ا149049

مر اراناد فرهنی ایا

گر2ه 9در شصت سال پیش کتاب بسیار عالی و خواندنی و تحقیتی خود را تحت عنوان 51001268 (شیکاگر، 1919)1 ننوشته بود ومارا از دامنهآ وسیع ستی از پیوند مدنی (مخصوصا درخصوص دادهها و گرفتههای گیاهی) که در روزگاران گذشته میان این دو سرزمین وجود داشت مطلع نکرده بود، واگرززف مارکوارت 88524721 خاور شناس نامور آلمانی کتاب هو هرود و ارنکه را دربارهٔ‌ جغرافیای تاریخی سرز مینهای مجاور چین و ارتباط میان آنها تألیف نکرده بود (لیدن، 1938) واگر برشچنایدر 866:162 طبیب روسی مقیم پکن تحقیقات ممتاز خود را در بارهآ جغرافیای تاریخی آسیای مرکزی و غربی (ازجمله ایران) در منابع چینی میان قرنهای سیزدهم تا هفدهم منتشر نکرده بود (لندن 1887) نعیدانم امروزه در این زمینه چه منابع اصلی و اسامی عالمانه می داشتیم

در این سیو چند سال اخیر، مخصوصا عده ای از محققان زاپنی به تحقیق در روابط فرهنگی و سیاسی و تجاری که میان امپراطوری چین و صفحات آسیای مرکزی یعنی سرزمینهای ماوراء النهر و ترکستان وجود داشته است -و دنباله آن به ایران هم ms003 می کشیده_ پرداختهاند و تعدادی مقالات بسیار خوب در این باره نوشتهاند.

خوشبختانه عدهای از آنها به زبان انگلیسی است و من به عنوان یادآوری مشخصات بعضی از آنها را در پایان کتاب برای علاقه مندان خواهم آورد.

میان دو سرزمین ایران و چین، از زمانهای قدیم روابط تجاری و مدنی و علمی و جود داشت. مخصوصا میان چین و ایران راهی بازر گانی بوده است که ابریشم و متاعهای دیگر چین از آن راه به اروپا رسانیده میشد و امروزه این راه کهنهآ ارتباطیرا با نام ساختگ "جادهآبریشم" مشهور کردهاند.

اشارات و اطلاعاتی که در کتب داستانی و حماسی و شعری ما درخصوص ین و خاقان چین آمده_ اگر چه استعمال آن برای پادشاه چین درست نیست، ریرا خاقان لقب پادشاهان ترک و فغفور از آن چین بوده است- یا نکتههائی که دربارهآ گارخانههای چین و صورتگران چین به وفور در اشعار فارسیدیده میشود1همه حکایت از دیرینگی پیوند و گسترد گی آن میکند.

جزآنها، چند گونه اطلاع تاریخی واقعی هم دردست داریم که به اجمال به ذکر آنها پرداخته میشود.

دستهای، اطلاعاتی است مربوط به گیاهان طبی که از چین به دست میآمد و ایرانیان نیز بمانند اغلب ملل قدیم طالب آن بودند. این نوع ادویه همراه امتعهآ دیگر از راههای دریائی ایا بر راه خشک به ایران آورده میشد. ذکر این ادویه در کتب طب و مفردات آن (اعم از آنچه به فارسی است یا عربی) توسط ایرانیان شده است. فی المثل خواص هچای"را (که گیاهی چینی است و مطبوخش مرسوم آن سرزمین میبود) نختین بار در کتاب "صیدنه" تالیف ابوریحان بیرونی هییابیم. بعدا در کتاب آثار و

بی اب نیت گفته شود که طب چیی میان مسلمانان و ازجمله ایرانیان ناشناخته نبوده است و ms004 در کتب و مراجع قدیم اشاراتی از آنها هست، مانند آنچه ابن ندیم از قول رازی نقل کرده و نوشته است دانشمندی چینی به خانهآ او رفت وآمد میکرده.

نیز می دانیم که رشیدالدین فضل الله همدانی، طبیب یا طبیبانی چینی را به ایران خواسته بود. یادگار سفر آنان کتاب هطب اهل خطا"(یا تنکسوقنامه) است که از زمرهآ تالیفات رشیدالدین فضل الله است و او آن را به مدد همان پزشکان تألیف کرد. حتی عبارات چینی مربوط به معالجات را به خط فارسیدر کتاب گنجانیده است دیگر اطلاعاتی است جغرافیائی از سرزمین و مردم چین و آداب و رسوم آنها که هم در کتب مسبالک و ممالک و عجائب المخلوقاتها تالیف جغرافیانویسان مسلمان آمده است و هم آنکه بعضی تالیفهای مستقل تر در آن خصوض هست، مانند آن قسمت از کتاب "طبایع الحیوان شرف الزمان مرورودی که تالیف سال 514 هجری است و مطالب نفیی را درخصوص چین دربر دارد." دستهای از کتب که بیشتر جلب توجه میکند سفرنامه هائی است که حاوی مشاهدات رهنوردان سواحل و سرزمین های چین است، مانند نوشتهآ سلیمان سیرافی بازرگان که از راه دریا به صفحات چین رفت. یا سفرنامهآ ابن بطوطه که از همه آثار دیگر معروفترست و در آن نکتههای بسیار خوبی راجع به چین مخصوصیا ازلحاظ دریافت مقام فرهنگ و زبان ایرانی آمده است.

ادداشتهای ابودلف خزرجی که به همراه هیاتی از جانب نصربن احمد سامانی برای خواستگاری دختر پادشاه چین به این کشور گسیل شده و چند وقتیرا در چین گذرانیده بود و پس از بازگشت به بخارا مقالهآ اول از یادداشتهای سفر خود را نوشت نیر از همین رسته است: از همین گونه است کتاب "تحفهآ سلیمانی که سفرنامهآ محمد ابراهیم بن محمد ربیع سفیر شاه سلیمان صفوی به در بار سیام است. او ضمن شرح سفر خود مطالبی را

چینیهاهم، متقابلا به ایران سفر می کردهاند و آثاری از آنها دربارةآ ایران برجای مانده است نظیر یادداشتهای سفر هیون تسانگ زاثر مشهور چینی که اخباری از عصر ساسانی برجای گذاشت. یا آنکه یکی از همراهان چنگیزخان که مردی دیوانی و منجم بود بهنام 16-11 10"ن کتابی به نام یادداشتهای سفر مخریب لاسا "7 اهاانوشت.

دیگری16 516 است که از جانب منکوقا آن به نزد هلاکوخان آمد و سفرنامه ای به نام یادداشتهای سفارت مغرب ندا 8لاد :18 از خود به جای گذاشت..1 یاه 20 که در سال 1395 میلادی ازطرف امپراطور چین 10081 به سسرقند 11 آمده بود.

این اشارات نشانی است از آنکه در دورههای پیشین، چین و تمدن آن نزد ما یرانیان ناشناخته نبود، همانطور هم چینیان اپران را می شناختند و هماره میان در سرزمین روابط بازرگانی موجود بود. راه ابریشم کهنه ترین نشانهآ این ارتباط است.

روابط بازرگانی میان دو سرزمین بسیار قدیم بود و تا پنجاه شصت سال پیش تجار شیرازی و یزدی و بهبهانی در شهرهائی مثل شانگهای دارای تجارتخانه بودند. از مله یکی از عموهای پدر من در شانگهای تجارت میکرد.

دریانوردی میان سواحل خلیج فارس و بنادر چین همیشه رایج بود و در تمام کتابهای مربوط به این رشته اطلاعات زیاد مضیوط است.12 چنانکه گفته شد امتعهآ چینی از راه دریا که شاهراه زمان بود به ایران میآمد. جزآن عضی از ماثر دیگر تمدن چییهم به مانند قطب نما و باروت و ظروف چیی صوصا از عهد صفوی به بعد بهایران وارد میشد.

وسعت دامنهآ این نوع ارتباطات را باید در کتاب عظیم و کم مانند "تاریخ تمدن و علم در چین"(هفت مجلد) تالیف ززف نیدهام 11ل1160 1 دید. در این کتاب اشارات زیاد به مناسبات فکری و فرهنگی و علمی دو ملت شده است. از این قبیل: شباهت ثنریت در افکار زردشتیو چیی (ص 467 جلد دوم) و شباهت ms006 آن با نظریه 1-110 (ص 277 جلد دوم).

-گذر کردن نخستین کاروان راه ابریشم در سال106 پیش از میلاد که از چین بر راهایران گذشت (ص176 جلد اول).

============================================================

مناسبات میان شمنها و ایرانیها (ص 132-139 جلد دوم) نیدهام نوشته است که 7-5110 شکلی است از تلفظ جیی 51152701001. لوفر 2ع اناها معتقدسست که شمن در فارسی به صورت "اسمن" درآمده است.

03 1 ا (به نقل نیدهام ازو) پیشنهاد کرده است که مقداری از اقدامات 1164 0 پیشوای تهضت مذهبی 230 ناشی از تاثرات او از عقاید زردشت بوده است. 61020 اگرچه بعضی اتتقادات مبنائی بر این عقیده دارد گفته است که تآثیر افکار هند و ایرانی از ازمنهآ قدیمتری در چین دیده میشود، بطور مثال مواردی که در فرقهآ طبیعی گرایان 267 230 دیده میشود، یاد کرده است (ص156 جلد دوم).

شباهت احاس میان چینیها و 120 ودائی و1202 اوستائی (ص 571 جلد دوم) وضع تقویم جدید به نام نا 177 757 برای قوبیلای قاآن در سال 1267 میلادی توسط جمال الدین (در چینی 8_د-880-ه0) از منجمان ایرانی (ص 48 جلدسوم) ایجاد رابطه میان سنتهای ریاضی اسلامی و چینی که از سال 719 میلادی آغاز شد، یعنی از وقتی که 505-880-23 از چضانیان به چین آمد. اصطلاحات فارسیدر نوشتههای چینی بودائی از این قرن به دست آمده فی المثل نام سیارگان به سغدی در کتاب 18 200 1150 مربوط به سال 764 میلادی به دست آمدهاست (ص 204 جلد سوم) به نقل نیدهام ازو) گفته است که اطلاعات چینیان دربارهآ منازل قمر بیشتر مربوط به منجمان ایرانی است نه آشوری (ص257 جلد سوم).

ارتباط علمی ازطریق رصدهای مراغه و سمرقند (صو جلد سوم)، و نیز جلب منجمان چیی به ایران در عهد هلاکوخان قوام ms007 گرفت. یکی از منجمان که به رصدخانهآ مراغه آمد نب1857 10 نام داشت. نمونهآ دیگر کتابت جلد اول از رسالهٔ‌ حرکات قسر تالیف عطا سمرقندی در سال 1362 میلادی برای یکی از شاهزادگان

قسمتی از کتاب اقلیدس به گمان 67ن 20 67 براساس شرح خواجه نصیرالدین به چیی ترجمه شدهاست (ص105 جلد سوم) کلمهآ 5 1190 که در چیی بر نوشادر اطلاق میشود قطعا از زبان سغدی یا فارسی بهچینی رسیدهاست (ص88و جلد سوم) گفتیم در کتب شعر فارسی از صورتگری چین مکرر یاد شده است. شدت این تاثیر را باید در بعضی از مجالس نقاشی کتابها و نقوش دیواری جستجو کرد.

اصطلاح "خطائی" که یکی از هفت اصل نقاشی ایرانی شمرده شدهاست و در مآخذ قرن دهم مکررا ذکر آن می آید اشاره به آن نوعی است که طبعا از نقاشی چینی متاثر شده برد. در چین هم نقاشیهای دیواری ازصورت ایرانیان در ساختمانهایی که راه آمد و شد کاروانهای ایرانی بود به دست و قلم چینیان در عصر ساسانی کشیده شدهاست. یک نمونهآ آن برای آنکه خوانند گان علاقه مند در اختیار داشته باشند در اینجا چاپ میشود.

کاغذ خطائی نیزاز مصنوعات و منسوبات چین است و در ایران مشهور بوده ات، لفظه چینی" که اکنون بر نوعی از جنس ظروف گفته می شود ناشی از آن است که این نوع ظرف را در آغاز از چین میآوردهاند و طبعا بدین نام شناخته شده است. در یک جنگ مورخ به سال 1085 نام ده گونه ظروف چینی رایج در آن زمان از جمله خطائی، قاشقری، غوری ضبط شده است.1 در کتیبهای از قرن هفتم که در حرم حضرت معصرمهآ قم از سال ا 0ء6 هجری نصب است لفظ "الصینیة " ضمن عبارتی عربی به جای "اکاشی" استعمال شده است.11 احتمال قوی می رود که لفظ بسینی" (نوعی ظرف بزرگ برای حمل ظروف کو ms008 چک) همان "چینیه باشد، به ملاحظهآ آنکه * چینی" در تعریب به صورت "صیی" در میآید و ایرانیان در نوشتن، در این مورد خاص صاد را به سین بدل کردهاند.15 از عبارت قاضی احمد قمی در خلاصة التواریخ (چینیهای پر از فواکه) برمی آید که این اصطلاح لفظی عام بوده است.11 این مصراع نجیب کاشانی راه به جائی دیگر میبرد: ادست در هر کاسه همچون صورت چیی مکن" یا این بیت که نام سرایندهاش را

د م ق 2 ش اه حابد الی .: 3 بهاا 1 ر 0 4 2 ه ~~2971 ه .2

24 41 * ه 0

مناسبات ایران و چین در عصر مغول مخصوصا در زمینه علمی گسترش یافت.

ازجمله در زیج ایلخانی خواجه نصیرالدین طوسی ذکر تقویم چینی و اویغوری شده است. در همین روزگارست که رشیدالدین فضل الله همدانی برای نخستین بار تاریخ مفصلی از احوال مملکت و پادشاهان چین به زبان فارسی تدوین کرد، و آن جزئی است از کتاب مشهور جامع التواریخ او. مسلم است که او این کار مهم را به مدد اطلاع یابی از دانشمندان چینی و براساس مآخذ چینی به انجام رسانید.11 رشیدالدین فضل الله در کتاب "الطایف الحقایق" گفته است که چند کتاب مفرد از زبان ختایی به فارسی کرده شد. همانجا به "طب اهل ختایی از علمیات و عملیات" اشاره می کند و متذکر هادویهآ مفردةآ ختایی از آن چه پیش ms009 ما مستعمل است و آنچه مسیتعمل نیست" میشود بالاخره وشته است بابی در بارهآهسیاست ختایی و تدبیر ملک حتائیان و مصالح آن چنانچه پیش ایشان معهود است" خواهد نگاشت.11 ظاهرا اصطلاح "اصول ختایی" که در مطلع سعدین میبینیم همین"سیاست ختائی" موردنظر رشیدالدین است.

همو در مقدمهآ طب اهل ختایا تکسوق نامه این اطلاع مهم را به ما میدهد: "و از قدیم الایام باز تا غایت وقت هیچ کس از کتب خطایی بعضی ترجمه نکرده واز آن تالیف و تصینیف نساخته الا درزمان پادشاه عادل هولا کو... خواجه نصیر الدین: به حکم یرلیغ همایون از حکیمی خطایی که با هولاکو از ولایت مغولستان که به ولایت خطای نزدیک است آمده بود و بعضی از نجوم میدانست خواست تا بر احوال نجوم ایشان واقف گردد.".1 بادشاهان مغول بطور طبیعی بیش از ایرانیان با چینیها ارتباط معنوی و روحی داشتند. جز این اخبار که از مراودات و مناسبات چینیها در عهد هولاکو و غازان داریم

بووطم ابز بدطارتوزن لیه عهودل مبون . لعی بهود مت بوفد 514 124 1

ست اب بنا ها ایلا. وللنست 4ص ممر هار

: هساقل عناینزدرنان قانر لسال ن ا نبار

اا اا،1 : .

ی به ازاره حهنه وا وک ادب مازوی 00 ه1:...

2 ال کف 1 9 ~~2ا2::

اا

ند بن لقید

::.: :

0 1

* این لغتنامهها توسط فارسی دانان چین تالیف شده است زیرا بطور مثال کلمهآ چینی "او اوسین011-17) به "پسنج عناصر ترجمه شده است. سببش آن است که چینیان ه ج عنر معتقدند ته چهار عنصر، ورنه میبایست همان چهار عنصر را به لفظ ترجمه می کردند. بی فایده نیست گفته شود که لاپنج" میان زاپنیهاهم از اعدد مبارک و سعدست. بههمین مناسبت است که یک دست ظرف در زاپن و چین پنج تاست نه ششتا. ظاهرا بنا به اعتقاد به پنج عنصر چنین سنت و مقیاسی در آن سرزمین پدید آمده است: از دورهآ تیموری هم اطلاعات خواندنی و خوبی راجع به چین در زبان فارسی هست و اهم آن شرح مسافرت هیاتی است که در سال 825 هجری قمری از طرف شاهرخ تیموری به دربار چین رفتند. غیاث الدین نقاش تفصیل آن را ضبط کرده و در کتابهای زبدة التواریخ حافظ ابرو و مطلع سعدین و مجمع بحرین عبدالرزاق سمرقندی آمده است. این مسافرت نامه میان شرق شناسان اروپا شهرت تمام دارد و ند بار مورد بحث و فحص و ترجمه قرار گرفته است. و هر دو متن در پیوست همین کتاب برای آگهی خواتند گان به چاپ رسانیده شده.

اشاره به مطالب مریوط به مناسبات میان ایران و چین را یه زمانی که خطای نامه تالیف شده است پایان می دهم زیرا ادامهآ مطلب مناسبتی با کتاب کنونی نخواهد داشت. موضوع بسیار گستردهای است درخور پزوهشی جداگانه.

-2 و اما خطای نامه . پس از نوشته غیاث الدین نقاش مهمترین ماخذ فارسی دربارةآ چین کتاب

خطای نامه را شرقشناسان بیش از یکصد سال است که میشتاسند و در باب اهمیت و فوائد آن مقالههای متعدد نوشته اند. اما در تحقیقات و کتب ما ایرانیان (تا آنجا ms011 که جستجو کردهام) نه نامی از خطای نامه رفته است و نه اشارهای از مطالعات اروپائیان دربارهآ آن آمده است.24 نام کتاب "خطای نامه" است، همانطور که در یک بیت از اشعار مؤلف آمده است (ص 32). اما آنجا برای رعایت وزن شعر "خطائی نامه" خواندن بهترست. در نسخهآ طی ترکی ورقم و تاریخ خاتمهآ چاپ شده هم بدین صورت ضبط شده است.

مؤلف شخصی است یه نام سیدعلی اکبر که نسبت خود را "خطائی" آورده و مصرحا در انتهای تسخههای سلیمانیه و پاریس نامش سیدعلی اکبر خطائی آمده است. اسم او در خطبهآ کتاب مندرج نیست.

مؤلف به استناد ذکری که از سلطان سلیم بن با یزید عشمانی(918-926) در خطبه آورده کتاب را در زمان سلطنت آن پادشاه تالیف و بهنام او مصدر کرده و مدینهای هم در حق او در همان خطبه آمده است.

بهاستناد خبری که راجع به صارم کرد در واقعهآ جنگ میان فوای شاه اسمعیل و او در این کتاب هست (وفقط نسخهآ فاهره آن را دارد) (ص 167) مسافرت علی اکبر به چین چندسالی پیش از آغاز سلطنت سلطان سلیم (418-926) انجام شده است.

واقعهآ دفع شرارت صارم کرد طبق نوشتهآ احسن التواریخ روملو مربوط به سال 912 هجری است. عالم آرای عباسی آن را ذیل حوادث میان سالهای 909 و 211 آوردهاست.25 بنابراین تاریخ مسافرت علی اکبر به چین ناچار به پیش از سال 910 می رسد. محققان قبای چون نسخهآ فاهره را دردست نداشتهاند به این مطلب اشارهای ندارند.

بهرتقدیر، تاریخ اتمام تالیف کتاب چنانکه در انتهای متن آمده و در نسخههای

محققانی که دربارهآ او تحقیق کردهاند او را بازرگاتی دانسته اند که به مرسوم و قواعد حکومت چین در آن عهد، به عنوان "ایلچی" سفر کرد و احترامات مخصوص این طبقه در حق او رعایت شد. همه گفته اند او از راه ماوراء النهر به چین وارد شد تا اینکه خود را به خانبالغ رسانید.21 دلیل این امر ذکر نام شهرهائی است که او از آنها گذشته بوده و نام آنها را بطور ردیف آورده است."2 از چند جای این تالیف که مؤلف از مدت سفر خود یاد میکند برمی آید که بطور کلی دورهآ سفر او و همراهانش از صد روز درنگذشته است. آن موارد چنین است: "و زیاده از سهماه در درون خطای راهرفتیم. هر روز منزل ما در شهری بود معظم.: و هر گز منزل، در صحرا واقع نشد نه شب و نه روز در صحرا منزل بکردیم، الا همه بیرسته شهر بود .ه (ص 53) "و صد روز در درون خطای تا خانبالغ رنتیم هر روز با این تجمل آراسته..و در هیچ منزلی عاجز نشدیم و هم در رفتن بدین ترتیب و هم درآمدن.*(ص58) -"و در یک قسم از دوازده قسم ملک چین سه ماه راه رفتیم* (ص 114) هصد روز در درون ملک خطای رفتیم متصل زراعت بود."(ص 150) او در سهماهه راهرفتیم در سایهآ درحتان متصله" (ص 150) مؤلف، و دوازده نغر همراهاتش، بنا به اشارةآ خود او (ص 114)، در این مدت فقط به یاحت یک بضش چین موفق شد و تا به حدود سرحد قلماق نزدیک رفت (ص 168). او بیست و شش روز از این مدت را با همراهان خود در زندان گذرانید.

علت زندانی شدن او بنا به نوشتهآ خودش آن بود که یکی از همراهانش با مردی از اهل تبت درمی اویزد، چندان که به کشته شدن آن مرد تبتی میانجامد (ص105).

ناچار جملگی آنها به زندان گرفتار میشوند. ms013 چون آوردن عین عبارات علی اکبر بیشتر گویای مطلب خواهد بود به نقل آن میپردازد:

در هر دیوانخانهای که میبردند یک روز در تفتیش کردن میماندیم و یی روذ درآمدن بودیم و چون قریب به خلاص شدیم- بلاتشبیه- به پیش مفتیان ایشان بردتد... و آن اقرارنامهها که در دیوانخانه های اطراف خاتبالغ از مانوشته بودند جملهآ آن خطها را پیش مفتیان نهادند... و به خط خطائی نوشته بودند که از این جمله بهنام فلان کس جنگ کرده و بر کردهآ خود اقرار نموده و این جمله از همراهان او بودند، در گناه داخل اند. از آن سبب که کس بد را همراه خود آوردهاند این جمله را دریند و حبس اوزدیم، نوشته بودند.. و چون ان پیران کهن کار دیدهآ روزگار گذرانیده مکتوبات ms014 را بدیدند و احوال ما دریافتند گفتند شما را گناه یت. اما همراه شما یک تبت را به چوب زده و آن تبت هلاک شده. چون همراه شما بد کسی بوده از شسا هریک سه درزن جریمه میباید داده. اما آن کسی که ه چوب زدن قتل نفس کرده صورت میدهیم قصاص او که بعد از سیه سال او را بکنند. اما او را نگاه دارند تا آن زمان و شما را بزودی بگذارند. و آن صورت را چون مفتیان خطای نوشتند و در سرای پادشاه فرستادند روز دیگر جواب به درآمد که آن شخص که خونی است او را نگاه داشتند و مایان را بگذاشتند.* (ص 105-104)

مؤلف در راه آمدن به عثمانی، گذارش بر تبریز میافتد. او دوبار از آن شهر در این کتاب یاد کردهاست. یکبار آنجاست که میان شهر تبریز و دو شهر چین مقایسهای کردهاست (ص114) بار دیگر هنگام یادکردن از واقعهآ صارم کردست. (ص 167) مؤلف از مملکت عثمانی، فقط دو اطلاع به ما می دهد: یکی اینکه در روم گوشت قدید را خام می خوردند (ص 171). همین نکته گویای آن است که دیدار روم برای او تازگی داشته و قرینهاست که خود از آن دیار نبوده. دیگر اینکه هنگام تهیه و تقدیم کتاب، شاه سلیم بر آهنگ سفری بوده است و مؤلف بدین سبب به نگارش بعضیاز مطالب که میدانسته است نرسیده، پعنی نخواسته و نتوانسته است که به تفصیل بیشتر بپردازد.

مؤلف از اشارهای که به قزلباش کرده است و از آنان به عبارت نفرینی "خذ لهم الله" (ص 167) یاد ms015 می کمند قطعی است که از اهل سنت و جماعت بوده و روی اوردن او به دربار آل عثمان و تقدیم کتاب به شیاه سلیم از همین باب بوده است. محتمل است که چون از سفر چین باز گشته کلیهآ مناطق ایران را به علت وقوع محاربات در وضع نامطمشی دیده پس ماندن در ایران را مصلحت ندانسته و خود را به استانبول رسانیده است. او در این کتاب چند بار از سلطان روم به احترام نام میبرد. (ص 26 و 27 و 40، 167،149125). از جد او هم به اشارتی یاد کردهاست (ص 26).

ازمیان مؤلفان قدیم کاتب چلبی اخطای نامه" را دیده و بیست و چند صفحه از مطالب آن را در"جهان نما" نقل کرده است. (ماخوذ از مقالهآ کاله - به ترجمهآ شفاهی از صادق عدنان ارزی).

کتاب در دو ننهآ سلیمانیه و نسخهآ پاریس مرتب بر بیست باب است ، ولی همان مطالب در نسخهآ قاهره در بیست و یک باب آمده است، فرض این است که دو باب نسنههای سلیمانیه و پاریس درهم تلفیق شده و یا کاتب نسخهآ قاهره یکی از ابواب را به دو پاره کردهاست.

============================================================

از طرز بیان و سبک تحریر علی اکبر خطائی برمی آید که او از مردم ماوراء النهر بوده است. قرینه کلمات فارسی مستعمل در خطهآ ماوراء النهرست که در متون تالیفی هعر خطای نامهه مکرر دیده میشود، و در این متن هم هست، مانند: مایان (ص 105،104،103102،27)، پغنه بهمعنای پله (ص104) گویان (ص39، 27، 49، 1040102،0) باشش (ص133،52)، باشیدن (ص10257،49)، حولی (ص 160،134،13313122،11852، 171)، پیشان (ص100،79)، پرگالد (ص 144)، شیره (ص35، 123،1224112،111)، برجه (102) ستان (ص102)، و اکر دیدن (ص47، 133، 137) چیدن در معنای انتخاب کردن (ص 77)، پایه تر (ص 89، کلان ms016 (ص90، 163).

اشماری که مؤلف جای به جای از خود آورده سسیت و کم مایه است. نه ارزشادبی دارد نه تاریخی. ظاهرا به تقلید و مرسوم نویسند گان قدیم که نثرهای پخته را به چاشی شعر گواراتر می کردند دیگ هوس را بیهوده جوشان گردانده است.

جز این، مؤلف جای جای مقداری از اشعار متقد مین نظیر اشعار عطار و عراقی و سعدی و شیخ محمود شبستری و ابیاتی از "کنزالحقائق و رموزالدقائق" سرودهآ حسین خوارزمی و"دریای ابرار" تالیف امیر خسرو دهلوی را نقل کرده است. اغلب آنها، حکایت از صبغه مشرب صوفیانه و فکر عرفانی نویسنده دارد.

اطلاعاتی که مؤلف در این کتاب از سرزمین چین در اوائل قرن دهم هجری ه دت میدهد بسیار مغتم است و بعضی از مطالب آن منحصر به فرد و کمیاب، بمانند آنچه از اوضام و احوال زندانهای چین براساس مشاهدات شخصی خود به تصیل تمام مندرج ساخته است.

اطلاعات دیگر مؤلف مخصوصا آنچه راجع به "حکیم مذهبی" چینیان و طریقهآ اشکمونی"، تقسیمات لشکری و آداب درباری، رسوم شهری و فوائد مدنی ازتمبیل مقادیر چینی، مسائل مربوط به زراعت، پول کاغذی، بهای اجناس و نوع آنها، وضع

در نقل مطالب تاریخی، فقط سه بارست که با آوردن سیند به ذکر حوادث پرداخته شده،بدین شرخ: سال 840:"و در تاریخ هشتصد و چهل گذشته بود که خانبالغ را بنا کردند" (ص115).

سال 0854"و یکی از امرای قلماق به نام اسن تیشی. قلماقستان را گرفتبو روی به خطای نهاد و با خان خطای به نام چین خواخان در تاریخ هشتصد و پنجاه و هار بود که جنگ ms017 کرد" (ص 67).

سال 902: "قریب تاریخ نهصد و دو بود که قحطی عظیم در یک قسم از دوازده قسم ملک خطای واقع شد.*(ص108) مؤلف یکبار هم اشارهای به گذشتن چهار هزار سال از زمان شکمونی" پیغمبر کردهاست. این تاریخ در ترجمهآ ترکی یعنی "قاتوننامهآ چین و خطای" به سسال 990 هجری بر گردانده شده است. 28 اشارهآ دیگر تاریخی که در این کتاب میبینیم مربوط است به اعزام مولانا علی قوشچی شیری (؟) از طرف الغ ییک به چین (ص 28).

-3- سخههای متن فارسی 1) نسخة دارالکتب والوثائق القومیة(قاهره)، به خط نستعلیق. مؤلف فهرست دارالکتب آن را به استناد تاریخ مذکور در مواضع دیگر مجموعهای که خطای نامه هم در آن آمده مورخ به سال 1273 دانته است. این نسخه یعضی مرجحات و اضیافات نسبت

من این نسخه را در چاپ اساس قرار دادهام وصف این نسخه (شماره 528) را نصرالله مبشرالطرازی در جلد اول افهرس المخطرطات الفارسیة"(تاهره، 1964) چنین اورده است: "لم یعلم مؤلفها.

کتاب یروی فیه المؤلف عما رآه فی رحلته الی الصین و قد الفه السطان سلیم خان بن با یزیدخان عثمانی.. نخة مخطوطة بقلم فارسی جمیل سنة 273 ا هب الکتاب الخامس ضمن مجموعة من ورقة 7ع128.ه(17 مجامیع فارسی طلعت) 2) نسخهآ سلیمانیه (مجموعهآ عاشر افتدی) به شمارة*60 (استانبول) به خط تلیق درویش احمد در یکصد و دهورق. نخدسال 1154 وقف شدهاست: 3) نسخه سلیمانیه (مجموعة رثیس الکتاب) به شمارهآ 610 (استانبول)، به خط نسخ بدون نام کاتب مورخ 922 در یکصد و بیست و نه ورق. نسخه در سال 1154 وقف شدهات.

2) نسفهآ کتابخانهآ لیدن به شمارةآ 919، معرفی شده در جلد سوم فهرست آنجا (صر4) که مشخصاتش را استوری آوردهاست و من آن راندیدهام.

5_ نسنهآ کتابخانهآ ms018 ملی یاریس به نشانهآ 1269 162631 6078166761 و معرفی شده بهشمارهآ 521 در فهرست نسخ خطی فارسی آنجا تالیف ادگار بلوشه (جلداول) این نسخهدر فوریهآ 0 190 میلادی در تملک شارل شفر 568652 1ن مستشرق مشهور فرانسوی بوده است و بعد به کتابخانهآ ملی پاریس تعلق یافته. شفر وصف آن را در مقدمهای که بر ترجمهآ فرانسوی سه فصل از کتاب نوشته است بیان کرده. این نسخداز روی نسخهآ 609 عاشر افندی استنساخ شده و در انتهای آن آمده است: "خرره الحقیر الفقیر حسن تبریزی"21 از ظاهر خط و زمان کتابت تصور میکنم این حسن تبریزی همان شیخ حین تبریزی (قزوینی) است که مدتی نزد ادوارد براون سمت معاونت در تدریس فارسی داشت و سالها مقیم کمبریج (انگلستان) بود و تا حدود سال 1915 زنده بودهاست3.

ظاهر آن است کیه او نسخه را زمان اقامت در استانبول به خواهش شارل شفر نوشته

عکسی از این نسخه را دوست عزیزم کوثیچی هاندا هل18506 .* فاضل زاپونی داشت در ایام تجدید دیدار با او در توکیو آن را دوشبی به من سپرد و من درمقابله و مطالعه از آن استفاده بردم لذا از لطفش در این جا تشکر میکنم نانکه درقسمت تحقیقات دربارهآ خطای نامه خواهیم دید سه باب آن توسط شارل شفر با ترجمهآ فرانسوی انتشار یافته است و آن سه باب عبارت است از: بابهای اول وهفتم وپانزدهم خطای نامهآ فارسی به اختصار توسط 880-انل "اسا به عنوان رساله دکتری به ترکی ترجمه و به خط جدید ترکی در شهر تایپه به سال 1967 چاپ شده است. این ترجمه دارای مقدمه و بعضی حواشی و اضیافات است که کمی بعدتر معرفی بیشتر از آن گفته خواهد ms019 شد 4) زکی ولیدی طوغان نسخهای به شماره3188آ متعلق به کتابخانهآ ایاصوفیا معرفی کرده است که من ندیدهام.31 -2 ترجمهآ ترکی و نسخههای آن متن خطای نامه با بعضی تدخیصها در عهد سلطان مراد توسط حسین افندی به ترکی ترجمهآ و به "قاتون نامهآ چین و خطا موسوم شده است. مترجم آن را حسین هزار فن نام بردهاند. نسخهای از آن در کتابخانهآ درسدن (آلمان) به شمارةآ 71 مورخ 1081 هت. نیز نندای در کتابخانهآ ملی پاری به شسارةآ 026 61001661601 1130 مرجودست. این نسخه که به خط نستعلیق است و بدون نام کاتب (در 149 ورق) چنین آغاز میشود:

م ترجم اغلب متن اشعار فارسیرا در ترجمه می آورد. ولی در مواردی هم حذف کردهاست. مانند: بیت پشجم از صفحهآ 23، و بیت سوم صفحهآ 34 و بیت چهارم صهآ "و بیتهای مندرج در صفحات 09 73. میان ضبط بعضی اشعار در متنهای ترکی وفارسی تقاوت هست مانند: "مرد را میپرورد اندر کنار"(در فارسی ص38) که در ترکی"مردرا میپروراند در کنار" یا "بر تو بادا ای عزیز نامور"(در همان صفحه) که در ترکی"بر تو باید ای عزیز نامور" است. از همین قبیل اختلاقات جزئی در اشعار دیگر هست ماتند: "یک به یک بگزیده بود از ملک چین" که در ترکی به صورت "یک به یک بگزیدهآ آن شاه چین" یا"که نادانی است باشیدن به زندان که در ترکی به صورت "که ms021 نادانی است درماندن به زندان" و یا "ایک شتر بار"(ص 120) به "رطل عراقی" برگردانده شده است (ورق 107 الف).

یکی از موارد اختلاف نقل مطلب مربوط به تاریخ و زمان شکمونی است که در نسخ فارسی آمده است:" این زمان از تاریخ او چهار هزار سال گذشته است"، ولی در ترجمهآ ترکی دارد: "انک ظهوری زمانی تاریخی سنهآ 990 تسعین و تسعمائهدن متجاوز در دورت بیک بیلدن زیاده اولوب..."(ورق 28ب).

همچنین است ذیل حالات کین طای خان (ص 71) که در نسخهآ ترکی آمده است: "وانوک زمانتده مسلمانلره کلی عزتلر و حرمتلر اولنوب حالا سنه تسعمائه ده اوغلی کین طای خان.."(ورق 52 ب) قاعدة نسخهآ مترجم ترکی از نسخ کنونی موجود فارسی در استانبول نبوده است، ورنه اختلاف در اشعار نمی بایست وجود داشته باشد. از قرائن دیگر که دال است بر اکه مترجم برای ترجمه نسخهآ دیگری غیر از نسخ شناخته شدهرا برای تر جمه در دسترس داشته وجود نکته های اضافی است از قییل آنکه در عنوان شعر عطار (ص24) أورده است "مهیج الاسرار شیخ عطارست"(ورق25ب) و نیز شعر صفحة 50 که در

در یک مورد هم شعری الحاقی دارد و آن در باب دهم در بیان صحبت وطوی است (ص 122-123). در متن ترکی این شعررا دارد.

ی روی و جوبی اواز می برد هریکی به تنهائی ون شود جمع هر دو در پکجا کار صاحبدلان شود مشکل(4 نخهآ دیگری از خطای نامهآ ترکی به شمارهآ 2107 در مجموعهآ سلیمانیه (استانبول) موجود است (طبق ارجاعی که جوتن ادا در مقاله خود داده است) ترجمهآ ترکی خطای نامه در سال 1270قمری در استانبول "بهنام ترجمهآ تاریخ وادر چین [واماچین" جاب شده است. چون نسخ این ms022 چاپ نایاب است ومیتواند مورد استفادهآ محققان متکلم به زبان ترکی باشد آوردن هطبع لوحی" آن را در پیوست اول این کتاب مناسب دانست32 تحقیقات دربارهآ خطای نامه تاحدودی که توانستهام از مآخذ و منابع دریابم، در بارهآ خطای نامه پژوهشهای زیر (به ترتیب تاریخی) انتشار یافته است: 185_فلیشر که در فواثد تاریخی آن بحشی کرده است.

206r 45 106 6 - 6566 -8f6166 062 6 .1616 ا 1] 166612 651 65ل7101666 22-026006317ا 186_زنکر دربارهآ فوائد آن ازلحاظ شناخت امیراطوری چین مقاله نوشته است.

266696 65164616667

10163610606 16 215 62 6166 11005611906.60 319 1922_ف. تشنر در مقالهای راجع به تالیفات جغرافیائی مسلمین از آن یاد کرد.

96661606 16 6667281 19232-0194 1933_ پ کاله در مقالهای محققانه خطای نامه را به عنوان یک ماخذ اسلامی دربارهآ چین معرفی کرد.

r 6165 00 1300ع30 05116 116ه15 116 76ق2 .4 8 166 d65 110-192391) 12 46 4 426 ت1ه 1934 ک. استوری معرفیان را مندرج کرد و سه نسخهآ فارسی و دو نسخهآ ترجمهآ ترکی را شناسانید.

8. 502. 2666 606 6d6 761. 1 1936. 0642-42 1940_ مقالهآ دیگر از پ. کاله.

2 25186 66 5 1666 101 65 2226160 500266 33669r66 / 26 .7 1266 6؛d6 1940 195_احمد زکی ولیدی طوغان ذکری از خطای نامه کرد.

============================================================

23 6611 26212216 626 116 2 66.2.421 (1966 6 1956_مقالپ. کاله چاپ سال 1940 در 102 762 (مجموعآ نوشتههای کاله) چاپ لیدن در ms023 1956 صفحات 312_324تجدید طبع شده است.

1962_ زکی ولیدی طوغان مقاله ای دربارهآ تحریر ترکی خطای نامه در داثرة المعارف اسلام نشر کرد.

219-296260318) 1 06 411 تاه- 272066 1967_لین یه مین رسساله دکتری خود را تحت عنوان همتایسه و انتقاد اثر علی اکبر بهنام خطای نامه با مراجع و منابع چینی"22 (به زیان ترکی) به چاپ رسانید.

مشخصات آن چنین است: 6116 6516 651- 2611666 ل 1-616 10 2616.210 060 6016361 فهرست مطالب مندرج در این رساله بدین شرح است،1: قسم اول (ترجمه، نقد و مقایسه) حات 26_1 مقدمه: توصیف عمومی کتاب (خلاصهآ کوتاه) - نتایجی که بعد از مقایه و مقابلهآ کتاب یا مراجع چینی احذ شد.

صفحات 32-17 احتلاقات نسخهها: مؤلف نسخهآ رثیس الکتاب مصطفی، شمارهآ 610 را اساس گرفته و با شماره9آ 60 و عاشر افندی شمارة 249 مقایله کرده.

صفحات 178 ترجمهآ ترکی کتاب یا حواشی. درین حواشی متن کتاب با مراجع متایه و نقد میشود.

============================================================

فحات 213_191 1) قلموق یا أویراتان ترجمهآ ترکی از النداد - ی نا1 - وقایعنامهٔ‌ چیی با حواشی حات 218-300 2) تاتاران ترجمهآ ترکی از همان مرجع چینی با حواشی حات28_301 3) مغولان شرقی، ترجمهآ ترکی از همان مرجع چینی یا حواشی صفحات 333-327 کتابشناسی صفحات 351-334فهارس نکتههای مهم که از پزوهش لین یه مین به دست میآید عبارت است از: مؤلف از مقدمهآ علی اکبر هیچ بحثی تمیکند.

ترجمهآ ترکی از صفحهآ 39 متن فارسی (چاپ کنونی) آغاز میشود.

در قسم "آغاز سخن" در یک سطر می گوید که خطای نامه در سال 1516 برای سلطان سلیم تألیف شدهاست. (ص5) راجع به کتاب و توصیف نسخههای خطی آن چیزی نمی گوید.

در مقدمه بعد از تحلیل مطالب کتاب می گوید به احتمال قوی علی اکبر به چین سفر نکرده است ms024 (تناقض دارد) -در نوشتهآ علی اکبر نام شهر پکینگ (3426188) خان بالغ و دای -دو آمده امت. خان بالغ نامیاست که در زمان حاکمیت مغولان (حاندان 6هذ2) مستعمل می بود و به هین صورت در آثاری که بعد از آن دوره نوشته شده وجود دارد. اما دای- دو (18 - 13 .دd _ 109) که به معی شهر یزرگ است مخصوص بود یه دورهآ حاکمیت مغولان و بعد از آن، ولی در زمان علی اکیر از میان رفته بود. یههر حال علی اکبر این نامها را از یک سیاحتنامه یا کتایی دیگر که در دورهآ حاکمیت

(ص 11) ممکن است علی اکبر از یک کتاب یا سیاحتنامه ای که در دورهآ مغولان نوشته شده بود استفاده کرده باشد_ یا یکی از دوستان چینی او کتابهای چییرا یرایش ترجمه کرده بودهاست.

(ص19 و 21) علی اکبر نمی گوید از کدام راه (از سه راهی که شرح داده است) به چین رفت و از کدام راه عودت کرد.

او می گوید در داخل چین سیاحت کردهام، اما نام شهرها را ذکر نمی کند. همین گونه مطالب مرجب شبههاست که او بهچین نرفته است!(ص20) در خطای نامه معلوماتی مفصل و صحیح راجع به خاقان چین دیده میشود. این معلومات به احتمال قوی از یک مرجع نقل شده است. زیرا چیتیان به کسانی مثل علی اکبر تاجر (که در چین به حس افتاد) اجازه نمیدادتد به دیدن خاقان و دربار بروند. (ص 21).

همه معلومات مربوط به قلموقها مطابق است با آنچه در منابع چینی هست. پس ممکن است که این معلومات همه از چنان مرجعی نقل شده باشد (ص 21) به احتمال قوی علی اکبر ms025 به چین نرفته است. اکنون مرجع اصلی او که به هر حال یک کتاب به زبان چینی تبوده است) شناخته نیست. او کمی از مطالب غیاث الدین نقاش استفاده کرده است* -او از سیاحت چین علی قوشچی یاد می کندا(ص 22).

1969_جوتن اودا رقلل ل) تحت عنوان نکته ای در مطالب تاریخی خطای نامه نخستین معرفی را به زبان واپونی دربارهآ این تالیف منتشر کرد، با چند سطری خلاصیه بهزبان انگلیس 10160 d 8 06 111021 13121516 81 0 6966-165 42 6 (r 112032) 22 (126): 456-420 0-00

18-1 465 نا ا 067 211151 660 06992675 8 6[5266665 66 626 6226 45d 166 27 (16192-76 1982- پرفسور فقید برتولد اشپولر دربارهآ چاپ من از خطای نامه و معرفی انتقادی آن مقاله ای در مجلهآ تبان منتشر کرد که چون به آساتی در دسترس همگان ت عکش رادر پیوست چاپ کردهام.

1988_ چان چین شان 6150-7ن 1578 استاد رادیوالکترونیک دانشگاه ترجمهآ چینی خطای را که از روی ترجمههای آلمانی پل کاله و انگلیسی محمد حمیدالله (بن، 1933) و متن فارسی (چاب تهران) فراهم ساخته بود در پکن منتشر ساخت.

فاضل مذکور در دنبال ترجمه پیوستی افزوده است حاوی ترجمهآ چینی بعضیاز مطالعاتی که دربارهآ خطای نامه شده و عباریت است از: بررسی مطالعایت مربوط به خطای نامه از 211151150 217 - گزارشی دربارهآ خطای نامه ترکی از 31615852 .ا .6 مملکت چین براساس خطای نامهآ ترکی از 268262 28 .[ سه فصل خطای نامه از 62]6ل5 .8ت رسالهای دربارهآ چین ازسال 1500 (خطای نامهآ علی اتبر) از 24586 مقدمهآ ترجمهآ المانی خطای نامه از18 116108 366 - معرفی چین براساس جغرافیاشیناس عثمانی به زبان فارسی از 6ا”ک 2 علی اکبر از زکی ولیدی طوغان علی اکبر خطایی از زکی ولیدی طوغان (مقالهآ دیگر مقایسه میان خطای نامه ms026 و منابع چیی از 7-710 "لا - منبعی از اوایل قرن پانزدهم دربارهآ چین از قل 10167 مقدمه بر چاپ فارسی خطای نامه از ایرج افشار نظریات من دربارهآ خطای نامهآ علی اکبراز 11080 :7 همپنین پاید گفت که ژزف نیدهام مقدمهآ کوتاهی بر این کتاب نوشته و چاپ

1110 16192111212 1423 16451 3 11111 111416 0. 266 11611 496 11612 116116r 46 11196161116 ن111112 1 614111 1402.19191114 1112 11111 2161161.11 1 21666 0661611 071 ( 4 66ر86 1611 161116 1200 1166 2 ت661 11 51611 612 *ا 02) 21163 16 6 1111 111/2) 16611114 110 1526 16461 6 636267 116 0104 6616ر1 ا.1 111161 r261r 12212 113091 711 1611161 16116126611061162.12 966 12161166 12 121111 121 612611 1121261 612 241) .دل 1211 116 241011 (111 11 122611

0 6 9 -1 92935 16166617 166 66 6131 66) 253ه 2496 16-0 26156 166906 563 1هن 365016619)95236 19617 1266166616265626 61116166 161165 6216662 61809 5660 1066696 56066610 139661116116266 515060 066 9139616 A3161 16r 6526 1566 - 116 4906. 9666 166 926 63ه 00 666 30660116116 م61 11116161 6661 116636 6192176166 1191916261 6662126 60 1061 0 1666126666616696 206116 20 06 665611. 26 66 2116 290166196 55266 12616566 661616ا68056161067 5116 110م665 7466 2 06 725101616 50011630 166 6801202 1266(5 46646 16 ت 2201669 6166 (111816266 61656. 96611066 96011 696164 1610 6.16 6122266666 1121616666 149111: 63 2621196 666 16606 1: 15 (1231186 16 121 263 4269 136 41 561161ا56 r1ذاr1r 118r 11r 11 15 . 1611 1116216 119001116 .2446-67r. 2163 (r12 161r297 106 16 6 6062664660 11617116 16 10 160 6163 9 10 166 8112666616 1460616 6r43 2666466 6.20ذ1.651 r94 6r650 1. 961661 1 7169 066 236211 114r2220 (11 1

1369/199_دکتر ابوطالب میرعابد ینی به مناسبت دورانی که در چین اقامت داشت و توانست اطلاعاتی از فرهنگ و جغرافیای تاریخی آنجا به دست آورد مقاله ای در توضیح بعضی از مباحث خطای نامه نوشت که در مجلة آینده بانام خطای نامهه اب شدهاست. سال شانزدهم(1369) صفحات 718707 درحال حاضر(1976) جوتن ادا 17 "16د1 دانشمند (زاپونی) به ترجمه کردن طای نامه به زبان زابونی مشغول است و امید است هرچه زودتر کتابش در دسترس قرار گیرد.

اکنون که پانزده سال از نگارش این سطور گذشته است هنوز از چاپ شدن کتاب او خبری نیافته ام طبق نوشتهآ کاله (در ترجمهآ ترکی آن) محمد حمیدالله خطای نامه را به زیان انگلیسی ترجمه کرده است و چون کاله آن ترجمه را برای استاد چین شناس به نام 506104 میفرستد، اطلاعات مندرج درآن ms029 راجع به مسجد مسلمانان خانبالغ توجه دانشمند چینی را جلب می کند. تا بدانجا که آن دانشمند را به هذاکره با خادم مسجد برمی انگیزد و بر محقق مذکور معلوم میشود که این خادم از احفاد همان ادم چهارصدو چتد سال پیش است و مقام خادمی مسجد در تاندان آنها موروتی مانآدهاست.

به حدی که تواناثی داشتم در مقابله و مطابقه و تصحیح متن کوشیدهام تامگر نوشتهای شسته رفته در دسترس دوستداران باشد، ولی افسوس که هنوز اشکالاتی چند باقی مانده است که اصلاح آنها از توانائی و دانائی من خارج است.

در توضیحات بدان موارد اشاره کردهام. کلمات و اصطلاحاتی که چتینی است محتاج شرح و تفسیرست و طبعا از عهدهآ کسانی برمی آید که چینی دان باشند.

============================================================

کتاب دیگر به نام "تاریخ چین" از آثار قلمی محمدزمان قمینقاش مشهور است که به "فرنگی خوان" معروف بود. او نخستین کسی است که شیوههای نقاشی اروپایی را فراگرفت و در هنر خود وارد کرد. این محمدزمان مشهور به فرنگی خوان در عهد شاه عباس اول به ایتالیا ms030 فرستاده شده بود تا زبان و نقاشی بیاموزد. پدرش از مردم قم بود و حاجی یوسف نام داشت و مردی بود هنرمند. در نقاشی و قلمدان سازی آثار زیبا و خوبی از پدر و فرزندانش برجای مانده است. مجمد زمان در روزگار پادشاهی شاه عباس دوم حدود سال 1052 بهرم رفت و در آنجا به مسیحیت گروید و به پائولر زمان 21638 25010 شناخته میشد. ظاهرا به سال 1056 به اصفهان باز گشت و چون اوازهآ مسیحی شدن او شهرت گرفت ناچار شد به هندو ستان برود و بهدربار شاه جهان که تساهل دیی را پذیرفته بود روی اورد و آتجا مناصبی یافت. در سال 1071 که محمد زمان در دهلی بود نیکولو منوچی 11060331 1:010 مبافر ایتالیائی او را دید.

============================================================

یادگار اقامت محمدزمان در هندوستان که ناشی از نشست و خاست او با پادریان یی بود دو کتاب است. یکی تاریخ چین است که نسخهای از آن در کتابخانهآ انجمن آسیایی بنگال و کلکته (شمارهآ 1124) موجودست.27 این کتاب کوچک (60 ورق) وصف تاریخی- جغرافیایی چین است و ترجمه است از نوشتهآ شخصی که نامش را ایواتف (مؤلف فهرست) امکییوس یا ریکییوس (که از اعضای هیات مبلغین مسیحی بود) خوانده محمدزمان فرنگی خوان مترجم آن است.38 کتاب به نام "تاریخ چین" و بانام مؤلف به صورت پادری ایکسوس به سال 1874 در کلکته31 چاپ شیده است.4 استوری نام مؤلف را 55ه آورده است. این اسم همان است که در نخهآ خطی ایکیسوس و امکییوس کتابت شده.1" بنا به ضبط مقدمه کتاب2 هیات مبلغین مذکور در سال 970 هجری به چین رفته بودهاند و کتابشان در ارویا مشهور شده بود. مترجم فارسی کتاب را نزد فردی از هیات ییان جهان آباد دیده بود. نام او در تسنه یور نو درامدهاست.این نام صورت مصحف است از بوزیو(- 1060 یا ا655 ms031 49ء11). این شخص در سال 1648 بهاگره آمد و به در بار داراشکوه نزدیک بود و در دهلی به سال 1664 مسیحی در گذشت.

مندرجات نسخه عبارت است از: در تحقیق اسم چین و اشتقاق آن.

در بیان وسعت و بزرگی چین و وضع آن.

در ذکر آنچه حاصل میشود در مسالک چین در بیان صنایع جزئیهآ اهل چین در بیان صنایع کلیة اهل چین و علوم و مراتب ایشان.

در بیان عمل و تدبیر ملک داری اهل چین در ذکر رسوم [و) آداب اهل چین در بیان شکل و هیات و کسوت و بعضی ضوابط و تواعد مردم چین در بیان قواعد افسانه آمیز و رسوم لغر و بیهودة اهل چین در مذهب اهل چین و اختلاف آن"،

احوال چین نگارش الیس، ترجمهآ میرزا صادق راقم به سال 1261 قمری لا سفرنامهآ چین از طامسن، ترجمة سال 1287 قمری سفرنامهآ چین از دکتر موریس، ترجمه سال 1289 قمری اسفرنامهآ چین از شوتست ترجمهآ سال 1290 قمری جغرافیای چین، ترجمهآ میرزا محمد حین فروغی ذکاء الملک، کتابت 1301 قمری (کتابخانهآ مبتبی مینوی) تحقیقات دربارهآ چین ازولت ترجمهآ اوانس خان ارمنی مرآة الزمان تاریخ چین و زا پون از محمد ملک الکتاب شیرازی، چاپ بمبیی 1311قمری سفرنامهآ چین و زاپن و کره از ژرف و التن ترجمهآ 1317 قمری مرآة الشرق [در آداب و سنن قدیم چین ]، از جیمز مرداک. ترجمهآ عبدالرحمن افغان 1320تمری. چاپ شده توسط هاشم محدث (تهران، 1371) لا تاریخ جنگ چین و قشون ملل اروپا تالیف سویچ لاج هنری لاندوریه، ترجمهآ لسان ms032 السلطان اسمعیل پسر صحاف باشی در 1321 قمری تاریخ چین و ماچین ترجمهآ ندیم السلطان میرزا محمد خلیل شیرازی در 1322 و 1324 قمری (دو جلد) چاپ هم شده است.

7ا تاریخ و جغرافیای چین قدیم، مورخ 1322 قمری1) لا سفرنامهآ تشرف مکه معظمه از طریق چین و زایون و امریکا، تالیف مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) نخستین بار در سال 1324 شمی چاپ شده ولی سفر در سال 1321 قمری اتفاق افتاده برد.

============================================================

با این مقدمات چون متن اماده چاپ شد به شوق مندی ناصر پاکدامن و لطف گیز پهلوان کتاب به دست چاپ سپرده شد و یکی از منابع چین شتاسی، هم برای فاری زبانها و هم محققان دیگر از صورت نسخهآ خطی بهچاپ سربی در دسترس قرار گرفت.

برای به پایان رسانیدن کار پژوهش، اوراق چاپ شدهرا در سفر تازهآ خود به زاپین همراه اوردم تا فهرست و مقدمه ms033 تهیه کنم روزی که دوستمک. شیمیز و 245020 511600 کتابدار فاضل کتابخانهآ شرقی(00ه 200) و محقق مؤسسة مطالعات ااسیائی توکیو به دیدنم آمده بود ضمن صحبت که از کتب و منابع فارسی دربارهآ چین نام میرفت از این کتاب نام بردم. فورا گفت بله محققان ما این کتاب را خوب میشناسند و یکی از آنها بهنام جوتن ادا ه10 "عدر که از بودائیان و مقیم کیوتوست به ترجمه کردن آن از روی روایت ترکی پرداخته است و وقتی استانبول بودم از نسخهآ

به هر تقدیر خود را به کیوتو رسانیدم و به مدد و علاقه متدی دوست دیرین مینوبو هوندا 11000 استاد ایرانشناسی و متخصص تاریخ مغول با جوتن ادا ملاقات کردم و نزدیک دو ساعت در باب متن خطای نامه و دقائق و مخصوصا مشکلات آن باهم صحبت کردیم. معلوم شد آقای ادا در سال 1969، مقالهای به زاپنی دربارهآ خطای نامه در مجلهآ "شیرین" نشریهآ انجمن تاریخ زاپن به چاپ رسانیده که ذکر آن در کتاب ترکی قق چینی هم نیامده است. محققان ترکیههم ms034 از آن بی خبر مانده اند.

هم به معرفیادا عکس یکی از نسخههای ترکی خطای نامه را که متعلق به کتابخانهآ مای پاریس است دیدم و آن را در کار خود مفید یافتم و به محبت مینوبر هوندا از آن عکس گرفتم درین ضمن به توکیو بازگشتم و با کونیچیهاندا ه1158 کامحقق جوان و فاضل ژاپنی که سابقأ در رشتهآ تاریخ دانشگاه تهران دانشجر بود (فرزند دوست گرامیم ا.هاندا استاد تاریخ آسیای مرکزی در دانشگاه کیوتی) تجدید دیدار شد. معلوم شد او م که علاقه مند به تحقیق در تاریخ روابط ایران و چین است چندسالی است با این کتاب آشنا شدهاست و عکس نسخهای را که از آن شیارل شفر فرانسری بوده است دراخشیار دارد و تصد کرده است ترجمهآ زاپنی آن راتهیه و منتشر کند. او نیز به شرحی

اینک که چاپ دوم بهچاپ میرسد سپاسگزاری خود را از مؤسسهآ مطالعات و تحقیقات علمی و مرکز اسناد آسیا که به کوشش خانم دکتر نسرین حکمی تجدید فعالیت کردهاست، و دوستم دکتر محمدعلی صوتی ابراز میدارم ایرج افشار کیوتو، هیجدهم خرداد ماه 1357 تکمیل و تجدیدنظر شده در تهران رداد 1371 نشانهآ اختصاری نسخدها س سلیمانیه ق-قاهره بیوستها و مآخذ 1_ این کتاب بطور چاپ لوحی در سال 19647 در تایپه تجدید چاپ شده است.

2- قسمتی از مطالب کتاب او از راه کتاب "هر مزدنامهه تالیف ابراهیم پورداود (تهران 1431) در دسترس فارسی زبانان قرار گرفته است.

3- مراد مقاله "ترجمهآ علوم چیی به فارسیدر قرن هشتم ms035 هجری" است (مجله دانشکدهآ ادبیات دانشگاه تهران، جلد 3ش 1 ص 1-26، سال 1334 شمی).

4- اخیرا کتابی به نام "ایران به روایت چین باستانه تالیف عباس تشکری از انتشارات مؤسه روابط بین المللی وزارت امور خارچه (تهران، 1356) نشر شده است. در آن اطلاعاتی نسبة مبسوط در بارةآ روابط تجاری ایران و چین و مراودات

کتاب دیگری که پس از چاپ اول خطای نامه منتشر شده "تاریخ روابط ایران و چین" تالیف دکتر علاءالدین آذری است (تهران، 1367). برای آگاهی از نوشتههای عمدهآ دیگری که دربارهآ روابط ایران و چین هست به کتابشناسی پایان کتاب مراجعه شود.

5_ بهترین تالیف در این باب کتابی است از 30746 ح. به زبان انگلیسی با این مشخصات:(16660dr 2 376161 1236 560 165 (667 1936 500 5االت. ترجمةآ فارسیآن په عنوان "ایینها و افسانههای ایران و چین باستان" توسط جلیل دوستخواه نشر شدهاست (تهران، 1353) 6_ به مقالهآ "چین در شعر فارسی" نوشتهآ ایرج افشار مراجعه شود. مجلهآ جهان نو، .602-603 (1327)3 7- شاید محکم ترین و قدیمی ترین نوع رابطه، میان ایران و چین سفرهای دریائی بود که ایرانیان برای تجارت و حمل امتعه از طریق دریای هند خود را به سواحل چین میرسانیدهاند و حتی در شهرهای آن ساکن می شدهاند. تا آنجا که ابن بطوطه نوشته است که در مجلس مهمانی، مطربان شعر فارسیرا به اواز میخواندهاند و آن شعری که نقل کرده بیتی از طیبات سعدی است (ص674 و حاشیهآ ص6177 سفرنامهآ ابن بطرطه ترجمهآ محمدعلی موحد). این نکته بیشتر مؤید آن است که جماعتی ایرانی در آنجا مقیم بودهاند. درمورد روابط دریایی میان ایران و چین مخصوصا به کتابهای دریانوردی ایرانیان از هادی حسن هندی و تیت انگلیسی مراجعه شود. ms036

فظ هجگ(به ضم جیم) بمعنی سفینه (کشتی بادبانی) یادآور همین سفرهای دریائی است و ایرانیان این کلمه را از زبان چیی فراگرفتهاند و بر نوعی از نسخهآ خطی که مجموعهآ شعرهای پراکنده و نوشتههای منشور خواندنی و مطالب پراکندهآ یادداشت کردنی بوده است اطلاق کردهاند (بمانند سفینه). هنوز هم "جنگ در زبان چینی همان نوع زورق بادبانسی اطلاق میشود که هزار سال پیش میشده است و در

8- نگاه کنید به مقاله محققانهآ مجتبی مینوی تحت عنوان لاترجمهآ علوم چینی به فارسیدر قرن هشتم هجری" (حاشیه3آ ص9) و نیز به مقدمهآ "تنکسوق نامه یا طب اهل خطاهاز مجتبی مینوی (تهران، 1350).

9- منتخب آن به اهتمام ولادیمیر مینور سکی چاپ و ترجمه شدهاست (لندن، (1942 10 1 80060 1650 2 267660 1551105 7300 522 11- سمرتد در زبان و خط چینی 001-5311061 تلفظ میشود.

11- مخصوصا به کتابهای متعدد گابریل فران 25208 ت وم. رینو 8 00و هادی حسن و غیر آنها مراجعه شود. از کتابهای گابریل فران نام آنچه مهمتر است أوردهمیشود: 21 6 2 66 42066602 (6535 310 2666 2661 0 711160 27111666631.181314 276 736 0 1522d 4 51516130 6 1676 6 2066 61 451. 5171 2632 16 400 276 2160 (6r 216) 220011 6 4164d 26 16 1922 از میان نوشتههای م رینونام یکی را که مرتبط تر با موضوع است برمی شمرم: 417 774 10 3r 16 4250 66566 11066 313 O"16. 165 16 125 6616 56 66666421666276 کتاب هادی حسن (هندی) به تام 12077 716 11 60 2 6 65 526 تل (اکفورد، 1928) اخیرا به ترجمه امید اقتدار با حواشی احمد اقتداری نشر شدهاست (تهران 13171).

13- یادداشت من، مجلهآ یغما15(1341): ص559.

12_ نگاه کنید به حسین مدرسی طباطبائی: تربت یاکان، جلد ms037 اول، قم 1335،

15_ در کارنامهآ طباخی تألیف حاجی محمدعلی باورچی بغدادی تالیف عصر شاه اسمعیل صفوی مکررا و مصرحا از هچینیه در همین معنی نام رفته است. (چاپ ایرج افشار، تهران 1357).

16- خلاصة التواریخ، به کوشش دکتر احسان اشراقی. جلد دوم، ص 521. تهران .1358 17_ نگاه کنید به ایرج افشار: قلم اندازهای سفر زاپن، مجلهآ یغماسال 1351 و نیز بیاض سفر (تهران 1355) ص 112-111.

تفصیل مربوط به این ابیات در مقاله محققانه تورو هاندا 11609 2 آمده است نگاه کنید به کتاب.

4600611 06 2260 60666 86 22d 2156650 2400196 در سالهای اخیر دوتن از استادان زاپنینت. کورویاناگی در مقاله "اعتقاد فردوسی به سرنوشت*(راهنمای کتاب، 20 سال 570:1357_580) و خاتم امیکواکادا در مقالهآ "بیتی ازویس ورامین در سندی زاپونی" (آینده،15 سال 7:1368-11) به تفصیل دربارهآ این یادگار کهن یاد کردهاند. این سند در کیوتو نگاهداری میشود. اهمیت آن برای ما از این روست که چهار بیت شعر فارسی نوشته برآن (متعلق به سال 1217 میلادی) به خط فارسی ایرانیانی است که در کشتی جای گرفته در بندر زیتون با راهبی زاپونی به نام کیوسی (12681189 میلادی) آشنا میشوند و راهب مذکور از آنان می خواهد تا در دفترش یادگاری به خط سرزمین خود بنویسند و آنها آن ابیات را می نویسند. تاکشون رباعی مندرج در آن یادگاری شناخته نشده است که از کدام شاعرست. اما بیت اول (از مثنوی) با تفاوتی شباهت به بیتی از ویس ورامین دارد و مناسبت این تشخیص را خانم اکادا در مقالهآ خود آورده است. بیت دیگر زیر آن با مختصر تفاوت از شاهنامهآ فردوسی است. برای تفصیل به مقالههای کورویاناگی و اکادا مراجعه شود.

18_ از نوهاش کوائچی هاندا که از ایرانشناسان ژاین است برای فرستادن عکس از آن صفحه سپاسگزارم

طب اهل ختا چاپ عکس به کوشش مجتب میتوی ص 16، (تهران،1350) 21- جامع التواریخ. چاپ بهمن کریمی957:2، (تهران، 1338).

2_ این لغتنامه را مینوبو هوندا 110685 .8 به چاپ رسانیده است. نگاه کنید به: 06 16670119 46r، 6 2 26666. 12262640110.11 (196312-222 13_ محمد شفیع لاهوری هم "مطلع سعدین و مجمع بحرین" را بهچاپ رسانیده است (در دوجلد لاهور 1960 و 1968) وهم شرح مسسافرت غیاث الدین را از روی نوشتهآ حافظ ابرو مستقلا انتشار داده است. این سفرنامه به ترکی هم در سال 1140 قمری توسط اسمعیل عاصم افندی ترجمه شده و "عجائب اللطائف * نام گرفته است و به چاپ هم رسیده (استانبول 1331ق). ماهم در پیوست کتاب حاضر آن را چاپ کردهایم 22_ السته دکتر محمد امین ریاحی در دورهآقامت ترکیه نسخههای این کتاب را دیده بودهاست. و وقتی ذکر آن بااو به میان آمد متن را میشناخت. همچنین دکتر ن جوادی که روزی ضمن صحبت از آن یاد میکرد می گفت قصد تصحیح آن را داشته است و چون از من شنید آن را زیر چاپ دارم طبعا از نیت پسندیدهآ خود انصراف حاصل کرد. ناچار من شرمندةآ اویم. مرحوم مجتبی مینوی قطعا در ترکیه نسخههای این متن را دیده بودهاست.

25_ عبارت عالم آرای عباسی اینطورست: "و در بهار سال دیگر (پیش از آن اخبار سال 909 را آورده) به جانب ییلاق همدان توجه نمود. زمستان را در خوی و سلماس قشلاق کردند و رفع صارم کرد که آغاز فتنه کرده بود و بهولایت اورمیآمده دست درازی به حواشی مملکت می کرد به سعی بیرام خان قرامانلو و خادم بیک مشهور به خلیفة الخلفا وقوع یافت. دو برادر و پسر و اکثر سردلران به دست آمده به عقوبت

دراحسن التواریخ روملو (ص40) ذیل حوادث 912 نقل شده است. روضة الصفا هم که تقریبا بههمین عبارتست ذیل سال 412 به نقل واقعه پرداخته است.

26_ کال 22515در تحقیق خود بهاین نتیجه رسیدهاست که مؤلف در سال 54 میلادی (یعنی 911 و 912 هجری) در عهد سلطنت 1 1688 در خانبالغ بودهاست. (برای مشخصات تحقیق او بهمآخذ مراجعه شود) 27- به مقاله جوتن ادا قلن ل مراجعه شود. مشخصیات مقاله در بخش مآحذ آمده ات.

28_ به صفحه 28متن ترکی که در انتهای چاپ حاضر آورده شده است مراجعه شود. طبیعی است که این تاریخ نامربوطاست و نمی تواند از گفتار مؤلفی باشد که مصرحا سنهآ 922 راسال تالیف کتاب خود گفته است.

29_ بلوشه به اشتباه حسین تبریزی یادداشت کرده.

30_ کتاب "نامه های ادوارد براون به تقی زاده"، به کوشش عباس زریاب خویی و ایرج افشار (تهران 1356) دیده شود.

31- دائرة المعارف اسلام ذیل خطای نامه.

22_ در زبان ترکی سفرنامهآ دیگری هست که قسمتی از آن مربوط به چین و اتفاقا از اواخر قرن دهم هجری است. این سفرنامه تحت عنوان "تواریخ یادشاهان ولایت هند و خطای و کشمیر و ولایت عجم و کاشقر و قلماق و چین و سایر پادشاهان پیشین اولاد چنگیزخان و خاقان وفغفور و پادشاهان هندوستان در زمان سلطان مرادین سلطان سلیم خان من تالیفات دفتردار سیفی چلبی المرحوم فی سنة 990 تاریخندهه با مقدمهای به فرانه و ترجمهآ آن به فرانسه با مشخصات زیر نشر شده است: 672666 d6 562 1501. 115r216 1166 0 261 51667 2696, 961 61 611676126 /133 66r 11.422 19222 33_ در دسامبر 1967 در دانشکدهآ ادبیات دانشگاه انقره به اخذ درجهآدکتری نائل شدهات.

============================================================

35_زکی ولیدی طوغان هم در دائرة المعارف اسلام گفته است علی اکبر از نوشتهآ سلیمان سیرافی و غیاث ms040 الدین نقاش استفاده کرده است.

26_ برای آگاهی دربارهآ او دیده شود: 1982 . 1. 716666515 151155 1611 156 (14921962200 66156 166 2 166ق 6166 015 37 4022 116d660 86156 .26665 26 5شr 51926 .7.6-98 38_ این نسخه به خط محمد نجم الدین دهلوی وسال کتابت آن"1900" قمری قید شدهاست. طبعا غلط است.

107 6 1936 0666 566 ه - .6 266206 39 1046043 2- تعداد صفحات آن در فهرست کتابهای چاپی تالیف خانبابا مشار ذیل "تاریخ چین" 94 صفحه و نام مؤلف پادری اکسوس است. استوری تعداد صفحات را معین نکردهاست.

41- آقای یحیی دکاء در شرح حالی که از محمد زمان نوشت، مجلهآ سخن، سال 1343/415) و سپس در کتاب نگاهی به نگار گری ایران در سدههای دوازدهم و سیزدهم (تهران 1354) نقل شد نام مؤلف کتاب را5د آورده است.

21- بسم الله الرحمن الرحیم- بر حضرات مطالعه کتند گان پوشیده نماند که از قدیم الایام قانون اهل چین آن است که مردم بیگانه و غیراهل چین را به ملک خود راه درآمدن نمیدهند و مردم چین را نیز نمی گذارند که به ملک دیگر بروند و از این جهت است که در هیچ جای دینا مردم چین دیده نمی شود و نیز حقایق و اخبار واقعی چین و اهل چین کما ینبغی به مردم ولایات دیگر نرسیده.

بدان که مردم چین دانشمندان و علماء را بسیار و بغایة الغایه اعزاز و احترام

بعدها پادری ایکسوس ms041 که پیشوای پادریان مذکور بود کتابی تصنیف کرد مشتمل بر اخبار و حقایق چین و آن کتاب را به فرنگستان فرستاده مشتهر (شاید: تش کردند و به هر طرف فرستادند. به حسب اتفاق پندهآ بی زبان محمد زمان مشهور به فرنگی خان (کذا، فرنگی خوان درست است) به جهان آباد رسید و در پیش پادری بورنو که پیشوای پادریان ساکن جهان آباد است کتاب مذکور را دیدو به خاطر رسید که آن کتاب را به زبان فارسی ترجمه نماید و پادری هم ترغیب نمود. پس از واجب الوجود استعانت نموده شروع ترجمه نمود.

43_از این محمد زمان کتاب دیگرهم مانده که متن پزشکی کوتاهی است (56 ورق) و آن را محمد زمان به هنگامی که از اصفهان عازم هندوستان بود و به قول خودش (در خطبه) مؤلفات یونانی (مرادش خط لاتینی وزبان ایتالیایی است) را میخواند به ترجمهآ آن پرداخت. نام مؤلف اصل کتاب را طهماسب طبیب نوشته و نام آن را حدیقة عالم نهاده است.

سخهآ خطی این کتاب جزو کتابهایی بوده است که از 1867601 .8(در گذشتهآ 1692) به کتابخانهآ مای پاریس رسیده و ادگار بلوشه آن را در فهرست آن کتابخانه، جلددوم (1912) ص108-109 معرفی کردهاست (شماره158 فارسی) ند سال پیش دوست دانشمندم فراتی ریشارد توانست مطلب را بشکافد و ممین کند که آن کتاب ترجمهآ Ora2016r d61 10d0 اعد 1065 بود که اول بار در بولرنی بهسال 1582 منتشر شده بود و ترجمهآ مدخص فرانسوی آن هم به سال 1648 در پاریس اتشار یافته بود مشخصات مقالهآ آقای فرانسیس ریشارد چنین است: 23000626 d r6 11160 0116 466 [ 71 1926 27

فحات 812727 کتاب مذکور دیده شود.

نیز مقالدهای محمد تقی احسانی در هره آوردهش 7و 8(1364) 151-153 و هادی هدایت در فصلنامهآ هنر، ش 11(1365 66_87 دیده شود.

22_ برای مشخصات نسخههای این تالیفات نگاه کنید به فهرست نسخدهای تألیف احمد منزوی (جلد تاریخ و جغرافیا) و مقاله محمد تقی دانش پزوه: "نگاهی گذرا بده پیوند فرهنگی ایران و چین"، در نشریهآ نسخههای خطی کتابخانهآ مرکزی و مرکز استاد دانشگاه تهران جلد یازدهم و دوازدهم (تهران، 1362). ص1014-1011.

45_ اکنون که کتاب تجدید چاپ میشود هر دو در گذشته اند. خدایشان بیامرزاد که هر دو کتابشناس و فاضل و از دوستان گرامی ایران بودند.

============================================================

ص28م20- مراد از نسبت "شیری" در دنبال نسبت "قوشچیه معلوم نشد.

ص 29س 13 و ص 37س 13 - "قلندر از ms043 دیده گوید" جزئی است از مصراعی که صورتهای آن را در کتاب خلاصت البلدان صفی الدین محمد حسین قمی تالیف سال 1079 دیدهام. آنجا ضبط شده است: "قلندر آنچه گوید دیده گوید" (خلاصة البلدان به کوشش حسین مدرسی طباطبائی، قم،1396ق. ص232).

ص32 س15 - دربارهآنام کتاب که "خطای نامه" است یا وخطائی نامه" به مقدمه

ص39 س 13-هگویان" در صفحات 49،47 و 104،102،100 نیز استعمال شده واز مصطلحات فارسی گویان ماوراء النهرست.

ص40 س6 - مراد از "حضرت خداوند گار سلطان سلیم سلطان عشمانی است که مؤلف در عهد او میزیسته و در مقدمهآ خود به ذکر او پرداخته است.

ص4 15_ دوآتش بردارند (صورت صحیح).

ص21 س1- خرد و بزرگ آن ملک داروی توپ بسازند (صورت صحیح).

ص 27س 18 -"درمیان مردم ماه مکرر چاپ شده و زائدست.

ص28س2-"چین خواه اسم پادشاه و علامت هوهدر وسط آن نابجاست. نام او در صفحات 67 و الانیز آمده است:هچین خوانان".

س9_ و چون جای مناسب یافتند خط نویسند (صورت صحیح) ص 81س 7- غرق آمن و پولاذ [و] مسلح (ظاهرأ صورت صحیح طبق ضبط ص84) ص 83 س3_ شاید "گز، اندازهه درست باشد. گزانداز ترکیبی است که نظیرش دراین کتاب هسست: تیرانداز (ص 51).

ص88س16_ شصت و نه[درای] نواخته باشند (صورت صحیح تری است).

ص 93 س 7- ماهی دوبار به دیوان نناید معاف است (صورت صحیح) ص95س13_ و در هر[یک) از آن دیوانخانه یک دخترست (ظصسورت یح) ص94 س10- گرمه دارو [و]میزم (صورت صحیح).

ص 117س 13- مراد مؤلف از "اینجاهدر این مورد معلوم نیست. شاید قسطنطنیه باشد.

ص118 س 1- حقا [آنچه] که آن جماعت گفتند (صورت صحیح).

ص119 س9_ در نسخ فارسی جاوه در همه موارد و در ترکی هچاوهه است.

ص 123 س1-در شب درختان روان [ پرورده] (صحیح مینماید) ص 131س20- مصراعهای این بیت در گلشن راز چاپ جواد نوربخش

ص132 س 10- زاهدان از کجا و ما زکجا [ما و دردی کشان بی سر گورظ صورت صیح) ص143س5_ در ترکی"صوباشی" آمده است.

ص 123س 12 - همراه صاحب [اسب) پیش پادشاه بفرستند، (صورت یح) ص144 س4 - در صفحةآ 114س. آهن جامهای زرین آمده، ولی چون در آن صفحه و نیز در صفحهآ 124 آن اصطلاح در ردیف رکیب آمده است علی الظاهر آهن جامه (زره) درست مینماید نه آهن جام (جام أهنی) 167 حاشیه 5_ اصطلاحی که برای این دسته از جلادهای عصر صفوی در روضةالصفویه أمده "چگینی" است. نصرالله فلسفی در کتاب شاه عباس جلد اول و دوم اطلاعایت سودمندی دربارةآ آنها از کتب مختلف به دست داده است.

ص169 س 12 ساز دشمن زحمت بیشابیش نباشد (ظ درستتر می نماید.) ص 171س 14- یاشهری معظم [باشد) ضبط به مرتبهای است (صورت یح).

اشکالات بازمانده کرنده (ص55 س 17)، بزرداری (ص58 س2)، یوشعبان (ص 112س 19).

============================================================

ون شرح مسافرت غیات الدین که یک قرن و اندی پیش از علی اکبر خطایی به چین رفته بود می تواند اطلاعاتی تکمیلی در بارهآ آن سرزمین به خوانند گان بدهد مناسب دیده شد منقولات حافظ ابرو هروی و عبدالرزاق سمرقندی براساس چاپ مر حوم محسد شفیع دانشمند پا کستانی نقل و به پیوست اورده شود. پس ضرور دانست در ابتدا کلمهای چند به کوتاهی در بارةآین دو متن گفته شود.

ا-زبدة التواریخ ومجمع التواریخ شهاب الدین عبدالله بن لطف الله بن عبدالرشید خوافی مشهور به حافظ ابرودر هرات زاده شدو چندی در همدان زیست و تحصیل کرد. چندی هم از معاشران تیمور بود. او در بازی شطرنج مهارت داشت. حافظ ابرو در سال 820 به امر تیمور به تألیف کتاب تاریخ آغاز کرد و در 826 روایت دیگری از آن بپرداخت. بار دیگر در همان سال به نگارش تاریخ دیگری آغاز کرد که جنبهآ عمومی جهانی (به مقیاس روزگار مؤلف) داشت و در خیال می پخت که در چهار مجلد خواهد بود. ولی پیش از اینکه آن را به پایان برساند در سوم شوال سال 833در زنجان درگذشت.1 این تالیف را برای شاهزاده بایسنغر میرزا میپرداخت.

زبدة التواریخ یکی از تالیفات اوست که گاه نسخهاش جزو مجمع التواریخ او کتابت ms046 میشد. نسخدهای منفردش هم وجود دارد.

1. 2616 66, 6 8. 5626 d. 19270 16.-

باید گفت که همین بخش را 18511 7استاد زبان فارسی مدرسهآ دیال سینگه (02a1 51668) لاهور در سال 1934 با ترجمهای که به انگلیسی از آن کرد با مقدمهآ 81ننن ا استاد رشتهآ چین شناسی دانشگاه کلمبیا، بانام 0638 9 6 بهچاپ رساتیدهاست.

شاید صورتی از سفرنامهآ غیاث الدین نقاش که حافظ ابرو در کتاب خود آورده به مناسبت مقارن بودن سال ایل چیگری (822تا825) بازمان تألیف کتاب حافظ ابرو که از 833 درنمی گذرد از اهمیت بیشتری برخوردار باشد از آنچه سمرقندی سالهایی دیر تر در مطلع سعدین اورده است.

ا-مطلع سعدین و مجمع بحرین کمال الدین عبدالرزاق بن جلال الدین اسحاق سمرقندی به سال 816در هرات زاده شد و همانجا به سال 887 در گذشت. پدرش در دستگاه شاهرخ قاضی و امام بود.

عبدالرزاق در سن بیست و پنج سالگی (سال 841) هنگامی که شرحی بر رساه عضدالدین ایجی نوشته و آن را به نام شاهرخ مصدر ساخته بود به شاهرخ معرفی شد.

در سال845از طرف شاهرخ به ایلچی گری به هندوستان رفت و در 848 بازگشت.

بس از آن در سال 850 متصدی منصبی در گیلان شد.

خبر دیگری که از احوال او داریم این است که در سال 867از جانب ابوسعید به عنوان شیخ خانقاه شاهر خیه در هرات زند گی میکرد.

چاپ جدید آن در سال 1970 در نیویورک منتشر شد.

============================================================

مقصود از چاپ کاترمر همین بخش از سفرنامه است که توسط او نخستین بار از 7Oمطلع سعدین استخراج و همراه ترجمهآ فرانسوی در نشریهآ مشهور 21210 61 63نا 0 086656 1 16 610 و6ل به چاپ رسید. جلد چهاردهم (پاریس 1843) صفحات 308-341(متن فارسی) و387-426 (ترجمهآ فرانسوی): برای دیگر اطلاعات کتابشناسی به دنبالهآ این مبحث مراجعه شود.

3- عجائب اللطائف یوست دیگر، عبارت است از تجدید چاپ عکسی عجائب اللطائف که ترجمهآ ترکی عثمانی همین سفرنامهآ غیاث الدین است و آن را شیخ الاسلام اسبق کوچک لبی زاده اسماعیل عاصم افندی در سال 1140 به آن زبان ترجمه کرده و علی امیری در سال 1331 قمری به عنوان لانوادر اسلاف کلیاتی: عدد 6 به چتاپ رسانیده است.

ون این نسخه نایاب و دور از دسترس همگانی دانشمندان ترکی دان است مناسب دانست بهچاپ رساند.

روان دوست شادروانم صادق عدنان ارزی متخصص مسام کتابشناسی ترکیه شادباد که نسخهای از کتاب را به من مرحمت کرد.

ضمنا گفته شود ترجمهآ دیگر ترکی از سفرنامهآ غیاث الدین درسال 900 توسط اجی بن محمد اردستانی برای حاکم ترک اردستان ترجمه شده. نسخهآ شمارةآ 482

4-اخبار ایلچیان خطای بخش دیگر از پیوستهای کتاب اخبار مربوط به مسافرت و ایلچی گری کسانی است که از جانب خطای به دربار تیموریان آمدند و مکتوبهای پادشاه آن سرزمین را آوردند و در مطلع سعدین و مجمع بحرین دیده میشود: آمدن نخستین ایلچیان از پیش هذای منک خان" در818.

آمدن ایلچیان بار دوم از پیش"دای منک خان در 820.

آمدن ایلچیان بار سوم از پیش"دای منک خان در 828.

دای منک خان (از سلسلهآ مینگ که میان سالهای 1367 تا1644 در چین پادشاهی کردند) هموست که نامش در کتیبهآ مسجد جامع سیان نقرست و من متن آن سنگبشته را در سفرنامهآ خود نقل کردهام ک حواشی محمد شفیع بادداشتهای پائینه صفحهای محمد شهیع در چایهای زبدة التواریخ و مطلع عدین عیارت است از: به دت دادن سنوات تطبیقی میلادی، تفاوت ضبط نسخ وضبطهای غلط ذکر مطالب مطلع سعدین در حواشی زبدةالتواریخ، برای نشان دادن تفاوت مضامین دو روایت، شناساندن موقع جغرافیایی محلها، آوردن ترجمهآ انگلیی برای مفهوم ساختن بعضی اصطلاحات.

در چاپ کنونی آن قسمتها از حواشی او نگاه داشته شد که برای تصحیح انتقادی مفید بود، ورنه از آوردن معانی کلماتی که برای استفادهآنا آشنایان به زبان فارسیبوده خودداری شد، مانند معانی که برای قاز، طنبک و امثال آن آورده است.

============================================================

ذکر صورتگر چین در شعرهای بلند زبان فارسی همیشه مرا در خیال به سرزمینی می برد که زبان و ادبیات فارسی در گوشه هایی از آن رواج داشت و در دامنههای پامیر و فراخنای کاشغر از فرهنگ ایرانی نمونهها و سنخها در پزوهشها و گفتارها بازمانده است. در همان ms049 روزگاران نوجوانی بود که مقالهآ خام هچین در شعر فارسیهرا نوشتم (1327) ده سال پس از آن بود که نعمت همسفری استاد فقید مرحوم یدیع الزمان فروزانفر را در مسافرت افغانستان یافتم و چون نمایشگاهی از کارهای چین در آتجا بریا شده بود به چشم تن گونه گونه صنایع دستی و هنرهای زیبای آن کشور را دیدم. گلدانی خریدم که اگرچه گربهای آن را انداخت شکست اما هنوز بندزدهاش از دلاویزیهای زندگی است. به همین مناسبت زمانی که در جنگی از عصر صفوی (سال 1085) نام ده قسم از چینیهای مرسوم در آن روزگار را یافتم درنویس کردم و در مجلهآ یغما (سال 134) به چاپ رسانیدم.

پس از آن با خطای نامه آشیناشدم. حطر کردم و آن را به چاپ رسانیدم.

ندی نگذشت که به همصحبتی و همگامی محمدتقی دانش پزوه برای دیدن نسخدهای خطی فارسی که در شهرهای چین پراکتده اسست دیدار از آن خطه پیش آمد.

فرعتی شد که به چشم سر، ببینیم آنچه را که اینجا و آنجا خوانده بودم (یهار 1359).

من یانصد و هفتاد سال پس از غیاث نقاش به چین رفتم. یادداشتهایی که نوشتدام همچون چراغ مرده است در برابر شمع آفتاب. اما چاپ می کنم مگر روزی نکته ای از آن برای خخوانندهای سودمند افتد.

7- کتایشناسی سفر غیاث الدین به چین اخبار مبادلهآ سفرا میان چین و ایران هم در مآخذ چینی و هم در کتابهای فارسی

دربارةآ سفر هیات چینی بنابه نوشتهآ "ننهددن ببا در دو کتاب مختصر چینی اخبار و اطلاعات گفته شده است. یکی کتاب 5r r618(1455-1370) و دیگری از آن 455 (1445-1376) است. ایلچیان چیی در فوریه 1414 از نانکینگ نانکن) از سوی پادشاه چین موسوم به 0830ل حر کت کردند و به هرات که یای تخت شاهرخ بود آمدند و در باز گشت از سفر در نوامبر1415 گزارش مأموریت را با عنوان 6067 به در بار ms050 مینگ تقدیم کردند. گزارش دیگری هم دادهاند که r0 117 نام دارد. این گزارشهای گرانبها که مدتی گمگشته بود در سال 1937 بصورت عکسی انتشار یافت (پکن) در مطلع سعدین عبدالرزاق سمرقندی اطلاعات مختصری دربارهآ سههیات چینی هست که در پیوستهای این کتاب نقل شده است.

سفرنامهای که غیاث الدین نقاش، ایلچی بایسنغر میرزا از مشاهدات چین توشته است در چند متن تاریخی فارسی ازجمله حافظ ابرو (به شرحی که دیدیم) مطلع سعدین سمرقندی، احن التواریخ روملو (چاپ دکتر عبدالحسین نوائی، ص138 ه بعد)، حبیب الیر (جلد چهارم) و در روضة الصفا به عین عبارات یا به نقل ر تلخیص مندرج است.

شاید آخرین کسی از قدما که چنین کرده پیشاوری مؤلف کتاب "نگارستان عجائب و غرائب" است که با استفاده از روضیة الطاهرین تالیف محمدطاهر عمادالدین و با اشاره به مندرجات نگارستان قاضی احمد غفاری و ظفرنامهآ شرف الدین علی یزدی منقولاتی از سفرنامهآ غیات الدین نقاش را در آغاز کتاب خود آورده است. (با مقدمهآ محمد محیط طباطبائی، تهران،[1341، ص21-9] افرادی که تامشان به عنوان ایلچی و نماینده از جانب شاهرخ و فرزندان او و دیگر امرای تیموری در سفرنامه آمده چنین است: شادی خواجه (رئیس هیات) و گوکجه از سوی شاهرخ سلطان شاهو محمد بششی از سوی الغ بیگ سلطان احمد وغیاث الدین نقاش از سوی بایسنفر از سوی ابوالفتح ابراهیم میرزا

15 66 4057 60 116 67 16. 106806. 1666 751 1. 67. 26 -6 حاوی ترجمهآ خلاصهآ نوشتهآ کاترمر.

123 [66 4r61 1672 66 1542 ترجمهآ اخبار ایلچی از روی روضة الصفا.

============================================================

(محمد شفیم لاهوری) 104 چاپ دوم مطلع سعدین و مجمع بحرین در لاهور بصورت کتاب 94607 8 651 61609 2160 45 ا 76607 0272ه 115 1420 156r6 66461 5r66 /26466r6 1946 190 195600

5416000 15150 16 6 4r6671d 10 (1019 77-20 در صفحهآ 389 گفته است اخوند در تلفظ چینی 1008له است و این طبقه معلوماتی در زیانهای فارسی و عربی و ترکی دارند.

0070 4drrrr 7df2 دریخا عنوان مقاله رافراموش کردهام 0 245. 1908. 212922 در این مقاله کتابهای رایج میان مسلمانان چین که بسیاری از انها فارسی است معرفی شده است: 511 10601 4121 616166 616 1 1 607 6 41126 11 611 07628 261 116 130 r d 178 646- 276 .اd0r 1147 امقدمه 10161 5 921 106 401111 312 16 26649221 62666 116 1620 1911 .40 از کسانی است که دربارةآ اسلام و مساجد چین مقالاتی در 28888 دارد. از جمله دربارهآرسالهآ دعای باران که به چین راه یافته بود بحت میکند و توضیح داده است

============================================================

151 161910 26 110 00 15 16166666 6161 65 6 60696 1616.190 کتاب به چیی است. در جلد چهارم آن مطالب مریوط ms053 به ارمنییان و پهودیان و ایرانیان و در جلد ششم دربارهآ ترکها و اسیای مرکزی مندرج است.

066666 مقالهای به چینی دارد دربارهآ سفر ایلچیان چین به دربار شاهرخ در1415 میلادی مندرج در تشریهآ کتابخانه مرکزی ملی تاییه،1968.

1662115361 1 10 22 21766 26426 (1040: 1-9 01126 16 2611665116 -15561646606 166 16 161, 102116660.156907 266 260d, 07-1146/1501-1222001..66 62 60 626651 4615165 122-1369/194-0 6 660 6650666 6 66162606560 026660 6 6066

============================================================

50 1690 66 666 419(2929249269 500 661666266 14r51616 15 (1926265-27 900 r06166. 4166 7 22 (2922) 69-110 8105166-ع36 500 16 266196r 6 -6 170516r 76 27 (1937) 267-26 ینوید 70 70 که چیی ای مسلمان بود کتابچهای دربارةآ تاریخ ورود اسلام به چین نشر کرده، و در آن گفته است تاریخی که در رسالهآ تألیف دوقرن پیش به قلم 1157 -ادنی دااا در احوال رسول اکرم (ص) آمده و سال ورود اسلام به چین 58 دانسته شده نادرست و ناشی از عدم توجه به سال شمسی و قمری است.

13 660426100r166 0 1d6 16d601666 76r 2 295 19700 11-126 در آن اطلاعات خوبی از نحوةآ تصور ملل اسلامی دربارةآ مردم شرق دور مخصوصا چینیها مندرج است. از این قبیل قدمت شناخت چین توسط غربیان را باید در نامهائی که به چین دادهاند به دست آورد. آنها به چین"سرس"34230 و سینا و کاتای (خطای) گفته اند. کلمهآ "سرس" از لفظ یی لانه (ابریشم) آمده است که یونانیان به مناسبت تجارت ابریشم چنان گفته و شاید پیش از سال 220 قبل از میلاد آن نام را به آنجا دادهاند. اما سینا که شکل لاتینی آن است از قرن دوم قبل از میلاد از راه هند به اروپا رسید،"سینا" شکل سانسکریت نام سللهآ 900ک است. نام 10 298-ا8ل21 در قرن دهم به زبان روسی رفت و به صورت

6000 16 0 61 6 6666071921989 0 70165 03 15650666 16r 266 6466467 3(2907).369-997 0 216.64 66166 61 661216 466 6 122666 14610665 5عا 119-7 .1912) 3 . .17 ms056 62666 11666 6 1026/ عد 0 160606r6680 d6 16214026 32a6 66 36466 86166 1105 5ا O. 11556 6300 62664161916 .ا168 16 6065 19-ل1 605 521 66666616516 1. 70616726(1936 232-239 در این مقاله اطلاعاتی دربارهآ چندتن آمده: ازجمله اینکه سعد وقاص که او را در 8 2 26 یا56 9ا می نامند نخستین مسلمانی است که به چین آمدهاست. اما اسحق ماسون مزاری را که مسلمانان چینی از آن سعد وقاص میدانند مربوط به ابن وهاب میداند. او از اعرایی بوده است که در قرن نهم به چین آمده است.

درین مقاله بهاء الدین متوفی در 1275 میلادی که نام او به چیی74 40 18 تلفظ میشود، و سید اجل شمس الدین عمر که درمیان چینیان به شاهزاده 18566 088معروف شده است و در تواریخ چین ازو بیشتر با نام 8نهن *ع:2 نهک یاد شده و از مردم بخارا بوده و به وزارت قوبیلای خان رسیده بود، و پسرش که نامش در چینی174 "17 ما د تلفظ میشود و طبعا نصرالدین بوده است، و رشیدالدین که پدر سیداجل شمس الدین بود و دوازده پسر رشیدالدین، معرفی شده اند.

4680010 40666 15106 8 105 15 16 66062

4615166 8r1r 7r1 26 (1926) 66-13 155168 0 67710 08 36 6-011 66r (121-1279) 60202 60 36. 26 46146r 9(106 220-2410 518 416 10 1 011 -6 444647 (109). 294- 204, 10 f910. 217-2260 11 (1010 [-210 12(1910):167-19 3 ا114 1111 ل 2113616 6ل 444f1rr 11 (1012.261-250 ر چمهآ فرانسوی شعری در بیست و هشت بند؛ نوشته شده است که 8 0ادکای آن را از زمرةآ اشعار صوفیانهای دانسیته است که مسلمانان چنین میخواندهاند.

کاباتون در نامهآ خود به "اویسیر" نوشته است که تاثیر دو تفکر بودائیگری و صوفیگری درین اشعار مشهودست. نام این قطعه شعر در چینی 21r 11 0 2 اسست.

016466610123610 2612646 (4162 / 113 646 226026 (1906123-126 0 51 361662r660 162 236 2164 44r, f1r 621 1 1461 2- 22126221 (1922-16 01 157 0 1 1162.1101 6511 111610 12 47

بررسیهای تاریخی.5(1349) ش210-193:5.

اعتماد مقدم، علی: زبان و فرهنگ ایران در چین هرو مردم. ش 80(1348): 13-12 اکبریان، مهراب: روابط فرهنگی و سیاسی ایران و چین در عهد تیموریان(1) مطالعات ارانی 1(1371) ش159-1471 تکمیل همایون ناصر: روابط فرهنگی بین ایران و چین ترجمهآ پرستر معین الدینی. سیروسیاحت. س1(1370) ش 32:1-35 و 43 تین شن چین: مقدمهای بر روابط بین ایران و چین ترجمهآ حسن جوادی. مجلهآ دانشکدهآ علوم انسانی دانشگاه تهران 14(1346): 689-672 اکبریان، مهراب، چین در منابع فارسی. سیمرغ (تهران) ج1(1369) ش3: .23-18 جو جه چین: روابط تاریخی میان چین و ایران ترجمهآ چانگ هونگ نین و زینگ یانگ شن. بهاهتمام محمدجواد شریعت. ناموارهآ دکتر محمود افشار. 2(1365): 846-802 یدی، جمفر: تاییرات دوجانبهآ فرهتگ ایران و چین در شعر و ادب فارسی وزیر کشان تهران، 1369. ص ms058 183157 دانش پزوه، محمد تقی: نگاهی گذرا به پیوند فرهنگی ایران و چین و یاد برخی از نسخههای خطی آن سامان. ش 12/11(1362): 1006- 1034 دبیرسیاقی، محمد: فارسی سرکوهی. ناموارهآ دکتر محمود افشار 3(1366): .1370-13 ستوده، غلامرضیا: کتیبهآ فارسیمسجدهان چو در چین نشریهآ دانشکدهآلهیات دانشگاه مشهد. ش 27/26(1357):24_244. همچنین در مجلهآ آینده.6(1359): 339 -335 ستوده، غلامرضا: گزارشی از سفر چین. نشر دانش. 8(1366):63-60.

ستوده، منوچهر: من از بام دنیا میآیم کیهان فرهنگی.5 (1367) ش 11: 53

نیرنوری، حمید: روابط ایران و چین و زاپیون در ادوار گذشته. وحید. 6(1348): 586-577 هاندا، کوئیجی: روابط سیاسی ایران و چین در دورهآ ساسانی از خلال متابع چینی. بررسیهای تاریخی6(1350)، شمارهآ مخصوص: 170-153 هاندا، کوئیجی: مذاهب ایرانی در چین از خلال منایع چینی. بررسیهای تاریخی 13506) ش 40-27:3 یه ئی لیانگ: رفت و آمدهای دوستانه بین چین و ایران در زمان قدیم. مسیاست خارجی. 1(1366)870-845

گفت همین فخر(وفضل بس مرسلطان روم را بر همه سلاطین روی زمین زاد الله تعالی عمره وسلطنته الی یوم الحشر و5 القرار، ف : چهار بیت اخیر را ندارد 2- س: درمدح اصحاب رسول 3- س: مصطفی او مرتضی اویاوران 4_ س: در مدح سلاطین روم 5-ق: "الحشر و" تدارد

فرد یش شاهان تحفهای باید نقیس مرد بی تحفه نباشد جز خیس صاحب گلشن درتمثیل جام جم کوید: ف: بیت 2-ق: ذلل 3- ف: شش بیت اخیر را ندارد س: بعده" ندارد 8_ س: واقعدهای 6- س: سلطان الحر مین اعنی سلطان ایران و توران 7- س: این عبارت را ندارد

- ق: این کلمه را ms062 ندارد 2- ق: گروه 3 س: الوع بیک 3- ق: دشیری" تدارد (مراد معلوه نشد)

2- ق: عه "رباعی" ندارد 3 - س: خوان

فصا در بیان تقسیم دنیاه هرچه کوههاست وشهرها درمیان دنیاست کشیده راست تا کناردریای مشرق و جانب شمالی دنیا کشیده همواره صحراست بی کوه و بی شهر الا کوه قاف کناری از دریا برآ درده، کوشهآ اد به صحرای قلماق متصل شده. می کویند سد اسکندر : بعده 2_ ق: پاره ندارد 3- س: فراخ باش (درستتر می نماید) مصل 6- س: درتقسیم دنیا

قاعدهآ خطای است هر گروهی که از هر راه بیایند صورت آن گروه را در دیرهای آن راه بکشند، مثل آنکه صورت رستم در آن راه که رفته و تا آنجاکه گرفته و وفات کرده صورت او را کشیدهاند. درماسوای آنجا صورت اونیست.

وجانب جنوبی دنیا هند ست وهمه جزایر اورا عمان احاطه کردهاست، بل که تمام دنیا را احاطه کرده.

فصا" در بیان فاصله ایران و تورآن درنهایت مشرقی ملک عجم آ بی است آن را جیحون خوانند. این روی غربی او را ایران خوانند و طرف شرقی او توران، و آنچه ممالک توران است آن روی ون است: اول بخارا و سه رقند، دشرقی اینها بدخشان و ترکستان است وطرف شرقی بدخشان کشهیر وطرف شرقی ترکستان ختن و طرف شرقی کشمیر و ختن ممالک خطای است تا کنار درهای مشوق و از آن [3ب [ روی دریا خبر نیست، و آن دریا نیم روزه راه در کنارخان بالغ، وخان بالغ پایتخت خطا ست.

بیت4 ب که شنیدی صفت روم و چین خیز و بیا ملک سنایی بین تا همه دل بینی بی حرص و بخل تا همه جان بینی بی کبر و کین 1- س: استرسران وسگساران 2- س: عنوان "فصل" ندارد 3 ق: ختن ترکستان 4 س: حکیم راست 8ق، س: تنائی

وتیز خطاییان می کویند که طوفان نوح به مانر سید هوطاعون در آن ملک نباشدو فسطبی وقیستی راعلاج کتند، و بقای ایشان از فترات به سبب نگاهداشت کانون است تا به هدی که حاقان چین تتواندیک سر موی ازکانون تجاوز کردن بیان کرده شود.

جامعه خطای نامه را آغاز کردم در گنج معانی باز کردم سخن گویم ز خوبان خطائی نباشد کارشان جز دلربائی مه سیمین بران نیک فرجام همه بی مو محلق قازک اندام مه چشمان نر کس روی چون کل همه باریک میان وموی سنبل [6 الف] ه خورشید رویان پری زاد نباشد مثلشان در آدمیزاد ه شرین لیان با ملاحت همه طوطی مقال اندر فصاحت

باب دوم دربیان دینهای مختلف ایشان و دین محمدی علیه السلام از همه دینها بهتر بودن درییش ایشان هم اکر چه برین دین نیستند اما خواهان دین محمداند، زیرا که سید انبیاء را به اصطلاح خطاییان بهترین آدمیان کویند1 وخودرا در دین شکمونی می دار ندو شکمونی به نام پیغمیر بودهمی کویند، و خارق عادات که از ومتقول است کفته شود.

باب سیم دربیان شهرها وحصارها کهساختهاند ومیسازند وترتیب محله و بازارها وپاس خانهها و پاسبانان و دیوانخانه های پادشاهی کفته شود.

فصل دربیان بام خانه ها که از برای اسبان جداو از برای ارابه جدا ساخته اندو می سازند، و از برای آینده ورونده منفعتها که درو مهیا کرده اند کفته شود.

1- س: یراغ2- س: از هزیرا" تا اینجا را ندارد 3_ ms065 س: می سپارند 2- س: پادشاهی او ودر بیان

باب پنجم در بیان خزینه ها که در آن شهرها نهادهاند از زرو نقره و کرمهدارو و عناب و فندق و[ گردکان] تا به حد کاه وهیزم [و] در دخل و خرج او و هر چیزی که از پادشاهی است، احسن اقمشه بودن از اطلسهای ملون و کرباس و قده وغیره، وهرشش سال دورهآ آن خزینه ها تمام شدن [و کیفیت آن.

باب ششم در بیان تخت وسلطنت ونشان ومهر [وخط [های اووسرای ودیوان او و دیوانخانههای میران بیرون سرای و دبوانخانههای پادشاهی درون سرای و خادمان و دخترخانهها که با کمرهای یشم اختصار خط می کنند در دیو انخانه های درون سرای فصل5 و چندهز اربودن دختران و خادمان درسرای، وضبط کردن آن دختران ملک خطای را از درون سرای و ضبط کردن خادمان ملک خطای را از بیرون سرای، و چندهزار بودن لشکرها که درها را نکاه میدارند و چندهزار پاسبان در د ور سرای او، و چند تو بودن سرای او و درهای عجیب و در بندهای غریب و کوس عدل و[ کیفیت آن آ.

باب هفتم دربیان زندان اواز برای زنان جدا وازبرای مردان جدا، ومهمات زندان برهمه امور ملکی پیش ایشان مقدم است. زیرا که کار خون همه جا عظیم استو پیش ایشان عظیم تر: فصل_ در بیان میرانی که درزندان مهمات می پر سند ودیوانخانهها وباغچهها (8ب] وبستانها که درزندان است. شهری است نامش زندان، و چون ملک ایشان دوازده قسم است زندان نیز دوازده فرقه است، وجایهای محبوسان و درصندوقها آدم را حبس ق: ms066 تتد 2- س: امرای 3_ س: که 4 س: دختر خانههااند 8_ س: ندارد6_ س: از شهری است" تا اینجا ندارد

فصل دربیان مهندسان قانون ایشان و بر انواع قتل وقصاص صورت دادن ایشان.

فصل- دربیان تفتیش خاقان چین به نفس خودسالی یکبار مرخونیان را تا سه سال، زیرا که امروز کشتنی را بعد از سهسال بکشند و چندین هزار آدم را درتمام خطای دریک روز قتل کنند و آن روز منتشر شده است به حساب تقویم، وسرهای مقتولان را هریک در صند وقچهآ جدا گانه کردن و سالی یک بار گروه گروه دفع کردن زندانیان سه ساله کفته شود.

باب هشتم در بیان سالی یک بار عید کردن چینیان در تحویل چلهآ دی وسالی یک بار در آن روز دعوت و توی دادن خاقان برامرا و لشکر خاصه را وایلچیان را که ازاطراف وجوانب عالم آمدهاند، و در آن توی خاقان برتخت ازدرها پیکر ننشیندو برنیم تختی نشیند وبه آوازها وسازهای غریب عیش ونوش کردن وخلق را در نظر خود بر سرشیرهها نشاندن [ گفته شود.

باب نهم دربیان دوازده قسم بودن ملک خطای، ونام هرقسم چیستونام شهرحای آن فسم چیست واز هرقسمچه متاع حاصل شودمثل مشک وریوند وفغفوری و مروارید ویاقوت و زر و نقره وغیره [و کیفیت آن.

باب دهم [دب] دربیان توی و تعظیم عیش ونوش در میان درختان که سرو برایشان هم آغوش شده، باغچههای روان الوان به الوان، عرقهاومیها که از برنج سازند، و درخت فروشهای ایشان موزون شاخچه بندی کرده، و نعمتها و کلهائی که مخصوص آن ممالک است، ومثل امنیت او در ماسوای او نیست کفته شود.2 باب یازدهم دربیان [خرابات زنان و. اخراباتیان واستسقا مخصوص خراباتیان بودن [و) تعلق دار پادشاه و کس پادشاهی وزرپادشاهی به خرابات نارفتن، و کسانی که 1- س: ندارد 2- س: از "تاسرسال، تا اینجا را ندارد 3 س: "گفته شود، ندارد ms067 4- س: زمستان 5- س: از "ودرآن توی" تا اینجا را ندارد 6_ س: بیان کرده شود.

============================================================

فصل) دربیان خوبان [ایشان] عفیفه وستیره بودن و همه سیاه چشم و نرگس چشم، سرخ وسفید بودن و لطافت اندام خوبان ایشان دیوانه و مصروع نابودن در آن ملک، ر اثر جن به طریق تسخیر بودن [و کیفیت آن.

باب دوازدهم در بیان هنرهای عجیب وعلاجهای غریب وتوب بازی وصورت بازیها بر عکس ممالک دیگر: فصل- در بیان آنکه علم نجوم پیش ایشان بغایت معتبرست و کاملان آن منجمان [سالها] درحبس بودن و [سالی یکبار] محل تقویم خزینه را بر تقویم کردن و تغییر وقت وسامات نگاه داشتن، و از برای صیحت عام وعبرتها ومناعها علامت نهادن، وشعر و معما [و] چیستان گفته شود." باب[6 الف] سیزدهم در بیان مقنن خطای وسبب آن چنان ضبط کردن حطای چه بود، وچند سارزنی پادشاه بودن و هنوز اثر سرا و بشای او وصورت او بودن [وکیفیت آن] باب چهاردهم در بیان خطاط اخانه ها ومدرسهها- نقل کفر کفرنیست _ومعلم خانهها، و شب و روز پیش همهآ ایشان مقسوم بودن بتخصیص ازبرای پادشاه که ساعتی از آن فسمت نتواند تجاوز کردن، اکر چه در خواب بود بیدار کنند1، واگرنه پادشاه چون خادمان خود کناهکار بود، زیرا که ازقانون تجاوز کردن رسم نیست، گفته شود.

باب پاتزدهم در بیان مردمانی که از اطراف مغرب بیایند یعنی از ممالک 1- س: از "وکسانی" تا اینجا را تدارد 2- اصل: خانندهها س: ندارد 4_ س: تدارد ن: حفظ 6. س: بیان کرده شود 7_ س: خطات 8- س: ازینجا تا آخر عبارت را ندارد

باب شانودهم در بیان قلماق به نوبت هر سال بیست هزار کس در آمدن و پیشکش آوردن و بخشش گرفتن و متاعی که ازایشان حاصل شود، و نام شهرهای ایشان و تنکارا روی زمین ایشان بودن و در و مروارید روییدن بصل- در بیان کبت و سگان تبت و اصل [تبت] ازان سکه بودن و پیشکش ایشان ومعاش ایشان ازپادشاه خطای بودن، بیان شود.

فصل- در بیان مردمانی که ازشرق هند می آیند و پیشکش ایشان و قماش خریدن ایشان [هب] مذ کورشود.

باب هضدهم دربیان زراعت وقحطی وقیمتی و آتش شهر را سوختن [واعلاج کردن ایشان وعجائب آسیاب وهیزم ایشان.

باب هژدهم قلندر ازدیده گوید نقل کفر کفر فیست_ در بیان کعبهآ ایشان و پرواز کردن حاجیان ایشان و دم داری و از راه ذکر دم زدن اهل ریاضت ایشان و پایاسان از مرد و زن به چه طریق بودن و بت پرستی کار جهلا بودن پیش اهل دانش ایشان، و کفار مشرق را میل تمام به اسلام بودن چه ازشهری و صحرائی گفته شود.

باب نوزدهم در بیان زر و تقره وپول،، و کاغذ به جای پول خرج کردن و صراف بودن زن ومرد، وهمه شهری وشهر تشین و بیت المال واقچه ساختن، رسم نیو آتش بازی عام است.

باب بیستم ادر بیان قانون وفواعد نگاه داشتن و یک سخن را دو بار گفتن و س: تنه کار 2_ س: روی دن 3 س: "بیان شود تدارد س: مذکور شود ندارد 5_ س: دوا 6 س: ندارد 7 س: وگفته شود ندارد 8- س: باب هزدهم 9- س: پل 1 س توزدهم

باب بیست ویکم در بیان نکار خانهآ چینی وتکلف درپوشش و بسیار بودن جامهها، وکاغذبریهای عجائب وغرائب و در برداشت موتی رسوم [و) آیین ایشان بیان کرده شود.

بیت4 این چهان راچون زنی دان خو برو[7 الف] خویشتن آراید اندر چشم شو مرد را می پرورد اندر کنار مکر و شیوه می نماید بی شمار زود گرداند هلا کش در زمان چون بیابد خفته شو را، ناکهان بر تو بادا ای عزیز کامور کز چنین مکاره باشی با حذر 1- س: از "اگردوبار" تا اینجا وا تدارد س: پیستم 3_ س: "بیان کرده شود ندارد 4_ س: مشنوی

و آنچه راه مغل است یعنی ملک چفتی است راه نیک است. هیر تیمور از آن راه قصد رفتن کرده است وفرموده که درهر منزلی قلعهای ساختهاند ودر هر قلعهای چند هزار لشکر تعیین کرده که زراعت بکنند و غله جمع سازند، وچون لشکربر آن راه برود تنگی نکشد گویا عمرش وفا نکرده و چون اجلش رسید تحس کرده (و گفته] که ما همچون کافران خطای و ایغور2 و قلعاق وتبت را گذاشته تیغ بر ممالک اسلام کشیدیم گویان- درین حرت جان داده.

1- س: یکی راهختن ویکی راه مغولستان 2- س: بدسک(؟) (بدس همان بدست است) . مفول2 س: خوب 5- س: اوی غور

و] همچنین ابتدای میلها نیز از آنجاست و در بلندی و پستی، در کوه و صحرا همه بر یکدیگر نمایان، و دید بانان متعدد بر سر آن میلها نشسته. [اگر از طرفی که دشمن پیدا می شود _اگر روز باشد دود بیندازند، و اگر شب باشد آتش بردارند برسر میلها. یک ماهه راه خیردشمن در یک روز برود.

عجب آنکه به آتش بدایند که کدام گروه و چه سپاهاند، زیرا که اگر دشمن از طرف مشرق باشد یک آتش بردارند، واکر از طرف شمالی بود دو آش بردارند، و اگر از طرف دیگر بود سه آتش بردارند، مثل هذا.

وقوت لایموت دید بانان از پادشاهی است ،ماه بدماه کیفیت حال دید بانان دربیان زندان گفته شود.

و دیگرشب و روز میلهارا به نوبت پاس می دارند و جوس می گردانند و چوبک می زنند. و آن میلها را پغنه نیست الا به نردبانهای رسن شیو می آیند و بالامی روند.

اگردشمن بیاید به ایشان کارنتواند کرد، زیرا که آب و توشه و اسباب حرب حاض دارندر8 الف]، از امثال سنگ و تفک. و به تفک تیر می اندازند به آتش مقدار چهار بیت ا_ اتشیت

1- ق: خورد 2- سها: و آتش بازی درآن دیار عام است

فصل و در درون سرای خاقان صورت سرور عالمیان را ساختهاند به انواع جواهر مرصع، و آن صورت برتخت زرین نشسته و لوح سیمین بر کنار آن صورت نهاده5 و اندر آن لوح چندین هزار نقطهآ سیاه نمایان و آن صورت نظر بر آن لوح دارد.

اگر شخصی در آنجا در آید آن صورت دست به مثابه دعا بردارد. آن، تقطهها که برروی آن لوح است محو کردد و بازچون دست فرو کذارد چندین نقطهآ بی عدد باز در ظهور آید.

وحال آن صورت تمثیل است بر آنکه چون سید انبیا دست بهدعا بر آوردی اکذا (حبه یکانکی) 2و3_ق: بدانند، میدارند 4- س: ندارد سها. ازهو لوح سیین ندارد 6-ق: توح 7_ هرسه نسخه: مشابه

[شعر در] نعت [وسول ص2] بعثت او سرنکونی بتان امت او بهترین امتان بریده تاف پیدا شد ز پرده ز مادر نیز آمد ختنه کرده چو آمد برزمین آن صدرعالی به طفلی در سجود افتاد حالی گفت یارب امتم آزاد کن جمله ms072 را در حشر تو دلشاد کن گفت بخشیدم تمام امتت بلکه جمله از کمال حرمتت مصطفی آمد یقین فخرجهان تاجدار پادشاه جاودان فصل اخاقان چین از سرای هرسال بیرون آمدن] و دربیرون شهر خاتبالغ خاقان چین مسجد[ی اساخته خاصه از برای عبادت وده در سالی یکبار محل قتل زندانیان بر آن برود. و در آن مسجد صورت نیست و در دیوار قبلهآ آن مسید آیتهای کلام الله است د اسمای اعظم نوشته اند به خط مسلمانان و به خط خطای واضح کرده.

چون قصد طواف آن مسجد بکند چند روز پیشر از آن روزه بکیرد و روزه دار برتخت روان بنشیند و چندین هزار لشکرپیاده [همه غرق آهن ومسلح ونیغها 9. گرداتد 2- س 59م. علیه السلام 3- سها: تمامی

4- سها: وچون سراز آستاتهآ مسجد بر دارد درمسجد درآید و 5_ سها. مولانای روم ها: رویت

ونیز همچون اعتقاد کردهاند که سوای ملک ایشان همهآ عالم صحراست و در فرمان خاقان است. چون اکثر آینده ها [و] دشمن خطای [از] صحرای بیایند، ازین جهت همه عالم را سحرا و صحراییان دانند.

وخاقان چین خود را خدایرست و در دین شکمونی میداند و حکیم مذهب است دبت پرستی کار جهلاست کویان در کتابهای مذ کورست، و همه امرای ایشان را نیز طریق اعتقاد همین است. زیرا که پادشاه [در حمهآ علوم] پیش ایشان اعلم ممالک بودن شرط است، وامرای ایشان نیز شرط است که عالم باشند در دین خود و درعلم سیاق بعنی درضبط امور ملکی کایت امرای خطای پیش خان حطای خط در آوردهاند که چندین هزار خانه وار سلمان مخلوط است در میان مردم [ما]، مثل علف بیگانه در میان گندم. [نمی] شود که ابنها را پاک سازیم و دیگر اینها مال نمی دهند. خاقان چین سه جواب فرموده: یکی آنکه پدران ما درین کار هیچ تصرف نکردهاند ما چکونه صرف کنیم. و دوم آنکه مارا حکم برظاهر ایشان است، باطن ایشان را چه کار داریم وسیم آنکه کاش مایان را هم نصیب شود همچنان مسلمان شویم. از بعضی حرکات خاقان سها. باز 2_ سها. بعضی 2- مها: برآیند.*. ببینند... بدانند

و پدر این پادشاه چین، حوا 1 به نام این زمان کین طای خان او مسلمانان را بفایت دوست داشتی وهفت میر مسلمان از زمان سابق تا این زمان صاحب منصب بودهاند و می باشند و دیوانخانههای آن میران مسلمان را بر سایر امرای خطای مقدم ساخته، وجماعتی ازخادمان مسلمان مأمورند بدان که پیش او درهمه ایام پنج وقت بانک نماز بکویند و جامهها بطریق مسلمانان بپوشند و دستارها درسر بندند و در نظر خاقان چین پنج وقت نماز را برجماعت بکزارند وخاقان را این چنین نماز گزاران بغایت خوش آید و دین مسلمانان را به خطائی د کنگ زین" کویند یعنی دین پا کیزه خوانند و خطاییان را بلکه همه کفارمشرق رامیل تمام است به اسلام و به آن قانون که خطای را ضبط کرده اند. ایشان می کویند این طریق و دین شکمونی است.

(قصص] شکمونی را می کویند پیغمبر بوده است و در آن حین که از مادر زائیده هفت قدم راه رفت و درهر قدم او کلها شکفت و ریاحین بردمید و با خلق درسخن آمد د به خدای دعوت کرد و خلق قصد کشتن او کردند و اشارت بر کوه کرد. کوه بشکافت و او دردل سنگ [در آمد] و کوه التیام یافت و سنگ برطور2 بلور طراوت3 پیدا کرد و شکمونی پیغمبر علیه السلام درمیان سن می نمود که به عبادت مشغول بود و کافران پاس آن می داشتند که چون بیرون آید بکشند و او بعد از مدتها برآمد به صورت شیری و بر آن خلق حمله کرد و آن خلق ازو در رمیدند و او از میان ایشان به در رفت ومدتی ناپیدا بود و بعداز آن باز به ظهور آمد و خلق را دعوت کرده و ارو بسیاری خارق عادات منقول است، وعاقبت آن خلق به دین او در آمدند ها. ms077 خوار سها. تور 3_ سها: تراوت

وقانون خطای بر آن است که از اطراف وجوانب عالم ازهر کروه که بیایند و گویند که ما خاقان چین را گفت آمدیم و درین دیارمی باشیم کویند می گذارند اگرابدی درو باشند، واکر دراول حال به این سند نیایند و به سند تجارت وایلچی بیایند نگذارند ابدی درو باشیدن.

لا تشبیها گروه مسلمان نیز بسیارند[ که آیادشاه خطای را گویان رفته اندوابدی درو مانده. و دریک شهری که کنجان فو کویند سی هزار خانسه وار مسلمان دارد و درو مشک زرچه حاصل می شود. و ازهر کروه که در خطای برای باشیدن در آیند از ایشان هر گزمال نگیرند بلکه منصب و بخشش از پادشاهی بدهند.

وخاقان چین در خانبالغ [چهار] جامع ساخته از برای مسلمانان [و] ازپاد شاهی نود مسجد ساخته اند در ممالک خطای از برای مسلمانان واز برای هر طائفه در زمان سابق جایهای عبادت از پادشاهی ساختهاند. این زمان نیز به همان قانون است.

هر کروه را تشانها وعلامتها و دیرهای جدا کانه ازیادشاهی ساخته اند.

وباعه3 چون به ملک چین روی ای نیک ذات صدهز اران خلق بینی جمله مات فرقهای مختلف بی مر دروست هررهی را رهروی دیکر دروست هریکی گوید که اسلام این ره است هر که جوید غیر این ره گمره است آن یکی کوید که اسلام این بود هر که جوید غیر این بی دین بود ها: تدارد 2- سها: پادشاهی است 3- سها: لمؤلفه

609. کر 2-_ سها: ندارد 3- سها: این 3- س: از "وهر کس" تا اینجا را ندارد

و به این حکم لشکر بیایند و کار کنند و شهررا مربع طرح بیندازند و دیوارهای او را از خاک بسازند وهمهآ برج ویاروی او را بسازند و درون و بیرون اورا بیندایند و همهآ تیر اندازهارا دریچههای متقش و در روی باروسنک تودههای طوب درچیده به صورت میل [و] از روی باروی حصار[ نمایان] و در هر گرد برج 1- سها: ترح (درهمه موارد) 2- سها: پرجهآ

و مردمانی را که به سر قلم از شهرها نوشته اند از برای آن چند هزار خانه وار واز هر شهری چه مقدار واز اهل هرصنعت گروه گروه در کدام ماه و در کدام روز شهرپرشده و از هر چیز که طلبند همه دکانها پرشده. اما چون خلق شهر پرشدند درشهر) ومحله وخانه و بازارقرار گرفتند و حولیها و دکانها و خانهها را از پادشاهی به بهای ارزان به ایشان بفروشند و آنان که قوت خریدن ندارند به کرایه ارزان به ایشان بدهنداز برای آنکه اهمهآ شهر ومحله وحولی و دکان و خانه و بازار همه از پادشاهی عمارت کردهاند و ms080 لشکر درو کار کردهاند و دربالای هر دروازه ای طبلی نهاده اند و پاسبانان مو کل کردهاند. [از] اول شب تا صباح به نوبت پاس می نوازند4 و در پنج پاس روز می شودو پاسبانان در بازار ومحله درهمه جای دهه دعه اندو به نوبت پاس میدارند و جرس می گردانند و چوبک می زنند و هیچ گذر از پاسخانه و پاسبانان خالی نیست.

اما دیوانخانههای پادشاهی از آن قبیله است که در هر شهری چه مقدار از اهل قلم و از اهل علم صاحب منصبی که هست دیوانخانه ای در خورد [منصب او ازپادشاهی عمارت کردهاند. ودرهر شهری به میری که منصب دادهاند جای باشش او و دیوانغانهآ او وخدمتکاران او و زر وغلهآ اوهمه از یادشاهی است. واز برای ضبط چه نوع مهمی که تعیین کرده اندشب و روز درپی آن است از جهت شغل [به ]ضبطمملکت.

ها: توکه 2- سها: محلدها 3_ سها: چنانکه مذکورشد 4 ها: میزنند 5- سها. پاسبان 6 سها: بعده 7_ق: قبیل (4)

و در ضبط مهمات چنان ترسان و لرزان اند که نا کاه مبادا که برو نکته بگیرند که از منصبش بیفتد و به حبس وقتل برود [و] نوعی گناه باشد که زن و دختراو در خرابات نشینند و پسران اولشکری شوند. هر کز روی مادر و خواهر نبینند و نام [و] نشان1 ایشان گم شود، و خانمان خراب آن است. وقانون ایشان درین مرتبه نازک است وباریک وپرهول.

بعده ، وزیاده از سه ماه در درون خطای راه رفتیم. هرروز[ منزل ]ما در شهری بودمعظم ویا درحصاری که ازهمه چیز آراسته بود وهر کز منزل ما در صحرا واقع نشد. نهشب ونه روز در صحرا منزل نکردیم الاهمه ییوسته شهر بود. ودرهر ms081 مابین منزلین ده فضولی است به طریق کاروانسرا. آن را نیز از یادشاهی ساخته اند. اگر برفی یا سر مایی سخت شود آنجا در آیند. و حصار زواید را حساب نیست.

واکثر چنان است که درجایهایی که از دشمن پر خوف باشد مردم منعم قلعه ای از برای پادشاهی] یامیلی که دیدبانان بروتوانند بودن می سازند و خط به پادشاهی می دارند وخط عرض حال او به پادشاه معلوم می شود و درخورد کار آو بهاو منصب می دهند یا بخشش اکر منصب زیاده شود بخشش نیست واکر بخشش دهند منصب نی، وهرساله بخشش بدهند به امرا یا منصب را ترقی بدهند.

فصل2 در بیان یام خانه ها3 که در آن شهرها و قلعهها ساخته اند ومی سازند از برای آینده و رونده مثل ایلچیان و اولاغچیان [که] بیایند و حکم و نشان بیارند، واگر اسب و آدم2 خواهند ها: ندارد 2_ سها: بعده 3 سها: پامها 4- مها: واگر آدم خواهند بدهتد واگر اسب خواهند بدهند.

============================================================

و هر گز امرای خطای براسب ننشینند و بار خود برارابه بارنکنند الا در محفه بنشینند وقرب پنجاه کس محفهآ اورا برداشتن رابه نوبت متعین اند و کروهی گرزهای طلا و تقره بریشت بسته و گرزهای زراندود به قد سنجقها در دست برهوا برداشته پیش پیش او می روند. و گروهی تیغها [ی] عملی بر مثال تخنهآ دکان عطاران زر انسدود و سیم اندود بر سر دوش نهاده از پیش و پس می روند.

و کروهی سنجقهای رنگارنک، فانوسهای رنگارنگ از نوک سنجقها در آویخته از چپ وراست او می روند. اگردر راه شب شود آن ms082 فانوسها را روشن کنند و در روشنائی او بروند. غرض ومقصود تجمل است، واکرنه درشب در راه ماندن محال است و به این حشمت محفه1آ او را می برند منزل به منزل وصندوقهای رخت او [را] هرصندوق را دو کس از چوب آویخته و به کردن برداشته و پیش پیش او دوانیده می برند، و بااین تجمل به هر منزل که برسد در خورد منصب اودیوانخاته ای از پادشاهی ساخته اند به آنجا فرود آید و جامه خوابها ازپادشاهی از اطلس منقش [و در تختی از برای خوابگاه او بر آراسته] و پردهای از اطلس منقش از پیش تخت منقش آویخته ونیم تخت منقش دیکر بیرون درایوان آن سرای نهاده وهمهآ اسباب معاش وعشرت او را حاضر ساخته وحمهآ خدام و خدمتکاران آن دیوانخانه درپیش اوحاضر استاده وهمهآ امرای آن شهر مرتبه مرتبه در خورد مراتب و منصب خود به دیدن اوبیایند، ازبرای آنکه از پیش پادشاه می آید ویا می رود. درین هردو لازم تعظیم او و به هر منزل که برسد خبر به آن منزل دیگر بفر ستند که این چنین کس به این چنین مرتبه آمد و می آید و آن مردم در خورد آن کس یراق2 بکنندد آن شخص به آن همه تجمل ملک حطای را بکردد و کار وحکومت که به اومتعلق است بسازد سها. و"هر گز ندارد 1_ هرسه تسخه. اساس 3_ سها: محافد ق: سباق 8 سها. تدارد 6سها: محافه 7: سها: پراغ

(فصل]2 [اکر خادمی]خواهد که از سرای ms083 بر آید از برای مهمی اول پای او بر آید یک روز پیشترو این پای لوحی است منقش [مهر کرده] که درو گاهی حکم می نویسند و بیرون می فرستند. آن روز که ازین پایها بر آید همه [اهل] شهر خبر دار [می آشوند. همه کس سک و مرغ و خوک خود را بر بندند و همه شهررا بروبند و پاک سازند و راههای پادشاهی عمارت کنند و ازاین پایها خادمان معتبر را می باشد یعنی به آن درجه زسیده که مملکت تواند ضبط کردن چون آن خادم بر آیدهمهآ شهر واقف باشند و پیش از بر آمدن آن خادم از سرای همهآ مردمان دخد متکاران او که از برای خدمت خادمان سرای متعین اند حاضر شده کروه کروه جماعتی هیه لباسهای پاک پوشیده و گرزهای زرا ندود در سردوش نهاده [و کروهی کرزهای زر اندود و سیم اندود در پشت بسته و چوماقهای زراندوددر سرسنجقها تعبیه کرده و لباسهای منقش پوشیده و آن چوماقها را در دست کرفته، و کروهی لباسهای زربغت پوشیده و تیغهای زراندود بردوش نهاده، و کروهی کرندهها چوبها و بندها وزنجیرها همه حاضر ساخته ومنتظر ایستاده ناچه فرماید، و گروهی تخت روان مزین به اطلسهای ملون بر آراسته و بر داشته ایستاده اندبر در سرای پادشاه، و چون آن خادم از سرای برآید بر آن تخت روان بنشیند، و کروهی از آن ملازمان بهیک ساعت نجومی به هی هی تمام پیش ازو رفته اند ومردم آن راه و بازار آمدن آن خادم خبر دار شده همه کریخته و پنهان شده واکر کسی ویا سک ومرغ وخوک در نظر او آید آن کس را و یا صاحب سها. باز 2- سها: منزل به منزل 3_ سها. بعده 4_ سها: گروهی

فصل3 واگر ازین خادمان به حکومت مملکت ms084 می رفته باشند به آن اساس و تجمل مذ کور به هر منزل که برسد ویا به هر شهری که در آید همهآ اهل قلم واعل علم همه پیش ازو بیایند و به تعظیم تمام به شهر در آرند، وچه توع پادشاه را وحکم پادشاه را5 حرمت وتعظیم می کرده باشند آن خادمان را نیز همچنان حرمت بکنند.

و بعداز گذشت پادشاه حکم آن خادمان بر امراء ممالک بغایت جاری است و به هر دیار که بروند وپای آن خادم پیش ازو به دو منزل [و] سه منزل در رفتن است و به هر شهر ومنزل که آن پای دو رسد خلق آن منزل یا آن شهر همه دراضطراب شوند وهمه چیز بسیار شود و روی به ارزانی نهد ودزد و حرامی کم شود و سرداران ومتغلبه1 ترسان ولرزان شوند و آن خادم چون به آن شهریا منزل در آید آن شهرتمام و بر کمال در نظام [ آمده] باشد و همه جا منادی در دهند که کجاست مظلوم، [و] کیست ظالم اکر مثل این ندا در دادند لازم شد مظلوم را عرض حال خود کردن.

اگر داد خواه نخواهد گناهکار شود و از آن که خادم غمازان آن شهر را طلب کند و از کدام زمان که مفتش نیامده او تفتیش کند و غمازان را وغیره را زهرهآ دروغ گفتن تباشد زیرا که خادم مفتشان هانی نیز در آن شهر درکار کند و داد دل مظلوم از ظالم بستاند.

و یک سبب آبادو. معمور و محفوظ ماندن ملک چین آن خادمانند که و کیل نفس خاقان چین اند که به جای فرزند اویند، وا کثر آن خادمان مسلمانند و هرخادم را که به [حکومت] مملکتی [ که] بفرستند به آن تجمل مذکور برود ها. بفرماید _ سها. نگاه 3ق: ندارد 4_سها: با 8- سها. "و حکم پادشاه را" نذارد _ سها؛ سردارآن متغلب 7_ سها: تمام بر کمال

(بعده]، باز آمدیم به آنکه یامخانهها را چنان ساخته اند که بعضی آینده و رونده را که منصب ادنی بود بهیام اسب فردد آرند و بار و مال او را در یام ارابه فرود آرند، وهمهٔ‌ مردم که از اطراف وجوانب خطای در آیند به رسم ایلچی در آیندو اگرنه نگذارند در آمدن، وچون به رسم ایلچی در آیند همه دههدهه شوند.

از متاعهائی که ازین جانب بردهاند بعضی را پیشکش پادشاهی بکنند و اسبان را مطلقا پیشکش پادشاهی کنند و همه متاعها[ را] خطانیان قبول کنند و بنویسندومردمان هردهه را بنویسند با متاعی که پیشکش کردهاند، واز ده کس دو کس به خانبانغ بفرستند و باقی را درده روزهآ درون خطای شهری است] که] آن را قمچو2 سگویند در

و درخانبالغ همهآ [ این ]خلق را بخشش بدهند2 از اطلس و تافته و کر باس و غیره، سوای بهای آنکه پیشکش کرده اندو [ نیز] بهای پبشکش آنها بدهند بتمامه [به] آنها

اما در یام ارابه، ارابه بدهند_ بر هر کسی دو سه ارا به ودر خورد بار و کس باشد که زیاده از ده ارا به بدهند. بارهای این مردم را بار کنند وارا به چیان منزل بههنزل صی برند.

و صد روز در درون خطای تاخانبالغ رفتیم. هر روز با این تجمل آراسته. همه شهر وحصار آراسته بود ازهمه چیز و در هیچ منزلی عاجز نشدیم از برای آنکه همه شهر و ms087 حصار ازهمه چیز پر بودو هم دررفتن بدین ترتیب و هم در آمدن.

و درین صد منزل جمله پیوسته [شهر] بود که یک [روز] منزل در صحرا واقع نشد، و درهمه منزلها این اشیای مذ کوره حاضر ومهیا بود وبعضی درخانبالغ زیاده می شود امثال قاز وعرق وعناب وفتدق و کردکان و چای بدهند.

و درین یامهای اسب وارا به [و] اذ برای خدمت امرا و مطلقادر خدمت زواید - سهاء از "وباآینده" تا اینجا ندارد 2_ سها. به سرآید 3-ق: نظام عرن 5_ سما. تا خانیان 6_ سها: "جمله ندارد 7- سها 490. دارند

بیت5 ای درهوس رویت گل چاک زده دامان بر یاد لیت خلفی خون جگر آشامان ه. هه1 مشا: درم 2_ سها. زیان قلم 4_ سها: شود 8- سها: قرد

فصل در7بیان ورزش ایشان درسپاهیکری و چندین هزار لشکر که درتمام ملک خطای است ماسوای خانبالغ هر سحر به جملگی [ امرا ms088 و لشکری] سوار شوند به تمام سلاح حرب - سها: تفک2_ سها: یک 3 سها: مت(حمد) 4_ شاید: گرده سا. درم 6_ سها: بستهاند 7_ سها: و 8- سها: همه

و اگر نه بازی خطاییان بغایت سخت است و به مرتبه ای که [ما] سوای کشتن زخم وضرب را بازی گویند، قبول می کنند و جرم نمی کنند، از برای آنکه هفتاد قبیلهآ ایشان سپاهیسگری را درمیدانگاه هر روز و رزش کردهاند، بی محابا زدن و خوردن و انداختن و شکستن و بستن و اسیر کردن1 و بردوام برین طریق هرروز ورزش کردن ایشان در تمام دنیا کس تشان ندهد ما سوای ملک چین [یعنی خطای و ضبط خطاییان در لشکر کشی به مرتبه ای است [ که] اگر بفر مائید در یک ساعت نجومی پنجاه هزار کس سوارشده به همهآ سلاح [ حرب]آراسته حاضر ایستاده باشند از برای آنکه پیشهآ ایشان شده هر روز که سحر بر خیزند و بهورزشگاه حاض شوند به همه سلاح آراسته و دوصف بر کشیده و بر هم زده چنانکه مذ کورشد، و2 05 چون از ورزشکاهآ باز گردند در سلاح خانهها سلاح بیندازند واسبان را درطویله ها2 ببشدند و درخدمت امرای خود حاضر شده صف صف درخور مراتب خود بایستند و امرا ایشان را خدمت نفرمایند، الا خدمت اسبان خود می کنند.

سها: سلاح شورند 2_ سها: در میدانگاه بی سهشت به ضرب زدن و زخم خوردن وانداختن ms089 ورزش کردهاند. 3- سها: ایشان 3 سها: از پیشهآ ایشان، تا اینجا را ندارد 5- سها. میدان 6- ف: طبیلهها لاسسها: ازینجاتا صطر صفحة بعد باتسخةآق تفاوت دارد، لذا نقل میشود.

"و پیاده به در میران خود بد خدمت حاضر شوند وشب وروز را به خدمت چه نوع تعیین کردهاند ساعتی از آن نتوانند تجاوز کردن واین چنین وازین ضبط وازین ضابطه در لشکر کسی درما سوای خطای معلوم نیست. و نگاه داشت قانون و قواعد خطای در ما سوای خطای نیست واگر خلق اسلام بلاتشبیه شر یعت را چنان بگیرند به عنایت حق بی شک مه ولی شوند."

و در هیچ حال خطاییان بیکار نباشند، و شب و روز ازپادشاه و کدا را متعین است به مقسوم، واز آن ضابطه و ربط در روی زمین هیج کس نشان ندهد در ما- سوای خطای بلاتشبیه اکر اهل اسلام شریعت را همچنانکه حق اوست بگیرند بی شک همه ولی شوند به عنایت حق فرد رعیت نوازی و سرلشکری نه کاریاست بازیچهآ سرسری و درهمه ممالک خطای هر روز کار حمین است. بلاعذر یک روزترک نتوانند در بایتخت همهآ امرا و لشکری هر صباح به دیوان خاقان چین حاضر شوند کرد.] و حاضرشدن به میدانگاه در ماسوای پایتخت به منزلهآ دیوان خاقان است، وطریق دیوان خاقان چین در جایش مذ کور شود)و هر گزروزی تعطیل نباشد2، و[در ]هیچ شهری نباشد که از ینج هزاروده ms090 هز ارو بیست هزاروسی هزارو چهل هزار] تا پنجاه هزار لشکر درو [حاضر] نباشد و شب و روز منتظرند که تا چه فرمایند2 [واین لشکرها درهمهآ این شهرها چنان است که ]اکر بفر مایند دریک ساعت جمله مسلح حاضر شوند5 1- سها: ودرخانیالغ هر سحر در 2_ سها: "وهر گزروزی تعطیل نباشد" ندارد سها. "وشب وروز منتظرند که تا چه فرمایند ندارد 3- سها. هنه 8- ازاینجا ببعد "سها* اختلاف دارد. "ودایما درخدمت حاضرند وزهرهآ غیبت ندارند و سیب وشکار درقانون ایشان نباشد،"

فصل و علامات مراتب لشکرهای ایشان و هرده کس را یک دتوغ، است ویک خیمه و در سی کس سه توغ وسه خیمه و یک سنجق سرخ، بدین ترتیب تا هزار4، وهر هزار کس را یک علم سرخ و توغ5 و کوس و کرهنای وتوغها و سنجقهای مذکور، وهرپنجاه هزار کس را پنج هزار توفو فریب دوهزار سنجق و پنجاه علم سرخ ویاک علم زرداز همه بزر کتر و پنجاه کوس و پنجاه توغ ویشجاه کره نای و پنجاه جفت سنج و کوس و کبر که وپنج هزار ارابهآ طوپ و پنجاه هزارلشکر را پنجاه هزارتفنگ ا[است، از بهر آنکه هر کس که لشکری است یک تفک لازم اوست که به او تیراندازند به آتش) و این جمله [اسباب و] علامات پنجاه هزار کس بود. این جمله لشکر حاضر11یک قسم از دوازده ممالک چین بود "1.

عطار13 این دوصد چندین سپاه ولشکرند سر بهسر میر اجل را چاکرند روزواشب پیوسته لشکر می رسد بعنی از پی میر مادر میرسد چون درآمد از همه سوئی سیاه هم تو باز افتی و هم نفست ز راه هر که خورداوازاجلیک تیغ دست هم قلم شد تیغ وهم دستش شکست گر منم میر اجل در کار و بار ms091 چون اجل آید بمیرم زار زار سها: ندارد 2_ق: سنجاغ 3- سها. تدارد 4- وتمام لشکر ایشان بهین قانون است5 س. 61. بوغ 6 سها: ندارد 7_ ف: سنجاق 8- سها: "پنجاه جفت" ندارد 9- سها: و ازهر جنس پنجاه جفت چنانکه مذکورشد ("کوس و کبرکه" ندارد) 10- سها: تفک 11_ سها: است که لشکر 11- سها: ملک خطای است 13_ سها: مثنوی

و کیل نفس خاقان است و در یک قلمرو ضبط همهآ شهرها بدو تعلق دارد و صاحب اختیارست و برهمهآ امرای اهل قلم و اهل علم آن قسم مقدم است.

و بعد2 او "دو تانگ". [واین ]و دو تانگ، دیوان کل یک قسم است و بر همهآ امرای اهل قلم آن قسم مقدم است وهمهآ خزینه هاو حسابهای آن قسم به دست اوست و به طریق محبوسان اورا نگاه می دارند، واین "دو تایه را زن وفرز ندنیست. این همه احتیاط ازبرای آن است که مال پادشاه اسراف نکند.

و دیگر خادم را نیز ms092 سردار معظم ساختهاند از بهر آنکه مال پادشاه اسراف نمیشود.

دطی کن " و "دو تانگ ازعوام خلق اند که به آن مرتبه رسیدهاند. دطی کن، سها. او 2- س 659. دوم

و سیم لاذنبن" است که او میر لشکر پنجاه هزار کس است وضبط و حساب آن لشکر در دست اوست، واورا اولاد و ذریات هست وبعد ازفوت او اولاد او را مرتبه و ب بدهنب پس دوازده قسم ملک حطای را هرقم اورا سه سر دارضبط می کند: اول خادم که ضبط همهآ شهرهای آن قسم به او تعلق دارد که [اورا ]دطی کن" گویند، و دوم دیوان کل آن قسم که ضبط همهآ خزینه ها وحسابهای مالیهآ آن قسم به او تعلق دارد که او را "دو تانگ گویند، وسیم میر لشکر آن فسم که ضبط همهآ لشکرهای آن قسم بدو تعلق دارد که اورا "ذنبن" گویند.1 1- از "سر دارده کس را" (سطرع صفحهآ قبل تا اینجا) از نسخدهای "س" نقل شدزیرا درنسخهٔ‌ "ق" تلخیض وتحریف شده است، صورت مندرج در ق" اینک در حاشیه آورده میشود: "وهر ده کس را یک کس سروصد راده وهزار راضد علی الترتیب تا پنجاه هزار و پنجاه هزار کس را سه سر دار معظم، یکی خادم که ضابط یک قسم از دوازده قسم شهرهای خطای بود که او از سرای برای ضبطآن قسم برآمده بود به جای پسر خاقان چین بود، وکیل نفس ناطقهآ پادشاه بود. اختیار آن قسم او دارد وبرهمهآ امرای اهل قلم واهل علم اختیار [داراست.

و دوم میردیوان است. کل یک قسم ms093 ازدوازده قسم ملک چین را دیوان کل است و خزینههای آن قسم درضبط اوست واو را زن وفرزند نباشد ودائما به طریق محبوسان نگاه میدارند که مال پادشاه اسراف تکند و خادمی را که نیزسردار و معظم ساخته اند سبب آنکه زن وفرزند ندارد ومال پادشاه اسراف نمیشود، وسیم میر لشکرست که درقلمروی یک قسم هر لشکر که هست درضبط اوست و او را اولاد بود واولاد اورامراتب ومناصب بود وبه خلاف خادم ودیوان، وخادم هرچهحاصل می کند عاقبت به سرای رود. میردیوان اگر بمیرد نه دنیایی دارد ونه اولاد. ولی ازان کار اگر ترقی کند مراتب عالی یابد و یکی ازآن شش ضابط خطای شود و مال و نعمت فراوان یابد.

وضبط دوازده قسم ممالک خطای را بههمان طریق کردهاند."

(فصل] (درلواعد حرب ایشان] اماء حرب خطائیان بغایت سخت بود. قواعد حرب ایشان چنین بود کها کر قریب دشمن شوند عقب وچپ وراست لشکر را خندق سازند و راههای ارا به گذارند و ازپیش روی ارا به در چینند. وابتدای حرب ایشان بهطوپ بود و هفت صدهز ارمرد خطای را هفتصد هزارتفت باشد ، و همهآ آن لشکر مثل آن به همهآ اسباب حرب آراسته و هیچ چیز نباشد که دریکی نباشد و دریکی باشد. همه با همهآ اسلحه حرب برابر مستعدند، زیرا جمله را از خزینه داده اند و جملهآ آن لشکر در کار و رزش بر ابرند و آن هفتصد هزار لشکر همه به یکبار تفنگ اگر بگشایند کوه بود پست گردد.

و نصرت [اهل اسلام]) برایشان در آن است ms094 که لشکر خطای در سر کوچه بود1 ، زیرا که [ایشان] تا یسل نکشند4 و اجازت ندهند جنگ نکنند. روز حرب 1- ق: جنگ کردن خطائیان 2- سها: "زیراکه" تا اینجا را ندارد 3- سها؛ ایشان 4_ سها: بیکار گذاری فتنه کننده_ سها. چون عبارات این قسمت بسیار متفاوت است نقل میشود: "در تواعد حرب ایشان و چون هرجا که فرود آینددو رلشکرراپارهای خندق بزنند وپارهای ارابه درچینندو خندق زدن دور لشکر راپیش ایشان در یک ساعت نجومی است.

لشکر خطای و جنگ خطائیان بغایت گران است. درروزجنگ عقب وچپ وراست لشکرگاه خود را خندق بزنند و ازپیش روی لشکر طوپ درچینند و چتدین هزار کس تفکهای تیرانداز درسردست حاضر، بتمامه لشکر خطای تفک دارند و در روز حرب اول طوپ اندازند،و دوم جملگی به یکبار تفک اندازند واگرعالمی سپاه باشد که طاقت تفک ایشان نیارد از برای آنکه هفتصدهزار تفک به یکبار بگشایند -اگر کوه بودطاقت نیارد." سها: ایشان 7_ سما: کوچ باشند 8_ق: زیراکه محل جنک تا یسل کنند

فرد ز مایک سوار وز کبران هزار سیاهی لشکر نیاید به کار ms096 درقانون انامهآ اخطای مذ کورست که تمام لشکر خطای در سریک حصیر زمین کشته باید شدن، ان مقدار زمین به دشمن نباید داد.

و درصحرای قلماق دو شهرست یکی قراقوروم و یکی قوناراوی وطرف شمالی آن دوشهر ظلمات را نشان می دهند و در آن دوشهرمذ کور بازرگانان می باشند و دربیرون آن شهرها خلق صحر اتشین.

وچون خاقان چین را اسیر بردند بازر گانان که درشهر قراقورم بودند اسن تیشی باایشان سپرد و گفت خاقان را شما نگاه دارید و تیمارو تربیت او را شما بکنید که او شهری و شهر نشین وشما نیز شهری وشهر نشین. بازر گانان قبول نکردند وجای 1- سها، عبارت زیاد تفاوت دارد: "وشضت هزار کس خاصهآ خود را آراسته کرد و یک طوپ شد. هنوز خطائیان درلشکر آرائی و دریسل کردن بودند که هادشاه قلماق خود را برایشان زد وخان خطای را اسیر کرد و بازگشت. دریای لشکر خطای بر هم زده شد و بساند، از برای آنکه ددقانون خطائیان گریختن نیست و اگر از خطائیان صدهزار کس گریخته باشند که همه را لازم می آید گردن زدن." 61: خاته 3_ سها: شد 4_ سها: حصیر

بعد از چند گاه اسن کیشی که یادشاه قلهاق بود دختر خودرا بدوداد و خاقان چین را داماد خود ساخت و رسول به خطای فرستاد و کفت خاقان چین را من به فرزندی قبول کردم وداماد خود ساختم. معلوم شما باد که من اورا به جایش میفرستم.

شما نیز او را قبول کنید و تخت او را با اودهید2. امرای خطای [ چون این خبر شنیدند.

در جواب فرستادند2 که ما [دیگر] او را قبول نمی کنیم و پادشاه نمی سازیم و او دولت ندارد* [و اورا اکر دولت می بود ms097 اسیر نمی افتاد] و ما پادشاهی دیگر برداشتیم:.

وچون این خیر به پادشاه قلماق رسید خبر به خطای فرستاد که جن را حاضر باشید که رسیدم 8. چون امرای خطای این خبر شنیدند بتر سیدند از برای آنکه6 ضرب [جن] قلماق را دیده بودند.

[بعده] امرا[ی خطای] تدبیر کردند که خان تورا دفع کند14. خط نوشتند به درون سرای فرستادند] از برای خافان نو که باید بداند که در درون سرای در قلعهآ چهارم باغی است در غایت لطافت11 و در درون آن باغ نکارخانه ای هست به چنین زینت [هایغریب مزین و مصور به صورتهای عجیب1 1- سها، تفاوت بسیار دارد. "و در صحرای تلماق شهری است که نام او قراقریم. چون این تیشی خان خطای را اسیر برد به آن شهر که نام او قراقریم است بازرگانان می نشینند.

خان خطای را به ایشان سپرد و گفت که او مرد شهرنشین است وشما مزاج شهریان را میدانید. خان خطای را شما نگه دارید وتربیت سازید تا بیینیم که چه میشود. بازرگانان خاقان را تربیت می کردند ومسند نشست اورا تخت مثال ساخته بودند ولباسهای بتکلف برو بوشانیده و دعوتها و نعمتهای رنگارنک از برای او مثل بریانها و برنجها [ی] مزعفر و طعامهای رتگارنکمی پختته"2- سها. "که پادشاه قلماق بود ندارد 3- سها: ازشما این می خواهم که من او را پرشما بفرستم وشما اورا پادشاه بردارید وتاج و تت او را بدودهید. 4 س: نبشتند، نوشتند 8_ سها: ودولت اورفته است 6 سها. ومادیگری را پادشاه برداشتیم. 7-سها: خطائیان. 8_ سها: آمدم 9- س: زیرا10_ ازبرای دفع آن پادشاه که نوبرداشته بودند.

1 سها. "درغایت لطافت ندارد 11_ سما: بهصورتهای عبیب مصور

رفرد دابی که بر تگین سلیمان چه نقش بود دل در جهان مبند که با کس وفا نکرد قرد ملک سلیمان مطلب کان هوی است ملک همان است سلیمان کجاست ؟

کایت حال عالم را بپرسیدم من از فسرزانهای گفت یاخواب است، یا بادست، با افیانه ای 1- سها: باید که خاقان آن باغ راسیر کندو آن نگارخاته را تماشاکند 2- سها: ندارد 3- سها: آن در 2- سها: "قضیه چنین وچنان است، ندارد8- سها: تماشای 7- سها: بدروی در ازسرب 8_ س: درآید 1ا9 4- سها: وخاقان نوخود باخامگیان خودد راندرون باغ محبوس ماند.

============================================================

[و از آن] زمان [باز] خان خطای خود به جنگ نرود[و] لشکر بفرستد و خطائیان به جن مایل نیستند و اگردشمن قوی بود1 برمال صلح کند. [پیش ایشان کانه مفت است ] نیز چون بیاید(9). از برای آنکه خطائیان را[به همهآ ]عالم صلح است. بلا ضرورت با کس جنگ نکنند1. از آن است [ که] چندین هزارسال است که ملک 5 ایشان خر ابی تدیده وطاعون نیز درآن دیار نشود1 و عسکریان اخطای در پیش امرای خود هیج نوع خدمت نکنند، الاهمه محل دیوان حاضر شوند ودر خورد مراتب خودصف در پیش امرای خود بایستند.

و خدمتکاران امرای خطای را از اهل شهرها به طریق صالغون از دنیاداران می گیرند وقرنی باید که یکی را نوبت رسد، هر چند میر معظم باشد. چون معزول س: بدانه2) 2-ق: چین 3 سها. تختش 2 سها. وجام چین خواخان گوینده را ندارد 8- سها. وهنوز 6 سها:واین زمان پسر اوخان است. 7- سها: از *وچون کین طای خان، تا اینجارا ندارد 8- سها: فوی بود ندارد 9 سها: ندارند 10- سها: نباشد 11- سها: لشکر

قرد این چه ضبطواین چه ربط[و] این چه کار عقل را گر مزد راهی پای دار 1- سها، عبارت فرق دارد. *ولشکرخطای [رادرخانهآ میروامرای خود خدمت کردن رسم نیست. سوای آنکه هر کس درخورد مراتب خود گروه گروه صف کشیده در پیش امرای خود برپای بایستند و خدمتکاران امرای ایشان اهل شهرند. به توبت ازبرای هر نوع خدمت و میری که شهری را حکومت ms100 دارد ویا بیست وسی هزارکس را سردارست چون معزول شود هیچ کس [با] خودندارد. ازبرای آنکه همهآ خلق شهری ولشکری همه ازهادشاهی است، زیراکه همه ز، فتر است وخارج دفتر کسی نیست که از آن خود سازند." 2- سها: این چه ضیط است وچه ربت (؟)

قود عزیزا کاه بر کی گاه منت گرانتر آمد از صد کوه محنت و در غایتی است که اکر کسی بییند پندارد که دیوان سلیمان کار کردهاند، و هریک از آن کوه کاه شش ماههآ چندهزار لشکر را متعین است که از برای اسبان آن لشکریان هفته ای یک بار از آن کاه می دهند.

و کوههای هیزم نیز همینان است که کاه، وهیزم هفته ای [یک] باربه آینده د 1- سها: خزینهها 2_ سها: واز برنج و گتدم 3_ سها: "کوههاست ندارد 4- سها: درچیدهاتد5_ سها: کاری گران 6- سها: لشکری

برنج و کندم و جو نیز در هر شهر مشل او در انبارهای پادشاهی است . در ماهی یکیار با بازر گانان که به صفت ایلچی آمده باشند هر روزه ایشان را بدهند تاسه سال از برنج و آرد و گندم و گوشت و عرقی و هیزم) وعناب و فندق و گرد کان و گرمه دارو، وهم لشکریان را نیز بدهند و هرشش سال دورهآ آن خزینه هاتمام شود.

واز زر و نقره واطلسهای ملون و غیره] هر جنس که از پادشاهی بر آید احسن واقضل اقمشه بود. ms101

و هیچ شهری و حصاری نبود که در آن [ازین] مخزنها نبود، ولاینقطع دردخل و خرج اینها مشغولند[و] مضبوط. ودخل آن خزینه ها جریمهآ کناهکاران است زیرا که زرنگیر ند اصلا و چندان هزار اتبار در ملک چین از جریمه است.

- سها 659، آیند و روند. 2_ سها. هذا 3- سها. بهصورت 2 سها. ومیزم، تداود9 سها: ساله4 سها: چیز 7_ سها: گنه کاران

============================================================

و بعضی از آن کهنه دختران که پدران خاقان را خدمت کردهاند و قانون می دانند و در درون سرای مملکت ضبط کردهاند از برای دختر چیدن به ممالک می فرستند و از آن دختران که ایشان بیسندند هر یک را در محفه جدا گانه نشانده با تجمل تمام محفه ها2 را برداشته شهر به شهر ومنزل به منزل گروه کروه می برند و باحشمت هر چه تمامتر خیل خیل درسرای درمی آرند وپیش مادر یادشاه یکان یکان عرض آن پری پیکران حوری نژاد می کنند و آنها را که پسندآد] درطبقات می گذارند و از آنجا ترقی می دهند و آنها را [ که] نپسندد و آنان که در سرای پیرشده باشند جملهآ ایشان را با خلعتها و بخششها برنهجی که آمدهاند به جای خویش واپس فرستند.

فرد هرروز به منزلی و هرشب جائی چون زورق اشکسته به هر دریائی 1- سها: دور 2- سها: باغها و بستانها و بتخانهها ونگارخانهها ودیوانخانه هاست 3 سها. محافه 4ق: نه زاد 5-_ سها: می گزارند.

============================================================

فصل1 و هرطبقه [ای] ms104 رامراتب او کاری است. و پرور ثرباغها و بوستانها [ی] درون سرای خادمان طبقهٔ‌ اول می کنند.

و در طبقهآ دوم خادمانی اند که کارایشان آغوش آغوش خط در آوردن و بر آوردن است، و جهت کثرت خط [و کاغذ] در محلش گفته آید.

و درطبقهآ سوم خادمان معتبرمی باشند که در دیوانخاندهای درون سرای خود دختران معتبر[ سرای] اختصارخط می کنتد و درپبش پادشاه هی در آرند و خاقان چین را درقسمت شب و در قسمت روز که از برای خط نگاه کردن و نشان کردن تعیین کرده انداز آن هر کدام [ترک و تأخیر] نتواند کردن و چون آن خطهار ایکان یکان پیش خاقان بیارند2 و او در اختصاراو نظر کند و ماحصل او را [بداند] اگر قبول است به دست بگیرد و به قلم سرخی بر بالای گردی خط بکشد، علامت قبول اوست، واکرقبول نکند علامت نکشد. این است سخن گفتن خاقان با خلق بیرون بعنی به خط.

و هرقسمی از دوازده قسم ملک خطای را دیوانخانههاست متعین در درون سها: ندارد2_ق: وبرآن 3 سعا: میدارند

و در طبقهآ چهارم سرای خاقان چین دیوانخانههای دوازده مملکت ملک چین است که در آنها از یک طرف خادمان معتبر و از طرف درون دختران معتبر کاردان مهم گزار2، همه کمرهای یشم برمیان بسته و تاجهای غریب [و] مرصع برسر ms105 نهاده وازاطلسهای خطائی لباسهای زربفت پوشیده و ازهر دوجانب آن هر دو کروه بیایند با تخت روان با تجمل تمام ودر آن دیوانخانه ها بقدر مراتب خود فرود آیند و به قدر مرتبه بنشیتند، و در پیشان یک دختر و درچپ و راست آن دختر دوخادم نیز با کمرهای یشم بر کمر بسته بنشینند، و ازپیش روی گروه دختران صف بر کشیده و به خدمت بریای چون اصنام مصور ایستاده و برچپ وراست گروه کروه خادمان خطای به حسن صورت مشهور صف صف بریا ایستاده و آن دختران و خادمان کاردان مهم کزار وضابطان ملک خطای در آن دوازده طبقە5آ دیوانخانه های درون سرای جمله به مراتب بنشینند و اختصا[ر] خط بکنند ا[و] به علم و فراست و فیلسوفی از فحوای" خطها چیزها فهم می کنند، وطریق ضبط مملکت از آنجا می نمایند.

کنوالحقایق به جان از طالبان راه دین شو کراینجا نیست سوی شهر چین شو به علم عیسوی کن چشم روشن که تا باشد که بتوانی تو دیدن 1- سها: نوشتن 2- ق: حکم نوخط مهر کردن باشد 3_ ق: وازان چهارملک ل: مهم گذار. 8_سها: طبقات 6 سها: فهوای 7_ ق: مشنوی

و بعضی از دختران و خادمان هستند که در درون سرای خانه ها ساختهاند خشی از زر وخشتی از نقره. مثل هذا خزینه های غریب وعجیب در درون سرای هست که گفته شود درجایش: و هم درطبقهآ پنجم است جای شیران و ببران و پلنگان و یوزو سیاه گوش وسگان تبت، و[این ] سگان تبت پریشم است و پرهیبت. از روی صلابت باشیر برا بر[ی آمی کند.

و در در گاه عالی مفغر سلاطین روی زمین سلطان روم را از آن سگان هستند کد رومیان سگان ساسانی گویندولی اصلا از سگان تبت است و آن سگان تبت در کو ههای خطای می باشد و حصول آن سکان از آنجاست.

و در طبقهآ ششم دوازده هزار خانهآ دخترست و جاهای نشست آن دختران در خور مراتب ومنصب ایشان است.

و در طبقهآ هغتم سرای، خاقان چین خود وعیال خود و خاصکیان خود می باشد؛ و دراندرون سرای که عبارت ازهفت قلعه هست که در درون همدیکن 1- سها: این بیت را ندارد 2- ق: قلعی 3 - ق: روی

آن لشکر) ده هزار کساند، همه غرق آهن و ms107 پولاد مسلح وبه همهآ سلاح آراسته وپشت بر یشت هم نهاده از اول شب تا صباح نشیتند و پاس تخت مذ کور و آن درو در بندهای یک جانب را پاس ایشان می دارند و نظر به آن درها و در بندهای جانب دیگررا چند مقدار کس اند که نگاه می دارند و آن سرای مربع است. در دور او

حکایت پاسبانی بود عاشق گشته زار روزوشب نی خواب بودش نی قرار کاه میرفتی وچوبک میزدی که ز غم بر روی، تارک می زدی همدهی با عاشق بی خواب گقت کی خراب خواب یک دم خوش بخفت گفت چون شدیاسبان راعشقیار خواب کی آید کسی را زین دوکار باسیان را خواب کی لایق بود خاصه مرد یاسبان عاشق بود یاسبان و عشق با او یار شد خواب ازچشمم به دریا بار شد پاسبان را عشق او تغز اوفتاد کار بیخوابیش در مغز اوفتاد پاسبانی کن بسی در کوی دل زان که دزداشد در پهلوی دل ق : دیواری 2_فس909. اصطبری. 3- سها. و

و ازچهارجهت آن سرای درهاست ms108 وازجانب هردری هفت دربند است. نیز دیوار هر حصاری [را] دربندی است، و درو در بندهر جانب [ از برای] کاری متعین است و ازیک در و دربند او خزینه درمی آید که حاصل دوازده قسم ملک چین است که آوردهاند، و در بیرون آن درو دربندها برارابه ها نگاه می دارند. مدتها می باید که نوبت رسد که به خزینه در آرند و ازدر دیوانگاه خرج آن خزینهها می کنند ودر در بندهای یک جانب متعین است از برای خط در آوردنه، و درین در و دربند نیز کوس عدل نهادهاند. و از درودربندهای یک جانب دیکر خلق سرای درمی آیندو می بر آیند و آن یک درو دربندهای یک جانب دیگر از برای دیوانگاه است.

خاقان چین کاهی که خواهداز سرای به در آیداز آن درهاو در بندهای دیوانگاه به در آید در سالی یک باریا دوبار با تجمل عجیب وغریب [ که مذ کورشد] ودرهمه امور ملکی بغایت وزین است [و گران سر و متآمل و دوراندیش] و در آن وفتی که و اگردد باز به همین درها و دربندها در آید.

و چون ازچهارجانب درهاست وازجانب هر دری هفت در بندست و درهر در بندی پنج جفت، درست - دو درطرفین وسه درمیان، و آن دو که در کنارا ها است ازو امراد ق. میزنند 2_ س410. توان 3_ سها: جانب 4- سها: نظربه دیوار 5ق: درآوردن و بر آورن. 6_ سها: و زمین (تصحیح قیاسی است) 7- سها. باز 8- سها: دوطیته

و در ms109 بیرون هفت دربند، پیش روی هردری یک حصار مضبوط ساختهاند و درسه طرف آن حصار درهاست که به رسم در بندهای درون سرای ساختهاند وغرابت آن درها مذ کور شد.

و در درها و دربندها فانوسهاست به عدد ستارههای آسمان رنکارنک، روشن کردهاند واز سرسنجقها آویخته و ازمردری و دربندی چنان تماید که نظاره کننده داند لطافت آن فانوسها را، و ازهم دوری آن دربندها را. و در نیمشب همهآ اهل قلم و اهل علم حاضر شدهاند ودر بیرون آن درها و دربندها خیل خیل و طلب [طلب] وسنجق سنجق4 همه انتظار می برند ازبرای آنکه گاهی خاقان پیش از صبح به دیوان به درمی آیدآ. هر کس که اهل آن دیوان بوده باشد حاضر نباشد کناهکار ست و در بند و حبس برود.

فی زماننا یکبار خاقان در صبح به دیوان به در آمد و درآن ساعت سه هزار امراکم آمد_ که به دیوان حاضر نشده بودند. همه کناهکار شدند و از منصها یفتادند ودر بشد وحبس رقتند.

و اکثر به دیوان [به ]در آمدن خاقان پیش از آفتاب بر آمدن است، و از آن ترس مذ کور همهآ آن خلق حاضر شده و بر آن درها و دربندها انتظار میبرند ، وچون آن درها و دربندها را که مخصوص امرا ولشکری است به یکبار وا1 کنند وهمهآ آن خلق ما خلق الله کروه گروه و خیل خیل در خورد مراتب خود در آیند از آن 1- س: "به دیوان، تدارد 2- س: از "پیش روی" تا اینجا را ندارد.

3 س: "ودر پندعا ندارد 4_ س: سنچاغ سنجاغ8- س. بهدرآید 6 : گنهکار 7-س: لشکر 8- سها: باز

شوی این نه صد، چندین سپاه ولشکرند سر به سر میراجل را چا کرند روزاواشب پیوسته لشکر می رسد یعنی از پی میر مادر میرسد چون در آمد از همه سوئی سیاه هم تو بازافتی و هم نفست ز راه هر که خورداوازا جلیک تیغ دست هم قلم شدتیغ وهم دستش شکست گر منم میراجل در کار و بار چون اجل آید بمیرم زار زار و آن جماعت مذ کور که نگهبان تخت اند ده هزار کس اند - پاس تخت و دربندهای دیوانکاه می دارندماسوای دربانان و لشکری که از بیرون پاس سرای می دارند. و آن درها و دربندها که ازجواتب دیکرست بقدر حال لشکر متعین است از برای پاس آن درها و دریندها.

مشهور چنان است که پنجاه هزار کس شب و روز از درون و بیرون سرای مشغول خدمت پادشاه خطایاند و از آنکه تعیین کردهاند در خدمت ساعتی 1- سها: *ازآن درهای" تا اینجا را ندارد 2- سها.: ندارد 3- سها: با 4-ق: مقالة

و طریق نواختن آن درای چنان است که چهارصد خادم از برای نواختن مو کل آن در آیند و چوبی بر مثالتیر کشتی بس بلند[ که] در مقابلهآ درای به یک پهلوای [ازسقف در آویخته به ز نجیرها و آن چوب رابه آن عظمت عقب عقب ببرند مقدار چهل گام و رها کنند و سر آن چوب بیاید و به آن درای بخورد، چنان به ضرب صدائی ازو بد در آید که تمام شهر خانبالغ آن آواز را بشنوند [و ] آن درای را با آن صفت در نواختن [آرآند.

و خاقان در امدن بر تخت نشستن و دران حین که شصت و نه [درای] نواخته باشند خاقاق به تخت بنشیند، وچون بر آن تخت زرین ازدها پیکر قرار گیردیک ضرب دیکر نوازند. جملهآ آن نواختن درای هفتاد بود. و دراثنای نواختن درای خاقان و کسانی که با اویند به سرعت هر چه تمامتر بهسوی تخت و دیوان شتابند وخاقان را هیچ زهرهآ تاأخیر و توقف نباشد، زیرا که از قانون تجاوز کردن رسم نیست.

و در آن حین که خاقان چین برتخت زرین اژدها پیکر فرار گیردو آن درها و دربندها را[ که مخصوص خاقان چین است] به یکبار و5 کنند و در مقابل نخت خاقان چین آن درو در بندهای پولاد باصداهای باهیبت عجیب وبه آوازهای : تمبدی، س 61. کمبندی 2_ سها: جوب 3 سها: بزرگ 3 ms112 سها. .ازستف زدارد5_ سسا. باز 6 سها: سداهای.

============================================================

و در هردربندی سه فلاخن انداختهاندو آن فلاخنهارا برصورت مارساختهاند از سرتا دم ده دقولاج باشد و حلقه حلقه ساخته وا سر اهریک فلاخن دردست میری د.

است وجملکی آن فلاخنها هژده عددست، و چون آن درها و دربندهاهمه بدیکبار و ازشود1 و آن امرا ولشکری وایلچیانی که از اطراف وجوانب عالم آمدهاند همه روی خاقان چین را ببینند که بر تخت از دها پیکر نشسته برنشاط روی او آن فلاخنها 23 را به یکبار در حر کت بیارند و برافشانند، او [برمثال طوپ و تفن اوازهای با هیبت به یکبار به در آید که تمام شهر خانبالغ گوش به آن آواز دارند و چون آن آوازها را بشنوندبدانند که خلق در دیوان روی پادشاه را بدیدند، وهمهآ خلق آن شهر تحسر کنند از آنکه ایشان روی پادشاهرا نتوانند دیدن و هفتاد پشت خلق بازارندیده است روی خاقان چین را. از آن است که خلقی که به دیوان خاقان چین

وچون خاقان خواهد که بدسیر وتماشای صحرا بهدر رود تمام خلق شهر

و در بسیاری از شهرهای خطای است که در هریک از آن شهرها[از برای آپادشاهزا- دههاسرای باتکلف ساخته اند بغایت مزین تا[ به حدی که پوشش دیوارها و خاندهای سشا: شد 3- سعا. تفک 3- سها: آنکس 8- سها: صفت گنهکار

واکر خاقان چین به سبب گناهی از پادشاهی معزول شود سلطنت از اولاد اومنقطع شود، ویا خاقان وفات کند_دور از روی حاضران - ذریات نداشته باشداز آن پادشاهزادهها که نگاه داشته اند در آن شهرها[هرا کدام که قابلتر بودبیاورند و بر تخت بنشانشد.

فصل1 و چون خاقان چین خواهد که به دیوان به در آید همراه او سازها می نوازید که ازهمه انواع غریب، و تایها می توازند که همه نوع او عجیب [است ]، چنانکه از الحان آن سازهای عجیب واز خوشی آن نایهای غریب هر نفس جان تن را الوداع می خواست، ودر زمان استماع آن آوازهای قاغ نوس مثال ارغنون1 ایثار و در آن اثنایکان ضرب دهل کریه [ آوازی می نواختند که از کراهت] آو از آن دهل خوشیهای آن نایها وسازها ناخوش مینمود.

از دریای ابرار زشت هم خوب است کاواز حمار کم شده ار عنون آید به گوشم خصم اکر چه انکرست و آواز زشت آن طبل ناخوش تنبیه بوده مرخاقان چین را که حان مغرور و مشغول آن سلطنت نشوی وفریفتهآ این الحانات تباشی که درعقب این خوشیها ناخوشی هست که آن مرک است.

س 659. بعده 2- ف: ارغوان 3- ها: فرفتهآ

وچون خاقان چین به آن حشمت بر آن تحت ازدها پیکر نشیند بر آن خلقی که در آن دریندها توقف کرده اند [از] امرا ولشکری و ایلچیانی که از اطراف و 1 ق: بیت - سها: بیان 3 س610: ندارد،س 659. مثتوی 3. فا: پیش

و هر گروه از مملکتی آمدهاند و هر کروهی به توعی لباسها پوشیده و به زبان دیکر کونه ms115 سخن می کنند [ و] به هفتاد و دوزبان در خطای سخن می کنند، و نا معدود و بسیار بودن زبانها را شبه نیست و بسیاری لغت الفاظ مختلفه میدانم که در روم یکی موافق نیست: وطرف راست خاقان چین لشکر وامرای اهل علم او باستند و طرف چپ (او] امرای اهل قلم باستند و طرف عفب تخت خاقان اهل سرای او باستند. بعضی درمیان خادمان بوده باشد که دختران نیز بصورت خادمان بودند.

[واهیچ کس رازهرهآ آن نباشد که دردیوان خاقان چین سر بر آرد و در روی خاقان و یا غیری نکرد. ودرپیش روی خاقان امرایی که از ممالک خطای آمدهاند از برای طلب مراتب و منصب [و] کروه گروه پاپاس و امرای پاپاس و ایلچیانی که از اطراف وجوانب عالم آمدهاند جمله صف صف درییش روی خافان ایستاده و آن درها و دربندهای مذ کوردرغایت لطافت سز اوارو مناسب سلطنت دنیا درپیش روی خاقان بمایان، و در آن در بندها صف صف لشکرها و پیلان ایستاده و در آن هفت در بند] مذ کور آن همه خیل و حشم سلطنت خاقان چین درپیش روی او نمایسان، و در آنجایآ [دیوانگاه خاقان] چین چندین هزار زاغ بلخی سرخ پای و سرخ [منقار] و مرغابیان وانواع مرغان عجیب و غریب هر صباح به دیوان او حاضر می شوند 1-ق: بایستند (هه موارد) 2- س9 65 وق: قلماق 3_ سها: اوی غوران سها: فیلان -ق: اتتای 6_ سها: *وغریب تدارد

و در ماسوای دیوان و دیوانگاه [در سرای] اگر شرط ببندند نیابند، شبهه نیست که طلسم است ویک سبب دعوی سلیمانی خاقان را به دیوانکاه هر صباح حاض شدن آن مرغان است و درنهایت آن هفت دربند کوس عدل نهادهاند. و در ردف آن درهر در بندی یک کوس ms116 عدل نهادهاند، و بر آن کوسها نگاهبانان مو کل کردهاند، و اگر کسی را ظلم [ رسیده بود] بیاید و آن کوس که بیرون هفت در بند است آن مظلوم ظلم رسیده یک ضرب بنوازد که آواز آن کوس به دربند دوم رسد و مو کل [ کوس] دربنددوم بنوازد. آواز آن به سیوم رسد و درسیوم بنوازد به چهارم برسد و مثل هذا در پنجم وششم وهفتم نزد خاقان چین کوس عدل را یک ضرب بنوازند. اکر آن کوس عدل نواختن در محل دیوان بود بسیاری از امرا بودند که عقلشان زائل شود و بعضی بیهوش شوند و بعضی بمیرند ازترس. و گروه آن امرا که شکایت از ایشان بود یعنی به کوس عدل نواخن حملهآ ایشان دربند و حبس و قتل بروند. زیرا که قانون بر آن طریق است.

و کسی رازهرهآیک سرموی ازقانون تجاوز کردن ناشد ومبالغه نیست- حقا که بیان و اقعی است_زیرا [که] امرا از خاقان چین بغایت ترسانند، وباقی خلق از امرا ترساتتد، و خردان1 وخلق از کلانتران ترسانند . از برای آنکه قانون ایشان بغایت باریک است و نگاهداشت اولازم کایت یکی از امرای او را در دیوان درحضور خاقان چپ و راست کسر او از هم وآ شدد که ر برزمین افتاد و گیر ند[ه ]ها که عسسان سر دیوانند او را گر فتند. خاقان ا صل: شیه 2-س، ق: خوردان 3- سهاء باز

او بیفتاد. نگاه کردند از کرس مرده بود.

و آن کس که کوس عدل بنوازد امرا را ترس ازو از آن است که آن کوس عدل نواختن شکایت می شود از امرائی که مهمات آن کس تعلق به ایشان دارد، یمنی به داد من نرسیدند. آمدم و کوس عدل نواختم، وچون آن شخص کوس عدل توازد هر دو زانو برزمین نهد و برسر زا ms117 نو باستد1 و آن نکاهبانان کوس بیرون درجهند و گردن آن کس را که کوس را زد - یعنی نوازندهآ آن کوس را - گردن ببندند و منتطر بایستند، ومو کلان در بندها در هردر بندی که هستند یعنی نگاهبانان کوس [ها] هر گروه کوس خودرا یک ضرب بنوازند و چون در هفت در بند هفت ضرب بر آن کوسها بزنند و آواز کوس هفتم به گوش خاقان برسد در حال خادمان خاص خود را بفرستدو از آن شخص تفتیش احوالش بکنند و اززبان او تذکرهای بگیرند و خط او را نیز بگیرند_ که خطای بی خط سخن نکند_واز آن دادخواه ضمان1 بستانند و رها کنند و اکرضمان نداشته باشد در حبس بکنند، زیرا که مهمات او کلمی باشد از جهت آن در حبس کنند، و آن خط و تذ کرهآ دادخواه پیش خاقان در آرند و آن خط وتذ کره را خود بخواند و تفتیش آن حال به خواص خود یفرماید.

واز سبب نواختن آن کوس بسیار کسان به حبس وقتل بروند. زیرا که قانون ایشان بغایت باریک است و نگاهداشت اولازم. چنانکه در تمام ملک چین اکر کسی یک چیز ازقانون ترک کند اورا بگیرید و توابع و لواحق اورا[هم] بگیرند [و] جمله را در بند و حبس بکشند وجرم کشند.

باز آمدیم بر آنکه چون خاقان چین بر آن تخت اژدها پیکر قرار گیرد و تاج و تخت جمشیدی و درها و دربندها[ی ]سرای شدادی و دیوان سلطنت خاقانی خود را ملاحظه کرده بعده کانه دانسته که اینها را بیش بقا تیست، زیرا که در روی تخت بغایت مظلومانه نشسته [بود ق: بایستد2- سها: زمان 3- سها: ندارد

وچون خواهند که ایلچیان را اجازت بدهند آن زبان دانان بیایند در حضور خاقان چین عرض حال هر کروه بکنندو گویند محل آن شد که بخشش داده شود و ایشان را اجازت داده شود. خاقان چین در جواب کوید که دانستم، و خزینه چیان می دانند ماسوای آن مقدارسخن ازخان خطای امرای بیرون سرای وخلق بیرون- نشیندهاند و آن مقدار تکلم خاقان گویا ازبرای آنست که خلق بیرون بدانند که اور ازبان هست بو قانون نیست مکالمه کردن خاقان [با امرای بیرون، و امرا نیز با او جز به خط سخن نکنند. ودرحضور خاقان [نیز قانون نیست خط داشتن ودر ودر بندهای یک جانب سرای مخصوص است از برای خط در آمدن و بر آمدن، [که] گفته شد.

و گاه باشد که خاقان چین در در بندسیم بر تخث بنشیند و امراو وزراء و ایلچیانی که ازاطر افو جوانب عالم آمده اند ولشکر و غیره و آن همه خیل و حشم مذ کور گرده گروهو صف صف در آن در بندها تادر بند چهارم بایستند، و خاقان از طرف درون بر آید به آن ترتیب مذ کور و بهدر بند سیم برتخت بنشیند. و نه خاقان ایشان را بسیند و نه ایشان خاقان را. و ازبرای چنان حالت گروهی از امرا متعین است از برای عرض کردن آن خلق. و آن امرا را در دست تختهها باشد از دندان پیل تراشیده و منقش، و دراثنای عرض کردن آن تختهها را درپیش روی بدارند و نعره ای در غایت

(فصل] اگر خاقان چین در ماهی دوبار به دیوان در نیاید معاف است. اکر سه بارترک کند، بلاعذد[ کنهکار شود ویک گناه بر خاقان بنویسند و] کناه پیش ایشان ترک قانون است، و اکر خاقان چین سه کناه کنتد از پادشاهی معزول شودو اولاد اونیز گناهکار شوند و پادشاهی از نسل او منقطع شود و از آن پادشاهزاده ها که دربعضی شهرها کذاشته اند [و] حاصل خرابات آن شهر وجه معاش او بود بکی را که اعلم همه خلق بود بیار ندویادشاه سازند و خاقان پیشین را عزل کنند2 ازبرای آنکه امرا ولشکری و خلق تابع اویند. در آن احکامی1 که به طریق قانون باشد ودر خلاف قانون فرمان تبرتد.

وهمه عمر خاقان وامرا وخلقرا اهتمام ایشان در آنست که از ایشان کاری خلاف [قانون واقع نشود]، از برای آنکه امرا و خلق به یک گناه مؤاخذ و معاقب شوند و پادشاه به سه گناه.

(فصل] بعده امرا و پادشاهزادهها باخاقان چین تتواند مخالفت کردن از دو سبب: یکی آنکه همه لشکر و خلق از آن خاقان است وهمه در دفترست وبیرون از دفتر شا: جله 2_ هرسهتسخه: مکس 3_ سها: ندارد3 سها: گنهکار 5 ق: ازبرای 4ق: ازآن علم 7-ق: وقت 8- سها: ندارد

و دوم ms120 آنکه درخلاف قانون زهرهآ اطاعت ندارند.

به تاریخ مشهور میانهآ ایشان چهارهز ارسال است که نه آفت طاعون دیدهاند و نه خرابی از سپاه، از جهت نگاهداشت قانونی که درامور ملکی بغایت نافع است. از آن جهت اکه در امور ملکی و در ضبط ممالک بغایت و کمال رسانیده اند تا به حدی که هیچ خلل درملک ایشان یافت نشود وهیچ دشمن به ملک ایشان رخنه نتواند کرد. از آنکه قانون وقواعد را ایشان بغایت مضبوط کرفته اند.

و چون ملک ایشان دوازده قسم است مهرهای خطای نیز دوازده است و بر هریک قسم مهری است یشم از سفید مقدار کف دست و برپشت آن مهرها صورت ازدر از سن یشم تراشیدهاند، و مهر کردن ایشان از سرخی بود وده تودنشان، بر روی هم ینهند ومهر کنند. هرده مهر کرده شود زیرا که کاغذ ایشان حریرست.

و تعظیم نشان خاقان چنان است که اکر یادشاه را پسری شود یا خوابی یا هولی ببیند حکم بفرستد به دوازده فسم ملک چین از برای خلاصی محبوسان و آن حکم را درمحفه بنهند و دو محفه خالی ازبرای تعظیم او درعقب آن محفە2آ باحکم همه از اطلهای ملون پوشش کرده و آراسته، قرب صد کس آن محفه ها را برداشته وبه هر شهری و منزلی که برسند خلق آن شهر پیشواز بر آیند گروه گرده [و از برای هر گروه] به مراتب جایها ساخته اندتا آنجامی آیند و حکم راس می نهندوبه تعظیم تمام به شهر در می آرند و به دیوانخانهآ عالی می برند وهمهآ امرا و خلق هر صباح حاضر آنجا مثل دیوان خافان تا آن حکم را بخوانند و مهم آن حکم از هم کذراند:] و چون آن امرا وخلق از دیوان خاقان چین بر آیند هر کس به دیوانخانهآ خودبیایند، وهر کس را درخور مراتب او دیوانخانهای است و چندین هزار امرا است 1_ق: بشب 3س 09و. محافه 6- سها: ms121 خورد

و در همهآ شهرهای حطای به همان ترتیب مراتب دیوانخانه هاست که جملهآ آن را ازیادشاهی ساخته اند وهیچ میری راز هره نباشد که از برای خود دیوانخانه ای سازد، زیرا که قانون نیست.

و چون امرا به دیوانخانهها بنشینند در هر دیوایخانه ای سه هیر بنشینند: بکی حاکم ویکی امین ویکی دیوان، جمله تعلق دارخان خطای اند. وهمه از همدیگر ترسانند و هیچ کدام را زهرهآ خیانت تقصیر نبود. از برای آنکه همه غماز یکدیگرند [زیرا که به اخبار تقصیر وخیایت یکی خلمت ومنصب می یابند، چون فمازی که دیگر نباشند] و به همین طریق در دیوانخانه های سرای نیز دختران و خادمان ازهمدیکر ترسایند.

و دیواتخانه های درون سرای به چه ترتیب است1[ودیوانخانه های بیرون سای نیز به همان ترتیب است [ ودر درون سرای دوازده دیوانخانه است مقدم برباقی دیوانخاتههای سرای، و در هر [یک المر آن دیوانخانه یک دخترست صاحب اختیار مفتش کهیک قسم از دوازده قسم ملک خطای را اوضبط می کند و دو خادم معتبر: یکی در دست راست آن دختر [ویکی درچپ آن دختر و آن خادم که در دست راست آن دخترست امین است و آن که درچپ دختر] است دیوان [ و آن دختر و خادمان را- هریک را - مر کب و قلم و دفتر بر کرسی نهاده درپیش بردوام و پادشاه و امرای اهل علم و اهل قلم را درتمام ملک چین حال این است. و درضبط قاتون خطای هرفم از دوازده قسم ملک چین را از پادشاهی مهروقلم و خط دگر گونه است. اهلش داند.] و درآن دوازده دیوانخانهآ مقدم درون سرای همه به همان ترتیب است، وحساب دوازده قسم ملک چین در آن دوازده دیوانخانهآ مقدم درون سرای درپیش آن ادوازده دختر صاحب اختیار کامل با فراست با کیاست به نهایت می رسد.

- سها: "دیوانخانه مقدم درون سرای درپیش آنه ندارد 2_ سها: ms122 سیاست

صل و در بیرون سرای شش میراند که ضبط دوازده فسم ممالک خطای در دست ایشان است: یکی ضابط1 قانون ممالک [خطای] است، ویکی ضابط خزینهآ زر ونفره وقماشهای ممالک خطای، و یکی ضابط خزینهآ برنج و کندم وجو وعناب و گردکان و گرمه دارو [و] هیزم و کاه تمام ملک خطای است، و یکی ضایط تمام [لشکر ملک خطای است، دیکی ضابط تمام شهرها وحصارها که ساخته اند و می سازند و مرمت آن و دیوانخاته ها و غیره ویامخانه ها1- چه یام اسب چه یام ارابهآ تمام ممالک خطای است، ویکی ضابط تمام سجن ممالک خطای است.

و از بیرون سرای آن شش میر کاردان مهم گذار در خانهآ خاقان چین ضبط دوازده قسم ممالک چین بر آن طریق مذ کور می کنند و حساب آن را سال بهسال به خط ودفتر با آن دختران که دردیوانخانههای درون سرای اندبدهند و آن دختران جملهآ آن را به خاقان به اختصارخط[ منقح] به عرض برسانند و خاقان جملهآ یک سال احوال آن ممالک را بداند. زیرا که ازبرای هر مهمی خطی به خاقان رسانیدهاندبه کرات، واکثر آن و اقعات معلوم اوست.

و شب [وا روز رااز برای خاقان چین به سه قسم ساختهاند: دریک قسم عیش ونوش ها ضیط2- س659. بام (درهمه موارد)

و به ترک آن چنان خاقان و دختران که آن روز نوبت خدمت از ایشان بود خود خادمان نوبتچی جمله گناهکار شوند، واکر خاقان چین سه از آن گناه کند درقانون ایشان از پادشاهی معزول است و امرای چین به یک گناه مؤاخذ و مماقب شوند و از مرتبهو امنصب خود بیفتتد ودر بند وحبس بروند.

و اگر امرا از پادشاه یکان گناه عفو کتند جایز، و اگر پادشاه از امرا نیز عفو گناه کند جایز، و آن نادر الوفوع است. وجائی که از خاقان چین و امرای او ه نگاه داشت قانون آن چنان بود دیگر که را زهرهآ ترک قانون است.

از جهت نگاه داشت قانون است که مملکت4 ایشان چندین هزار سال است رابی ندیده است وهرروز در زیاده شدن است.

1- سها: کند 2_ سها: کنهکار 3-ق: ماخوذند 4 سها: ملک

و آنکه شین بو کویند بند و عقوبت او خفیف تر و بیشتر [خلق] از آنجا به سلامت زنده بر آیند.

ودرهردو زیدان زنان جدا به جدا. وهریکی شهری است نامش زندان. وهر نوع گناهکار را که بیارند نظر به گماه آن گروه دیوانخانه ای است در بیرون زندان و در آن دیوانخانه ها گناه هر کروهی را که ثابت کسند و به گردن ایشان لازم سازند درحال پیان حادثهآ ایشان را خط سازند وپیش پادشاه در آرند و ایشان را به زندان در آرند.

فصل وچون به در زندان برسند سه میر معظم به درزندان دیواتخانهای دارند و به در 1- سها: دیوانخانهها

و مملکت غیر خطا] ندانند. بپرسند که از کدام قسم مملکت خطای آمدید و نام آن قسم را بنویسند و تاریخ عمر هریک بنویسند. آنها که سال خود ندانند دهان ایشان را واا کنند مثل سایر حیوانات و از دندان آدم سال آدم را حکم کنند. و برروی هریک مهری ازمر کب بنهند و بهزندان در آورند.

و چون ملک خطای دوازده قسم است زندان نیز دوازده قسم است و هر گروهی که بیارند به نام آن قسم مملکت طبقه ای متعین است [ یعنی حصاری جداجدا] و گروه آن قسم را بر آن طبقه برند. و اگریکی کناه کند مثلا جنگ کرد بسبب یک جنگ کننده ده پانزده2 کس را از قوم و قبیلهآ او گردن بسته بهزندان می برند. اگرزن و اکر مردباشد که جمله را به زندان می برند. وهر گروه را از کدام دیوانخانه که گاه بر گردن ایشان لازم ساخته درقید و بند می آرند. باز وقت نجات ایشان به همان جای می برند ورها می کنند و گروه کروه درمیآرند و گروه گرده می بر آرند.

و درهمهآ ممالک خطای هیچ میری یاسو باشی رازهره نباشد که یک آقچه از هیچ کناهکاری بگیرد ماسوای پادشاهی. و جریمه ای که از برای پادشاهی بکیر نددر خورد کناه آن کس، وقبیلهآ او را نیز جرم بکنند و چند مد برنج سفید او بدهد و قبیلهآ اوچند مد اکندم و ارزن بدهند. درتمام ملک خطای جریمه به همین طریق است. زر گرفتن رسم نیست: چون به زندان در آرند بپرسند که از کدام قسم خطای آمده اید. چون جواب بگویند که از فلان قسم اشارت کنند به طبقهآ آن قسم. ازبرای آنکه خطاییان را 1- سها: گنهکاران 2- سها: باز 3 سها: گروه 4 سها: پونزده ها: لکت_ سها: مت

فصل1 سر گذشت ماچنان بود که مادوازده کس بودیم که بهآ خانبالغ رفته بودیم پیش خاقان چین [از قضا] یکی ازجهلای ماجنگ کردبایکی از گروه تبنان د به سبب جنگ یک کس ما، جماعتی از آن گناه بی کناه را بند کرده به سجن در آوردند.

ولی عنایت حق بود که مردم مسافر را چوب زدن و اشکنجه کردن نبود و جریمه دادن نیز بر مسافر نبود.

و چون ماکروه بی کناه را در آوردند در طبقهای که به نام یک فسمی از دوازده قسم ممالک خطای است که او را قلمرو دوشنت سی کویند درطبقهآ قسم او ما را در آوردند. چون در آمدیم مارا کاویدند که زرو نقره و دنیائی به خود نیارد2 گویان. از برای آنکه قانون ایشان بر آن است.

چون در آمدیم درفرقه ای از دوازده فرقهآ زندان خطای می بردند در راهی که از رفتن بسیار در درون زندان مانده شدیم و در درون زندان در آن رفتن میدیدیم دو رویه دیوانخانه ها نوع نوع ساخته بودند از برای پرسیدن انواع کناهکاران درهر دیوانخانه ای سه میر معتبر نشسته : یکی درپیشان ودو درطرفین وآنکه در پیشان است او پر سنده و حاکم است، و آنکه درراست او نشسته اوامین است، و آنکه درچپ او نشسته او دیوان است [یعنی نویسنده]، و هر سه میر معتبرنده از برای آنکه از غایت دانش و اعتبارایشان است در زندان مهمات پرسیدن و در همهآ آن دیوانخانه های دو رویه امرا به همین قانون باشند و درآن دیوانخانه ها باغها و باغچهها و بوستانها ساخته اند از برای امرا، و در ذیر آن درختان و میدانها در محل عیش و نوش زمانی فراغت کنند.

1-ق: سر کذشت 2-ق: در3 سها’ با 4 ف: نیاشد 8 سها: مفتش

اکر صدسال در دوزخ نشینی زمالک غیر آزردن چه بینی چو دنیامؤمنان را هست زندان مشوسا کن درین زندان چودزدان چودانستی سجن برمؤمنان است2 کسی کورانخواهد مؤمن آن است ببین تا از کجائی در حقیقت چو ما آنجا روی اینک طریفت وطن گاه تو گر دنیاست باری دوسه روز آمدی اینجا به کاری اگردنیا ترا همچون بهشت است یقین دان کافری کین از توزشت است بدانی کرشوی عارف درین جای که درسجنی، تو داری بندبریای بکوشی تا ازو ینابی نجاتی نجاتی کاندر و باشد حیانی حیات جان تو از علم دین است چودریای نقین دانی که این است به سجن اندر کسی شادان نباشد اگر باشد به جز نادان نباشد سما. باز 2ق: سخن 2 شاید: چو دانستی که سجن مؤمنان است 3-ق: دین علم

آن امرایی که در آن دیوانخانه بودهاند به منزلهآ نفس ناطقهآ خاقان [چین بودهاند ]و آن دیوانخانه از برای کناهکاران خواص خاقان چین بوده.

چون مردمان مایان رادردیوان خاقان چین نزدیک تخت ایستاده می کنند ازبرای آن از خواص بوده ایم، و گروه مارا در آن دیوانخانه در آوردند در پیش آن امرا نشستیم. از برای آنکه ایشان مردمان ما را صحرایی و روستایی اعتقاد کنند از مردم ما ادب و حرمت و عزت وقانون طمع نکنند و ماسوای ممالک خود شهر درعالم ندانند.

و چون درپیش آن امرا بنشتیم بردست ویای بندها نهادند و به حبسکاه در آوردندو دروازهآ حبسگاه نیز کاویدند بغلها و آستینهای ما را از برای آنکه مبادا1 که تیغ و زر ومال خود در آورند گویان دور از روی حاضران. چون در آوردندمی بینیم دو 2

و گرههی را در بند و زنجیر کشیده و با وجود با آن نکذاشته و پایهای ایشان را از تخته ای کذرانیده و به ستان خوابانیده و از روی سینهآ ایشانها به زنجی ا ادق: تبادا ms128 3 سها. "دو رویه یعنی" ندارد 4 شا تم لق ها(4)8 ق: بعتی 9ق: استان

و گروهی را در بند وزنجیر کرده و در صندوقها کردهاند، و کفی بالله شهیدا.

غرض مبالغه نیست بیان وافع است، وآنها را که در صندوق می کنند کشنداه [های پدرومادرند و آن صندوقها مثلثه بود، یعنی سه برجه درغایت تنکی و پستی، و بلندی او به مقدار یک بدست بود. سبحان الله! چگونه کنجیده بود آن شخصی که س صندوق را وا2 کردندا یک کس دیدیم که در درون صندوق با وجود بند و زنجی اعضای اورا خورده و در آن صندوق تن و پست به زور کنجیده وهمه اعضای اوبا بلندی سر او برابرشده و درصندوق چسبیده. کویا اعضای او همچون کوشت شده بود که در آنجا گنجیده بود. چون سر صندوق را وا2 کردند آن شخص با آن بند و زنجیر از آن صندوق بر خاست، بطوری که هیبت [او] درمااثر کرد.

وما[را] در بندها و زنجیرها در آوردند، تاپنج روز [بعده] حکم از سرای خاقان بر آمد که مایان را بند و زنجیر برداوند و خالی رها کنند. زیرا که ایشان این نوع عقوبتها ندیده اند کفته وطافت آن ندارند. درحال مایان را خالی درزندان رها کردند.

و گروه گروه در زندان خلق بی حساب بودند که خالی رها کرده بودند، درخورد گناه ایشان.

(فصل] پنجرهآ در مثالی بود به سوی زتدان زیان عورات می نمودند. ازیکی در بانی یرسیدیم که چه مقدارزن محبوس اند. کفت پانزده هزار زن درزندان شین بو است.

و بیست وشش روز دورازروی حاضران در آن زندان ماندیم و در آن مدت هر چند روزازاز زندان به درمی آوردند و به طرفی از اطراف شهر خانبا لغ از برای تفتیش سها: فریاد 2-ق، سها: بدسک 3- سها: باز ms129 4 سها: چسفیده

الحمدلله که گروه مایان را چوب زدن و اشکنجه کردن نبوده، و گر نه خطائیان را گروه گروه می آرند و چوب می زنند و اشکنجه می کنند، نعوذبالله.

و از بزر کی شهر خانبالغ بود که درهر دیوانخانه ای که هی بردند یک روز در رفتن ویک روز در تفتیش کردن می ماندیم ویک روزدر آمدن بودیم، وچون قریب به خلاص شدیم بلاتشبیهپیش مفتیان ایشان بردند و دیوانخانهآ آن مفتیان هم در زندان بود. وهر گز از خاطر نرود خوشی آن بساغ و بوستان که در زندان در دیوانخانهآ آن مفتیان بود.

وچون پیش آن مفتیان بردند و آن اقرارنامه ها که در دیوانخانه های اطراف خانبالغ ازما نوشته بودند جملهآ آن خطها را پیش آن مفتیان نهادند و بزر گی کاغذ آن خطها مثل حصیر مصلی که از کاغذ خطائی بود وبه خط خطائی نوشته بودند که ازین جمله به نام فلان کس جنگ کرده و بر کردهآ خود اقرار نمود و این جمله از همراهان او بودند. در گناه داخل اند. از آن سبب [ که کس بد را همراه خود آورده اند]. این جمله را در بند و حبس آوردیم کویان نوشته بودند - بلاتشبیه.

آن مفیتان پیران کهن بودند. از برای آنکه بعد از ضبط مملکت تمام و کمال قانون را دانسته علمی وعملی اورا به کار آورده، و امارت2 امرای خطای را نهایت امرای دیواتخانه های زندان بودن است. زیرا که پیش خطائیان بند و حبس وقتل بغایت عظیم است و برین جمله خطای را ضبط کردهاند.

و چون آن پیران کهن کار دیدهآ روز گار گذرانیده مکتوبات را بدیدند و احوال ما دریافتند گفتند شما را کناه نیست. اما همراه شمایک تبت را به چوب زده و آن تبت هلاک شده. چون همراه ms130 شما بد کسی بوده از شما هر یک سه مد4 ارزن جریمه می باید داد سها : علی ق: عمارت 2_ سها: مت

اکر کلی بود به خاقان عرض بفرستند و هرچه سازند به علم اوست.

و بعضی زندانیان را بعد از بند و عقوبت بسیار چون روی به خلاصی نهند گروه گروه اززندان بیرون آرند و سربازارها و کذرها کندهای سرب ریخته در گردن ایشان گذرانیده و دردست وپای ایشان بندهای آهن و از شیب2 بغلهای ایشان آو یخته چنانکه پایهای ایشان به زمین نرسد (و آن عقوبتها از برای ترسانیدن خلق بودودر آن سختی اگر ماهی به سر بردند وزنده ماندند بعد از آن فرود آرند وهر یک راصدچوب بر کون برهنهآ ایشان بزنند، زیرا که قاعدهآ خطای است. اکر مردبود تنبان او را بکنند[ و] بر کون برهنهآ او چوب بزنند، واکر عورت بودبر بالای تنبان اوچوب بزنشد. و تحمیل جریمه کنند وجریمهآ اوچند مد برنج سفید ویاکندم و یا ارزن، واکرقوت جریمه رادادن نداردبرو چند ساله تحمیل میل بانی ویا پاسبانی و با عسسی وغیره ازبرای جرمانهآ او درجای او بفرمایند. وچون مدت آن خدمت به سر آید پیش ضابط آن شهر برود وعرضه داشت خود را یرد ms131 وبراحوال اومطلم شوند وصدچوب بر کون برهنهآ او بزتند و بعد از آن خط خلاسی او بدهند.

و جریمهآ خطاییان همه ازین نوعها بود، و زر و نقره جریمه ستانیدن رسم تت: - سها: بیرون 2ق: به خادمی 3 سها: شیو 4-ق: کهبه آن عقوبت8_ س410. کون بدنه ب سها: مت سسها: ندارد

و در همهآ شهرهای خطای در چارسوها و دربندها و کذرها و راحها گروه گروه به انواع عقوبتهادر عسس خانه ها[ی) آن زندانیان گرفتارند و زندانیان چون به آن عقوبتها برسند شاد شوند، زیرا که آن عقوبتها علامت نزدیک شدن خلاصی ایشان است.

بعده و آن خلقانی که در آن زندانهای عالی اندلاینقطع هر روز کروه گروه و هر گروه4 را به دیوانخانهآ دیگر گون می برند و تفتیش حال ایشان می کنند و چوب می زنند و اشکنجه می کنند و اقرار از ایشان می گیرند.

وهر کنا هکار را ماهی یکبار نوبت تفتیش اوست ، اکر چه سالی دوازده ماه به همان نوع تفتیش کرده اندو به تکرارها از او افرارنامه گرفته اند. زیرا که کار زندان را برهمهآ امور ملکی مقدم داشته اند. و ازحالهای زندانیان، پیوسته خاقان تفتیش کند.

و فی زماننا درزندان شین بو سه کس بمردند [در یک روز] از سختی بند و عقوبت. زیرا هر کس که می میرد از برای تلف شدن او خطپیش خاقان در6 می آرند که درزندان چنین کسی وفات کرد. از خاقان خط بر آمد که شما مکر درمهمات زندان تقصیر می کنید که سه کس دریک روز تلف شدند. امرای زیدان بتر سیدندو همه به یکبار در زندان درآمدند و گرد آن محبوسان و بندیان بر آمدند و بعضی را بندها تخفیف کردند ms132 و بعضی را خالی کذاشتند و بعضی را به طعام بیشتر دادن امر کردند.

و طعام زندانیان ازپادشاهی می دهند روزی یکبار، و آنها که کس دارند از برای محبوسان خود از بیرون نیز طعام فرستندو آن طعامها را درزنبیلها با علامتها و خطها بیارند و در میانە1آ هر حبس خانهای توده کنند. که رازهره باشد که در س 609. دیکر 1- سها: دو گروهی را چهار میخ کننده ندارد 3 سها: ندارد 6_ ها: "وهر گروهه ندارد 5- سها. ندارد 6سها. ندارد 7_ سها. میان

روزی دوبار محبوسان را رها کنند از برای قضای حاجت و از برای طعام خوردن. وهر کس بباید علامت خود بداند وخط بخواند وطعام خود را بکیرد ون طعام خوردنددر بندوحبس هی کشند.

اما از حالهای زندانیان پیوسته خاقان باخبر باشد. زیرا که هر کناهکاری را ماهی یک بار نوبت او می رسد که دریک دیوانخانهی اورا تفتیش کنند و دیوانیان آن دیوانخانه خط بیان حال اورا واقرار وانکارو اشکنجهآ اورا ومدت انواع تفتیش او را وجملهآ واقعات او را درماهی بک باردرپیش خاقان درمی آورنده و از آن است که خاقان چین جملةآ اهل زندان را از زن و مرد ایشان را بام به نام می داند و براحوال واقعات اکثر ایشان مطلع است و ازحال جمله اهل زندان خبین.

و هر خط و دفتر که در دیوان خانههای بیرون سرای است در تمام ممالک (و در درون سرای است مثل آن از تمام ممالک] خطای.

سحان الله! چه قانون و چه نکاه داشت قانون است که به سبب ضبط قانون و نگاه داشت قانون چندین هزار سال است که ملک ایشان خلل ندیده و دشمن برایشان ظفر نیافته. ازهفت ساله ناهفتاد ساله، و از درویش و پادشاه، هیچ کس را سر موئی زهرهآ ترک و ms133 تأخیر قانون [نباشد.

فصل و آن کناهکار[ان] که واجب قتل اند خاصه از برای تفتیش ایشان خاقان [چین] سالی یکبار دیوان کند و چندین هزار خونی را، مفصلش را، ده ده ردر ادست گیرد ویکان یکان را به نام می خواند، و آن خونیان بر کردار خود پیش پسادشاه ق: بیاید 2-ق: بیکناه کاری 3- ق: جله حال 4- سها: ندارد 8- سها. دهه دهد

و از آن سبب خونیان زهرهآ دروغ کفتن و اتکار ندارند، و اگر چه خافان چین آن چنان اعتقاد ایشان معلوم است که راضی نیست از برای آنکه خودرا خدا- پرست میداند و از بعضی افعال او معلوم است ومذ کور شد.

و دیگر آن خونیان را از آن سبب زهرهآ انکار نباشد زیرا ماهی یکبار درهر دیوانخانه ای بر کردار خود اقرارداده اند تا سه سال، و خطهای ایشان جملکی به خاقان رسیده و خاقان چین جملهآ کناهکاران را که در زندان اند نام به نام می داند و اکثررا از راه خط می شناسد، خاصه مرخونیان را که سالی یکبار ازپیش خاقان می گذرانند و به کردار خود اقرارمی دهند و خاقان چین به قلم سرخ علامت خود نشان می کند تاسه سال. وهر آن جمله را که سهسال ایشان رسید حکم برقتل ایشان بکند. آن روزقتل، [چندین هزار] خونی را علمهای سرخ بر سر ایشان نشانده خیل خیل و گروه گروه از سرای خاقان بیرون آورند و ms134 به قتلگاه ببرند ومحل قتل ایشان در سالی یکبار بود. و درتمام خطای از تقویم محل قتل می دانند و چندین هز ارسال است که قشل به روز می کردهاند.

و قریب تاریخ نهصد و دو (902) بود که قحطی عظیم در یک قسم از دوازده فسم ملک خطای وافع شد که آن فسم را قلمرو شنگسی گویند. خلق بیحد تلف شد. عافبت به حکمت علاج کردند.

1- سها. "وپادشاه به آن راضی نیست ندارد 2_ سها: سیصد 3 سها: ندارد ها: ندارد

وعجب تر آنکه سر چندین هزار مقتول را - هریک درصند وقچه ایاجدا [به جدا محکم کردهاند و صاحب آن سر را بیان [حال او] کرده [اند] و نوشته که صاحب این سرچنین کس بود و از کدام محله بود و نام [ او و) پدر او چه بود و کشاه او چه بود و چند سال درحبس بود و درهرماهی در کدام دیوانخانه ها کدام میران تفنیش کردنده و در هر سال پیش خاقان چه نوع اقرار کرد. آن خطها را بدان انواع نوشته در گردن آن خونیان آویخته به قتلگاه می آرند.

وچون سر از تن آن خونیان جدا شود سرهای مقتولان را در صندوقچه ها محکم سازند وخط هر کس را به صندوقچهآ سراو بچسبانند وتا سی سال در خزینه نگاه دارند از ms135 برای آنکه اکر کسی دعوی کند که چنین کس من به ناحق کشته شده حکم ازیادشاهی بر آید که سر آن مقتول را از خزینه حاضر سازند، اکر کسی دعوی بکند بر آن سر بکند: آنچه احوال آن مقتول است بتمامه در کاغذ کوشته اند و درسندوقچه چسبانیده. تا سی سال آن سرها در خزینه باشد. بعد ازسی سال کسی را د گردعوی نباشد سرها از خزینه بیرون آرند و به دریا اندازند. - و از آن نوع جابیات درطای بسیار است.

وسالی یکبار زندان را از زندانیان سه ساله پاک سازند. بعضی راکروه کروه به کشتن برند، وبعضی را کروه گرده [ به میل بانی ودیده بانی فرستند، و بعضی را 1- سها: "وهر کروهی را بنوعی کشته ندارد 2- ق: سندوقی 3 سها. بچسنانند 4ق: برای

وچون میعاد آن کرفتاران به سر آید آن بندها وعقوبتها از آنها دور سازندو هریک را صد چوب یزنند و در خورد کناه او از کندم یایر نج سفید یا ارزن و یا نخود و باجو چند مد بگیرند و رها کنند.1 1- سها: سه سطر اخیر را نداود،

کنز الحقایق2 که باشد اندرو مرغان بریان هشت اندر مثل چون مطبخی دان تو تامی هیل تو سوی طعام است بهشت پرطعام از بهرعام است وی خوردن نخواهی عمریک دم به دنیا خوردن و دره آخرت هم بهشت صورت ارچه دلیذیرست به تسیت با حقیقت زمهر برست که ذوق جان بحق مالا کلام است بهشت خاص نه ذوق طعام است به دست آور بسه معنی ذوق جان را به صورت چون تنت خورداین جهان را مترس از دوزخ و از نکبت او مشو شاد از بهشت و نعمت او بجز در بند کی حق مشو شاد چو صدیقان زهر دو کون آزاد و از برای ایلچیان هربار که به دیوان بیایتد به مطبخ یادشاهی در آرند و بر سر خوانهاوشیره ها بنشانند، و در آن مطبخ آشچیان مسلمان جدا واز آن کافرجدا.

ودر دربندسیوم سرای دریک جانب دیوا نکاه پسر خاقان چین است. درسالی سه بار بعد ازادای دیوان خافان به دیوانگاه پسر او حاضر شود [ جملهآ آن خلق که به دیوان بدر اوحاضر بوده باشنددر پیش آن پسرصف صف بایستند و آن پسر خورشید طلعت ماه سیما که پدر او وفات کرده واین ذمان او پادشاه شده ms137 و او سید انبیا را درخواب دیده و ایمان آورده وچون بیدار شده کلمهآ شهادت را دیده که در دیوار حجرهآ او به خط سبزنوشته شده- یوشعبان می کویند.

در میان مسلمانان خاتبالغ مرد عالم است . او را به سرای در آورده.

- ها: *و نگارستان چین، ندارد 2_ سها: توی 3- سها: خدش 1. درصفت بهار 5_ سها. خوردن و وز سها: نی 7سها: ذ

رمی گفتند بعد ازپدر او به کمال او درملک چین کسی نیست و آن پسر بر بالای نیمتخت زمانی برپای بایستد و بعده درحرم خود در آید و آن خلق ازدیوان او وا گردند.

و در دیوانگاه آن پسر مقدار [بیست] خانه بود که از در او به زنجیرها آسیا سنکها آویخته بودند. می کفتند همهآ آن خانهها پر خشت نقره است وهیج احتیاج به آنها نداشتند، و از آن انواع خزینه ها در آن سسای بسیار است.

1- سها: او کفت درجواب 2- سها: واز

وهم درین قسم است جولان هو و کلان فو وخونان فو، ودر[ین] جملهآ شهر مذکور ریوند اعلی حاصل شود- و درغیراین شهرها ریوند نبود.

و جندی فوا و جندی هو ، وجملهآ این شهرهای مذ کور دریک قسم است که درسرراه بود. آنکه دراطراف اوست عدد او را خداداند بلاتشبیه آن جملهآ شهر مذ کور هریکی ms138 [او] مصر جامع است، ادنای او مثل تبویز و قم دوم از دوازده قسم ملک چین دیکر منزاستان است، و درین قسم چناقهای عجایب و ر کیبهای غرایب مرحع و آهن جامهای زرین و سیمین و غیره (است) ونام شهر مذ کور2 نمطای آواین نمطای پایتخت قدیم ملک چین است. فغفور چین و پادشاهان پیشین را پایتخت نمطای بوده است. و در آن شهر چارپانکه نمی دارند الاعرابهآ 4 سها: جندی فوبه فتح اول وسوم 1- به کسراول وسوم 3 سها: مشهور 2- ق: خطای8- سها: چاروا نس درآید 6 سها: اوایده

و در آن نمطای تخت وتاج فغفور چین و پادشاهان پیشین همچنان ایستاده و هرساح چندین هزار لشکر و امرا که در آن شهرند به طریق دیوان پیش آن تخت حاضر شوند. واکریک روزترک و تأخیر کنند جمله کناهکار شوند و از منصبها بیفتند وبه حبس و قتل بررند.

و در تاریخ هشتصد و چهل (840) گذشته بود که خانبالغ را بنا کردند وترک تخت نمطای کردند و پایتخت را خانبانغ ساختند، از برای آنکه دشمن ایشان از این جانب است که آن را قلماق گویند. گذر گاه دشمن را مضبوط گرفته. آن دشمن بر خطاییان هر کز کار نکرده زیرا که مملکت داری خطای بغایت معقول و مضبوطاست.

و قسم سیم از دوازده قسم ممالک خطای دیگر خانبالغ است.

(و در درون شهر خانبالغ در طرف شمالی او کول آبی است که مقدار دو میل از کنار تا کنار دیگر پهنای اوست که لشکر خطای از قعر زمین بریده به در آوردهاند. چنان کارها ازلشکر خطای عجب نباشد. زیاده ازده آسیا آب ازو می جوشد و رودخانهآ عظیم می شود و به سرای خاقان چین درمی آید و آن هفت حصار را سیر می کند و ازطرف دیکن او بیرون می رود و به شهر حانبالغ پریشان می شود، ms139 و برهر طرف شهر رود آمی روان.

[واین] خانبالغ لفظ اویغورست و[ کر نه ] خطاییان به نام دیدو کویند یعنی بایتخت ومتاعی که از آن مملکت حاصل شود تقره بود.ویک چشمه داردمثال آب روان و چاهی دارد مثال سر کین کبوتر و نقرهآ جبلی را خود نهایت نیست . از آن است که نقره در حطای ارزان است. اکر دربافی ممالک دنیا تقره نماند ربع نقرهآ خطای همهآ روی زمین را بس بود. یعنی ربع تقرهآ [ملک] چین با تقرهآ تمام ممالک برابری می کند.

- سها: ارابه2- سها: خطائیان3 سها: دکر 4.ق: چشم

و آن کانهای مذ کوراز قسم خانبالغ درشهری است که اورا دی تنک کویند.

وسنگی که به جای هیزم می سوزند در خانبالغ [است زنجیل ومامیران چینی و کبابهآ چینی وغیره آنجا می کارند.

وقسم چهارم از دوازده قسم ملک خطای حیزا است ونام شهرهای آن ملک خوی جوو سالارفو [وغیره و در آن ملک گرمه دار و بسیار می شود، امثال آدار فلفل [وفر نفیل او فلفل وغیره و در آن ملک تنبل و سیاری می خورند.

و در آن دیار نمک بغایت قیمت است، چنانکه پنج درم [نمک] به یک درم لقره می دهتد.

و قسم پنجم از دوازده قسم ملک خطای را هوکن سی کویند، واقمشه که دراین قسم حاصل از می شود از کتی هأ واز کمخاها واطلسهای ملون خطای که مشهور است و کتانهای بازک وجنسی وغیره و قسم ششم از دوازده قسم ملک خطای لمصین است و هرقسم را سه ماهه راء قلمرو است.

و در قلمرو لمصین عمه فغنوری کار می کنند و اسل فغفوری از ستکی است بغایت سفید و باطراوت، و آن سنک را آرد می کنند و می ییزند و حوضها ساخته اند2 از سنک یکیارچه1 تراشیدهاند، و اندر آن حوضها سنک آرد کرده را بخیسایند و برمثال ms140 رنگرزان چوب زیند و همچنان آب ریزند و چوب زند تا مدنی که حل شود و در رسد و بعداز آن هم برهم زنند او به حوض دوم رها کنند و از آتجا نیز برهم زیند] و به حوض سیم رها کثند وبعده گذارند تا آب او خشک شودو کلی صافی بماند و آن گل را به مشت ولگد بر دوام 1-ق خوی کین فو و خوی جو، س 59ه: خوجو سالارفور 2- سها: مشال ها: بیبل 4 سها: ویکی دیکر8 سها: کییهاق: لسین 7- هاء کردهاند 8. سها: یکیاره

ومذ کورشد که گل را در سه حوض صاف می کنند، و درحوض اول کل ادنی بود و هرچه ازوسازند بر کل و لک بود و زمین و ادنی بود ، و از کل میانه میانه بود، و از گل اعلی اعلی شود.

و ده ده در حقههای آهن خطائی بنهند و در "داش گذارند و "داش را یر سازند وبپزند و همچنان بفروشند به ده هزار سیر بعنی صدهز ار درم تقره مشتری دداش، را سربسته بخرد به طالع خودهرچه برآید، و از اشکسته و درست.

و آنچه دستگاه1 پادشاهی است درشیب کعب او علامت است. و بعضی فغقوری باشد که هم درچین به هزار درم تقره بفروشند و از آن جنس را نگذارند اینجا آوردن2، و بعضی را به وزن طلا برابر می فروشتد.

و درفغفوری سه خاصیت است که در هیچ جوهر نیست [مکر دریشم]: یکی آنکه هرچیزی ms141 که دور بریزند در حال درداو را شیب بتشاند و صاف کرداند. دوم آنکه هر گز کهنه نشود وسوم آنکه هیچ چیز او را نخراشد جزالماس والماس را به او شناسند. و در اوطعام خوردن و شربت خوردن طبع را زیاده کند، و هر چند لک بود در آتش یا در چراغ یا در آفتاب بدار ند نقش بیرون از درون نماید.

و قم هفتم از دوازده قسم ملک چین یعنی ملک حطای و نام شهرهائی که درقسم هفتم است یکی خنسای، و کلانی خنسای را [یکی می گفت] پانزده کس بودند که خنسای رادیده بودند. یکی از ایشان کفت بزر گی خنسای به مرتبه ای [است ]که سباح از[ کنار] شهر کوچ کردیم شب را میانهآ شهر منزل ساختیم و روزدکر از میانهآ 1- سها. دست که2- مها. شیو(مترجم ترکی "سبوه آورده)3- ق: آمدن 4_ سها. کوچه

بیش خطای حساب خردی و بزر کی شهرها مثل حساب ابجدست و به حساب خانبالغ بیست و پنج وشن" است. هردشن"، لاتشبیه، الله اعلم، پنج برابر کلاته2 بوده باشد. و درغلبه کی وبزر کی شهرهای خطای سخن نیست.

و قسم هشتم از دوازده قسم ملک چین، یونن کویندو دو ریونن از دو طرف دریاست و ازیک طرف خشکی و کگویند طرف خشکی او را خندق بریده اکد و دیوار زدهاند.

مقدار دو ماهه راه است . جهت دوماهه راه را دیوار زدن و خندق بریدن آن بود که بسیارز مانهایادشاهه جداداشته، و هر دو [س دیو ار و خندق را به در یاوصل کرده اند.

این زمان خطاییان گرفته اند وضبط کرده.

و از دریای او] استخراج مروارید می کنند، و مروارید در آن دیار بغایت ارزان است. چنانکه درخانبا لغ دودانه که باوزن یک ms142 درهم بودبه سه درهم نقره بدهند.

و از انواع جواهر کیله کیله ریختهاند - از امثال مروارید و یاقوت و پیروزه وغیره. درغایت ارزانی می فروشند. وهیج حولی وخانه ودکان نبود که قفسی از جواهر نبود.

و قسم نهم از دوازده قسم ملک چین1 کولی کویند و این کولی استان1 ملکی است درغایت معموری و پرمال1، چنانکه12 ادنی بازر کان ایشان ده بار صد هزار سیر نقره دارد و هر سیر او ده درم نقره بوده و گاه باشد[ که] یکی یا دو کولی استانی ه متاعهای مردم ما را بخرند.

و از خزینهآ خاقان چین به لشکریان حطای چندین هزار نافتهآ خام از خزینه صل: خوردی 2- سها: ندارد 3-ق: قلاته 4_ سها: مملکت یونن درکنج دتیا واقع است. دوطرف او دریا ویک طرف خشکی.

5_ سها: پادشاهی6 سها: درم 7_ سها: "اوهیچ حولی تا اینجا را ندارد . خطای 9_ سها.: ندارد 10- سها. کولستان 12_ سها. "و هرمار ندارد 12- سها: چنانست که

و متاعی که از کولی استان حاصل می شود همه طلاست و کتانهای نازک و قسم دهم از دوازده قسم ملک چین، جاوه است و جاوه پندر است و از مکه و از همه بندرهای هند به جاوه می آیند و می روند ms143 و همهآ بندرهای خطای در تعلق جاوه است وطرف جنوبی ومغربی او هند است.

ومتاعی که ازومی آید همهٔ‌[ آن] متاع هنداست امثال شکر و گرمه دارو و قماشهای هند و یا قوت وغیر آن2] وهمهآ آن] متاعها به خانبالغ می آید.

و قسم یازدهم از دوازده قسم ملک چین، ختن است و درزمان سایق سرحد خطای بوده است. این زمان سرحد اسلام است و اسلام نا آنجا فتح شده است، و قسمی که به نام ختن است و شهرمائی که درتعلق اوست از آن خطای است.

و متاعی که از وحاصل شود یشب است. ودرختن دورودخانه است یکی را آق قاش گویند، ازویشب سفید حاصل می شود ویکی را قره قاش کویند، ازو یشب سبز و سیاه حاصل می شود. و درمحل داس جو که آبخیز شود یشب را آب می آرد و چون آب پست شود ده روز دو رویه] در کنار اویشب بچینند وهرچه بیابند بزرگ آن از آن پادشاهی باشد و خردها2 از آن غلامان [پاد شاه ]، و کان یشب غایب ها: تدارد 2- مها: غیره 3_ مها: یشم (درهمه موارد) 4 ق: آق قاشق 8_ق: قرهقاشق 6 سها: او 7- اصل خوردها

و متاعی که از وحاصل می شود شکر بود و نیشکر ms144 در آن دیاره بسیار بود و پنج درهم نقره را یک شتر بار شکر می دهند. و آن قسم خطای بغایت گرمسیر1 است.

و درهمه شهرهای خطای هر چه خواهندهست اوبسیار [و ارزان..

کنزالحقایق10 درد فقر از هر که پرسیدم نشان گفت اگرپرسی بپرس از بحرجان سارومه چون درطلب بی یاوسر باشی از فقر اند کی یا بی خبر در دفقرت چون کریبانگیر گشت رایت جاهت ز گردون بر گذشت ادشاه فقر را درملک جان مست پی دریی لوا خورشید سان با الهش دل دل از یاد جهان بر کرفته آشکارا و نهان تاج خود کرده ملوکان خاک پا بوده خیل سر کشان او را گدا دایم ازخلق نکو دلجوی خلق سوی خالق روی او، نهسوی خلق . سها. رجال 2- سها: زایدن 3 ها. زایده 3 سها: هیلان فواست و تدارد ن سها: درم 7_سها: یشتر شکر سفید 8- مها: کرم سیل 9ق: بسیار است 10_ق: بیت

و آن سازنده ها به سازند گی و خوانند گی مجلس را کرم سازند و کروه سها. توی (درمه موارد) 2_ سها. وچون 3-ق: داده 4 سها: ظرف سها. در 6 سعا: شیو 7_ ن: شیرها 8- س659: هر کس به جنس خود صف صف بنشینند و به ساز وصحبت9 سها. باکره 10_ سها: تگویند 11- سها: "وبعدازآن تعلیم می کنند، ندارد.

============================================================

نظار گیان دانند نوق آن مجلس را ، و دنیا را جفت کافران گفتهاند مگر آن طویهای خطا ست کتزالحقایق" بجز خوردن اگر چیزی بخواهی مرنج از من اکر کویم تیاهی که میلت نیست جزسوی علفزار که حیوانی، نه انسانی، به مقدار که باشد اندرو مرغان بریان بهشت اندرمثل چون مطبخی دان اگر طاعت برای آن کنی تسو که پای مرغ خود بریان کنی تو زبهر حق سزای آن جیحم است اگر طاعت ترا بهرنعیم است هر آن کس را که باشد عقل عمراه نجوید مطبخی الاز الله نشان ابلهی چیزی دگر نیست که مطبخ جویی وزانت خبر نیست رها کن خوی بدزیرا که ms146 زشت است چودانستی که خوی خوش بهشت است به دست آوربه معنی ذوق جان را15 به صورت چون تشت خورد این چهان را 3- سها: پرو 3- سها: هرگروه سها: شیو 2- سها: کوچکیها یی5_ سها: توی 6سها: خطائیان است 7_ سها: بیت س49. تعظیم 9_سها: حضرت الله1- ق: سه بیت اخیررا ندارد

وخاصیت آن شراب برنج آن است که هر کس خورد فربه وتندرست شود.

از همه ممالک که می آرند یک طعم ویک رنگ بود1 فرد شرابی را که سر مستی صفات است حرامش [دان اکر آب حیات است رباعی قدر گل و مل باده پرستان دانند نی تنگدلان و تنگدستان دانند ای بیخبر از بیخبری معذوری سری است درین شیوه که مستان دانند رباعی یک جرعه می از مملکت جم خوشتن دور قدح از غذای مریم خوشت ق: ذوق 2-ق: روان 3 سها: آن ولایت 4- سها: و این جله ازخرج آن شراب بود 5_ق: فوج فوج 6 سرها. وباچندین هزار خادم وخانه دختر که درسرای است 7_سها: از "ازهمه مالک تا اینچا را ندارد 8_ق: ایضا 9- سها: ملکت

ادب تساجی استاز بور الهی بنه بر سر برو هرجا که خوی 1- مادب

ودر بعضی شهرها یانصد خانه واروهز ارخاته وار صد هز ارخانه وار باشند و اکثر دختران میرانند که بسبب توع نوع کناه - می باشد درقانون ایشان که از پدران ایشان ظاهر می شود و به واسطهآ آن کناه به حبس وقتل می روند و پسران آن امرا لشکری می شوند [و[ در پایهآ ادنی، و زن و دختران ایشان عورات خرابات می شوند، و روی یسران خود را مادر و خواهر هر کزنبینند.

و آن امرا [را] خان مان خراب شده و اثرونشان او کم شده.

ت .

و انواع آن ] گناه آن است که حکم پادشاه را دور از روی حاضران نگرفته

و اگرازین انواع گناه [ بعضی را] خلق شهری و بازاری کرده باشند به حبس و قتل بروند وپسران اورا نیز الشکری سازند وزن و دختران اورا بفروشند، و در کناه ما سوای خرابات.

1- سها دو دربعضی شهرها، ندارد 2- سهاء سدهزار خانه وار باشند ندارد.

3_ سها: بودتد 4_ق: خان ومان 5 سها: شکایت 6_ سها: بوند 7- سها: "ودر گناه ماسوای خرابات، ندارد

واز همهآ امور ملکی همچنان خبر لاینقطع به خط پیش خانخطای بفرستند، و ms148 جواب خط آن امرا نیز لاینقطع از پیش خاقان به ایشان می رسد.

و در آن دیار که باران نشده باشد ازخان خطای خط برآید که درآن دیار استسقا کنند، و استسقا را عورات خرابات کنند، وجای استسقای خرا بانیان دیرهای خطای بود. وخراباتیان چون عزم استسقا کنند همهآ توابع و لواحق خود را الوداع کنند ووصیت کنند، زیرا که ایشان طایفه ای زا نیه اند و واجب القتل و قتل ایشان را موقوف کرده اند نظر به حکمتی، و دیگر آن که [از] اولاد خائنین اند و اکر باران نبارد و استسقای ایشان قبول نشود چندین هزار به حبس وقتل بروند،

و چون آن قوم بی باک غارتگر دلها و دینها را از برای استسقا به دیرها حاض سازند، بیت می دهم سورت تغیر می گذارم مویس تا نپوشد روز من ماهخراباتی دگر2 - سها. بودن 2- سها: خاقان3- سها: حکم 4- سها: و اززمان سابق8 سها: بکشند9 سها. فرد 7_ سها: این بیت پس آز ”بت رویان خرایاتی" در دو سطر بعد آمده است.

============================================================

وطریق استسفا کردن ایشان آن است [که] کرده گروه بنشینند[و] جماه در سازندگی و خوانند کی آیند . و گروهی بر خیز ند وبه مقام سازها اصول نمایند، و رقص می کنند دردوازده مقام وبازیها ولعیهای عجیب وغریب می نمایند، و آن کروه به در آیند [و] کرو هی دیگر در آیند و ms149 در پیش [بت ارقص می کنند و بازی می کنند و سر می زیند و زاری می کنند.

[و] چون آن گرده به در آیند گروهی دیگر در آیند، همچنان تادیر کاه از ترس جان، نه خفتن و نه خوردن و نه آسودن! شب و روز در زاریهای جانسوز و [نالههای] دل افروز.

شوی ماز آدم درد دل می خواستیم تا جهانی را بدو آراستیم و چندانی از آن نوع زاریها بکنند که اجابت شود و باران ببارد1، وحکمت شناسان خطای فرمودهاند که اجابت استسقا به نالهآ جانسوز مسی شود و آن خراباتیان را پیدا کرده اندو به قتل ایشان را ترسانیدهاند. وچون زاری ایشان از سر ترس وسوز بود به نادانی ایشان حضرت او نظر نکند وقبول کند و باران بدهد به مرتبهای که دیده شد کوههاواری سیل آمد و بسیاری از شهرهای معظم را خراب کرد کریمی که2 از حضرت او هیچ کس نومید نشد.

1- سها: فرد 2- سها. "وهاران ببارد ندارد 3_ سها. دکرهمی که ندارد

و در کوی خرابات معلم خانه [هاکست که اولاد اهل خرابات را که دختر بود سازند گی و خوانند گی تعلیم کنند، و اگرپسر بود بازیگری تعلیم کنند.

و دیگر عجایب آنکه آن خراباتیان، خورشید رویان پریزاد، خیل خیل سازها را در کردن حمایل کرده و صراحیهای پرمی برداشته و ساغرهای فعفوری پرمی بر سردست گرفته وسازها را ساز کرده به خوانند کی حزین آواز کرده و ملبس، [هثنوی] جله موسیقار زن، بربطه سرای لحن داودی از ایشان ms150 جان فزای بر کشیده آن بتان یک سر سماع عقل جان را کرده جان تن راوداع2 رقص کنان به شین وشور، تمام طلب طلب برمثال قلندران، در بازار پرسه" درآمده.

[بعده] و کسانی که زرپادشاهی می خورند در خرابات عورات نتوانند رفتن اگربگیرند بکشند.

1- س610. شعر، 609: فرد 2_ سها: بجای "ا کرقحط شوده فقط دارد اگر"قیمتی شوده یعنی اجناس گران شود. 3_ سها. بکشند و بعضیرا بکذارند، 4 سها: اوملبس ندارد. ظاهرا در "قه هم باشد. 5- سها: بربت 6ق: عقل وجان را کرده جان وتن وداع 7_ق: تیب تیب، سها: تلب تلب 8 ق: پادشا، سها: برسه (ظاهرا همان پرسه وهرسه زدن لغت عامیاته فارسی است،)

و درهر شهری چندین عرابه هاست از پادشاهی کرد بازار و محله می گردند

و بعضی از ترس جان، هردو کس بههم جمع شدهاند و برهم مشت زنی می کنند و دکان به دکان گدائی می کنند و مشت2 بی دریغ بر سر و روی یکدیگر می زنند به مرتبه ای که سرهاشان شکسته و سروروی ورم کرده، وبا آن راضی اند که در هر دکانی یک درم طعام بدهند تا نمیرند.

و با وجود آنکه ارزانی به مرتبه ای است که یک درهم نقره را هفتاد پول می دهندویک پول رایک کاسه آش می دعند، و باوجود آن ارزانی 1چندان از آنها که زردر

و آنان که مشت زنند در آن دکان که چیزی ندهند بگذرند1 و برهم میزنند ms151 چندان که صاحب دکان بتر سد مقداری طعام بدهد. زیرا که اکر ندهد ازآنها یکی کشته شودو برصاحب دکان غلبه بیابد، و در بعضی دکانها مقدار نخودی طعام بدهند راصی شوند.

و بعضی از آن طایفه تنها باشند. از گر سنگی بی طاقت شده و [یک ادست خودرا در گل و گند کی آلوده کند و باهر کس برسد که جامههای پاک دارد10 از وچیزی طلبد. آن کس ترسد و11 چیز کی بدهد، مثل یک فندق، یک بادام و اگر یک دانهآ سها: ارابه 2_ سها: خرابات 3_سها: چندان اند 4_ سها: سروبه دوچشم ایشان8 سها از "زنی می کنند، تا اینجا را تدارد6 سها: درم در همه موارد) 7- سها: پل 8- سها: ارزان9- سها: نگذرند 10- سها: ندارد 11 سها: آن کس از ترس جامها چیزکی بدهد.

============================================================

و در اثنای مشت زنی ایشان شخصی طشت خا کستر بر چشم و روی یکی از ایشان1 زد، چنانکه نتوان گفت، ویک گوز داد و او هیچ نگفت و در گذشت. و از ت خرابات به آن درجه رسیدهاند.

و اندر آن شهرها رسم چنان است که بعد از پیشین که از کار بر خیزندهمه به خرابات روندو آن خراباتیان همچون اصنام مصور خیل خیل همه ملبس و[ مزین و مذهب نشسته اند در چادرها و پنجرههاو منظرها [ومشتری می خواهند. اکر کسی به دام ایشان افتاد به حولی در آورند که از باغ ارم نفس می زند و یکی را قبول کردهاند، دهی دیگر به خدمت او ایستاده اند: گروهی سازنده و گروهی خواننده و گروهی رقاص. و برروی تخت منقش بنشانند که بسترها ms152 وبالینها همه از اطلس و کمخا، وصفای آن اشیاء را چگونه بیان کنم که زبان قلم قاصرست.

و ساعتی که در آن جای عیش وعشرت کردند، باز بهجائی بروند که زیاده از اولینه مقام و5 ازهمهآ اسباب صحبت آراسته و درلطافت وصفااز مقام سابق عشرت انگیز تر بود. همچنان از آنجا بازبه جای دیگر مثل [هذا] چنان بفریبند که آن کس هر گز یاد وطن خود نکند.

گلشن راز7 شراب و شمع وشاهدراچه معنی است خراباتی شدن آخر چه دعوی است که باهرذرهای حق را تجلی است شراب و شمع و شاهدعین معنی است 1- سها. "ازایشان ندارد 2- سها: جوز 3- سها: دو او، ندارد 6 کذا، ظاهرآ درمعنی چهاردری 5- سها: "زیاده از اولینه مقام و، ندارد 6 سها: باز به جائی بردند که ازهمه اسباب صحبت آراسته ودرلطافت وصنا ازمقام اول ریاده بود هچنان.0 7_ق: بیت 8_ رها: مصراع اول و دوم جابه جاست.

============================================================

بیت" مطرب از قول عاشقان بر گو غزلی خوش ترانه ای تر کو سخن عاشقان بخواهی کفت به عبارات همچو شکر کو دف به صوت تو پای می کوبد این حدیث را بازم از سر کو [تو حدیثی ز راه صوفی پرس بکتهای از ره قلندر گو] ما و دردی کشان بمی سر ویا زاهدان از کجا و ماز کجاه و رسن بازی در خطای کار دختران با کرهٔ‌ صاحب جمال است، وخوش طبعی حطالیان از اینجا فهم می شود.

(فصل] و عورات امرا و خلق شهر را کس روی و موی وقد نبیند. از برای آنکه در غایت عفت وستراند وجمله سرخ وسفید ms153 ونر کس چشم وسیاه چشم، سروقد سیمین بر وشوخ وشنگ وشیر ین لبان حاضر جواب.

بیت10 دلبری شوخ و شنکه می باید با دو لب همچو قندعی باید س1و. ساز کردن ندارد 2- س91.ندارد س9 مع: متتی به عاشتان بخواهی گفت 4_ س 659. حدیث 5 س 109: مصراعها پس و پیش است ها. پاکیزه 7- سها: خوش طبع 8_سها. عفیفه وستیرهاند9- سها: یاه 10-سها. قرد

و) مرد و زن در آن ملک همه سفید پوست و سیاه چشم بوند و زرد و کبود چشم در آن دیار ندیدیم فصل5 واثر جن در آن دیار به طریق تسخیر می باشد. مثل آنکه عورتی در آب برهنه در آمده بود و چون از آب سربر آورده دید که جامه هایش درجای نیست و در جای دگر دوید که جامه ها بگیرد. او صورتی دید درپیش جامهها و آن سورت با زن درسخن در آمد و گفت من دیوام و برتو عاشقم1 اگر ترک شوهر خود می کنی من جامههای تو به تو بدهم [ومال بدهم] عورت از ترس11 جان با آن دیو عهد بست و آن دیو همراه عورت به خانهآ عورت آمد وعورت1 اقصه با شوهر بکفت و شوهرش بترسید و ترک عورت کرد و آن عورت در خاتبایغ جای ومنزلی داشت و] آمد و رفت خلق بسیار بود و آن دیو با مردم از مغیبات خبر می داد. مثل هشت هشت آوازی می آمد [و کس فهم نمی کرد]. آن عورت با مردم ترجمه می کرد.

و از برای ms154 باشش آن دیو، تخته12 بندیها کرده بودند. جای آن دیو بوده وازپیش او پردهها آویخته بودند واز عقب پرده هابا خلق سخن می کردچنانچه مذ کورشد.15 و آن زن در اندک زمان نقرهآ بیحد جمع ساخت . مردمان با آن زن سها: ستیران 2_ سها: ندارد _ق. خیلی 4ق: ندیدم- سها: حکایت6 سها: "بودوچون ندارد 7_ سها: چامهآ وی جایش ا. سها: بوآن صورت ندارد 9ق: دیوانهام 10. سها: وبرتو عاشق شدهام 11_ سها: ندارد 12_ سها. "وآن دیوهمرامه تااینجا ندارد 13- سها. شوهر آن زن 14- سها: تخت 15- سها. از "بودند وازعتب تا اینجا ندارد 16- سها: با او

روزی که آن دیو از آن زن خشم کرفت همه چیز آن عورت را برده بود و خانهها وحولیها را، جمله درو دیوارآن را، خراب ساخته بودا و باغها و یوستانها2 را درختها بر کند [و) زمینهای آن املاک را چنان سنگ بارانیده2 و ستگلاخ کرده بوده که هیچ قابل تیمار و زراعت نبود.

و اثرجن در آن دیار این چینن بود. غیر ازین نوع مصروع نبود.

ندارد 2 مها: خراب ابتر کرده 3- مها: باغستانه 4_ ها: سنگ باران کرده 5- کذا درهرسه نسخه، شاید "مسموع" بوده.

============================================================

[بعده او دیگر به سنگ آسیا قماش پرداز ند که زبان قلم از[شر ح] آن ms155 قاصرست.

فصل بعده] از جملهآ علاجهای غریب آنکه سینهآ یکی را شکافتند4 وسختی دل او را بیرون کشیدند1 و بشکافت وزرد آب آن را در کاسه ای کرد1 و زخم اورا دوخت و باز به جایش نهاد و زخم سینهآ او را دوخته11 و دیگر همراهی داشتیم که سالها به درد دلمبتلا بود. چون به خطای در 1- سها. "و ریگ ریزان ، ندارد 2_سها: ریختهاند 3 ق: اوان 4 س310: نچسفد 5 سها: آتجا6 نسخهها: زباب 7 سها: آسیاب 8- سها: شکافتن سها: کشیدن 10_ سها: گرفت 11_ سها: بدوخت 12- سها. دل درد

شنوی به حکمت چو جاماس خواهی شدن مدتی درطاس کی خواهی شدن عاقبت عقرب مراو را نیش زد او ندید از پس ولی ازییش زد م کیمان جهان حیران شدند اندر آن دریای بی پایان شدند (فصل] و طوب بازی ظاهر]15 کار خراباتیان است. آبدان گاو را طوپ ساختهاند و جماعتی خوبان و پری پیکران خراباتی دور11 ایستاده وطوب درمیان به سریا می زیند، چنان نازک و بااصول که نمی کذارند که درمیان به زمین افتدودست را درودخل ندهندو به سرپازدن در هوا1 دردورنگاه می دارند ونمی گذارند که از دایره بیرون رود.

و صورت بازیهای غریب بر مثال شیر و ببر وپلنک صورتها را بر روی بسته هرزمان دهنها وا12 کنند و پنجهها بکشانید، و بازیهای غریب و اصولهای عجیب نمایند و آن گروه فرو روند و باز به صورتها، نوع نوع ms156 برآیند و [دم و - ها: شکافتند2_ سها. "دل و ندارد 3- سها. درمی 4- مها: وبه حراانداخت تا اینچاراندارد5_ سها.: شد_ سها: بود 7_ سها: از اول عبارت تا اینجارا ندارد 8_ ق: بیت 9_ سها: درهمه موارد "توب 15- س1100عرآ ندارد 11- سها: جماعتی دختران خرایات 12- سها: درهوا تدارد 13- سها: باز 14- سها. "غریب وعجیب" ندارد

فصل در بیان آنکه علم نجوم پیش ایشان بغایت معتبرست به مرتبه ای که چهار تن از کاملان ایشان سالها در طبقهآ اول سرای خاقانی) محبوس اند و هریک درباغ و بوستان جدا گانه در محلی که چلهآ زمسنان تحویل کندو آفتاب وا3گردد از آن چهار کس چهار نقویم به در آرند و در آن اقوال که اکثر موافق بود آن را قبول کنند و از آن چهار نقویم یک تقویم استخراج کنند [به امر خافان] و پیش پادشاه برند.2 وخاقان همه را بداند و5 امر کند که از این تقویم بنویسند و اهل تقویم ده تو دهتو کاغذ بر روی هم بنهند و بنویسند. [از آن است که اوراق آن تقویمها ازیک رو خوانده می شود ویث روی او خالی است. چون ده کس بنویسند صد شود وصد بنویسند] هزارشود. از برای [ آنکه ] کاغذ پسندیدهآ خطاء حریرست. چون بر بکی بنویسندبه هرده درست بکذرد و دهصدشود وچون صد کس بنویسدهز ارشود و چون ده هزار کس بنویسند صدهزار شودو دریک هفته خزینه را پرتقویم کرده باشند، و ارا به ارابه به حکم خاقان به شهرها قسمت کتند و به اهل علم و اهل قلم قسمت کنندآ، به حدی که1 هر کس که ده کس را حکومت کند یکی11 بدهند.

و ازجملهآ بخششهای سالیانهآ خاقان چین سالی یکبار تقوم است وچندین هزار تقویم به چندین هزار کس بدهند و ms157 احکام تقویم در تمامی1 خطای منتشر شود.

و ساعات را به عبیر نکاه دارند. یک عبیر سوختن یک ساعت بود، مثل هذا.

سها: کلای2_ س 69. ندارد 3 سها: باز 4_ سها: پیش خاقان درآرند 8- سها. "همهرا بداند و، ندارد 6_ سها: "پسندیدهآ خطام تدارد 7- سها. چون یریک نویستد دهشود و دهصد شود 8_ سها. و او را به ارایه ها بدهند 10_ سها: "به حدی که، ندارد 11. سها: ندارد 12- سها: از "واز جمله تا اینجا را ندارد 13- سها: تمام.

============================================================

و دربیان معلغی غریب شعر کنی ایشان.

بیت4 اخون دیده پروریدم دیدهرا تازبهر دیدن رویت به کارید مرا سالرخ د رین معنی ب مکفته اندن دریر فرد2 است از ب دواب از تو به کر نکوئی صواب به نطمی بهتر انبجز خورد وخواب کدامش فضیلت بود بر دواب بیت چستان گفته اتد.2 ودرین معنی چیسه کاندرو مار اژدهلهییکر چیست آن خانه ای که هست دو در9 مو عیی بود یهیی نفسی مردهرا:ا زنده می کتد به تظر

============================================================

و در آن زمان بوجین گزین حکیمی بوده درعلم سیاق بر کمال آمده و باخان خطای کفته اکر اجازت باشد ضبط خطای بکنم و مضبوط سازم. خاتون بدو ms158 تقویض کرده و او قانون نهاده و ضبط کرد و سبب آن چنان [رضبط، آن] بود که در آن زمان پادشاه خطای زنی بوده به نام نوزی خاتون. اثر دیوانگاه او ویسل امرای او و لشکر او همه از سنگ تراشیده، و صورت آن عورت مقدار شصت گز هست که بر کوهی نقش کردهاند و دیوی بوده به صورت خری می آمده و با او مجامعت می کرده وصورت آن خر را نیز در آن دیوانگاه - سها. "که بودندارد 2- سها. ضابط و ندارد 3_ سها. بوجین کزین ف: فوجین کزین (درهمه موارد) 4 سها: "ومضبوط سازم. خاتون تدارد

نوشته این بود که: کشتن و راندن و زدن حکما معنی آن چنان کردند که ضبط خطای با این سه چیزست بعنی به کشتن و راندن و زدن بوجین گزین با این سه چیز ملک خطای را ضبط کرد وقانون هاد.

کایت بوجین گزین خود [ با] شاگردان خود بر عرابهها سوار شده گرد مملکت می گشت و فانون می نهاد وضبط می کرد، و بر راهی کذشتند که کود کان خانه ها ساخته بودند از گل. گفت ای کود کان خانهآ خود[ را] ددر کنیدتا عرابه ها4 بگذرد.

[یکی از] کود کان گفت چه2 خوش مقننی که ار خانه عرابهآ دور نکند و گوید که خانه از عرابهآ دور سازیدا و آن چنان حکیمی به یک معقول از کود کی ملزم شد.

و او تا زنده بود خطای مضبوط بود و چون اوبمرد باز نامضبوطشد و آخر عاجز آمدند و گفتند [ که او به چه چیز ضبط می کرد. ms159 یکی کفت او دفتری داشت با آن ضبط می کرد. پرسیدند که آن دفتر او کجاست؟ گفتند کسی نمیداند.

گفتند ] پسر او کجاست، در زمان پسر او[ را] حاضر ساختند. از اوپر سیدند[ که دفتر کجاست، [نگفت، و] چون صد چوب زدند اقرار کردو گفت در کور با او نهادیم. گفتند که گور او وااکن و دفتر [بیرون آر، و چون گور او باز کرد دفتر بیرون آورد، و چون دفتر] را گشادند در اول دفتر نوشته بود که هر که این اخواهد که ملک خطای مضبوط شود هر چه دراین دفتر است با آن عمل کند. اول آن کس که این - سها: بازکردند 2_ سها: ودر یکی 3- سها: حکما تعبیر کردن 2 سها: "و قانون نهاد، ندارد 5_ سها: ارابه 6 سها. گذشتن ق: گفتند 8- سها: ارابه از خاته 9_ سها: باز 15- سها: ندارد.

============================================================

وبعده، هر چه در آن دفتر گفته بود4 با آن عمل کردند، تا ملک خطای مضبوطشد.

و آنچه درین کتاب2 مذکور شده از ضابطهآ قانون اوست [ذکر کرده شد].

کایت با ی کومردعهد خویش بود چار صدسالش عبادت بیش بود رده بود او چار صدپاره کتاب جمله در اوحید در رفم حجاب ار د روز وشیش دریک سجود غرقه کرنه بود دریای وجسود یک شب ازشبها شبی بس سهمکین روی خود برداشت از خاک زمین صد دلیل نقی سانع بیش گفت شمع کردون را خدای خویش کفت روی خویش آورد سوی آفتاب سجده کردش هار کلبی ازه کلاب عقل کو از حد امکان بگذرد بلعمی گردد ز ایمان بگذرد عل در حد سلامت بایدت فارغ ms160 از مدح و ملامت بسایدت 1- سها: ندارد 2- سها: کرده او را باید 3- سها: از "بالفعل تا اینجا را دارد 4سها: ندارد 8- سها: "تا ملک ندارد، سها: منضبط 7- سها: دفتر 8_ درنسخهآ وق" این حکایت منظوم درفصل هجدهم نقل شده است.

چون چهار بیت کسر دارد بوای نشان اختلاف درهر دو موضع تقل شد. 9_ سها: من،ق: کلبا از.

============================================================

فصل3 و هر کس که آنجاها کسب کمال می کند2 از امرای اهل قلم خطای اوست و تحصیل علم2 قانون [ایشان کرده اند] وضابط [قانون بل که] ممالک ضابط خطای ایشاناند.

و شب [وا روز پیش همهآ اهل خطای مقسوم است، بتخصیص از برای پادشاه که2 ساعتی از آن فسمت تتواند تجاوز کردن". وقانون در دو1 قسمت شب وروز به مرتبه [ای است که اگر پادشاه درخواب از قسمت تجاوز می خواهد بکند تگذارند و بیدار کنند از برای خط [و کاغذ] نشان کردن، و اکر نه امور ملکی تعطیل می شود.

حقا که خاقان چین وامرای خطای به سر قلم ضبط در امور ملکی [بجدتمام اقدام واهتمام غریبی می نمایند. از بیان آن معنی زبان قلم قاصر است10.

: خطات ق: علم 3 سها: ندارد 4_ سها. میکنند ها: خطائیان سها: و 7- سها. تجاوز کردن رسم نیست سها: ندارد 9_ سها: بچد تمام اهتمام غریب 15- سها: ندارد

و( تحفهٔ‌مردم راه خشکی، ms161 متاعی که ببرند اسب1 و الماس و صوف و چوخا2 [یعنی سقرلات ویشم و آس] و قاقوم2 و مرجان و شیر ویوز و سیاه گوش. این جمله باب آن دیار است.

و اسبان بارگیر را جمله قبول کنند و به لشکر[یان] آن سرحد بدهند. و اسبان خوب را همراه صاحب [اسب] پیش پادشاه بفرستند، و هر است را دوازده کس خدمتکار [از] منزل تا [تا منزل]، صد منزل5 بدهند.

و از آن دو ازده کسر5: شش [او] فانوسهای رنگار نگ درسر چوبهای رنگین منقش آویخته ازییش وپس و چپو راست آن اسب می روند2، وشش دیگر: سه کس5 او خدمتکار جانب افسار2 و سراو، وسه کس او خد متکار جانب5 دم او.

1- سها: علفه 2- سها: خشکی اسب ببرند 3- سها: شوف و جوقا قاتم)، سها: ندارد 8 سها. ندارد 6 سه 5ه. راست اسب میبرند 7 سها: اوسار:

و بخشش که از برای شیر بدهند سی صندوق مار بدهند و در هرصندوق هزار پر گاله قماش بود از اطلس و کمخا وپای بر ک و رکیب و آهن جامهآ زین و چناق خطای4 ومقراض و کارد و حتی کهآ سوزن، یعنی از هر جنسی یک پر گساله ازجملهآ هزار پر کاله در هر صندوقی، برشیرسی صندوق و بریوز وسیاه گوش پانزده و براسب عشر شیر، [و] از آن آدمیان هر کس را هشت جامه وار اطلس با آسترقماش با آغوش بدهند وسه جامهآ اطلس رنگارنگ بر روی هم پوشانند و2 هر جامهآ [او] دو کس را جامه شود[و] نائی کرباس که پهنای کرباس یک قلاج4 بود وموزه وغیره.

این جمله بخشش [ که مذ کور شدماسوای بهای پیشکشهاست، و این جمله بخشش و] انعام خاقان چین از برای هر یک مسلمان که الله تعالی او را الان ms162 فی هذه الزمان ایمان عطا کرده [ودر دین [به اسلام در آمده، اگر چه آبای او چندین هزارسال است که در طریق کفر سلطنت کردهاند.

زیرا که خطالیان اولاد قابیل اند ، و این پسر کین طای خان که این زمان مسلمان شده است حضرت سید انبیاء را در خواب دیده، دل او را بیرون آورده و ته و برو ایمان تلقین کرده و او مسلمان شده وچون پیدار شدهدر دیوار حجره دید که کلمهآ شهادت نوشته شده به خط سبز، و چون آن واقعه را بدید کلمهآ شهادت را تازه کرد وهمهآ اهل سرای را اعلام کرد وبسیاری ازخواص و عوام اهل سرای به تبعیت او مسلمان شدند و خط [نوشت یعنی کاغد1 و] بیرون سرای فرستاد و امرا وعوام خلق را از واقعهآ خود خبر داد که چه می کوئید114 بعد از چندین هزار سال در ظلمات کفار مشرق بردل من نور ایمان تافت و این سعادت 1. قبیله 2_ س 10. بخشی، س 609. بضشش 3_ سها: ندارد سها. "چناق خطای ندارد5_ سها. "حتی که ندارد 8- سها: ندارد سها. "با آغوش بدهنده ندارد 7_ سها. که 8_ س 610: قولاج 9- تخدها. قابل 15_ س 610. کاغت 11- س 609. کویند

وچون آن خط امرا را خاقان چین بخواند کفت معلوم شد که شما قانون نمی دانسته ایدا دلیل آنکه پدران ماقانون بر ظاهر نهاده اید، وبر باطن شما هیچ قانون نیست و شما نیز بر باطن من چه کار دارید [و مسلمانی امری است معنوی] و چون امرا و خلق [عوام] آن سخن بشنیدند از ms163 آن سخن ملزم شدند و بترسیدند. زیرا که امرا را نادانستن فانون دریک مسئله گناه عظیم است و از آن سبب بسیاری از امرا وعوام وخواص دراسلام آمدند. زیرا که کفار مشرق راچه شهری وچه صحر ابی- میل تمام است به اسلام.

وچون خاقان چین به اسلام آمد آن خلق چین را ضروری به اسلام می باید آمدن1، زیرا که عمهآ آن خلق پادشاه یرستند. هر چه او2 بگوید قبول کنند، و چون آن نور از جانب مشرق قوت گیرد کفار مشرق در اسلام خواهند در آمد2 بلانزاع، زیرا که ایشان را خصومت دینی نیست.

و چون2 افضل الغزاة العالم ومفخر السلاطین روی زمین، ظل الله فی الارض ممدوح النبی فی الاجداد9 سلطان روم چراغ در شب افروز او دلیل هدایت [ظلمات] کفار هغرب شود و به نور معرفت [ایمان سپاه] جهانگیر او نور مغر بی را به نور مشرقی بپیوندند و ظلمات کفر از روی زمین برداشته شود ومعنی واذا جاء نصر الله والفتح" آن زمان تمام به ظهور آید بحرمة النبی و آله و انعام او رسید و گذشت و چشم امید بر اعام تست، اللهم ارزقنا.

49: آمدن سها: آمد 3 سها: ندارد ع ها: خواهند مدن8- سها: ومدوح النبی فی الاجداد ندارد6 سها: بتمامه

و تنکار درصحرای ایشان بود به مثال مروارید. در آن ms164 خاک می روید به شکل تخود زرد و بی آب و کم بها.2 دو شهراست در صحرای قلماق بکی را قره قوروم گویند د[ریکی را ] قوناراوی و آن هردو شهر از آن بازر گانان است.

و گویند ظلمات برجانب شمالی آن شهرها است. 5 فصل درییان تبت وسکان کبت و این تبت قبیله اند بی حد در کوههای خطای می بوند [وتبت گروهی است از کفار صحرائی ا.

پادشاهان خطای از زمان پیش آن کوهها را با ایشان دادهاند. جهت دادن 1- س 659. بیراست س 615: بیر اسب 2_ سها. بود 3_ سهاء تته کار 4- سها: از وبهمثال مرواریده تا اینجا را ندارد 5- سها؛ یکی را قراقریم کویند و گویند ظلمات برجانب شمالی آن شهرست [و] یکی قوناراوی 6_ سها: او ها: مردم تبت 8- سها: باشتد 9_ سها: سابق

و آن دختررا از آن سگ فرزندان شد. و چون آن سگ بمرد و آن دختر خاقان با فرزندان [خود] خط[ کاغذ4] داد که پیش خان خطای برده این نوشته بوده که قضیه چنین وچنین بود [وچنین شد] و این جماعت ms165 فرزندان من اند. پدر چه فرمائی چون آن جماعت خط با1 خاقان دادند و خاقان را احوال معلوم کشت8 و بخششها دادو آن کوههای خطای به ایشان داد1 و گفت شما....1 مائید...1 سال بیائید و بخشش خود بکیرید.

واین زمان نیز به همان قانون هرساله می آیند و از انواع قماشها می دهند.

الحق ازهمه طایفه قماش بهتر به ایشان می دهند و چندین هزار خانه وار کبت راهر ساله قباش وغلهآ سالیانه می دهند. ودر کوههای هر مملکت خطای که هستندقانون چنان است که خزینه های آن مملکت از نقره و قماش و غلهآ سالیانه به همهآ تبت ی دشد وتبت مردمانی اند11 از یسل آن سگ و ازدختر خا[رقا آن خطای و از آن جنس سها. "با تیت، ندارد 2- سها. ندارد 3_ سها. با او 4- س610: کاغت 5. سها: پیش خاقان فرستاد و گفت معلوم هدر باشد که 6. سها: رماید7-سها: به 8. سها: وخاقان احوال معلوم کرد 9- سها. از ین جا تا شش سطر بعدرا ندارد 10_ ق: در هر مورد یک کلمه خوانده تمیشود 11- سها: مردمان اند

و در در گاه عالی سلطان روم از آن سگان هستند که آن3 را سگان، ساسانی گویند در روم، ولی اصلا سک تبت گویند.

و آهوی مشک را آن سگان شکار کنند و پیشکش تبتیان5 آن سگان اند، و طلای جبلی به خان خطای6 فصل در بیان گروهی از هندیان" پیشکش ایشان پیل1 بودو به صورت به عورتان مانند [بودند] وما را نگذاشتند4 که آنها1 را بدانیم که زن یا مردند، از برای آنکه نگهبانان11 هستند. نگذارند اختلاط کردن.1

============================================================

و همهآ زراعت خطای با آب باران است. اگر باران نبارد فیمتی وقحطی شود.

حکم ازپادشاهی بر آید که علاج قیمتی بکنید. امر1 بکنند که11 هر کس زیاده از یک ماهه توشه داشته باشد بقروشد12، وجملهآ مردم کندم دبرنچ و آرد زیادهآ خود را به در آرند و بفروشند. اکر پنهان کنند به قتل بروند. ازبرای آنکه هر چه خریدهاند همه در دفتر است.

ها. تدارد 2_ سها: متصله 2_ سها: ریکستان و سنکستان را خاک با ارابه درآورهاند 4- سها: دیار 8 سها. دارند 6_سها: از "وغلبه گی، در سطر قبل تا اینجا را تدارد 7_ سها. درفتیمه بعد از همتصله، 8- سها.

سها: ”به حکم"تا اینجا را ندارد 10_ سها: حکم 11- سها: دارد 1سها: بفروشتد.

============================================================

11و امثال خانبالغ وبعضی شهرهای معظم را از ترس قحطی و قیمتی حکم است که زیاده ازده روز معاش نگیرند و اگر بگیرند سیاست بکنند.

و مطلقا چندین هزار لشکر را در تمام ممالک خطای نقره و کندم و برنج و بوشش و آب وجوو کاه وهیزم و روغن ونمک، این همه ماه به ماه ازپادشاهی می دهند.

هیچ احتیاج به بازار ندارند، و چندین هزار انواع خلق که از اطراف وجوانب عالم آمدهاند مثل هذا می دهند.

و آن چنان مملکت مضبوط در ماسوای خطای ندیدم و کس نشان نداده، و دزد و حرامی کس کشتن و حرامیگری کس نشان نداده و کس نداند. از برای آنکه هیچ کس بی نشان و بی علامت در شهر وصحرا نتواند راه رفتن و تمام ممالک را به طریق عقل بهسر قلم ضبط کردهاند.

فصل12 آتش شهر سوختن را به سه چیز علاج کردهاند [از برای محافظت او] - سها: واگر به آن نوع تیستی دنع نشود 2-_ سها: انبار 3_ق: شهرهاری، ها. ندارد نمیشود4 سها: مت، ق: مط8- سها. "و بفروشد از برای ود ندارد 6 سرها: سردار 6- سها. بعده 7_ سها: سازم 8- سها: از"و اگر خواهد، در سطر پنجم تا ایتجا افتاده است. 9- مرها: درآرند برآن 15- ف: دیگر نیارید 1- سها: ازاینجا تا اول فصل در این صفحه افتاده است.

1 س 10م. ندارد، س159: بعده.

============================================================

دوم ms168 حکم است که در[ هر] خانه ای هر یک2 شب و روز3 یک دفوجی، آب حاضر داشته باشند2. وای بر آن کس که آب حاضر نداشته باشد. نعوذباله2، چون آتش در گیرد همه کس جهد کند2 فوجی آب رسانیدن و آتش تشاندن را.

و اگر نتوانند آتش را کشتن، بازار و محله چنان به ترتیب ساخته اند که [به ]یک طرف بازار و محله سوزد، نتواند که به جانب دگر گذشتن. امکان ندارد*.

و از برای آنکه1 هر بازار ومحله جدا به جداست ازترس آتش.

فصل، عجایب آسیاب1 [و هیزه] آنک [در خان بالغ هیزم سنگ است.

و در 10 تمام خطای آسیا را] سنگ زیر او11 می گردد2 و.... آورده را با آب می بیزد و آرد بیخته را جدا و سبوس را جدا بگیرند.

و اگر کسی چنان سازد که سنگ بالا بگردد او را بکشند، از برای آنکه 7 تغییر قواعد و قانون ایشان2 امکان ندارد.

مثل آسیا تمام قواعد وقانون ایشان عکس قواعد وقانون ممالک عالم است12.

جایب هیزم14 آنکه در خانبالغ کوهی است سیاه، وهیزم حانبالغ سنگ آن کوه است . ولی 1- سها. "بغایت مضبوط و ندارد 2_ سها. "و حاضر باش می گویند ندارد 3_ سها. ندارد 4س609: بوند 5 سها: کنند 6_ زائد بنظر می آید 7 سها: زیرا که 8- سها. بعده 9- سها: آسیا و هیزم 10: ق آنک درخانبالغ هیزم است (زائد مینماید) 11- سها: ندارد 12_ سها: از ایجا 2 .ارت اندارد 13_ سها. این سطر را ندارد 14- مها: این بند را ندارد.

============================================================

1- تسخدهای س 9 65 و 615 از سه سطر آخر صنحه قبل تا اینجا را ندارد

آخرین ریاضت ایشان8 آن است که کوهی است در غایت بلندی ریگ اند از او بر کمر او میخی زده مثل ران آدمی از پولاد، و آن کس که ریاضت او به نهایت10 رسیده بود بر میان او رسنی [برآبندند و فرو گذارند11 تا بر آن میخسوار شود و رسن از کمر بگشاید12 و بر آن میخ چسبیده12 با صد ترس و لرز[ه]نشسته. اگرپائین نگاه می کند چشم او14 سباء [می ] شود، و اگر بالا نگاه می کند مثل هذا15. چهل [ روزو] شب اکر "در آنجا خواب نرود13 و نتر سد پرواز کردن آن کس را میسر12 شود و از آن میخ بپرد وبر سر کوهی بنشیند و از کوه به کوه پرواز می کند و هر جا 1- س 610: این باب در دنبالهٔ‌ باب قیل آمده است وعنوان باب هجدهم مربوط است به "در بیان زر و تقرد، که در نسخهآدق" باب نوزدهم است، س 6ع. عنوان "قصل" دارد ها: ذکر 3 سما: ساخته 4_ سها. ی گوبند ندارد 5_ ق: ون6104: "علیه السلام بوده تدارد 7_ سها. ندارد 8_ سها: تدارد9- سها: "ریگ انداز تدارد 10-_ سها: بر کمال 11- سها: کذارتد 12- سها: ورسن بازکند 13_ سها. چسفیده 14- سها: ش15_ سها: آن 16_ س909: خاب 17_ سها: مسلم

حکایت منظوهه4 ار صد سالش عبادت بیش بود بلی کو مرد عهد خویش بود کرده بود او چارصد پاره کتاب له در توحید ms170 و در دفم حجاب ارمد روز وشبش دریک سجود رقه کرده بود دریای وجود یک شب از شبها شبی بس سهمکین روی خود برداشت از خاک زمین صد دلیل نفی صانع بیش گقت شمع گردون راخدای خویش گفت سجده کردش هار کلبی من کلاب روی خویش آورد سوی آفتاب عقل چون ازحد امکان بگذرد بلعمی گرددز ایمان بگذرد فارغ از مدح وملامت بایسدت عقل در حد سلامت بایدت از چنان صد عقل دم بریده پیش کر تو عقلی ساده مییابی زخویش لیک مقصود تو کرداند تمام کرچه عقل ساده باشد بی نظام دورترباشد چنین عقل از خطر وی جب، مقصود یاید زودت (و دم داری] اهل ریاضت ایشان چنان است که نه خوردن و نه گفتن و ته خفتن.

چون چوب شدهاتد و در سه شب و روز یکبار نفس زنند وشربت آب مذ کور بخورند و باز حیس نفس بکنند.

و بعضی دگر چنان ورزش کردهاند که از راه ذ کر نفس زنند مثل آنله محن خا کستر درمیان پای خود بگیرند و تنبان را مقدار سفته سوزن بزرک

============================================================

1- سها: ندارد 2- سها: بزتد 3- سها: "نظار کیان راه ندارد.

============================================================

[چون خلق عاجز آیند راضی شوند با آنکه پول را [رایج] نگیرند و پول روان شود.

و زر و نقرهآ خالص را سکه تزنند و آقچه نبرند. مثل قلعی به گاز ببرند و ب ه درم خرج می کنند. ادنی زر دار ایشان صد هزار سیر و دویست هزار سیر می کویند، وهر سیر یده درم تقره است. صد هز ارسیر آنجامثل صد هزار آقچهآ اینجا وزن دارد.

و مرد ایشان همه صراف ومبص، و ده نوع تقره می کیرد. همه را بداند و2 بشناسد وبه ]مراتب قیمت او بداند.

و زن و مرد وخرد و بزر کی همه واقف وشهری وشهرنشین، چنانکه در - سها. باب هجدهم 2- سها: پل (در همه موارد) 3_ سها: می کیرتد و رج ی کند 4_ سها. ندارد 8 سها: میکردد گ سها: "بداند و ندارد 7- سها: خورد:

و آتش بازی عام است. خرد وبزد ک همه داروی طوپ را بسازند و همه آ تشبازی می دانشد.1 3 س: بدانند.

- ها: خورد 2- سها: توچ

و از خرد و بزر گه چنان مطیع یکدیگرند که یک کار دوبار فرمودن و یک سخن دوبار کفتن نیود.

دریغا این در مملکتهای اسلام بایستی] اکر دویار کاری را فرموده شود و یا کفته شود درقانون درخورد کناه او انتقام می کتند و رحم نمی کنند از ترس فوت قانون.

1- سها: توزدهم 2- سها: خورد.

============================================================

فصل در حانبالغ سه طوی بدهند از برای هرطایفه ای" که از اطراف وجوانب عالم به خطای در آمده اند مذ کور سه (2) به نام ایلچی است و اگر نه نگذارند.

چون طوی بدهند از برای هر جماعت جداجدا سه کرات ودر آن طوی ها: بیستم - سها: نگارخاندهای معظم نبود 3ق: عجیب 4 سها: "مقامهای فرح پخش ندارد 5- سها. جان فزا 6- سها: توی (همه موارد) 7_ سها: ازینجا تا "و در آن طوی هدو خط بعد نداود.

============================================================

و از همهآ سازنداه]ما و خوانند[ه ]ها که خاص سرای خاقان چین اند خیل خیل حاضر شده1 و از همه بازیگران که در شهر خانبالغ است کروه گروه حاضر ایستاده2 و هر کروه به جنس خود آصف بر کشیده و در آن اثنا یکی خادم از درون سرای [دیکی] میر لشکر از بیرون سرای و آن هر دو میر معظم با تجمل5 مذ کور با کمرهای یشم بر میان بستهاند2 بیایند از برای طوی دادن آن مردم.

چون از تخت روانهای آن دو سردار پنجاه هزار کس فرود آیند و بنشینند و کمرهای یشم از میان بگشایند8 و کمرهای زر مرصع به انواع جواهر برمیان بندند و بنشینند و بهعیش و طرب مشغول شوند و مهمانان را اشارت باعیش و" نوش بکنند. سازنده ها درساز در آیند و خوانندهها در ناله بیایند با آوازحای حزین دردناک. به یکبار فغان بر کشیده و سازها را مناسب آن نغمهها ساز در ساز کرده.

مغنبان خوش الحان هم مناسب ms173 هم آواز کرده1[و] بازیگران گروه گرده در انواع بازیها در آمده.11 اکثر چنان است از خوشی آن عیش و عشرت [ که] عقلها زایل شده مثال مدهوشان نظار کیان از خود رفته.

بت میان مجلس می مطربی مرا باید که از ترانهآ او روح در سماع آید ودر اثنای آن ساز و صحبت به یکبار نه دانه دختران"1 نه ساله همه همقد و همسالر13 و همزاد، جمله اطلسهای زربفت پوشیده [و سرها برهنه] و کا کلها پریشان ساخته و زلفها حلقه حلقه انداخته، و آن لعبتان چینی چون در نساسفته12 و آن کل غنچههای نوباوهآ نورستهآ نوشکفته به صدناز وشیوء15 از آن چاک نمایان سها. لوطهای - سها. ایستاده _ ها: شده ا سها. "و هر کروه بهجتس خوده ندارد 8_ سها: هر دو با تجمل 6_ف: پشب 7_ ها. ندارد 8- سها: واکتتد 9_ سها. "و طرب مشغول شوند و مهمانان را اشارت بهعیش و، ندارد 10_ سها: از "بهیکیار در سطر قبل تا اینجا ندارد 11- سها: ازینجا تا آخر عبارت را ندارد 12- ها. دختر 13- سها: ن 12- سها. هچون درناسته ندارد 95_ سها: "بهصد ناز وشیوه تدارد.

============================================================

وبعد از آن دختران، نه داته پسران همه همسن چهارده ساله همزادپریرویان4 خورشید طلعت حوری نژاد و به صد لطافت و طراوت وفظرافت. کروه اول بیایند و در دوازده مقام اصول نمایند و رقص کنند اوشین وشوری در آن مجلس اندازند که جملهآ اهل مجلس را به هوش باز آرند و حلاوت نظارهآ ایشان وحرارت سماع ایشان و طراوت عذار1 آن خوبان و حالت هبأت مجموعی آن مجلس موقوف است بسه سماع و نظن صل ms174 و سه چیز در دیار ملک چین" است که به ازو مکر در جنت1 باشد.

10یکی عناب درغایت بزرگی و شیرینی. به از و مگر در جنت باشد.

و دو نرع گل: یکی کل نیلوفر و یکی کل خشخاش، و هر یک مثل صحن کو چک و هر یک صد[ بر گه] و صد رنگ. به ازو مگر در جنت1 باشد،11 و فرق میان آن دو گل دشوار بود. الا بحسب مکان و برکه توان فرق کردن.

ویکی عناب در بزرگی مثل گردکان و در غایت شیرینی، ودر هیچ ملک به ازو بوده و آن مکر به اقتضای زمان وهواست وتمام قلمرو خطای از آن عناب مملوست و از آن عناب درشهری خزینه هاست. برای پادشاهی می رود. وعناب خطای را به ممالک ها. ندارد 2_ سها: بعد ایشان سها. نه پسر 4_ سها: ههزاد پریرویان ندارد 5- سها: دطراوت وه ندارد 4 سها: ازیتجاتا هحلاوت در سطر بعد را ندارد 7_ سها: طراوت عذار ایشان موقوف است به سماع و نظر 8- ها. درآن ملک9 مرها: بهشت 10-ق و س 9 0و فاقد این عبارت ست11- سها: ازینجا تا دجفت باشده در سطر دوم صفحهٔ‌ بعد را ندارد.

============================================================

و خطالیان در پوشش بسیار تکلف می کنند و هر کس را دویست و سیصد جامه بود وسیسال جامهای را بپوشند وهنوز نو بود، و در هر ماهی توعی جامه بپوشند_ ده تو بر روی هم و درغایت پا کیز کی روز در کارند وهر کز دست به طعام ترسانند الادرقصعههای سغین، وصحنهای صغیر در سر دست کرفته به جو که بین (4) بخورند و شوربا را به صحرا ریزند و نخورند. می کویند از خوردن شور با شکم کلان هی شود.

ومردم حکیم مذهبانند وطعام وشراب بسیار تخورند و آب سرد هر کز ابآعن جد نخوردهاند، سوای آب جوشانیده با ادویهآ ms175 چای صل و در برداشت موتی و رسوم و آثین ایشان از آن مسلمانان نیز پنج شش ساله یراقآ بکننده مثل آنکه کشتی سازند از کاغذ و درون او پر گل و گل بری و مثل منارها سازند از کاغذبری درون [او] پر گل بری مثل آگنده از سرتا پای او به بزر کی و به بلندی وصورت مثل منارهآ بلند از چوب تیر کشتی مثال گذرانیده و بر روی کردون تشانیده وغیر آن صورتهای عجیب وغریب مثل شیر وپیل وغیره زر اندود متصل درحمله وحر کتاند.

و از آن کاغذ بریهای مذکور به غرابت [و]) لطافت آنها در ماسوای آن ممالک ندیدهاند1 و کس ساختن نداند2، و درهرماهی یک بار در آرند و گرد بازار ومحله و شهر کردانند بهسازها و تایهای عجیب وغریب و باز بهجایش برند.

1- ها: خطای2- سها: باشد 3- سها: ازینجا انتاده است تا "فصل در هفت سطر بعد. ققط درینجا یک جمله دارند. داز آنک دست بهطعام ترساننده 6- هاز آن مسلانان نیزه ندارد 8_ق: برق 6سها. "و صورت ندارد 7- سهاء ازینجا تا "و بهغرابت در سه سطر بعد تدارد 8_ سها. پیدا تشود 9- سها: ازینجا تا آخر عبارت را تدارد،

============================================================

و آن که چند ماهه راه دور خطای خندق گفتیم آن کذر کاه دشمن بود2 که قلماق است. مشهورست به آدمی خوری. حاشا که ایشان آدمی خور باشند وسکان ایشان شرف دارد بر طایفهآ قزلباش بی دین خذلهم الله.

وهیچ طایفهآ کفار ندیدیم آدمی خورند و نشنیدیم سوای کزلباش و توابع آن* وچون راه کذرما بر کبریز افتاد و در آن حین صارم کرد با قزلباشان درغزات بود که برادر او و پسر او اسیر آن بی دینان شد و پسر صارم کرد را کفتند که در مجلس کباب فرمودند او را زنده. اول لقمه ای ازو خود خورد وبه تبعیت او توابع و لواحق او خوردند و برادر او را زنده در دی جوشانیدند و پختند و فرزندان مسلمانان را وسگ و کربه را تول و رمه کرده خوردند. حسابش را خدای داند.

و ممدوح النبی فی الاباء والاجداد یعنی سلطان سلیم خان غازی را حق تعالی ضرتو قوت دهد که آن بیدینان را قهر کند و نام ونشان ایشان را از روی زمین پاک کند و شریعت محمدیه را احیائی بدهد، اللهم اصر من نصر الدین ، اللهم اخذل الله من خذل الدین. آنچه دعای یک فقیر بکند سپاه گران نتواند کرد.

1- س: 615 ازینجا تا اول عبارت "و از کارهای عجایب لشکرخطای ندارد2 ار 3- سها. ازینجا تا 27 سطر بعد را ندارد 4 چون تویسنده از اهل تستن بوده است چنین بی ادبی را روا دانسته است. ms179 ضنا چون فقط در نسخهٔ‌ "قه آمده است ممکن است که الحاق کاتب تسخه باشد8_ اشاره است به آن دستهای که "حلال خور، به آنها می گفتهاند.

============================================================

و چون قلماق واگردد خطای آن رخنه را چنان مضبوط کردهاند که دگربار نتواند از آنجا در آمدن.

زیرا که قاعدهآ خطای چنان است که همه جای که دشمن است و راه یابد آنجای را کل مسدود گردانند.

وا گرچه عقل قبول آن مقدار ده روزه راه را احتیاط کردیم و در کنار او رفتیم همچنان دیوار وخندق بود که در کوه وصحرا می رفت. خدای داند نهایتش را. و آنچنان کارها ازلشکر خطای عجب نبود.

و از کارهای عجایب لشکر خطای آنکه خطای را خطاییان می کویند در دوازده اهزارسال بهاین کمال رسیده، زیرا که پیش خطانیان شب وروز محسوب است. مثل آنکه پانصد سال را هزار سال می کویند و چندین5 هزار سال را یک قرن و دوازده هزار قرن را دوازده هزار سال می کویند*.

و اصل بنای خطای را دوازده4 فرن است می کویند و هر قرن او هزار سال ایشان معمور شده وبهاین کمال رسیده.

1- موارد نقطه چین بعلت سیاهی عکس قابل خواندن نبوده ms180 است 2- از "و چندین حزار" تا آخر عبارت در تسخهآ س9 5ع در اوائل "خاته آمده است 2- سها: خطای را ندارد 4- سها: سیزده 5_ مها: چنین 6 سها. ”از دوازده قرن" تا اینجا را ندارد 7- سها: بود (وازین پس تا آخر جمله راندارد).

============================================================

وطریق معمور ساختن [خطائیان] خطای را چنان بوده که در اول حال که خطاییان کم بودهاند کنج دنیا را اختیار کردهاند، زیرا که چون قابیل 1 کشته شد اولاد قابیل را راه ندادند2 واولاد قابیل رو به جانب شرقی ارض رفتند تا رسیدند به انفطاع2 ارض و آن مقام مذکور را اختیار کردند یعنی برج دنیا را که4 ارض خطای است وجانب جنوبی وشرقی او دریاست وجانب شمالی وغربی اوصحراست.

و چون در روی زمین ارض خطای را اختیار کردند و قرار گرفتند [و [تا رسیدند اتفاق کردند که ما را جائی باید ساختن که اکر دشمن بیاید برما دست نیابد، هر کس چیزی کفت و آخر بر آن قرار دادند و گفتند: دو طرف دیار ما دریاست و دوطرف او خشکی، و آن دو طرف خشکی6 او را باید که خندق و دیوار بسازیم تا مردم ما را و چاروای2 مردم ها را و کشت وکار ایشان را ازدشمن زحمت پیشاییش نباشد و از کنار دریای مشرق1 ابتدا کردند. طول او سه ماهه راه و عرض او قریب یک ماهه خندق و دیوار ساختند.

و یک قرن که هزار سال ایشان است در آن خندق و دیوار کار کردند و در آن زمین شهر و حصار ساختند بی حده و ممالک خود را آبادان و معمور کردند10 و آن را قسم اول گویند.11 و درقرن دوم مثل هذا دیوار وخندق بریدند1 اوعرص وطول از مثل زمین اول و 1- تسخدها: قابل (همه موارد) 2- سها: اولاد قابل ms181 کافر شدن و چون کافر شدن فرزندان آدم از میان خود اولاد قابل را راندن 3- سها: نهایت 4- سها: "برج" دنیا را که ندارد 5 سها: "تا رسیدند ندارد 6 سها: هوآن دوطرف شک ندارد_ سها: چارپای - سها: دریا 9 سها: ندارد 10- ها: ساحتتد 11- سها: *و آن را قسم اول کویند ندارد 12- سها: چون عبارات تلخیص شده و به شکلی دیگرست نقل می شود: مطول او سه ماهه را وسر او به دریای مشرق متصل وعرض او قریب یک ماهه به خندق غربی متصل ساختند وآن قسم دوم است که در قرن دوم ساختهاند و قرن مذکور شد که پیش خطای هزار سال بودو تمام شهرها وحصارهای او را نیز ساختند وقسم سیم را در قرن سیم مثل هذا ساحتند. قسم سیم بر که رسید. بعد از آن دشمنانشان که خلق صحرایند بسیار شده بودند واز قسم چهارم ایتدا کردهاند. زمین آن قسم را از دشمن گرفتند و از آن خود ساختند چند بار صد هزار لشکر (پس ازین، از سطر صفحهآ بعد اختلافها نقل میشود).

============================================================

وقسم سیم را نیز به طریق قسمین اول ساختند ولی از آکها محکمتر و مضبوطت، و ابتدای دید[ره آبانان و میلهای متصله دید[ه]بانان در آن زمان شد. از برای آنکه ف صحرائی بسیار شده بودند و زحمت به خطای می دادند.

وچون خواستند که زمین قسم چهارم را ازدشمن بکیر ند و از آن خودسازند حکم از پادشاهی که چندبار صد هزار لشکر چند ساله یراق بر کیرند همه از بادشاهی و هیچ چیز احتیاج خریدن الا2 از بازار نباشد و چند هزارسال است که بر همان قانون ms182 مانده تا این زمان2.

و از آن لشکر و براق شمههائی دیدم که جای شهر ساختن می رفتند. چند هزار ارابه فوجی وبیل و کلنک و[قازمه و) مینین بار کرده بودند، سوای اطوپو کفنآ واز همهآ اسلحهآ حرب مکمل و آن چندان هزار ارابه به دور آن لشکر مچون شر روان به صحرای قلماق و کلماق را چنان ترسانیدساند به طوب و تفن که در هر کوه و صحرا به سبب آبهای روان و علفزارها و مرغزارها که لمافی ییلاق وقشلاق کردهاند وطن خود ساخته.

و چون دانست لشکر حطای آمدن را کوچ و بنهآ خود را بار کند و بهایم خود را براند و ترک وطن کند و برود از برای آنکه داند که حطالیان با[آن زمین ایشان طمع کردهاند.

وکلماق با حطای تتواند حرب کردن، زیرا که کلاق را آلات حرب نباشد [ما سوای نیر و کمان و اکثر پیکان تیر قلماق از چوب کز باشد، و نعل اسب از چوب] و میخ [نعل] اسب از چوب، واکثر دیگ کلماق نیز از چوب.

1- سها. تا اینجا ماحض شده است. ازین بس اختلافات نسخ نقل میشود. 2- سها: دارد سها: او هوچند هزار سال استه تا اینجا را ندارد 4 سها. ومثل ها توب (هه مواردا 6هها. تنک (هه موارد -ها: مرغزارها که قلماق ولن کرده است.

============================================================

و پوشش قلماق پوستین سمورا زمستان روی پشم او را می یوشند، و تابستان روی تحت اورا می پوشند، وانواع پوستینها را همه همچنین می یوشند وبستر وبالین همه از پوست، و از پی ms183 گوسفند رشته، وسوزن میان ایشان بغایت قیمت [است.]یک سوزن را یک کوسفند می دهند.

و قلماق را اسب وشتر و کوسفند او را حساب نباشد. وخورش قلماق کوشت آهو واسب صحرائی، و شتر صحرائی بسپار است.

و برمال قلساق، خطانیان را هیچ طمع نیست_ الا برزمین ایشان. وچون فسمی از اقسام زمین قلماق را خطاییان قصد کرفتن بکنند3 و آن چندان هزار لشکر با آن یراق مذ کور به هر آب و زمین که برسند مبصران ایشان چه نوع فرمایند و اگر حصاری [ی] کوچک و یاشهری معظم [باشد] ضبط به مرتبه ای است در دو سه ساعت نجومی خندق اورا کنده وبا چندان هزار فوجی به یک ره آب ریختن دیوار کلین او را تسام سازند [و هر چند شهری باشد که معظم بود به دوره آب ریختن دیوار خاک گل او را تمام سازند. در دو روز تمام برج و باروی او را تمام سازند] و در (و در] بند او را بنشانند و در درون او لکشر گذارند و بری نگاه داشتن.

وعمارت درون از امثال بازارها ومحله هایو حولیها و دیوانخانه ها [و دیرها و پاسخانهها ویامخانهها وغیره همه را در و دیوار او را بسازند.

و ازهمهآ اهل حرف ازهر طایفه ای درایام معهود شهر پرشده ومعمور از چیز، پیش ازین مذ کور شد.

و با آن زودی و آسانی ساختن دیوارشهر وحصار و بازار ومحله از آن : نور 2 یمنی طرف طبیع 3 ها: کنند 40 سقا: کاه داشت8- سها: ندارد 6سها: حرفت8- سها: هروز و ندارد.

============================================================

و دیگر قاعدهآ آن لشکر دیو کار آدم صورت چنان است که در هر منزل که روز [فرودا آیند) و شب با شد[و حصاری یا شهری سازند و اکر هیچ کاری نباشد در آن منزل آن منزل را بی نشانه نگذارند مثل آنکه دورلشکر را خندق زنند2و اگر سنگلاخ ms184 بود دیواری از سنگ بر کردلشکر گاه در چینند ویا سنگ توداه ]ها سازند که نشانه ماند. بعد از فرنها هر کس که بیند داند که لشکر خطای آنجا رسیده و منزل کرده بوده.

و در وادیهای هولناک شهر ساختن ویا یک ماهه و دوماههراه را خندق بریدن و دیوار ساختن لشکر خطای را کار روزمره بود.

و آنچه از طرف دریاست دور اوشش ماهه راه در هر متزل شهر و حصار متصل است و درهمه لشکر و کشتیها واسباب جنک دریائی حاض. تا اکر دشمتی از طرف دریا بیاید جواب او بگویند] و چنانکه5 مذ کور شد لشکر خطای هر قسمی از زمین قلماق که بگیرد و گرفته أدر سر دو سهسال آن قسم را درضبط خود در آرد و به مرور باقی شهر و حصارو خندق اورا کار کنند تا پانصدسال مسلمانی که هزار سال خطای بود که در معموری هر قسمی سعی کرده [اند].

و دوازده قسم ملک خطای را بیان کردیم و سیزدهم موقوف است تااختصار همه فهم شود، زمین خطای را همچنین کرفته و] معمور کردهاند.

درین زمان کار به جائی رسیده که بر قلهاق زمین را تنگ گردانیده اند و جهت جنگ قلماق با1 خان خطای ازین جهت بود، و آن جنک پیش ازین مذ کور شد و خان خطای شرط کرد صلح کرد که بعد از این قصد زمین قلماق نکند. زیرا 69. فروز 2-سها.: کشد 3_ سها: "رسیده و"ندارد 4_ سها: دودیوارساحتن ندارد8- سها: همچنین 6سها: وو گرفته، ندارد 7سسها: خطائیان و.

============================================================

(از طایفهآ قلماق چابک سوارتر در ترکستان و توران زمین هیچ طسایفه ای نباشد. مثل آنکه تیر را چپوراست بیندازند واسب گریز پای را و آهو را به کمند انداختن بکیرند، و درین همه فنون ولشکر کشی مرد و زن ودختر همه یکسان اند. ms185

مثل آنکه دختران قلماق پنج هزار و ده هزار لشکر جدا گسانه بروند و سرداران ایشان دختران یادشاه و دختران امرا باشند و با عسکر دشمن حرب بکنند و غالب آیند و به غنیمت به قبیلهآ خود باز آیند.

و به صورت وبوشش مرد و زن ودختر همه یکسانند و موی دار. بر سر کلاه قلمافی وجلاغوی سرخ به بالای او، و اکثر مردان قلماق بی ریش و کوسج، ]و اگر بیان آن فرقها وحرب ایشان بکنم سخن دراز شود.

(فرد آن کجا اینجا توان پرداختن باید آن را نو کتابی ساختن و از جهت عجلهآ سفر خسرو اسلام پناه صاحبقران بعضی مذ کور شد.

و دیگر خطائیان می گویند از ابتدا تا این زمان ملک مسا خرابی ندیده و طوفان نوح بهما نرسیده، ورای ممالک ماهمهآ روی زمین خراب است و مثل ضبطو ضابطهآ ما در امور ملکی در روی زمین کس ندارد و نداند4. حقا که در امور ملکی هیچ کس به ضبط ایشان ندیدیم [و نشنیدی و کس نشان ندهد.

و از ادنی ضابطهآ قانون خطای این بود که به سر درطعام و آب نخورد و هیچ کس را زهرهآ ترک و تغییر نباشد.

1- سها: جهت آتکه 2- سها: این عبارت را ندارد 3- سها: درانقلاب س 610: هیچ پادشاهی را نباشد ونبوده است، س 9 وع. هیچ جای فیست 5 سها: هیچ جای این عبارترا ندارد 4- س 609. نشتودیم.

============================================================

وعجائبات ضبط خطای [یعنی ملک چین وماچین] از آن بیشتر است که شرح توان کردن.

[مثنوی]4 چون که گل رفت و گلستان در گذشت نشنوی دیگره ز بلبل سر کذشت مجموعهآ مجموع کمالاست که در وی سافی بتوان یافت چو در ms186 ساغر ما می [و هر چیز که درین کتاب مذ کورشد اکثر را دلیل اورا و عبرت و حکمت او راگفته آمد، والله اعلم بالصواب.

کمت الکتاب علی ید عبد الضعیف سید علی اکبر حطائی فی آخر شهر ربیع الاول سنةآ اثنی و عشرون وتسعمائة بود که خطائی نامه را تألیف کرد درشهر فسانطنیه، والله الموفق والمعین )" 2- س ها: زیرا که 1- س ها: از "و کس" در سر سطر قل تا اینجا را ندارد 3- س ها: نشتوده اند 11: فرد 5- س 609:زان بشنوی پس -س 609: اواخر 7- در انتهای نسخهآ 109 آمده است: کتبه درویش احمد.

============================================================

ر (خلیفه) 26 ور 2 قابیل 1194144 کین طای خان 048 71، 144 یوشمیان (4) 412 فهرست اسماء کتب کنز الحفائن 112،79،،12 1225 طایتامه 17222 کلشن 121،27،25 دریای ابرار 82

باب مابع زند انلوی و صل زند ان احوانلوک باننده در جاب نامن الانی وسلطنله اه بانده ر ب.

باب حادی عشد سارند و نواز نده لری بانده د0 باب ناذ عشذ عوم وسایر فون عیه بانده در 6 باب ناک عنب صبط بلده سی بباننده در باب را بع عنر حطاط خان ومعلم خانه لری سیاشده در0 باب خامس عشراول بلده به کلان اصحاب بحارتاحوالی بیاننده درل 1 ~~باب سادس عشداول بلده بک قبایل ساننده در باب سابع هنذا رارهآ ملک وایبلونی سیانده در0 باب نامن شنو مسکوکات و موافلری بیانده در690 باب ناسع عند فنوامنین و قوا عدنده دقلوی بانده در00 باب العنسوون البسه وتعظیم خانه لری باننده در96.0

فتح ایلسه کو کد ردیوبیورمشدر در خلداهه مبحانه ملکه وسدطابنه وواضح علی کافهآ 1 اناء الا یام بره واحسانه ولا زالت برا بات سلطنه منصوبة علی فیه الثریا واعلام اعدائه منکوبه فی نمتالؤی صدمات نکبات کا نون جرع نکوهدذ مصون واصولس دومه کامرا نیلری تقلبات فصول زمانی ایله امان ربا نیده موقی ومامون ونهالس صنرلری کنارجویار سدطنت و عظمتده برقرا را ولوب قدننای بینمار نامی ومغروی وبنیاد فناه دولت ابا دلری اختلال واختلاف فنا وجهان بیبنیاد نامراد وجرخ حث اباد بیادت نهاد دز مامی ومروس با ربکه یعص ونجهد المبعوت علی ارشاد العباد الی سبیل الرشاد نظم جهان در سایهآ اوارمیده جومدم در سواد شهردیده زمین زنیسان که شددررا واوخاک سردکر کدراند سور افلاک بدد را نش بلنک ورنک همراز بهم جون عاشق ومعشوق دمساز شکارجنم اهوشیر هین بدورش عشق بازی کرده بیینه عزالیرا اکرد رجدوه ناز باخاری خلد از رویل فلذ زمکان سوزن ار دشیر خونخفار بروز ارد زهای نا زکش خار چنیین کزعهد ابین ساه جهانکیر خراب اباد عالم بافت تعمیر دل ویران مشنافان ریخور مجب نودکم

خزنه نقوبلر وبروب ونعیبرونت وساعا ق حفظ ایدوب نعمت وعبر تلرا بمهوذ متاعلر وملا متلر فویوب وشصر ومعما ولغزکه جیستان دیکه معروف ومنهوردراندرک باتده در الباب الکک مشر مق نن حنطای وا نی اولوجهله ضبط ایلک نه ایدی ونیجه پل برعورت با دشاه اولق وهوز مراینک ایری وبباس وصورد ظاهرا ولدیضک بیاشده در

شالنده بردر دیکوب و مذکور درکاک و سطنده برکله وا وجناه برشنک شکلر وضع ایدرلوکه اندن مهو حلقنه تبنیه واعلام، ولنورکه بونده برکیله تخصیلایدوب

متغلبه اولا ن کام ومردارلرتزسان ولرزاذ اولورلر زباکه خیه جانینه شال ومنالدذ اوتودی ممد هحابا اوله بوب جرومزا لری نرا بیسه اجرا اولنور واول مامورهرشهروقصبه یه که داخلاولسه مناد یلرندا ایتدیررکه مظلو ملروکاسونلر ویم ظلم ایتدبسه اعلام اینونلر وقا نونلرنده بجدا لندا اکر مظلومارکلوب ما للربز عهرا بلمرلرایسه کنهکار اولورلربعع اول مأمور غمازان نهری طدبا یدوب کندوز اول کلن منتید ذ کلدبکی رنانه دکین وافح اولان ظلم وعدل کمال احتباد ایله تغتین

یرمی قالور واول در ودریندلرا مرا ویشکری یر متعلق ومخصوصدرا فی خاق ماغلق الله تمام ملاح حربله اراسته اولوب کروه کروه وخیل خیل مرا شلربخه کیروب ارقه ارنیه ویره رک ایتیندری اوزره پرلویرنده طودرلر واول درودبند که خاقان جین نختنم اول جانبده ایتشدرحف وحراسشاید رلروا ولجماعنکه کهان نخت خاتاد ودر ودربند ودیوانخانه لور راوذ ین کمسنه درکه درها نلودن وهنره مرایی حفظ وحرامت ایدن لشکردن فیری واول درورر بندلو که اطراق وجوا نبده واقع اولمشد بمله سنک حراستنده ازباتا سرالات حرب وضربه مستغرق اللی بک نفو تعیین ارولمشدر که کمجه وکوندزده برسامت حد متلرنده اولما سفه احتمال محالدر وخافان ms231

ریوان ایدوب اول خونیلری اونرا ونرجلاد لرا المرینی طوته رق حضوه کتودر اسو ومرقویلو کناهلرییه اعترافایدرلوا نکاره اصلایجا للوی یوقدر اولجهتد نکه امل جیتک جهلا می خاقانه غایت تعظیم وتکربملرندن حاشاحندارر دیواعتعتاد ایدر لروخافانک ظاهرا بوحاله رضامی بوقدر زیرا کندومنی خدا هویسیت ملاحظه ایدرا ما کفرهآ خطا دیرلر که بزه کورنمزا وجیوزتکری واردر وحالاکه بربیی کوربینو رخا قاندر و اول اوجبوزی خلق ایدن برسندادرکه اللهدراو سببدندر که اهل حخطادن فاتللر وسا ترکنهکا رلرا بتدکلری جرمه خاقانلش معلومیدر دیو انکا رایده مزار وخداوند کا رلری بوامورسیاسنی ملکه انفعدر دیو سمکوت ایدر واهل جنخه نک انکاره بحا للوی اولمدیغنک برسبی بودر که اوز ایکی دیوانده محاکسه ده اوج ms244 یپه دکین هرایده برحا للری واقرار لری خاقانه عرهش اولمضله انکارتایده مزرار حنه وصا خونلیر ایجون یلده برکره خاقایت دیوان ایدوب اعزرا فلری اوزره خطدرینه قلم سرخ ابله علامشایدد و اوج ببل تما منده مزبورلرک قتللونه سکرابدر ونیجه باک جمع اولنان فا نلرلت باشلرییه قزل علیلر ایله علا متلراید ک کروه کروه سرای خا فاندن جمقاروب فتلکاهلرینه کتو روب قتل اید رلر واهل جین کند ولرینی علم ریاضتده ساهد هونوب تعویملونده قتال و فمط عظیم واقع اولور ریو بویله ندارک ایددلو که ومعنف ابدر تاری هویاک طعتوز یه زایکبخی سینه سی نراون ولا یتده اولوب

میریده استخدام و بعصیلری کنا هلرینه کوره جارسولرده و بول با شلرند ودربند خلفه موحب عبرت اولمغجون شکجه لو وضریب عقوتلرابد رلر باب نامن مل حظانک سنه ده نوجهله عد ابتد کلری با نتده در اهال جبن یبلده برکره فصد شتانک نهابنده عر بیع یبل بانی محرو اولدیغی کیی انلوک دخی ییل باضی وما للرنیلن خصبل حسا ب اولزما نده نماو اولمغله نما وتما لک جین خلقی عیداید وب برای مقدارکنج وکوندز موز وساز ایله منصل عیش ونوض وصحبته مسغول اولورلر وخاقاش چین ایوان سرایده برعالی صفه اوستنده نجمل نمام ایله النوندن برمز یت تحنت اوزریه اوتو روب جمیع رذرا وامرابه حضورخافانه حاضراولمضه اجانت اولورا بوفد ربیک بسکلر ویکلو رنکارنک اطلس خطا بیلرایله مزین واراسته مجضیلوعا صف وکیمی احمر وکمی زبتوف وکیمی الماسی وسائرا لوانله کروه کروه فاعده لرما اوزره بری برنیک یا ننده اوتوروب اطهراف عالهدن کلان الجبان وسائر مین زوعنریرا اولان غلایقه رخی اجازت رفرهان اوله رق اول دبوان زبا مکانی حاضر اولورلر

بود ویررلر و بر بوله رکا سه طعام وبردلر و بواوجورلغه کوره اول قویه ذره مقداری مرمتا بنمبوب اصلا ننسنه ویرمزلر بوسبدن ناجار اولوب هلات اولورلو واول انغاق ایدن حر بلرغایت جوعلرندن صاحب دکان اولنلو حضونره د لند رحالات ابدرلرکه نندن فیری سغارقته دریان اولیه و کر ا ول مانهدرون

بله عر به لرایله طوبراق کتوروب زراعت ایتمشلر خلاصه برقارش بر زرا هتدن غالد کور مدک واول ولایتده جا ربا لوی صحرا به جقارمیوب خانه لرنده بسلولر وابکی اوج ای مقداری کتد یکمز یو للرر ایکی جا نبنده منصل انا جلرد کسنلر انلرک مایه سندآ بو ms265 ریبوب اصلا او زریهزه کونش طرقونمدی وجمیع مالک چینک زراسدنی نهورایلدهد اکر بنور یا غسسه فخط اولور ولخنعد او لدقده خاقاندن صلاج ایلیک دبو ار وا راده وارد اولور و علا جلری بودر که هرکشی زا د و زوا ده سندذ کنذویه کفایت سغداریم اللر بن البنریب انهسن ملض ی ابدرلر اررک کونان زاد اینرسهنه

وخواجه غیاث الدین مذکور از آن روز باز که از دارالسطنت هراة [به] عزیمت سفر ختای بیرون رفته بود تا به آن روز که باز آمد به هر موضع که رسید آنچه دیده بود [383 الف] از چگونگی راه و صفت ولایت و عمارت و قواعد شهرها و عظمت پادشاهان و طریقهآ ضبط و سیاست و عجایبی چند که درآن دیار مشاهده کرد [بطریق روز نامچه ثبت نموده] بجهت آنکه معتمد علیه بود و بی غرض و تعصب نبشته مضمون و محضل آن حکایات نقل افتاد در ششم ذی القعد[ه] از دارالسلطنت هرات بیرون رفتند و درنهم ذی الحجه به بلخ رسیدند و تا غرهآ محرم سنهآ ثلاث و عشرین و ثمانمایه بسبب بارندگی و سرما آنجا بودند و بعد از آن کوچ کرده از گذر کلف 1 گذشته در بیست و دوم به سمرقتد

ناگاه ms274 خبر رسید که اویس خان18 شیر محمد اغلان را طلب داشته بود تا قتل کند و قل محمد و بعضی از امراء مغول جهت از اویس خان یاغی شدند و ایل به هم برآمد، ایلچیان متوهم شدند و کوچ کردند.

بعد از آن خبر رسید که فتنه تسکین یافت و امرا به اویس خان [اطاعت] کردند و امیرخدایداد که امیر معتبرآن دیار بود برسید و ایلچیان را استمالت داد و بیش اویس خان رفت. ایلچیان ایمن شده به راه خود رفتند.

تا در هژدهم جمادی الاول به موضعی رسیدند که بیلغوتو می گفتند و آن از حساب ایل محمدبیگ بود. آنجا توقف کردند چندانکه بعضی از داجیان20 و نوکران شاه بدخشان وغیره که متوجه ختای بودند جمله برسیدند.

و در بیست و یکم جمادی الاول" از آنجا کوچ کردند و در بیست و دوم از آب کنگه22 گذشتند و در ثالت عشرین ایلچیان محمدبیگ را که حاکم این الوس بود دیدند و پسر محمدبیگ سلطان شادی گورگان داماد شاه جهان بود که خاتون23 [او] جواهر خاتون امیرزادهآ اعظم جوکی بهادر خلد ملکه باشد.

دربیست [وهشتم] جمادی الاول [1385] در مرغزار وجلکاء یلدوز درآمدند و از آنجا گذشته به ایل شیر بهرام رسیدند، و پسر شیر بهرام آنجا بود، باوجود آنکه آفتاب2 به سر سرطان رسیده بود یخ می بست، چنانکه دو انگشت بری پیخ میشد.

در هشتم25 جمادی الآخر خبر رسید که پسران محمدبیگ داجی را که

در اواخر جمادی الاخر به شهر طرفان رسیدند ودرین شهر اکثر کافران بودند وبت می پرستیدند و بت خانهآ بزرگ داشتند در غایت تکلف و بتان بسیار درآنجا بعضی نوساخته ms275 و بعضی کهته، ودر پیشان صفه یک صورت بزرگ که می گفتند که این صورت ساکمونی 28 است.

و در دوم رجب21 ازین کوچ کردند و هوا در غایت گرمی بود، پنجم رجب به قرا خواجه رسیدند. در دهم رجب جمعی ختائیان رسیدند و گفتند اسامی ایلچیان وعدد ایشان بنویسند، در نوزدهم رجب به موضعی رسیدند که آن را صوفی اتا می گفتند و یکی از سادات ترمذ که او را خاندزاده تاج الدین نام بود [385 ب] آنجا لنگری ساخته و سا کن شده و [او] داماد امیر فخرالدین حاکم مسلمانان قاهل بود.

و درحادی عشرین رجب به شهر قاهل رسیدند و درین شهر امیر فخرالدین مسجدی بزرگ ساخته بود و در مقابل بتخانه ای ساخته بودند بغایت بزرگ و دروی بتی بزرگ ساخته، ازچپ و راست بتان دیگر خردتر بسیار بودند و درپیش بتی بزرک مقدار بچهآ ده ساله صورتی از مس ساخته در غایت صنعت و خوبی، وبر دیوارهای خانه صورت گریهای استادانه کرده و رنگ آمیزیهای خوب و بر در بتخانه صورت دو دیو که بر یکدیگر حمله کرده باشند، و منگلی تیمور بایری30 جوانی بغایت صاحب جمال حاکم قامل بود31.

در خامس عشرین رجب از آنجا کوچ کردند و بعد از آن راه اکثر چول بود32. هریک روز و دو روز به آب می رسیدند.

تا دوازدهم شعبان33 به موضعی رسیدند که از آنجا سکجو34 که اول شهر ختائیان و قراول ایشان بود ده28 روزه راه چول بود. جمعی ازختائیان به موجب حکم پادشاه به استقبال ایلچیان آمده بودند و مرغزاری نزه بوده.

هم درآن روز [در] مرغزارای] ضفهآ عالی ساخته و سایبانهای کرپاس زده

القصسه در آن بیابان ms276 طویی که در شهرها بدان تکلف نتوان ساخت ترتیب کرده بودند و شیرهها و خوانها نهاده، و بعد از طعام انواع مسکرات از عرقیو سرمه 40 در کارآوردند و مجموع رامست ساختند و بیرون طوی هر کس را بقدر مرتبه گوسفند و آرد و جو مایحتاج سفر و عرقی و سرمه بدادند و این ساختگی مجموع از سکجوآورده.

و آنجا نسخه کردند که با هر کسی چند نو کرند و داجیان حجت می گرفتند که می باید که نوکر زیادتی ننو یسند که یاساق ختای زیکست 21 و هر کس دروغ گوی شد او را وقعی نمی ماند و بسیار بازرگانان پیش ایلچیان نوکر می شدند و خدمت می کردند. القضیه نسخه نبشتند بدین تفصیل: امیر شادی خواجه و کوکجه دویست نفر، سلطان احمد و خواجه غیاث الدین صد و پنجاه نفر، ارغداق شصت نفر، اردوان پنجاه نفرهخواجه تاج الدین نوکر شاه بدخشان پنجاه نفر نوکران امیر و امیرزادهآ اعظم الغ بیگ گورگان خلد الله ملکه پیشتر رفته بودند و نوکران امیرزاده ابراهیم سلطان خلد الله تعالی ملکه هنوز نرسیده بودند.

روزشانزدهم [386 ب] ایلچیان را خبر کردند که امروز دانک داجی طوی می دهد و او از جانب پادشاه ختای حاکم آن سرحد بود که از طرف قامل است و از سکجوتا شهر [او؟] نه یام بود، و او با لشکری پنج شش هزار سوار به استقبال آمده بود و مجموع ایلچیان سوار شدند و نزدیک یورت دانک داجی آمدند. طریقهآ فرود آمدن ایشان در صحرا چنان بود.

لشکریان مربع فرود آمده بودند چنانک به پرگارو سظاره مربع کنند و خیمه ها[ی] طناب در طناب کشیده چنانچه بهیچ جا راه پیاده نبود که بدان میان درآید و چار دروازه بر چهار طرف آن مربع گذاشته و میان آن مسافتی بزرگ، و در وسط آن مسافت صفهآ بزرگ ساخته به مقدار یک جریب و خیمهآ بزرگ دو تیر37

و بعد از آن پیش هر کسی [از] ایلچیان و امرا دوشیره نهادند و در یکی نعمت الوان میوههای خشک ختائی وقاز و مرغ [387 را و سان گوشت پخته و دریکی کلیچه ونانهای خوب و نخل ابندی از کاغذ و ابریشم چنان خوب که صفت [نتوان] کرد.

و در پیش سایر مردم یک شیره هر یک را [ما در برابر کورکهآ بلند نهاده و ها و خرههای چینی و صراحیهای بزرگ و خرد از چینی و نقره و زر بهلوی کورکه.

ازچپ و راست جمعی از مطر بان ایستاده و یاتوغن و کمانچه و بینهآ ختائی و نی از دونوع، بعضی نفس در سرنی می کنند و بعضی در پهلوی نی، و طنبک خطائی و موسیقار و طبلی دو رو یه بر سر سه پایه نهاده به اصول می زنند وسنج و چهار پاره و دهل در پهلوی ایشان، و بازیگران ایستاده، پسران صاحب جمال سرخی و سفیدی مالیده که هر کس بیند گوید دخترانند، کلاهها بر سر و مروارید در گوش و بازیگریها دارند مخصوص ختائی که مثل آن در عالم هیچ نیست.

و از پیش آن ضفه تا چهار دروازه که آن خیمه ها زدهاند مردان جیبه پوش با نیزه های دراز در دست ایستاده چنانکه یک پای برپای دیگر نمی جنبد و یساول خود اجت نیت، جهت آنکه یساق و سیاست ایشان ازآن زیاده است که وصف توان کرد.

بعد از آنک [375ب] مردم را بنشانیدند کاسه ای ms278 داشتند و قوش دادند قراو و خوردند. میردوسون که دیوان در حکم اوست برخاست و کاسه داشت و صندوق نخل بندی با او بردند وهر کس را که کاسه داشت یک شاخچه نخل بندی در شردستار اوزد، و به یک ساعت مجلس را گلستانی ساخت.

============================================================

دیگر پسران همچوآفتاب خاوری صراحیها و پیالها در دست ایستاده و بعضی طبقهای نقل از قند23 وعتاب وچهار مغز وشاه بلوط مقشر و لیمون وسیرو پیاز در سرکه پرورده و دیگر تره ها42 که در ختای می باشد که درین بلاد نیست و کس ندیده و نام او نشنوده و خربزهٔ‌ه2 بریده و هندوانه اینها مجموع برطبقی خانه خانه ساخته و هریک را جداجدا در جای کرده. چون [1388] امیری46 را کاسه داشتند فی الحال آن پسر پیش آمد و طبق پیش داشت تا به نقلی که طبیعت بدان میل کند تنقل کند.

دیگر لکلکی ساخته اند از کرپاس و ترقو47 و پرها بروی زده و منقارو پای او سرخ کرده چنانچه مطلق به لکلک می ماند اما بزرگتراست، چنانکه پسری به میان صورت در میرود و همه جای خود را می پوشد، چنانکه همین صورت لکلک می نماید و براصول غنایی که ختائیان می زنند پای می کوبد و شر ازین طرف و آن طرف جنباند که حاضران [حیران] مانده بودند. 28 فی الجمله آن روز به آخر رسید [و] به همین نوع گذرانیدند و آن ms279 استعداد ده روزه راه چول به استقبال ایلچیان آورده بودند.

و در سابع عشر شعبان المعظم از آنجا کوچ کرده به چول درآمدند. اما آن زمان...2 به قراول50 قلعه ای است محکم وخندقی عمیق درگرد آن کشیده و راه برمیان آن قلعه [آنچنان که از در قلعه]51 می باید آمد و به در دیگر بیرون رفت، چون به قلعه در آمدند تمام مردم را بشمردند ونام بنوشتند و از آن دیگر بیرون گذاشتند.

بعد از آنکه از قراول بگذشتند به شهر سکجورسیدند و یامخانهآ بزرگ بر در آن شهر [بود] چنانکه جمله در آن یامخانه فرود آمدند و ایلچیان را نیز گفتند اینجا فرود آیند که رسم این ولایت هم چنین است، بعد ازین هرچه مایحتاج [388 ب]

و بعد از آن هرچه مایحتاج ایلچیان بود از مرکوب [و] ماکول و مشروب و مفروش جمله در یامخانه مرتب می داشتند. هرشب آن مقدار که بودند هر یکی را کتی و یک دست جامهآ خواب ابریشمین با خدمتگاری که هر چند فرمایند بجای آورد.

واین سکجواه شهری بود بغایت پاکیزه و قلعهآ محکم و وضع شهر مربع درست نهاده چنانچه به سطاره و پرگار53 سازند و میان بازار پنجاه گزشرع پهنا داشت. مجموع آب زده و جاروب کشیده، چنانکه به مثل اگر روغن بریزد جمع توان آورد، و در خانه های ایشان خوک اهلی بسیار بود، و در دوکان قصابان گوشت گوسفتد و خوک پهلوی یکدیگر آو یخته.

انواع محترفه دکانها نهاده، و در بازار ایشان چارسوی بسیار و بر سر هرچهار سوی چهار طاق از چوب خوازه 54 بسته در غایت تکلف و کنگرهها بروی نهاده هم ازچوب، ومقرنس ختائی55 بسته.

و در باروی شهر در هر بیست قدم برجی شر پوشیده سانحته ms280 و چهار دروازه بر چهار دیوار آن در برابر هم ساخته و از غایت راستی ازین [1389] درآورد آن یک می نمود، چنانکه کسی تصور می کرد که نزدیک است و مالی بدانجا خواهد رسید اما بسیار راه بود.

و برپشت هر دروازه کوشکی دو طبقه ساخته بر طریق ختای که ایشان پوشش عمارت مجموع خرپشته می سازند [و] چنانکه در مازندران به سفال بی رنگ می پوشند ختائیان اکثر به کاشی چینی پوشیده اند.

و درین شهر بتخانه های فبسیار بود هریک مقدار ده جریب کم وزیاده مجموع زمین آن از خشت پخته تراشیده فرش انداخته و خشت پختهآ ایشان به مثل سنگ جوهری دارد و محکم است و بتخانه ها[را] چنان می دارند که قطعأ ازقاذورات درآن نتوان یافت و پسران خوش شکل بر در بتخانه ایستاده مردم غریب را راهبری می کردند.

============================================================

قرغو عبارت است از خانه ای که به مقدار بیست گز بلندی ساخته اند و دائم ده کس درین خانه ساکن اند به کشک61 و البته آن را چنان [389 ب] ساخته اند که قرغوی دیگر نماید، اگر ناگاه قضیه ای پیدا شد مثل لشکری بیگانه از آنجا که سرحدست فی الحال آتش کردند و آن قرغوی دیگر چون علامت آتش دید او نیز هم چنین در یک شبانه روز سه ماه راه واقف شدند که حالی هست و در عقب آتش آن حال که واقع شده است مکتوب کردند و در کیدی قوها به دست یکدیگر رسانیدند.

و کی دی قوعبارت از خانه واری چند است که در محلی ساکن گردانیدهاند و یاساق و ms281 مهم ایشان اینست که چون خبری برسید شخصی معد ایستاده فی الحال آن را به تعجیل به کیدی قوی دیگر رسانید، هم چنین با آن دیگری تا آن زمان که به پای تخت رسانیدند و از کیدی [قو] تا کیدی قوی دیگرده مره متعین است و هر شانزده مره یک فرسنگ شرع است.

وجماعتی را که در قرغومی نشاندند به نوبت است، چون ده روز می گذرد ایشان می روند و عوض ایشان ده کس دیگر به نوبت62 می آیند.

اما جماعتی که در کیدی قوی باشند آنجا ساکن اند و خانه ها ساخته، عمارت و زراعت دارند و کار ایشان آنست که خبری برسد به کیدی قوی دیگر رسانند، و از سکجوتا قمجوا1390] که شهری دیگر بود بزرگ نه یام بود، و قمجواء از سکجو بسیاری بزرگتر و معمورتر بود، و دانک داجی که بزرگتر داجیان سرحد بود در آن شهر حاکم بود.

و در هر یامی چهارصد و پنجاه اسپ و دراز گوش یرغه65 از برای ایلچیان که بیش حضرت سلطنت شعاری و فرزندان رفته بودند می اوردند و پنجاه شست عرابه و پسران که موکل اسپان بودند ایشان را بافو میگفتند و آنها که موکل درازگوش

اگر بارندگی و اگر کوه پیش می آید که آن پسران به دوش و قوت آن عرابه ها را از یام به یام می رسانند و هر عرابه دوازده کس می برند، پسرانی همه خوش شکل، مرواریدهای دروغی ختائی در گوش و مویها61 برمیان سرگره زده 68، اسپان که می آرند با زین [و] لجام و قمچی [می آرند] و این باقویان تا یام جلاو69 میدوند چنانچه درین بلاد پیکان به تعضب70 بدوند [390 ب].

به هر یامی ms282 بقدر مرتبه که تعیین شده گوسفند و قاز و مرغ و برنج و آرد و عسل و دراسوا2 و عرق و سیر و پیاز [در] سرکه پرورده و انواع ترهها و بقول که در سرکه پروردهاند بیرون آن مایحتاج که در یامخانه ها مقرر کردهاند [می دهند و] به هر شهر که می رسیدند ایلچیان را طوی می کشیدند.

و دیوانخانه را دسون72 می گویند. در دسون که طوی می دهند اول در پیش کور که روی به طرف خان بالق که تخت گاه پادشاه ایشان است تختی نهاده اند و پرده ای از آن پهلوی تخت آو یخته و شخصی پهلوی تخت ایستاده نمدی 73 بزرگ پاک در پهلوی تخت انداخته اند. امرای بزرگ و ایلچیان را پهلوی آن نمد بداشتند و سایر مردم را درپس پشت ایشان صف می ایستند. 72 و آن شخص که در پهلوی تخت ایستاده است به زبان ختای ندا کرده سه بان بعد از آن داجیان سه بار سر بر زمین نهادند و ایلچیان و سایر مردم را نیز تکلیف کردهاند که شر بر زمین نهند و صفها چنان راست ایستاده اند که مسلمانان در نماز ایستند. بعد از آن که این سر نهادند از آنجا هر کس به سر شیرهها که از برای75 ایشان نهاده اند رفتند.

و درین روز که دانک داجی [391 الف] در قمجوجماعت ایلچیان را طوی می داد دوازدهم رمضان المبارک بود. از ایلچیان درخواست کرد که طوی پادشاه است و پادشاه شما را عزیز داشته، اکنون شما چیزی بخورید.

شادی خواجه و اصحابی که کلانتران ایلچیان بودند ایشان نیز درخواست کردند که ما را این تکلیف می کند که در76 دین ما روا نیست. دانک داجی ایشان

و درین شهر قمجو بتخانه [ای] بود بس بزرگ چنانچه ms283 عمارت اصل بتخانه و آنچه داخل او بود پانصد گز در پانصد گز بوده باشد و در میان این عمارت بتخانه بود، دروی بتی خفتیده ساخته اند که پنجاه قدم طول آن بت بود و نه قدم کف، و دور کلهآ سر او درییست و یک گز شرع و گرد برگرد آن عمارت به تکلف بتان دیگر. در پس پشت و بالای شر او هر یک بیست گز77 و کمتر و بیشتر و صورت بخشیان18 هر یک به مقدار آدمی چنان متحرک که کسی تصور کند که این کافران زنده اند و بر باقی دیوارها صورتگریها که مجموع نقاشان عالم انگشت حیرت به دندان گیرند، و این بت بزرگ خفتیده [391 ب] یک دست به زیر سرنهاده و یک بر روی ران و تمام آن بت بزرگ را مطلا کردهاند، و انواع رنگها و لباسها پوشانیده و نام آن شکمانی فومی71 گفتند و فوج فوج از کافران می آیند و پیش آن بت سر بر زمین مینهند.

دیگر بیرون آن عمارت بت خانه ها گرد بر گرد همچون کار وانسرائی خانه ها در پهلوی یکدیگر چنانک هر خانه به سر خود بتخانه ای بود و انواع پردههای زربفت و کرسیهای مطلا و صندلیها و شمعدانها و صراحیهای چینی و آرایش تمام.

درین قمجوده بتخانه چنین معظم بود و یک خانهآ دگر ساخته بودند که مسلمانان آن را چرخ فلک می خوانند مثل کوشکی مثمن و از زیرتا بالا پانزده طبقه و در هر طبقه منظرها ساخته، در هر منظری مقرنس ختائی بسته و غرفه ها و ایوانها، [وا گردمنظرها درافزینها80 و انواع صورت ساخته مثل تختی زده و پادشاهی نشسته و از چپ و راست خادمان و غلامان و دختران ایستاده و هریک به خدمتی مشغول.

علی هذا این پانزده طبقه که درو منظرها ساخته اند از خرد و بزرگ مقداریک وجب و خردتر و بزرگتر به مقدار یک گز ms284 در یک گز81 و در زیر همه صورت دیوان ساخته اند که کوشک را بردوش گرفته اند و دور82 آن کوشک بیست گز بود و بلندی83 آن دوازده گزرواین مجموع از چوب84 تراشیده، اتا چنان مطلا کردهاند که کسی تصور کند که آن تمام از طلا ساخته اند، و سردابه ای زیر آن ساخته و میل85 آهنین از زیر

و ازین یامها می گذشتند و شهرهایی که می رسیدند طویها86 باایلچیان و نوکران می دادند، چندانکه به خان بالق نزدیکتر می شدند تکلفات زیاده میشد، و رختها وچهار پایان ایلچیان و نوکران که بگذاشتند درین قمجو سپردند که در وقت مراجعت بازتمام و کیال به ایشان سپردند و آنچه از برای پیشکش پادشاه آورده بودند از ایلچیان بستاندند87 و خود غمخواری آن می کردند.

م چین هرروز به یامی و هر هفته به شهری می رسیدند تا در چهاردهم شوال 8ه به آب قراموران رسیدند و آن آبی بزرگ بود قریب به جیحون، بروی پلی بسته بودند به کشتی در غایت خوبی و محکمی. رنجیری به عظمت [392 ب] از آهن به ستبری ران آدمی بود از آن طرف و ازین طرف تا ده گزبر خشکی گذشته و برادو] طرف89 دو میل آهن هریک به ستبری میانهآ مردی در زمین محکم کرده، و آن زنجیرها برآن استوار کرده و به قلابهای بزرگ کشتی را بدین10 زنجیرها بسته، بیست [و] سه کشتی بود. بر بالای کشتیها تختهای بزرگ انداخته بودند در غایت ms285 محکمی وهمواری، چنانکه [بی ازحمت مجموع چهار پایان از بالای بگذشتند، و از آن طرف آب قراموران شهری11 معظم بود. ایلچیان را طوی کردند از همه طویها بزرگتر که پیشتر کرده بودند.

و درین شهر بتخانه [ای] بود بغایت بعظمت و تکلف، چنانکه از سرحد تا آنجا مثل آن عمارت ندیده بودند.

و سه خرابات بزرگ بود درین شهراوا دختران صاحب جمال دروی.

می گفتند که ازین دختران بعضی هنوز مهر بکارت دارند.

و اصتاف پیشه وران بسیار در غایت حذاقت درین شهر بودند.

اگرچه مردم ختای اکشر صاحب حسن اند، اما این92 شهر را حسن آباد می خواندند.

============================================================

در سابع عشرین ذی القعده به شهر صدین فو14 رسیدند. شهری معظم وغلهآ بسیار و عمارات خرب، از جمله بتخانه ای به عظمت چنان که درمیان خانه بتی ساخته بودند از برنج ریخته و مطلا کرده گوییا تمام از طلاست. مقدار پنجاه گز بلندی آن بت باشد و اعضای آن را جمله مناسب هم ساخته اند و جمله اعضای او صورت دست کشیدهاند و بر کف هر دستی صورت چشمی کشیده و آن را بت هزار دست میخوانند و در مجموع17 شهرتی دارد، اولا دکانی بزرگ محکم [از] سنگ تراشیدههای خوب کرده که این بت و عمارت اطراف او بر آن دکانی است، و دیگر رواقها و منظرها و غرفهها بسیار برگرد آن چند آشام،18 چنانکه آشام اول ازکلهآ پای19 او گذشته و آشام دوم به زانوی او نرسیده و آشام سیوم از زانو گذشته و دیگری به میان او رسیده و دیگری به سینهآ او رسیده، همچنین تا به سر او ms286 عمارات متکلتف استادانه.

و بعد از آن سر آن عمارات به مقرنس100 در آورده [393 ب] و چنان پوشیده که مردم در آن حیران میشد و آن هشت آشام شده است، در هر آشامی هم از برون برگرد عمارت می توان گردید و هم از اندرون این بت بر پا ایستاده ساختهاند و دو قدم اوکه هر یک قدم ده گز باشد بر بالا [ی] تیغه ای101 ریخته ایسناده، همچنین قیاس کرده اقلش می باید که صد هزار خروار برنج در آن عمل خرج شده باشد.

و دیگر برگرد آن بت بزرگ بتهاای] خردتر ساخته از گچ و رنگ آمیزی و مطلا کردهاند وکوها وکمرها102 و مغازهها صورتگری نموده چنانچه بخشیان و راهیان و جوگیان در چله نشسته اند و ریاضت میکند و تچقارها"1و تکه های04اکوهی و برو پلنگ و ازدها و درخهای مجموع درگچکاری نموده و باقی دیوارها را صور تگری کردهاند، چنانچه استادان

و درین خانه چرخ گردانی مثل آنکه در قمجو ادیده] شد، اما این را از آن بسیار متکلف و بزرگرا.

همچنان کوچ کردتد و چهار پنج فرسنگ می راند اند) تا روز هشتم105 ذی الحجه شبگیر کردند، هنوز [1394] تاریک بود که به دروازه106آ خان بالق رسیدند، شهری بغایت بزرگ چنانکه هر دیواری یک فرسنگ بود که چهار فرسنگ دور آن باشد و برگرد دیوارها [ی] شهر بسبب آنکه هنوز عمارت میکردند107 صد هزار چوب محوزه (؟)108 که هر یک پنجاه گز بوده باشد خوازه101 [بسته ]110 بودند و چون هنوز پگاه بوده دروازهای نگشوده بودند، از آن برج که عمارت می کردند ایلچیان را به شهر در آوردند و بر در کریاس پادشاه فرود آمدند.

و بر در اردو مقدار هفصد قدم فرش سنگ تراشیده انداخته بود. چون به کنار فرش رسیدند ایلچیان را فرمودند که پیاده شوید. پیاده از روی ms287 آن فرش بگذشتند و بر در اردو رسیدند. بر آن طرف در ده پیل پنج ازین طرف و پنج از آن طرف ایستاده بودند و خرطومها بر راه داشته، ایلچیان از میان خراطیم پیلان گذشتند و درون رفتند. قریب سه هزار آدمی آن زمان را ک هنوز روشن نشده بود بر در سرای پادشاه بودند. چون از در اول در آمدند مسافتی مقدار111 سی صد گز در دویست و پنجاه گز بود. در پیش آن مسافت کرسی سی گز112 بوده باشد و بر بالای کرسی ستونهای پنجاه گزی بر پائی کرده و عمارت بر بالای113 [394 ب] و طنبی114 ساخته شصت گز در چهل گز و بعد از آن سه دروازه بود میانین بزر گتر و چپ و راست خردتر، و آن میانه ممر پادشاه است و هر کس از آن نمیگذرند و از ممر چپ و راست کور که (و] ناقوس نهاده و آویخته و دو کس115 منتظر [تا] پادشاه کی به تخت برآید، و قرب سی صد هزار آدمی درین فضا از زن و مرد جمع گشته و قرب دوهزار مغنی ایستاده آواز بم و زیر با هم ساز کرده و به زبان ختائی و اصول ایشان دعا[ی] پادشاه می گویند و قریب دو هزار دیگر

القصته چون روشن شد ناگاه آنها که بر بالای کوشک بودند و منتظر که پادشاه کی به تخت برآید ms288 کور که و دهل و دمامه و صنج و نی [1395] و ناقوس فرو کوفتند و آن سه دروازه بگشادند و خلایق درون دویدند.

و قاعدهآ ایشان چنان است که به دیدن پادشاه دویده روند.

چون ازین فضا به فضای دوم رفتند و آن قریب سی صد قدم بود و در برابر کوشکی از آن کوشک اول به عظمت تر و پیش گشاده تختی آوردند مقدار چهار گز و گرد تخت مثل بلسک خرگاه قسیز1 گرفته از اطلس زرد مجموع زرفشان1اختائی کرده، به اژدرها و سیمرغ و نقوش ختائی، بر بالای تخت کرسی از زر بنهادند و از چپ و راست ختاییان صف کشیده ایستادند، اول امرای تومان و هزاره و صده قریب صدهزار"1 و هر یکی در دست تخته مقدار یک گز در چهار یک شرع و زهرهآ آن ندارند که بغیر از آن تخته بجایی نگرند و در عقب ایشان مقدار دویست هزاردیگر19 اجیبه پوشان و نیزه داران و بعضی شمشیرهای برهنه در دست ایستاده و صفها راست کردند.

و مجموع آن کافران چنان خاموش که گوییا هیچ متنفس آنجا

القصه چون پادشاه بر تخت قرار گرفت و از جانبین ختاییان صفها کشیده بایستادند از مقابل روی پادشاه این122 جماعت ایلچیان را با بندیان دوشادوش پیش پادشاه بردنده اول یار غوی بندیان پرسیدند123 و مقدار هفصد کس بودند. بعضی دو شاخه در گردن و بمضی زنجیر و بعضی یک دست بر تخته گرفته و بعضی پنج شش را گردنها بر یک تختهآ دراز بند کرده و سرها از تخته بیرون [1396]، هر کس حسب مرتبه و قدرگناه، هر یکی را یک کس مو کل که موی آن گناهکار گرفته منتظر پادشاه که چه گوید و چه خکم فرماید. بعضی را به زندان فرمود و بعضی را به حکم کشتن.

و ادر] مجموع خطای هیچ امیر و داروغه [را] حکم کشتن نیست و هر کسی که گناهی کرده گناه او را بر تخته پاره بنوشتند و بر گردن او بستند به زنجیر124 و دو شاخه [و] آنچه حد گناه اوست در کیش کافری ایشان، و آن گناهکار را روانهآ خان بالق کرده اگر یک ساله راه است هیچ جای نمیتواند بود تا آنجا رسید.125 القصه چون بندیان رفتند ایلچیان را پیش [بردند] چنانکه تا به تخت پادشاه مقدار پانزده گز مسافت ماند و یک کس از آن میران که تخته در دست دارند آمد و زانو زد و به خط خطائی احوال ایلچیان را نبشته برخواند مضمون آنکه از راه دور از پیش حضرت خاقانی خلافت پناهی و فرزندان ایلچیان آمدهاند و برای پادشاه تبرکات آوردهاند و به پای تخت [به ] سرزدن آمدهاند.

چون شرح تمام بخواند مولاتا حاجی یوسف قاضی که از جمله امرای تومان و مقربان پادشاه بود و زبان عربی و پارسی و ترکی [396 ب] و

پادشاه از ایشان [1397] احوال بند گی حضرت سلطنت شعاری خلدالله تعالی ملکه و سلطانه پرسید و بعد از آن پرسید که قرایوسف 132 اا ی می فرستد و مال می آورد. 133 در جواب گفتند که آری ایلچی مال میفرستد و داجیان نیز دید134 که ایلچیان او آمده بود و مال آورده.

دیگر پرسید که آنجا نرخ غله گران است یا ارزان.

در جواب گفتند که غله ارزان است [و] نعمت فراوان.

گفت آری چون دل پادشاه با خدای درست است135 حق تعالی نیز فراخی نعمت ارزانی داشته.

دیگر گفت که ایلچی میخواهم که به قرا یوسف بفرستم که آنجا اسپان خوب باشد، در راه ایمنی هست؟

============================================================

گفت آری آن را ms291 دانستهام. گفت بعد از آن که از راه دور آمدهاید برخیزید و آش بخورید و از آنجا که ایلچیان را به فضای اول که نشسته بودند بردند و هر کس را یک شیره [و] صندلی بنهادند و بر هر شیره از نقل و غیره چنانچه پیشترگفته شد.

چون آش بخوردند ایشان را به یامی که از برای ایشان تعیین کرده بودند بردند و سلطان شاه [397 ب ] و بخشی ملک که نو کران امیرزادهآ اعظم مغیث الحق والدین الغ بیگ گورگان خلدالله تعالی ملکه بودند136 ایشان را در یامخانهآ نزدیک آن فرود آورده بودند.

درین یامخانهها در هر خانه کتی به تکلف و بستر و بالش اطلس و کمخا، دو کفش کمخا در غایت ناز کی دوخته و کوشکه137 و صندلی و منقل آتش138 و ده کت دیگر از چپ و راست آنها همه با بستر و بالش اطلس و کمخا و زیلوچها و حصیرهای نازک که از طول و عرض پیچیده میشود و نمیشکست، و هر کس را بدین نسق یک خانه139 مقررکرده و یک دیگ و کاسه و چمچه و شیره او]هر روز آن ده کس را یک گوسفند و یک قاز و دو مرغ و هر یک را دو من شرع آرد و یک کاسهآ بزرگ برنج و دو کلیچهآ بزرگ اندرون پر حلوه و یک ظرف عسل [و] سیر و پیاز و سر که و نمک و از ترهها[ی] ملون که درختای میباشد و دو120 کوزه دراسون و یک طبق نقل و خدمتگار چست و چالاک همه صاحب حسن بر دو قدم ایستاده از بام تا شام و [از] شام تا بام که یک لحظه غائب نشوند.

روز دیگر که نهم ذی الحجه بود که سجین121 آمده و سجین آنها را می گویند که ایشان را ملازم ایلچیان کرده و در اردوی پادشاه هر جاکه باشد گر گیراق 122 ایلچیان ایشان میسازند چنانکه اینجا شقاول123 گویند، ms292 ایشان را بیدار کرده که بر خیزید که پادشاه طوی میدهد و از برای هر کس اسیان زین کرده آورده، ایلچیان را سوار کرده به اردوی پادشاه بردند و ایشان

امولانا قاضی گفت هشت سال است ms293 که این تخت طلا کردهاند.

درین مدت این طلا کاری او هیچ ساویده نشده است و دیگر ستونها و پلههاو چوبها که درین عمارت بود مجموع از جوشه121 رنگ کردهاند و روغن داده که قطعا استادان عراق و خراسان مثل آن رنگ و روغن به کار نمی توانند برد، و شیرههاای] طعام و نقل و نخل بندی پیش پادشاه نهاده، و از چپ و راست تخت داجیان صاحب و جود تر کش و شمشیر بسته و سپر حمائل کرده و در پس پشت سپاهیان ناچخهای دراز در دست گرفته و در پش پشت ایشان

دیگر در برابر تخت پادشاه پیش پنجرهآ طنبی کور کهآ بزرگ نهاده و شخصی بر بالای صندلی بلند ایستاده و پهلوی او اهل ساز از انواع منتظر و مترصد، و پیش تخت هفت چتر آن هر یک از رنگی در غایت تکلف.

و دیگر بیرون طنبی از چپ151 و راست مردم جیبابوش ایستاده قریب دویست هزار نفر و از برابر تخت پادشاه مقدار یک گزوار که به کمان سخت بیندازند مثل [جینلق ]152 بزرگی که ده گز باشد [ در ده گز] یک دیوار153 از اطلس زرد، و در اندرون آن آش پادشاه ترتیب می کنند [و] دراسون، و هرگاه154 بجهت آش پادشاه دراسون155 نعمتی میآورند، به یک دفعه اهل ساز بنیاد ساز زدن می کنند و آن هفت چتر پادشاه در چرخ میآید و با آن خوردنی روان میشود تا نزدیک تخت، و آن آش با ms294 دراسون را در حقهآ بزرگ نهاده که پایهها دارد [399 ب ] و سرپوشی از آن جنس بر وی مییوشند. چون ازین جنس استعدادات مرتب شد ایلچیان بر پای ایستاده منتظر دری15از پس تخت که در حرم بود [و] پردهآ بزرگ آویخته و طنابی ابریشمین برگوشه157 آن بسته از دو طرف و سر طناب به دست دو 15 خواجه سرای و میان طناب بر بکره3 بود که چون طتاب بکشیدند آن پرده پیچیده شد به مثل حصیری که در پیچند به مقدار یک قدم وی، [به این نوع در باز شد] و پادشاه بیرون آمد و سازها مینواختند.

چون پادشاه بر تخت نشست [همه خاموش شدند و بالای سر پادشاه به ده گز بلندی کله بسته بودند. چون سایبانهای چهارده گزی از اطلس زرد و چهار اژدر که با هم در حمله بودند بر آن باسمه زده] و [چون ] قرار گرفت ایلچیان را نزدیک تخت بردند و فرمودند که سر بر زمین نهید، پنج کرت سر

پس اشارت کرد که ایشان را بنشانید. هر یک را بجای او پیش شیرهها که نهاده بودند بنشاندند و غیر آن که بر شیرهها بود ساعت به ساعت آشها و گوشتهای بره و قاز و مرغ و دراسون آوردن گرفتند، و بازیگران به بازی در آمدند.

اوول جماعتی پسران چون [ماه]، مثل دختران سرخی و سفیدی بر روی مالیده و حلقههای مروارید در گوش کرده و جامههای زربفت ختائی پوشیده و نخلها و گلها و لالها [ی] ملون که از کاغذ رنگین و ابریشم بسته بودند بر دست گرفته [و] در سر159 خلانید [ه] [400 1] بر اصول ختاییان رقص کردن گرفتند.160 بعد از آن دو پسر قریب به سن ده سالگی بر بالای دو چوب معلقها زدند و انواع بازیها کردند.

بعد از آن شخصی برستان141 خفتیده و پای خود بالا داشت و چند نی بزرگ بر کف پای ms295 او نهادند و شخصی دیگر اینها را مجموع به دست بگرفت و پسری ده دوازده ساله آمد و بر بالای ایتها رفت و درازی هر نئی هفت گز بوده باشد. بر سر اینها به انواع بازیها کرد و به آخر یک [یک انی میانداخت تا یک نی بماند. بر سر آن یک نی معلقها زد و بازیها [کرد].

بعد از آن حرکات غریب ناگاه از سر آن نی خطا شد چنانکه همه گفتند که افتاد، آن شخصی که خفته بود و نی بر کف پای او بود برجست و او را در هوا بگرفت.

دیگر جماعتی گویند گان و اهل ساز پهلوی یکدیگر، شخصی یاتوغن نواخت و دوازده مقام اصل نموده بر خلاف اصول و آهنگ ختاییان و شخصی دیگر بینه162 مثل آن و دیگری موسیقار و [باز هم ازینها یکی یک دست بر موسیقار و ایک دست بربینه و صاحب بینه یک دست بر بینه و یک دست انگشت برتقبهای163 نی که در دهان دیگری است و صاحب نی دهان برنی و چهار [پااره بر دست مجموع بر اصول که هیچ یک خارج نگردند.

============================================================

و میان صحن آن بارگاه چند هزار جانور پرنده مثل زاغ و زغن و خاد و فاخته و قمری و موسیچه میوهها و ریزهها که افتاده بود میربودند و هیچ از آدمی نمیرمیدند و چون شب میشود هم بران درختان میان سرای می آرامیدند و آن را کسی مزاحم نمیشد.

القصه این ایلچیان از هشتم ذی الحجه142 سنهآ [اثنتین]165 و عشرین و ثمانمائه تا [اوائل ] جمادی الاولی سنهآ ثلاث و عشرین و ثمانمائه که مدت پنج ماه باشد درین شهر بودند و ms296 هر روز علفهای که در روز اول مقرر کردند بتمام و کمال بدیشان رسید و بیرون آن چندین کرت ایشان را طویها دادند و ترتیبها کردند و در هر کرت که طوی شد بازیگران از نوعی دیگر این طوی دیگر و164 تکلفات زیاده از مقدم.

فی الجمله روز دیگر که عید اضحی بود [و] درین شهر خان بالق پادشاه از برای مسلمانان مسجدی ساخته است ایلچیان و جمعی مسلمانان که در آن شهر بودند در167[ آن] مسجد رفتند و نماز عید گزاردند [401 الف] و بعد از دو روز دیگر باز ایلچیان را طوی دادند و هر بار یکی را طوی میدادند عظمت خود را بیشتر و به نوعی دیگر ایلچیان ارا] مینمود و بازیگران به انواع دیگر بازیگری می کردند، و حقه بازیهای غریب.

در هفدهم ذی الحجه جماعتی گناهکاران را به سیاست گاه فرستادند و قاعدهآ کافران ختائی در دفترهای ایشان نبشته است که از بهر هر گناهی چه نوع عقوبت کنند .168 بعضی [را] گردن میزنند و بعضی را از داری آویزند و بعضی را پاره پاره می کنند.

چون حکم شد که یکی را به عذاب [قتل کنند ]169 قدری آهک در سر ایشان میمالند تا مویشان بال170 شود. بعد از آن گرد سرش به کارد ببریدند171 و پوست سرش بر مثال کله پوشی از سرش در ربود. بعد از آن

و بعد از آن [ که] هم چنین بسته است جلاد کاردی و قلابی در دست [400 ب ] دارد و به قلاب از ms297 روی سینهآ ایشان گوشت بر می گیرد و به کاردمی برد مقدار یک روی ناخن. تمام روی سینهآ او پلنگ رنگ کردار173 از چوبی درشت [ که] مثل سوهانی ساختهاند به دو دست محکم بر روی سینهآ ایشان می مالند چنانکه خون ناب روان میشود.

بعد از آن دیگ آب جوشان کردهاند [و] آفتابهآ آب جوشان، شخصی دیگر برآن جراحتها میریزد و دیگر جاروبی در دست آن را میشوید و آن کافران نعره میزنند و بعضی خاموش اند و تحمل می کنند و چون این عمل کردند و جراحتها را به آب گرم تازهتر ساختند دو کارد پیش شانهآ او فرو بردند و سیخی آهن سرخ کرده کارد بر می کنند و به جای آن سیخ آهن تافته فرو میبرند تا آن سوراخها174 داغ میشود و بعد از آن بر می کشند و قمی مسین که گلاب بدان در شیشهای ریزند نایزهآ آن را به موضع سیخ نهاده و آب جوشان در وی میریزند چندانکه از آب جوشان گوشت سرخ ایشان سفید میشود. چون عملها کردند و هنوز نمرده بود باز بنیاد بریدن 175 می کنند. القصته تا آخر روز آن شخص را بدین نوع عذاب [402 الف] یدهند: و اگر می خواهند که عذابش زیاده باشد تا به ده روز بدین نوع نگاه میدارند و بعد ازین عذابها چون مرد شکمش باز می کنند و مجموع آلات بیرون کرده و قبرغها176 جدا جدا کردن گرفتند و هر قبرغه که جدا کرد کارد مثل قصابان در دهان می کردند تا تمامت استخوان ریزه ریزه کردند و پس از آن عرابه آوردند و آن مرداریها بر آن بار کردند، در بیرون شهر مغاکی است

و در باب گناهکار احتیاط کنند، چنانچه پادشاه را دوازده دیوان است. اگر شخصی به گناهی متهم [شد] میباید که به هر دوازده دیوان گناه برو تابت شود و خصمان ms298 او را به او مجادله فرمایند. چنانکه مثلأ اگر در یازده دیوان گناه برو ثابت شده است و در دیوان آخرین ثابت نشد آن شخص را امید خلاص هست177. اگر حجتی پیدا کرد که بدان سبب شخصی که در شش ماه 178 راه زیاده یا کمتر است حاضر میباید کرد تا تحقیق شود او را نمی کشند179 و در حبس نگاه میدارند و به طلب آن شخصی میفرستند تا او بیاید و بجهت کنند و بعد از آن قضیه ای به آخر رسانند و بسیار گناهکار در حبس ایشان میمیرد، و هر کس که شرد تا [402 ب] حکم پادشاه نشود در خاک نمیتوانند کرد.

و در روز بیست و سیم محرم مذ کور نبشته بود که آن روز بغایت سرد به اردوی پادشاه رفتند بسیار ختاییان که بودند و بندیان که از شهرها [ی] دور آمده بودند مجموع از سرما مرده و بر در کریاس پادشاه و بردر راهگذارها افتاده و مرده و اسپان پای بر ایشان مینهادند و می گذشت، و شخصی روایت کرد که آنجا اندرون شهرست و پناه است. در بیرون شهر قریب یک تومان آدمی از دی باز آن سرما مردهاند و مثل سگ که در ولایت اسلام مرده باشد و در کوچهها زیر پای آوردند آن کافران از آن خوارتر افتاده بودنده و بندیان پادشاه با دو شاخه و زنجیر بر دست و پای هم چنان چنگ شده بودند [و] با خاک شدند.

در سابع عشرین محرم مذکور مولانای قاضی کس پیش ایلچیان فرستاد که فردا سر سال نوست و پادشاه به اردوی نو میآید و قولی پادشاه است که هیچ کس دستار و جامه و طاقیه و موزهآ سفید نپوشد، و رسم ایشان آن است که لباس سفید در تغزیه مییوشند.

و در شب بیست و هشتم هنوز نیم شب بود که سجین 17 آمد و ایلجیان را بیدار کرد و سوار ساخت ms299 [403 الف] و به اردوی بردند و آن

و پادشاه امرای ولایات خود را طوی میداد. ایلچیان را در بیرون تخت گاه 181 شیرهها نهادند و امرا خود را در درون بارگاه و تخت گاه خود نشانده بود، و هم چنان غلبه دویست هزار آدمی شمشیر و گرز و ناچخ و ووبین و دورباش و حربه و تبرزین و آلات حرب در دست گرفته، قریب یک دو هزار آدمی با دبیزن ختائی در دست گرفته ملون و منقش، هر یک برابر سپری بر دوش نهاده و بازیگران و پسران رقض می کردند به طریقهای غیر مکرر و خلعتها و تاجها و لباسها بر خود راست کرده که شرح آن در وصف نگنجد و صفت [403 ب] آن عمارت مقدور بیان نیست.

فی الجمله از در بارگاه تا در بیرون یک هزار و نهصد و بیست و پنج قدم بود و در درون حرم خود کسی را راه نبود.

از چپ و راست عمارت در عمارت و سرا در سرا و باغ در باغ و مجموع فرش سنگ تراشیده187 که از خاک چینی پختهاند که مطلقا جوهر او به سنگ مرمر میماند و مقدار دویست یا سی صد گز طول و عرض، و هر حوالی که بود سنگ فرش مقدار مویی کج [نه ] شده و [نه ] پیچیده ms300 که کسی گوید به قلم جدول کشیدهاند، و سنگ تراشیدهها [به] اژدر و سیمرغ ختای منبت و مغفر مثل یشم تراشی که آدمی در آن حیران میشد، سنگ تراشی و درودگری و گل کاری و نقاشی و کاشی تراشی 188 در مجموع این بلاد هیچکس [چون ایشان] نمی توان کرد، مگر180 استادان این بلاد بینند تا باورکنند وانصاف دهند. فی الجمله درنیم روز این طوی آخر شد و هرکس به وثاق خود رفتند.

============================================================

القصته آن روز باز گشته بود و به حرم می آمد و بسیار تجمل و عظمت و لشکر و خدم همراه بود. پیلان آرایش کرده پیش میبردند و محفە111آ مدور مطلا بر دوش گرفته بودند.

علمهای سیاه وسرخ وزرد و سبز و زنگاری منقش به صورت آفتاب وماه و ستارگان و کوه و دریا و خطوط خطای در پس و پیش او، دیگر نیزهداران و شمشیر [وا ناچخ و زوبین و دورباش و حربه و گرز و شمشیر و تبرزین و چو گانها با زلف دراز و بادبیزن خطائی و چتر میبرا د]، و پنج محفهآ دیگر آرایش کرده مجموع مطلا بر دوش مردم، و سازها که شرح آن نمیتوان داد بسیار، و مقدار از پنج هزار192 نفر آدمی از پس و پیش پادشاه میرفتند که یکی پیش و یکی پس. بی قاعده زهره نداشتند که بروند، و ms301 کس را زهره نبود که آواز برآرد، چنانکه گوئی هیچ متنفس نیست بجز آواز سازهای ختائیان که دعای پادشاه می گفتند. چون پادشاه به حرم بیرون رفت باز گشتند و هر کس به وثاق خود [404 ب] رفتند.

دیگر در آن ایام رسم ایشان چنان است که شب چراغ میگویند.

هفت شبانه روز در اندرون کریا س پادشاهی کوهی از چوب میسازند و روی چوب به شاخ سرو میپوشند چنانکه گوئی کوهی از زمرد است و صد هزار چراغ تعبیه کردهاند و چند هزار آدمی از مقوی کاغذ ساخته و رنگ چهره و جامه چنانکه از دوری به آدمی میماند و ریسمانها بر آن چراغها تعبیه کردهاند و موشکها از نفط ساخته که چون یک چراغ را برافروختند موشک بر آن ریسمانها دویدن113 گرفت و به هر چراغی که رسید روشن شد

و در آن ساعت منجمان چنان حکم کرده بودند که آتشی پیدا خواهد شد که خانههای پادشاه را از آن ضرر رسد، بدان سبب شب چراغ [نه] ساخته بود. اما امرای ختائی بدان وعدهآ شب چراغ جمع شده بودند و ایشان را طوی [405 الف) داد و انعام فرمود.

در روز یکشنبه سیزدهم سبحینان195 آمدند و مجموع ایلچیان را پیش پادشاه بردند و در کریاس اول نشاند و مجموع خلایق که از هر دیار آمده بودند صدهزار زیادت196 جمع گشتند و در کوشک اول تخت مرصتع نهادند و درهای کوشک گشادند و پادشاه بر تخت نشست و مقدار صدهزار آدمی در پایتخت زانو زدند و سر بر زمین ms302 نهادند و بعد از آن بنشستند و نظاره می کردند که تخت دیگر آوردند بلند197 و در پیش روی پادشاه نهادند و سه کس بر بالای تخت بر آمدند و حکمی ویرلیفی که از پادشاه شنیده بود دو کس آن یرلیغ را نگاه داشتند و یکی به آواز بلند برخواند، چنانچه مجموع خلائق شنیدند اما به زبان ختائی بود و مردم ما فهم نمی کردند.

و مضمون آن حکم این بود که دهم این ماه سر سال بود و شبچراغ بود و مجموع بندیان و گناهکاران و آن کسانی که باقی دیوان داشتند بخشیدیم مگر کسی که خون کرده بود و ایلچی تا سه سال به هیچ دیار نرود و زود198 نقل احکام بههر دیار فرستادند. چون آن حکم 119 که خوانده شد بجهت تمظیم حکم پادشاه [405 ب] چتری آوردند و بر سر احکام داشتند و بر چوبی که آن چوب را در زرگرفته بودند و حلقه بر آن بود و طنابی ابریشمین زرد بر آن حلقه آن حکم200 را از آن بالا فرو گذاشتند و چتر بر بالای آن فرو میآید، و در پای کوشک مجوع سازها با دهل و دمامه میزدند در

اما پادشاه چون از کوشک فرود آمد مجموع ایلچیان را طلب کرد و طوی داد تا نیمروز. چون طوی آخر شد هر کس به طرفی رفتند.

در غره ربیع الاول ایلچیان را طلب داشتند و پادشاه فرمود تا ده شانقار202 حاضر کردند و گفت شانقار به کسی نمیدهم که اسپ خوب برای من [نه] آورده است ms303 و به کنایت و صریح ازین نوع سخن گفت. آخر ازین ده شانقار سه به سلطان شاه ایلچی مخدو مزادهآ عالمیان الغ بیگ گورکان و سه به سلطان احمد که ایلچی شاهزادهآ [406 الف] بایسنغر بهادر خلد ملکه بود و سه دیگر به شادی خواجه که ایلچی حضرت اعلی خلدالله تعالی ملکه و سلطانه بود، فاتا شانقاران را به جانورداران خود سپرد.

روز دیگر ایلچیان را طلب کرد و گفت شانقارهای خود را نشان کنید.

ایشان گفتند ما نشان کردیم. پادشاه گفت لشکر من به سر حد ولایت میرود، شما نیز یراق خود بکنید203 با لشکر من روی به ولایت خود آرید. گفتند هر چه پادشاه فرماید چنان کنیم.

بعد از آن [ار] غداق را که ایلچی امیرزاده سیور غتمیش نورالله مرقده202 بود گفت شانقار نیست که به تو دهم [و اگر هم میبود نمیدادم تا] همچنانکه آن بار از205 اردشیر نوکر امیرزاده ابراهیم بهادر باز ستاند[ند] از تو نیز نستاند. او در جواب گفت اگر پادشاه عنایت فرماید و شانقار بدهد کسی از من نتواند ستاند. پادشاه گفت تو اینجا باش تا شانقار برسد به تو دهم و درین نزدیک دو شانقار میرسد آن را به تو دهم.

در هشتم ربیع الاول سلطان شاه (و] بخشی ملک را طلب فرمود [و سنکشی206 فرمود] و سنکشی به زبان خطائی انعام باشد. سلطان شاه را هشت بالش20 نقره و سه جامهآ پادشاهی با استر208 و بیست و چهار قلعی201

و در آن روز ایلچی اویس خان رسیدند با دویست و پنجاه نفر و او ms304 را بویا211 تیمور اتکا می گفتند و پادشاه را دید و سر بر زمین نهاده و مجموع ایشان را جامه وارهای پادشاهی دادند و علفه معین کرد.

و در یوم الاتنین ثالث عشرا ربیع الاول] ایلچیان راطلب داشتند و پادشاه فرمود من به شکار میروم. شانقاران خود را بگیرید 212 [و] نگاه دارید که اگر دیرتر بیایم شما معطل نشوید و طعنهای چند زد که شانقاران خوب میبرید و اسپان بد می آرید. شانقاران را تسلیم ایلچیان کردند و پادشاه به شکار رفت. بعد از آن پادشاهزاده از طرف یمنای213 آمد و روز بار به جای پادشاهی مینشست.

و هزدهم ماه ایلچیان به دیدن او رفتنده در طرف شرقی خانه پادشاه به طریق پادشاه] نشسته بود و از چپ و راست همان رسم212 بود و ایلچیان را هم چنان که پیشتره شیرهها نهادند و آش خوردند و متفرق شد.

در غره ربیع الاخر سجنان 215 خبر کردند که پادشاه از شکار بر میآید پیشواز میباید رفت. رفتند و تا نماز پیشین در بیرون بودند. آخر معلوم شد که روز دیگر میآید. بهوثاق بازگشتند. چون به یام رسیدند شانقار [407 الف] کبود سلطان احمد مرده بود. باز همان زمان سجنان آمدند و گفتند سوار شوید و امشب در بیرون باشید تا سحر گاه پادشاه را توانید دید و باران میبارید؟21 چون سوار شدند بر در یام مولانا قاضی و جمعی با او ایستاده بودند بغایت ملول. از جهت ملامت استفسار کردند. مخفی گفت که اسبی که حضرت سلطنت شعاری خلدالله تعالی ملکه و سلطانه برای پادشاه فرستاده بود در شکار بر آن اسپ سوار شده و آن اسپ پادشاه را انداخته و پای217

اما از غلبهٔ‌ لشکریان که به شهر میرفتند گذر نبود.

القصه به اردوی پادشاه که شب فرود آمده بودند رسیدند. مقدار پانصد قدم در پانصد قدم دیواری که ده گز بلندی آن بود و چهار قدم عرض هم در آن شب که فرود آمده بودند بر آورده، و دیوار قالبی در ختای زود میسازند و دو دروازه گذاشته و از پس دیوار که خاک [بر] داشتند خندقی شده و بر دروازهها مردان کاری با سلاح [407 ب ] باز داشته و برگرد خندق مردان با سلاح تا روز بود، و در اندرون آن از اطلس زرد دو چتر مربع به چهار ستون که بلندی آن مقدار بیست و پنج گز بر پای کرده و در گرد آن دیگر خیمهها و سایه بانها همه زرد، اطلس زرنشان کرده، چون از سوادشهر به صحرا در آمدند پیدا بود.

القصه چون مقدار پانصد قدم بدین موضع ماند مولانا قاضی اصحاب را فرمود تاپیاده شوند وهم آنجا باشند تا پادشاه برسد و خود پیش رفت. چون پیش پادشاه رسید لیداجی و جان داجی که به زبان ختای یکی را سرای لیدا و یکی ارا] جبکفو21 می گفتند ایستاده بود و پادشاه در بحث گرفتن ایلچیان بود.

بعد از آن لیداجی و جان داجی و مولاناقاضی سر بر زمین نهاده و در خواست کردند که اگر حضرت پادشاه ازینها رنجیده اینها را گناه نیست که اگر سلاطین ایشان اسپ خوب یا بد فرستادهاند ایشان را چه اختیار، و بر پادشاه خود حکم نمی توانند کرد که بیلا کی خوب باید فرستاد، و دیگر اگر مجموع اینها را پاره پاره کنند سلاطین ایشان را هیچ تفاوت نمی کند و این جا نام پادشاه به بدنامی منتشر شود و در همه عالم،220 که بعد [گویند] چندین سال غایب پادشاه ختای با ایلچیان [408 الف] بی رسمی کرد و ایشان ms306 را حبس و سیاست فرمود. پادشاه را از ایشان این سخن پسندیده آمد و مستجن داشت و ببخشید،

بعد از آن مولانا قاضی پیش ایلچیان آمد و گفت فرود آئید تا225 پادشاه پیش رسد سر بنهید. چنان کردند و چون ms307 پادشاه نزدیک [رسید فرمود که سوار شوید. ایلچیان سوار شده] با پادشاه همراه بودند. پادشاه بنیاد گله کرد با شادی خواجه که بر آن اسپ که تو آوردهای سواری کردم در شکار گاه، و از غایت پیری و بیقوتی افتاد، و مرا انداخت و از آن روز باز دست من درد می کند و کبود گشته و بسیار طلی انداختیم تا پارهای دردش ساکن شده است.

============================================================

بر صندلی نشست و سلطان [409 الف] شاه را طلب کرد و آن شانقار بدو داد. شانقاری دیگر طلب کرد به سلطان احمد داد و شادی خواجه را هیچ نداد و سوار شد. تا خر گوشی پیدا شد شانقاری بر دست داشت بر خرگوش انداخت و دو سگ عقب خرگوش از میان بیرون رفت تا بدانجا که چشم کار می کرد. باری به سلامت بیرون رفت. چون نزدیک شهر رسیدند خلایق بسیار از ختائی و غیره بیرون آمده بودند. فوج فوج از ختاییان به زیان ختائی دعای ن پادشاه می گفتند. بدین شان226 و شوکت آمد و ایلچیان به وثاق شدند.227 یوم الاثنین [رابع] ربیع الاخر سنه سجین ایلچیان را سوار کرده برد و گفت امروز پادشاه سنکشی23 می دهد. ایلچیان پیش رفتند و چون سلطان شاه و بخشی ملک [را] پیشتر سنکشی داده بود ایشان را [نه) طلبیدند. چون پادشاه بنشست شیرههای سنکشی پیش پادشاه جمع کردند.

بعد از آن پادشاه فرمود شیرهها بگرفتند و به یک طرف بردند و امرا231 را نیز پیش شیرهها فرستاد، چنانکه پادشاه از بالای تخت میدید.

اول سلطان احمد را طلب کردند [409 ب] و سنکشی232 ms308 تسلیم او کردند و بعد ازو غیاث الدین را، و بعد ازو امیرشادی خواجه را شیره پیش نهادند، و دیگر کو کجه و دیگر ارغداق، و بعد از آن اردوان، و دیگر تاج الدین بدخشی را و تفصیل هر شیره ای: آنچه شیرهآ شادی خواجه بود ده بالش نقره و سی اطلس و هفتاد پار چە233آ دیگر قلقی234 و ترقو و لودشا [واکپکی و پنج هزار چاو[و] خاتون او را چاو و بالش نقره نبود، اما تلث قماش بود.

و سلطان احمد و کوکجه و ارغداق را هرسه، هریک هشت بالش نقره و شانزده اطلس و باقی قمساش از قلقی وترقو، و لودشا، مجموع نود [و] چهار وصله، مع خواتین [و] هریک هزار235 و هزار چاو.

============================================================

ایلچیان سنکشها ای]111 پادشاه ستانده به و ثاقهای خود رفتند.

و درین اثنا یکی از خواتین پادشاه که محبوبهآ او بود در گذشت و سبب آن تعزیه دیگر پادشاه را نمی توانست دید و آن را اظهار نکرد تا ساختگی ها[ی] [1410] تعزیت تمام شد. بعداز چند روز در بیستم237 جمادی الاول گفتند که حرم پادشاه گذشته است و او را فردا دفن خواهند کرد. درین شب ناگاه از قضای الهی از آسمان آتشی از اثر برق که بر سر آن کوشک پادشاه که نوساخته بودند رسید و آن آتش درآن افتاد و چنان در گرفت که گوییا صد هزار مشعله است که روغن38 و فتیله درگرفته است، و این عمارت که اول آتش دروی افتاد بارگاهی بود هشتاد گز طول و [سی گز] عرض و استونها لاژور دوحل239 بکار برده وروغن وار، که در آغوش سه مرد نمی گنجید. چنانکه مجموع شهر از روشنائی روشن گشت ms309 و از آن جا سرایت کرد به کوشکی که بیست گز از آن دورتر بود، و از220 عقب آن بارگاه گوشک حرم بود و از آن بسیار به تکلف تر، آن نیز بسوخت، و بر گرد آن گوشکها و خانه ها بود هریک خزانهآ آتش در آن افتاد و قریب دو یست و پنجاه خانه بسوخت و بسیاری مرد و زن بسوختند وتا روز شد هم چنان می سوخت و آن روز تا نماز دیگر چندانچه سعی کردند آن آتش تسکین نمی یافت. اما پادشاه با امرا از آنجا بیرون رفته [410 ب] بود و ملتفت آن آتش نشد که آن روز از روزها[ی] نیک در کیش کافری خود می داشتند، فاما ازین غضه دربت خانه رفت و بسیار تضرع کرد که [خدای آسمان بر من غضب کرد و] تختگاه من بسوخت و من هیچ کار بد نکردم، پدرو مادر را نیاز ردهام و ظلمی نکردهام و ازین غضه بیمارشد و بدین سبب معلوم نشد که آن مرده را بچه نوع دفن کردند و چون به خاک بردند، اما بسیار آرایش کرده بودند.

از جمله بسیار علمها و چوگانها از کاغذ رنگین ساخته و نقاشی کرده بودند و تختی از کاغذ مقوی مقدار ده گزو برآن تخت صورت آدمیان از کاغذ و صورت اسپان و اشتران بزرگی، اسپ و اشتر مجموع ملون مویهای دروغی و زین و لجام

و خستگی پادشاه زیادت شد و پسرش به بارگاه می آمد و مینشست، و ایلچیان را اجازت رفتن شد و ایشان را هنوز ساختگی مرتب نشده بود، آن مقدار که بعد از اجازه درآن شهر بودند ایشان را علوفه ندادند.

در منتصف جمادی الاول ایلچیان از خان بالق بیرون آمده داجیان با ایشان همراه کردند و همچنان که در رفتن به هر یام [که]می رسیدندهمه چیز244واولاغ و عرابه می گرفتند و درشهرها وقصبه ها ایشان را طوی میدادند.

در غره رجب به شهر پنگان245 رسیدند. مجموع حکام و اکابران شهر تعظیم ایلچیان و داجیان کردند و به استقبال بیرون آمدند و بسیار شهر خوش و به قاعده بود که آنجا بارهای مردم می گشادند و می دیدند که در بارها چه چیزاست و هرچه حکم بود که [از] ختای بیرون نبرند مثل چاو246، اما ایلچیان حکم حاصل کرده بودند که بار ایشان نکاوند.

روز دیگر ایلچیان را طوی به عظمت دادند و تکلف بسیار کردند. [از] آنجا روز به روز کرچ می کردند.

تا پنجم شعبان به قراموران رسیدند و از آنجا به قرار هرروز به یامی [411 ب] و هرهفته و کمتر به شهری می رسیدند و طوی می خوردند.

تا بیست و سیم شعبان به شهر قمجو که چهار پایان و نوکران در وقت رفتن سپرده بودند رسیدند و کسان خود با هرچه گذاشته بودند همه سلامت یافتند. فاتا خبرهای یاغی گری بود اطراف مغولستان و راه نا ایمن نشان می دادند، بدان سبب آنجا توقف کردند تا دو ما[ه] و نیم نزدیک.

و در هفتم ذی القعد[ه] از قمجو کوچ کردند و در هفدهم به سکجو رسیدند

تا منتصف محرم الحرام سنهآ [خمس وأ عشرین و ثمانمائه از سکجو کوچ کردند، و چون به قراول رسیدند اهل قلعه گفتند که قاعدهآ اهل ختای آن است که همچنانکه در وقت امدن اسماء مردم شمارا228 نبشته اند در وقت بیرون [1412] رفتن نیز همان دفتر پیش آرند واحتیاط کنند229 و اگرنه پادشاه برما غضب کنند. فی الجمله نبشتند و در جمعه نوزدهم240 شعبان سنهآ ثلث عشرین از قراول ختای گذشته بدان ولایت دررفته بودند.

و در جمعه پانزدهم محرم15 سنهآ خمس وعشرین وثمانمائه از قراول ختای بیرون آمدند و از ترس یاغیگری راه چول اختیار کردند.

و درنامن5ر بیع الاول از چول گذشته به سبب آنکه از ختن متوهم بودند چند روز درآن صحاری بودند.

تا در دهم الجمادی الاول سنة المذکور به ختن رسیدند، و از آنجا کوچ کرده در سادس رجب به کاشغر فرود آمدند.

و در حادی عشرین رجب از عقبهآ اندکان25 گذشتند، و از آن منزل بعضی به راه سمرقند رفتند255 و بعضی246 به راه قراتگین257 و بدخشان. در بیست و یکم شعبان به حصار258 شادمان رسیدند.

در غرهآ رمضان المبارک به بلخ آمد[ند].

و از آنجا درعاشر رمضان المبارک سنهآ خمس و عشرین و ثمانمائه به دارالسلطنت هراة صانها الله تعالی عن الآفات والبلیات فرود آمدند و به آستان یوسی رت سلطنت شعاری رسیدند بمته وکرمه.

============================================================

4) بایسنغر پتر شاهرخ سلطان بودو چون ذکر برادرانش وغیرهم در سطور آینده می آید نسب وفیات ایشان درج ذیل کرده می شود.

(م.سن 87ه) شاهرخ (م.سنه850ه) عمرشیخ اغ بیگ ایراهیم سلطان بایسنر یورغتش محدجوکن رستم ه5هم.سه 437ه) م32ه) (م. 830م23) (م.سنه 2830) 5) 23 نوامبر سنه 1415 1) اصل: پانزدهم 7) اصل: دو

1) یکم محرم سنهٔ‌ 9833 - 17 جنوری سنهآ 1420 10) برکنار آمودریا برراه نخشب در صغد 18 فرسخ از بلخ 11) وفات این امیرزاده در سنهآ 830 هواقع شد. پس ظاهر است که این جمله بعد از وفات امیر زاده افزوده شده.

12) والی خوارزم 1) 1 فرنة 823ه- 25 فروری سته1420آ 14) 12 ربیع الاول سنهآ 823 ه = 27 مارچ سنهآ 1420 15) سیرام واقع بود برکنار رود اریس که معاون سیحون است و هشت میل بشرق یکنت، قبل از حلههای مغول این شهر را اسبیجاب نام بود.

16) پانزدهم ابریل سنهآ 1420 17) یعنی بلاد مغول (یول) 18) رک به یول ص 525 1) سی ویکم می سنهآ 1420 20) رک به یول ج اص 551 حاشیهآ 1 21) جون سنهآ مذکور 22) مطلع السعدین: آب کنکر، اما بقول قاترمیر غالبأ این همان آبی است که آن را رود کون گز گویند، 23) حاصل این که ms313 شاه جهان را دو دختر بود: یکی در حبالهآ ازدواج سلطان شادی ولد محمدبیگ و دیگر در عقد میرزا محمدجوکی ولد شاهرخ بهادر ) بی قریب به 21 ماه جون ستهآ 1420م 25)20 جون سنهآ 1420 م 26) اصل: دادر کههای سخت 27) یعنی بودائیها بودند 28) یعنی ساکیامشی 26)13 جولائی سنهآ 1421 م 30) اصل: بابری، مطلع (نسخهآ قاترمین): بایری، حبیب السیر: بابری.

31) در مطلع السعدین می نویسد: و از آنجا به بیست و پنج کوچ راه چول و بادیه قطع کرده به هردو روز آب می یافتند و دوازدهم ماه شعبان در اثناء بیابان بشیر و گاوقطاس دو چارشدند و آنجا گاو چنان بزرگ می شود که گویند نوبتی سواری را از پشت زین بسر شاخ ربوده و مدتی بر سر شاخ

32) یعنی مفازهآ گوبی را عبور می کردند، چول یعنی بیابان و ریگ زار است.

33)22اگست سنهآ 1430 603 35) مطلع: دو 32) خوانچهآ پایه دار 36/1) نوعی از شراب متعارف تر کستان (بهار عجم) 361) کذا، محمد شفیع حدس زده که "ایشت" درست امست، 2)11 شبان سنه 823ه =26 اگست سنهآ 1430م 3) مطلم السعدین: نیزه حبیب السیر: تیره، ودرص278 س3 به جای دوچوبه و آن خیمهآ دوتیره 38) کذا در اصل اما غالبأ صوابش مقدار است 39) اصل: چنانکه ان تصحیح قیاسی است وزیادات از مطلع.

40) مطلع: نخلی 4) اصل: صندل، تصحیح از روی مطلع 42) کذا در اصل، محمدشفیع حدس زده است به "باشد"(1.1.) 43) مطلع: فندق 44) اصل: ترها کرده 45) اصل: جریره، مطلع: خربزهای 46) مطلع: امیر کسی را کاسه داشت 47) ترغو نوعی ازبافتهآ ابریشمی سرخ رنگ باشد (هفت قلزم) 48) مطلع: که مردم حیران میشدند 49) کذا ناقصأ در اصل بدون بیاض، مطلع السعدین و بعدازچند روز بقراول رسیدند و این قراول قلمه ایست الخ. درآخر سفرنامه گفته است که در جمعه 19 شعبان سنهآ 823ه از قراول ختای ms314 گذشتند.

5) قراول در لنت بممنی کسی که سیاه ی ببیند و بر دیدبان نیز اطلاق کنند و میرشکاری که صید را از دور بیند و فوجی که پیش پیش رود و ازسیاهی زدن غنیم خبردهدچه او هم دیدبان است (بهارعجم). بقول یول درین موضع از قراول در وازهآ دیوار چین مراد است که به صورت قلعه ای است و او را کیایوکوان (یعنی قلعهآ دروازهآ یشم) می نامند وهوان سانگ درمانه ششم ذکری ازو آورده و در عهد شاهان منگ حد سلطنت چین این جا منتهی می شد.

5) برقیاس عبارت مطلع

55) مقرنس بنای بلند و مدور را گویند که با نردبان بران روند... و بمعنی رنگ برنگ هم آمده و در کنراللغات عر بی نوشته: عمارتی را گویند که نقاشی کرده باشند و هفت قلزم. قاترمیر او را Or6r6911 1569062 52 7 قرار داده است و یول او را این طورترجسه کردهa815065 مرادف 60200061ed 11l 521266, 10 116 1.امابه گمانم محال نیست که مراد مصنف این است .02000 56) اصل: ختای، عبارت مطلع السعدین این طور است: و درین شهر چند بتخانه هر یک رب به ده ریب 5) اصل: معذور تصحیح ازروی مطلع 58) اصل قوعو اما در مواضع دیگر قرعوو قراغو اما در مطلع السعدین در هر موضع قرغر نوشته است.

59) کذابه هرموضع، اتا در مطلع السعدین کی دی فونوشته است، (و در بعضی نسخ قو بجای 10) مطلع: 9) چوکی و پاسداری 1) اصل: بیوست.

23) اصل: شکجوه تا همجو تصحیح از روی مطلع 14) تجو از شکجن تصحیح از روی مطلع، قجو 16"0 65) اصل: پرغه، مطلع السعدین: یرغه (در بعضی نسخ یرقه)، یورغا اسپ راهوار را گویند (رسالهآ فضل الله خان) 12) مطلع: جپنو چنو، بیسفو(باختلاف نسخ). کاترمر در ترجمه اش 271108 نوشته ات، یعی که چیقوبوده باشد در اصل: 67) مطلع: بر سرگره، اما رجوع کنید ms315 به ص 285 س 1 18) یعنی بسته 29)( جلع ) اصل: صبه مطلع: بتشب ودر بعضی بتعضب (حبیب السیر: باقویان بتعصب یکدیگر پیش پیش اسپ دوند) 71) در مطلع السعدین این لفظ را دراسون نوشته است (به معنی شراب برنج است،ا.1.) 72) مطلع: دوسون

24) اصل: پرهای، تصحیح قیاسی است 26) اصل: درین، تصحیح از روی مطلع 77) مطلع: گزی 78) یعنی درویشان بودائی مذهب لامهها، رجوع کنید به انسائیکلو پید یا آف اسلام ذیل بخشی 79) اصل: سکانی، تصحیح از روی مطلع، این شکمانی محرف سکیامنی است 8) گذا درچاپ محمدشفیع، صورت مصطلح "دارافزین" است (ا.1.) 8) محمد شفیع حدس زده که اریک گزه درست است.

82) اصل للدر تصحیح از روی مطلع و حبب السیر 83) مطلع (نسخهٔ‌ کاترم): بلتدی دوازده گزه (تسخهآ کرانست کالج): بلندی دوازده گزر، حبیب السیر: ارتفاعش دوازده گزه یول (17 حاشیه) می گوید: عبارتی که به ایعاد این کوشگ تعلق دارد (یعنی دور بیست گزو دوازده گزمحر و ناقابل فهم است).

84) اصل: جواب، تصحیح از روی مطلع 84) اصل: سیل: 86) اصل: ک 87) در مطلع السعدین افزوده است: مگر شیری که مرزا بایستغر فرستاده بود و پهلوان صلاح الدین شیر بان خود به درگاه پادشاه رسانید.

88) مطلع: چهارم 13 شوال سنهآ 823ه = 22اکتبر 1320ه 49) مطلع: بر دو طرف آب 40) اصل: برین 91) بقیاس "ایول" این شهر غالبا 16للضا بوده باشد که دارالخلافهآ صوبهآ کاتسواست، واغلب که خواجه همین را حسن آباد خوانده 92) اصل: درین 93) اصل: بشهر 94) مطلع: چند شهر 95) ظاهر است که ایلچیان رودخانهآ هوانگ هو را بارد گر عبور می کنند به محلی که او حدفاصل است میان صوبهآ شنسی وشانسی (یول) 96) اصل: جهدین قو، مطلع: صدین قور بقیاس "ایول" این شهر 1080ح

97) مطلع: خطا 48) حبیب السیر: طبقه 99) بتدپاء کعب (هفت قلزم) 10) اصل: بمقرتش 101) اصل: تنقه، ms316 اما تیغه در مطلع السعدین، قاترمیر این لفظ را بمعنی قاهاقعلهم گرت، وغیر محتمل نیمت که تیفه باشد که مرادف تیه (بمعنی پشته است])، در مطلع العدین بعد لفظ ایستاده جملهآ دیل را افزوده است و آن خود نمی نماید و گوئی معلق ایستاده.

102) یعنی گریوهها وپشته ها.

103) قوچقار بمعنی گوسفند شاخ دار است، (رساله فضل الله خان). قاترمیر (در حواشی این سفرتامه) نوشته است که قوجقار گوسفتدی است و حشی بزرک، علی الخصوص در بلادی که به نواح منبع جیحون است یافته میشود.

104) اصل: ملهای، تصحیح از روی مطلع، تکه بز نر راگویند (رسالهآ فضل الله) اما در هفت قلزم تکه بالفتح نوشته است و گفته که بمعنی بز نر آمده اعم از بز کوهی و غیر کوهی و بزی را نیزگویند که سرگرده و پیش رو گلهآ گوسپندان باشد.

1)1دی 106) اصل: هنوزیا، تصحیح از روی مطلع.

107)466 9960662656 66091626602 562262616206 108) در مطلع سعدین مجوزه آمده و هر دو محل تردیدست (0101) 109) چوب بندی که بجهت نقاشی کردن عمارت یا آثینه بندی و امشال آن بندند (از هفت قلزم). در وقفنامهآ رپع رشیدی آمده است. (101.) 110) بیاض در اصل، از رری مطلع نوشته شده 111) مطلع: فضائن 112) مطلع: کوشکی کرسی آن سی گز 113) مطلع: بالای آن.

114) طنابی: طنیی ایوانی که توی ایوان کلان باشد، سنجرکاشی: تاد برف، بخاری سبک برافروزیم ک وقت صحبت شبها وگوشهآ طنبی است (بهارعبم) یم بو نخرم طاق خانقاه ورباط مراکه مصطبه ایوان وپای خم طنیی است (حافظ)

114) کذا، مطلع: وبر بالای کوشک پشت دروازه.

115) مطلع: فضا 116) مطلع: شبک (4006d116 : 4116) مطلع: مثلت همچو خرگاهی قسین، مفهوم جمله بقول قاترمیر اینست 606666012166862062166009602 50 بدک سیغ آهنی باشد که سرآن را پهن کرده باشند برای نان از تنور جداکردن.

117) اصل: زرد مجمور یشان، تصحیح از روی مطلع 118) مطلع: بغایت بسیار 119) مطلع: افزون از حدود شاره 120) اصل: کوچ، در مطلع بعدش افزوده: نه کوسه 12) مطلع: گره زده. 122) اصل: واین 123) اصل: رسیدند، تصحیح از روی مطلع 124) اصل: بخیر، تصحیح از روی مطلع.

125) بقول یول این درست نیست، درتانون خطائی فقط حکم قتل باید اولأ در دارالسلطنت در عدالتی خاص تصدیق شود.

126) در مطلع افزوده: و باقی شاهزادگان و امرا را 127) اصل: پیچید، مطلع پیچند 128) مطلع: مکاتیب 129) در مطلع افزوده است: و پادشاه گرفت و گشاد و دید و باز بخواجه سرا داد.

130) اصل: کوجکه 131) مطلع : تاج الدین 132) قرایوسف از تراکمهآ قراقیونلو بود وایتها اولأ به جنوب بحیرهآ وان متسلط شده بعد گامی در ارمینیه و آذر بایجان بنای حکومت خود نهادند، جلوس قرایوسف در حدود سنهآ 790ه بود، در یورشهای تمور به مرات از ملک خود فرارشد و باز آمد و بالاخره بعد وفات تیور در سنهآ باز باطمینان بر تخت سلعطنت نشست و در سنهٔ‌ 823ه بمرد.

============================================================

142) بظاهر بمعنی ساز وسامان است، کرک پوستین وپشم را گویتد و یراق یمعنی سامان ضروری است (چنانچه یراق کردن برصفحه 297 س 16 بمعنی سامان سفرو آماده کردن آمده است) پس گوییا معنی ترکیب اولأ سامان پوشیدنی ها باشد. درآئین اکبری گر کیراقخانه بممنی 187202006 آمده است، و به تعمیم مطلق ساز وسامان در کتب لغة این لفظ را نیافتم 143) مطلع: شقاول، صاحب لغات نوائیه می نویسد که شیغاول آن کی است که ایلچیان را مصاحب باشد، بقول قاتر میر در حواشی این سفرتام: 06661668 15 50555003 شتاول و بحوالة تاریخ رشیدی شقاول را مرادف مهماندار قرار داده، 51197 در فرهنگ ترکی نوشته است که شقاول صاحب منصبی کبیر است نزد شاهان ایشیای وسطی: حاکم برقاضی ها وملاها.

14) در مطلع افزوده است: تا روز آن زمان قرب دو یت سیصد هزار آدمی جمع شده بودند، چون روز شد آن سه دروازه را گشادند.

145) مطلع: بپای تخت، دادگاه (محمدشفیع به صورت به پای تختی که داد[گاه] است ضبط کرده ولی به استناد پنج سطر بعد آن را به پای تختگه داد ضبط کردم. اما.) 146) اصل: روی ازدوات 147) اصل: دوهاتی 148) اصل: جب، تصحیح از روی مطلع 149) اصل: حدشه مطلع: جوشه 15) اصل: لکسن، مطلع: هرکس 151) اصل: است از

163) اصل: بنقهای 16) این سهواست از معتیف از آنکه رفتن ایلچیان ازهرات به ذیقعدهآ ستنهآ 823 بود 271) و رسیدن ایشان به خان بالق به ذی الحجهآ سنهآ 23هه که درینجا (و به تیع زبده در مطلع السعدین نین) نوشته است.

165) اصل: اثنی 166) مطلع: نوعی دیگر بهتر از پیشتر بازیها کردند، شاید در اصل "بازیگری از نوعی دیگر ازین طوی دیگر" بوده باشد.

167) اصل: از 168) تفصیل انواع عقوبات را صاحب مطلع مرفوع التلم کردهه تصحیح هرین سطور قیا 161) بیاض در اصل بقدر دو سه لقظ، وبعدش لفظ او آنچه محدود بقوسین است از روی دس و تخمین افروده شد.

170) بالی (؟) 171) اصل: بکارند ببرندیه 172) اصل: برادر 173) اصل: آواز پلنگ زنگ کرد از تصحیح قیاسی است، پلنگ رنگ آن که جلدش چون پلنگ نقطها از رنگ دیگرداشته باشد.

974) اصل: سارخها 175) اصل: بردیدق

177) یول می گوید: شک نیست که مصتف درین باره مغلطه خورده است.

178) مطلع : ماهه 179) اصل: کشتند 180) در مطلع بعدش افزوده: وخشت تراشیده 181) مطلع: کاشی کاری 182) مطلع: اگر 183) مطلع: نرفته 184) اصل: تحفهآ در مطلع مثل متن 188) اصل: هجین سخن، مطلع: وسحنین، رجوع کنید به حاشیه 141 96r111628 186) اصل قتار تصحیح از روی مطلع، فنار 187) اصل: بود، تصحیح از روی مطلع 188) اصل: کاجین، تصحیح از روی مطلع (نسخه کرانست کالج) 189) اصل قلمساق، تصحیح از روی مطلع (نسخهآ مذکوره) 190) یول در نقشهآ ایشیا که در جلد اول کتاب خود شامل کرده است بلاد چورچه را در مانچوریا نشان داده است، و بر حاشیهآ ص 297 گفته است که ایشان اجداد مانچوهای این زمان ودند 19) اصل: تخوکامه تصحیح از روی مطلع (نسخهآ مذکوره) 193) مطلع: پنجاه هزار 193) اصل: وبدویدن 194) اصل: بان ماه، تصحیح از روی مطلع 110) اصل: سخنان، مطلع سجنین و سجین وسجینیان باختلاف نسخ 196) مطلع: زیادت از صد هزار 197) اصل: وبلند 198) مطلع ندارد 116) اصل: حکم بود ms320 چون 200) اصل: حاکم، تصحیح از روی مطلع 201) اصل: آمدند 202) رجوع کنید به حاشیهآ یول (18) که از آن مسغاد میشود که این جانور بر احل بحر منجدشالی یافته می شود و او را رؤسای ایلهای تاتاریهآ شمالیه بخاقان چین پباج میفرستادند. در هفت قلزم (بذیل منت) می گوید که آن بمرغیست شکاری از جنس چرخ. گویند بسیار زننده می باشد و پادشاهان پیوسته بدان شکار کنند. اقا شونقار را جنس چرغ (41a94) گفتن

203) اصل: بکنند.

204) وفات امیرزاده درمنهٔ‌ 830ه وقصهٔ‌ متن در سنهٔ‌ 823ه واقع شده. پس این چمله دعائیه را حافظ ابرو هنگام تألیف این ححهآ کتاب درسنهآ 830ه افزوده است.

205) اصل: باز از شیراز او، مطلع: آن کرت از اردشیر نوکر میرزا سیورغتمش، قاترمیر کرت را کرهآ اسپ- نوشته است.

206) در اکشر نمخ مطلم سنکش نوشته است (و در یکی سنکس). اما در اصل بهر موضع یاه در آخر نوشته است.

207) رجوع کنید به یول (11501 حاشیهآ 4) برای معنی این لفظ، حاصلش این که بالش مقداریست از زرکه بقول جوینی وزنش پنج صد مفقال است (خواه از سیم باشد و خواه از زر) و بقول وصاف بالش زر دو هزار دینار و بالش سیم دو صد دینار و بالش چاوده دینار قیست دارده اما در مصتفات مآت بعد قیست بالش ازین ها مخاوت است.

208) اصل: استراباد، تصحیح از روی مطلع 209) مطلع قاترمیر قلمی لیک باسا، مطلع (کرایست کالج): قلعی ولودلنگ وشاد، رجوع کنید به حاشیه ص 234 210) اصل: گیبر، پیکان پهن که به شکار اندازند (بهارعجم) 211) مطلع (نسخهآ کرائست کالج): بوتا 211/1) 13 ربیع الاول سنهآ 823ه = 18 مارچ سنهآ 1321م اما بحساب ووستتفلد این روز یوم الاثنین نبود بلکه چهارشبه یود.

212) اصل: بگیرد.

213) مطلع (نسخهآ کرائست کالج): ولایت نمتای، گنج البحر بحوالهآ ظفرنامه نوشته است که زخان بالیغ تا ms321 به تمنای که از شهرهای معظم خطاست چهل منزل می گویند.

214) اصل: رستم تصحیح قیاسی است. جله در مطلع این طور است: و اطراف همچنان 21) اصل: سجستان.

216) اصل: بازان 217) اقا در سطور آینده پادشاه خود می گوید که دست من درد پمی کند برآراسته.

218) مره = یک فرسنگ شرعی (ص326) که باندازه یول قریبا گ3 میل بود ومسافتی که طی کردند کم از پنج میل، اما بحسابی که او بحوالهآ کلاو بخو درج کرده است می توان گفت که شش میل رفتند.

219) مطلع (قاترمین): جیکفو (نسخهآ کرائست کالج): خیکفو 220) مطلع: و گویند (اصل عاتب بجای غایب که تصحیج قیاسی است)

225) مطلع: چون 221) اصل: دادن، تصحیح قیاسی است 227) در اصل بعدش افزوده: و چون سلطان شاه، که غالبا سهوأ نوشته است نظر بر سطور 227/1) در مطلع ندارد، بحساب ووستتفلد بروز، ربیع الاخر چهارشنبه بود 228) در مطلع ندارد 229) اصل: سبین 230) اصل: سیکشی 231) اصل: امیر زانیر، مطلع: امرا را هم 232) اصل: میکشی 133) پارچه بقول قاترمیر 234) مطلع: قلمی و.ه بظاهر قلقی وغیره همه انواع قماش است چنانکه قرینهآ عبارت ایشجا و در سطور اینده بران دال است و نیز از شمول ترقوو ساورین ها ظاهر می شود و ترقوبه قول صاحب هفت قلزم نوعی از بافتهآ ابریشمی سرخ رنگ است و سارا هم او نوعی از قماش نوشته است.

235) مطلع: سا 239) اصل سیکشما بودند 237) مطلع: هشتم 238) اصل: روغن روغن 239) یعنی زرحل چنانچه در لفظ حل کاری 24) مطلع : در 24) اصل: ودروغی 242) در مطلع افزوده: بل زیاده 243) اصل: این همه تربیات، مطلم: این آین، تصیح قیاسی است.

244) اصل: خیر، مطلع: یز 245) اصل: سکان، مطلع (نسخهآ قاترمیر): بیکان، (نسخهٔ‌ کرائست کالج و در یک نسخهآ دیگر): نیکان، بقول یول (d1-.]) این شهر غالبا ms322 (16d70:40) واقعه در صوبهآ شانسی است که در قدیم الایام دارالسلطنت چین بوده است، و ازین روی در متن پنگان نوشته شد که فی الجمله بابعض نسخ مطلع مطابقت دارد.

246) مطلع: جحاد وغیر آن 247) برادر زادهآ شاهرخ سلطان که والی اصفهان بود، رجوع کنید به شجرهآ نسب آل تیمو درابتدای این حواشی 248) مطلع: شماره وعلیه مردم را 249) مطلع: القضه احتیاط کرده.

250) 29 اگست سنهآ 1320 م مگر بحساب وستنفلد این روز پنج شبه بود نه جمعه، و

251) مطلع (نسخهآ قاترمین) نوزدهم محرم (نسخهآ کرانست کالج و نسخهآ دیگ: هژدهم ربیع الاول، بهرحال 15 محرم درست نیست از آن روی که در سطور گذشته گفته است که منتصف محرم از سکجو کوچ کردند و قراول از سکجو بظاهر سه روزه راه بود (چنانکه از بیانات مصتف رک به ص276 ببعد - بالواسطه می توان اخذ کرد).

252) مطلع: هجدهم ربیع الاول 825 ستهٔ‌ ه = 2 مشی سنهٔ‌ 1422 م 253) مطلع: نهم جمادی الاخری، 10 جمادی الاولی سنهآ 825ه 2منی سنهآ 1422م 254) اند کان همان اوش است.

255) کذا در مطلع، اما صاحب حبیب السیر می گوید که ایلچیان میرزا الغ بیگ راه سمرقند پیش گرفته.

============================================================

درین سال یعنی خمس و عشرین فرستادگان یازدهم رمضان به هرات رسیدند و بیلاقات و تنسوقات پادشاه خطای به عرض رسانیدند، و حکایات غریب و کلمات عجیب از اوضاع و رسوم آن ممالک تقریر کردند.

وچون خواجه غیات الدین مضمون آن ولایات و حکایات بی غرض و تعصب نوشته بود زبده ونقاوهآ آن سخنان ثبت افتاد، والعهدة علی الراوی، ودرین مقام شرح این کلام بنوع بسطی اختتام خواهد یافت.

اکلچیانشانزدهم ذیقعده از دارالسطنهآ هرات روان شدند و نهم ذی حجه به بلخ رسیدند14 و از کثرات] بارندگی15 تا غرهآ محرم سنهآ ثلاث و عشرین در بلخ ماندند، و از آن جا روان شده بیست ودوم به سمرقند رسیدند، و میرزا الغ بیگ پیشتر ایلچیان خود

و خبر یافتند که اویس خان قصد شیر محمد اغلان کرده الوس به هم برآمد 1 و باز خبر صلح و تسکین فتنه رسید")، و امیر خداداد14که صاحب اختیار21 آن دیار بود به ایلچیان رسیده استمالت داد و پیش اویس خان رفت.

و ایلچیان هژدهم جمادی الاولی به موضع بیلغوتو که از حساب1 محمد بیگ"2 بود رسیدنه و چندان توقف کردند که داجیان و نوکران شاه بدخشان ملحق شدند، و از:1 ms324 بیلغو تو کوچ کرده.

و بیست و دوم از آب کنکره گذشته بیست و سیم محمد بیگ حاکم الوس را دیدند، و پسر محمدبیگ سلطان شادی گورگان داماد شاه جهان بود که دختر31 دیگر او را میرزا محمد جوکی داشت.

و بیست وهشتم به مچلکاء یلدوز" وایل شیر بهرام در آمدند و در آن بیابان بی پایان با آنکه آفتاب در سرطان بود آب دو انگشت یخ میبست.

و هشتم جمادی الاخری"2 خبر آمد که پسران محمد بیگ داجی را که ایلچی اویس خان بود غارت کردند،، و ایلچیان متوهم شده با آنکه اکثر ایام باران و ژاله بود از درهها و کوهها به سرعت گذشتند.

و آخرماه به شهر طرفان رسیدند، و درین شهر بیشتر بت پرست بودند و بتخانهآ بزرگ داشتند43، و در پیشان43 صفه صورتی بزرگ بود و می گفتند صورت شاکمونی25 است.

و دوم ماه رجب از آنجاکوچ کرده پنجم ماه به قراخواجه رسیدند، و دهم ماه خطاییان آمده اسامی ایلچیان و عدد مردم ایشان نوشتند.

و نوزدهم به قصبهآ اتاصوفی فرود آمدند و آنجا یکی از خاندان مصطفوی و فرزندان مرتضوی خاندزاده3 تاج الدین از سادات ترمذ1 داماد امیر فخرالدین حاکم مسلمانان قامآل بود لنگری ساخته9 و[در] لنگر اقامت انداخته.

============================================================

و از آنجا بیست وپنج، راه چول و بادیه قطع کرده به هر دو روز آب مییافتند51.

و دوازدهم ماه شعبان68 در اثناء بیابان به شیر" وگاو قطاس ادوچار شدند و آنجاگاو چنان بزرگ ms325 می شود که گویند نوبتی سواری را از پشت زین به سر شاخ ربود و مدتی بر سر شاخ او بود، مصراع: (باشد سخنی غریب اگر راست بود)..

و چهاردهم شعبان به منزلی رسیدند که [از]1 آنجا تا11 سکجو13 که اول شهر خطاست ده روز راه چول بود، جمعی خطاییان15 خبر ایلچیان یافته به موجب فرمان: استقبال نمودند.

به یک روز در مرغزاری صفهآ عالی ساخته1 و سایبانها افراخته13 و شیرهها و صندلیها نهاده و خوردنیهای قاز1 ومرغ و گوشت پخته و میوههای خشک و تر بر طبقهای چینی ترتیب داده بودندو زبر شر هر شیره نخلی بسته و سبزیها و خوانها آراستند" و در آن بیابان طویی مرتب ساختند که در شهرها میسر نشود، و چون از طعام فارغ شدند انواع مسکرات درکار آوردند، و همه کس را16 گوسفند و آرد و جو و مایحتاج دادند5، و اینها را به احترام تمام پیش ایلچیان فرستادند،2.

و نسخه گرفتند"2 که ایلچیان هرکس چند نفر نوکر دارد13، و داجیان حجت گرفتند که زیادت نگویند که هرکس11 که دروغ گوی شد او را وقعی نمی ماند و بازرگانان در سلک نوکران منتظم شده خدمت می کردند و نسخه به این تفصیل بود: امیر شادی خواجه و کوکجه دویست نفر، سلطان احمد و غیاث الدین صد وپنجاه نفر، ارغداق1 شصت نفر، اردوان پنجاه نفر، تاج الدین پنجاه نفر، و ایلچیان میرزا الغ بیگ رفته بودند و قاصدان15 میرزا ابراهیم سلطان هنوز نرسیده.

و شانزدهم شعبان ایلچیان را خبر کردند [335 ب] که امروز دانک داجی1 که حاکم آن سرحدست"2 طوی پادشاهانه20 می دهد. ایلچیان به یورت او آمدند30.

و خطاییان به صورت مربع فرود آیند، طناب درطناب، چنانچه هیچ آفریده به

وپیش هریک از ایلچیان و امراء دو شیره نهادند در یکی گوشت یخته و قازو مرغ و میوههای خشک خطائی، و در یکی کلیچه و نانهای خوب و نخلی" از کا [غذ] و ابریشم بغایت خوشنما23.

و در پیش باقی مردم هریک شیرهای بود1، و در برابر کورکهآ پادشاهی که برمقامی بلند"1 بود خمها و خمرههای چینی و صراحیهای خرد وبزرگ چینی و نقره1 و درچبوراست کور که مطربان ایستاده یاتوغن وکمانچه وپییه ونی دونوع که در سروپهلونفس کنند و تنبک وموسیقاروطبل دوروی برسرسه پایهنهاده" و صنج وچهار پاره و دهل همه را به اصول و نوا در آوردند13، و پسران صاحب جمال ن سرخی و سفیده11 مالیده و بسان دختران مرواریدها درگوش کشیده102 بازیگریها1، نکردند که، مصراع: ((مثل آن در زمانه نتوان دید)).

و ازین فضای گشاده تا چهار دروازه مردان جیباپوش نیزهها در دست از دوطرف راه ایستاده پای از پای برنمی دارند11، و یساول حاجت نیست ومردم را در محل مناسب نشانده و کاسه داشته قوش و قراو دادند و خوردند. امیر دوسون حاکم دیوان کاسه داشت و صندوق نخل بندی با او می بردند. هر که را کاسه دادند1 شاخچهآ نخل بندی بر سر دستار او زده مجلس راگلستانی ساخت:..

وبازیگران از کاغذ15) مقوی صورت111 جانوران ساخته برروی بسته بودند وبهیچ وجه روی و گوش ایشان نمی نمود111 و براصول خطائیان رقص میکردند.

و پران هچون آفتاب صراحیهای شراب ناب در دست ایستاده و ms327 بعضی طبقهای نقل برکف11 از فندق"1 وعناب و چهار مغزوشاه بلوط مقشر و لیموو سیرو پیازدر سرکه پرورده و ترههای121 دیگر و خربزهآ بریده و هندوانهآ"1 بریده در طبقی خانه خانه

چون امیر کسی را کاسه داشت11 آن پسر طبق پیش آورد تا هر نقل که میل کند تنقل سازد: دیگر لکلکی بزرگ بغایت شبیه ساخته اند5"1 چنانچه پسری در درون او میرودو آن لکلک براصول پای می کوفت،" و هر طرف سر میجنباند به نوعی که مردم حیران میشدند، آن روز تا شب مجلس عیش و نشاط درغایت خرمی و انبساط بود.،، و هفدهم11 ماه شعبان به چول در آمده بعد از چند روز به قراول رسیدند، و این قراول قلعه ای است محکم11، اطراف آن کوه، و راه آن چنان که از در قلعه درمیباید آمد و به دری دیگر بیرون رفت. ایلچیان به قلعه درآمده همه را شمردند ونام نوشتند و از قلعه بیرون گذاشتند.13 و از قراول به شهر سکجو آمدند، و داجیان ایلچیان131 را دریامخانهآ بزرگ که بر در شهر بود فرود آوردند، و رخوت ایشان مجموع ستانده و به دفتر برده سپردند.

و مایحتاج از مأکول و مشروب و مفروش و مرکوب دریامخانهها مرتب میداشتند. هرشب کتی"1 و دستی جامهآ خواب ابریشمین با یک خدمتگار فرمان بردار برای هرکس مقرر و مرتب بود. .

واین سکجو شهری معظم و قلعه ای محکم13 است، مربعی درست15، بازارها گشاده، عرض بازارپنجاه گز شرع، همه آب زده و جاروکشیده:13 در خانه ها خوک اهلی133.

و در دکان قصاب28 1گوشت گوسفند وگوشت خوک پهلوی هم آویخته:12 و در بازارهای ایشان چهار سوی بسیار، و بر سر هر چهار سو چارطاقی1 از چوب خوازه14 بسته در غایت تکلف و کنگرهها بروی نهاده هم از چوب و142 مقرنس خطائی

و بریشت هر دروازه کوشکی دوطبقه خرپشته به رسم خطائی115، چنانک در مازندران. اما در مازندران به سفال بیرنگ پوشند و خطاییان به چینی پوشیدهاند.

و درین شهر چند بتخاته بود هر یک قریب به ده جریب بغایت پاک، و زمین

وکی دی فو112 عبارت از خانه واری چنداست که در محلی سا کن گردانیدهاند، و یاساق و مهم ایشان آن است که چون مکتوب یا خبری رسد شخصی آماده ایستاده درحال به کی دی فوی دیگررساند، همچنین تا آن زمان که به پای تخت رسد، و از کی دی فو تاکی دی فوی دیگر ده مره 111 است، و هرشانزده مره یک فرسنگ شرع است.

جماعتی که در قرغو باشند هر ده روز به نوبت ده کس آید12 و آن ده که آنجا باشند روند، اما جمعی که ms329 درکی دی فو باشند همانجا سا کن انید و خانه ها ساخته عمارت و زراعت دارند.

و از سکجو تا قمجو که شهری دیگرست بزرگ تر از سکجو نه یام بود، و دانک داجی11 که بزرگتر داجیان سرحد بود درین شهر حاکم است.

و درهریامی چهار صدوپنجاه اسپ [و] درازگوش یرغه111 برای ایلچیان می آوردند و پنجاه شست عرابه")، و پسران که موکل اسپان بودند ایشان را بافو گویند و موکلان درازگوش را لوفو، و آنهاکه عرابه می کشند جنپو، و عرابه کشان بسیار باشند که ریسمانهای عرابه گرفته بردوش میبرند.

و در راه هرچند بارندگی و کوه باشد آن پسران عرابه ها از یام به یام میرسانند. هر عرابه ای دوازده کس می برند، پسران خوش شکل مرواریدهای دروغی خطائی12 درگوش و مویها بر سر گره زده، و اسپان بازین و لجام و قمچی می آوردند، و بافویان تا یام دیگر بر سر جلا و بسان پیکان به تعصب1 میدوند.

============================================================

و دیوانخانه 121 را دوسون14 میگویند. در هر دوسون (14که طوی لاشد اول پیش کورکه روبه2) طرف تختگاه پادشاه14 تختی نهند و پردهای آویخته18 و شخصی پهلوی تخت ستاده و نمدی بزرگ پاک در پای145 انداخته، و امراء و ایلچیان بربالای آن نمد181 و باقی مردم در پس بشت ایشان صف صف بسان مسلمانان درصفهای نماز ستاده: و آن کس که برپهلوی تخت باشد به زبان خطائی ندائی کند سه بار. بعد از آن داجیان سه بار سر بر زمین نهند و ایلچیان و مردم را نیز تکلیف کنند که سه بار شر نهاده هرکس به سر شیرههای خود رود.

ودرین روزکه دانک داجی در قمجو مسلمانان را طوی ms330 می داد دواز دهم رمضان بود.

از ایلچیان در خواست که طوی پادشاه است و شما را عزیز داشته چیز خورید.13 ایلچیان درخواست کردند"1که در دین ما روا نیست، دانک داجی ایشان را معذور داشته هرچه ترتیب کرده بود به وثاقهای ایشان فرستاد.

ودرین شهرقمجوبتخانه ای بود 111 پانصدگز در پانصدگزودر میان آن112 بتی خسپیده113، 19 پنجاه قدم طول آن بت، و نه قدم طول کف پای او و دورکلهآ سر1 اوبیست ویک گز116، و بتان دیگر پس پشت او و بالای سر او هریک گزی111 و کمتر و بیشتر، وصورت بخشیان هریک به مقدار آدمی همه چنان متحرک که گوئی زندهاند، و بر دیوارها"11 صور تگریهای110 خوب کرده این بت بزرگ خسپیده110 یک دست به زیر سر نهاده و یکی بر روی ران، و او را مطلا کردهاند، و نام آن شکمانی فومی 1 گویند، و فوج فوج می آیند و پیش آن بتک سر برزمین مینهند، و درگرد آن عمارت همچون خانه های کاورانسرا بتخانه ها بود، انواع

و خانهآ دیگر ساخته بودند که مسلمانان آن را چرخ فلک میخوانند105، مثل کوشکی مشمن، واز زیر تا بالا پانزده طبقه، و در هرطبقه ای منظرهای مقرنس خطائی و غرفهها و ایوانها و برگرد منظرها در افزینها و انواع صورت ساخته مثل تختی زده و پادشاهی نشسته، و از چپ وراست خادمان و غلامان و دختران ایستاده، در مجموع آن پانزده طبقه منظرهای خرد و بزرگ ساخته بودند و صورتهای بدیع پرداخته0"

وهرچند به خان بالق نزدیکتر میشدند در شهرها و یامها طویهای15 ایلچیان زیادت میدادند، و درین شهر قمجو رختها و چهارپایان ایلچیان را سپردند و به وقت باز آمدن همه را باز دادند211، و آنچه برای پادشاه آورده بودند از ایلچیان ستاندند"21 مگر شیر که میرزا بایسنغر فرستاده بود و پهلوان صلاح الدین شیربان خود به درگاه پادشاه رسانید.

القصه هر روز به یامی و هر هفته به شهری می رسیدند تا چهارم"1 شوال به آب قراموران1 که برابر حیحون بود رسیدند، و بر آن آب پلی به زنجیر و بیست و سه کشتی بسته بودند، هر زنجیر به سطبری ران آدمی ده گز از هر طرف برخشکی گذشته و بر دو طرف آب دو میل آهن هریک به سطبری میان مردی در زمین محکم کرده و زنجیرها برآن استوار ساخته و کشتیها را به قلابهای بزرگ و زنجیرها استحکام داده و بربالای کشتیها تختهها انداخته و همه محکم و هموار ساخته، ایلچیان بی زحمت عبور نمودند.

و در آن"1 طرف آب قراموران شهر معظم بود. ایلچیان را طوی دادند بیشتر از طویهای پیشتر، ودرین شهر بتخانهآ عظیم بود چنانکه از سرحد خطای تا آنجا مثل آن عمارت ندیده بودند، و سه خرابات و دختران صاحب جمال111، اگر چه دختران،11 خطایی بیشتر صاحب حسن اند اما آن شهر را حسن آباد11 خوانند.

از آنجا بر چند شهر دیگر گذشته دوازدهم ذی قعده به آبی115 رسیدند دوبرابر جیحون، و از آنجا به کشتی سلامت گذشتند.

و از چند آب دیگر به کشتی وپل عبور نموده بیست ms332 وهفتم) به شهر صدین فو111 رسیدند، شهر معظم و غلبهآ بسیار، و بتخانهای بعظمت، و بتی جسیم از برنج ریخته و مطلا کرده پنجاه گزدربلندی، متناسب110 اعضا، بر2، اعضای اوصورت دستها12، برکف هر دست صورت چشمی، و آن بت را هزار دست خوانند، و در خطای شهرتی دارد، وکرسی23 از سنگ خوب تراشیده که این بت و عمارت34 برآن کرسی است، و دیگر رواقها

و همچنین هر روز چهار فرسنگ و پنج فرسنگ می رفتند تا هشتم ذی الحجه هنوز51 تاریک بود که به دروازهآخان بالق رسیدند، شهری بغایت بزرگ، چنانچه19 هر دیواری یک یک فرسنگ بود"15 و ms333 بردیوارهای دور شهر به سبب آنکه هنوز عمارت می کردند صد هزار خوازه بسته بود155، و هنگام صبح دروازه نگشوده بودند ایلچیان را از برجی که عمارت می کردند به شهر در آوردند و بر در کریاس پادشاه فرود آوردند251 و بر درکریاس29 مقدار هفتصد قدم فرش258 سنگ تراشیده انداخته بود. پیاده از روی فرش گذشته به در اردو259 رسیدند. بر هر طرف در پنج پیل29 ایستاده و خرطومها به راه داشته، ایلچیان از میان خرطومها گذشتند و درون211 رفتند. قریب صدهزار آدمی آن زمان راکه هنوز روشن نشده بود بر در سرای پادشاه بودند.

چون ایلچیان درآمدند فضایی دیدند بغایت وسیع وجانفزای و هوائی بسیار لطیف و دلگشا"11، و در پیش آن 213 کو شکی کرسی آن سی گز214، و بر بالای کرسی ستونهای پنجاه گزی بر پای کرده و عمارات بر بالای آن، و طنبی ساخته شصت گز در چهل گز، و در پیش ستونها21 سه دروازه، میانی211 بزرگتر و چپ و راست خردتر، و این میانه ممر پادشاه است و از طرفین خلق می گذرند و بر بالای کوشک پشت دروازه چپ و راست کورکه و ناقوس نهاده و آویخته و دو117کس منتظر ایستاده تا پادشاه کی به تخت

القصه چون روشن شد آنها که بر بالای کوشک منتظر پادشاه بودند 271 کورکه و دهل و دمامه و صنج ونی ms334 و ناقوس فرو کوفتند و آن سه دروازه را گشادند و خلایق درون دویدند، و قاعده در دیدن پادشاه دویدن است277 چون ازین فضا به فضای دوم رفتند و آن نیز بغایت وسیع و دلگشا278 بود و در برابر کوشکی"27 از اول بعظمت تر280 تختی آوردند مقدار چهار گز، و گرد تخت مثلث همچو خرگاهی241 قسین"11 گرفته از اطلس زرد، مجموع زرافشان خطائی کرده283 و نقوش284 خطائی سیمرغ واژدر245 نموده، و بر بالای تخت کرسی از زر نهاده280 و از چپ7“ و راست خطایبان صف کشیده ایستاده288، اول امرای تومان و هزاره و صده بغایت بسیار281، هر یک را در دست راست تختهای مقدار یک گز شرع طول و در عرض یک چارک9" و بغیر آن در جائی ننگرند و در عقب ایشان فزون از حد و شمار291 جیبایوشان و نیزهداران و بعضی شمشیرهای برهنه در دست، صفها راست ایستاده212. مجموع چنان خاموش که گوئی یک متنفس اینجا نیست.

و پادشاه از حرم بیرون آمد و نردبانی از نقره پنج پایه برتخت213 نهادند و بر بالای تخت صندلی از زر پادشاه بر تخت برآمد وبرصندلی نشست. مردی294 میانه بالا، محاسنی نه بزرک و نه کوسه290 . مقدار دویست سیصد موی از میان محاسن چنان دراز201که سه چهار حلقه در کنار پادشاه97 زده بود و از چپ و راست تخت دو دختر ماهروی مویهای خود298 بر میان سرگره زده 111، گردن و عارض گشاده، و مرواریدهای بزرگ درگوش، و کاغذ و قلم در دست، منتظر که پادشاه چه فرماید. هرچه01 بر زیان پادشاه گذرد قلمی کنند و چون در حرم رود نوشته به عرض رسانند. اگر حکمی تغییر40 باید کرد خط بیرون فرستند تا اهل دیوان بدان موجب عمل کنند.

فی الجمله چون پادشاه بر تخت قرار گرفت و صفها از برابر روی پادشاه ایستاد203

بعد از آن 38 ایلچیان را نزدیک تخت بردند به مسافرت پانزده گز301 و امیری310 زانو زده و به خط خطائی احوال ایلچیان نوشته برخواند مضمون آنکه: از راه دور از پیش حضرت شاهرخی و فرزندان او211 ایلچیان 212 آمدهاند و برای پادشاه تبرکات آورده و به پایتخت به سر زدن آهدهاند.

مولاتا حاجی یوسف قاضی که از امرای تومان و مقربان پادشاه بود213 و از دوازده دیوان پادشاه یکی تعلق به او می داشت214 پیش آمد با چند نفر از مسلمانان زبان دان و ایلچیان را گفتند218 اول دو تاه 210 شوید و بعد از آن سر بر زمین نهید سه کرت. ایلچیاز سر نهاده پیشانی بر زمین نرساندند 212، بعد از آن مکتوب حضرت شاهرخی و جنا: بایسنغری و باقی شاهزادگان و امراء را318 در پارچه اطلس زرد پیچیده به دو دست :: گرفتند.

و قاعده اهل خطای آن است که هرچه تعلق به پادشاه دارد در زرد311 میبیچ مولانا قاضی آمد و آن مکاتیب ستده به خواجه سرائی که پیش تخت پادشا: داد، وخواجه سرای پیش پادشاه برد و پادشاه گرفت و گشاد و دید و باز به خواجه سرا و پادشاه از صندلی فرود آمده بر تخت نشست.

وسههزار32از ms336 جامه آوردند. هزار دگله و هزار قبا221، و خویشان و فرزند قبا2 پوشانید، و هفت نفر از ایلچیان223 نزدیک او224 آوردند: شادی خوا.

کوکجه225 و سلطان احمد و غیاث الدین و ارغداق و اردوان و تاج الدین، و ایشات: بادشاه احوال حضرت شاهرخی پرسید، و بعد از آن پرسید که 221 قرایوه:.

============================================================

و داجیان نیز دیدند که ایلچیان 328 او آمده بود و مال آورده.

دیگر پرسید که نرخ غله آنجا29 گران است یا ارزان و نعمت فراوان؟

گفتند غله ارزان است و نعمت فراوان.

گفت آری چون دل با خدای راست است230 حق تعالی نعمت فراوان ارزانی داشته دیگر گفت ایلچی می خواهم به قرایوسف231 فرستم که آنجا اسپان خوباند، در راه ایمنی هست؟

ایلچیان گفتند راه امن است 222. اگر323 حکم سلطان شاهرخ باشد؟22 گفت آن را235 دانسته ام. از راه دور آمدهاید برخیزید و آش خورید.

و ایلچیان را به فضای اول236 بردند و هر یک را یک شیره و صندلی نهادند239 و بر هر شیره چنانچه پیشتر گفته شده بود238 آش خوردند. و ایشان را به یامخانه بردندو در یامخانه در هر خانه ای کتی خوب239 و بستر و بالش اطلس و کمخا [و کفش کمخا]230 در غایت نازکی دوخته241 و کوشکه و جنبلق232 و صندلی و منقل و جایگاه343 آتش و ده کت دیگر از چپ و راست با بستر و بالش اطلس344 و کمخا و زیلوچها و حصیرهای نازک245، هر کس را بدین نسق در یک خانه مقرر کرده، و دیگ241 و کاسه و چمچه و شیره. و هر روز ده247کس را یک گوسفند و یک قاز و دو228 مرغ و هر یک را دو من شرع آرد و یک کاسهآ بزرگ برنج و دو کلیچه بزرگ با حلوا228 و یک ظرف عسل و سیر و بیاز و سرکه و نمک و ترههای ms337 ملون00 و دوکوزه دراسون251 و یک طبق نقل و چند خدمتگار292 صاحب حسن بر دو قدم253 از بام تا شام و از شام تا بام252.

روز دیگر نهم ذی الحجه هنوز شب بود که سجین255 آمد یعنی شقاول251.

ایلچیان راگفت بر خیزید257 که پادشاه طوی می دهد و اسپان با زین آورده ایشان358 را سوار کرد و به اردوی پادشاه برد، و ایشان را در کریاس اول نشاندند259 تا روز، و آن زمان قرب دویست سیصد هزار آدمی جمع شده بودند.29 چون روز شد آن سه دروازه 211 گشادند و ایلچیان را به پای تختگاه داد212 بردند و از برای313 پادشاه پنج بار سر بر زمین نهادند و پادشاه از تخت فرود آمده ایلچیان را

مولانا قاضی گفت هشت سال است که این تخت طلا کردهاند 271 و درین مدت ms338 از آن هیچ نسوده"2، و دیگر ستونها و پلها و چوبهای این عمارت از جوشه رنگ کرده و روغن داده که استادان ربع مسکون در آن حیرانند278 و شیرههای طعام و نقل و نخل بندی بیش پادشاه نهاده، و از چپ و راست تخت داجیان صاحب وجود ایستاده، و ترکش و شمشیر بسته و سپر حمایل کرده و در پس پشت ایشان سپاهیان ناچخها679گرفته و می8 شمشیرهای برهنه داشته.

و در طرف چپ که پیش ایشان زیاده از راست است جای ایلچیان بود، پیش امراء و هرکس [که]22 تعظیم کنند سه شیره نهند و از آن فرودتر دو تا به یک شیره، و شاید که در آن روز هزار شیره مرتب بل زیاده پیش مردم نهاده باشند، و دیگر پیش22 تخت پادشاه نزدیک383 پنجرهآ طنبی کورکه بزرگ نهاده و شخصی بر بالای صندلی بلند ایستاده و پهلوی او اهل ساز284 منتظر و پیش تخت هفت چتر هفت رنگ385، و برون طنبی چپ و راست قرب280 دویست هزار سلاحدار ایستاده، و برابر تخت مقدار گزوار2 که به کمان سخت اندازند مثل جنبلق 248 ده گز در ده241 گز، دیوار390 آن از اطلس زرد، و در درون آن آش پادشاه ترتیب کنند و دراسون391 و هرگاه جهت پادشاه آش و دراسون آورند212 اهل ساز به یکبار آغاز ساز کند و آن هفت چتر چرخ زنان میآیند تا نزدیک تخت، و آن آش یا393 دراسون را در حقه بزرگ نهاده اند214 و

چون اینها مرتب شده ایلچیان بر پای ایستاده210، دری از پس تختگه در حرم بود و پرده بزرگ آویخته و طناب ابریشمین بر دو طرف پرده بسته291 و سرهای طناب دو خواجه سراگرفته و میان طناب بر بکرهای بود که چون طناب را کشند307 آن پرده پیچیده شود 398، به این نوع در باز شده پادشاه بیرون آید 311، و سازها می نوازند.40 چون ms339 پادشاه تشست همه خاموش شدند، و بالای سر پادشاه به ده گز بلندی کلهای بسته بودند. چون سایبانهای چهارده گزی از اطلس زرد و چهار اژدر که با هم در حملهاند بر آن باسمه زده.

چون پادشاه قرار گرفت401 ایلچیان را پیش برده42 پنج کرت سر بر زمین نهادند و بازگشته به جای خود پیش شیرهها نشستند03. و غیر آنکه بر شیرهها بود هر ساعت آشها و گوشتهای بره و قاز و مرغ و دراسون404 می آوردند، و بازیگران به بازی درآمدند209 اول جماعتی پسران چون ماه بسان دختران سرخی و سفیده کرده و مروارید01* در گوش و جامههای زربفت47 پوشیده و نخلهاء.2 وگلها و لالههای ملون که از کاغذ رنگین و ابریشم بسته بودند بر دست گرفته و بر سر خلانیده بر اصول خطاییان در رقص آمدند.

بعد از آن دو پسر ده ساله بالای4 دو چوب معلقها زدند210، و شخصی211 بر ستان خسبید و412 پای خود را بالا داشت و چند نی بزرک برکف پای او نهادند و شخصی دیگر مجموع آن نیها را به دست گرفته، و پسری ده دوازده ساله آمد و بر بالای آن تیها رفت، درازی هرنی هفت گز بوده باشد 413. آن پسر بر سر آن نیها414 انواع بازیها کرد و به آخر یک یک نی می انداختند تا یک نی ماند. بر سر آن معلقها زد و بازیهاکرد. و بعد از آن 219 حرکات غریب. ناگاه از سر نی خطا شد، چنانکه همه کس گفتند211 افتاد.

آن شخص خفته "41 برپای جست و او را در هواگرفت.

و از اهل ساز218 شخصی یاتوغن"21 نواخت و دوازده مقام اصل نموده برخلاف اصول خطاییان.

و شخصی دیگر پپه22 سازکرد221 و211 دیگر موسیقار، و باز هم ازینها یکی یک دست بر یاتوغن ویک دست بر موسیقار، و صاحب مو سیقار یک دست بر

و در صحن این فضاء42 چند هزار جانور پرنده مثل فاخته و قمری460 و زاغ و زغن و آقار24 و موسیچه میوهها23 و ریزه ها422 که افتاده بود می ربودند و از آدمی نمی رمیدند234 و ایشان راکسی مزاحم نمیشد.

القصه از هشتم ذی الحجه سنه اثنتین وعشرین424 تا اواثآل جمادی الاولی سنه تلث429 که مدت پنج ماه باشد ایلچیان درین شهر بودند و هر روز علفه ای431 که روز اول مقرر کردند به تمام به ایشان می رسید، و چند437 کرت طویها کردند و در هر طوی بازیگران نوعی دیگر بهتر از پیشتر بازیها کردند؟23 فی الجمله روز30 دیگر طوی اول که عید اضحی بود.

و پادشاه درین44 شهر خان بالق از برای مسلمانان مسجدی ساخته است، ایلچیان و جمعی مسلمانان در آن مسجد نماز عید441 گزاردند. و بعد از دو روز ایلچیان را باز طوی داد و عظمت به نوعی دیگر نمود؟44 و در هفدهم ذی الحجه جماعت گناهکاران را به سیاستگاه فرستادند و قاعده کافرکان222 خطائی در دفترها نوشته که از بهر هر گناهی چه عقوبت کنند و تفصیل 242 انواع عقوبت وشرح و بسط در آن باب، مصراع: ((قلم نخواست که آن قبح بر زیان225 آرد"، بنابر آن بیان نکرد.

وختاییان در باب گناهکاران احتیاط بسیار کنند، چنانکه پادشاه را دوازده دیوان است، اگر شخصی به گناهی متهم شد241 و در یازده دیوان روشن گشت247 و در دوازدهم ثابت نشد آن شخص را امید خلاص است و اگر شش ماهه 448 راه یازیاده به کسی حاجت است در مهم ms341 گناهکار تا تحقیق نمی شود440 گناهکار را نمی کشند و در حبس میدارند.490 مولانا قاضی بیست وهفتم محرم پیش ایلچیان فرستاد که فردا سال 651 نوست و پادشاه به اردوی نو در می آید و قولی،29 است که کسی چیزی452 سفید نپوشد که ایشان

و شب بیست وهشتم454 نیم شب سجین455 آمده ایلچیان را 450 به اردوی نو برد، و آن عمارتی عالی بود، بعد از نوزده سال تمام شده، و آن شب292 هرکس در خانه و دکان چندان (فنارو]254 شمع و چراغ افروخته بود که گفتی291 مگر آفتاب برآمده است210، و آن شب زهر سر ما شکسته بود. مردم را به اردوی نو درآوردند و از مجموع ختای و چین و ماچین و قلماق و تبت و قامل و قراخواجه و چورچه و دریابار411 صدهزار آدمی در آن اردو بودند، و پادشاه امرای ولایت خود را طوی میداد و ایلچیان را در بیرون تختگاه212 شیرهها نهادند و امراء را در درون بارگاه نشانده بودند، و همچنان قریب414 دویست هزار آدمی سلاحها گرفته و بادبیزن ختائی464 ملون و منقش هر یک برابر سپری بر دوش نهاده، پسران و بازیگران به طریقهای غیر مکرر در رقص و بازی415 ایودند).

و صفت آن عمارت در عبارت نمی گنجد. فی الجمله از در بارگاه تا در بیرون یکهزار ونهصد و بیست و پنج قدم بود و در حرم کسی را وقوف نیست، و از چپ و راست عمارت در عمارت و سرا در سرا و باغ در باغ مجموع سنگ تراشیده و خشت

فی الجمله نیمروز"42 طوی آخر شد؟49 و نهم ماه صفر سحرگاه اسپان آورده ایلچیان را بردند، و هشت روز بود که پادشاه از حرم بیرون رفته بود274، و هر سال پادشاه را عادت بود که چند روز حیوانی نمی خورد و بیش حرم نمی رفت و کسی را پیش خود نمی گذاشت و225 در خانه ای که هیچ صورت و بت نبود می رفت و می گفت خدای271 آسمان را عبادت می کنم277 القصه آن روز بازگشته بود و به حرم می آمد با تجمل تمام، فیلان آرایش کرده پیش پیش، و محفه مدور مطلا بر دوش، و علمهای هفت رنگ و سلاحداران 478 پنج470

============================================================

سجین314 سیزدهم295 صفر آمده و ایلچیان را برده در کریاس اول نشاندند، و خلایق هر دیار زیادت از صد هزار جمع شدند و در کوشک اول تختی مرصع تهاده211 و درهای کوشک گشاده 497، پادشاه بر تخت نشست و خلایق 498 زانو زده سر بر زمین نهادند، و تختی دیگر آوردند و در برابر49 پادشاه نهادند500 و سه کس بر بالای تخت برآمدند و حکمی که از پادشاه شده بود دو کس [آن) یرلیغ را نگاه داشتند و یکی به آواز بلند برخواند، چنانکه خلایق شنیدند. اما به زبان خطائی501 بود و مردم ما فهم نمیکردند502. مضمون آنکه دهم این ماه صفر سر سال ایشان503 بود و شب چراغ، پادشاه] بندیان و گناهکاران و باقی داران را بخشید03 مگر کسی که خون کرده بود باقی را آزاد کردند، و ایلچی تا سه سال به هیچ دیار نرود، و نقل احکام به ممالک دیگر فرستادند. بعد از خواندن حکم چتری05ه بر سر حکم داشتند بر چوبی در زرگرفته 506 و حلقه بر آن، و طنابی از ابریشم زرد بر آن حلقه آن حکم را از بالا فرو07" گذاشتند و چتر بر بالای آن فرو می آمد، و خلایق و مجموع سازها همراه آن، از پیش کوشک بیرون آمدند و508 حکم را00ه آوردند تا یامی که ایلچیان بودند، و از آنجا510 نقل احکام به ولایات بفرستادند511، و چون پادشاه از کوشک بیرون آمد912 ایلچیان را طوی دادند.

وغرهآ ربیع الاول باز ایلچیان را طلب داشته پادشاه 912 ده شانقار514 حاضر ساخت 15هو فرمود شانقار به کسی می دهم که برای من اسپ خوب آورده است511. سه شانقار517 به سلطان شاه ایلچی میرزا الغ بیگ داد، و سه به سلطان احمد ایلچی میرز

و روز دیگر ایلچیان را طلب داشته گفت20ه لشکر به سرحد ولایت میرود. یراق کنید تا همراه به ولایت خود روید.

و 521ارغداق ایلچی میرزا سیور غیمتش551 را گفت شانقار نیست که به تو دهم، و اگر53 می بود هم نمی دادم، تا چنانک آن کرت24ه از اردشیر نوکر میرزا سیور غتمش ستاندند از تو نستانند525. ارغداق گفت اگر پادشاه عنایت فرمود شانقار دهد کسی از من نتواند گرفت 521. یادشاه گفت تو این جا باش که دو شانقار میرسد به تو دهم وهشتم ربیع الاول سلطان شاه و527 بخشی ملک را طلبیده انعام 528 فرمود. سلطان شاه را هشت بالش نقره و سی جامه پادشاهی با آستر و بیست [وا چهار قلعی و لودلنگ و شاو"ه دو اسپ [یکی]53 با زین531 و صد چوبه تیر نی و بیست و پنج کیبر522 سه پهلوی ختائی و پنجهزار چاو523، و بخشی ملک را نیز مثل آن. اما یک بالش نقره کمتر بود، و خاتونان34" ایلچیان را نقره نبود، اما نیمه525آ قماشها فرمود.

و در آن روز ایلچی اویس خان رسید، بوتا تیمور اتکا31ه نام، با دویست و پنجاه نفر. یادشاه را دیده سر بر زمین نهاد37ه و دیوانیان جهت مجموع ایشان جامه وارهای پادشاهانه و علفه 538 معین کردند.

و سیزدهم50 ربیع الاول ایلچیان را طلب داشته 520 پادشاه فرمود که من به شکار میروم شانقاران خود را بگیرید که اگر دیر421 آیم معطل نشوید542 و طعنه522 زدکه شانقاران 522 خوب می برند و اسپ بدی می آرند، و شانقاران تسلیم ایلچیان کردند و پادشاه به شکار رفت.

و پادشاهزاده از طرف ولایت تمتای45ه آمد540 و هژدهم ماه ایلچیان به دیدن او رفتند. در طرف شرقی خانه بادشاه به طریق پادشاه نشسته بود و اطراف شمچنان براراسته، و به همان دستور شیرهها نهادند و آش خورده متغرق شدند.

غره رییع الاخر27ه خبر کردند که پادشاه از شکار می آید، پیشباز548 ms345 می باید رفت.

ایلچیان سوار شده در راه شنیدند529 که پادشاه روز دیگر می آید، از راه برگشته به وثاق آمدند، و شانقار کبود سلطان احمد مرده بود، و سجین550 آمد که امشب551 در بیرون باشید تا سحرگاه پادشاه را توان دید؛55

مقدار پانصد قدم در پانصد قدم دیواری چهار قدم عرض ده گز62ه بلندی هم در آن شب بر آورده بودند و دیوار قالبی در خطای زود میسازند و دو دروازه گذاشته بودند و از پس دیوار که خاک برگرفته اند خندقی شده بود و بر دروازه ها513 مردان کاری با سلاح بازداشته و برگرد خندق امردان با سلاح]914 تا روز می گشتند، و در درون آن از اطلس زرد10ه دو چتر مریع511 هر یک بیست و پنج گز به چهار ستون برپای کرده و درگرد آن خیمهها و سایبانها از اطلس زرد زرافشان پ56 و چون مقدار پانصد قدم به اردو رسیدند518 مولانا قاضی فرموده ایلچیان پیاده شده هم آنجا باشند تا پادشاه برسد519 و خود پیش رفت. چون پادشاه رسیده فرود آمد570، لیداجی و جان داجی که به زیان ختائی سرای لیدو خیکفو71ه می گفتند ایستاده بودند و پادشاه در بحت گرفتن ایلچیان بود. لیداجی و جان داجی و مولاتا یوسف قاضی سر بر زمین نهاده در خواست کردند و گفتند اینها را گناه نیست، اگر پادشاهان872 ایشان اسپ922 ms346 خوب یا بد فرستند574 بر پادشاه حکم نمی توانند کرد، و اگر اینها را پاره پاره کنند پادشاهان ایشان را تفاوت نکند و نام پادشاه به بدی برآید، و گویند پادشاه ختای575 با ایلچیان بی رسمی کرد571. پادشاه را سخنان تیکخواهان پسندیده آمد و مولاتا قاضی شادمان گشته ایلچیان را بشارت رسانید و گفت که حق تعالی برین غریبان رحم کرد و پادشاه مرحمت فرمود522، و شیرهها آوردند که پادشاه فرستاده بود، گوشت خوک با گوشت گوسفند آمیخته. مسلمانان ما نخوردند.

و پادشاه سوار شد528 بر اسپ سیاهی بلند چهار دست و پا سفید که میرزا الغ بیگ فرستاده بود. قبا زرد زربفت 579 بر اسپ انداخته و دو اختاجی90ه از چپ و راست جامههای زربفت بادشاهی پوشیده و جلاو81ه اسپ گرفته و اسپ آهسته یک یک قدم برمیداشت و پادشاه قبای سرخ زریفت پوشیده و از اطلس سیاه غلافی دوخته و ریش

قاضی پیش آمد و ایلچیان راگفت فرود آیید و چون پادشاه رسد سر نهید. چنان کردند.

پادشاه 591 فرمود که سوار شوید. ایلچیان سوار شده همراه شدند. پادشاه گله آغاز کرده با شادی خواجه گفت تحفه و بیلاک و اسپ و جانور که به هدیه فرستند باید که بغایت خوب باشد تا موجب از دیاد محبت گردد. اسپی که تو آورده بودی در شکار سوار ms347 شدم، از غایت پیری مرا انداخت و دست من درد می کند و کبود شده بسیار طلی انداختهام تا انذکی درد تسکین یافته 502 بعد از آن شانقاری طلبیده و یک کلنگ13ه پرانید، و شانقار گذاشته، رسید و سه لگد زده گرفت، پادشاه فرود آمد و صندلی در زیر پای او نهاده514 برصندلی دیگر نشست، و سلطان شاه را آن شانقار داد و شانقار دیگر به سلطان احمد داد و شادی خواجه را نداد و سوار شد515، و نزدیک شهر خلایق بسیار591 بیرون آمده پادشاه را به زبان خطائی دعا می گفتند و به تجمل تمام به شهر در آمد، و ایلچیان به وثاقها رفتند.

و رابع ربیع الاخر517 سجین510 آمده ایلچیان را برد511 و گفت امروز پادشاه سنکشی10 اانعام] می دهد101. پادشاه نشست و شیرههای سنکشی102 پیش خود جمع فرمود و فرمود که شیرهها بر یکطرف بردند و امراء را هم آنجا فرستاد، چنانکه پادشاه میدید. اول سلطان احمد را طلب کرد و شیرهآ سکنشی داد103، و خواجه غیاث الدین و شادی خواجه را شیره نهادند، و14کوکجه و ارغداق و اردوان و تاج الدین بخشی105 را شیراهها] معین شد، و تفصیل شیرهها بدین موجب است: شادی حواجه را ده بالش نقره و سی اطلس و هفتاد بارچه قلعی10 و طرقو و لودسا و کپکی107 و پنجهزار چاو خاتون او را چاو و بالش نقره نبود، اما تلث باقی قماشها100بود.

وسلطان احمد و کوکجه و ارغداق را هریک"1 هشت بالش نقره و شانزده اطلس

و 113 خواجه غیاث الدین و اردوان و تاج الدین بخشی114 را هریک هفت بالش نقره وشانزده اطلس وطرقو و لووسا115 [واکیکی111 و"11 قلمی و دو هزار چاو ایلچیان سنکشیها گرفته به وثاقها رفتند، و ایلچیان میرزا الغ ms348 بیگ سنکشی گرفته بودند چنانکه گذشت.

و در این اثنا از خواتین محبوبهآ پادشاه یکی را 118 قضا رسید119 و اظهار نکردند تا ساختگی غریب120 تمام شد، هشتم121 جمادی الاولی خبر فاش گشت که حرم پادشاه در گذشت و فردا دفن خواهند کرد، و درین شب از قضای الهی آتشی از اثر [یراق به قصر پادشاه112 [که نو ساخته بود]123 رسید و در تمام آن124افتاد و حدیث کذب المنجمین15 راست شد، و بارگاهی هشتاد گز طول و سی گز عرض و استونها که در آغوش سه مرد نمی گنجید و لاجورد و حل و روغن کرده121 تمام بسوخت، و از آن روشنائی شهر روشن شد و از آنجا به کوشکی بیست گز دور تر رسید و بارگاه حرم که در عقب آن کوشگ بود و آن به تکلف تر، آن نیز بسوخت. و127 در اطراف آن قریب دویست و پنجاه خانه با بسی مرد و زن همه بسوخت و آن شب تا روز نماز دیگر شد هر سعی می کردند آتش تسکین نمییافت. و پادشاه و امراء128 ملتفت آن نشدند که آن روز از روزهای نیک کیش کافری بود، اما پادشاه در بتخانه رفت و تضرع و زاری121 بسیار کرد130 وگفت خدای آسمان بر من غضب کرد و تختگاه مرا سوخت. من کاری بد نکردهام و پدر و مادر نیازردهام و بر کسی ظلمی نکردهام.

و از این غصه بیمار شد، و بدین سبب معلوم نشدکه آن زن 131 مرده را به چه نوع دفن کردند132، و طریق123 ایشان در دفن خواتین معظمه آن است که خواتین بر کوهی معین دخمه و مدفن دارند. هرگاه خاتونی را قضا رسید به آیین که رسم ایشان است بردارند و به دخمه سپارند. اسپان خاصهآ خاتون134 مرده را در آن کوه که دخمه باشد میگذارند که به سر خود میچرد و129 هرگز اسپان را کسی نمی گیرد130. و در آن دخمه بسیاری از ms349 دختران و خواجه سرایان می باشند137 و علفه138آ ایشان پنج ساله بل زیاده پیش ایشان مینهند تا علفه تمام شده ایشان نیز تمام می شوند، و با وجود این ایین بسبب آتش معلرم نشد که آن میت139 را چون140 بردند.

============================================================

منتصف جمادی الاولی142 ایلچیان از خان بالق بیرون آمده داجیان همراه بودند112، و به طریق رفتن در باز آمدن به هرایام که می رسیدند همه چیز با اولاغ و عرابه میدادند134 و در شهرها و قصبه ها طوی می کردند و میگفتند حرمت629 آن است که در وقت باز آمدن دارند تا محبت تابت باشد149.

غرهآ رجب به شهر پنگان147 رسیدند. حکام وکلانتران استقبال نموده 148 بار ایلچیان باز نکردند 139 به سبب حکم پادشاه، با آنکه قاعده چنان بود که بار همه کس را گشایند و احتیاط نمایند تا مثل چاو و غیر آن بیرون نبرند. روز دیگر طوی بعظمت داده تکلف بسیار کردند.

و روزبه روز کوچ کرده پنجم شعبان به قراموران رسیدند، و از آنجا هر روز به یامی و هر هفته 15 به شهری رسیده طوی میخوردند.

تا بیست و چهارم 191 شعبان به شهر قمجو فرود آمدند، و این قمجو آن شهر است که ایلچیان در وقت191 رفتن نوکران وچهار پایان خود را آنجا سپرده بودند. همه را به سلامت یافتند. اما بسبب نا ایمنی راه مغولستان153 دو ماه و نیم153 در آن شهر متوقف شداند.] و هفتم ذی قعده از قمجو بیرون آمدند و هفدهم به سکجو رسیدند، و ایلچی میرزا ابراهیم سلطان که از شیراز می آمد امیر155 حسن، و ایلچی میرزا رستم که از اصفهان عزیمت نموده بود - پهلوان جمال- در سکجو به ایلچیان که از طرف خطای می آمدند رسیدند، و راه150 را ms350 بغایت تباه نشان دادند و بدین جهت ایلچیان مدتی در سکجو مقام کرده منتصف مخرم سنهآ خمس و عشرین از سکجو روان شدند، و بعد از چند روز به شهر قراول آمدند. حکام قراول گفتند197 که قاعدهآ اهل خطای آنست که چنانچه در وقت رفتن شماره و حلیهآ مردم،15 را نوشتهاند، به وقت بازگشتن همان دفتر پیش آورده احتیاط نمایند و اگر تقصیر کنند به غضب پادشاه گرفتار شوند.

القصه51: احتیاط کرده هزدهم ربیع الاول از راه بیراههآ بی آبه به مشقت تمام بیرون آمده و. ادی الاخری به شهر ختن رسیدند و از آنجاکوچ کرده ششم رجب به کاشغر فرود آمدند.

============================================================

و غره رمضان به بلخ آمدند، و دهم ماه به درگاه عالم پناه حضرت خاقان سعید آمدند، وشرح احوال به تفصیل واجمال به موقف عرض رسانیدند.

و"11 چون داستان ایلچیان ختای مشتمل بر انواع عجایب و غرایب ونسبت با اوضاع این ولایت در غایت غرابت می نمود غزال مشکین خال قلم در صحرای آن رقم نافه گشای شد و خامهآ عنبرین شمامه به شمیم ] آن نسیم] در مشام ایام عطرسای گشت، فارغ از تعهد صحت وبطلان وساکت از تقبل سود و زیان، و الله المستعان و علیه التکلان.

============================================================

ه قنولایات و عمار انر بده: مثل متن 6-باق.

زبده: روزنامجه، قلار نامچه 8ق* وثمانمایه 9-بب ق، با.

10-زیده ()38): مضمون و معان ح تاد.

1-با ms351 بب ق: 12 قنکه ایلبجیان.

13- زیده: ششم ذی القعدهآ هی وعشرین وتم 1ک3: رسیده: 18-زیده* و سرما: راه تخشب در صغد هجده فرسخ از بلخ ه پس ظاهر است که این جمله ب وفات 16_ زیده: گر کلف گذشته- کلف امو را 17-زیده:* که میرفتند.

18- زیده: نارالله امرقده وفات میرزا در سنهآ 3 شد. پ میرزا افزوده شده.

19-- رنداق آک حداق، ق (ص 309ن، زیا زبده: از غلاف

22_ هشت میل به شرقی چمکنت واقع و پیش از حملههای مقول به اسپیجاب موسوم بود.

23 -ک با: اش بره اک ق: اشبره، بب: اشن بره 21- بقول (یول) به معنی یلاد مغول است: 25 - زبده (384ب) مرغزارها خوش بود در فصل یهار، هر روزکوچ میکردند. ناگاه خبر رسید، 26- فقط آة برآمده. در زبده می گوید که اویس خان شیر محمد اغلان را طلب داشته بود تا قتل کند و قل محمد و بعضی از امراء مغول بدان جهت از اویس خان یاغی شدند و ایل بهم برآمد، این اویس خان از تغلق یموریهاست، رک به زمباور ص 272.

67_زیده و امرا به اویس حان [اطاعت ]کردند.

28_ آیاق اک: خدایدان، زبده: خدا داد.

19- زیده: امیر ممتیر: 3-زبده: * ایلچیان ایمن شده به راه خود رفتند.

3-بب،ق: جناب، باءاک: مثل متن: 32_ زیده: ایل محمد بیگ: 23_ زبده:آ در بیست ویکم جمادی الاول از آنجاء ق.

35_ آ.. کیکر، باقی نسخ مثل متن، زبده: کنکه. یقول کاترمر غالبا این همان آبی است که آن را رودکون گزگویند و آن رود معادل رود ایله نلا است (رک به خریطهآ کتاب ترکستان).

36-رک به زیادات و حواشی آخر همین کتاب. (یعنی مطلع ms352 سعدین) 37_ زیده: ششم بجای هشتم 38- فقط آ: یولدوز، زبده، (385) گفته است: در مرغزار و جلکاء یلدوز در آمدند و آنجا گذشته به ایل شیر بهرام رسیدند و پسر شیر بهرام آنجا بود رک به یزدی، 84:1).

39- بابب ق اک، زبده: الاخر: 4 زیده: واجبات [داجیان] و ایلچیان متوهم شده گفتند ما را سعی می بایدکه خود را زودتر به سرحد خشای پرسانیم و دراورادرهاو]کههای سخت بود و اکثر اوقات باران و ژاله میبارید.

============================================================

43_ زبده:4 در غایت تکلف و بتان بسیار در آنجا بعضی نوساخته و بعضیکهنه.

11 - فقط ق: پیش آن . با، زیده: پیشانی 45_ آک: شاکونی، بسی: ساکمونی، اک با: شاکمونی، زیده؛ ساکمونی 1 _ ک: مرد. برای فراخواجه رک به مارکوپولو (یول) به قول یزدی 477:1 میان قرا خواجه و سمرقند سه ماه راه کاروان است: 47- زیده: صوفی اتاء 48_ک: خانزاده، تصحیح از روی زیده.

41ک: ترمد.

5- زبده: 51 زبده (385ب): سجدی بزرگ ساخته بود 51_ فقط ق: ساخته داشتند، زبده: ساخته بودند.

53. زبده: و در پیش بشی بزرک مقدار بچه ده ساله صورتی از مس ساخته در غایت صعت وخویی و بر دیوارهای خانه صور تگریهائی استادانه کرده و سنگ آمیزیهانآی خوب 5_ آاک بابی: نموده. قه زیده: باشند.

58_ ق با: بایری. اک، حبیب السیر: بابری، ک: باپری، زپده: با سری زبدهبغایت صاحب جمال.

57_ زیده: درخامس عشرین [رجب] از آنجا کوچ کردند و بعد از آن راه اکثر چول بود. هریک روز و دو روزیه آب میرسیدند 58- این سه سطر از "در اثنا4 تا لاچهاردهم شعبان" به ظاهر از زبده افتاده.

51_ باق :بشتر (بجای بشیر)، اک بب: مثل متن.

60- فقط بب: وقطاس (بجای گاوقطاس).

61-از روی زیده.

11-زبده.

6663 3 6- زبده: ختائیان وقراول ایشان بوده.

============================================================

11- زبده: حکم پادشاه، 67- فقط باق (ص 311) به یک روز راه الخ، باقی نسخ (بب اک ا) مثل متن، زیده: مر غزاری نزه بود، هم در آن روز [درآن؟] مرغزار 68_ق: بسایبانها برافروخته، زبده: سایه های کرباس زده.

69- زبده (1386)، از قاز (به جای قان.

70- آبا بب ق: و برزیر (یجای وزیرا.

71-آق، زبده (1386): وبر شر شیره (به جای وزبر سر هر شیره].

72_زبده: و سپرها و خاتهای تهاده، ق: آراسته (به جای آراستند) 73-زبده: * از عرق و سرمه.

7_ زیده: و مجموع رامست ساختند و بیرون طوی هرکس را: 75_ زبده: مایحتاج سفر و عرقی و سرمه: 76_ زبده: و این ساختگی مجموع از سکجو آورده (بجای و اینها الخ).

77-_زیده: کردند.

78_ باک قی: دارند.

71_ زبده: می گرفتند که می باید که نوکر زیادتی تنویستد که یاساق ختای زیکت [این است] و هرکس.

.ار زبده: و بسیار بازرگانان پیش ایلچیان نوکر می شدند.

81ک: ارغداق، اک: از عداق، زبده مثل متن 12ر زبده: خواجه تاج الدین نوکر شاه بدخشان.

83رک: نوکران.

ادر زیده: پیشتر رفته (بجای رفته).

15 زبده: نوکران.

86 با: دانکجی، ق: دان کجی، زیده (386ب): دانک داجی.

87_ در زیده میگوید که دی حاکم آن سرحد بود که از طرف قامل است و از سکجو تا شهردا [او؟] نه یام بود 8هر آبا: پادشاهی 89 زبده: و او با لشکری پنج شش هزار سوار به استقبال آمده بود، و مجموع ایلچیان سوار شدند و

9-زیده: صفآ 1-بب: مقدار یک جریب و خیمهآ یزرگ و تیره خطائی، یآ: مقداریک جریب تمام سایه بود و خیمه بزرگی دو تیرهآ ختائی، ق (ص 312): مقدار یک جریب تمام سایه بود و خیمهآ مربع بزرگ دو نیزه ms354 خطایی، زبده:آ به مقدار یک جریب و خیمهآ دوتیره ختائی 92_ زبده: پیش اون 93_ با: دامنها یالا داشته دو تیره، بب: مثل متن، قی: دامنها بر بالا داشته... و سایانها برگرد آن و در زیر دو تیرهآ بزرگ، زیده: دامنها برداشته و تالاری از چوب ساخته و ازکرباس سایانها زده چنان که از پک جریب زمین تمام سایه کرده بود و در ریز [زیر] دو چویه 94-زبده (387الف): نخل بندهای (کذا).

95 کذا فقط درک، در نسخ باقی: خوش آینده.

91- بب باق، صورت ققره در زبده و در پیش سایر مردم یک شیره هر یک را.

67- زیده: بغایت بلنده 98-زیده: * وزر 91-ق: بر (به جای در].

100ک: یانوغن، بب ق: یاتوغن، آبا و زبده مثل متن. رک به یزدی 12401.

101_ بب مثل متن، بآق: یینه، زبده:آ سه ختائی، در یزدی(12401 س5) (اپی پا" مذکور است.

102_ زیده: یعضی نفس در سرنی میکند امی کنند] و بعضی در پهلوی نی 103_ آ: بتسک، آ: شک، زیده:آ طتبک ختایی 104- زبده:* بادصو [به اصول] میزتند.

105_ زیده: دهل در پهلوی ایشان و بازیگران ایستاده.

106_ فقطک: سقیدک زبده: سفیدی 107_ زبده: که هر کس بیندگوید دخترانتد کلاهها بر سر و مروارید درگوش 108_ فقطک: بازیها.

109- زبده: از پیش آن صفه تا چهار دروازه که آن خیمه ها زدهاند.

110- زیده: یک پای برپای دیگر نمی چنبند.

============================================================

112- باق (ص 313): توش، رک به فرهنگ الفاظ ترکی آخر مطلع سعدین 113_ زبده (387 ب): برخاست وکاسه داشت: 114_ آ:آ کاسه، بب: کاسه داده یاق: کاسه میداد.

115_ زبده: بعد ازان بازیگران را فرمودند تا بازیها کردند به انواعی که شرح آن تقریر نیاید ازان جمله ازکاغذ.

116- ق: صور، زبده: صورتها.

117_ زبده:* که ms355 گوئیا وصله از آن حیوان است و بیان آن صور در میروند.

118- زبده: و پیالهها.

11- زیده.

120-زبده: قند 121_ زبده: ترها کرده که درختای می باشدکه درین بلاد نیست وکس ندیده و نام او نشنوده.

122_ فقطک: هندیانه، زبده مثل متن 113_ زبده: ایتها مجموع یر طبقی خانه خانه ساخته و هر یک را جداجدا در جای کرده، 124-زبده (1388): امیری را کاسه داشتند.

125_ زیده: ساختهاند ازکرباس و ترقووپرها بروی زده و منقار و پای او سرخ کرده بچنانچه مطلق به لکلک می ماند اما بزرگر است، 126_ق: گوید، زبده: و همه جای خود را می پوشد چتانکه همین صورت به لکلک می نماید و بر اصول غنایی که ختاییان می زنند پای می کویند، ق: کوبد (بجای می کوفت).

127_ زبده: و آن استعداد ده روزه راه چول به استقبال ایلچیان آورده بودند.

128_آ: هفتدهم 121_ زیده:* و خندقی عمیت گرد آن کشیده. بقول یول مراد از قراول دروازهآ دیوار چین است که به صورت قلعه ای است و او را کیا یوکوان (یعنی قلعهآ دروازهآ یشم) می نامند و هیون سانگ در ماند ششم ذکری از وآورده و در عهد شاهان ینگ سلطنت چین این جا متتهی میشد.

130_ آ: گذاشت.

131ک: وایلچیان:

134_ک: مستخکم 135_ زبده: و وضع شهر مربع درست نهاده چنانچه فقط به سطاره و برسکار [پرگار] سازند.

136_ زبده41 پنائکه به مثل اگر روغن بریزد جمع توان آورد.

137_ زیده:ه بسیان 138_ باق: دکانهای قصابی 139- زبدت* وانواع محترفه ذکاتها تهاده.

110_ فقط ک 11- بایب: مجوره، ق: محوزهه زیده: پوره. محمد شفیع مجوزه ضبط کرده است ودرست نیست.

142- باق بب مثل متن 143_ق، زبده: در 142_ زبده:آ در برابر هم ساخته و از غایت راستی ازین در آورد [دروازه؟] آن یک می نمود چنانکه کسی تعتور می کرد که ms356 نزدیک است و حالی یدانجا خواهد رسید تا بسیار راه بود.

145_ زبده (1389) دو طبقه صاخشه بر طریق ختایی که ایشان پوشش عمارت مجموع خرپشته میسازند.

باق: کلمهآ خر پشته را ندارد.

146- زبده: به کاشی چینی 147_فقط با: بدو زبده مثل متن 148_ زبده: و مجموع زمین آن (بجای بغایت الخ).

149- زبده: ایشان.

15_ زبده: جوهری دارد و محکم است و پتخانههائی چنان می دارند که قطعا از قاذورات در آن نتوان یافت.

151- زبده، آباق: داده(بجای در داده) 152- باق( ص 315) آ: نی کنند (به جای می کردند).

153-بب: بالضی 154_ آ: دکی دی، بب: دکی وکی فو، با: دکی و، ق: دکی وی فور، زیده: کی دی قو.

155_ زبده: بیست.

============================================================

157_ زبده: ساکن اند به کشک.

158_ آق: چون قصه باشد، زیده (389 ب): اگر ناگاه قضیه ای پیداشد.

159زبده: ازان جاکه سرخدست.

16_ق با: بیندر 16_ زیده:* در عقب آتش آن حال که واقع شده است مکتوب کردند.

162_ بب: کی دی فو، باق: کی دی فو، ک: کی دی فور (همین طور در ما بعد)، زبده: کیدی قرها.

163_ک: کی دی فورا، زیده: کیدی قو 164- آ: یاشاق.

165_ق: رسانند.

161ک با بب:آ قره، ق: مره، زیده: مره:.

167_ فقطک: آیند.

168_ زیده (1390): دانک داجی. اصل: دانکج 161- بب: یرغه، یاق (ص 316): یرقه.

170- بب (به هر موضع ): ارابه.

171_ آ: چپنو، کا تر مر این کلمه را در ترجمه اش 00ن1ت2 توشته است.

172-ق: دروغ، زبده مثل متن: 173_ بابب ق مثل متن، آ:آ بتعصب، صورت جمله در زبده: و این نافویان تا یام جلاو میدوند چتانک درین بلاد پیکان بتعصب بدوند. حبیب السیر خاتمه بذیل خان بالیق: بتعصب یکدیگر پیش پیش اسپ دوند.

174- آبابب ق: (ادر) را ندارد.

175_ فقطک: 176_ زبده: بقدر مرتبه که تعیین شده.

177_ آ: دراستوان، بب: دراسون، ق: دارسون، با: درآسون، زبده ms357 (390ب): دراسو. به قول یول لادراسو) شرابی است که چینیان از برنج سازند.

178_ زبده: و تقول [بقول] که در سرکه پروردهاتد بیرون آن مایحتاج که در یامخانه ها مقرر کردهاند.

179_ق با: دیوان، خانهها.

18_ بب، زبده:آ دسون، باق: مثل متن

183_ زبدهة خان بالق که تختگاه پادشاه ایشان است.

18_ زبده: پرده ازان پهلوی تخت آویخته.

185_ بب:آ زیر 186_ زبده: امرای بزرگ و ایلچیان را به پهلوی آن نمند بداشتند.

187_ زبده: داتک داجی. اصل نداتکجی 188_ک: چیز خورید، با بب ق (ص 31): چیزی خورید، زیده (1391) چیزی بخورید.

189_ زیده: شادی خواجه و اصحابی که کلانتران ایلچیان بودتد ایشان نیز در خواست کردند که ما را این تکلیفت می کتد.

110- زیده: داتک چی 191_ زیده: بس بزرگ چنانکه عمارت اصل بتخانه و آنچه داخل او بود.

192_ زبده: این عمارت بتخانه بود دروی 19_ ا: حشیده 194- با: دوکلهآ او، زبده هثل متن 195_ زبده :گز شرع 196_ زیده: بیست گز (به جای گزی).

197_زیده: باقی دیوارها.

198_ق: صورت های: 111-اق، زهده: خفتیده، بآ: خفته.

200 -زیده (391ب):* و انواع رنگها ولباسها پوشانیده.

201- فقط بب: شکمان، زیده: سکمانی فو 02ا- فقط با: عدچون خانهای کاروانسرای خانه ها بود.

203_از روی نسخ دیگر نوشته شد.

20- زیده: چنین معظهم 4-زبده: خواندند 2 زیده: و هر یک به خدمتی مشغول

208- ق (ص 318): بلندی دوازده گز، حبیب السیر: ارتفاعش دوازده گز، زبده (1392): بلندی آن دوازده گز، یول (ج اص 204 مقدمه حاشیهآ 1) می گوید که عبارت مطلع به ابعاد این کوشک محرف و ناقابل فهم است.

209- زبده: واین مجموع.

210_ فقطک: بران.

21ک: گوشت.

212-زبده: چرخ 213- فقط درک، آو نسخ دیگر و ms358 زبده: در ودگران و آهنگران.

214_ زبده: که تفرج آن کنند و از آنجا.

215_ یاق: طوی. در زیده گفته است: طویها که ایلچیان و توکران آرا] میدادند چنانک به خان بالق نزدیکتر میشدند تکلفات زیاده می شد.

216- باق: در.

217_ زبده: یستاندند و خود غمخواری آن می کردند. ق: شیری (به جای شیر).

218_ زبده: چهاردهم.

6210219 (یول) 11_ق: جیکون است.

221_ فقط درک، در باقی نسخ: ازان.

222- زیده (392ب): خرایات بزرگ بود و درین ایود درین] شهر دختران صساحب جمال در وی: می گقتند که ازین دختران بعضی هنوز مهر بکارت دارند، و اصشاف پیشه وران بسیار در غایت صداقت [حذاقت].

223- زبده: مردم.

224- به قیاس یول این شهر غالبا 0 بوده باشد که دار الخلافهآ صوبه کانسو است و اغلب که همین را خواجه حسن آباد خوانده، و ایلچیان رودخانهآ هوانگ هو را مقابل لانچو عبور نموده 225_ این آب غیر از هوانگ هو نیست که ایلچیان آن را بار دیگر عبورکردند به محلی که حد فاصل است میان صوبه شنسی و شانسی. (یول) 226_ آ: بیست و هشتم، زیده (1393): سابع عشرین ذی القعده.

============================================================

128- زبدهند عمارات خوب از جمله بتخانه.

221_ زیده: گوئیا تمام از طلاست مقدار پنجاه گز بلندی آن بت باشد و اعضای آن را جمله مناسب هم ساختهاند. فقطق (ص 319) به جای متناسب: 230_ زبده بر جمله (به جای برا.

231- زیده:4 دست کشیده: 23زبده: مجموع 233_ زبدهآ دکانی بزرگ محکم.

134- زبده: عمارات اطراف او 235_از روی باق(319) و زیده.

236- زبده: تا به سرا و عمارات متکلف استادانه و بعد از آن شر آن عمارات. آ: مکلف (به جای متکلف)، با: یتکلف.

237- زبده(393 ب): می شد (به جای اند).

238-زبده: تتقه [تیفه4 - تجهآ.

239_ زبده، ک: کوهی (به جای گوئی) آ: کوهی.

210- زبده: اقلش می بایدکه صد هزار.

241_ زیده: دیگر برگرد ms359 آن بت بزرگ بنها خوردتر: 242- زبده: و مطلا کرده.

243- زیده4: چنانچه مقرتس درین دریا [دیار] میسازند.

241 _ک: تحشیان.

215_ زبده: کنثد.

246- للهای کوهی 247_ زیده: مجموع درگچکاری نموده و باقی دیوارها.

248- ق( ص 230) زیدمة صورتگری.

249_ زبده: برین قیاس (به جای در غایت الخم) 280- زبده: خانه 25_ زبده: شبگیرکردند هنوز 252- بب: خان بالغی، زیده: خان تالق 253_ آ: چنانکه، زیده: چتانک.

251_ زبده: کسه چهار فرسنگ دورآن باشد.

255_ زبده: چوب مخوره که هر یک پنجاه گز بوده باشد خوازه [سته] بردند [یودند]

257_ زبده: اردر: 258- زبده: مثل متن 251_ زیده: چون به کنار فرش رسیدند ایلچیان را فرمودند که پیاده از روی آن بگذشتند و بر اردو 260- زیده: بر آن طرف در ده میل، پنج ازین طرف و پنج بدان طرف.

261-زیده مثل متن 262_ زیده: چون از در اول در آمدند مسافتی مقدار سی صدگز در دویست و پنجاه گز بود.باق، (ص 32): چون ایلچیان آمدند الخ 263_ زبده: آن مسافت.

16زبده: * بوده باشد.

165_زیده: بعد از آن.

266_ زبده: میاتین: 267- باق: ده، زیدهة مثل متن 268_اک باق: قریب، زیده: مثل متن: 261_ ربده: درین فضا اززن و مرد.

7-زبده: وقرب.

271-ک: برهم، ق وزبدهه مثل متن 272- بیاض در زبده.

273_ زیده: گرد برگرد آن حوالی خانه ها صفههای سرپوشیده و ستونهای معظم برکنار صقه ها.

274_ق: شبیک، زبده: شبکو (کذا) از چوب 278_زبده:* چنانک مجموع استادان هر صنعت در آن حیران بمانند.

276_ زیده: بودند و منتظر که پادشاه کی به تخت برآید.

277ک: قاعده در دیدن پادشاه دیدن است. تصحیح از روی بب اک ق، زبده (395): قاعدهآ ایشان چنان است که به دیدن پادشاه دویده دوند [روند] 278_زبده: قریب سیصد قدم.

271_قة هر کوشگ: 280_ زیده: * و پیش گشاده.

281- زیده: مثل بلسک.

282 ی: قسین، آ: مسین، اک با بب قی (ص 322) و زیده: مثل متن 283_بب: مجموع زرافشان. ms360

284-زبده: باژردهار سیمرغ و نقوش ختائی 285_ق: اژدها

28_ آ: صف: 188_زبده: ایستادند.

181_زبده: قریب صد هزان 290 کذا درک، در نسخ دیگر، چهار یک، صورت جمله در زبده: یک گز در چهار یک شرع.

29_زیده: مقدار دویست هزار دیگن 192_زبده: در دست ایستاده و صفها راست کردند.

293_ زبده: مقدار پنج پایه و برآن تخت.

294_ فقط ک، زبده (395ب): و باشاه (به جای مردی).

295- یاءق (ص 1322) و نه کوچک نه کوسه، زیده: و نه کوچ [کوسج].

296- باهق: درازتر 297_ زیده: بربالای صند الی ]که بود.

298، زبده: 291_ زیده: کرده (به جای گره زده).

زبده:* خوب.

301-زبده: * آن روز: 302ک: تفیر 303_ زیده: از جانین ختائیان صفها کشیده بایستادند.

304-ق (ص 323)، زبده: مقدار هفصد کس بودند.

305- بابب ق: درگردن الخ، زبده:آ درگردن و بعضی زنجیر و بعضسی یک دست بر تخته گرفته و بعضی پنج و شش را گردنها بر یک تخته دراز بندکرده و سرها از تخته بیرون هرکس حسب مرتبه و قدرگتاه، ق: بندکرده (به جای در بندکرده):.

306-زبده: ایشان.

307_این درست نیست رک به یول [ج اص 207 مقدمه).

308- زبده: القصه چون بندیان رقتند.

309- زیدهة چنانکه تا به تخت پادشاه مقدار پانزده گز مسافت ماند.

310- زیده: یک کس ازان میران که تخته در دست دارند.

311-ق، زبده.

312_ بب: ایلچ 313_ زیده:ه و زبان دان عریی و پارسی و ترکی و مغولی و ختائی وکلمچی میان پادشاه و ایلچیان.

314- آ، زیده (391 ب): داشت.

315_ زیدهه عریی و پارسی و غیره که تابع او بودند برگرد مسلمانان بایستادند وگفتند.

============================================================

317_ کذادرک دیگر نسخ: ترسانیدند، زیدههآ رسانیدند.

318-زبده.

319- فقط آ: پارچه زرد زیده:آ مثل متن 320_ اک بابب قی: سه هزار: 321-ق: از دکله هزار الخ (به جای هزار الخ)، زیده: یکی دکله و دو قباء 322_آق، زبده: جامه (به جای قبا). ms361

323_اک باق: ایلچیان را، زیده مثل متن.

.324 325-زیده: کوجکه (مصحفا به جای کوکجه).

326_ ق: که امیر (یه جای که)، زبده: مثل متن،_ قریبا یک ماه پیش ازین سنوال و جواب قرایوسف فوت کرده بود.

327- فقط آ: دهد، زبده مثل متن 328کذا درک و زیده، اک بابب ق: ایلچی 329- آ، زبده، مثل متن: 33. آ: چون دل خدای یا پادشاه خود راست است. قی: چون دل پادشاه پا خدای خود راست است، ریده:آ چون دل پادشاه با خدای درست است.

331_ ق: به امیر قرایوسف (به جای قرایوسف)* زبده: مثل متن: 332_ق: راه اینست، زیده: ازین ایمنی هست.

333 - زیده: اما اگر (به جای اگرا.

33-زبده:* تواتند رفت.

335- زبده: آری آن را.

33 زبده: * که نشخه بودند.

337 - فقط آ: پیش نهادند.

338- زیده: از نقل وغیره چنانچه، الخ 339_ زیده: به یامی که از برای ایشان تعیین کرده بودتد بردند و سلطانشاه و بخشی ملک که نوکران امیرزاده اعظم مغیث الحق والدین الغ بیگگورگان خلد الله تعالی ملکه بودند که ایشان را در یامخانه نزدیک آن فرود 1 آورده بودند. درین یامخانه به در هر خانه کتی به تکلف.

340_از روی اک بب قی. زیده (397ب).

341- زبده: مثل متن 312 ک: جیثلق، بب: جبلق، باءآ چلق، ق (ص 325): جیلق: 32 زبده.

============================================================

348_ باق: یک، زیده: مثل متن: 329_ آو نسخ دیگر بر (به جای با)، زیده: اندرون بر 250_ زیده: از ترههاملون که درختای مییاشد.

251-زبده: درآسون.

252 زبده: چست و چالاک همه.

353_ زبده:* ایتاده.

25- زیده: * که یک لحظه غایب نشوند.

358ک ا: سچن، باق، سجنین: بب: سچین، اک : سجین، زیده: همچتین به قول یول لفظ چینی 18[506 است. به معتی مرد محل یا خواجه ms362 سرا و ایتجا مراد مهماندار ایلچیان، 351_ زیده: سجسین آنهارامیگویند که ایشان راملازم ایلچیان کرده و دراردوی پادشاه هر جاکه باشدگرگیراق ایلچیان ایشان راست می سازند، چنانکه این جا سقاول گویند.

357_ زیده: ایشان را بیدار کردکه برخیزند.

358_ زبده: ایلچیان.

351_ ازینجا تا سه دروازه گشادند جمله عبارت را در زیده.

360- ققط ا: بود.

391- باق ا: دروازه را.

362_ بابب اک اق: تخت دانگاه، زبده: تختی که داده بود 6ق، زبده: بهر.

364 زبده: آوردند.

2365_زبده: در غایت خویی و لطافت.

366- بب اک اق: پیشان آن، با، زیده: پیشاتی آن.

367- زیده: که مقدار شست گزبود 368_ زبده: وروی ازدو [اردو؟] آن کوشگها بر جانب جنوب و قاعده ختابی آدر] عمارت ایشان آن ااست که روی عمارت و در خانه بر جاتب چنوب میکنند.

369 آ: تخت: 370- عبارت از زبده افتاده است.

371ا: تخت 372_ زیده (390 ب): آن مثل صندلی است که بر تخت می تهند اما از صندلی بزرگر.

============================================================

37 زبده:* بلند 375 زبده: و آن تخت آو] عود سوز و صندلی مجموع.

376- زبده، بب: قطب الدین (به جای قاضی).

377_ زبده: این طلاکاری او هیچ ساویده نشده است: 378_ زیده: قطعا استادان عراق و خراسان مثل آن رنگ و روغن به کار نمی توانتد برد.

279 زیده3: ناچخهای دراز در دست.

28 ق: بعضی زیده:آ در پس پشت ایشان جماعتی 38_از روی ق و زبده.

382_ زیده: در برابر (به جای پیش].

283_ زبده: پش 384-زبده: * از انواع.

385_ زبده: آن هر یک از رنگی از غایت تکلف.

481_ دیگر نخ و زبده: قریب.

387-ق (ص 32): یک گزوار. زیده: یک گزوار.

388_ آ: جنلق، بب جببلق، ق: حیتلق، اک: مثل متن، باء حتیلق، زبده بیاض درین مرضع.

389_ فقط آ، صورت جمله در زبده: مثل بزرگی که ده گز باشد.

390-زبده: ms363 یک دیوان 391-زیده: درآسون: 29 زبده: و نعمتی میآوردند.

393-ق: و (به جای یا)، زیده: با.

394- زبده: * که پایها دارد.

395ق: (399ب) : منتظر: 396- ق: بود، الخ (به جای هر، الخا، زبده: برآن گوشه بته از دو طرف 397_آق، زیده: کشیدند.

398_ آق، زیده: شد، بعدش در زبده: * به مثل حصیری که در پیچند به مقدار یک قدم وی: 399. فقط ک: آید، نسخ دیگر: آمد.

40_ کذا درک. نخ دیگر و زیده: نواختند.

401_ زبده: بر تخت بتشست و قرارگرفت.

402_ زیده: تزدیک تخت بردند و فرمودندکه سر پر زمین نهید.

403_ زبدهآ پس اشارت کردکه ایشان را بنشانید، هر یک را به جای او پیش سرها [شیرهها]که نهاده بود بتشاندند.

============================================================

05_ ق: بازی می کردند، زبده: مثل متن: 01) زیدهآ سفیدی بر روی مالیده و حلقههای مروارید.

0- زبده:4 ختایی 408 - آ: نخل 409 - بب اک: بر بالا، اک: بالای دو، با: بر بالای، زبده: بر بالای دو.

210_ زیده: * و انواع بازیها کردند.

411 -ک ق: بر آستان.

412_ کذا درک، نسخ دیگر و زبده: خفتیده.

413 - فقط آ، زبده: مثل متن 114_ ق: نها، زبدهة اینها.

415_ ق: ازین، زبده: مثل متن 416 - ابا بب اک ق: گفت، زیده: مثل متن.

117_ زبده: شخصی که خفته بود ونی برکف پای او بود.

418_ زبده: دیگر جماعتی گویندگان و اهل ساز پهلوی یکدیگر: 416 - باق: باتوغن، زبده : مثل متن.

20)_ باق، بینه، ریده: پشه.

421 _ زیده: مثل آن.

122_ زیده: دیگرن 2ق: بینه:آ زبده: سه.

424_ زبده: برسه و یک دست انگشت.

425_ از روی ق، زبده: که بر دهان دیگری است و صاحب نی 426_ فقط آ: اصولی. الخ، زبده: اصولی [اصول ]که هیچ یک خارج نکردند.

427_ق: تفقد و الخ، زیده: هم در مجلس بازیگران انعام فرمودند تا چاو آوردند و تقد بدیشان داد.

428 _ زبده: آن بارگاه.

429_ق: * وکبوتر 430_ زبده: ms364 خاد (به جای آقار].

431- آ: دانه ها. زبده: مثل متن.

432 - آ: ریزها 630 : بده: * هم برآن درختان میان سرای می آرامیدند.

134_زیده: * و ثمانمایه_ اما این سهویست از مصنف، از آنکه ایلچیان ازهرات به تاریخ 16(9 در زیده) ذی قعده سنهآ 822 روانه شدند و رسیدن ایشان به خان بالیق به 8 ذی الحجه سنهآ 823 بود ته سنهآ 22).

============================================================

437_ زیده: بیرون آن چندین 438_ زبده: دادند و تربیتها کرد و در هرکرت که طوی شد بازیگران از نوعی دیگر این طوی "یگر و تکلفات زیاده از مقدم. آق: بازی (به جای بازیها کردند).

439_ک: روزی: 440_ ق: در، زبده مثل متن: 441- زیده: مثل متن.

442 - زبده (1 130): عظمت خود را بیشتر و به نوعی دیگر ایلچیان آرا] مینمود. و بازیگران به انواع دیگر بازیگری می کردند و حقه بازیها [ی] غریب.

443_ کذا درک، نسخ دیگر و زیده: کافران.

444_ این تفصیل را در زیده دارد و مصنف مطلع سعدین حذف نموده. رک به اقتباس مطبوعه در اورینتل کالج میگزین نومبر سنهآ 1930م 415_ بب باق: فتح.

446_ زبده: می بایدکه به هر دوازده دیوان گناه بروثایت شده و خصمان او را به او مجادله فرمایند، چنانک مثلا اگر در.

147_ فقط بب: ثایت، زبده: گناه برو ثابت شده است، 418_ به قول یول شک نیست مصنف درین باب مغلطه خورده است: 449_ زیده حجتی پیدا کرد که بدان سبب شخصی که در شش ماه راه زیاده یاکمترست حاضر میباید کرد تا تحقیق شود. ق: زیاده (به جای یازیاده).

45_ زیده *: وبطلب آن شخص میفرستند تا او بیاید و بجهت کنند و بعد از آن قضیه به آخر رساتند و بسیار گناهکار در حبس ایشان میمیرد و هرکس که مرد تا حکم پادشاه نشود در خاک نمیتوانتد کرد. بعد ش ند سطور زاید دارد در ms365 زبده.

45- زبده: سرسال 152_ زبده: قولی پادشاه.

453_ زیده: دستار و جامه و طاقیه و موزه.

151_ کذا فقط درک: 455_ کذا درک با بب: سحین، ق: سجتین. آ: سچین، زبده: همچنین سخن.

156_ زبده:4 ییدااراکرد و سوار ساخت و 457_ زبده: * در چنان شهر معظم 458_ از روی نسخ دیگر ثبت شد، زبده: قتار.

459_ ق: کویی، زبده: مثل متن:

161_ زبده: کاجین (یه جای ماچین)، بب: خورچه (به جای جورجه)، اک مثل متن، زیده:. چورچه (یول بلاد چورچه را در مانچوریا نشان داده است و بر حاشیه ص 217 گفت که ایشان اجداد مانچوریهای این زمان اند نیز رک به خریطه در آخرکتاب مارکوپولو مرتبه یول (ص 205) در همان کتاب، در زیده بعد از دریا بار:* و سایر ولایات که نام آن معلوم نیست.

462_ زبده: و تختگاه.

463_ فقط آ: قرب، زبده: غلبه 464_ زبده: شمشیر وگرز و ناچخ و زوبین و دور باش و حربه و تبرزین و آلات حرب در دست گرفته قریب یک دو هزار آدمی بادبیزن ختایی در دست گرفته.

465_ باق: آمدند. زبده به خلمتها و تاجها لباسها بر خود راست کرده که شرح آن در وصف نگنجد.

416-ق: تراشیده.

467- زبده: وسنگ تراشیدهها (به) اژدر و سیمرغ تقش ختایی منبت مغطر مثل یشم تراشی که آدمی در آن حیران میشد.

468_ بااک بب ق: درودگری.

419_ زیده: کاشی تراشی 470_ زبده مگر (به جای واگر).

471_ زبده: بینند تا باور کنند.

47_ زیده: در نیم روز 473_ زبده: و هر کس به وثاق خود رفتند.

472_ ک: نزفته یود، ق (ص 331): نیامده بود، زبده: رفته بود و درییرون شهر خانهآ سیزی ساخته بود و در آن خانه هیچ صورت و هیچبت نیود.

475- زبده، اما رک به حاشیة پیش: 476_ زبده: که خدای 277_ زبده: * و به عبارت خود مشغول بود.

478_ ms366 زبده: سیاه و سرخ و زرد و سبز و زنگاری منقش به صورت آفتاب و ماه و ستارگان و کوه و دریا و خطوط ختایی در پس و پیش او دیگر نیزهداران و شمشیر و ناچخ و زوبین و دور باش و حربه و گرز و شمشیر و تبرزین و چوگانها با زلف دراز و بادییزن ختایی و چتر میبرند.

479_ق: وج 480_ ق: مطلا کرده و آرایش داده.

481- زیده: پنج (به جای پنجاه).

481_ زبده: پادشاه می رفتند که یکی پیش و یکی پس بی قاعده زهره نداشتند که بروند، وکس را

483_ زبده: سازهای ختائیان که دعای پادشاه می گفتند.

482_ زبده: بیرون رقت.

485_ آ: شباروز 486- ق: گویی، زبده: مثل متن: 487_ق: کردند، زبده: مثل متن. بعدش در زبده: * و چند هزار آدمی از مقوی کاغذ ساخته و رنگ چهره و جامه چنانکه از دوری به او میماند و ریسمانها بر آن چراغها تعبیه کردهاند.

488_ق: ریسمان، زبده: مثل متن 489_ باق: در هر (به جای در)، زبده: مثل متن 490_ زبده: هر کس هرکنار که می کنند برو نمیگیرند.

491_ زبده: می کند.

492- ق: آتش، زبده: مثل متن.

29ا بابب: بود.

494 ا: سچن، بب: سحین، با: سخین، ق (ص 332): سجنین. اک: سجیتیان زیده: سخنان.

298_ در زبده است که این روز یک شنیه بود.

396- زبده: تهادند.

497_ زبده: گشادند.

498_ زبده: مقدار صد هزار آدمی 499-زبده: بیش روی.

50_زیده: ، و بعد از آن بتشستند و نظاره می کردند.

501-ق: خطاء زیده: ختایی 502- آ: کرد، زبده: مثل متن 503_ ق: نوایه جای ایشان).

504_از روی بابب اک ق، صورت جمله در زبده: مجموع بندیان و گناهکاران و آن کسانی که باقی دیوان داشتند بخشیدیم 505_زبده: بجهت تعظیم حکم پادشاه چتری 501_ زبده: و ms367 یرچوبی که آن چوب را در زرگرفته بودند.

57_ کذا درک وق: در نسخ دیگر: فرود.

508_ زبده: و در پای کوشک مجموع سازها با دهل و دمامه میزدند در فرود آمدند [آمدن] حکم، و دو محفه مطلا آماده بود چون آن حکم فرود آمد در یک محفه نهادتد و یک محفه از پیش روان شد.

509_ زبده: و از اردو آن حکم را.

============================================================

511_زیده: فرستند.

512-ق، زبده: فرود الخ (یه جای بیرون الخ): زبده: فرود آمد مجموع ایلچیان را طلب کرد و طوی داد تا نیم روز چون طوی آخر شد هر کس به طریقی رفتتد.

513_ زبده: داشتند و پادشاه فرمود تا.

514_ ق ابه هر موضع) : شنغار 515_زبده: کردند.

511_ زبده: و به کنایت و صریح ازین نوع سخن گفت.

517_ زیده: آخر ازین ده شانقار سه.

18_زیده: سه دیگن 519- زبده: قاما (یه جای وا.

520_ زبده: وگفت ثانقارهای خود را نشان کنید ایشان گفتند ما نشان کردیم. پادشاه گفت (به جای گفت).

521_ زبده: گفتند هر چه پادشاه فرماید چنان کنیم بعد از آن ارغداق 522_ زبده: نور الله مرقده میرزا در ستهآ 830 وفات کرد. عجب نیت که این جملهآ دعائیه را حاقظ ابرو در ستهآ 830 هنگام تألیف این کتاب افزود است.

523_ کذا در ک و یا ق (ص 333): اگر هم می بود نمی دادم، بب: اگر بودی هم نمی دادم: اکن: اگر بودی هم نمیدادیم.

524 - ق: کرهآ اسپ (به چای کرت).

528_ بابب ق: نیز بستاند، اک، زبده: نیز نستاتتد. - صورت جمله در زبده: همچنانکه آن بازار شیراز او (کذا) نوکر امیر زاده ابراهیم بهادر در باز ستاند (به جای چنانکه... ستاندند).

526_ آق: ستد، با اکک بب، زیدهت ستاند.

527_ زبده: . سلطان شاه و بخشی ملک که نوکران امیرزاده.. الغ یگ... بودند.

528_ ق: سنکش فرمود یعنی انعام، یب:سنک فرمود، ک با: سنکش فرمود، ms368 زیده: و سنکشی به زبان ختایی انعام باشد.

529_ بب: ویوولنک و شاه، اکث: ولودلتک و شاده ق: لیک باساه باء لیک باساد، زیده: لوولیل. در هفت قلزم گفته است که (سا) نوعی از قماش است.

530_ فقط کث ندارد، دیگر نسخ مطلع و زیده دارد.

531_ زبده: * و یکی بی زین: 532_ کیبر پیکانی پهن است که به شکامی اندازند (بهار عجم)، نیزه که در شکار به کار آید (لغات نوائیه).

533_ یب: حاد، آ: جو، باقی نسخ: مثل متن

528- یاق: علوفه.

539-زبده: در یوم الاثنین ثالث عشر 53 زبده: داشتند 541_ زبده: دیرتر 542 فقط ق: شوید، زبده: مثل متن 542_ زیده: طعنه چند.

544_ آ: شانقار خوب می برند و اسپ، بب: مثل متن، ق با: شنغاران خوب میبرند واسپان، زبده شانقاران خوب می برند و اسپان 545_ بب: مثل متن، اکث: ملتان، زبده: یمنای، در گتج البحر انسخهآ خطی در کتابخانهآ کلیهآ پنجاب) به حوالهآ ظفرنامه نوشته است که واز خان بالیغ تا به تمنای که از شهرهای معظم خطاست چهل منزل می گوینده، اما در یزدی این عبارت به نظر نیامد.

541_ صورت جمله در زبده: و روز بار به جای پادشاه مینشست نشته بود و از چپ و راست همان رسم بود و ایلچیان که بیشتر شیرهها الخ، ق: بدیدن او را ندارد، باق وخاته شرنی به جای " شرتی انه " 547- با ا: ربیع الاول، زبده: مثل متن 548_ اک بب، زیده: پیش و از 549_ زیده: رفتند و تا نماز پیشین در بیرون بودند آخر معلوم شد.

85_ق: سجنین، آ: سجین، آ: سحین، اک: سجینان، زبده: سجستان (یعنی کلمة جمع ms369 با فمل جمم: آمدند).

581_زبده: و گفتندسوار شدید و امشب.

55_ زبده: * توانید دید و باران میبارید.

553_زبد: و جمعی با او ایتاده بودند.

554_ق: شد (به جای تمودند).

555_ آ: گفتند.

556_ زبده: و پایی متآلم شده (رکک به ص 0)3 س 11 که در آنجا پادشاه می گوید: دست من درد میکند.

557_ق: خطا.

558زبده: اصحاب (به جای ایلچیان]

560_ اک: مره (سابقا در ص 326 گفته است شانزده مرهء یک فرسنگ شرعی).

561_ زبده: اما از غلبهآ لشکریان که به شهر میرفتند گذر نبود.

562_ ک: کرده ده گز، با: ده گز، اک بب ق: ده گز، زبده: مطابق است به متن 593_ق:آ دروازه، زیده: مثل متن: 564_ از روی آبب زبده (407ب ): مردان کاری با سلاح.

568_ باق: و (به جای دو)، بب اک آ، زبده: مثل متن 566-ق: مرصیع، زیده: مثل متن 567_ زبده: زرنشان کرده، چون از سواد شهر به صحرا در آمدند پیدابود.

518زبد: بدین موضع ماند.

51_ با:رسیده بب اک: رسد، ق: رسیده.

570_ زبده: چون پش پادشاه رسید لیداجی الخ، به جای چون پادشاه رسیده فرود آمد لیداچی الغ 571_ ق: جیکعو، بب: حیکفو، آ، زبده: حیکفو، با: چیکمو 572_ فقط بب: پادشاه، زبده: سلاطین 573-ق: اسپان: 572_ زبده: باید فرستادهاند، ایشان را چه اختیار 578_ق: خطا 57_ زبده: * و ایشان را حب و سیاست فرمود.

577_ زبده: بر دل پادشاه پرتو مرحمتی انداخت.

578_ زبده: چون از در اردو بیرون آمد.

579_ زیده: قبائی زربفت زرد.

58_ ن: اخیاچی 581-_ فقط با: جلو اسب، زبده: جلاوی پادشاه.

581_ کن: خود، تصحیح از روی ق و زبده.

583_ زبده: از عقب پادشاه.

582_ ق: بودهاند.

585_ زبده: بزرگ مربع 586_ ق: می آوردهاند، زبده: برداشته بودند از عقب ایشان.

587_ آ، زیده: تقمار 588_ فقط ک: سواران دور، زبده: ms370 مثل متن 589_ زبده: که بر یکی قدم پیش و پس چنانکه از اردوی که سوار شدند تا در شهر چنین صف

590-ق: با (به جای وا، زبده: مثل متن.

59_زبده: و چون پادشاه نزدیک پادشاه همراه بودند (که مهمل است).

592_ ق: یافت، بب* (باق به حذف گویند نیز مثل این عیارت دارد: *و گویند شادی خواجه به زیان اعتذار به موقف عرض رسانید که این اسب یادگاری حضرت امیر بزرگ تیمور گورگان است و جناب شاهرخی از غایت تعظیم و اجلال آن را ارسال نمود به گمان آنکه در الوس سرآمد اسپان خواهد بود، پادشاه راپسندیده آمد تحسین فرمود (زبده ندارد).

593_ فقط ن: کلند.

594_ زبده: نهاد[ند].

595_زبده (1309): * تا خر گوشی پیدا شد شانقاری بر دست ذاشت بر خرگوش انداخت و دو سک بر عقب، خرگوش از میان بیرون رفت تا بدانجاکه چشم کار می کرد، باری به سلامت بیرون رفت تا بداتجا 596 زیده: از ختایی و غیره.

597 - باق ربیع الاول، زبده: یوم الاثین ریع الاخر.

898_ آاک: سجین، ق: سجنین، با: سخین، پب: سحین، زبده: سحسین.

599_زیده: سوار کرده برو 100 - ک با: انعام سنکش، آ: انعام سنکش، اک :انعام پشکش، ق: انعام سنکش، زبده: سیکشی 601- زبده: * ایلچیان پیش رفتند. چون سلطانشاه و تاج الدین بخشی ملک بیشتر سیکشی داده بود ایشان را [نه] طلبیدند.

602_ق: سکش.

602-زبده و بعد ازو غیات الدین را و بعد ازو امیر 104_ زبده: و دیگر کو کجه و دیگر ارغداق و بعد ازان اردوان و دیگر 605_ آاک بب، زبده: بدخشی، ق: مثل متن.

606_ زبده: پارچهآ دیگر قلفی 607 باق بب : طرقوا ولود ساوکپکی، (بب : کبکیا" اک: طرقوا دلوساو کنکی، زبده: ترتو و لوشاوکیکی 108- زبده: قماش: 109_ زبده: هر سه هر یک، زبده: و باقی قماش از قلقی و ترقوا و لودشاء 610_ باق: و طرقوا ولودسا وکپکی ms371 (با: کپکی)، اکک: مثل متن، بب: مثل متن اماکبکی به جای کنکی، آ: مثل متن: 611- فقط آ: خود (به جای نودو).

112- زبده: هزار و هزار

114-بب اک، زبده: بدخشی. آ: مثل متن 615_زبده تبرقو و لودشا: 116_: کنکی، بب: وکبکی با: وکپکی، زیده: وکبکن.

117- زیده: مجموع هریک را هفتاد وهفت وصله.

618_ فقط ک: یکی را از خواتین پادشاه. تصحیح از روی نسخ دیگرست.

111_ زبده: و سبب آن تعزیه دیگر پادشاه را نمی توانست دید.

120_ زبده: تا ساختگیهای تعزیت.

111- زبده: بیستم 122_ زبده: که بر سر آن کوشکث پادشاه.

123_از روی آ ثبت شده باق، زبده: بودند (به جای بود).

124-ق: و آتش در آن ، زبده: و آن آتش در آن.

125_ زبده: و چنان در گرفت که گوئیا صد هزار مشعله است که روغن و فتیله در گرفته است و این همارت که اول آتش در افتاد بارگاهی بود_کث: المنجمین (به جای المنجمون) که در باقی نیخ هست.

126- فقط قه حل و روغن کاری: 627- عبارت زبده واضح ترست: و برگرد آن کوشکهاو خانهها بود و هر یک خزانه، آش در آن انتاد و قریب دویست و پنجاه خانه بسوخت و بسیاری مرد و زن بسوختند و تا روز شد همچنان می سوخت و آن روز تا نماز دیگر چنانچه سعی کردند آن آتش تسکین نمییافت. ق: قریب به دویست (به جای قریب دویست)، ق: روز دیگر (یه جای روزا، ک: هر سعی، دیگر نیخ: هر چند سعی 628-زبده: با امرا از آنجا بیرون رفته بود.

1629_ فقط درک.

630_ کذا درک، نسخ دیگر: اظهار کر دابه جای کردا.

631- زبده (410ب.

132_ زبده: * و چون به خاکک بردند اتا بسیار آرایش کرده بودند، از جمله بیار عملها [علمها] و چوگانها از کاغذ رنگین ساخته و نقاشی کرده و تختی از کاغذ مقوی مقدار ده ms372 گز بر آن تخت صورت آدمیان از کاغذ و صورت اسپان و اشتران بزرگی، اسب و شتر مجموع وملون مویهای دروغی وزین ولجام و غیره و یک دو هزار شیره پر نعمت الوان و عرقی 133- ک: و بآئین (به جای به آیینا.

134_ زبده: زن برآنکه دخمه بودگذاشتند. (بر آن که که؟).

628_ق: میچرند، زبده: میچرید که.

136_ق: آن اسپان الخ، زبده: دیگرایشان را نمی گیرند.

137_ زبده: که نزدیک بودند مجموع در آنجا غارها کنده بودند.

============================================================

139_ نقط کن: میته.

140_ابب ق اک: چسان، زبده: مثل متن 141_ کذا درک، نسخ دیگر و زبده: ختگی: 142- سنه 823 ه 143_ زبده: به ایشان همراء کردند.

144_زبده: میگرفتند.

648_ آ: محبت، در باق: صورت اینست: در وقت باز آمدن حرمت می باید داشت، زبده: ندارد.

14_ آبب: ثابت شود، ق: زیادت شود 147 -بب اکک: مثل متن، آ: بنگان، ق: بیکان، با: سکان، زبده: مکان (به قول یول این شهر غالبا 00 واقعه درصوبهآ شانسی است که در قدیم الایام دارالسطنه چین بوده است، ازین روی به ظاهر در متن پنگان باید خواند.

148_ زبد: و سیار شهر خوش و به قاعده بود.

149_ بب: با ایلچیان باز نکردند. ق: بار ایلچیان باز کردند، با اک: مثل متن. صورت جمله در زبده: اما ایلچیان حکم حاصل کرده بودند که بار ایشان نکاوند.

15-زبده: هفته وکمتر: 15- زبده: سیم (به جای چهارم.

652_ق: حل.

653_ زبده: فاما خبرهای یاغی گری بود اطراف مغولستان و راه ناایمن نشان میداده بدان سبب.

654_باق: هم ابه جای نیما، زبده: دوماه و نیم نزدیک.

155_: و امیر 156_زبده: و بیش از حد صفت نا ایمنی را هکردند و ایشان گریخته بیراهه بر کوهها زده ms373 بودند و

658_ زبده: اسماء مردم شما 959_ زبده: فی الجمله بنشستتد و در جمعه نوزدهم شعبان سنهآ ثلث عشرین از قراول ختای گذشته بدان ولایت در رفته بودند. روز جمعه پانزدهم انوزدهم؟] محرم سنه خمس عشرین و ثمانمایهآ از قراول ختای بیرون آمدند و از ترس یاغی گری راه چول اختیار کردند و در ثامن ربیع الاول از چول گذشته بسبب آنکه از ختن متوهم بودند چند روز در آن صحاری بودند تا در دهم جمادی الأول سنة المذکور یه ختن رسیدند. ق: القصه احتیاط کرده نوزدهم محرم از قراول بیرون آمدند و از بیم یاغی

============================================================

آندن نقل طریقیله خواندمیر شهرتیله بنام اولان غیاث الدین بن همام الدین الحسینی وحبیب السیرهنام تارنخ کیرنده ذکر ایتمشدر.

بعده عنمانلی فضلاسندن مشهور کاتب جلی مرحوم آنلردن ترجمه طریقیله بعض قسمنی- جهانما- ادلی کتابنه درج ایلمش اولدیغی بوندن اوتوز بش سنه اول کورلمشدی: لکن کتابک اسلنی وتمامنی کورمه یی آرزو ایتمش اولدیغم حالده نه استانبول کتبخانه لرنده نهده بشقه بر محلده بوله مامشدم یانیه واشقودره ولایتلری مالیه مفتشلکنده بولندیفم اثناده 131سنهسنده اشقودره جوارنده مشهور اسکتدر بکک مقر حکومتی اولان افجه حصارقصبهسنه اوغر امشدم.

============================================================

مشهور تمورک اوغلی وسریر سلطتده خلفی اولان میرزا شاهرخ سلطان جین وختای خاقاننه اعیان دولتندن ایلچی کوندروب مخسدوملرندن مرات والبی میرزا بایسقر وسمرقند والیسی میرزا الغ بلک وغزته وهند والیی میرزا سیورغتمش وفارس والیسی میرزا ابراهیم واصفهان والیسی ومشار الیه شاهرخ سلطانک برادر زاده سی میرزا رستم وخوارزم والیسی شاء ملک وبدخشان ملو.

کندن محمودشاه و مغولسنان ملو کندن اویس خان طرفلرندن دخی ایلچیلر ترفیقا وتعقیبا ارسال اولنمش وشهزاده میرزا بایسقرک ایلچیلرندن وارباب معارفدن خواجه غیاث الدین النقاش 842 سنهسنده بلدهآ مرایدن چیقوب کلنجهیه قدر کوردیکی عجایب وفرایب وامور و وقایی یازوب اوچ سنهدن صکره کلد کده عرض ایتمشدر.

و عبد عاجز بو سفارتنامهنک نارسیسن اره مفده

بو نسخهآ یکانهنک- نوادر اسلاف- مجموعه مزک التنجی جزنی اوله رق طبع ونشرینی مناسب کوردم: علی امیری

حیی شرع وسنت. فاتح ایران زمین. شاهنشاه اسکندر این شهریار اجد تاجدار جدبرجد.

آسمان مرتبه جم کو کبه سلطان احمد یدی اقلیمک او خاقان عظیم الشانی مؤیدا بالتایید الربانی. جاب خلافت مابلرینک صدراعظم وداماد اقدم واکرملری اولان وزیرارسطو فطرت ومشیر علیشیر صولت نظام الملک زمان اصف عهد وآوان مایهآ آرایش عالم وباعث آسایش امم مربی های، دتور صائب ندبیر صاحب معالی، صدر مقدام ومنعام. کریم برمکی غلام ابوالمکارم ابراهیم پاشا ms375 دام بالبرذ کره وفشا حضرتلرینک همواره مقصودو مراملری اطلاع احوال انام وملوک عالمک مرتبهآ قدرت ومکنت

خیرخواه مقثدر ممتزج موفق بر پادشاه ایدی. شو بیت زادهآ در توکار زمین رانکو ساختی که با آسماد نیز پرداختی

80 سنهسنده ولد ایتمشدر. هرات والیی ابکن پدری حیاتنده 837سنه سنده او وز بش پاشنده اولدیغی حاده هراتده باغ -فید دیدکاری باغده کثرت هیش وهشرتدن وفات ایتدی خایت معارفیرورایدی.

بابدردینی دائره خصوصهده قرق هدد مشهور خطاط، کیجه کوندز نادیده کتابلر پازارلردی. بر اولقدر جلد، مذهب مصورلر وکتابلری تجلیده تذهیب، تصور، نزیین ایدرلردی حطاطلق زرافشانلق مذهبلک مصورک، جلدلک بوذاتک محتیله فوق العاده ترق ایتمشدر، وزماننده بازیلان کیتابلر قدر برکیمسه زمانده تب غیه وبدیعه بازلمامشدره ms376 استانبولک هر بر کتبضانه سنده لا قل برداه وبعضیلرنده دهاچوق مشار الیهه زمائنده یازیلان فیس سخهلردن موجوددر بوترک جملهی غایان زهارتدر خلاضه بو ذاتک زمانی کبی هیچ بر زمانده علم وفن وهتر رواج ولمامش وصاحبلری اولقدر عزیز ومعنیر طو تلامشدر. نه جارمکه بویله بر شهزادهآ بی نظیری کثرت عیش وعشرت هنوز کنج ایکن مو وهبا ایشدی، قبری مشهد امام رضاده والدهلری کوهرشاد مدرسهسندهدر شهزادهٔ‌ مشارالیه خا تعلیقده احتاد بیحتا وشمرده دخی یکتا ایدی. بو سفارتنامه مشارالبهک کوندر دیک خواجه فباث المدین کبی فاضل بر ایلچیدن یادکار قالمشدر. شو ایکی بت نارسی شهزاوهآ مشارالیهک آثار نزیهه سندندر.

============================================================

سکزیوز یکرمی ایکی سنه سی ذی القعده سنک آلتنعی کونی دارالسلطنة هراتدن چیقلوب ذی الحجه نک طقوز نجی کونی بلخه وارلدی. وشدت سرما وکثرت باراندن ناشی سکزیوز یکر میاوچ محرمنک غرهسنه دکین بلخده قامت بعده سمرقده حرکت اولتوب شهر مرقومک یکرمی ایکنجی کونی بلدهآ مزبوره یه وارلدی. ایلجیلرک سمرقنده دخوللرندن ایکی أی مقدم میرزا الغ بک [1]، ندیدم آن دررخ اکنون دوماعت ولی مهرش بی درجان ما هت خلام روی او شد بایسنقر سلام خورویان بادشاهست [1) میرزا الغک شاهرخ سلطانک مخادیمندندر. 79 ه نده دیان مشدر، بدری فرمانآیله سرفند وملوراء النهر والیسی اولمشدی. بدرندن اول وصکره قرق برییل امارت وحکومث ایتدی. 803 سنه سنده اللی صکز باشنده ایکن اوهلی هبداللطیف

ر چند ملک حسن زیرناین تمت شوخی مکن که چشم بدان در کین نست 1) میرزا سیورفتمش شاهرخ سلطانک خادیمندندر.

بدری منشوریله غزه وهندده والی ایکن سکز یوزاوتوز سنه سنده بدری، زماننده اوتوز پاشنده مقر حکومتی اولاز کال شهرنده وفات ایتمشدره وتاتندف صکره شاهرخ سلطانک اصریله برنه دوی میرزا مسعود تعیین اولمشدر (2] شاه ملک - تیمورلنکک اعظم امراسندن اوأهب حن خدماتنه بناء برموقم ممتاز ومتشنایی حائز ایدی، کرله نمود دکره شاحیخ زمانلرنده خوارزم حکومتنده بوانیوردی بر ذات دخی ختای سیحتنه ایلچیسی اردوانی ترفیق ایلشدر خیرات ومبراتی کثیر ایدی، خوارزم امارنی عهدهسنده اولدیغی حالده 821 نهنده ونات ایلدیرحمة الله علیه سنه 829_ تاوخ ارتحالیدر. مشهده تقل ودفن اولمشدر.

============================================================

بوذاتک دخی ختایه ایلجی کودردیکی آشاغی ده کوریله جکدر.

(3] شیرمحد اوغلان اویس خان بحثنده اسمی کچن نقش جهاله اوهلیهر. اویس خانک اوزرینه خروج ایتمشدرکه ایلجیلرک انک عدودینه وصولاری اوائل خروجنه مصادف ایدی. اویس خان ایله بینلرنده مقاتلات عظیمه وقوع بولدی بعده اویس خانه غلبه وفتل ایدرگ یربته مغواستان خانی اولمشدر بوسلاله 172 تاریخنه فدر مفولستانده حکومت انمشدر

بعده امرانک اویس خان ایله صلحح ایدوب فتنهنلی سکون بولدیغی خبری وارد واول دیارک معتبر بیوکارندن امیر خداداد ایلچیلره استمالت و یروب کندوسی اویس خانک یانه کیتمکله ایلچبلر مأمون الغایآله صوب مقصوده عازم اولدیلر.

وجماذی الاولینک اون سکز نجی کونی محمد بیکک ملکتندن بیلغوتو نام محله واصل اولوب شاه بدخشانک وغیر یسنک خدمتکار لرندن کیروده قالانلرک ورودلرینه دکین مکث و ماه مز بو رک یکر می بر نجی کونی اول موقعدن حرکت و ایر تسی کونی کنکر صویی مروراولنوب اول قبیله نک حاکمی اولان محمدبیک ایله کوروشلدی. مزبور محمدبیکک اوغلی سلطان شادی کو رکان شمع جهانل دامادی ایدی که خاتونی امیرزاده جوکی بهادرک [2] زوجه سنک قزقرنداشی ایدی.

قل حمد بیاش مغولستان اکابر امراسندن امیر خدادادله خدویدره همشیرمسی دخی مغول شاهنک زوجه سیایدی. اوغلی سلطان شادی، شمع جهانک دامادی وشاهرخ سلطان زادهمیرزا محمدجوکی بهادرک باحناحی اولدیفی درون صفارتنامه ده حرردر بو عایله یوزندن مغولستانده مقاتلات عظیمه وتوهبولمشدر ف صلان بعض بوارغده موجوددر: 2) میرزا محمد جوکی بهادر - سلطان ش اهرخ بن امیر مورک یوقاریده احواللری بازیلان درت خدومندن صکره ms379 بهنبی خدومیدر داتما پدرینک نزدنده بولنور وایجاب ایدن حاربهلره کو ندرردی. 821سنهسنده مغولستان ملو کندن ذکری مرورایدل شمع جهان خاک کریمههی (مهر بکار)ی تزوج ایتمشدی. والدینک حیاتنده818نهسندهمرخس جانبنده وفات اتمشدر ونعشی هراته نقل

زنجی کونی صوفی آتا نام محله واریلدی که سادات ترمددن خان زاده تاج الدین نام بر سید اول محلده بر خانقاه بنا و کندوسی مقام ومأوی ایلیوب دامادی امیر فیخرالدین قامل شهرنده اولان مسلمانلرک حاکمی ایدی ماه مزبورک یکرمی برنجی کونی قامل شهرینه اوانهرق والدهسی کوهرشاد مدرسهسنده برادری بایستغر مبرزایانه دفن اولمشدر.

(4] سرحد محافظی : 4] اعنقادلرنجه درت بیک بشیوز سنه تدر اول کان یبر لرینک اسمی :

اول یرک اهالیسی، ذکراولنان او کوزلردن بری برسوارک اوزرینه مجوم ایدوب بوینوزینه صسایلادی وحریفک جدی او کوزک بوینوزده برمدت قالوب یاغی او کوزک کوزینه کیتمکله کور اولدی دیو نقل ایلدیلر.

شعبانک اون دردنجی کونی بر موضعه واریلدی که آندن ختاییلرک ابتدا شهری وقرا ولی اولان سکجو نام شهره وارنجه اون کونلک یول جول ایدی اول محلده ختای پادشاهنک امریله برکروه، ایلچیلرک

بو شیلرک جموعیسنی سکجو شهرندن کتور مشلر ایدی. اول حلده ختاییلر اقلیم ختایک یاساغی غایتله دقتلی اولوب دروغ کوی اولان کیمسهنک، بینلرنده وقم واعتباری اولمادیغنی بیان وافاده وایلچیلرک اتباهلرینی دفتر ایتملریله بازرکانلر ایلچیلره نوکر اولوب خدمت ایلدیلر.

میرزا شاهرخ سلطسانک ایلچیلری شادی خواجه و کوکچهنک ایکی یوز یکرمی نفر ومیرزا بایسنقرک ایلچیلری سلطان احمد وراوی حکایت خواجه غیاث الدینک بوز اللی نفر ومیرزا سیور غتمشک ایلجیسی ارغداقک آلتمش نفر وشاه بدخشانک ایلجیسی خواجه تاج الدینک اللی نفر اتباعلری اولمق اوزره دفتر اولندی: [1] .5 ق(ری.

============================================================

ومیاننده بربیوک میدان الیقویوب اول میدانک اورته سنده دونم مقداری صفه ایدوب مقابلسه بر بیول ختابی ادر قور مشلر، ودامانلرنی قالدیروب اغاجدن برسریر یاپمشلر ایدی. وبزدن سایبانلر قوروب تمام اول میدانی سایه دار قلمشلر ایدی راچینک صندلیسک ایکی جانینه ندلیلر قونیلوب اهالیآ ختای بینلرنده صول طرفک اعتباری زیاده اولمغله ایلچیلر صول طرفده کی صدلیلرده وختای امراسی صاغ طرفده کی صندلیلرده اوتوردیلر.

بعده ایلجیلر وامرادن هر کسک او کنه ایکیشر خوان قودیلر که بررینسک اوزرینه پیشمش قاز وقوش اتلری

نیزنلرک بعضیسی نایی معتاد اولدیغی اوزره جالوب بعضیی اورتاسنده کی سوراخلرندن اوفورورلر ایدی.

آنلرک یانلرنده چنکیلر وکله یوش قولاقلری اینجو کویه لی قز کبی خوب وزیبا رقاص پسرلر طورمشلر ایدی واول صفهدن اردونک ذکر اولنان درت قبوسنه وارنجه اللرنده اوزون نیزهلر ایله جبه لی آدملر دیزیلوب بولندقاری پردن برقدم حرکت ایتمزلر ایدی: ختابیلرک یساق وسیاستلری کمال اوزره اولمغین بو وجه اوزره ادابایله طورمالری جاوشه حتاج دکل ایدی.

هر کسی مقامنه اجلاس ایتدکدن صوکره میر رو سون[1] که دیوان آنک حکمنده در. قالقوب هر کسه پیاله ویردکچه یاننده اولان نخلک بر شساخفی قوبپاروب بیاله ms382 توش ایدن آدمک کوشهآ دستارینه صوققله بر ساعتده جلی مانند کلستان ایلدی.

11) روسون ایاچبلره خصوص ضیافتخانه

توب بعضینک النده خانه خانه یایلش وهر بر خانهسنه فندق وعناب وجوز وکستانه ولیمون وسر که ایله یایلمش سیر وپیاز وقاون وقاربوز قونمش برطبق اولوب امرانک رینه ساغر صونلدقده اول پسر طبقی او کنه طوتوب ییاله نوش ایدن آدم استدیکی شی ایله تنقل ایدردی.

بعده بازیکرلر لعبه آغاز ایدوب تعبیر وتقریری ممکن اولمیه حق اویونلر اوینادیلر.

و مقوادن یاپمش بولندقلری صورتلرک ایچنه کیروب اصول ختای ایله حیرت انکیز رقصلر ایلدیلر ازجمله بزدن یایلمش و تویار پایشدیرمش ایاقلاری وبورنی قرمزی بر بیوک ککلک صورتنک ایچنه بر اوغلان کیروب میان میدانده رفتار وایاقلرینی وباشنی اصول ختای اوزره رکونه تحریک ایدردی که نماشاسی حضاری مانند صورت دیوار ایلدی: والحاصل اولکون بو کونه ذوقیاب ایله اخشام اولوب شعباناد اون درد نجی کونی کو جولدی جوله کیریلوب بسابانده قطع منازل ایدرک قراول نام قلعهیه واریلدی

وشهر مزبورده اولدقجه ایلچیلرله جموع لوازمی مز لحانهده حاضر ومهیا اولوب هر کسه براوریلمش سریر رجامه خواب حربروهر خدمت اداایدر خدمتکار و بردیلر شهر حزبور مربع الشکل بنا اولنوب قلعه سی وغایتله متین سوری وایچنده واسع پارارکاهی واردر واللی زراع مقداری عریض بوللری صولانمش وسورلمشیدی و جه چارشولری اولوب هرجارشو باشنده اغاجدن غایتله تکلفلی بررچارطاق وارایدی. وخانهلرنده خنزیرلر وافر اولوب قصاب دکانلارنده خنزیر و قویون اتلری برابر اسلمشیدی وشهرک باروسنک یکر میشر خطوه فاصله ایله اوزرلری اورتولی برربرج بنا وشهرک ms383 درت قیوسی اولوب ری رینه مقابل قومشدر، شهردن هرقبو برجوق مسافه اولدیغی حالده یوللرک طوفربلغندن قبولر کورونوردی. م قبونک دخی اوزرنده لیکیشر طبقه بررکوشک انشا اولنوب مازندران خلقی کی اوزرلرخی پوشیده ایتمشلر ایدی: انجق مازندران اهالیسی رنکسز سفال ایله اورتوب ختاییار جینی کاشیلر ایله اوررلر. و نیچه تخانه لروارایدی که هربرینک دائرمشی اون دونم مقداری اولوب مجموع زمینی طاش کی محکم وجوهردار تراشیده طوغله دوشلمشدی.

============================================================

آنلره مؤکل اولان خدمتکارلره باقو وقاطرلره تمیین اولنسانلره لوتو وعربهلری جکنلره جینفو دیرلر.

ذکر اولنان جینفولر هربه لره اییلر باغلایوب هر عربه ی اون ایکیسی اوموزلریله چکرلر. وهر تقدر زحمتلی ویاغمور اولسه ینه زور وقوت ایله جکوب منزلدن منزله ایصال ایدرلر. ذکر اولنان خدمتکارلرک اکثریسی خوش لقا جوانلر اولوب قولاقلرینه ختایده یاپیلان سساخته انجولر طاتمشلر. وصاجلرغی باشلرینک اورتاسنده دو کون ایدوب باغلامشار ایدی مزبور باقولر قمچی ایله اکرلی و دیز کنلی آتلر کتوروب بر منزلدن بر منزل آخره وارنجه خراسان دیارینک پیکلری کبی کیدرلر ایدی. هر مزلحانه ده معین اولان قویون وقاز وقوش ویرنج واون وبال وسر که ایله پرورده اولنمش سیر وپیاز وسائر سر که ایله یایلمش اوتلردن ماعدا، هرشهره واریلدقده ایلچباره مخصوص ضیافتخانه واردر آ کا روسون دیرلر وبو دیوانخانهنک اوکی پادشاهلرینک تختکاهی اولان خان بالق طرفنه در

و ایلچیلری اول کیچهنک یاننه کتوروب سائر خلقی آ نلرک آردنده غایتله هموار صف صف دیزرلر. اول ختک یاننده طوران ادم اوچ دفعه ندا ایدوب اندن صکره اصرا وایلچیلر اوچ کره باشلرینی پره قورلر بعده هر کشی کندوسیچون وضع اولنان خوانک یاننه و اررلر.

قچوحا کمینک ضیافت ایتدیکی کون رمضانک اون ایکیسی اولمغله پادشاهمز سزی اعزاز ایدوب ضیافت ایتمکله البته بو کون طعام تناول ایدیکز دیو التماس ایتدکده شادی خواجه وسائر ایلچیلرک کباری بزم دینمزده ایام رمضانده طعام یمک جائز دکلدر. دیو اعتذار ایتملریله دانک راچی عذرلرنی قبول ایدوب ایلچیلر ایچون ترتیب اولنان شیلری قوناقلرینه کوندردی. وشهر مزبورده طولی وعرضی بشر یوززراع پرتخانه وار ایدی. اورتهسنده اویور شکنده بربیوک بت بایمشلردی. اول صیک قدی اللی ایاق وکف وپاینک اوزو نلغی طقوز ایاق وکله سنک دوری یکرمی برزراع ایدی. واطرافی دائرآ مادارتکلفلی بنالر ms385 اولوب جوانینده یکر میشر زراع ودخی جوق وآز ملر یامشلر. وادم بوینده متحرک صورقلر باعمشلر ایدی که کورنلرآ نلری زنده صانور لردی. وباقی دیوارلرده اولقدر صنایع اجرا ایتمشار ایدی که کورنلر انکشت

============================================================

فوج فوج کافرلر کلوب اول صنمک او کنده سجده ادراردی، واول بنانک طشرهسنده ویر برینگ یانلرنده کاربانسرای کبی اوطسه لر وار ایدی که هر بری زربفت پردهلر ویالدیزلی کرسیلر وصندلیلر وشمعدانلر وچینی صراحیلر وسائر آرایش ایله کویا برر تخانه ایدی.

وبو وجه اوزره شهر مزبورده اون معظم خانه وار ایدی. وشهر مزبورده اون بش طبقهلی بر متمن کوشک یایوب مرطیقه سنده بر قارشدن بر زراعه وارنجه خرده وبزرگ منظرملر ومقرنس ایوانلر وفرفه لر بایوب م لا تخت اوزرنده پربادشاه وصاغنده وصولنده هربری ر خدمته مشغول صورتنده کونا کون تصویرلر یاپمشلر ایدی اشاغی طبقهسنه دیولر تصویر ایدوب ذکر اونان کوشکی اوموزلرنده طوتارلر کبی کوسترمشلر ایدی.

بو کوشک بالجمله آغاجدن اولوب دورمی یکرمی زراع وارتفاعی اون ایکی زراع ایدی. وبر مرتبهده مطلا ایتمشلردیکه کورن آلتوندن بالمش ظن ایدردی.

وکوشکک آلتنه بر سردابه واول سردابهده بر تیمور میل یایوب میلی کرسی اوزرینه نصب اوجنی قصر مزبورک آلتنه وضع ایدوب اول سردایده جزنی حرکت

وپادشاهلرینه لایق اولان هدایایی دخی خطاییلر آلوب محافظه وایصال خدمتنی آنلر ادا ایتدیلر. بوندن صکره کون پر مزذله وهر هفته بر شهره واریلوب خانبالغه قریب اولدفجه ضیافتلرنده تکلفات زیاده اولمقده ایدی.

شوالک دردنجی کونی قراموران صوییته واریلدیک نهر مزبور جیحونه یقین بربیوک صوایدی نهر مزبورگ ایکی طرفنک کنارندن ms386 اونر زراع بعید محلده آدم بلی قالتلضده برر تمور میل دیکوب اویلق مقداری برتیمور زنجیری مزبور میللره بند ایتمشار ویکرمی اوج کمییی محکم ایپلر ایله اول زنجیره باغلیوب کمیلرک اوزرینه هموار پیوک تختهلر دوشه مشلر ایدی.

بالازحمت چهارپالر ایله مزبور جردن گچیلوب نهرک ختای طرفده اولان شهر معظمه واریلدی. شهر بورده ترتیب ایتدکلری ضیافت مقدما سائر شهرلرنده ایتدکلری ضیافتلردن تکلفلی ایدی.

شهر مزبورده بر عظیم تخانه وار ایدیکه سرحددن اول شهره واریلنجه آکا معادل پیوک بنا کوریله مشدی وشهر مزبورده اوچ بیوک خرابات وایچلرنده کوزل

============================================================

سرای قابوسنه قدر یدییوزایاق مقداری محل یونلش لاش ایله دوشنمشدی اول محله واریلدقده ایلچیلری اتدن ایندروب پیاده سرای قابوسنه واردیلر درکاه بادشاهینک ایکی طرفنده طوران بشر فیلک خرطوملری آرمسندن کچیلوب ایچرویه کیرلدی هنوز جهان روشن اولمامشیکن یوزبیکه یقین آدم جمع اولمشیدی اول قایونک ایچروسی بر بیوک میدان ومیدانک نهایتنده اوتوز زراع مقداری کرسی اوزرنده اللیشر زراع بویلی درکلر اوزرتده بر بنای عظیمک اوزرینه طولی المش زراع وعرضی قرق زراع طولانی بر اوطه یایلمشیدی مزبور کوشکک اوزرنده ایکی آدم پادشاهک جیقوب ختنه اوتورماسنه منتظر طوروب قابونک صاغ وصولینه کوس وناقوس قومشلر ایدی. اول محلده اوچ قابو

اورتاده کی قبو پادشاهک ممری اولوب هر کس آندن که مزدی. ذکر اولنان میدانده او چیوز بیک مقداری رجال ونسوان جمع اولوب ایکی بیسک مقداری مغنیلر سازلرخی هم آواز ایدوب اصول ختای ولسان مزبور ایله پادشاهه دعا ایدرلردی. واون بیک قدر ادم چوماق و کرز و حربه وخشت فولاد ونیزه وخمشیر مثلاو وختایی یلبازهلر ایله طورمشاردی ذکر اولنان میدانلد اطرافنده دائرا مادار خانهلر و اوکلرنده اوستلری اورتولی صسفهلر بابوب صفهلرک کنارلرینه معظم ستونلر قومشلر وخانهلرک دیوارلرنی مشبک آغاجدن وزمینلرنی یونلمش مرمردن یایمشلر ایدی القصه صباح اولدیمی کبی کوشکث اوررنده بادشاهک تخته چیقماسنه متظر اولان آدملر دفعة کوس وطبل وبوری ونی و ناقوس جالمفه باشلایوب اول قابولری آجدیلر. و خلایق ایچرویه سکرتدیلر. مزبورلرک قاهده لری مادشاهی کورمکه کیتد کلرنده سکرده رک کیدرلردی.

ذ کر اولنان میدانده کی اوچیوز ایاق مقداری ایدی. ذکر اولنان کوشکدن بیوک بر کوشسک وار ایدی. او کنه درت زراع ختایی زرنشانار و ازدرها وسیمرغ وسائر نقوش یابلمش برتخت قویوب او زرینه ms388 آلتون ر کوس قومشلر ایدی. وتختک ساعنده وصولنده اون ایکی دیوانه متعلق امرای تومان وبیک ویوزبکلری طوروب اللرنده

بادشاه تخت اوزرنده اوتوریجق قارشو طرفنده صاغنده و ولنده ذ کر اولندیفی اوزره صف صف دیز لمشلر ایدی ایلچیلری بدییوز مقداری مجرملر ایله برابر پادشاهگ او کنه کتوردیلر. جر ملرینه کوره کیمیسنی زنجیره طاقوب کیمیسنک بویننه جتال آغاچ کورمشلر و بعضینک برالنی وکردنی تختهیه باغلایوب بعضیلرینک

اللرنده تخته طوتوب طوران امرادن بریسی کلوب دیز جو گوب وختایی خطایله ایلچیلرک احوالنی هازوب واوقودی. مضونی بوایدیکه ایراق یولدن خاقان خلافت ms389 یناه واوغللری طرفلرندن ایلچیلر در ویادشاهایجون هدیه لر گتودوب پایهآ سریر بادشاهه باش قوماغه کلمشلردر.

امرای توماندن مولانا قاضی یوسف که عربی وفارسی و دکی ومغولی وختایی و کلمجن لسانلرغی بیلوب پادشاهه مقرب واون ایکی دیوانک بریسی کندویه متعلق ایدی.

بر قاج مربی وفارسی بیلور ،سلمانلر ایله که آݣه تابع ایدیلر. ایلچیلرک یانلرینه کلوب اولا قدیکزی دوتا ایدوب بعده او چ کره باشکزی ره قویک دیدی ایلچیلر دخی اوچ کره باشلرخی یره فور کی اولوب النلرنی یره قومادیلر. بعده جانب بادشاهه

پادشاه شاهرخ سلطانک احوالنی سؤال ایلیوب بعده قره یوسف [1] سلطانه ایلچی ومال کوندرری دیو سؤال ایتد کده ایلچیلر جوابنده بلی ایلچی ومال کوندربر.

حی کندیاری دخی ایلچیلرینی و کوندردکلری مالی کو ردیلر د و واب وردیلر بعده اول دیارده غلهنک نرخی اوجوزمیدر بهالهیدر 11- قرا بوسف- فره قیونلی پادشاهلرندندر امیر بورد مجومنده رونه وصکره مصره فرار ایتمشدی پورک وناندن صکره کاوب تبریزی ضبطط ایشدی بعده سلطان احد جلابری ایله جنه و 812 سسنه سسنده فتل ایلدیکندن استفلال اوزره ازریجان ده بادشاه اولدیه صکره قزدبن وساوه وشیروانی دخی ضبطایلدی 82 سسنهسنده طرف خراساندن اوزریته توجه ایدد میرزا ماهرخ سلطانه متاطه نیتیله تبریزدن چیقوب اوجاد یایلاقنه قوندقده اجل طبیعمی ایله وفات ایلدی احفادی آق قیونلیدن اوزون حسن زماته قدر حکومت ایتمشدر

بوللرده امنیت وارمیدر دیو سؤال ایتدکده بلی یوللر امیندر انجق شاهرخ سلطانک اذن وحکمی اولورسه کیده بیلورلر دنیلد کده معلوممدر دیوب بعده سز ایراق یولدن کاو رسکیز واروب طعام تناول ایدک دیدی: ایلچیلری اولکی اوتوردقلری محله کو تو روب هر کسه رر ندلی و برر خوان قودیلر هرخوانک اوزرنده مقدما بیان اولندیغی اوزره نقل وغیری شیلر وارایدی.

طعام ینلد کدن صکره ایلچیلری اماده ایتدکلری منزلحانه یه کتور دیلر که الع بیسک میرزانک ایلجیلری سلطانشساه ویخشی ملکی مزبور منزلحانه یه قریب منزلحانهده قوندر.

مشلر ایدی مزبور منز لجانهنک هر اوطهنه تکلفلی دوشمه ویاصدقلری اطلس وکمخا برر سریر واطرافه وجهمشروح اوزره اطلس و کمخا مقعد ویاصدق وطول و عرضندن دوشربلد کده شکسته اولماز لطیف حصیرلر ایله دوشلمش اون سریر وصندلی وکمخادن غایت نازک دیکلمش پایوشلر و برر جولمک وکاسه وچمجه وخوان قویوب او رادمه برر اوطه تعیین ایلدیلر.

ومر کون بر اوطهده ساکن اولانلر برر قیون

صباح اولدیفی کبی سابقا ذکر اولنان اوچ قایو آجیلوب ایلچیلری پادشاهه مظلو ملرک بولشدیعی تختک او کن کتوردیلر. وبش دفعه باشلرخی زمین قودردیلر. ms391 پادشاه تختدن اینوب ایلچیلری مشرهیه جیتاردیلر. وبوکون ضیافت اولمغله کندولر کزی قضاء حاجته محتاج ایتمامک ایچون تخفیف ایدیکز زیرا صکره طشرهیه جقلمق مکن دکلدر دیو آ کاه ایتملریله ایلجیلردن برکر وه طشرهیه

اری جوق وایاقلری غربب بر تخت دخی قولمشیدی که صاغده وصولنده قبهلی مجمرلر ،ایلمشیدی. ذکر اولنان تخت وجمرلر مجموعی آغاجدن اولوب مطلا قلسشیدی.

ومذ کور اوطهده اولان سستونلر وآغاجلر وتردبانلر بر کونه بویانمش وروغنلمش ایدیکه خراسان وعراق استاد.

لری یایمغه قادر دکللر ایدی. ذکر اولنان بیوک تختث اوزرنده قولاقلرینه وارنجه یوزلرینه مقوا کاغد کورمش ایکی خادم طورردی. پادشاهک او کنه خوانلر ایله طعام ونقل ونخللر قونیلوب تختک صاغ طرفنده متعین امرا ترکش وقایج وسبرلر ایله طوروب آنلرک آردلرنده جتال دمرنلی اوزون مزراقلر ایله سپاهیلر آنلرکآرد_ لرنده دخی برکروه اللرنده یالک قلیجلر ایله طوررلردی: تاییلر ینده صول طرف معتبر اولمغله ایلجلری صول طرفده اجلاس ایلدیلر. امرا ومائر تعظیمی لازم اولانلرک اوکلرینه اوچر وانلمردن دون اولاتلرک اوکلرینه

قاعدهآ ختای اوزرینه هر کنساهگ مقابله سنده نه کونه عقوبت وتوجهله قتل اولتمق دفترلرنده مقیدو مضبوط اولوب جرملرینه کوره بعضیسنک باشنی کسوب بعضیسنی بردار وبعضیسنی پاره پاره ایدرلر.

وبر جلاد ایکی آدمی اولدیر میوب فرضا یوزآدمک قتلی اقتضا ایلسه هر برخی بر جلاد قتل ایدر. اماقتل خصوصنده غایتله احتیاط ایدرلر. شویله که پادشاهک

اکر اون برنده ثابت اولوب اون ایکنجیده ثابت اولمازسه اول شخص انجون خلاص امیدی واردر.

واتهام اولندیغی جرمدن سالم اولدیفته فرضا آلتی ایلق یاخود دخی زیاده مسافه محلده اولان ادمک شهادتی ادعا ایلسه اول شخصی حقیقت حاله اطلاع ایجون کتوروب قضیهدن بحث ایدرلر. واقتضاسنه کوره فیصل ر رار، وو جهتله ج جرم حبده هلاک اولوب مرد اولانلرینی پادشساهدن حکم اولمسایجق زمینه دفن ایدهمزلر محرمک یکرمی اوجنجی کونی هوا غایتله رودت اوزره اولمغین سرای پادشاهینک حولیسنده جرملرک بجهسی طوگوب هلاک اولدیلر. بر شخص روایت ایلدبکه طشرهبه نسبتله مصون ومحفوظ اولوب شدت برودتک او راده نه مرتبه ایدیکی یک معلوم دکلدر. یوخسه بو کون خارج شهرده اون بیک مقداری آدم طوگوب هلاک اولمشلردر محرمک یدنجی کونی مولانا قاضی یوسف طرفندن یارنکی کون سنهآ جدیدهنک اولی وپادشاهک مجددا بنا ایتدیر دیکی سراینه نقلی کونی اولمغله کیمه بیاض ms394 دستار وجامه وطاقیه کیمه مک ایجون فرمان پادشاهی صادر اولمشدر دیو ایلچیلره خبر کلدی: زیرا سائر دیارلرده ماتم وقتلرنده سیاه پوش اولدقلری کبی ختای دیارلرنده بیاض کییرلر ایمش. یکرمی سکز نجی کیجه نصف اللیلده

پادشاهک هر سنه بر قاج کون لحوماتدن بر شی تناول ایتمیوب وحرمنه کیرمیوب ویاننه کیمسهیی قومایوب خدای اسمانه عبادت ایدرم دیو خارج شهرده اچده ت وصورت بابلش بر خانهده زعمنجه عبادت ایتمک

لرینی رفع وایچنه بر مرصع تخت تصب اولنوب پادشاه جیقوب تخته اوتو ردیغی کی اطرافدن کلوب یوزبیکدن زیاده اول محلده مجتمع اولان خلایق بالجمله دیز جوکوب باشلرنی یرء قودیلر. پادشاهک قارشوسنه بر بلند تخت دخی کتوروب اوزرینه اوچ کیمسه چیقدیلر. پادشاهدن صادر اولان فرمانی ایکیسی طوتوب بریسی بلند نواز ایله مجموع ناسه ایشیتدرهجک مرتبهده اوقوسی. زبان تای ایله اولمغین ایلجبلرک اول محلده معلومی اولمیوب صکره سؤال اولندقده مضمونی صفرک او تجی کونی که آ نلرک اعتبارنده ییل باشیدر وجراغ کیجهسی وقتی ایدی.

بادشاه قاتللردن ماعدامجموع حبوس وجرم ومیری یه دینی اولندری عفو ایدوب واوچ سنهیه دکین بر دیاره ایلچی کتمیوب هر دیاره احکام نقلی ارسال اولتمق ایدی

ایرتسی کونی ینشه ایلچیاری کتوردوب سرحد ولایته عسکر کیده جکدر. سز دخی ولایتکزه کیتمکه حاضر اولکز دید کده ایلچیلر فرماز پادشاهکدر دیدیلر.

ب عده پادشاه شهزاده یورغتمشیک ایلچیی ارغداقه سقور بوقدر که کا دخی ویره ایدم. اما سقور بولنوب ویرمش اولسهم دخی شهزاده ابراهیم سلطایک نوکری

============================================================

اول کون مجموع لحوم خنزیراتی ایله مخلوط اولمغله مسلمانار تناول ایتمدیلر. بعده پادشله سوار اولوب قایودن لطشر: قدی اولکون الغ بیک میرزانک کوندردیکی درت ایاغی

بادشاه ایلچیلرک ینه سوار اولمالرنی فرمان و کندوسنه یقین کیتملریله شادی خواجه یه شکارده سنک کتوردیکک آته سوار اولمشدم. غایتله پیرلک ودرمانسزلغدن بی دوشوروب ایاغمی الم زده ایلدی.

جه شیلر طلا ایتدکدن صکره حالا برمقدار وجعی سکون بولمشدر. هدیه کتوریلن شی غایتله با تیزه اولمق کر کدرکه ازدیاد محبته باعث اوله دیو شکایت وتعریض ایتد کده شادی خواجه پادشاهم اول ات تمور خان ساحبقرانک یادکاری اولمغله سزه کمال محبت واجلال صدیله ارسال بیو رمشلردی دیو جواب ویردیکنده غایتله حط ایدوب بعده بادشاه بر طورنهیه سنقور صالوب آلدیردقدن صکرهاول سقوری سلطان شاهه وبر سنقوردخی کتوردوب سلطان اده و ردی والحاصل بواسلوب ایله شهره داخل اولدی. ربیع

لری وخاتونلر یجون اون التیشر اطلس ویتمش سکزافشهآ متنوعه وایکیشر بیک جاو وغیاث الدین واردوان وتاج الدین بدخشینک هر برینسه یدیشر بالش نقره واون التیشر اطلس والتش برر فماش وایکیشر بیک چاو ایدی بو اثناده پادشاهک زیاده علاقه سی اولان بر خاتونی انتقال ایتمکله پادشاهی کوره مدیلر. خاتونک وفاتنی، تعزیه لوازمنی آماده ایتمک ایچون خلقدن کتم ایدوب جماذی الاولک یکرمنجی کونی وفاتنی اظهار وایرتسی دفن اولنه جقدر دیو اخبار ایلدیلر. اما اول کجه قضای الهی ایله آتش برقدن[1] پادشاهک یکی قصری طوتشوب واول قصرک دیوانخانه سی که سکسان زراع طول و او توز زراع عرضی اولوب اوجر آدم قوجاقلابامایه جق لاجوردی والتون [س5.

============================================================

ایلجیلر جماذی الاولک منتصفنده خان بالقدن جقوب غرهآر جبده سکان شهرینه وارلدقده مجمو عاکایر وحکای ایلجیلرک استقبالنه چقدیلر. شهر مزیورده هر کک بوکلری اجوب جاو کبی اقایم ختایدن طشرهیه جتمای منوع اولان شیلری الیقورلردی. لکن ایلجیلر یوکلرینه

قونیلوب ضیافتلر اولنه رق شعبانک یکری اوجنجی کونی فجو شهریه واریلدی، وشهر مزبورده براقدقلری جاربالر ونوکرلرینی تماما آلوب قبض ایلدیار اما مغو لستان اطرافنده اشقیادن امنیت اولمادیغی خبر لری استماة اولنمغله ایکی بچق آی مقداری مکث اولنوب بعده حرکت و ذوالقعدهث یدنجی کونی سکجو شهرینه واریلدی.

قای کون آنده دخی مکث اثناسنده اصفهاندن میرزا رستمک [1]) ایلجیسی بهلوان جمال الدین وشیرازدن میرزا اراهم سلطانک [2] ایاجیی امیر حسن شهر مزبوره وارد 1] میدزارستم شاهرخ سلطانک . ادر زادهی ومعزالدی ر یغ رن امی مورگ خدرمیدر جدی مور زماننده اصفهان والیلکنه تعبین اولنمشدی شیمورک وفاتنده همداز ونهاوند والیی بوانان وتوراهٔ‌ شامری مشهور حیدرگ مدوحی اولان میرزا اکندر دفعاتله اوزرینه لاوب محاربات هدیده وقوهبهلدی، ر آرهاق منهزم اولهرق قره قیونلیدن تبریز پادشامی قره هسن رکمان یانشه واردی- بعده کاوب بر ادری اسکندر میروا ایله جنک ایدرک برادریف قتل ایله اصفهان وهمدان ونها و ندمکوم می ضبط ایلدی (2] میرزا ابراهیم سلطان بو دخی شاهرخ سلطات مخادیمندندره پدری شاهرخ سلطان زماننده نارسده بکرمی یرییل مداری حاکم اولرب ینه بدرینک حیاضده 828 سنهسنده وفات اتشدر.

============================================================

شهر مزیوره وصوللری ms401 سکز یوز یکرمی اوج سنهسی شباننک اون طقوزنجی جمعه کونی اولوب خروجلری یکرمی بش محرمنک اون بشحی جمعه کونی اولدی.

وقطاع طریق وهمندن جول یولی اختیار اولنوب ربیع الاولمک سکزنجی کونی جولدن جقوب بر قاچ ایام اول صحرالرده توقف وجماذی الاخرمنک طقوزنجی کونی ختن ورجبک آلتنجی کونی کاشغر شهرت کلندی. بعده عقبهآ اندکاندن کملد کده ایلجیلرک بعضیسی سمرقند یولنه کیدوب ناقل حکایات رفیقی ایله بدخشان یولندن شعبانک ک ر ی رنده صار شادمانه ورمضانک غرهسنده بلخه واوتجی کونی هراته واصل اولدیغنی روایت وختم طومار حکایت ایلدی

زمانی بود چون روز جوانی فرح افزای و هنگامی چون شب وصل غم زدای.

حضرت خاقان سعید فرمان فرمود که باغ زاغان را چون باغ جنان آراسته، یساولان بهرام صولت ضرغام سطوت هرکس را محل و مقام تعیین فرمودند، و حضرت خاقان سعید خورشید طلعت چون آفتاب بر اوج رفعت و سریر سلطنت بر آمد و عظماء امراء ایلچیان را به شرف دستبوس رسانیده و تبرکات گذرانیده سخنان عرضه داشتند و مکتوب پادشاه خطای به این عبارت بود: صورت مکتوب پادشاه خطای دای منگ پادشاه معظم نامه ارسال می فرماید به دیار سمرقند مرشاهرخ بهادر را. ما فکر می کتیم خداوند تمالی جمیع خلایق بیافرید، آنچه در میان زمین و آسمان است تا هر یک را به راحت و رفاهیت باشند.

ما به تأیید امر خدای تعالی خداوند ممالک روی زمین گشته ایم، به متابعت حکم الهی جهانداری ms402 می کنیم. به سبب این میان دور و نزدیک فرق نمی کنیم. همه را برابر و یکسان نگاه می داریم. پیش ازین شنیدیم که صفحات 218 227

چونکه ایلچی آنجا رسیده تو نیک تعظیم امر ما نموده و مرحمت ما را نیک ظاهرگردانیدهای. همه خرد و بزرگ شاد گشتهاند. فی الحال ایلچی فرستادی تا خدمت و تحفهآ اسپان و متاعهای آن دیار رسانیدند.

به جد صدق نمودن ترا دیدیم که شایستهآ ستایش و نوازش باشی. پیشتر دور مغول بآخر رسید.

بدر تو تیمور فوما به امر خداوند تعالی اطاعت آورده تای زوی پادشاه اعلی مارا خدمت نموده تحفهآ ایلچیان منقطع نگردانیده.

(به] سیب این مردمان آن دیار را امان داده و همگنان را دولتمند گردانیده دیدیم که تو به همت و روش پدر نیک متابعت نمودهای، اکنون دو جیحون بای ازکسان هزارهآ سوچو و دانگ چنگ صدهآ سون قونجی باجمعهم فرستادیم با تهنیت و خلعت کمخا و ترغوها تا صدق ظاهرگردد.

بعد ازین کسان فرستیم تا آی ورو کنند تا راه منقطع نشود. تا تجارت وکسب به مراد خویش کنند. خلیل سلطان دادرزادهآ تست، میباید که وی را نیکو تربیت نمائی تا حق زادگی خویش به جای آورده باشی. تو میباید که به صدق و رای ما متابعت نمائی. این است که اعلام گردانیده می شود.

و مکتوب دیگر همراه این مکتوب فرستاده بودند، یکی بیلا کات که فرستاده بودند در آنجا مفصل کرده و یکی بر مثال خط راه که ایلچیان راباشد و هر که مکتوبی به زبان فارسی و خط فارسی نوشته و در همان مکتوب به خط مغولی مضمون ms403 سخن به زبان ترکی نوشته، و در همان مکتوب به خط خطای همان مضمون به زبان خود نوسته ت خاقان سعید مکتوب را اصغانموده دقائق آن را به فکر دوربین ادراک فرمود و بعد از اطلاع بر مقاصد همه را به اسعاف مقرون ساخته فرمان شد امراایلچیان را

صورت هکتوب عربی بسم الله الرحمن الرحیم، لا اله آلا الله محمد رسول الله. قال رسول الله یعنی محمد علیه السلام لایزال من امتی امة قائمة بامر الله لاینصر من خذلهم و لامن خالفهم حتی یاتی امرالله وهم علی ذلک لما ارادالله تعالی ان یخلق آدم و ذریته قال کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لاعرف فعلم ان حکمته - جلت قدرته وعلت کلمته- من خلق نوع الانسان [احیاء؟) آثار العرفان واعلاء اعلام الهدی والایمان وارسل رسوله بالهدی ودین الحق لیظهره علی الدین کله ولوکره المشرکون، لیعلم الشرائع والاحکام وسنن الحلال والحرام واعطاه القرآن المجید معجزة لیفحم به المنکرین ویقطع لسانهم عند المنازعة والخصام وابقی بعنایته الکاملة وهدایته الشاملة آثاره الی یوم القیام ونصب بقدرته فی کل حین و زمان وفرصة واوان فی اقطارالعالمین من الشرق والغرب والصین ذاقدرة وامکان وصاحب جنود مجندة و سلطان لیروج اسواق العدل و الاحسان و یبسط علی رؤس الخلائق اجنحة الامن والامان و یأمرهم بالمعروف و ینههم عن المنکر والطغیان ویرفع منهم [بهم] اعلام الشریعة الغراء و ازاح من بینهم الشرک والکفر بالتوحید الزهرآء فوفقنا الله تعالی بسوابق لطفه و لواحق فضله ان نسعی فی ms404 اقامة قوانین الشریعة الطاهرة وادامة قواعد الطریقة الظاهرة وامرنا بحمدالله ان یفصل بین الخلائق والرعایا فی الوقائع والقضایا بالشریعة النبویة والاحکام المصطفویة وتبنی فی کل

صورت مکتوب فارسی به جانب دای منگ پادشاه از شاهرخ سلطان سلام مالا کلام، چون خداوند تعالی به حکمت بالغه و قدرت کامل آدم علیه السلام بیافرید و بعضی فرزندان او را پیغمبر و رسول گردانید و به راستی به خلق فرستاد تا آدمیان را به حق دعوت کنند، و باز بعضی ازین پیغمبران را چون ابراهیم و موسی و داود علیهم السلام کتاب داد و شریعت تعلیم کرد و خلق آن روزگار را فرمود تا به شریعت عمل کنند و بر دین ایشان باشند و مجموع این رسولان مردم را بدین توحید و خدا پرستی دعوت کردند و از آفتاب و ماهتاب و ستاره و شیطان وبت پرستیدن باز داشته و هرکدام را از این رسولان شریعتی مخصوص بود اما همه در توحید خدای متفق بودند.

چون نوبت رسالت و پیغمبری بر رسول ما محمد مصطفی صلی الله علیه و سلم رمید شریعتهای دیگر منسوخ گشت و او رسول و پیغمبر آخر الزمان شد و همه عالمیان، امیر وسلطان وغنی و وزیر وفقیر و صغیر و کبیر را به شریعت او عمل میباید ms405 کرد و ترک ملت و شریعتهای گذشته می باید داد. اعتقاد به حق و درست اینست و مسلمانی عبارت ازین است.

پیشتر ازین به چند سال چنگیزخان خروج کردو بعضی فرزندان

و درین وقت از آن طرف ایلچیان رسیدند و تحفهها آوردند و خبر سلامتی ایشان و معموری آن ممالک گفتند مخبت و دوستی که میان

و در کرت اول که ایلچیان آمده بودند چون مراجعت نمودند امیر سید احمد ترخان اسپ بوری جهت پادشاه روان داشته بود و در نظر پادشاه بغایت مستحسن نمود و برای او چیز بسیاری فرستاده بود و صورت آن اسپ را نقاشان آنجا کشیده با دو اختاچی که ms407 عنان اسپ را از دو طرف گرفته بودند ارسال نمودند، و ایلچیان را مهمانداری کرده و *از صفحه 55-25.

============================================================

آمدن ایلچیان خطای کرت ثالث * ادرسنهآ 822] سابقا در شهور سنهآ عشرین مذکور شد که دای منگ خان پادشاه خطا ایلچیان به درگاه همایون فرستاد و حضرت خاقان سعید اردشیر تواچی را همراه ایلچیان روان فرمود. درین ایام اردشیر باز آمده احوال آن ولایت و رسیدن ایلچیان به موقف عرض رسانید و آخر رمضان ایلچیان پی باچین و خان باچین به هرات آمدند و پیشکش و بیلاک و مکتوب گذرانیدند و مکتوب پادشاه خطا به قاعدهآ ایشان نقل کرده شد.

طریق خطاییان آن است که در مکتوب نام پادشاه در اول سطر نویسند و سطرها به مقداری اندک از آن فرو تر گیرند، و هر جا در اثناء مکتوب به نام خدای تعالی رسند به آنجا که رسیده باشد گذارند و باز نام الله تعالی از اول سطر گیرند، و اگر چنانچه به ذکر پادشاه رسید همین طریق مسلوک دارند، و این مکتوب که درین تاریخ فرستادند به همان طریق لفظا باللفظ نوشته شد.

*از صفحات 381-382.

============================================================

و مکاتیب ایشان هر کرت که پیش حضرت سلطان آفاق آوردهاند سه مکتوب بوده و در هر مکتوبی سه نوع خط، یکی خط مشهور که این سواد نوشته شد به عبارت فارسی، و دیگری به خط مغولی که خط ایغوران است به زبان ترکی، و دیگری به خط خطائی و زیان اهل خطای. مضمون هر سه خط یکی، و مکتوب دیگر هر چه فرستاده بودند از جانوران و تقوزات و هدایا در آن مکتوب مفصل ساخته همچنین به هر سه زبان و هر سه خط و یک مکتوب به مثال خط راه هم به همین طریق به هر سه زیان و هر سه خط، و تاریخ ماه و سال از ابتدای حکومت آن پادشاه نوشته باشد.

مصراع زینسان بود حکایت و خط خطاییان.

============================================================

(ایلانی" تلفظ چینی ایرانی است. چینیان (ن) را "لام" ادا می کنند.

جگ بمعنی سفینه کلمهآ چینی و نوعی است از قایقهای بادبانی (در جای خود تفصیل مطلب گفته خواهد شد). در ایران بمعنی سفینه وبیاض و مجموعهٔ‌ یادداشتها استعمال شده است مانند جنگ اشعار. ظاهرا قدیمیترین متنی که این کلمه در آن دیده می شود سفرنامهآ ابن بطوطه است بصورت (جنق" وجمع آن "جنوق).

کلمهآ "جنگ" در تداول ادبای زبان فارسی و اهل کتاب مجموعه ای است از نوشته های گزیده و پرا کنده به نظم و نثر و خود کلمه ای است چینی بمعنی (کشتی) و درهمان مفهوم به کار رورق بزرگ بادبانی که درقبال لفظ (سفینه) ه1 ه رفته است. قدمت استعمال ((سفینه) در ادبیات مابیش از (جنگ" است. لفظ سفینه)) در شعر شاعران و نوشتهآ ادیبان پیشین به کار رفته است. از جمله در چهار مقالهآ عروضی سمرقندی می خوانیم که چون شعری به پایهآ بلندی برسد آن را "برسفائن بنو یسند و در مدائن بخوانند). سوزنی سمرقندی در قصیده ای گفته است: از قلم سوزنی به مدحت صاحب پنجهآ دیوان بیش باد و سفینه سمدی هم در غزلی نشان داده است که سفینه در عهد او مجموعه ای بوده است که در آن نوشته ها و سرودههای متنوع را جمع می کردهاند، این چنین: سفینهآ حکمیات ونظم ونثرلطیف که بارگاه ملوک و صدور راشاید حافظ در بیت مشهوری دیوان شعر را "اسفینةآ غزل) نام برده و در ms411 غزل دیگری در بارهآ دیوان شعر فرموده است: من وسفینهآ حافظ که جزدرین دریا بضاعت سخن درفشان نمی بینم

لفظ سفینه در نام عدهای از کتابهای فارسی و عر بی دیده میشود مانند سفینة النجاة (متعددا) و(سفینهآ سلیمانی) شرح که مسافرت یک ایرانی در عهد شاه سلیمان صفوی به سیام.

اما ججنگ (به ضم جیم) چنانکه پیش ازین گفته شد کلمه ای است چینی و بمعنی کشتیهای بادبان دار است و اینکه مرحوم دهخدا در لغتنامه آن را لفظ هندی دانسته است غلط است. ممکن است بعلت کثرت تداول این لفظ در میان شعرا و ادبای هند چنین تصوری براوروی آورده است. این کلمه درچینی امروزی 100 تلفظ می شود وهمانطور که به ز بان فارسی واردشده است به ز بانهای ارو بائی هم رفته و از جمله در انگلیسی بصورت 1102 و به معنی قایق و زورق مستعمل شده است. در صورتی که در زبان فارسی معنی اصلی خود را که نخستین بار ظاهرأ در سفرنامهآ ابن بطوطه دیده می شود از دست گذارده است و جایگزین معنای مجازی خود ومعادل (سفینه) و از مترادفات آن شده است، یعنی دفتری که درآن پراکنده هایی از نظم و نثر گرد آورند.

چنانکه اشاره شد ظاهرأ قدیمیترین مورد استعمال آن در متون عربی و فارسی در سفرنامهآ ابن بطوطه باشد که بصورت "جنق) ضبط شده است. شرح مفصلی برای این کلمه در لغتنامهآ بسیار بهای "ها بسن جابسن" آمده و مؤلفان آن 8062256 به نشان دادهاند که نخستین بار در سال 1331م در متون زبان انگلیسی استعمال شده است. برای تفضیل مطلب به "هابسن جابسن) مراجعه شود. به نقل ازکاترمرنوشته اند که رشید الدین فضل الله در جامع التواریخ قبل از هر مؤلفی "جنگ، را به جای کشتی استعمال کرده. ms412

اشارات س فر ایرانی چین که در ادب و تاریخ گذشتهآ خود تفحصی کرده باشد طبعا اطلاعاتی جسته گریخته از پیوندهای تا ریخی و فرهنگی میان دو مملکت

دارد. ما در چنین سفری که با برنامه و نظم حرکت می کنیم به تدریج بر وسعت و دایرهآ اطلاعات خود در آن باب می افزاییم.

شروع کسب اطلاع از تهران بود و آن وقتی بود که از یکی از اعضای سفارت چین در تهران گفت که شاعری نامور در قرن چهارم پنجم هجری در چین بود که پدرش ایرانی بوده است. همین مطلب را آقای امیدواری ابرقوهی کاردار ایران در یکن که هفت سال از عمر را درچین گذرانیده و دانا بر احوال چین شده و دیوان چینی شاعر را خوانده است نیز به ما یادآوری کرد.

آثار ارتباط میان چین و ایران کم نیست. مناسبات مدنی متنوع است و مراودات تاریخی و پیوندهای اساطیری و افسانه ای بسیار. عده ای از گیاهان را ما از چین آورده ایم و در قبال آن تعدادی گیاه را چینیان از ایران به چین بردهاند. لوفر دانشمند امریکائی در کتاب بسیار عالمانهآ 14967 _ 90 تفصیلی محقفانه درین موضوع داده است. باید کتاب را به فارسی ترجمه کرد تا حق مطلب پوشیده نماند. درین کتاب نشان داده است که چینیان چه سهمی در تاریخ تمدن ایران باستان داشته اند. از بیست سی گیاه صحبت می کند که درتمدن دو کشور رابطه برانگیز بوده است. از پارچه های عصر ساسانی ایران یاد می کند که به سرزمین چین می آمده است. اسم کتاب "اسینوایرانیکا" است ولی فصل نهایی کتاب را "ایرانو سینیکا) نام داده است. می دانیم که پورداود بسیاری از مطالب او را در کتاب هرمزد نامهآ خود آورده است.

در هر برخورد و گفتگو که با چینیان فرهنگمند داشتیم نکته هایی چند از گذشتهآ هم پیوندی شنیدیم. فی ms413 المثل در دانشگاه پکن (شعبهآ زبانهای خاوری) از آقای چی هیان لین 171 استاد زبان سانسکریت و مدیر مؤسسهآ مطالعات آسیای شرقی درآ کادمی علوم اجتماعی شنیدیم که برکوههای ناحیهآ دالی 15 از استان ررینان) نقاشیهای دیواری هست که چهره های ایرانی در آنها دیده می شود. این سنگ تراشیها از قرن نهم میلادی است و زیر آنها به چینی قید شده است که این نقشهای برجسته نمودار چهرهآ ایرانیان است. ایران را در چینی "پوسی) می گویند که ظاهرأ تلفظی است از فارسی: 25-51.

============================================================

در دست بودن مقدار زیادی سکه های پادشاهان ساسانی که در حفریات باستانشناسی چین به دست آمده است دلالت دارد برآنکه روابط میان دو سرزمین در عصر ساسانی وسیع بوده است. لوفر در کتاب "سینو ایرانیکا، فصلی را به عناوین چینی افرادی از خاندانهای ساسانی اختصاص داده.

قدیمترین اطلاعی که از ایران در کتب چینی دیده شده است مر بوط به قرن دوم قبل از میادد مسیح است. در کتب قدیم چین نام کشور ایران ل158_ ضبط شده است و گاه آن را "پارسیا) نوشته اند.

قدیمیترین اطلاعی که از اسلام در کتب چینی دیده می شود مربوط به سال 75 میلادی است. درین سال یک مسافر چینی به نام دوخوان به کوفه وارد شد. او شرح سفر خود را نوشته. ولی کتاب او مفقود شده. اطلاعی که ما از کتاب او داریم مذکور است در کتاب دیگری که عموی آن ms414 مؤلف به نام ((تونگ دین" تار یخی عمومی به اسلوب چین نوشت و درآن مقداری از مطالب کتاب برادر زادهآ خود را گنجانید.

ادویهآ چینی از امتعهآ بسیار رایجی بود که به ایران آورده میشد. بیخ چینی، ریوندچینی، چوب چینی، ثلج چینی، خارچینی، دارچینی از آنهاست و ماهمه را با نسبت چینی می ششاسیم. چه بسیارست داروهای دیگری که از آنجا می آوردهاند و نامهایی یافته است بدون نسبت چین.

متاع دیگر چین که در ایران خواستار بسیار داشت و شهرت وافر گرفت ظروفی بود که از جنس چینی ساخته می شد و آنها را بطور مطلق (اچینی)) نامیدد کما اینکه فغقوری هم نوعی ظروف چینی است که به فغفور منسوب شده است و مراد ظروف اعلای خاص پادشاهی آن کشور بوده است.

============================================================

نقش اژدها و ابر در نقاشی عصر تیموری و صفوی ایران دیده می شود وطبعا باید متأثر از نقاشی چین باشد. بیگمان توان گفت که اصطلاح "خطائی" در نقاشی آن عصر (که اسلوبی بوده است در قبال "اسلیمی") ناظر است به آن نوع نقاشی که از سرچشمه های چینی مآخوذ شده بود.

گفتیم که یکی از نقوش چینی شکل "درنا"ست، درنا پرنده ای است دریائی و بلندیای. این پرنده مظهر عمر دراز و خوشبختی در زند گی چینی است.

مجمههای مفرغی و چوبی ms415 و سنگی آن در اغلب قصور و معابد چینی وجود دارد.

در قصر معروف شهر یکن که "شهر ممنوع) شهرت دارد در کنار مجسمههای متعدد درنا مجسمه های بزرگ سنگ پشت هم دیده می شود. سنگ پشت یکی دیگر از مظاهر عمر طویل است.

نام معبد مهم شهر پکن معبد آسمانی است. این معبد باشکوه دوشبستان دارد. یکی از آنها به ((تالار برای دعای محصول خوب، شهرت دارد و دیگری ((تالار آسمانی کوچک". تالار بزرگ ساختهآ سال 1420 میلادی است و به سبب برق زدگی و سوختن درسال 1889 تعمیر شده است. از خصائص معماری معبد، آن است که سراسر از چوب است بدون آنکه یک میخ آهنی در آن بکار رفته باشد.

قطعات چو بها در یکدیگر نر و ماده شده است و هرجا که لازم آمده میخ چوبی (کووه) استعمال کردهاند. تمام چوبها منقش است. ستونهای معبد از چو بهای تنهآ درختان است و یک پاره است و قطر هر ستون یک متر و بیست سانتی متر.

============================================================

ذکر (خطای نامه" مرا به یاد آن کتاب انداخت که چند سال پیش از سفر چین به تصحیح آن مشغول شده بودم و در همان روزهایی که برآهنگ سفر چین بودم ازچاپ درآمده بود. این کتاب شرح مسافرت علی اکبر خطایی از مردم بلاد تر کستان است که در عهد شاه اسمعیل صفوی گذارش به بلاد چین می افتد و در آنجا زندانی می شود.

ایرانشناسان و کتابخانهآ هلی مترجم ms416 خوش زبان ما زینگین شن 25628586 نام دارد. او فارسی را بی اشکال حرف می زند. باید گفت که خوب حرف می زند. اگرچه پانزده سال پیش دانشجوی دانشگاه کابل بوده است تکلمش آن چنانکه باید افغانی نیست.

حمالا مدرس زبان فارسی در دانشگاه پکن است. همکارش که هم سفر و مدرس او در افغانستان بوده نیز مدرس زبان فارسی است. او پی لی سینگ 16تنا7 نام دارد. این دو ایرانشناس چینی لفت مفصلی برای زبان فارسی به چینی تألیف کردهاند. دو هزار صفحه شده است و در دست چاپ است امید می ورزند تا یک سال دیگر منتشر شود. * دانشگاه پکن برای آنکه این لغتنامه هرچه ممکن است منقح باشد، در دو مرحله از دو دانشمند ایرانی (د کتر محمدجواد شریعت و دکتر غلامرضا ستوده) خواست که به چین بروند و با آنها درین کار همکاری کنند.

کار دیگر آن دو محقق چینی اکنون ترجمهآ تاریخ ادبیات ایران تألیف دکتر رضازادهآ شفق است.

* اکنون که این یادداشتها تجدید چاپ می شود، چند سالی است که کتاب مذکور انتشار یافته و اکنون همان گروه دانشگاهی به تألیف فرهنگ چینی به فارسی پرداخته است.

============================================================

قتل اا باید بطور عبده به نیروی خود تکیه کنیم و کمک خارمی را بعنوان فرعی جلب 2 (اعواء) 3 هام 92) عام الستفع 2 کارهای 3ر عامل نامه 4)2060) 6) عاسلیت69 ) ام سند (عوام) 46) عاسه 6 () عامد (8)0 24)( 566) عاسها مردم 6 زیان - مردم 11 (عار) (36 عامر برای صلاح - باید این کار را انجام دهیم.0 29 1270 بسند ) عامه ms417 پسند(عله، عد) 23 (66 علل 62 254 -) عامه فهم 142 م/4 4161222606/20

کتابخانهآ ملی کشابخانهآ ملی پکن به نام چینی 15rdd07 11/1 در 191 تاسیس شده است. قبلأ کتابخانهآ امپراطوری بود و در سال 1928 میلادی به نام کتابخانهآ ملی نامیده شد. سابقهآ بعضی از مجموعه های کهن آن مربوط به هفتصد سال قبل است. کتابخانه ده میلیون و نیم کتاب دارد. سه میلیون ونیم آنها مجله است. چهل درصد از کل مجموعهآ کتابخانه آثار خارجی است. هشتصد نفر کارمند دارد.

تقسیم بندی کتابها تا سال 1957 براساس طبقه بندی کتابخانهآ کنگرهآ آمریکا بود. درین سال طبق قانون، شیوهآ چینی را که از روی تجر به و احتیاج اتخاز و وضع کزده اند در کتابخانه های چین به کار گرفته اند. اصول این طبقه بندی عبارت است از اینکه علوم اجتماعی را به ده موضوع تقیسم کردهاند و علوم طبیعی را به شانزده قسمت. آخرین اصلاحاتی که در روش تقسیم بندی چینی شده مر بوط به سال 4 197 است. سالی حدود سیصد هزار جلد کتاب برموجودی کتابخانه اضافه ی شود.

برای تعلیم کتابداری چینی، شعبه ای در دانشگاه پکن وجود دارد. درین شعبه مقداری از روش کتابداریهای ملل دیگر تدریس میشود.

کتابخانهآ ملی با دو هزار مرکز علمی در یکصد و بیست کشور مختلف در ارتباط است و ازین راه ده هزار عنوان نشریهآ ادواری دریافت می کند.

موضوع با اهمیت ارائهآ کتب زبانهای ارو پائی جدید در رشته های مختلف است که در تالار مستقلی بطور آزاد و نمایشگاهوار دردسترس محققان گذاشته می شود و گویای ارتباط علمی است که باید میان فرهنگها برقرار بماند. تعصب و وحشت را کنار گذاشته اند. ms418 کما اینکه از ده هزار نشریهآ ادواری که دریافت

درین کتابخانه پانزده تالار قرائت عمومی هست . به آن تالارهائی که ما سر زدیم همه تقریبا پر بود. کتابخانه روزی دو هزار نفر مراجعه کننده دارد و روزی دوازده ساعت بازست، گفتیم که قسمتی از مجموعهآ کتابهای قدیمی کتابخانه از هفتصد سال پش است و قسمتهائی بازماندهآ کتابخانهآ پادشاهی سلسله های سنگ 5008 و میتگ 100. مینگها از همزمانان صفویان بودند. قسمتی هم از سلسلهآ کینگ است. مخصوصا نسخه های چاپ چوبی که عبارت است از کتابهائی که برای چاپ کردن بر چوب نقر می شد و سپس باسمه می شد. در حقیفت باید آنها را چاپ قلمکاری گفت، یعنی بهمان اسلوب پارچهآ قلمکار تهیه می شده و بعقیدهآ من مراد از اصطلاح ررباسمه) که از دورهآ صفوی و در کتب آن عصر دیده می شود (از جمله در تذ کرهآ نصرآبادی) همین عمل قلمکار بوده است و بعدا درعهد فتحعلی شاه به عمل چاپ اطلاق شد. کلمهآ باسمه در شرح سفر غیاث الدین نقاش به چین هم آمده است.

نظارت بر ادارهآ امور کتابخانه با دفتر اداری دولتی موزه ها و باستانشناسی است: گفتیم کلتابخانه دارای ده میلیون کتاب و کتابواره است، یعنی آنچه نوشتنی یک ورقی و چند ورقی است. درحالی که کتابخانه پیش از انقلاب یک میلیون و چهارصد هزار کتاب و کتابواره داشت. بطور تفکیکی، موجودی کتابخانه را چنین گفتند. کتابها قریب پنج میلیون ms419 ونیم (شصت درصدچینی)، مجلات سه میلیون و هشتصد هزار شماره (بیست درصد چینی). اکنون سالی سیزده هزار عنوان جلهآ چینی و خارجی دریافت می کنند (هشتاد درصد در زمینهآ علوم طبیعی و بیست درصد در رشته های علوم اجتماعی). همینجا مناسبت دارد گفته شود که اکنون در چین علوم را به دو تقسیم می کنند. خواه در تقسیمات دانشگاهها، فرهنگستانها، کتابها و درسها: یکی غلوم طبیعی است یعنی ریاضیات و پزشکی و جغرافیا و هرچه جنبه وظاهرمادی دارد. دیگرعلوم اجتماعی است که ادبیات و تاریخ و ادیان جزو آنهاست. بهرتقدی، دنبالهآ ارقام مربوط به موجودی کتابخانه چنین است:

مجموعههای خاص کتابخانه را نیز باید شناخت. در این کتابخانه قریب به دو یست و هشتاد هزار سند نایاب مر بوط به انفلاب چین وهمچنین اسناد خطی و چاپ قلمکاری از سلسله های گذشتهآ چین ضبط است. نقشه ها، تصاویر، گرده از کتیبههای سنگی و مفرغی وبالاخره نسخه های خطی هم از زمرهآ مجموعه های خاص کتابخانه شمرده میشود.

طبعا کتابخانه همه کتابهائی را که درچین چاپ می شود جمع اوری می کند و این امر مهمترین وظیفهآ آن است. پس کتابهای زبانهای مغولی، تبتی، ،(18:a6)منچوئی، اویغوری، قراقی، کرهای، یی (7لا-)، ناهسی (151151)، میو چوآنگ (O70269)، سیبو(5700)، تای (2751)، لیسو( بدنا)، جینگپو (206506)، قرقیزی، دااور (1902) را می توان درین جادید.

کتاب در چین در بیست و چهار ز بان مختلف به چاپ می رسد.

از آثار و کتابهای نایابی که دارند و بدان فخر می کنند چند نامهآ دستنویس کارل مارکس به خانواده اش است و دیگر متن آلمانی 1867 و روایت فرانسوی 1875 و روایت انگلیی 1887 کتاب کاپیتال او و بعضی از چاپهای اولی نوشتههای انگلس و لنین و مائوتسه تونگ. از زمرهآ ms420 نایابهای کتابخانه دورهآ مجلهآ ((جوان) است که به مدیریت چوئن لای در پاریس طبع میشده است.

از نوشته های خطی بودائی قدیم طوماری است ازسال 458 میلادی (یعنی از دورهآ ساسانی و از نوشته های چاپ قلمکاری (باسمه) نسخهای است از سرودهای 200 از 70ح باسمهآ سال 1234/6 میلادی و بالاخره مقادیری چاپ قلمکاریهای بسیار گرانبها از دورههای پس از آن.

بطور کلی تعداد نسخ و نوشته های خطی 3630 تاست. بعضی از نسخ خطی تبتی و مغولی کتابخانه هم قابل اهمیت است. از آن جمله اینها را در مغولی برشمردند: سرگذشتنامهآ چنگیرخان (1Ian 2nda8 :15 7676ح) ، تاریخ پنهانی

سخ خطی فارسسی در این کشابخانه بیش ازده نسخهآ فارسی و ترکی نیست. از میان آنها کتابی که برای ما لماهیده بود وتازمیابب ترجمهآ عقدالفرید للملک السعیه تالیف

سالم بن ابی طلحه است که اتفاقأ دو بار و به قلم دو نفر ترجمه شده. نسخةآ موجود حاوی هردو متن است. ابتدا ترجمه ای است که محمدامین بن بزرگ خوالجهآ جندی ملقب به کاشف انجام داده و فقط باب پنجم آن است. مترجم ابیاتی فارسی جای جای بدان الحاق کرده است.

ترجمهآ دیگر از محمدعیسی بن ابوالفاسم خان اریقی است و در عهد محمدیعقوب بیک بهادر خان غازی ms421 و به تمایل او ترجمه و تآلیف شده است و تاریخ تألیف آن درین رباعی آمده: زم کردم به حل عقد فرید صبح تاریخ او زدل بدمید از پس غیب هاتفی گفتا فارسی کن کتاب نقد فرید مترجم نام کتاب را (انقد الفرید فی حل عقد الفرید، گذاشته است.

کتاب عقدالفرید در اخلاق دینی است.

آغاز رسالهآ اول چنین است: آرایش حدایق کلام متانت اساس به رنگین ازاهیر حمد و سپاس خداوند بی مانند است.

آغاز رسالهآ دوم: سپاس بیقیاس و ثناء بی انتها نثار بارگاه مقدس مالک الملکی که اساس قلعه وجود انسانی را به معمار لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم در غایت حسن صورت ولطافت سیرت بیافرید.0.

انجام نسخه: به این سنت سنیهآ عدل و انصاف موفق داراد و از کدورت اندیشهآ ظلم واعتساف خواطر ایشان را الی ابدالآباد نگهداراد، بالنبی و آله الامجاد صلی الله علیه وعلی آله واصحابه الی یوم التناد.

خصوصیت نسخههای خطی فارسی و عربی به کتابت چینیان نسخههای خطی فارسی و عربی را که درچین موجودست هم از لحاظ متنی باید شناخت و هم از لحاظ ظاهری، تا دانست که فرهنگ ایرانی خواه از راه

نخستین مظهر تاثآیر فرهنگ ایرانی وجود چند نسخهآ خطی از کتابی است به نام منهاج الطلب تألیف محمد بن حکیم الزینیمی الشندوبی الصینی که درسال 1070 در اصول دستور ز بان فارسی تألیف شده و به لحاظ آنکه نسخ متعدد از آن (هم در مسجد پکن و هم در انجمن اسلامی پکن و هم در دانشگاه) دیده شد و همهآ نسخ آن ms422 از حیث کتابت به یک اسلوب تحریر شده نشانی است از آن که این کتاب کتاب درسی عام بوده است و طلاب مدارس آن را می خوانده اند و مؤلف هم عالمی بوده است از سرزمین چین (اگرچه نتوانستم با پرس و سؤال بدانم که شهر زینیم و شندوب در کجای چین واقع بوده است). بهرحال از اینکه مؤلف خود را "چینی) نامیده است معلوم است که در چین اقامت داشته. این کتاب دستور ز بان فارسی از اولین نوشته هایی است که برای آموختن ز بان فارسی تآلیف شده است. آقای دکتر جواد شریعت نخستین بارآن را در مجلهآ راهنمای کتاب (سال بیستم) به ایرانیان شناسانید.

دومین نشانهآ تأثآیر فرهنگ ایرانی اسلامی بیشتر بودن نسخ خطی فارسی نسبت به نسخ عربی است، ممیزات و مشخصات آن قسمت از نسخ موجود در چین راکه در همین سرزمین کتابت شده_ در نکات زیر می توان تشخیص داد.

1 - دولا بودن کاغذ نسخه ها- کاغذهای کتابت در چین نازک است و معمول چنان بوده و هست که کتابهای چینی را بریک روی این نوع از کاغذ کتابت می کردهاند و می کنند. این شیوه در کتب مطبوع هم رعایت می شده. برای آنکه در موقع ورق زدن سمت سفید اوراق کتاب دیده نشود یک برگ کاغذ را یک تا می زدند (به اندازه ای که قرار بود کتاب نو یسانیده و مهیا شود) و آن سمت از اوراق را که لبه اش باز بود طرف عطف کتاب قرار می دادند و می دوختند. نتیجه

- شیوهآ خاص خط و نوعی تمایل کرسی حروف به سمت چپ و شباهت آن تا حدودی به خطوط نسخ قدیمی حدود ماوراء النهر.

3- محدود بودن تعداد نسخه های رقم دار کاتب.

کتابت نسخهها مربوط به قرن یازدهم به بعدست.

5- چون کتابها اغلب درسی بوده است بسیاری از نسخه ها دارای ترجمهآ لغات و عبارات به زبان چینی است و معمولأ کلمات چینی به صورت آوانو یسی فارسی (خط ما) بین السطور آمده است و گاه هم به خط چینی ریز در کنار سطور ویا بین سطور نوشته شده و ازین حیث اهمیت دارد که از آنها می توان لغتنامه ای برای فارسی وچینی مستعمل درآن قروت فراهم ساخت.

نسخههای فارسی جمع شده در چند مرکز را که دیدم بر چند گروه می توان تقسیم کرد: الف - کتب دینی یعنی فقه وکلام: مانند ترجمهآ مختصر الوقایه، روضة المصلی، ترغیب الصلوة، ادلة الشرع والسنن، عمدة الاسلام، صلوة مسعودی، مرفة المذهب، سراج الدین، مبکیات، تحفة المجالس، مجموعهآ خانی برای بهرامشاه.

ب اخلاق دینی: تنبیه الغافلین (شانزده فصلی دو نسخه)، روضةآ اللطایف علی ابن بهاء الدین بن جمال الدین خجندی، فوزالنجاة (دونسخه)، حقائق، فرتوس الواعظین، ارشاد (علم ومعرفت وعظ) از خطیب ابومحمد عبدالله بن محمدالقلانسی النسفی، بیان معرفت ایمان.

ج سرگذشت حضرت رسول و احادیث: معارج النبوه فراهی، شرح عرفانی خطیب، الار بعین تاج الدین حافظی بخاری از حسام الدین بن علاءالدین

النوجابادی از مریدان برهان الدین ساغرجی تألیف 835 (چند نسخه)، غزوات حضرت رسول به اسلوب قصه کوئی، مولود مصطفی از سعید ین مسعود بن محمد بن مسعود کازرونی د- تفسیر لطائف البساتین (تفسیر سوره یوسف) طوسی (دوجلد)، تفسیر سیف الدین ایونصر احمد دریستی بخاری، تفسیر زاهدی یا درواجکی (چند ه) تفسیر بیضاوی - تصوف: مرصاد العباد نجم الدین دایه (شش نسخه، قدیمیترین مورخ 903)، اشمة اللمعات (ده نسخه)، مقصد اقصی نسفی (چند نسخه)، لوایح جامی (2 نسخه)، مرآة السالکین از هبة الله بن اسعد صوفی، تذکرة الاولیاء عطار و- ادبیات: گلستان سعدی (چهار نسخه)، مقامات حریری با ترجمهآ بین السطور فارسی بادقت کلی درین فهرست اجمالی نیک دریافته می شود که طلاب مسلمان ه چه نوع کتابهائی علاقه داشتند و مروجین اسلام با چه فرهنگی توانستند تا به اقصی نقاط چین آن را یبرند. بیشتر زبان فارسی بود که عامل این کار شد وهست. تفصیل علمی کثابشناسی این نسخهها و مقداری دیگر را که دیده شده آقای محمد تقی دانش پزوه درفهرست جداگانه مندرج خواهد کرد و در دفتر نشریهآ نسخههای خطی به چاپ میرساند که جایش آنجاست و خواستاران این نوع مطالب بدان مراجعه خواهند کرد.

درین جا مناسب دارد که کلمهای دریارهآ کتابهای فسارسی چاپ چین و بعضی کتابها که با معارف اسلامی و ایرانی مرتبط است نیز گفته شود. اینها کتابهائی ms426 است که اکثر آنها را در انجمن اسلامی پکن دیدم و چندتائی در مسجد بندر کانتن.

برای فهرست تفصیلی و معرفی کافی آتها به مقالهآ دانش پژوه در نسخههای خطی) نشریهآ کتابخانهآ مرکزی دانشگاه تهران مراجعه شود.

============================================================

و درین سفر در جستجوی یافتن آن بودم تا بالاخره در کتابخانهآ انجمن مذکور به دست افتاد و آن بنام کتاب کیمیای الفارسیة بود. مخبرالسلطنه در سفر به چین در همراهی اتابک امین السلطان (در سال 1323 قمری) نسخه ای از آن را با خود به ایران آورده بود. این کتاب در تعلیم زبان فارسی و عر بی است به اسلوب چاپ قلمکاری (باسمه) و به شکل و شمایل کتابهای چینی تجلید شده است. مؤلف کتاب حاج محمد نورالحق ابن لقمان الصینی است و کتابش درسال 1895 طبع شده. از همین مؤلف کتاب دیگری برهمان سر و وضع به طبع رسیده که سال طبعش معلوم نیست. حاوی دو کتاب است یکی کتاب الفصل در ایمان و دیگری تفصیل الایمان.

در کتابخانهآ دانشکدهآ زبانهای خارجی دانشگاه پکن فقط دوازده نسخهآ خطی هست. در این دانشکده یازده زبان تدریس می شود از جمله فارسی و اردوو عربی. از میان نسخههای خطی آنجا، آنچه چشمگیر بود دو کتاب است.

از جملهآ تازه یابیهای سفر، آشنایی با دو کتاب بود که علی الظاهر نسخ آن فقط در چین باقی مانده است و هنوز آقای دانش پزوه نشان دیگری از آن دو در مجموعه های نسخ خطی ممالک دیگر نیافته است. اگرچه آن کتاب از نوع کتبی است که علی القاعده باید در بلاد ترکستان و ماوراء النهر متعدد ms427 بوده باشد ولی در فهرستهای مشهورتا جیکستان هم دیده نشده است. فعلا ازنسخی بایددانست که خاص بلاد خطا وختن بوده است.

ارت این دو کتاب که چند نسخه از هر یک از آن در کتابخانه های دانشگاه پکن، مسجد جامع پکن، انجمن اسلامی شهر یکن دیده شد عبارت

مؤلف درین کتاب از خواجه امام خطیب ابوالقاسم کرابستی، خواجه ابوتراب نخشبی، ابواسحق بشاغری، خواجه محمد بن علی حکیم ترمذی (خواجه حکیم) و حکیم جوهری یاد کرده است.

مؤلف درچندین مورد از پدر خود به عنوان ررخواجه امام پدرم) ذکر می کند و در موارد متعدد اشعاری را از "آفرین نامه" که تألیف پدرش بوده است نقل کرده است. همچنین ابیاتی به تازی به نقل از "عم خود) می اورد.

مؤلف متن را در موارد بسیار با اشعار زیاد که باحتمال قوی مقداری از آنها از خود اوست آراسته و در مواردی هم به اسم از شاعران ناشناس تقل کرده است.

از جمله ابیاتی از شاعری به نام حیدر دهقان (در بعضی تسخه ها. دیهقان) نقل کرده است و از آن مواردست: همیشه راحت و شادی نیاید همه عمر از غم ازادی نیاید گمانی برد بر تقدیر ایزد به یک ذره به بیداری نیاید چه ایسزد گرستاندیا بماند(4) ازو جز شکر و آزادی نیاید بامحنت که آن ازبهرشادی است ترا بر ایزد استادی نیاید شاعر دیگری که چند شعر از او نقل شده منصور ابدال است: هر که بی توشاد باشد جاودان بی تو شود هر که را از تو نباشد آن همه یک سوشود(؟) همچنان کن ترک نادانی همی دانا شوی ترک دانائی بباید آنگهی بینا شوی نیز بینائی نه عین آشنائی ms428 باشدت بگذر از دیدار و دیده، آنگهی زیبا شوی

چنانکه ابواسحق بشاغری رحمة الله گفته است که دل مؤمن همچون رباطی است و هر کسی به رباط فرود آیند و بروند و لکن آنک رباطیان بود پیوسته در نسخهآ دیگر پوسته) در رباط بود. اکنون بنده را تأو یل باید کردن که در غالب

ه ود ه لبهیلما در قاد لاک اقا القاها الیلم م محد تهرالوقا یرالقرا قر ت

رن (وهافیار شیرا من الفاللکتر المنهو زو الدینا 71 :22 ت ه ه

و بسا کسا که کشت کرد و ندرود و بسا کسا که کشت ناکرده درود، و گفته اند که یکی بکوشد و نپوشد و یکی نکوشد و بپوشد.

چندبار شعر از خواجه حکیم (ظاهرا خواجه محمد بن علی حکیم ترمذی) نقل شده است.

درین کتاب اشعار زیاد بدون نام شاعر آمده است، مانند: هرچند که آن مرد کلانتر شود خوی بدش نیز گران تر شود هرچه خورد مردم نادان خورش خوی بدش گیرد از آن پرورش - اشعاری که از آفرین نامه تألیف پدرش نقل می کند، متعددست. گاه اشمار را بطوری نقل کرده است که سرودهآ خود مؤلف می نماید. از آن جمله است: گویند مرا جهد کن و خواسته گردآر..: 2- کتاب دیگر "اربعون" است که (خطب الرسول، هم بر آن نام نهاده اند و اصل عر بی آن تألیف تاج الدین حافظی بخاری بوده و حسام الدین بن علاءالدین النوجابادی در سال 835 ترجمهآ حاضر را به زبان فارسی برجای گذارده است. نسخی چند ازین متن فارسی شیرین در کتابخانه های دانشگاه (دو نسخه)، جد جامع (سه نسخه)، انجمن اسلامی و دو نسخه) دیده شد و همه نسخه هایی است که تا قبل از قرن دهم هجری نوشته شده است.

مرجم درین متن اییات زیادی به فارسی می اورد و مخصوصا اشعاری فارسی از رکن الدین مقاماتی نقل کرده است و بدان جنبهآ عارفانه داده. به نقل کایاتی هم مبادرت کرده است و از ms430 جمله می نویسد: "این از مواضع کلیله ست. اسلوب استعمال افعال درآن برروال لهجةآ صفحات ماوراء النهرو استعمالات قدما است: مگذریت، بدانیت، دیدیت، دانستیت.

مترجم گوید که او را شیخ حسین که از مریدان برهان الدین ساغرجی بود بدین ترجمه وادار کرد.

از اشعار آن مقداری بطور نمونه نقل شد: دی ما و می و عیش خوش و قرب نگار

امام مسجد عدهآ مسلمانان چین را در حال حاضریازده میلیون گفت. نیمی در ترکستان اند و نیم دیگر در شهرهای دیگر چین.

در مسجد هزار نسخهٔ‌ خطی موجودست. ازیک عنوان تا بیت نسخه هم زیرا کتابهای درسی است که درینجا جمع آوری شده است. از کتابهای درسی مجموعه ای است به نام "راساس العلوم" که همانندست با جامع المقدمات رایج در مدارس قدیمهآ ایران. طلیبه ها درس را با اساس العلوم آغاز می کردهاند.

ترجمهآ کامل قرآن به زبان چینی کار جدیدست. اما سابقهآ ترجمهآ قرآن در چین، قدیم تر است. قسمتهائی از قران در حدود چهارصد سال پیش ترجمه شده بوده است ترجمهآ کامل همین متنی است که پس از انقلاب چین اتجام شده. قرآن بربی درسال 1313 قمری درسی جزه در چین طبع شده بود. چندین نوع رساله خاص آموزش نماز به خط عر بی در چین به طبع رسیده بود.

انجمن اسلامی معلمان پکن اکنون در محلی است که سابقا محل مدرسهآ دی بوده است. نمای بنا به مساجد هندی شباهت دارد.

رئیس انجمن به نام حاجی محمدعلی گفت که ما اصطلاحات فارسی را در آداب دینی خود نگاه داشته ایم و این اصطلاحات از راه ماوراء النهر به این صفحات آمده است مانند: نماز بامداد، نماز پیشین، نماز دیگر:0.

علمای دینی این خطه، در گذشته فرا گرفتن فارسی و زبان عر بی را برای تعلیم وتعلم لازم می دانسته اند. مدرسهآ دینی جدید در1955 تأسیس شد اما در ms432 دورهآ انقلاب فرهنگی متوقف بود. به تازگی انجمن اسلامی به تجدید حیات آن مدرسه اقدام کرده است. تعداد دانشجویان این مدرسه قبل از انقلاب ده نفر بوده. چهار

صدرس مری هم به چین آمده بودند. دورهآ تحصیلات درین مدرسه چهارسال بود.

فارغ الشحصیلان مدرسه پس ازا کمال تحصیلات به کار امامت مساجد هر بلاد چین سی پرهانحشند.

از میان استادان آنجا ابراهیم را که استاد تاریخ اسلام دیدیم. از مطالعات خاس او تحقیق در روابط مذهبی میان چین و ایران است. میگفت که دراین زمینه بالیفی داره که در چند فصل است. خلاصه ای از سحتاش را که معجلأ ضبط کردم ین است:

طبق تواریخ چین، اولین مراودهآ چین با ایران در زمان امپراطورهان وو 1بود. او سفیری به نام سانک چن 550907 بمالک غربی چین فرستاد. سفیر در سال 138 قبل از میلاد به مدت ده سال در مأموریت بود. این سفیر بود که اولین بارنام اشکانیان را به چین رسانید. همین شخص در سال 119 قبل از میلاد مجددا به همان نواحی که قبلأ سفر کرده بود مسافرت کرد. در تواریخ آمده است که شاه اشکانی در بازگشت سفیر، بیست هزار نفر را به استقبال او فرستاد. ms433

فهل دوم رسال به مناسبات میان چین و ارمنستان در عصر ساسانی اختصاص دارد.

روابط چین و ایران در قرون هفتم تا دهم میلادی قسمت سوم رساله است.

درین دوره بیشتر تجار بودند که به چین مسافرت می کردند. اسلام در همین دوره به ین وارد شد. در سال 31 هجری بود که عثمان سفیری از راه دریا به چین فرستاد.

این مطلب در اسناد رسمی چینی که درقرن دهم چاپ شده بود ضبط است.

به مناسبت آنکه در آن عصور تجار و صرافان توانگر ایرانی زیاد به چین می آمدند یکی از شاعران چینی (میان 815تا 858 میلادی) ضمن شعری سروده است: در ایران هیچ تهی دست نیست". درین دوره بین دو بندر سیراف و کانچو رفت و آمد زیاد بود.

سیراف در تلفظ و ضبط کتب چینی بصورت ا110ه دیده میشود. تجار سیرافی در میان چینیان شهرت بسیار داشتند. تجار ایرانی ازچین، بیشتر عود و دارو و سنگهای قیمتی می خریدند. سکه های ساسانی که در مناطق مختلف چین مثل هنان، سین جان، اکانجو، سن شی، ترکستان پیدا شده است همه یادگار از همان سفرهای تجار ایرانی است.

============================================================

قسمتی از اشعار شاعر که در وصف مناظر طبیعی استان سی چوان است در سال 16 به طبع رسیده. او کتابی هم در طب تآلیف کرده بود. چینیها او را "الی پوس" می گفته اند، یعنی لی ایرانی (فارسی).

ما معتقدیم که درین قرون بعضی وازههای چینی به ایران رفته است مثل پایزه (در چنی 1516) و چاو، همانطور که صنایع کاغذسازی ms434 و چینی سازی هم از چین به سرزمینهای غر بی رفت.

درقرون چهاردهم تا هفدهم دقیقأ سالهای 1368- 1644 میلادی- یکی از بزرگترین واقعه ها آن بود که یک چینی مسلمان به اسم (ززن خه،، با یک کاروان کشتی هفت بار به طرف مغرب سفر کرد و چندبار به هرمز وارد شد. در همسین دوره از ارتباط چین با اصفهان اطلاعاتی ذکرشده است. نام اصفهان در منابع چینی این قرون بصورت - 150150 _ ضبط شده است و می دانیم سفیری از ایران به چین آمد که شیر و ببر با خود ارمغان آورده بود و پادشاه چین در قبال آن نقره وطلا به پادشاه ایران فرستاد.

در سال 1483، سفرائی از اصفهان و سمرقند با اسب تازی و شمشیر و حریرهای ایرانی به در بار چین آمدند. همیشه حریر ایرانی در چین بسیار گرانبها و تحفه بود. آنچنان که به هنگام وارد شدن تحفه هایی ازین دست آنها را با هفت اسب که نشانهآ اعزاز تمام بود حمل می کردند.

در تاریخ سلسلهآ چینی مینگ نوشته اند که عده ای چینی در قرن پانزدهم به شیراز و کرمان رفته بودند. نام کرمان را در منابع چینی -52-31 نوشته اند.

اینجا ناچار به یاد باستانی پاریزی افتادم که قطعأ ازین نکته صدبار فخر بر یزدیها و آملیها خواهد فروخت. درین مراوده چینیها مشک و چینی می فرستادند و ایرانیان پوست حیوانات گرانبها.

============================================================

انگور ms435 و یونجه و انار و گردو، اسفناج از گیاهانی است که از ایران به چین آورده شد. نام اسفناج در چینی سبزی فارس 155 است. انار در چینی دو کلمه دارد: یکی 501 است یعنی میوهآ شاشی (که طبعأ از چاچ، تاشکند آمده است)، و دیگری 46581210 یعنی میوهآ اشکانی.

از امتعهآ چینی مادهآ ساختن باروط (برف سفید)، قلع، دارچین، زتجبیل، ریوند چینی، به ایران برده شده است.

چوگان بازی را چینیان از ایرانیان فرا گرفتند. منظره ای از چوگان بازی در نقاشی دیواری مقبرهآ یک شاهدخت چینی که از اواخرقرن هفتم میلادی است دیده میشود. امپراطور مینگ خوا از سلسلهآ تانگ در قرن هشتم به این بازی بسیار علاقه داشت: ایرانیات در انجمن اسلامی پکن در انجمن اسلامی پکن، دو قطعه چینی قدیمی بسیار زیبا دیدم که درجبه آینه نگاهداری می شود و چون برآن دو قطعه کلماتی به خط و زبان فارسی نقش شده بود بی اختیار خواهش کردم که از جعبه آینه به درآورند و اجازه بدهند عکس از آنها بردارم.

یکی از آنها (جاقلمی" است، نه مانند قلمدانهای ایرانی. چیزی است کنگره دار که نقاشان و کاتبان چینی قلمهای موئین خود را بر سرآن می نهند. بر یک طرف آن نوشته است (وخامه" و برطرف دیگری "دان)

111 14/ ثلا

دیگر از دیدنیهای محفوظ در انجمن اسلامی پردهآ خطی است که صورت (رخط نقاشی) دارد. این قطعه صورت ms436 "یا مصطفی) است که نقاشی چینی آن را به اسلوب "خطنقش" رایج در چین کتابت و بهتر بگوئیم تصویر کرده و عبارت و کلماتی هم به عر بی و به خط زیر در اطراف آن نوشته است. گفتند که این پرده از آن یکصد سال پیش است. مشاهدهآ این پرده مرابه یاد قطعه ای انداخت که محمد احصایی از (ان والقلم" به اسلوب (خطنقش" نوشت و اکنون بر دیوار یکسی از تالارهای کتابخانهآ مرکزی دانشگاه تهران آو یخته است.

کتابهای فارسی و عربی چاپ قدیم چین در کتابخانهآ انجمن تعدادی از کتابهای فارسی که درقرن گذشته در چین طبع شده است نگاهداری می شود و عبارت است از: 6 کیمیای الفارسیه: تألیف حاج محمد نورالحق بن لقمان الصینی. این کتاب در تعلیم زبان فارسی و عربی به مبتدیان است (طبع سال 1895).

مهمات المسلمین درشش ارکان ایمان (طبع سال 1894).

مجمع البحرین که باز از تألیفات حاج محمد نورالحق بن لقمان الصینی است وحاوی کتابهای الفصل در ایمان وتفضیل الایمان است.

عمدة الاسلام. دوجزوه (طبع سال 1897).

ک رباعی حاوی توبة الاغیار وتوبة العجائب و کیفیة خواجه الختم وبرات شعبان (ادعیهآ عربی) (طبع سال 1894).

در اینجا یادداشت می کنم که نسخه ای خطی (در سه جلد) از اوائل قرن

م الکتاب وربنا حود وله المکسارم والسعلی والجود و علی البی الماشی تحیة ما احضر ربحان وافرق عود یا من رأی خطی ولم یرنی سلام علیک عدید الرعل والحجر الله عنا فی دارجنة ms437 وبالسلامة امصانا من السقر دیوار چین عمدهآ قصدم آن است که درین یادداشتها به مناسبات مربوط به روابط ایران چین بپردازم ولی چون دیوار چین براستی دیدنی است و یادش در افواه ایرانیان ساری شده و جای جای در کتب فارسی ذکرش آمده است کلمه ای چند در بارهآ آن می نویسم. مخصوصا ازین نظر که ایرانیان در عصر ساسانی دیواری استوار برای پیشگیری هجوم هیاطله و ترکان ساخته بودند. یعنی کاری کرده بودند همانند چینیان.

دیوار چین در قرن چهارم پیش از میلاد ساخته شده و علتش آن بوده است که قبیلهآ مهاجمی به نام (رشون نو به شهرهای چین هجوم می آورده و زندگی و آسایش چینیان را مختل می کردهاند. احتمال می دهند که شون نو "(تاتارها" بودهاند.

در آغاز دیوار یکسره و بیوسته نبود. قطعه قطعه ساخته شده بود. در قرن سوم قبل از میلاد یعنی در دوره ای که سلاله های چین متحد شدند دیوارهای تکه تکه را ه هم یوستند طول دیوار در مجموع در حدود شش هزار کیلومتر است (یعنی به اندازه شش برابر فاصله میان تهران و کرمان) و بلندی آن در اکثر مواضع هفت متر. عرضش به اندازه ای است که ارابه روست.

مصالح عمده و اصلی که در دیوار به کار برده اند قطعات سنگ تراشیده است و نیز آجرهای بزرگ که به رنگ سیمان است. تصور نخستین بیننده آنست که

آجرهایی که بر کف دیوار فرش شده است درست هم اندازهآ آن آجرهای بزرگی است که تا سی چهل سال پیش در تهران می ساختند و معمولأ کف حیاط و ایوان خانه ها بدان پوشش می یافت و به آنها "خطائی" گفته می شد و باید آن را یکی دیگر از مظاهر اقتباس ایرانیان از مدنیات چینیان دانست.

دیوار چین از عجائب سبعهآ عالم بوده اضت وهست و بهمین علت بوده ms438 است که چینیها خود مثلی عالی در بارهآ آن دارند. می گویند هر کس به دیوار چین نرسیده باشد قهرمان نیست.

متشابهات هدنی بهنگام عبور از آبادیهایی که هیان راه پکن به دیوار چین بود چشم و ذهن متوجه زندگی مردم بود. آنچه را که میان تمدن چیتیها و خودمان مشابه یافتم قابل ضبط دانستم می نویسم تا محقتان مطالعات اجتماعی به دیدهآ تحقیق درآنها بنگرند: ک زنان و پیرمردان به هنگام بیکاری دم در حیاط و کنار دیوارها می نشینند.

خانه های قدیمی دارای درهایی است با گل میخ و حلقه و کوبه و حتی ((کلون".

لبهآ دیوارها برای حفاظت از باران کاه گل شده است.

سکوهای سنگی در دو طرف در بسیاری از خانه ها نصب است.

ک برای اینکه اگر در خانه باز میهاند اندرون خانه دیده نشود دیوار کی پیش در میسازند تا هانع دید اغیار باشد.

مغازهها به وسیلهآ (تختهم بسته می شود بمانند هان تخته فای که در قدیم الایام در بازارهای ایران مرسوم بود و هتوز بندرت در بعضی ازدهات ما باقی انده است: ک چسباندن کاغذهای خطی یا چابی حاوی عباراتی برای خوشبختی صساحب خانه، یا کلمات بزرگان بر در ورودی خانه ها (بمانند قطعات کاشی نصر من الله و فتح قریب ونظائرش که بر سر در خانه های ایران نصب می کنند). این

سفرچین زلف000 برای دیدار از دیوار چین سفری را که گرم بود و خسته کننده گذراندیم.

دانش پزوه خسته شده بود. گرمای شلجی زا او را کلافه کرده بود.

در راه بازگشت با آقای زینگ صحبت را به ادبیات فارسی کشانیدیم. در این میان خودش موضوع ترجمهآ کتاب تاریخ ادبیات دکتر رضازادهآ شفق را عنوان کرد. متن کتاب را به همراه ms439 آورده بود و پرسشهایی راجع به بعضی از مواضع آن می کرد. خیلی ازین کتاب خوشش آمده است.

ضمنا گفت هفت تفر از محققان رشتهآ ادبیات فارسی برای دورهآ مفصل (دائرة المعارف ادبی جهان که دردست تألیف است به نوشتن مقالات مشغول اند.

گفت که قسمت ایران باید چهل هزار کلمه بشود.

ازو پرسیدم از میان متون مهم ادبی فارسی کدامها به چینی ترجمه شده ات: گفت معدود.

پرسیدم کدامهاست.

گفت: ست رستم و سهراب شاهنامه از روی ترجمهآ روسی به چینی درآمده و گفت تمام متن گلستان سالها قبل ترجمه شده است و گفت ترجمهآ مقداری از غزلیات حافظ زیر چاپ است و گفت که یکی از همکارانم به ترجمهآ بوستان مشغول شده است: پرسیدم از آثار ادبی معاصر کدامها ترجمه شده؟

گفت گزیدههای دیوان ملک الشعرای بهار و داستانهای کوتاه صادق هدایت.

چون زینگ نسبت به شعر فارسی علاقه مندست و اشعاری را که درکتاب تاریخ ادبیات شفق مندرج است به چینی ترجمه کرده است و اغلب بر مشکلات

دخمه بادشاهان این دخمهآ عجیب و باشکوه در دل تپه ای پنهان مانده، و سالهای درازی بوده است که کسی از وجود آن خبر نداشته است. تا اینکه کارگری ms440 به هنگام خاک برداری به نشانه ای دست می یابد و چون به کنجکاوی آنجا را می کاود به در سنگی عظیم دخمه می رسد. از آن هنگام حفریات محلی آغاز می شود و تا سال 1958 می کشد.

دخمه را در سال 1584 میلادی ساخته اند. چینیان کنونی محاسبه کرده ا: که نیروی شصت و پنج میلیون آدمی در مدت شش سال برای بر پا ساختن این مه مصرف شده است. این مطلب را برتابلویی نو یسانیده و بر دیوار مقبره آو یخته ریعنی روزی سی هزار نف.

برهمان تابلونوشته اند پیشینیان ملت چین هشت میلیون لیان) نقرهآ صرف این مقبره کردهاند، که هردر وازه لیان مساوی است با یک (جین) رجین" به اندازه نیم کیلوست. سلسلهآ مینگ در عهدی چنین خرجی کرده است ک درآمد سالیانهآ سرزمین چهار میلیون لیان بود.

چینیان کنونی این دخمهآ شکوهمند و بسیار دیدنی را از گردو غبار قرون پیراسته و آراسته اند و درش را برروی چینی و غیر چینی گشاده اند تا چینیان ببینند

درحالی که راهنمای دخمه برای ما از همین مطالب برمی گفت و قصهآ گذشته می سرود من با خود می اندیشیدم که آن پادشاه جاه طلب از خود راضی که چنین سرایی برای روزگاران نیستی خود برافراشت و چنین جلال و شکوهی بدان از سنگهای مرمر و به اسلوبی استوار داد قصدش آن بود که جبروت او پایا و ماندگار بماند و چنین هم شده است! مردم چین و سیاحان از اکناف عالم بدین دخمه می آیند و پولی می دهند و از آن دیدن می کنند. پس چینیان ناگزیر از آن اند که به دقت و پا کیزگی به نگاهبانی آن بپردازند تا مردم امروز چین بتوانند ms441 روزهای تفرج و تفریح خود را درآن بگذرانند.

مسافتی مانده به در دخمه مجسمه های سنگی بزرگ از حیوانات در دو سوی جادهای که به دخمه می رفته است تصب کرده بودند که هنوز پابرجاست... به گفته شاعر سر (دخمه کردند سرخ وکبود).

مؤسهآ مرکزی ملیتها به مناسبت آنکه در چین اقوام مختلف "دیرینه فرهنگ" زندگی می کنند مؤسسهآ مرکزی ملیتها را در سال 1951 به وجود آوردهاند. مرکز این مؤسسه در باغ بررگ و باصفایی است. در دورهآ انقلاب فرهنگی، این مؤسسه بسته شده بود و از سال 1972 دو باره جان گرفت.

منظور از تأسیس این مؤسسه تعلیم دادن افراد ملیتها و زبانهای متعددست تا بتوانند تخصص اکتسابی را در خدمت قوم خود بگذارند.

رنیس مؤسسه گفت درچین پنجاه و پنج قوم و ملیت وجود دارد. ازمیان آنها دانشجویان پنجاه و دو ملیت در مؤسسه تحصیل می کنند.

مؤسسه دارای هشت شعبه است: تاریخ، علوم سیاسی، زبانهای ملیتها، زبان چینی، هنر، ریاضی، علوم، مدیریت. فعالتهای مؤسسه تعلیماتی است و تحقیقاتی، و در زمینهآ تحقیقات بیشتر به تحقیق در تاریخ و زبان و مردمشناسی اقوام

در حین گردش و دیدا دانشجوی جوانی کنجکاوانه به ما نزدیک شد و چون دریافت که ما فارسی زبانیم گفت که من تاجیکم. البته با دشواری به فارسی حرف می زد. گفت که پدر و مادرش بهتر و روان تر ازو صحبت می کنند.

سیاست احترام گزاردن به آداب اقلیتها درین مؤسسه رعایت میشود. بطور مثال تالار غذاخوری اقوام مسلمان از تالار غذاخوری ملل دیگر جداست و در مواقعی که مسلمانان جشن خاصی داشته ms442 باشند، وسایل و مکان خاص دراختیار آنها می گذراند.

پیش از انقلاب فرهنگی بیست و چند زبان درین مؤسسه آموخته میشد و اکنون زبانهای تبتی، مغولی، کرهای، قزاقی، ترکی قدیم، او یغوری تدریس می شود. قصد دارند که قزقیزی را نیزتدریس کنند.

وقتی توضیحات مدیران مؤسسه به ایتجا رسیده بود پرسیدم چه زبانهایی طبق قانون رسمی است.

مدیر مؤسسه گفت درقانون اساسی چین پنجاه وشش ملت به رسمیت شناخته شده ولی زبانهای تبتی و مغولی و کره ای و او یغوری و قزاقی رسمی است.

در قرائتخانهآ خاص روزنامه ها، روزنامه های او یغوری و قراقی که به دو خط عربی ولاتین (البته با علائم لازم) جاپ می شود دیده شد. ولی جوانها آن روزنامه ای را می خوانند که به خط لا تینی است.

این مؤسسه میان جوانها فکر همجوشی و هماوازی چینی را نشر می کند و بیی است که عامای است اساسی درچینی کردن ملل مختلف. قزاقی و و یغوری به این مؤسسه وارد می شود و زبانهای دیگر مانند تبتی و مغولی می آموزد، ما همه با روحیهآ فرهنگی چینی از آنجا برمی آیند.

============================================================

به سوی سیان امروز که بیستم خرداد 1359 است به سمت سی یان (سیان) 88-51 که پای تخت استان سین چی ا51 (یاشین سی) است حرکت کردیم.

این شهر معتبر و مهم همانجاست که هیون تسانگ سفر تاریخی خود را از آنجا آغاز کرد، سفری که به هند رفت و ازآن دیار کتب مقدس بودائی را به هدیه آورد.

بسیاری از نقاشان قدیم و مهم چین تصو یر این زائر معروف را در شمایلی نقش کردهاند که کوله باری از اوراق کتب مقدس بردوش می کشد.

راسی یان) در ازمنهآ قدیم به (چانگ آن" معروف بوده است و نیزبه ررشی جینگ"" شهری است که بیش ازیک میلیون جمعیت دارد و آثار و نفوذ مذهبی بودایی، پهودی، نسطوری ms443 و اسلام درآن باقی است.

جنگل کتیبه از دیدنیهای این شهر مورهآ تاریخ است. در قسمتی از آن که به117 عنران و شهرت دارد مجموعه ای عجیب و غریب از کتیبه های سنگی وفلزی راجمم کردهاند. معنی (بای لینگ" به فارسی "جنگل کتیبه" است.

در میان کتیبه های سنگی سیاهرنگ، کتیبه ای است بزرگ که بر پشت سنگ پشتی نصب شده و ازسال 1881 میلادی است و ارتباطی مختصر با ایران دارد. نوشتهآ کتیبه مربوط است به مسافرت مبلغی نسطوری به نام جین (4) که از شامات و از راه ایران به چین آمده است. مقداری از عبارات این کتیبه به خط سریانی است.

تعداد کتیبه هابی که درین معبد موزه شده گرد آورده اند حیرت آوراست. از قرون مختلف است و به اشکال مختلف: سنگ قبر، لوحهآ دینی، مکالمات کنفسیوس، سخنان حکیمان، شعر و یادگارها. قسمتی ازین سنگ نبشته ها دست تراش" خوشنو یسان چینی است و باید نا گفته نگذشت که قطعه نویسی به خط خوش (با قلم مو بر کاغذ و پارچه ویا به شکل حجاری برسنگ) از هنرهای

موزهآ شهر درین مجموعه دو لوحه دیدم که نقشهآ کاخهای مشهور ساخته سلاطین چینی هشر پادشاهان ساسانی است. اما این نقشه ها را میان سالهای 960 تا 1279 کشیدهاند برای نشان دادن وضع قصور در سنوات مذکور. نقشه ها از حیث ترتیب رسم کشی چندان دور نیست از آنچه امروزه مرسوم است.

در غرفهآ سلسلهآ تانگ (918 تا 907) مجسمه ای سفالین و لعابدار ازیک شتر و ساربان (در دو قطعه) گذاشته اند که از مقبره ای کشف شده است. قیافهآ ساریان با ریش و سبیل ونوع لباسش به لباسهای ساسانی می نماید. در همین غرفات چند مجسمهآ گلین هست که قیافهآ صورتها ولباسها شبیه به ایرانیان است.

موزه داری می گفت که این مجسمه ها ms444 را از آن سار بانان قافلهآ ابریشم دانسته اند.

مسیر جادهآ ابریشم در نقشه ای که به دیوار او یخته شده بود چنیز رسم شده بود: ا س ن اد ن ان د ه س در همین غرفات یک خشت مانند به اندازهآ خطائی (40*40) گذارده اند که کتیبهآ قبری است که برآن عباراتی به خط پهلوی در شش سطر دیده می شود. این کتیبه درست از سال پانزدهم سلطنت 210106 درسال 874 میلادی است.

دانشمندی که این کتیه را خواند و معرفی علمی از آن نوشت گ. ایتو ایرانشناس پهلوی دان زاپونی است. او مقالهآ خود را در نشریهآ انجمن تحقیقات آسیای غربی و شمالی دانشگاه کیوتو(شمارهآ 13 سال 1964) منتشر کرد و براساس آن خانم بدری قرهب استاد دانشگاه تهران، ترجمهآ متن کتیبه را به فارسی در مجله سغن سال15(1344) : 11781177 به اطلاع علاقه مندان اپرانی

کتیبه مورخ سال 874 میلادی، سنگ قبر شاهزاده خانمی ایرانی به نام (ماسیش) از خاندان "سورن) است که در زمان سلسلهآ تانگ به چین رفت و به همسری یک چینی درآمد.

آقای ایتو پس از سالی در مقالهآ خود تجدیدنظر کرد ولذا خانم قریب مقالهآ دیگری در بارهآ کتیبه در مجلهآ دانشکدهآ ادبیات دانشگاه تهران جلد14 (1345): شمارهآ اول صفحات لاا7ا انتشار داد و مجددا ترجمهآ متقح تر کتیبه را با عکس آن به چاپ رسانید.

متن نگارهآ کتیبه چنین است به ترجمهآ خانم قریب: این انوشروان شاهزاده خانم ماسیش دختر انوشروان.

سردار سوار سی زین سی از [خاندان] سورت به سال 240 انوشروان -- یزد گرد سال 260 سلسلهآ تانگ و سال پانرده همه پیروزگر: خدای بزر گوار سن تن و ماه سپندارمذو روز سپندارمذ [مطابق] ماه جن مین در26 [سالگی] درگذشت و جایگاه او با هرمزد.

- امشاسپندان [در] گروتمان جهان برین باد درود.

بد سیان مسجد بزرگ سیان یکی از مهمترین آثار تمدن مسلمانان چین است. از ms445 حیث نقشه و طرز ساختمان شبیه دیگر معماری های چینی است و فرق اساسی با قصور و سراهای مجلل ندارد. مرکب است از چند ساختمان جداجدا و باغچه باغچه، هانند با معابد چینی. ساختمانهایش سراسشر از چوب است با نقشهای هندسی و دهن اژدر و رنگهای زرد و آبی و سبزتند.

درین مسجد چند کتابهآ سنگی هست. من عجولانه به تبعیت از ذوق گورنگاری و باوجود کم بودن فرصت به نقل مطالب آنها پرداختم. دانش پژوه را هم درخواندن آنها به کار گرفتم و معذرت خواه شدم که صحبتش را با امام مسجد قطع کردم.

============================================================

چاکر درگاه او خسروجم اقتدار بندهآ فرمان او قیضر خاقان تبار از هنرش گاه رزم وزکرمش روزبزم رستم دستان خجل حاتم طی شرمسار باقی و پاینده باد دولت دای مینک خان مملکتش بر دوام، سلطنتش برقرار این سعادت و دولت واین توفیق و هدایت بنای چنین مسجدی قرین حال و ذخر مآل کسی شد که کفیل مصالح اهل اسلام و مرجع و ملاذ انام است. گشایندهآ ابواب خیر و احسان، بنا نهندهآ آثار برو امتنان، مربی لسادات و العلماع، عون الضعفاء والغرباع، المنظور بالنظر الملک المنان، عمره الله وعقباه عمرکماعمر: بنا نهاد به تآیید حضرت متعال عمارتی که ندارد چو کعبه شبه ومثال چنانچه این قصیده ازاین شکسته در وصف آن واقع است: این عجب گر دیده باشد در بسیط روزگار دیدهآ گردون چنین الوان گردون اقتدار هذه چنات عدن فادخلوها خالدین ی کند هردم ندائی هاتفی در هردیار روشنائی می برد هرشام از قندیل او شع روشن نورعالتاب این نیلی حصار بر سرش خورشید گردان است و از آن دایما تا نبیند آفتی ناگه زچشم روزگار باوجود شسهآ سقف زراندودش فلک گشته است از آفتاب خویشتن بس شرمسار ای که زر میجوئی ازحق اندرین محراب حق کاندرین محراب حاجتها ازوشد بی شمار

بدستور الامراء العظماء اتم الله بناء المعالی بدعاء المسلمین المخلصین سلامه و سعاده الی آخرها تمامها... قال الفقیر الداعی حافظ بن مولانا قل محمد القمجونی و غفرالله له ولوالدیه.

نسبت این شخص را الفمجوبی هم می توان خواند. هرچه پرسش کردم، نظر کنند گان بر کارما، شهری را که این کلمه باید نسبت بدانجا باشد نمی شناختند.

ولی واضح است که نسبتی است به یکی از شهرهای چین در قرن دهم هجری.

این هر دو کتیبه بر پایه ای سنگی بصورت عمودی در دالان مسجد قرار دارد و بریشت هر دو مطلب، کتیبهآ خط چینی نقر شده است.

اینک که به چاپ این یادداشتها پرداخته ام باید یادآور شوم که در بارهٔ‌ بعضی از کتیبه های فارسی و عربی موجود در چین تحقیقاتی منتشر شده است که من هنوز ندیدهام. اما از روی (ایند کس ایسلامیکوس) توانسته ام نام و مشخصات آنها را بیایم. چون ممکن است که این دو کتیبه را پیش ازما مستشرقان فرانسوی

خوانده باشند و در بارهآ آنها مقاله نشر کرده باشند، و چون ممکن است که خوانند گان این یادداشت بخواهند از مطالعات پیشینیان اطلاع حاصل کنند فهرست آن مقاله ها را درینجا می آورم و خود نیز منتظرم که آنها را به دست بیاورم و بدانها بنگرم.

4214165656106692065625120-606006 9612(2911:607-127 10610 -6192650606 166156.48 5(2908):289-293 4026162.-165059665r206-196.11.39(2920 65-10 64510666062065616102629066-.وا00اء1 16.28. 2666 662:6, 2(2931171-19 نکته های دیگر اغلب اصطلاحات مر بوط به نمازگزاری هنوز به فارسی گفته می شود. از آنهاست: پنج نماز بامداد، پسین، دیگر، شام، خفتن. بجای اذان "ربانگ" و بجای موذن ((گوینده) مصطلح است.

در تداول عامه بعضی از کلمات فارسی هنوز پایدار مانده است، ازین جمله: گوشت (باتلفظ /5058)، آب، کاسه (با تلفظ کازه) - دهان- دهان شومی (معادل بددهن) دهان برکت.

دانش پزوه از امام مسجد پرسید در موقع طلبگی چه کتابهای درسی خوانده ات کفت: نحوعصام الدین، مختضر المعانی تفتازانی، ms449 عمدة الرعایة، تفسیر بیضاوی، اساس العلوم مع شرح الصینی. گفت این کتاب را از روی چاپ محرم 1356 قمری شانگهای خوانده است.

هنوز در موقع وقوع صیغهآ ازدواج عبارت "قبول کردم" را بر زبان جاری می کنند. "بوسه" در موقع بوسیدن اوراق دعائی گفته میشود.

============================================================

آنچه بهنگام خطبه خوانی دردست می گیرد عصایی است نظیر منتشای درو یشی خودمان و همانند آن عصای کج و کوله ای که در نفاشیهای چینی به دست کنفسیوس و دیگر پیران چینی دیده می شود.

درین مسجد از کتب خطی دو جلد تفسیر زاهدی یعنی در واجکی دیدم که نسخش در چین نسبت بر سایر کتابخانه های جهان متعدد است.

در باغچهآ مسجد لوحهآ سنگی بلند بالایی به زبان عر بی است از سال چهارم پادشاهی جاچینگ. مضمون لوحه مرثیه ای است در بارهآ شخصی به نام مظفرالحق که درسال 1810 فوت شده است.

شبستان اصلی مسجد بزرگ است و سراسرش را بمانند ابنیه و معابد چینی از چوب ساخته اند و چوبها را کنده کاری و رنگ آمیزی کردهاند. کتیبه هایی هم از آیات قرآن بر چو بها دیده می شود.

وحه های ادعیه بمرسوم وسنتی که چینیان در معابد بودائی دارند بطور عمودی بر پشت مجسمه های لاک پشت سنگی نصب شده است. پیش ازین گفتیم که چینیان سنگ پشت را از جانوران گرامی و با برکت و مظهرطول عمر میدانند.

معبد شین جان و هیون تسانگ در بیت کیلومتری سیان به دیدن معبد بودائی معتبر و تاریخی رفتیم. در همین معبدست که زاثر و سیاح معروف چینی موسوم به هیون تسانگ (متوفی در،64 میلادی) به خاک سپرده شده. بدین صورت که در شهری دیگر مرد و دفن شد ولی مریدانش استخوانهایش را در سال 969 به این معبد آوردند.

نام هیون تسانگ را چینیان ms450 11618 تلفظ می کنند و به صور مختلف در کتب و مراجع ارو پائی آمده است. نقل آن بی فایده نخواهد بود: 006 966966 696

در بازگشت به وطن خود راه پامیر و کاشغر را انتخاب کرد. ره آورد سفرش ششصد و پنجاه و هفت متن از کتب بودائی و یکصد و پنجاه قطعه از آثار عتیقه بودائی بود. هیون تسانگ گزارشی ازین سفر نوشت. مطالبی درآن هست که وضع تمدنی و معارف ایرانی عصر ساسانی را برای ما، روشن می کند از موقعی از سرزمینهای پیشاور و خاک افغانستان و کاشغر گذشته است. بعضی هم معتقدند که گزارش سفر او را دو نفر از مریدانش تحریر کردهاند. کتاب هیون تسانگ به فرانسه ترجمه ودر سال 1858 چاپ شده است. از ایرانیانی که ازین متن مهم در تحقیقات خود استفاده کردند شادروان ابراهیم پورداود را باید نام برد.

چند بار که درآمد و رفتها از جهات مختلف شهر عبور می کردیم دیوارهای بلند و ضخیم شهر و خندقهای اساسی و رودخانه وار شهر نظرم را جلب کرد. ناچار به یاد خندقها و دیوارهای شهرهای قدیم خودمان افتادم. ولی هیچ نسبتی به هم ندارد. هیچگاه خندقها و دیوارهای شهرهای ایران نمی تواند با خندقها و دیوارهای چین بهلوبزند.

مقبرهآ کین شی خوان باز تلفظ اسم این پادشاه اسباب گرفتاری است. بصورتی که از دهان آقای زینگ شنیدم چین شی خوان است. در کتابچهآ ms451 کوچک راهنمای مقبره 517 15ی

نهانخانه ای پیدا شده است که قابل توصیف است.

اهمیت این پادشاه (259 تا 210 پیش از مبلاد) که در بیست و دو سالگی به پادشاهی رسید، در تاریخ چین از باب آن است که دولتهای مختلف و سرکش 0 26 ان لر 1 له رال ذا: ا43 عل 22 ~~0

پس از سالها حفریات و خدمات دیگر موزه و مقبره، هفت ماه پیش از سفر ما افتتاح شده بود. دسته دسته سیاح از اطراف عالم به دیدن آن می آیند که براستی دیدنی است و حیرت آور ش.ب...

12 .

لابا له.

1100 1 9 3 بزرگی و گیرندگی آن مخصوصا به مناسبت مجسمه های سفالین سر بازان ییاده و سوارانی است که در نهانخانه اق زیرزمینی به مساحت تقریبی سیزده هزار مترمربع (210260 متن) برای ادای احتراع به جسد پادشاه و برای جلب توجه دیدار کنند گان بمشظور اقرار به اهمیت پادشاه قرار دارد. هنوز قسمتهای زیادی از

آنطور که نوشته اند درین نهانخاتهآ زیرزمینی حدود شش هزار مجسمهآ سفالین سرباز (به اندازهآ طبیعی انسان) نصب بوده است. چهره و لباس و ارایش موی سربازان متفاوت است. هردسته از قومی و تباری بودهاند، از مللی که پادشاه آنها را بهر بقهآ اطاعت خود درآورد. اغلب مجسمه ها رنگی بوده است.

این نهانخانهآ زیر زمینی به تصادف آشکار می شود. موقعی که یکی از دهقانان در سال 1974 به حفر چاهی می پرداخت آجرهایی از زیر زمین بیرون می آید و چون بیشتر می کاود به این مخزن "رسپاه سفالین) می رسد.

اکنون بر سراشر نهانخانه، سقف آهنی زده شده تا از باد و باران درپناه باشد. به همت تمام مشغول مرمت مجسمه ها هستند و می گویند اگر بیست سال به همین ترتیب وقت صرف شود حفریات و مرمت آثار خاتمه خواهد یافت.

در گزارش رسمی مربوط به این اثر تاریخی نوشته اند که آن را هفتصد هزار کار گربه مدت سی وشش سال ساخته و پرداختهاند.

معبد بودائی قاز کوچک این معبداز ساختمانهایی است که به آن پاگودا گفته می شود و از بقایای آثار ساختمانی مشهور سلسلهآ مینگ است.

اهمیت این معبد در آن بوده است که یکی از تارکان دنیا در محل این معبد به ترجمهآ یکی از کتب مقدس بودائی پرداخت. پاگودا را در سال 707 تا 709 برآن محل ساختهاند. تمام از آجرست در سیزده طبقه و به ارتفاع چهل و پنج متر.

دو زلزله در سالهای 1487 و 1556 در ارکان آن خللهایی وارد و دو طبقهآ آن را و یران کرد.

============================================================

9 نتن ms453 .

ل ه نمونهای از مجسمههای "درتاه که در اغخلب قصور و معابد چین صیب است دراینجا برای ملاحذ می شوی طتاهن اسم اصلی این حیوان در زیان فارسی آسان پیسس و بهمین ملاحظه هر جاکه این میدیدم به یاد دوست دانشمند خود آقای دکتر امی حسن یزد گردی ناتله دانشمند می افتادم که یک کتاب بنه صد پانصد صفحهای دربارهآ انواع این مرغها و تسمیهآ کانها در فرهنگ و ادبات فارسی نگاشته و آن ز لاحواصل نامهه نامیده است و در سلسلهآ انتشارات دانشگاه تهرآن طبع می شود.

============================================================

این دانشگاه به شعبهآ علوم اجتماعی وشعبهآ علوم طبیعی تقسیم شده است.

شبه علوم اجتماعی چهار دانشکدهآ تثوری سیاسی، زبان و ادبیات چینی، تاریخ، ز بانهای خارجی و شعبهآ علوم طبیعی هفت دانشکده دارد. تعداد معلمینش هشتصد و دانشجو یانش سه هزار است.

دانشگاه سیزده مؤسسهآ تحقیقاتی دارد: شرق میانه که برای دیدن آن به اینجا آمدهایم، تاریخ شمال غربی چین، مؤسسهآ روشون (نویسندهآ مشهور معاصر چین)، تاریخ سلسلهآ تانگ، تاریخ سلسله های چین و خان. دیگر مؤسسه ها مربوط به رشتههای علوم است.

در مؤسسهآ شرق میانه موضوع نفت، فلسطین، مذاهب، مسائل اقتصادی از مباحث تحقیق است.

در مؤسسهآ تاریخ شمال غربی چین مباحث مر بوط به هم مرزی با آسیای مرکزی افغانستان و مسائل ایران و تاریخ روابط با آنها مطالعه می شود. در همین شعبه جمعی به تحقیق به تاریخ فرهنگی و اقلیتهای ملی چین مشغولند، یعنی در بارهآ اویفورها، قزاقها، اوزبکها، تاجیکها، قرقیزها که همه در زمرهآ مسلمانان چین اند.

یکی از مدیران مؤسسه گفت که منابع زیادی به زبان چینی ازقرن هجوم در خصوص این مردم در دست داریم ms454 و از جمله برشمرد که قسمتی از تاریخ سلسلهآ خان به حوادث واقع شده در تر کستان چین اختصاص دارد. این کتاب مشهور تألیف شی شونگ است. دیگر از تاریخ عمومی ترکستان چین تألیف سونگ جون نام برد که در اواخر قرن هجدهم تألیف شده است. همچنین نام تاریخ ترکستان تألیف وان شون (تألیف 1911) را ذکر کرد.

یکی دیگر از مدیران مؤسسه گفت که در سالنامه های چینی اطلاعات مبسوطی در بارهآ جادهآ ابریشم می یابیم که بسیاری از نکات آن اقتصادی و

گفت کتابهای ثبت وقایع (سالنامه ها) توسط دبیران امپراطوریها نوشته می شده است و درچین به این نوع از اسناداشه رو 51620 می گویند و درالسنهآ دیگر آنها را سالنامهآ چینی عنوان کردهاند.

در دنبال این مطالب یکی از استادان گفت آنچه در سالهای اخیر به تحقیقات ما در خصوص راه ابریشم کک کرده دست یابی به نقاشیهای دیواری است که در شهر دون خوان است. طبق اطلاعات کسب شده مر بوط به همین شهرست که بر ما مسلم شده است که ز بان طخاری در مناطفی از چین تکلم میشده است وتا جائی که می دانیم تعدادی از کتب مقدس بودائی را از راه زبان طخاری به چینی نقل وترجمه کرده بودهاند.

قطعه نویسی، مرقع سازی بمانند اغلب مرا کز دولتی که دیدیم بر دیوارهای تالارها و اتاقهای و مؤسسه قطعات زیبائی از خطوط چینی او یخته بود.

قطعه نویسی از هنرهای زیبای چین است. این قطعه ها حاوی اشعار کوتاه چینی، کلمات بزرگان، ادعیه و جز اینهاست. البته بسیاری ازین قطعات کار هنرمندان معاصر ست. چون پرسیدم که سابقهآ قطعه نو یسی از کدام قرن است گفتنه خبلی قدیمی است، حتی از وقتی که خط واحد در چین آغازشد. همانجا از تصورم گذشت که ms455 علی الظاهر باید اسلوب قطعه نو یسی را ما ازچینیان و از راه بلاد ماوراءالنهر گرفته باشیم. جز آن ما میان مرقع ساختن قطعات خط وتصویرها شباهتهایی با اصول جلدبندی و کتاب میازی چینی داریم، مطلبی است که باید در بارهآ آن تحفیق کرد و به سرچشمه های مشابهت دست یافت.

وا نو یسی چینی دست کمی از نقاشی ندارد. با قلم مو می نویسند و هثر مندررقم" خود را بر کنار آن می گذارد. جز آن قطعهآ تهیه شده را با تمغا (مهر قرمن تشانه می گذارد و هریک ازین کارها خود نشانه ای است از هنرمندی او.

یادم رفت در جای خود بنو یسم که در جنگل کتیبه ها لوحهای سنگی دیدم

گفتند درخط خوش چینی آنچه مهم تر است تناسب است، تا چشم را خوش آیند باشد. در خطی هم که قلم انداز و شکسته وار نوشته میشود (بدون صرف وقت و دقت) باز قواعدی هست که شکستگی خط تابع آن است.

سفربه نان کین از شهرهای قدیمی و پرآوازهآ چین است و امروز به مناسبت آنکه پل "ایانک سی" به طول 0 970 متر در آنجا ساخته شده، از دیدگاههای سیاحتی است. در حومهآ همین شهر است که آرامگاه مجلل سون یاتسن قرار دارد و هر دیدار کننده ای دیدن آن را تفرجی می داند. بالاخره از جاهای دیدنی دیگر این شهر، معبد و آرامگاه سلاطین سلسلهآ مینگ است. مقبرهآ گمنامان چین، موزهآ نهضت دهقانی و موزهآ شهر از زمرهآ دیدنیها است.

پس از متوقف ساختن انقلاب فرهنگی، دانشکدهآ هنر نانکین با شور و شوقی بسیارو کوشش و کششی دیدنی تجدید حیات کرده. این دانشکده مجموعه ای است از سه دانشکده ای که به تناوب در سالهای 1912، و 1951 تاسیس شده بود و از درهم شدن ms456 سه دانشکده یک دانشکده به وجود آمد که دارای دو شعبه است: موسیفی، صنایع هنری (نقاشی چینی، نقاشی روغنی، طراحی صنعتی برای پارچه وجزآن، تراشکاری هنری، تثوری هش.

تولیدهای دانشجویان این دانشکده قسمتی از صنایع دستی چین است که در بازارهای مملکت و خارج مملکت به فروش می رسد و ارز خارجی عاید کشور میسازد.

دراین دانشکده 590 نفر کار می کنند. ازمیان آنها 351 نفرشان کارمند و معلم اند و بقیه دانشجو تعداد استاد و دانشیار تمام عیار 2 تفرست. در همین دانشکده است که دورههای کوتاه مدت تعلیم صنایع دستی برای کارگران و دهقانان ترتیب می دهند تا کارگران و دهقانان مطابق ذوق خود هنری بیاموزند و

به هنگام فراغت وقت خود را مصروف آن کنند.

سنت و قدرت هثر چین در تالارهای این مدرسه درست به چشم میاید و بیننده در هریک ازقسمتهای مربوط به نقاشی، طراحی، خوشنویسی، حصیر بافی، کارهای عاجی ولاکی، چینی، میناسازی، ابریشم دوزی، تراشکاری، قلاب دوزی به تحسین می ایستد و چشمش در مقابل طرحها، رنگها از اعجاب گاه بسته میشود.

رنیس دانشکدهآ هنر هشتاد و دوساله است. نقاشی است بسیار مشهور و نامش لیوهای شو است. در دورهآ انقلاب فرهنگی او را در طبقهآ چهارم ساختمانی که طبقهآ اول آن گاراز و بسیار پرآمد و رفت و سر و صدادار بود سکنی داده بودند.

جائی بود که هیچ گونه آرامشی و تجانسی با آن روح لطیف و هنرآفرین نداشت.

اصولا به هر دانشکده و دانشگاه و مدرسه و کتابخاته و موزهای که رفتیم، سن مدیهان و رئیسان آنها میان پنجاه و شصت و حتی تا هفتاد سالگی بود. رئیس کتابخانه سهرنان کین هفتاد و شش سال دارد و به کار مشغول است. در دانشهاهها و مرا کز علمی قید سن نیست. ولی در کارخانه ها و ادارهها سن قانونی کار کاملا رعایت می شود. استادان و عالمان ms457 به پیری رسیده اکنون به احترام تمام کار می کنند.

بگذریم. معاون دانشکدهآ هنر شاعر معروفی است و هنر دیداری او خطاطی است و در همین دانشکده تدریس خوشنویسی می کند.

نقاشی چینی در قسمت نقاشی، دیوارها به پردههای زیبای نقاشی چینی پوشیده شده بود.

چون میان نقشها تفاوتهای بارز دیدم، پرسیدم اختلاف در چیست؟ استادی توضیح داد، اصولا دو سبک در نقاشی چینی متمایز است: یکی موسوم است به "رکومپی) 37 یعنی آن اسلوبی که نشان دهندهآ ظاهر و صورت اشیاء است. دیگری اسلوبی است موسوم به شیی51161 یعنی آن طرز که بیان فکر درآن نهفته و مستترست. بالاخره نقاشی ممکن است مخلوطی باشد از این دو.

============================================================

فهم نقاشیهائی که به اسلوب شیی است آسان نیست. کسی می تواند بر رموز آن واقف شود که با عمق فرهنگ چینی و سنت کهن و عوامل نقش آشنایی تام داشته پاشد.

اهمیت خاص نقاشی قدیم چینی در نحوهآ به کار بردن رنگ مرکب شبق رنگی است که حالات مختلف را با کم و بیش کردن قوت رنگ می نمایانده اند.

در اغلب نقاشیهای قدیم رنگ سیاه عامل عمده و اصلی است.

در بعضی از نقاشیهای چینی، نقاش بی گرده (- بیرنگ)، نقش آفریده است. یعنی مستقیما با رنگ فکر خود را بر پرده آورده است.

54 0 مهر، سجع مهر در هر پردهآ نقاشی دست کم یک مهر به رنگ آل (سرخ لاکی) دیده می شود، شبیه آن مهرهایی که بر فرمان سلاطین ایلخانی ایران دیدهایم. مهر جزء لاینفک و سند اعتبار نقاشی است. در بعضی از پردهها حتی سه مهر می بییم.

یکی از مهرها نام و نسبت ms458 نقاش است و مهرهای دیگر معمولأ برای پر کردن جای خالی صفحه و ایجاد تناسب و زیبائی. سجع مهری که برای زیبائی است، عبارت است از نقل قولهای حکیمان و شاعران و هنرمندان چینی ومعمولا کلمات قصارست مثل شعر چینی که کوتاه است و پرمعنی و پرالهام.

مهری که نقاش و خطاط برای رقم خود اختیار می کند، دو نوع است: یکی مهر نام حقیفی است و دیگری مهر نام قلمی (مستعان. رقم مهر بعضی از اشخاص مهم عبارتی است بمانند سجع مهرهایی که در ایران برای پادشاهان و رجال و علما مرسوم بود... وشاید این رسم را هم ما از چینیان آموخته باشیم که آنها مهرهایی دارند بسیار قدیمی تر از آنچه ما در اسناد خود دیده ایم.

پرسیدم قدیمی ترین مهر چینی ازچه زمانی است؟ متخصص مهر کنی

گفت در موزهآ شهری "یانجو مهری هست به شکل لاک پشت از آن دو هزار سال پیش، سجع مهر بر زیر شکم لاک پشت نقرشده است.

در ضرب مهر بر روی پردهآ نقاشی یا قطعهآ خط حتما باید تناسب دقیق میان رمهررقم" و "مهرآرایشی) رعایت شود. معمولا آن دو در دو گوشه و اغلب رو بروی هم واقع می شود. در گوشهآ سمت راست در بالا و گوشهآ سمت چپ پائین یا بالعکس، تجاوز زیاد ازاین قاعده و سنت مرسوم نیست.

چه بسا که مهرکنی، خطاطی، طراحی، نقاشی، شاعری در یک شخص جمع باشد. مانند معاون کنونی همین دانشکده که این همه اطلاعات را از زبان او شنیدیم. می دانیم که در ایران هم هنرمندانی بودهاند که این هنرها را در خود جمع داشتهاند.

گفتند مهر زدن برروی ورق نقاشی پانصد سال است که مرسوم شده و نیز گفتند که علی الظاهر این رسم را از مغولها آموخته اند. می دانیم که در کتابهای ما هم از ((تمغا" زیاد اسم رفته است.

اصول و قواعد زیباشناسی ms459 چینی مدون است و شنیدیم که گفتند کتابهای یکهزار و چهارصد ساله درین موضوع از پیشینیان خود به یادگار دارند.

دیدار ازیانجو- معبد دامینگ یانجو از نانکن چندان دور نیست. سفرمان به یانجو کشید تا از معبد بودائی دامینگ دیدار کنیم و نیز از مسجد آنجا که شهرتی دارد.

اهمیت معبد دامینگ به واسطهآ آنست که یکی از تارک دنیائیان چین به نام چی ان جی 1916 در آن عبادت می کرده است و اوست که درسال 743 مذهب بودائی را به زایون برد.

پس از مرگش مجسمه ای ازو می سازند که از نفائس و ذخائر زاپون است، و امسال زایونیها بمناسبت قدرشناختن حق صحبت دوستی پیوند یافته (میان خود و چینیها فرصتی یافتند که شبیه آن را از چوب رالامو" بتراشند و در معبد بگذارند. در یک هفته که مجسمهآ اصلی در معبد بود یکصد و پنجاه هزار نفر از آن دیدن کردهاند

حضرت چی آن جن شش بار به ژاپون سفر کرد و در سفر بارششم به زاپون بود که توانست نخستین معبد بودائی را در آنجا دایر کند. این عابد بودائی در راه مقصود خود صدمات بسیار کشید. در سومین سفرش کورشد و حساب کردهاند که او مدت ده سال از دوران زندگی را در سفرهای دراز بر روی کشتی گذرانیده بود.

چی آن جن هم مبشر و آورندهآ مذهب بودائی به زایون بود و هم منتقل کنندهآ هنرچاپ وطب و معماری چینی به ان سرزمین. در تاریخ فرهنگ دو ملت چی آن جی را ناقل عمدهآ تمدن چینی به زایون می دانند. ژاپونیها هم مقام او را در فرهنگ خود بسیار معزز میدارند.

یانجووایران یانجو در یکهزار و چهارصد سال پیش، از مرا کز عمدهآ داد و ستد چین با ممالک دیگر آسیایی بود. یانجو در طول تاریخ خود همیشه از مرا کز عمدهآ تجارت ن بوده ms460 است: در روایات چینی هست که بازرگانان ایرانی زیادی در قرن پانزدهم در یانجو می زیسته اند. سبب این امر آن بود که راه تجارت بر خشک از رونق و آبادانی افتاده بود و تجارت دریایی یانجو رواج گرفته بود.

مساجد یانجو در یانجو مسجدی بوده است به تام "درنا) ( 606816اح) که درقرن سیزدهم خراب می شود و اکنون برجای آن کانال آبی منشعب از رودخانه می گذرد.

("درنا) میان چینیان از پرند گان خوش یمن و از مظاهر عمر درازست و مجسمه اش در اکثر معابد و کاخهای چین هست.

گفتند که در آن دوران چهار مسجد معتبر در چین بوده است: آنکه در یانجو بوده، همین مسجد درنا بوده است. سه مسجد دیگر به نام (خوای سن" در کانتن، مسجد هانچو نزدیک شانگهای و بالاخره مسجد چهارم به نام رشیرینگ) (سگ

از آثار قدیمی و دیدنی شهر که با تمدن ایرانی ارتباط دارند مقبره ای است به نام بهاءالدین و مسجدی کوچک که در کنار آن است. این مقبره و مسجد بر کنار کانال قدیمی شهر واقع است. امام مسجد گفت شهر ما در عهد سلسلهآ تانگ از شهرهای با رونق چین بود. در اخبار آن سلسله و اشعار شاعران آن عصر ذکر ایرانیان دیده می شود و در افواه مانده است که با تسلط مغولها عده ای از ایرانیان به یانجو آمدند و علی الظاهر تعدادی از گورهای واقع در بقعهآ بهاءالدین از آنهاست.

گفت یانجوی آن عصر از حیث تجاری در حکم شانگهای امروزی بود.

ی شهر بندری مهم زمان خودش بود. در سالنامه های چینی تعداد تجار خارجی (ایرانی، عرب، هندی و زایونی) را هفت هزار نفر نوشته اند. علت اصلی این بود که این شهر از راه کانالی که یکهزار و یکصد کیلومتر ms461 طول دارد، به شمال وصل میشد.

این کانال یکهزار و هفتصد سال پیش کشیده شده و معبری است که چند رودخانهآ عظیم چین را به یکدیگر متصل کرده است. البته اتصالات میان رودها در مدت هفت هشت قرن انجام شده است.

آثار مقبرةآ بهاءالدین مسجدومقبرهآ بهاء الدین در یانجو مشرف است بر کانال. چند پله می خورد و به حیاط درخت داری می رسد. مسجد کوچک است و ساختمانهایش به اسلوب چینی. آنچه درین مجموعه مهم است، کتابه های فارسی است که بر قبور دیدیم.

سنگنبشته ای عمودی در محوطهآ بهاء الدین هست که نود سال پیش تهیه کردهاند. در مطالب چینی آن نوشته اند که بهاء الدین میان سالهای 1265- 1275 به یانجو آمد و در راه سفربه "چینان) مرد. مریدش او را به یانجو آورد و به خاک سپرد. برهمین سنگ عبارتی عربی به خط نسخ (اسلوب چینی) نقرشده است: (اسمه الشیخ بهاء الدین).

بر دیوار یکی از بناهای بهاء الدین سنگنبشته ای نصب کرده اند، مورخ به سال

-3 1 فاء حا همهآ منقورات سنگها به خط نسخ چینی وار است. متاسفانه عکسی که در نامناسب بودن هوا ازین سنگها گرفتم روشن نیست. برای نشان دادن خطوط در چاپ، ناجار از آن شدم که با بی مهارتی خود اثر نقشها را با مرکب سیاه تر کنم تا خوانندگان بتوانند چیزی از شکل لوحه ها در یآبند. آنچه توانسته ام از منقورات کتابه ها بخوانم چنین است: اهیو شمی الدین نیکی بن شیخ الاعز الاجل الکمیر موفق الخیرات معدن الجود والبرکات خواجه بدرالدولة والدین القزوینی لبی ms462 نقطه است ومحتمل است قزرینی باشد) و کان ذلک فی. ذی حجة سنة تسع و سبعملثة.

لوحهآ چینی سمت دیگر قبر را آقای زینگ خواندو گفت درین جا نوشته اند که او مهردارودیلهاج بوده است.

============================================================

لفظ آخوند که درین کتیبه آمله است، مرا به یاد کتابی خطی انداخت در تاریخ تر کستان چین و به زبان چینی که تچند سال پیش در کیوتو (زایون) دیده بودم و در آن تصویری از آخوند مسلمانه تاحیت ترکسستان بود. اینک عکس آن را درینجا ه چاب ی رساتم.* 1 1 4 اللا

بر منگ آن سوی این سنگ آیات قرآن است.

00.(ناخوانا)... اقوام الدهلة والمین امیزحاجی بن... علاء الدین یعرف براتدار،.. الثالث والعشوین من شهر ربیع الاول سنة اثنین وسبعمائة.

1 ااه و بتان مجد کانتن بر سنگنبیا پشتی آن قصیده ای در هفده پیت به فارسی کنده شده. این قصیده که یکی چیهد گارهای گراپبهای دیرینه سآل وجود تمدن اپرانی در چین است، موجب شد که ما در میان جماعت چیهی گرد آمده بر آن صحنه، گردنی افراختیم. در حقیقت بادی به سبیل انداختیم که ههینید: زبان ملی ما هفتصد سال است درین سرزمین از باد و باران گزند ندیده است. قصیده این است. موارد ریختگی و شکستگی آن با نقطه چین نموده شد.

============================================================

حافظ اسرار وحی ربانی که گنج سینهآ او را نفائس ایمان بود قران به لحن داودی ولی به شرح معانی هزاردستان بود الطف و... و خرد و بزرگ عطای او به وضیع و شریف یکسان بود به عقل معتقد شرع احمد مختار به شرق طالب انوار ذات یزدان بود خدای رحمت خود را قرین او داراد کی مدفن دل او سر پاک قرآن بود جهان زرافشان بود ر او روح قدسیان را قرب و کان ذلک فی التاریخ الثالث و العشرین من شهر ربیع الاول سنه اثنین و سبسائ: خوانند گان توجه بفرمایند که سنگ کن در رسم الخط خود "(که) را بمرسوم کتابتی که در آن قرون در ایران رایج بود "(کی" آورده است.

لوحهآ سنگی است از آن قبر زنی به نام عایشه خاتون، به این نوشتهآ کنده شده: عایشه خاتون که والدهآ امیر رضی الدین مستوفی است که سوتن1 (این کلمه در بالای لوحه آمده و جایش در متن سفیدست، پس نام مقدسی است) سنوفان

لوحهآ پشت برین قسمت محتوی آیاتی از قرآن است.

نا کتیبه ای به خط چینی بر شر یک چهار طاقی درین محوطه هست که در آن ذکر شده است که دراین محل پنج مبلغ دفن شدهاند: بهاء الدین، سکندره(کذا)، محمود، جمال الدین، فناء. ms464

در کانتون آخرین شهری که می بینیم کانتون است. از مراکز امروزهآ تجارت است.

نمایشگاه بین المللی بازرگانی و صنعتی دارد و قدرت چین در آن عرضه می شود.

اما ما دربی یافتن آثاری هستیم که نشان دهندهآ ارتباط با کشور ما باشد.

مسجد این شهر که به مسجد گوان تا -0134 شهرت دارد دارای مناری است به اسلوب مساجد سنتی اسلامی. 33 در چینی معنی مناره می دهد. بهمین ملاحظه این مسجد به "گوان تا" شهرت گرفته است.

خادم مسجد می گفت که اسلام در آغاز بدین شهر از چین رسید و کسی که آورندهآ اسلام بود ابی وقاص بود. او از راه دریا به این شهر آمد.

گفتند که این منارپایهآ چراغ دریائی بوده است برای راهنمایی کشتیها.

وقتی که مسجد را بر کنارآن ساخته اند به منار مسجد تبدیل شده. منار یکسره از آجر بوده است و در سالهای اخیر آن را به بتون پوشانیدهاند. تعداد مسلمانان شهر را چهار هزار و سیصد نفر گفتند.

خادم گفت درین مسجد مقادیر زیادی کتب قدیمی بود که در دورهآ انقلاب فرهنگی سوزانیده شد. آنچه باقی مانده است و ما دیدیم این چند کتاب چابی است: مصباح، طبع بمطبعة چندا. بیکین. 1353 قمری (دره باب).

عوامل جرجانی، طبع بمطبعة چندا، بیکین، 1353 قمری.

سرگذشتی از حضرت رسول به زبان چینیءطبع سال 1951 میلادی.

- القواعد الجلیة لطلاب اللغة العربیة، المؤلف الشیخ محمد ابراهیم فلیفل

مدرس مدرسة المعلمین چندا- بیکین.

- (اتعریف بهذا المصحف الشریف" که تجوید قرآن است، به خط چینی - کتابی به زبان چینی به نام علوم اسلامی (چاپ 1925 پکن) حاوی و عربی: کلیاتی در بارهآ قرآن و سرگذشت حضرت رسول و آداب مذهبی اسلام تألیف * . ک. لان و آن را مؤسسهای بنام 36 861616915 68 0002 1515010 ناشر آن بوده است. همین مؤسسه در سال 1921 مجله ای به تام عد1ه381 106 1515 بطور هفتگی نشر ms465 میکرد که یک شمارهآ آن در مسجد وجود داشت.

روضهآ ابی وقاص در میان جنگل مانندی بر کنار شهر کانتون از "روضهآ ابی وقاص" یعنی مقبرهآ آورندهآ روایتی اسلام به چین دیدن کردیم. بر سر در ورودی باغ مقبره به خط عربی به اسلوب چینی نوشته است: روضة ابی وقاص. اطراف ساختمانی که به قبر ابی وقاص اختصاص دارد. تعدادی زیاد سنگ قبور دیده می شود. یعنی قبرستان مسلمین کانتون بوده است قدیمی ترین سنگ قبری که در فرصت کوتاه دیدار، در آنجا دیدیم، ازآن اجی محمود بن حاجی محمد افندی بود و تاریخ 1160 هجری قمری داشت.

سنگ قبر دیگری که دیدیم مورخ صفر1190 است، با منقوراتی به خطوط چینی و عربی. نام متوفی برروی سنگ (ضیاءالدین العالم فقیه)) آمده بود.

کمون پن جو یک روزپیش ازوداع با چین، ما را به دنیای جدید چین بردند. آنجا یکی از کمونهای نمونه است و در بیست و چند کیلومتری کانتون قرار دارد.

ابتدا به مر کز دفتری و اداری کمون وارد شدیم. ساختمان پاک و پا کیزه ای بود با یک تالار بزرگ اجتماعات. میز وصندلیها مرتب و مستحکم است و همه

باید دانست که راه وپل و کلیهآ عمارات و تأسیسات عمومی به خرج کمون ساخته شده است: این کمون مرکب است از نود و دو ده است و هزار وهفتصد وچهل خانوار در مجموع این دهها سکنی دارند. جمعیت آنجا را هفتاد هزار گفتند.

سطح کشت این کمون 4566 هکتارست (برای سبزیجات و برنج و میوه).

مقداری هم دامپروری دارند (گاو و خوک و مرغ و اردک). بعضی کارگاههای کوچک که برای وسایل کشاورزی لازم است در خود کمون هست، بطوری که احتیاجی به رفتن به شهر نیست. کمون دارای بیست و یک مدرسهآ متوسطه و ابتدائی و بک کلینیک ms466 مجهزست.

درآمد سرانهآ سالانه هر فرد کارکن چهارصد یوان است. هرچه خواستم حساب کنم که یوان چند می شود، نتوانستم به مطلب برسم. آنها از محاسیهآ پول خود با بول خارجی اطلاعی نداشتند. علاقه مندان به اقتصاد و کشاورزی خود می توانند محاسبه کنند. کار دانش پووه و من نبود.

پرسیدم مقصودتان از فرد کار کن چیست؟ گفتند آن مرد یا زنی است که برای کمون کار کند و درآمدش به صندوق کمون ریخته شود. مردم درآمدهایی اضافی هم از راه حصیر بافی و بعضی صنایع دستی و کمی کشاورزی خصوصی دارند. حسابش از حساب کمون خارج است.

خانوار مرکب است از مرد و زن و فرزندانی که کمتر از هجده سال داشته باشند یا فرزندانی که ازدواج نکرده باشند. این فرزندان که هجده را گذرانیدهاند و ازدواج نکرده اند مجبورند مقداری از درآمد خود را برای خرج خانه به پدر و مادر بپردازند.

گفتند مصارف درآمد سالانهآ هر خانوار برای غذا (پانزده یوان برای هر فرد درماه)، لباس، اتفاقات، امور تفننی، تعلیمات، ذخیره می شود. خانه معمولا از خودشان است که یا پدر و مادر صاحب شده اند و ساخته اند و یا فرد کارکن از پس انداز شخصی می سازد.

============================================================

دارالشفای کمون کلینیک کمون دارای دو قسمت است: پزشکی جدید به اسلوب ارو پائی و طب چی، اصول طبابت چینی بر اساس شناخت نبض است. پزشک دو دقیقه نبض را می گیرد و شکم و زبان را معاینه می کند و سپس دارو تجویز می کند.

نین طیییی سه سال درس خوانده است.

مراجعه به پزشک- اسلوب چینی یا طریقهآ ارویایی- بنا به ms467 تمایل بیمار است که کدام را برتر شمرد.

قسمت طب سوزنی گسترده است و پرخواستار. بیماران را برتخت سادهای می خوابانند. امروزه سوزنها را به وسیلهآ دستگاهی برقی به بدن بیمار فرو می کنند و سوزن باهمان وسیله در درون گوشت چرخش می یابد تا بر اعصاب اثر بگذارد. پیش ازین سوزن را به دست فرومی کردهاند و می چرخانیدهاند. گفتند که اصولا طب چینی در بیماریهائی مؤثر است که اعصاب گزند دیده باشد.

در این کلینیک دار وخانهآ بزرگی به داروهای گیاهی و سنتی چینی اختصاص دارد.

بسیاری از داروهای گیاهی بیابانی را امروزه در مزارع بزرگ کشت می کنند و کشاورزی داروهای گیاهی یکی از رشته های مهم در کشاورزی چین ات دراین کلینیک گفتند تعداد داروهای گیاهی و معدنی سنتی که در بیماریهای معمولی به کار می رود، سیصد نوع است. در کنار اتاق بزرگی که انبار داروخانه بود گونی گونی گیاههای خشک دیده می شد. مقدارش براستی حیرت آور بود. حکایت از آن داشت که میزان مصرفش بسیارست.

============================================================

ضمن گردش در گوشه ای از شهر به مغازهآ دارویی بزرگی وارد شدیم. در قسمتی از آن که مخصوص داروهای قدیمی بود چند نفر کارمی کردند. به کمک آقای زینگ سثوال کردیم که چند نوع گیاه و مواد طبیعی هست که در داروسازی قدیم به کار می برند. گفتند بین هفتصد تا هشتصد نوع.

اکنون که این یادداشتها درج می شود باید بنو یسم ارو پائیان از قدیم الایام به طب و داروسازی چینی به چشم اعتنا می نگریستند. از جمله کمپفر سیاح و عالم آلمانی که در عصر صفوی به ایران و چین سفر کرد و سفرنامهآ معتبری دارد قسمتی را به معرفی گیاهان چینی اختصاص داده است. (دوستمان کاووس جهانداری ms468 قسمت ایران از آن سفرنامه را به فارسی ترجمه کرده).

آقای حکیم محمد سعید پا کستانی مؤسس مؤسسهآ همدرد (در شهر کراچی) که کتابی به نام 05ن8ح r618ن416d (کراچی، 1981) دارد و قسمتی از آن را به داروهای چینی مختص ساخته است تعداد گیاهان داروئی چین را بین پانصد ششصد ذکر کرده است (ص 297).

نکتههای دیگر سوخت عمدهآ کمون زغال سنگ است. درپختن غذا از زغال چوب و مچالهآ پوست شلتوک برنج استفاده می کنند.

در کارگاههای حصیر بافی کمون پنج شش نوع اشیاء حصیری می بافند و نیز دستکشهای نخی سفید.

درخانه های این کمون، دارای کلون و رزه است، بمانند درهای قدیم ایران.

محصولی که از کشت در زمین مجاز ملکی عاید کشاورزان میشود، متعلق به خودشان است و می توانند آن را آزادانه بفروشند. خانهآ مسکونی و اموال در

ک ساختمانها آجر سازست و اندرون اتاقها معمولا سفید ناشده یعنی نمای آجری دارد. آنجاکه ماندیم دبستان کمون یک دبستان بزرگ هم دیدیم. بچهها بامزهآ چینی با چشمهای تنگ و صورتهائی که دارای تمایز با صورت بچه های ماست دیدنی اند، بقول نظامی دهانی و چشمی به اندازه تنگ..

گفتند تعداد دانش آموز در هر کلاس درس نباید از پنجاه تن درگذرد. از کلاسحی دیدن کردیم که معلمی زن درس میداد. اما در گوشه ای از کلاس مردی نشته بود. پرسیدیم این شخص چه می کند؟آ گفتند اوهم معلم است. چون خود در این ساعت کلاس درس نداشته است برای آموختن از روش تدریس این معلم به این کلاس آمده است. تعجب کردم.

لباس بچه ها رنگین و نونوار بود. سرو وضعها کاملا تمیزیا در حد تمیزی بود. کثیف تمام دیده نمی شد. بر لباسهاشان ندرتا آثار چرکی دو سه روزه دیده میشد. کفشها عمومأ پلاستیکی بود.

درسهای دبستان عبارت است از: زبان ms469 چینی، حساب، زبان انگلیسی، معلومات عمومی (تاریخ وجزآن)، ورزش، موسیقی وآوان نقاشی، سیاست. دورهآ دبستان پنج سال است.

در کلاس موسیقی دیدیم که آواها را به حروف فونتیک لا تینی بر تخته نوشته بودند. بردیوارهای مدرسه تابلوهای شعار به دو خط چینی ولاتینی اویخته بود.

هفتاختر شائو چین شهرکی است در یکصد و بیست کیلومتری کانتون بر کنار دریاچههای زیبا و کوهستانی مبز پوش. قسمتی از دریاچهها را با بستن سدی بزرگتر از آن کرده اند که در طبیعت وجود داشته. گردشگاهی است که وجود هفت

کوه منفرد مخروطی شکل صخره ای سیاه رنگ موجب شهرت آن شده است.

اعتقاد مردم چین برآن است که این هفت کوه هفت ستاره بوده است که چون به زمین اصابت کرده، در زمین فرو رفته و بصورت کوه از زمین برجوشیده است.

هریک از کوهها نامی دارد از ستاره ای. یکی از آنها به نام آن ستاره ای است که چینیان با شناخت آن راه یابی می کردهاند. درون اغلب کوهها غارهایی هست و بر دیوارهآ غارها کتیبه هایی ویادگارهایی از قرنها و روزگاران دراز: 00. به کانتون بازگشتیم و از آنجابرراه خشک به هنگ کنگ رسیدیم.

مجید روشنگر آنجا سمتی داشت، سه روز با او بودیم. سفرمان با مهمان نوازیهای او پایان گرفت... و این بود ثبتی از شنیدهها و دیدههای ما.

============================================================

2965224156626(5664.1992

3010r1(476/6ت / 022611116 1569222 2116290 702 0422282 121 102 8720427] /01111722292 10 222110 12 4-/ و11 121خ21 0621 r ) 17-0

م1 1111،112.

1 ط (14 11300 2526 1661666 2 ون11 4211 / 0 2010 7122028100 11 . 1/1 ,/ (م 1 0 80211

1506 2-0000009

نن

23 332 43143242 مرغ 275274، 4279 290،242 مروارید 275، 245 24424

0950CaliAkbarKhitai.KhitayNameh

كتاب 0950CaliAkbarKhitai.KhitayNameh

نبذة عن الكتاب

الفهرس