر و در این نظر است؛ زیراکه «به هر موی» به معنی هر سر3 موی است و معنی4 تعیین5 عددی از کلمهی «هر»6 در این قسم جاها7 مستفاد میشود. و هم چنین «به جو» و «به من»؛ زیراکه «جو» و «من» مقدار وزن است. و تحقیق پیش8 مولف آن است که «با» در اکثر مواقع برای صله است و به مناسبت مقام، هرجا به معنی علی حده ملحوظ میگردد، مثلا در محل قسم، به معنیآ سوگند؛ و در بیع و شرا، به معنی مقابله؛ و در رفت و آمد9 و آن چه مشابه آن است، به معنی سوی؛ و به10 آلات و اسباب، به معنی استعانت. 3 و این، اندک اختلاف دارد به آن چه سابق نوشته شد.12 و بعضی گویند که به معنی «من» یعنی «از» نیز آید. انوری گوید:12

در خدمت میمون تو گو راه وفا رو2

آن را که به سیلاب قدر بیم وفات است14 ms200

جبینی که سیلی زند عاج راچه محتاج باشد سفیداج و این غلط است؛ چه «سفیداج»6 مخفف «اسفیداج» است که7 معرب «اسپیداب» یا «اسفیده»8 بود. و نیز به «فا» بدل گردد،9 چون «زبان» و «زفان»، لهذا «زفان گویا» نام کتابی است در فن لغت فارسی. و بعضی گویند: گاهی10 به «شین» بدل شود، چون «خلاب» و «خلاش». و در این نظر است؛11 چه «خلاش» مخفف «خلالوش» است به معنی گلی که پای به دشواری از آن برآید. و «خلاب» برای خود لفظی است.

و به «کاف» تازی نیز،12 چون «برغست» و «کرغست». و بعضی این را تحریف گفتهاند،13 لیکن تبدیل کاف آمدهاست، چون «برنج» و «کرنج» و «بدست» و «کدست» به معنی شبرو وجب،14 چنان که در سراج اللغه نوشتهام. و حالا به تحقیق پیوست که15 لفظ «کرنج»و «کدست» لغت16 علی حده است؛ زیرا که «برنج» و «بدست» به کسر اول است و

و بر این قیاس،2 «بوشاسپ» و «کوشاسپ» به3 معنی خواب. و بعضی دوم4 [را] به کاف فارسی نیز گفتهاند،5 کما حررنا فی سراج اللغه.

و بر ms201 این قیاس،6 «بوف» و «کوف» کما قیل.7 لیکن قوسی «کوف» به معنی شوم آورده، در این صورت استعمال8 آن به معنی «جغد» مجاز باشد، یا تحریف «بوم» [بود]9 به هر طور،10 آن که تحریف «بوف» گفته، خطا کرده.

و «کنب» و « کنک» را نیز از این عالم گفتهاند، لیکن به کاف در کتب معتبره نیست. در این صورت، احتمال تحریف دارد.

و «کولاک» - به معنی موج یا طوفان - مبدل کولاب - چنان که گمان بردهاند -11 نباشد؛ چه12«کولاب» به معنی زمینی [است] که آب در آن جمع باشد و به معنی مذکور نیست.13

وگاهی به «واو» بدل شود، و این بسیار است خصوصا در هندی «که لغاتش اکثر توافق با فارسی دارد،140 چون «بال» و «وال» - به معنی نوعی از ماهی - و «آل» هم بدین معنی آمده، و این لغتی است در آن، نه مبدل یا مبدل منه؛ زیراکه در «همزه» و «با» و «واو»15 کمال بعد مخرج است.

وگاهی به «ها»، چون «بوش»16 و «هوش» - به واو مجهول - به معنی کرو فر، و17 هردو را سند نیست، پس18 احتمال است که یکی تحریف19 بود.

و «بیدخ» و «هیدخ» به معنی اسپ تیز و جلد، «کذاقیل. [و] چون سند «بیدخ» در میان

و گاهی4 زایده آید، چنان که در اوایل افعال، مثل «ببین» و بخور». و اهل توران اکثر بدون «بای مذکور گویند و اهل ایران با «با».5 وگاهی به نهجی6 واقع شود که حرف «بر» یا «در» یا «اندر» بعد آن آید، در این صورت آن را7 «تفسیر» گویند. و چون «با»ی موحده در معنی «در» ms202 و «بر» مشترک است، پس هرچه بعد آن آید، مفسر خواهد بود. سعدی: «به دریا در منافع بی شمار است». و لفظ «در» گاهی مقدم [بر] «با» نیز آید. فردوسی:

می لعلگون در8 به جام بلوربخوردند تا در سر افتاد شور و این، قلب ترکیب است - که در فارسی شایع است، چنان که در توصیف و اضافت - پس زایده نبود. و در این بیت خسرو:

به تنها نباشد کسی سرفراز سر9 آن شد که باشد رعیت نواز

و این مصرع فردوسی: «به تنهاندانست روی رهی»،103 اگر واقعی داخل «تنها»ست و تجوز در میان نیست،11 از عالم «به آدمی مشمر» زایده خواهد بود، و اگر12 «بدانست» و

آیین مه و مهر تو داری و تو دانی آیین مه و مهر نگهدار و بمگذار

و تحقیق5 آن است که جمع «با» و «نون» نفی و «میم» نهی درست است و قیاس نیز صحیح است، لیکن در صورت نفی، «نون» مقدم باشد بر «با»، و در مقام نهی موخر از «میم»؛ زیرا که در صورت نفی «با» داخل معنی6 مثبت است، پس تقدم نفی بر آن7 نیز لازم آید، و این8 در صورت نهی صورت نمیگیرد؛ چرا که «میم» نهی9 از فعل جدا نشود مگر اقل اقل،10 و در صورت11 جداشدن معنی نهی منفی گردد، لهذا مقدم بر «میم» آید،12 و «با» در این جا محض برای تحسین کلام است و در معنی دخلی ندارد. و «بنر سی» - به تقدیم با بر نون - از اهل محاوره مسموع نشده و به تحقیق نرسیده.12 و بعضی گفتهاند: این بیت کمال اسماعیل از این عالم است:

نه دانست کس قدر این موهبت نه بشناخت کس قدر این اعتنا

او این خطاست؛ چرا که حرف «نه» در این جا146 برای عطف است و در محل نفی، ms203 پس اگر به تقدیم «با» می آوردند، معنی عطفی فوت میشد، فافهم. و در این بیت سعدی:

که باشند مشتی گدایان خیل به مهمان دارالسلامت طفیل

زائده نیست - کما وهم - بلکه «مهمان» در اصل به معنی ضیافت است و به مجاز ضیف15 را گفتهاند، و دلیل قوی این،16 توافق است؛ چه در هندی «مهمان» اعزاز و احترام را گویند که از لوازم ضیافت است. و در این بیت کمال اسماعیل: پی نثار طبقهای دیده پر زر کرد چو خواند خیل چمن را به میهمان نرگس

«بامای زائده، - چنان که گفتهاند - خطاست؛ زیراکه معنی ضیف1 اصلا در این جا صحیح نمیشود، پس به معنی ضیافت بود، و «با» در این صورت لازم باشد.

و بعضی در حرف «دریاب» و «اشناب»2 و «ناشتاب»3 و «گوناب»، زایده گفتهاند به معنی بحر و شناوری و ناهار و گلگونه. و مذهب مصنف آن است که جزو کلمه است که مخفف شده، چنان که در سراج اللغه نوشتهام. و همچنین در «ماهوب» به معنی ماهودانه؛ و «ماشوب» که اصلی است4 و «ماشوبه»5 مزید علیه آن، از عالم خان و خانه، و آن به معنی غربال است. و ماشوبه سند ندارد و اگر ثابت شود، از همین عالم خواهد بود. الباء الفارسیه

این حرف در عربی نیامده و گویا تلفظ آن نمیتوانند،6 لهذا در عربی هرجا اشارت کردهاند بین الباء والفاء گفتهاند، کما فی المزهر.7 و در تعریب، اکثر به «فا» بدل شود و در فارسی نیز، چون: «پارسی» و «فارسی» و چون8 «سپید» و «سفید»؛

و به «جیم» تازی؛ چون9 «پالیز» و «جالیز» به معنی کشتزار خربزه10 و غیره؛

و11 به «کاف» تازی، چون «پیخ» و «کیخ» به معنی چرک چشم، کذا قیل. چون اصل معتبر در تبدیل، نزد مؤلف قرب مخارج است، پس «جالیز» و «کیخ» احتمال دارد که لغات باشند در آن برأسها، نه12 مبدل، به حسب تفاوت ملکی و الکهای؛130

و ms204 گاهی به «واو»، چون «چارپا» و «چاروا»، و «پام» و «وام»، و این جا نیز به «فا» بدل شود، مثل «فام».

این حرف در فارسی برای خطاب آید و در عربی برای مخاطب مذکر و مونث در افعال.2 و چون در اول کلمهی «را» واقع شود، مضموم باشد چون «ترا»، و در واقع، این،3 حرف نیست؛ زیرا که حرف را نیز قابل مفعولیت هم نیست.40 و این مخفف «تو» است، در این صورت،53 اکثر متصل به کلمهی «را» بود، و گاهی منفصل آید. نظیری گوید: «تو میوهی سرشاخ بلند را چه خبر»، و در این حالت «واو» اشمام ضمه که اصلی است در نوشتن، ضرور شود،63 مانند کلمهی «چو»، الا آنکه واو «تو» گاهی مجهول خوانده شود به خلاف «چو». و بعضی واو «تو» را معدوله گفتهاند و آن خطاست؛ چراکه واو معدوله7 متحرک باشد به حرکت ماقبل، مثل «خوش» و «خورم»، و واو «تو» همیشه ساکن بود.

و چون «تا»ی مذکور آخر فعل واقع شود، حکم8 ضمیر منصوب مفعول دارد،9 چون «ببینمت» و «خوانمت»، 10 و چون آخر اسم بود، مضاف الیه، چنان که «اینت» و «آنت» به معنی این تو و آن تو. و گاهی ضمیر مفعول آخر حرف هم واقع شود، خواجهی شیراز:

کت خون ما حلالتر از شیر مادر است ای نازنین پسر تو چه مذهب گرفتهایکت خون ما حلال

یعنی «که تو را»، لیکن بعد تأمل واضح میشود که «تو را» در این قسم مواقع به معنی برای تو است، و ترکیب محمول بر قلب، و «تو را» متعلق است به «حلالتر از شیر مادر است»، فتأمل.1

و12 به معنی «خود» و «خویش» نیز آید، و بعضی این را مجاز گفتهاند. نظامی: «گفت با من فروش باغ تو را»،13 ایضا:14

و آن گاهی زایده آید بعد «سین» مهمله و معجمه که آخر کلمات واقع شده7 باشند، چون «فرامش» و «فرامشت»، و «بالش» و «بالشت»، و «دسترس» و «دسترست»، عسجدی:

دست مفکن چو دست رستت نیست کار درخورد شأن پستت نیست

و من گمان دارم که ماقبل «سین» مذکور، «واو» معروف یا8 مجهول نبود، لهذا «فراموش» به زیادت «تا» نیامده.9

و گاهی به «جیم» فارسی، چون «تس» و «چس» به معنی صدای زیر، کذا قیل. لیکن میتواند شد که هریک به معنی باشد علی حده،10 و چون از اصوات است ما صدق علیه هر دو میتواند شد.11 و بر این قیاس، «لوت» و «لوچ»، که هریک لغتی است.12

و گاهی به «دال» بدل شود،13 چون «بت» و «بد»؛ و در عربی نیز این ابدال باشد.14

اما «چاشکدان»، پس بعضی گویند: مرکب است از «چاشک» - به سکون شین - که لغتی است در1 «چاشت» به معنی وقت معهود، و به مجاز به معنی طعام؛ و بعضی گویند: مبدل «چاشت» است؛ و مذهب فقیر آن است که بدل نیست،2 مخفف «چاشتک» - تصغیر چاشت - است، غایتش چون3 جای «تا»ی چاشت [را] که موقوف است گرفته،4 خود نیز موقوف گشته. و بر این قیاس، «بالشت» و «بالش». و بعضی گویند: ظاهرا مترادفاند؛5 چرا که ابدال در حرف زیادت صحیح نیست. و حق آن است ms206 که ترادف هم نیست، بلکه اختلاف لهجه است. مولف گوید: در رسالهی ابطال الضروره به بدل البدل به وجوه کثیره قایل شده، چنان که گذشت، پس کلامش متناقض بود الا آن که از مذهب سابق رجوع کرده باشد، والله اعلم.60 و نیز گفته:7 دور نیست که کلمهی «راست» و «درست» نیز مزید علیه «راس» و «درس» باشند. و بر این قیاس، «دوست» مأخوذ از «دوس»8 به معنی چسبیدن و پیوستن [است]، و به معنی صدیق از این مأخوذ است مجازا.9 و از این است که10 گاهی «تا» در امثال این کلمات ملفوظ نمیشود، اگرچه مکتوب بود. امیرخسرو: دوستی او11 به درستی که خواست راست و درست آن چه کند جمله راست

و امیرمعزی: بر سعادتهای او هر هفت کشور گشتهاند

هشت قوم مختلف با یکدگر هم داستان خویش و بیگانه موافق دوست و دشمن معترف

بنده و آزاد یکدل پیر و برنا یکزبان

و در این نظر است؛ چراکه حذف حروف اواخر کلمات مخصوص کلمهی راست و

ملک چو1 بنشست بر تخت سلطنت گویی

که آفتاب برآمد به پیشگاه حمل و سرش آن است که حذف حرفی از دو ساکن که جایی مجتمع شوند، ارباب عروض عند التقطیع جایز داشتهاند، چنان که از رسایل عروض ظاهر است، و تفصیل آن مجد الدین علی قوسی در رسالهی سکته2 نوشته، چنان که شیخ شیراز فرماید: «اقلیم پارس را غم از آسیب دهر نیست».3 و نیز4 میتواند که «دوست و دشمن» به حذف واو عطف بود که کاتب به سهو نوشته، و حذف عطف در این قسم مواقع جایز داشتهاند. و بر این قیاس «راست و درست». و نیز سابق نوشتهام که اگر ماقبل سین، واو معروف یا مجهول واقع شود، زیادت «تا» صحیح نیست، و «الف» هم همین حکم دارد.5 الثاء المثلثه:

این حرف در فارسی نیامده، چنان ms207 که از قطعهی شرف یزدی ظاهر است. و «اغریرث» را6 ترکی گفتهاند، و من7 گمان دارم معرب است کماسبق،8 و بودن «ثاء» مثلثه در ترکی نیز محل شبهه9 است. و «طهمورث»10 در اصل «تهمورس» به سین مهمله بود یا «تهمورت» به فوقانی، و «طهمورث» معرب است، کما فی القاموس. و «گیومرث» - به کاف فارسی - مرکب11 از «گیو» به معنی گویا و «مرت» - به فوقانی - مبدل مرداست.12 و فاضل سندی گوید که صحیح آن است که «گیو» به کسر کاف فارسی زمین و «مرت» به معنی مرد، پس معنی13 آن پادشاه زمین بود،14 لهذا فارسیان او را «گل شاه» - به کسر- نیز گویند. و آنکه یونانی گمان برده، خطا کرده؛ چه نام مردم فارسی، یونانی چه قسم باشد؟

و بعضی از ارباب لغت گویند: در لغت فرس حرف «ثا» نیامده الا در دو کلمهی9 «ارثنگ» به معنی کارنامهی نقاشی،10 و «ثغ» به معنی بت. لیکن واقعی آن است که هردو جا تصحیف است؛ چه «ارتنگ» به «تا»ی قرشت است و «ثغ»،11 «فغ» - به فا-یا «بغ» - به بای موحده - [است] کما صرح الفاضل السندی. ms208 الجیم التازی

بعضی گویند: از حروف زیاده است چون «نای» و «نایج» به معنی ساز معروف، و «زاغ» و «زاغج» به معنی کلاغ، و «فر» و «فرج» به معنی مهابت و شکوه، و «سم» و«سمج» - به ضم -12 به معنی سردابه، و «کلو» و «کلوج» به معنی نوعی از نان، و «کندو» و «کندوج» به معنی خم غله. مؤلف گوید: «نایج» در کتب معتبره نیست مگرآن که صاحب برهان قاطع13 آورده، با آن که در جهانگیری و سروری که مأخذش است نیست، و شاید در

و «فرج» به معنی مهابت و شکوه مزید علیه «فر» نیست،7 و تحقیق این گذشت. و عجب که8 پیشتر9 بدل «ارج» گفته و در این جا مزید علیه. و نیز «فر» به تشدید می آید و «فرج» - که به معنی سوراخ است -10 به تشدید نیست، لهذا «فره»11 به تشدید است.12 و «سم» به تخفیف مخفف «سمج» است، نه سمج مزیدعلیه آن، وبه تشدید مبدل «سنب»13 که به معنی سوراخ است.14 و «کلو» ms209 و «کلوج» چنان که گمان برده نیست، زیراکه «کلوج» در جهانگیری به معنی کلیجهی بزرگ است و در سروری، نانی که در تنور افتد و خرد شود، و «کلو» به معنی رئیس بازار و ده، و قول برهان تنها سند نیست عند التحقیق.15 و «کندوج» معرب کندو است نه فارسی16 که رشیدی گمان برده، و در جهانگیری «کندوک» و «کندوله» و «کندو» به یک معنی آورده با اسناد، در این صورت

و آن4 گاهی بدل به «تا» شود، چنان که «تاراج» و «تارات». و فاضل سندی گوید که «تارات» جمع «تاره» است به معنی عدد و مرتبه، در این بیت خاقانی:

بر فرق مزارش از کرامات خورشید همیرود به تارات

براین تقدیر، «بر فرق کسی یا چیزی رفتن» کنایه از گرد سر گردیدن و به قربان رفتن،5 خواهد بود، فتأمل. و دراین نظر است؛ چراکه نسخهی صحیحه6 چنین است:

از کراماتتاتار همیرود به تارات

و «بر فرق کسی و بر سر کسی رفتن» هرگز به معنی مذکور7 نیست، و ظاهرا «تأمل»8 اشارت بدین است.

و بعضی گویند: به «خا» بدل شود، چون «اسپناج» و «اسفناخ» به «خا». مولف گوید که این غلط است؛ چراکه «اسپناج» - به جیم - لفظ فارسی است و در اصل «اسپانج» مخفف «اسپاناج» بوده، قلب نموده «اسپناج» خوانند، و «اسپناخ»9 - به «خا»- معرب است10 و در11 فارسی همین شهرت کرده، به حدی که مثل قوسی زباندانی انکار آن نموده،12 با وجود یافتن آن در شعر استادی، و تفصیلش در سراج اللغه نوشتهام.133

و گاهی به «دال» بدل شود،14 چون «برکنج» و «برغند» به معنی پستهی بی مغز، و ms210 «زکنج» و «زکند»15 به معنی کاسهی سفالین، کما فی السروری.

و گاهی1 به «جیم» فارسی و «زا»ی فارسی، چنان که «جوجه»2 به معنی بچهی طایر - به هردو جیم تازی -که به جیم فارسی و زای3 عجمی شهرت دارد. و «رجه»4 و «رزه» به معنی بسیار خوردن، کذا قیل. لیکن در جهانگیری «رزه»5 به معنی طناب [آمده] -و بعضی قید محکم کردهاند - و بعضی آونگ انگور گفتهاند، و به معنی مذکور نیست، پس «رزه» اصل باشد نه برعکس؛ چه منسوب است به «رز» که بیارهی انگور است، چنان که در جهانگیری است.6

و به گمان بعضی به «زا»ی فارسی نیز بدل شود، چون «لجن» و «لژن»، و «کج» و «کژ»،73 به معنی گل تیره و چیزی خم. و مذهب من آن است که اصل در این جا «زاهی عجمی است که از جهت8 تسهیل تلفظ و قرب9 مخرج به «جیم» بدل کردهاند،10 چنانکه11 لفظ مژگان را که12 به «زا»ی عجمی است، به «جیم» خوانند، اگرچه در نوشتن به «زا» نویسند.13

و به «شین»14 معجمه چون «کاج» و «کاش».

و به «کاف» فارسی چون «آخشیج» و «آخشیگ»، کذاقیل. و تحقیق15 مؤلف آن است که اصل به کاف فارسی است که به جیم بدل کردهاند، لهذا صاحب برهان گمان برده16 که آخشیج معرب آخشیگ است - به کاف فارسی - لیکن گمان تعریب خطاست. و بعضی گویند که «آهنج» و «آهنگ» - به معنی قصد - و «لیلنج» و (لیلنگ» - به معنی17 نوعی از

و گاهی به تحتانی بدل شود، چنان که2 «کالجوش» و «کالیوش» به معنی نوعی از مأکول، و این دو صورت دارد: زیراکه اگر مرکب است از «کال» - به معنی خام - و «جوش»، پس توجیه مذکور صحیح است؛ و اگر تمام یک لفظ است، پس احتمال است که برعکس بود،33 و دلیل این، توافق ms211 لسانین است؛ چه در هندی، تحتانی را به جیم بدل کنند، چنان که «یمن» را - که به معنی ملک معروف است - «4 جمن» گویند، و بر این قیاس، «جوغ» و «یوغ» - به تحتانی - به معنی چوبی که بر گردن گاو قلبه بندند، و5 اغلب آن است که در این جا اصل «جوغ» است؛ زیراکه «جو» - به حذف غین - مخفف این است به معنی مذکور،6 و در هندی آن را «جوه»2 گویند، به زیادت «ها»ی مختفی،70 در این صورت، اصلیت آن ظاهر میشود. الجیم الفارسیه:

بعضی آن را نیز8 از حروف زایده شمردهاند مثل «توله» و «تولچه»، و «ماهه» و «ماهچه»، و «انبان» و «انبانچه»،9 و «کل» و «کچل»، و «کفل» و «کفچل» به معنی سرین، و «کف» و «کفچ» به معنی کف آب و شیر و جز آن، و «نم» و «نمچ» به معنی رطوبت، و «الف» و «لفچ» به معنی لب.10 فردوسی:

فروهشته لفچ و برآورده کفچ همه لفچ و11 کفچ و همه کفچ و لفچ

و تحقیق 12 مولف آن است که «توله» و «ماهه» - که مبدل ماشه13 است - از اوزان مقرری اهل هند است و در فارسی نیامده، مگر آن که فارسی زبانان عربیدان14 هند «توله» را «تولچه» نویسند - به جیم فارسی -15 و به زعم خود تعریب دانند.16 و «ماشه» را

و در عربی این حرف هنگام9 تعریب،103 گاهی «صاد» شود چون «چرم» و «صرم»، و «چنگ» و «صنج»، وگاهی به «شین» معجمه مثل «چرک» و «شرک» - که به فتح و سکون رای مهمله، نام کتابی است در فن طب هندی - و شیخالرئیس در قانون، چرک را شرک گفته.1

و بعضی گویند که12 به فوقانی نیز بدل شود چون «لوچ» و «لوت» به معنی عریان. و در این نظر است؛ چه «لوت» به معنی مذکور به واو مجهول است، و «لوچ» به واو معروف، و «لچ» مخفف این است به خلاف «لت».13

و گاهی به «زا»ی فارسی، چون «کاچ» و «کاژ» به معنی درخت صنوبر.

و به «شین» معجمه، چون «هیچ» و «هیش»، و «کاچ» و «کاش»، و «لخچه» و «لخشه» به

این حرف در فارسی نیامده، چنان که گذشت.11 و «حیز» به معنی مخنث ms213 و «حال» که حد چوگان بازی است123 و امثال آن،13 از عالم «طلا» و «طپیدن» است که تصرف خطی متأخران باشد.4 الخاء المعجمه

بعضی گویند که از حروف زیادت است چون «دشوار» و «دشخوار»، و «نشوار» و «نشخوار» به معنی کاه15 و علف که از خوردن دواب بازماند. و از این جا مستفاد میشود که «استخوان» در اصل «استوان» است به معنی استوار، بلکه مبدل «استوار»؛ چه16 «را»ی آن به «نون» بدل شده،17 چون «تان» و «تار» - مقابل «پود»18 مؤلف گوید:19 در این نظر است؛ چه «دشوار» به واو ملفوظ است و «دشخوار» به واو معدوله. و «نشوار» معرب

و بعضی گویند که به «با»ی تازی بدل شود چون «خراش» و «براش». مؤلف گوید که در نسخهی مرزا «براش» به معنی پاشیدن و فرونشاندن، و در جهانگیری به معنی و وزن «خراش» که «غراش» نیز گویند، آورده، کذا فی السروری. مولف گوید: در این صورت خا»14 خود وجهی دارد که به «غین» بدل شود، و بدل «با»ی موحده دیگر نظیری15 ms214 ندارد. و چون هیچیکی سند نیاورده، احتمال دارد که «تراش» - به فوقانی را - که نزدیک به معنی خراش است، چنین خواندهاند. و خراش و تراش گویا از توابع است.16

و17 به «جیم» تازی، چون «اسفناخ» و «اسفناج»،18 کذا قیل. لیکن تفصیل و تحقیق آن

و2 به «شین» معجمه، چون «واخیدن» و «واشیدن» به معنی نرستن مو بر اندام؛ و «افراختن» و «افراشتن» به معنی بلند کردن؛ و نیز «واخیدن» و «واشیدن»5 - به واو - به معنی جدا کردن پنبه از هم.

و گاهی به «غین» چون «آژخ» و «آژغ» به معنی «گندمه»6 که به عربی «ثولول» خوانند؛ و «شوخ» و «شوغ» به معنی بی باک و دلیر، کذا قیل. و این غلط است؛ چراکه «شوغ» - به واو معروف - به معنی مذکور نیست، بلکه به معنی چرک است، و «شوخ» به معنی دلیر و بیباک، به واو مجهول است، کما شهدت7 به المحاوره.83 و وجه غلط،9 قول صاحب برهان است که تصحفیات و اغلاط او حدی ندارد. و تحقیق آن است که «شوخ» - به واو معروف - به معنی مطلق چرک است و «شوخگن» - به معنی چرکین - مرکب از آن، و «شوغ» - به واو مجهول - به معنی پوست اندام آدمی که به سبب کثرت کار سخت شود، و آن را «پینه»10 و «شوا» نیز گویند - چنان که در جهانگیری است - نیز خطا[ست]،11 بلکه همان «شوخ» به واو معروف است که «خا» به «غین» بدل شده، و به مجاز، بر12 سختی مذکور اطلاق کنند؛13 و «ستیخ» و «ستیغ» به معنی چیز14 راست مانند نیزه و غیره؛ و «تاخ» و «تاغ» به معنی درختی که آتش چوب آن دیر پاید،15 و ترکان «تاق» - به قاف - خوانند.

و به «کاف» تازی، چون «ستاخ» و «ستاک». و تحقیق آن است که «ستاخ» به معنی ms215

و7گاهی به «میم»، چون «برخ» - به معنی آبگیر -و «برم»، و چون83 نظیر دیگر ندارد و کمال بعد مخرج است فی مابین، پس لغتی باشد علی حده.

و به «ها»، چون «خاگ» و «هاگ» - به معنی تخم مرغ - و«خجیر» و «هجیر» به معنی پسندیده، و «خلالوش» و «هلالوش» به معنی فتنه و آشوب و غوغا. فایده:

جمال انجو گوید: هرگاه در صیغهی اصلی مصدر و فعل ماضی حرف «خا» باشد، در مضارع و امر «خا» بدل به «زا» شود یا حرفی که قریبالمخرج آن بود، مگر برای رفع التباس، چنان که از ساختن و ساخت: می سازد و بساز، و9 از آموختن و آموخت: می آموزد و بیاموز،10 و از بیختن و بیخت: میبیزد و ببیز، و از پرداختن و پرداخت: می پردازد و بپرداز،11 و از تاختن و تاخت: میتازد و بتاز، و بر این قیاس. اما لفظ «آهیختن»، پس مزیدعلیه «آختن» است، لفظ اصلی نیست. و «نشاختن»12 لهجهی بعض

اگر پیش از وی حرف صحیح ساکن بود مثل «آرد» و «کارد» مهمله است، و اگر صحیح متحرک بود چون «پدر»، یا حرف علت ساکن چون7 «سود»،8 یا متحرک چون «رود»،9 معجمه باشد. و فاضل سندی گوید: اصح آن است که در این مقام مهمله و معجمه هردو درست است، بلکه افصح پیش قدمای فرس مهمله [بوده]، چنان که رایج حال ماوراء النهر است. و صاحب حلل مطرز گوید: در این دو موضع اهل فارس به «ذال» معجمه خوانند، و اهل ماوراءالنهر به «دال» مهمله، حتی که لفظ «گذشت» و «گذرد» [را] نیز به «دال» مهمله10 خوانند. و جمال انجو گوید که اردشیر زردشتی که در لغات فرس ماهر بود و کتاب زند و پازند و استا نیکو میدانست، هرگاه در خواندن زند به لغت «آذر» میرسید، به ضم «دال» مهمله میخواند و میگفت که در کتاب زند و استا این لغت11 به «ذال» معجمه نیامده، و هم چنین هر لغتی که در اول او «آذر» آمده. و بر هر تقدیر، به فتح «دال» [به] هیچ وجه درست نیست، لیکن اکثر شعرا به فتح «دال» قافیه ساختهاند، چنان که مشهور است. و محمد هندوشاه12 گوید: در فارسی کلمهای نیست که مصدر به «دال»

مؤلف گوید که: «ذال» معجمه گمان دارم که در فارسی نباشد؛4 چه تلفظ آن به مخرجی که هست در این بوم و بر5 نیست، چنان که محاورات ایران و توران حال گواه است، و هیچ یک از این مردم تلفظ «ذال» معجمه به مخرجی که عرب ادا میکنند، نمیتواند کرد.6 و آن چه از تلفظ ایشان ظاهر7 میشود،8 «زا»ی معجمه است. و شاید در اصل همان «زا»ی معجمه بود که نقطه نزدیک سر آن نوشتهاند و به سبب اتصال آن نقطه9 «دال»» فهمیدهاند، و چون هنگام تلفظ «زا»ی معجمه شنیدند،10 آن را «ذال» معجمه خیال کردهاند.11 و این اگرچه خلاف جمهور علما و اهل لغت و ارباب قافیهی فارسی است، لیکن چه کنم که بر من چنین ثابت شده. لهذا لفظ «آزر» که نام پدر یا عم حضرت ابراهیم - علیمالتلام - است، در کلام کریم به «زا»ی معجمه12 است، و من گمان دارم که این، همان لفظ «آذر» فارسی است و بدین نام، مردم فارس موسوم میشدند، مثل آذرهوشنگ و آذرکیوان، غایتش تخفیف13 ترخیم کرده باشند. و حضرت ابراهیم از عجم ایران بود و بعد از آن به طرف شام و عرب تشریف برده،14 و زردشت یکی از متابعان اوست، چنان که بعضی گفتهاند که زردشت و برزین امامان امت15 ابراهیماند. و رای من هم بر این16 است که زردشت حکیم کامل و عارف تمام است و حکیم شهرزوری17 و شیخ مقتول و علامهی شیرازی و جمعی از متأخران مثل ملاجلال دوانی

و این که «مأخوذ» و «اعوذ» را با «دود» و «بود» قافیه کردهاند، از عالم قافیهی «شک» و «رگ» است؛ چه اختلاف در «ذال» معجمه و مهمله، اتحاد در10 جوهر ذات است و اختلاف در کیفیت.اما این، بر آن تقدیر است که «ذال» معجمه در فارسی باشد، چنان که مذهب جمهور است؛ اما113 موافق مذهب من آن است که «ذال» در فارسی نیست، پس قافیهی «دال» مهمله به سبب اشتباه بودن «ذال» معجمه است در این زبان، و حال آن که علمای قافیه، تقفیهی حروف قریب المخارج مثل «حا» و «ها»، با هم جایز داشتهاند، چنان که در رسایل این فن مرقوم است. لهذا «ها»ی ملفوظ را با «ها»ی مختفی قافیه کردهاند. بابا فغانی:

زهی شمع فلک در جرگه از تو همه ساحرزبانان در چه از تو

چه بازیها که کردی با حریفان تو از من غافل و من آگه از تو

زبان بست از سؤال بوسه عاشق که دیگر نشنود حرف نه از تو

و از این به وضوح پیوست که قافیهی این بیت سعدی، از همین عالم است:

پس توجیهاتی که شراح2 گلستان کردهاند -و من هم از آن جملهام - حاجت ندارد. و در این صورت حروفی که در فارسی ms219 نیامده نخواهد بود، فتأمل و انصف.3

و از شأن اوست که به «تا»ی قرشت بدل شود از جهت قرب مخرج، لهذا در عربی نیز آمده مثل «دراج» و «تراج» به معنی جانوری معروف، و «زردشت» و «زرتشت»، و «گفتید» و«گفتیت»، و« منید» و «منیت» و مانند آن، چنان که خسرو گوید:43 ای آن کسان که آگه از آن رفتهی منیت من گر شوم هلاک بران راهم افکنیت

و تمام این غزل بر همین وتیره است.

و بعضی گویند: گاهی5 به «با»ی موحده، چون «دالان» و «بالان».6 مؤلف گوید: این خطاست؛ چه «والان» - به «واو» - مبدل «بالان - به «با» - به معنی دهلیز است،7 و «دالان» - به «دال» مهمله -8 به معنی پیشان9 خانه و ایوان است،10 نه به معنی دهلیز که آن جایی است میان خانه و در خانه، چنان که ارباب لغت عربی نوشتهاند،11 پس تحریف باشد. و آن چه در12 سراج اللغه- به معنی مرقوم نوشتهام، اتباعا لبعض ارباب اللغة الفارسیة است، نه تحقیقا.

و هم چنین «داشاب» و «داشاد»13 که مبدل نیست؛ چه الحال14 به تحقیق پیوسته که داشاب - به بای موحده - نیامده و سند آن در میان نیست. و «داشن» به نون نسبت است به معنی انعامی که فارسیان روز جشن و عید میدادند،15 منسوب به «داش»16 به معنی مطلق عطا و بخشش.

و گاهی به «جیم» تازی، چون «غنجه» و «غنده» به معنی گرد و به هم آمده، لیکن اصلیت یکی از این دو ثابت نیست.

و بعضی گویند که از ترکیب «سوزن» مستفاد میشود که در اصل «دوزن» بوده مرکب از «دوز» مأخوذ از «دوختن» و «نون» نسبت، و «دال» به «سین» مهمله بدل شده، و مقیس علیه2 آن «درزن» است به همین معنی، مرکب از «درز» و «نون» نسبت. مؤلف گوید که33 مذهب من آن است که «سوزن» لغتی است علی حده، نه4 مأخوذ از5 دوختن. و دلیلش آن که در هندی فصیح،6 ms220 خیاط را «سوجی» گویند - به سین مهملهی به واو رسیده و جیم تازی و یای معروف -7 و8 «جیم» تازی و «زا»ی معجمه9 در هندی یکی است. در این صورت «سوج» مخفف «سوجن» است10 که در فارسی «سوزن» است11 و «سوجی» منسوب بدان، و «یا»ی نسبت در12 عربی و فارسی و هندی12 آید.

و به «شین» معجمه، چون «درود» و «دروش» به معنی قطع کردن. جامی گوید:12

بس که از روزگار دیده دروش نه دم او به جای مانده نه گوش

کذا قیل. و در این نظر است؛ چراکه به معنی15 بریدن در هیچ کتاب لغت نیست، و نیز حیوانات سواری را با بریدن مناسبتی نیست؛ پس صحیح در اینجا، «دروش» مبدل « درفش» است16 یا برعکس، به معنی آهنی سرتیز17 که در بدن حیوانات خلانند برای جلدی، و به سبب کثرت خلاندن،18 چیزی []ز19 دم و گوش برطرف میتواند شد.

و به «کاف» تازی، چون «دوشاب» و « کوشاب»، کذا قیل. و چون نظیر دیگر ندارد، یحتمل که لغت علی حده باشد. لیکن در سراج اللغه نوشتهام که «کوداب» نیز بدین معنی

و به «کاف» فارسی، چون «گروغ» و «دروغ» کما حررنا2 فی سراج اللغه؛ و «پرند» و «پرنگ» به معنی3 جوهر شمشیر و شمشیر؛ و «استخوانرند» و «استخوانرنگ» به معنی نوعی از طایر.4

و بعضی گویند: به «لام» نیز،5 چون «لای» و «دای» به معنی چینهی دیوار. و در این نظر است؛ چراکه «لای» به معنی درد شراب و گل نمناک است6 - که به پا چسبد -7 و دیگر معانی80 که در جهانگیری و سروری آورده؛ و به معنی چینهی دیوار «لاد» است، به «دال»، پس «دای»9 تحریف10 باشد؛

و از این عالم است «دغ» و لغ»11 به معنی زمین بیگیاه، و به مجاز کل و12 سر بی مو13 را ms221 گویند و متأخران «لق» و «دق» خوانند به قاف؛ و «دوخ» و «لوخ» به معنی گیاهی که از آن بوریا بافند؛ و «هود» و «هول» به معنی راست و درست، کذا قیل. و در این نظر است؛ زیرا که در کتب معتبره «هود» به معنی مذکور نیست، و «بیهوده» که میگویند14 به معنی بیفایده15 است، چنان که در سراج اللغة نوشتهام، پس اگر «هوده» به معنی راست و درست میبود، «کلام بیهوده» [باید] به معنی بیراست و درست16 باشد، و این ترکیب غلطی17 است و صحیح18 ناهوده [است]، و اختلاف حرف «نا» در مواضع معهوده19 مسموعه است که بر همان20 اقتصار کنند.

و به «نون»، چون «نموده» و «نمونه»، و «پالوده» و «پالونه»، و «پیموده» و «پیمونه» - و

و گاهی12 به «واو»، چون «بید» و «بیو» به معنی کرمی که پشمینه را ضایع کند، کذا قیل. چون نظیر ندارد احتمال است که «بیو» - به واو - لغتی باشد در آن؛313 و «دانج» و «وانج»14 - به معنی عدس -15 صحیح نیست؛ زیراکه دانج16 - به «دال» - بدین معنی نیامده، و به «واو» است، چنان که در جهانگیری است،17 و ms222 در رشیدی به معنی عدس «دانژه» و «دانچه» آورده.

و بعضی گویند: به «ها»، چون «تبرزد» و «تبرزه» به معنی نوعی از شکر، و «فرزد» و «فرزه» به معنی سبزه؛183 و «بیرزد» و «بیرزه»، و «انگژد» و «انگژه» نام دو صمغ معروف.

و از این عالم است «ماده» و «مایه» به معنی13 اصل و هیولی، کذا قیل. و تحقیق مؤلف14 آن است که «ماده» - به تشدید «دال»،15 به وزن جاده - معرب «مایه» است به معنی اصل هر چیز. و در عربی «ماده» به معنی افزونی پیوسته است، چنان که از قاموس و صراح و غیره ظاهر میشود، و این تعریب از حکمای عربی دان است، و جمع آن «مواد» آرند.16 و هندیان نیز ماده را «مایا» گویند - به تحتانی - و آن را بی حس و ادراک دانند فی حد ذاتها، و آن حکم تن دارد،173 و «برنبهه»18 را - به بای مکسور19 و سکون نون و

و «خود» و «خوی» به معنی کلاه3 هم از این عالم باشد، اگر مبدل و مخفف نباشد که «خود» را «خو» کرده باشند و «ایا»ی تحتانی زیادت کرده باشند،40 مثل «جای» و «خدای» و «گوی» و غیره.

بدان که5 «دال» در آخر کلمات افادهی نسبت کند، چنان که «گاود»6 به معنی گاو کوهی، - که منسوب است به «گاو» مشهور،7 و «گاودی» منسوب به «گاود» مذکور؛8 در این صورت، اطلاق آن بر احمق حقیقت9 باشد نه مجاز، چنان که بعضی گمان بردهاند؛ و از این عالم است «کاغد» منسوب به «کاغ» که به معنی فریاد است، و چون «قرطاس» در وقت جنباندن فریاد کند، آن را «کاغد» گویند، و به «ذال» معجمه معرب آن است و همین شهرت دارد -10 و این، ظاهرا مخفف «آد» است که کلمهی نسبت باشد.11

و گاهی زاید بود،12 چون «برهمن» و «برهمند»، و این نوعی از تفریس130 است؛ چراکه برهمن لفظ هندی الاصل14 است. و در «هندبید» - به معنی کاسنی -و «ناروند» - به معنی درخت معروف - و «شفتالود» و «غرغند» - به معنی دیگ طعام - و «پیرهند»، که «هندبی»15 [و «نارون»] و «شفتالو» و «غرغن» و «پیرهن» گویند، تخفیف است نه16 زیادت، کما وهم البعض؛17 چه همین18 مناسب است؛ زیرا که کثرت استعمال باعث

گرد عنبر6 نشسته بر زنخش7 راستگویی بهیاست مشک آلود

گر به چنگال صوفیان افتد ندهندش مگر به شفتالود

و تحقیق «هندبید» آن است که آن را تنها صاحب تحفه به معنی کاسنی آورده، پس منفرد8 باشد در ms224 این لغت. و وجهش شاید آن باشد که92 در اصل «هندباد» بود که «هندبید» امالهی آن است و «هندبا» - به حذف «دال» - معرب آن، کما حققتا[ه] فی سراج اللغه. لیکن درقاموس است:

الهندب والهندبا، بکسر الهاء وفتح الدال، وقد تکسر،10 مقصورة، وتمد: بقلة

مشهورة، الواحدة هندبا.

و حکم به تعریب آن نکرده، اما این ضرر ندارد؛11 چه اکثر معربات را تصریح به تعریب نکرده، و علمای دیگر آن را معرب گفتهاند، کما مر مرارا سابقا.120 الذال المعجمه:

و تحقیق این به تفصیلی که تا امروز هیچ یکی از علما ننوشته، در «دال» مهمله13 نوشته آمده. الراء المهمله:

بعضی گویند که گاهی به جیم بدل شود، چون «تیر» و «تیج» به معنی سهم،12 لیکن چون15 نظیر ندارد، شاید لغتی باشد در آن.

و گاهی به «غین» معجمه،1 چون «کنار» و «کناغ». اسدی گوید:

میان آبگیری به پهنای باغ شناور شده ماغ از هر کناغ کما قیل.2 مؤلف گوید: این هم بر قیاس ماسبق. و فاضل سندی در تحت این لغت غریب عبارتی به کار برده و نوشته که: «کناغ هم به فتح باید؛ زیراکه مرادف کنار است»؛ چه ترادف3 موجب توافق اعراب نیست.4 و اگر مراد او5 از مرادف، مبدل است، با آن که مخالف اصطلاح جمهور است، در تبدیل «غین» را بدل حرف «را» گفته.63

و «ریماز» و«گیماز» را - به معنی نوعی از جامه - بعضی بدل شمردهاند؛ پس به «کاف» فارسی بدل شود، ولیکن70 چون نظیر دیگر ندارد، احتمال است که لغتی باشد در آن، و بعد مخرج هم همین را میخواهد.82

و گاهی به «لام» بدل شود، و این در هندی نیز بسیار است از جهت قرب مخرج،9 در آخر10 چون «چنار» و «چنال» - به معنی درختی معروف - و در اول چون11 «روخ» و لوخ»، و در وسط چون12 «اروند» و «الوند».

و بعضی گویند: به «نون» هم بدل شود، چون «تار» و «تان»، و «استوار» و ms225 «استوان» - به معنی محکم - و «چیدار» و «چیدان» - به معنی سرموزه - که به فارسی «خارکش» و به عربی «جرموق» خوانند. و در این نظر است؛ زیراکه «تار» عام است و «تان» خاص، لهذا 1تار زلف» گویند نه «تان زلف»، کما سبق. و «استوار»، اصل آن «استوان» است که «استون» و «ستون» مخففش باشد، و به مجاز به معنی محکم شهرت گرفته، پس مقدمه برعکس باشد. و میتوانگفت که «استوان» و «استوار» - هردو به فتح «تا» - مرکب باشند از «است» - به معنی استخوان یا مخفف آن - و از کلمهی «وار» و «وآن»13 که هردو برای

و بعضی گویند به «واو»، چون «پرمر» و «پرمو»، لیکن جمال انجو،6 «پرمر» - به فتح میم - و «پرمو» - به واو معروف - آورده. و «چراک» و« چواک» را نیز از این عالم گمان بردهاند. لیکن تحقیق آن است که «چواک» نانی است که «چلیک» گویند، چنان که در کتب معتبرهی لغت7 است و «چراک» - به «را» -8 تحریف [است]. و «کشکر» و «کشکو» به معنی عکه هم از این باب نیست؛ چراکه «کشکو»9 به «واو» سند ندارد، و مرضی فاضل سندی چنان ms226 معلوم میشود که تحریف است، والله اعلم. و بعضی گویند: «کلار» و «کلاو» - به معنی غوک - از این عالم است، و این غلط است؛ چراکه در اصل «کلاور» است که «کلا» و«کلار» و «کلاو» همه مخفف آن است، کما یستفاد من الرشیدی.

و «کاخر» و «کاخه» - به کاف وخا-10 به معنی یرقان، و «لنبر» و «لنبه» به معنی گرد و مدور، و «هوبر» و «هوبه» به معنی کتف،11 و «سر»12 و «آسر» و «آسه» - به مد و سین مهمله -13 به معنی زمین شیارکرده، 12ها» بدل «را» - چنان که بعضی14 گمان بردهاند -

چراکه خواجه بخیل و زنش جوانمرد است

زنی چگونه زنی سیم ساعد و لنبه

چه گرد و غند15 ms227 بودن آدمی عیب ترکیب و قواره است، و هم چنین به معنی فربه؛ به خلاف16 طول قامت که از خوبیهای معشوق شمارند و «سروقد» و غیره17 گویند.

و «نسر» - به فتح نون و سین مهمله - به معنی سایبان؛ چه مرکب است از «نس» به معنی سایه، و همان «را»ی نسبت. و در هندی «نس» - به کسر نون - شب است و چون لیل، ظل الارض است، این هم از توافق باشد، و اینقدر تفاوت موجب تغایر نیست. و «نسا» به معنی مرده که در فارسی است، ظاهرا مرکب است از «نس» به معنی سایه - که عبارت است از تیرگی - و «الف» نسبت، مثل «بکوشا» و «بنوشا»، و چون جای مرده گور یا دخمه بود، آن را نسا گویند، و مردی را که خادم گورخانه بود و مردهها را در دخمه گذارد «نساسالار» گویند، چنان که از زردشتیی به تحقیق رسیده.6

و «ابر» که مرکب است از «اب»7 مقصوره، مخفف «آب» ممدوده، و دلیل آن، آن است که در هندی «اپ» مقصوره نیز - به بای فارسی - به معنی ماء است، و توافق گواهی بر صحت آن میدهد؛ غایتش، تفاوت «با»ی فارسی ms228 و تازی اختلاف در جوهر نیست، بلکه در کیفیت است، کما حققنا سابقا. و از یک هندو که عالم ترین علوم هندیه بود،

و7«آور» به معنی آسمان، چنان که مجد قوسی و جمال انجو گفتهاند مرکب است از «آو» - که مغیر آب یا اصل آب است به معنی معروف - و «را» که کلمهی نسبت است. لیکن کلمهی «را» به معنی صاحب، مستعمل شود نه به معنی تشبیه. و میتوان گفت: آسمان صاحب آب8 است از جهت باران که از طرف بالا9 میآید.10 یا آن که مرکب است از «آو» - مغیر آب -و «ور» - که کلمهی نسبت است-11 و به سبب اجتماع دو «واو» یکی را حذف کردهاند.

و از همین عالم است «زیور» که مرکب است از «زیو» - مبدل زیب - و «را»ی مذکور؛ یا مرکب است از «زیو» و «ور»، به قیاس ms229 «آور».23

و8 سپهر را به معنی سپه، همین صاحب تحفه آورده، و او منفرد است در این. و فاضل سندی گوید که این عربی است؛ در این صورت، به «با»ی موحده باشد، اما در کتب معتبره مثل صحاح وقاموس این لغت نیست.9 الزاء المعجمه:

و آن10 گاهی زایده آید، چون «گروه» و «گروزه» به معنی جماعت مردم. کذا قیل. و پیش من11 صحیح نیست؛ زیرا که «گروزه» سند ندارد، مع هذا «گروه» به «ها»ی ملفوظ است12 و «گروزه» به «ها»ی مختفی، چنان که در جهانگیری است، و حال آن که احتمال تخفیف نیز هست.13 و «چغ» مخفف چغز»14 است - به جیم فارسی،15 به معنی آواز، و به مجاز بر «غوک»

و نیز «کشاورز» مزیدعلیه «کشاور» نیست کما وهم، بلکه کشاور مخفف است؛ چه مرکب است3 از «کشا» - قلب «کاش» ms230 مخفف «کاشت» - و «ورز». پس به معنی ترکیبی: کسی باشد که «کشت و کارورزنده» باشد.

و آن گاهی به جیم تازی بدل شود، چون «روز» و «روج»؛ و «سوز» و «سوج»؛4 و «غرنفز» و «غرنفج» به معنی فروغ وگل ولای. و چون در زبان هندی نیست، اگر هندیان تلفظ آن کنند به جیم خوانند و آن53 از جهت قرب مخرج است؛ لهذا «تیز» را به هندی «تیج» گویند به معنی آتش، و به گمان من، این هم از توافق است.6

و از کلام ارباب لغت ظاهر می شود که به «جیم» فارسی بدل شود، چون «پزشک» و «پچشک»7 به معنی طبیب. و من گمان دارم که «با» و «جیم»83 هر دو فارسی است، اما نظیر دیگر ندارد.

و گاهی به «خا»، چون «تیز» و «تیخ» به معنی چیز سرتیز، کذا قیل. لیکن در هیچ کتاب سند آن ننوشتهاند، پس احتمال است9 که «تیغ» - به غین - را «تیخ» خواندهاند یا تیخ بدل تیغ باشد، پس بدلالبدل بود، اگر سند به هم رسد.10

و به «سین» مهمله، چون «ایاز» و «ایاس»، و «ایازی» و «ایاسی»، 3 - اول نام غلام سلطان محمود که مرغوب او بود،113 و دوم پردهی سیاهی که زنان بر رو پوشند، و این ظاهرا به فرمودهی12 ایاز مذکور باشد؛ و «هرمز» و «هرمس»13 به معنی ستارهی مشتری.

و به «شین» معجمه، چون «زلوک» و «شلوک» به معنی زلوچه،؛ و «مریز» و«مریش» که نهی است از ریختن.

و به «کاف» فارسی، چون «ریز» و «ریگ»3 به معنی معروف.

و به «ها»، چون «براز» و «براه» به معنی زیبایی، کذا قیل. لیکن قوسی «براه» - به ضم اول - آورده؛ برین تقدیر، لغتی باشد در آن.40 و اگر مبدل گویند، «براز» هم به ضم اول5 باید. و میتواند که تفاوت لهجه بود، از عالم «چرا»؛6 و «درواز» و «درواه»7 به معنی سرنگون،8 و بعضی «دروار» - به «را»ی مهمله -گفتهاند، لیکن تصحیف است؛ و «بازو» و «باهو» به معنی عضو معروف؛ و «کوژپشت» و «کوهپشت» به معنی خم گشته و دوتا به سبب پیری یا9 از مرض، کذا قیل. لیکن چون تراکیب10 مجازی است، در هردو، نسبت علی حده پیدا میتوان کرد، پس بدل نباشد.1 الزاء الفارسیه:

این حرف مخصوص فارسیان است نسبت به عربی و هندی و ترکی. و آن گاهی بدل به «جیم» شود، چون «نژند» و «نجند» به معنی غمگین و بد، چون بخت نژند؛ و «فاژه» و «فاجه» به معنی دهن دره.12 ابونصر نصیرای بدخشی گوید:

ساقی ز شیشه ریز13 به ساغر شراب ناب

خصم نشاط فاجه و خمیازه شد مرا

و پیش مؤلف، شاعر مذکور مجهولالحال است و در کتب لغت و اشعار دیگری دیده نشده و در رسم خط هر دو نزدیکاند13 و اعتماد بر کاتب معدوم،2 هرچند قیاس مصحح است، لیکن در3 صحت آمدن شرط است؛4 و «کژک» و «کجک»؛ و «هژیر» و «هجیر» به معنی پسندیده؛ و کژآکند» و«کج آکند»5 به معنی سلاح معروف؛ و «فوژ» و «فوج» به معنی درخت صنوبر.

و به «شین» معجمه چون «دژ» و «دش» - به ضم - به معنی زشت و ناخوش؛ و «باژگونه» و «باشگونه»، لیکن «زا»ی باژگونه احتمال تازی بودن دارد، من حیث المعنی. و در بعض مواقع «ژا»ی مذکور6 به «جیم» تلفظ کنند و جیم ننویسند، چون کلمهی «مژه» و «مژگان» که به جیم خواندنش صحیح است و به «ژا» ms232 نویسند، کما مر.23 السین المهمله:

بعضی گویند: گاهی زایده آید،8 چنان که «سپس» - به معنی بعد - که مزید علیه «پس» است. و مذهب فقیر آرزو9 آن است که [پس»] مخفف «سپس» است، و10 دلیل آن سابق مکرر قلمی شده.

و آن گاهی به «جیم» تازی بدل شود، چون «ریواس» و «ریواج».

و گاهی به «جیم» فارسی، چون «خروس» و «خروچ» به معنی دیک، به کاف تازی.11

و بعضی گویند: به «دال»، چون «پاس» و «پاد» به معنی نگهبانی. و از این مرکب است: 12 «پادشاه». و بعضی گویند: «پاد» در این جا به معنی رمه است، لهذا رمه را «پاده» نیز گویند، و برخی وجوه دیگر گفتهاند. و از جهت معنی ترکیبی، دوم اقوی است. و [به «زا»ی معجمه، چون]13 «انکس» و «انکز»،14 اگرچه لفظ «انکس» - به ضم کاف-

و به «شین» معجمه، چون «فرسته» و «فرشته» که به معنی فرستاده شده6 است، و اطلاق آن بر ملک از جهت آن است که بر پیغمبر نازل شود. غایتش، فرسته - به مهمله - عام است و فرشته - به معجمه - مخصوص ملک. و بعضی گویند: احتمال است7 که مبدل «پرسته» بود - به «با»ی فارسی - از باب «پرستیدن»، و بر این تقدیر، «پرسته» به معنی پرستنده8 بود، و پرستش ملاثکه جناب احدیت را مسلم است. و در این نظر است؛ چراکه فرشته به کسرتین است و پرسته ms233 به فتحتین، و مکسور را مفتوح9 گردانند از جهت خفت فتحه، نه برعکس، مثل لفظ «چرا» که در اصل به کسر است و به فتح خوانند.106 و اگر تبدیل حرکت مسلم داریم، میتواند که مرکب باشد از کلمهی «پر» یا «پری» و کلمهی «استه» که از کلمات نسبت است، چنان که میآید ان شاء الله تعالی.11 لهذا12 فریشته به تحتانی نیز آمده. و نیز میتواند که مرکب باشد از «فریش» به معنی آفرین، که13 «تا»ی فوقانی در آخر آن زیاده کردهاند - از عالم «فرامش» و «فرامشت» - و «ها»ی نسبت، به معنی کسی که مورد آفرین باشد، و چون ملاثکه از معاصی پاکاند، آنها را14 به مجاز چنین گفتهاند، در این صورت نیز تحتانی جزو کلمه بود و15 فرشته مخفف آن.16 و نیز

و بر این قیاس، «گستی» و «گشتی» - به معجمه - به معنی مصارعت، مأخوذ از «کستن» مخفف «کوستن» که «کوفتن» مبدل آن است، و در صورت6 مصارعت این معنی ظاهر است. مسعود سعد سلمان:

پیل زوری که چون کند کستی بند او فیل7 را دهد سستی

و «بالوس» - به لام و سین مهمله -و «بالوش» - به معجمه - به معنی8 کافور مغشوش. فاضل سندی گفته که9 «لوس» غش است، غایتش عام در معنی خاص مستعمل شده.10

و بعضی گویند: به «واو» نیز، چون «باتس» و«باتو» - به فوقانی -11 به معنی ترنج. و پیش من آن است که مرکب است از ms234 حرف «با» - به معنی صاحب - و «توس» - به معنی قوت و توانایی - و چون پوست ترنج سطبر و محکم باشد آن را «باتوس» گفتهاند، بعد از آن مخفف نموده «باتو» و «باتس» گفتهاند. و سین مهمله و معجمه، هر دو، در آن مروی است، کماحررنا فی سراج اللغه، و بعد مخرج هر دو حرف مؤید قول ماست.22

و به «ها» چون «آماس» و «آماه» به معنی ورم، و «خروس» و «خروه» به معنی دیک، و این در هندی بسیار است خصوصا در پنجابی و مارواری،13 لهذا لفظ «دس» و «ده» را- که

و این از اسما بود چون ضمیر باشد؛ و در آخر افعال به معنی مفعول آید، چون «گفتش» و «کردش»؛ و بعضی گویند: «اجلیه» نیز بود، ای به معنی «برای»، چون قبا «دوختش».5 مؤلف گوید که: هرجا فعل، لازم بود یا متعدی با مفعول، پس «شین» ضمیر در آن جا به معنی «برای» بود؛ زیراچه مفعول برای لازم و متعدی که مفعول داشته باشد، حاجت نیست، بلکه صحیح نبود. پس «گفتش» و «قبا دوختش» به معنی «برای» بود. و اگر کسی گوید که: معنی گفتش، «گفت او را» بود، گوییم: این جا «را» به معنی برای» و مفعول نیست؛ چه ms235 وقوع گفتن بر شخص معهود نیست، مثل کردن و زدن. فتأمل و انصف.6

و در آخر اسما، مضاف الیه بود، چون «اسپش» و «غلامش؛ و به معنی «خود» نیز آید، مولوی فرماید:

و این بسیار است، حتی که با لفظ «خود» نیز آرند، چنان که گویند: «دیوانه به کار خودش هشیار است».1 و تفصیلش آن2 است که لفظ مذکور با غایب و مخاطب و متکلم آید و در هرجا معنی دیگر مناسب مقام به هم رساند: در این صورت، در غایب ضمیر «شین»، و در مخاطب «تا»ی خطاب، و در متکلم «میم» آرند، چنان که یکی3 از شعرای ایران گفته:4 نرفتهام به سرای کسی که هر ساعت نگفتهام که همان کلبهی خراب خودم

و نیز برای معنی حاصل المصدر آید،5 چون «دهش» و «بخشش»، و ماقبل آن مکسور بود به اتفاق جمهور و تصریح ائمهی لغت، لیکن گاهی مفتوح نیز آمده، چنان که صاحب مدار الافاضل گفته و در کلام استادان واقع است. و این از تصرفات قادرسخنان است. و این را تا امروز غیر از من کسی قایل نشده،63 با وجود بودن آن هزارجا، و همه به ضرورت شعری قایل شدهاند و آن دال است بر کمال عجز، چنان که سابق مشروحا گذشت. و صاحب اعجاز رشیدی و بهار عجم و غیره - که از یاران فقیر آرزوست و مثل اویی در این عصر به هم نمیرسد و در این کتاب گاهی با او صلح است و گاهی جنگ- بسیار امثلهی فتح ماقبل برآورده، نوشته.3

و گاهی برای نسبت آید، چون «بوبش» به معنی هدهد؛ چه8 «بوبو» آواز هدهد را گویند چنان که «کوکو» آواز قمری را گویند، پس به مجاز نام جانور مذکور شده.93 و بعضی گویند: «بوب» - به موحده - آواز را گویند، پس «واو» نسبت بدان ملحق کرده0 «بوبو» گویند، در این صورت اطلاق ms236 آن بر آواز مجاز بود. چنان که حکیم نزاری گوید:113

وصال بلبل با گل هنوز نابوده به خیره شور برآورد شانه سر بوبو لیکن در1 این بیت تکرار2 شور و بوبو میشود، مگر آن که گویند: بوبو عطف بیان شور است. بر این تقدیر، احتمال بدل نیز باشد،3 چنان که در لفظ «اجل» و «میرابوالفتح»43 در شرح قصاید عرفی نوشتهام، پس به معنی آواز نبود. هذا غایة التحقیق. بدان که لفظ «بوبه» و «بوبک»5 و «بوبو» دلالت دارد که «بوبش» نیز صحیح بود و «شین» برای نسبت باشد، لیکن در کتب معتبره سند این نیاوردهاند. و بعضی گویند: «بالش» نیز از این عالم است؛ چرا که مرکب است از «بال»، چرا که در اصل از پرهای مرغان میآگندند، و بر این قیاس، «بالین» - به یا و نون نسبت - لیکن در این نظر است؛ چراکه7 «بال» در اصل به معنی بازو است نه پر، در این صورت مجاز بود8 نه حقیقت؛ پس بهتر آن است که مأخوذ بود از «بالیدن» و «شین» و «یا و نون» نسبت، و9 چون از پرکردن پنبه و غیره تکیه گاه برخود10 میبالد، نسبت مذکور11 صحیح میشود، و12 بر بالش از پر آگنده، اطلاقش حقیقت باشد.13 و از لفظ «بالش» که به کسر لام مستعمل است، مستفاد میشود که ماقبل «شین» نسبت هم مکسور بود، پس اگر «بوبش» به صحت رسد، به کسر «با»ی دوم نیز صحیح باشد.14

و بعضی گویند که گاهی زایده میآید، چنان که «کژاکند» و «کژاکندش»15 - به معنی جامهی مخصوص سپاهیان که در جنگ پوشند - و در این نظر است؛ چراکه «آکند» چنان که حاصل بالمصدر است، «آکندش» نیز حاصل بالمصدر این باب است، پس «شین»160 جزو کلمه بود نه زایده.17 و اگر گویند: هرگاه «آکند» حاصل بالمصدر بود

و7 شین گاهی به «جیم» تازی بدل شود، چون «کاش» و «کاج»؛

وگاهی به «جیم» فارسی، مثل «پاشان» و «پاچان»، و «پاشنامه» و «پاچنامه»، کذا قیل.8 لیکن9 سابق برعکس این گذشت، پس متناقض بود. در10 پیش مؤلف اصل همان است، گو11 مبدل شهرت کرده باشد؛

و بعضی گویند: به «تا»ای قرشت نیز بدل شود،12 چون «بخت» و «بخش» به معنی حصه و نصیب. مؤلف گوید: «بخت» در کشف اللغه به معنی دولت و طالع آمده، و در قاموس است: البخت هو الجد،13 و در صراح است: به معنی اندازه کردن14 و اندازه کردهی خدای. و از این دریافت می شود که «بخت» به معنی حصه نیست، بلکه آن چه قرار داده و مقدر15 ایزدی است، و چون نصیب در اصل به معنی حصه است و بخت و نصیب به16 هم مستعمل شود، و17 به معنی مقدر18 ایزدی مجازا آمده،19 از این جا20 گمان میشود که به معنی حصه است و در واقع نیست. لیکن شیخالرئیس ابوعلی سینا در کتاب شفا بابی نوشته معنون به «باب البختوالاتفاق» و از آن جا دریافت میشود که معنی بخت نزدیک به معنی21 اتفاق است - که وجود شی است بدون علت تامه -22 پس به معنی دولت و

گریوه بلند است و سیلاب سخت مگردان8 عنان من از راه رخت

و در این نظر است؛9 چراکه نسخه در این جا چنین است: «مگردان عنان من از راه بخت»، و مراد از بخت در این جا مجازا به معنی دولت و اقبال است.10 و بر تقدیر تسلیم نسخه، معنی بیت تکلف ناگوار میخواهد؛ چه معنی چنین میشود که: «عنان مرا از راه اسب مگردان»، و این خیلی11 نامربوط است. و گرفتن عنان به معنی «از راهی120 که مرکب من به سهولت تواند گذشت، مگردان» نهایت بعید. و در این بیت نظامی:

گره بر دوال کمر کرده سخت به چنگ دوالی روان کرد رخت

هرچند به معنی مرکب است، لیکن130 مبدل نیست؛ چه نظیر ندارد، پس لغتی باشد در آن علی حده.

و بعضی گویند: گاهی به «غین»، چون «شیخ» و «غیخ» به معنی شیرین، لیکن چون نظیر ندارد،14 ظاهرا لغتی است در آن. لهذا فاضل سندی گوید که: غیخ مرادف شیخ است.

و گاهی به «لام»، چون «اسپغول» و «خرغول»1 نام2 دوا؛ چه3 «غول» مبدل «غوش» است و آن مبدل «گوش»،4 و به سبب تشبیه، اسپغول و خرغول نامیدهاند. و به «ها»ی ملفوظ، چون «پاشنگ» و «پاهنگ»5 به معنی خیار که برای تخم نگاه دارند.6 و [به «ها»ی] مختفی، چون «یازش» و «یازه» - به تحتانی - به معنی حرکت و جنبش،7 لیکن احتمال دارد که «یازش» حاصل بالمصدر باشد از «یازیدن» و «یازه»8 مرکب از «یاز» که هم حاصل بالمصدر است از یازیدن، و «ها»ی زیادت9 که برای اظهار حرکت آرند، مثل خان وخانه.00 قاعده:

«شین» که در مصدر و ماضی بود، در مضارع و غیره به «را»ی مهمله بدل شود، چنان که از «کاشتن» و «کاشت»: کارد و کار و مکار، و [از] «داشتن» و «داشت»: دارد و دار و مدار، و [از] «انباشتن» و «انباشت»: میانبارد و بینبار، و [از] «گشتن» ms239 و «گشت» به کاف فارسی: میگرددو بگرد،2 کذاقیل. لیکن110 این کلیه12 نیست؛ چراکه از «کشتن»و «کشت» - به ضم - میکشد و بکش میآید، و از «هشتن» و «هشت»، امر و مضارع نیاید13 و عوض آن از «هلیدن» آرند: میهلد و بهل، سعدی:

اگر همچنان روزگاری هلی به گردونش از بیخ برنگسلی14

ایضا:15

چو باد اندر شکم پیچد فروهل که باد اندر شکم بار است بر دل16

لیکن گمان دارم که در «هشتن» و «هلیدن» حقیقتا17 در موارد استعمال

هیچ یکی از اینها در فارسی خالص نیامده و قدمای فارسیان1 تلفظ بدان نتوانستند کرد.2 و «صد» و «شصت» در اصل به «سین» بوده و متأخران در این3 تصرف کردهاند، حتی که «سدق»، که4 معرب «سده» است - و آن جشنی بود5 مر فارسیان را که از آن6 تا نوروز، پنجاه شب و پنجاه روز میماند -7 در تعریب نیز به «سین» مهمله مینویسند.8

و «طلا» و« طراز» و «طپانچه» و «طارم» وامثال آن، به «تا»ی قرشت است. و «طست» را بعضی از این عالم شمردهاند، لیکن در قاموس است: «الطست:9 الطس، ابدل من احدی السینین تاء وحکی بالشین المعجمة». واز این10 دریافت می شود که عربی اصیل1 است. و بعضی به «سین» مهمله، معرب گفتهاند، چنان که سابق گذشت.12

و بعضی گویند که13 «عین» مهملهی عربی،14 در فارسی حکم همزهی وصل دارد، لیکن این15 معنی در قدما16 نبود و اساتذه این را از عیوب دانند.17 لهذا در این مصرعهی ظهوری:18 «که سازد علاج عقل فرتوت را»، مولانا ابوالبرکات منیر19 گفته که: «لاعلاج، پای20 علاج یا سر عقل را باید برید تا صحیح شود»، و مذهب مؤلف نیز همین است. و بعضی از متأخران که مرتکب این عمل21 شدهاند، از عدم مبالات یا22 سهو است، چنان که23 درویش واله هروی گفته:

در چار فلک مجرد عیسی در چار زمین ms240 علی موسی

و این بیت 2 سقمی دیگر نیز دارد؛10 چه با آن که عدد را به جای معدود آورده - که «چارم» می باید -2 و آن خیلی قلیل الاستعمال است،3 خراسان را زمین چهارم گفته، و آن شاید43 صحیح نباشد، کما لایخفی علی متتبع المحاورة.

و بعضی گویند که: فارسیان56 کلمهی ذاتالعین را از جنس کلمات خود ساخته،6 «عین» را به «ها» بدل سازند، چون «هفهف» مفرس «عفعف» به معنی آواز سگ،7 و الهبت» مفرس «العبت». و در این نظر است؛ چراکه هفهف از اصوات است8 و مردم هر ملک به گمان خود اصوات را9 یک چیزی مقرر کردهاند،10 مثلا آواز کلاغ را در عربی «غاق» و در فارسی «کاغ» و در هندی «کانو» - به کاف تازی و نون غنه و واو ساکن -11 گویند، و حال آن که در هیچ یکی تصرف123 دیگری نیست؛ و هم چنین آواز سگ را به هندی13 «هاوهاو»- به هر دو واو موقوف-14 گویند، و در این صورت قایل به تفریس نتوان شد. و لفظ «لهفت» اگرچه در کتب لغت15 آمده، چون سند ندارد، احتمال است که تحریف باشد،166 کما حققنا فی سراج اللغة. الغین المعجمه :

فاضل سندی و غیره گویند که زایده17 آید، چون «چراغ» و «گیاغ» مزیدعلیه «چرا» و «گیا» به معنی چریدن و علف و سبزه.18 اسدی گوید:

بپرسید آن پهلوان سترگ بگفتش19 که گاوی است آبی، بزرگ

همی زو فتد گوهر شبچراغ بدان روشنایی کند شب، چراغ

و بهرامی گوید:

عجب نیست از بهر تو گر به باغ بتوفد درخت و بسوزد گیاغ

و در این نظر1 است؛ چراکه احتمال است که معنی بیت اسدی آن باشد23 که: از گاو مذکور همیشه گوهر شبچراغ میافتد - و آن نوعی است از گوهر -3 و به روشنایی آن گوهر، گاو مذکور در شب چراغ سازد و بدان روشنایی هر طرف بگردد. و این جمله4 به قیاس و قرینه ms241 معلوم میشود، تصریح ضروری نیست.

و در بیت بهرامی اغلب که5 مبدل «گیاه» بود؛ چه «ها» و «غین» هردو حرف حلقیاند. و میتواند که تحریف در بیت شده باشد و «کلاغ» را «گیاغ» نوشته باشند،6 پس معنی چنین باشد که: از سوز تو غریب و بعید7 نیست که در باغ درخت8 بتوفد یعنی شور و غوغا کند، یا از جا بجنبد و بر هم خورد، و کلاغ که بر سر درخت بود، بسوزد در تف عشق وشوق.93 به هر صورت، خلاف ما نحن فیه است. و آن چه در سراج اللغه نوشتهام بنا بر اتباع ارباب لغت است بی تنقیح.03 و «کوزه» احتمال دارد که مخفف «کوزغه» باشد113 نه کوزغه12 مزید علیه آن، چنان که بعضی گمان بردهاند.13 و جهت آن سابق مذکور14 شده.

و از کلام جمال انجو مستفاد میشود که «لاچ» - به جیم فارسی و15 «لاغ» یکی است،16 در این صورت «مغلاچ» مبدل «مغلاغ» باشد، به معنی جوزبازی؛ چه «مغ» گودال17 است و «لاغ» بازی. و چون سند مغلاغ - به غین - نیاورده،18 سروری آوردن آن را نسبت به جمال انجو نموده، و از آن دریافت می شود که منفرد است در این لغت.

و بعضی گویند: و هم چنین1 «نباغ» و «نباچ» به معنی یکی از دو زن که در نکاح یک مرد باشند.2 و در این نظر است؛ چه نباغ مخفف «انباغ» است که مبدل «انباز» است به معنی شریک، پس «نباچ» مبدل «نباز» [بود]3 که مخفف «انباز» باشد، که «زا»ی معجمه به «جیم» بدل شده، و این بسیار4 شایع است.

و هم چنین5 «انجوغ» و «انجوخ» به معنی شکنج پوست روی6 و غیره که از پیری افتد، کذا قیل. مؤلف گوید که: سروری این هردو لغت نوشته70 و سند انجوخ - به «خا» - از شعر شمس فخری آورده و سند «غین» ننوشته، و چون شمس فخری از عداد آن مردم نیست که بر قول او8 ms242 اعتماد باشد،2 کما حررنا سابقا، در صحت هردو لفظ تردد است، لهذا صاحب جهانگیری و رشیدی که نقاد جهانگیری و سروری است، هردو را نیاوردهاند.12

و بعضی گویند که به «خا» بدل شود، چون «چرغ» و «چرخ» به معنی جانور شکاری معروف.10 مؤلف گوید که این قول صاحب برهان است که به اتباع فرهنگ مرزا11 نوشته12 و در واقع غلط است، لهذا در فرهنگهای معتبره مثل جهانگیری و سروری و رشیدی نیست. و مؤید 13 ماست آن چه مجد قوسی نوشته که: وقتی که بنده در روم بودم، تصنیف یکی از افاضل آن جا که به تحقیق لغات فرس نوشته بود، دیدم نوشته که: چون جانور مذکور حین14 شکار، چرخ میزند او را به «چرخ» موسوم کردند، و از این معنی

و گاهی به قاف بدل شود، چون «جناغ» و «جناق»، و «آروغ» و «آروق»، و «خناغ» و «خناق».14 کذا قیل. و مذهب مؤلف156 آن است که این الفاظ ترکیهاند16 به «قاف»، و به «غین» در فارسی170 - آورده، تفریس کردهاند.183 فایده:

بدان که به سبب کثرت اختلاط ترکی با فارسی، از جهت تسلط چندین صدسالهی

جمعی از اهل تحقیق نوشتهاند که «فا» و «با»ی موحده در فارسی اصیل نیامده کما سبق،5 پس هرجا که «فا» یافته شود، در اصل «واو» بوده. و در هندی هم «فا» نیست مگر وقتی که «با»ی فارسی متحرک6 ماقبل آن بود و «ها»ی ساکن بعد آن و «با»ی فارسی بعد «ها»؛ در این صورت، «ها»ی مذکور را «فا» نیز خوانند، مثل «پهپ» - به ضم «باهی فارسی و سکون «ها» و «با»ی دوم نیز فارسی به معنی گل مطلقا،7 که آن را «پفپ»8 به «فا» نیز خوانند. بر این تقدیر، «فرخج» و «فام» و «فرستاد» و «جاماسف» و «گشتاسف» و «سفید»9 بدل «ورخج» - به معنی زشت و مکروه - و «وام» - به معنی رنگ - و «ورستاد» -به معنی ارسال داشت10 که مجازا به معنی راتبه و وظیفه مستعمل شده - و «جاماسو» و «گشتاسو» باشد،11 لیکن حق آن است که خصوصیت «واو» بی جاست،12 «با»ی فارسی نیز اصل باشد، چون «سفید» و «سپید»، بلکه گشتاسپ و جاماسپ به «با»ی فارسی شهرت دارد.13 و در عرف حال، بدل «فا»، «با»ی موحده آید، چون «زبان» و «زفان»، و «زبانه» و «زفانه»، لهذا «زفان گویا» نام کتابی ms244 است در فن لغت فارسی.

و بعضی گویند: گاهی14 به «خا» بدل شود، چون «ناف» و «ناخ». مؤلف گوید:

و گاهی به «ها»، چون «تفو» و «تهو» - به ضمتین -11 به معنی آب دهن که «خیو»12 نیز گویند، کذا قیل.13 و نزدیک14 مؤلف اغلب15 بالعکس است؛ چه در هندی «تهو» به فوقانی مخلوط التلفظ به «ها»ست به معنی مذکور، واین از عالم «اشتر» بود که به «تا»ی

بدان که «فا»ی2 مصدر و ماضی3 در مضارع و امر، به «با»ی تازی بدل شود، چون خفتن و خفت و میخوابد و بخواب، و هم چنین رفتن و رفت و میروبد و بروب، و کوفتن و کوفت و میکوبد و بکوب، و یافتن و یافت و مییابد و بیاب، و تافتن و تافت و میتابد و بتاب، و شتافتن و شتافت و می شتابد و بشتاب. و «بخفت» امر از «خفتن» شاذ است،46 سعدی گوید:

شتربچه با مادر خویش گفت ز رفتن بیاسا،5 زمانی بخفت

و گاهی به «واو»، چون گفتن و گفت و میگوید و بگو، و شنفتن و شنفت و میشنود و بشنو، لیکن اینها مشترکاند،6 در شنیدن و شنفتن، و رفتن و رفت - به فتح - و میرود و برو، و پذیرفتن و پذیرفت و پذیرد و بپذیر. و گاهی «نون» و «با»ی موحده عوض آن آید، چون سفتن و سفت و می سنبد و بسنب. و در بعضی از جاها «فا» به حال ماند، چون بافتن و بافت و میبافد و بباف. و سببش آن است که «فا»ی بافتن اصلی نیست مبدل «با»ی موحده است، لهذا «باب» به معنی «باف» آمده، چنان که گویند: این بدجنس 7 باب کجاست.80 و از «آشفتن» غیر از مصدر و ماضی و اسم فاعل نیامده،9 - چنانکه آشفتن و آشفت و آشفته؛ لیکن از لفظ «آشوب» که به معنی هنگامهپرداز است - چنان که

این حرف در فارسی نیست و لفظی که در آن باشد مغیر4 متأخران است یا عربی یا ترکی.5 الکاف التازی6

بدان که کافی که جزو کلمه نباشد، پس اگر کالجزو باشد و به «ها» ننویسند،7 دو نوع است: چه اگر ماقبل آن «الف» و «واو» و «دال» و «ذال»8 و «را» و «زا» واقع شود، منفصل بود، چنان که «برناک»؛ و اگر ماقبل آن سوای حروف ششگانهی9 مذکور بود، متصل نویسند،10 مثل «بابک» و «مامک» و بر این قیاس. و در صورت اول موقوف بود و در صورت دوم، خود ساکن و ماقبلش مفتوح. و به هر تقدیر به صورت اصلی که در مفردات مقرر است نویسند؛ و اگر با «ها»ی مختفی11 نویسند مکسور بود، مگر آن که در ذیل قوافی واقع شود،12 چون «الاک» در ترجیع بند شیخ سعدی که قافیهی «خاک» و «پاک» واقع شده،13 و هم چنین در این بیت ترجیع نجف آقای شانی تخلص:14

با نیک و بد زمانه نیکی این بد که نمی شوی به ما15 نیک

در کلبهی تار1 بیقراری یک لحظه مرا نمیگذاریک

بنشینم و سر نهم به زانو در پردهی دل پرستم2 آن رو چه در این صورت، موقوف خواهد بود از عالم «برناک».3 و از این مستفاد میشود که حروف متحرک را ساکن خواندن درست است نزد قادرسخنان، و ضرور نیست که «روی»1 حرف اصلی باشد، لهذا خواجهی شیراز فرماید:

خراب کجابین تفاوت ره کز کجاست تا به کجا صلاح کار کجا و من خراب کجا و آنها که اعتراض بر شعر خواجه دارند،4 از عدم تتبع است. و کاف مذکور گاهی برای تصغیر بود،5 واین گاهی از راه6 ترحم بود، چنان که7 سعدی گوید: پیرزنی موی سیه کرده بود گفتمش ای مامک دیرینهروز موی به تلبیس سیه کرده گیر راست نخواهد شدن این پشت کوز و آن که در ms247 «مامک» و «بابک» برای تعظیم گفته، خطا کرده؛ زیرا که هرگز معنی تعظیم در این جا ملحوظ نباشد چنان که بر محاورهدان پوشیده نیست.83 و گاهی برای تحقیر بود، چون «مردک» ترجمهی «رجیل». و در لغت «فرزندک» - که جمع آن «فرزندکان» است - به کاف تازی است، برای تصغیر از جهت ترحم،90 و آنها که به کاف فارسی خوانند غلط است؛ چه به کاف فارسی، در جمعی باشد که آخر مفرد آن کلمه «ها»ی مختفی بود،100 چنان که ائمهی لغت تصریح کردهاند و محاوره دلالت میکند.11 و گاهی برای نسبت آید، مثل «چوشک» به معنی ظرف لولهدار، مأخوذ از چوشیدن

و بعضی گویند که «پردک» به معنی چیستان و لغز6 نیز از این عالم است، که معنی آن پنهان بود. و این غلط است؛ چه اگر به «کاف» تازی باشد، دو «کاف» میباید، چنان که ائمهی لغت تصریح کردهاند که در کلمهی ذات الهاء المختفیه، در تصغیر دو «کاف» میباید، مثل «جامکک» و «جامک»، و اگر به «کاف» فارسی بود، لفظ «گی» میباید،23 لهذا معشوق مستور را «پردگی» میگویند، پس کاف پردک8 از این عالم نبود. و تحقیق آن است که: بعضی «بردک» به فتح «بای تازی افسانه و به ضم چیستان گفتهاند، و اصح پیش مؤلف همین است، کماحررنا فی سراج اللغة؛ چه9 «بردک» مبدل «وردک» است که مخفف «اوردک» بود، و اوردک در محل افسانه گویی مستعمل است، و چون «آوردن» اکثر به فتح ms248 «واو» استعمال شود، فتح «با» درست بود، و «بردک» - به ضم - به معنی چیستان [بود] و کاف آن جزو کلمه باشد.10 و نزدیک است بدین11 معنی آن چه سامانی گفته که: «برده» به معنی اسیر مبدل «ورده» است، مخفف «آورده». پس بردک به ضم با لغت علی حده باشد.12

و «خاشک» به معنی خار و خس دو صورت دارد: یکی مخفف خاشاک، دوم زایده، چنان که در خاشاک که «آک» در آن زیاده است؛ چه «خاش» به معنی مذکور آمده،13 مثل

و بعضی در «خونخوارک»2 و «بالشک» و «برناک»3 و «پرستوک» و «زلوک»4 و امثال آن، زایده گفتهاند. و مذهب مؤلف آن است که به زیادت حتی المقدور، بیوجهی قایل نمیتوان شد، و تخفیف را کثرت استعمال باعث است کماسبق مکررا.5 و در این صورت، تا معنی به هم رسد، هم زیادت نتوان گفت، پس در خونخوارک و پرستوک و زلوک، 2 ظاهرا در اصل «کاف» تصغیر باشد که از راه تحقیر آوردهاند،6 و«برناک» اصل «برنا»7 باشد که80 تخفیف کردهاند و همین شهرت کرده.9 و پیش فقیر صحیح آن است که10 «بالشک» مخفف «بالشتک» است و چون فوقانی مزیده محذوف نمودند و کاف تصغیر به جای آن آوردهاند، آن را نیز ساکن کردند. و عجب این است از این بعض که سابق به تبدیل فوقانی به کاف در این لفظ و این جا به زیادت کاف در بالشک قایل شدهاند.

و کاف مذکور گاهی در محل تفصیل آید، در این صورت،11 به معنی حرف «از» باشد، لیکن12 مخصوص لفظ «به» است و غیر این دیده نشده، نظامی فرماید: «زن سیم تن به که رویینتن است»، و سعدی گوید: «جوی مشک بهتر که یک توده گل».

و گاهی برای دعا آید، نظامی گوید:

مرا ms249 زان13 کریمان صاحبزمان تویی مانده باقی، که باقی بمان

و این در قدما و متأخران بسیار است.40

و گاهی برای بیان حالت جملهی15 سابق بود، و ما این را «حالیه» نام کنیم،160 و

اگر خشت عمارت آفتاب است

که پیش از طرح6 معموری7 خراب است و چون قبل «کاف» اسم اشارت واقع شود،83 حکم موصول به هم رساند، شاعری گوید: آن که دایم هوس سوختن ما میکرد کاش می آمد و از دور تماشا میکرد و بعضی گویند:9 کاف بیانیه گاهی محذوف شود، نظامی گوید:

سکندر بلرزید زان10 یادکرد چو برگ خزان لرزد از باد سرد11 لیکن12 تحقیق آن است که اگر کلمهی «چو» در تشبیه مفرد مستعمل شود، چنان که لفظ «چنان که» در تشبیه مرکب، پس به حذف «کاف» این جا ضرورتا13 باید قایل شد، و

چون لباس غنچه تنگی میکند بر دوش گل

بر فراز ms250 این عمارت پرنیان آسمان

که لفظ «چون» که در اصل «چو» است و در محل مفرد استعمال کنند، این جا در تشبیه مرکب آمده؛ زیرا که «کاف» مابعد لفظ «غنچه» حذف شده، و اگر به معنی «چنان که» گفته آید،2 جملهی دیگر تقدیر باید کرد در مصرع دوم، پس معنی چنین بود که: چنان که لباس غنچه تنگی بر دوش گل میکند، هم چنین بر فراز این عمارت پرنیان آسمان تنگی میکند.30 و این قول مخالف قول ماست که در موهبت عظمی نوشتهایم. لیکن این قدر هست که شعر نظامی بر تقدیر مذکور، بی تکلف است و شعر صائب تکلف دارد. و دیگر گفتوگوی این در رسالهی داد سخن نوشتهایم. من اراد فلیرجع الیه.4

و از این عالم است این بیت نظامی قدس سره:

جز او هر کسی با تو سر میزند چو زلف تو سر بر کمر میزند

یعنی غیر او هر کسی که با تو خیال صحبت دارد. و نیز از همین عالم است این بیت سعدی:

عزیزی که از درگهش سر بتاف به هر در که شد هیچ عزت نیافت

چه «کاف «که از درگهش» به معنی «هرکه» است و کاف بیانیه محذوف، و آنها که همین کاف را بیانیه دانند،5 خطای فاحش نمایند.

به احسان میکنم از خود خجل غارتگر خود را یعنی چندان که در ره سیلاب میریزم. و این محض خطاست؛ چراکه «چندان» در این جا به «جیم» فارسی نیست که کاف بیانیهی آن محذوف شده، بلکه «خندان» به «خا»ست. اگر گویند: در این صورت خندان حشو زاید باشد، گوییم: ممنوع، بلکه بخشیدن به خوشی و روی خندان دلالت بر کمال همت3 دارد. و بعضی گویند: این بیت4 کلیم هم از این عالم است: آن قدر الماس5 بر داغم سپهر افشاندهاست ms251

من نمک6 از گریه شب در چشم اختر میکنم مؤلف گوید:7 نسخهی مصححه8 چنین است: «آن قدر کالماس بر داغم سپهر افشانده است». و9 حاصل معنی هردو نسخه یکی است؛ چه کاف بعد «الماس» اگر باشد، منظور مقدار الماس بود؛10 و در صورتی که بعد از «آن قدر» بود، «مقدار افشاندن الماس بر داغ» که حاصل جمله است، خواهد بود، چنان که در این بیت میرنجات:

آن قدرها که یاد ما نکنی آن قدر یاد کردهایم تو را فافهم فانه دقیق. وگاهی لفظ «چنان» محذوف کنند و «کاف» بیانیه تنها11 آید. امیر معزی گوید: باد چون ثعبان موسی تیغ تو هنگام رزم روی تو روشن که پنداری ید بیضاستی ای: چنان که. و گاهی برای تعلیل آید: و آن گاهی بر علت غایی آید، چنان که: «آب12 پاشیدم که گرد

و بعضی گویند: از قبیل کافی که داخل علت شود، کاف این بیت نظامی است:

نیفتد در این طشت3 فریاد کس

فریاد کسکه بربسته شد راه فریادرس

یعنی: این که هیچ کس به فریاد اهل دنیا نمیرسد، سببش آن است که فریاد مظلومان از این طشت برنمی آید. لیکن وقوع فعل مضارع در سبب، و ماضی در مسبب،4 مجوز این توجیه نمیتواند شد. و این خالی از خبط نیست؛ چراکه اول5 گفته که: «کافی که بر علت داخل شود»،6 و از توجیه مذکور7 خلاف آن ظاهر میشود، معهذا خلاف8 ماضی و مضارع در سبب ms252 و مسبب، منافی توجیه مذکور نیست، چنان که بر متأمل پوشیده نیست.9 و سرش آن است که هرگاه جملهی دوم معلول مقرر شده، پس هردو جمله حکم شرطیه به هم رساند، در این صورت عبارت چنین میشود که: چون فریاد کس در این طشت نمیافتد، آواز مظلومان برنمی آید، راه فریادرس بسته شد و کس به فریاد کس نمیرسد. و در شرطیهی کلیه، قید زمان حکم به ثبوت دوام دارد، و ماضی و مضارع از معانی خود منسلخ10 میگردند، پس معنی قضیهی «هرگاه آفتاب برآمد - به صیغهی ماضی روز است»11 و «هرگاه آفتاب برآید - به صیغهی مضارع - روز است» یکی است. چون این معانی اشکالی داشت در شرح سکندرنامه، بعد12 اعتراض13 منافات وقوع

و از قبیل دوم است این بیت:

سوی «مخزن» آوردم اول بسیچ که سستی نکردم در آن کار هیچ یعنی در «مخزن» که خیال دقیق و نازک صرف کردهام، سببش آن است که اول گفتهام، که زور4 فکر صرف نشده بود.52 و بعضی گویند: کلمهی «تا» پیش از کاف علت یا بالعکس اگر واقع شود، احدی الکلمتین زاید باشد، چنان که در این بیت نظامی:

دگر رومیی رفت چون تندباد که تا چشم بر هم زند سر نه

و این غلط است؛ چه «تا» در این جا برای شرط است و کاف، ms253 کاف6 مفاجات، پس معنی آن باشد که:7 دگر رومیی به جنگ او رفت ناگهان به حالتی که تا چشم بر هم زند، سر به زمین نهاد. یعنی به مجرد رسیدن، به سبب عدم فرصت، سر به زمین نهاد. و میتواند که بیان «یا»ی تنکیر «رومی» باشد و این واضح تر است، فتأمل.8

بدان که: تقدیم کاف علت بر «تا» کم است و برعکس بسیار. سعدی گوید:

شمع را باید از این بزم برون بردن و کشتن

تا که همسایه نداند که تو در خانهی مایی

و نیز گفتهاند که: فرق در کاف سببیه و تفریعیه1 آن است که سببیه بر سبب داخل شود و تفریعیه بر مسبب،2 اول چنان که گویی: هر روز سلامش میکنم که نوکرم؛ و دوم چنان که: چهل سال مشق کردم که خط من صورتی پیدا کرد. و از این قبیل است در این بیت نظامی:

چهل روز لشکر غضب ساختند کز آن دژ کلوخی نینداختند

مؤلف گوید: سببیه و تفریعیه30 همان کاف است که بر علت و معلول آید و علی حده نیست. و در بیت نظامی، اگر «بینداخت» به صیغهی اثبات بود، معنی چنان باشد که: اهل لشکر چهل روز غضبآلود ماندند و جنگ کردند تا خشتی از آن قلعه انداختند. و در این صورت، اگر «انداختن4 خشتی» علت غایی غضب لشکر بود، معنی از رتبه میافتد، و اگر غایت مترتبه5 بود که قایم مقام علت غایی باشد، معنی یک گونه رتبه به هم میرساند؛ و اگر به صیغهی نفی بود، بیان حالت بود و کاف حالیه، چنان که نوشته آمد، پس معنی چنین بود که: چهل روز اهل لشکر غضب کردند و به حالی بودند که یک خشت از قلعه نینداختند و دور نکردند.60 پس اگر کاف تفریعیه را هم، همین7 حاصل باشد،8 به شرط آمدن، فلامشاحة فی الاصلاح.

و کاف گاهی9 برای استفهام و استخبار آید. و گاهی برای استفهام ms254 انکاری، و این10 حکم نفی دارد، پس در این صورت، جمله خبریه گردد،11 چنان که در محاورات شایع

گنجها ننهند هرگز جزکه در جای خراب و این مخصوص است به لفظ «جز» و آنچه مرادف اوست، مثل لفظ «الا» که «الاک» نیز آمده - چنان که گذشت - و لفظ «مگر» که بعد «تا»ی شرطیه نیز آید. و این قسم کاف را معنی دار گفتن و توجیه نمودن خالی از تکلف و تعسف نیست. و این مثل «واو» «مند»6 است که مخصوص است به او، مثل70 «تنومند» و «برومند» و امثال آن،8 این قدر تفاوت هست که «واو» ماقبل «مند» آید، و« کاف» مابعد «جز» و غیره.93 و بعضی گویند که در این بیت صائب زایده است:

گر همه خانهی کعبه است که تعمیر مکن

تا توان کرد عمارت دل ویرانی را

برخیز چنان از سر دنیا که پس از مرگ

گر خشت کنندت که مربع ننشینی و در این نظر است؛ که2 برای اظهار بعد ملازمت شرطیه است، چنان که در این مصرعهی عرفی:33 «گر مرغ کباب است که با بال و پر آید»، کماسبق. و از4 ms255 بیت دوم این دو بیت:5

طرازندهی داستان کهن چنین شد حلیبند بکر6 سخن

که از فر اقبال شاهنشهی که از فتنه7 شد آن ممالک تهی چنان که بعضی آوردهاند، مؤلف در تعجب است؛ زیراکه هیچ جا چنین ندیده و نشنیده، و حقیقت آن کما ینبغی،8 بعد دیدن تیمورنامهی هاتفی معلوم خواهد شد.9 و اگر مابعدش قابل جزابودن10 داشته باشد، البته «که» در مصرع دوم شرطیه، «چو» است11 نه «کاف». و گاهی کاف در محل اضراب آید و در این صورت، کلمهی «بل» - که عربی است و در فارسی مرادف آن یافت نشده -12 محذوف بود. و13گاهی «بل» و «کاف» هردو جمع شده «بلکه» آید. و حذف «بل» وقتی باشد که ماقبل آن منفی بود، چنان که ثنایی14 گوید: صحن فلک پر نجوم نیست که بر درگهت طاس گدائی سپهر در گه دوران شکست و سعدی فرماید: نه قندی که مردم به صورت خورند که ارباب معنی به کاغذ برند

و در صورتی که ماقبل او مثبت بود، تنها «کاف» کافی نیست، چنان که گویی: «آفرین بر او، بلکه بر استاد او نیز.» و مذهب من این است که در این مقام13 «بلکه» حرف عطف است، یعنی حکم ماسبق به مدخول خود میدهد،2 پس اگر آن فاعل، این هم فاعل؛ و اگر مفعول، این هم مفعول، چنان که از بیت سابق3 ظاهر میشود. و بعضی گویند: «کاف مذکور، ماقبل آن لفظ «بل» بود و بعد آن عبارت «قندی که» مقدر باشد، و یحتمل که عبارت «بلکه قندی که» تمام مقدر باشد، و این کاف توصیفیه بود، یعنی: بلکه قندی که ارباب معنی به کاغذ برند.» در شق اول، مؤلف گوید:4 کاف اضرابیه چه قسم باشد؛ زیرا که لفظ «بل» ماقبل آن تقدیر کرده شده، پس بیان تنکیر «یا»ی قندی باشد. آری اگر کاف را به معنی بل اضرابی گفتهاید،5 صورت دارد. و حق آن است که همه جا کاف ms256 بیانیه و توصیفیه است، و در میان6 حرف بل و کاف، کلمهی «این» محذوف شده، پس معنی بیت سعدی آن بود که: آن قند صورتی نیست که مردم میخورند، بل این قندی است که ارباب معنی به کاغذ برند. و چون بل حرف عطف است، رابطهی جملهی اول7 در جملهی مدخول آن نیز مقدر بود. و8 کاف مذکور را اضرابیه از آن گویند که به حذف کلمهی «بل»9 معنی مذکور حاصل شود، چنان که «با»ی قسم [را] که برای الصاق است و چون بدون لفظ «سوگند» و «قسم» - که گاهی برای تخفیف نیارند -11 معنی قسم از آن حاصل شود، «با»ی قسمیه گویند. هذا نهایة التحقیق.

و آن کاف گاهی به «خا» بدل شود، چون «شاماکچه» و«شاماخچه»؛ و «خلاوه» و «کلاوه»12 به معنی سراسیمه که کالیوه نیز گویند. کذا قیل. لیکن فاضل سندی گوید که بدین معنی «خلاده»13 به «دال» است نه به «واو»، و حق آن است که قول او خطاست

وگاهی به «لام»، چون «تنبوک» و «تنبول» به معنی کمان نرم. و بعضی گویند: به لام، همین در شعر امیرخسرو یافت شده.23 و در این نظر است، ابوالفرج رونی گوید:

کمان رستم دستان به سختی کم از تنبول نرم شهریار است

لیکن از این بیت به معنی مطلق کمان مستفاد میشود، مگر آن که گویند: صفت کاشفه است.

مخفی نماند: اگرچه احتمال تحریف در شعر ابوالفرج هست، لیکن چون در شعر استاد دیگر به «لام» واقع شده، احتمال آن نمانده، امیرخسرو:

دگر کیلی3 ملک فرمانده کول که بر عنقا زند پیکان ز4 تنبول56

و در «چک» و «چل» تبدیل نیست کماوهم؛ زیراکه63«چل» مبدل «چر» است - به رای مهمله - به معنی آلت تناسل، و «چک» به معنی مذکور مخفف «چوک» [است] کما فی الرشیدی. ms257 لیکن میتوان گفت که «چک» مخفف «چوک» است و «چر» مبدل آن و «چل» بدل این، پس بدل البدل بود.76 و «فرخاک» و «فرخال» به معنی موی فروهشته؛ چه مخفف «فراخاک» است به معنی بالای خاک، که «فرا» به معنی بالا است. و بعضی گویند: مبدل «برخاک» است به معنی بالای خاک. و فاضل سندی گوید که به «لام» اصح است چنان که در «سامی» دیده شده. مؤلف گوید: شاید «فرخاک»8 به معنی موی بسیار فروهشته بود که تا خاک9 رسد، و این کنایه بود از درازی مو، و «فرخال» به معنی کم

و بعضی گویند: «بسک» و «بسه» مترادفاند؛ چراکه هر کدام به معنی «به سر» ترجمهی «علی الرأس»اند، به استدلال «افسر» که مبدل «ابسر»7 است، غایتش مبدل منه مستعمل نیست. مؤلف گوید: در این نظر است؛ چه «ابسر» صحیح نیست؛ زیرا که زیادهی الف در حروف، مخصوص است به چهار حرف که «بر» و «با» و «بی» و «گر»، که ثناثیهاند،8 غایتش چهارم عام است در قدما و متأخران، و ms258 سهی دیگر در کلام قدما بود و در متأخران گویا نیست. و دیگر تحقیق این گذشت.9 به هرحال10 بر حرف دیگر نیاید، پس صحیح نیست11 به جای «در خانه»، «ادر خانه» و به جای «به باغ رفتم»، «ابه باغ رفتم».12 بر این تقدیر، «ابسر» مزید علیه «بسر» ترجمهی13 «علی الرأس» نخواهد بود. الکاف الفارسیه:

این حرف در عربی اصل نیامده،14 و متأخران عرب «قال» و «یقول» و غیرها را به

و بعضی گویند: برای نسبت آید، چون «شنگ» به معنی شوخ و ظریف؛ چه «شن» - به شین معجمه - به معنی5 ناز و کرشمه است، و بعد ترکیب به معنی مأخوذ6 استعمال یافته، لیکن چون7 نظیر دیگر ندارد، اعتماد را نشاید، اگرچه احتمال در این باب کافی است.8

و نیز گفتهاند که گاهی زایده آید،93 چون «رودنگ» به معنی چوبی سرخ که جامه بدان رنگ کنند، و «زراغنگ» به معنی زمین ریگناک، و «غرنگ» به معنی آوازی که از گریستن یا فشردن گلو برآید، و «غریزنگ» به معنی10 گل و لای؛ چراکه هر11 چهار کلمه بدون «گاف» نیز آمده. و در این نظر است؛ چه سابق مکرر گذشته که در این قسم جاها تخفیف است نه زیادت،123 و سبب آن نیز قلمی شده.

و آن گاهی به «الف» بدل شود، چون «گستاخ» و «استاخ».- کذا قیل. لیکن130 احتمال دارد که «استاخ» مخفف «اگستاخ» باشد که در تخفیف حرکت حرف اصلیاش که گاف است،14 به الف دادهاند تا دلالت کند بر آن، و چون استاخ حکم کلمهی اصلیه به هم رسانده، الف مثل کلمات مزیدهی دیگر بر آن آورده، الف «استآخ»15 را به واو بدل کردهاند - که ms259 حروف علت به هم بدل شوند - و «او ستاخ» خواندهاند.160 و غالبا «گستاخ» و «بیستاخ» - به یای مجهول - و «اوستاخ» - به واو مجهول - هر یک17 لغت علی حده است و زبان18 قومی یا ملکی، و «بستاخ»19 - به کسر-20 و «أستاخ» - به ضم - به حذف «یا» و «واو»

و گاهی به دال بدل شود،6 چون «اورنگ» و «اورند» به معنی تخت،7 و «کلنگ» و «کلند» به معنی اوزار نقابان، و «کنارنگ» و «کنارند» به معنی حاکم سرزمین،8 و «استخوانرنگ» و «استخوانرند» به معنی جانوری که استخوان خورد مثل سگ و هما.9 و ظاهر آن است که در اخیر مقدمه برعکس باشد؛103 چه «رند» مشتق است از «رندیدن»11 به معنی خراشیدن.

و12 به غین، چون «گلوله» و «غلوله»، و «گلیواج» و «غلیواج» - به معنی زغن -و «گاو» و «غاو».

و به تحتانی، چون «اسپیوش» که در اصل «اسپگوش» بوده و «اسپغول» نیز مبدل اوست، و قد مر تحقیقه.13 و هم چنین «آذرگون» و «آذریون»، و «زرگون» و «زریون»، و «فوردگان» و «فوردیان» که نام خمسهی مسترقه است.

و به واو، چون «گراز» و «وراز». کذاقیل.14 لیکن در سروری «وراز» به تشدید نوشته، و از مستندش خوب به ثبوت نمیرسد. و بعضی گویند: «گل» و «ول» از این باب است، لیکن از کتب معتبره «ول» - به کسر - به معنی15 شکوفهی مطلق [باشد]و شکوفهی انگور

مخفی نماند که: بعضی کلمات است که مردم ایران1 به کاف فارسی خوانند و اهل توران2 به کاف تازی، ms261 چون «کشاد» و «خیک» و «خوک» و «طبلگ».3 چون اصلیت هیچ یکی به ثبوت نرسیده،4 حکم بر بدلیت5 هیچ یکی کرده نشده. اللام

بعضی گویند که: آن برای نسبت است، چون «کنجل» - به ضم کاف تازی به معنی پیل. مؤلف گوید که: «کنجل» به معنی مذکور، مبدل «کنجر» است، به «را»6 که برای نسبت است و7 مخفف «ور»، چنان که سابق گذشت. و «چنگل» - به فتح جیم فارسی مخفف چنگال است که مجازا به معنی «مالیده» شهرت کرده، یا8 آن که منسوب است به «چنگ» - به معنی پنچهی آدمی که در اصل «چنگر» بوده که «را» به «لام» بدل شده، و تبدیل در حروف نسبت و غیره، نزد مؤلف جایز است. و9 «زنگل» - به زای معجمه10 به معنی جلاجل - و «دنگل» - به معنی جاهل و ابله - و «شنگل» - به شین معجمه به معنی شوخ و بی باک و دزدو راهزن - مزید علیه «زنگ» و «دنگ» و «شنگ» نیستند،11 بلکه اینها مخفف آنهااند.2

و عجب از این بعض که سابق «شنگ» [را] مزیدعلیه «شن» و «شنگل» را در این جا مزیدعلیه «شنگ» گفته، در این صورت، به دو زیاده در یکجا قایل شده است،13 و این به غایت الغایت بعید است.4

و آن گاهی به «را» بدل شود، چنان که «را» بدان، از جهت قرب مخرج،1 چون «زلو» و «زرو» - به معنی دیوچه -و «الوند» و «اروند». لیکن2 احتمال عکس نیز هست، و شهرت دلیل تام36 اصلیت نیست. فافهم.

و بعضی گویند که به «سین» مهمله نیز، چون «همال» و «هماس» به معنی همتا، لیکن این بر تقدیری است که هردو لفظ مفرد باشند، وحال آن که40 مرکباند از کلمهی «هم» - که افادهی معنی اشتراک کند در امری و یکی از کلمات نسبت، پس بینهما ترادف بود نه ابدال، از عالم بوبش و بوبک و بوبه، انتهی. و پیش مؤلف «هماس» مرکب است از «هم» و «آس» - که مخفف ms262 «آسا» است - به معنی مانند یکدیگر، پس آن که به ضم اول گفته، خطا گفته؛ و «همال» مرکب است از «هم» به معنی مذکور و «آل» که مبدل «آر» است، و آن کلمهی نسبت بود. المیم:

در اول افعال5 علامت نهی است، چون «مکن» و «مرو، و این در6 اکثر مستعملات، از7 فعل جدا نشود. و مجد قوسی و غیره8 تجویز جدایی نیز کردهاند مستند بدین مصرعهی خاقانی: «چو صرع آمیخت با عقلی مه سر باد و مه دستارش»، [و] نکته فهم9 می داند که در این مصرعه، 10 لفظ «باد» صحیح نیست، «ماند» - از ماندن - یا «باشد» میباید؛11 زیرا که نه محل تمنی است و نه محل دعا. فافهم.12

و بعضی گویند: زایده نیز آید، چون «شنگ» و «مشنگ» به معنی دزد و راهزن، و «غند» و «مغند»، و «لنجیدن» و «ملنجیدن» - به کسرتین - به معنی آهیختن و برکشیدن. مؤلف گوید: این بر تقدیری است که پای13 تخفیف در میان نباشد، کماسبق. و «لنجیدن»

بدان که83 جمیع ارباب لغت نوشتهاند که: «میم» مذکور گاهی محذوف شود، سعدی گوید:

گفتم که گلی بچینم از باغ گل دیدم و مست شد به بویی9

یعنی «مست شدم»، و نیز انوری گوید:

آوردمش به جای ms263 نشاند و نشست10 پیش

بر دست بوسه دادم و بر روی زد گلاب

ایضا: القصه بازگشتم و آمد به خانه زود در باز کرد و باز ببست از پس استوار و مذهب فقیر آرزو آن است که در این جاها11 التفات است، و آن تغییر12 اسلوب کلام است و تبدیل هریک از تکلم و خطاب و غیبت به سوی دیگر، چنان که در موهبت عظمی مفصلا نوشتهام. و آن که گفته است که: اگر جملهی اخری13 معطوف بود به واو عطف،

و «میم» به معنی «خود» آید، و آن در متکلم باشد50 چنان که «شین» در غایب و «تا» در مخاطب.6 و بعضی گویند که به معنی «او» نیز آید، چنان که سلمان7گوید: عاقبت هم بکند نالهی سلمان اثری کی کند کی مگر آن دم که نماند اثرم

و این خطاست، همان التفات است که نوشته شد. والتفات در مقاطع غزلیات بسیار واقع شود،8 از آن جمله است خطاب به خود. و خطاب به خود93 التفات است، چنان که علامهی زمخشری در کشاف آورده که سه التفات کرده است امرء القیس در سه بیت خود، و از آن جمله است خطاب به خود.

و بعضی گویند که برای نسبت آید، چون «فلخم» به معنی مشتهی حلاجی که مرکب است ms264 از «فلخ» و« میم». و این خطای محض است؛ زیراکه فلخم مأخوذ است از «فلخمیدن» که «فلخیدن»10 مخفف آن است، پس «میم» فلخم جزو کلمه باشد. و فلخم به معنی مشتهی مذکور113 نیست، بلکه به «ها»ی مختفی نسبت است،12 چنان که شاعر

و چون «میم» آخر اعداد آید، به معنی معدود گرداند، مثل صیغهی اسم فاعل در عربی، چنان که احد و واحد، و اثنین و ثانی و هکذا.3 پس مراد از «یک» همان احد است و از «یکم» واحد، و هم چنین از «دو» اثنین و از «دوم» ثانی، و بر این قیاس. و تفرقه در عدد و معدود4 آن است که: عدد شامل باشد مر تحت خود را، اگر باشد؛ 2 و معدود53 دلالت کند بر ذات همان6 که نظر بر حساب عددی7 بود. و بعضی گویند: اما حق آن است که در چنین مواقع به جای «از» تبعیضیه مستعمل شود، و بر این تقدیر، یکم و دوم حصهی اول و دوم باشد از عدد معین معهود، چون سال یکم و اسب دوم و بیت سوم به معنی سال اول از سالهای معینه، و اسب دوم از اسبهای معینه، و بیت سوم از ابیات معینه. و این ناحق8 و باطل وخطای محض9 است؛ چراکه تعیین10 و عهد از مقام ناشی میشود11 نه از میم. و نیز12 با وجود میم معنی «من» تبعیضیه13 بعد از آن تقدیر یا تصریح کنند، چنان که از امثلهی مذکوره14 ظاهر است، مع هذا لحوق میم اول بود و «از» تبعیضیه بعد او،15 پس میم چه قسم به معنی «از» تبعضیه بود.

و16 گاهی میم معدود17 را حذف کنند و بر عدد اقتصار نمایند و معنی معدود از آن حاصل شود، ms265 واله هروی گوید:

بر چار فلک مجرد عیسی در چار زمین علی موسی

ای: بر فلک چارم و در زمین چارم؛ زیراکه خراسان را که مدفن حضرت امام -علیه الفحیه1 والتلام - است از اقلیم چهارم شمردهاند؛ اما اطلاق زمین چارم بر اقلیم مذکور23 محل نظر است کما سبق. و «شش محرم» که تاریخ تولد بابر پادشاه یافتهاند، که تولد او33 ششم محرم بود، هم از این عالم است؛ اما این قسم بسیار کم است. و ماقبل میم معدودی مضموم بود، مگر لفظ «دوم» که ماقبل آن مفتوح نیز آمده، نظیری گوید:

بر واقعهی بابری و فتنهی چنگیزی فتح از تو نویسند همایون دوم را

- و همایون دوم در این بیت، عبارت است از اکبر پادشاه بن همایون پادشاه که خان خانان عبدالرحیم ممدوح شاعر مذکور از امرای اوست - و قافیهی این قصیده «بغم» و «سلم» است.4

و فاضل سندی گوید که: «ترم» - به فتح را - به معنی بانوی عظیم و خاتون بزرگ است؛ چه «تر» به معنی برگزیده است - چنان که «ترمتاع» به معنی برگزیده متاع - و میم در لقب زنان زیادت کنند، چنان که «بیگم» و «خانم»، پس «ترم» به معنی زن برگزیده بود. و در این نظر است؛5 زیرا که میم علامت تأنیث است در ترکی چنان که بیگم و خانم،6 پس ترم به معنی مذکور وقتی ثابت شود که لفظ «ترم» ترکی بود. و نیز در بیگم و خانم ماقبل میم مضموم است که با «انجم» قافیه کردهاند7 و بر این تقدیر، به فتح «را» درست نبود، مگر آن که گویند به ضم است، چنان که در برهان قاطع آورده؛ اما در این صورت ترکی خواهد بود نه فارسی. کذا فی سراج اللغه. و الحال جواب آن به خاطر رسیده که به سبب کمال اختلاط فارسی و ترکی به سبب تسلط ترکان بر ایران و غیره، بعضی از حروف ترکی8 مثل لفظ «چی» - که برای ms266 نسبت است در ترکی با الفاظ فارسیه نیز آرند، چنان که از

و بعضی گویند که «میم» به «غین» بدل شود، چون «پیمان» و «پیغان»، و «پیمانه» و «پیغانه» به «با»ی فارسی. و تحقیق آن است که سروری «پیغانه» - به «یا»ی مجهول یا معروف -3 به معنی قدح شراب آورده، و فاضل سندی «پیغان» - به «یا»ی4 مجهول - به معنی عهد و پیمان، و «پیغانه» - به «یا»ی مجهول و5 زیادت «ها» - به معنی شراب گفته؛ و این هردو، پیمان و پیمانه را به تصحیف چنین خواندهاند با وجود شهرت پیمان و پیمانه، یا آن که «پنغان» - به نون - را که مبدل پنگان که مغیر یا معربش فنجان است - چنین پنداشتهاند، لهذا صاجب جهانگیری [دو لغت] مذکور را نیاورده، و اینها هم سند ننوشتهاند. و قیاس هم دلالت دارد که «پیغان» مبدل «پیمان» نباشد؛ زیرا که در میان «غین» و «میم» کمال بعد مخرج است.63

و بعضی گویند که: گاهی به «نون» بدل شود، چون «لجم» و «لجن» به معنی گل و لای، و «کجیم» و «کجین».7 مؤلف گوید: لجن مبدل لجم نیست، بلکه لغتی است علی حده؛8 ازیراکه اول به سکون دوم است و دوم به حرکت دوم،9 مولوی فرماید:

تاجری بر در نهد لجم سیاه تا شود تاریک مرج و سیرگاه10

و رفیع الدین لنبانی گوید:11

ای که مهمان من مست شدی، غیر شراب

حاضری می طلبی نیست مرا حاضر هیچ

نسخهی صحیحه اش «ماحضر» است نه «حاضری»، و این رواست نه قول5 بعضی از هندوان پنجابی که بر ما اعتراض کردهاند. و نیز ابتذال به حسب6 ایام متبدل7 می گردد،8 پس بر تقدیر تسلیم، شاید که لفظ «حاضری»9 مبتذل نباشد؛ پس اعتراض بر آن از بیتحقیقی10 است.12

و از این عالم است12 «بام» و «بان» به معنی سقف خانه، چنان که «استیم» و «استین».

و بعضی گویند: هر جا میم مشدد واقع شود به نون مع الموحده بدل گردد، چون «سم» و «سنب»، و «دم» و «دنب»، و «خم» و «خنب»، و «خمره» و «خنبره»، و «دمل» و

و از این عالم است «ماده» و «واده» به معنی اصل و هیولا،7 و «مامیران» و «وامیران» - به معنی دوای گیاهی که «میم» به «واو» بدل شده،8 کذا قیل. لیکن9 لفظ «ماده» در کتب عربیه خصوصا حکمت، بسیار آمده100 و جمع آن «مواد» بود، پس معرب باشد چنان که سابق در حرف «دال» نوشته آمد. و «وامران» [که]110 بعضی به وزن «کامران» و بعضی به وزن «حاضران» گفتهاند، نام نباتی است12 که از چین آرند، که «مامیران» - به تحتانی معرب آن است که در کتب عربیهی طبیه مسطور است کما حققنا فی سراج اللغة، و لفظ «وامیران» - به تحتانی در کتب لغت فارسی وکتب طبیه نیست. به هر تقدیر، مبدل نیست معرب است، اگر «وامیران» - به تحتانی به ثبوت هم رسد140.13

و بعضی گویند: به «ها» بدل شود، چون1 «باسرم» و «باسره»2 به معنی زمین زراعت، و «تارم» و «تاره»3 به معنی داربست و چوببندی.4 لیکن در این نظر است؛ زیراکه مبدل5 نیستند چنان که برخی گمان بردهاند، بلکه «ها» آخر مخفف هردو زیادت کردهاند، 6 کما مر مکررا.72

و گاهی زایده نیز آید، چون «چرام» به معنی چریدن. و به معنی چراگاه «چرامین» است نه چرام چنان که جمال انجوگمان برده، و در بیت مستندش به معنی چریدن صحیح می شود.8

و از خواص9 اوست که در باب «آمدن»، در مضارع و امر و اسم فاعل،10 به «یا» بدل شود، چنان که: «بیاید» و «بیار» و «آینده» و «آیان».

مخفی نماند که باب «آمدن» قریب التلفظ است به زبان هندی، لهذا امر آن در زبان هندی «آ» بود و آن بعینه در فارسی است،110 و «آیا» به معنی آمد؛ و این قسم توافق در کلمات دیگر این باب هست و بر متتبع هردو زبان ظاهر.

ودر12 لفظ130 ms269 «ازبر» و «ازبرم» به معنی یاد، و «پژ» و «پژم»- به «بای فارسی به معنی کوه، و«بشتر» و «بشترم» - به «با»ی موحده - نام فرشتهی موکل آب،14 و «بشخش» و «بشخشم»15 - به موحده 16 به معنی لغزیدن، دوم مزیدعلیه اول، چنان که برخی گمان

اوایل افعال افادهی نفی کند، چون «نگفت» و «نکرد». و بعضی گویند: به جای «میم» نهی آید، چون «نماند» و «نباید» به معنی مماناد و مبادا، و این غلط محض است؛ چه «میم» در این جا به معنی «نون»4 نهی نیست، بلکه تمام جملهی خبریه در محل دعا - که انشاست - واقع شده.

و چون با کلمهی دیگر متصل نشود،5 «ها»ی مختفی یا «یا»ی مجهول آخر آن آرند، چون «نه» و «نی»، در صورت اول مفتوح بود و در صورت6 دوم مکسور.7

و چون با8 «با»ی موحده که اوایل افعال آید، جمع شود، مقدم بر «با» باشد؛92 چه10 «با»ی مذکور برای تقریر اثبات بود، پس باید که نفی اثبات بالکلی11 شود. و بعضی به عکس این قایل شدهاند؛ زیرا که «با» زایده است و12 زاید13 بر طرف کلمه انسب است. ما میگوییم: نون نفی نیز از کلمه نیست؛ آری جزو معنی کلمه بود نه ذات کلمه. و مسموع از اهل زبان14 هم تقدیم نفی است.

و چون «نون» ساکن با «با»ی موحده جمع شود، گاهی به «میم» بدل گردد، چون «سنب» و «سم»، و «خنب» و «خم»؛ وگاهی نشود چون «سنب غازان» به معنی گنبد قبر غازان که در تبریز واقع است. و چون حرف مشدد در فارسی بسیار کم است، «میم» مذکور مخفف باید،15 و در حالت ضرورت، باید که16 به همان «با» و «نون» بود، چنان که

و ms270 آن گاهی افادهی نسبت کند، چون «ریخن» به معنی آلودهی ریخ،2 و «ریمن» به معنی آلودهی3 چرک.40 و گمان دارم که در این صورت، مخفف «ون» است که کلمهی نسبت است،5 چنان که «را»ی مهمله مخفف «ور».6

و گاهی زایده نیز آید،7 چون «پاداش» و «پاداشن» به نون. و بعضی «گوارشن»8 به زیادت نون به معنی گوارش - که معرب آن جوارش است - نیز گفتهاند، لیکن به نون در کتب معتبرهی لغت9 مثل جهانگیری و سروری نیست، و آن که آورده سند ندارد. در این صورت، انکار صاحب بحرالجواهر محل نظر نباشد.10 و «گزارش» و «گزارشن» - به نون - به معنی تعبیر خواب، زردشت بهرام گوید:

چو بشنید دغدو گزارشن خواب سوی خانه بگرفت راهی شتاب

کذا فی السروری.11

و بعضی لفظ «آبخون» به معنی «آبخو»12 را از این باب شمردهاند، و در این نظر است؛ ازیرا که این قول صاحب برمان قاطع است و در صورت تفرد،13 قول او قابل اعتماد کلی نیست، و مع هذا هیچ جا سند آن به نظر نیامده.

و «سون» به معنی طرف، و «ناژون»14 به معنی ثمر معروف،15 و «نوژن»16 به معنی درخت صنوبر، مزیدعلیه، چنانکه گمان بعضی است، نیست؛ بلکه «سو» و «ناژو» و «نوژ» مخفف آنهااند. و سبب این مکرر گذشته.73

و لفظ «بس» و «بسند» ظاهرا از این عالم نباشد؛ چراکه در بعض مواقع که مورد استعمال «بس» است، «بسند» صحیح نیست، مثلا هنگامی که جمله 17 ماقبل بس آید و

پی به معنی بر که نبود بی مسما هیچ اسم

این که میگویند عنقایی2 همین نام است و بس

بدان که لفظ «بس»33 در عربی نیز آمده به تشدید سین به معنی «فحسب»، چنان که امام سیوطی در مزهر آورده؛ پس معلوم شد4 که «بسند» لغتی است در «بس» و مزید علیه آن5 نیست، لهذا مجد قوسی گفته که: لفظ بس که به معنی کافی است، بسند از آن6 مأخوذ است.

بدان که تخفیف7 در «بس» و «بسند» درست نیست؛ زیراکه گاهی موارد مختلف می باشد، کماسبق.8

و «اسپنانج»9 به معنی ترهی 10 معروف - به فتح نون دوم - و «بلانچ»11 - نیز به فتح نون دوم -12 مزید علیه13 «اسپناج» و «بلاچ» - کما وهم -14 نیست، بلکه مخففاند، و تحقیق این گذشت.150

مخفی نماند که در مصادر تنها «نون» آید، چون رفتن و خفتن و شنیدن و بودن و فرمودن و امثال آن؛ ms272 در این صورت، صیغهی ماضی16 باشد که «نون» زیادت کردهاند، یا ماضی همان17 مصدر است که «نون» آن حذف کردهاند. لیکن در بعضی مصادر عربیه که فارسیان در آن18 تصرف کردهاند، «دال» و «نون» آرند،193 مثل رقصیدن و طلبیدن و

و هرگاه علامت ماضی و مصدر هردو محذوف شوند، به معنی حاصل بالمصدر شود، چنان که از غلطیدن «غلط» و از درودن «درو» و از شکافتن «شکاف» و از بافتن «باف» - که «باب» مبدل آن است - و از گرویدن «گرو»9 که مجازا به معنی رهن آمده.10 و از این جا مستفاد میگردد11 که «دال» یا «تا» هردو علامت ماضیاند و علامت مصدر همان «نون». وبر این قیاس: «رقص» و «غارت» و «طلب» که حواصل مصادرند به قیاس12 الفاظ فارسیه. وگاهی تنها به حذف علامت مصدر که «نون» است، معنی مذکور حاصل شود، چنان که از یافتن «یافت»13 و از بافتن «بافت» - به بای موحده -14 و از گذاشتن «گذاشت» و از کاشتن «کاشت» و از دیدن «دید» و بر این قیاس. در این صورت، صیغهی ماضی و حاصل بالمصدر یکی بود.15 و در جمیع ms273 مصادر زبان پهلوی که جمال اینجو آورده [و] از رسالهی زواید الفواید آینده معلوم کنی - انفاء اله عالی -16 ماقبل نون

بدانکه: هرجا «نون» بعد مده واقع شود، در فارسی به تلفظ نیاید، و بویی از آن باشد، واین را «نون» غنه گوییم. لهذا عروضیان در تقطیع،3 این را واجب الحذف شمارند، چنان که 3 مجد قوسی در رسالهی سکته نوشته.43 حتی که در الفاظ عربیه که چنین باشد، در فارسی همین عمل - کنند، کما قال ایضا.50 لیکن حق تحقیق6 آن است که در الفاظ عربیه اکثر چنین باشد. و گاهی نون مذکور ملفوظ نیز باشد، چنان که ناصر خسرو گوید:

بارخدایا اگر ز روی خدایی جوهر انسان را جمیل سرشتی

کما وقع فی تلک الرساله.7 و هم چنین در بعض الفاظ فارسیه که بعد مده واقع است،8 مثل «نانبا» و «نان خواه» و «جانور» که به نون ملفوظ آیند9 و به نون غنه غلط [اند]،10 و این قاعده کلیه است نزد مؤلف. و بعد تفتیش چنین معلوم شد که لفظ «جانور» - به نون مفتوح - در اصل «جانهور» بوده که «ها» در کتابت متروک شده. و نظیر این، لفظ «روزگار» است که من حیث القیاس تراکیب دیگر مثل11 «ستمگار»، به سکون آخر12 «روز» میباید، و13 جمیع اهل زبان به فتح «زا»ی معجمه مثل «ستیزه کار» خوانند، پس معلوم میشود که در اصل «روزه گار»14 بود[ه] که «ها» در کتابت محذوف شده، والله اعلم.153 و بعضی گویند: لفظ «کون» همین حال دارد، حافظ:

من که سر در نیاورم به دوکون گردنم زیر بار منت اوست

و این خطای فاحش است؛ چه «واو» لفظ «کون» مده نیست، در این صورت واجب التلفظ بود. و اگر به دقت نظر کار فرماییم، نون مذکور از جهت اجتماع دو حرف

و بعضی گویند که به «الف» بدل شود، چون «نغل» و «آغل» - به مده و ضم غین - به معنی جایی که در بیابان برای گوسفندان و غیره سازند؛

و «نگون» و «اگون»،5 لیکن از کلام قوسی6 ظاهر7 می شود که «اغل» لفظ ترکی است و «نغل» - به نون - مخفف «نغول» که فارسی اصل است، پس مبدل نباشد، و «نگون» به کسر اول8 مشهور اهل زبان است و «آگون» به الف ممدوده، پس لغتی باشد در آن، نه مبدل. و دور نیست که الف نافیه بود، چنان که در حرف الف گذشت، غایتش مقصوره را ممدوده ساخته باشند، و لغت قدیم بود؛9

و «ناورد» و «آورد» - کما وهم -از این باب نیست؛ چه بعد مخرج در میان است و نظیر دیگر ندارد، پس لغتی باشد در آن.10

و «چندل» تصحیف «صندل» است که معرب چندن است به نون.113 و ارباب لغت را از لفظ «چندن» که هندی الاصل است، اشتباه12 افتاده، مع هذا چندن هندی13 است؛ زیرا که14 جایی دیگر پیدا نشود، پس نام15 او نیز هندی بود، و صندل معرب آن، و در ایران و توران همین معرب شهرت دارد.6

و «لیلوفر» ظاهرا اصل است؛ زیرا که مرکب17 است از «لیل» - به لام به «یا» رسیده - که

و گاهی به «میم»، چون «آستین» و «آستیم» مقابل دامن، و «زورنین» و «زورنیم» - به فتحتین و سکون رای مهمله و نون به تحتانی رسیده - به معنی پارچه که بر گریبان جامه2 دوزند از جانب ms275 پشت، و در ترکی «الپاق» و در هندوستان «جیبه»5 خوانند، اما معلوم نیست که این هم لفظ فارسی است یا مصطلح اهل هند؛ چه در فارسی جیبه به معنی زره و بکتر است.6 و این مرکب است از «زور» مبدل «زبر»7 به معنی بالا و «نین» که کلمهی نسبت است، چنان که «نازنین». کذا قیل.8 لیکن «نازنین» به معنی نازک مستعمل است، در این صورت باید که مخفف «نازکنین» بود در اصل که کلمهی زایدهی نسبت9 بدان ملحق شده - مثل «شادمند» و غیره که گذشت 10 و ضمه به فتحه از جهت تخفیف بدل شده، لهذااهل زبان نازنین، به فتح «زا» خوانند.113 و تغییر در اعراب بسیار است مثآل «مژه» و «مژگان» که به ضم اول است و به کسر نیز خوانند، و هم چنین لفظ «مسلمان» کما سبق.12 و بعضی «رازیان» و «رازیام»13 [را] هم14 از این باب15 شمردهاند، لیکن غالب آن است که برعکس باشد و همین16 شهرت کرده و تبدیل میم به نون آمده است،17 چون «بام» و «بان»18 کما صرح الفاضل السندی.

و بعضی گویند: چون «برهمن» و «برهمه»، و «کوکن»19 و «کوکه» - به واو مجهول،20 به

و بعضی گویند که اسقاط آن از کتابت نیز جایز است، چون «آبخوست» و «آبخست». مؤلف گوید: «خوستن» - به واو ملفوظ و معدوله - به معنی کوفتن است و «خستن» - بدون واو - به معنی جراحت کردن، و هردو علی حده[اند]. و2 نیز جزیره که3 به معنی آبخوست [است با] هردو4 راست می آید، پس یکی نباشند. و «خوشنود» و «خشنود» ms276 را بعضی از این باب شمردهاند، لیکن ننوشتن این قسم «واو» پیش بنده خوب نیست، چنان که جمال اینجو در لفظ «خش» نوشته که به معنی مادرزن و مادرشوی، هردو؛ و5 بدین معنی، نوشتن «واو» اصح است. و غالبا برای رفع اشتباه و التباس،63 این را اصح شمرده، و من جایز ندارم7 به همین جهت، و جهت8 حذف هم پیدا نیست، معهذا9 تخفیف در تلفظ هم به هم نمیرسد.

مخفی نماند که بعد واو معدوله یکی از این حروف هشت گانه واقع شود، و این کلیه است 10 من حیث الاستقراء، و آن: الف و دال و رای مهمله و سین مهمله و معجمه و نون و ها ویای تحتانی باشد، چون خواب و خود11 و خورد و خوست و خوش و خوند و خوهل و خوید. و بعضی «خویله» - به تحتانی [را] نیز از این باب شمردهاند، به معنی ابله و نادان؛ لیکن تحقیق آن است که خویله به تحتانی و یا به «با»ی فارسی چنان که در رشیدی است، هردو تصحیف است و صحیح «خوهله» - به «ها» - [است] مزیدعلیه «خوهل» به معنی

و آن مطلق برای جمع است، خواه دو فعل7 از یک فاعل و خواه دو فاعل شریک یک فعل، مجد همگر گوید:

نشست و گفت حکایات دوری از هر در

گذشت و ms277 خواند شکایات فرقت از هر باب

و مثال دوم چنان که: آمد زید و عمر، و خفت بکر و خالد. و در صورت اول، هرکه فاعل فعل اول بود، فاعل فعل دوم نیز باشد. و انتشار ضمیرین پیش فصحا نزدیک به غلط است، پس دور از صحت است این بیت ملا زلالی:

چو حسنش مردمک را روشنی دادسر شمعی زد و در آب افتاد

چه اگر فاعل فعل «زد» حسن است، پس فاعل «افتاد» هم همان باشد8 و اگر «مردمک» همان، و به هر دو تقدیر، بیت بی معنی و نامربوط میگردد؛ و در صورتی که فاعل «در آب افتاد» سر شمع باشد، معنی و تشبیه صورت میگیرد،9 لیکن این قسم عبارت از عوام صادر نشود تا به خواص چه رسد.1

شنیدهایم که11 فاضلی شرح تمام مثنوی محمود و ایاز زلالی که این بیت از آن است-

و چون واو عطف در میان دو جمله واقع شود، باید73 که از یک جنس باشند، یعنی اگر اول خبریه8 باشد، دوم نیز خبریه، و اگر انشائیه، انشائیه.آما گاهی بر سبیل ندرت و قلت خلاف آن90 آمده، چنان که در رسالهی موهبت عظمی نوشتهام.

بدان که واو عطف به معنی بلکه - که برای ترقی است - نیز آید، ملامحمد سعید اشرف گوید:

اختری نیست چو رویت به فلک دیدهام ماهش وبالاتر ms278 را

ای: بلکه بالای ماهش را هم دیدهام.

و گاهی واو عطف محذوف شود، آصفخان جعفر قزوینی گوید: «نگاهش دل سگش آهو گرفتی». و فواید حذف آن در باب فصل و وصل موهبت عظمی10 نوشتهام، لیکن دریافت آن موقوف بر کمال بلاغتدانی است.

و بعضی گویند: گاهی واو عطف [را] نمینویسند و ربطی که از آن حاصل است مراد

و بعضی گفتهاند: وقت تعداد مستحسن است حذف عاطف. لیکن تحقیق آن است که واو عطف در صورت تعداد، هرگز3 نیاید؛ زیرا که عطف برای جمع است و در صورت تعداد فرادی فرادی بود،43 مثلا هرگاه گویی: «چهار پنج کس چنین کردند» محمول بر تشکیک بود؛ یعنی یا5 چهار یا پنج، و در صورت عطف به معنی «نه» گردد. و از این عالم است بیت بسحق اطعمه: خربزه خوش بود به نان یک دو سه چهار پنج شش6

شیر و7 پنیر و گردکان یک دو سه چهار پنج شش

و معنیاش آن است که خربزه با نان خوش است، خواه یک باشد، خواه دو، خواه زیاده.8 و منظور آن نیست که مجموع به معنی اعداد با نان خوش است. و نیز امیرخسرو فرماید: «بوسه گرفتم از لبش یک دو سه چهار پنج شش». و نزدیک9 همین است این بیت شفیعای اثر:

قبلهی من، دین من، تنها سوی مسجد مرو

بی اثر هرگز نمیگردد دعای مستجاب

و نیز چنان که شاعر گوید:102 قربان شوم تو را که ندانستهای هنوز اخلاص من، محبت من، اعتقاد من

اگرچه در صورت1 عطف هم معنی از عبارت2 حاصل میشود، لیکن اولی حذف عطف است؛ زیراکه معنی فرادی فرادی که منظور اصلی است، فوت میشود، کما ms279 لایخفی علی اهل البلاغة. فایده:

در نثر اگر مسجع بود، مابین هر3 فقره آوردن واو عطف مناسب است، و اول و دوم و سوم4 و بر این قیاس اگر باشد، مناسب نیست. کما یستفاد من کلام العلامة الاحراری.5

و بعضی، از امثلهی واو ملفوظ،6 این بیت سلمان آوردهاند: ملجاء من در شاه است و و لله الحمد که مرا بخت بدین ملجا و مأوا آورد

ایضا: دارای عهد شیخ حسن7 آن که خدمتش چرخ دوتا به چار و ناچار میکند

مؤلف گوید که: واو عطف «و لله الحمد» فارسی نیست عربی است، پس از ما نحن فیه نبود؛ وواو «چار و ناچار» ملفوظ نیست، همان ضمهی ماقبل است8 و سکتهی ملیح در این جا کافی است، چنان که بر متأمل پوشیده نیست.9 پس امثلهی صحیحهی آن «وگر» و غیره10 است که گذشت.11 و سرش آن است که چون الف از اول «اگر» و «ار» - به رای مهمله - و «از» - به زای معجمه -و «اندر»12 محذوف گشته، واو عطف که بر آنها میآید،13 حکم الف محذوفه14 به هم رسانده، یک کلمه میشود،15 لهذا متأخران بی تکلف16 در کلام خود آرند، خواه اوایل مصارع17 خواه در وسط، به خلاف لفظ «یا» و «دیگر» که در

مخفی نماند که واو جزو کلمه، دو سه قسم است: یکی آن که بنویسند و نخوانند، چون واو «تو» و «چو» و2 امثال آن؛ و دیگر آن که ننویسند و خوانند، چون «کاوس» و «سیاوش». و «طاوس» از این عالم نیست چنان که برخی گمان بردهاند؛ زیراچه عربی است، نه3 از مانحن فیه؛42 دیگر آن که هم نویسند و هم خوانند، و آن گاهی زیاده بود، چنان که «برومند» و «تنومند» و «دانشومند» و «خردومند» و «هشومند» و غیره.

و بعضی گویند که حق آن است که5 در امثال این کلمات تخصیص زیادت واو بی جاست، بلکه احدی الکلمتین ms280 زایده [است] واحدیهما برای نسبت، از عالم «تگاور»؛ چه کلمهی «آو» برای نسبت و حرف «ر» نیز برای نسبت [است].*6

و این صحیح نیست؛ زیراکه زیادت واو با لفظ «مند» در مواقع معدوده مسموعه است و اقتصار بر آن واجب، پس در این صورت اگر واو نسبت میبود،7 «دانشو» و «خردو»، نیز صحیح میبود، و حال آنکه «دانشمند» و «خردمند» صحیح است و در محاورات مستعمل.83 و نیز کلمهی «آور» تمام9 کلمهی نسبت است و «ور»10 مخفف آن و «را»11

با ما نظری نمیکند، ای پسروچشم خوش تو ک

چشم خوش تو که آفرین باد بر او

زایدهی محض نیست، کما قیل. و حق آن است که واو در این جا برای تصغیر است از روی ترحم8 که آن نزدیک به معنی نسبت است.93 و این موافق رای ارباب قافیه است که شرط کردهاند که: روی، حرف اصلی باید. و در صورت مذکور، نزدیکی نوع اصل به هم رساند. و نیز مستفاد میشود از این که: واو مذکور مجهول است، و الا موافق قرارداد قدما، قافیه معیوب خواهد بود، فتأمل.103

و نوعی از واو زایده است که پیش از لفظ «ولی» و «ولیکن»11 آید، چنان چه انوری گوید:

من نه سهرابم و ولی با من رستمی میکند دی و بهمن و نیز میر12 معزی گوید: بر زمین است و13 ولیکن مرکب اقبال او هر زمان اندر عنان آسمان ساید14 عنان

و بعضی گویند: از این جا مستفاد میشود که واو «ولیکن» و «ولی» - که مخفف ms281 ولیکن است - اصلی است، - و بدون واو «لیکن» و «لیک» نیز مخفف - [آن]، لهذا ادخال حرف

ببینیم5 تا اسپ اسفندیار سوی خانه آمد همی بی سوار

و یا بارهی رستم جنگجوی به آخر نهد بی خداوند روی و یا زایدهی محض، چنان که «وخشینه» و «خشینه» به معنی مرغ سفید، و «وچرگر» و «چرگر»6 چنان که در برهان قاطع است، کذا قیل.7 لیکن صحیح «خشینه» مخفف8 «وخشینه» است و قول صاحب برهان قاطع خبط است، کما حققنا9 و کتبنا فی سراج اللغة. ویا10 مخفف «او» و «وی» نیز میآید، چنان که گویی: «ورا گفت» و «ورا دید». و این در کلام قدما بسیار است11 و در متأخران به طریق ندرت.12 و بعضی گویند: در بعض جاها ابتدائیه نیز آید، چنان که شخصی چیزی بگوید و دیگری ابتدا به «واو» کرده، آن کلام را تمام سازد، چنان که این بیت انوری:

و علیک السلام فخرالدین افتخار زمان و فخر زمین که در جواب این بیت فخرالدین گفته: سلام علیک انوری کیف حالک مرا حال بی تو نه نیک است باری و این غلط است، و سببش عدم اطلاع بر ترکیبات عربیه؛ زیرا که «و علیک السلام»- با

تو و گلگشت باغ ارزانی

نمن و سیر برهنهپاییها

و گاهی افادهی علیت9 معطوف علیه برای معطوف کند، چنان که گویند: «یکه و جنازه»، یعنی یک تیر سبب جنازهشدن10 طرف ثانی است. و گاهی افادهی معاوضه و11 مبادله کند، چنان که عرفی گوید:12 ز شوق کوی تو پا در گلم ز عمر چه سود هزار جان گرامی و یک قدم رفتار مؤلف گوید:13 در این بیت «به شوق کوی تو» یا «به راه کوی تو» میباید، فتأمل. و معنی بیت آن است که با شوق کوی تو و در اشتیاق راه کوی تو14 پا در گل و گرفتار نارسائیم که طی راه نمیتوانم کرد؛153 در این صورت از زیستن چه حاصل که متمنای دلی به دست نمی آید و به حصول نمیپیوندد.16 و بر این تقدیر، هزار جان گرامی170 برابر یک قدم رفتار است، یعنی بدل18 آن است. هذا هوالحق فلاتلتفت الی خرافات الاوهام.

و گاهی واو افادهی حالیت1 کند، و این قسم در عربی نیز آید، چنان که گویی:2 «آمد زید و من سوار میشدم»، یعنی در این حالت. [و] از این عالم است بیت انوری:

دست او را ابر چون گویی و آن جا صاعقه

طبع او را کان چرا خوانی و آن جا احتباس

یعنی دست او را ابر چرا گویی و حال23 آن که میدانی که در ابر صاعقه است، و طبع او را کان چرا میگویی، و حال آن که در کان احتباس است.4 و این نوعی است از تشبیه که دلالت دارد بر تفضیل مشبه بر مشبه به، و بعد تأمل واضح5 میشود. فتدبر.6 و آن گاهی به «با»ی موحده بدل شود، چون «نوشته» و «نبشته»، بلکه ms283 موافق رای فاضل سندی و غیره «با»ی موحده در فارسی نیست، در اصل،7 کما سبق؛ پس هرجا «با»ست، «واو» باشد.

و گاهی به «با»ی فارسی، چون «وام» و «پام» به معنی رنگ. و گمان دارم که فام مبدل پام است - به بای فارسی و وام مبدل فام، پس وام بدل البدل است.8

او بعضی گویند: به «خا» نیز بدل شود،9 چون «کشور» و «کشخر» - کما فی السروری - که ترجمهی اقلیم است، غایتش اول به فتح اول10 است و دوم به ضم.11 و در این نظر است؛ چرا که «کشور» به فتح و کسر هر دو آمده، و چون نظیر ندارد و سروری منفرد است و اعراب هر دو مخالف، پس غالب12 که لغتی است در آن،13 نه مبدل.

و بعضی گویند: واو به شین معجمه بدل شود، چون «خدیو» و «خدیش»، و این غلط است؛ چرا که «خدیو» امالهی «خدا»ست، چنان که فاضل سندی گفته و «خدیش» به معنی کدبانو که مقابل کدخداست، چنان که یکی از اساتذه گوید:

فلک ز حکمش خود سر نپیچد1 از پی آن

که سر نتابد از حکم کدخدای2 خدیش

و نیز رودکی: چه خوش گفت آن مرد با آن خدیش مکن بد به کس گر نخواهی به خویش

و به «فا»، چون «یاوه» و «یافه»؛ و گاهی به «لام»، چون «أل» - به ضم - به معنی «او» که ضمیر غایب است، لیکن چون نظیر ندارد، غالب که لغتی باشد در آن. اما معلوم نیست که «أل» لغت3 کجاست؛

وگاهی به «یا»ی تحتانی، چون «انگور» و «انگیر»، و «انگول» و «انگیل».4 و تحقیق آن است که «واو» و «یا» به هم بدل شوند، چنان که در سراج اللغه مکرر نوشتهام.5 الهاء:

و آن دو گونه است: یکی مختفی و دیگر ملفوظ. اول به نام است؛ چه به صورت «ها» نویسند، و برای اظهار حرکت باشد، پس با حرف مده لاحق نشود؛ لهذا در حالت ms284 اضافت و توصیف و تنکیر، و حالت وقف که آخر مصراع واقع شود، همزه گردد، و این همزه عوض فتح حرف است که «های مذکور بدان ملحق شده.

و مذهب فاضل سندی آن است که در حالت جمع کردن، «ها»ی مذکور ساقط شود، چنان که «جامه» و «خامه» و «جامها» و «خامها». مولف گوید: در صورتی که جمع آن به «الف» و «ها» بود، باید که ساقط نشود تا تفرقه شود در جمع جامه و جام، و خامه و خام.6 و چون با لفظ «گان» آرند، البته دور باید کرد؛ زیرا که «گان» دلالت دارد که ماقبل آن «ها»ی مختفی بوده.

و در حالت نسبت «گی» آرند، چنان که «شرمندگی» و «آزردگی».1 و گاهی در نوشتن به حال ماند و در خواندن «یا»ی تحتانی مابعد آن خوانند، مثل «پستهیی» به معنی چیز مانا به رنگ پسته، و «نقرهیی»2 منسوب به نقره.33

و در تصغیر آن را به کاف بدل کنند، پس دو کاف جمع شوند، چون «جامگک» و «خامگک».

و آن گاهی افادهی نسبت کند، چنان که «دست» و «دسته»، و «پای» و «پایه»، و «گوش» و «گوشه»، و «زبان» و «زبانه»، و «کوه» و «کوهه».

اما «نشان» و «نشانه» از این عالم - چنان که بعضی گمان بردهاند - نیست، بلکه زایده است از عالم «خان» و «خانه»؛ چه نشان تیر و نشانه4 به یک معنی است.52

و این که گفتهاند که در «زنانه» - به معنی حیز -6 برای نسبت است که افادهی تشبیه کند، پس به معنی «مرد مشبه به زنان» باشد، در آن نظر است؛ چراکه لفظ «زنانه» در کلام اهل زبان به معنی مذکور نیست، گو قیاس مجوز7 آن باشد. و اهل هند نظر به قیاس مذکور گویند. و هم چنین لفظ «مستانه»؛ چه اطلاق آن بر شخص8 در محاوره نیست، مثلا گویند: «فلان لباس زنانه میپوشد و خرام مستانه دارد»، نه آن که «فلان زنانه ms285 است یا مستانه»، هذا هو الحق.

و گاهی افادهی9 معنی انحصار عدد کند، چنان که زیاده از آن ملحوظ نشود، مثل «یکه» و «پنجه» و «ششه» و«دهه»،10 مثل «یکه تاز» و «پنجهی دزدیده» - یعنی خمسهی مسترقه - و «ششهی عید» - به معنی شش روز که بعد عید، روزه در آن سنت است-11 و

و گاهی ماقبل آن «الف» و «نون» زایده [آید]، مثل «جانانه» و «شبانه» اگر آخر کلمه «ها»ی مختفی نبود، و اگر باشد «گان» بود، مثل دیوانگانه.8 و در واقع همان الف و نون است که گاف عوض ها»ی مختفی در آن آوردهاند.9 و در این مقام بعضی گویند که «ها» برای نسبت است که با صیغهی جمع ملحق شده، پس معنی «می مغانه» میی است که منسوب به مغان بود؛ بر این تقدیر، آوردن با الفاظی که به الف و نون، جمع آن10 صحیح نباشد، درست نبود. و لیس کذلک.11 و بعضی گویند: احتمال دارد که «الف» و «ها» و «نون» هرسه برای نسبت بود، و این تکلف محض است. و در لفظ «نژاده» و «نبرده» برای نسبت است، یعنی صاحب نژاد و اصل، و صاحب نبرد و جنگ.

و بعضی گویند: در «دو دله» و «دو رویه» و« هم گروهه»، افادهی بیان حال کند،12 چنان که در این بیت:

همه هم گروهه به یک سر زنند به یکبارگی بر سکندر زنند

مولف گوید: در «دو دله» و «دو رویه»13 همان «ها» است که در «یکساله» و «یک روزه» است - چنان که ms286 گذشت -و «هم گروهه» چون در بیت مذکور، حال واقع شده از ضمیر «زنند»، بیان حال از آن مفهوم میشود، و در واقع نزدیک است به «ها»ی مذکور

بدان که بعضی از اهل لغت نوشتهاند که: چون «ها» در آخر ماضی ملحق شود، معنی ماضی1 را به معنی قریب الحال گرداند، چنان که «گفت» و «گفته»؛ زیرا که «گفت» عام است که2 پیش از وقت اخبار گفته یا نزدیک به وقت اخبار،3 و چون «ها» بدان ملحق شود، به معنی قریب الحال است. مولف گوید که: «گفته»4 فعل نیست و الا جمع آن با روابط صحیح نمیبود؛ چراکه در یک قضیه5 دو حکم معنی ندارد، و حال آن که کلمهی «است» و «بود» همراه آن میآید. و گاهی حذف شود،6 حافظ:

برو به کار خود ای واعظ این چه فریاد است

مرا فتاد[ه] دل از کف تو را چه افتاد است

در این صورت، اگر فعل لازم بود، اسم فاعل باشد، مثل «استاده است» و اگر متعدی بود، به معنی اسم فاعل گرفته شود، چنان که «زید عمرو7 را کشته است»، و این در حکم آن است که گویند: «زید کشنده است عمرو را». این قدر هست که چون در اصل ماضی بود و «ها» بدان ملحق گشته، توهم معنی ماضی میشود، و در واقع نیست؛ چه در اسم فاعل زمان را دخل نیست، پس معنی «پادشاه فرموده است که چنین کنند»، آن باشد که «پادشاه فرمایند[هی] آن است که چنین کنند»، و اگر رابط ماضی یا قیدی که دلالت بر این معنی کند آرند، معنی ماضی پیدا شود، چنان که گویند: «گفته بود» یا «پارسال چنین گفته»، در این صورت، جوهر کلمهی ذات الهاء دلالت بر وقوع فعل کند، و8 معنی ماضی از لفظ «بود» یا قید «پارسال» پیدا شود و همان حاصل گردد. و93 آن چه

شه از شیرمردیش حیران شده بر آن دست و تیغ آفرین خوان شده

پس «حیران شده» و «آفرین خوان شده» به معنی «حیران و آفرین خوان شده بود» باشد، نه2 به جهت ارتباط به مابعد، چنان که «دست شسته، طعام برآورد» و «تیغ برآورده، کشت»؛3 در عالم خود هیچ نیست.4 و نیز در مصرع اول «ها»ی تفریعیه5 بی تکلف صحیح می شود و احتیاج به حذف عاطف در مصرع دوم نبود. و در مصرع دوم اگر زایده گویند میتواند6 شد؛ چه بدون7 «ها» هم8 معنی مذکور حاصل میشود، پس آن هم از عالم «خان و خانه» باشد، غایتش این ملحق به اسم9 است و آن به فعل، فلاتغفل.10

بشنو: وگاهی زایده آید که برای اظهار حرف آخر باشد،11 مثل «خان» و «خانه»، و در معنی دخلی ندارد. و این مکرر نوشته شده.12 و در بعضی از شروح نوشتهام که: این «ها» برای تصغیر است که گاهی برای ترحم نیز میآید، و به سبب کثرت استعمال در بعض جاها لحاظ آن رفته است،13 و اگر کسی در مستعملات غور کند، این معنی را در مییابد و در ظاهر استبعادی دارد،14 فتنبه.

و گاهی افادهی تفریعیهی15 عطف کند،16 به معنی «پس» - به بای فارسی که ترجمهی

و نیز گفتهاند که: کلمات ذوات الهاء که موجب سکته میگردد، در کلام قدما استعمال یافته، لیکن متأخران از آن احتراز دارند، چنان چه لفظ «جلوه» در این بیت:

چو این سبز طاووس جلوهنمای سیه استخوانی ربود9 از همای

پس استعمال این قسم هاآت به نوعی باید کرد که موجب سکته نگردد. مولف گوید: احتراز متأخران محل منع است و اسناد آن چندان است که محتاج بیان نیست. و این محل تعجب است از این بعض با کمال تتبع. و10 آوردن آن ترک اولی است، در این صورت متبع دقت11 پرهیز از آن کرده و میکنند، فتأمل.12

مخفی نماند که در آخر مضاف یا موصوف13 اگر «ها»ی مختفی باشد، جایز است که تبدیل به همزهی ملینه شود، مثل «آنینهآ بلور» و «آثینهآ صاف»،14 در این صورت بعضی همزه [را] حذف نیز کنند،152 و این در قدما بسیار بود، نظامی:

ببین آن حالت حور3 بهشتی خمیره صندل از عنبر سرشتی وگاهی که40 با «ها»ی مختفی، کلمهی ذات الالف ملحق شود،5 به ms289 نوعی وصل کنند که «ها» و«الف» هر دو محذوف شوند، و«ها» در نوشتن هم نیاید.6 حافظ گوید:

برو به کار خود ای واعظ این چه فریاد است

مرا فتاده دل از کف تو را چه افتادست چه در این غزل «افتاده» در ذیل قوافی داد و فریاد افتاده.7 و بعضی گویند که آن گاهی به «الف» بدل شود، چون «هیچ» و «ایچ» و «هنگامه» و «انگامه» و «همیان» و «امیان»،8 لیکن برعکس این نیز گذشت. و هم چنین بدل آن9 به «با»ی موحده، چنان که «هیدخ» و «بیدخ»؛ چه این جا هم برعکس است کماسبق. و گمان دارم که «بیدخ» لغتی است؛ چه «با» و «ها» قرب مخرج مطلقا ندارند.0 و بعضی گویند: در مستعملات فرس، «ها»[یی] که11 به جهت تفرقهی معانی، و بیان

مولف گوید: «هفت خوان» در نسخ معتبره به واو معدوله دیده شده و شعرا بنای لطف معنی بر آن نهادهاند. و در «خانومان»، «مان» از4 توابع است، مثل «تار و مار» و غیره [از] امثله که گذشت. و گویا5 این مرد در مهمل و تابع فرق نکرده. و «بهمان» در ترکیب «بهمان و فلان آفرینش»6 نه از توابع است و نه مهمل؛ زیراکه تابع و مهمل هردو بعد کلمهی اصل آیند، ms290 چنان که «تیب و سیب»، و «تار و مار»، و «اسپ و مسپ»، و این جا پیش از لفظ «فلان» واقع شده، 7 در این صورت «بهمان» به معنی شخص مجهول الحال بود، غایتش ذکر8 لفظ فلان با این9 ضرور است و تنها نیاید. و آن مخفف «بهمدان» است به زیادت «دال».

و هرچند معنی دار بودن تابع، 10 ضروری نیست، لیکن در «خان ومان» میتوان گفت که به معنی ماندن است؛ زیرا که از بعض باب[ها] امر و مصدر به یک وزن آید، چنان که «باف» به معنی بافتن؛11 و مصدر، بالمجاز به معنی ظرف مستعمل شود.

و در «بار»- به معنی سرگین و فضلهی حیوانات - مبدل «هار»12 نیست، کما وهم. و

و به لاجیم» تازی،6 چون «ماه» و «ماج»، و «ناگاه» و «ناگاج»، سوزنی:

زهی دولت که من دارم که دیدم چو تو ممدوح مکرم را به ناگاج

و فردوسی:

چو تو شاه ننشست بر تخت عاج فروغ از تو گیرد همه مهر و ماج

و به «خا»ی معجمه، چون «هجیر» و «خجیر»7 به معنی خوب و پسندیده، و «هستو» و «خستو» به ms291 معنی مقر و معترف، لیکن برعکس نیز گذشت.

و به «دال» نیز، چون «شنبه» و «شنبد» به معنی اول هفته، و «ازین کوهه» و «زین کوده»، چنان که در سراج اللغه نوشتهام، لیکن سند آن به نظر نیامده.

و بعضی گویند: به «لام» نیز، چون «چاه» و «چال»، لیکن نظیر ندارد و در مستعملات «چاه» مغایر8 «چال» است، چنان که در امثال است که «از چاه برآمد و به چال افتاد».-9

و به «میم»، چون «پناه» و «پنام»، کذا قیل.10 و «پنام» مبدل «پناه» نیست، چنان که

و به تحتانی، چون «راهگان» و «رایگان»، و «شاهگان» و «شایگان»، و «آهن» و «آین»، و از این مرکب است «آینه»، کذا قیل. و میتوان گفت که «آینه» مخفف «آیینه» [است] - به دو تحتانی مرکب از «آیین» به معنی آرایش و «ها»ی نسبت، و اگر مرکب از «آین» مبدل آهن میبود، «آهنه» - به «ها» - نیز آمدی؛33 و «فربه» و «فربی»، و «کره» و «کری» چنان که ارباب لغت نوشتهاند؛ و «تله» و «تلی» احتمال دارد که «تلی» امالهی «تلا» بود و «تله» مبدل «تلا» مثل «خاره» و «خارا»،4 پس از این باب چنان که توهم کردهاند، نیست.5

و بعضی گویند: «بدره» و «بدری» به معنی خریطهی زر، نیز از این باب است که 0ها»ی مختفی به «یا»ی تحتانی بدل شده، لیکن بدره لفظ عربی است، چنان که در قاموس آمده، کما نقل عنه الفاضل السندی.6 و غالب آن است که «بدره» معرب «بدری» باشد، لهذا7 «بدله» - به لام - نیز آمده، چنان که جمال اینجو و غیره آوردهاند.

و بعضی گویند: از ترکیب «پرکوک» - به بای فارسی به معنی عمارت عالی، چنان مستفاد می شود که در اصل «برکوه» بود ms292 که «با»ی تازی به فارسی بدل شده و «ها» به «کاف». و پیش مولف آن است که در اصل «برکوهک» بوده - به کاف تصغیر یا8 برای نسبت که افادهی تشبیه کند - و «ها» را از جهت تخفیف حذف کردهاند، و به سبب بلندی «برکوک» گفتهاند، غایتش «با»ی تازی به فارسی بدل شده،9 چنانکه «ابرکوه» - که نام شهری است از عراق - چون زمین آن مرتفع است، آن را10 «ابرکوه» گویند و «ابرقوه» معرب آن است و همین شهرت دارد.1

و در کلمهای که آخر آن «ها»ی مختفی بود، در حالت نسبت به همزهی ملینه بدل شود،3 چون «پستهئی» و «نقرهئی» و «فاختهئی»، لیکن در قرائت «یا» خوانند، کما سبق.4 و در کلمهای که آخر آن حرف علت بود، در حالت توصیف و اضافت «یا»ی زایده آرند، چنان که «بوی دوست» و «آشنای من» و «عیسیی وقت». این قدر هست که در کلمهی ذات التحتانی، در بعضی حالات مشدد نمایند5 و اکثر برای تخفیف احدی الیائین را حذف گردانند و اغلب که آن6 جزو کلمه باشد.

و در کلمهای که آخرش «واو» یا «الف» یا «یا»ی تحتانی یا «ها»ی مختفی بود، در نسبت «واو» ماقبل «یا» آرند، چون «غزنوی» از «غزنی». و میتواند که نسبت7 به «غزنه» باشد که آن هم لغتی است در غزنی، یا «غزنی» - به فتح نون و سکون یا - که نیز لغتی است در آن؛ و «دهلوی» منسوب به «دهلی»؛ و «تتوی» منسوب به «تته» - که شهری است از سند -8 و «هروی» منسوب به «هرا»9 یا ms293 «هری». بدان که ضابطهی فارسیان است که اواخر بعضی از الفاظ «یا»ئی زیادت کنند،10 کلمهی مذکور خواه فارسی بود خواه عربی:

اول، چون «ارمغان» و «ارمغانی»، و «نورهان» و «نورهانی» - هردو به معنی سوغات - و «بهمان» و «بهمانی». و در «زیان» و «زیانی» احتمال غالب است که «یا»ی تنکیر بود، و

نسبت دشمن ببین از خود که در کاشانه سیل

گر2 ز آب چشم خود باشد زیانی میکند و بنای قافیهی این غزل بر «یا»ی معروف [است]؛

و دوم،3 چون «فلانی». و بعضی «حور» و «حوری» [را] از این باب شمردهاند، حافظ گوید:

شکر ایزد که میان من و او صلح افتاد

حوریان رقص کنان ساغر شکرانه زدند

و در این نظر است؛ چراکه حوری امالهی «حورا»ست - به فتح - که واحد «حور» است، در این صورت معروف خواندن آن از طریقهی4 لهجه است. و «حوری» مزید علیه «حور» نیست، و سبب غلط آن است که فارسیان حور و حوری به یک معنی آرند، و حال آن که5 «حور» جمع «حورا»ست،6 و اینها جمع عربی را در محل مفرد استعمال کنند، مثل «عجائب»، چنان که مکرر نوشتهام.7 و از این عالم است:8 «قربانی» و «زیادتی» و «فضولی» و «خلاصی» و امثال آن، لیکن آوردن این قسم تا9 سندش از کلام استادی به هم نرسد، صحیح نیست و بر قدر مسموع اقتصار لازم.10 و تا ممکن باشد «یا»ی تنکیر بگویند11 «یا»ی معروف مزیده نباید گفت،12 چنان که13 در این بیت حافظ: حضوری گر همیخواهی از او غایب مشو حافظ

متی ماتلق من تهوی دع الدنیا واهملها

تا به ساحل از دوصد گرداب میباید گذشت

و بر دقتفهم پوشیده نیست که «یا» در «خلاصی» هم مصدری است؛ چه لفظ «خلاص» هرچند مصدر عربی است، در مستعملات فارسیان به6 معنی اسم فاعل آید، چنان که گویند: «فلانی از قید خلاص شد» و «او را از قید خلاص کردند»؛ و «سلامتی» هم از این عالم است، چنان که گویند: «سلامت باشند»،7 اگر سندش به هم رسد؛ و «زیادتی» نیز،8 صائب گوید: به زیر خاک غنی را ز مردم درویش اگر زیادتیی هست حسرتی چند است اما در این بیت عرفی: به عهد جلوهی حسن کلام من اندوخت قبول شاهد نظم کمال نقصانی و این بیت حیاتی گیلانی: اگر نه لازمهی ذات دشمنت بودی به کسر نیز ندادی خدای نقصانی

اگر «یا»ی زایده گویند، چنان که سابق نوشته شده، میتواند شد. و تفصیل این در رسالهی سراج منیر و غیره، مفصلا9 نوشتهام لیکن اولی آن است که «یا» در10 هر دوجا

و گاهی در وسط کلمه زیادت کنند، مثل «فلاسنگ» و «فلیاسنگ»، و اغلب که اول مخفف دوم نیست؛ زیراکه3 «فلاسنگ» مبدل «فراسنگ» - مجازا به4 معنی بسیار دور اندازندهی سنگ، و بدین جهت فلاخن را گفتهاند - میتواند شد.50 در این صورت «یا» حساب ندارد.

و صاحب برهان «سوزن» و «سوی زن» به معنی معروف6 آورده، لیکن چون سند نمی آرد و تصحیفات او بی حد [است]، قابل اعتماد نیست، مع هذا منفرد است.

و «خازنه» مخفف «خیازنه» به معنی خواهرزن. و «خیازنه» در اصل مبدل و مخفف «خواهرزنه» است، پس «خیازنه» مزید علیه «خازنه» - چنان که گمان کردهاند - نیست.

و «خزنان» ms295 احتمال دارد که مخفف «خزنیان» باشد73 به معنی «قضاعه» که سگ آبی است و «بیدستر» نیز گویند، کما فی تحفة المومنین؛ پس جزم8 به زیادت نمیتوان کرد،9 لیکن در فارسی بودن آن تردد است.

و لفظ «کاریگر» اگر سندش به هم رسد، احتمال دارد که مرکب باشد از «کار»10 و «یا»ای نسبت، و «گر» زایده بود11 چنان که «فیروزمند» و «شادمند».12 و از همین عالم است «گلیگر»13 - به هردو کاف فارسی به معنی گلکار و بنا14 که با وجود «یا»ی نسبت، لفظ «گر» در آن آمده.15

بدان که «یا»ی مجهول برای تنکیر و و حدت آید، و آن گاهی برای تعظیم بود، چنان که گویند: «فلانی مردی است» یعنی بزرگ، و گاهی برای تحقیر، چنان که گویی: «فلان

و در این بیت انوری ایضا:

مقدری نه به آلت به قدرت مطلق کند به شکل بخاری چو گنبد ازرق

به معنی تعظیم است، و تعجب از جملهی بیانیه ظاهر میشود، و تعجبی که از بیان مستفاد میشود، مؤکد آن است؛ زیراچه تعظیم زیادت و کمی قبول میکند.43

و گاهی افادهی آن کند که مخاطب آن را نمیداند با وجود علم، از جهت عدم عمل موافق علم،5 سعدی: «اگر تو میندهی داد، روز دادی6 هست». اگر پرسند که تنکیر در مضافالیه است، گوییم: راجع است به سوی مضاف؛ چه مطلب تنکیر «داد» نیست، بلکه غرض آن است که روزی است که مردم در آن به داد خود رسند، پس گویا «روز داد» کلمهی واحد است، و چون7 مخاطب ظلم بسیار دارد،8 چنین گفته9 که ms296 گویا نمیداند.10 و از همین قبیل است: به خون بیگنهان این قدر دلیر مباش که روز حشری و فردایی و جزایی هست و گاهی برای تأکید تنکیر و ابهام آید،110 چنان که مولوی فرماید: «هر یکی را بهر کاری ساختند». و این قسم در مسندالیه بود و در غیر آن به شرط بودن اول، بهر نوعیه و

و هرگاه لاحق اعلام شود، به معنیی که علم مشهور باشد، بود و حکم جنس به هم رساند، مولوی:

چون که بیرنگی اسیر رنگ شد موسیی با موسیی در جنگ شد

و هرگاه در جمله با حرف شرط یا تمنی باشد، به معنی استمرار بود و حذف آن جایز، شفیعای اثر:8

صبح پیری شد سفید و غفلت ما کم نشد

کاش بیداری9 نصیب چشم ما در خواب بود

و مرزا جلال اسیر شهرستانی گوید: «اگر دیوانگی پیغمبری داشت»؛ چه در این صورت «بودی» و «داشتی»10 باید. و این بسیار میآید، چنان که از محاورات ظاهر میشود.11

بدان که سابق نوشته شد12 که هرگاه کلمهی ذاتالالف و الواو و الیا مضاف شود،

نثار مجلست از چرخ گوهری بادا که در حساب نیاید5 بها چنان گوهر

و این غلط است؛ چراکه «نیابد» این جا مأخوذ است از «یافتن» نه «نیاید» از «آمدن»، فتأمل.

و گاهی زایدهی محض آید در لفظی که «الف» آخر آن بود -خواه فارسی، خواه عربی چون «خدای» و «کبریای» در این بیت اشرف: جز ولی و نبی به حق6 راه مدان خدای را از در معرفت درآ عالم کبریای را

و عبدالرزاق فیاض گوید: پیش رخ تو برگ گل لاف زند ز نازکی رنگ حیا دهد خدا7 چهرهی بی حیای را و «واو» نیز همین حکم دارد، چنان که «مو» را بدون اضافت و توصیف «موی» گویند، کلیم:

سلسله تا به سلسله موی به موی تا8 میان

دست به دست می دهد زلف تو پیچ و تاب را9

و آن گاهی به «دال» بدل شود، چنان که «بلایه» - به تحتانی و «بلاده» به معنی بد و زبون،10 و «لاده» مخفف این است، و «بلابه» - به هردو «با»ی موحده - پیش مؤلف به

و بعضی گویند: به «ذال» معجمه نیز، چون «آیین» ms298 و «آذین» به معنی آرایش.66 لیکن موافق رای من چون ذال معجمه در فارسی نیست، چنان که تحقیق آن گذشت،7 پس «آذین» لغتی باشد علی حده به «دال» مهمله یا8 «زا»ی معجمه، و احتمال تبدیل نیز هست.9

و بعضی گویند به «را»ی مهمله، چون «مارافسای» و «مارافسار»، لیکن «مارافسار» احتمال دارد که مرکب باشد از «مار» و «افسار»،10 و افسار چیزی باشد که حیوان بدان سرکشی نتواند کرد، در این صورت اطلاق آن11 بر فسونگر مجاز باشد،12 معهذا سند آن ننوشتهاند. و «پارسنگ» مبدل «پای سنگ»13 چنان که نوشتهاند،14 نیست؛ چه لغت اول سند ندارد و «آرندهاش منفرد است و وثوق ندارد.»15

و «شدکار» مبدل «شدیار» - به معنی زمینی که به جهت زراعت آراسته باشند - مبدل می بود، اگر نظیری دیگر به هم میرسید. و هم چنین «نای» و «نال» کما قیل، اگر نظیر

بدان که بعض کلمات است که در الفاظ زیادت کنند، و آن گاهی اسم بود و گاهی حرف؛ و تا اسم ثابت شود، قایل به حرف3 نباید شد؛4 که اسم اصل است و5 حرف تابع6. از آن جمله است: آب و آو

که مبدل اول است یا بالعکس و هو الاقوی؛7 چه «با»ی موحده پیش8 بعضی از محققان، در اصل فارسی نیست. و چون لفظ آب به معنی طرز و روش و جاه و اعتبار، به مجاز آمده، چنان که درکتب9 مرقوم است، پس لفظ «مهراب» - که نامی است باستانی - مرکب بود از «مهر» و «آب»، یعنی مانند آفتاب در جاه و اعتبار، یا10 طرز و روش؛ و هم چنین لفظ «ماهیابه» که ms299 مرکب است از لفظ «ماهی» و «آب» به معنی معروف و «ها»ی نسبت، و آن نان خورشی است که مردم لار11 و غیره از ماهی سازند و به عربی2 «صحنا» خوانند؛

و هم چنین «نوشابه» که مرکب است از «نوش» به معنی شیرین یا سبب زندگی13 و

و در «کوراب» اگر به معنی دخمه و سردابه بود به معنی حقیقی3 «آب» میتوان گفت، گو به مجاز باشد؛4 و اگر به معنی گنبد بود - چنان که در سراجاللغه نوشتهام - پس حرف نسبت باشد.

و بعضی گویند: زایده نیز آید، مثل5 «پایاب» مزید علیه «پای» که به مجاز به معنی پایندگی و بقا، و قوت و طاقت،6 هردو استعمال یافته، فردوسی گوید:

مرا نیست در جنگ پایاب او نبینی بروهای پر تاب او

ایضا:

مرا سخت زان است کان باب من به گیتی نمیخواست پایاب من

و مؤلف گوید: «پایاب» در اصل به معنی جایی است در آب دریا که پا در آن جا به آب رسد و قایم تواند بود، مقابل غرقاب. و بر این تقدیر،7 در بیت اول مجازا به معنی استقامت تواند بود؛ و در بیت دوم به معنی ماندن، نظر به همان نسبت مجازی.8

و بعضی گویند: «آباد» و «آبادگان» - که مزید علیه اول است - کلمهی نسبت است و از این مرکب است «آذرآباد» و «آذرآبادگان»، و تحقیق این سابق9 گذشت. چه. به مده و جیم فارسی،11 و «اوچه» و «ایچه» مبدل آن، و «ایشه» مبدل «آچه» - مثل «کاج» و «کاش» - حرف نسبت است،12 و از این مرکب است: «لباشه» به معنی حلقهی ریسمانی که بر چوبی نصب کنند و لب بالای اسب و استرو خر بدنعل را بدان نهاده، تاب

به مده و دال مهمله، هم برای نسبت است، چون «نوشاد» نام شهری8 که اگر فارسی باشد،9 مرکب است از «نوش» و «آد». و اگرگویند که «نوشاد» به فتح اول است، چنان که از این بیت مستفاد میشود: آمد آن مه10 پی قتل من و از نوشاد است چه غم از قتل مرا کان مه نو شاد آمد11

چنان که در سراجاللغه نوشتهام،12 گوییم: کلمهی «نو» به واو مجهول نیز آمده، جامی گوید:

ز زیر ناف تا بالای زانو نگویم هیچ نکته کهنه یا نو

پس هردو صحیح باشد.13 و بعضی گویند:14 «نیواد» مرکب است از «نیو» به معنی شجاع و دلیر، و «آد» که15 کلمهی16 نسبت است.17 لیکن لفظ مذکور در کتب معتبره نیست و کسی که آورده، سند ندارد؛18 اگرچه من حیث القیاس صحیح است.

و لفظ «پیاده» که به کسر شهرت دارد، به فتح باید؛19 چه مرکب است از «پی» به معنی

و بعضی گویند:3 مثل «جراد» و4 «بناد»5 - به معنی دنبال - از این قبیل6 است؛ که مرکب است از «بن» به معنی پایان و پس چیزی. و این خطاست؛7 زیراکه «بن» به معنی اپس» نیست، که به معنی8 «دنبال» تواند9 بود. و صحیح تحریف در معنی است که «دنبل» را «دنبال» - به الف - خوانده؛103 و بدین معنی به فتح اول است، چنان که در جهانگیری است. [آرو]

و لفظ «آرو» - به مده و رای مهملهی به واو رسیده - برای نسبت است، چنان که «چشمارو» به معنی پارچهای که برای دفع چشم زخم11 بر رخ اطفال12 پوشند، و ظاهرا «چشم آویز» همان است، کما قیل.130 و ظاهرا «آر»14 کلمهی نسبت است ms301 که واو نسبت بعد آن زیادت کردهاند. و این قسم واو زایده میآید: گاهی پیش از حروف نسبت، چنان که «تنومند» و گاهی بعد آن، چنان که در همین لفظ.15

و بعضی گویند: «خیشاره»16 نیز از این عالم است - به معنی زمین شدیار کرده -1 مرکب از «خیش» به معنی قلبه و کلمهی نسبت. مؤلف گوید: این تحریف است، صحیح «خیشاوه»- به واو -است و «آوه» نیز183 کلمهی نسبت است، چنان که گذشت و به معنی «شدیار»19 مجاز است؛ لهذا «خشاوه»20 - به کسر و حذف تحتانی - که مخفف آن است،

و «لوشاره» به معنی «لورکند» مرکب است از «لوش» - به معنی گل و لای - و «آره» که کلمهی نسبت است.

و «اسوار» مرکب است از «اسو» - که مبدل «اسپ» است،2 بلکه شاید اصل3 همین باشد؛ زیرا که در هندی کتابی نیز همین است و توافق مصحح این قول باشد4- و کلمهی «ار»5 که برای نسبت است، و به معنی مطلق راکب شهرت کرده. و «اسوار» را علامهی احراری6 در شرح گلستان مشترک در فارسی و عربی گفته، لیکن در قاموس است: «الاسوار بالضم و الکسر، قاید الفرس والجید الرمی7 بالسهام والثابت علی ظهر الفرس، جمعه اساورة و اساور».8 و حق پیش مؤلف آن است که به فتح، فارسی است و غیر آن معرب، و «سوار» مخفف این است.9 آرنگ

بالمد،10 بعضی به معنی «همانا»، و بعضی به معنی «هرگز» و برخی به معنی «شاید» گفتهاند، و در این بیت رودکی همه درست میتواند شد:

هرگز نکند سوی من خسته نگاهی آرنگ نخواهد که شود شاد دل من آری

به مده، حرف قبول و ایجاب است و به قصر، حرف ندا، و بدین معنی مشترک است در هندی و فارسی. شفائی گوید:

اری گیدی، تو کجا؟ درک11 کجا؟ شعر کجا؟

لاف چیزی که ندانی چه زنی پیش کسان

به مده و زای معجمه، بعضی گویند: برای نسبت آید،23 چون «غلیواز» به معنی ازغن»، مرکب از «غلیو» که به معنی حیران و سرگشته است، و معنی سرگشتگی و حیرانی [در او] ظاهر است. و در این نظر است.30 و فاضل سندی4 گوید که: «غلیو»، «کلیو»5 است مخفف «کالیو»، و اکثر مردم که به مخرج، حرف زنند، کاف را قاف خوانند و چون صاحب جهانگیری از اصل غافل بوده، به گمان آن که قاف در فارسی نیامده، «غلیو» به غین خوانده. مؤلف گوید: و نیز احتمال دارد که «غلیو» مخفف «غلیواز» باشد.0

و «کجاز» به معنی آلهی آهنی مثل تیشه،7 نیز مرکب است از «کج» و «آز» که کلمهی نسبت است.8 لیکن فاضل سندی به کسر اول آورده و در مؤید به فتح نوشته، و سروری و صاحب برهان از آن آوردهاند،9 لیکن10 سند هیچ یک11 در میان نیست.

و از این عالم است «گواز» به معنی چوبی که گاو و خر بدان رانند. و «گو» مخفف گاو است و در هندی و فارسی مشترک است، غایتش در هندی به واو مجهول است.12

و بعضی گویند: «نماز» مرکب است از «نم» - به معنی رطوبت و تری، و در این جا عبارت است از وضو که در وقت13 تهیهی نماز کنند - و «آز»14 که کلمهی نسبت است.

و «از»- به قصر و زای معجمه -3 به معنی ابتدا آید، چنان که «از سر تا پا»؛ و «تا» این جا برای غایت است. و گاهی هردو محذوف شوند، چنان که «سراپا» به معنی مذکور؛ - لیکن «سراپا» توجیه دیگر نیز دارد، چنان که در تحقیق «الف» در ms303 بحث مفردات گذشت -2 و گاهی «از» تنها محذوف شود،5 چنان که گویی: «زمین تا آسمان» و «کوه تا کوه»، و برعکس صحیح نیست؛ چه: «از زمین6 آسمان» نگویند.

و گاهی به معنی «بای سببیه آید، چنانکه: «فلان را به شمشیر کشتم» و «از شمشیر کشتم»،7 و «فلانی به نیم من شراب مست طافح میشود» و «از نیم من شراب بی خود میگردد».

و بعضی گویند که برای تعلیل نیز آید، انوری گوید:

در دیدهی فتح جای سازی از کوری دشمنان لوا را

یعنی برای کور کردن دشمنان، لوای خود را در دیدهی فتح جا پیدا میکنی. و بدین معنی است در این بیت ظهوری در تعریف مصوری ممدوح:

ز گل چینی باغش فصل خرداد شکفته غنچهها از جنبش باد

یعنی برای گل چینی باغ تصویر ممدوح، در فصل خرداد که منتهای بهار است، غنچهها از جنبش باد شکفته میشوند؛ یعنی در ابتدای برگریز عالم، ابتدای بهار او میشود. انتهی.

مؤلف گوید: لفظ «کوری فلان»1 در محل «خلاف کسی»2 - که در عربی «علی رغم انف»3 گویند - در فارسی4 مستعمل است، چنان که از مستعملات ظاهر میشود، و نیز در حکایت دیوانهی لایخوار، در کتب تواریخ اولیا مسطور است که: ایام زمستان حکیم سنایی هنگامی که به لشکر پادشاه میخواست که برود، به سبب شدت برف پناه به میخانه برد، اتفاق دیوانه در آن جا نشسته بود،5 به ساقی میگفت که بده پیاله به کوری پادشاه فلان؛ ساقی گفت که پادشاه غازی است. الی آخر الحکایة. واز این هم دریافت همان معنی میشود.60 پس نسخهی «از» در کلام انوری صحیح نبود، حرف «با» [= به] میباید. و اگر مسلم داریم، پس حرف «از» به معنی سببیه باشد و معنی بیت چنین بود: آی به سبب کوری دشمنان لوا را در دیدهی فتح جا میدهی؛ و اگر اعدا کور نمیبودند و چشم می داشتند، در دیدهی اینها نصب میکردی. و هم ms304 چنین در بیت ظهوری حرف زا»7 [= از] غلط کاتب است و صحیح «با»؛ چه بدین وضع، هیچ جای دیگر به نظر نیامده و محاوره و8 مستعملات نیز دلالت ندارد. و این که خرداد را ابتدای برگریز گفته،

و گاهی برای انتزاع بود، حافظ فرماید:

بهشت عدن گر خواهی بیا با ما به میخانه

که از پای خمت روزی به حوض کوثر اندازیم1

و نظامی فرماید:

برانگیخت رومی چو بارنده میغ تگرگش ز پیکان و باران ز تیغ

کذا قیل؛ لیکن در بیت نظامی، معنی انتزاع از «برانگیخت» مستفاد میشود، پس «از» صلهی آن بود،2 و نیز این3 در صورتی است که منتزع و منتزع عنه یکی بود4 در واقع، چنان که تگرگ و پیکان، و باران و تیغ؛5 پس در این صورت تشبیه بود،6 مثلا شاعر اگر گوید که: «از حسام پیکر مریخ برآرد» به معنی آن بود [که]70 «تیغی برآرد که مثل مریخ خون خوار بود»؛ پس در این جا از تیغ خونخوار، صورت مریخی انتزاع نموده، سلمان گوید: آفتابی که چو در رزم زند دست به تیغ از میان پیکر مریخ برآرد ز حسام8 و در این بیت نظامی:

ز هر شاه کآمد جهان را پدید به دست تو داد آفرینش کلید

به معنی تبعیض و انتزاع، هردو درست9 میتواند شد؛ چه در صورت اول، معنی چنین باشد: از هر شاه که موجود شد، به دست تو شاه قدرت حق کلید گشایش کارها داد؛ و در صورت دوم چنین که: از هر شاه گرفته و انتزاع کرده،10 به دست تو کلید مذکور داد. و11 در هر صورت، اگر «جهان» را متعلق به مصرع دوم گوییم، به12 معنی «کلید جهان به دست تو داد» خواهد بود؛13 پس حرف14 «را» در «جهان را»15 عوض اضافت کلید

و4 برای تبعیض آید، چنان که گذشت، سعدی گوید: «یکی را تب آمد ز صاحب دلان»؛ یعنی «یکی را از صاحب دلان تب آمد». و بعضی گویند: در این بیت نظامی:

مگر شاه زان داد چوگان به من که تا زو5 کشم ملک بر خویشتن

اگر مرجع ضمیر «زو» شاه باشد، انتزاعیه بود و اگر چوگان، برای استعانه. لیکن در این جا سببیه نیز میتواند شد، اما حق آن است که در سببیه و استعانیه6 چندان تفاوت نیست، چنان که هم او7 گفته:

پس از دورهایی که بگذشت پیش کنم زندهاش ز آب حیوان خویش

چه این جا هم هردو معنی ثابت میشود.

و گاهی بعد تفضیل آید، چنان که گویی: «فلان فاضل تر است از فلان». و در این بیت:

نوازندهتر زان شد انصاف شاه که رحمت برد خاصه بر بیگناه

«زان» برای علت8 - چنان که گمان بردهاند -9 نیست،10 بلکه همان تفضیلی است؛ چه معنیاش آن است که انصاف شاه نوازنده [تر] و بالاتر از آن است که رحمت خاص بر11 بیگناه سازد، چنان که پادشاهان دیگر؛ پس ممدوح، رحمت بر گناه کار و بیگناه یکسان دارد12 و بر [هر] دو رحم میکند و خصوصیت ندارد.33

و بعضی گویند: گاهی معنی تفضیلی تنها از ذات کلمه مستفاد شود، بی آنکه لفظ «تر» که علامت تفضیل است بر آن کلمه آرند، چنان که در این بیت نظامی:

از او چرب و شیرین برانگیختم به شیرین و خسرو درآمیختم

ایضا:

هوا معتدل بوستان دلکش است هوای دل دوستان زان خوش است

و این صحیح نیست؛ چراکه نسخهی مصححهی بیت اول: «از او چرب و شیرینتر انگیختم» است به لفظ «تر» تفضیلی.1 و بر تقدیر تسلیم نیز میتوان گفت که: «شیرینی و چربی از او پیدا کردم در کلام، بعد از آن در شیرین و خسرو، هر دو مزه را ms306 با هم آمیختم»، منظور آن باشد که: اول مخزن گفتم و به مشق آن لذت کلام به هم رساندم و آن لذت را در شیرین و خسرو2 صرف کردم.30 و در بیت دوم، «از» تفضیلی نیست بلکه سببیه است؛ یعنی: به سبب اعتدال هوا و دلکشی بوستان، هوای دل دوستان خوش شده. و در لفظ «هوای» دوم ایهام است، فتدبر. پس آن که «خوش» را این جا4 به معنی «خوش تر» گفته، صحیح نیست؛ لهذا ما این بیت یکی از شعرای ایران را درست نداریم: داغ فرزندی کند فرزند دیگر را عزیز تنگتر گیرد ز مجنون در بغل صحرا مرا

چراکه به جای «عزیزتر»، عزیز آورده، چنان که از مصرع دوم ظاهر است.5

بدان که بعد الفاظ6 «مقداری» لفظ «از» آید، چنان که «بیش از صد»7 و «افزون از هزار». و در این جا8 به معنی تفضیلی نیست؛ لهذا «کم از صد» نیز میآید،9 و بدون آن10 صحیح نیست، مگر لفظ «به» و این113 بدون «از» یا «کاف» [= که] مستعمل نشود.

و بعضی گویند: بدل اضافت نیز آید، چنان که مفید بلخی گوید:

من که هم چون صدف از آبله دندان دارم و این جای تأمل است؛ چه23 «لب» احتمال تبعیض دارد. و از این عالم است که گویند: «ازخود چه گویم؟» یعنی3 «از حالات خود»؛ پس مجاز بالحذف4 باشد، و با لفظ «فراموش» هم همین حالت دارد که مجاز بالحذف است. و بعضی گویند که «از» به معنی «در» - که ترجمهی «فی» است -5- نیز آید، چنان که نظامی گوید:

چهل روز خود را گرفتم زمام ادیم از چهل روز6 گردد تمام و سعدی گوید:

یکی دیدم از عرصهی رودبار که پیش آمدم بر پلنگی سوار و بر متأمل پوشیده نیست که در بیت اول، تعلیلیه میتواند شد؛7 چه زمانه را در ایجاد اشیاء دخلی تمام است، و چون ظرفیهی ms307 زمانی هم محقق است، هر دو صورت صحیح باشد، غایتش شق دوم متعارف است پس اولی بود؛8 و در بیت دوم9 تبعیضیه. و مراد از رودبار، اهل رودبار [باشد]10 که نام الکهای است؛ یعنی یکی را که از اهل رودبار بود، دیدم. و در این بیت:

شب سردشان برده از دیده خواب چو حربا تأملکنان ز آفتاب به معنی «در» چنان که وهم کردهاند، نیست؛116 زیراچه آفتاب آنوقت کجا بود که اینها12 چون حربا در آن13 تأمل می کردند. و14 چون حربا را شعرا عاشق آفتاب مقرر کردهاند،15 «تأمل کنان» به معنی «فکرمند بودند» باشد؛ و مراد از «آفتاب»، دوری آفتاب،

همه تخت و ملکی پذیرد زوال به جز3 ملک فرمانده ذوالجلال و ابوطالب کلیم: کوتاه می شود همه شمعی ز سوختن شمعی که سرکشد به فلک دود آه ماست و در این بیت نظامی:

پناهنده را یاد کرد از نخست نیت کرد بر کامکاری درست و این بیت شریف تبریزی: چو شدم اسیر، ناصح چه کنی سخن ز جورش

ز نخست بود لازم که خبر کنی، نکردی و این بیت جامی: همان صورت کز اول زد مرا راه در آمد با رخی روشنتر از ماه ابتدائیه است، نه4 به معنی «در»، کما وهم؛ چه در صورتی که مطلب محض ابتدای وقوع فعلی باشد، غایت نمیآرند، چنان که گویی: «از کجا میآیی؟» گوید: «از بصره»، و در این جا، غایت آمدن53 مطلوب نیست، به سبب بودن مخاطب پیش متکلم، آن را ترک کنند،6 پس معنی بیت نظامی آن باشد که: حافظ حقیقی را یاد کرد7 از اول تا درست کردن8 نیت ms308 کامکاری، بعد از این، نیت کامکاری درست نمود؛ و هم چنین در بیت شریف

جایم از دیده کند عقل و چنیناش دارند9

هرکه را کعبهی مدح تو بود ناصیه جای

نیز «از» به معنی «در» نیست،10 چنان که بعضی گفتهاند؛ چه «از» در این جا بر مفعول آمده، پس بدل «را» بود، چنان که گویی: «از طلا انگشتر ساخت»11 و «از موم شمع»، به معنی طلا را انگشتر و موم را شمع ساخت؛ پس معنی بیت چنان باشد: عقل اول یا12 عاشر جای من از دیده بکند، یعنی13 دیده را جای من کند.126

و بعضی گویند: در این بیت نظامی: فریب خوش از خصم ناخوش به است برافشاندن آب از آتش به است

«از» به معنی «علی» است؛ لیکن براین تقدیر، بیت بی معنی15 میشود، و معنی صحیح چنین160 است که: از جانب خصم ناخوش فریب خوش بهتر است،173 چنان که

ای رقیب از اعتبار خود چه مینازی بگیر

عبرت از روزی که من هم اعتباری داشتم «از» سببیه است، نه به معنی «علی»،2 کما وهم.30 و ایضا از همین عالم است: 4

ای پسر از ملک و جوانی منازناز بدو کن که بود ب

ناز بدو کن که بود بینیاز

و در این5 مصرع آصفخان جعفر: «تو از جمشید مینازی من از خود»، نیز سببیه است. بلکه هرجا کلمهی «بر» صلهی «نازیدن» واقع ms309 شود، در واقع به معنی «از» سببیه است، پس مقدمه برعکس باشد، چنانکه بر متأمل پوشیده نیست.63 و در این بیت سلمان: جان زندگی از چشمهی مینوش تو دارد دل بستگی از سنبل گلپوش تو دارد در مصرع اول سببیه است و در مصرع دوم نیز همین است،2 نه به معنی «مع»، کما وهم؛ یعنی8 دل را بستگی9 که هست از سبب سنبل گل پوش توست. در این صورت، ایهام در لفظ بستگی به هم رسد.10 و اگرگویند: عوض11 اضافت است، نیز صحیح [باشد]. بر این تقدیر، اضافت «بستگی» - که حاصل بالمصدر است - به سوی «سنبل» خواهد بود، و از جهت مقابلهی «جان زندگی از چشمهی مینوش تو دارد»،12 حرف «از» در این جا نیز آورده.

و بعضی گویند: برای تخصیص، حرف «با» [= به] نیز آید، چنان که گویی: «دوستم به تو»، ولیکن در محل استعمال2 کلمهی «از» انتزاع ملحوظ می شود و در مورد لفظ3 «با» الصاق منظور4 میگردد، خواجه نظامی:

از او بوم و کشور به یکبارگی ستوه آمدند از ستم کارگی

«از او» یعنی خاص ذات او. پس در مصرع اول از قبیل اول است و در دوم سببیه، انتهی. و در این نظر است؛ چه حرف «با» در «دوستم به تو» به معنی5 مصاحبت است و تخصیص اگر معلوم شود، از مقام خواهد بود؛ و نیز در بیت نظامی [هر]دو جا سببیه است: اول صلهی ستوه آمدن و6 دوم بیان علت7 ستوه آمدن. پس معنی چنین بود که: بوم و کشور یعنی اهل آن عاجز شدند، پس این متعلق «ستوه آمدند» باشد8 و «از ستم کارگی» جواب سؤال مقدر بود؛ چه اول چون گفته بود که از او به ستوه آمدند، سایل ms310 را می رسید که بپرسد:9 چرا ستوه آمدند؟ در جواب گفت که: از ستم کارگی او به ستوه آمدند. و این قسم عبارت آوردن دلالت دارد بر کمال بلاغت.

و برای تجاوز آید، چنان که «تیر از کمان جست» و «وقت از دست رفت». اگر گویند: مجاوزه10 از لفظ جستن و رفتن حاصل شود، پس «از» محض برای صله بود، گوییم: هر11 صله که بعد فعل یا مشتقات او12 آید، معنیی13 که مناسب فعل یا مشتقات14 باشد، از آن پیدا شود، مثلا15 در «جستن» لفظ «از» به معنی16 مجاوزه17 و در «پیوستن» «با» به

که یک آهوی مشکین نیست این صحرای دلکش را

ایضا:

به ساقی از سر کویش مکن هوای بهشت

که رشک باغ بهشت است پای دیوارش

و گاهی بدون «با»، چنان که عرفی گوید: گر گزیند سرمه از خاک درش، مژگان چو باز

چنگل اندازد به زاغ دیدهی بینای من

کذا قیل. و در این بیت معنی تمیز و تفرقه انسب است، چنان که در مثال است:30 «فلانی هر از بر4 نمی شناسد» که معنی5 تمیز و تفریق از آن حاصل شود.6 و اگر گویی به معنی «با وجود» بود، ای اگر سرمه را گزیند با وجود خاک درش، گوییم که این معنی حاصل معنی تمیز و تفرقه است. و میتواند که «از» در این جا تبعیضیه بود، یعنی [اگر] از7 خاک درش که روشن کنندهی دیدهی اولی الابصار است، دیده سرمه اختیار کند و انتخاب نماید،8 مژگان همچو باز بر زاغ دیده چنگل اندازد و شکار کند، به سبب خوش آیندگی از جهت سرمه کشیدن خاک درش؛ و میتواند که انتزاعیه بود، یعنی ms311 [اگر] از خاک در او سرمه9 انتزاع نماید و سرمه پیدا کند، مژگان را با دیده عشق به هم رسد و شکار او نماید،

و از برای3 اعراض است در این بیت:2

ز پرخاش او پیش گیرم رحیل بیندازم این دیه در پای پیل

یعنی اعراض از پرخاش او کرده، راه پیش بگیرم، آی5 بگریزم و این دیه - که معهود ذهنی است و عبارت از جنگکردن سکندر - پیش پیل بیندازم، آی هنگامهی بی جا بر پا نکنم6 و بگریزم. در این صورت، اضافت «پرخاش» به «او» اضافت مصدر به سوی فاعل باشد؛ و میتواند که اضافت مصدر به سوی اسم مفعول بود، در این صورت مشارالیه آن وجود خارجی به هم میرساند، و «از» اعراضیه بود، و بر تقدیر اول سببیه نیز میتواند بود،7 لیکن شق ثانی اولی است، فتدبر.83

و گاهی زایده نیز آید، چنان که «از ناگهان» و «از ناگاه» و «از بهر فلان» و «از برای فلان». حتی که9 «از برای فلان را» و «از بهر فلان را» نیز10 آمده، میرمعزی:

از بهر تو را توبه و سوگند شکستیم بر کف قدح باده11 نهادیم دگر بار

و انوری: فاتحهی داغش از زمانه همیخواست شیر سپهر از برای لوح سرین12 را

و کمال اسماعیل: چه لطف بود که تشریف دادی از ناگاه که یادت از من رنجور ناتوان آورد

باناز یمن مقدم فرح انگیزت اصفهان

کذا قیل؛ ولیکن تحقیق آن است13 که معنی لفظ «ناگهان»3 - آن چه از محاورات و موارد استعمال دریافت میشود - در محل بودن چیزی است بی علم2 علل و اسباب ظاهری،30 لهذا این قسم معلول [را] به علت اولی - که مخفی است از فهم عوام - نسبت مینمایند،4 و ms312 «از قضا» گویند5 در محل «ناگهان». بر این تقدیر «از ناگهان» و «از ناگاهان» اصل باشد و «ناگاه» مخفف. و [«از»] در لفظ6 «از قضا»، سببیه است و در «قضا را»، حرف «را» به معنی «از»7 [بود] چنان که «از» به معنی «را» [آید] کما سبق.8 پس معنی «از ناگهان»، «از قضا» بود که حرف «از»9 در این جا سببیه است و حاصل معنی اش «از سبب ناگهان و مخفی، و از سبب قضا که علت نهانی است» باشد و حذف بالمجاز. لیکن میتواند که «ناگاه» در اصل «نا آگاه» بود و «ناآگاهان» مزید علیه آن، به معنی ناواقف،10 پس «ناگهان»11 به معنی [از] قضا گاهی مجازا مستعمل شود؛12 چه هیچکس را بر امور قضا آگاهی نباشد، بر این تقدیر، حرف «از»13 بر آن داخل شود. و گاهی جملهی «بودن»14 که این حال باشد از ضمیر فاعل آن، محذوف شود از جهت وضوح مطلب، و بر این تقدیر، احتیاج حرف «از» نبود. و [به] در ترکیب «به ناگاه» که آمده «بأی» سببیه است، چنان که حرف از، پس هر دو به یک معنی باشد. هرچند این توجیه خالی از تکلف نیست، لیکن بنا بر تصحیح مضایقه ندارد.153

دخان از بر شعلهی آذری چو بر سرخگل گرد نیلوفری ایضا:

نشست از بر بارهی کوهوش به دیدن همایون، به رفتار خوش و اسمیت «بر» از آن معلوم می شود که «بر» را9 در ابیات مذکوره10 مضاف کرده، و حرف صلاحیت مضاف بودن11 ندارد. و چون حرف «بر» در اسم و حرف مشترک است، مثل «بر» به معنی «علی» و «بر» به معنی «پیش» و «بر و دوش» به معنی معروف، حرف مذکور را هم تغلیبا حکم اسم دادهاند.2

وعدهی وصلی که ای مه پاره یادت رفته است

چارهی درد من بیچاره یادت رفته است

و صائب گوید:

هرگاه بهله را به کمر آشنا کنی از دست کاررفتهی من بیخبر مباش

و در صورتی که دومی «از» باید، به زعم مؤلف صحیح نیست.4 و حذف حرف «از» گویا مخصوص لفظ «رفته» و «گذشته» است؛ بر این تقدیر، بر قدر مسموع اقتصار باید کرد. و حق آن است که حذف مذکور در نثر و محاورات اگر آمده باشد،5 در نظم جایز است، و الا فلا. پس در کلام استادی اگر واقع شده باشد، از راه سهو بود؛ زیرا که اجتماع دو حرف «از» سبب اشتباه میشود،62 صائب گوید: ز پاافتادگان کی جستوجوی عشق می آید». لهذا محمد سعید اشرف، پسر ملا محمدصالح مازندرانی و هم شیرهزادهی آخوند ملامحمدباقر مجلسی،7 در حق این مصرع صائب: «عیبی به عیب خود نرسیدن نمیرسد»، گفته8 که: یک «با» صلهی رسیدن میباید، چنان که از ثقات مروی است.93 و از این دریافت میشود که هرجا دو حرف چنین واقع شود، واجب است آوردن هردو، و بدون آن صحیح نیست. و پارهای تفصیل آن ms314 در تنبیه الغافلین نوشتهام. وکلمهی «از این» به معنی چنین، مخفف «از این قسم» است، و «چنین» حاصل معنی

زین سختجان ندیدم جان نیست این بلایی است و عجب است از بعض فضلا که در شرح این دو بیت گلستان نوشتهاند: از این مهپارهای عابدفریبی ملائکصورتی طاووسزیبی که بعد از دیدنش صورت نبندد3 وجود پارسایان را شکیبی که از این مهپارهی عابدفریب، ملایکصورتی است و طاووس زیبی است، یعنی چیزی از او در هر دو ظهور کرده؛4 چه سخافت این، مستغنی از بیان است، چنان که در خیابان شرح گلستان نوشتهام. و صحیح در این جا: «از این» به معنی «از این قسم» است. و از آن ظاهر می شود که گاهی کاف بیانیه [= که] نیز بعد از آن میآید، چنانکه در صدر بیت دوم، و در این صورت، حکم موصول به هم میرساند؛ و گاهی بدون کاف مذکور، و بر این تقدیر، به معنی «چنین» باشد، چنان که5 سلمان گوید:

گر در خیبر به زور بازوی حیدر گشاد

بس که از این قلعهها سایهی حق در6 گشاد

کاسهی خوان فلک چیست که در مطبخش

روز ضیافت از این کاسه فراوان شکست کذا قیل.7 لیکن در بیت دوم8«از» تفضیلی نیز تواند بود،؛9 چراکه لفظ «فراوان»، مقداری است، مثل فزون و کم، پس از مانحن فیه نبود. و در کلمهی «از این جا»، «از»10 برای سبیت است، نظامی گوید:

مگر مار بر مار زین جا1 نشست که

که تا رایگان2 مهره ناید به دست

غایتش «از این است» برای علت است مطلقا، و «از این جا» در بیت مذکور، برای علت غایی تنها. تذییل:

الف حرف «از» اصلی است و حذف آن بی ضرورت جایز،3 اماگمان دارم که در نثر کمتر آید، و به کسر «زا» مخفف [شده] و ms315 گویا حکم عربی جاری کردهاند [که]: الساکن اذا حرک حرک بالکسر.43

و بعضی گویند: «ازیرا» به وزن نصیرا، کلمهی تعلیل است، و «زیرا» به حذف الف مخفف، و «ایرا» به حذف «زا»5 نیز مخفف. و اصل کلمهی مخفف «از این را» باشد، چنان که «ایرا» مخفف «این را». و کلمهی «را» در این جا به معنی «برای» است، پس «ایرا» به معنی «برای این» باشد، و «از این را» مزید علیه «این را». و چون تنها «از این» برای تعلیل نیز آید، پس کلمهی «را» زایده بود، و هم چنین لفظ «جا» از کلمهی «از این جا»؛ و چنین زیادات6 در کلام قوم شایع است، صائب گوید: آدمی پیر چو شد حرص جوان میگردد خواب در وقت سحرگاه گران میگردد

و در این نظر است؛ چراکه «ایرا» و «زیرا» به «یا»ی مجهول است، مخفف «این را» و «از این را» نبود؛ مگر آن که گویند: تبدیل «یا»ی معروف به مجهول جایز است، چنان که «ایدون» که7 مخفف «این دون» است. فایده:

مجدالدین علی قوسی شوشتری در فرهنگ خود آورده که: در شیراز شایع8 است چون کسی از کسی پرسد که فلان مهم را چرا نساختی؟ او در جواب گوید: ایرا، و به همان اکتفا نماید و قصدش آن بود که «زیرا که چنان میبایست»؛ و از این مستفاد می شود

[آس] ظاهرا مبدل «آز» - به مده و «زا»ی معجمه - است و دوم مزید علیه؛ چه2 «زا» به «سین» بدل شود، پس این هم3 لفظ نسبت باشد، چون «مغاس» - به میم - به معنی بتخانه، منسوب به «مغ». و چون مغ بت پرست نبود، بلکه آتش پرست باشد، اطلاق آن بر بتخانه مجاز باشد.

و «هماس» مرکب بود از «هم» و «آس»، کذا قیل. لیکن میتواند که مبدل «انباز» بود، به تبدیل «الف» به «ها» و تبدیل «نون» و «با» به ms316 «میم» چون دنب و دم -32 و تبدیل «زانای معجمه به «سین».

و «الباس» و «الواس» - که «لبیسه» و «لویسه» امالهی آنهاست - به معنی چیزی که لب مرکب سرکش بدان پیچیده، نعل بندند.5

و بعضی گویند: «گرداس» - به ضم کاف فارسی - به معنی ظالم و ستمگر، مرکب است از «گرد» به معنی پهلوان و «آس» که6 کلمهی نسبت است؛ لیکن میتواند که نام ظالمی هندی باشد که به معنی مطلق ظالم شهرت کرده،7 در این صورت به معنی ظالم بی تکلف میتواند شد،8 چنان که در سراج اللغه نوشتهام، اما اول اقوی است.1

و «روین» مخفف «رویناس» است10 - به معنی چوبی که جامه بدان سرخ کنند - نه رویناس مزید علیه «روین».

و هم چنین «ریواس» - به معنی میوهی معروف، و مکر و حیله - که «ریوه» مخفف آن است، به هردو معنی، نه ریواس مزید علیه [ریوه]، کما وهم.23

ای وحید از مژه چون ابر به هنگام وصال

گل به بار8 آمده، وقت است می آشامی ها

و هم چنین در بیت سعدی: برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقی دفتری است معرفت کردگار چنان چه بر سخن فهم پوشیده نیست.9

مؤلف گوید: این طریق تعقید است که دور از محاوره باشد.10 در این صورت، ما2 توجیه کنیم که لفظ «بکن»3 بعد «می آشامی ها» محذوف است، چنان که «رحمی» و «شرمی» گویند و «بکن»4 محذوف نمایند.5 و این مناسب است؛ زیراکه جملهی «وقت می آشامی ها» خبریه است در محل انشا، و معنیاش: «می بیاشام» بود، پس در صورت اول اندک تغییر در صورت میشود و معنی همان حاصل شود6 و بر تقدیر دوم تمام جمله متغیر گردد و حاجت به تقدیر بسیار میافتد تا حاصل معنی جمله پیدا گردد.7 فتأمل.82

و در شعر شیخ سعدی، «معرفت کردگار» عطف بیان است و تحقیق عطف بیان9 در موهبت عظمی نوشتهام، و همین صحیح است؛ زیراچه در جمیع نسخ «دفتری است» به یا»ی تنکیر10 واقع شده، و در صورت اضافت «یا»ی تنکیر صحیح نبود؛ پس معنی چنین باشد که: در نظر عارف برگ درختان سبز، هر برگی از آن، دفتری است علی حده، و آن دفتر معرفت و11 علم صفات کاملهی کردگار است. و اطلاق علم بر کتاب مجازا متعارف است، چنان که گویند: شافیه صرف است و کافیه نحو. و فلانی صرف میخواند، یعنی کتاب صرف. و از این تقریر، هم تعقید دور شد و هم نکات به هم رسید. هذا ما سنح لی. تذییل

بدان که تکرار13 رابطهی نفی و اثبات، با آن که غرض نفی بود، مقتضی قصر و حصر

چشم صاحبنظران از پی دنیاست که نیست

سرخط صاف دلان نقش تمناست ms318 که نیست

بالمد، بعضی گویند:2 کلمهی نسبت است، چون «دادآفرید» که نام باری تعالی است؛ و «ماه آفرید» نام کنیزک ایرج که دختری از او متولد شد و منوچهر از آن به هم رسید؛ و «جفت آفرید» نام رستنیی. و این نهایت بعید است؛ زیرا لفظ «آفرید» بی تکلف حاصل بالمصدر است از آفریدن که در ترکیبات به معنی آفریننده و آفریده شده مستعمل شود. و3 «جفت آفرید» به معنی مذکور4 را کسی که یونانی گفته، خطا کرده، فارسی بحت5 است، چنان که صاحب ما لایسع الطبیب جهله گفته. آی

به مده، کلمهی نسبت است و «کاف» تنها مخفف آن. و آن گاهی افادهی معنی حاصل بالمصدر کند، چون «سوزاک» و «تپاک» و «جوشاک» مأخوذ از جوشیدن و در «خاشاک» و «مغاک»6 زایده نیست کما و هم،7 بلکه خاشاک مرکب است از «خاش» - به معنی ریزهی چوب و غیره - و8 الف و کاف نسبت؛ و «مغاک» اصل است و «مغ» مخفف آن. اگر9

حرف شرط است و «ر» و «گر» مخفف [آن]اند. بعضی گویند: قدما به جای «یا»ی تردید آرند عموما و اهل خراسان خصوصا، فردوسی:

ستم کار خوانیمش ار دادگر هنرمند دانیمش ار بی هنر

گر بی هنرم وگر1 هنرمند لطف است امیدم از خداوند و در این نظر است؛2 چراکه «یا»ی تردید در قضایای منفصله میآید، مثلا «عدد طاق است یا جفت»، و نمیتوان گفت که: «عدد اگر طاق است و اگر جفت». و تحقیق آن است که در دو33 جملهی شرطیه که در واقع مفهوم آنها4 تناقض دارد و جزای هردو واحد بود، میآید، چنان که در امثلهی مذکوره؛ و هم چنین در جملهی معطوف شرطیه که در معنی معطوف و معطوف علیه تناقض در واقع بود، آید. و5 چون این قسم جمله حکم منفصله دارد،6 در معطوف علیه «یا»ی تردید آید و در معطوف لفظ «وگر» به واو عطف، چنان که ms319 ملا محمد صوفی گوید:72

یا صوفی را ز لعل خود کام دهید ور کام نمی دهید دشنام دهید8 و نیز حرف مذکور9 در محل تردد و شک مستعمل شود، لهذا اکثر استعمال آن در استقبال است که جزم بر وقوع10 و لاوقوع آن نیست،11 و اگر در ماضی آید حکم مضارع به هم رساند، نظامی فرماید:

گر آید به بازیگری شهریار وگرنه به تاراج رفت این دیار و آوردن ماضی در این قسم مواقع برای تثبیت و تقریر حکم است،12 نظر بر توقع و امید، و13 گاهی در محل خلاف متوقع و مترقب. نظامی فرماید:13

اگر چرخ گردان خطایی نمود به این خانه دست آزمایی نمود

شه از جملهی آن زیانها که رفت گناهی ندارد در آنها که رفت

یعنی این قسم خطا نمودن از چرخ بر این خاندان1 مد نظر نبود و اگر شد، گناه تو که سکندر شاهی نیست، پس در این صورت معنی ماضی مشکوک باشد که شده است یا نشده، نظر بر استبعاد عمل مذکور و عدم توقع، و حکم مضارع پیدا کند از جهت شک مذکور. و آن چه از کلام بعضی مستفاد میشود که در این جا، ماضی2 به معنی اصلی خود است، خطاست. فافهم.

و بعضی از فضلاگویند که: لفظ «اگر» این جا محمول بر حقیقت نیست؛ چه این مقام تشکیک و شبهه3 نیست، بلکه [به] معنی «هرچند» است و جواب آن در بیت مابعد، و قوله: «در آنها که رفت» تأکید و تکرار است، والا مطلب بی اینها تمام4 است. انتهی. و بر محاورهدان پوشیده نیست که در فارسی، صحیح آن است که گویند: «فلانی در کشتن فلانی گناه ندارد»، نه «از کشتن فلانی»، براین تقدیر لفظ «در» این جا ضرور است. پس کلمهی «از» برای تبعیض بود نه برای سببیه تا تأکید تواند شد. مؤلف گوید:5 و حل6 معنی بیت چنین است که: سکندر از جملهی زیانها که بر ms320 این خانواده از عالم قتل و نهب7 و غیره8 رفته است، آن چه از خودش به وقوع آمده، گناهی ندارد، پس «از جملهی آن زیانها که رفت» عام است که سکندر و فوج او داخلاند در فعل آن و جملهی «در آنها که رفت» خاص است9 به ذات سکندر که کشتن دارا و غیره بود. در این صورت، تأکید معنی10 ندارد؛ زیراکه یک نسبت در هر دو جمله نیست. ودر صورت «اگر» به معنی «هرچند»،110 لفظ «لیکن» در بیت دوم تقدیر12 باید کرد. و حق تحقیق آن است که «اگر» در این جا مخفف «اگرچه» است که حقیقة بدین معنی آمده، چنان که در محاورات شایع است، پس آن چه گفته: «اگر» در این جا حقیقه نیست، درست نبود. غایتش در این صورت

بدان که لفظ «اگر» گاهی2 در مقام جزم آرند، به ادعای3 آن که متکلم را از جهت نارسایی و سستی طالع خود شک در آن پیدا4 شود، مثلا چون شب عاشق به سبب انتظار دراز نماید، گوید که:5 «اگر صبح شود چنین و چنان نموده آید»، و گویا در این مواقع، اظهار درازی شب است و شکوه از حالات خود. نیز شک در وقوع دمیدن صبح، و گاهی به ادعای شک از جهت تخطئه و تجهیل6 خود، و در این جا هم اظهار خطای خود و جهل خویش است. حافظ: گر مسلمانی [از] این است که حافظ دارد وای []گر در پی7 امروز بود فردایی

و معنی بیت آن است که اگر مسلمانی این است که حافظ دارد و عملهای موافق اسلام از او به ظهور نمیآید، وای به حال حافظ که در پی امروز فردایی داشته باشد. یعنی شخص مذکور که دعوای مسلمانی مینماید و این قسم عملها از او به وقوع می آید، اگر واقعی است، پس وای به حال او اگر ms321 قیامت باشد، و حال آن که قیامت یقینی مسلمانان است؛ زیراکه در صورت یقینی بودن قیامت، هرگز چنین عملها به وقوع نیاید،8 پس حافظ به سبب کثرت گناه، خود را در ذیل منکران قیامت داخل کرده.9 و مؤید این است که خود را غایب یاد نموده، و این التفات است، و این معنی کمال بلاغت است. و چون عوام این نکته را نفهمیدند، بر خواجه محضر کردند که خواجه در قیامت10 شک دارد، و حال آن که آن از اصول دین است.11 و لطف آن که کمال اعتقاد قیامت از این بیت ظاهر است، چنانکه بر سخن فهم پوشیده نیست، و خواجه به سبب جهل ایشان

چو در رویت بخندد گل مشو در دامش ای بلبل

که برگل اعتمادی نیست گر8 حسن جهان دارد

یعنی با وجود حسن جهان، قابل اعتماد نیست، و در صورت عدم حسن مذکور، البته قابل اعتماد9 نخواهد بود.

و هرگاه «یا»ی استمرار یا10 حرف «می» با او جمع شود، افادهی معنی «لو»11 کند که حرف12 شرط عربی است که مثبت را منفی و منفی را مثبت گرداند، نظامی فرماید:

گرنه13 سخن خوبتر از جان بدی معجزهی عیسی فرقان بدی4 پس حاصل معنی آن باشد ms322 که: چون سخن خوبتر از جان است، معجزهی عیسی فرقان که سخن است، نیست، بلکه معجزهی پیغمبر باشد، صلوات الله علیهما؛ زیراکه هر خوبتر به مردم خوبتر دهند. و از این عالم است که گفته:

گر به سخن کار میسر شدی کار نظامی به فلک بر شدی15

و گاهی حرف استمرار حذف شود و همان معنی پیدا گردد، جلال اسیر: «اگر دیوانگی پیغمبری داشت».13 آل و آله

بالمد، کلمهی نسبت است مبدل «آر» و «آره» که هم کلمات2 نسبتاند چنان که گذشت، چون «انگشتال» به معنی کسی که از گرمی مزاج یا شوق سوزد، منسوب به انگشت یعنی زگال، لهذا بر مطلق بیمار3 مجازا اطلاق کنند.

و «چنگال» به معنی مالیده - که نوعی است از غذایی شیرین - و به معنی کف و پنجه، مزید علیه «چنگ» است. کذا قیل. مؤلف گوید: 4 به معنی مالیده مجاز است که شهرت کرده، و به معنی پنجه اصل [است] و «چنگ» مخفف آن. و در واقع5 تخفیف اولی است از زیادت، چنان که مکرر نوشته شده.6 زیراچه کثرت مزاولت عات اوست.7 و این تحقیق مخالف آن است که در سراج اللغه نوشتهایم.

و بعضی گویند: «پیاله» ظاهرا مرکب است از «پی» - به فتح - که در هندی به معنی آب و شیر هردو آمده، و چون اشتراک و توافق هندی و فارسی8 بسیار است، دور نیست که بدین معنی، در فارسی نیز9 آمده باشد، غایتش در فارسی به کسر10 مستعمل شود. مؤلف گوید: اگرچه به11 توافق هندی و فارسی، به اتباع ما12 قائل شده و آن محقق13 و ثابت است، چنان که سابق مشروحا قلمی شده، لیکن14 این قول او صحیح نیست؛ چه مرکب وقتی ثابت شود که مفردش آمده باشد، هرگاه «پی» به معنی آب در فارسی نیامده، «پیاله» را

به فتح، لفظ عربی است برای تحضیض و2 آگاه کردن. و بعضی گویند که از ms323 «هلا» - که به معنی مذکور است در فارسی - مستفاد میشود که این نیز فارسی بود، و دوم مبدل اول یا بالعکس. غایتش «الا» مشترک است در عربی و فارسی و «هلا» فارسی اصل است. و این محل نظر است؛ چرا که به3 سبب قرب تلفظ، احتمال نمی شود که یک لغت باشند، چنان که لفظ «ای» ندائیه که به فتح عربی است و به کسر فارسی، و تحقیق آن بیاید ان عامالله تعالی.4 جلال اسیر گوید:

ای درد مرا نمی گذاری بی درد مرا نمیگذاری

آری «الا» احتمال تعریب دارد. و میتواند که متوافق باشند در فارسی و عربی، چنان که صاحب قاموس بدان قائل است کما مرو در فارسی به «ها» بدل شده، «هلا» گشته.5 الهی

کلمهای است عربی که فارسیان در محل دعا استعمال نمایند، دانشمند خان عالی گوید: به غیبت هرکه حق آشنایی را نگه دارد الهی هر کجا باشد خدا باشد نگهدارش

و تحقیق آن است که فارسیان لفظ عربی را بی لحاظ معنی اصلی استعمال کنند، چنانکه جمع را در محل مفرد، کما سبق. و چون این لفظ مبارک در محل دعا به خطاب در عربی6 استعمال یابد،7 اینها کلمهی دعاگمان برده، در محل دعا8 آرند، گو خطاب نباشد. پس93 اگر به معنی اصلی میبود، اختلاف خطاب و غیبت در یک جمله لازم

و نزدیک همین عالم است «لاابالی» که به صیغهی متکلم مضارع است، و به معنی بی پروا آرند. و بر این قیاس «یعنی»؛ چه2 به صیغهی غایب است که در مخاطبات نیز آید، بلکه در خطاب اگر به صیغهی خطاب آرند، سبب مضحکه گردد.3

بالمد، کلمهی نسبت است که آخر کلمات آید، چنان که «فرجام» که مرکب است از «فرج» به معنی قدر و منزلت، و3 بعد ترکیب به معنی حسن عاقبت مستعمل شود؛ لیکن از ترکیب «نافرجام»، به معنی شخص نیکو عاقبت، معلوم ms324 میشود؛ مگر آن که گویند: از عالم «نامراد»5 است. و کلمهی «نا» در این قسم مواقع گاهی میآید، چنان که بیاید، ان شاء اله تعالی.

و بعضی گویند که: «آشام» هم از این عالم است به معنی چیزی که آن را توان آشامید، پس منسوب6 باشد به «آش» به معنی غذای معروف.7 و در این نظر است؛8 چراکه الف و میم در این جا جزو کلمه است؛ چه مأخوذ است9 از آشامیدن. بلکه میتوان گفت که «شام» به معنی ابتدای شب، اصلش «آشام» بوده10 به دو جهت: اول آن که به مجاز وقت آشامیدن را آشام گفتهاند و شام مخفف آن باشد؛ و دوم مرکب باشد از آش به معنی طعام و الف و میم نسبت، پس به معنی وقتی باشد که منسوب بود به آش، و چون وقت مذکور منتهای اوقات خوردن است، بدین جهت آشام گفتهاند و شام مخفف آن باشد. و به خاطر میرسد که آش مخفف آشام بود مأخوذ از آشامیدن. و آش به معنی مطلق غذا [بود] چنانکه «آش پرهیز» گویند به معنی طعام بیمار.11 و هذا تحقیق لامزید علیه.

بالمد، کلمهی نسبت است، و آن11 گاهی در مشتقات آید و در این صورت، معنی فاعلی پیدا کند،12 چنان که جوشان و خروشان و دوان و روان؛ و گاهی در غیر آن، چون «آونگان» منسوب به «آونگ» که ریسمانی است آویخته یا طنابی کشیده که خوشهها بدان آویزند و رخت بر آن اندازند - و «پژمان» مخفف «پژمردان» - و این مهجور الاستعمال است - مشتق از «پژمردن» که مخفف 13 «پژمریدن» بود14 و به معنی اندوهگین

و گاهی زایده آید، چون شادان و آبادان و مستان و خامان، و اسناد1 آن در سراج اللغه مرقوم است. و در بهاران و بامدادان و سحرگاهان، اگر مراد از مفردات [آنها]، اوقات2 بود، زایده باشد؛ و اگر مراد، جوش گل و رستن نبات و طلوع آفتاب بود، پس3 برای نسبت باشد. و در لفظ انبار4 و انبوب5 و انبوثیدن و اندر زایده نیست، کما وهم، چنانکه سابق نوشته شد. تذییل

بدان که لفظ «آن» مشتری است در حرف و اسم: حرف6 چنان که گذشت، و اسم در اشارت بعید، مقابل «این»، و این محتاج سند نیست. و آن گاهی برای اشارت باشد که معهود7 بود در متکلم و مخاطب، و همین شهرت دارد؛ و گاهی اشارت به معهود ذهنی باشد و در خارج مشار الیه8 نبود، چنان که در الف و لام ذهنی در زبان عربی، رودکی گوید:

چه خوش گفت آن مرد با آن خدیش مکن بد اگر بد نخواهی به خویش انبار

بعضی گویند: کلمهی نسبت است، چون آبانبار ms326 و کاهانبار9 - به کاف تازی، و قیل: بالکاف الفارسیه - بر این تقدیر، به معنی انبار کاه باشد، لیکن تقدیم 10 لفظ11 «گاه» به معنی مکان، بر اسم محل تأمل است بر خلاف گاه13 به معنی زمان، چون «گاه خشم»13 و «گاه لطف» که در کلام بسیار آمده. انتهی.14

مؤلف گوید: تقدیم گاه به معنی مکان در صورتی جایز نیست15 که اضافت باشد، و

و بالتنبر» مخفف «لت انبار» است، مرکب از «لت» مخفف «لوت» - به معنی نوعی از طعام -و «انبار» به معنی پر کردن، و بر بسیارخوار مجازا اطلاق آن آمده؛ و «لت انبان» مبدل7 آن نیست، کما وهم، بلکه مرکب است از «لت» مخفف «لوت» - به معنی طعام - و «انبان» - به معنی کیسهی چرمی - و به سبب پرخواری بر اکول8 اطلاق کردهاند؛9 و سبب این غلط ترادف است، فافهم. اندیک 10

به وزن نزدیک، بعضی آن را از جنس کلمات و حروف سابق شمردهاند، و صاحب برهان به معنی خاصه ضد خرجی نوشته، و قوسی گوید: مرکب است از «اندی» به معنی خاصه و «کاف» صله، و در طبرستان به معنی «این قدر» استعمال نمایند. و بعضی به معنی «باید که» و11 به معنی «آن لحظه» و برای تعجب و به معنی «نیز» ms327 - که ترجمهی «ایضا» باشد - نیز گفتهاند. و آنچه به تحقیق پیوسته، آن است که مأخوذ است از «اندیدن» به معنی گمان بردن، لهذا به معنی «بوکه» و «باشد که» - که12 ترجمهی «لعل» و «عسی» است - مستعمل گشته، و در همهی ابیات مستنده13 درست میشود، مگر در این بیت:

که جمال اینجو در آن به معنی زیرا که و چراکه آورده، و نسخهی مصححهی این بیت، چنین است: «هم راضیام از این که تو زیبای جهانی»؛ یعنی1 با آن که از عشق تو رسوای جهان گشتهام، هم راضیام بدان رسوایی، از جهت آنکه2 تو زیبای جهانی و غیر تو نیست،33 پس رسوایی در عشق چنین کسی2 مضایقه ندارد. آنه و آنی5 [و آنک]

کلمهی نسبت است، چون «روزانه» و «شبانه» و «سالانه». اگر گویند: چرا اضافت «ها»ی6 نسبت در صیغهی جمع نباشد، چنان که مذهب بعضی است؛ گوییم: بعضی از اسماست که جمع آن به الف ونون نیاید، مثل «سال»،7 پس صحیح «آنه» بود. آری میتواند که مزید علیه «ان» بود از عالم خان وخانه.8 و مثال دوم، چون «نورانی» و «حقانی».9 و لفظ «مستانه»10 دو احتمال دارد، غایتش «مستان» به11 الف و نون مزیده است. 12

و لفظ «آنک»- به مده و نون - به معنی مذکور است، چنان که لفظ «لورانک»13 به معنی ظرفی که شیر و روغن در آن کنند، چه «لور» روغن است. و در سراج اللغه نوشتهام که این 14 غلط است، بلکه «لور» به معنی «قروت»15 است که تخمها در آن داخل کرده خورند،16 چنان که قوسی گفته، یا پنیر یا قسمی از پنیر، چنانکه در سروری و جهانگیری است، اما حالا به تحقیق پیوست17 که به معنی روغن نیز آمده، لهذا ظرف روغن را18 «الورانک» گویند، غایتش به معنی روغن مهجور گشته.

هریکی کلمهی نسبت است.1 و به گمان مؤلف،2 «آوند» اصل است که «وند» مخفف آن است، چون «خداوند»؛ و «آو» مخفف و «آوه» مزید علیه او، چون «پژاوه» به معنی داش خشتپزی و آهکپزی؛ چه «پژ» به معنی پشته و کوه است. کذا قیل. و تحقیق آن است که «آوه»3 مبدل «آبه» است و «آو» مبدل «آب» که هردو کلمهی نسبت است یا بالعکس کماسبق. و غالب که چنین باشد،4 خصوصا به مذهب5 کسی که منکر «با»ی موحده است در اصل فارسی، پس مخفف «آوند» نبود.

و «کجاوه» و «کژاوه» هم از این عالم باشند، که چوب6 پوشش آن کج بود. و «دماوند» مرکب است7 از «دم» به معنی سحر8 و «آوند» که کلمهی نسبت است، و آن نام شهری است.9 کذاقیل. و زایده نیز [آید]، چون «خویشاوند» به معنی خویش. و «مند» مبدل «وند» نیست؛ زیراکه ماقبل «مند» «واو» آید، چون خردومند و تنومند، به خلاف وند».106 آه و آهنک و آهنج

هرسه کلمه را بعضی برای نسبت شمردهاند، چون «زواه» - به زای تازی -11 به معنی طعام زندانیان؛ زیرا که «زو» بندی و12 محبوس را گویند. لیکن «زو» به معنی بندی و محبوس در کتب معتبره مثل جهانگیری و سروری و رشیدی نیست. و میتوان گفت که «زوار» به معنی خادم زندانیان در کتب مذکوره آمده، پس دریافت میشود از آن که هردوجا یکی از این دو کلمهی نسبت آمده: یکی به معنی طعام محبوس، و دوم13 به معنی خادم محبوس، مستعمل گشته.14 فلاتغفل عنه.

شاهد معنی عیان و2 ما به صورت ملتفت

ای درون جهل خون و روی نادانی سیاه و طغراگوید:3

مهر او گر پا ز4 دل بیرون نهد ای حیف دل

لطف او گر دست بردارد ز من ای وای من اگر کسی گوید که تأسف و تحسر از لفظ «حیف» و «وای» مستفاد میشود، پس لفظ «ای» را در این باب دخل نبود، گوییم: تأسف و تحسر امری است که قبول زیادت و کمی5 میکند، در این صورت آن چه از «حیف» و «وای» مستفاد میشود، از لفظ «ای» زیاده از آن حاصل گردد. و حق تحقیق آن است که6 منادای «ای» محذوف است و آن مخاطب غیر معین بود7 و ازجهت قیام قرینه محذوف گشته، در این صورت، مجموع ندا و منادا که در واقع جملهی انشانیه است، افادت تحسر و تأسف کند. و برای تفجع حرف «ای» چنان که بعضی گفتهاند،8 ندیدهام. و آن چه به نظر آمده،

که رادا،2 دلیرا، گوا، داورا3 مها، تاج دارا، شها، نوذرا4 ایدی

به فتح و سکون تحتانی و دال و یای مجهول، صاحب جهانگیری به معنی «نیز» گفته که ترجمهی «ایضا» است، لیکن متفرد5 است در این قول و سند هم6 نیاورده، و ظاهرا تصحیف است و صحیح «اندی» - به نون -7 است، چنان که گذشت.8 آیا

به مده، برای استفهام و تمنی میآید، چنان که گفتهاند. و به گمان مؤلف: اول اصل است، و در محل تمنی با لفظ «بود که» [که] «بوک» مخفف آن ms330 است، آید. حافظ گوید:

آنان9 که خاک را به نظر کیمیا کنند آیا بود که گوشهی چشمی به ما کنند

ایضا:

بود آیا که در میکدهها بگشایند گره از کار فروبستهی ما بگشایند10

و در نظر تحقیق، این جا هم برای استفهام است و معنی تمنی از لفظ «بود که» حاصل شود.11

و آن در قضایای منفصله آید، هرچند جزو12 دوم نباشد، بی13 ملاحظهی انفصال نبود. و جزو دوم به قرینهی جزو اول معلوم شود؛ مثلا اگر گویی: «آیا زید آمدهاست؟» پس شک [اگر] در نفس فعل باشد،14 جزو ثانی15 «یا نیامده است» باشد و اگر در فاعل، جزو ثانی16 «یا عمرو» [باشد].

بعضی گویند: «ایا» - به قصر - کلمهی تحسین است.1 لیکن «ایا» به قصر2 حرفی است از حروف ندای عربی، و فارسیان در محل دوستی و مدح بدان خطاب کنند. و چون فارسیان را لحاظ معنی اصلی الفاظ عربیه چندان نیست، تنها به معنی مدح و غیره در نظر داشته، گاهی حرف ندا نیز با او آرند،3 و این معنی بر متتبع2 پوشیده نیست، مثل لفظ «الهی» که در اصل خطاب و ندائیه است، خطاب وندای دیگر5 با او جمع کنند، چنان که گذشت. یکی از اساتذه گوید: الا ای ابر نوروزی شباروزی به من مانی نه از گریه بیاسایی نه از ناله فرومانی

چنان که6 نزدیک همین است لفظ «یا»ی ندا که در محل تعظیم، یکی از شعرا گوید: «هرکجا لغزید پا گفتیم یا افتادگی».

با الف اشباع، همان «با» [= به] بدون الف است. و احتمال دارد که بدون الف مخففهی با الف باشد، مگر در بعض مواقع، چنان که به معنی مصاحبت،7 نظامی گوید: «فرستاد با او بسی گنج و مال»؛ و برای سببیه آید، چنان که: «با تیغ کشتم فلانی را». و بدین معنی «با» بدون الف نیز میآید؛83 و مخفف «با وجود»، چنان که نظامی گوید:

ابی که برداشتمعنان جهان بر تو بگذاشتم ms331

چو من با رکابی که برداشتم

رها کن مرا در چنین گوشهای

تو نیز آن چه داری بدان توشهای

و بعضی گویند: «با» در این جا سببیه است، پس معنی چنین بود که: به سبب یک پیاله که اختیار کردهام و بدان قناعت نمودهام، عنان جهان را بر تو بگذاشتم و در قبض و

و «رکاب» به معنی پیالهی هشت پهلو، لفظ عربی است که در عربی «کشتی» را گویند و کشتی شراب شهرت دارد، و8 غالبا پیالهی مذکور را مجازا فارسیان اطلاق کردهاند.93

و تنکیر «آن توشه» و «گوشه» با وجود معرفه گشتن به سبب ترکیب اسماء اشارت، برای تعظیم آن و تحقیر این است، و معنی نکره از آن مراد نیست. فافهم.10

و بعضی برای مطابقت گفتهاند، چنان که نظامی گوید: «فرستاد با او بسی گنج و مال». و صحیح در این جا به معنی مصاحبت است که ترجمهی «مع» باشد، چنان که گذشت، سعدی گوید:

رئیس دهی با پسر در دهی گذشتند بر قلب شاهنشهی

و نظامی فرماید:

پری چهره با آن پری پیکران شدند از بسی گنج و گوهر گران

ایضا:

بلیناس با کاردانان روم سوی کید رفتند زان مرز و بوم

ایضا، سعدی فرماید:

کما قیل.1 و تحقیق2 ms332 آن است که در این ابیات «با» حرف عاطفه است به معنی «واو» که برای مطلق3 جمع آید، لهذا «گذشتند» و «شدند» و «رفتند» به صیغهی جمع آمده، و معنی مصاحبت هرگز ملحوظ نیست، چنان که بر سخنفهم پوشیده نیست.4 و آن که در این بیت حافظ:

فرق است زآب خضر که ظلمات جای اوست

با آب ما که منبعش اللهاکبر است

کلمهی «با»5 را به معنی واو عطف پنداشته، غلط کرده؛ زیراکه به جای «با» اگر واو عطف آرند، عبارت صحیح 2 نبود. پس درست در آن6 «تا»ی فوقانیه است به معنی غایت، مقابل «از» ابتدائیه؛: 7 یعنی از آب خضر8 که جایش ظلمات است تا آب چشمهی ما که9 منبعش کوه10 الله اکبر است، فرق و تفاوت بسیار است، آی: آب خضر به سرچشمهی ما نمیرسد، چنان که از لفظ11 «ظلمات» و «الله اکبر» پیداست. و این ابتدا و غایت ادعائی است من حیث التلفظ؛ و در این قسم کلام، اول مفضل12 و دوم مفضل علیه باشد، چنان که گویند: از فلان تا فلان خیلی تفاوت است، یعنی اول از دوم بهتر است.13 و اللهاکبر نام کوهی یا تلی است در حوالی شیراز، و وجه تسمیه آن است که به سبب بلندی، هرکه از پای آن کوه بگذرد و بر آن نظر کند، «الله اکبر» گوید.3

و نیز برای مقابله آید، نظامی:

فلکوار با هرکه بندد کمر بر آب افکند15 چون زمینش سپر

عقابی که با پشه گیرد ستیز گر افتادنش نیست گو برمخیز1 و نیز برای2 معاوضه، آصفی:

فرهاد کوه غم را با جان نمیفروشد

مسکین گران خریدهاست ارزان نمیفروشد و تحقیق آن است که معاوضه و مقابله نزدیک به هماند، بلکه معاوضه را به مقابله تعبیر توان کرد، چنان که «با جان نمیفروشد»3 معنیاش آن است که:4 به مقابلهی جان نمی فروشد.5 و نیز برای استعانه آید،6 حکیم سنایی: بیا با چشم دل ms333 بنگر در این زندان خاموشان

که این جا صد هزاران کس ندیمان ندم بینی و عرفی گوید: با صیقل ضمیر تو چون عکس آینه مرئی شود ز ظل بدن صورت حواس و به معنی ظرفیه، خواجهی شیراز:

در نمی گیرد نیاز و ناز ما با حسن دوست

خرم آن کز نازنینان بخت برخوردار داشت و بعضی در این بیت سلمان «با» را به معنی «فی» یعنی «در» گفتهاند: میدیدم آن رشک قمر از گل به صد رو تازهتر

رفت او که داند تا دگر گل با گلستان کی رسد لیکن7 احتمال است8 که «تا»ی فوقانی باشد، و بهتر از هردو، آن است93 که «با»

همچو چشم4 از مردم خود روی پنهان داشتن [و] آن پری چهره که ما را نگران می دارد چشم بر ما و نظر با دگران میدارد5 کذا قیل. مؤلف گوید: احتمال دارد که در [دو] بیت مذکور به معنی «بر» باشد. و حق تحقیق آن است [که]6 چون در رؤیت7 دو مذهب مشهور است: یکی خروج خیط الشعاع و دوم انطباع،8 و محاذات و مقابله شرط است، صلهی «نظر کردن» «بر» و «با»و9 «سوی» هرسه10 آمده. فتأمل فانه دقیق. و در این بیت:11 به التفات تو با من توان مشاهده کردن که چون کند به عظام رمیم روح اعادت اگر «التفات» به معنی رو12 آوردن گرفته شود، «با» در این جا به معنی «سوی» خواهد بود؛ و اگر به معنی مهربانی و لطف، - که مجازا بدان شهرت کرده - اخذ کنند، به معنی «بر» خواهد بود. و نظیر ms334 این، لفظ «توجه» است که به هردو معنی آمده. و بعضی گویند که لفظ «با» دراین بیت صائب: نظر با ساعد سیمش،13 چراغ روز را ماند

برآرد گر ید بیضا سر از یک آستین بیرون

به معنی «الی» است، و در این بیت سلیم:

حسن با مهر و وفا بیگانه است هرکه عاشق میشود دیوانه است

به معنی «من».1

مؤلف گوید: در بیت اول، «نظر» به معنی نگاه کردن نیست تا لفظ «با» به معنی «الی»2 بود، بلکه به معنی قیاس و اندازه کردن است؛ پس معنی چنین باشد که: قیاس به براقی ساعد سیمین معشوق، ید بیضا اگر سر از یک آستین با ساعدش3 برآرد و دعوی مساوات کند،4 چراغ روز را ماند که بسیار کم نور و بیرونق5 بود، پس «با» در این جا به معنی6 الصاق بود، چنان که گویی: «فلانی با من دوستی دارد».

و در بیت سلیم نیز برای الصاق است. و صلهی «بیگانگی» و «آشنایی» هردو حرف «با» بود به معنی الصاق، چنان که در محاورات می آید که: «فلانی با من آشنایی دارد»7 و «فلانی با من بیگانگی دارد»، و «از من بیگانگی» که مفهوم «من» است،8 خلاف محاوره [است].

و بعضی گویند که: افادهی نسبت کند، چون «نانبا» که «نانبایی» - به زیادت دو تحتانی - لغتی است در آن. و آن ظاهرا از عالم «پانبای» است - به بای فارسی - به معنی فروشندهی «تنبول»9 که مردم کابل اطلاق کنند. انتهی.10 و به خاطر مؤلف میرسد که لفظ «نانبا» در اصل «نان وبا» است - به عطف - و «نانوا» مبدل 11 [آن] یا بالعکس، به حذف عاطف، و حذف عاطف12 در محاورات بسیار است؛ پس اطلاق آن بر13 فروشندهی [نان] مجاز مشهور باشد. و «با» در این جا به معنی شوربا و آش و طعام14 است و اکثر نانباها، نان و شوربا میفروشند. بر این تقدیر، «نانبایی» - به «یا»ی نسبت - بی تکلف حقیقت باشد. ms335 و

باد و باده و بادگان و بادان و بایگان - به تحتانی به جای دال.

بعضی گویند: همه کلمات نسبتاند،7 و نون با الف مزیدعلیه آنها، چون آذرآباد و آذرآبادگان و آذربایگان - نام ولایتی مشهور - و «مینوباد»، - که نیز نام شهری8 است و معنی ترکیبی آن منسوب به مینو [است] که عبارت از عالم علوی است، و گروهی بهشت گفتهاند-9 و «نوش باد» و «نوش باده» - نام نوای موسیقی - و «بادان فیروز» - نام اصلی شهر اردبیل که فیروز جد نوشیروان بنا کرده.

مؤلف گوید: این تکلف محض است چنان که سابق نیز قلمی شده، و قیاس فقیر آرزو چنان میخواهد که در «آذرباد» و «آذربادگان» و «مینوباد» و «نوشباد» و «نوشباده» به معنی معمور است ضد خراب، حرف نسبت نیست. غایتش در بعضی حقیقت است و در بعضی مجاز. و میتواند [در] مثل «نوشباد» و «نوشباده» - نام نوای موسیقی - از عالم «حرف شیرین» بود. و «آذرآباد» و «آذربایگان» نام ولایت مشهور ایران است که اول رواج آتش پرستی از آن ملک شروع10 شده؛ چه زردشت آذربایگانی است.113 و چون آذربایگان نام ملکی است که شهر[های] متعدد دارد، میتواند که جمع «آذرباد» باشد. و میتواند که آلف و نون مزیده بود به ها»ی مختفی مزید علیه آذرآباد.12 و آذربایگان

و در «بادان فیروز» نوشته که ms336 از این جا2 مستفاد میشود که گاهی تقدیم حرف نسبت بر اسم نیز باشد،3 چون تقدیم لفظ «گاه» - به معنی مکان - بر اسم، چنان که گذشت. و هرکدام از این دو، ندرت دارد.

و این نیز غلط است؛ زیراکه «بادان» مخفف آبادان است که اسم است و مضاف واقع شده. و نیز گفته که از «بادان فیروز» به سبب علمیه و کثرت استعمال، کسرهی4 اضافت دور شده. و هم چنین لفظ «گاه» به معنی «بر» منسوب الیه که اسم ظرف مکان است حتی که تنها «گاه» به معنی تخت نیز آمده مجازا و تخت و گاه گویند، در این صورت، هیچ یکی ندرت ندارد و این عجب است از این بعض.5 بار و باره

از کلمات نسبتاند و «بره» مخفف [آن]. و تحقیق آن است که در اصل «وار» است و «باره» مزیدعلیه مبدل «واره»، و «بره» مخفف آن، موافق مذهب بعضی از محققین که گویند: بای موحده در اصل فارسی نیست؛63 چون «چغزباره»7 به معنی جامهی غوک، و «اژدهاباره» لقب ضحاک، و «زنباره» و «دخترباره» و «روسپی باره» به معنی کسی که زنها و روسپیان8 و دخترها را بسیار دوست دارد، و هم چنین9 «شبباره» به معنی زن فاحشه، منسوب به شب، وچون10 اکثر فواحش شبها به عمل خود مشغول شوند، به معنی مذکور آمده و مجاز نیست کما وهم،11 بلکه حقیقت است.

و «نازبار» دو احتمال دارد : یکی آن که هردو «زا»ی معجمه بود مرکب از «ناز» به

و بعضی گویند: زایده نیز آید،3 چون «فرباره» به معنی شأن و شوکت؛ ms337 چه لفظ «فر»2 نیز بدین معنی آمده. مؤلف گوید: لفظ مذکور [را] تنها صاحب برهان قاطع آورده و چون سند ندارد5 و منفرد است، اعتماد بر قول او نمیتوان کرد.

و به معنی کثرت و انبوهی نیز آید، چنان که «هندبار» و «زنگبار» و «رودبار» - که نام الکهای است که رودهای بسیار دارد - و «دریابار» بر این قیاس. و در ترکیب «جویبار» به معنی جوی بزرگ نوشتهاند، در این صورت هم ملاحظهی معنی کثرت هست؛ یعنی جویی که جوهای بسیار بدان پیوسته باشد. و صاحب قاموس گوید: جوبار مرکب است؛ چه جو6 به معنی نهر صغیر، و «بار» به معنی مسیل است. و در سراجاللغه نوشتهام که «بار» به معنی مسیل در فارسی نیامده، لفظ نسبت است؛ پس قول صاحب قاموس صحیح نباشد. و حالا دریافت شد که مرادش آن است که جوبار، مسیل جوهای بسیار بود، پس عبارت او قاصر است از جهت تنگی.7 و8 سروری و قوسی «جوی بار» [را] به معنی9 کنار جوی نوشتهاند،10 در این صورت، «بار» مزیدعلیه «بر» بود به معنی کنار، یا «بر» مخفف آن. لیکن سند آن نیاوردهاند. در این صورت اسم باشد و به معانی سابق، حرف.13

به «زا»ی تازی، به معنی «دیگر»، چنان که گویند: «باز بگو» به معنی «دیگر بگو».1 و افادهی «با»ی صله نیز کند، چنان که: «بازو گفتم» یعنی با او گفتم. و بعضی گویند: تحقیق آن است که «زا» دراین ترکیب بدل الف یا دال است که به جای «با او» و «بدو» مستعمل است. مؤلف گوید:2 مبدل دال وقتی میبود که «بادو گفتم» به معنی «با او گفتم»3 هم می آمد؛4 پس الف است که گاهی به «زا» بدل شود، چنان که «بازو» و گاهی به دال، مثل «بدو گفتم».5 بر این تقدیر، «بزو گفتم» که محاورهی خراسان است، مخفف «بازو گفتم» باشد. وگمان دارم که «بزو» به «زا»ی معجمه نیست، به «ذال» ms338 معجمه است؛ چه در لفظ «بدو» ماقبل دال صحیح متحرک است، غایتش به سبب شدت اتصال «با»6 به حرف «او» حکم کلمهی واحد پیدا کرده، و آن هم وقتی است که بودن یک کلمه، شرط بود در قاعدهی تفرقهی دال و ذال معجمه.73 و این تحقیق موافق رای جمهور است که به وجود ذال معجمه در فارسی قائلاند.

و گاهی زایدهی محض آید،8 چنان که از اشعار بزرگان،9 بعد تتبع معلوم103 میشود. و گاهی افادهی عطف کند که برای تعقیب و اعاده استعمال کنند. و گاهی به معنی نیز [آید]، کذا قیل.11 نظامی:

به تعویذ بازو کنم خط شاه ز بهر سر خویش دارم نگاه

دهم خط به خون باز من شاه را که جز بر وفا نسپرم راه را

و تحقیق آن است که «باز» اسم است نه حرف؛ چراکه در ترکیب «این حرف [را] باز گفتم» حال است از ضمیر «گفتم» و معنی ترکیبش آن است که این حرف را گفتم در حالتی که دیگر بود و غیر سابق بود، و حرف حالت حال بودن ندارد چون تعقیب، هرچند تکرار

اکثر به معنی «هست» آید و مأخوذ است از «باشیدن»13 که محاورهی بعضی است. و با کاف [= که] در محل تمنا [آید]، چنان که گویند: «باشد که چنین شود»،14 در این صورت مرادف «بوکه» - که15 مخفف «بود که» است - باشد،16 و هم چنین مرادف «شاید که». و تحقیق آن است که لفظ «شاید» برای شک آید؛ لهذا در تمنا مستعمل نشود، و «باشد» چون طرفی از وقوع دارد، از جهت تفأل17 آرند، حافظ شیراز قدس سره: کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز باشد که باز بینم آن یار آشنا را

و در این بیت، دو نسخه است: یکی کشتی شکستگان؛ دوم کشتی نشستگان، و تفصیل و تحقیق آن در رسالهی سراج وهاج نوشتهام. و به خاطر چنین میرسد که موافق

کلمهی نسبت است، و گاهی برای محافظت آید، چون ساربان و پیل بان و نگاهبان، از آن جهت که پیوسته نگاه میدارد بر احوال شخص یا چیز؛ پس ترکیب «بان» در آن از راه حقیقت بود، و اطلاق آن بر «محافظ» مجاز. و گاهی به ادنی ملابست باشد،2 چون «باجبان» که گیرندهی باج است، کما فی مدار الافاضل. و به معنی صاحب و مالک باج نیست، کما وهم. و «مهربان» به معنی صاحب مهر است و مجازا در محل تعظیم آرند، و گاهی ارادهی حقیقت،3 به هردو طور. نظامی:

بر آن مهربان شه4 چنان مهربان که جز نام او نامدی بر زبان

و این که مهربان را عوام به ضم «را»5 خوانند، چنان که «ارجمند» را به ضم «جیم»، غلط محض است. باوه

بعضی گویند: حرف نسبت است، چون «نوباوه» به معنی هرچیز نو برآمده و میوهی نورسیده خصوصا، مرادف «نوبر» که «نوور» - به واو - مبدل آن است؛ پس «نودر» - به دال - چنان که بعضی ms340 از اهل لغت نوشتهاند، تحریف بود؛6 یا آن که به دال هم، لغتی باشد در آن که از جهت اشتراک معنی در آن اشتباه افتاده. مؤلف گوید: که موافق رای این بعض،7 میتواند8 که در اصل9 «نوآوه» بود، و «آوه» مبدل «آیه» - به تحتانی - و مأخوذ از آمدن [باشد]، پس به 10 معنی «نوآمده»11 بود، در این صورت «باوه» کلمهی نسبت نباشد. و

حرف نسبت است به معنی صاحب و ترجمهی «ذو»5 است؛ و بعضی آن را به ضم و برخی به فتح دانند، چون «سپهبد» و6 «هیربد» و «کهبد»، و به مناسبت مقام، معنی خداوند و خادم [و ملازم] پیدا کند، نه آن که معنی خداوند و خادم7 و ملازم از ذات لفظ پیدا شود، کما وهم.

و «باربد» اگر لقب مطرب مشهور است، پس در صورتی که به معنی ملازم باشد، احتمال فتح دارد،8 - چنان که مذهب بعضی است -9 و اگر علم [بود]، پس معنی ترکیبی را در آن دخل نبود و بر10 سپهبد و هیربد و کهبد قیاس آن نمیتوان کرد. بر

حرف است به معنی «علی»، و چون اسم باشد به معنی «پیش» بود. و بعضی گویند: با وجود حرف بودن، مضاف واقع شود، چنان که حافظ فرماید:

مژهی سیاهت ارکرد بر11 خون ما اشارت

ز فریب او بیندیش و غلط مکن نگارا12

و این13 خطای فاحش است؛ زیراکه معنی حرفی، هرگز صلاحیت مضاف بودن را

سکندر به تاریکی آرد شتاب ره روشنی خضر یابد بر آب8 و گاهی به معنی «علی». و در این صورت گاهی حکم وجوب و لزوم به هم9 رساند، چنان که «علی» در عربی، کما ورد:10 «علیکم بالسواد الاعظم»، سعدی گوید: بر توست پاس خاطر بیچارگان و شکر بر ما و بر خدای جهان آفرین جزا

لیکن در عبارت «بر خدای جهان آفرین جزا» معنی وجوب و لزوم صحیح نبود؛ چه موافق مذهب اهل حق «لایجب علی الله شی» مقرر است؛11 پس میتوان گفت که بنا بر اتباع و اطراد جملههای سابق12 آورده، و این قسم اطلاقات13 میآید، چنان که هم او14 گفته:

گر نبودی امید راحت و رنج پای درویش بر فلک بودی و یحتمل که مجاز بود، فتدبر.15 هذا غایة التحقیق فی هذا المقام.

و گاهی افادهی معنی محاذات16 و مساوات کند، نظامی گوید:

غلامان گلچهره و دلربای کمر بر کمر گرد تختش به پای

یعنی غلامان گرد تخت پادشاه بر پا و استاده بودند، به حالتی که کمر یکی با کمر دیگری مساوی و برابر بود.1 و در این بیت:

زمین بر زمین تا به اقصای روم بخوشید2 دریا بلرزید بوم

انیز همین است؛ چه3 معنیاش آن است که خشک شد دریا و لرزید صحرا، در حالتی که تا اقصای روم هر4 زمین با زمین دیگر برابر و مساوی بود در حالت مذکوره؛ پس مصرعهی اول متعلق باشد به مصرعهی دوم.53 و از این عالم است لفظ «دوش بر دوش فلان»، به معنی شخصی که دوش او برابر دوش دیگری باشد، و به معنی الصاق و اتصال، گفتن - چنان که بعضی گمان بردهاند - تکلف میخواهد.60

و نزدیک به7 ms342 همین معنی است که در مقام موافقت استعمال کنند، چنان که8 گویند: «این جامه را بر بالای فلانی بریده یا دوختهاند»، یعنی9 موافق بالا و قد او. و بعضی گویند: در این بیت نظامی:

درخت کیان را فرو ریخت بار کفن دوخت بر درع اسفندیار

از همین عالم است؛ لیکن این جا به معنی مشهور خود است؛ چه «درع اسفندیار»، تن سفندیار است که رویینتن بود، پس مآل10 آن باشد که روزی که11 دارا مرد، گویا اسفندیار - که جد او بود - نیز مرد و بر تن او کفن دوخته شد؛ زیراچه نشانی و عقبی از او نماند12 و از مردنش سلطنت کیانیان رفته و13 به رومیان رسیده.

و بعضی گویند: برای نسبت آید، چون «نوبر» به معنی ثمر نو به هم رسیده، و به واو مبدل [است]. مؤلف گوید: هرچند «ور» - به واو -12 کلمهی نسبت است مخفف «وار»،

جهان آنکسی راست کاندر نبرد پی مرد نگذاشت بر هیچ مرد

چه «هیچ مرد» عبارت است از «نامرد»، و معنی بیت8 آن است که سلطنت جهان9 کسی را مسلم است که پیروی مرد را نگذاشت به سبب نامرد و هیچکاره، یعنی پیروی او نموده؛ پس مجاز بالحذف بود، و همین سبب اشکال معنی بیت است. و در شرح سکندرنامه معنی این بیت چنین نوشتهام ms343 که: پادشاهی جهان بر کسی مسلم است که او در جنگ پی و نشان مرد را بر هیچمرد بگذاشت،10 و «هیچ مرد» عبارت [است] از مرد ضعیف و زبون، چنان که «ناکس» گویند به معنی بی حقیقت و ناجوان مرد؛ ای:11 بر نامرد نشان مرد گذاشت و او را هم مرد شمرد و از او آثار مردی دریافت به مقتضای «الحزم12 سوءآ الظن». و غرض از این بیت آن است که دشمن حقیر را هم زبون و بی چاره نباید شمرد،13 اگر[چه] در ظاهر چنین باشد. پس تا صلح شود،14 مبادرت به جنگ15 نشاید. انتهی. و این مناسب مقام است؛ چراکه مقولهی ناصح وارد است، پس «بگذاشت» به

همه روی آهن گرفته به زر درفش سیه بسته بر خود بر2 و اوستاد5 رودکی گوید :

آمد بر من، که؟ یار، کی؟6 وقت سحر

ترسیده، ز که؟ ز خصم، خصمش که؟7 پدر

دادمش دو بوسه، بر کجا؟ بر لب بر

لب بد چه؟8 عقیق، چون بد؟ چو شکر کلمهای است که در محل اضراب و ترقی آید. و اضراب در صورتی بود که ماقبلش منفی بود، چنان که گویی: «نزدم9 زید را بلکه عمرو را». و این در مقامی گویند که مخاطب داند که متکلم زید را زده است نه عمرو را، پس متکلم10 رد امر متوهم او کند.11 و گاهی حذف کنند، چنان که عرفی گوید: به چارسوی سخن نقد رایجی دارم نه همچو ماه زراندود، آفتاب عیار در این صورت، ترکیب عبارت12 چنین باشد که: همچو ماه، زراندود ندارم؛ بلکه نقد رایجی ms344 دارم که آفتاب عیار است.13

به کسر «با»ی موحده و «نون» به «یا» رسیده و «زا»ی معجمه، به معنی «ایضا»،3 و برای نفی جحد4 که ترجمهی «هرگز» است، و به معنی «زود» هم نوشتهاند.5 پس بر تقدیر اول، «نیز» مخفف این خواهد بود، و اسناد این در فرهنگ جهانگیری مسطور است.6 بند

مبدل «وند» یا بالعکس و هوالاقوی،7 کلمهی نسبت است، و در هندی «ونت» - به «واو» و8 «تا» - به همین معنی آمده، و این از عالم توافق است. و بعضی گویند: «بنده» و «ونده»9 - که مبدل آن است -10 نیز به همین معنی است، چون «گلوبند»11 و «گلووند» - به معنی مرسله - و «کرابنده» و «خربنده»12 به معنی آن که معاشش از وجه کرایهی خر باشد.

و تحقیق آن است که13 لفظ «بنده» مشترک است در معنی اسم و حرف:14 در مقامی که معنی15 خدمت و بندگی و بستن و گشادن صحیح باشد، اسم است؛ زیراچه مشتقات آن همه موجود است به همین معنی،16 و الا حرف [است]. پس در «گلوبند» و «کرابنده» و «خربنده» اسم بود نه حرف. غایتش در «کرابنده» مجاز باشد.17

از کلمات روابط است و در ماضی مستعمل شود و «بد» مخفف این [است]. و آن در اصل صیغهی ماضی است از «بودن»، و چون رابطه شود، حکم افعال ناقصه1 به هم رساند، مثل «کان» و «صار»؛ و اگر رابط نبود،2 حکم مذکور ندارد. و بعضی گویند: اکثر اطلاق آن در محل عدم اسباب و اشیاء باشد، چنان که گویی: «فلان خواهش مرا بود و حالا نیست»؛ و گاهی بر موجود نیز، چنان که دراین بیت عرفی: بهر2 پاتابهی خدام تو میرفت به چرخ گر ms345 نبود اطلس افلاک چنین مستعمل

لیکن تحقیق آن است که جملهی4 «گر نبود» در این جا به5 معنی «گر نبودی» است؛ زیرا که بعد حرف «اگر» چون حروف استمراری آید،6 به معنی «لو» عربی7 گرداند. و آن گاهی محذوف نیز میشود، چنان که گذشت. پس معنی بیت چنین باشد که: اطلس افلاک چون سابق هم مثل حال مستعمل بود، به چرخ پاتابهی خدام تو نرفت. و در مستعملیهی سابق و حال، تشبیه واقع است؛ در این صورت،8 در محل شی موجود واقع نگشته.9 فتأمل فانه دقیق.

و «بود» - به فتح واو - هم همین حال10 دارد که ناقصه و تامه11 هردو آید، در مستقبل و حال؛12 زیراچه مضارع «بود» است به واو معروف،13 و در صورت اول به معنی «است» بود و در ثانی14 به معنی «باشد». بی

به «یا»ی مجهول، عکس «با»ی به معنی مصاحبت است، چون15 «بیدرد» و

به جای شما هریکی بی سپاس نوازشگریها رود بیقیاس اگر به معنی کافرنعمت باشد،1 شاذ2 نیست، کما وهم، بلکه «ناسپاس»3 خلاف قیاس است؛ چه «سپاس» به معنی شکر است. و تحقیق آن است که هردو آمده، چنان که «نامراد» و «بی مراد» کما صرح العلامه الاحراری.4 و تفصیل و تحقیق آن در حرف «نا» - به نون -5 خواهد آمد، ان شاء اله تعالی. بعضی گویند: لغتی است در «باره» - به موحده - که کلمهی نسبت است،6 چون «گوپاره» - به معنی گلهی گاومیش - و «ماهپاره» و «کوهپاره». و7 عوام کالانعام در این دو،8 به معنی پارچه و ریزه گویند، و آن غلط محض است، بلکه خطای9 فاحش. نظامی:

به شه گفت برخیز و شو باز جای که آن کوهپاره درآمد ز جای10

مؤلف گوید: اگرچه تبدیل «با»ی موحده به [پ] فارسی، نزدیک مؤلف صحیح است، چنان که در سراجاللغه نوشتهام، اما «گوپاره» - به معنی گلهی گاومیش و غیره - و «کوهپاره»11 به «با»ی ms346 فارسی به ثبوت نرسیده، و «ماهپاره» - به معنی حصه و قطعهای از ماه-12 از روی استعاره درست تواند شد. و «ماهباره» - به «با»ی موحده - هرگز مسموع نیست، لیکن شاید سابق باشد13 که مبدل آن شهرت کرده. و14- بعضی از شعرای

و آن هم از عالم استعاره است. و گواه این است که در هندوستان در معنی قیامتپاره و ماهپاره، لفظی گویند که دلالت بر معنی حصه میکند، و این استعمال خواص هندوستان است؛ پس نسبت غلط در این جا غلط محض است.2

و بعضی «پایه» - به «با»ی فارسی و تحتانی مفتوح - را از این قبیل شمردهاند، چنان که «خوان پایه» به معنی دستارخوان. لیکن احتمال دارد که5 به معنی مشهور خود بود، یعنی چیزی که در پای و زیر خوان بگسترانند، و به دو نسبت فوق و تحت: دستارخوان و6 خوان پایه گویند.7 و هم چنین به معنی جای کثرت و انبوه، مثل «کوهپایه» و «شالی پایه» - کما وهم - نیست، بلکه [کوهپایه] به معنی زمینی است که در پای کوه واقع شود و به مجاز کوهستان و زمین متصل هردو را گویند، و8 هم چنین9 «شالیپایه»10 به معنی زمینی که در11 زیر شالی باشد، و به مجاز به معنی شالیزار مستعمل است. پس

ترجمهی «فا» است، و برای تعقیب آید به هر نسبت که میان مقدم و مؤخر بود: خواه علی خواه غیر آن. و آن12 اکثر در جزای شرطیه آید، چنانکه گویی: «اگر کسی چنین بکند، پس من چنان کنم».13 و در این جا اکثر13 محذوف15 شود. و گاهی در جملهی16

در پس آینه طوطی صفتم داشتهاند آن چه استاد ازل گفت بگو میگویم

تقریبا معنی این بیت که6 بیانش اشکال میدارد، نوشته میشود که: ظرف «در پس» اگر متعلق به مصرعهی اول بود، چنین گفتهاند7 که لفظ «پس» این جا نظر بر «استاد» است و آن، چنان است که شخصی در خانه باشد و حرفی از بیرون بشنود، گوید که «از پس دیوار چنین شنیدم، و همین قسم اگر شخصی بیرون خانه بود و حرف از اندرون بشنود، گوید: «از پس دیوار چنین شنیدم»؛8 در این صورت «پس» به معنی حایل خواهد بود؛ لهذا «طوطی پس آینه» در امثال آمده، چنان که می آید، ان غاء اله تعالی. لیکن خالی از تکلف نیست، و اولی آن است که متعلق بود به مصرعهی دوم، براین تقدیر معنی چنین بود که: مرا مثل طوطی داشتهاند،9 آی: زندگانی و معاش من مثل طوطی است که در10 پس آینه هرچه استاد ازل گفت بگو میگویم. و «داشتن» بدین معنی آمده، چنان که در تاریخ اولیا مرقوم است11 که: یکی از بزرگی پرسید که چونی؟ گفت:12 چنان که میدارند؛ گفت: چهسان میدارند؟ گفت: چنان که میخواهند.33 پن

به فتح، به معنی اما، و به معنی ولیک نیز آمده. و این را بعضی از برهان قاطع آوردهاند. و حقیر در سراج اللغه نوشتهام که به زبان دکنی لفظ «پن» به همین معنی

شب به یاد او چو جامی چند در محفل زدم

سینه کندم آن قدر تا ناخنی بر دل زدم

آی: آن قدر کندم که ناخنی بر دل زدم. لیکن در این جا بیان «آن قدر» است، پس برای علت نبود، و در محل کاف باشد.

و نیز در محل تردد و انتظار و استغراب9 آید، مگر در حالتی10 که بعد امرو نهی واقع شود. فردوسی گوید: «بیا تا چه داری ز مردی نشان»؛ و نیز در محاورات11 است:12 «شراب مخور تا گنه کار نشوی».

و چون کاف با13 او جمع شود، افادهی معنی علت پیداکند. چنان که قدسی گوید:

ولیکن صحیح این جا «تا»1 برای غایت است و علیت از کاف ظاهر شود، چنان که می آید. چه جملهی «شراب ده» از جهت قیام قرینه، بعد «برخیز» محذوف است، پس معنی چنین باشد که: ساقی برای صبوحی قدری پیشتر از صبح برخیز و شراب ده که از این وقت تا صبح شدن طاقت ندارم. پس کاف علت جملهی «شراب ده» است که محذوف شده، دراین صورت «نفسی» به جای «قدری» درست نباشد؛ زیراکه «تاب ندارم» امتداد مدتی میخواهد، چنان که در رسالهی داد سخن نوشتهام. و قبول اصلاح «نفسی» از قدسی محل تعجب است؛ زیراکه2 مخالف بلاغت است.3 غرض، هرگاه احوال شعرا چنین باشد، وای بر حال دیگران. و گویا از این معنی خبر داده است مرحوم4 مرزا ابوتراب غبار5 که اواخر،6 تراب تخلص کرده، رحمة اله علیه

دیگر، که فهم گفتهی ما میکند؟ ms349 غبار یاران نمیرسند به کنه کلام خویش

و گاهی در محل7 استفهام آید، حافظ: زاهد شراب کوثر و حافظ پیاله خواست تا در میانه خواستهی کردگار چیست

و از این عالم است: «تا دوست که را خواهد و میلش به که باشد». و8 لفظ «بگو» در هر دو جا مقدر [است]، کذا قیل. و صحیح آن است که کلمهی «تا» در این جا بیانیه است، مثل کاف، و معنی لفظ «بگو» از کلمهی استفهام حاصل شود و مقدر «نمیدانم» است.99

و گاهی برای شرط آید. ملا نسبی:10

تا یار نمی آید11 بیگانه نمیآید تا شمع نیفروزی پروانه نمی آید و در این حال گاهی افادهی کمال عدم فرصت و ترتب جزا بر شرط کند، در این صورت جزا12 ماضی بود و شرط مضارع. حضرت گلشن - قدس سره - فرماید:3

تا تو می آیی، قیامت رفته است وعدهی وصل آن قدرها دور نیست بدان که1 در اصل وجود مدخول «تا» مقدم باشد بر جزا در قضیهی شرطیه، و وجود آن چه متعلق است2 بدان در قضیهی مذکوره، و گاهی به ادعای کمال عدم فرصت و شدت ترتب3 جزا بر شرط یا4 آنچه متعلق است بدان، عکس آرند. نظامی:

نشد بر تنی تا نپرداختش نزد بر سری تا نینداختش زیرا که «بر تن رسیدن» مقدم است بر «پرداختن او از5 جان»، و هم چنین «بر سرزدن» از «انداختن آن»؛ چه ادعای مذکور حکم6 تقدم7 میبخشد. لهذا8 در قضیهی شرطیه، ماضی در جزا، و مضارع در شرط واقع شود، چنان که گذشت. و بعضی گویند که گاهی برای ابتدای زمان آید، چنان چه در این بیت عرفی: منم آن قطره که صد سینه و دل کردم داغ تا ز نوک مژه غلطیده به دامان رفتم و صائب: سرو از قمری به ms350 سر صد مشت خاکستر فکند

تا به سنبل راه دادی شانهی شمشاد را مؤلف گوید: «تا» در این جا محض برای شرط است و معنی وقت9 از آن پیدا [شود]، مثلا هرگاه گویی که «تا چنین شد، چنین شد»،10 معنی آن است که «وقتی که چنان شد، چنین شد»، و به سبب آنکه شرط، علت جزا بود، معنی «از» سببیه11 از آن حاصل شود، و این مخصوص به حرف «تا» نیست، بلکه در جمیع حروف شرط که بر علت آید، هم

و گاهی برای انتهای غایت آید، خواه زمان باشد خواه مکان، چنان که «از بام تا شام» و «از مکه تا مدینه» - شرفهما الله تعالیی.11

وگاهی «با»ای موحده [=به] نیز با12 آن بود و در این صورت اگر آن را محذوف کنند «تا» به جا13 باشد، چنان که در «شام تا بام»، و اگر «تا» دور کنند «با»14 به جا بود،152 عثمان مختاری: «ملکش ز جهان چندان کز بند به قسطنطین»، یعنی «تا16 به قسطنطین» ms351 که17 نام دارالملک روم است. لیکن قسطنطین نام بانی آن شهر است18 و قسطنطنیه نام شهر. قوسی گوید:

خدای داند کز استماع این نهضت خلل پذیرفت قسطنطنیه را ارکان

به هر محفل که آن دست نگارین میشود پیدا و بعضی گویند: در این بیت نظامی هم، هم چنین است:

یهادر آن فتنه را2 روزبازارها

ز تنین به غور آمده غارهادر آن ف که تنین نام جایی است، چنان که غور نیز نام جایی. و بدین سبب3 تقابل خوب به هم میرسد. مؤلف گوید: این معنی از کتب لغت ثابت نیست، و هم در تواریخ دیده نشده. آری «غور» نام الکهای4 است نزدیک غزنی، و5 در میان روم و مصر و غزنی6 تفاوت بسیار است،7 پس باید که «زا» [= ز] در این جا سببیه بود، بدین معنی که از شدت آمد و رفت تنین - که به وزن8 «سکین»، به معنی اژدهای عظیم است، کما فی القاموس - غارها به غور آمده، یعنی غارهای عمیق به هم رسیده،9 و در آن غارها روزبازارهای10 فتنه بود. و این کنایت است از کثرت مارخیزی و بدآب و هوایی آن سرزمین. و بعضی گویند که: «ز11 تنین» تحریف کاتبان12 است و صحیح «زمینش به غور آمد از غارها»، و در این صورت معنی ظاهر است،13 اما اگر نسخه مساعدت کند.14 و گاهی به معنی زنهار - که ترجمهی البته15 است - آید. حافظ فرماید: حافظا ترک جهان گفتن دلیل خوش دلی است

تا نپنداری که احوال جهان داران خوش است

و شیخ سعدی گوید: دیدهی سعدی و دل همراه توست1 تا نپنداری که تنها میروی و فاضل سندی گوید که: لفظ «تا توانی» در این قسم جاها محذوف شده، پس به معنی زنهار نبود، چنان که جمال اینجو گمان برده. مؤلف گوید: تقدیر مذکور، در بعض مقام صحیح ms352 نمیشود،2 چنان که در بیت سعدی؛ زیراکه «تا نپنداری که تنها میروی» بدان معنی نیست که تا مقدور باشد، این قسم گمان نبری و اگر مقدور باشد، گمان ببر؛3 چه، نفی در جملهی مقید، راجع4 به سوی قید شود در کلام فصحا، و حال آن که مراد شاعر آن است که خود را در رفتن تنها مپندار؛ چراکه در ظاهر اگر تنهایی، دل و دیدهی سعدی باطنا همراه توست.5 و نیز حذف مدخول و نگاهداشتن6 داخل بسیار مکروه است؛ چه دوم حکم عرض دارد و اول حکم جوهر. تعقیب7 بدان که علیت «تا» دو قسم باشد: یکی آنکه مدخول8«تا» علت فاعلی یا مادی یا صوری یا در معدات جزا باشد، چنان که گویند: «تا نباشد چیزکی، مردم نگوید چیزها»، و «تا گل نبود، کاسه نتوان ساخت»، و «تا نیندیشی، حرف مگو»؛9 دوم آن که مدخول آن،10 علت غایی جزا بود، چنان که گویی: «اندکی بخواب تا آرام شوی». در این صورت، جزا سبب و علت وجود11 مدخول آن بود؛12 زیراکه وجود علت غایی در حقیقت معلول13 معلول است و این هر دو حقیقت باشند؛ و گاهی بر فایدهی مترتبه14 بر او نیز اطلاق کنند،15 و بر این تقدیر مجاز خواهد بود، چنان که: «خدای تعالی باران فرستاد تا عالم سبز

و بعضی گویند: آوردن حرف «تا» بعد از کلمهای که افادهی معنی علیت6 کند، مثل لفظ «بدان» و «از آن جا» و مانند آن، وجهی ندارد؛ چه برای این معنی «تا» کافی است. و اگر به جای «تا»، «کاف» آرند، من حیث المعنی ms353 چسپانتر میشود، اما در کلام قوم بسیار آمده، چنان که دراین بیت:

بدان تا که آیند از راه دور ز هر تیره جایی برآرند نور

و آوردن «کاف» پیش از «تا» و بعد آن، هردو صحیح است. انتهی.7 مؤلف گوید که: لفظ «بدان»، به معنی مذکور در این بیت نیست، بلکه ظرف8 متعلق است به9 «آیند»، پس معنی چنین باشد که: تا آیند بدان جا از راه دور. بلکه به گمان من عبارت صحیح چنین [است]: بدان جا چو آیند10 از راه دور. فتأمل.13 تذییل

بدان که12 در «تا»ی شرطیه و «تا»ی غایتیه که غیر «تامیی است که برای غایت ابتدا آید، فرق نییست؛ چه، در صورت حمیله13 بودن قضیه هم معنی شرطیه از آن حاصل شود، مثلا هرگاه گویی: «فلان توبه کرد تا گناهانش بخشیده شود»، حاصل معنی آن بود: تاگناه او بخشیده شود، توبه کرد. و هم چنین بالعکس،

چنان که در این بیت:

تا بقا در جهان بود ممکن ذات پاکت همیشه باقی باد

چه، معنیاش آن است که: ذات پاکت1 باقی باد، تا وقتی که بقا در جهان ممکن بود.

و فرق در معنی شرطی «تا» و حرف «اگر» آن است که از جوهر لفظ «تا» معنی بعدیه ظاهر2 شود، و در استعمال «اگر» به سبب علت شرط و بعدیه به طریق لزوم مستفاد شود،3 چنان که اگر گویی: «تا تو نمی آیی، من نمی آیم»، از ذات لفظ «تا» مستفاد شود که: آمدن من، بعد آمدن تو است و مشروط به آمدن تو؛ و اگر گویی: «اگر او نمی آید، من نمی آیم»، معنیاش4 آن بود که: آمدن من، موقوف و مشروط بر آمدن اوست،5 و بعدیت از آن به طریق لزوم پیدا میشود. فافهم و تدبر لانک لاتجد فی غیر هذا المقام. تاب و تابه

بعضی اینها را کلمهی نسبت شمردهاند، چنان که «پاتابه» و «آفتابه» - که مبدل «آبتابه» است - و بر ms354 این قیاس، «مهتاب» به معنی پرتو ماه، و به معنی مهشید مجاز است.6 لیکن7 این تکلف محض است؛ چرا که «تاب» مأخوذ است از تابیدن که مشترک است در پیچیدن و گرم کردن، پس در «پاتابه» به معنی اول است، و در آفتاب - که مبدل آبتاب است- به معنی گرم کردن، و در مهتاب به معنی روشنی.8 و «آفتابه» به معنی ظرف معروف، مبدل «آبتابه» است؛ چراکه آب را در آن گرم کنند، پس از کلمات نسبت شمردن خطا باشد.93 تر و ترین

به معنی زیادت، و این مخالف علامت اسم تفضیل عربی است؛ چراکه اسم تفضیل عربی از مشتقات آید و این در جوامد محض نیز که بویی10 از صفت ندارند، مثل

شمع را هر ذره کز پروانهای خیزد ز مهر

جان آن یک بیشتر سوزد که پرآتش تر است

و نیز نظامی:

چه لافی که من دیومردم خورم مرا خور که من دیومردم ترم

و فقیر آرزو گوید: بود رخسار تو خوش، الحال از خوی خوشتر است

آتش لعل لبت2 از رنگ می آتشتر است

لیکن حق آن است که3 در این قسم جاها مجاز است. و از همین عالم است «نوآیین تر»4 و «تازهتر» که در هیچ لفظ5 معنی وصفی نیست، پس لازم معنی منظور داشتهاند، و در این صورت همه مجازاند که در بعض جاها6 شهرت کردهاند.

و کلمهی «تر» و «ترین» من حیث المعنی یکیاند و من حیث الاستعمال مغایر؛ زیراکه حرف «از» بعد «تر» آید و بعد از «ترین» نیاید. و «ترین» به7 کلمهای که ملحق شود، مضاف و صفت واقع شود، مثلا گویی: «فلانی بهترین قوم خود است»، و نیز گویند: «بهترین قومی که پیرو انبیا باشند»، آی: قوم بهترین آن است که پیرو انبیا باشند. و لفظ «تر» چون مضاف واقع شود، حاجت «از» نباشد، چنانکه «بهتر قوم»، در این صورت حکم افعل تفضیل عربی دارد، مثل «افضل القوم». ولفظ «اولیتر» ms355 به معنی بهتر، از جهت عدم لحاظ معنی اولویت،8 در فارسی آمده؛ وعدم لحاظ فارسیان مر معانی الفاظ عربیه را مجوز این قسم تصرفات است، چنان که مکرر نوشته شده، پس این هم از آن جمله باشد، و آن مقصور است به قدر سماع. پس اگر تجرید را دخل دهند، «افضلتر» و «اعلمتر» نیز9 صحیح باشد، مگر آن که این جا هم بر قدر مسموع اقتصار کنند.10

لیکن حق آن است که این معنی در همین بیت دیده شده و جای دیگر به نظر نیامده، لهذا در رسالهی دادسخن، این بیت را داخل خلاف محاوره ساختهام. تن

علامت مصدر است در فارسی3 پهلوی که قدیم است،4 و «دن» - به دال - در فارسی حال. پس احتمال دارد که شکفتن وخفتن و رفتن و امثال آن، در اصل «شکفتدن» بوده که «دال» به «تا» از جهت قرب مخرج بدل شده و به سبب ثقل، آن چه از ذات کلمه بود[ه] حذف شده. و نیز احتمال دارد5 که آن چه آن را مصدر گویند مأخوذ باشد از ماضی، پس6 در ماضی که آخرش «یا»ی تحتانی بود، دال و نون آرند مثل رقصیدن و چیدن و دویدن، و در ماضی که «یا» نبود، نون تنها آرند. پس بر تقدیر اول، احتمال است که در کردن و زدن7 و غیره به سبب اجتماع دو دال، یکی را حذف گردانند، و به تقدیر دوم، نون تنها در ماضی اضافه کنند.

و در «تهمتن» و «پیلتن» به معنی جسم است؛ چه معنی «تهمتن» عظیم الجثه است و در معنی لفظ «تهم» که جثه داخل است، آن را تجرید کردهاند، و «پیل تن» ظاهر است به معنی شخصی ms356 که تنش مثل تن پیل بود، از عالم «کمان ابرو» که معنی تشبیهی از آن حاصل شود. و «کارتن»8 حیوانی است که کارش تنیدن بود و به معنی عنکبوت شهرت کرده، نه آن که برای نسبت است کما وهم. و در «خویشتن» بعضی زایده گفتهاند و تحقیق، قلب اضافت است، یعنی «تن خویش» که عبارت است از ذات شخص، چنان که گویند: فلانیتن تنها چنین کرده، آی : ذات او تنها چنین کرده و غیری را در آن دخل نبود[ه]، پس

ای ترک شکارافکن شاهین تن خود

تنها نه کنونم از تو غمگین تن خود

در عشق رخت به کودکیها4 بودم

چون طفل سرشک اشک خونین تن خود

ایضا: غیر از بت هندوی فرنگی نگهم5 دیده است کسی کافر جنت6 تن خود

یعنی به ذات خود.70 بر این تقدیر، «تن تنها رفت» به معنی «با ذات خود تنها رفت» نیز صحیح میتواند شد، بلکه همین بهتر است. و این تحقیق مخالف آن است که در چراغ هدایت نوشتهام. تی و تین

بعضی هردو را کلمهی نسبت گفتهاند، پس اگر به ثبوت رسد، اول، مخفف دوم باشد، چنان که «کشتی» - به فتح کاف تازی - به معنی سفینه، که مرکب است از «کش» به معنی پیغولهی ران و بغل، و نیز به معنی سینه.8 و بر این تقدیر، از راه تشبیه،9 سفینه را کشتی گویند؛ و میتواند که «کشت» مزید علیه «کش» بود، به معانی مذکوره؛ چه فوقانی در آخر

و بعضی «رامتین» را - که نام مردی است - مرکب از «رام» به معنی عیش و عید، و «تین»1 - که کلمهی نسبت است، کماسبق - گفتهاند. و مذهب فقیر آرزو آن است که «رام» مخفف رامتین است و حذف کلمهی نسبت در این قسم مواقع خوب نیست.2 لهذا «رامین» بدون فوقانی نیز او را گویند، و آن مخفف رامتین است. و بعضی گویند: در «آبتین»- بالمد- که نام پدر فریدون است، میتواند که برای نسبت باشد؛ یعنی منسوب به «آب» در همواری. پس در «آستین» نیز از این باب بود،3 مرکب از «آس»4 به معنی سودن؛ زیرا که آستین، ساعد را می ساید. مؤلف گوید: اطلاق «سودن»5 بر آستین آمده است، فغانی:

اشک گوهرزایم از خوناب دل شد لعل سان

بس که هردم آستین بر چشم تر سودم چو شمع در این صورت، منسوب به سودهشدن نیز درست میتواند شد، لیکن «آس» به معنی سودن در کتب لغت و مستعملات نیست، بلکه آس به معنی سنگی است که بدان سایند. و گمان من6 آن است که در سودن و ساییدن فرق است در استعمالات؛7 چراکه گندم سائیده گویند نه گندم سوده، پس میتوان گفت که آس در اصل «آسا» بود مزید علیه «سا» به معنی سائیده. و در آستین، این معنی اگر ثابت شود، ترکیب مذکور، درست میتواند شد، والا فلا، پس لغتی باشد برای خود.83

کلمهی نسبت است، مبدل «کان»، چون «لواجان» که مرادف گردکان است، چنان که مجد قوسی گفته، و در هر2 دو معنی تشبیهی از نسبت حاصل است. جز

کلمهی استثناست،3 و آن برآوردن حکم خاصی است از حکم عامی. و ms358 آن یا متصل بود یا منفصل: در صورت اتصال، مستثنی داخل4 مستشنی منه بود حقیقتا، و در منفصل،5 ادعاء. و امثلهی این در موهبت عظمی نوشتهام به تفصیل و تحقیق. و گاهی «با»ی موحده بالای آن آرند6 و «بجز» گویند، و گاهی کاف زایده بعد آن آید، چنان که بعد الاکه مرادف آن است.7 انوری گوید:

خود خراب آباد گیتی نیست جای تو ولیک

گنجها ننهند هرگز جز که در جای خراب

بعضی گویند:8 به واو9 مجهول، به معنی ترکش و تیردان است. لیکن از10 «کمان جوله» که به معنی قربان است، مستفاد میشود که حرف نسبت است که معنی ظرفیت از آن حاصل است. مؤلف گوید: لفظ تنها که نظیرش نباشد و قیاس هم راه ندهد، مصحح معنی نمیتواند شد، و «کمان جوله» احتمال است که به معنی کمانترکش بود، به فک1 اضافت، از جهت کثرت استعمال، و12 به مجاز قربان را گفتهاند. جی

کلمهی نسبت است، چنان که «میانجی» و «گوانجی»13 به معنی سردارگوان،14 لیکن

چون لباس غنچه تنگی میکند بر دوش گل

بر فراز این1 عمارت پرنیان آسمان و سعید اشرف گوید: چون نماید2 یک خیابان باغ در3 آیینهای؟

هست ملک وافرت در زیر گردون آن چنان4 و مراد از تشبیه مرکب آن است که مشبه و مشبه به، هردو، جمله باشند، چنان که هردو بیت مذکور. بر این تقدیر،5 «تنگی کند» از جهت قیام قرینه، محذوف شده در مصرع دوم،6 و در بیت دوم ظاهر است.7 پس این ابیات:

چون تشنهای که آب خورد در میان خواب

خونم چو آب چشم تو در خواب میخورد ایضا: از آن از ms359 دست نگذارد قدح چشم فسون سازش

که هر پیمانه چون8 آئینه آرد بر سر نازش از قسم سابق نیست، هردو جا تشبیه مفرد است به مفرد. و عجب است از کسی که اینها را تشبیه مرکب فهمیده. و این ابیات سلمان:

وان نفس کز بانگ اسپان گوش گیتی گشت کر شهسواران در میان نیزهها جلوهکنان

چون ز اطراف نیستان در کمین شیران نر ایضا: نقد رایش در ترازو چون که در شب آفتاب

بارها بشکست وجه زهره را قدر و عیار تشبیه مرکب است، هرچند روابط از جهت قیام قرینه محذوف است. و به معنی «چه» که کلمهی استفهام است- نیز [آید]، چنان که در محل استفهام انکاری. عرفی گوید:

طی کنم این نامه را گر نکنم چون کنم

حوصلهی نامه2 نیست تاب رقم داشتن و به معنی چرا. امیر معزی:

طبعم ز بوی همت3 تو تازه چون شدهست

گر بوی همت2 تو چو باد بهار نیست و برای شرط آید، و این عام است در ماضی و مستقبل، به خلاف «اگر» که اصل در مستقبل است، چنان که گذشت. و تحقیق حال5 مؤلف این است که از ذات لفظ «اگر» اجزم وقوع و لاوقوع جمله برطرف شود،63 با معنی شرطی؛ و از لفظ «چون» محض معنی تعلیق و شرطیه حاصل شود، پس عبارت: «چون زید آید، سلامش کنم» قایم مقام «اگر زید آید، سلامش کنم» نبود؛ زیراکه عدم جزم وقوع و لاوقوع قضیه از معنی استقبالی در صورت اول7 ظاهر میگردد، و در صورت دوم مؤکد معنی مذکور میگردد.

بشنو: لفظ «چو» مخفف «چون» است کماسبق، و در نظم اکثر آید، به هردو معنی «چون»، نظامی گوید:

فرو گفت لختی سخنهای سخت چو گوید خداوند شمشیر و تخت

کما قیل.

مؤلف گوید: بعد «چون» کاف [= که] آید، مثلا «چونکه» و بعد «چو» کاف به نظر نیامده.

و گاهی حرف «چو» و «چون» آرند و تشبیه منظور نبود، بلکه کمال7 تعظیم8 مدخول حرفین مذکورین بود. چنان که نظامی گوید: «بنا کرد شهری چو شهر هری». اگر گویند: تعظیم از تنکیر9 «شهری» حاصل است، گوییم: تعظیم امری است که زیادت و نقصان

مقدری نه به آلت به قدرت مطلق کند به شکل بخاری چو گنبد ازرق

و این مخالف سابق است. لهذا در بعض کتب نوشتهام که لفظ «چو» گاهی زیادت آید، چنان که در این قطعه:22

چاکرانت به گه رزم چو خیاطانند گر3 چه خیاط نیند ms361 ای ملک کشورگیر به گز نیزه4 قد خصم تو می پیمایند تا ببرند به شمشیر و بدوزند به تیر

لیکن در صورت زیادت و تشبیه، هردو مستدرک میشود، چنان که بر متأمل پوشیده نیست. در این صورت، میتوان گفت که چنان که حروف نسبت5 زواید میآید، استدراک در این جا زاید است، نظر بر ظاهر عبارت آورده و در معنی هیچ دخلی ندارد، و غیر از این علاجی نیست.*6

و در شعر انوری احتمال است که «چو» به معنی «چنین» باشد، چنان که «همچو» به معنی7 «هم چنین»، مثلا گویند: «فلانی را همچو زدم، که جانش به لب رسید»؛ یعنی «هم چنین». لهذا کاف بیانیه بعد آن صحت پیدا کرد.

و لفظ «چنان» و8 «چنین» مرکب است از «چن»- مخفف چون -و «آن و این». و «چن» -به تخفیف - مسموع است از بعض اهل محاوره خصوصا اهل توران. و این که در اعجاز خسروی به کسر نیز ضبط شده - کما رواه البعض -9 بنا بر اختلاف لهجه است،10 مثآل «چرا» که به فتح و کسر هردو آمده، هرچند قیاس، کسره میخواهد.

و کلمهی «چنان و چنین»، چون با حرف ندا آید، برای تحقیر بود. چنان که انوری

بانگ برزد مرا خرد که خموش تا که ای باری1 ای چنان و چنین و تحقیق آن است23 که در این قسم مقام، حکم مبهمات به هم رساند؛ لهذا در این جا «فلان و بهمان» نیز صحیح است. و مبهمات در محل تعظیم نیز آید. چنان که عرفیگوید: «بهمان و فلان آفرینش»، و در این بیت:

آگه از خویشتن چو نیست چنین چه خبر دارد از چنان و چنین نیز به معنی بهمان و فلان3 است، به معنی حقیقی خود نیست. و لفظ «چونان» مرکب است از «چون» و «آن». و «چنو» قلب «چون» نیست، بلکه مخفف چون [او] است که به معنی «چنان» آمده،43 امیر معزی گوید: گر داوریستی به هنر ms362 خلق را چنو آفاق بی خصومت و بی داوریستی5 و این نیز دلالت دارد که «چن» مخفف «چون» است کما مر. و این دو لغت در کلام قدما بسیار آمده و در کلام متأخران اقل قلیل. و «چوناه» مخفف «چونان» است که «ها» در نظم آخر آن زیاده کردهاند، مثل الفاظ دیگر،6 چنان که گذشت. و بعضی مبدل یا لغت علی حده گفتهاند، و این صحیح نیست؛ زیراکه در نثر چنین نیامده. و لفظ «چنان و چنین» که بعد آن کلمهی «چه» و «که» واقع شود، همان معنی تشبیه از آن حاصل گردد، و گاهی محذوف شود،70 و این بسیار کم است. محسن تأثیر: گل چنان بیثمریهای چمن میپوشد آن چنان عیب تو را خلق حسن میپوشد و هرگاه در دو جمله بود، مکرر آید، چنان که در بیت مذکور. و بر این تقدیر، حکم موصولات به هم میرساند. و گمان دارم که حذف کاف در صورت دو جمله باشد،8 و در مفردات صحیح نیست، چنان که اگر پرسند: زید در صورت چگونه است؟ گویی:

«چه» کلمهی استفهام است در غیر ذوی العقول، چنان که «که»2 در ذوی العقول؛ لهذا در این رباعی بعضی از متأخران شعرای هند:

دی3 خفت، که؟ ناقه[ام]، کجا خفت؟ به گل

کردم، چه؟ فغان، از چه؟ زیار4 و منزل

داد، از که؟ ز خود، چرا؟ ز سعی باطل

کافتاد، چه؟ بار، از چه؟ ز5 سر، بر که؟ به دل

یکی از فضلای شاعر هند اعتراض نموده که در6 بیت اول جواب «که» ناقه است که غیر ذی عقل است و در مصرع چهارم جواب «بر که»، «به دل» [است] که یکی از اعضاست. فقیر آرزو جواب دادم که: واقعی7 همین است که سؤال ذی عقل، به لفظ «که» باشد، لیکن ms363 چون تبادر8 اذهان، در صورت نسبت فعل به انسان باشد، از جهت اهم بودن در آن که مخبرعنه باشد نسبت به دیگران،9 در صورت اخبار «خفت» چنان معلوم می شود که: آدمی خفت، از این جهت سؤال به لفظ «که» کرده شد، و در جواب «ناقه» گفته، هرچند سایل و مجیب10 این جا یکی است، لیکن از راه سؤال و جواب و غیریت اد عایی، حکم دو شخص به هم رساند، لهذا حکم آن چه میان سایل و مجیب باشد، جاری بر آن نموده، چنان که در این قطعهی محمد قلی سلیم که سؤال از راه قیاس و قرینه است، و جواب از روی تحقیق:

شبی رندی در ایام زمستان به سر تابوت میبردی شتابان

یکی پرسید زو کای یار دلکش که مرده از عزیزان؟ گفت آتش

چه دیدهای که به آیینه مایلی شب و8 روز

ز ما نهفته مدار آن چه رو نمود آن جا9 و صائب گوید:

تا چه خواهد کرد یارب با دل خونین من

چهرهی گرمی که10 مجمر میکند آیینه را و از این جا مستفاد می شود که تنها لفظ «تا» کافی نیست، بلکه به اتصال لفظ «چه» افادهی معنی مذکور میکند. کذا قیل.11 لیکن استعجاب امری است که قبول کم و زیادت میکند، پس احتمال است که حرف «چه» موجب زیادت12 استعجاب گردد.13 و «تا» گاهی برای استعجاب14 آید، چنان که گوید: تا ms364 تو میآیی قیامت رفته است وعدهی وصل این قدرها دور نیست هرچند اختلاف زمان شرط و جزا، دلالت بر استعجاب دارد، و مقام نیز اقتضای آن نماید،15 لیکن هیچیک منافی استعجاب کلمهی «تا» نیست. فافهم.

هر شاخ ز بوستان بریده چه فایده گر بهار برگشت و هم چنین «واو» «تو» که محض برای اظهار حرکت ماقبل است، گاهی چنین شود، چنان که اکثر در ردیفهای واو. شانی گوید:

ای حاصل صد مدعا هر1 جنبش مژگان تو

سرمایهی صد آرزو هر خندهی پنهان تو2 و این، بیش از بیش3 است، بر خلاف «چه» که بر سبیل قلت آمده. و آن گاهی به معنی «کجا» آید، انوری گوید: در باغ برکه4 رقص تموج نمیکند بی چاره برکه را چه دل رقص کردن است و «چگونه» مرکب است از «چه» و «گونه» که به معنی نوع است، و آن5 برای استفهام آید. و گاهی افادهی تشبیه کند. نظامی:

به کبک دری چون درآید عقاب چگونه جهد بر زمین آفتاب چه به فتح، - کلمهی تصغیر است، چون «باغچه» و «چمچه» و «انبانچه». و گاهی افادت نسبت کند، چون6 «بازیچه» به معنی چیزی که اطفال بدان بازی کنند، و «ماهچه» به معنی سر علم که آن را ماه علم نیز گویند. و بعضی گویند:7 «مورچه» و «مورچانه» نیز از این عالم است، لیکن در مورچه برای تصغیر است نه نسبت، که معنی ندارد، و اگر به معنی زنگی8 که در آهن سرایت کند، گویند، درست میتواند شد؛9 و «مورچانه» مزید علیه «مورچه» یا مبدل «موریانه» [است]، که «یانه» مبدل «آنه» است و آن کلمهی نسبت بود.

- به جیم فارسی به «یا» رسیده- کلمهی نسبت است، لیکن ظاهر آن است که2 حرف ترکی است برای نسبت، فارسیان حال به سبب کثرت اختلاط اتراک از جهت تسلط 3 در الفاظ فارسیه نیز آرند، چنان که «پلچی»4 به معنی خرمهره فروش،5 و «چمانچی» - به جیم فارسی - به معنی ساقی؛ زیرا که «چمان» به معنی شراب است. کذا قیل. و این خطاست؛6 زیرا که چمان به معنی پیالهی شراب است، و چمانچی به معنی کوزهی سرتنگ7 بزرگ شکم که در آن شراب پر کنند، پس منسوب پیالهی شراب بود که کاسه و پیاله از آن ظرف8 پرکنند. و « ککچی» به معنی کناس و کودکش؛ چه «کک» پس افگنده و فضله را گویند. و «ماخچی» به معنی اسپی که مادر و پدرش از یک نوع نباشند. و بعضی گویند: از این مستفاد میشود که «ماخ» به معنی مطلق غیرخالص9 است، خواه اسپ، خواه [غیر آن]10. مؤلف گوید: ظاهرا «ماخ» مبدل «واخ» است به معنی از هم جدا شدن، و چون «اکدش» مادرش غیرجنس پدر110 باشد، گویا از هم جدا است. والله اعلم.

لیکن به جیم تازی گذشت، در این صورت میتواند123 که فارسیان از راه تصرف، به جیم تازی آوردهاند.

بعضی گویند که کلمهی نسبت است و افادهی معنی مکان کند، چون «بادخن» و «گلخن» به معنی بادگیر و آتش خانهی حمام. و تحقیق آن است که در کلمات، اسم1 اصل است که حکم جوهر دارد، و حرف حکم عرض کماسبق.2 پس تا بودن کلمه به معنی3 اسمی حقیقتا یا مجازا، حرف نمیتوان گفت. براین تقدیر، «بادخن» احتمال است که43 مرکب باشد از «باد» و «خن» که مخفف «خان» بود به معنی بیت. و «گلخن» مرکب از «گل» به معنی «داغ» و «خن» به معنی مذکور. و هم چنین است کلمهی خوار

که بعضی آن را از کلمات نسبت شمردهاند؛ چه ms366 «شادخوار» به معنی شادمان آمده و ازیادت دلالت بر حرفیه میکند، چنان که «مان» در «شادمان» و در سراج اللغه نوشتهام که «شاد» به معنی «بسیار» آمده، در این صورت «شادخوار» مرکب باشد از «شاد» به معنی مذکور، و «خوار» به معنی خوب و نیک،5 پس از راه کنایت6 به معنی شادمان آمده باشد. خواه

بعضی گویند: مرادف «یا»ست که به جهت تردید آید. و نزدیک من، تحقیق7 آن است که مشتق است از «خواستن» که 2 به تکرار در محل تردید آید.83 سعدی:

من آن چه شرط بلاغ است با تو میگویم

تو خواه پند ز حرفم بگیر و خواه ملال9

و گاهی به اضافت «یا»ی خطاب آید، چنان که: خواهی چنین، خواهی چنان. در این صورت اگر معنی فعلی منظور بود، تکرار در آن ضرورت نیست.10 و چون11 لفظ

من خود نشدم به دشنه بسمل بل4 میخلدم به پهلوی دل پس مصرع دوم جواب سؤالی5 است که از تعمیم مفهوم مخالف آن6 به هم رسیده.7 فافهم.

و فرق ms367 در «خود» و «خویش» آن است که «خود» اکثر مسندالیه واقع شود، به خلاف «خویش» که بسیار کم آمده. و برای تقوی حکم آید، شاعر گوید:

خود گو که کدام زندگانی ای بی تو حرام زندگانی

و آن کلمهای است که گاهی افادهی نسبت محض کند، چنان که «تاریکدان» و «خاندان»؟ یعنی جای منسوب به هوای تاریک و اشخاص مخصوص منسوب به خانه؛ و

و گاهی زایده نیز آید، چون «زنخدان» و «زنگدان» - به معنی زنگله - و «روشندان» و «انگدان» - به معنی درختی که «حلتیت» که به فارسی «انگژد» گویند، صمغ آن است؛ چه از لفظ انگژد مستفاد میشود که انگ نام آن درخت بود. و «ژد» - به «ژا»ی فارسی - صمغ را4 گویند. مؤلف گوید: معلوم چنان میشود که در انگدان کلمهی نسبت است؛ زیرا که که انگزد را به هندی اصلی «هینگ» گویند، و الف به ها بدل شود، و ترکیب انگژد ترکیب توصیفی است نه اضافی، و توافق مصحح5 این معنی است، لیکن از زاند بودن کلمهی «دان» چنان دریافت می شود که حرف است، نه اسم. اما میتوان گفت: بعضی از کلمات مشترکاند در ms368 معنی اسمی و حرفی.6 در

کلمهی ظرفیه است، ترجمهی «فی»، خواه مکان، خواه زمان. و آن گاهی محذوف شود، و این اکثر وقتی است که مدخول [آن] جای یا وقت بود، و گاهی غیر آن، 7 نظامی: «زن آن به که زیور بود پای او» ای: در پای او،9 و صانب:

از رخش آئینه را خوش دولتی رو داده است

در درون خانهاش ماه است و بیرون آفتاب3 و از این عالم است این بیت نظامی: ز بس زنگی کشته در خاک راه زمین گشته در آسمان روسیاه یعنی پیش آسمان روسیاه؛5 زیراچه به سبب عمل آدمیان که اولاد آدم خاکیاند،6 این فتنه به ظهور آمده. و7گاهی به8 معنی «با»ی الصاق بود. چنان که نظامی گوید:

ز تو آیتی در من آموختن ز من دیدهی دیو بردوختن و امیر خسرو گوید: دل به تو داده است نشانی مرا در تو رسم گر برسانی مرا و گاهی به معنی «بر» آید، لیکن با لفظ «آمدن»،9 چنان که «از عهده درآید» به معنی «از عهده برآید»: در این صورت صلهی از بود، بر این تقدیر محتمل است که مخفف «به

و ردیف این غزل «درآید»، و قافیه «ناز» و «اعزاز» [است]؛ و حافظ فرماید: «فغان که بخت من از خواب درنمیآید». ms369

و بعضی گویند: در این بیت باقر کاشی:

به بر خوردن دوستان در سفر به یاری که غافل درآید ز در

ایضا: کسی که دست خیالم به دامنش نرسید ببین چگونه درآورد بختش از در من

و واله هروی: واعظ سحری از2 در میخانه درآمد سر کرد سخن ها که کند هرزه درایی

«در» به معنی3 «بر» است، و این محل تعجب است؛2 چه معنی مصرع دوم بیت اول آن است که قسم است به یاری که به خانهی یاری غافل درآید و نداند که خانهی کیست، و در واقع آن خانهی عاشق بود. و این تقدیرات، نظر به تعظیمی که از قسم مستفاد شود، پیداست، لیکن بر اهل ذکا. و معنی بیت دوم آن که: دست خیالم هم به دامان او نمیرسد، یعنی مرا قدرت آن نبود که به خیال آرم،5 چون بخت مدد کرد از در من درآمد. در این صورت شکر بخت میشود. و در صورتی که شکوهی یخت بود، پس معنی هردو مصرع با هم نامربوطو معنی غلط میشود.6 و هم چنین بیت سیوم.7

و نیز گفتهاند که: از شأن اوست که با وجود حرف بودن، مضاف هم میباشد، چنان که «بر» به معنی8 «الی» کماسبق. صائب:

شوخی که دارد از دل سنگین به کوه پشت

میدید کاش صائب در خون طپیده را و این خطایی است که ظاهر است علی من له ادنی شعور. و نیز گفتهاند که کلمهی «در» و «بر»1 به معنی «با»ی الصاق و اتصال آید. و در آوردن کلمهی «در» مزید2 مبالغه است، و لفظ «در» ندرتی دارد. نظامی گوید: سنان در سنان رسته چون نوک خار سپر بر سپر بسته چون لالهزار

مؤلف میگوید: مبالغه این جا از جملهی «سنان در سنان رسته» پیدا میشود نه از لفظ «در»، و هم چنین در مصرع دوم.

بدان که کلمهی «در» در دو لفظ مکرر که4 معنی مقداری در آن ms370 ملحوظ کرده شود، آید و معنی کثرت بسیار پیدا کند، چنان که: «صحرا در صحرا لاله» و «دشت در دشت فرح»؛ یعنی بسیار بسیار، و در این صورت بدون «در» نیز5 صحیح است. و گویا معنی «ضرب» که عمل اهل حساب است در این جا منظور بود. و اگر معنی مقداری ملحوظ در آن نبود، به معنی کل افرادی باشد. نظامی: «زمان در زمان گنج پرداختم»6 یعنی: به هر زمان. و «سنان در سنان رسته» و «سپر بر سپر بسته» از این عالم نیست؛ چه کثرت در آن جا از رستن سنان است از سنان دیگر و بستن سپر است از سپر دیگر. و تشبیه، مؤکد بلکه موجد مبالغه گردیده.7 دگر

کلمهای است که در مقام تکرار آید، و آن مخفف «دیگر» است، و هردو اسماند. چنان که8 دگری و دیگری هردو صحیح است. عمر خیام:

دنیاست فسانه پارهای ما گفتیم وآن پاره که ماند دیگری میگوید

مثال تکرار، چنان که گویی: طعام خوردم، دگر نماز کردم. در این صورت به معنی واو عطف بود. و گاهی به معنی «باز». بر این تقدیر به معنی «پس» تفریعی [است] و در این صورت با لفظ «باز» هم گاهی1 جمع گردد. چنان که نظامی گوید:

نی دگر خوردنی باز یا خفتنی

نیاید2 ز ما جز نظر کردنی

یعنی اول 3 کار ما دیدن عالم است، باز خوردن یا خفتن است.30 و به معنی دوم نیز آید،2 چنان که «بار دگر» به معنی بار دوم. لیکن در نظر تدقیق، دوم را سیوم میباشد به خلاف «دگر»، پس این از عالم «آخر» بود - به فتح خا- که در لسان عربی گاهی مقابل اول واقع شود.

و اکثر چنان است که صدور فعل قبل و بعد «دگر» منسوب به ذات واحد باشد، چنان که گویی: زید دمی بنشست، دگر برخاست. و بعضی گویند: گاهی این عطف و تکرار، نظر به صدور فعل از ذات ms371 واحد نبود، چنان که گویی: من یار را دعا کردم، دگر او دشنام داد. و از این قبیل است این بیت نظامی:

یکی داد باغی به بیتوشهای ندادش ز باغ آن دگر خوشهای5

مؤلف گوید: مثال مذکور، مصنوع یکی از فضلای شارح سکندرنامه است. و در بیت، «آن دگر» عبارت است از «بی توشهای»، پس از مانحن فیه نباشد. و چون «دگر» به معنی، «بعد» هم میآید، چنان که شاعر گفته: «رفتی که دگر به ما نسازی»؛ یعنی قصد داری که بعد از این به ما نسازی؛ یا رفتی برای آن که دیگر به ما ساز نکنی؛ پس معنی چنین بود که: بیتوشهای را شخصی باغی داد و آن بیتوشه بعد دادن، به بخشنده یا دهنده خوشهای نداد.64

و «نود» - به وزن خود - قلب این است، چنان که «خوشنود»، اما زایده است - زیرا که «خوش» در این معنی کافی است -3 چنان که حروف زواید نسبت، کماسبق.4 فایدهی جدیدهی جلیله

و در حالت تحریر این مسئله، به خاطر رسیده که الحاق حروف نسبت احتمال است که گاهی اسما را به معنی مصدر5 گردانیده باشد، چنان که «مان» در «شادمان» که مبدل «دان» که کلمهی نسبت است - بود، و63 «شاد» را به معنی «شادی» ساخته، و ms372 هم چنین «مند» در «فیروزمند» که «فیروز» را به معنی «فیروزی» گردانیده، و هم چنین «دان» در «تاریکدان» که «تاریک» را7 به معنی «تاریکی» نموده، و شادان و خامان و مستان و امثال آن8 هم بر این قیاس است.9 پس به زیادهی بی حاصل قایل نباید شد.10 و این اصلی است معتبر که به فضل او - تعالی - ملهم شدم بدان.11 فاحفظ [ه] لانک لاتجد[ه] فی غیر هذا

به «ها»ی مختفی، بعضی گویند:3 کلمهی4 نسبت است، چنان که «خلمده» مرکب از «خلم» به معنی آب غلیظ که از بینی روان باشد، پس به معنی بینی کذایی5 یا شخص کذایی مجاز6 بود. لیکن تحقیق آن است که در اصل «دال» است که برای نسبت آید، چنان که «کادد» و «کاغد»7 - کماسبق - و «ها»ی زایده که اواخر کلمات آوردهاند، چنان که در سراج اللغه نوشتهام. دیز

به «زا»ی معجمه -و دیس - به سین مهمله - و دس - به حذف «یا» - کلمات نسبتاند: ثانی مبدل اول و ثالث مخفف ثانی، چون «شبدیز» نام اسپ سیاه پرویز، و «گرگ دیزه»8 که رنگی است9 خاکستری مایل به سیاهی، منسوب به رنگ گرگ، و «فرخاردیس» و «خایه دیس»10 به معنی سماروغ. دیگر

بعضی11 مشبع «دگر» گفتهاند. و تحقیق، «دگر» مخفف آن است،12 و آن در محل تکرار13 مستعمل شود، خواه قبل فعل باشد خواه بعد. در این صورت، آن چه گفتهاند که از لغات اضداد است با وجود تصریح آن که برای مطلق تعدد آید، غلط باشد.120 و گاهی عدد را به معنی معدود گرداند، چنان که «میم»، مثل سهدیگر. و در «نماز دیگر» جزو نام است و علم نماز عصر، پس «نماز دگر» نمیتوان گفت؛ زیراچه تصرف در اعلام خوب نیست.

نخستین صف میمنه ساز کرد ز تیغ اژدها را دهن باز کرد و گاهی با حرف «از» جمع شود، در این ms373 صورت یکی از این دو برای تأکید معنی بود. چنان که نظامی گوید:

چو بشکست از هیربد پشت را برانداخت آئین زرتشت را و بدل اضافت است در این بیت سعدی:13

کسان را نشد ناوک اندر حریر که گفتی بدوزند سندان به تیر و گاهی حذف شود در صورت مفعولیه،2 چنان که گویی: خوردم طعام و سوار شدم و گفتم شعر. و در این شعر شفائی: هلاک حوصلهی دیدههای گستاخم3 که چون نظارهی روی تو تاب میآرند دو صورت است: یکی آن که لفظ «را» بعد «تو» تقدیر کنند، لیکن این خوب نیست؛ زیرا که بعد «تو» لفظ «را» به فصل نمی آید، مگر در صورتی که فیمابین4 عبارت دیگر واقع شود، چنان که نظیری گوید: ز دامنی که گشاییم ما تهی دستان تو میوهی سر شاخ بلند را چه خبر هزار دام تصور نهیم و برداریم تو مرغ وحشی فارغ ز بند را چه خبر دوم آن که ترکیب قلب بود که در اصل چنین باشد که: «چون تاب نظارهی روی تو میآرند؟». و فرق در این دو آن است که در صورت اول «را» بدل اضافت بود، براین تقدیر واجب باشد تلفظ آن، و در تلفظ فصل مذکور لازم می آید؛ و در صورت دوم، چون

و به معنی «در» که ترجمهی «فی» باشد نیز [آید]، چنان که سعدی در گلستان فرموده: «شب را به بوستان با یکی از دوستان اتفاق مبیت افتاد». و در این بیت نظامی:

که چون صبح را شاه چین بار دادعروس عدن در به دینار داد

نیز، کذا قیل. لیکن در این جا «صبح را» مفعول «بار داد» به طریق مجاز درست میشود،2 بلکه همین صحیح ms374 است؛ زیراچه بر تقدیر مذکور، مفعول ضروری است و حذف مفعول فعل متعدی بی ضرورت صحیح نیست.3 و در این بیت:4

ز هر شاه کآمد جهان را پدید به دست تو داد آفرینش کلید

به معنی «برای» درست میتواند شد، چنانکه «خدا را»؛ پس به معنی «فی» ضرور نباشد.5 و بعضی در این بیت:

چنان سخت بگرفت خرطوم را که زندان او شد بر و بوم را به معنی «فی» گفته، معنی6 چنین نوشتهاند که: «زندان او در آن بوم و بر شد». و این خطاست؛7 چرا که 2اسم یا خبر «شد» - که از افعال ناقصه است -8 پیدا نیست، و عبارت صحیح در این جا این است: «که زندانش کرد آن بر و بوم را» یا «زندان او شد آن بر و بوم».9 و در این بیت نظامی:

شه از هول آن بازی سهم ناک بترسید کافتد سپه را هلاک و این بیت عرفی: حرام است اهل معنی را چشیدن نعمت خوانی

که نبود سینهی گرم و دل بریان نمکدانش

بدان پاکان کز ایشان زادهام من بدین پا کیزگی کافتادهام من نه به معنی مشهور، چنان که گمان ردهاند.3 و «هلاک افتد در آن چیز» فارسی نیست، من ادعی فعلیه السند.5 و گاهی به معنی «من» سببیه آید، سعدی:

قضا را من و6 پیری از فاریاب رسیدیم در خاک مغرب به آب و گاهی به معنی «از»، ترجمهی «من» انتزاعی که من او را «صدوریه» خطاب دادهام، نظامی گوید:

دهن ناگشاده لب آبگیر که آمد لب غنچه را بوی شیر و در این بیت اسیر: دشتدشت از گرد راهم7 باز میماند سراب

گرچه دور افتادهام کاملروان8 عشق را عوض اضافت است، و معنی چنین استکه: ms375 دورافتادهی کامل روان عشقم؛ یعنی کمتر از آنهایم،9 پس معنی «من» تبعیضیه نبود، کما وهم. راست بعضی10 کلمهی نسبت شمردهاند، چنان که «دادراست» مرادف «دادار» و «دادگر»، فردوسی:

چو بشنید جاماسپ بر پای خاست چنین گفت کای خسرو دادراست

به پیش جهاندار بر پای خاست بگفتا که ای خسرو دادراست

و در این نظر است؛ چراکه میتواند که «راس» مشبع «رس» باشد که «تا» در آخر آن زیاده کرده باشند،1 مثل دیگر کلمات ذوات السین و الشین، کماسبق، چنان که رای2 این بعض است. و این دو احتمال دارد که «رس» مأخوذ باشد از «رسیدن» و یا3 میتواند که مزید علیه «رس» که هم لفظ نسبت است به زعم او و در واقع نیست؛ چراکه «بازرس» به معنی «امداد و اعانت» مجاز است و «رسیدن» در آن جا4 از جوهر لفظ مستفاد میشود.5 و پیش مؤلف: 6 «دادراست» مجاز بالحذف باشد7 به معنی «راست و برجا دارندهی داد»، و به معنی نسبت اگر میبود، نظیر دیگر میداشت.8

و گاهی زایده نیز آید، لهذا فراهانی در شرح انوری نوشته که: هرگاه کلمهی «بهر» یا «برای» با9 کلمهی «را» جمع شود، حکم به زیادتی «را» اولی است، و در کلام هیچ یکی10 از قدما11 نیست و در عصر ایشان متعارف بوده، و در اکثر مواضع از کلام ایشان که توجیه ممکن باشد، به زیادت «را» قایل باید شد، چون: «از بهر فلان را» و «از برای فلان را» و «از پی فلان را»، امیر خسرو:

گرچه تن من ز پی سوز راست رحمت تو از پی این روز راست

کمال اسماعیل: برای کوری چرخ12 کبود را مگذار کزین ستانه روم من به جایگاه دگر

انوری: بر آن مثال که توقیع تو13 برآن نبود زمانه طی نکند جز برای حنی را

ایضا: زبان سوسن آزاد و چشم ms376 نرگس مست خواص نطق و بصر داد بهر انهی را مؤلف گوید: حرف «را» در این جا احتمال است که2 به معنی «برای» بود، در این صورت از عالم «به دریا در»3 باشد، کماسبق، و بر این تقدیر، برای تفسیر باشد یا تأکید، چنان که «بر لب بر»،4 پس اولویت زیادت «را» وجهی ندارد، چنان که فراهانی و غیره گمان بردهاند. و بعضی گویند که بدون قیدی که فراهانی نموده، نیز آید، سید حسن5 اشرفی گوید: یارب سبی ساز که آن سرو روان را آرد بر ما بخت علی الرغم جهان را

و سلمان گوید: امید زندگانی را که دارد تن رنجور من چون جان روان است

و در این بحث6 است؛ زیرا که «دارد» فعل متعدی است، غایتش علامت مفعول او کم میآید، پس در حقیقت زایده نباشد. و در عبارت «علی الرغم جهان را» بدل اضافت است، پس «علی الرغم» به میم موقوف7 بود نه به اضافت، بر این تقدیر، هردو ترکیب از این باب نباشد. رند

که «رنگ» مبدل آن است، کلمهی نسبت است، چون «کنارند» و «کنارنگ» به معنی مزارع،8 و «بادرنگ» به معنی بادپیچ که به عربی ارجوجه خوانند، و «خاکرند» به معنی غبار. و در «مشترند»9 به معنی رنده، بالیقین مأخوذ است از «رندیدن» به معنی خراشیدن مخصوص، و در «استخوانرند» و «استخوانرنگ» به معنی سگ و همای،

بعضی از کلمات نسبت شمردهاند،3 چون «آبرود»، به معنی نیلوفر، و «بادرود»، به معنی چوبی که زیر شاخ نازک گذارند که از بار میوه، با شدت باد نشکند. اگر گویند: «آب رود» به معنی نیلوفر که عبارت است از فرزند آب، چه درخت نیلوفر در آب پیدا شود، گوییم: قیاس «بادرود» منافی آن است در الفاظ مجهول الترکیب و المعنی،3 و تا حقیقت باشد قایل ms377 به مجاز نتوان شد. ره

به «ها»ای مختفی، کلمهی تصغیر است، چون «خنب» و «خنبره» به معنی خم کوچک. و این لفظ در هندی بسیار آید و اکثر در محل تحقیر مستعمل شود، و اکثر در این جا به «را»ی هندی بود،5 و گاهی به «را»ی نسبت آید، و این ظاهرا6 همان «راهست که مخفف «در» بود و «ها» آخر آن زیادت کردهاند، چون «لتره» - به ضم لام - به معنی مرطوب و فربه که مرکب است از «لت» مخفف «لوت» به معنی طعام و تن آسانی، و «ره»، پس مجاز7 باشد؛ و «چکره» به معنی قطره، مرکب [است] از «چک» مأخوذ از چکیدن، و ر5».

و در «سندره» و «خشتره) به معنی حرامزاده و پارچهی مربع که در زیر بغل و غیره دوزند در جامهها، ظاهرا برای نسبت است، لیکن در «سندره» تحقیق [آن] است که8 برای تصغیر9 باشد؛ چه «سند» تنها به معنی حرام زاده آمده. و «کلپتره» را از این عالم شمردن، چنان که رای بعضی است،10 مصداق معنی خود کلپتره است.

یکی نیشکر داشت در طبقری چپ و راست گردید بر مشتری1

و این ظاهرا صحیح نباشد؛ چراکه «طبق» لفظ عربی است - به حرکت دوم - و ترکیب لفظ «ری» با الفاظ عربیه سند میخواهد، پس احتمال دارد2 که «طبق» مبدل «تبک» باشد، از عالم «طلا» و «طپیدن»، و «تبک»3 مخفف «تبنگ» - به فتح اول -4 به معنی طبق پهن [است] که نان و حلوا و غیرهما بدان فروشند، غایتش سکون نون محذوف کرده، به ماقبلش دادند.5 و مراد از «نیشکر» بریدههای نیشکر باشد که به هندی «گندیری» - به کاف فارسی و نون غنه و دال هندی ms378 و یای مجهول و رای مهملهی به یا رسیده - گویند و مصرع دوم دلیل بر آن.6

و در لفظ «دختری» به معنی بکارت و دوشیزگی،7 «یا»ی نسبت است نه «ری»، کما وهم؛8 چه «دخت» مخفف دختر است، چنان که «پس» مخفف «پسر».9

و «آفرین» دو احتمال دارد: یکی آن که مرکب باشد از «آفر» - که «فر» مخفف آن است یا «افر» مزید علیه آن، کما هو رأی البعض -10 و «ین»11 که کلمهی نسبت است،12 دوم آن که مبدل «آبرین» باشد، مرکب از «آب» به معنی جاه و اعتبار که مجازا آمده،13 والاول هو الاقوی لانه حقیقه.14

حرف الزاء المعجمه زار

کلمهی نسبت است و در محل کثرت و انبوهی آید، چون «گلزار» و «لالهزار» و «نمکزار». و لفظ «چمنزار» را قوسی منکر است و میگوید که مخصوص فارسی اهل روم است.1 و «بازار» هم از این عالم است؛ چراکه در آن جا طعامها میفروشد، خصوصا در ایران و توران.2 و در این قسم جاها من حیث الحقیقه است، و گاهی از راه استعاره و مجاز3 نیز آرند. چنان که طالب آملی گوید:

شام غم کاشوب سودای تو مغزافشار شد

نونیازان جنون را جیب دامنزار شد

و اعتراض ابوالبرکات منیر بر این لفظ، از عدم فهم استعاره است - که طالب آملی خیلی آن را به کار داشته است -4 و عدم تمییز در مجاز و استعاره.5 و تحقیق و تفصیل این طرز و طور6 در رسالهی سراج منیر و عطیهی کبری نوشتهام. زش

به فتح و شین معجمه، کلمهی استفهام است به معنی «چه»، و غیر از شعر رودکی به نظر نیامده. زن

کلمهی نسبت است، مثل «آبزن» به معنی ظرفی که آب ادویه و غیره جوش داده در آن ریزند و بیماران را بدان نشانند یا بشویند، و «ابزن» به وزن رهزن معرب آن است؛ و «باب زن» به معنی سیخ، و این ظاهرا7 مخفف کبابزن است. ms379 و از این عالم است «بادزن»، کما قیل. لیکن «بادبیزن» نیز بدین معنی آمده، پس موافق قیاس8 فقیر آرزو «بادزن» مخفف آن [است]، و موافق مذهب9 بعضی10 مزیدعلیه «بادبزن» به «باءی موحده، بود. به

کلمهی نسبت است، چنان که «بوزه»1 به معنی سگی که بو کرده جانوران گیرد و آن را «بوپرست» نیز گویند. لیکن لفظ مذکور23 در کتب معتبره مثل جهانگیری و سروری و رشیدی نیست؛ لهذا در سراجاللغه هم نیاوردهام. و صحیح «یوزه» - به تحتانی - است مأخوذ از «یوزیدن» به معنی جستوجو کردن، و «یوز» به معنی جانور معروف شکاری هم، از این مأخوذ است. و ظاهرا این تصحیف به سبب لفظ «بوپرست» واقع شده.3 زی

کلمهی نسبت است، چون «رازی» و «مروزی» و «سگزی»، به معنی سیستانی؛ زیرا که سگ در آن ولایت بسیار باشد، لهذا آن ملک را «سگستان» نیز گویند، و سجستان معرب آن است. این قدر هست که «مروی» به «یا»ی تنها4 نیز آید.

و به معنی سوی و جانب نیز آمده،5 چنان که امیر معزی گوید:

خوارزم شه آمد از لب جیحون زی درگه تو به حشمت و تمکین

و بعضی گویند که: اسم است که به کثرت استعمال، [کسرهی] اضافتش حذف شده. و تحقیق آن است که چون ماقبل «یا»6 در این لفظ مکسور است، محتاج نمیشود در مضاف بودن خود به کسرهی اضافت. انتهی. و این خلاف تحقیق، بلکه غیر صحیح است نزدیک ظاهربینان نیز؛ چه73 بودن «یا»ئی8 که ماقبلش کسره باشد غیر محتاج به کسرهی اضافت،9 خلاف محاوره [است]، و من ادعی فعلیه السند.

دوم و سوم مزید علیه اولاند، و سال و ساله و سالان مبدل [آنها است] . و گمان دارم که «سار» در اصل مبدل «زار» بوده، بعد از آن موارد1 استعمال هردو مختلف 2گشته. و آن گاهی در محل کثرت و انبوهی آید، چون کوهسار و ms380 کوهساران و چشمهسار و چشمه ساران و نمکسار و شاخسار؛ و گاهی محض برای نسبت بود و افادهی معنی صاحبیه3 کند، چون «برف سار» و «مارسار»؛ و گاهی افادهی تشبیه نماید، مثل «دیوسار» و «سگسار»4 و «گرزهی گاوسار» و «نگونسار». و مذهب اکثری آن است که در این ترکیبات «سار» مشبع «سر» است، لیکن در بعض مواقع این اشباع درست نمی آید، چنان که در «کوهسار» و «چشمهسار»،5 پس بهتر آن بود که بر یک وتیره باشد.63 و گاهی محض افادهی نسبت کند، چون «سبکسار» و «خاکسار».

و این کلمه مشترک است در معنی حرفی و اسمی:7 حرفی، چنان که گذشت؛ و اسمی، چنان که «سار» به معنی خانه. و در هندی اصل8 هم «سار» به معنی خانه و جای است9 عموما، و محل بستن گاوان و غیره خصوصا. و «سال» - به لام - در هندی نیز مبدل آن [است]، و «سالا» - به زیادت الف - نیز به همین معنی است؛ لهذا «دهرم سالا» - به دال مخلوط التلفظ به ها و میم موقوف - به معنی جایی است که برای فقرا سازند، از عالم خانقاه. و «شالا»- به شین معجمه - در هر دو زبان مبدل [آن است]. و «آبسال»- به مده - به معنی عمارت و آبادی است و جای منسوب به آب، چنان که «آباد»، و به مجاز به معنی مطلق خانه مستعمل است، چنانکه در لغات آورده، و «اسال» مخفف [آن است]، پس

ز دانا شنیدم که پیمان شکن زن جافجاف است آسالکن سا وسان

از حروف تشبیه است. و «سرمهسا» به معنی سیاه است از عالم تشبیه. و تحقیق آن است که «سا» دو صورت دارد: یکی مخفف «سان» و آن برای تشبیه بود و حرف باشد، و این مشترک [است] در فارسی و هندی؛ دوم مأخوذ از «سائیدن» به معنی ساینده، و این اسم است، چنان که ms381 در این بیت نظامی:

ز بس صاف پالودهی عطرسا بسی مغز پالوده کامد به جا

و چون سایندهی2 چیزی، آلوده بدان3 میگردد، به معنی عطرآلوده مجازا آمده. ستان وست وسته

کلمات نسبتاند، دوم مخفف اول، و سیوم مزید علیه این، مثل «شست» به معنی عدد معلوم، مرکب از «شش» و «ست».4 و تحقیق آن است که بعضی از عقود اعداد مرکباند از کلمات نسبت، مثل پنجاه و هفتاد و هشتاد؛ چه «آه» و «آد» کلمات نسبتاند، و «نود» هم از این عالم است؛ زیراکه مرکب است از «نو» که مبدل «نه» است - لهذا در هندی نیز عدد مذکور را «نو» گویند و دلیل آن توافق است -و دال نسبت، مثل کاود و غیره، پس اگر نظر به پنجاه و غیره کنند، مرکب توان گفت؛ و اگر نظر به ده نمایند و بیست و سی و چهل، مفرد. و در صورت ترکیب مرکب باشد از «شش» و «ست» که سلشین» معجمه و مهمله جمع شدهاند، پس35 یک شین معجمه را از جهت ثقل تلفظ حذف نمودهاند.

و اول در محل کثرت و انبوهی آید، چون گلستان و خارستان و ترکستان و امثال آن،6 و

و سوم چون «کونسته» به معنی سرین، و احتمال دارد که «کونسته» مرکب باشد از «کون» و «سته» مخفف «استه»، به معنی استخوان، بر ms382 این تقدیر از این عالم نبود و هو الاقوی. سلای

بعضی گویند کلمهی نسبت است، چون «خرسلاک» به معنی کسی که وجه معاشش2 از کرایهی خر باشد، مرادف خربنده،3 لیکن چون نظیر ندارد و قیاس هم کار نمیکند،4 و «سلاک»5 [را] به معنی کرایه6 [هم] نوشتهاند، تکلف محض مینماید. سمه

به فتحتین، حرف نسبت است، چون «بزغسمه» به معنی جامهی غوک، و آن سبزیی باشد که بر روی آب استاده، پیدا شود.

و از این عالم است «اخسمه» به معنی بوزه؛ چه «اخ» از اصوات است که در وقت برآمدن تف برآید، و چون «بوزه» بدذایقه و رطوبتافزای دهن باشد، بدان منسوب کردهاند. پس «اخمسه» - به تقدیم میم بر سین - قلب این بود، لیکن از کتب لغات چنان معلوم می شود که «سمه» مخفف «بزغسمه» است.7

و بعضی به معنی پوشیده و پنهان آوردهاند، پس در هردو لغت معنی نسبت به ثبوت

حروف نسبتاند، و اول مخفف دوم است، چون هوشنگ - که در اصل «هوش شنگ» بوده، به سبب اجتماع دو «شین» یکی محذوف شده -و «آبشنگ» به معنی آبزن.

و در «گاوشنگ» مجاز است، - به معنی چوبی که گاو را بدان رانند - پس «شنگ» در این جا به معنی شوخ است، لیکن تا حقیقت بود قایل به مجاز نباید شد، خصوصا جایی که نظایر بسیار1 داشته باشد. و «گلشن» به معنی باغ که منسوب است به گل؛ و «روشن» منسوب2 به «رو» که روی اشخاص از آن معلوم شود. در این صورت «روشن» به ضم اول3 باشد، و این که در محاورات،4 به فتح آرند، از جهت خفت فتحه5 است، از عالم «آچرا» که به کسر است و به فتح خوانند.6 و در عربی «روشن» - به فتح - به معنی روزن است، و این احتمال دارد که معرب بود، و ظاهرا فارسیان به سبب اتباع لفظ ms383 عربی مذکور که سبب روشنی خانه است، این را هم به فتح خواندهاند. والله اعلم.

و در «جوشن» دو احتمال است: یکی آن که در اصل «جوش شن» بوده که به سبب اجتماع دو شین یکی را حذف کردهاند،8 و «جوش» به معنی حلقه آمده، کما فی اللغه؛ دوم آن که نون نسبت تنها بدان ملحق شده.

و گمان دارم که حرف مذکور به معنی کثرت و انبوهی بود در بعضی جاها، مثل گلشن و جوشن، [و] در بعضی نبود مثل روشن.9

کلمهی نسبت است که گاهی در محل کثرت و بسیاری آرند،1 چون شاداب و شادخواب و شادخوار و شادبهر،2 در این صورت مشترک باشد در3 معنی اسمی و حرفی.

به یای مجهول، ارباب لغت به معنی بسیار روشن نوشتهاند. و تحقیق [آن است که] کلمهی نسبت است، چون «جمشید» - که مخفف «جام شید» است و جمشیدون مزید علیه [آن] است - و «فرشید» مرکب از «فر» - به معنی شکوه و زیبایی - و «شید».2

و زایده نیز آید، چون خورشید. لیکن این، دو احتمال دارد: یکی آن که در اصل به معنی پرتو باشد که به مجاز به معنی آفتاب شهرت کرده، از عالم «مهتاب» که به معنی ماه و پرتو ماه هر دو آمده، و به معنی اول مجاز است؛5 دوم آن که «خور» به معنی آفتاب بود حقیقتا و «شید» زایده [باشد]6 و بر این قیاس [است] «مهشید» که مرادف مهتاب [بود] به معنی حقیقی آن که پرتو است. هذا غایة التحقیق ولا مزیدعلیه. کذا قیل.7

مؤلف گوید : در این نظر است؛ چرا8 که «شید» در اصل به معنی نور است، چنان که «شیدستان» به معنی عالم انوار و «شید شیدان» به معنی نورالانوار که عبارت است از جناب ایزد تعالی، چنان که ملاموبد در دبستان آورده. و چون نور فی حد ذاته منور است، به معنی بسیار روشن نیز آمده، کما سبق. پس لفظ «شید» ms384 که به معنی نور است، عبارت از ذات او - تعالی - نیز باشد، چنان که در کلام کریم نیز آمده:9 «الله نور السموات و الارض». پس، از جهت تیمن و تعظیم جزو کلمات گردانند، مثل جمشید و فرشید و خورشید و

و میتوان گفت که این لفظ مشترک1 است در معنی اسمی و حرفی: پس به معنی نور اسم است و به معنی نسبت حرف، امالهی «شاد»، غایتش در بعض جاها برای کثرت و انبوهی [است] و در بعضی محض برای نسبت، مثل لفظ سار.3

به وزن مرد، چون «بادغرد»3 به معنی خانهی تابستانی. لیکن تحقیق آن است که «بادغرد» تمام به معنی خانهی مذکور است، چنان که قوسی گفته، پس «غرد» به معنی «بنا» باشد، و این مبدل «گرد /کرد» است، چنانکه «سیاوخش کرد» که نام شهری بوده بناکردهی سیاوخش، یا برعکس.4 و «بادغر» مخفف آن است، نه5 مبدل «بادکر» به معنی جاعل باد، به سبب آمدن باد در خانه،6 چنانکه سامانی و غیره گمان بردهاند. و آن چه بعضی گفتهاند: «تحقیق آن است که حرف نسبت است و در جمیع مرکبات بی تکلف راست میآید، هذا هو الصحیح» غلط است؛ زیراکه «غرده» - به زیادت «ها»ی نسبت - به معنی ارابه نیز آمده، و چون ارابه صورت خانه دارد، «ها»ی نسبت در آن زیاده کردهاند.

اگر گویند که «غرده» مبدل «کرده /گرده» است مأخوذ از کردیدن /گردید، گوییم: میتواند بود. لیکن «بادخن» که مخفف «بادخانه» است به معنی مذکور، دلالتگونه دارد

به فتح، کلمهی نسبت است، چنان که رودکی گوید: چو گشت آن پریروی2 بیمارغنج ببرید دل از سرای سپنج

کذا فی السروری. پس آن چه فاضل سندی گفته که: «بیمارغنج، بیماری که از طول مرض غنج یعنی به هم آمده باشد»، خطاست؛ چه در این صورت به ضم اول باید. پس حرف نسبت باشد زایده، از عالم شادمند.3 و سابق به تحریر درآمده که از خواص حروف نسبت است که چون به اسما ملحق شوند، به معنی صفت گردانند، چنان که فیروزمند به معنی فیروزیمند و تاریکدان به معنی تاریکی [دان]. در این صورت «بیمار غنج» به معنی صاحب بیماری باشد، غایتش مجازا به معنی ممراض2 که صیغهی مبالغه است، آمده.52 لیکن6 این قدر هست که نظیر ندارد.

به معنی بزرگ و بزرگی. و معانی این لغت در فرهنگنامهها مسطور است، پس احتیاج نوشتن علی حده ندارد.

و افرجد» به معنی جد بزرگ است، و چون «جد» که لفظ عربی است، در فارسی بسیار تداول دارد،7 بلکه برای معنی آن در فارسی لفظی بالفعل مستعمل نیست،8 با لفظ «فر»9 مرکب گشته و حکم کلمهی واحد پیدا نموده، و در واقع مستحدث است.10

و «فرخجسته» ترکیب مقلوب است که «خجستهفر» به معنی شخصی است که عظمت و بزرگی [او] متیمن بود. و «فرزبان» - به «با»ی موحده - چنان که بعضی آوردهاند: به معنی حکم پادشاهان، در کتب معتبرهی لغت نیست، و اگر در بعض غیر مشهوره یافت شود،2 مبدل «برزبان» باشد به «با»ی موحده؛ یعنی آنچه بر زبان پادشاهان رود، پس در اصل مجاز بالحذف بود. و [فره در] «غتفره»3 و «غدفره» به معنی احمق و نادان، اصلی است. و4 «غت» و «غد» به معنی مذکور، مخفف آنهاست، نه به ms386 معنی مذکور،5 کما وهم. فرا

به وزن سرا، به معنی پیش، و بعضی به معنی نزدیک و دور و بالا نیز گفتهاند، و بعضی به معنی گوشه و کنج و وسط و میان، و بعضی سوی و جانب و همه و مجموع و «در» و «بر»6 - که ترجمهی «فی» و «علی» است - نیز گفتهاند. و زایده نیز میآید، چنان که7 سعدی گوید: «هریک از گوشهای فرا رفتند»، چنان که در سراجاللغه نوشتهام. فراز

به معنی گشاده و بسته، هردو آمده و از لغات اضداد8 است. و من گمان دارم که «فرا» در بعضی از معانی مخفف «فراز» است، چنان که بر متأمل ظاهر است، کما حررنا فی [سراج] اللغه.9

فروگفت با وی سخنهای تیز گدازان تر از آتش رستخیز فش کلمهی نسبت است، مبدل «وش»، چنان که «مارفش». پس لغتی علی حده نیست، کما قیل. برای سؤال مکان است، و به معنی هرکجا و هرجا- که مرادف اوست - چنان که «که را» به معنی «هرکه را»؛ اول، کمال اسماعیل: به جز به خدمت تو بنده انتما نکند به هرکجا که پژوهش رود ز اصل و نژاد و دوم، ازرقی: کجا ز همت عالیش یاد خواهم3 کرد به چشم عقل نماید ستاره اندر چاه2 و برای نفی آید در مقام انکار، چنان که طریقهی استفهام انکاری است. و به معنی که و چه، فردوسی:

برادرت چندان برادر بود کجا مر تو را بر سر افسر بود ایضا:

به نزد سیاوش خرامید زود بر او بر شمرد آن کجا رفته بود کام معروف. و بعضی گویند که از لفظ «شادکام» مستفاد میشود که کلمهی نسبت است،

دوم مزید علیه اول [است] به معنی خانه و جای و ده. و در صورت مضافالیه3 بودن، به زیادت «ها» آید، چنان که میکده و بتکده و آتشکده،4 و در صورت مضاف5 بودن، بدون «ها» باشد، چنان که کدخدا و کدبانو. و تنها به معنی خانه نیز آمده، عنصری گوید: شه را اگرچه هست6 هزاران کده شده از بندگانش هر کدهای را کدیوری

و گاهی زیاده نیز آمده، چنان که «دهکده» به معنی قریه و ده. و از این دریافت میشود که حرف است؛ پس احتمال دارد که مشترک باشد در معنی اسمی و حرفی.7

و بعضی گویند که: از «کدیور» مستفاد می شود که به معنی صاحب خانه است که مجازا بر مزارع اطلاق کردهاند. و براین تقدیر، لفظ8 «کدی» لغتی بود در «کده»، چون «ده» و «دی»، و «تله» و «تلی». و در این نظر است؛ چه «کده» خود مزیدعلیه است، پس لغتی در آن، چه قسم باشد؟ و «کدیور» مرکب است از «کد» به معنی خانه و «اور» که کلمهی نسبت است، و کدیور امالهی آن است، و بر رییس ده اطلاق کنند، چنان که کتخدای ده» و9 «کتخدای بازار» گویند؛ یعنی رییس، بعد از آن به معنی مزارع و باغبان به مجاز مستعمل شده. کردار

معروف [است]، و افادهی تشبیه نیز کند، در این صورت گاهی «با»ی موحده ماقبل آن آرند،102 فردوسی گوید:

و گاهی نیارند، چنان که گویی: شمشیر برقکردار. اول در نسبت مرکب بود،2 و دوم در3 مفرد.4 کند

بعضی گویند: به فتح، کلمهی نسبت است و افادهی معنی مکان کثرت کند، چون «نارکند» مرادف نارستان. مؤلف گوید: احتمال دارد که به گاف مضموم فارسی، مبدل غنج باشد [که] به معنی «گرد» آمده، چنان که در رشیدی است. و جیم به دال بدل شود، کمامر. و، لغت ms388 مذکور را بدون سند، صاحب مؤید آورده، کما نقل السروری.5 کو

کلمهی استفهام است، اعم از شخص و مکان. و گمان دارم که دوم حقیقت است و اول مجاز مشهور، پس معنی «کو زید؟»، «کجا» باشد، و «چه شد» و «کجا رفت» همه مجاز است.63 که

به کسر اول، برای استفهام است در7 ذوی العقول، چنان که حرف «چه» در غیر ذوی العقول. و پارهای تحقیق آن سابق گذشت.8 و آن برای طلب تصور بود. در صورتی که سؤال از ذات شخص یا9 ماهیت باشد، «کیست» گویند، و اگر از خواص یا10 عرض عام، «اچیست».

و حل ترکیب کیست و چیست آن است که «ها»ی مختفی در آخر «که» و «چه» محض برای تتمیم11 کلمه است و «ها»ی مختفی نیست، مگر در بعض مقام، شعرا آورند، و مثل

چیست دانی بادهی گلگون مصفا جوهری

حسن را پروردگاری3 عشق را پیغمبری

پس در عبارت «مصفی جوهری» «است» محذوف شده، و در عبارت «چیست انسان؟» سؤال از حقیقت انسان باشد؛ یعنی حقیقت او چیست، و اگر «کیست انسان؟» گویند، ms389 سؤال از خود انسان بود، هرچند مآل هردو واحد است، لیکن نظر بر لفظ حقیقت و انسان، چیست و کیست میآید، فتأمل. و «چه چیز است» نیز همین حالت دارد. و کلمهی «که چه» مرکب از هردو، به معنی «چرا»ست که در محل استبعاد آید، و این، دو صورت دارد: اول آن که در اصل «یعنی که چه» است، پس لفظ «که» بیان جملهی نفی است، و «چه» برای استفهام،4 لهذا «یعنی چه»5 به معنی مذکور در مقام مذکور آید.6 صائب:

سرو من طرح نو انداختهای یعنی چه جامه را فاختهای ساختهای یعنی چه

مثال «که چه»، سعید اشرف: ز هردو چشم نظر میکنی به یار که چه نظر دو اسپه دوانی به لالهزار که چه

پیش مؤلف لفظ «که چه» در این جا بیموقع است؛ چراکه به یک چشم دیدن و به دو چشم دیدن معشوق، یک حکم دارد، پس نمیتوان گفت که او را به یک چشم بین و به دو چشم مبین؛ و «دو اسپه دواندن» کنایت از «جلد دواندن» است یا «دو اسپ دواندن» حقیقتا، و دواندن اسپ، خواه یکی خواه دو، در لالهزار آفت1 لالهزار است؛ پس این شعر نامربوط باشد. فافهم و تأمل.2 کی

سؤال است از زمان، و آن گاهی افادهی تمنا کند.3 حافظ گوید:

کی دهد دست این غرض یارب که همدستان شوند

خاطر مجموع ما زلف پریشان شما

و چون دو جملهی مصدر به لفظ «کی» متصل هم واقع شوند، افادهی کمال استبعاد کند، چنان که در مثل است: «کی آمدی؟»، «کی پیر شدی؟». و در محل4 استفهام انکاری به معنی نفی آید،5 چنان که لفظ «کجا».6 میرخسرو:

موسی اگر در ره او نیست نیککی ارنی گوید و انظر الیک این کلمه به هردو «کاف» افادهی معنی صاحبی کند، و به کاف تازی، اسم است مأخوذ از «کردن»؛ لهذا مضاف واقع شود، چون «کار من». و اکثر در صنعت ms390 و پیشه مستعمل شود که چون حاصل بالمصدر است بر جاعل و مجعول اطلاق آن7 آمده، مثلا لفظ «مینا کار» به معنی شخصی که میناکاری پیشهی اوست، و «شمشیر میناکار» به معنی

و روزگار - به فتح سوم، چنان که محاورهی اهل زبان است -5 به معنی زمانه؛ چه روز عبارت است از وقت طلوع آفتاب تا غروب، و آن موقوف است بر حرکت فلک اعظم و حرکت فلک نهم، یا مقدار آن روزگار و زمانه است6 در واقع.

و لفظ «گر» ظاهرا لغتی است،7 مخفف «گار» نیست؛ زیراکه در مواقع صنعت و پیشه مستعمل است، چنان که «کار» - به کاف تازی - مثل درودگر و میناگر، - به معنی نجار و شیشه ساز - و آهنگر و زرگر، لیکن در این دو لفظ مجاز مشهور است؛ زیراچه سازندهی آهن و زر در حقیقت نیستند، بلکه چیزهای دیگر از آن سازند.

و آن چه قوسی گفته که: «یادگار3 اگرچه در اصل مرکب است از «یاد» به معنی معروف و «گار» به معنی «گر»، پس معنی ترکیبی آن «یاد دهنده» باشد، لیکن استعمال آن در چیزی است که به یاد کسی نگاه دارند و از دیدن آن چیز شخص مذکور یاد آید»، از آن8 هیچیک از تخفیف و اشباع «کردگار»9 معلوم نمیشود، کما وهم، بلکه مرادف دریافت می شود تصریحا، و حق همان است که کلمهای است علی حده،10 کما سبق.

و لفظ «آموزگار» به معنی مطلق آموزنده است، و «آموزگر» به معنی شخصی که پیشه و شیوهی او ms391 آموختن باشد، و این مخصوص است [به سماع]، پس گنه گار را «گنه گر» نگویند. و در این قسم مواقع، به معنی11 «ور» است - به واو - چنان که «یاریگر» - به هر دو

چو دانشگر آن قولها2 بشنود پس آن گه زمانی فرو سر برد

و نظامی: خصومتگران گشته در خاک پست هنوز آن خصومت در آن خاک هست

ایضا:

ولیکن تو را بخت یاریگر است زمینت رهی آسمان چاکر است

و بعضی «گر» در لفظ فیروزگر [را] زاید شمردهاند، لیکن معنی آن درست میشود؛ یعنی آن کسی که دیگری را فیروز گرداند، پس خود البته فیروز خواهد بود، در این صورت کنایه باشد از فیروز.

اما لفظ «خداوندگار»، پس سابق قلمی شده که حروف نسبت، اسما را به معنی وصفی گردانند، پس «خداوندگار» به معنی صاحب خداوندی بود، چنان که «فراموش کار» به معنی صاحب فراموشی و فراموش کننده. هذا ماسنح3 لی من فضله تعالی.

هر سه کلمهی نسبت است، چون دوستگانی و مژدگانی، و رایگان و شایگان، و دیوانگانه و فرزانگانه. و در «خدایگان» غالب که برای نسبت تشبیهی است که نوعی از نسبت است؛43 یعنی شخصی که مثل خدا، مالک و متصرف و غالب باشد، چنانکه خداوند که به همین معنی است. فایده:

بدان که اطلاق لفظ مبارک «خدا» بر غیر ذات باری تعالی صحیح نیست مگر در دو

خداوند داننده و دستگیر حکیم خطابخش و پوزش پذیر

و از این جا دریافت میشود که «گان» در این جا زأیده نیست. و «خدایگانی»، به زیادت «یا» نیز آید.2

و از این عالم است «دانگانه» - به دال و نون غنه - به معنی زر قلیل، و «بادگانه» - به بای موحده- به معنی بام و دریچه که کسب هوا بدان توان کرد.

بدان که بعضی گویند: «گانه» در اواخر اعداد زیادت کنند و در معنی هیچ دخلیندارد، چون «سه گانه» و «دوگانه» و «یگانه» که در اصل «یکگانه» بود[ه]، ازجهت تخفیف یک «کاف» [را] حذف کردهاند؛ چه در کاف تازی و فارسی اتحاد ذاتی است و اختلاف صفاتی، مثل «با»ی3 فارسی و تازی؛ لهذا استعمال یکی4 به جای دیگری در قافیه کردهاند، بلکه در بعض لهجهها هردو نیز درست است. هذا غایة التحقیق فی هذا المقام و لامزید علیه.

مؤلف گوید: مراد از عدد، مجموع افراد آن باشد، و احتمال زیادت نیز در آن بود، مثلا وقتی که چهار گویی، چهار واحد از آن منظور بود و احتمال دارد که پنجم نیز در واقع بود و بدان ملحق گردد. و لفظی که «گانه» بدان ملحق شود، احتمال مذکور نمیماند؛5 لهذا «یگانه» بدان معنی است که دوم ندارد، و بر ذات واجب تعالی اطلاق کنند. و از این

باید دانست که «گان» اصل است و «گانه» و «گانی» مزید علیه، لیکن در موارد استعمال اختلاف دارند.6 گاو

بعضی گویند افادهی معنی بزرگ ms393 کند، مثل «گاوتکیه». مؤلف گوید: این خطاست؛ چراکه گاوتکیه، زبان فارسی زبانان متکلف هند است و فارسی صحیح آن «پشتی» است، و ملاطغرا چون الفاظ روزمرهی هندیان را بسیار به عمد می آرد، از آن لفظ مذکور در عبارت خود آورده. آری اگر قادرسخن هندی استعمال این لفظ مینمودی، وجه صحت داشت که «تکیه گاه» را «تکیه گاو» ساخته، قلب نموده باشد، و لیس کذلک.72 و نیز پارسیان اطلاق «خر» بر بزرگ نوع خود کنند، مثل «خرتوت» و «خریشته» و «خرکمان»، چنان که در کتب لغت مرقوم است، نه لفظ «گاو». گاه

افادهی معنی مکان و زمان هردو کند، گویا لغت اضداد است،8 لیکن اول به اضافت آید، چنان که «گاه مستی» و «گاه هشیاری»؛ یعنی وقت مستی و هشیاری. سعید اشرف گوید: «گاه گرمی دوستی وقت حرارت دشمنی». و به معنی مکان به قلب اضافت آید، چون «صیدگاه» و «قربانگاه»؛ و در صبحگاه و سحرگاه و شامگاه زایده است؛ چه هر سه لفظ به معنی هر سه وقت مذکور نیز آمده،9 پس مناقض کلیه نبود،10 و این قسم زواید

چو زین جایگه عزم دروازه کرد به دستش فلک خرقه را تازه کرد

و نیز «منزلگاه» و «مجلسگاه»، حافظ گوید: کس ندانست که منزلگه دلدار کجاست این قدر هست که بانگ جرسی می آید

امیر معزی گوید: می دینارگون چون آب حیوان باد بر دستت

که مجلسگاه تو خرم چو نزهتگاه رضوان شد لیکن «مجلس» و «منزل» اگر از عالم «مکتب» بود که مصدر میمی2 باشد، پس زایده نخواهد بود. گسار

مأخوذ از «گساردن» به معنی خوردن. و بعضی گویند: میتواند که کلمهی نسبت بود. بر هر تقدیر، جز غم گسار و اندوه گسار و باده گسار و میگسار ms394 دیده نشده.

مؤلف گوید: با وجود بودن لفظ «گساردن» که مأخذ «گسار» است، اطلاق آن اعم است که3 بر غم و اندوه و می و باده همه آمده، احتمال مذکور خیلی ضعیف باشد.4 و اگر کسی گوید که در صورت اول در جمیع مرکبات حقیقت5 خواهد بود، و در صورت دوم در انده گسار و غم گسار مجاز، پس قول6 اول اقوی باشد، گوییم: غم گسار و انده گسار مجاز مشهور است، حتی که در وقت اطلاق گساردن7 بر اندوه و غم هرگز لحاظ علاقه8 نمی باشد، پس مجاز و حقیقت در این جا یکسان باشد. و همین حال است در مجازات مشهوره، مثل «بوسه خوردن» به معنی بوسه گرفتن؛ چه در وقت اطلاق

به «شین» معجمه و «با»ی فارسی، بعضی حرف نسبت شمردهاند، چون «ایز دگشسپ» به معنی خداپرست. و براین تقدیر، کلمهی «اسپ»4 مخفف این باشد، چون جاماسب و لهراسب. مؤلف گوید:53 سابق هم قلمی شده که معنی ترکیبی جاماسپ و لهراسپ و گشتاسپ هیچ معلوم نیست، نه از کتب لغت و نه از محاورات؛ چه این زبان قدیم است که حکم متروک به هم رسانده، و تنها قیاس کافی نیست. گیر و گیره

هردو کلمهی نسبتاند، و دوم مزید علیه اول، چون «آتشگیر» و «آتشگیره»6 که آتش بدان گیرند، و «انبر» نیز گویند، و هرچیزی که آتش بدان درگیرد و روشن شود،7 مثل خار و خاشاک. و اول مأخوذ از «گرفتن» است که ترجمهی «اخذ» باشد و دوم نیز از گرفتن که به معنی سوختن8 است.9 و در «ابگیر» به معنی آبگاه، به معنی گوی10 که آب باران در آن جمع شود، از قسم اول است، و در «شبگیر» زایده است، ms395 چنان که در کلام میرخسرو واقع است: 11 «شبگیر و لیل و شب تو بدان رات و رین پس».12 کذا قیل. و در این نظر است؛ زیرا که در صورت ثبوت13 معنی اشتقاقی و پیدا بودن مادهی کلمه، نسبت گفتن خطا

حرف نسبت است که اواخر کلمات ذوات10 الهاء المختفیه آید، چون شایستگی و آراستگی. و گاهی زایده نیز، چون همگی و جملگی. لیکن در این جا میتواند که حرف نسبت منسوبالیه را به معنی مصدر گردانیده باشد، کماسبق مکررا.11 و نیز با «ها»ی مختفی که آخر افعال ماضیه ملحق شود و آن برای اتصال زمان ماضی باشد به زمان حال، مثل «آمد» و «آمده»، - کماسبق - در محاورهی اهل توران آید، چنان که گویند: فلانی آمدگی است؟12 و بعضی گفتهاند که این کلمات را در محل قریب شدن به حالتی، و مشرف گردیدن بر امری، اهل توران استعمال نمایند، چنان که گویند: فلان چیز ضایع شدگی است،13 ای: قریب به ضایع شدن، و فلان مردگی است، یعنی مشرف بر مردن. و از این قبیل است این بیت نظامی در تعریف اسپ:

ندانم که از14 پاکی گوهرش چه مانندگی سازم از جوهرش

ای: کدام چیز قریب را وجه مشبه شدن سازم، نظر به گوهر ms396 ذات آن چیز که مانا بود به

پس آگاه کردند زان کارزارپس شاه را فرخ اسفندیار

که «فرخ اسفندیار» بدل «پس شاه» است.6 و مراد از پاکی گوهر پاکی ذات است و از لفظ «از جوهر» هنر. و معنی چنین باشد که نمیدانم که7 از پاکی ذات، کدام چیز را مایهی مشابهت سازم که دیگری در آن شریک نباشد و آن پاکی ذات هنر اوست که عبارت از جلدی است. و چون مشابهت اشتراک امری است در دو چیز، میگوید که: آن قدر پاک گوهر یعنی جلدرو بود که هیچ چیز مشترک در او و غیر او یافت نشده که مایهی مشابهت تواند بود.

و از این عالم است «گبرگی»8 به دوگاف فارسی؛9 زیراکه احتمال دارد که مرکب باشد از «گبره»- که تصغیر «گبر» بود - و از «گی» به10 معنی ظرفی که شراب در آن کنند.

و بعضی گویند: کاف ms397 دوم احتمال است که تازی باشد بر قیاس «هندکی»1 که لغتی است در هندی، چنان که در فصول اکبری آورده،2 مگر آن که در اصل به گاف فارسی باشد و به کاف تازی معرب3 بود، و در این نظر است؛4 زیراکه «کی» - به کاف تازی - از کلمات نسبت عربی است نه فارسی،5 چنان که گذشت، و «گبرکی» لفظ عربی نمیتواند بود، و تبدیل گاف عجمی به تازی، در تعریب دیده نشده، من ادعی فعلیه السند.6 آری در فارسی تبدیل مذکور هست، مثآل «گشاد» - که به هر دو کاف دیده [شده]،73 و نیز «گبرکی» - به کاف دوم تازی - احتمال دارد که مرکب باشد از «گبرک» - به کاف تصغیر -و «یا»ی نسبت، در این صورت حاجت تکلف مذکور نباشد. و آن چه مردم پنجاب هند خط هندی را «هندگی» - به گاف فارسی -8 گویند، محاورهی مخصوص آنهاست، کاری به فارسی و عربی9 ندارد. و به هر صورت اگر کاف دوم تازی است، برای تصغیر است بی تکلف، و اگر فارسی [است]، مرکب از «گبره» و «گی» [است]. در هردو صورت، معنی نسبت ملحوظ است؛10 لهذا فاضل سندی گفته که «گبرگی» شراب و هرچه منسوب به گبران باشد. و از این دریافت میشود که به معنی ظرف نیست. گین و گینه و گن

از11 حروف نسبتاند، دوم مزید علیه اول، و سوم مخفف است،12 چون «آبگینه» به معنی شیشه، منسوب به «آب»؛ و «کاسگینه» به معنی مرغی که سبزک نیز گویند، منسوب به «کاس» که خوک باشد، و در این هردوجا نسبت تشبیهی است، و گاهی نبود، چون13 غمگین و شرمگین و گرگن و شوخگن - به معنی شخصی که خارش دارد و آلوده به چرک بود.

به ms398 «خاهای معجمه، حرفی است که در محل کثرت و انبوهی مستعمل شود، مثلا سنگلاخ و دیولاخ. و در جاماسپنامه «رودلاخ» نیز آمده، و بعضی در کلام میرخسرو «آتش لاخ» نیز دیدهاند، و بعضی از فضلای ثقهی هند «نشیبلاخ» نیز آوردهاند، و این از راه2 مجاز است و ظاهرا حرف نسبت «نشیب» را به معنی «نشیب بودن» گردانیده، کما مر.

و فاضل سندی گوید که: از مواقع استعمال آن ظاهر می شود که به معنی جای هیبت و ترس بود. و در این نظر است؛4 زیرا که این معنی از جزو دوم ظاهر میشود، چون «دیولاخ» یا در تمام کلمه مثل «رودلاخ» و «سنگلاخ» و «نشیبلاخ».

و «یولاخ»- به حذف دال - در سروری در باب «یاهی تحتانی و فصل «خاهی معجمه از تحفه به معنی جای خراب آورده، پس اگر سند آن به هم رسد، مخفف «دیولاخ» خواهد بود. و آن چه بعضی گفتهاند: پس به جیم باشد به جای «خا» چنان که در سروری آورده، تصحیف باشد و5 تهمت است. فهذا هوالتحقیق لا ما توهمه الغیر. لان ولانه

تبعضی گویند: به معنی جای و خانه است و مرادف «سار»؛6 لهذا در برهان «نمک لان» به معنی نمکسار آورده، پس حرف باشد. و در این نظر است؛ زیراکه از

و در «زنگله» به معنی8 جرس خرد، «ها»9 است که اواخر کلمات آید، مثل «خان» و «خانه» - زیراچه10 «زنگل» نیز به معنی مذکور آمده، چنان که در جهانگیری است - نه حرف له» کما وهم.

و از این عالم است «کندوله» که مرکب است از «کندو» و حرف «له»،11 و ظاهرا برای تصغیر بود؛ لهذا «کندوک» نیز به معنی او آمده،12 و «کندوج» - به جیم - مبدل «کندوک» است، پس این بدل البدل بود. مال

کلمهی نسبت است که به معنی صاحب آید، چون «توشمال» و «نمدمال». کذا قیل.13 لیکن ساختن نمد را مالیدن گویند، پس کلمهی نسبت نبود. و آن چه در شعر بعضی از

و ظاهرا «مال» مبدل «مار» بود که کلمهی نسبت است، چنان که «آسمار» به معنی مورد که درختی است که گل خوش بو دارد. لیکن «آس» لفظ عربی است و اغلب که معرب است؛2 پس زایده خواهد بود. و میتواند که «آس» مخفف باشد، لیکن خیلی ضعیف است. مان

کلمهی نسبت است، مبدل «وان». و آن گاهی افادهی تشبیه کند، در این صورت اسم فاعل باشد از «مانیدن»3 به معنی مشابهت.

و «مهمان» مرکب است از «مه» به معنی سردار و «مان»4 به معنی خانه؛ یعنی سردار خانه، و به مجاز بر ضیف5 که واجب التعظیم باشد، اطلاق کردهاند، غایتش فک اضافت از جهت کثرت استعمال است. و بعضی گویند: «مهمان» مرکب است از «مه» به معنی بزرگ و «مان» به معنی مانند، یعنی مانا به مه6 از جهت تعظیم و اکرام،7 و توجیه اول را غیر صحیح شمردهاند، لیکن وجه آن ظاهر نیست.

و حق تحقیق پیش مؤلف آن است که مهمان مرکب نیست، بلکه تمام لفظ مفرد است به معنی ضیف8 و ضیافت، چنان که مکرر نوشته شده، و اصل به معنی ms400 ضیافت است، لهذا در هندی هم مهمان9 به معنی تعظیم و تکریم است و توافق این دو زبان به مذهب فقیر، ادل10 دلایل است، غایتش در فارسی به معنی ضیف11 مجازا آمده و شهرت کرده، و به معنی ضیافت در محاورهی حال متروک است.

وگاهی زایده نیز آید، چون «شادمان»، لیکن تحقیق این گذشت.1

و بعضی گویند: در «خان و مان»، «خان» به معنی خانه است و «مان» به معنی رخت خانه، و نمیتوان گفت که تابع است؛ چراکه تابع به عطف مستعمل نشود، مگر آن که گوپیم: اینجا تابع و متبوع هرچند به حسب ظاهر معطوف و معطوف علیه باشند، لیکن استعمال هردو را معا حکم مرکب دادهاند، از این است که از این مرکب غیر از معنی خانه مستفاد نمی شود، شیخ شیراز گوید: «که خانومان من این شوخ دیده پاک برفت». پس این کلام در مقام آن باشد که گویی: خانهی من این شوخدیده پاک برفت. و خانه رفتن محاورهی مقرر است. انتهی.2

و در این نظر است؛ چراکه اکثر ارباب لغت «مان» [را] به معنی خانه گفتهاند و سندش نوشتهاند، و در رسالهی ابراهیمی به معنی اسباب خانه گفته، و سروری این را صواب پنداشته، لیکن سروری و صاحب ابراهیمی سند نیاوردهاند.

و آن چه نوشته که: تابع به عطف مستعمل نشود، غلط صریح است؛ زیراکه «سیب3 و تیب» و «تار و مار» به واو عطفاند. و ظاهرا در مهمل و تابع فرق نکرده.4 آری در میان مهمل و مستعمل، واو عطف نبود، مثل «آبماب» و «آتش ماتش».

نقل است که اظهری و مظهری دو شاعر کشمیری بودند و با هم شوخی و ظرافت داشتند. اظهری مظهری را میگفت: تو مهمل منی، و او به اظهری5 میگفت: تو مستعمل منی.6

و نیز آن چه نوشته که هر دو را معا حکم مرکب دادهاند و غیر از معنی خانه مستفاد از آن نمی شود، ms401 نیز خطاست؛ زیرا که حال جمیع توابع همین است، مثل «تار و مار» به معنی زبر و زیر، و هم چنین7 «سیب و تیب» به معنی سرگشته و حیران، و «داس و دلوس» به معنی سفله.

و نیز استناد به مصرع سعدی در بودن لفظ «خانومان» معا به معنی خانه، درست نیست؛ زیراکه نسبت1 رفتن3 چنان که به ظرف باشد، هم چنین به مظروف [باشد]،23 چنان که گویند: خانه را رفت و خاشاک را رفت؛ لهذا «خاکروب» به معنی جاروب نیز آمده، خواجهی شیراز،3 «خاکروب در میخانه کنم مژگان را»، پس معنی خانه، تنها مستفاد نشود، لهذا در محل خانه، «خانومان» عموما مستعمل نشود.4

و لفظ «مان» در «مسلمان» تفصیلی دارد که در سراجاللغه نوشتهام. و بعضی از راه فضولی5 گفتهاند که: غایت تحقیق آن است که در اصل «مسلمان» بود - به وزن «مخبران» که جمع «مخبر» است - مرکب از «مسلم» - که در عربی به همان معنی است - و «ان» - که کلمهی نسبت است و زایده هم آید، چون «مستان» و «خامان»،6 و این جا از قسم دوم است - که به مرور ازمنه و تغیر السنه از وزن7 اصلی تغییر یافته، به وزن «مغلخان» استعمال یافته، واین نوعی از تفریس است.

مؤلف گوید: زیادت الف و نون، اواخر کلمات عربیه، در فارسی8 دیده نشده، و «مستان» و «خامان» و غیره، الفاظ فارسیهی بحتاند و9 مقیس علیه مسلمان10 نمیتوانند شد. و حق همان است که در سراجاللغه در لفظ مسلمان11 نوشتهام، اگرچه سوای آن نیز در بعض جاها به قلم آمده.

و در «ترکمان» جزو کلمه است.12 و آن چه صاحب حبیب السیرنوشته که: چون اینها نسبت به اتراک کم رتبه باشند، آنها را ترکمان گویند؛ یعنی مانا به ترک، حرف اصل نیست، گویا نکتهی13 بعدالوقوع است. و عندالتحقیق،12 «ترکمان» لفظ فارسی نیست،

کلمات تشبیهاند و مأخوذ1 است از «ماندن» به معنی مشابهت. هلالی گوید: هلال عید با ابروی آن دلبر نمیماند اگر ماند شبی ماند، شبی دیگر نمیماند

و دوم مزیدعلیه اول است. قاسم مشهدی: بی روی تو خورشید فتاد از نظر من2 ماننده ی سیبی که به کف رنگ برآرد و اینها همه اسماند، نه حروف، لهذا مضاف واقع شوند و حرف «با» بر آن3 داخل شود. محمد قلی سلیم:

لاف از نسب مزن که به مانند آینه آدم کسی نمیشود از روی دیگران

و سوم مخفف «همانا» نیز باشد، در این صورت در محل تردد و شک و تخمین آید، و4 اسم فعل [یود] به معنی: «پندارم» و «گمان دارم». مذ

به فتح و ذال معجمه، در برهان به معنی خداوند و صاحب گفته، چنان که5 «اسفندارمذ». لهذا بعضی این را حرف تشبیه گفتهاند. لیکن لفظ مذکور در جهانگیری و سروری و رشیدی نیست، و در صورت تفرد، قول صاحب برهان قابل اعتماد نیست،6 و نظیر نیز ندارد. و تحقیق آن است که «اسفندارمذ» تمام نام روز پنجم و ماه ششم شمسی فارسیان است، و معنی ترکیبی آن از جهت قدم فارسی معلوم نیست. مر

بعضی گویند: برای حصر آید. و فاضل سندی گوید: در این بیت زایده است و حصر مستفاد از مقام:

مر او را رسد کبریا و7 منی که ملکش قدیم است و ذاتش غنی

و این خطاست؛ زیرا که حصر امری است که قبول زیادت و نقصان میکند. و تفصیل آن در خیابان شرح گلستان و غیره نوشتهام. مگر

برای استثنا آید، چنان که گویند: «نیامد کسی مگر زید»، و اکثر در استثنای متصل آید. و تفصیل استثنای متصل و منقطع در موهبت عظمی تحریر نمودهام.

و گاهی در مقام شک [آید]، حافظ گوید: تو مگر بر لب جویی به هوس بنشینی ورنه هر فتنه که بینی همه از خود بینی

و ms403 معنی بیت آن است: تو شاید بر لب جو بنشینی که همه فتنه از خود بینی و بعضی از دیگری هم ببینی که عکس توست، و اگر ننشینی همه از خود بینی، پس جملهی: «همه فتنه از خود بینی» نظر بر جملهی دوم محذوف شده.

و گاهی در محل تمنا آید، چنان که در این بیت سعدی: مگر صاحبدلی روزی به رحمت کند در کار این مسکین دعایی

و به معنی استثنا گرفتن، در این مقام تکلف بسیار میخواهد. فافهم. من

کلمهی نسبت است مبدل «ون»1 یا برعکس. و از این مرکب است2 «دشمن» از «دش» - مخفف «دشت» به ضم، به معنی بد و زشت-3 و «من». و چون سابق نوشته شده که لفظ نسبت گاهی که با اسمی ملحق شود، به معنی صفت گرداند،4 پس «دش»5 این جا به معنی «دشتی» باشد که عبارت است از بدی، و معنی ترکیبی آن: کسی که نسبت به بدی داشته باشد.

و «خرمن» که در اصل به فتح اول است و از جهت کراهت تلفظ به کسره بدل کردهاند- نیز از این قبیل بود، پس مرکب باشد از «خره به معنی بزرگ و «من» که برای

و «دردمن» را که مخفف «دردمند»1 گفتهام، نظر بر آن است که «من» مخفف «مند» است، و «مند» و «وند»2 یکی است، و «ون» مخفف «وند» است.

و میتواند که «من» در «دشمن» زایده بود، پس «دشت» تنها به معنی3 عدو بود. از این جاست که در هندی اصل4 «دشت» - به «تا»ی هندی - به معنی دشمن و عدو است، مثل لفظ «اشتر»، کماسبق.5 «بر این تقدیر، «دشت» به معنی دشمنی تواند بود، چنان که بالا نوشته شده، لیکن در این دو فرق است؛ چراکه در اول مطلق منسوب به بدی بود و به معنی عدو، مجاز؛ و در دوم حقیقت بود به ms404 معنی مذکور.63 هذا، فانه7 لاتمسه فکر الناظرین.

و بعضی گویند: در «دشنام»، «نام» قلب «مان» است که کلمهی نسبت است. لیکن میتواند که مرکب بود از «دش» به معنی بد و «نام» یعنی به نام بد کردن و نام بردن، چنان که ارباب لغت نوشتهاند. و این من حیث اللفظ8 اقوی است؛9 زیراکه رعایت تلفظ هم در این میشود، و من حیث المعنی اول اقوی [است] که حقیقت است و دوم مجاز.10 مند و منده

هردو کلمهی نسبت است، و دوم مزید علیه، به معنی صاحب. اول مبدل «وند» است یا برعکس، و «من» مخفف آن کماسبق، چون «دولتمند» و «هنرمند». و بعضی گویند: گاهی زایده آید،11 چون فرجمند و کرانمند12 و شادمند و فیروزمند و یارمند به معنی رفیق13 و همراه، لیکن سابق مکرر نوشته شده که در این قسم مواقع14 زایده نیست.15

و از خواص این لفظ است که «واو» گاهی بر آن آید، چون برومند و تنومند و نیازومند و دانشومند1 و خردومند. و بعضی گویند: احدی الکلمتین زایده است؛ چه تنها «واو» انیز2 افادهی معنی نسبت کند و بالعکس. و در این نظر است؛ چراکه30 احتمال جمع دو4 لفظ به یک معنی من حیث الزیادة بسیار قبیح است، مع هذا اگر «برو»5 و «نیازو» بدون «مند» آمده بودی، صحیح بود. و نیز حرف زایده بدون لحاظ معنی بسیار آمده است،63 مثل «خان» و «خانه».

و آن که «تنو» را به معنی توانایی نوشته، تصحیف کرده، «تیو»7- به تحتانی - را چنین فهمیده. و بر تقدیر تسلیم، از مانحن فیه نبود.

اما «هشومند»، پس احتمال دارد که «هشو» قلب «هوش» بود. بر این تقدیر، از این عالم نباشد.8

و از این بیت خاقانی معلوم میشود که «مند» به معنی سردار و صاحب کمال است: گرچه هنر آموزند از اهل هنرمندان مندان ز تو آموزند اسرار جهانداری

در این صورت، مشترک باشد در معنی اسمی و حرفی.9 و ms405 این قسم آمده است، چنان که سابق مکرر10 قلمی گشته.

و لفظ «منده» به معنی کساد و بیرواجی نیز آمده و شاید این مخفف «مانده» باشد، یعنی از فروخت مانده.11 و مرکب است از آن، «مندوور» که «مندبور»12- به بای موحده - مبدل آن است به معنی سیاهبخت و بی دولت، که مجازا آمده. و لفظ «منده»13 به معنی

اگر «من» مخفف «مند» بودی، بایستی که «واو» با آن نیز جمع میشد، چنان که با «مند»، پس «برومن» به معنی برومند نیز می آمد و حال آن که نیامده.5 موغ

بعضی گویند:6 کلمهی نسبت است، چنان که «اسموغ» که دیوی است از توابع اهرمن که فتنه و فساد و دروغگویی بدان نسبت دارد. و این اگرچه نظیر ندارد، لیکن از لفظ «اسمند» که به معنی دروغگو است، استنباط می شود که «موغ» کلمهی نسبت است، والله تعالی اعلم. مه

به «ها»ی مختفی، مرادف «نه» - به نون - که حرف نفی است. و در نهی بالخصوص «میم» آید، چنان که «مرو» و «مکن» و امثال آن. و اکثر از فعل جدا نشود، و گاهی منفصل نیز آید و در این صورت بدون «ها»ی مختفی نبود و حکم نون نفی دارد،7 خاقانی گوید: «چو صرع آمیخت با عقلی مه سر باد و مه دستارش»، [و] ناصرخسرو گوید:

بر راه امام خود همی نازد او را مشناس و مه امامش را

در «مشناس»8 ms406 میم نهی است که مخصوص اوست، و دوم به جای «نه» که در محل

و تحقیق آن است که «مه» جایی9 باشد که ماقبل آن نهی به ادعا واقع شود، چنان که در امثلهی مذکوره.

حرف نفی است و میآید بر کلمهای که محمول باشد بر منفی به طریق مواطات، چون «دردمند» و «هوشیار»، پس در حالت نفی «نادردمند» و «ناهوشیار» گویند، مگر در بعض مواقع که خلاف قیاس آمده، مثلا نامراد و ناهنجار و ناکام و نامید - که «نومید» مبدل آن است - و ناهار به معنی کسی که چیزی نخورده باشد؛ چه «اهار» به معنی خوردنی است. اما «ناقبول» بدان جهت خلاف قیاس نیست11 که «قبول» به معنی مقبول در استعمال فارسیان آمده، چنان که گویند: «فلان چیز قبول نشد» ای: «مقبول نشد». زلالی گوید:

خریداران که در بازار نازند غلام ناقبول آزاد سازند

و بعضی از فضلای عصر با کمال فارسی دانی کلمهی «ناباک»12 از مهذب نقل

و کلمهی «نادان» از این باب نیست؛ زیرا که «دان»4 اسم ms407 فاعل است5 از «دانستن»، پس «نا» بر آن داخل شده باشد.6 و میتواند که مخفف «دانا» بود، لیکن7 این احتمال بسیار ضعیف است؛ چه احتمال حذف علامت فاعلیه که در «دانا» است،8 حالا تجویز نمیکنم اگرچه سابق مجوز آن بودم. و نظیر آن لفظ «ناساز» است که به معنی سازنکننده است.9 و از10 این جا دریافت میشود که «گوی» به معنی گوینده، صحیح بود، و تفاوت در مثبت و منفی در این قسم مواقع هیچ نیست؛ پس «گیومرث» مرکب باشد11 از «گیو»، قلب «گوی» به معنی گوینده و «مرت» مبدل «مرد». و سوای این سه لفظ تنها به نظر نیامده. و آن چه محمول بر خلاف طور مذکور بود، آن را نفی به کلمهی «بی» - به «با»ی موحده - نمایند، چنان که «بی شعور» و «بیهوش». و «ناتوانا» صحیح است من حیث الاستعمال والقیاس؛ چه «توانا» به معنی صاحب زور است، و نیز شاعر گوید:

جهان آفرین ایزد کارساز تواناکن ناتوانانواز

و احتمال تحریف «ناتوانان» در بیت مذکور نیست؛ چه اگر «ناتوانان» - جمع ناتوان - بودی،12 اگرچه در معنی خللی نمیافتد، لیکن موافق قاعدهی مذکور «بیتوانان» گفتن لازم آید، چنان که «بیزران» و «بی طاقتان» که «نازران» و «ناطاقتان» گفتن13 صحیح نیست، و مع ذلک انتقال از اسلوب واحد به سوی جمع واقع شود. کذا قیل.14 و در این

کلمهی نسبت است5 و افادهی معنی اضافت6 کند، چون «غمناک» و «دردناک» و امثال آن.

بدان که «ناک» در کتب لغات قسمی از امرود شیرین و شاداب نوشتهاند،70 و ms408 در هندوستان «ناشپاتی» کشمیر را «ناک» گویند و آن چه از بلخ آید «ناشپاتی» گویند.

تقریبا لطیفهای در این جا یاد آمده که در بعض اوقات به خاطر رسیده بود8 که بر در دولت خانهی شاهی کشمیر این بیت نوشتهاند: اگر فردوس بر روی زمین است همین است و همین است و همین است

و یکی از ظرفای هند مصرع دوم را مصرعه رسانیده، از راه شوخی در حق اهل9 کشمیر جنتنظیر گفته: ز کشمیری نبینی غیر بینی همین است و همین است و همین است

و لطفش آن است که «نست» - به نون - در زبان کشمیری «بینی» را گویند، و بینی اکثر مردم آن جا بسیار کلان باشد. و فقیر در برابر بیت مذکور، این شعر موزون کرده:

نبینی غیر از این میوه به کشمیر همه ناک و همه ناک و همه ناک

و لطف این شعر آن است که «ناک» کشمیر نهایت خوب10 و پاکیزه بود و به از آن

به هردو نون، کلمهی نسبت است، چون «مشکنانه»4 به معنی «سعد» که نباتی است خوش بو. کذا قیل5 لیکن نظیر ندارد. و اگر گویند: «جانانه» از همین قبیل6 است، غایتش یک نون به سبب تکرار،7 حذف گشته، گوییم: این تکلف است. نای

بعضی گویند: کلمهی نسبت است که افادهی8 معنی مصدری کند، چون «درازنای» به معنی طول، و «پهنای» به معنی عرض، و «ستبرنای» به معنی ستبری9 و گندگی. و پیش مؤلف10 تحقیق آن است که «نا» به معنی چیز خالی است و «نای» مزید علیه [آن]، که موافق دیگر الفاظ ذوات الالف آخر آن «یا،یی آورند، چون «خدای» و «به ms409 جای»،11 لهذا به معنی ساز معروف نیز آمده، و «نی» مبدل این است؛ چه حروف علت به هم بدل شوند، چنان که در سراجاللغه مکرر نوشتهام. و به مجاز به معنی «خلو» که «بعد» عبارت از آن است، شهرت کرده، پس درازنا به معنی بعد دراز، و پهنا به معنی بعد پهن، و سطبرنا به معنی بعد سطبر خواهد بود. و این اگرچه در ظاهر بعید مینماید، لیکن در دیدهی تحقیق ثابت و بین است. نجه

به جیم تازی، به معنی اتصاف آید، چون12 «نوشنجه» به معنی نوشین و گوارنده،

کلمات نسبتاند: دوم و ششم مزیدعلیه اول، و چهارم مزیدعلیه سوم، و سوم دو حرکت دارد: یکی به فتح دال و دوم به ضم دال، و این مخفف «ندور» است که «ندول» مبدل آن است، چون «آوند» مرکب از «آ» مخفف «آب» و«وند»،1 و احتمال است که «آو» باشد مبدل «آب»،2 و به سبب اجتماع دو «واو»، یکی حذف شده، و به معنی مطلق ظرف مأکول و مشروب شهرت کرده.

و «کمند» مبدل «خمند» - چنانکه «کمان» مبدل «خمان» - مرکب از «خم» و«ند»،3 منسوب به خم و پیچ و تاب.

و «دمندان» به معنی آتش، مرکب از «دم» - به معنی نفس و باد -و «ندان»،4 و چون آتش به دم و5 باد افروخته گردد، «دمندان»6 گویند.

و «دیزندان»7 - به دال - به معنی دیگدان، مرکب از «دیز»8- که دیگ مبدل آن است - و «ندان». و بعضی به معنی سهپایهی آهنین گفتهاند که دیگ بر آن گذارند. و بعضی به معنی مطلق دیگدان، کما مر.

و «ماژندران»9 مرکب است10 از «ماژ» - به زای عجمی، به معنی عیش - و «ندران»، پس در اصل به معنی جای عیش بود که از راه تیمن نامیدهاند. و این که به «زانی تازی شهرت دارد، غلط است.

و «گسندر» - به فتح کاف تازی و ضم دال مهمله ms410 - مرکب است11 از «گس» به معنی آدمی و «ندر» به ضم دال، پس معنی آن مانا به آدم باشد در صورت، لهذا به معنی فرومایه و ناکس آمده.

و «نوندول» مرکب از «نو» و «ندول» - که مبدل «ندور» است که «ندره به ضم، مخقف

و «پسندر» و «دختراندر» و «مادراندر» و «پدراندر» مرکب است از «پس» مخفف پسر و «ندر» که کلمهی نسبت است، و «دختر» و «اندر»، و «مادر» و «اندر»، و «پدر» و «اندر». و در این جا کلمهی نسبت، مفید معنی تشبیه است؛ چه پسر از شوهر دیگر یا از زن دیگر پسر واقعی نیست، ماناست به پسر، و همین حال در الفاظ دیگر.

و «داننده» و «بیننده»، و این در1 مشتقات به معنی اسم فاعل گرداند، چنان که آینده و رونده، و بر این قیاس. و بعضی گویند که به جای «الف» دانا و بیناست که اسم2 فاعل دانش و بینش است، و3 چون «دان» و «بین»4 به معنی مذکور آمده، پس تفرقه آن است که دانا و بینا، و داننده و بیننده هرکدام برأسه5 مستعمل است، به خلاف «دان» و «بین» که تنها مستعمل نشود و مرکب آید، چون غیبدان و همهدان و سخن دان و زبان دان. و هذا غایة التحقیق. انتهی.6

مؤلف گوید: اسم فاعل از فعل موافق «بینده» و «داننده» عام است و در جمیع افعال آید، مثل رونده و دونده و رمنده و طلبنده و فهمنده و بر این قیاس، به خلاف «الف» که در افعال معدود7 مخصوص آید، چون دانا و بینا و گویا و شنوا و کوشا و نیوشا،8 پس مناسب است که اسم فاعل اول9 باشد و الف برای نسبت بود، که حکم جزو کلمه پیدا کرده از جهت ms411 نیامدن «دان» و «بین» تنها در محاورات. پس آنها که قافیهی دانا و بینا را معیوب شمردهاند، خطا کردهاند، که روی اینها حرف اصلی نیست،103 لهذا بعضی از اساتذه در مطلع 11 آوردهاند. و حق تحقیق آن است که «دان» و «توان» در زبان قدیم آمده، لهذا نادان و ناتوان در محاورهی حال نیز هست، و اصل آن متروک الاستعمال است. و از این عالم است «گیو»

و گاهی زایده نیز آید، چنان که «چرغند» و «چرغنده»،10 و «کشند» و «کشنده»، و «بسند» و «بسنده»، کذا قیل. مؤلف گوید: «چرغند» به معنی چراغپایه و چراغ دان است چنان که در کتب معتبره نوشتهاند و آن که به معنی چراغ نوشته، سند ندارد، و در صورتی که به هم رسد، مجاز خواهد بود. و بسند و بسنده مرکب است از «بس» و «ند» و «نده»، و در تحقیق لفظ «بس» مجدالدین قوسی گفته که به چند معنی اطلاق آن کرده می آید: یکی به معنی کافی، و بسند از آن مأخوذ است؛ و دیگر به معنی بسیار؛ و دیگر به معنی نهی و منع از قول یا فعل. مؤلف گوید که در حقیقت دو معنی دارد: اول به معنی کثیر و کثرت، چنان که گویند: «بس شادم» و «از بس که چنان شد، چنین شد»؛ چه «از» در این جا سببیه [است]، و «بس» به معنی ms412 بسیاری. پس معنی آن چنان باشد که به سبب بسیارشدن فلان چیز، چنین شد؛ و دوم اسم فعل است که در محل قصر آید، چنانکه11 گویی: «در این خانه فلان چیز است12 و بس»، یعنی غیر آن نیست. لهذا صاحب برهان گفته که به معنی «اقطع کن» است و همین مراد قوسی13 است از نهی و منع فعلی یا قولی، چنان که گذشت. و در عربی هم به تشدید سین مهمله بدین14 معنی آمده، چنان که

بس کن ز حدیث عشق بس کن ای سوخته ضبط این نفس کن

و نیز3 میگویند که «فلان چیز تو را بس است» یعنی کافی است، پس «بسنده» در صورتی که مرکب باشد از «بس» به معنی کافی، زایده خواهد بود، و در صورتی که به معنی کفایت بود، مفید معنی نسبت، و همین اولی است؛ زیراکه بلاضرورت به زیادت قایل نمیتوان شد. هذا ما اعطانی الله تعالی بفضله وکرمه.

بدان که ماقبل کلمات مذکوره در مشتقات، مکسور باشد، چون دونده و رونده، و در جوامد مفتوح، چون دیرنده و پژمنده به معنی افسرده و منقبض، مرادف پژمان مرکب از «پژم» به معنی گریوه و4 کوهچه، و چون اینها جماداند، به معنی افسرده آمده، و در این صورت افادهی تشبیه کند. و «شرمنده» را که فاضل سندی مخفف «شرم مانده» گفته، خطاست؛ زیرا که تکلف بلاضرورت است. و این که بعضی شرمنده به - کسر میم - خوانند، اختلاف لهجه است از عالم «چرا».5

بدان که کلمهی «نده» با الفاظ عربیه نیامده الا «غمنده» به معنی اندوهناک.

و بعضی گویند: زایده نیز آید، چنان که «کرمند»6 به معنی کرم، لیکن سابق مکرر نوشته شده که کلمات نسبت، اسما را صفات گردانند، پس «کرمند» و «کرم» یکی نبود.7 نگ و نگان هردو ms413 - به کاف فارسی و دوم مزیدعلیه اول -8 از کلمات نسبت است،9 چون هوشنگ. و میتوان گفت که «نگ» مبدل «ند» است و دال به کاف بدل شود، چنان که اورنگ و اورند، پس «نگان» مبدل «ندان» بود که گذشت.

و در «درنگ» که اصلش «دیرنگ» بوده، زاید بود، چنان که «دیگر» حروف نسبت، و

و از این عالم است «توشنگ» - به فوقانی - به معنی قناعت، مرکب از «توش» - به معنی خوراک به قدر حاجت - و کلمهی مذکور، لهذا «توشه» جنس ماکولی را گویند که مسافرین بردارند. و در «توشمال» به معنی خان سالار، به معنی مطلق طعام است از راه مجاز.

و در 11 «آذرنگ» به معنی آتش زایده،12 فیه مافیه،13 و به معنی روشن، دو احتمال دارد: یکی12 مخفف «آذررنگ» که به سبب اجتماع دو «را» یکی حذف شده؛ دیگر آنکه مرکب باشد از «نگ» که حرف نسبت است.

و «بادنگان»، مرکب است از «باد» و «نگان»15 که حرف نسبت [و] مزیدعلیه «نگ» است،16 و به سبب تولید17 ریاح چنین خواندهاند. و «باتنگان» - به فوقانی - مبدل اآن است] و «باذنجان» معرب آن.8

بعضی گویند که از ترکیب «نسریننوش» که نام دختر پادشاه1 سقلاب روم که زن پادشاه بهرام گور است، مستفاد میشود که کلمهی نسبت است. و «نسرین» ms414 گلی است سفید خوش بو، پس تشبیه آن به گل، در خوشبویی یا سفیدی پوست بود، پس ترکیب «طوطیانوش» نیز از این قبیل2 باشد، چنان که از این بیت نظامی مستفاد میشود:

کشیده دمش طوطیان را به دام سخن پروری طوطیانوش نام

و در این نظر است؛ زیراکه3 لفظ «نسرین نوش» و «طوطیانوش» وقتی سند باشد که فارسی بود و حال آنکه اول نام دختر پادشاه سقلاب4 روم نوشتهاند، پس به همان زبان بود، و همین قسم «طوطیانوش»، مگر آن که دختر مذکور زن بهرام گور که پادشاه ایران بود گشته، احتمال است که لقب او بود، در این صورت میتواند که «نسرینپوش» - به «با»ی فارسی - بود. و قول ارباب لغت در این قسم جاها سند نیست؛ زیرا که سلسلهی روایت در میان نیست، و آنها53 به قیاس محض و اعتماد بر خط و کتابت کاتب حروف لغات نوشتهاند و سماع بسیار کم است.6 و در صورت تسلیم صحت «طوطیانوش»، پس منسوب به «طوطیان» که صیغهی جمع است، باشد، چنان که از کلام خواجه نظامی دریافت میشود، در این صورت «واو» و7 «شین»، کلمهی نسبت بود، و اگر منسوب به «طوطی» بود، «انوش» خواهد بود نه «نوش»، مگر آن که گویند: از عالم «ابر» و «ابی» و «ابا»ست، پس این حرف چهارم باشد برای حروف سه گانه8 که سابق گذشت.9 و حق آن است که خواجه از راه شاعری از لفظ «طوطیانوش» لطیفه10 پیدا کرده، توصیف او نموده، چنان چه بر سخن فهم ظاهر است، نه آن که وجه تسمیه بیان کرده. هذا هو

و چون بر جملهی اسمیه آید،5 «نی» دیگر در جملهی دوم که مقابل آن باشد، نیز آید. سعید اشرف:

ای دل اندیشهی عقبی نه تو داری و نه من

فکر هنگامهی فردا نه تو داری و نه من63 و چون بر جملهی کلیه آید، افادهی رفع ایجاب کلی کند. چنان که حافظ فرماید: نه هرکه چهره برافروخت دلبری داند نه هرکه آینه سازد سکندری دان

و چون در جملهی مذکوره با رابط بود،7 افادهی سلب کلی کند، چنانکه گویی: «هرکه عاشق است ترس جانش نبود»، پس در صورت اول احتمال ثبوت حکم به بعضی8 هست و در صورت دوم نیست.

و نیز9 لفظ «نه» برای نسبت نیز آید، چون تشنه و گرسنه؛ چه اول مرکب است از «تش» به معنی عطش و «نه»، چنان که در سراجاللغة نوشتهام؛ و دوم مرکب از «گرس» - به سکون «را» به معنی جوع - و «نه»، و تشنگی و گرسنگی منسوب است بدان[ها]، و گرسنگی به تحریک «را» لهجه است. و احتمال دارد که «نون» نسبت تنها بود، چنان که در

«نویم» به وزن قویم، صاحب برهان قاطع به معنی «محض» گفته، چنان که گویند: «به نویم دیدن شناخت» یعنی به محض و به مجرد دیدن، پس از کلمات قصر بود. لیکن ادخال ابا»ی موحده بر آن، دلالت میکند که اسم بود، لهذا4 مضاف به دیدن است به قیاس معنی آن. فافهم.5 نهمار

به رای مهمله، ارباب لغت معانی بسیار برای آن نوشتهاند، چنانکه در سراج اللغة مرقوم است. و نیز کلمهای6 است ms416 که در محل تعجب گویند، به معنی عجب دارم، پس اسم فعل باشد، عمید لومکی گوید: شادیت باد همیشه که ز غم خصم امروز شد چنان زار که نهمار به فردا برسد

و امیر خسرو: در بند پرواز است جان، بگذار سیرت بنگرم

زین سان که بینم حال خود نهمار بینم دیگرت

و فاضل سندی گوید که: در این دو بیت به معنی بسیار که بدان معنی آمده، به طریق انکار درست میشود، و آن خطاست؛ چراکه نفی در کلام فصحا راجع به سوی قید باشد، پس در این صورت به معنی نفی بسیاری خواهد بود و آن مراد شاعر نیست، بلکه مرادش سلب کلی است. و اگر به معنی مشکل گفته آید، افادهی سلب کلی خوب

به جیم فارسی، کلمهی نسبت گفتهاند، چون «زانیچ» مخفف «زادنیچ» به معنی وطن، و «بادنیچ» به معنی ریسمانی که ایام تابستان و عید و جشن از درخت آویزند و مردم خصوصا اطفال و نوجوانان و زنان بر آن ستاده یا2 نشسته، در3 هوا آیند و روند، و به هندی «جهوله» - به جیم مخلوط التلفظ به «ها» و «واو» معروف - و به عربی «أرجوجه» -به ضم همزه و سکون «را»ی مهمله و هردو جیم - خوانند. و عمل مذکور برای کسب هواست، و «کاکیان» نیز گویند،4 چنان که شاعر گوید:

بر سر کاکیان زنان کسب هوا5 همیکنند

کسب هوا نمیکنند6 کس به هوا همی کنند

اما معلوم نیست که شاعر کیست و «کاکیان» به معنی رسن مذکور، زبان73 کجاست، لهذا در سراج اللغة ننوشتهام.8

و «بازنیچ» - به «زاهای معجمه - مرکب است از «باز» که مأخوذ از باختن و بازی کردن است و «نیچ» که کلمهی نسبت است، پس «پادنیچ» - به «با«ی فارسی - چنان که در بعض کتب نوشتهام، نباشد.9 و احتمال است که لغتی باشد در آن، و احتمال است که ms417 «بادنیچ» -به دال و نون - بود منسوب بدان.10 و بعضی گویند: «بانوچ» - به حذف «دال» و ابدال تحتانی به «واو» - نیز بدین معنی آمده. مؤلف گوید: ظاهرا مرکب است از «بانو» که به معنی11 زن صاحبخانه است و «جیم» فارسی که برای نسبت آید، مخفف «ایچ». و چون تعبیهی مذکور اکثر کار زنان و شغل ایشان است، چنین گفتهاند و این بی تکلف است.

کلمهای است در محل تکرار نسبت، اعم از فاعلی و مفعولی و متعلقات فعل،1 به معنی «هم» که افادهی اشتراک چیزی کند با چیزی دیگر.23 و گاهی هردو آیند. اثیر اخسیکتی گوید:

من نیز هم سوار شدم بر براق عزم چون کاروان شام همی بر بها و نار

و این قسم در کلام قدما بسیار آمده و در محاورهی متأخران کمتر،3 و در این صورت، زایده بود یکی از این دو. و بعضی گویند که به معنی «دیگر» هم آید. چنان چه در این بیت نظامی:

جوانی به بر خدمتی نیز هم وگر نیست بگذر که رستی ز غم و در این نظر است؛ چراکه به همان معنی4 سابق است. و گاهی هردو زایده آید. چنان که شیخ اوحدی گوید: با دل بسی گفتم کزو بگسل چو نشنید5 این سخن

من نیز هم بگذاشتم تا روزگاری میبرد

چراکه مطلب شاعر آن است که دل را نصیحت بسیار کردم که از معشوق بگسلد و6 قطع نسبت کند، و چون دل آن را قبول نکرد، من او را بگذاشتم7 که عمر به سر میبرد همان دل. و این قسم کلام در محل محنت و غم آرند. لیکن در واقع80 آن است که من حیث الظاهر9 معنی عطفی10 و جمعی در این جا11 صحیح نمیشود، اما در حاصل معنی درست میگردد؛ چه مرادش آن است که دل را هرچند منع از محبت معشوق کردم، دل آن را نشنید، و چون شنیدن را که عبارت است از ms418 قبول نمودن گذاشت، من هم او را بگذاشتم تا در رنج و محنت افتاده، عمر به سر میبرد. و افادهی رنج و محنت از «یا»ی

ابر و گرد آمیخته با یکدگر چون پود و تار نیز جان از جان نجست2 از هیبت تابنده تیغ

نیز کس را کس ندید از ظلمت تاری غبار کذا قیل. و در این نظر است؛ چه در ابیات مذکوره زایده است که بدون آن معنی تمام است.3 و میتوان گفت که «نیز» در این جا به معنی «هم» است که در غیر معنی عطفی4 مستعمل شود، چنان که یکی از شعرا گفته:

آن هم نشد میسر و سودای خام شد بستم بسی خیال که بینم جمال دوست آن هم نشد میسر و بر این تقدیر، جملهی «تا5 به چیزهای دیگر چه رسد»6 یا آنچه مناسب مقام باشد، بعد آن تقدیر کرده میشود: پس در شعر انوری «نیز»7 متعلق است به «یک دم»، یعنی:9 یک نفس نیز به خوشی برنیاوردهام تا به زمان دراز چه رسد. و همین قسم در شعر حکیم9 سنایی؛ چه مرادش آن است که: هرکه نظرکرده و مرتبتیافتهی دولت10 توست، در ابرویش چین هم نمیافتد تا به بلیات دیگر که موجب ملال خاطر باشد، چه رسد، الما

و «زورنین» - به9 تحریک - مرکب از «زور» - مبدل «زبر» یا بالعکس - که به معنی بالا و فوق است و «نین»، و آن به معنی پارچهای است که از طرف پشت بر گریبان دوزند به جهت خوش نمایی، و به ترکی «الباق» خوانند.100

و «مازنین» - به میم - نام بانی عمارت سنگویه11 که مرکب است از «ماز» - به زای عجمی - به معنی عشرت، و «نین». و «مازینه» که هم زنی بود12 شریک تعمیر عمارت مذکور، منسوب است به «مازنین» مسطور.3

مبدل «با»ست، بلکه بالعکس، چنان که مذهب بعضی است، مثلا «با او گفتم» و «وا او گفتم». و به معنی «دیگرگون»، چون «غلط و واغلط» به معنی از این پهلو به آن پهلو، و از آن پهلو به این پهلو گردیدن.1 و در «سوختن و واسوختن» مجاز است، و مراد از «سوختن» عشق است؛ پس2 «واسوخت» به معنی آن است که عشق را دیگرگونه ساخت،3 ms420 و این کنایه باشد از بیزاری.4 و لفظ «وا» به معنی اعراض5 نیست کماوهم، بلکه تمام لفظ «واسوختن» به معنی اعراض است. کلیم گوید: «پروانه ز عشق شمع واسوخته است.»6 وار وواره

کلمهی نسبت است7 و دوم مزید علیه اول، و آن گاهی8 به معنی درخور و لایق آید، چون «جامهوار» و «شاهوار»؛ و «راهوار»، اگرچه خاص است، لیکن در اصل به همان معنی بود؛ چه اسپ صاحب رفتار چنین، لایق راه است.

و گاهی برای محض نسبت، مثآل «چراغواره» به معنی «چراغبره»، و آن چیزی است که برای پناه چراغ سازند. و «آندخسواره» مرکب است از «اندخس» - به معنی دامن کوه و جای صعب - و «واره»،9 و به معنی جای پناه مستعمل است، با آنکه «اندخس» خود به معنی حمایت است. و «راهواره» به معنی سوغات که «ره آورد» نیز گویند. و «گریواره» به معنی «هار» که در گردن کنند؛ چه «گری» به معنی گردن است و گریبان مرکب است از آن. و «گری»، را به هندی «گرینو»-به نون غنه و واو -[گویند]، پس اگر «گری» مخفف «گرینو» بود، «واره» باشد، و الا «آره». و توافق لغات10 مصحح این حرف است. و کسی که به

و بعضی گویند: در گوشواره و گریواره، «واره» مبدل «باره» است - به موحده -و بر این تقدیر، در اصل «بار گوش» و «بار گردن» باشد، و به معانی معروف شهرت کرده، و این تکلف است. و احتمال قوی است که «واره» مبدل «آره» باشد، چنان که «وان» مبدل «آن». در این صورت «گریبان» مبدل «گریوان» بود که مرکب است از «گریو» و «آن» - که کلمهی نسبت است - و «بان» مبدل آن است، نه به معنی «محافظ» از عالم «فیل بان» و «ساربان»، چنان که برخی گمان بردهاند؛ زیراچه «گریبان» را محافظ گردن گفتن، تکلف است.

و بعضی گویند: گاهی زایده نیز آید، چون «بزرگوار» و «سزاوار»، لیکن ms421 تحقیق آن است که حرف نسبت [چون] به اسمی ملحق شود، گاهی اسم را به معنی صفت گرداند، چنان که مکرر نوشته شده، پس به زیادت قایل نتوان شد، که بی ضرورت صحیح نیست.

و [ها] در «واره» همان1 «ها»یی [است] که اواخر کلمات زایده میشود، مثل «خان» و «خانه»، و آن در اصل برای تصغیر بود که برای ترحم و غیره آوردهاند و ثانی الحال به سبب کثرت استعمال، لحاظ معنی مذکور نمانده، پس محض برای اظهار حرکت حرف آخر نبود، اگرچه سابق همین را نوشتهایم.2 و این اصلی است قوی در این باب، فلاتغفل عنه.

و به معنی تشبیه نیز آید و این نوعی است از نسبت، چنان که «مردوار» به معنی مردانه.

و اهل توران «واری» - به زیادت تحتانی - گویند، چنان که «گلواری» و «نباتواری». واک

کلمهی نسبت است، لیکن مبدل «اک» که گذشت، چون «پژواک» به معنی صدایی که از کوه برآید و صدا بازدهد، مرکب3 از «پژ» به معنی کوهچه و «واک». و بعضی4 «پژوال»

هردو کلمهی نسبت است و دوم مزید علیه، مبدل «وار» و «واره» که مبدل «آر» و «آره» است، چون «نخچیروال» به معنی صیاد. و چون توافق در هندی و فارسی بسیار است، در هندی نیز هردو لفظ مذکور برای نسبت آید.

و از این مرکب است «کوتوال»؛ - چه «کوت» به تای هندی که تلفظش بر غیر هندی دشوار است به معنی قلعه باشد، و «وال» کلمهی نسبت. و آنچه قوسی گفته که:3 «کوت»، به فوقانی، به معنی قلعه است، و «وال» [را] مخفف «والی» به معنی صاحب و فارسی گمان برده،4 خطای محض است و عجب است از مثل قوسی، چنان که در سراج اللغة نوشتهام 5 و «پژوال»6 چنان که گذشت. ms422

بدان که «واک» و «وال» هردو کلمهی نسبت است، پس «پژواک» و «پژوال» به معنی صدای کوه و گنبد، من حیثالقیاس هردو صحیح است، و چون در فرهنگهای معتبره سند آن نیاوردهاند [و] از محاورات مأخوذ نیست، جزم بر صحت7 یکی بلکه بر صحت هردو نمیتوان کرد، در این صورت نه «پژوال» را تصحیف «پژواک» توان گفت، چنان که در سراجاللغة نوشتهام و نه برعکس، و مصحح لغات استعمال است نه قیاس. و این نیز اصلی است معتبر.

و « کندواله» به وزن «خرد ساله» به معنی مرد بالا بلند و بداندام نیز از این عالم است؛ چه به معنی اول، مرکب است از «کند» - به ضم اول - به معنی پهلوان، چنان که بعضی گفتهاند، و موافق رای ما به معنی پهلوانی؛ چه «کندآور» دلالت دارد که «کند» به معنی پهلوانی و دلیری و حکمت بود. و تحقیق حال این است که الفاظ نسبت8 معنی اسم را

وان ووانه

هردو کلمهی نسبت است و دوم مزید علیه اول، چون «انگشتوانه»5 به معنی زهگیری6 که خیاط برای حفظ انگشت دارد، و این نیز مبدل «آن» است که کلمهی نسبت است.7

و از این عالم است «انگوان» به معنی درختی که «انگ» یعنی حلتیت از آن پیدا شود، و «انگیان» مبدل این است؛ چه حروف علت8 با هم بدل شوند، بی ضبط قاعده.9 و «انگدان» - به دال - تحریف نیست، بلکه لفظ صحیح است به همان معنی؛ زیراکه «دان» هم کلمهی نسبت است، چنانکه گذشت، لهذا «انجدان» - به دال -10 معرب آن آمده.

و «دژوان» به معنی دریغ و افسوس، مرکب است1 از «دژ» به معنی «بد»، و «وان»؛ چه دریغ و افسوس، بعد رسیدن امر بد و زشت رو دهد.

و «پلوان» به معنی کنارههای2 زراعت، منسوب است به پل؛ چراکه کنارههای کشت [را] نیز از دو طرف بلند سازند مثل پل.3 ور

کلمهی نسبت است مبدل «بر»، بلکه اقوی بالعکس است. و جایز است که ماقبلش را مضموم نموده، «واو» آن را معروف گردانند، چون «رنجور» و «گنجور» و «دستور» و «مزدور»، مگر در صورتی که ماقبلش «ها»ی مختفی بود، مثل «جانه» به معنی روح، در این صورت «جانور»4 گویند، اگرچه «ها»ی «جانه»5 متروک الکتابت است، از این جاست که «جانور» - به فتح نون - خوانند، یا آن که بعد مده واقع شده و ترک «ها» در کتابت آمده است، چنان که لفظ «روزگار» که از اهل محاوره به فتح «زا»ی معجمه مسموع است قاطبه،6 کماسبق.

و از این عالم است «بهرهور» و7 «دیدهور». و بعضی گویند که چون ملحق شود به کلمهای که حرف ماقبل آن ساکن و ماقبل آن مده نبود،8 عمل مذکور ms424 صحیح است، چون رنجور و گنجور و دستور، پس «تاجور» از این عالم نباشد؛ زیراچه بالای جیم، الف مده واقع است. لیکن تحقیق آن است که استعمال «ور» موقوف است بر سماع، مثلا «تاجور» گویند به معنی صاحب تاج و «افسرور» به معنی مذکور،9 و «تختور»10 به معنی صاحب تخت نگویند. پس کلماتی که ترکیب آن در محاورات با لفظ «ور» آمده،11 «صحیح است. و هم چنین عمل مذکور و قاعدهی مذکور اتفاقی است، در این صورت هرچه آمده است

و بعضی گویند:4 زایده نیز [آید]، چون «سرور»؛ زیراکه «سر» نیز بدین معنی آمده، چنان که «سرگروه» به معنی «سردار گروه»، لیکن تحقیق آن است که «سر» به معنی سردار، در اصل مجازی است که شهرت کرده، چنان که سران سپاه به معنی سرداران سپاه.50 و در «سرور» سر به معنی «سری» است که به سبب الحاق کلمهی «ور»6 معنی وصفی به هم رسانده، کماسبق، پس به معنی صاحب بزرگی قوم باشد، و هم چنین «سردار» که در آن نیز همین معنی است.7 هذا ماسنح8 لی بفضله سبحانه و کرمه تعالی. وس

به ضم واو و سین مهمله، بعضی گویند: کلمهی نسبت است، و از این مرکب است «دبوس» به معنی گرز، مرکب از دب» - به معنی مطلق نگاهداشتن حد هرچیز، ms425 که مخفف «ادب» است،9 پس به تشدید، معرب باشد - و «بااوس» به معنی آتشکده، و از این مستفاد میشود که «با» به معنی آتش است. و در این نظر است؛ زیراکه در «دبوس» معنی نگاهداشتن، هرگز ملحوظ نیست و در «بااوس» الف دیگر از کجا به هم رسید، و زیادت

به شین معجمه، کلمهی نسبت است که افادهی تشبیه کند، مثل «فش» که مبدل آن است یا بالعکس. و گاهی برای نسبت محض بود، مثل «چاموش» به وزن و معنی «پاپوش»، چنان که بعضی آوردهاند. و این مرکب است از «چام» و «وش» به معنی پوست، چنان که در هندی نیز آمده و توافق لسانین دلیلی است برای فقیر آرزو، لهذا «چمره» که قلب «چرم» است در هندی به معنی مذکور نیز آمده، و زیادت «ها» در این باب منافات ندارد؛ زیرا که در3 هردو زبان میآید، و از این مستفاد4 میشود که حال این حرف، مثل کلمهی «ور» است، اما5 جمیع قیود مذکور که در آن مرعی است،6 در این مرعی نیست مثل رنجور و گنجور، لهذا «شیدوش» به وزن گنجور7 نیز آمده،8 مرکب از «شید» به معنی نور و «وش» که کلمهی نسبت است. و «مدهوش» نیز از این قبیل است: اگر گویند که مرکب9 است از «مده» - به ضم اول و فتح دوم - به معنی بیمار و ناخوش، لیکن این وقتی به اثبات رسد که «ها»ی آن ملفوظ بود، و چون این لفظ در برهان آورده شده، و او منفرد است در آن، و سند نمیآرد، ملفوظیت «ها» ثابت نمی شود، پس در صورت103 تسلیم، تحریفی در اعراب شده، نظر به لفظ «مدهوش» که عربی بحت11 است به معنی مسلوب العقل، به ms426 فتح اول آوردهاند. واین قسم تصرف در زبان خود و دیگران کنند، چنان که «مزدور» که به ضم باید و به فتح نیز

و اگر گویند که «مدهوش» لفظ عربی است مأخوذ از «دهشت»2 به معنی رفتن عقل، کما فی القاموس، پس ازاین باب نباشد - غایتش فارسیان «واو» آن را معدوله ساختهاند، و نظیر این لفظ «غوطه» است که به «واو» مجهول در استعمال فارسیان آمده، چنان که یکی از فضلای شارح گلستان تصریح کرده،3 و این نوعی از تفریس است - نیز صحیح است.

و نیز «چاموش» اگر مرکب باشد از «چام» به معنی پوست، و «پوش»، به معنی پوشش پوست گویند، نیز درست باشد؛ غایتش به سبب قرب مخرج «میم» و «پا»ای فارسی، «پا» را حذف کردهاند، بلکه این بی تکلف میشود، کما حررنا فی سراجاللغة.4 وی5

کلمهی نسبت است و ماقبل آن مضموم، و «واو» ساکن بود، چون «میروک» به معنی مورچه؛ زیرا که اکثر در6 رهگذرها آمد و رفت کند و زیر پا7 هلاک شود. اما میتوان گفت که «میرو» به معنی میرنده باشد که «واو» برای نسبت آید8 و «کاف» برای تصغیر ترحم، و در کلمهای که آخر [آن] مده بود،9 این قسم کاف میآید.

و «خرجوک» به معنی بازیچهی اطفال هم از این عالم است،10 کما حررنا فی سراج اللغة.11

و «غالوک» به معنی غلولهای [که با] کمانگروهه اندازند،1 نیز مرکب است از «غال» به معنی گردانیدن و غلطاندن، و «وک»2 که گذشت. ول ووله

حرف نسبتاند و دوم مزیدعلیه اول، وآن مبدل «ور» است،3 ms427 چون «سیخول» به معنی جانوری که خارهای ابلق مثل تیر بر بدن او باشد و چون خود را تکاند، خارها برجهد، و آن را خارپشت و به هندی «سیهی» - به سین مهمله و «یا»ی مجهول و «ها»ی به «یا» رسیده - گویند.43 و از این دریافت میشود که «سیخول» در اصل «سیخور» بوده، از عالم رنجور و گنجور، پس قاعدهای که در آن باب نوشته شد، صحیح نباشد.5

و بعضی گویند: هم چنین است «پژول» به معنی «شتالنگ» که کعب باشد؛ چه «پژ» به معنی کوه است و به سبب صلابت و سختی «پژول» [را] به معنی مسطور استعمال کردهاند. مؤلف گوید: صاحب جهانگیری «پژول» به معنی کعب [را] به «با»ی موحده آورده، و قیاس هم مصحح آن است؛ زیراچه «بجول» که مبدل آن است و «بجل» که6 مخفف این، به «با»ی موحده شهرت دارد. در این صورت با «پا«ی فارسی تصحیف بود یا به تبدیل «پا»ی فارسی به «بانای موحده یا برعکس، قایل باید شد،7 یا آنکه هردو آمده،8 چنان که کاف «کشاد» که تازی و فارسی، هردو9 آمده.

و «آردوله» به معنی طعامی که از آرد پزند و خوراک مفلسان است و «بکامی» نیز خوانند، از این عالم است.

و «زنگوله» از این عالم10 نیست؛ چرا که «زنگول» بدون «ها» نیز آمده، و «زنگ» مخفف «زنگول» است نه «زنگول» مزیدعلیه این، چنان که گذشت.

بر این تقدیر، این دو کلمه حکم «ور» دارند، بی شروطی که در «ور» نوشته شد، و از عالم رنجور و گنجور باشد. ولیکن /ولکن

بدون کتابت الف، کلمهی عربی است برای استدراک،2 و فارسیان هم به همین معنی آرند و در آن تصرف کنند، چنان که نوشته آمد. و استدراک گاهی نظر به معنی بود و این اکثر است،3 و گاهی محض4 نظر بر لفظ بود5 و دخلی در معنی ندارد، نظامی گوید:

بدین آسمانی زمین توامز چینم ولی دردچین توام ون ms428

کلمهی نسبت است مخفف «وند»، و گاهی افادهی تشبیه کند، چنان که «استرون» که «سترون» مخفف آن است به معنی زن عقیم. و گاهی حکم کلمهی «ور» به هم رساند که «واو» آن در صورت الحاق معروف شود، چنان که «واژون» که مرکب است از «واژ» مبدل «باز» یا برعکس و «ون». و هم چنین «هیون»6 که مرکب [است] از «هی» به معنی راندن، مثلا گویند: «مواشی را فلان هی کرده، برد» یعنی رانده، برد. لهذا «هیگر»7 نیز به معنی مذکور آمده، اگرچه ارباب لغت به معنی مطلق اسب نگفتهاند،8 لیکن واقعی همین است.9 و حق آن است که «هی» در این جا مجاز است؛ زیراچه آن در محل آگاه کردن دیگری مستعمل شود.

و «افشون» - به شین معجمه - به معنی پنجهمانندی10 که خرمن از آن به باد دهند، کما فی کتب اللغة، از این باب نیست، کما وهم؛ زیراکه11 «افش» کلمهی مستعمل نیست که

و «انیسون» به معنی مخالف و دروغ، هم چنین از این عالم نیست، کما وهم؛ زیراکه مبدل «انیسان» است به معنی مذکور؛ چه الف به واو بدل شود، خصوصا در این قسم جاها، چنان که1 محاورهی حال عراقیان و غیره گواهی بدان میدهد، لیکن چون حروف علت به هم بدل شوند، احتمال است که «انیسان» مبدل «انیسون» بود. و بعضی گویند که «واو» در این جا زایده است؛ چه «انیس» بدین معنی آمده و از لفظ «انیسه» مستفاد میشود. و در این نظر است؛ چراکه «انیس» به معنی مذکور، تنها قول صاحب برهان است و در صورت تفرد قابل اعتماد نیست، چنان که مکرر نوشته شده. و «انیسه» به معنی هرچیز بسته که به دشوار[ی] حل شود، در کتب معتبره واقع است نه به معنی مذکور، مع هذا «انیسه» را جمال اینجو «انبسته» به وزن «دربسته» آورده. و قطع نظر از اینها، حروف نسبت اسم را صفت ms429 گردانند، چنان که مکزر گذشت، پس زایده نبود در صورت آمدن هم. و در «جمشیدون» زایده است. اما «آفریدون»، پس تحقیق آن گذشت. وند و ونده

هردو کلمهی نسبت است و دوم مزید علیه اول، و «ند»2 مخفف آن،2 پس «آوند» به هر دو تقدیر درست بود به معنی ظرف آب چنانکه گذشت.

و از این عالم است «الوند» نام کوه همدان، مرکب از «ال» مخفف «آله» - به فتحتین و ها»ی ملفوظ -4 به معنی عقاب، و چون آشیان عقاب در جاهای بلند باشد، نسبت بدان کرده، الوند گفتهاند، چنان که در «الموت» که نام قلعه[ای] است، نوشتهاند. غایتش به سبب اجتماع سه حرکت متوالی حرکت دوم را حذف5 نمودهاند.6 و میتواند که دال» مخفف «آل» - به مده - بود، به معنی سرخ،7 و چون بهار الوند که دوازدههزار چشمه دارد، مشهور است؛ نسبت بدان نموده، الوند گفتهاند، کماقیل.9

کلمهی نسبت است، چون «پرویز» مرکب از «پر» مخفف «پرو» مخفف3 پروین، نظر به بلندی و بزرگی مرتبهی آن، منسوب بدان4 کردهاند. و میتواند که به معنی تاب و توان بود، لهذا معنی پرویز، مظفر و منصور نیز آوردهاند. و میتواند که «ویز» قلب «یوز» باشد، به معنی تفحص و جستوجو، از عالم5 «درویزه» و «دریوزه»،6 پس از این عالم نباشد. کذا قال بعض الادبا.7 و حق تحقیق آن است که «پرویز» قلب پیروز است، پس احتیاج این تکلفها ms430 نبود و از ما نحن فیه نباشد. ویه

کلمهی نسبت است و8 در عربی به فتح «واو» و سکون تحتانی و «ها»ی ملفوظ بود، مثل «عمرویه» منسوب به عمر که از اجدادش بود، و «نفتویه» منسوب به نفت که بدبو باشد. و در فارسی به ضمهی ماقبل و «واو» مجهول و فتح تحتانی و «ها»ی مختفی، چون «ماهویه» و «شیرویه» - نام پسر پرویز پادشاه مشهور که پدر را کشته، بر تخت نشست و زیاده از شش ماه کامیاب نشد، چنان که فردوسی گوید:

پدرکش پادشاهی را نشاید وگر شاید به جز شش مه نپاید

و بعد او هرکه این عمل شنیع کرد، زیاده از شش ماه سلطنت نکرد - و «ساهویه» که1 نام معبری2 است. سوزنی گوید:

بخت است به خواب دیدن خر ساهویه چنین نهاد تعبیر

و این مرکب از «ساه» مبدل «شاه» - به شین معجمه - است و کلمهی مذکور. و من گمان دارم که لفظ نسبت عربی، معرب فارسی است، لهذا «راهویه» را که لفظ فارسی است، در عربی «راهویه» به واو مفتوح و تحتانی ساکن و «ها»ی ملفوظ خوانند، و آن نام پدر اسحاق محدث مشهور است، و چون در راه زاده بود،3 راهویه خوانند، چنان که فاضل سندی گفته.3 و از این مستفاد میشود که او عجمی بود که نامش هم5 عجمی است، و اگر عربی میبود منسوب به لفظ «طریق» یا «سبیل» میشد.6

و «سیبویه» هم از این عالم است، مرکب از «سیب» به معنی ثمر معروف، و «ویه» که کلمهی نسبت است، و در تعریب چنان شده که گذشت.7 و آن چه صاحب قاموس نوشته: «السیب، التفاح. فارسی و منه سیبویه ای رایحته». چنان مستفاد میشود که مرکب است8 از «سیب» و «بویه»، و به سبب جمع دو «با» ظاهرا یکی حذف شده.9 لیکن بیان معنی ترکیبی از صاحب قاموس غلط است؛ چه اگر در اصل «سیببویه» بود، پس ملفوظ خواندن «ها» در ms431 تعریب مخالف نظایر خود باشد؛ چه این قسم «ها» به «جیم» بدل شود، چون «بنفشج» و «اهلیلج» و «ابلج» و غیرها.100 و حق همان است که از عالم «راهویه» بود و به نسبت11 رنگ او را سیبویه گفتهاند، چنان که امام یافعی از ابراهیم خرمی نقل کرده که گفت: رخسارش چون سیب سرخ بود. و بر این تقدیر، نسبت به سیب بی تکلف درست

کلمهای است به معنی اینک و برای تحضیض4 و آگاه کردن آید، چون «هادرویش»، چنان که در سراجاللغة نوشتهام. و مخفف «های» نیست؛ چه5 در مستعملات دیده نشده. لهذا در تنبیه الغافلین6 بر این بیت یکی از شعرای حال7 ایران:

دل بی تو چو8 شیشهی شکسته در گریهی هایها است ما را نوشتهام که:9 «هایها» در این جا جمع «های» نیست که چنین [به نظر] نیامده، و مخفف «های» نیز به نظر نیامده، و مشهور «هایهای» است یا «هایاهای». و در این ولا به خاطر رسیده که تشبیه هم در این جا صحیح نیست؛ زیراکه شیشهی شکسته گریهی هایها ندارد، بلکه در وقت شکستن اینها باشند.10

و برای جمع آید، چنان که آدم ها و باغها.11

و میتواند که «ها» به خصوصه مخفف «هان» بود، که هم برای این معنی آید، چنان که «هادوری» به معنی گدای مبرم؛ یعنی شخصی که دوری از او بهتر است. و در محل تحضیض مستعمل شده اولآ، بعد از آن به معنی گدای مبرم آمده مجازا. و این قسم

از لفظ «آردهاله» معلوم میشود که حرف نسبت است؛ چه به معنی «آردوله» است، لیکن نظیر ندارد. کذا قیل. مؤلف گوید: که حاجت نظیر نیست؛ چه احتمال دارد که «هاله» مبدل «آله» باشد، که «الف» به «ها» بدل شود، چون «امیان» و «همیان». و «آله» مبدل «آره» [است]. هم

به معنی «نیز». و گاهی هردو جمع شوند از جهت تأکید معنی و تثبیت2 آن کما سبق، لیکن کلمهی «نیز» مقدم باشد، و «هم نیز» دیده نشده.3

وگاهی به معنی «با هم» یعنی وقوع فعل از طرفین [آید]، در این صورت غیر مفعول یا مضاف الیه واقع نشود، چنان که: «هم را دیدیم و پهلوی هم نشستیم». و نیز شاعر گوید: «همسایه ایم و خانهی هم را ندیدهایم». و در واقع مفعول در این جا فاعل4 نیز باشد، چنان که مفعول باب مفاعلت. و لفظ همسایه مجاز مشهور است.

و آن گاهی با لفظ «دیگر» ترکیب یابد و «هم دیگر» گویند.

و نیز در مفردات آرند، نظامی: «به یک جای هم روم و هم زنگبار»؛ و گاهی در مرکبات، چنان که «هم سودا خریدم و هم تماشای بازار نمودم».5 لیکن در صورت افراد احتمال است که جمله در معطوف حذف شده باشد از جهت قیام قرینه در معطوف علیه، مثلا هرگاه گویی: «هم زید را زدم و هم عمرو را»، لفظ «زدم» در معطوف حذف شده باشد. بر این تقدیر، آن چه بعضی نوشتهاند که فرق است در «هم» و «نیز: که «هم» در

نبودم من که میزد عشق در آب و گلم آتش

اگر باور نمیداری در این کار است اکنون هم

بلکه در این صورت، آوردن «واو» غلط محض است.5 و فرق در دو معنی کلمهی «هم» که به دو وجه استعمال شود، من حیث التحقیق6 آن است که به معنی نیز لفظی7 است موضوع برای خود و به معنی یکدیگر مخفف «هام»، از این جاست8 که «هاموار» و «هامراه» نیز آمده، و این اسم است و آن حرف؛ چه «هموار» که مخفف «هام وار» است به معنی مانند یکدیگر است، پس اگر حرف میبود، الحاق حرف دیگر بدان صحیح نبود بدون ضم ضمیمه.9 لفظ نیز سند ندارد10 و در صورت آمدن، احتمال دارد که معانی دیگر باشد، چنان که گذشت. و «به مانند» از آن جهت صحیح است که «مانند» لفظی است مشترک در معنی اسمی و حرفی، و از این جهت ادخال «با» بر آن آمده.11 و «همراه» مجاز مشهور است مثل همسایه، به معنی شریک رفتن در راه، در اصل.12 و بر تقدیری که راه به

و آن چه گفتهاند که «هام» مشبع «هم» است، تکلف است؛ زیراچه بلاضرورت قایل به تغییر و تبدیل نمیتوان شد،5 و تخفیف را کثرت استعمال مجوز و مصحح6 است.

و به معنی استدراک نیز آید. میرخسرو:

نیست پشیمانیش7 ار زر دهد هم بود آن لحظه که کمتر دهد

و استدرای8 در این جا من حیث اللفظ است و در معنی هیچ دخل ندارد، چنان که در لفظ «ولی» نوشته شده.

و لفظ «همین» که مرکب از «هم» و «این» [است] برای قصر و حصر آید، چنان که گویند: «همین زید را در حسن پسندیدم»؛ یعنی غیر او را نه. همان

به فتح، به معنی اشارت به معهود ذهنی؛ زیراکه مرکب است از «هم» و «آن»، در این

همان کار هر کس2 پدیدار کرد بر آن خفتگان بخت بیدار کرد

و به معنی عطف، چنان که در این بیت ایضا:

همان گورخانه ز غاری گزید کز آتش در آن غار نتوان خزید

کذا قیل. و در آن نظر است.

و به معنی تشکیک و تردید نیز [آید]، چنان که در این بیت ایضا:

گلی بود در بوستان ناشکفت3 همان نرگسی در چمن ms435 نیم خفت

و مذهب مؤلف آن است که لفظ «همان» به ضم اول4 است و مرکب نیست از «هم» و «آن»،5 کلمهی مفرد است به معانی مذکوره. همانا

به فتح، به معنی گویا و پنداری، و مانا [را] مرادف آن نوشتهاند. و باز فرق کردهاند که «همانا»6 اقرب است از «مانا». مؤلف گوید: همانا این فرق در اصل وضع نبود؛ چراکه «همانا» مرکب است از «هم» به معنی یک دیگر و «مانا» که مأخوذ است از ماندن به معنی مشابهت، پس به معنی چیزی بود که مشابه چیز دیگر بود؛ یعنی مانند هم،7 بعد از آن به معنی حرفی استعمال یافته. و چون در مقام شک، یقین نبود، لفظ «مانا» که برای تشبیه است، استعمال کنند و در این حال معنی اسمی در آن نماند،8 پس «مانا» و «همانا» در اصل یکی است. پس صیغهی اصلی «هم مانا» بود که یک میم حذف شده و «مانا» مخفف «همانا» [بود]9 و نظیر این لفظ «همانند» است که مرکب است از «هم» و «مانند»، چنان که در برهان آورده، و مانند و همانند در معنی یکی است و یک میم از این دو کلمه

دوم مغیر اول است؛ - که حروف علت به هم بدل شوند، و کثرت تداول دلیل اصلیت5 است.63 در این صورت، اگر رعایت «واو» مجهول مبدل منه کنند «یا»ی آن نیز مجهول بود، والا معروف. فردوسی گوید:

خبر دارد از این به آیین هنیز7 که بر شه نهفته نمانده8 است چیز

هرچند در ظاهر قافیهی معروف واقع ms436 شده، لیکن قافیهی معروف و مجهول در اصل صحیح است، و استکراه اهل قافیه نظر بر اولویت9 است. به هر تقدیر، کلمهی مذکور برای انتهای غایت زمانی است به معنی تا حال گفتن، و آن واقع نشود مگر در کلام تام، لهذا در تنبیه الغافلین نوشتهام که در این شعر یکی از متأخران یک «هنوز» غلط است:

ز ترکتازی آن نازنین سوار هنوز مرا غبار بلند است از مزار10 هنوز

و اگر به دقت نظر دیده شود، هردو «هنوز» از روی معنی بیکار است، فتأمل.113 و «نوز» مخفف «هنوز» است. هرگز

برای نفی جحد12 است، لهذاگاهی در سلب کلی نیز [آید]، چنانکه: «هرگزاز13 آدمی

حرف عطف3 است که در محل تردید آید، مثل «او» و «آم»4 عربیه. و در فارسی «یا»ی عربیه در محل ندا آید، لیکن در مقام تعظیم، شاعر گوید: «هر کجا لغزید پا گفتیم یا افتادگی » کماسبق.5 و در صورت تردید، بر معطوف و معطوف علیه هردو آید، چنان که گویی: عدد یا زوج است یا فرد، و گاهی بر معطوف تنها نیز آرند،6 و این قضیه را منفصله خوانند. بر این تقدیر، اگر جملهی منفیهی شرطیه بعد از آن آرند، نیز معنی مذکور پیدا شود. ملا محمد صوفی گوید: یا صوفی را ز لعل خود کام دهید ور کام نمیدهید دشنام دهید از چشم و دو زلف خود علاجش بکنید سودایی را بنفشهبادام دهید

و از این ثابت7 می شود که در جمیع قضایای منفصله این عمل صحیح باشد، مثلا: «عدد یا زوج است یا فرد»،2 اگر آن را چنین گویند که: «عدد زوج است و اگر زوج نباشد فرد [است» نیز صحیح است. و] ظاهرا از این راه داخل قضایای شرطیه است. هذا غایة التحقیق. ms437 یاد و یار و یانه

هرکدام کلمهی نسبت است، اول مبدل «آد» و دوم مبدل9 «آر» و سوم مبدل «آنه»، و هریک از این [ها] حروف نسبت است، چنان که گذشت.03

مخفی نماند که «یار» در اصل به معنی رفیق است و به مجاز به معنی نصرتدهنده، چنان که یاری ده. اول حافظ فرماید:12 یار مردان خدا باش که در کشتی نوح هست خاکی که به آبی نخرد طوفان را

پس به معنی صاحب که ترجمهی «ذو»ی عربی است، نباشد مگر مجازا، آن هم اگر از مستعملات ثابت شود. بر این تقدیر، در «هشیار» و «شهریار» لفظ «یار» اگر برای نسبت باشد، حقیقت است و الا مجاز.20 و بر این قیاس «آبیار» و «بازیار» و «بختیار» و پیش یار» - به «پا»ی فارسی و «یا»ی مجهول - به معنی بول و پیش آب.3

و لفظ «بسیار» از این عالم نیست؛ زیراکه «بس» به معنی کثیر یا کثرت به فتح است و به معنی کافی نیز، و «بسیار» به کسر شهرت دارد. مگر آن که گویند که گاهی تبدیل حرکات میشود، چنان که در «چرا» که موافق قیاس و لهجهی بعضی به کسر است و به فتح نیز می آید، پس احتمال عکس نیز بود. اما به حقیقت در تبدیل، کسره به فتحه است نه بر عکس، فافهم.

و مثال دوم و سوم: ماهیانه و سالیانه و روزیانه، و ماهیان و سالیان، لیکن این دو در محل ماه و سال نیز آیند، و در این صورت زایده باشند.

و در «مادیان» هرچند احتمال زیادت هست، چنان که در سراجاللغة نوشتهام، لیکن احتمال آن هم هست که بدل «ها»ی مختفی «ماده» بود. و میتواند که «مادیان» اصل کلمه بود، چنان که «ماکیان» که گاهی لفظ «یان» حذف نموده، «ها»ی مختفی مثل کلمات دیگر4 زیادت کردهاند. یچه

حرف تصغیر است، چون «دریچه» و «مشکیچه»5 پس بر این قیاس «باغیچه» نیز صحیح باشد، اگرچه ms438 «باغچه»6 نیز آمده. و قوسی گوید: «باغسه» - به سین مهمله - به

به رای مهمله، کلمهی نسبت است، مثل «پادیر» به معنی پشتیبان؛ چه «پاد» به معنی حفظ است. کذا قیل. لیکن فاضل سندی گوید که «پادیر» قلب «دیرپا» است، و همین اقوی است؛ زیرا که هرگاه از ذات کلمه، معنی مستفاد شود، و قلب در فارسی شایع باشد، قایل به نسبت شدن تکلف بود. اینقدر هست که در صورت قلب، مجاز خواهد بود و ترجیح حقیقت بر مجاز مذهب تحقیق است.

و گاهی آفادهی نسبت ظرفیه4 کند، چون «آویر» که مرکب است از «آو»5 - که اصل آب6 است - و «ویر»،7 به معنی آبگیر و تالاب، کماقیل. لیکن بدین معنی در کتب معتبرهی لغت «آویژ» به «زاهای عجمی است. و آن که «آزیر» را تحریف گفته، عمل به8 قیاس تنها نموده، که در لغت9 پیش نمیرود.

و بعضی گویند: زایده نیز آید، چنان که «مهیر» به معنی قمر. مؤلف گوید که «سسیر»10 -به فتح سین مهملهی اول و سکون مهملهی دوم و فتح تحتانی و رای مهمله - در هندی به معنی قمر است، و هم چنین «سس» - به هردو11 سین مهمله - به معنی مذکور، در این صورت نیز مشترک باشد در فارسی و هندی، غایتش «یا»ی آن به سبب اتصال ماقبل معروف شود، و در هندی مفتوح گردد. اما موافق قاعده[ای] که سابق قلمی شده که حروف نسبت گاهی12 معنی اسم را وصفی گردانند، زایده نبود.

و بعضی گویند: «نوشیروان» مرکب است از سه کلمه: یکی «نوش»، دوم «یر»، سیوم

اذا لم یکن للمرء عین صحیحة فلابد ان یرتاب والصبح مسفر یز و یزک و یزن [و یزه]

هریک کلمهی نسبت است، چون « پاکیزه» و «آتشیزه» - به معنی کرم شبتاب - و «دو شیزه» - به معنی6 دختر بکر که به دوش توان گرفت، لیکن در این لفظ نسبت مجازی است - و «پرویز» - نام پادشاهی که مرکب است از «پرو» و «یز» که «یزه» مزید علیه آن است، لیکن «پرویز» قلب «پیروز» است، چنان که گذشت، و دیگر تکلف کما مر- و «چشمیزک» به معنی دانهی سیاهی که سوده، در چشم کشند، کما قیل، لیکن کاف «چشمیزک» برای تصغیر است، و کلمهی اصل «چشمیز» است.120

و از لفظ «گاویزن» به معنی سنگی که از احشای گاو پیدا شود، و آن را8 «گاوزهره» نیز گویند، چنان مستفاد می شود که اصل کلمه «یزن» است که «یز» مخفف آن است. یش و یشن

به شین معجمه و دوم، به نون، نیز کلمهی نسبت است، اول مخفف دوم و دوم مبدل «یزن» که هم کلمهی نسبت است کماسبق. غایتش9 »گاویزن» نام10 سنگ مرقوم است و «گاویش» و «گاویشن» - به نون و بی نون - به معنی ظرفی که شیرگاو در آن دوشند، و به هندی «دوهنی» - به دال مهمله و واو مجهول و های موقوف و نون به یا رسیده -گویند. و

کلمهی نسبت است، چنان که «گلیک» به ضم گاف فارسی.2 بعضی گویند که: آن تخم گل است که زرگل نیز گویند، پس آن چه در فرهنگها به فتح کاف تازی آوردهاند، خطا باشد. و ms440 این صحیح نیست به دو وجه: یکی آن که زردی مذکور تخم گل مشهور به ورد3 نیست، و آن را به فارسی تخم نگویند و نمیتواند بود؛ زیرا که درخت گل از نشاندن قلم4 پیدا شود نه از تخمی که ندارد، و لهذا در عربی آن را «زرالورد» گویند و ظاهرا آن را «بزرالورد» به «با»ی موحده خوانده،5 با آن که «زر» لفظ فارسی است بحت؛ دوم آن که اثبات لفظ با وجود عدم مساعدت کتب، بلکه مخالفت6 قیاس وعدم نظیر، تراشیدن لفظ است از پیش خود، و این هرگز صحیح نیست. ین و ینه

هردو کلمهی نسبت است و دوم مزید علیه. و فاضل سندی گوید که: «آزرمی دخت» مخفف «آزرمین دخت» است و «یا» و «نون» به هرچه لاحق شود، افادهی آن کند که آن چیز [را] از او ساختهاند و ماده و گوهر آن چیز بود، چنان که گویند: «سیمین» و «زرین»،7 پس معنی ترکیبی آن دختری است که از «آزرم» ساختهاند و ماده و گوهر او آزرم است،8 چنان که سامانی گفته. و در این نظر است؛ چراکه9 «دست نگارین» و «خانهی رنگین» گویند، و معنی مذکور در این جا هرگز ملحوظ نیست. و صحیح آن است که یا و نون برای نسبت است مطلقا که در بعضی از جاها مفید معنی[ای] که نوشته است، باشد و در بعضی نبود، چون «رنگین» و «نگارین».

و بعضی «کهین» و «مهین» را از این عالم شمردهاند [و] به معنی شخصی منسوب به

و «خاگینه» طعام معروف، مرکب است از «خاگ» که به معنی تخم مرغ است و «ینه». و میتوان گفت که مخفف2 «خایه گینه» باشد؛ چه خایه، تخم مرغ را گویند، پس از این عالم نباشد. و زرینه و سیمینه3 و پشمینه و مونینه هم از این عالماند.

و در «گنجینه» از عالم مذکور نیست، بلکه زایده است. لیکن میتوان گفت که کلمهی نسبت معنی اسمی را وصفی گردانیده، چنان که مکررا گذشته.4 یور به رای مهمله، کلمهی نسبت است، چون «کدیور». و تحقیق آن در لفظ «اور» گذشت. یو و یون

هردو کلمهی نسبت است و اول مخفف دوم، چون «گریون» به معنی قوبا که داد نیز خوانند، که مرکب است از «گر» - به معنی خارش و «جرب» -5 و کلمهی مذکور. و «آذریون» و «زریون» و «همایون» و «گلیون»6 مرادف گلگون.

و به فتح واو نیز کلمهی نسبت است، مثل «آسیون» به معنی حیران و سرگشته؛ چه «آس»7 به معنی «رحی» است که آسیا نیز گویند، پس نسبت بدان کرده، به معنی مأخوذ گرفتهاند8 مجازا. و در این تأمل است؛ زیراکه از این بیت که مستند است: چه چیزی کان همه آسیون از توست نه بی تو زندگانی من از توست

به معنی سرگشتگی و حیرانی، مستفاد می شود، نه سرگشته و حیران9 و فاضل

بدان که حرف دو قسم است: یکی اسمی و دوم مسمایی، چنان که ابجد، هوز، حطی، الی آخره؛ و اول چنان که «الف» و«با» و «تا»، تا آخر که نام حروف مذکوره است و آن برای ترکیب کلمات مقرر شده و در5 حالت6 مفرد معنی ندارد، و گاهی برای ترکیب نبود، مگر برای معانی7 آید، چنان که سابق گذشت.

و مسمایی گاهی من حیث الاشتراک نیز معنیی سوای معنی خود دارد، مثل «با» به معانیی که گذشت، و «بی» امالهی «با» که در محل نفی مستعمل شود، کماسبق، و «تا» که کلمهی شرط و غیره است، و «خا» به معنی خاینده، و «دال» به معنی عقاب که جانوری است شکاری، و«را»8 که علامت مفعول و غیره است، و «زا» به معنی زاینده، و «سین» نام دهی از صفاهان، و «شین» امر به «شستن» مخفف نشستن، و «قاف» که نام کوهی است، و این اگرچه عربی است، لیکن چون لفظ کوه قاف در فارسی بسیار آمده، آن را نیز داخل کلمات مذکوره نمودیم، و «کاف» به معنی شکاف و مخفف اوست، و «لام» به

فی المزهر [482/1]: «قال ابن فارس فی فقه اللغة: العرب ینحت3 من کلمتین کلمة واحدة و هو جنس من الاختصار... کحیعلة».

و فقیر آرزو گوید که: نحت4 در فارسی هم ms443 آمده، اما به طریق قلت، چنانکه اهل ایران5 سنی ملحد را «سلحد» - به سین مهمله - گویند و شیعی ملحد را «شلحد»، به شین معجمه.6 واز این عالم است «بسمل» مأخوذ از «بسم الله»؛ چه در حالت ذبح حیوانات «بسم الله» خوانند و به معنی ذبیح وقتیل مجازا مستعمل شده. و الله اعلم.7 واز این عالم است «بیتل» که به معنی بیتالمال است، و «عبدل» به معنی عبدالله. یکی از شعراگوید:

ذل معنی پوشیدهی8 واماندهی چند مال خود ساخته با یک دوسه بیت بیتل

و بعضی امثلهی این در اصل تخفیف نوشته شده9 و اگر این را داخل تخفیف کنند هم درست است.

مثل نوعی است از مجاز مرکب و آن تشبیه کردن یکی است از دو صورت که منتزع11 باشد از متعدد، به دیگری؛ پس دعوای آن کند که صورت مشبه از جن مشبهبه است،

و علمای علم بیان تازی گفتهاند که: امثال را تأثیر عجیبی2 است در اذهان، و تقریر3 غریبی در نفوس، لهذا کلامی که مشتمل باشد بر مثل، مثل کلام مدلل به دلایل عقلی4 ذهننشین گردد، بلکه شتابتر از آن، چنان که غنی گوید:

چه نسبت نغمه را با روی نیکو شنیده کی بود مانند دیده

و ایضا گوید:

بلبل برداشت آشیان را گل گفت که خس کم و جهان پاک

کذا حققنا5 فی رسالتنا المسماة بالعطیة الکبری.6 و به سبب شهرت، حکم حقیقت پیدا کند و معنی حقیقتش حکم مجاز، لهذا نظر به معنی اصلی ایهام در آن پیدا شود و بنای لطف سخن گردد. و نمیفهمد این را مگر کسی که دقت نظر داشته باشد.

پیشوای علمای متقدم و متأخر، شیخ جلال الدین سیوطی در کتاب مزهر [486/1] آورده:

«قال ابوعبیده: الامثال حکمة العرب فی الجاهلیة والاسلام وبها کانت تعارض کلامها فتبلغ ms444 بها ما حاولت من حاجاتها فی المنطق بکنایة غیر تصریح، فیجتمع لها بذلک ثلث خلال: ایجاز اللفظ، و اصابة المعنی، وحسن التشبیه. وقد ضربها النبی صلی الله علیه وآله و سلم و تمثل بها هو و من بعده من السلف.

و قال الفارابی فی دیوان الادب: المثل ما تراضاه العامة والخاصة فی لفظه ومعناه حتی ابتذلوه فیما بینهم، وفاهوا به فی السراء والضراء، واستدروا به الممتنع من الدر، و وصلوا به الی المطالب القصیه، وتفرجوا به عن الکرب و المکربه، وهو من ابلغ الحکمة لان الناس لایجتمعون علی ناقص او مقصر فی الجودة.

و النادرة حکمة صحیحة تؤدی مایؤدی عنه المثل، الا انها لم تشع فی الجمهور ولم تجر الا بین الخواص، ولیس بینها وبین المثل الا الشیوع وحده.»

مؤلف گوید که: هر مثلی را مورد خاصی است، هرچند تعمیم، نظر به معنی اصلی خود، پیدا کرده،1 مثلا «خس کم و جهان پاک» در محلی آرند که چیز سهلی، خواه من حیث الحقیقه خواه من حیث الادعا، تلف شده باشد، پس در غیر صورت مذکوره نگویند. و هم چنین «سنگ در موزه افتادن» در محل اقامت و بازماندن از سفر گویند و در غیر آن درست نیست.2 و هم چنین «کیک در شلوار» در محل اضطراب و بی قراری. پس آن چه مجد قوسی گفته که:

«سنگ در موزه و کیک در شلوار» دو مثل مشهوراند در حق شخصی که ارتکاب کاری کند و از عهدهی آن برنیاید، هم چنان که دونده را اگر کیک در شلوار یا سنگ در موزه افتد، از رفتن بازدارد، و مرتکب این کار را هم مثل این عارض گشته، پس امثال را ذکر کردن و موارد استعمال آنها را معانی لغوی قرار دادن عقلا و نقلا موجه نیست، کما لایخفی».

محل نظر است؛ زیرا که هردو مرکب مذکور در اصل کنایهاند و مثل نیستند و از جهت کثرت استعمال گمان می شود ms445 که مثلاند.3 و بر تقدیر تسلیم که مثل مشهور باشد در شخصی که مرتکب امری شود که از عهدهی آن برنیاید، باید که در کارهایی غیر از آن چه قلمی گشته، نیز مستعمل شود مثل خیاطی و جولاهگی و رنگرزی، [مثلا اگر] گویند: «فلان جولاهه سنگ در موزه دارد»؛ یعنی از عهدهی جولاهگی برنمی آید، [باید] صحیح بود، و حال آن که هرگز نیست،40 پس سنگ در موزه کنایت از کمال بی اختیاری در نرفتن است که از عهدهی رفتن برنیاید، و کیک در شلوار کنایه از کمال بیقراری و بهجا نماندن، و به معنی سنگ در موزه گرفتن صحیح نباشد. و نیز در کتب لغت معانی

مخفی نماند:3 نکاتی که زبانزد4 خواص بود، نیز در امثال داخل کردهایم و آن را علمای تازی «نوادر» گفتهاند، کماسبق. و پارهای از استعارات و مجازات مشهوره نیز نوشته شده.5 و نیز چون شهرت امثال را حدی معین نیست، پس آن چه در این جا نوشته میشود، بعضی چنان است که از قدیم در محاورات مثل گشته و برخی چنین نیست، و پارهای از آن موزون است و اکثری نیست،6 و بعضی مصارع مفرده است و بعضی ابیات. و نیز برخی از عبارات عربیه [که] در فارسیان مستعمل گشته، و بعضی عبارات فارسیان عربی دان است که الفاظ فارسیه را لباس عربیه پوشاندهاند،73 مثل «الفربه خواه مخواه مرد آدمی» و بر این قیاس، چنان که خواهد آمد انناء اه تمالی.8 و این نوعی است از تصرفات فارسیان، کما مر. تذییل:

باید دانست که تصرف در امثال جایز نداشتهاند؛9 زیرا که10 به سبب محکمی و مضبوطی، حکم آیات به هم رساندهاند، پس اگر به نهج معقول تصرفی در آن11 کنند،12 اشارت به مثل خواهد بود نه ms446 مثل، چنان که تلمیح در آیات. و نمیداند این را مگر کسی که واقف محاورات بود.

مصر شهر و شهر ماه وماه آب وخوف سهم

سهم تیر و اجنحه چه؟ بال باشد، بال جان منفخه دم، دم بود خون و متی کی، کی چه؟ داغ

قیح ریم و ریم آهن، ذاک آن و آن زمان هست رمان نار و نار آتش، شجر دار است و دار

خانه و رایت علم دان و علم باشد نشان

بیست و سه بیت اول این رساله بر همین منوال است و باقی در صنایع دیگر، و نوشتن آن اطناب داشت. به سبب شهرت، اقتصار بر همین چند بیت نمود. و بر منصف پوشیده نیست که موزونیت و تضمن صنایع، تدارک تصور آن به شجرة الدر عربی میکند.2

مثمر

مثمر

نبذة عن الكتاب

الفهرس