~~رسید. و به مدت یک هفته از دارالسلطنهآ هرات به خطهآ فردوس مانند سمرقند

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0340.jpg)

مصرع بهشت روی زمین خطهآ سمرقند است

ذکر ولادت میرزا ابوالقاسم بابر بهادر میرزابایسنغر

در این سال، هفتدهم رجب شاهزاده میرزا ابوالقاسم بابر دراحسن ساعات و

~~ایمن اوقات از کتم عدم به عالم وجود آمد. انوار مولد همایونش ساحت عالم روشن

~~ساخت و گلزار روزگار به سعادت ولادت او طراوت گلشن یافت. میرزابایسنغر به

~~فرح و نشاط اسباب عیش وعشرت ترتیب نمود و حضرت خاقان سعیدوارکان دولت را

~~طوی به عظمت فرمود و چند گاه از صبح تا شام و از شام تا بام خواص و عوام ابواب

~~مسرت گشادند و خلایق دست افشان و پای کوبان قدم بر بساط نشاط نهادند.

و چون خاطر همایون را از بزم عشرت فراغت روی نمود، اندیشهآ صوابنمای

~~به تد بیر امور ملکی التفات فرمود و امیر یوسف خواجه و امیرسیدی را با سه هزار سوار

~~نامدار به معاونت و امداد امیر الیاس خواجه فرستاد که به اتفاق از آن حدود برخبر

~~باشند وعراق عجم را ضبط نمایند.

و آخر شعبان، نوکران امیر خلیل الله شروانی و امیرسیدی احمدشکی به

~~دارالسلطنهآ هرات رسیدند و عرضه داشت و پیشکش به موقف عرض رسانیدند و آن

~~حضرت فرستادگان را تربیت فرمود و اجازت مراجعت نمود.

ذکرولادت میرزامحمد قاسم بن میرزامحمد جوکی

مبشران سعادت بشارت دادند که اختر سلطنت از مطلع اقبال طلوع کرد و

~~کوکب دولت ازافق پادشاهی برآمد و غرهآ رمضان جهان از فروغ طلعت میرزا

~~محمدقاسم روشنی یافت و عرصهآ عالم از نور ظهور او رونق دیگر گرفت و میرزا

~~سرالأولاد ثمرة الفؤاد بود برآمد و از طلعت همایون و غرهآ میمون آن نور دیدهآ روشنایی

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0341.jpg)

~~چشم جان افزود و میرزا محمد جوکی طوی به عظمت ترتیب نمود و ارکان دولت و

~~اعیان حضرت را انعام واکرام فرمود.

ذکر آمدن ایلچیان که به مملکت خطای

رفته بودند و شرح غرایب وعجایب آن دیار

در وقایع سنهآ اثنتین و عشرین مذکور است که حضرت خاقان سعیدایلچیان،

~~مقدمهم شادی خواجه، نامزد مملکت خطای فرمود و میرزابایسنغر سلطان احمد،

~~غیاثالدین نقاش را ارسال نمود و به تأکید تمام خواجه غیاث الدین را گفته بود که

~~از آن روز که از دارالسلطنهآ هرات بیرون رود تا به روزی که باز آید، در هرشهرو

~~ولایت آنچه بیند از چگونگی راه و صفت ولایت آن بلاد دیار و اطوار ملوک نامدار

~~روزبه روز به طریق روزنامه ثبت نماید. در این سال، یعنی خمس وعشرین

~~فرستادگان یازدهم رمضان به هرات رسیدند و بیلاکات و تنسوقات پادشاه خطای به

~~عرض رسانیدند و حکایات غریب و کلمات عجیب از اوضاع و رسوم آن ممالک

~~تقریر کردند و چون خواجه غیاث الدین مضمون آن ولایات و حکایات بی غرض و

~~تعصب نوشته بود، زبده ونقاوهآ آن سخنان ثبت افتاد والعهدة علی الراوی و در این

~~مقام شرح این کلام به نوع بسطی اختتام خواهد یافت.

ایلچیان شانزدهم ذیقعده از دارالسلطنهآ هرات روان شدند و نهم ذی الحجه به

~~بلخ رسیدند و از کثرت بارندگی تا غرهآ محرم سنهآ ثلاث و عشرین در بلخ ماندند و از

~~آن جا روان شده بیست ودوم به سمرقند رسیدند و میرزا الغ بیک پیشتر ایلچیان خود

~~سلطانشاه و محمد بخشی را با جمعی خطاییان فرستاده بود. ایلچیان خراسان در

~~سمرقند توقف نمودند تا ایلچی میرزا سیورغتمش، ارغداق و ایلچی امیر شاهملک،

~~اردوان و ایلچی شاه بدخشان، تاج الدین جمع آمدند و به اتفاق ایلچیان خطای

~~عاشر صفر از سمرقند بیروند رفتند و از تاشکند و سیرام و آشپره گذشته

~~یازدهم ربیع الآخر به ایل مغول درآمدند و خبریافتند که اویس خان قصد شیراغلان

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0342.jpg)

~~کرده الوس به هم برآمده و باز خبر صلح و تسکین فتنه رسید و امیرخداداد که

~~صاحب اختیار آن دیار بود به ایلچیان رسیده استمالت داد و پیش اویس خان رفت و

~~ایلچیان هیژدهم جمادی الأولی به موضع بیلغوتو که از حساب محمد بیک بود رسیدند

~~و چندان توقف کردند که داجیان و نوکران شاه بدخشان ملحق گردیدند و از بیلغوتو

~~کوچ کرده بیست ودوم از آب کنگر گذشته بیست وسیم محمد بیک حاکم الوس را

~~دیدند و پسر محمدبیک، سلطان شادی گورکان داماد شاه جهان بود که دختر دیگر او

~~را میرزا محمد جوکی داشت و بیست وهشتم به جلگای یلدوز از ایل شیر بهرام

~~درآمدند و در آن بیابان بی پایان با آن که آفتاب در سرطان91 بود آب دو انگشت یخ

~~می بست.

و هشتم جمادی الأولی خبر آمد که پسران محمد بیک داجی را که ایلچی

~~اویس خان بود غارت کردند. ایلچیان متوهم شده با آن که اکثر ایام باران و ژاله بود

~~از دره ها و کوهها به سرعت گذشتند و آخر ماه به شهر طورفان رسیدند5 و در این شهر،

~~بیشتربت پرست بودند و بتخانهآ بزرگ داشتند و در پیشان صفه صورتی بزرگ بود و

~~می گفتند صورت شاکمونی است و دوم ماه رجب از آن جا کوچ کرده پنجم ماه به

~~قراخواجه رسیدند و دهم ماه خطاییان آمده اسامی ایلچیان و عدد مردم ایشان نوشتند و

~~نوزدهم به قصبهآ اتاصوفی فرود آمدند و آنجا یکی از خاندان مصطفوی و فرزندان

~~مرتضوی، خانزاده تاج الدین ازسادات ترمذ داماد امیر فخرالدین حاکم مسلمانان

~~قامل بود لنگری ساخته ولنگر اقامت انداخته.

و بیست و یکم رجب به شهر قامل رسیدند و در این شهر امیر فخرالدین مسجد

~~عالی و معبد متعالی ساخته و درغایت تکلف پرداخته بود و کافران نزدیک مسجد

~~بتخانه ای داشتند که بر اطراف آن بتان خردو بزرگ به صور بدیع نگاشته بودند و بر

~~در بتخانه صورت دو دیو بر یکدیگر حمله کرده نمودند و منگلی تیمور بایری جوانی

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0343.jpg)

~~صاحب جمال حاکم قامل بود.

و از آن جا بیست و پنج، راه چول و بادیه قطع کرده به هر دو روز آب

~~می یافتند و دوازدهم ماه شعبان، دراثنای بیابان، به شیر و گاو قطاس5 دوچار شدند و

~~آن جا گاو چنان بزرگ میشود که گویند نوبتی سواری را از پشت زین به سر شاخ

~~وبود ومدتی بر سر شاخ او بود.

مصرع باشد سخنی غریب اگر راست بود

و چهاردهم شعبان به منزلی رسیدند که از آن جا تا سکجوکه اول شهر

~~خطاست ده روزه راه چول بود. جمعی خطاییان خبر ایلچیان یافته به موجب فرمان

~~استقبال نمودند و به یک روز در مرغزاری صفهآ عالی ساخته و سایبانها افراخته و

~~شیرهها و صندلیها نهاده و خوردنیهای غاز و مرغ و گوشت پخته ومیوه های خشک و

~~تربر طبقهای چینی ترتیب داده بودند و زبرسر هر شیره نخلی بسته و سبزیها و خوانها

~~آراستند و در آن بیابان طویی مرتب ساختند که در شهرها میسر نشود و چون از طعام

~~فارغ شدند، انواع مسکرات در کار آوردند و همه کس را گوسفند و آرد و جوو

~~مایحتاج دادند و اینها را به احترام تمام پیش ایلچیان فرستادند و نسخه گرفتند که

~~ایلچیان هرکس چند نفر نوکر دارد و داجیان حجت گرفتند که زیادت نگویند که

~~هرکس که دروغگوی شد او را وقعی نمی ماند و بازرگانان در سلک نوکران منتظم

~~شده خدمت میکردند و نسخه به این تفصیل بود:

امیر شادی خواجه و گوگجه دویست نفر. سلطان احمد و غیاث الدین

~~صدوپنجاه نفر. ارغداق شصت نفر. اردوان پنجاه نفر. تاج الدین پنجاه نفر و ایلچیان

~~میرزا الغ بیک رفته بودند و قاصدان میرزا ابراهیم سلطان هنوز نرسیده و

~~شانزدهم شعبان ایلچیان را خبر کردند که امروز دانک جی که حاکم آن سرحد

~~است طوی پادشاهانه می دهد. ایلچیان به یورت او آمدند و خطاییان به صورت مربع

~~فرودآیندطناب درطناب. چنانچه هیچ آفریده به میان در نتواند آمد مگر از چهار دروازه

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0344.jpg)

~~که بر چهارطرف آن مربع گذاشتهاند و میان آن فضایی بزرگ و در میان فضا دکانی

~~بلند ساخته مقدار یک جریب و خیمهآ بزرگ دو تیرهآ خطایی در پیش شده مثل

~~شاه نشینی دامنها برداشته و تالاری از چوب و سایبانها چنانچه یک جریب تمام

~~سایه بود و درزیر دو تیرهآ بزرگ، صندلی داجی نهاده از چپ و راست صندلیهای

~~دیگر و ایلچیان بر جانب چپ و امرای خطا بر طرف راست نشستند و پیش ایشان

~~تعظیم طرف چپ زیاده از طرف راست است.

مصرع که شاه عادل دل در بدن بود سوی چپ

و پیش هریک از ایلچیان و امرا دوشیره نهادند. در یکی گوشت پخته و غاز

~~و مرغ ومیوههای خشک خطایی و دریکی کلیچه و نانهای خوب و نخلی از کاغذ و

~~ابریشم به غایت خوشنما و در پیش باقی مردم هریک شیرهای بود و در برابر گورکهآ

~~پادشاهی که بر مقامی بلند بود، خمها و خمرهای چینی و صراحیهای خرد و بزرگ و

~~چینی و نقره بود و در چپ و راست گورکه مطربان ایستاده یا توغن و کمانچه و

~~سهپایه نهاده و صنج و چهارپاره و دهل همه را به اصول و نوا درآوردند و پسران

~~صاحب جمال سرخی و سفیده مالیده و بهسان دختران مروار یدها در گوش کشیده

~~بازیگریها کردند که

مصرع مثل آن در زمانه نتوان دید

و از این فضای گشاده تا چهار دروازه مردان جیباپوش نیزهها در دست از

~~دوطرف راه ایستاده پای ازپای برنمی دارند و یساول حاجت نیست و مردم را در محل

~~مناسب نشانده و کاسه داشته قوش و قراو دادند و خوردند. امیردوسون حاکم دیوانا

~~کاسه داشت و صندوق نخل بندی با او می بردند. هرکه را کاسه دادند شاخچهآ نخل

~~بندی بر سر دستار او زده مجلس را گلستانی ساخت و بازیگران از کاغذ مقوا

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0345.jpg)

~~صورت جانوران ساخته بر روی بسته بودند و به هیچ وجه روی و گوش ایشان

~~نمی نمود و بر اصول خطاییان رقص میکردند و پسران همچون آفتاب صراحیهای

~~شراب ناب در دست ایستاده و بعضی طبقهای نقل بر کف ازفندق و عناب و چهار

~~مغز و شاه بلوط مقشر و لیمو و سیر و پیاز در سرکه پرورده و ترههای دیگر و خربزهآ

~~بریده و هندوانهآ بریده در طبقی خانه خانه جداجدا بر کف نهاده. چون امیر کسی را

~~کاسه می داشت، آن پسرطبق پیش می آوردتاهر نقل که میل کند تنقل سازد. دیگر

~~لکلکی بزرگ به غایت شبیه ساخته اند، چنانچه پسری در درون او می رود و آن

~~لکلک بر اصول پای میکوفت و هرطرف سر می جنبانید به نوعی که مردم حیران

~~می شدند. آن روزتا شب مجلس عیش و نشاط در غایت خرمی و انبساط بود.

و هفدهم ماه شعبان به چول درآمده بعد از چند روز به قراول رسیدند و این

~~قراول قلعه ای است محکم، اطراف آن کوه و راه آن چنان که از در قلعه در می باید

~~آمد و به دری دیگر بیرون رفت. ایلچیان به قلعه درآمده همه را شمردند و نام نوشتند و

~~از قلعه بیرون گذاشتند.

و از قراول به شهر سکجو آمدند و داجیان ایلچیان را در یام خانهآ بزرگ که بر

~~در شهر بود فرود آوردند و رخوت ایشان مجموع ستانده و به دفتر برده سپردند و

~~مایحتاج از مأکول و مشروب و مفروش و مرکوب در یام خانه ها مرتب می داشتند.

~~هرشب کتی و دستی جامهآ خواب ابر یشمین با یک خدمتگار فرمانبردار برای

~~هرکس مقرر و مرتب بود.

و این سکجو شهری معظم و قلعه ای محکم است مربعی درست، بازارها

~~گشاده. عرض بازار پنجاه گز شرع همه آب زده و جاروب کشیده. در خانهها خوک

~~اهلی و در دکان قصاب گوشت گوسفند و گوشت خوک پهلوی هم آویخته و در

~~بازارهای ایشان چهارسوی بسیار و بر سر هر چهارسو طاقی از چوب مجوزه بسته در

~~غایت تکلف و کنگره های بر وی نهاده هم از چوب و مقرنس خطایی بسته و بر

~~باروی شهر در هر بیست قدم برجی سر پوشیده ساخته و چهار دروازه بر چهار دیوار

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0346.jpg)

~~شهر برابر هم گشاده ازغایت راستی نزدیک می نمود و از میان شهر تادروازه راه

~~بسیار بود و بر پشت هر دروازه کوشکی دو طبقه خر پشته به رسم خطایی چنان که در

~~مازندران. اما در مازندران به سفال بی رنگ پوشند و خطاییان به چینی پوشیدهاند. و

~~در این شهر چند بتخانه بود هر یک قریب به ده جریب به غایت پاک و زمین آن از

~~خشت پخته تراشیده فرش انداخته و خشت پختهآ آن بهسان سنگ جواهردارد و بر در

~~بتخانه ها پسران خوش شکل ایستاده و صلای عیش وعشرت درداده مردم غریب را

~~رهبری میکنند و از راه بری میکردند.

و این اول شهر خطاست و از این جا تاخان بالق که تختگاه پادشاه است

~~نود ونه یام بود همه معمور. هریامی برابر شهری و قصبه ای ومابین یامها چند قرغوو

~~کی دی فو. قرغو عبارت است از خانهآ شست گزبلندی و دایم ده کس در این خانه

~~باشند و آن را چنان ساختهاند که قرغوی دیگر می نماید. چون قصه ای پیش آید مثل

~~لشکر بیگانه فی الحال آتش کنند تا آن قرغوی دیگر دیده آتش کند. همچنین آتش

~~می کنند تا دریک شبانروز سه ماهه راه واقف شوند که حالی واقع است و مکتوب

~~مشروح متعاقب می رسد و در کی دی فوبه دست یکدیگر داده می رسانند و کی دی فو

~~عبارت از خانه واری چند است که در محلی ساکن گردانیدهاند و یاساق و مهم

~~ایشان آن است که چون مکتوب یا خبری رسد شخصی آماده ایستاده درحال به

~~کی دی فو دیگر رساند و همچنین تا آن زمان که به پای تخت رسد و از کی دی فوتا

~~کی دی فوی دیگر دومره است و هر شانزده مره یک فرسنگ شرع است و جماعتی

~~که در قرغوباشند هر ده روز به نوبت ده کس آید و آن ده که آن جا باشند روند. اما

~~جمعی که در کی دی فو باشند همانجا ساکن اند و خانه ها ساخته عمارت و زراعت

~~دارند.

و از سکجوتا قمجو که شهری دیگر است بزرگتر از سکجونه یام بود و

~~دانک جی که بزرگتر داجیان سرحد بود در این شهر حاکم است و در هریامی

~~چهارصدوپنجاه اسب و درازگوش یرغه برای ایلچیان می آوردندو پنجاه شست عرابه و

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0347.jpg)

~~سران که موکل اسبان بودند، ایشان را بافو گویند و موکلان دراز گوش را لوفو و آنها

~~که عرابه میکشند چینو و عرابه کشان بسیار باشند که ریسمانهای عرابه گرفته بر

~~دوش می برند. و در راه هر چند بارندگی و کوه باشد آن پسران عرابه ها ازیام به یام

~~می رسانند. هر عرابه را دوازده کس می برند پسران خوش شکل مرواریدهای دروغی

~~خطایی در گوش و مویها بر سر گره زده و اسبان با زین و لجام و قمچی می آوردند و

~~با فویان تا یام دیگر بر سر جلا و به سان بیکان به تعصب می دوند و در هر یامی

~~گوسفند و غاز و مرغ و برنج و آرد و عسل و دراسون و عرق و سیر و پیاز در سرکه

~~پرورده و تره ها می دهند و در هر شهر ایلچیان را طوی دهند و دیوان خانه را دوسون

~~میگویند. در هر دوسون که طوی باشد، اول پیش گورکه و به طرف تختگاه پادشاه

~~تختی نهند و پردهای آویخته و شخصی پهلوی تخت ستاده و نمدی بزرگ پاک در

~~پای انداخته و امرا و ایلچیان بر بالای آن نمد و باقی مردم در پس پشت ایشان

~~صف صف به سان مسلمانان در صفهای نماز ستاده و آن کس که بر پهلوی تخت

~~باشد به زمان خطایی ندائی کند سه بار. بعد از آن داجیان سه بار سر بر زمین نهند و

~~ایلچیان و مردم را نیز تکلیف کنند سه بار سر نهاده هرکس به سر شیرههای خود رود و

~~در این روز که دانکجی در قمجو مسلمانان را طوی می داد و دوازدهم رمضان بود، از

~~ایلچیان درخواست کرد که طوی پادشاه است و شما را عزیز داشته چیز خورید.

~~ایلچیان درخواست کردند که در دین ما روا نیست. دانک جی ایشان را معذور داشته

~~هرچه ترتیب کرده بود، به وثاقهای ایشان فرستاد.

و در این شهر قمجو بتخانه بود پانصد گز در پانصد گز و در میان آن بتی

~~خسبیده پنجاه قدم طول آن بت و نه قدم طول کف پای او و دور کلهآ سر او

~~بیست و یک گز و بتان دیگر پس پشت او و بالای سر او هریک گزی و کمتر و

~~بیشتر، صورت بخشیان هریک به مقدار آدمی همه چنان متحرک که گویی زندهاند و

~~بر دیوارها صورتگریهای خوب کرده. این بت بزرگ خسپیده یک دست به زیر سر

~~نهاده ویکی بر روی ران و او را مطلا کردهاند و نام آن شکمانی فومی گویند و

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0348.jpg)

~~فوج فوج می آیند و پیش آن بتک سربر زمین می نهند و در گرد آن عمارت همچون

~~خانه های کاروانسرا بت خانه هابودبا انواع پردههای زربفت و کرسیهای مطلا و

~~صندلیها و شمعدانها و صراحیهای چینی آراسته بودند و در این شهر قمجوده بتخانهآ

~~معظم بود.

و خانه ای دیگر ساخته بودند که مسلمانان آن را چرخ فلک می خوانند مثل

~~کوشکی مشمن و از زیرتا بالا پانزده طبقه و در هر طبقه ای منظرهای مقرنس

~~خطایی وغرفهها و ایوانها و برگرد منظرها در افزینها و انواع صورت ساخته مثل

~~تختی زده و پادشاهی نشسته واز چپ و راست، خادمان و غلامان و دختران

~~ایستاده، در مجموع آن پانزده طبقه منظرهای خرد و بزرگ ساخته بودند و صورتهای

~~بدیع پرداخته و در زیر آن کوشک صورت دیوان که آن را بر دوش گرفته اند و دور آن

~~کوشک بیست گز بود و بلندی دروازه ده گز، همه از چوب تراشیده، اما چنان مطلا

~~کرده که گویی تمام طلاست و سردابه ای در زیر آن، میلی از آهن از زیرتا بالا در

~~آن تعبیه کرده و یک سر میل بر کرسی آهن نهاده و سر دیگر بر سقف خانه ای که

~~آن کوشک در آن جاست محکم کرده چنان که در سردابه به اندک حرکتی آن

~~کوشک معظم در حرکت می آید. مجموع نجاران و حدادان و نقاشان عالم باید که

~~از آن جا تعلیم صنعت گیرند.

و هرچند به خان بالق نزدیکتر می شدند، در شهرها و یامها طویهای ایلچیان

~~زیادت می دادند و در این شهر قمجورختها و چهار پایان ایلچیان را سپردند و به

~~وقت باز آمدن همه را باز دادند و آنچه برای پادشاه آورده بودند از ایلچیان ستادند

~~مگر شیرکه میرزابایسنغر فرستاده بود و پهلوان صلاح الدین شیربان خود به درگاه

~~رسانید

القصه هر روز به یامی و هر هفته به شهری می رسیدند تا چهارم شوال به

~~آب قراموران که بر ابر جیحون بود رسیدند و بر آن آب پلی به زنجیر و

~~بیست وسه کشتی بسته بودند هر زنجیر به سطبری ران آدمی ده گزاز هرطرف بر

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0349.jpg)

~~عشکی گذشته و بر دو طرف آب دومیل آهن هریک به سطبری میان مردی در

~~زمین محکم کرده و زنجیرها بر آن استوار ساخته و کشتیها را به قلابهای بزرگ و

~~زنجیرها استحکام داده و بر بالای کشتیها تخته هاانداخته و همه محکم و هموار

~~ساخته ایلچیان بی زحمت عبور نمودند و در آن طرف آب قراموران شهر معظم بود.

~~ایلچیان را طوی دادند بیشتر از طویهای پیشتر و در این شهر بتخانه ای عظیم بود

~~چنان که از سرحد خطای تا آن جا مثل آن عمارت ندیده بودند و سه خرابات و

~~اختران صاحب جمال. اگر چه دختران خطایی بیشتر صاحب حسناند اما آن شهر را

~~حسن آباد خوانند و از آنجا بر چند شهر دیگر گذشته. دوازدهم ذیقعده به آبی رسیدند

~~در برابر جیحون و از آن جا به کشتی سلامت بگذشتند و از چند آب دیگر به کشتی و

~~پل عبور نموده.

بیست وهفتم به شهر صدین فو رسیدند. شهر معظم و غلبهآ بسیار و بتخانهای

~~به عظمت وبتی جسیم از برنج ریخته و مطلا کرده پنجاه گز در بلندی متناسب

~~اعضای، براعضای او صورت دستها، بر کف هردست صورت چشمی و آن بت را

~~هزاردست خوانند و در خطای شهرتی دارد و کرسی از سنگ خوب تراشیده که این

~~بت و عمارت بر آن کرسی است و دیگر رواقها و منظرها و غرفهها بر گرداو، چند

~~آشام. آشام اول از کلهآ پای او گذشته و آشام دوم به زانوی او نرسیده و دیگر از

~~زانوی او گذشته و دیگری به میان رسیده و دیگری به سینه همچنین تا سر و سر آن

~~عمارت متکلف به مقرنس درآورده و چنان پوشیده که مردم در آن حیراناند وهشت

~~اشام است و در همه آشامها از درون و برون توان گردید و این بت را ایستاده

~~ساختهاند و دو قدم او که هر یک قرب ده گز باشد بر بالای دو تیغهآ ریخته ایستاده و

~~آن خود نمی نماید و گویی معلق ایستاده. صد هزار خروار برنج تخمینا در آن عمل

~~خرج شده باشد و دیگر بتکان خرد ساخته اند از گچ و رنگ آمیزی کرده و کوهها و

~~کمرها از گچ نموده و در آن کوهها و کمرها و غارها ومغارهها صورتگری کرده

~~چنان که بخشیان و رهبانان و جوکیان در چله نشستهاند و ریاضت میکشند و قجقار

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0350.jpg)

~~و تکه و ببر و پلنگ و اژدرها و درختان نموده و بر دیوارها صورتگر یها کرده در کمال

~~مهارت و عمارات اطراف در غایت لطافت و در این شهر نیز چرخ گردانی مثل قمجو

~~اما از آن بزرگتر و به تکلفتر.

و همچنین هر روز چهارفرسنگ و پنج فرسنگ می رفتند تا هشتم ذی الحجه

~~هنوز تاریک بود که به دروازهآ خان بالق رسیدند. شهری به غایت بزرگ چنانچه هر

~~دیواری یک فرسنگ بود و بر دیوارهای دور شهر به سبب آن که هنوزعمارت میکردند،

~~صدهزار خوازه بسته بود و هنگام صبح دروازه نگشوده بودند. ایلچیان را از برجی که

~~عمارت می کردند به شهر درآوردند و بر در کریاس پادشاه فرود آوردند و بردر

~~کریاس مقدار هفتصدقدم فرش سنگ تراشیده انداخته بود. پیاده از روی فرش

~~گذشته به در اردو رسیدند. بر هرطرف در پنج پیل ایستاده و خرطومها به راه داشته.

~~ایلچیان ازمیان خرطومها. گذشتند و درون رفتند. قریب صد هزار آدمی، آن زمان که

~~هنوز روشن نشده بود بر در سرای پادشاه بودند. چون ایلچیان درآمدند فضایی دیدند

~~بهغایت وسیع و جانفزای وهوایی بسیار لطیف و دلگشا و در پیش آن کوشکی

~~کرسی آن سی گز و بر بالای کرسی ستونهای پنجاه گزی بر پای کرده و عمارات بر

~~بالای آن و طنبی ساخته شست گز در چهل گز و در پیش ستونها سه دروازه، میانی

~~بزرگتر پشت دروازه چپ و راست گورگه و ناقوس نهاده آویخته و دو کس منتظر

~~ایستاده تا پادشاه کی به تخت برآید و قرب سیصد هزار آدمی بر درگاه جمع گشته بود

~~و هزار مغنی ایستاده و آواز بم وزیر باهم ساز کرده به زبان خطایی و اصول ایشان

~~دعای پادشاه میگویند و دوهزار دیگر سلاحدار ناچخ و دورباش و زوبین و حربه و

~~خشت پولاد و تبرزین و نیزه و شمشیر و گرز در دست داشتند و بعضی بادبیزن

~~خطایی و چتر گرفته و بر اطراف آن فضا خانه ها و صفه ها و ستونهای معظم بر کنار

~~صفه ها و دیوارخانه ها مجموع شبکه و فرش سنگ تراشیده.

القصه چون روشن شد، آنها که بر بالای کوشک منتظر پادشاه بودند گورگه

~~و دهل و دمامه و سنج ونی و ناقوس فرو کوفتند و آن سه دروازه را گشادند و خلایق

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0351.jpg)

~~درون دویدند و قاعده در دیدن پادشاه دویدن است. چون از این فضا به فضای دوم

~~رفتند و آن نیز به غایت وسیع و دلگشا بود و در برابر کوشکی از اول به عظمتتر

~~تختی آوردند مقدار چهار گز و گرد تخت مثلث همچو خرگاهی قسین گرفته از

~~اطلس زرد، مجموع زرافشان خطایی کرده و نقوش خطایی سیمرغ و اژدره نموده و بر

~~بالای تخت کرسی از زر نهاده و از چپ و راست خطاییان صف کشیده ایستاده اول

~~امرای تومان و هزاره و صده به غایت بسیار. هریک را در دست راست تخته ای مقدار

~~یک گز شرع طول و در عرض یک چارک و به غیر آن در جایی ننگرند و در عقب

~~ایشان فزون از حد وشمار جیبایوشان و نیزهداران و بعضی شمشیرهای برهنه در

~~دست. صفها راست ایستاده مجموع چنان خاموش که گویی یک متنفس این جا

~~نیست

~~بالای تخت صندلی از زر. پادشاه بر تخت برآمد و بر صندلی نشست. مردی

~~میانه بالا محاسنی نه بزرگ و نه کوسه، مقدار دو یست سیصد موی از میان محاسن

~~چنان دراز که سه چهار حلقه در کنار پادشاه زده بود و از چپ و راست تخت، دو

~~دختر ماهروی مویهای خود بر میان سر گرهزده گردن و عارض گشاده و

~~مرواریدهای بزرگ در گوش و کاغذ و قلم در دست منتظر که پادشاه چه فرماید.

~~هرچه بر زبان پادشاه گذرد قلمی کنند وچون در حرم رود نوشته به عرض رسانند.

~~اگرحکمی تغییر باید کرد، خط بیرون فرستند تا اهل دیوان بدان موجب عمل

~~کنند. فی الجمله چون پادشاه بر تخت قرار گرفت و صفها از برابر روی پادشاه ایستاد

~~ایلچیان را با بندیان دوشادوش پیش پادشاه بردند.

اول یارغوی بندیان پرسیدند. هفتصد کس بودند. بعضی دوشاخه بر گردن و

~~بعضی دست و گردن در تخته و پنج شش را برتختهآ دراز دربند کرده سرها ازتخته

~~بیرون و هریک را کسی موکل. موی گناهکار گرفته منتظر تا پادشاه چه حکم

~~فرماید. جمعی را زندان و بعضی را قتل فرمود ودر مجموع خطا هیچ امیر وداروغه را

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0352.jpg)

~~حکم قتل نیست. هرکس گناه کرد گناه او را بر تخته پاره ای نوشته در گردنش

~~آو یختند با زنجیر و دوشاحه و هر چه حد گناه اوست در کیش کافری و به جانب

~~خان بالق پای تخت روان کردند اگریک ساله راه است جایی نمیتواند بود تا به

~~آنجا نرسد.

بعد از آن ایلچیان را نزدیک تخت بردند به مسافت یانزده گزو امیری

~~زانوزده، به خط خطایی احوال ایلچیان نوشته برخواند. مضمون آن که از راه دور از

~~پیش حضرت شاهرخی و فرزندان او ایلچیان آمدهاند و برای پادشاه تبرکات آورده و

~~به پای تخت به سرزدن آمدهاند. مولانا حاجی یوسف قاضی که از امرای تومان و

~~مقربان پادشاه بود و از دوازده دیوان پادشاه یکی تعلق به او می داشت پیش آمد با

~~چند نفر از مسلمانان زبان دان و ایلچیان را گفتند اول دوتاه شوید و بعد از آن سربر

~~زمین نهید. سه کرت ایلچیان سر نهاده پیشانی بر زمین نرساندند. بعد از آن مکتوب

~~حضرت شاهرخی و جناب بایسنغری و باقی شاهزادگان و امرا را در پارچهآ اطلس

~~زرد پیچیده به دو دست بلند گرفتند و قاعدهآ اهل خطای آن است که هر چه تعلق به

~~پادشاه دارد در زرد می پیچند. مولانا قاضی آمد و آن مکاتیب ستده به خواجه سرای

~~که پیش تخت پادشاه بود داد وخواجه سرای پیش پادشاه برد و پادشاه گرفت و

~~گشاد و دید و باز به خواجه سرا داد و پادشاه از صندلی فرود آمده بر تخت نشست و

~~سه هزار جامه آوردند: هزار د گله و دوهزار قبا. وخویشان و فرزندان را قبا پوشانید (

~~هفت نفر از ایلچیان نزدیک او آوردند: شادی خواجه و گوگجه و سلطان احمد و

~~غیاث الدین وارغداق واردوان وتاج الدین. وایشان زانوزده پادشاه احوال حضرت

~~شاهرخی پرسید و بعد از آن پرسید که قرایوسف ایلچی می فرستد و مال می آورند؟

~~گفتند آری و داجیان نیز دیدند که ایلچیان او آمده بودند و مال آورده. دیگر پرسید

~~که نرخ غله آن جا گران است یا ارزان و نعمت فراوان؟ گفتند غله ارزان است و

~~نعمت فراوان. گفت: آری. چون دل با خدای راست است حق تعالی نعمت فراوان

~~ارزانی داشته. دیگر گفت ایلچی می خواهیم به قرایوسف فرستیم که آن جا اسبان

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0353.jpg)

~~خوباند. در راه ایمنی هست؟. ایلچیان گفتند راه امن است. اگر حکم

~~سلطان شاهرخ باشد. گفت آن را دانسته ام. از راه دور آمدهاید. برخیزید و آش

~~خوری

و ایلچیان را به فضای اول بردند و هریک را یک شیره و صندلی نهادند و بر

~~هر شیره چنانچه پیشتر گفته شده بود آش خوردند و ایشان را به یامخانه بردند و در

~~یامخانه در هرخانه ای کتی خوب و بستر و بالش اطلس و کمخا و کفش کمخا در

~~غایت نازکی دوخته و کوشکه و حنبلق و صندلی و منقل و جایگاه آتش و ده کت

~~دیگر از چپ و راست با بستر و بالش اطلس و کمخا و زیلوچه ها و حصیرهای نازک

~~هرکس را بدین نسق در یک خانه مقرر کرده و دیگ و کاسه و چمچه و شیره و هر

~~روز ده کس را یک گوسفند و یک غاز و دو مرغ و هریک را دومن شرع آرد و یک

~~کاسهآ بزرگ برنج و دو کلیچهآ بزرگ با حلوا و یک ظرف عسل و سیر و پیاز و سرکه و

~~نمک و ترههای ملون و دو کوزه دراسون و یک طبق نقل و چند خدمتکار

~~صاحب حسن بر دو قدم از بام تا شام و از شام تا بام.

روز دیگر نهم ذی الحجه هنوز شب بود که سچین آمد یعنی شقاول. ایلچیان

~~را گفت برخیزید که پادشاه طوی می دهد و اسبان با زین آورده ایشان را سوار کرد

~~و به اردوی پادشاه برد و ایشان را در کریاس اول نشاندند تا روز و آن زمان قرب

~~دویست سیصد هزار آدمی جمع شده بودند. چون روزشد آن سه دروازه گشادند و

~~ایلچیان را به پای تختگاه داد بردند و از برای پادشاه پنج بار سر بر زمین نهادند و

~~پادشاه از تخت فرود آمده ایلچیان را بیرون بردند و فرمودند که خود را سبک کنید که

~~در میان طوی به قضای حاجت بیرون نمیتوان آمد. ایلچیان پراکنده گشته باز جمع

~~شدند و درون رفته از کریاس اول و دوم که تختگاه داد است گذشته به کریاس

~~سیم درآمدند. صحنی به غایت گشاده فرشهای خوب از سنگ تراشیده و در پیش آن

~~طنبی بزرگ شست گز. روی اردو و کوشکها و روی عمارت و در خانه های خطاییان

~~برجانب جنوب باشد و درون طنبی تختی به عظمت نهاده از قد مردی بلندتر و از

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0354.jpg)

~~سه طرف نردبانهای نقره یکی از پیش و دو از چپ و راست و دو خواجه سرا ایستاده و

~~بردهان چیزی بسته، از کاغذ مقوا تا بن گوش و باز تختی خردتر بر بالای آن تخت

~~نهاده مثل صندلی اما بزرگتر. گوشههای بسیار دارد و متکا دارد و پایه های غریب و

~~از چپ و راست مثل عود سوزی یا قبهای که بر سر آن نهادهاند مجموع آنها از چوب

~~مطلا کردهاند.

مصرع تو گفتی همه خود مجسم طلاست

مولانا قاضی گفت هشت سال است که این تخت طلا کردهاند و دراین

~~مدت هیچ از آن نسوده و دیگر ستونها و پله ها و چوبهای این عمارت از جوشه رنگ

~~کرده و روغن داده که استادان ربع مسکون در آن حیرانند و شیرههای طعام و نقل و

~~نخلبندی پیش پادشادتهاده و از چپ و راست تخت داجیان صاحب وجود ایستاده و

~~ترکش و شمشیر بسته و سپر حمایل کرده و در پس پشت ایشان سپاهیان ناچخها

~~گرفته و جمعی شمشیرهای برهنه داشتند و در طرف چپ که پیش ایشان زیاده از

~~راست است جای ایلچیان بود. پیش امرا و هرکس که تعظیم کنند سه شیره نهند و از

~~آن فرودتر دوتا به یک شیره و شاید که در آن روز هزار شیره مرتب بل زیاده پیش

~~مردم نهاده باشند و دیگر پیش تخت پادشاه نزدیک پنجرهآ طنبی گورگهآ بزرگ نهاده و

~~شخصی بر بالای صندلی بلند ایستاده و پهلوی او اهل ساز منتظر و پیش تخت هفت

~~چتر هفت رنگ و برون طنبی چپ و راست قریب دویست هزار سلاحدار ایستاده و

~~برابر تخت مقدار گزوار که به کمان سخت اندازند مثل جنبلق ده گز در ده گز، دیوار

~~آن از اطلس زرد و در درون آن آش پادشاه ترتیب کنند و دراسون و هرگاه جهت

~~پادشاه و دراسون آرند اهل ساز به یکبار آغاز ساز کنند و آن هفت چرخ زنان می آیند

~~تا نزدیک تخت و آن آش یا دراسون را در حقهآ بزرگ نهادهاند و سر پوش هم از

~~جنس حقه پوشیده. چون اینها مرتب شده ایلچیان برپای ایستاده دری از پس تختگاه

~~در حرم بود و پردهآ بزرگ آویخته و طناب ابر یشمین بر دو طرف بسته و سرهای طناب

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0355.jpg)

~~دو خواجه سرا گرفته و میان طناب بر بکره ای بود که چون آن طناب را بکشند آن پرده

~~بیچیده شود. به این نوع در باز شده پادشاه بیرون آید و سازها می نوازند.

چون پادشاه نشست همه خاموش شدند و بالای سر پادشاه به ده گز بلندی

~~کله بسته بودند چون سایبانهای چهارده گزی از اطلس زرد و چهار اژدر که با هم در

~~حملهاند بر آن باسمه زده. چون پادشاه قرار گرفت ایلچیان را پیش برده پنج کرت سر

~~بر زمین نهادند و بازگشته به جای خود پیش شیرهها نشستند و غیر آن که بر سر

~~شیره ها بود هر ساعت آشها و گوشتهای بره و غاز و مرغ و دراسون می آوردند و

~~بازیگران به بازی درآمدند. اول جماعتی پسران چون ماه بهسان دختران سرخی و

~~سفیده کرده مروارید در گوش و جامه های زربفت پوشیده و نخلها و گلها و لالههای

~~ملون که از کاغذ رنگین و ابریشم بسته بودند بر دست گرفته و بر سر خلانیده بر

~~اصول خطاییان در رقص آمدند و بعد از آن دو پسرده ساله بالای دو چوب معلقها زدند

~~و شخصی براستان خوابید و پای خود را بالا داشت و چند نی بزرگ پای او نهادند

~~و شخصی دیگر مجموع آن نیها را به دست گرفت و پسری ده دوازده ساله آمد و بر

~~بالای آن نی ها رفت. درازی هرنی هفت گز بوده باشد. آن پسر بر سر آن نیها انواع

~~بازیها کرد و به آخر یک یک نی می انداخت تا یکنی ماند. بر سر آن معلقها زد و

~~بازیها کرد و بعد از آن حرکات غریب ناگاه از سرنی خطا شد چنان که همه کس

~~گفتند افتاد. آن شخص خفته بر پای جست و او را در هوا گرفت.

و از اهل ساز شخصی یاتوغن نواخت و دوازده مقام اصل نموده برخلاف

~~اصول خطاییان و شخصی دیگر پیپه ساز کرد و دیگر موسیقار و باز هم ازاین با یکی

~~یک دست بریاتوغن و یک دست بر موسیقار و صاحب موسیقاریک دست بر موسیقار

~~ویک دست بر پیپه و صاحب پیپه یک دست بر پیپه و یک دست بر سوراخهاینی و

~~صاحبنی دهان برنی و چار پاره در دست. مجموع بر اصول که خارج نبود.

و این مجلس تا آخر نماز پیشین برداشت و پادشاه باز یگران و گویندگان را

~~هم در مجلس نقد انعام فرمود و پادشاه در حرم رفته ایلچیان را اجازت شد و در صحن

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0356.jpg)

~~این فضا چند هزار جانور پرنده مثل فاخته و قمری و زاغ و زغن و آقار و موسیچه

~~میوه ها و ریزه ها که افتاده بود می ربودند و از آدمی نمی رمیدند و ایشان را کسی

~~مزاحم نمی شد.

القصه ازهشتم ذی الحجه سنهآ اثنتین وعشرین تا اوایل جمادی الأولی سنهآ

~~ثلاث که مدت پنج ماه باشد ایلچیان در این شهر بودند و هر روز علفه ای که روز اول

~~مقرر کردند به تمام به ایشان می رسید و چند کرت طویها کردند و در هر طوی

~~بازیگران نوعی دیگر، بهتر از پیشتر بازیها کردند. فی الجمله روز دیگر طوی اول که

~~عید اضحی بود- و پادشاه در شهر خان بالق از برای مسلمانان مسجدی ساخته

~~است- ایلچیان و جمعی مسلمانان در آن مسجد نمازعید گزاردند و بعد از دوروز،

~~ایلچیان را باز طوی داد و عظمت به نوعی دیگر نمود و در هفدهم ذی الحجه جماعت

~~گناهکاران را به سیاستگاه فرستادند و قاعدهآ کافرکان خطایی در دفترها نوشته که از

~~بهر هر گناهی چه عقوبت کنند و تفصیل انواع عقوبات و شرح و بسط در آن باب

مصرع قلم نخواست که آن قبح بر زبان آرد

بنابر آن بیان نکرد و خطاییان در باب گناهکاران احتیاط بسیار کنند

~~چنان که پادشاه را دوازده دیوان است. اگر شخصی به گناهی متهم شد و دریازده

~~دیوان روشن گشت و در دوازدهم ثابت نشد، آن شخص را امید خلاص است و اگر

~~شش ماهه راه یا زیاده به کسی حاجت است در مهم گناهکارتا تحقیق نمیشود

~~گناهکار را نمیکشند و در حبس می دارند.

مولانا قاضی بیست وهفتم محرم پیش ایلچیان فرستاد که فردا سال نواست و

~~پادشاه به اردوی نو در می آید و قولی است که کسی چیزی سفید نپوشد که ایشان

~~سفید در ماتم پوشند و شب بیست وهشتم نیمشب سچین آمده ایلچیان را به اردوی نو

~~برد و آن عمارتی عالی بود بعد از نوزده سال تمام شده و آن شب هرکس در خانه و

~~دکان چندان فنار و شمع و چراغ افروخته بود که گفتی مگر آفتاب برآمده است و آن

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0357.jpg)

~~شب زهر سرما شکسته بود. مردم را به اردوی نو درآوردند و از مجموع خطای و چین و

~~ماچین و قلماق وتبت و قامل و قراخواجه و چورچه و در یابار صدهزار آدمی در آن

~~اردو بودند و پادشاه امرای ولایت خود را طوی می داد و ایلچیان را در بیرون تختگاه

~~شیرهها نهادند و امرا را در درون بارگاه نشانده بودند و همچنان قریب دویست هزار

~~آدمی سلاحها گرفته و بادبزن خطایی ملون و منقش هریک برابر سپری بر دوش

~~نهاده پسران و باز یگران به طریقهای غیر مکرر در رقص و بازی. و صفت آن عمارت

~~در عبارت نمیگنجد. فی الجمله از در بارگاه تا در بیرون یک هزار و نهصد و

~~بیست وپنج قدم بود و در حرم کسی را وقوف نیست و از چپ و راست

~~عمارت درعمارت و سرادرسرا و باغ درباغ مجموع سنگ تراشیده و خشت خراشیده

~~که از خاک چینی پخته اند و مطلقا جوهر او به سنگ مرمر می ماند و مقدار دویست

~~یا سیصد گز سنگ فرش که یک سر موی کج نشده و نپیچیده که گوئی به قلم جدول

~~کشیدهاند و سنگتراشی و نجاری و گلکاری و نقاشی و کاشیکاری در این بلاد

~~کسی چون ایشان نتواند کرد و اگر استادان بینند انصاف دهند. فی الجمله نیمروز

~~طوی آخر شد.

و نهم ماه صفر سحرگاه اسبان آورده ایلچیان را بردند و هشت روز بود که

~~پادشاه از حرم بیرون رفته بود و هر سال پادشاه را عادت بود که چند روزحیوانی

~~نمی خورد و پیش حرم نمی رفت و کسی را پیش خود نمیگذاشت ودرخانه ای که هیچ

~~صورت وبت نبود می رفت و میگفت خدای آسمان را عبادت میکنم. القصه آن

~~(وز بازگشته بود و به حرم می آمد با تجمل تمام. فیلان آرایش کرده پیش پیش و

~~محفهآ مدور مطلا بر دوش و علمهای هفت رنگ و سلاحداران و پنج محفهآ دیگر

~~آرایش کرده مطلا بر دوش مردم و سازها که شرح نمیتوان داد و مقدار پنجاه هزار

~~دمی از پس وپیش می رفتند و یک قدم از قاعده بیرون نبود و آواز هیچ متنفس بر

~~نمی آمد مگر سازها. پادشاه به حرم درآمده مردم به وثاقها رفتند.

و در آن ایام شب چراغ باشد. هفت شبانروز در درون کریاس پادشاه کوهی

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0358.jpg)

~~از چوب می سازند و روی چوب به شاخ سرومی پوشند چنان که گویی کوهی از

~~زمرد است و صد هزار هزار چراغ تعبیه کردهاند و موشکها از نفط ساخته که چون یک

~~چراغ برافروختند موشک بر آن ریسمانها دوید و به هر چراغ که رسید روشن ساخت

~~چنان که به یک نفس تمام چراغها از بالای کوه تا پایان روشن میشود و در شهر در

~~د کانها و خانه ها چراغ بسیار افروزند و در آن هفت روز گناه بر کسی نگیرند و پادشاه

~~بخشش بسیار کند و باقی داران دیوان و بندیان را آزاد کنند و در آن سال منجمان

~~خطایی حکم کرده بودند که از آتشی خانهآ پادشاه را ضرر رسد. بدان سبب شب

~~چراغ نساخته بودند. اما امرا به وعده جمع آمده بودند. همه را طوی داد و انعام فرمود.

سچین سیزدهم صفر آمده و ایلچیان را برده در کر یاس اول نشاندند و خلایق

~~هر دیار زیادت از صدهزار جمع شدند. و در کوشک اول تختی مرصع نهاده و

~~درهای کوشک گشاده. پادشاه بر تخت نشست و خلایق زانوزده سر بر زمین نهادند

~~وتختی دیگر آوردند و در برابر پادشاه نهادند و سه کس بر بالای تخت برآمدند و

~~حکمی که از پادشاه شده بود، دو کس آن یرلیغ را نگاه داشتند و یکی به آواز بلند

~~برخواند چنان که خلایق شنیدند. اما به زبان خطایی بود و مردم ما فهم نمی کردند.

~~مضمون آن که دهم این ماه صفر سر سال ایشان بود و شب چراغ. پادشاه بندیان و-

~~گناهکاران و باقی داران را بخشید. مگر کسی که خون کرده بود. باقی را آزاد.

~~کردند و ایلچی تا سه سال به هیچ دیار نرود و نقل احکام به ممالک دیگر فرستادند.

~~بعد از خواندن حکم چتری بر سر حکم داشتند بر چوبی در زر گرفته و حلقه ای بر آن،

~~و طنابی از ابریشم زرد بر آن حلقه. آن حکم را از بالا فرو گذاشتند و چتر بر بالای»

~~آن فرود می آمد و خلایق و مجموع سازها همراه آن از پیش کوشک بیرونا امدله ود

~~حکم را آوردند تا یامی که ایلچیان بودند و از آن جا نقل احکام به ولایات بفرستادند-

~~و چون پادشاه از کوشک بیرون آمد ایلچیان را طوی دادند.

وغرهٔ‌ ربیع الآول، باز ایلچیان را طلب داشته پادشاه ده شانقار خاصر ساخن

~~و فرمود که شانقار به کسی می دهم که برای من اسب خوب آورده است. سهشانفار

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0359.jpg)

~~به سلطان شاه ایلچی میرزا الغ بیک داد و سه به سلطان احمد ایلچی میرزابا یسنغر و

~~سه به شادی خواجه ایلچی حضرت خاقان سعید و شانقاران به جانورداران خود سپرد.

و روز دیگر ایلچیان را طلب داشته گفت لشکر به سرحد ولایت می رود.

~~یراق کنید تا همراه به ولایت خود روید. وارغداق ایلچی میرزا سیورغتمش را

~~گفت شانقار نیست که به تودهم و اگر هم بود نمی دادم تا چنان که آن کرت از

~~اردشیر نوکر میرزا سیورغتمش ستاندند، از تونستانند. ارغداق گفت اگر پادشاه

~~عنایت فرموده شانقار دهد کسی از من نتواند گرفت. پادشاه گفت تواین جا باش

~~که دو شانقار می رسد به تو دهم.

و هشتم ربیع الأول، سلطان شاه و بخشی ملک را طلبیده انعام فرمود.

~~سلطانشاه را هشت بالش نقره و سی جامهآ پادشاهی با آستر و بیست و چهارقلعی و

~~لودلنک و شاد و دواسب یکی با زین و صد چوبه تیرنی و پنج گیبر سه پهلوی خطایی

~~و پنج هزار چاو و بخشی ملک را نیز مثل آن، اما یک بالش نقره کمتر بود و خاتونان

~~ایلچیان را نقره نبود. اما نیمهآ قماشها فرمود.

و در آن روز ایلچی او یس خان رسید بوتاتیمور اتکانام با دویست و پنجاه نفر.

~~پادشاه را دیده که بر زمین نهاد و دیوانیان حرمت مجموع ایشان جامه دارهای

~~پادشاهانه و علفه معین کردند.

و سیزدهم ربیع الأول ایلچیان را طلب داشته پادشاه فرمود که من به شکار

~~می روم. شانقاران خود را بگیرید که اگر دیرآیم معطل نشوید و طعنه زد که

~~شانقاران خوب می برند و اسب بد می آرند و شانقاران تسلیم ایلچیان کردند و پادشاه

~~به شکار رفت.

و پادشاهزاده از طرف ولایت نمتای آمد و هژدهم ماه ایلچیان به دیدن او

~~رفتند در طرف شرقی خانهآ پادشاه به طریق پادشاه نشسته بود و اطراف همچنان

غرهآ ربیع الآخر خبر کردند که پادشاه از شکار می آید پیشباز می باید رفت.

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0360.jpg)

~~ایلچیان سوار شده در راه شنیدند که پادشاه روز دیگر می آید. از راه برگشته به وثاق

~~آمدند و شانقار کبود سلطان احمد مرده بود و سجین آمد که امشب در بیرون باشید تا

~~سحرگاه پادشاه را توان دید. چون سوار شدند بر در یام خانه مولانا قاضی ایستاده بود به

~~غایت ملول. از ملالت استفسار نمودند. پنهان گفت اسبی که حضرت شاهرخی

~~فرستاده و پادشاه در شکار بر آن سوار بود، پادشاه را انداخته و از این جهت قهر کرده

~~حکم فرمود که ایلچیان را مقید به شهرهای شرقی ختای برند. ایلچیان بسیار ملول و

~~محزون گشته وقت سنت بامداد سوار شدند تا نیم چاشت مقدار بیست مره رفتند و به

~~اردوی پادشاه که شب فرود آمده بود رسیدند.

مقدار پانصدقدم در پانصدقدم دیواری چهارقدم عرض ده گزبلندی هم در آن

~~شب درآورده بودند- و دیوار قالبی درخطای زودمی سازند- ودودروازه گذشته بودند و

~~از پس دیوار که خاک برگرفته اند خندقی شده بود و بر دروازهها مردان کاری با

~~سلاح بازداشته و بر گرد خندق، مردان با سلاح تا روز میگشتند و در درون آن از

~~اطلس زرد و دو چتر مربع هریک بیست و پنج گز به چهار ستون بر پای کرده و در

~~گرد آن خیمه ها و سایبانها از اطلس زرد زرافشان.

و چون مقدار پانصد قدم به اردو رسیدند، مولانا قاضی فرموده ایلچیان پیاده

~~شده هم آن جا باشند تا پادشاه برسد و خود پیش رفت. چون پادشاه رسیده فرود امد

~~لی داجی وجان داجی که به زبان خطا سرای لیدو خیکفو می گفتند ایستاده بودند و

~~پادشاه در بحث گرفتن ایلچیان بود. لی داجی و جان داجی و مولانایوسف قاضی سر

~~بر زمین نهاده درخواست کردند و گفتند اینها را گناه نیست. اگر پادشاهان ایشان

~~اسب خوب یا بدفرستند، بر پادشاه حکم نمیتوانند کرد و اگر اینها را پاره پاره کنند

~~پادشاهان ایشان را تفاوت نکند و نام پادشاه به بدی برآید و گویند پادشاه خطای با

~~ایلچیان بی رسمی کرد. پادشاه را سخنان نیکخواهان پسندیده آمد و مولانا قاضی

~~شادمان گشته ایلچیان را بشارت رسانید و گفت که حق تعالی بر این غریبان رحم

~~کرد و پادشاه مرحمت فرمود و شیره ها آوردند که پادشاه فرستاده بود: گوشت خوک

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0361.jpg)

~~با گوشت گوسفند آمیخته. مسلمانان ما نخوردند.

و پادشاه سوار شد بر اسب سیاهی بلند چهاردست وپا سفید که میزا الغ بیک

~~فرستاده بود، عبای زربفت بر اسب انداخته و دو اختاجی از چپ و راست جامههای

~~زربفت پادشاهی پوشیده جلا12 و اسب گرفته و اسب آهسته آهسته یک یک قدم بر

~~می داشت و پادشاه قبای سرخ زربفت پوشیده و از اطلس سیاه غلافی دوخته و ریش

~~در غلاف کرده و هفت عدد محفهآ خرد سر پوشیده در عقب بر گردن گرفته و در درون

~~محفه ها دخترانی که با پادشاه در شکار بودند می آوردند و یک محفهآ بزرگ

~~هفتاد کس برداشته می بردند و مقدار انداختن یک تغمار از یمین و یسار از پادشاه

~~دور، سواران صف زده هیچکس یک قدم پیش و پس نمی نهاد و صفها چندان که

~~چشم کار میکرد، هر صفی از دیگری بیست قدم دورتر تا در شهر صف زده می رفتند

~~و درمیان، پادشاه، با ده داجی و مولانا قاضی ولی داجی و جان داجی می رفت.

~~قاضی پیش آمد و ایلچیان را گفت فرود آیید و چون پادشاه رسد سرنهید. چنان

~~کردند. پادشاه فرمود که سوار شوید. ایلچیان سوار شده همراه شدند. پادشاه گله آغاز

~~کرده با شادی خواجه گفت تحفه و بیلاک و اسب و جانور که به هدیه فرستند باید

~~که به غایت خوب باشد تا موجب ازدیاد محبت گردد. اسبی که تو آورده بودی در

~~شکار سوار شدم. از غایت پیری مرا انداخت و دست من درد میکند و کبود شده.

~~بسیار طلا انداخته ام تا اند کی درد تسکین یافته. بعد از آن شانقاری طلبیده و یک

~~کلنگ پرانید و شانقار گذاشته رسید و سه لگدزده گرفت و پادشاه فرود آمد و

~~صندلی در زیر پای او نهاده بر صندلی دیگر نشست و سلطان شاه را آن شانقار داد و

~~شانقار دیگر به سلطان احمد داد و شادی خواجه را نداد و سوار شد و نزدیک شهر،

~~خلایق بسیار بیرون آمده پادشاه را به زبان خطایی دعا میگفتند و به تجمل تمام به

~~شهر درآمد و ایلچیان به وثاقها رفتند.

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0362.jpg)

و رابع ربیع الآخر سچین آمده ایلچیان را برد و گفت امروز پادشاه سنکش

~~انعام می دهد. پادشاه نشست و شیره های سنکشی پیش خود جمع فرمود و فرمود که

~~شیره ها بر یک طرف بردند و امزا را هم آن جا فرستاد چنان که پادشاه می دید. اول

~~سلطان احمد را طلب کردند و شیرهآ سنکشی داد و خواجه غیاث الدین و شادی خواجه

~~را شیره نهادند و گوگجه و ارغداق و اردوان و تاج الدین بخشی را شیره ها معین شد و

~~تفصیل شیرهها بدین موجب است:

شادی خواجه را ده بالش نقره و سی اطلس و هفتاد پارچه قلعی و طرقوولوو

~~ساوکنکی و پنج هزار چاو و خاتون او را چاو و بالش نقره نبود، اما ثلث باقی قماشها

~~ود

و سلطان احمد و گوگجه و ارغداق را هریک هشت بالش نقره و

~~شانزده اطلس و طرقو ولو و ساوکنکی هریک را با خواتین نود و چهاروصله بود و

~~هریک را دوهزار چاو.

و خواجه غیاث الدین و اردوان و تاج الدین بخشی را هریک هفت بالش نقره

~~و شانزده اطلس وطرقو ولو و ساوکنکی و قلعی و دوهزار چاو.

ایلچیان سنکشها گرفته به وثاقها رفتند و ایلچیان میرزا الغ بیک سنکشی

~~گرفته بودند چنان که گذشت.

در این اثنا، از خواتین محبوبهآ پادشاه یکی را قضا رسید و اظهار نکردند تا

~~ساختگی غریب تمام شد. هشتم جمادی الأولی خبر فاش گشت که حرم پادشاه

~~درگذشت و فردا دفن خواهند کرد و در این شب از قضای الهی آتش از اثر برق به

~~قصر پادشاه که نوساخته بود رسید و در تمام آن افتاد و حدیث کذب المنجمون

~~راست شد و بارگاهی هشتاد گز طول و سی گز عرض و استونها که در آغوش سه مرد

~~نمی گنجید و لاجورد و حل و روغن کرده تمام بسوخت و از آن روشنایی شهر روشن

~~شد و از آن جا به کوشکی بیست گز دورتر رسید و بارگاه حرم که در عقب آن

~~کوشک بود و از آن به تکلفتر، آن نیز بسوخت و در اطراف آن قریب دویست و پنجاه

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0363.jpg)

~~خانه با بسی مرد وزن همه بسوخت و آن شب تا روزنماز دیگر، هر سعی میکردند

~~آتش تسکین نمی یافت و پادشاه و امرا ملتفت آن نشدند که آن روزاز روزهای نیک

~~کیش کافری بود. اما پادشاه در بتخانه رفت و تضرع و زاری بسیار کرد و گفت

~~خدای آسمان بر من غضب کرد و تختگاه مرا سوخت. من کاری بد نکردهام و پدر و

~~مادر نیازردهام و بر کسی ظلم نکرده ام. و ازاین غصه بیمارشد. بدین سبب معلوم

~~نشد که آن زن مرده را به چه نوع دفن کردند.

و طریق ایشان در دفن خواتین معظمه آن است که خواتین بر کوهی معین

~~دخمه و مدفن دارند. هرگاه خاتونی را قضا رسد، به آئینی که رسم ایشان است

~~بردارند و به دخمه سپارند. اسبان خاصهآ خاتون مرده را در آن کوه که دخمه باشد

~~میگذارند که به سر خود می چرد و هرگز اسبان را کسی نمیگیرد و در آن دخمه

~~بسیاری از دختران و خواجه سرایان می باشند و علفهآ ایشان پنج ساله بل زیاده پیش

~~ایشان می نهند تا علفه تمام شده ایشان نیز تمام میشوند. با وجود این آیین، به سبب

~~آتش معلوم نشد که آن میت را چون بردند.

و بیماری پادشاه زیاده شد. پسرش به بارگاه می نشست و ایلچیان را

~~اجازت داده چند روز که جهت یراق راه در شهر بودند علفه ندادند.

منتصف جمادی الأولی ایلچیان از خان بالق بیرون آمده داجیان همراه بودند

~~و به طریق رفتن، در باز آمدن به هریام که می رسیدند همه چیزبا اولاغ و عرابه

~~می دادند و در شهرها و قصبه ها طوی میکردند و میگفتند حرمت آن است که در

~~وقت باز آمدن دارند تا محبت ثابت باشد. غرهآ رجب به شهر نیکان رسیدند. حکام و

~~کلانتران استقبال نموده بار ایلچیان باز نکردند به سبب حکم پادشاه با آن که قاعده

~~چنان بود که بار همه کس را گشایند و احتیاط نمایند تا مثل چاو و غیر آن بیرون

~~نبرند. روز دیگر طوی به عظمت داده تکلف بسیار کردند و روز به روز کوچ کرده

~~پنجم شعبان به قراموران رسیدند و از آن جا هر روز به یامی و هر هفته به شهری رسیده

~~طوی می خوردند تا بیست و چهارم شعبان به شهر قمجوفرود آمدند و این قمجوآن شهر

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0364.jpg)

~~است که ایلچیان در وقت رفتن نوکران و چهار پایان خود را آن جا سپرده بودند. همه

~~را به سلامت یافتند. اما به سبب ناایمنی راه مغولستان، دوماه ونیم در آن شهر توقف

~~شد و هفتم ذی قعده از قمجوبیرون آمدند و هفتدهم به سکجورسیدند و ایلچی میرزا

~~ابراهیم سلطان که از شیراز می آمد امیرحسن- و ایلچی میرزارستم که از اصفهان

~~عزیمت نموده بود- پهلوان جمال- در سکجوبه ایلچیان که از طرف خطای

~~می آمدند رسیدند و راه را به غایت تباه نشان دادند و بدین جهت ایلچیان مدتی در

~~سکجو مقام کرده منتصف محرم سنهآ خمس و عشرین از سکجوروان شدند و بعد از

~~چند روز به شهر قراول آمدند. حکام قراول گفتند که قاعدهآ اهل خطای آن است که

~~چنانچه در وقت رفتن شماره و حلیهآ مردم را نوشته اند به وقت بازگشتن همان دفتر

~~پیش آورده احتیاط نمایند و اگر تقصیر کنند به غضب پادشاه گرفتار شوند. القصه

~~احتپاط کرده هژدهم ربیع الأول از راه بی راهه بی آبه به مشقت تمام بیرون آمده

~~نهم جمادی الأخری به شهر ختن رسیدند و از آن جا کوچ کرده ششم رجب به کاشغر

~~فرود آمدند و بیست و یکم ماه از عقبهآ اندگان گذشته ایلچیان جمعی به راه سمرقند

~~رفتند و باقی راه بدخشان اختیار کرده بیست و یکم ماه شعبان به حصار شادمان

مصرع خوش وقت و شادمان رسیدند

و غرهآرمضان به بلخ آمدند و دهم ماه به درگاه عالم پناه حضرت خاقان سعید

~~آمدند و شرح احوال به تفصیل واجمال به موقف عرض رسانیدند.

و چون داستان ایلچیان خطای مشتمل بر انواع عجایب و غرایب و نسبت با

~~اوضاع این ولایت در غایت غرابت می نمود، غزال مشکین خال قلم در صحرای آن

~~رقم نافه گشای شد و خامهآ عنبرین شمامه به شمیم آن نسیم در مشام ایام عطرسای

~~گشت فارغ از تعهد صحت و بطلان و ساکت از تقبل سود و زیان. والله المستعان

~~وعلیه التکلان.

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0365.jpg)

تتمهآ قضایای هشتصد وبیست وینج

عزیمت حضرت خاقان سعید به جانب ولایت فراه

در این سال، ماه رمضان، از حانب آذربایجان خبر آمد که از سرداران

~~ترکمان امیر دلواحمد ناگهان به سلطانیه آمد و آن حوالی وحواشی را خالی ساخت و

~~به جانب تبریز راند. به آن قناعت ننمود و بار دیگر با گروه انبوه عازم سلطانیه شد و

~~نوکر الیاس خواجه بهادر به مقابله ومقاتله پیش رفت وجنک سخت کردند و

~~دلواحمد تاب مقاومت نیاورده جریده بیرون رفت و نوکران او بسیار به قتل آمده

~~جمعی به قید اسار گرفتار شدند و اموال او به دست تسلط و اقتدار سپاه ظفرشعار

~~افتاد.

و دیگر از اطراف دشت قبچاق، از پیش محمدخان پادشاه ولایت اوزبک

~~ایلچیان عالم شیخ اغلان وفولاد رسیده به وسیلهآ امرای عظام جانوران واسبان و سایر

~~تنسوقات به موقف عرض رسانیدند و اظهار دولتخواهی نموده محل قبول یافت و آن

~~حضرت ایشان را به اسب و زر و کلاه و کمر نواخته برای محمدخان تبرکات

~~پادشاهانه روان ساخت و ایلچیان به موجب اجازت معاودت نمودند.

و آن حضرت فصل خزان به هوای جانور پرانیدن از دارالسلطنهآ هرات

~~دهم ذیقعده به حانب ولایت فراه نهضت فرمود و چون موکب دولت پناه به ولایت فراه

~~رسید، حکام و گردنکشان ولایت سیستان و قندهار و کابل و غزنین تا حدود آب سند

~~و نواحی هند به عزم زمین بوس متوجه درگاه عالم پناه شده تحفه ها و پیشکشها به

~~محل عرض رسانیدند و به دولت پای بوس سر افتخار از سپهر برین گذرانیدند و ان

~~حضرت همه را انعام واکرام فرمود و رخصت مراجعت نمود و چند روز در ان ولایت

~~به نشاط شکار گذرانید و عنان سمند جهان پیما به عزم معاودت معطوف گردانید و

~~هفتم ذی الحجه در دارالسلطنهآ هرات به باغ زاغان نزول اجلال واقع شد و زمستان

~~قشلاق هم آن جا اتفاق افتاد و در آن روز که موکب همایون در دارالسلطنهآ هرات فرود

![image filename](./0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn_V021_0366.jpg)

~~آمد، از جانب دارالملک شیراز، ایلچی شاهزادهآ اعظم میرزا ابراهیم سلطان رسیده

~~خبر فتح تمامت خوزستان به موقف عرض رسانید و پیشکشها و تحفه ها گذرانیده

~~محل قبول یافت وآن حضرت فرزند دولتمند را تحسین بسیار فرمود. فرستاده را انعام

~~و اکرام تمام نمود و رخصت مراجعت ارزانی داشته معتمدی به جانب فرزند روان

~~فرمود شکر مواهب الهی به جای آورد.

مصرع آری به شکر نعمت حق میشود زیاد

وقایع سنهآ ست وعشرین

عزیمت حضرت خاقان سعید به جانب سرخس

ونهضت میرزابایسنغر به جانب مشهد مقدس

چون فصل زمستان به آخر کشید و بشارت نسیم بهار به مسامع اهل اعتبار

~~رسید ودیده وران فانظروا الی آثار رحمة الله13 از طراوت حسن فروردین ولطافت

~~سبزه و ریاحین آگاه شدند و مرکبات طبایع از نشوونما در اهتزاز و مرغان خوش آواز

~~در هر مرغزار در پرواز آمدند

0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn

كتاب 0887CabdRazzaqSamarqandi.MatlacSacdayn

نبذة عن الكتاب

الفهرس