![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_19.png)

~~و به نستعین

~~الحمد بله رب العالمین، والصلوة عدی آنبیائه و رسله آجمعین.

~~آت بعد : چنین کوید، آضعف عباد الله و آحوجهم الی رحمته؛ آبو-

~~العلا6] عبد المؤمن جاروتی مشتهر به صفی کحال ، ابن دفیس

~~الیوحر المصری الکحال :

~~که چون فرزند اعز ، قرة عینی و فلذة کبدی؛ حسن ابقاه الله

~~تعالی را رغبت افتاد بهخواندن اشعار پارسی استادان متقدم . خصوص

~~شهنامه ودر آن الفاظ مختلف بود؛ از پهلوی، ودری، وپارسی،

~~و ماورا النهری، و غیره و معانی آن الفاظ معلوم نداشت . از این

~~ضعیف لغت نامه ای1 خواست که الفاظ نامعلوم از آن کتاب معلوم کند.

~~در اوایل بعضی شهنامهها لفظی چند دیدم نامرتب و ناتمام،

~~و همچنان کتابی دیدم که ابومنصور الاسدی الطوسی، جمع کرده-

~~بود و کفته که شاعران متقدم از او لغت نامه خواستند، چنانکه بر

~~هر لغتی گمواهی بود از قول شاعری فاضل از شعرای فارسی و آن

~~سم الله الرحمن الرحیم

~~- اصل : لغت نامهآ.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_20.png)

~~بیتی بودیا دو بیت، و آن کتاب را بر ترتیب :

~~التسرتیب بود.

~~ب، ت ، ث، ج سازد. آن نیزناتمام وناقص

~~امتا ناتمامی از آن جهت که در ابیاتی کیه خود به استشهاد

~~آورده بود جهت لفظی معیسن ، هم در آن بیت لفظی دیگر از پارسی

~~بود، که آن لفظ را در کتاب خود نیاورده، و معنی آن نکفته بود.

~~چنانکه جهت استشهاد آکج بیتی آورده بود از گفتهآ عنصری :

~~بجستند تاراج و رستیش را

~~ودر کتاب خود معنی رستیش نیاورده بود، و نکفته که از

~~به آکج1 کرفتند کستیش را

~~کجا مشتق است و معنی آن نیاورده ، و از این قبیل بسیار بود. ونیز

~~ابیات فردوسی بسیار به استشهاد آورده و اکثر الفاظ مشکل که در

~~شهنامه بود، مهمل کذاشته، و نیاورده بود. مانند آن که عنصری در

~~جنگ مازندران کفته است :

~~به نشتاک و بو کو بیرورده مرد

~~و در کتاب خود، نشتاک و بو تو نگفته و ms001 نیاورده بود .

~~کجا تاب دارد به روز نبرد 2

~~وامنا ناقص التسرتیب از آن جهت که اواخر حروف رارعایت-

~~کرده بود، و باب ساخته، والفاظ نامرتب در آن باب نوشته. لاجرم

~~مجموعه القرس

~~آکج

~~2دراصل : نپرورده.

~~3- در معنی لغت نشتاک گوید : "فردوسی گفت :

~~به نشتاک و پو تو بپرورده مرد

~~جا پای دارد به روز نبرد).

~~ه نشتاک.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_21.png)

~~مقمدمه

~~اکر کسی لهغلی طلب کردی از اول آن باب نا آخر طلب بایستی

~~ردن، تامعلوم کند که آن لغت در آن کتاب هست یا نه؟

~~پس درخاطر آمد که آن الفاظ که در اول شهنامهها می باشد و آنچه

~~در آن کتاب یافتم و آنچه این ضعیف رامعلوم شده بود به استقراء و تتبسع ،

~~مجموع را جمع کنم و آن را ترتیبی سازم؛ چنانکه جوینده را آسان

~~بود و به زودی معلوم کند که آن الفاظ کجاست؟ بدین کونه که او اخر

~~کلمات ابواب بود؛ چنانکه آن بزر ک کرده است، و اوایل کلمات

~~در هر بابی به منزلة فصول باشد . مثلا در باب الف هر الفاظی که

~~اوایلش "الف) بود مقدم دارم و بعد از آن آنچه اوایلش (ب" بود،

~~بعد از آن آنچه اوایلش "ت" بود ، تا آخرآن باب و باقی ابواب،

~~بدین مثال.

~~پس بنکرند تا آخر آن لغت که می طلبند کدام حرف است

~~از حروف؟ به باب آن حرف باز شوند و باز بنگرند تا اول آن لغت

~~کدام حرف است ؟ در آن موضع طلب کنند لاجرم زودتر یابند و

~~آسانتر . و اکر چه مجموع الفاظ پارسی ودری و غیره جمع کرده

~~نشده باشد، اما آنچه پیش از این تألیف کرده باشند جمع شود

~~با آنچه اکنون معلوم شده باشد.

~~و این کتاب را مجموعة الفرس نام کردم ومن الله العون فی -

~~الاولی و الدخری .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_22.png)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_23.png)

~~آسا : دهان دره باشد، آن که [دهان] از هم بازشود؛ یا از کاهلی،

~~یا از آمدن ms002 خواب ومانند آن . بهرامی کفت :

~~چنان نمود به مادوش، ماه نو دیدار

~~چویار من که کند گاه خواب خوش، آسا

~~دیکر مانند بود، چنانکه کویی شر آسا1 وخورآسا و ترک

~~آسا و مانند آن.

~~انسا2: گستاخی باشد .

~~باب الاالف

~~1- تلفظی است از کلمهآ شیر، وهم اکنون در لهجهآ فارسی اسفرائین

~~رارا فلقظ ابسة وبب

~~2- در فرهنگهای موجود، وادهآ اشا بنظر نرسید، ظاهرا باز ماندهآ

~~کلمهآ استاخ است ، که به همین معنی است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_24.png)

~~اقدستاا : این لفظ کلمهای است مرکسب . به پهلوی آفد، شگفت

~~بود و ستا، ستایش. دقیقی کفت:

~~جز از ایزد توام خداوندی

~~آزدرها2 : ازدها بود .

~~کنم از دل به تو بر2 افدستا

~~آوا: آواز باشد.

~~آدا : به معنی بآبود. خاقانی کفت :

~~ز چارخانهآ عنصر نواله خوش مطلب

~~ایرا5 : به معنی زیرا باشد .

~~مگوچرا که در و چاشنی ندارد آبا

~~با آش وخوردنی بود. سنائی کفت:

~~اکر نزهت همی جوئی به صحرای قناعت شو

~~که آنجابا غ در باغ است وخوان در خوان و بادرباء

~~مجموعة الفرس

~~1- در فرهنگ رشیدی کوید : افد - با لفتح، عجیب ، و افدیدن ،

~~تعجب کردن وافدستا یعنی ستایش عجیب و نیکو.

~~در فرهنگ پهلوی چنین آمده است که : به نظر میرسد، کلمهآ افدستا

~~تر کیبی باشد از افد ه ست 52 که نشانهآ صفت تفضیلی است .

~~2- اصل : بتو بر . 3_ در برهان : های ازدرها، های جمع نیست

~~بلکه جزه کلمه است . 4 ه با.

~~مقدم آورده شد.

~~6- مصراع اول در کلیله و دمنه چاپ استاد مینوی چنین است :

~~ل کر اصصل لغت آیرا ی ال لایا) قراه کرشه بود برایت مر نیب

~~کرت نزهت همی باید بهصحرای قناعت شو، ص 178.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_25.png)

~~باب الالف

~~بروا1 : فراغت باشد.

~~بتا : یعنی رها کن تا باشد .

~~برنا: جوان باشد.

~~را2 : دیوار سخت باشد.

~~چلییا: صلیب باشد.

~~خارا : سن سخت باشد.

~~دتدا5 : کم شده را گویند .

~~دروا: کردی که به هوا بر شود.

~~1 - درمجمع الفرس : پروا - توجه ms003 والتفات باشد مثالش شاعر گوید:

~~داد ما آن شوخ بی بروا ننداد

~~بس که بی پرواست داد ما نداد

~~و دیکر به معنی فراغت نیز آمده .

~~2- مخفف شده و اصل آن " بهل تا" بود، یعنی بگذار چیزی راتا

~~چنین و چنان شود، (آنندراج).

~~بتا روزگاری بر آید بر این

~~کنم پیش هر کس هزار آفرین

~~(ابوشکور = لغت نامه)

~~3- صف دشمن ترا ناستد پیش

~~ور همه آهنین ترا باشد

~~شهید - لغت فرس)

~~4 - چلییا ، مأخوذ ازآرامی است، (الالفاظ المعربة ، ص 89) وپاورقی

~~برهان. افزاری است چوبین که ترسایان او را ستایش کنند وگرامی دارند،

~~(مقدمة الادب زمخشری) .

~~5- دندا : گم و غایب شده ، (ناظم الاطباء) . ظاهرا دندا تحریف

~~ویدا" است ه ویدا.

~~6 - دربرهان، مجمع الفرس ورشیدی : دروا - به معنی آویخته آمده-

~~است. در اینجا شاید مقصود مؤلف اینست : کردی که در هوا معلق و سر گشته

~~باشد درواکویند؛ چون دربرهان ، دروا بمعنی سر گشته و حیران نیز آمده است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_26.png)

~~8

~~رخحشا : رخحشان بود.

~~روهینا: جواهر بود.

~~زیبا2 : نیکو باشد.

~~راوا2 : خار پشت باشد.

~~سا3 : خراج باشد .

~~سرواء حدیث باشد .

~~سکودا5: اسقف باشد به تازی.

~~ستا: به پهلوی، ستایش بود.

~~ستانا : بر پشت خفتن بود. سوزنی کفت :1

~~چون ستانا[باز] غلطم سرش بر کردون زند

~~1- درفرهنکهای موجود، روهینا، به معنی فولادویا شمشیر جوهرداراست .

~~چون ستون لعل کردد کنبد پیروز را

~~به نزد چون تو بیجنسی چه دانائی چه نادانی

~~به دست چون تونامردی چه نرم آهن چه روهینا

~~2حه زییان . 2 در فرهنکهای موجود: راورا، آمده ایست . در

~~سنائی = پاورقی لغت فرس)

~~برهان، راورابهسکون ثالث پروزن چارپا، لیکن رشیدی "رأورا" را بفتح را

~~و ضم همزه آورده است و مجمع الفرس بفتح راء و فتح همزه و سکون واو.

~~رفتم به نزد خواجه ابوالفضل ساوهای

~~روز دکر چو شعر تقاضای من شنید

~~بر طمع آنکه یا بم از او وجه زر و سیم

~~سر در کشید همچو رأورا زترس و بیم ms004

~~4ه ساو. 5 ضبط از رشیدی است.

~~(مجمع الفرس)

~~6 اسقف : قاضی ترسایان، حاکم النصاری، (مقدمة الادب) .

~~مجموعة الفرس

~~7_ دردیوان چاپ دانشگاه، ص4 38: چون شبانان باز غلطم سرش بر کنبدرسد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_27.png)

~~باب الالف

~~شناا : شناوکردن باشد در آب، به عربی سباحت کویند .

~~ننیفا وشگا : تیردان بود، تازیان جعبه کویند . فرخی کفت :

~~بهوقت کارزار خصم وروزنام وننک او

~~فلکدر کردن آویزد شغاونیم ینگ2 او

~~کیا: صبور بود.

~~نسیدا : دیوانه باشد .

~~شخا: خراش و خلیدن باشد .

~~غوشا2: [سرکین] کاو و کوسفند باشد.

~~فنجان : به معنی آساا بود.

~~کفا : سختی و رنج باشد5.

~~کمرا: کروهی خوابگه2 چهار پایان را کویند . دیکر: شبگاه چهار

~~پایان؛ کوسفند وغیره وبهزبانی دیگرآنکروا7 خوانند. منجیک کوید :

~~ه شناو شناه.2ه نیم لنک.

~~3 - درفرهنگ رشیدی : غوشاک وغوشاد و غوشای - سرکین حیوانات

~~خشک شده، وخوشهآ جووکندم، وخوشهآ انکوروخرما ... و نیز ه صحاح-

~~الفرس وبرهان. ه آسا وبیاستو.

~~5 - میر ابو احمد ، محمد خسرو صاحبقران

~~(قصار - صحاح الفرس)

~~آن که پیش آرد همی شادی چو پیش آید کفا

~~6- اصل : حنانکه .

~~7- در رشیدی وبرهان : انگووا آمده است، و ضبط انکروا از اصل

~~نسخهآ ماست، و نیزلازم به تذکر است که بگوئیم در لهجهآ اسفرائین ( کمره"

~~عبارت است ازسرکین چهار پایان ، که در خوابگاه

~~شده ، ودر اثرخوابیدن حیوانات برروی آن بههم چسبیده ومحکم شده باشد.

~~آغل) برهم انباشته

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_28.png)

~~باسهم تو آنرا که حاسد تست

~~برایه کمند است و خلد کمرا

~~یتاا : ناطف بود، واین دولفظ عربی است وعبارت از خلوائی است

~~که از دو شاب و جوز سازند ، به تبریزی حویجی2 کویند .

~~کندا2 : فیلسوف بود.

~~3): ابله بود.

~~1دد فرهننهای موجود، کبیتا را نوعی خلوا می دانند:

~~رشیدی آرد : کبیتیا و کبیتا و کبیته، بهضم کاف و قتح بای تازی وسکون

~~یا ... حلوائی است، تکه قبیطه و قبیطا و ناطفا نیز گویند

~~در بسحاق اطعمه : قبیته ، نام حلوائی است، (بنقل لغت نامه) .

~~قانون الادب : القبیطا : ناطف .

~~الصحاح العجمیة : " ناطف ، آق ms005 قوزلوحلوا ." یعنی حلوای سفیدی

~~که از مغز کردو درست کرده باشند .

~~کتاب الالفاظ الفارسیة المعربة : القباط و القبیط و القبیطاء و القبیطی :

~~الناطف ، تعریب کبیتا وهو نوع من الحلویات یصنع من اللوز و الجوز و

~~الفستق .. ه مقدمة الادب .

~~2- حویجی: شیرینی وحلوا، (ناظم الاطباء).

~~- ضبط اصلی چنین است . در پاورقی برهان کوید : "در اوراق

~~مانوی ب(4 (سحر ، احکام نجوم) فارسی 84ک (دانا ، منجم ،

~~آفرین باد بر آن مرکب خوش رفتارت

~~که دل زیرک و اندیشهآ کندا دارد

~~جمال الدین عبد الرزاق

~~مجموعة الفرس

~~ور )

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_29.png)

~~باب الالف

~~کرنا1: کیاهی باشد آن را هلمندور2 خوانند.

~~کنزا2 : فیلسوف را کویند.

~~کیانا: طبایع باشد به زبان فلاسفه.

~~گردنا5 : مرغی یاچیزی که بر آتش بریان کنند و بگردانند.

~~گردا : کردان باشد.

~~کیمیا: حیلت باشد.

~~کیارا وتاسه : هردو یکی باشد12.

~~1 - این لغت به اشکال مختلف در فرهنگها ضبط شده است ؛ در پاورقی

~~لغت فرس : کزپا - هلندورباشد، وهلندورنوعی است ازریباس، درحاشیهآ "6"

~~کرنا - نوعی از ریواس است . در برهان : کرپا و گرپا - کیاهی است که

~~آن را هلندوز گویند . کزبا و کزوا - نوعی از ریواس است .

~~2- ضبط کرنا و هلندور اصلی است .

~~3 - ضبط از ناظم الاطباء است ، در صحاح الفرس کنزا آمده است .

~~4- همه آزادکی همت تو

~~همه قهر است مر کیانا را

~~خسروی - لغت فرس)

~~5- در نسخه بدلهای لغت فرس، کردنا را ، هم به معنی سیخ کباب و

~~هم به معنی مرغی که بر آتش بریان شود آورده .

~~6- کیمیا : به معنی مکر و حیله باشد، و عملی است مشهور نزد اهل

~~صنعت که به سبب امتزاج، روح و نفس اجساد ناقصه را به مرتبهآ کمال رسانند؛

~~یعنی قلع و مس را نقره و طلا کنند و چون این عمل خالی از حیله و مکری

~~نیست از این جهت به این نام خوانند، (برهان) . در مفاتیح العلوم ، کیمیا

~~را عربی میداند و میکوید که از کمی یکمی مشتق است، به معنی پوشیده ms006

~~وپنهان داشتن ، (ص243). درپاورقی برهان است که : از یونانی 698868

~~به معنی اختلاط و امتزاج.

~~= کیارا : اندوه و ملالت باشد، آنرا تا سه نیز کویند، (فرهنگ-

~~جهانکیری) ونیز ه کلمهآ تالواسه در نسخهآ ما.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_30.png)

~~12

~~الابرلا: خلوائی باشد1

~~مهاذا2: همچو پر کست باشد.

~~مروا: فال نیک بود .

~~مرغوا: فال بد راکویند.

~~مانا: پنداری بود.

~~ای شمع چنین زرد مگر بیماری

~~انا که تو نیز در فراق یاری2

~~مینا5: آیینه بود.

~~فوشا : مذهب کبران است .

~~ه کولانج. 2- مهاذا، محرف (معاذا) است ه پر کست .

~~3ه همانا.

~~4- این بیت شیاهت فراوانی به ابیات عطار در ( مختار نامه" دارد؛

~~الیکن در آن کتاب به نظر نرسید.

~~5 - مینا : تر کیبی است از لاجورد و طلا و غیره که در کوره می برند

~~و شفاف مثل شیشهآ کبود رنک بیرون می آید، (یاد داشتهای قزوینی ج 7

~~ص176). المیناء : بمعنی جوهر الزجاج تعریب الفارسی مینا و یقربه الفرتسی

~~ن و الایطالیانی 4یک واما بمعنی مرسی السفن فمأخوذ من الارامی..

~~(کتاب الالفاظ المعربة ص 149).

~~در برهان : مینا - آبکینه را کویند و آبکینهآ الوان را هم گفتداند که

~~در مرصع کاریها به کار برند. ه پاورقی برهان . کتاب الجماهرص224.

~~4-ه نغوشاک. نغوشا 6ک2ر است و آن صفت فاعلی است

~~از نغوشیتن */828534 بد معنی شنونده و مستمع ، و همین کلمه است که

~~عرب آن را به سماعون ترجمه کرده است ، و آن پائینترین (پنجمین) طبقه

~~از طبقات مانویان بود، (نقل به اختصار از پاورقی برهان). توضیح اینکه

~~در قرآن های مترجم و تفاسیر کهن فارسی، صابئین را به نغوشکان ترجمه

~~کردهاند . ه تفسیر نسفی -ه قرآنهای مترجم خطی آستانه .

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_31.png)

~~باب الالف

~~نواء به سه معنی بود:

~~- نوای خنیاکران .

~~2- ساز کار و شغل مردم .

~~3- کسی که او را به کروبه بر کسی بگذارند، گویند فلانی

~~نواست ؛ یعنی کرو است1. خفاف کفت :

~~به نوا نیست هیچ کار مرا

~~دیکر : دستان مرغان بودا .

~~تادلم ms007 نزد زلف اوبه نوا ست

~~نیاا : یدر پدر و پدر مادر بود.

~~والد : بزرک بودبه قدر وبلند [ی]. رودکی کفت :

~~چو هامون دشمنانت پست بادند

~~ویدا: کم باشد چون وید.

~~چو کردون دوستان والا همه سال

~~12

~~1- تا لشکر غمت نکند ملک دل خراب

~~جان عزیزخود بهنوا می فرستمت . (پاورقی برهان).

~~2- هرنغمه و آهنگ و آواز و ناله را گویند عموما خواه از انسان

~~باشد وخواه از مرغان، (برهان).

~~ر(ن، نیا، جد، (وازه نامهٔ‌ بند هشن ، ص 97

~~(2

~~- سه وید؛ در این نسخه، کاف تازی وفارسی مانند هم نوشته شده

~~است، لذا معلوم نمی شود که (ویدا : کم باشد" یا (گم .0.)، درپاورقی برهان

~~کوید : توان کفت این جمله دراصل همان "کم شده) به فتح کاف بوده ، سیس

~~فتحهآ کاف را شاخهآ دوم کاف پارسی گمان کرده آن را "کم" بضم کاف

~~خواندهاند، سه توضیح وید در نسخهآ ما.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_32.png)

~~14

~~وستا : تفسیرزند است . خسروانی کفت :

~~خو کلین آزتن اتش نهاد وعکس افند

~~به شاخ اوبر، دراج کشت وستاآخوان

~~نتواند کردن ، از شدت سردی؛ بهتازی آن را هریر کویند .

~~فردوسی کفت :

~~نه آوای مرغ و نه هرای دد

~~زمانه زبان بسته از نیک و بد

~~هویدا: سخت روشن وپیدا بود.

~~همانا : چون مانا5 بود .

~~هیجا2: حرب است. روز هیجا، روز قتال بود.

~~مجموعة الفرس

~~1- زند، تفسیر اوستاست که ما در ذیل زند آنرا توضیح دادهایم.

~~2- کاتب زیر کلمهآ زند عبارت (صحف ابراهیم" را افزوده است .

~~3- اصل : ودستاخوان، که از لغت فرس اصلاح شد.

~~-در اصل به فتح اول مضبوط است .

~~ص 403 شود .

~~5به مانا

~~6 - هیجأ : جنگ ، کارزار، نبرد. ورجوع به مقدمة الادب ج اول،

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_33.png)

~~آسیب: رنجگی که به کس رسانند، چون دو کس بههم رسند و دوش

~~بههم اندر کوبند، یاپهلو به پهلو ، آن کوفتن راآسیب خوانند،

~~و به اصل آن آهنگ است که از کسی به کسی رسد . عنصری

~~کفت :

~~به آسیب پای و ms008 به زانو و دست

~~همی مردم افکند چون پیل مست

~~آشوب: بانگ و فریاد بود .

~~آذر گشب1 : آتش پرست.

~~1- اصل: آذرگسب، و دربرهان گوید، آذرکش، مخفف آذر کشسب

~~می باشد، و آن نام آتشکدهآ کشتاسپ است که در بلخ ساخته بود.

~~در پاورقی برهان آمده است که : پهلوی کهق ، مرکب

~~# ~~اسقاط نون نیز استعمال شده . آتشکدهآ مزبور در شیز از ایالت آذربایجان ،

~~باب الباء

~~فرس، بنا براین کلمهآ مر کب به معنی "آتش اسب نر " می باشد . آذر کشسب به

~~جای و به شهریاران و رزمیان اختصاص داشت و ه مزدیسنا و ادب پارسی

~~ص 317 شود.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_34.png)

~~13

~~پایاب: به سه معنی بود:

~~1- طاقت21- بن آب بود. 3- حوضرا کویند2.

~~فردوسی کفت :

~~که این باره را نیست پایاب او

~~درنکی شود چرخ از تاب او2

~~خحفاف کفت :

~~کل کبود که بر تافت آفتاب براو

~~زبیم خشم نهان کشت در بن پایاب2

~~بدوب3 : بساط و فرش باشد.

~~بتکوب4 : ریچالی است که از کوز مغز و سیر و ماست کنندو ترش

~~باشد .

~~تاب: به پنج معنی بود:

~~مجموعة الفرس

~~1- مشتاقی و مهجوری دور از تو چنانم کرد

~~حافظ

~~2- در مجمع الفرس وبرهان : " پایاب به معنی چاه و یا آب انباری

~~که زینه پایه بر آن ساخته باشند تا مردم به آسانی آب از آن بردارند).

~~بنابراین، معنی سوم پایاب در این نسخه باید به معنی آب انبار باشد، چون در

~~لهجهآ محلی آن را حوض انبار هم کفتهاند ( لهجه اسفرائین) ؛ ویاممکن

~~است مؤلف، عبارت لغت فرسرا که "دیکر، بن آب حوض را ...) می باشد

~~به دو قسمت تفکیک کرده و به دو معنی آورده است .

~~3- این بیت، شاهد برای معنی اول است .

~~7- در حاشیهآ نسخهآ اصلی کنار "پایاب) حوض نوشته شده است .

~~5 سه نوب. 6ه تبکوب.

~~کز دست بخواهد شد پایاب شکیباکی

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_35.png)

~~باب الباء

~~1- طاقت است . 2_ پیچ است که در رسن و رشته و زلف

~~نیکوان ms009 بود. 3- فروغ بود و تابش و برق . 4 - قبش

~~باشد . عنصری همه را در سر غزلی کوید:

~~کفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب

~~گفتا ز بهر تاب تو دارم چنین بتاب

~~گفتم نهی بر این دلم آن تاب دار زلف

~~گفتا که مشک تاب ندارد فراز تاب

~~گفتم که تاب دارد بس با رخ تو زلف

~~کفتا که روز دارد باتف خویش تاب

~~- تعجیل و زود کردن، کویند بتاب یعنی بشتاب

~~راب : ترشسح بود به عربی از آب و روغن که اندک اندک از کوزه

~~و غیره پالایش کیرد و بترابد بیرون :

~~از کوزه همان برون ترابد که دراوست

~~تبکوب : ریچالی است که از کوز مغز و شیر و ماست کنند ، ترش

~~باشد.

~~1

~~1 - تبش : گرما و گرمی را گویند، (برهان) .

~~تاب : حدت، شدت، سورت:

~~از آن سو به تاب و شتاب اندراند

~~رز این سو توگویی به خواب اندراند

~~- لغت نامه)

~~3- گر دایرهآ کوزه ز گوهر سازند

~~کوزه همان برون ترابد که در اوست

~~بابا افضل - امثال و حکم دهخدا)

~~ما-ه بتکوب :

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_36.png)

~~18

~~جستهآ سرخسی کوید:

~~بسنده نکردم به تبکوب خویش

~~یب1: یعنی سر کشته و مدهوش .

~~بر آن شدم کز منش شیر بیش

~~الرب : کردن را پیچ دادن بود، به کبر ، یا به عجب.

~~نجاب : مانند غاب بود.

~~زهاب : آبی بود که از سنگی یا از زمینی همی زاید به طبع خویش

~~از اندک و بسیار. بوشکور کفت :

~~سوی رود با کاروانی گشن

~~زکاب: حبر باشد.

~~زهابی بدی اندرون سهمگن

~~زیب: خوبی بود و حسن .

~~سیب: مانند تیب بود. رودکی کفت :

~~شیب تو با فراز و، فراز تو با نشیب

~~سیماب : جیوه باشد، به تازی زیبق کویند.

~~فرزند آدمی ، به تواند [ر] بهسیب وتیب

~~سراب5 : زمین شورستان بود که از دورهمچون آب نماید و آب نبود.

~~مجموعة الفرس

~~1- سیب و تیب ، و شیب و تیب از اتباع است ، (برهان).

~~2ه غاب.

~~3- اصل : خبر ms010 باشد .

~~8-ه به پاورقی تیب شود.

~~5- اصل : شراب.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_37.png)

~~باب الباء

~~سکیب1: از راستی به کژی شدن یا فریفتن به عشق بود.

~~شاذاب : یعنی تازه وتر، چون سیراب.

~~شب قاب: کرمی است خرد، سبز کون باشد و به شب تاریک چون

~~اخکر نماید؛ و به آذربایگان او را چراغله خوانند.

~~شب : سه کونه بود: 1 - رشتهآ تازیانه بود. 2= ضد فرازبود

~~3- آشفتن باشد.

~~شکیب: صبر بود.

~~شور : آشوب شهر بود .

~~عاب

~~نخ) غاب : بیهوده و یاوه بود. رودکی کفت :

~~کی بری عذاب و کنی ریش را خضاب؟

~~دیکر : بازمانده چون سقط باشد .

~~کی فضول گویی و آری حدیث غاب ؟

~~خوبا: دانهآ انگور بود.

~~- درپاورقی لغت فرس گوید : این لغت یعنی "کیب"، درسایر نسخهها

~~نیست، در نسخهآ اصل هم "سکیب (2)" آمده بدون ذکر مثالی..." ص28.

~~در فرهنگهای موجود نیز "سکیب" به نظر نرسید، گویا محرف شدهآ کلمهآ

~~دیگر است وه مکیب شود.

~~2- در اصل نسخه به گمان اینکه "شور آشوب" یک وازه است ،

~~مؤلف، آن را با شنگرف نوشته ، و چون که لغت شور در جای خود آمده است

~~لذا، اینجا برعایت امانت صورت آن را حفظ کردیم.

~~3 ظاهرأ مصحف (غاب" است .

~~4- بیار آنکه گواهی دهد ز جام که من

~~زمرد اندر تا کم ، عقیقم اندر غزب

~~هار گوهرم اندر چهار جای مدام

~~سهیلم اندر خم ، آفتابم اندر جام

~~ابوالعلاء ششتری - صحاح الفرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_38.png)

~~20

~~قرسب : آن دار ستبر باشد که بد و بام را بپوشانند وتقل همه بروی

~~بود. رودکی کفت :

~~بامها را فرسب خرد کنی

~~ب : اندرون رخ بود.

~~از گرانیت اگر شوی بربام

~~کیب: یعنی از راستی به جای دیگر مکش بکزی. شهید کفت :

~~رب بیافریدی رویی برین مثال

~~ناب : خالص بود و بیغش . فرخی کفت:

~~خود رحم کن بر امت و از راهشان مکیب

~~ناب است هر آن چیز که آلوده نباشد

~~شب : راه سر زیر بود، و مواضعی که زیر بود.

~~زین روی ms011 ترا گویم آزاده3آ نابی

~~یب قرس بود.

~~نوب3: بساط و فرش باشد.

~~1- ضبط اصلی چنین است ، این لغت در متن درخت آسوریک به معنی

~~دگل کشتی و یا چوب افقی متصل به دگل که بادبان را به آن می بندند، آمده-

~~است، ص 129 چاپ بنیاد.

~~2- منع از کیبیدن است ، که به معنی تحاشی نمودن و به یک سورفتن

~~و از جای کشتن باشد، (برهان) . در تفسیر نسفی چاب بنیاد: و آنها که

~~3- اصل : آزاره، که از لغت فرس اصلاح شده .

~~4 - به کسر اول و دوم، امالهآ نهاب است که لفظ عربی باشد به معنی

~~ و ه ی

~~مجموعة الفرس

~~5 - در اصل حرف اول غیرمنقوط است ، باید نوب باشد که مصحف

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_39.png)

~~باب الباء

~~وکاب : چود زکاب بود.

~~ورب : کزی باشد ، بر خو هلی باشد ؛ اعنی نه براستی، نه سخت

~~نشیب. بوشکور گفت :

~~توانی بر او کار بستن فریب

~~که نادان همه راست بیند وریب

~~موب1 : مانند بوب بود .

~~2

~~بوب یا پوب است، زیرا در فرهنکهای موجود، بوب و پوپ هر دو به این

~~معنی آمده است سه بوب . ونیز سه رشیدی، برهان، صحاح الفرس ،

~~تحفة الاحباب، لغت فرس . در فرهنک رشیدی آمده است : بوب - فرش و

~~بساطی که انبوب نیز گویند، رود کی گوید :

~~شاه دیگر روز بزم آراست خوب

~~تختها بنهاد و بر گسترد بوب

~~1- لفتی بدین هیئت در فرهنکهای موجود نیست.

~~1 سه زکاب .

~~2- یوب مصحف بوب است، در پهلوی 52 ( فرش)،

~~پاورقی برهان).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_40.png)

~~اتفت : چنان بود که گویی بیندوخت [و] جمع کرد و گرد آورد .

~~اعمفت1: بلا باشد.

~~الجفت : طمع بود. شعر: [ کسائ

~~جزاین داشتم امید وچنین داشتم الجخت

~~باب التاء

~~1= اصل : اکفت :

~~شاها ادبی کن فلک بد خو را

~~کا کتفت رسانید رخ نیکو را

~~گر گوی گنه کرد، به چو گانشزن

~~ندانستم ازاودورکواژه2 زندم بخت2

~~وراسب خطا کرد به من بخش اورا

~~2- نام شاعر از لغت فرس است .

~~3- در ms012 اصل نسخه زیر "ازو" کزو دور، و زیر "گوازه" طعنه توشته_

~~(معزی - مجمبع الفرس)

~~شده است.

~~4 - این بیت در لغت فرس ونسخه بدلهای آن با کمی اختلاف شاهد

~~آورده شده است که از نظر وزن استوار نیست مثلا در نسخهآ "س":

~~ز این داشتم امید جز این داشتم انجخت

~~در نسخهآ "ن):

~~دانستم کزو دور کوازه زندم بخت

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_41.png)

~~باب التاه

~~آبخوست: جزیره را کویند. عنصری کفت:

~~تنی چند از موج دریا بجست

~~آهیخت : بر کشید . فردوسی کفت :

~~رسیدند نزدیکی آبخوست

~~خدنگی که پیکان او ده ستیر

~~ادگشت . زکال2 بود، به عربی فحم کویند.

~~ز تر کش بر آهیخت گرد دلیر2

~~انفت : تنهآ عنکبوت بودا وپرده.

~~برغست : کیاهی بود که خر خورد بیشتر، و زرد کلی دارد خرد،

~~به تازی کنابری کویند .

~~یلشت: همچو پلید باشد.

~~بیخست : از بن کنده بود به یکبار گی . [غیائی کفت :]

~~23

~~جزین بودم اومید وجز این داشتم الجخت

~~ستیر : به معنی سیر است، که یک حصه ازچهل حصهآ من باشد و

~~ندانستم کزو دورگواژه همی زند بخت

~~آن به وزن تبریز پانزده مثقال است، (برهان) . در پاورقی برهان گوید :

~~هلوی 162ک ، در، (صد در نثر) آمده : "هر استیر چهار درم بود ، چنانکه

~~سیصد استیر هزار و دویست درم بود) .

~~2- اصل : گرد و دلیر .

~~3 اصل: نکال .

~~4- عنکبوت بلاش بر دل من

~~گرد برگرد بر تنید انفست

~~5 - ضبط اصلی چنین است ؛ لیکن دربرهان : بیخست و بیخشت بهضم

~~خسروانی - رشیدی)

~~ثالث است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_42.png)

~~22

~~اف ز چونین حقیر بیهنر از عقل]

~~جان وتن این خسیس بادا بیخست

~~رگست : چون معاذ الله بود و مهاذا2 بود، کسائی کوید :

~~رودکی استاد شاعران جهان بود

~~پایخوست2 : آن باشد که به پای کوفته باشند درهم .

~~صد یک از وی نوثی مهاذا ، پر کست

~~بت: آهار بود، دیکر سریش5 باشد .

~~ادست: نسیه بود.

~~یشادست نقد بود.

~~قبست: کویند، تباه وتبست چیزی بود ، سست . آغاجی کوید :

~~دریغ من ms013 که مرا مرک و زند گانی تلخ

~~قرت ومرت: به معنی قمند وخوند بود.

~~که دل تبست وتباه4 است وتن تباه و تبست

~~چمست: جنسی باشد ازجواهر زردی، باشد اندکی به سرخی زند.

~~مجموعة الفرس

~~1 تام شاعر و مصراع اول ار مثن لغت فرس است ص 49.

~~2-ه پرکس.

~~3- مهاذا محرف ((معاذا* است . ه مهاذا.

~~4- درصحاح الفرص : پای خوست - زمینی که پای کوفته باشد .

~~5-در اصل : سراس، که از لغت فرس اصلاح شد .

~~6- در اصل : تبلهست ، که رجوع به توضیح تبله در پاورقی آنشود.

~~7- در اصل : بهضم اول مضبوط است ؛ لیکن در برهان و لغت فرس

~~به فتح اول است .

~~8ه تند و خوند

~~9- ضبط اصلی چنین است ، واین لغت درجای دیگر بهضم اول آمده،

~~و مکرر شده است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_43.png)

~~باب التاء

~~خفرات : ماست بود.

~~چضبوت : حشو آکنده باشد .

~~چرخشت1: سیار باشد .

~~چت : چابک بود و متحرک بود.

~~چمست : جواهر بی قیمت بود ، دیگر بلور باشد .

~~چفوت5 : نهالیچه باشد .

~~حرحست : جادوئی باشد.

~~حنجوت2 : خشم آکنده باشد.

~~1- در مقدمة ادب : صغراط ( صقراط) - مامت، چغرات .

~~2= این لغت در فرهنکها به صورتهای : جبغوت ، جغبوت ، جغبت،

~~جغبت ، چغبوت ، چبفت ، چبغوت آمده است ، ه رشیدی، برهان، صحاح

~~الفرص و.

~~آن ریش نیست چغبت دلال خانههاست

~~وقت جماع زیر حریفان فکندنی است

~~(طیان مرغزی - لفت نامه)

~~3- در اصل : زیر لغت "چرخشت" این عبارت نوشته شده است :

~~جرش که انکور در وی فشارند" ه چرس و سبار.

~~4 - این لغت تکرار شده است، و در اصل نیز به ضم اول مضبوط

~~است.

~~5 - در اصل : حفوت، و تصحیح قیاسی است.

~~6 - این لفت . یا محرف " فرهست" است که در جای خودآمده

~~است ویا اینکه لغت چرخشت است که به جای فرهست سهوا قرارگرفته است .

~~7- این لغت گویا یکی از صورتهای مختلف جبفوت یاچنفوت ...

~~باشد که مؤلف نتوانسته است بخواند، وحشو را نیز خشم خوانده است .

~~25

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_44.png)

~~26

~~خاریشت: ززوا باشد به تازی قنفد ms014 کویند .

~~دهشت2: بیگانکی باشد.

~~دخت : دختر باشد.

~~رت چون تهی و برهنه بودا.

~~رست2 : رسته باشد ، بررست برروئید . دیگر چیزی که محکم باشد

~~و سخت، کویند رست5 است .

~~رخت : رخحت و بنه باشد ، رحل و بنه باشد.

~~رت کسی که تهی دست از در کسی باز شود.

~~زردشت1: پیغمبر آتش پرستان بود.

~~زفت : به ضم زا[ء] بخیل بود.

~~1- در برهان : زوز وزوزه. در گزارش پهلوی (زند) م"زرهکر،

~~(باورقی برهان).

~~1- در تحفة الاحباب، برهان، مجمع الفرس ، رشیدی : دهشت به

~~معنی یگانگی و اتفاق آمده است ، لیکن در این نسخه و در لغت فرس بیگانگی

~~می باشد ، در فرهنکهای موجود مثال نیاوردهاند .

~~2- سر آن کاخها با خاک هموار

~~زمینی رت نه در، مانده نه دیوار

~~عطار - رشیدی)

~~4- ضبط اصلی چنین است ، که ماضی روییدن می باشد .

~~5- در برهان، رس ورست - به معنی محکم و سخت، و خاک سخت

~~6- این لفت تکرار شده است.

~~7- نام مؤسس آئین ایران باستان، درفارسی به صورتهای نزردشت

~~مجموعة الفرس

~~اسست.

~~زراهشت ، زره دشت، زره هشت آمده و معمول تر از همه زردشت وزرتشت

~~است . این نام درگاتها به صورت 8208542 یاد شده، (پاورقی برهان).

~~8- اصل : بخل ، که از لغت فرس اصلاح شد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_45.png)

~~باب التاه

~~زرفت : به فتح زا[ه]، فربه و ضخم باشد .

~~ست در برد چیزی را در چیزی .

~~شت : به سه معنی بود: 1 آهنی باشد که بدان، ماهی کیرند.

~~2- چون زه کمان جذب کنند به انگشت ، تا تیراندازند ، آن

~~گرفت را شست گویند . دیگرنیشر گزنان راگویند30- در

~~شمار، دوبارسی بود.

~~شحفت : عجب داشته.

~~علت2 : لخت جنک باشد .

~~غلات ا: غلطیدن بود.

~~غوشت : برهنهآ مادر زاد بود، رودکی گفت :

~~شد]4 به گرمابه درون إستاد، غوشت

~~فرکوت : سخت پیروخرف بودهآ.

~~ود فربه [و] کلان بسیار گوشت

~~- چنین واژهای درفرهنگ نامهها یافت نشد ، ظاهرآ صورت محرف

~~لت* است که در جای خود آمده است . و شاید هم "علت* بوده ، که

~~به معنی سخت جنگ است . زیرا درناظم ms015 الاطبأ گوید : علث = سخت جنگ

~~27

~~1- سیوخت، ماضی سیوختن است.

~~و شدید القتال است و نیز ه لغت نامه.

~~1 - به پیشش بغلتید وامق به خاک

~~4 - در اصل "شد" از قلم افتاده است .

~~- پیر و فرتوت گشته بودم سخت

~~مرا بکرد جوان

~~رودکی - صحاح الفرس)

~~ز خون رخش خاک هم رنگ لاه

~~عنصری - صحاح الفرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_46.png)

~~28

~~رهست : جادوی بود1

~~کدشت : راه باشد .

~~تمست : از جواهر جنسی است .

~~گبعت: مکس انکبین بود ، یعنی زنبور2 .

~~کدت : دهی باشد کوچک بر بلندی، و اکر نیز خراب بود . دقیقی

~~گوید:

~~تیر تو از کلات فرود آورد هز بر

~~تیغ تو از فرات بر آرد نهنگ را

~~عت : زشت باشده .

~~کفت4: کتف بود، اعلی سردوش .

~~مجموعة الفرس

~~ه مست

~~آن آمده است.

~~1 - نیست را هست کند تنبل اوی

~~ست را نیست کند فر هستش

~~(ابونصر مرغزی - لغت فرس)

~~3- در اصل به ضم اول است، لیکن در برهان به فتح اول و کسر

~~وبش آمد سوی نیلوفر شتافت

~~5 - دلبرا این رخ تو بس خوب است

~~رودکی - پاورقی برهان)

~~چه با یار، کارگست کنی

~~عماره - صحاح الفرس

~~دد اصل کفت و القشت * است، و مولف القحت راداب ازل

~~4- کبت نادان بوی نیلوفر بیافت

~~باب التاء آورده اینجا زائد به نظر آمد ، زیرا الفختن به معنی اندوختن است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_47.png)

~~باب الثاء

~~کت : تخت باشد1.

~~ککبست1: زهر باشد1.

~~گوز بشت : دوتاه را کویند .

~~لت: به دو معنی بود. 1- پارهای بود. 2- آلت جنک بود،

~~چون لخت2 که برمردم زنند در جنگ . لبیبی5 گوید :

~~رویت ز در2 خنده آو] سبلت زدر تیز

~~ورغشتا: به دو معنی بود: 1- تره باشد از هر گونه. 2- چون

~~گردن زدر سیلی و پهلو زدر لت

~~1که بر خول براتم کت و اقسرت

~~ الانة ال، لا الا کن لت

~~ صر اندیب بینن صرت

~~اسدی - گرشاسب نامه ص 79)

~~3

~~2-در وازهنامهآ بند هشن، ص 244، 05، کبست، کبسته،

~~گل حنظل .

~~می سازند ... عربی کیمخت ms016 - زرغب باشد ." به، جای کلماتی که در صحافی

~~بریده شده است نقطه گذاشتیم .

~~بده امت رقان کذاختن به معنی گرز باشد که به عربی عمود گویند :

~~چو ایمن شد از دشمن و تاج و تخت

~~به کوی به یک لخت برگشت بخت

~~فردوسی - پاورقی برهان)

~~- اصل : کبتی گوید.

~~6 - زدر، به معنی شایسته و سزاوار. (پاورقی لغت فرس)

~~7- در برهان : "" ورغست و برغست - کیاهی باشد مانند اسفناج که

~~در آضها کنند :) و در لهجهآ اسفرائین بلفس . درقحفة الاحباب برخست،

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_48.png)

~~30

~~نر خر بر ماده خر جهد، وحمدان در ماده خر سیو زد، ماده-

~~خر از خوشی دهان باز کند وزبان میخاید؛ آن خائیدن رانیز

~~ورغشت کویند . سوزنی کفت :

~~چو نر خر را به کون در بردم این کیر

~~بسان ماده خر، خائید ور غشت

~~فمنخت : چرم موزه1 و کفش وپای افزار بود.

~~مجموعة الفرس

~~گیاهی است که به چهار پای دهند و اکثر خورش خر بود و کل زردی دارد.

~~نیز رجوع شود به برغست در همین نسخه.

~~-در اصل : جرم معده .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_49.png)

~~آکج (دخ) آکنج : قلابی بود آهنین برسر چوبی سرباریک، فقاعیان

~~بدان یخ شکنند وپار[5] های یخ بدان کشند و در یخدان

~~اندازند1 . عنصری کوید:

~~بجستند تاراج و رستیش را

~~ه آکج گرفتند کستیش را

~~تمنج : امعای گوسفند باشد آکنده کرده به گوشت با چیزی که رسم

~~او بود. کسائی گفت :

~~عصیب و گرده برون کن وزو زویج نورد

~~جگر بیا زن و آگنج را بسامان کن

~~1- در مجمع الفرس کوید: بعضی کفته اند، که قلابی است که در

~~روز کارزار، حریف را به جانب خود کشند . در معجم شاهنامه، این وازهرا

~~بهصورت" کج" ضبط کرده است و این بیت را از شاهنامه شاهد آورده است :

~~بجستند تا تاج ورشیش را

~~توضیح اینکه در اصل متن نسخه ، زیر کلمهٔ‌ رستیش ، نوشته شده است

~~با کج گرفتند کشتیش را

~~"مشتق از رست" و روی کلمهآ ms017 کستیش نوشته است "به معنی زشت است ،

~~یعنی زشتیش" .

~~2-سه زویج.

~~باب الجیم

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_50.png)

~~32

~~أقنجا : اندوختن بود و جمع کردن، فنج2 نیز گویند. بوشکور

~~کفت :

~~مه الفنج دشمن که دشمن یکی

~~آخفیج : دو معنی دارد ، یکی ضد باشد چون مخالف . بوشکور

~~فراوان و، دوست ار هزار اندکی

~~گفت :

~~کجا کوهری چیره2 شد زین چهار

~~دیگر : طبایع باشد3.

~~یکی آخشیجش برو بر کمار

~~آماج5 : معروف است.

~~وج: بلندی

~~آلج : پر غرور باشد.

~~رج قدر مردم.

~~1 - الفنج : اسم است از الفنجیدن ، و امر و اسم فاعل مرخم ،

~~پاورقی برهان).

~~2حه فنج.

~~3- در اصل : حیره .

~~4- آخشیجم به تخت میراندی

~~5 - در بالای سطر افزوده شده است : "گشاده تیر بود.)

~~فطرتم سوی فوق می خواندی

~~6 - در پاورقی لغت فرس: آماج - آن خاک باشد که نشانهآ تیر براونهند.

~~مثنویات حکیم سنائی ص 187)

~~8-در اصل : به کسر اول است.

~~مجموعة الفرس

~~7- اوج : بلندترین موضع فلک خارج از مرکز است ، یعنی دورترین

~~فاصله از زمین ... مقابل حضیض . (ترجمهآ مفاتیح العلوم ، ص211.)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_51.png)

~~باب الجیم

~~رج و بند کاه دست .

~~بدرخفج (نخ) برمفج : تقلی بود در خواب که برمردم افتد، آنرا

~~به تازی کابوس گویند2.

~~بازنیج2 : ریسمانی بود که هر دو سرش بر بندند و از جای بلند

~~بر آویزند و درمیان آن نشینند و از بهربازی بجنبانند تامی آید

~~ومیرود وآن را بهتر کی سالنجاق"گویند .

~~بنانج: و سنی باشد. شهید کفت :

~~همی نسازد باداغ عاشقی صبرم

~~بسیج: استعداد عزم بود. انوری کفت :

~~چنان کجا که نسازد بنانج باز3 بنانج

~~نماز شام چوکردم بسیج راه سفر

~~در آمد ازدرم آن سروقد سیمین بر]

~~1- آرج : مخفف آرنج است ، برهان .

~~2-در فرهنکهای موجود، برمفج، به نظر نرسید ظاهرا محرف انست.

~~در تحفة الاحباب خطی آستانه : برخفج و نرخفج آمده است .

~~3 - چنان در خواب شد ظلم از نهیبش

~~که پنداری ورا بکرفت برخفج

~~4- دراصل : بارتیج نیزخوانده میشود . در برهان : بادپیچ وبازپیج

~~شمس فخری - مجمع الفرس) ms018

~~است، و در پاورقی ص 219 نیز شرحی از مرحوم سعید نفیسی آورده است

~~که باز پیچ محرف باذپیج ( بادپیچ) است . در مجمع الفرس : بادپیچ

~~و کوید : در اداة الفضلاء ، بازنیچ و وازنیچ آمده است .

~~5 - در اقنوم عجم خطی آستانه : صالنجق .

~~6 - باز بنانج ، یعنی با بنانج ، از پاورقی برهان.

~~- مصراع آول آر دیوان آنوری، چاب مدرس رضوی اضافه شد.

~~33

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_52.png)

~~34

~~بخج : هرچه پهن شود اززیرچیزی چون میوهآ پخته: چونپای بروی

~~نهند کویند پخج شد . عنصری گفت:

~~کر بر سر مردزدا ، در نبرد

~~بچ بچ : لفظی است که بز را گویند، چون که بنوازند . رودکی

~~سر و قامتش با زمین پخج کرد

~~گفت :

~~زه دانا را کویند که داند کفت

~~سخن شیرین از زفت نیارد بر

~~هیچ نادان را داننده نگوید زه

~~پرمج2 : آن باشد که برای تاریکی یاکوری به دست، آوردن وبردن

~~بز به بچ بچ بچ هر کز نشود فربه

~~کنند تا پبینند.

~~بج : اندرون دهان بودد.

~~1- در اصل : فروزد، که از دیوان عنصری چاپ دکنر دبیر سیاقی،

~~2-در برهان : بچ بچ، و پچ یچ.

~~3- در لغت فرس بیت دوم چنین است :

~~سخن شبرین از زفت نیاید بر

~~4-در برهان : برمچ - به معنی لمس و لامسه و دست کشی باشد .

~~بز به پچ پچ نشود هرگز فربه

~~5- بیمدحت تو هر که دهان را بگشاید

~~دندانش کند چرخ برون یک به یک از بج

~~(شمس فخری - مجمع الفرس).

~~مجموعة الفرس

~~اصلاح شد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_53.png)

~~باب الجیم

~~بلوج : قومی باشند صحرا نشین ، امسی جهال.

~~بمج: پالایش بود.

~~قلاج : بانگ ومشغله باشد .

~~تاراج (نخ) تالاج : غارت بود .

~~نج2: گویی بتنج ، یعنی فراهم فشار .

~~قنج : فرو نشاندن باشد.

~~قرفنج: راه باریک و دشخوار بود .

~~خنج5 : نفع باشد و ناز وطرب. عنصری گفت :

~~ای مایهآ طربم وارام روز و شبم

~~من خنج تو طلبم تو رنج من طلبی

~~خوج : چون پارهآ کوشت سرخ باشد بر سر خروس، دیگر بر ms019 سر

~~35

~~1- این کلمه مصحف نمج یا نمچ است :

~~2- از مصدر تنجیدن.

~~3 - ظاهرأ مصحف بتنج "از تنجیدن" است ، و در فرهنگهای معمول

~~پیدا نکردم.

~~- ره مقصد بود نزدیک و آسان

~~نباشد دور و بیسامان و ترفنج

~~5 - در نسخهآ ما خنج به ضم اول در بیت شاهد مضبوط است ؛ لیکن

~~شمس فخری - مجمع الفرس) .

~~لغت فرس بیت دیگری از عنصری آورده است که فتح اول را تأیید می کندمانند:

~~مرا هر چه ملک و سپاه است و کنج

~~و نیز رجوع به مجمع الفرس شود.

~~همه زان توست و تو را زوست خنج

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_54.png)

~~36

~~طاق و برتر کها نیز کویندا . فردوسی کفت2:

~~سپاهی به کردار کوچ و بلوچ

~~سگالنده جنگ و بر آرنده خوج

~~زویج2: عصب وروده ومانند آن بود که فراهم نوردند، کردیادراز.

~~سارنج : مرغی است سیاه و خرد. صفار2 کفت :

~~تو کودک خرد و من چنان سارنجم

~~سفج : خربزهآ نارسیده بود . بوالمثل کفت :

~~جمانم ببری همی ندانی رنجم

~~نقل ما خوشهآ انگور بود، ساغرسفج

~~سمج و سمجها: نقب وحفردبود.

~~بلبل وصلصل، رامشگرو بردست عصیر

~~1- اصل : کنند، که از لغت فرس اصلاح شد .

~~2- فرهنکهای لغت فرس وصحاح الفرس مانند ، همین نسخه، به بیت

~~فردوسی استشهاد کرده اند . لیکن در فرهنگ رشیدی و مجمع الفرس این بیت

~~را شاهد برای خوج، که به معنی حریر که بر سر نیزه بندتد، آوزده اند.

~~ه مجمع الفرس و رشیدی.

~~3- ه لکانه، و در صحاح الفرس نیز زویج است .

~~4 - از ((صفارکفت" تا آخر بیت ، درحاشیهآ نسخه نوشته شده است.

~~5 سه سفهآ.

~~7- شو بدان کنج اندرون خمی بجوی

~~مجموعة الفرس

~~6-در نسخه زیر کلمهآ عصیر نوشته است : ( شراب نارسیده) .

~~زیر آن سمج است ، بیرون شو بدوی

~~(رودکی = لغت فرس) ، ونیزه سم در نسخهآ ما ، ه کلیله و دمنه

~~چاپ استاد مینوی ص 387.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_55.png)

~~باب الجیم

~~سنج : منزل یک شبه باشد، سپنج نیز همین معنی دارد. فردوسی

~~کفت :

~~چنین ms020 است رسم سرای سپنج

~~شکنج : شکن و تاب بود.

~~کهی شادمانی ، کهی درد و رنج

~~ششنج و غنج: سرین باشد، آن مردم.

~~نوج: جوجهآ خروس باشد.

~~خدواج: زغن باشد، یعنی مرغ کوشت ربای .

~~غلغلیجد : دغخدغه6 باشد، یعنی آن که پهلوی کسی را یازیر کش ،

~~به انکشت بکاوی وبجنبانی تا بخندد7.

~~31

~~1- رشیدی کوید : سینج - کلبهآ دشتبان و فالیزبان و منزل عاریتی ، و

~~به معنی عاریت نیز آمده..

~~2- برهان : "شنج - کفل وسرین مردم و حیوانات دیگررا کویند...

~~و باغنج مرادف ساخته اند) .

~~3- در اصل : عوج - در پاورقی برهان غوچه به معنی تاج خروس

~~است، ص 785. و نیز رجوع به خوج در همین نسخه شود.

~~4- ه غلیواز و بند.

~~5- در اصل، به ضم غین است، در برهان و لغت فرس به کسر آن.

~~6 - دغدغه : جنبانیدن انگشتان است در زیر بغل و پهلوی کسی تا بخنده

~~، (برهان).

~~7- چنان بدانم من جای غلغلیجگهش

~~چون بمالم بر خنده ، خنده افزاید

~~(پاورقی لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_56.png)

~~38

~~لج و غلیج: کره دوتا باشد که آسان کشایند .

~~نارج : صبوح بود، غارجی صبوحی .

~~نخرمج4 ارزن پخته بود .

~~فلج (نخ) فلنج : غلق در باشد .

~~فنج5 : چون الفنج بود .

~~فرنج : پیرامن دهن باشد.

~~فیرخج : فثره1 بود، یعنی پلید وزشت.

~~قینج: دیسهآ خایه بود وغرهمین بود .

~~1- "غلیج : انگز بود. (فرهنگ اسدی) . (فرهنگ اوبهی) ،

~~بیلی که با آن زمین را هموار کنند."، (لغت نامه).

~~2- غارج : به معنی صبوحی باشد وآن شرابی است که به وقت صبح

~~خورند.. (برهان) . در لغت فرس . این بیت شاهد آمده است :

~~خوشا نبیذ غارجی با دوستان یکدله

~~ایتی به آرام اندرون ، مجلس به بانک وولوله

~~3- در پاورقی لغت فرس، ص21 د گوید : غرمج آب خورا کی است از

~~ارزن پخته . در فرهنگ رشیدی : غرمج - ارزن پخته به چربی یا به گوشت.

~~برای توضیح بیشتر ه لغت نامه.

~~4- فلنج : حلقهآ در و قفل در . (لغت نامه).

~~5 - در برهان : الفنجیدن و فلتجیدن، به معنی جمع کردن و ms021 اندوختن

~~است . و فنج به این معنی به نظر نرسید . ه الفنج .

~~6- ضبط اصلی چنین است ، امابرهان ولغت فرس به ضم اول است.

~~7ه فوه.

~~8- ظاهرأ مصحف فنج است ، درفرهنگها ، قنج به این معنی نیامده

~~امست.

~~مجموعة الفزس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_57.png)

~~باب الجیم

~~قنج : یعنی فراهم فشار.

~~کفج : کف دهان باشد.

~~نج : به ضم کاف چون کوشه باشد از جانبی .

~~گنج : به فتح کاف موضعی باشد که دراو مالی اززروجواهردفن کرده

~~باشند.

~~کمولانج : لابرلا2 بود.

~~کلخج : شوخی و چرکی که براندام بود . عماره کوید:

~~کنده و بی قیمت و دون و پلید

~~گیج: معجب واحمق بود.

~~ریش پر از کوه و همه تن کلخج

~~کلج : سبد تونی بود که بدان زبل4 کشد جهت حمام. طیان گفت:

~~1- دربرهان : قنح - به فتح اول به معنی فراهم فشردن باشد. درناظم_

~~الاطباء : قنج فراهم فثردکن ؛ لیکن دن نسخةآ ما محتمل است که این لفت

~~محرف "بتنج - یعنی فراهم قشار"، باشد که صورت امر از تنجیدن است

~~نیز باشد ه تنج .

~~ند و بی قیمت و دونی و پلید

~~ریش برگوه و همه تن کلخج

~~که از لغت فرس اصلاح شد.

~~4- همه با حیزان حیز و همه با کیجان کیج

~~همه با دزدان دزد وهمه باشنگان شنگ

~~5 - تون ، به معنی کلخن حمام است . (برهان)

~~قریع - لغت فرس) .

~~6 - زبل : سرگین. (ناظم الاطبأ) .

~~- زیر کلمهآ "لابرلا" نوشته است و حلوائی است لابرلا.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_58.png)

~~4

~~صد کلج پر از گوه عطا کرده بر آن ریش

~~گفتم که بر آن ریش کهدی خواجههمیشاند1

~~کوج2 : جغد بود، کوف نیز گویند؛ به تر کی بایغوش کویند .

~~کاج: سیلی باشد.

~~سلیج : انکشت کهین پای را گویند.

~~کنج خری باشد بریده دم .

~~لنج : بیرون روی را کویند. عماری کفت :

~~کفت من نیز کیرم اندر کون

~~دیکر : آهیختن بود چیزی را از جائی به جائی5 .

~~سبلت و ریش و موی لنج تو را

~~فج : لب ستبر بود وکسی راکه به خشم باشد، ms022 کویند : لفج فروح

~~هشته است. فردوسی کفت:

~~مجموعة الفرس

~~1 شانآد از مصدر شاندن، به معنی شانه کردن و همی شاند یعنی

~~پیوسته شانه می کرد، (ازپاورقی لغت فرس).

~~2ه کوف، کنکر، جفد .

~~3- مرد را کرد کردن و سر و پشت

~~کوفته سر بسر به کاج و به مشت

~~4- این لغت در برهان به صورت کبج، کبج، کبجه، کبچه و در

~~(عنصری - صحاح الفرس) .

~~باورقی لغت فرس کیج ودرنسخه بدل صحاح الفرس کنج آمده است . لفت فرس

~~این بیت را برای کبجه شاهد آورده است :

~~ندانی ای به عقل اندر خر کبجه به نادانی

~~5- ضبط (لنج) ازاصل نسخه است ، ودرلغت فرس : "لنج به معنی

~~که با نر شیر بر ناید سترون گاو ترخانی

~~آهیختن بود .." که بکسر لام است، و لنج به معنی اول ، بضم لام.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_59.png)

~~باب الجیم

~~خروشان ز کابل همی رفت زال

~~فرو هشته لفج و برآورده یال

~~اوچ: احول بود . حصیری کفت:

~~آن توئی کوروتویی لوچ وتویی کوچ وبلوچ

~~و آن تویی کول وتویی دول وتویی بابت لنک

~~لج : لکدباشد به پشت پای2 ، دیکر ازجائی کشیدن2 بود.

~~جوج: سترک5.

~~نج : نحل انکبین باشد . منجیک کفت :

~~هر چند حقیرم سخنم عالی و شیرین

~~آری عسل شیرین ناید مگر از منج

~~فشکنج : به ناخن کرفتن بود، به تازی قبض کویند. عنصری گفت :

~~آن صنم را ز گاز6 و از نشکنج

~~تن بنفشه شد و دو لب نارنج

~~1- این مصراع در اصل چنین بود :

~~خروشان به کابل فروهشت زال ؛ که ازصحاح الفرس ولغت نامه اصلاح

~~شد ، وه کشف الابیات شاهنامه .

~~2- دول : یعنی محیل و مکار، پاورقی لغت فرس .

~~3- یک روز به کرما به همی آب فرو ریخت

~~مردی بزدم لچ به غلط بر در دهلیز

~~4 - معنی دوم، ظاهرا مربوط به "لنج" است ، که گذشت .

~~منجیک - صحاح الفرس)

~~5 - ه سترک. در منتهی الارب : لجوج، کصبور = ستیهنده ،

~~بنابراین عربی است .

~~6- گاز : به معنی دندان باشد و لب ms023 یا عضو دیگر را بهدندان گرفتن

~~و خایبدن را نیز گویند، (برهان) ،

~~4

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_60.png)

~~4

~~لنخج1: زاج سیه بود که رنک رزان دارند .

~~شیردج: حیلمت بود و دستان.

~~ورتاج : پنیرک را کویند که به تازی خبازی بود و آن سبز کیاهی

~~بودبرک او کرد. و این برک اومیل به قرص خورشید دارد.

~~هرجا که قرص آفتاب می کردد. او نیز با او می کردد .

~~واذیج : رشتهآ انور باشد2 . شاکر بخاری کوید :

~~همه واذیج پرانکور وهمه جای عصیر

~~ورنیج : سمانه باشد:

~~ز آنچ ورزید کنون بربخورد ورز کرا

~~1- در اصل : نخج، که از فرهنگها اصلاح شد . کاتب در حاشیهآ نسخه

~~درست مقایل "نخج" لغت "لخج" را بدون شرح ، با شنگرف نوشته است

~~که کویا مقصودش لخج به معنی زاج سیاه بوده است نه نخج . بنابراین ،

~~معنی نخج از قلم افتاده است . زیرا فرهنکشهای موجود نوشتهاند : نخج -

~~گیاهی است مانند جاروب که زمین را با آن بروبند .

~~و نیز لخج را به زاج سیاه معنی کرده اند:

~~بر رخ دشمنان که چون ما زواست

~~هیبت شاه کار لخج کند

~~2- الخبازی : پنیرک، (المرقاة) .

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~3- در نسخه، زیر کلمهآ واذیج چنین نوشته شده است : "و گویند

~~جای انگور آویختن است .)

~~4- این کلمه بصورتهای : ورتیج، ورتج و وردیج آمده است . در

~~هندی باستان *6444( بلدرجین) پهلوی 725. (ص 2268 پاورقی

~~برهان).

~~در مقدمة الادب زمخشری وتفسیر نسفی نسلوی - ورتیج. در الاغراض :

~~سمانی - سمانه است، به خراسان کلجه گویند ص606. قر آن مترجم شمارهآ م

~~آستانه : وورنیج است .

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_61.png)

~~باب الجیم

~~هچ: راست باز کردن بود چیزی را چون علم ونیزه وماننداین واکر

~~چیزی برزمین افکنی و راست باستد کویند هچ کرد .

~~یفنج : ماری بود زرد، بیزهرمی کزد وزخم نکند و نمیرد، درمعادن

~~و باغ باشد. شهید کفت :

~~مار یغنج اگرت دی بکزید

~~نوبت مار افعی است امروز

~~یفج : خیو دهان بود. شهید کفت :

~~قی کند آن را که سروریش تو ms024 بیند

~~زآن خلم واز آن یفج2 چکان برسرورویت

~~یاغج :2 انگور نیم رسیده باشد.

~~3

~~حا نبامده است"

~~1- در اصل : یفج که از فرهنگها اصلاح شد ، در برهان : یفج وبفج

~~است ، کشف اللغات سوربهاری : یفچ و بفج . تحفة الاحباب : پفج. درلغات

~~فرس خطی آستانه تفج است .

~~2- اصل : یقج، ودر همهآ فرهنهای موجود، حرف دوم این لغت

~~فا" است ، برای توضیح بیشتره لغت نامه .

~~3- در فرهنگهای موجود : باغج ، باغچ و باغنج است ، ظاهرا یاغج

~~مصحف باغج است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_62.png)

~~آنجوخ : چین کرفتن بود روی و تن را، وآنچه بدین ماند .

~~ازخا: به تازی تؤلول بود و آن چیزی باشد که از تن مردم بر آید،

~~چون عدس و دیربماند .

~~باسخ : جواب بود.

~~بدولاخ : جای فراخ باشد.

~~-در لغت نامه : "انجوغ، انجخ ، انجغ ، انجوخه - ترنجید کتی.":

~~سپهر کفت چو بخت شهنشهم فیروز

~~که بخت شاه جوان است چهره اش شاداب

~~شنید عقل و بد وکفت هان مکو ای شوخ

~~بیی بود عاب اوام

~~باب الخاء

~~رفته روی تو از غایت کبر انجوخ

~~2 - پاورقی برهان : آزخ، وآزخ، وازخ ، وازخ ، وزخ وزخ وزوخ

~~همه یکی است و آن علتی باشد که آدمی و اسب را به هم میرسد، که دانههای

~~کوشتی سخت بر اعضا بر می آید به قدر کندم یا نخود یا مابین آنها و درد

~~نمی کند و امروزه زگیل کویند . "نوروزنامه 99- 100) ه پالو.

~~27- ظاهرا مصحف یولاخ است که در برهان به معنی مکان سراب و

~~ای آب و دور از آبادانی است و در تحفة الاحباب به معنی جای خراب آمده_

~~است ویا محرف دیولاخ میباشد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_63.png)

~~باب الخاء

~~شرخ: حصه و بهره باشد.

~~بیخ : چرکی بود غلیظ که بر مژه و گوشههای چشم بر آید و آن را

~~به تازی، رمص کویند. عماره کوید:

~~همواره، بر آن پیخ است آن چشم فراکن

~~اخ2: درختی است، آتش نیک کیرد. صفاره کوید:

~~گویی که دوبوم آنجابر، خانه کرفتست

~~عشق ، آتش ms025 تیز و هیزم تاخ منم

~~تشلیخ2: سجاده بود.

~~کر عشق بماند اینچنین واخ منم

~~1- در مجمع الفرس ولغت فرس ، مصراع اول چنین است :

~~همواره پر از پیخ است آن چشم فژاکن . فزاکن، به معنی چرک آلود و پلید است ،

~~وفراکن ، جوی نو کندهآ عمیق راگویند ... (برهان)، بنابراین فژآگن مناسب تر

~~است.

~~2- کلمات تاخ و تشلیخ، که قبل از لغت برخ آمده بود ، برعایت

~~ترتیب پس از پیخ قرار دادیم .

~~2- ز بیم محتسب قهر تو نهد زهره

~~به جای چنگ و دف وجام، مصحف و تشلیخ

~~علامهآ قزوینی کوید : به کمان ما این هیئت غریب که هیچ شباهتی به

~~فخری - رشیدی)

~~اوزان و هیأت معهودهآ کلمات فارسی و قیافهآ آنها ندارد، یا محتملا یکی از

~~السنهآ سامی و آرامی از قدیم الایام در زبان فارسی داخل شده بوده است و

~~بعدها مهجور و متروک شده ، یاآنکه صاف وساده تصحیف کلمهآ تسبیح بوده-

~~است که کسی در عبارتی بواسطهآ کم و زیاد بودن نقاط آن ، این کلمه را بد

~~خوانده و به تشلیخ یا تسلیخ تصحیف کرده بوده ... ( نقل به اختصاراز پاورقی

~~35

~~برهان).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_64.png)

~~44

~~چماخ: کیسهآ سه طبقه بود.

~~حتیخ: راست باشد، چون ستون و نیزه.

~~درواخ : آن بود که از بیماری بدر آمده باشد وتن درست شده وتمام

~~قوت نکرفته باشد واو را به عربی نساقه گویند4.

~~دوخ : کیاهی بود نرم درمسجدها افکنند واز اومانند حصیرهاو فرش ها

~~نیز بافند ، و دزخ5 نیز کویندش .

~~دیولاخ : جای دشوار بود وخارستان ودوراز آبادانی. (نخ) : چراگاه

~~دیوان باشد .

~~برخ کیاهی است .

~~رخ عنان باشد .

~~1- زیر کلمهآ چخماخ نوشته است : "به تر کی قولی خوانند" .

~~2- اصل سه طبه، و در زیر آن اضافه شده است. "نالشی (2)).

~~3- حتیخ در فرهنگشها به نظر نرسید، گویا محرف ستیخ است که

~~مؤلف آن را در جای خود آورده است . ه ستیخ.

~~4- چونکه نالنده بد و گستاخ شد

~~در درستی آمد و درواخ شد .

~~(رودکی - لغت فرس)

~~ظاهرا ms026 ، درواخ، مصحف دزواخ است. (پاورقی برهان).

~~5 - مصحف دخ یا دوخ است که در خراسان لوخ گویند. در فرهنگ

~~رشیدی : رخ؛ لخ ، روخ.

~~6- لغت درخ در فرهنگشهای موجود به نظر نرسید، وظاهرا محرف

~~مجموعة الفرس

~~دوخ است که در جای خود آورده است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_65.png)

~~باب الخاه

~~رخا نالهآ زار وحزین باشد .

~~سگلاخ2: زمین سنگستان باشد .

~~ستیخ2 : قد راست باشد، چون نیزه وستون و آنچه بدانماند، فردوسی

~~گفت :

~~خم آورد پشت سنان ستیخ

~~سرشاخ : چوبها باشد که سرخانه بدان پوشانند، وازفرسبآبیرون

~~مرا پرده بر کند هفتاد میخ

~~بود .

~~سماخ: مسخر کی بود .

~~سوخ: فرو بردن بود، سپوخخت یعنی فروبرد، بسپوزفروبر.

~~منجیک - لغت فرس).

~~37

~~1- بوی برانکیخت کل چو عنبر اشهب

~~بانگ بر آورد مرغ با زخ و طنبور

~~2ه به لاخ شود.

~~کار برده است : فاذا هی شاخصة ابصار الدین کفروا، آنکه ستیخ ماند دیدة

~~کافران سوی هوا، (سورة الانبیاء، آیهآ 97).

~~4- فرسب : به معنی شاه تیر و آن چوب بزرکی باشد که بام خانهرا

~~یدان پوشند، (برهان) .در متن درخت اسوریک، به معنی دکل کشتی ویا

~~چوب افقی متصل به دکل که بادبان را به آن منی بندند، آمده است :

~~تختهآ کشتیانم

~~5 - سپوخ (سپوز) که با "تن) مصدردرست می کند سپوزیدن،

~~هلوی 00058/08 (پاورقی برهان) .

~~فرسب بادبانانم

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_66.png)

~~48

~~شخ : زمین سخت بود.

~~شخ زمینی بود برکوه و غیره.

~~شوخ : وسخ و چرک بود که بر تن مردم نشیند .

~~شکوخ : کسی را که پای به چیزی اندر آید و قدری به سراندرشود،

~~گویند بشکوخید2 .

~~کاخ : کوشک باشد .

~~مقصود کاخ و صفته و ایوان نکاشتن

~~کاشانههای سر به فلک بر نکاشتن

~~نوخ: جغد باشد.

~~کخ صورتی بود زشت که کودکانرا بدان ترسانند .

~~1- شخ تکرارشده است .

~~2 چون بشردد پاک او آد بایدال

~~ارودکی - لغت فرس)

~~3 کوخ :در فرهنکث های موجود به معنی جفد نیامده است ، ظاهر

~~مصحف است ه کوج.

~~5- در پاورقی برهان آرد : "جهانگیری کلمه را به ms027 ضم ، و رشیدی

~~به فتح ضبط کردهاند ، و چون در تکلم به کسر اول است همان صحیح است.

~~مؤید صحت آن ، نسخهآ خطی حرکات دار السامی فی الاسامی است ، که نزد

~~من است و در قرن هفتم هجری نوشته شده ، در آن کخ با کسر کاف است."

~~ص 1603 برهان . در کتاب الجاسوس علی القاموس لغت کخ را عجمی

~~یداند، ص 390

~~اشکو خیده بماند همجینان

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_67.png)

~~باب الخاء

~~کیدرخ : مرفع را کویند . [ رحله که دفتر بر آن نهند . ]2

~~الاخ : معدن2 باشد ، وجایی که سنکستان بود کویند سنک لاخ.

~~مخ : لغامی بود سنگی، بر اسبان و استران بی فرمان نهند تا رام

~~شوند . لغام تر کی آن است . منجیک کفت :

~~تو هیدخی و همی نهی مخ

~~بر کرهآ توسن تخاره1

~~ماخ: زر و سیم نبهره بود و مردم دو روی را نیز کویند .

~~ذخ از سه کونه بود:

~~1- در اصل : کیوخ. در برهان : کیرخ و گیرخ . مجمع الفرس نیز

~~کیرخ، در لغت نامه : "کیرخ - به معنی رحل باشد و آن چیزی است که از

~~و ه مام ا قرت وا ای ب اا سادی

~~ه اد

~~شاهد آورده است :

~~آنکه نداند همی سرود ز یاسین

~~2 عبارت بین قلاب در حاشیهآ نسخه توشته شده است .

~~ککیر خ و کلدانش خسروانی بین

~~3- اصل : معین . در صحاح الفرس : لاخ معدن سنک باشد و

~~سنکستان ..

~~- ضبط مخ اصلی است . در برهان به فتح و ضم اول آمده است .

~~- تخاره : منسوب به تخار است، و احتمال میرود که تجاره باشد

~~به معنی کره اسب زین نکرده . ه تجار و تجاره ، در برهان .

~~6- در اصل : ((نبهره و نبهره" که یکی زائد است .

~~به صاع و دامن بخشد زر تمام عیار

~~انه سیم ماخ دهد بر مثال مردم ماخ

~~7- در اصل : نح.

~~شمس فخری - مجمع الفرس) .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_68.png)

~~50

~~هیدخ : اسبی خنک بود وتند2 .

~~مجموعة الفرس

~~1- الطنفسة : البساط، قیل معربة عن الیونانی مم. و ms028 عندت انها

~~مشهه من ننقیسه آوننبسه با لقارسیه" کتاب اله لقاع القارسیه الصعر بهاوالطنقسه

~~انهالی از ابریشم ، الطنافس جمع، (منتخب اللغة خطی آستانه). طنفسة :

~~نها لیچه ، تنفسه ، تنبسه، نهالی کوچک که موی دراز دارد، ج طنافس ،

~~مقدمة الادب) .

~~- ساحت آفاق را اکنون که فراش سپهر

~~ز حزیران فرش کسترد از تموز و آب ، نخ

~~انوری - صحاح الفرس).

~~2 - کدام باره نلرزد کرا بماند تاب؟

~~در آن زمان که شود شه ، سوار برهیدخ

~~(شمس فخری - مجمع القرس).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_69.png)

~~آورد: جنگ کردن است به مبارزت و کروهی کویند میان دومبارز

~~بود. فردوسی کفت :

~~نهادند آورد کاهی بزرک

~~دو جنگی به کردار آرغده1 گرگ

~~باب الدال

~~آروند: رود دجله1 را کویند. فردوسی کفت :

~~1- در برهان : آرغده ، به معنی غضبناک و خشمکین و قهر آلود. در

~~تحفة الاحباب : آرغده و آلغده و ارغنده به معتی خشم بود . پاورقی برهان

~~ص 106: در اوستا ی6ع در فارسی ارغند و ارغنده و ارغده وآرغده،

~~به معنی شمکین در اوستا ازغنت ، صفت برای مکس ودوزخ امده، و

~~می توان آن را به معنی زشت و تیره و مکروه دانست . بنا براین ارغند و ارغنده

~~را که در فرهنکهای فارسی به معنی دلیر و شجاع گرفته اند، درست نیست .

~~1- آقای دکتر فره وشی در بارهآ وازهآ اروند رود مقاله ای دارد که در

~~مجله دانشکدهآ ادبیات وعلموم انسانی تهران ، شمارهآ اول و دوم - سال هفدهم

~~چاب شده در ص 79 گویدا : نام دجله ، که در فارسی باستان تیگر *240

~~در آوستائی تیغرم "ایو در سانسگریت زن2 است با یک تحول فونتیکی

~~ز وازهآ *2462 - که پس از ورود به زبان بابلی به صورت 242ی} در آمده

~~بود -درست شده است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_70.png)

~~مجموعه الفرس

~~اکر پهلوانی ندانی زبان

~~آورشد : بها و زیبائی بود. فردوسی کفت :

~~به تازی تو اروند را دجله خوان

~~سیاوش مرا همچو فرزند بود

~~آب کند: جائی بود که راه سیل بوده باشد و کنده ms029 شده وآب اندر

~~که با فر وبا زور و اورند بود

~~استاده.

~~اردا : نام روزی است از سی روز پارسیان. فردوسی کفت :

~~سر آمد کنون قصتهآ یزد کرد

~~اسفندارمدا: نام ماه آخرین زمستان است .

~~به ماه اوسفندارمد روز ارد

~~اینند : به معنی اند بود، که در شمار مجهول آید، چنانکه کویند

~~که صد و اند سال است، صدواینند نیز کویند دیگر به معنی

~~شکر بود در سخن، چنسانکه کویند : اند که چنین یا چنان

~~است؛ یعنی شکر.

~~1-در لغت نامه امده است که : "صحیح این کلمه همان ارد (به فتح

~~اول) است لیکن در فردوسی به کسر آمده است:

~~سرآمد کنون قصهآ یزدگرد

~~به ماه سیندار مذ روز ارد) .

~~در پاورقی برهان نیز کوید : در پهلوی 24ی است اینکه درمتن (برهان)

~~ارد به کسر اول یاد شده برای استعمال آن در اشعار فردوسی است که با

~~(سیاوش کرد) و " ایزد کرد" قافیه شده، (نقل به اختصار)، اما ارددر

~~لفت فرس به فتح اول است .

~~2- پهلوی 56222، پارسی سیندار مد، سفندار مذ،

~~اسفندار مذ و کاه به تخفیف، سیندار و اسفند .... (حاشیهآ برهان

~~(

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_71.png)

~~باب الدال

~~أورمزدا: بهدو معنی بود: 1* نام مشتری است 20 روز اول ماه

~~بارسیان است .

~~آفودا : به پهلوی شگفت بود.

~~آرجمند: بزرک قدر.

~~زاوند: چو بی ستبر باشد که از پس در افکنند. رودکی کفت :

~~دل از دنیا بردار و به خانه بنشین یست3

~~زند1 برغست بود. عسجدی ککفت:

~~فرو بند در خانه به فلج وبپزاوند

~~نه هم قیمت در باشد بلور

~~بنده : زغن باشد، غلیواج نیزش گویند .

~~نه هم رنگ کلنار باشد پژند

~~53

~~رهای کی ع کار ر. پارسی باستان 92

~~بهلوی کم886ی6. در فارسی، هرمز... (پاورقی برهان ص109

~~- پهلوی افد، پازند لمههان، (واژه نامهآ مینوی خرد، ضبط نسخهآ

~~ما به فتح ثانی است ، لیکن در برهان ، به فتح اول و کسر ثانی است و در

~~الغت فرس به سکون ثانی ونیزه افدستا.

~~2- مصراع ms030 اول این بیت در اصل چنین است : "دل از خانه برار و

~~به خانه بنشین و بس) ، که از فرهنکها اصلاح شد .

~~2- دراصل : بزند ، ودرشعرمثال بژند، که از لغت فرس اصلاح شد.

~~5در برهان : بند ویند...

~~6-ه غلیواج.

~~تانبود چون همای فرخ ، کر کس

~~با که نباشد نظیر بازخشین، پند

~~فرخی - مجمع الفرس) .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_72.png)

~~54

~~یازند : کتاب گبران بود .

~~داکند : یاقوت باشد.

~~برند: حریر ساده بود. فرخی کفت :

~~چون پرند بید کون بر روی پوشد2 مرغزار

~~پرنیان هفت رنک اندر سر آرد کوهسار

~~برده : آن باشد که کویند از راه دور کرد.

~~1بارند مر کب ار، پارندةچزه اول ار اوستاتآی 424ی

~~مهنی ضد و صاحب هردو است . جزء دوم ار کلممهآ 284/4 اوستائی مشتق است

~~و د آزمنی به ههنی سر بیال ودز الس آست یس اصل آین کلمد د ازوسا

~~باید هقدع ناقه باشد وآن اصطلاحا عبارت است از زبان یهلوی بدون

~~لغات هزوارش. بدیهی است که تشات این ربان پس از حملهآ تازیان وشایید

~~در قرنهای دوم و سوم هجری صورت کرفته. بدین طریق که آنچه از لغات

~~زوارش درمتن پهلوی بکارمی رفته ، بیرون کشیدند و به جای آنها لغات پارسی

~~کذاشتند . بنابراین پازند خود تفسیری است برای زند ( تفسیر اوستا)،

~~مجموعة الفرس

~~(از باورقی برهان).

~~2 با کند مصحف یا کند است، ه یا کند .

~~کجا تو باشی کردند بی خطر خوبان

~~جمست را چه خطرهر کجا بود یا کند

~~(شاکر بخاری - لغت فرس)

~~3- اصل : توسد.

~~4- از همین کلمه است ((بردابر ، یعنی از راه دور شو : "چنانکه بجز

~~مقرعه و بردابرد مرتبه داران هیچ آوازدیکر شنوده نیامد ." تاریخ بیهقی چاپ

~~کتر فیاض، ص 290

~~از ره نروم تام نکویند به راه آی

~~بر ره نروم تام نکویند زره برد

~~این بیت در صحاح الفرس : بی ره نروم .. به راه آی

~~احاجی لفت قرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_73.png)

~~باب الدال

~~بلکند: رشوت بود

~~باغند: پنبهآ زده باشد که ms031 بریسند بهعربی محلوج کویند.

~~یاوند2: بند است که برپای نهند. دقیقی کفت :

~~عدو را از تو بهره غل وپاوند

~~رفند: سخن بیهوده باشد، چون زرق و محال. فرخی کفت :

~~ولی را بهره از تو تاج و پرکر]2

~~با هنر او همه هنرها یافه

~~با سخن او همه سخنها ترفند

~~نخ) : جادویی باشد .

~~قند و خوند : یعنی تلف کشت و ناچیز شد .2 آغاجی کوید : ]د

~~هرچه ورزیدند ما را سالیان

~~شد به مشت اندر به ساعت تند و خوند

~~جفد : بوم باشد . (نخ) : جغد [را] عامه کنگر کویند. فردوسی

~~کفت :

~~55

~~1- در برهان : بدکند، بلکفد، بلکفده - رشوت وپاره باشد.

~~بوالحرب یار تو بود از مرو تا نشابور

~~وکند خور که صدبار بولکفد اونخوردی

~~ابو العباس - مجمع الفرس).

~~2-- رشیدی گوید : پاوند - مطلق بندی که بر پای کناهکاران نهند...

~~3- مصراع دوم از بیتی است که درهمین نسخه شاهد برای لغت (اپرکر"

~~آورده شده است .

~~4 اصل : یافته.

~~5 -- نام شاعر از لغت فرس است .

~~6-- اصل : تند وخود.

~~ه کوج، کنگر، کوف .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_74.png)

~~56

~~چنین کفت داننده دهقان سغد

~~جنسلود : مانند بارتیج بود .

~~که بر ناید از خانه1آ باز جغد

~~چکادا: میان سر را کویند .

~~خرند : کیاهی است برشبه اشنان و به زبان دیکر شخار خوانندش .

~~بوشکور کفت : ]4

~~تدرو تا همی اندر خرندخایه نهند

~~خرده: گل بود.

~~وزن تا همی از شیر پر کند پستان

~~دند : ابله بود و بی باک و خودکامه. بوشور کفت :

~~یخواند ابلهی زر کر دند را

~~عدا: عروس را کویند .

~~ز همسایگانان تنی چند را

~~مجموعة الفرس

~~1-- در نسخه بدلهای لغت فرس؛ خانه.

~~2 ه بازنیج، ودر فرهنگهای موجود، جنبلود به نظر نرسید ولغت

~~نامه نیز از لغت فرس نقل کرده است .

~~3 چکاد در ((باب الذال" نیز آمده است.

~~4- نام شاعر از لغت فرس است .

~~-در برهان : خرد - به فتح اول و تشدید ثانی و سکون دال ابجد

~~به معنی کل تیرهآ چسبنده باشد و ms032 بی تشدید ثانی هم درست است.

~~6 - ظاهرأ مصحف دغداست، و ضبط آن از فرهنگ خطی میرزا-

~~براهیم می باشد. در فرهنکهای موجود، دغد- به ضم اول و سکون غین به

~~معنی عروس است ه صحاح الفرس، برهان ، رشیدی و تحفة الاحباب. در

~~کشف اللغات : دغد، بالضم و باغین منقوط عروس، دعد ، با لفتحنام معشوقهآ

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_75.png)

~~باب الدال

~~رواد (دخ) راود: جائی بود پشته پشته و فراز و نشیب و آب روان

~~و سبزه. عسجدی کفت :

~~الاتا زمی از کوه پدید است ، دره از سد

~~به کوه اندر زر است وبره برشخ و راود

~~زندا: صحف ابراهیم علیه السلام بودا.

~~زغند : بانکی تند بود که ددی بزندبزودی برروی چیزی ازجانوران

~~چون یوز و پلنک . رودکی کفت :

~~کرد روبه یوز واری یک ژغند

~~خویشتن را شد به در بیرون فکند

~~عرب و نیز نام زنی است . درفرهن میرزا ایراهیم : دعد - به فتح وسکون

~~دوم، جمیلهای] از عرب. سلمان ساوجی کوید:

~~همان قبول عروسان طبع سلمان راست

~~که در قبایل اعراب دعد وسلمی را

~~کتاب مقدمة الادب نیزعروس را بهدغد معنی کرده است، لیکن مصحح

~~آن در مقدمهآ کتاب، دغد را جزء وازههای خوارزمی در فهرستی آورده است،

~~برای بنت یعنی دختر، (ص 40)

~~1- در پاورقی برهان گوید : باید دانست که در ازمنهآ بسیار کهن

~~تفسیری برای اوستا به زبان اوستائی نوشته بودند و نمونه ای از این تفسیر در

~~خود اوستای کنونی باقی مانده و با متن مخلوط شده است ، بعدها این تفسیر

~~را از زبان اوستائی به زبان پهلوی ترجمه کردند ... زند یا تفسیری که امروز

~~در دست داریم تفسیری است از عهد ساسانیان، (نقل به اختصار).

~~2- در ادبیات اسلامی زردشت را با ابراهیم خلیل خلط کرده اند،

~~57

~~(باورقی برهان ص 353).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_76.png)

~~58

~~زخند بانک یوزا باشد.

~~زند : تفسیرا باشد.

~~ستاوند: صفه1 باشد.

~~سیهبد: پادشاه و امیر بود و نیز سرلشکر را کویند .

~~سندن : حرام زاده بود .

~~سغد : نام ولایتی ms033 است میان سمرقند و بخارا .

~~شایورد : آن است که کرد ماه بر آید مانند سیر به تازی هاله2 کویند.

~~پیروز مشرقی کفت :

~~به خط و آن لب و دندانش بنکر

~~که همواره مرا دارند در تاب

~~یکی مچون پرن7در اوج خورشید

~~یکی چون شایورد از کرد مهتاب

~~مجموعة الفرس

~~1- در اصل بانگ مور باشد، که با مراجعه به فرهنگها اصلاحشد.

~~در رشیدی کوید : ژخند - بانگ بلند که درندکان کنند، و درنسخهآ و فائی به

~~زای تازی بانک مخصوص یوز باشد سسه ژغند .

~~2- اصل : ""نفیر) خوانده می شود، رشیدی کوید: و بعضی کفته اند

~~که ابستا متن است و چون به لغت فرس قدیم بود و کسی نمی فهمید، آن را

~~شرحی کردند مسمی به ژند، چه معنی آن تأویل باشد بهزبان عجم . ج1،

~~ص عه زند در تسخهآ ما

~~3-در اصل : صفت ، که ظاهرآ مؤلف یا کاتب صفه را صفة خوانده

~~د بعد الا با ناه ششیده بوتتد است.

~~4- سیهبد ، تکرار شده است ح باب الذال .

~~5ه سندره.

~~6= در مقدمة الادب : هالة -خرمن ماه، روشنائی ماه.

~~7- در اصل : همچون بدل، که از لغت فرس اصلاح شد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_77.png)

~~باب الدال

~~نسند : منقار بوذ:

~~خرد : خانهآ تابستانی بود .

~~غخند2: کرد با هم آمده بود.

~~غخرنده : آن زن بود که بدوشیز کی دهند و دوشیزه برنیاید .

~~فرغنده: بینی کندیده بود. عماره کفت2:

~~معدوراست ار با تو نسازد زنت از غر

~~زان کنده دهان تو وزان بینی فرغند8

~~1در اصل : (شند ، پشند- منقار بود.) چون پشند معنی مناسبی

~~با، شندنداشت اذلآن رآندر باوردقی متذاکر شدیدا.گو در لغل بامه کوایدی

~~پیشند - لیف خرما که از آن رسن بافند .

~~2- کلک من زند خوان باغ ثناست

~~ورا مدح شاه باشد زند

~~نکته های سیید از او زاید

~~چه دایم سیاه دارد شند

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~3- غند : به معنی کرد کرده شده و جمع آمده باشد، (برهان).

~~4- در پاورقی لغت فرس گوید : "در جهانگیری، و معیار جمالی ms034 ،

~~# ~~اسدی آن را در ذیل باب الذال المعجمه می آورد نه در باب الدال المهمله ،

~~وه فرهنک قواس .

~~5ه فزغند.

~~*= اصل : غاره کفت .

~~7در اصل غرد، در برهان : غر زن فاحشه و قحبه را کویند.

~~در پاورقی برهان آرد :

~~تو کر حافظ و پشت باشی مرا

~~ه ذره نیندیشم از هر غری

~~نوجهری)

~~8 - مصراع اول در تحفة الاحباب چنین است : "معذور است اکر با

~~تو نسازد زنت ای فند) .

~~5

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_78.png)

~~مجموعة الفرس

~~فرکند: جای کذر آب بود بر دیواری یا به زمینی . بو العبیر عنبر

~~کفت :

~~نه در وی آدمی را راه رفتن

~~نه در وی آبها را جوی و فر کند

~~فترد: یعنی از هم باز درید چون کاری و چیزی و آنچه بدان ماند1.

~~فلغند: پرچین بودا .

~~فرزد : سبزهای باشد در آب و مدام سبز بود وبه تازی آن را ثیل

~~خوانند .

~~فزغند2 : کند بینی، و چیزی بود که بردرخت پیچد تا شاخهها را

~~خحشک کند مانند لبلاب5.

~~فغند : جستن باشد2.

~~1- خود بر اورد و باز ویران کرد

~~2- جنبش شیب تازیانه چو دید

~~خود طرازید و باز خود بفترد

~~(تحسروی - لفت فرس)

~~3- ثیل : کیاهی است، (منتهی الارب) .

~~4 - در اصل : فرغند نیز خوانده میشود ه فرغند. دربرهان : فرغند

~~و بد بوی و متعفن . در پاورقی کوید : استاد هنینگ نویسد، فزغند ، لا اقل

~~ه معنی پلید و چرکین مصحف فرغند است .

~~5 - مقدمة الادب : لبلاب - آپیچه، پیچه ، مهر بانک .

~~6 - هم آهو فغند است و هم تیز تک

~~جهد از سر دو صد فلغند

~~انسر ودورصد فغد الفرس)

~~هم آزاده خوی است و هم تیز گام

~~فرالاوی - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_79.png)

~~باب الدال

~~لوند1: چون سلسله باشد که چیزها در آن کنند، (نخ) : مرسلهای

~~باشد از کوز و انجیر و مانند آن.1 طیان کفت :]

~~خواجهآ ما ز بهر کند [5] پسر

~~کرد از خایهآ شتر کلوند4

~~کبد: لحیم باشد. دقیقی کفت :

~~از آنکه مدح تو کویم درست ms035 گویم و راست

~~مرا به کار نیاید سریشم و کبدا1

~~کلمنده : بیلی سرک بود که کاریز کنان دارند، و کاریز بدان کنند و

~~در بغداد بسیار باشد. سوزنی کفت :

~~خواهی که کیر لعل، ستون شکم شود

~~بی صنعت درودکر و سعی نعل بند

~~از کرسی تا کلند2 مکن هیچ گونه فرق

~~بنشین به جای کرسی بر دستهآ کلند

~~1- در برهان : کلوند، کلوند.

~~2- دراصل : وسله.

~~3- نام شاعر از لغت فرس است.

~~4- در اصل : بیت مغشوش بو که از لغت فرس و صحاح الفرس ،

~~اصلاح شد .

~~5 - در اصل : سراسم، و الف "کبدا" برای اطلاق است .

~~ه کلمند و کنند، در برهان.

~~7- اصل : که لند، که به قرینهآ مصرع دوم اصلاح شد. و نیز در

~~نسخه بدل دیوان سوزنی کلند و کنند آمدهاست ه ص 95 به تصحیحدکتر-

~~شاه حسینی.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_80.png)

~~61

~~قندا : آن باد نرم است که از حیوان می آید و آن را پس کویند و

~~به عربی فسوة. سوزنی کفت :

~~یا اینها اللکوند مرا پای خواست لند

~~تدبیر می بکن به یکی تیز باد کند

~~گرد : مبارز را گویند.

~~کرد2 : به فتح کاف کردون بود .

~~کید1: خزینه دار باشد.

~~اونده: به زبان هندوی حیز مخنست را کویند.

~~لند : به زبان هندوی نام کیر است .

~~میزد: مهمان بود.

~~بر اززو کشت کاه نبرد

~~فردوسی)

~~ز خودهم کم نکردی ای لوند

~~مجموعة الفرس

~~حاشیهآ برهان قاطع).

~~2- در پاورقی برهان: اسم فاعل مرخم به معنی کردنده و مجازا ،

~~آسمان و فلک :

~~به پیران چنین کفت کامروز کرد

~~3- در باب الذال تکرار شده است .

~~4- در برهان : لوند- به معنی زن فاحشه و پسر بدکاره است ، و نیز

~~رجوع شود به فرهنک لغات مثنوی :

~~ای مغفل رشتهای بر پای بند

~~5- اصل : میود، که ظاهرا نقطهآ زاء به حرف متصل شده است، در

~~اورقی برهان کوید

~~طعام، فدیه و قربانی پهلوی

~~.810

~~ای به میزد اندرون هزار فریدون

~~ای به نبرد اندرون هزار تهمتن

~~قری

![page ms036 image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_81.png)

~~باب الدال

~~ورد: در پیچتیده باشد.

~~ذونند: پیک و خبر کیر بود، دیگر مرکب بود .

~~ذرد : یکی آنست که بازند، دیکر تنهآ درخت را کویند . کسائی

~~کفت :

~~مردم اندرخور زمانه شد است

~~نبرد : جنک و مصاف بود، روز نبرد، روزی که در او دو لشکر

~~نرد چون شاخ و شاخ همچون نرد

~~مصاف کنند .

~~ناورد: چون چالش بود.

~~هوشسمند: بخرد باشد .

~~هم آوردا : هم کوشش را کویند.

~~باکند2 : یاقوت5 باشد، شاکر بعخاری کفت :

~~1- نورد : به معنی پیچ و تاب و پیچی که در چیزی افتد، (برهان)

~~حرفها بینی آغشته به خون جکرم

~~2در برهان: چالش، بهمعنی جنکث و جدال است .

~~سعدی شیرازی - رشیدی)

~~3 - هماورد: چون دو کسی با هم جنک کنند هر یک مر دیگری را

~~چو گرد پی اسب اونیل نیست

~~فردوسی - لغت فرس)

~~در کتاب الجماهر ص 33 : قال حمزة بن الحسن الاصنمهانی آن

~~2

~~در پاورقی برهان این بیت آمده است :

~~هر نوردی که ز طومار غمم باز کنی

~~هماورد باشد؛ یعنی همتا و شم کوشش ه برهان:

~~هم آورد او در زمین پیل نیست

~~4ه با کند.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_82.png)

~~64

~~چمست را چه خطر هر کجا بود یا کند

~~کجاتو باشی کردند بی خطرخوبان

~~هند : یعنی هستند .

~~مجموعة الفرس

~~اسمه با لفارسیة یاکند و الیاقوت معربه ... در المعرب جوالیقی (حاشیه) :

~~الیاقوت من الالفاظ القرآنیة ، ففی الایة 8 من سورة الرحمن (کأنهن الیاقوت

~~و المرجان) وقدادعوا انه فارسی معرب ولم یذکروا اصله فی الفارسیة.

~~ادعی العلامة ماری الکرملی انها معربة عن الیونانیة کد4ه4د برکله و معناها

~~1- اعراب اصل چنین است ، لیکن دربرهان به فتح اول است ، سوم

~~شخص جمع از زمان حال از مصدر هستن ، در تفسیر نسفی : هیی ، هییت ،

~~ه حاشیه برهان .

~~ضرب من الزهر، (ص 356)، و نیز ه پاورقی برهان ه چمست.

~~هیند ؛ ان کنتم صادقین اگر هییت راستگویان ، سورهٔ‌ 46 آیهآ 4 . اکرهیی از

~~راستکویان آیهآ 22 همان سوره و نیز ه ms037 به تحلیل اشعار ناصرخسروص 122

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_83.png)

~~آباذا : آبادانی باشد .

~~دراذ1 : اصل و نسب است .

~~بنلاذ3 : بنیاد باشد، کویند لاذ بر سر بنلاذ نهاد، یعنی برسربنیاد .

~~برازد : به معنی زیبد بودا .

~~بشکلید : یعنی نشان کرد برسر انکشتهآ ناخن. کسائی کفت :

~~باب الذال

~~2- پاته) : صفة فارسیة معناها معمور" . در لهجه کردی اسفراین آواد.

~~2- چنین لغتی در فرهنگهای موجود، به نظر نیامد، ظاهرا مصحف

~~در دائرة المعارف الاسلامیة : "آیاد (ف پهلویة اپاتان و یفترض انها من

~~1- درپهلوی *0ی پازند هلی کی ق بهق ه وازه نامهآ مینوی خرد.

~~نزاد است که در جای خود آمده است.

~~3ه بنلاد.

~~- گرسیستان بنازد بر شهرها برازد

~~یرا که سیستان را زیبد به خواجه مفخر

~~فرخی - صحاح الفرس)

~~5- بشکلیدن - رخنه کردن به انگشت و ناخن و یا به سرکاردیا تیر...

~~(برهان) :

~~خسرو رستم جدال، زبدهآ محمود شاه

~~آن که به پیکان تیرروی قمر بشکلید

~~شمس فخری - لفت نامه)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_84.png)

~~2

~~یاسمن لعل پوش ، سوسن کوهر فروش

~~پوذ : دو کونه بود:

~~برزنخ پیلغوش نقطه زد و بشکلید

~~کی آنست که آتش چون از آتش زنه بجهد در او گیرد ، به

~~ترکی قار کویندش. [منجیک کوید :)1

~~کر بر فکند کرم دم خویش به گو گرد

~~دیکر چون جولا [ها]ن جامه را مدآی]2 بتنند و برکار بندند

~~بی پوذ ز کو کرد زبانه زند آتش

~~آن ریسمانی که میاندازند تاجامه بافته شود او را پود گویند.

~~شیسجاد : بیجاده است2.

~~بیهود : نیم سوخته باشد . (نخ) : چنان باشد که جامه نزدیک آتش

~~رسد چنانکه ازتف وی نیک زرد شود ، گویند بیهودو کروهی

~~برهود [و] بیهوده نیز کویند. کسائی کفت :

~~جوانی رفت، پنداری بخواهد کرد بدرودم

~~بخواهم سوختن دانم که هم اینجای بیهودم

~~مجموعة الفرس

~~1- نام شاعر از لغت فرس است .

~~2- سدی : تار جامه است، مقابل پود. (ناظم الاطبا) و تیز ه

~~بقدمة الای سلوی ان تارا مجامه

~~3- بیجاد و بیجاده - کاه ربا باشد، و بعضی کویند بیجاده نوعی از ms038

~~یاقوت است. (برهان) ونیزه الجماهر، و کتاب الالفاظ الفارسیة و

~~رشیدی و نیز ه بیجاده در نسخهآ ما:

~~یک ره که چو بیجاده شد آن دورخ بیمار

~~باده خور از آن صافی بر گونهآ بیجاد

~~حسروی - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_85.png)

~~باب الذال

~~بدرودا : چون و داعی است که دیگر یکدیگر را نخواهند دید .

~~پود : پودینه باشد.

~~چکاذ2 : چنانکه پیشانی را چکاذ خوانند ، سر کوه را نیز چکاد گویند .

~~فردوسی گفت :

~~بیامد دوان دیده بان از چکاد

~~که آمد زایران سپاهی چو باد

~~خرد: عقل و دانش بود.

~~خاذ: غلیواج بود. خجسته گفت :

~~در آمد یکی خاذ چنگال تیز

~~خورشید : آفتاب است .

~~ربود از کفش کوشت [و] بردو گریز

~~خوید: کشت زار سبز بود.

~~677

~~1-در برهان : پدرود، بدرود، در پاورقی این بیت را که بدرود به

~~معنی وداع است آورده :

~~ماه کنعانی من ، مسند مصر آن تو شد

~~وقت آن است که بدرود کنی زندان را

~~فظ)

~~ر بهلوی : 4 ، (حاشیهآ برهان)، وه لغت نامه.

~~2- اصل بود. درپاورقی لغت فرس : "پودنه، یعنی نعناع، (السامی-

~~فی الاسامی ومهذب (الاسماء) وهمان است که امروز پونه کویند.". در

~~مقدمة الادب : نعنع ، نعناع ، پوذینه، پوزینه .

~~1- این لغت در باب الدال نیز آمده است . پهلوی ، رأس ،

~~فله .. 4ان، سر، (پاورقی برهان).

~~4- اصل : که آمد ز ایوان ساهی چوباد.

~~5 - در پاورقی برهان : غلیواز ، کلیواج ، کلیواد ...

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_86.png)

~~68

~~خصاییدا: یعنی به دندان ریش کرد.

~~خوذ : ترک را کویند، بیضه به عربی بود .

~~داشاذ : عطا باشد، دعا نیز باشد . عنصری کفت:

~~حواستم با نیاز2 و داشاذش

~~دذ: مراد درند کان بیابان باشد؛ چون شیر، یوز و مانند آن .

~~پدر اینجا به من فرستادش

~~رذ: دانا و بخرد بود.

~~راد: سخی را کویند .

~~زوخ چکاده : اصلع [را] کویند. حکناک گفت :

~~یستاده به خشم بر در او

~~رشت یاد غیبت کردن بود به بدی. رودکی کفت:

~~این بنفرین سیاه روخ چکاک

~~مجموعة الفرس

~~1- از مصدر (خساییدن) است ه برهان ms039 .

~~2- در مقدمة الادب زمخشری : بیضه - خود، کلاه خود، کلاه آهنین

~~ج بیض .

~~3- دراصل : بابنان ، که از لغت فرس اصلاح شد . و درصحاح الفرس

~~بانثار" است .

~~2- یکی انجمن ساخت با بخردان

~~هشیوار و کار آزموده ردان

~~5 - ظاهرا مصحف روخ چکاد است . درنسخهآ هرن گوید : روخ چکاذ

~~فردوسی - لغت فرس)

~~کلمتی است فهلوی. روخ : روت باشد و چکاذ. بالای پیشانی و به پهلوی

~~روخ چکاد ، اصلع بود.

~~6- اصل : بردار و، که بقیاش اصلاح شد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_87.png)

~~باب الذال

~~به تو باز کردد غم عاشقی

~~نگارا مکن این همه زشت یاد

~~سرواذا : شعر باشد. لبیبی فت :

~~دکر نخواهم گفتن همی ثنا و غزل

~~که رفت یکسره بازار و قیمت سرواذ

~~ساذ: ساده بود. فردوسی کفت:

~~درختان که کشته نداریم یاذ

~~به دندان به دو نیم کردند ساذ2

~~هبد : سپهسالار لشکر بود.

~~رود: سماع بود.

~~شیده : خورشید و چشمهآ آفتاب بود .

~~شوذ : شد باشد .

~~شمید: چون شمیده بود، بیهوش بود.

~~1- در باورقی لغت فرس، سرواد - شعرراخوانند وچفامه وچگامه نیز .

~~2= این بیت در شاهنامه

~~شاهنامه چاپ بروخیم (ج* ص 1069) نیز شاد است .

~~ج5ص 11)، شاد و در

~~3- سیهبد مکرر است ه باب الدال.

~~2- در برهان : سرود به معنی سخن باشد و به معنی خوانندگی و گویندگی

~~مرغان و آدمیان هم هست ، و به معنی رقص و سماع نیز گفته اند ...

~~5 - وازه نامهٔ‌ بندهشن ، ص 24:224: له5: درخشان ونیزه

~~پاورقی برهان .

~~6- رشیدی: شودن - یعنی شدن و شود یعنی شد و رفت .

~~1- ه شمیده .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_88.png)

~~7

~~شذ : سرمای سخت باشد.

~~شخوذ : یعنی به ناخن بکند.

~~شنلیذ2 : اسیر غمی زرد بود که همهآ زردیها را بدو مثل زنند .

~~طپید : چیزی باشد که از جای بجهد ، چون مرغ .

~~ننوذ : خواب اندر شده باشد .

~~فنوذ : فریفته شد، کویند بفنوذ و همی فنود؛ یعنی غره و فریفته

~~می شود .

~~فلخودا : پنبه دانه بود .

~~ضرود: زیر بود.

~~کردباد : آن باد بود که برمثال آسیا همی کردد و بود که با ms040 گرد

~~سخت بود.

~~کهبذه : آن مرد بود که زروسیم پادشاه بدو سپارند و اوچون خازن

~~و قابض بود .

~~کفید : چون کفته5 بود .

~~مجموعة الفرس

~~1- درفرهنگهای لغت فرس اسدی، رشیدی، مجمع الفرس ، تحفة

~~الاحباب و برهان : شجد = یه معنی سرمای سخت است" اما در لغت نامه،

~~به عقیدهآ مرحوم دهخدا و یکی ازنسخه بدلهای صحاح الفرس شخد ، به این

~~معنی آمده است، و نیزه شجد در لغت نامه .

~~2- بگشای چشم وزرف نکه کن به شنبلید

~~تابان بسان گوهر اندر میان خوید

~~کسائی - پیشاهنگان شعر پارسی ص

~~2ه فلخوده.

~~4- این لغت تکرار شده است ه باب الدال .

~~5-ه کفیده وکفته .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_89.png)

~~باب الذال

~~گراشید1 : درمانده باشد .

~~کد2 : خانه بود، جهت آن خاتون خانه را کدبانو کویند .

~~دد : دیبایی باشد تنک و نرم2 . دیکر دیواری از کل بر هم نهاده-

~~باشند؛ گویند به چینه برآوردهاند و به لاد کرده ، وهرتوی از

~~دیوار که می نهند کویند لادی نهاد2 .

~~مانید: کاری سخت کردن5، (نخ) : چون جرم است ؛ یعنی چون

~~کاری یاسخنی نا کردنی ونا کفتنی بکند و بگوید، کویند مانید

~~او را بود، یعنی جرم او را بود.

~~موبدا: عالم کبران بود.

~~1-در تفسیر نسفی : و ما نحن بتأویل الاحلام بعالمین ، و ما نه ییم

~~دانندهآ خوابهای کراشیده . سوره12آ آیهآ 44 . در برهان : کراشیده - به معنی

~~پاشیده شده و آشفته وپریشان کردیده باشد، و به معنی تباه و نا بودهم هست.

~~1- پهلوی 26ل5م : منزل ، پازند: دلهه. (وازه نامه مینوی خرد

~~2- پند مده شان که پند ضایع کردد

~~خار نپوشد کسی بزیر خز ولاد

~~ناصرخسرو- لغت نامه)

~~4- لاد را بر بنای محکم نه

~~که نگهدار لاد بنلاد است.

~~فرالاوی - لغت نامه)

~~5 = در برهان : مانید = یعنی گذاشت و نهاد و رها کرد ... ونیز م

~~مجمع الفرس وصحاح الفرس ، لیکن "کاری سخت کردن" در فرهنگها به نظر

~~فرسید.

~~4- پهلوی 9806751، که جزء اولهمان مغ است وجزء دوم پسوند

~~بد" (در سیهبد، هیربد) ، (نقل به اختصار از پاورقی برهان). ms041

~~71

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_90.png)

~~72

~~مجید : یعنی بجنمید.

~~هاد: رسم بود.

~~ذهازید : یعنی بترسید از کسی یا از چیزی

~~ناهید : زهره باشد.

~~دوید2 : نوان و لرزنده باشد، و آکاهی دادن، ووعده دادن، و

~~کسی که کسی را آکاهی دهد کویند بنوید کرد .

~~نماذ: یعنی نمود.

~~شزراد : اصل و نسب باشد.

~~درند: غمکین بود.

~~وسناد1 : بسیار باشد.

~~مجموعة الفرش

~~1- در صحاح الفرس، رشیدی، برهان ، مجمع الفرس ، ناظم الاطباء

~~ونسخه بدلهای لغت فرس ، مخید است. ظاهرأ مجید مصحف بجهید از مصلدر

~~جهیدن است - ودر برهان کوید: مخید ماضی مخیدن است یعنی جنبید و

~~حرکت کرد و خزید و به رفتار در آمد:

~~دانش آموز و چو نادان ز پس میر ممخ

~~تا چو دانا شوی آنگه دگران در تو مخند

~~2- در اوستا 4410 ، مرکب از "ان" علامت نفی وآهیته به -

~~معنی آلوده ، جمعا یعنی نا آلوده و پاک، پاورقی برهان .

~~3 - نویدن : به معنی زاری کردن و نالیدن باشد و به معنی حر کت کردن

~~و جنبیدن و لرزیدن هم آمده است ه(پاورقی برهان)

~~2- اصل و سنان، که از فرهنکها اصلاح شد. کرچه این لغت به

~~صورت های : وسناد، و شناد، و ستاد، آمده است ؛ لیکن به این معنی ،

~~وسنان، به نظرنرسید ، ودر پاورقی برهان، از مرحوم سعید نفیسی ایق قول ذکر-

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_91.png)

~~باب الذال

~~وراز رود : ماورا النهر باشد. فردوسی کفت :

~~کر پهلوانی ندانی زبان

~~وراز رودا را ماورا النهر خوان

~~ویدا : کم باشد، چون ویدا.

~~ینلاد : بنیاد دیوار.

~~شده است که : "(یندارم که در اصل (وسیار" بوده باشد، که شاید لهجه ای

~~از همان کلمهآ بسیار باشد.). در پاورقی درخت آسوریک، ص 40- 61

~~آمده است که وسناد به معنی (برای، را) است نه معنی بسیار. (چاپ

~~بنیاد فرهنگ).

~~- این کلمه به صورت های مختلف در فرهنگها ذکر شده است :

~~ورا رود، وراز رود، ورازود، ورز رود" ازا رود، و...

~~2-- درفرهنگهای صحاح الفرس ، لغت فرس اسدی مصراع دوم چنین

~~است : "ورارود را ms042 ماورا النهر خوان) .

~~3-- در برهان: وید به معنی کم باشد که در مقابل بسیار است و

~~به معنی کم در برابر پیدا هم هست . درصحاح الفرس : وید، کم باشدبه فتح

~~کاف ، به معنی ویدا . گر چه در پاورقی صحاح الفرس چنین آمده است که

~~* کم" به فتح کاف صحیح است ، نه ضم کاف ، لیکن شواهدی که در فرهنگها

~~برای ویدا و وید آمده است هر دومعنی را تأیید می کند ، مانند این بیت که

~~به معنی "کم) به فتح کاف است:

~~امیرا جان شیرین بر فشانم

~~اکر ویدا شود یکبارگی عمر

~~(دقیقی - صحاح الفرس)

~~و این بیت برای معنی گم به ضم کاف :

~~چو نسل آدمیان است دولتت باقی

~~چو شخص اهرمنان است دشمنت ویدا

~~وه ویدا.

~~(شمس فخری - مجمع الفرس)

~~4 - ظاهرأ مصحف بنلاذ است ه بنلاذ.

~~73

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_92.png)

~~ه منعننی

~~3

~~فید : حق باشد .

~~میربذا : قاضی کبران بود، (نخ) : آتش پرست باشد .

~~مجموعة الفرس

~~ف

~~- در اصل هیرند ، در اوستا 182228444عی آمده به معنی آموزگار

~~آموزش و تعلیم وجزء دوم 5444 ( بد ، پسوند اتصاف) است به معنی

~~مولی وصاحب ودارنده ، (پاورقی برهان) ه وازه نامه مینوی خرد.

~~1- جزمتن لغت فرس، هید ، به این معنی یافت نشد . احتمال میرود

~~محرف هده باشد، که به معنی حق است .

~~و معلم . این کلمه مرکب است از دو جزو : نخستین که ی 43ی باشد به معنی

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_93.png)

~~آسحمدارا : آن رسول بود که از بهرشتاب فرستند و به هر فرسنکی

~~اسبان بسته باشند، وتوشه معد داشته، تا چون بدان منزل رسد

~~بی توقف از یک اسب بزیر آید و براسبی آسوده نشیند ومیان

~~او بربندند و شکم بسته دارند تا زورصعب بدو نرسد.

~~عنصری کفت :

~~تو کوئی از اسرار ایشان همی

~~فرستد بدو آفتاب اسکذار

~~اهدرا : برادر زاده وخواهرزاده بود.

~~اب الراه

~~1- در لغت نامه : اسکدار، اسکذار اسگذار. دربارهآ اسکدار بحث

~~زیادی شده است که میتوان به این مؤاخذ مراجعه کرد ms043 :

~~الغت نامه ، پاورقی برهان ، مفاتیح العلوم ، مجلهآ دانشکدهآ ادبیات مشهد

~~شمارهآ 1 و 2 سال چهارم 1327. در فرهنگ پنج بخشی عکسی کتا بخانهآ

~~مر کزی علاوه برشرحی که لغت فرس آورده است کوید : اسکدار ... به هندوی

~~دهاوه کویند.

~~1- در فرهنگهای موجود: اقدر به نظر نرسید، به جای این کلمه

~~بقیهآ پاورقی درصفحهآ بعد

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_94.png)

~~7

~~آخگر : آتش باشد که چون آب بروی زنی آدگشت شود یعنی فحم

~~عسجدی کفت:

~~اخکر هم ، آتش است ولیکن نه چون چراغ

~~سوزن هم آهن است ولیکن نه چون تبر

~~ورا: یقین باشد .

~~آنسبر : آن کلبتین2 باشد که سرش ک بود.

~~آردیرآ: آلت رویینه و مسینه بود .

~~آخار : نم باشد که به زمین فرو روده .

~~آب گیر : آبدان بود .

~~شاید اقدر صورت دیکری از افدر باشد، همانطور که در مجمل التواریخ

~~هردو صورت افدم و اقدم آمده است، کرچه شکل پهلوی آن اقدم است،

~~(مجمل التواریخ ص 32 ووازه نامهآ مینوی خرد). در برهان قاطع : افدر

~~را ، هم برادر پدریعنی عم معنی کرده است و هم برادر زاده و خواهر زاده ...

~~چاکر اوبود جهان، آور

~~3- در مقدمة الادب : کلبتان = انبور، انبر، هو ما یأخذ به الحداد

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~4- در فرهنگهای موجود به نظر نرسید گویا این لغت مصحف ارزیز

~~5 - عقیق رنگ شد است این زمین ز بس کز خون

~~به روی دشت و بیابان فروشد است آغار

~~(عنصری - مجمع الفرس)

~~مجموعة الفرس

~~و نیزه لغت نامه ، رشیدی ه تفسیر کمبریج.

~~1- نام شاعر از لغت فرس است .

~~2- اصل : اور، که از فرهنگها اصلاح شده :

~~بندهآ او بود فلک بیشک

~~الحدید .

~~دد بیده ره چد

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_95.png)

~~باب الراء

~~آهار1 چیزی باشد که در جامه مالند، تا باریک شود و صیقل کیرد.

~~آزدر2 : پرهیز از گزند بود. (نخ) : لحام روی کران بوده (نخ):

~~زیرک بود.

~~آختر : فال2 و طالع بود ، دیگر ستاره بود .

~~آفسر: تاج.

~~ازورا: خریص بود.

~~بهمار: به معنی عظیم باشد. ms044

~~بهار: یکی فصل بهاراست. کلی بود زرد، در بیابانها روید و آنرا

~~مهره گیرد ... (نقل از پاورقی برهان).

~~1- در برهان ازیر و آزیر، به معنی پرهیزکار و زیرک آمده است، و

~~د زرمکهاک ر ورهان ازیردی آندهه معاه هز گاره واز بون کمظ ابرتدو

~~ظاهرأ مؤلف در تفکیک لغات ، معانی "ارزیز" را با "ازیر" در هم آمیخته

~~است . ه ارزیزدر لغت فرس .

~~3 - در یواقیت العلوم گوید : بدان که فال علمی نیکو است و پیغامبر

~~صلی الله علیه وسلم نگاه داشته است و گفته است : "نعم الشیء القال" واین

~~کلمه در لغت مهموز است و "(فیال و فایله" نام لعبتی است که کودکان عرب

~~کنند : انگشتری در خاک پنهان کنند آنگه

~~گویند ، در کدام قسم است ، ص 262.

~~ان] خاک را بدونیم کردانند ، و

~~4 - در فرهنگ های موجود؛ آزور، به معنی حریص است و ظاهرا

~~" ازور" شکلی دیگر از آن است .

~~- بهمار : مصحف نهمار است؛ در صحاح الفرس وهم درنسخه ما،

~~نهمار و نهماز آمده است . در سبک شناسی بهار : اصل لغت نیز مرکب است

~~از (نه" و "همار" یعنی ناشمار وبی حساب (ج3، ص 86).

~~77

~~1- اهار - چیزی از نشاسته یاکتیرا یا صمغ ویا لعاب خطمی ومانند

~~آن که جامه و کاغذ وجز آن را بدان اغارند تاشخ و محکم شود یا صیقلو

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_96.png)

~~78

~~به پارسی کاو چشما خوانند، [ودیکر] بتخانه بود.

~~عقل سوی درت خزان آید

~~باستار2: به معنی بهمان بود، یعنی چنانکه گویند فلان [و] بهمان،

~~راست چون بت پرست سوی بهار

~~کویند فلان و باستار.

~~پیشیارا: قارورهآ بیماران باشد که پزشک را نمایند .

~~الار : آن درخت باشد که خانهها پوشند. رودکی کفت:

~~به چشمت اندر بالار ننکری تو به روز

~~به شب به چشم کسان اندرون ببینی کاه

~~پرگرد: طوق بود. دقیقی کفت :

~~عدو را از تو بهره غل وپاوند

~~برندآور : تیغ گوهردار بود. فردوسی گفت :

~~ولی را بهره از تو تاج و پر ms045 کر

~~بینداخت تیغ پرند آورش

~~همی خواست ازتن بریدن سرش

~~مجموعة الفرس

~~1- بهار - نباتی است نیکواورا به شهر من ، کاو چشم کویند شکوفه

~~وزرد است، (الاغراض الطبیه ، ص 615)

~~2- بهار : بتخانه چین و آتشکدهآ ترکستان، (برهان) .

~~3 = باستار و بیستار - از الفاظ متتابعه است همچون فلان و بهمان ...

~~برهان).

~~4- در اصل : بیشیار، در فرهنک قواس و صحاح الفرس : پیشار.

~~5- اصل : برکر .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_97.png)

~~باب الراء

~~یدآندر: پدر مادر بودا.

~~باختر مغرب است.

~~باذیر: چوبی بودکه چون ستون بردیوار نهند تا نیفتد .

~~بادغر: جائی بود که در او باد جهد .

~~بزخور: یعنی برخور.

~~یکاره : جنگ باشد . [عنصری کوید:

~~1- صحیح، شوی مادراست . در فرهنگ رشیدی: پدر ندر وپدندر؛

~~یعنی پدر سببی.

~~2- دربرهان : باختر- مغرب را گویند و به معنی مشرق هم آمده است

~~در پاورقی آرد : "در اوستا 22020د به معنی شمال آمده و آنجا جایگاه

~~اهریمن ودیوان و مکان دوزخ دانسته شده ، در پهلوی تیز6872 آمده،

~~در برابرخاور ولی کاه نیز بعکس ، باختر به معنی مشرق و خاور به معنی مغرب

~~استعمال شده :

~~چو قهر آورد سوی خاور گریغ

~~هم از باختر برزند باز تیغ

~~عنصری)

~~3- در برهان : پادیر - با ذال نقطه دار هم کفتهاند و این اصح است

~~نا بر قاعدهآ کلیه، که هر گاه ماقبل دال حرف علت باشد و آن حرف ساکن

~~باشدذال است وبازای نقطه دار نیز به این معنی آمده است . و تیز ه صحاح

~~الفرس و لغت نامه .

~~4- اعراب برخور اصلی است . در بوهان : برخور، بروزن صفدر،

~~به معنی بهره باشد که شریک و انباز است و مخفف برخوردار هم هست و نیز

~~ه تحفة الاحباب، فرهنک قواس ودستور الافاضل .

~~5- اصل : بیکار.

~~6- این بیت از قصیده معروف عنصری است : "چنین نماید شمشیر

~~خسروان آثار .

~~79

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_98.png)

~~8

~~چو مرد بر هنر خخویش ایمنی دارد

~~شود پذیرهآ دشمن بجستن پیکار

~~درآندر : پسر شوهر مادر باشد.

~~بیفار : به معنی بیغاره بود.

~~یکرا صورت باشد.

~~دور2 : اسبی بودکه به ms046 سرخی کراید .

~~بدیورا: ده هزار بود، در عدد خواه دینار بود و خواه غیر آن .

~~قار : به دو معنی باشد: 1- تارک باشد میان سر از بالا. 2- آن

~~باشد که عنکبوت بردرها وسوراخها و جایها می بافد، کویند

~~تار عنکبوت .

~~تصرک : سایه کاه بود.

~~تندور وکندر: هردو آواز رعد باشد. طیان کفت :

~~44

~~مجموعة الفرس

~~ه بیغادره . اوستا 224ر هندی باستان

~~آواز دادن، سلام دادن، پاسخ دادن، (پاورقی برهان) .

~~2- اصل : بیکر.

~~1- پهلوی مرر، بور، عسلی رنک، (وازه نامه بندهشن ص105).

~~پهلوی 3ر6 ، بیور "ده هزار)، پازند 23ر86، (وازه نامه

~~مینوی خرد) . در متن ایادکارزریران ، ص 1، ش د :

~~(وبیدرفش جادو ونامخواست هزارانو با دو بیور سپاه کزیده به رسالت

~~به سوی ایران شهر تاختند) ونیزهش 7

~~- در فرهنکهای موجود، نسر است وگویا تسر مصحف نسرمی باشد

~~که مؤلف در جای خود آورده است ، در مجمع الفرس : نسر ، نسار، نسا،

~~نسرم ، نسیرم آمده است .

~~6- رعد : تندر، غرنبش آسمان ، ج : رعود، (مقدمة الادب) .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_99.png)

~~باب الراء

~~خورد سیلی زند بسیار طنبور

~~دهد تیزی به نازی همچوتندور

~~سیر : ده نوع است : 1- تیر که از کمان جهد . 2- روز تیر .

~~3- ماه تیر که اول فصل تابستان است . 4- تیر کشتی .

~~ر تیر ]عصارو]خانه6.2-دار بام7.2- نام

~~عطارد. 8- فصل خزان اصطلاح کرده اند، که چون تیرماه

~~کویند، مراد فصل خزان بود. 9- نصیب بود . 10- صاعقه.

~~قتیر : به معنی تبیره بودا.

~~قارومار : ترت و مرت باشد.

~~کور: یکی نام آن شهزاده2 است که توران بدو نسبت کردهاند .

~~8

~~1- مصراع دوم درمجمع الفرس چنین است : دهد تیز وبنازد، همچو

~~تندور.

~~2- در اصل : "5- عصار خانه" ، لیکن در متن لغت فرس عبارت

~~چنین است : د یکی چون تیر کشی و عصار وخانه و دار بام.)، بنابراین

~~ما عبارت متن را با توجه به متن لغت فرس اصلاح کردیم؛ زیرا مؤلف در

~~موقع تفکیک لغات از لغت فرس اسدی عبارت را بدین صورت یعنی، "عصار

~~خانه " در آوردهاست، توضیح اینکه عصار، به معنی روغن کراست ms047 ه ناظمب

~~الاطبأ ولغت نامه . وتوضیح دیکر اینکه : عصار خانه، به معنی جائی است که

~~در آن عصاران بسیار می باشند، جای اجتماع عصاران و... ه لغت نامه .

~~پس عبارت شمارهآ "ن" در نسخه ما ، باید چنین باشد : ((5- تیر عصار و

~~انه)

~~2- اصل : دوار بام.

~~1-ه تبیره .

~~- ترت ومرت.

~~6- اصل : بهزاد، تصحیح قیاسی است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_100.png)

~~81

~~دیکر به معنی ترک بود.

~~جدرا : شتر چهارساله بود .

~~چنیورا : صراط باشد .

~~خشنسار و خشینه3 : رنگ سیاه فام بود، و کویند مرغی است ابی

~~سروی سیاه.

~~خشتسار4 : مرغی است بزر ک آبی تیره گون سر سپید باشد . دقیقی

~~کفت :

~~از آن کردار کو مردم رباید

~~عقاب تیز، برباید خشنسار

~~خشکاماره : استسقاه بود. رودکی کفت:

~~1- صحاح الفرس : جدر. دربرهان : جدروجذر - شترمادهآ چهارساله.

~~2- در اصل : "جنیور - سراط باشد) و ضبط حرف اول در جنیور

~~اصلی است . درواژه نامهآ مینوی خرد : 2رهنع چینورپل ، پل صراط، پازند

~~هم ه ص 121. پاورقی برهان آرد: پهلوی "* ر* و هم در پهلوی

~~راعون مصحف آن است .در متن برهان : چینود، چنودپل وجنیور خنیور

~~خینور که مصحف چینود امده است:

~~ترا هست محشر رسول حجاز

~~هنده به پول چنیور جواز

~~3ه حشنسار.

~~عنصری - لفت فرس)

~~= این لغت به صورتهای مختلف آمده است ؛ در رشیدی : خشن

~~سار و خشی سار - مرغی است آبی بزرگ ، تیره رنگ ، سفید سر، چه سار

~~به معنی سر آمده ... در برهان : خشنسار، خشیشار، خشین سار، شخنشار،

~~خشتنشار . درتحفة الاحباب نیز : شخنشار است و این لغت درنسخهآ ما تکرار

~~شده ابست.

~~مجموعة الفرس

~~در برهان : شک امار به فتح همزه .. مرضی ایست که ان ر

~~* عربی استسقاء گویند.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_101.png)

~~باب الراء

~~از فراوانی که خشکامار کرد

~~خاورا : مشرق بود. فخر جرجانی کفت:

~~زان نهان مر مرد را بیدار کرد

~~ز بس کآرم ز دل آه جهانسوز

~~خوالیگر : آش پز بود، یعنی مطبخی ، وخوانسالارا را نیز گویند.

~~ز خاور بر نیارد آمدن روز

~~سرا پدرزن بود.

~~خر: ms048 کل سخت تر باشدا . عنصری کفت:

~~دلش بکیرد از این کوه و دشت و بیشه و روذ

~~سرش بپیچد ازاین آب کند و لوره5 و خر

~~1-در برهان: خاور، هم به معنی مغرب است وهم به معنی مشرق.

~~رشیدی در ذیل لغت باخترکوید : خاور- مخفف خارور است، وخار، ماه

~~و آفتاب باشد ، پس خاور نیز مشرق و مغرب را توان گفت ، و نیز ه

~~باورقی برهان.

~~2-در اصل : خونسالار.

~~3- در ترجمهآ مفردات قرآن خطی آستانه : خسرو، برای ترجمهآ الصهر

~~آمده است، (نامهآ آستان قدس شمارهآ 3 دورهآ هشتم ص 22). در ویس و

~~رامین : خسور، (ص 38 به تصحیح دکتر محجوب):

~~در او خرم ویوکان و خسوران

~~درلهجهآ کردی اسفرایین: خاسه، با هاه غیر ملفوظ مادر زن ومادرشوهر

~~عروسان دختران، داماد پوران

~~است.

~~م= ظ: کل سخت تیره باشد، در متن لغت فرس نیز ((تر) است .

~~در برهان، رشیدی ، مجمع الفرس کوید : "خر) و "خرد" کگل تیره و سیاه

~~چسبنده را کویند که در ته حوضها و جویها باشد.

~~- لوره، به معنی لور کند است ، که زمین سیلاب کنده باشد .

~~برهان).

~~83

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_102.png)

~~82

~~خنور : آلات خانه بود، چون خنبره وکاسهها و سفالهاا.

~~خنجیر: بوی دود باشد و چربو.

~~خنساگر2 : مطرب باشد، خنیاکران جمع باشد.

~~دادگر و داور و داذارا : نام باری عز اسمه است. فخر جرجانی

~~کفت :

~~برم هرشب سحر که پیش دادار

~~دار: درخت بود.

~~بمالم پیش او بر خاک رخسار

~~دختندر: دختر زن پدر باشد.

~~دستوار3: چوبی بود که شبانان به دست دارند.

~~دهار: غار بود، دره را نیز کویند.

~~دستیار: یاری ده بود.

~~1در اصل : کامها و سفالوها.

~~مجموعة الفرس

~~2= سالها بگذرد که بر ناید

~~روزی از مطبخش همی خنجر

~~در لهجهآ اسفرایین جسمی چرمی یا پشمی که در آتش بسوزد گویند

~~قنجیر شد.

~~3- نوای بلبل و طوطی ، خروش عکه و سار

~~4- یهلوی *ن کل: افریدکار، پازند عی له قلی، (وازه تامهآ مینوی-

~~خسروانی - رشیدی

~~همی کنند خجل ms049 لحنهای خنیاکر

~~خرد ص 125)

~~5- ه ماهو و باهو.

~~انوری - مجمع الفرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_103.png)

~~باب الراء

~~دستورا : وزیر را کویند .

~~رساهرا : بهشت بود (1).

~~زغار2: بانک تیز و سخت باشد.

~~زاور : زهره باشد، به تازی مراره2 بود. رودکی کفت :

~~مگر بستگانند و بی چار کان

~~بی توشکانند و بیزاورا

~~زاغر : حوصله3 مرغ باشد : یعنی چینه دان.

~~1- در وازه نامهآ مینوی خرد : 854ل، دستور ( پیشوایدینی)

~~اند ام ا مقدمة الادلة وزیشو دلمتور بخوا وززایو

~~نیز ه برهان.

~~2-در اصل : "رسایر - لهب بود" که از لغت فرس اصلاح شد.

~~این عبارت در لغت فرس چنین آمده است : "چنیور - صراط باشد و سایر

~~بهشت باشد .)، ومؤلف نسخهآ ما، در تفکیک لغات فرهنگ اسدی (دسایر)

~~ببا "رسایر" را به صورت لغتی مستقل برکزیده و آن را بعد از وازهآ دستور

~~قرار داده است .

~~در فرهنکهای موجود "دسایر) و (رسایر) به نظر نرسید، مرحوم

~~دهخدا در حاشیهآ لغت فرس چاب اقبال - که هم اکنون در کتا بخانهآ لغت نامه

~~*ه زغار.

~~85

~~موچتود است - با خط معمولی نوشته اند : ظ: و شاید بنهشت باشد .

~~4 - مرارة، بالفتح زهره و آن هر حیوانی راست جز شتر وشتر مرغ،

~~6- خورند از آنکه بماند زمن ، ملوک زمین

~~از پلیدی [و] مردار پر کنی ژاغر

~~عنصری - لغت فرس) ، در خطاب باز سپید به زاغ.

~~(منتهی الارب).

~~حوصلهٔ‌ : چینه دان مرغ ، ج : حواصل -ه مقدمة الارب .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_104.png)

~~8

~~زاور : کسی که زندانیان را چیزی دهد تا جهت ایشان کاری کند1 .

~~رر: به سه2 معنی بود: 1- زر است که به تازی ذهب کویند .

~~2- پدر رستم. 2- پیر کهن بود و زال را زر جهت سپیدی

~~موی کفته[اند]. دقیقی کفت :

~~همی نوبهار آید و تیر ماه

~~جهان گاه برنا شود گاه زر

~~1- ظاهرأ باید عبارت چنین باشد : کسی که زند انیان اورا چیزی دهند

~~تا جهت ایشان کاری کند. در فرهنگ ها راجع به لغت زاور یا ژاور معانی

~~مختلفی ذکر شده است، که ms050 بعضی از آنها را دراینجا می آوریم :

~~الف : لغت فرس چاب اقبال : زاور - زهره باشد و راحله بود.

~~ب : صحاح الفرس : زاور - دو معنی دارد؛ اول زهره باشد از آن

~~هرچیز. دوم سیاه بود.

~~ج: برهان معانی زیادی برای زاور نقل کرده است که به چند تای آن

~~اشاره می کنیم:

~~خادم و خدمتکار، ستارهآ زهره، قدرت وقوت، به معنی زهره، که

~~کنایه از دلیری، ممسک و بخیل . "نقل به اختصار" .

~~د: تحفة الاحباب : زاور - زفت و بخیل باشد .

~~ه: فرهنگ رشیدی : زاور - به فتح واو، ناهید باشد .... و به معنی

~~خادم نیزآمده مرادف زوار...

~~و : مجمع الفرس : زاور - زهره باشد که او را بیدخت (

~~ستارهآ

~~زهره) نیز گویند .

~~مثالش شیخ اوحدی گوید :

~~به بام شاخ بر آمد گل ازسراچه باغ

~~چنانکه بر افق چرخ زاور وزاوش

~~ه مجمع الفرس وسه زاور در نسخه ما .

~~2- در اصل : (به چهار معنی بود" ، بعد از آن کاتب روی کلمیهآ

~~هار، عدد ((3" را توشته است .

~~3-در اصل : تیر و ماه، که از لغت فرس اصلاح شد.

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_105.png)

~~باب الراء

~~زنبر4 کلیمی بود یا مشکی ، که دو سوی چوب در آنبسته بود و

~~بدو، خاک و کل کشند، بهدوش دو کس . دقیقی کفت :

~~کنون کنده و سوخته خانههاتان

~~همه باز برده به تابوت و زنبر

~~زبگر1 : زبقر باشد، [ اسکمه بود2) به رومی فوسکه3 کویند .

~~زکور: بخیل بود و دزد، رودکی کفت :

~~چرخ فلک هر کز پیدا نکرد

~~چون تویکی سفله و دون و زکور

~~زریر : کیاه زرد است و کویند زرد چوبه است.

~~زغار : نعره و فریاد بود.

~~1- این ضبط اصلی است ؛ لیکن در برهان به صورت زابغر، زابکر،

~~زبغر، زبکر، آمده است . ه مجمع الفرس .

~~من کنم پیش تو دهان پر باد

~~تا زنی برگیم تو زا بگر

~~1- کاتب[اسکمه بود] را در حاشیه نوشته است احتمال میرودمصحف

~~(رودکی - لغت فرس)

~~شکمه باشد، چون شکم به معنی بطن وهم جزء ms051 بر آمده و آماس کرده ازهرچیزی

~~است ه ناظم الاطبأ و لغت نامه .

~~3- در لغت فرس : نوسکه آمده است ، در هر حال معلوم نشد، که

~~کدام صورت آن درست تر است .

~~7- در برهان : زغار، ژغار، ژغاره، ژخار، در پاورقی برهان :

~~( استاد هنینک کوید : 6268، فریاد ، هیچ همریشه در فارسی ندارد ،

~~ممکن است اسم سغدی 768 را بپذیریم که از کلمه سغدی 6865

~~نامیدن، فراخواندن - ناشی می شود." (نقل به اختصار) .

~~چنان ز عدل تو معمور و ایمن است جهان

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~که بر نیاید هرگز ز هیچ سینه زغار

~~87

~~ه ژغار، در نسخه ما:

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_106.png)

~~88

~~زوارا زندانیان را کویند.

~~زدور: زر ینه و سیمینه باشد.

~~ساغر: جام می را کویند.

~~سنار : آبی بود تنک، نزدیک کل که بیم بود که کشتی2 رابکیرد2.

~~سار3: به زبان ماوراء النهر ، چرخضت5 راکویند، آنک انکوردر

~~او کنند و به پای زنند و بیالایند جهت شراب یعنی چرس .

~~رودکی کفت:

~~از آن جان تو [ز] لختی خون رزده

~~سپرده زیر پای اندر سیا را

~~دیکر کاو آهن بود، زمین شکافنده .

~~سوسمار: جانوری است، بهتازی ضب1 خوانند. فردوسی کفت:

~~ز شیر شتر خوردن و سوسمار

~~عرب را به چائی رسید است کار

~~مجموعة الفرس

~~1- در صحاح الفرس : زوار - دو معنی دارد : اول زندانیان باشند .

~~دوم تیمار بربود؛ اعنی آنکه خدمت کسی کند، که محبوس بود.

~~2- در اصل: کسی

~~3- و یا همچنان کشتی باد سار

~~که لرزان بود مانده اندر سنار

~~(عنصری - مجمع الفرس)

~~4- در صحاح الفرس : سبار است . در پاورقی برهان کوید

~~از

~~ریشه ک به معنی لکد مال کردن) .

~~5- ه چرمحشت

~~-در اصل مصراع اول چنین است:

~~از آن حان تو لختی خون رز ده ، که از لغت فرس اصلاح شد .

~~7- در مقدمة الادب : ضبة - سوسمار . ج ضباب .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_107.png)

~~باب الراء

~~که ملک عجم را کند آرزو

~~نفو باد ، بر چرخ گردان تفو

~~مر : حکایت و سر گذشت را گویند. ms052

~~سمندر : مرغی بود که آتش اورا و پر اورا نسوزاند2 .

~~سغر : جانوری است، جمله اندام اوتیغ بود مانند خارپشت، هرتیغی

~~به درازی یک بدست باشد و چون آخود را بیفشاند یک یا دو-

~~تا4 از آن تیغ او مانند تیر ازاو جدا شود و از پس ، بر آن که

~~قصد او کند اندازد. بوشکور کفت :

~~چون رسن، کر زپس5 آمد همه رفتار مرا

~~به سغر مانم کز باز پس اندازم تیر

~~ستیر : شش درم ونیم بود . (نخ) : شش درم سنگ و چهاردانگ

~~89

~~1- السمر - افسانه کفتن. المسامرة - با کسی سمرکفتن ، (المصادر

~~زوزنی). السمر- الحدیث باللیل، (مقدمة الادب زمخشری).

~~سمردرست بود نادرست نیز بود

~~تو تا درست ندانی سخن مکن باور

~~2- به آتش درون برمثال سمندر

~~ب اندرون بر مثال نهنگان

~~3- در اصل : "خون) که از لغت فرس اصلاح شد و چند کلمه دیگر

~~ردکی - مجمع الفرس

~~نیز نقطه کم دارد مانند : تیغ و خارپشت .

~~3- در اصل : یک یا و دو تا، (تصحیح قیاسی است).

~~5- در اصل : کرربس.

~~6 - در فرهنگ رشیدی : استیروستیر - شش درم و نیم که چهار مثقال

~~و نیم بود ... در پاورقی برهان : هرستیر چهار درم بود، چنانکه سیصد

~~عنصری - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_108.png)

~~9

~~بود. فردوسی کفت :

~~خدنگی که پیکان او ده ستیر

~~سپهر : آسمان بود.

~~ز تر کش بر آهیخت کرد دلیر

~~سیهسالار : پیشوای لشکر را کویند.

~~سنگسار : [رجم کردن باشد]1.

~~شاکار، شاه کارا : بیکار باشد. کسائی کفت:

~~نکنی طاعت و انکه که کنی سست و ضعیف

~~شنار : شناو، باشد که در آب کنند . بوشکور کفت :

~~راست گویی که همی سخره و شاکار کنی

~~بدو کفت مردی سوی رودبار

~~شمشار2 : زرد فام درختی است2 بس بلند نبود، اما راست بود واز

~~به رود اندرون شد همی بیشنار

~~مجموعة الفرس

~~استیر هزار ودویست درم بود . در صحاح الفرس : ستیر - قسمی باشد: یکی

~~ستیر، شش درم و نیم به وزن مکه و خراسان و چهل ستیر یک من بود و ms053 نیز

~~ه لغت نامه :

~~1- معنی "سنگسار" را از لغت فرس افزودیم ، زیرا کاتب جلو آن

~~جز حرف (ع" چیز دیکری ننوشته بود.

~~2 در اصل : شاکار، شلکار.*

~~3 - شمشار :... شاخههای تازه را کویند که از درخت شمشاد بر آید

~~و برگ آن در نهایت سبزی و لطافت و طراوت و نزاکت باشد و از غایت

~~ناز کی میل به جانب زمین کند لهذا شعراآن را به زلف خوبان تشبیه کردهاند،

~~(برهان).

~~4- در اصل : در حنس ، (تصحیح قیاسی است) .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_109.png)

~~باب الراء

~~وی پیشه وران آلات سازند که چوبی سخت است .

~~زینبی کفت :

~~فدای آن قد و زلفش که گویی

~~فروهشتست از شمشار شمشادا

~~شدکار : زمینی بود که دراو شخم3 بسیار زده باشند.

~~شیار : زمینی بود که آن را کاو آهن زده باشند . دیگر شغل خیر

~~باشد.

~~شخار : قلیه5 بود که صابون پزان به کار برند .

~~شمر : آبگیر و آبدان بود.

~~شرار: آشوب بود.

~~1- در فرهنکهای موجود : فروهشتست ازشمشاد، شمشار.

~~2- در تفسیر نسفی سورهآ دوم، آیهآ 71 : گفت می گوید گاوی باید

~~نرم ، نا کرده بکردن شد کاروآب ناکشیده . در تفسیر کمبریج، ج 1ص460

~~و أثاروا الارض ، و بگردانیدند زمین را از بهر کشت کردن، ای که شد یار

~~3- در اصل : تخم بسیار. در تحفة الاحباب : شدکار - زمینی باشد

~~که شد یار کرده باشند؛ یعنی شیار کرده و تخم انداخته، و شنکار نیز کویند.

~~- درفرهنکثهای موجود معنی دوم برای شیار به نظر نرسید، ظاهرا

~~معنی دوم مربوط است به لغت (فیاوار"؛ زیرا : "فیاوار - شغل خیر باشد".

~~- قلیه : خاکستری که از آن صابون میسازند، (ناظم الاطبأ).

~~در لهجهآ اسفرایین وجوین : "اشخار، شخار" را ازسوزانیدن کیاهی که آنرا

~~شوره گویند، بهدست می آورند واز آن در ساختن کشمش و خشکانیدن انگور

~~6- در آنندراج : شرار به فتح اول وکسر آن آمده است وعربی است.

~~9

~~کردند.

~~استفاده می کنند .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_110.png)

~~91

~~یور: نای رویین بود.

~~تکر : شکارا .

~~شور2 : دواست؛ یکی طعم نمک، ms054 و یکی مشغله2 باشد .

~~نست2: نشترر ک زنان باشد.

~~عنگ شیرد : خرعنگ بود.

~~عور7 : برهنهآ مادر زاد را کویند .

~~خنجار1: سرخی باشد که زنان برروی مالند و آنرا کلگونه خوانند9.

~~- اسم است از شکردن . در صحاح الفرس این بیت فردوسی را

~~شاهد آورده است:

~~جهاها ندانم چه بد کوهری

~~که پروردهآ خویش را بشکری

~~2- در اصل : شتور، که از فرهنگها اصلاح شد .

~~3- اصل : مشعله.

~~4- در اصل : (شست نشتر- رگه زنان باشد .) ، مؤلف یا کاتب

~~(شست نشتر" را یک لفت ، فرض کرده، وآن را با شنکرف نوشته است .

~~ما آن را با مراجعهآ به فرهنگها اصلاح کردیم . در برهان : شست - نیش و

~~نیشتر فصاد ورکزن باشد، و بهعربی مبضع خوانند . درمقدمة الادب :مبضع

~~نشتر، نیشتر رک زن وه شست شود .

~~ن - در فرهنکها : "عنک شیر" به نظر نرسید * در تحفة الاحباب:

~~""عنکر - آواز خر بود" و نیز مؤلف در جای خود عنگ را آورده است که:

~~(عنک - نر خر بزرک بلند بودی."، بنا براین معلوم نشد این لغت چیست]

~~ه عنک.

~~7- عور : مأخوذ از تازی، برهنه، لغت نامه و نیز ه کشف اللمغات

~~و فرهنک فارسی دکتر معین شود .

~~8- در اصل: به ضم اول لیکن در برهان و لغت فرس به فتح اول است.

~~9- لاله به غنجار، سرخ کرده همه روی

~~از حسدش خوید بر کشید از آن نیل

~~(کسائی - صحاح الفرس). ونیز ه لغت نامه .

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_111.png)

~~باب الراء

~~خر: دبهآ خایه بود.

~~فرفور: تیهو باشد.

~~فرخار : بتخانه و بت بود. بوالمثل کفت :

~~بت من جانور آمد شمنش بیدل و جان

~~فشار : در چیزی فروبردن بود، گویند در فشار یعنی در بر و درزن .

~~منم اورا شمن وخانهآ من فرخار است

~~فراوارا، (نخ) : فروار: خانهای باشد تابستانی بر بالا مانند کوشک.

~~فرخی کفت :

~~آن کن تو بدین وقت که کردی هرسال

~~هیاوار: شغل خیر باشد. عنصری کفت :

~~خزپوش و به کاشانه رو ازصفته و فروار

~~بهر ایشان بود فیا ms055 وارم

~~فرغر3 : جایی باشد که از آنجا آب رفته باشد و هر جائی پاره -

~~غم تان من به هردو بگسارم2

~~باره ای مانده .

~~کار و قیر : سیاهی بود.

~~1- در برهان : فروار، فرواره، فرواز، فروال، فرواله، فراوار.

~~2- در صحاح الفرس ، مجمع الفرس ، رشیدی و لفت فرس اسدی،

~~همین بیت را به عنوان شاهد آورده اند . در این فرهنگها : "مهر ایشان بود

~~فیاوارم) ونیزه لغت نامه.

~~3- از فر (پیشوند) غر، سانسکریت 4802ی، تر-

~~کردن، (از پاورقی برهان).

~~4- قار : این لغت از اضداد است ، چه در فارسی نسبت آن به چیزهای

~~سیاه و سفید هردو کنند .. (برهان) .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_112.png)

~~9

~~کشور: اقلیم باشد.

~~کنداورا : اسفهسالار ناباک و دلاور بود.

~~هنارا: خانه راکویند.

~~گوکنار : خشخاش بود. فرخی کفت :

~~کو کنار از بس فزع داروی بی خوابی شود

~~کیار: کاهلی بودا.

~~گر بر افتد سایهآ شمشیر او بر کو کنار

~~رگر: نام خدای است ، عزوجل . (نخ) : کامکار بود.

~~روگره : نام خدای است، کزوکر2 نیز همان بود. [دقیقی کوید]7:

~~1- در برهان، به صورت کندآور و گندآور آمده است ، در پاورقی

~~ر وان کگو دی هان منه صوانت هکید ادو گد ور کیده اسخ خود باد ش

~~[پسوند اتصاف) باشد، نه از کند (شجاع) * آور... به ذیل کنداور.

~~2- وآن شش روزی باشد که خدای تعالی عالم را بیافرید، (برهان).

~~در بهلولک : وآمنا شش ونک باشه کامه لیاوی عالحرر عالم وادبافیابومودنل

~~و بالجهبار فی الخرن البزدج

~~تاریخ ادبیات دکتر صفا ج

~~بدور الکأس کأس الخندریس

~~مجموعة الفرس

~~در برهان.

~~بهصورت جهبار به کار رفته است:

~~3- در تسخه بدل صحاح الفرس : "د: پس ، در حاشیه : از بس فزع

~~ الافا

~~پیش او دسنان همی زد بی کیار

~~رودکی - صحاح الفرس)

~~5 - اصل : کروکر، پاورقی برهان کوید: صحیح، گروگر است.

~~6- مصحف کروکر.

~~7- نام شاعر از لغت فرس اسدی است .

~~داروی".

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_113.png)

~~باب الراء

~~چو بیچاره کشتند و فریاد جستند

~~ردر : درهآ کوه باشد . عنصری کفت :

~~برایشان ببخشود یزدان گرگر

~~خوارزم کرد ms056 لشکرش ار بنگری هنوز

~~یفر : به سه معنی بود. 1- پشیمانی. بوشکور کفت:

~~بینی علم علم تو به هردشت وکردری

~~مار را هر چند بهتر پروری

~~2- جائی باشد که در او دوغ و ماست کنند مانند تغاری. و

~~چون یکی خشم آورد کیفر بری

~~بعضی گفتهاند که جائی بود که در او دوغ گیرند وسوراخش

~~در بن باشد .اطیان کوید:

~~شیر عشاق2 به پستان در جغرات شد است

~~1 - در متن لغت فرس اسدی چاپ اقبال ، کروگر را در ذیل کرگر

~~چشم دارد که فرو ریزد در کیفر تو

~~آورده است، مانند : "گرگر نام خدای است و کروکر نیز گویند . دقیقی

~~کوید : چو بیچاره کشتند ...) لیکن در نسخهآ ما کروکر بدون واو عطف و

~~لغتی مستقل پس از گرگر آمده است ؛ بنابراین شعر دقیقی باید قبل ازگروکر

~~قرار گیرد، تا شاهد برای کرکر باشد . در پاورقی برهان این بیت ناصرخسرو

~~را برای کروکر شاهد آورده است :

~~فرزند تو امروز بود جاهل و عاصی

~~و تیز سه تحلیل اشعار ناصر خسرو.

~~فردات چه فریاد رسد پیش گروگر

~~2- نام شاعر از لغت فرس است .

~~3- در متن لغت فرس ، غاش است ، و به معنی کسی است که بسیار

~~عاشق باشد ، در نسخةآ ما، عشاق است ، المنجد کوید : العشاق و العشبق ،

~~95

~~الکثیر العشق .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_114.png)

~~94

~~3- مکافات بود.

~~اگر بد کنی کیفرش بد کشی

~~کدیور : آن کس که در خانه باشد از آنچ کد ، خانه است. (نخ):

~~نه چشم زمانه به خواب اندر است

~~برزکر. (نخ) : خداوند خانه باشد .

~~کنداور : مرد مردانه بود .

~~گنور3 : کندوله بود و آن چیزی است که از کل سازند مانند تنور،

~~دراز و فراخ و آرد کندم در آن کنند، [رودکی کوید:]

~~از تو دارم هرچه در خانه خنور3

~~کفشیر2: آلت رویینه و مسینه بود. عنصری کفت:

~~و از تو دارم آرد و کندم در کنور

~~ولیکن روانم ز تو سیر نیست

~~دلم چون دل تو ز کفشیر نیست ms057

~~1- این بیت در امثال وحکم دهخدا، با بیت دیگری بدون ذکر شاعر

~~بر ایوانها نقش بیژن هنوز

~~به زندان افراسیاب اندراست

~~2= این لغت تکرار شده است .

~~3ه بنقاک.

~~4 - نام شاعر از لغت فرس است .

~~5- در اصل : حنور، ونیزه خنور.

~~6- درمقدمة الادب : لحام - کفشیرگداز، کفشیر . در برهان: کفشیر-

~~بوره را کویند و آن داروئی باشد، مانند نمک که طلا و نقره و فلزات دیگر را

~~به سبب آن با لحیم پیوند کنند، و بعضی گویند که قلعی وارزیز است ... و

~~بعضی ظروف وآلات مسینه وبرنج شکسته راگفته اند که مکرر لحیم کرده باشند.

~~مجموعة الفرس

~~آمده است :

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_115.png)

~~باب الراء

~~دیگر لحیم بود که روی گران کنند.

~~حکیم فاضل کامل ، شیخ بوعلی رحمه الله در باب معالجات

~~تفرق اتصال این را ذکر کرده است. و حکیم فاضل این

~~جمیع در کتاب تنقیح قانون که تصنیف کرده است ، در فصل

~~بیست و هشتم در معالجات تفرق اتصال این لفظ را آورده و

~~کفته کسه نام لحام روی کران است و این بیت به استشهاد

~~آورده است :

~~ملمک موروت، ملک کفشیر است

~~ملک مکسوب ملک شمشیر است

~~یعنی ملک موروث ، ملتحم ومتصل است و ملک مکتسب منقطع

~~یعنی این متحصل برابر آن منقطع است .

~~قنخر2 : جغد باشد .

~~کو : توان باشد یعنی قوت2، کویند توانا مردی است ، یعنی بقوت

~~است:

~~قوهر : نزاد بودا.

~~17

~~1- در اصل : بی نقطه است .

~~2-ه کوف و کوچ

~~4 - ملک آن باشد کو را به سخن باشد دست

~~4- زرش داد و گوهر به شکر قدوم

~~خن باشلعدسخ را به منر پاند کر

~~فرخی - مجمع الفرس)

~~رسیدش از کوهر وزاد و بوم

~~سعدی - مجمع الفرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_116.png)

~~98

~~گاوسار : کرزی که سرش چون سر کاو باشد.

~~تنبدر : کاهل بسیار خوار بود. شاکر2 بخاری کوید :

~~برخود [مکن42 مسلط کفتار هر لتنبر

~~مناور: شهری است نزدیک چین که غلامان خوب روی از آنجا

~~هر کز کجا پسندد افلاک جز ترا سر ms058

~~رند.

~~مریار : به زبان یهلوی، مروارید بود.

~~مهرا : به سه معنی بود: یکی نام آفتاب است . دیگر محبت و

~~دوستی بود . دیکرنام ماه اواخرتابستان است، مهرماه گویند.

~~مجموعة الفرس

~~1- ه کاورنگ. در مجمع الفرش : "کاوسار - یعنی گرز فریدون

~~که به صورت سرگاو بوده، چه سار به معنی سرباشد و بر هرگرزی نیز که به

~~آن شکل باشد نیز اطلاق کنند . حکیم سوزنی گوید :

~~که گاوسار فریدون به مار سار چه کرد2

~~تازیانه همی کرد شاه

~~2- برهان : لتنیر، لثنبان ، لتنبار.

~~3 اصل: ساکری:

~~4- افتادگی داشت که از لفت فرس اصلاح شد .

~~- ای حور فش بتی که چو بینند روی تو

~~یند خوبرویانبماه مناوری

~~حسروی - لغت فرس)

~~6 - در فرهنکهای موجود به دست نیامد .

~~7- در ساتسکریت ی42، اوستا وپارسی باستان *، پهلوی

~~م م.. ازریشهآ *4 سانسگریت آمده ، به معنی پیوستن ، (پاورقی

~~برهان). در وازه نامه مینوی خرد4 4ه مهر( دوست

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_117.png)

~~باب الراء

~~مندور: غمکین بود

~~مور : مورچه بود، به تازی نمل کویند .

~~نیورا : هزار باشد.

~~شهار: به معنی کاهش تن بود.

~~نساگمدار2 : تخمه بود؛ یعنی ناکوار .

~~ناهار : گرسنه بود، دیگر ناشتا باشد که هنوز چیزی نخورده بود .

~~نهمارا : چیزی عظیم را کویند ، اکر کار بود و اکر چیز دیگر.

~~رود کی کفت :

~~کنبدی نمهار بر برده بلند

~~نش ستون از زیرو نز برسرش بند

~~فساگوار5 : تخمه باشد .

~~نیمور: خرزه بود. سوزنی کفت7:

~~1- خداوندم نکال عالمین کرد

~~سیاه و سرنکونم کرد و مندور

~~2- مصحف است، صحیح آن بیور است ، که در جای خود مؤلف

~~منوچهری - دیوان)

~~اورده است سه بیور .

~~3- در اصل : نا لدار، که با مراجعه به فرهنکها اصلاح شد، وکلمه

~~9

~~ازبسیار خخوردن مه ناکوار.

~~-در نسخه بدل لغت فرس " ناکوار : تخمه باشد، یعنی امتلاء ه

~~ناکذار در بسخ فساخ

~~6- خرزه، بر وزن هرزه - آلت تناسلی باشد ... (برهان)

~~7- فرهنگدها این بیت سوزنی را نیز، شاهد آوردهاند:

~~علی صبیانکم یا ایها الناس

~~من این نیمور خود را وقف کردم ms059

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_118.png)

~~100

~~که مر نبسور منزن خوش بدمفت اندربعیاد

~~نا به دست آورده باشی مار دست آموزرا

~~فسر : سایه کاه بودا.

~~والگر: پوستین دوز بود.

~~ویرا : فهم بود و محنت نیز کویند2.

~~هور : آفتاب بود.

~~هر : یخ بود . لبیبی کفت :

~~پیش من شعر ، یکی بار یکی دوست بخواند

~~زان زمان باز هنوز این دل من پرهسر امست

~~هار : سر کین آدمی باشد. سوزنی کفت :

~~کی اندر چشمهآ زهدان زنی دنبال ریش

~~خوی مردان گیر و لختی سبلت اندر هار زن

~~مجموعة الفرش

~~ه نسر:

~~2- واده نامهآ مینوی خرد، ص 14:232، ویر - هوش. در لهجهآ

~~کردی اسفرایین : بیر - حفظ ، بیاد داشتن:

~~چه افتاد ای عزیزان مر شما را

~~که شد یک بارتان یاد من از ویر

~~مجد همکر - رشیدی)

~~ه پاورقی برهان.

~~3 - در برهان، به جای محنت، ناله و فریاد آورده، آن گاه در

~~پاورقی این بیت را شاهد آورده است :

~~یا برون شو ز چرخ چون مردان

~~درنه باوای وای و ویر مباش

~~توضیح اینکه در این بیت کلمهآ "ویر" علاوه بر فریاد معنی محنت و

~~غم را نیز می دهد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_119.png)

~~باب الراء

~~[و دیگر رشتهآ مروارید بود]

~~مثریر : نیکو باشد و پسندیده .

~~هنجار : کسی بود که راه بگذارد و برابر راه رود3 . (نخ) : سامان

~~باشد.

~~خزدر : شیر را کویند.

~~10)

~~1- عبارت "و دیگر رشتهآ مروارید بود * را مؤلف قبل از "هار"

~~ورده بود، ما آن را با مراجعه به فرهنگها تغییر مکان دادیم .

~~2- درواژه نامهآ مینوی خرد: *8648 ، زیبا ونیز ه پاورقی برهان.

~~2- در یاورقی برهان : مراد ... آنست که راه معمول را بگذارد واز

~~بیراهه که اقصر فاصله است برود .

~~7- هزبر: تازی است وجمع آن هزابر . ه مقدمة الادب. منتهی

~~الارب، اقرب الموارد، المنجد الابجدی .. درناظم الاطباء : هزبر ، مأخوذ از

~~تازی - شیر بیشه ، ج : هزبران . این لفت در شعرمتنبی به معنی سخت ودلاور

~~نیز آمده است :

~~لمن أدخرت الصارم المصقولا؟

~~معفر اللیث الهزبر بسوطه

~~ه المجانی ms060 الحدیثة ج3، ص 233.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_120.png)

~~آز: آرزو است .

~~از دنائت شمر قناعت را

~~افکرزا: جناک باشد.

~~همتت را که نام کردست آز1؟

~~رز2 قیمت مردم .

~~براز : زیبائی بود و زیبا. کویند برازا مردی است .

~~بفاز: چوبی بود که در وقت شکافتن چوب، در میان شق وی نهند تا

~~زود شکافته شود و کفشکران نیز در میان قالب کفش نهند .

~~بگماز: نبید بود2.

~~1- این بیت در کلیله و دمنه، باب شیر و کاو چاپ مینوی ص 62

~~آمده است. دربرهان قاطع : آز - به معنی آرزو و خواهش با ابرام وحرص

~~باشد در جمیع امور.

~~2- در فرهنگ های موجود، به نظر نرسید ظاهرا محرف انکرو یا

~~انکرواست ه کمرا و نیز ه جناک و خباک شود.

~~3- در فرهنگ صحایف ( المرقاة)، خطی آستانه که زیرنویس

~~تر کی دارد و نسخه ای قدیمی است ، لغت الدبس را به بکمز ترجمه کرده

~~باب الزاه

~~است . بنابراین کلمهآ بکماز یا بکمز ترکی است و نیز ه پاورقی پرهان.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_121.png)

~~باب الزاء

~~بخیزا: کمینکاه بود.

~~روزا : جامهآ پوشیدنی یا کستردنی کوناگون بود.

~~پروز : اصل باشد ، دیکر چون زهی اندر کشیده بود4.

~~برز5 بلند و بلندی بود و بالا.

~~دوز: هنوز باشد.

~~کیفوز7: مرغان را منقار باشد و جانوران دیکر را به معنی بیرون

~~دهن باشد و این لفظ مستعار است. سوزنی کفت :

~~به تن مانندهآ روباه مسلوخ

~~به سر مانندهآ تیفوز نسناس

~~1- در آنندراج : بخیز و نخیزهردوبه این معنی آمده است و ه نخیز.

~~2 اصل : بروز، که از برهان و لغت فرس اصلاح شد.

~~3- در برهان : پروز - اصل و نسب و نزاد را کویند.

~~بدو گفت من خویش گرسیوزم

~~- در دیباچهآ کلستان سعدی تحریر (700) چنین است : " درختانر

~~به شاه آفریدون کشد پروزم

~~به خلعت پروزی قباه سبز ورق در بر کرده ." ه نامهآ آستان قدس شمارهآ *

~~دورهآ هفتم.

~~- اعراب آن اصلی است ، لیکن در برهان به فتح اولو به ضم آن

~~آمده است ms061 .

~~بوز مصحف نوز است وه نوز.

~~7- این لغت چون قبل از "باز" آمده است باید قاعدة بتفوز باشده

~~لیکن در نسخه ، خیلی خوانا تیفوز آمده است ونیزدر فرهنکها به صورت :

~~تبفوز و بتفوز و پتفوز و در تحفة الاحباب تلفوز هم آمده است ، در هر حال

~~این کلمه مصحف بتفوز می باشد. ه برهان وه تنفوز درهمین نسخهآ ما.

~~8 - در اصل : تیفور نشناس . این بیت یک جای دیگر شاهد برای

~~نسناس آورده شده است و در آنجا تبفوز است، که بتفوز به تقدیم باء نیز

~~نخوانده می شود. ه نسناس شود.

~~102

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_122.png)

~~104

~~باز1: به چهار معنی بود: 1 - باز شکاری باشد .

~~کند باز رای صید ملخ

~~نکند شیر عزم زخم شگال2

~~- بازآوردن و باز کردانیدن بود3 .

~~باز آی کز صبوری و دوری بسوختم

~~ای غایب از نظر که به معنی برابری

~~4- ارش باشد ؛ یعنی کزدست . [شاکری بخاری کوید:

~~به چاه سیصد باز اندرم من از غم تو

~~عطای میر5 رسن ساختم ز سیصد باز

~~2- به معنی دیگر باره بود. سوزنی کفت :

~~باز باد اندر فتاد این سرخ سک تیفوز را

~~باز بتوان بر سر او مغز کردن گوز را

~~پز: سرعقبه1 بود. (نخ) : عقیبه باشد . [خسروانی کوید :

~~مجموعة الفرس

~~1 ه یار شود.

~~2- زیر کلمهآ شگال نوشته است : "شغال بود* .

~~3- در صحاح الفرس گوید : باز - به معنی معاودت باشد ،اعنی باز

~~آمدن . در نسخهآ ما بیت شاهد، که مؤلف آورده است با (باز آمدن" مناسبت

~~دارد نه جز آن .

~~4- نام شاعر از لغت فرس است .

~~5 - در اصل : عطای هر: که از لغت فرس اسدی اصلاح شد.

~~6 - اعراب متن به ضم اول است ، لیکن در برهان و لغت فرس به فتح

~~اول ، در برهان گوید : پژ - زمین پست و بلند و کوه و کثل را گویند و به

~~عربی عقبه خوانند .

~~7= در مقدمة الادب : عقبة - راه دشوار در کوه.

~~8- نام شاعر از لغت فرس است ms062 .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_123.png)

~~باب الزاء

~~سفر خوش است کسی را که با مراد بود

~~گر سراسر کوه و پژ آید اندر پیش

~~بار: رصدا و سر کزیت بود

~~هشیز: زر برنجین باشد.

~~دابرزا: باغبان را کویند.

~~لز1 : به دو معنی بود: 1- دندان کلید باشد. 2- مرغکی بود

~~ککوچک و لونش خشینه بود و نیک نتواند پریدن ، و بیشتر در

~~کلستانها باشد .

~~نفوز: به معضی تیفوز بود .

~~قحرة تکس بود.

~~جواز: سیر کوبه باشد و چون هاون چوبین بود که در او سیر وغیره

~~کوبند .

~~جغز : غوک باشد ، آنکه در آب بانگ زند قاص نیز گویندش .

~~108

~~ظ: رسد. در برهان به معنی حصه و رصدی است که میان اصناف

~~و رعایا قسمت میشود و به هر کس چیزی میرسد و رصد به صاد معرب آن

~~است .

~~2- در اصل : سرکذشت . که از لغت فرس اصلاح شد.

~~- در فرهنگها به دست نیامد ؛ این کلمه ظاهرآ مرکب است از"باب"

~~یعنی لایق و شایسته و"رز".

~~1- در برهان "تز* به این دو معنی آمده است .

~~5 - ه تیفوز، و تتفوز مصحف بتفوز است .

~~حه تکس.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_124.png)

~~10

~~جلویز (نخ) جرویز: مفسد بودا . [طاهر فضل کوید:]2

~~روا نبودی زندان و بند بسته تنم2

~~اگر نه زلفک مشکین او بدی جلویز

~~خربیواز: مانند شب یازه بود .

~~خز به دو معنی بود: 1 - جامهآ ابریشمین باشد5.

~~پیغام زنی آر و همه جامهآ خز پوش

~~با مسخر گی همه، حلوای شکر خور

~~2- از خزیدن بود، به معنی لغزیدن.

~~عقل سوی درت خزان آید

~~راست چون بت پرست سوی بهار

~~ددیاز2: نعره بود.

~~مجموعة الفرس

~~1- در اصل : سطبر، که از فرهنکها اصلاح شد . این لغت به -

~~صورتهای مختلف آمده است ؛ در برهان جلبیز، جلیز و جلویز. و ضبط آن

~~در تحفة الاحباب به ضم اول و درالصحاح العجمیة به کسر است .

~~2- نام شاعر از لغت فرس است .

~~3-در پاورقی برهان: روا نبود به زندان و بند ، بسته تنم .

~~2-ه شب یازه ms063 .

~~5 - در پاورقی برهان : معرب آن خز وقز، ونیزه لغت نامه .

~~4 - درفرهنگها : دنیاز، نیامده است ، در صحاح الفرس : دهاز ودر

~~نسخه بدلهای آن : رهاز و زاز و ذهاز و در فرهنگ قواس : دهاز ودر برهان

~~قاطع : دهار، دهاز، دهاژ، زهاز است :

~~فرخی بندهآ تو بر در تو

~~از نشاط تو بر کشیده دهاز

~~فرخی - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_125.png)

~~باب الزاء

~~راز4 به تازی طیان را کویند . دیکر کلک بودا.

~~راز: قبهآ خرمن بود از غلته.

~~زاز : به سه معنی بود: 1- بیهده کفتن بود. 2- کیاهی که آن را

~~در تره دوغ کنند . 3- سخولو زدن بود .

~~زیز : هوی و مراد و کام بودا .

~~شومیز: به معنی شیار بود.

~~شیز: کمان باشد .

~~طراز : علمد جامه و کارخانهآ دیبا و کار کاه شکریختن باشد .

~~1- در اصل نسخهآ لغت فرس چاپ اقبال نیز کلک بوده که مصحح، آن

~~را به صورت گلکار در آورده است . توضیح اینکه : چون لغت "راز" درنسخهآ

~~ما و اقبال به دو معنی آمده است ؛ بنابراین نمی تواند معنی دوم گلکار باشد

~~زیرا معنی اول آن طیان است ، و طیان نیز : گلکار و راز است . و نیز در

~~فرهنگها معنی مشترکی برای راز و کلک پیدا نشد . چنین به نظر می رسد که

~~اع مو جدری

~~3= این لغت در صحاح الفرس : ریز وزیز است ، ودر لغت فرسو

~~نسخه بدل های آن : ریز و دیز وزیژ. ودر رشید و برهان: ریز وریژ،

~~به معنی کام و مراد است:

~~101

~~عبارت پس و پیش شده و در اصل اینطور بوده است : "راز - کلکار بود که

~~به تازی طیان را گویند ."، همانطور که در مجمع الفرس و برهان آمده است.

~~2 - معنی سوم برای ژاژ در فرهنگشهای موجود به دست نیامد ومعلوم

~~دیدی تو ریز وکام بدو اندرون بسی

~~باریدکان مطرب بودی به فر وزیب

~~ه در تفسیر نسفی : ریز آمده است .

~~5 - علم : نشان جامه و نار آن، (ناظم الاطبأ) .

~~رودکی ms064 - لغت فرس)

~~4- اصل : هو ومواد و کام، خوانده میشود.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_126.png)

~~108

~~لیوازرا : زغن باشد.

~~فرغرا : آن مقامی که آب در آنجا باستد و آب از آنجا زاید .

~~فغیاز2 : شاکردانه بود.

~~فراز: ضد نشیب بود .

~~فلرز : هرطعامی را کویند که به نواله بردارند.

~~عاز: آسا بودا.

~~فرز: کیاهی بود سخت تلیخ درد شکم را سود دارد.

~~راز5 : به کسرکاف حرکت دادن باشد به نازو کشی . (نخ): حرکتی

~~بود که ددان کنند از فربهی و ایمنی که به دیوانگان ماند، به

~~ترکی قودورمیش کویند . فردوسی کفت :

~~کرازان6 کرازان نه آگاه از این

~~که بیؤن نهاد است بر بورا زین

~~گراز : بهضم کاف به سه معنی بود : 1- خوک نر است . 2- بیلی

~~بود رسن اندر او بسته و به دو کس می کشند1 و خاک جویها

~~مجموعة الفرس

~~عو

~~2- فرغر : در باب الراء نیز آمده است، بنابراین مکرر است .

~~3- اصل : فعیاز، که از لغت فرس اصلاح شد .

~~ه آسا.

~~5 - ضبط کراز اصلی است، و ظاهرا گراز است از گرازیدن. در

~~برهان : کراز به کسر اول به معنی خرام وراه رفتن از روی ناز و غمزه آمده

~~است و به همین معنی است گراز به ضم اول که از گرازیدن است .

~~6- گرازان جمع گراز، وهم مرادف گرازنده ؛ یعنی خرامنده ، فردوسی

~~به هردو معنی گوید : گرازان، گرازان نه آگاه ازاین ... (فرهنگ رشیدی).

~~7- بور : اسب سرخ رنگ را گویند، (برهان).

~~- اصل : می کنند ، تصحیخ قیاسی است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_127.png)

~~باب الزاء

~~بدان پاک می کنند . و زمین و عمارت بدان راست می کنند ،

~~برزکران نیز دارندا . 3= کراز2 ، به تشدید راه مهمله کوزهآ

~~سرتنگ باشد به عربی سطیحة2 کویند.

~~مداز : تبش سخت باشد در تن و بیشتر زنان را باشد به گاه زادن .

~~فواز (نخ) کزاز : چوبی بود که بدان گاو و خر رانند5.

~~ریز : آن طعمه را کویند که بازان را دهند .

~~کانازا : بن خوشهآ رطب باشد .

~~کریز : آب باشد که در زیر زمین از چاه ms065 به چاه برند .

~~کشاورز: برزکر بود.

~~کزیز : حق و فریضه باشد .

~~109

~~1- بفرمود تا کارگر با کراز

~~بیارند چندی ز راه دراز

~~فرود آمد از اسب شاه بلند

~~شراعی زدند از بر کشتمند

~~فردوسی - برهان)

~~ن اام قواه ادو

~~ناظم الاطباء).

~~3- محرف گواز.

~~5 - دوستان را بیافتی به مراد

~~الارب، اقرب المموارد، و باوزفی برهان ص 1609.

~~3- سطیحة : توشه دانی که از دو چرم یا جز آن ساخته باشند،

~~سر دشمن بکوفتی به گواز

~~کوتی به کوازنرس

~~6 - در پاورقی لغت فرس : کنزو کناز و کاناز است و نیز برهان قاطع.

~~من بدان آمدم به خدمت تو

~~که بر آید رطب زکانازم

~~(رودکی - مجمع الفرس)

~~7- احتمال میرود، کزیز، که فقط در نسخهآ اساس لغت فرس آمده-

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_128.png)

~~کروز طرب و شادی بود.

~~کوز : چفته1 و دوتا بود (نخ) : آسمان بود .

~~کازوکثر: به تازی احول بود.

~~کثر: خول2 را کویند.

~~گوز : به دو معنی بود : یکی جوز باشد و یکی بادی معیسن که آنرا

~~به عربی ضراط کویند. سوزنی کفت:

~~باز باد اندر فتاد این سرخ سک تیفوز را]

~~باز بتوان4 برسر [او] مغز کردن کوز را

~~اینجا کوز اکر به معنی جوز بود معنی آن بود که از سختی

~~چنان است که برسرش جوز توان شکستن و مغز جوز بیرون

~~آوردن. و اکر به معنی ضراط کیرند معنی آن باشد که چون

~~در آن موضع معیسن [نهند] به جای باد از آن مغز معیسن بیرون

~~آورد، وحمدان به زر در کیرد .

~~عماز : یکی دندان گرفتن بود . دیگر آن آلت است که زر گران و

~~مجموعة الفرس

~~*

~~است، صورت دیگری از کریز باشد ، چون در صحاح الفرس آمده است :

~~کریز = فریفته باشد" در پاورقی آن کوید: "فریضه" (دهخدا)، در

~~حاشیه : فریسه ه ص 130 به تصحیح دکتر طاعتی .

~~1- در اصل : خفته .

~~2- در اصل : خوک. وخول مخفف خوهل است ، در برهان : خل-

~~کج و خمیده .

~~3- مصراع اول از بیت شاهد را مؤلف برای کلمهآ ms066 (باز" نیز آورده -

~~است ه باز.

~~4- در اصل : باز نتوان .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_129.png)

~~باب الزاء

~~آهنگران و روی گران بدان نقره و آهن و روی برند1 و مانند

~~ممقص2 بود و نعل بندان نیز دارند که بدان میخ از سم چهارپا

~~بدر کشند .

~~کناز2: بیل باشد.

~~ازها: احول را کویند .

~~لغز: فرو خزیدن باشد.

~~ماز: کاف بود.

~~مبارز: لفظی است عربی؛ برز یعنی بیرون رفت؛ براز5 بکسرباء

~~1- در اصل : پزند ، که از برهان و مقدمة الادب اصلاح شد.

~~2- المقص : ناخن پیرای حجام، (منتخب اللغة) . ونیز ه مقدمة-

~~الادب زمخظالیفص نه تاقاین

~~د او کرد م ل ورم ا (لیل عل د طوم اقال

~~در باور فی کو یلی ل ان ملفت فمامکه ضط آن وراو معلوم شی اقل کد اد

~~و ا ا ا

~~آمده است : "بیل - نام میوه ای است در هندوستان شبیه به بهی عراق ." و

~~نیز برهان آورده است که : کنار - میوهای سرخ رنگ شبیه به عناب ؟ لیکن

~~از عناب بزرگتر است و در هندوستان بسیار می باشد و شیرین و نازک میشود،

~~وبه عربی آنرا سدر می کویند، و باز در برهان آرد: سدر - کنار را گویند،

~~و آن میوهای است معروف شبیه به آلوچه و در هندوستان بسیار است، و نیز

~~ه مقدمة الادب . از این مقدمات میشود نتیجه گرفت که کناز یا کناژ که

~~در چاپ اقبال است باید مصحف کنار باشد که نوعی میوهآ هندی می باشد و بیل

~~هم همان میوهآ معروف هندی است .

~~3- این لغت تکرارشده است ه کاژوکژ.

~~- مصدرباب مفاعله است ازبرز : بارزه مبارزة و برازرا ، خرج الیه

~~فقاتله .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_130.png)

~~11

~~برون شدن است در جنگ . مبارز آن کسی است که جهت

~~جنگ بیرون رود .

~~میازا: دراز مکن .

~~هار : پیش رو گلهآ کوسفند بود چون ارکاخ2.

~~فار وفوز: درختی بود مانند درخت سرو.

~~هز : چیزی بدیع و عجیب بود.

~~ففیازشوز2 : شاکردانه بود .

~~دخیز : به معنی بخیز بوده.

~~1- از مصدر یازیدن، ms067 به معنی قصد کردن و دست به چیزیدراز کردن.

~~2-در المرقاة : القائد - نهاز . در مقدمة الادب : "کراز - نهاز،

~~بز پیشرو کله، بزی که شبانان رخت خود بروی نهند، بزنر پیش آهنگن ،

~~نخراز."، توضیح اینکه این لغت که به صورت نخراز آمده امت بانخری

~~ازیک ریشه است وهمین کلمه است که در فارسی تورفانی به صورت ونخوین"

~~یعنی اولین آمده است .

~~3- ارکاخ، در لهجهآ ترکی جوین ارکگ یعنی حیوان نر به کار

~~میرود-

~~- نفیازنوز : در فرهنگها بهدست نیامد، ظاهرأ تفیاز، محرف ففیاز

~~است که در جای خود آمده است و"نوزه هم یا زائد است و یا اینکه محرف

~~و نودارانی * است که در نسخه بدل لغت فرس آمده است مانند : "فغیاز -

~~نودارانی و شاگردانه ومزودگانی باشد؛ (در حاشبه) : وزدران [ کذا] بود

~~و شاگردانه کویند و نودران نیز گویند و گروهی بغیاز کویند، ص 176*.

~~در فرهنگه قواس : فغیاز : نودارانی و مژدگانی و شاگردانه وعطای شعربود.

~~سه بخیز.

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_131.png)

~~باب الزاء

~~نهمازا : به معنیعظیم باشد و پیشرو، وبیشتردر کوسفندان استعمال

~~کنند .

~~دوز: هنوز باشد.

~~وازا: نواخختن دوست بود.

~~نیازا : سه کونه بود: دوست بود2، وحرص، و قحط.

~~هاز : به معنی متحیر و درمانده بود،

~~هرمز برجیس است.

~~یوز : به دو معنی بود؛ یکی آن سبع مشهور است که جهت شکار

~~کردن میدارند و از این سبب است که سگ کوچک را که

~~شکار از سوراخ بیرون می آورد یوزک کویند .

~~دیگر لفظی است که در اواخر سخن آورند، چنانکه گویند :

~~راه یوز و رزم یوز.

~~یوز5 : میان لب بالاو بینی بود.

~~113

~~1- در صحاح الفرس، نهمار و نهماز را به معنی عظیم وبیحد آورده،

~~لیکن معنی دوم در فرهنگهای معمول نیامده است و چنین مینماید که مؤلف

~~معنی نهاز را با نهماز درهم آمیخته است و نیز ه نهمار .

~~2 - از ریشهآ نوازیدن نواختن ، که اسم است از آن ، (ازپاورقی

~~برهان)

~~3حه نیازی.

~~4 - همواره همیرو، سپس دانش ازیراک

~~نده بود ms068 آن آب که استاده بود هاز

~~- ظاهرأ مصحف پوز است ، و در فرهنگها یوز به این معنی به نظر

~~ناصرخسرو)

~~نرسید.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_132.png)

~~113

~~از1 : ارش بود که آن را کز خوانند و دیگر درازی و کوتاهی را

~~کویند.

~~مجموعهآ الفرس

~~- یاز - به معنی نمو کننده و بالنده باشد چه درختی که ببالدگویند

~~با زید ... و به معنی ارش هم آمده است ه برهان . مصحف باز است .

~~ه باز

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_133.png)

~~اسپریس: میدان بود. فردوسی کفت :

~~نشانه2 نهادند در اسپریس

~~باب السین

~~س : آسیا کردن بود.

~~س1: اش.

~~نتن انده سد سسن ب

~~سیاوش نکردایچ [ با کس مکیس]

~~1- در برهان : اسپ ریس، اس رس، اسپریز، اسپرز، سپریس.

~~در وازهنامهآ بندهشن نیز 25265 اسپرپس ، ص 31. و نیز ه پاورقی برهان.

~~2- اصل : فسانه، که از فرهنگها ونیز ازشاهنامه چاب مسکواصلاح

~~شد هج 3، ص89. درمتن چاب مسکو: نشانی و در نسخه بدلها : نشانها،

~~نشانه، آمده است .

~~برهان : اوستا رهن*وی ، دن اشک، بهلوی کم.

~~3 - " با کس مکیس" از قلم افتاده بود ، مکیس که ممالهآ مکاس است

~~به معنی نهایت مبالغه کردن در کاری و معامله ای و طلبی ، (برهان).

~~4- ارس، در بندهشن چاب بنیاد فرهنگ، ص43، و نیز در پاورقی

~~5- در مجمع الفرس : پرواص و پرماص .

~~4- شعر از بوشکور وه لغت فرس اصدی.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_134.png)

~~11

~~کجا کوهر است نشناسیم

~~دخس: فروپزمردن بود از غمناکی ، وکم1 نیز باشد .

~~دست سوی دگر نپرواسیم

~~بلوس : فریبنده بود.

~~بدرجیس: ستارهآ مشتری بود.

~~پیوس: کوش داشتن بود. دیگر طمع باشد .

~~عنصری کفت:)

~~نکند میل ، بیهنر به هنر

~~پرگس5 : به معنی معاذ الله بود .

~~که پیوسد ز زهر طعم شکر؟

~~1- اصل: کبی، تصحیح قپاسی است.

~~2 - ددبلهان : بلوس، پلوس: چلواس ، لوس آمده است ، ودر نسخهآ

~~مجموعة الفرس

~~بالوس باشد ، یعنی به فروتنی و چرب زبانی با مردم باشد و حق آنست که در

~~لوس ایراد کرده شود.

~~3 - در برهان : پیوس و بیوس است. چون که کوش ms069 داشتن، به معنی

~~مراقب بودن، رعایت کردن، نگهداری کردن و انتظار داشتن و امثال آن آمده-

~~است لذا احتمال میرود که گوش داشتن در اینجا به معنی انتظارداشتن باشد .

~~افسوس که عمر بر پیوسی بگذشت

~~اکنون چه خوشی وکرخوشی دست دهد

~~انوری - امثال وحکم ج2 ص 1056. و نیز ه جهانگشای جوینی،

~~ج1 ص 6 ، وصحاح الفرس .

~~7- نام شاعر از لفت فرس اسدی است.

~~5 ه پرکست.

~~ما نیز لوس آورده است . در فرهنگ رشیدی گوید: بلوس بالفتح، آنکه

~~دین عمر چوجان عزیزم ازسی بگذشت

~~صد کاسه به نانی چو عروسی بگذشت

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_135.png)

~~باب السین

~~درجاس : نشانهآ تیر بوکه در هوا نهاده باشند برسرچیزی بلند مانند

~~درنختی.

~~بخنسیس2: ترش ترش باشد، خاشاک خور (2).

~~ککس2 : دانهآ انگور بود .

~~چرس چرحشت بود.

~~چایلوس: به معنی بلوس بود.

~~نخس : ریزههای کاه ، یا کاه وخاشاک بود و مردم فرومایه را بدین

~~معنی خس خوانند . [ ابوشکور کوید :]

~~به چشم تو اندر خس افکنده باد

~~خراس : خانه (ای) بود که درو آس کنند .

~~به چشم تو از باد رنج اوفتاد

~~داس : آن آلت بود که بدان کندم درو کنند .

~~داس و دلوس : اتباع اند و تفسیر آن به تازی قاش و قماش1 بود.

~~117

~~1- در صحاح الفرس آمده است : و عرب نیز برجاس کوید ، لیکن

~~صاحب کتاب الالفاظ الفارسیة المعریة ، احتمال می دهد که در اصل یونانی

~~است . ودراقرب المواردکوید : و فی ظن الجوهری انه مولد ، ج براجیس.

~~2- جز لغت فرس اسدی، در فرهنکهای دیگر به دست نیامد .

~~ه تکز

~~4- در اصل : جرس وه چرخشت و سبار.

~~5- اصل : جابلوس ونیز ه بلوس .

~~6 - در اصل : ریزهاکاه، ناکاه.

~~7- نام شاعر از لغت فرس اسدی است .

~~8- در منتهی الارب : قماش - متاع از هر جنس ... وهیچکاره ازهر

~~چیزی و مردم فرومایهآ ناکس و نیز ه اقرب الموارد .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_136.png)

~~118

~~دیس (نع) دی : به معنی قش بود.

~~دریواس: کرد بر کرد در بود یعنی چهار چوبهاش . دیگر آن آلت

~~بود ms070 که از چوب کنند و پس در بدان محکم کنند .

~~رودکی کفت :]2

~~دیوار و در یواس فرو کشت وبر آمد

~~رس: بسیار خوار وزودرو باشد، (نخ) کلوبنده بوده.

~~بیم است که یک باره فرو آید دیوار

~~سرپاس4: لختی باشد که جنگیان دارند، آلت حرب است.

~~سدکیس قوس و قزح باشد.

~~خرس : خشم و تندی بود.

~~7 - در ناظم الاطبأ : زودرو - مسافر ، سریع الحرکة وشتابان وبادپا.

~~بر سر تو زند همی سر پاس

~~7- در مجمع الفرس : سد کیس و سر کیس - قوس قزح را گویند،

~~عنصری = لفت فرس

~~فلک بنماید از تمثال سر کیس

~~یکی جاف جاف زود غرس

~~(رودکی - لفت فرس)

~~مجموعة الفرس

~~1- دبس، مصحف است.

~~ه فش

~~3 نام شاعر از لغت فرس اسدی است .

~~در نسخهآ ما راه زودرو مفتوح است .

~~5 ه ماکول

~~عدر اصل: سرباس .

~~تو چه گونه رهی که دست اجل

~~مثمالش شمس فخری کوید:

~~به هر سالی مثالی در گهش را

~~8 - کرنه بد بختمی مرا که فگند

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_137.png)

~~باب السین

~~هرناس : غافل بود و نادان طبع و درخواب شده1.

~~قلاس : لفظی است عربی ، یعنی کلاه دوز. سوزنی کفت :

~~کلاهی برسرش زیبا کلاهی

~~کیوس : خوهل بود، به عربی معوج کویند .

~~ندیده دست بردهیچ قلاس

~~کالوس : مرد خربط بود.

~~کوس : به دو معنی بود: یکی طبل بزرگ بود . سوزنی کفت :

~~درجد5 قرینشانم و، لیکن به کاه هزل

~~من کوس خسروانی و، ایشان دف و تنبگ

~~2- اصل : فلاس، که از فرهنکها اصلاح شد. در منتهی الارب:

~~فلاس - پشیز فروش . الفلاس : بائع الفلوس ای النقود النحاسیة، (المنجد

~~الابجدی) . کلاه دوز را، القلانسی گویند، (المرقاة ، ص62). درمنتخب

~~اللغة خطی آستانه چنین آمده است : القلاس - کلاه دوز و کلاه فروش وبحر

~~قلاس ، دریائی کف افکن . و نیز ه مقدمة الادب.

~~23_ در برهان : کبوس و کیوس آمده است، و در پاورقی آن گوید:

~~کهرمح خطی ناید زجوب های کبوس

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~-،155 (تهرانی وکیلکی)، خخر ms071 و پفی که شخص

~~خوابیده کند، (پاورقی برهان) .

~~ردک فن، قورک، دود. ددلهه کردی اسقرایین لاکبری: برای

~~و کورک .

~~اگر زفوزین ناید شهی، مدارعجب

~~4 - آنندراج خربط را با طاء غلط میداند و میگوید صحیح آن

~~خربت است که به معنی ابله و احمق ... ه آنندراج. و در نسخهآ ماخربط

~~نیز آمده است .

~~4- در اصل : در حد .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_138.png)

~~12

~~دیگر آن باشد که دو کس فراهم رسند و به قوت تمام دوش

~~بر دوش زنند، چنانک آسیب قوی به ضعیف رسد .

~~فردوسی کفت :

~~زنا که بروی اندر افتاد طوس

~~تو کفتی ز پیل ژیان یافت کوس

~~کیسموس: بخشها باشد.

~~کمس جوب بود.

~~کناس : لفظی است عربی مراد سر کین کش است2. سوزنی کفت:

~~بخواهم کرد وصف سرخ کناس

~~ذوس : فروتنی بود و کسی را به چرب زبانی و لابه فریفتن .

~~چو کرد اندر دلم ابلیس وسواس

~~شامص : پای بسته و درمانده بود به شغلی که تتواند شدن، ونتواند

~~بودن .

~~مجموعه الفرس

~~1- کیموس : دوباره پخته و رسیدهآ غذا، (کشف اللغات).

~~2 - در فرهنگها ، کاس : خوک بود، فقط در نسخه بدل لغت فرس ،

~~چوب آمده است، ونیز ه پاورقی برهان.

~~3- الکناس : جاروب زن وجاروب کش،

~~*ه بلوس.

~~5 - در فرهنگهای تحفة الاحباب، کشف اللغات ، الصحاح العجمیة

~~و برهان : بامس و پامس است، ونامس به نظرنرسید، کذا فرهنکهای دیگر.

~~فرهنگ رشیدی گوید : "مس ، بندی که بر پای مجرمان نهند ... و با مس

~~یعنی کسی که به جائی متعلق و مقید شده باشد که نتواند از آنجا رفت ...

~~فردوسی گوید:

~~هنر زان ایرانیان است و بس

~~بدارند شیر ژیان را به مس"

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_139.png)

~~باب السین

~~نسناس1: لفظی است عربی و او جنسی بود از آفرینش که جستن-

~~ند، هریکی از ایشان بر یک پای. سوزنی کفت :

~~به تن مانندهآ روباه مسلوخ

~~به سر مانندهٔ‌ تبفوز2 نسناس

~~نس : به دومعنی بودهآ یکی پیش دهن حیوانات است. سوزنی کفت :

~~تا چند نهی آن نس تو ms072 بر نس من

~~دیکر، بیرون بود و درون دهن .

~~وسواس5 : لفظی است عربی، وسوسه حدیث نفس است، و نسبتش

~~به شیطان نیز کنند . قوله تعالی : فوسوس لهما الشیطان.

~~هراس: بیم و ترس بود.

~~1- راجع به نسناس اقوال مختلفی ذکر شده است که آوردن تمام آن

~~اقوال ضرورت ندارد:

~~مرحوم قزوینی در یاداشتهایش گوید : " بایستی مقصود قدما از این

~~کلمه جههونن بوده است که قسمی از سودان است بسیار بسیار کوتاه و بعینه

~~مانند میمون براعا لی اشجارزندگی می کنند و از درخت به درخت ... می پرند

~~و بدنشان بر از پشم و مو است و بسیار بسیار لاغر." (ج7، ص4

~~و نیز ه چهارمقاله چاب دکترمعین ص 14 و 15 ولغت نامهآ دهخدا وتحلیل

~~اشعار ناصر خسرو.

~~دراصل : به تقدیم باء نیز خوانده میشود ، این لغت درباب الزاء

~~هم آمده است.

~~2- در اصل : نس ، به فتح اول است ، لیکن در شعر شاهد (نس)

~~بضم است.

~~4- دراصل : "دیکر بیرون سرون بود" که از لغت فرس اصلاح شد.

~~- ألوسواس : وسوسه کننده و آواز پبرایه ، منتخب اللغة خطی

~~آستانه، ص 243.

~~- سورة الاعراف، 7 آیهآ 19.

~~12

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_140.png)

~~آذرنخش (نخ) آزرخش : ساعقه بود.

~~آغالش : کسی را برباد دادن بود .

~~یش2: به معنی بیاشام و در آشام بود .

~~رش2: کز دست بود .

~~پریش : چون فروفشاندن3 بود از هم چیزی را و باز پاشیده نیز گویند.

~~بیش بند اهنین بود یا رویین که به مسمار زنند برصندوق .

~~باب الشین

~~1- آزرخش تحریف آذرخش، (برهان، پاورقی) ه آذرخش.

~~2- در برهان : آغالش- مردم را به خصومت افکندن و تحریص نمودن

~~به جنگ.

~~3- در اصل: اکیش. در پاورقی لغت فرس : " آکیش و گیش000).

~~ین وازه به صورت آغیش نیز به کار رفته است ه پیشاهنگان شعر پارسی ،

~~39

~~ه باز.

~~5 - اصل : فرونشاندن، که از لغت فرس اصلاح شد .

~~نیک ماند خم زلفین سیاه توبه دال

~~نیک ماند شکن جعد پریش تو به جیم

~~فرخخی - لغت نامه

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_141.png) ms073

~~باب الشین

~~وزش: عدربودا.

~~پرخاش: جنک جستن بود.

~~پیلغوش : کلمی است از جنس سوسن که آن را سوسن آزاد خوانند

~~و بر کناره، نقطهآ سیاه دارد.

~~پزوهش : تفحص کردن باشد.

~~پپاداش : جزای نیک باشد .

~~ترکش : تیردان باشد.

~~کش : تیشهآ بزر ک بود .

~~کوش : به پهلوی طاقت بود .

~~جالوش: غلغله و مشغله باشد.

~~1- عبارت در اصل "معروف شده بحلی" ، و قبل از پوزش نوشته-

~~شده بود، ما از آوردن آن صرف نظر کردیم؛ یعنی در متن اینطور بود :

~~12

~~((0.، زنند برصندوق معروف شده بحلی پوزش عذر بود. م .

~~2= اصل : برخاش.

~~به صد کاروان اشتر سرخ موی

~~همه هیزم آورد پرخاش جوی

~~(فردوسی - لفت فرس

~~3= به معنی مطلق مکافات وجزا ازخیر وشر است ؛ در تفسیر کمبریج ،

~~ج اول ص149 : که مؤمنان می گفتند که قیامت خواهد بود و پاداش نیکی و

~~بدی. و نیز درپاورقی برهان این بیت اسدی را آورده است :

~~یلو لهمال باز ؛ باداش نخویش

~~4- در فرهنگها خلالوش به معنی غلغله و مشغله است ، که در همین

~~نسخه نیز آمده است، و جالوش در فرهنگ های موجود به نظر نرسید ظاهرا

~~تا خلق جهان را بفگندی به خلالوش

~~(رودکی - لغت فرس)

~~فاست

~~و حل اسرخ اندر خطی بکشیدی

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_142.png)

~~121

~~خواش : به دومعنی بود:1- خراشیدن بود20 به معنی آخال بود.

~~خوش: به دو معنی بود: 1- به معنی خشک است .2 به معنی

~~خحشوا بود.

~~خخش2 : چیزی است که به گردن اهل فرغانه و ختلان2 بروید، چون

~~بادنگانی5 و درد نکند .

~~خلالوش : چون جالوش بود .

~~خنده خریشا خندیدن و چون مسخره بود.

~~1- لغتی در خشک. در باب اول بوستان ، حکایت 12 آمده است که:

~~بخوشید سر چشمههای قدیم

~~نماند آب جز آب چشم یتیم

~~و نیز ه پاورقی برهان.

~~2ه خشو.

~~3- این لغت در برهان : خجش، جخش ، چخش : خجج ، جخج

~~آمده است .

~~از گردن او جخش در آویخته ، گویی

~~یکی است پر از باد، در آویخته از بار

~~الببی - مجمع الفرس)

~~در ms074 مقدمة الادب زمخشری کوید : سلعة = دامغول ، خو کک ، خوک ،

~~چخج. در برهان ، خوک را به همین معنی مذکور آورده است و گوید:

~~کرههائی را نیز گویند که از زیر گلوی مردم بر می آید و به عر بیخنزیر

~~می گویند و جمع آن خنازیر است." ، و هم اکنون در لهجهآ اسفرائین آن را

~~در نفرین کردن به کار می برند و می کویند ، ای خنازیر گرفته

~~- اصل : بوغانه وخقلان.

~~5 - اصل : بادگانی؛ از لغت فرس اصلاح شد .

~~6=ه جالوش .

~~7- اصل : خنده خویش . درفرهنگهای موجود: خند خریش، خنده-

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_143.png)

~~باب الشین

~~خدیش : کدبانو بود به خانه .

~~درخش : برق زدن بود. [ فردوسی گفت :

~~درخشیدن ماه چندان بود

~~2

~~که خورشید تابنده پنهان بود

~~درفش: علم بود. فردوسی گفت :

~~ز بس گونه گونه سنان و درفش

~~دخش : ابتدا کردن کار بود.

~~سپرهای زرین وزرینه کفش]

~~رش: پیمودن زمین بود و جامه.

~~رخش: سه گونه بود: 1- نام اسب رستم است. فردوسی کفت:

~~پی رخش رستم نماند نهان

~~7- عکس بود. 3- قوس وقزح بود2 و نیز کویند رنگی

~~چنان بارهآ نام دار جهان

~~1

~~خریش ، وخنده ریش آمده است ه صحاح الفرس ، مجمع الفرس، برهان

~~لغت فرس و نسخه بدلهای آن.

~~ای کرده مرا خنده خریش همه کس

~~ما را ز تو بس جانا، ماراز توبس

~~فرخی - صحاح الفرس)

~~- ما نام فردوسی را به واسطهآ اینکه ازقلم افتاده بود ، برمتن اضافه-

~~کردیم .

~~1- این بیت را از متن لغت فرس افزودیم .

~~2- میغ چون ترکی آشفته که تیر اندازد

~~برق تیراست مراو را و مگر رخش کمان

~~فرالاوی - صحاح الفرس و لغت فرس).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_144.png)

~~12

~~است میان سیاهی وبور، و اسب رستم آن رنگ داشته است .

~~روش سخت دل بود.

~~زوش : تند و سخت طبع وزود خشم بود .

~~زاوش (نخ) زواش: نام ستارهآ مشتری2 است .

~~سروش : جبرئیل و فرشته بود. فردوسی کفت :

~~به فرمان یزدان خجسته سروش

~~مرا روی بنمود در خواب، دوش

~~شخض : به معنی ms075 خزیدن بود که اصل آن خز است. کویند بشخشیده

~~مجموعة الفرس

~~1- روش : تند خوی و بد خلق ، (برهان).

~~2- در برهان : روش به فتح اول و ثاتی نیز به معنی راوش آست.

~~3- در مقدمة الادب : مشتری - برجیس است. ودر نسخهآ ما، هرمز

~~ رصر

~~4- درویسیردگزارش استاد پورداود، ص 171: مهر وسروش ورشن

~~را ازایزدان مزدیسنا می داند . درواژه نامهآمینوی خرد، ص174 1د. 5د2

~~سروش : ایزدی که پس از مرگ، همراه با بهرام و (وای به" روان را تا

~~پبل چینود همراهی می کند و به همراهی مهر اذ روان شفاعت می کند. و نیز

~~رجوع شود به وازه نامهآ بند هشن ص 201. در پاورقی برهان ، ص 1133

~~گوید . وهم در کتب متأخر زرتشتی و فرهنگهای فارسی ، سروش پیک ایزدی

~~و حامل وحی خوانده شده، ازاین رو در کتابهای فارسی او را با جبرائیل

~~سامی یکی دانستهاند .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_145.png)

~~باب الشین

~~یعنی بخزید.

~~غاش : عاشق تمام باشد و به غایت فتنه شده.

~~نخاوش : آن خیار باشد که از برای تخم بگذارند تا بزرگ شود و

~~تخم او برسد.

~~خوش : چوبی است سخت که سپاهیان تیر و خنیاگران زخمه سازند.

~~فراش1: بربالا بردن بود.

~~مقصود کاخ وصفته و ایوان نگاشتن

~~یعنی سر به فلک بربردن.

~~کاشانههای سر به فلک برفراشتن

~~فش : مانند بود، کویند نورفش .

~~فهاش : معروف (است) وپراکنده بود.

~~کربش و کردیش5: جانوری است چون مار کوتاه ولیکن دست و

~~بای دارد

~~ز گردن بشخشد هم از بامداد

~~127

~~1- کلیمی که خوامد ربودش یاد

~~2- خویشتن دار باش و بی پرخاش

~~3 - گویا مقصود مؤلف فراشتن است نه فراش .

~~4- مصراع اول که شاهد برای کاخ - بدون ذکرشاعر - درباب الخاء

~~آمده است ، در این جا نیز افزوده شد.

~~5 - کز بیش ، نیز خوانده میشود . ه کرفشه و کرباشه .

~~هیچکس را مباش عاشق غاش

~~ودکی - رشبدی)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_146.png)

~~128

~~گرزش : تظلسم بودا .

~~کش : نازان و شادمان باشد و مبارک. فخر جرجانی کفت :

~~شبت خوش باد و روزت ms076 همچو شب خخوش

~~کش2 : بغل بود ، زیرکش2 یعنی زیر بغل .

~~مهت کش باد وسالت همچو مه ، کش

~~لوش : کز (دهان)3 باشد.

~~مخریش : یعنی مخروش و مخراش، خروشیدن غلبه کردن2 بود.

~~خراشیدن ریش کردن دلها و غیر آن باشد .

~~مراش5 : قی باشد.

~~نش : بزرک همست بود.

~~دفراش: هراش بود.

~~1- در پاورقی مجمع الفرس چنین آمده است : استاد دهخدا کلمهرا

~~مصحف کزرش کزارش دانسته است .

~~2- در اصل : کس .

~~3 - اصل : کز باشد، که از فرهنگهای موجود اصلاح شد . فرهنگ

~~رشیدی این بیت را نیز از فخری آورده است.

~~کی دو بیند البته دیدهآ احول

~~4- در فرهنگهای موجود، خروشیدن به معنی بانگ زدن ، فریاد کردن

~~سخن کج آید بیهیچ شک ز لهجهآ لوش

~~با ناله و زاری است وخروشیدن به معنی غلبه کردن به نظر نرسید . ه برهان،

~~صحاح الفرس ، مجمع الفرس " لغت نامه و ناظم الاطبأ .

~~5- در برهان : مراش و هراش .

~~6 - این لغت به این شکل در فرهنگها به دست نیامد، ظاهرا محرف

~~هراش است که به معنی قی کردن :

~~ازچه تو به نکند خواجه که هرجا که بود

~~قدحی می بخورد، راست کندزودهراش؟

~~(شهید - لغت فرس)

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_147.png)

~~باب الشین

~~نش به معنی تش بود.

~~نیایش: دعا و آفرین بود و زاری کردن در نماز.

~~یوش : خروش باشد که از کریستن خیزد، نرم نرم . دیکر به معنی

~~نیوشه بودا . دیکر شنیدن بود .

~~دوش: بازهر بودا.

~~وغیش : بسیار بود و انبوه و این لفظ بر مال و پیشه2 و هرچه کویند

~~شاید5.

~~وخش : نام شهری است .

~~هوش : به زبان پهلوی هلاک بود. فردوسی کفت :

~~- در فرهنکها ، نش که به معنی تش ( تیشه بزرگ) باشد به نظر-

~~نرسید.ه تش.

~~ه نیوشه.

~~3= گشاده سخن کس نیارست کفت

~~که نشیند کس نوش بازهر جفت

~~4- در اصل : بیشه.

~~فردوسی - پاورقی برهان)

~~5 - جمال دولت و دین آنکه کرد بار گهش

~~ز نصرت است تزاحم ز دولت است و غیش

~~6 - صورة الارض چاب ms077 بنیاد فرهنک کوید:

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~شهرهای ختل عبارتند از : هلاورد و لاوکند که دو شهر (وخش" اند،

~~ص 181. وبرهان قاطع نیزوخش را از ولایت بدخشان وختلان میداند و نیز

~~رجوع شود به پاورقی برهان . صحاح الفرس کوید : وخش - نام شهری است

~~از تر کستان. شاکر گوید:

~~به گامی شمرد از خطا تا چگل

~~به یک تکث دوید از بخارا به وخش

~~2

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_148.png)

~~ورا هوش در زاولستان بود

~~صندوقها و درها زنند و به مسمار بدوزند .

~~یش: صندوق زرینه بود. (نخ) : بندی بود اهنین که بر رو

~~به دست ستم هور دستال بود

~~1- در شاهنامه چاب مسکوج 6 ص 220 مصراع دوم : به دست تهم

~~پور دستان بود. نسخه بدل آن : به چنگ یل. به چنگ بد .

~~2ه بش . دد فرهنگدهای موجودیش به معنی بش نیامده است

~~و ظاهرأ مصحف است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_149.png)

~~اب الصاد

~~اص1 : چفز باشد .

~~- قاص :... غوک را گویند که وزق باشد، (برهان).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_150.png)

~~خربط1 : طرار2 و ابله2 باشد.

~~اب الطاء

~~1- خربط : ابله ونادان باشد ، (صحاح القرس) . کویا خربط

~~(- خربت) به معنی ابله ، در معنی مجازی آن بکاررفته است ، زیرا معنی

~~حقیقی خربط، بط بزرک است . سنایی کوید :

~~مردکی عشوه ساز و عشق پذیر

~~که خربط به معنی مجازی آن یعنی ابله استعمال شده است . ه مثنویات

~~خربطی ریش کاو و غتفره کیر

~~حکیم سنائی، ص 165 چاپ دانشگاه

~~1- اصل : طوار، که از فرهنگ ناظم الاطباء اصلاح شد ، چون در

~~نجا آرد که : خربط -... مرد حیله باز بیدیانت.

~~3- اصل : آبله .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_151.png)

~~آروغ1: بادی بود که از سینه و حلق بر آید .

~~آمیغ : به معنی امیزش بود.

~~آمرع2: قدر باشد و قیمت.

~~آزیغ3 : سردی باشد که از کسی در دل کسی افتد .

~~بدالغ4: قدح و سرو[ی] گاو بود که بدان آب و شراب میخورند،

~~و سودی و چود

~~باب الغین

~~1- اصل : ازوع، امیغ، آمرع، آریغ

~~2- نداند دل، آمرغ پبوند دوست

~~بدانگه که با ms078 دوست، کارش نکو است

~~(بوشکور - مجمع الفرس)

~~3- آه از غم آن نگار بد مهر

~~کازیغ ز من به دل گرفته

~~خسروانی - مجمع الفرس)

~~4- ه یالغ. ودر پاورقی لغت فرس کوید: یالغ - ظن چنان است

~~که از نام ترکی است ، اما طاسی چوبین باشد که بدان سیکی خورند ...

~~5 = کلمهآ کلاجوی که به معنی پیا له است از قلم افتاده بود، از لغت فرس

~~هان تا قدهی کوش به اوار دف و جنات

~~اصلاح شد . فرهنگ رشیدی این بیت عمید لومکی را برای کلاجو - به معنی

~~بیاله، شاهد آورده است:

~~هان تا نکنی رای صراحی و کلاجو

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_152.png)

~~133

~~وع : جنسی است ازهیزم ، چوبی سخت بود.

~~یغ : سه کونه بود: 1- تیزی کارد و شمشیر بود20- پرتوشعاع

~~ماه و آفتاب بود. 3- سر کوه بود.

~~شغ بت بود.

~~جناع : تنبوک2 را گویند، به تر کی تبنکو3 گویند که درزین بندند.

~~نخ) : تبتوک باشد.

~~درع5 : آن سد باشد که ازپیش کنند تا [ آب] بگردد .

~~راع : دامن کوه بود به جانب صحرا.

~~زیغ : بساطی بود از کیاه یا حصیر بافته یا از دوخ.

~~1- در پاورقی برهان ص 49 د گوید : بعضی مخقان گفته اند که چون

~~در فارسی ثاء مثلثه تیاید این لفظ فغ به قاء است، "غیاث اللغات". وبرخی

~~کفته اند که در لغات فارسی جز ارثنکث وثغ، ثاء نیامده.

~~2- در برهان تنبوک و تنبک - به معنی جناغ زین آمده است که دامنهآ

~~زین و تسمهآ رکاب باشد .

~~3ه تبنکو.

~~*- ظاهرا مصحف تنبوک است .

~~5- ه ورغ. رشیدی درغ آورده است و گوید صحیح ورغ است

~~و در مجمع الفرس نبز درغ آمده است . در پاورقی برهان آرد: مانسکریت

~~ر، بر گردانده ...

~~دل برد و مرا نیز به مردم نشمرد

~~گفتار چه سود است که درغ آب بیرد

~~در لهجهآ اسفرایین ، برغ است .

~~فرخی)

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_153.png)

~~باب الغین

~~سماروع : منیتر1 بود، به ترکی اشک گویکی گویند. و آن نباتی

~~بود که اندرجای نمگین ms079 روید، چون پهلوی چاهها و گرمابهها.

~~و از زمین اندک بلند شود و سرش پهن شود، گرد مانندقرصی

~~و روی آن قسین بودتمام، و ساق او سپید بود، و آنچ در

~~شورستان روید و آنچ در جای نمگین روید . دیگر : کاریز

~~باشد.

~~تیغ3 : آسمانبود. و دیگر بالابود. و دیگر به معنی ستیخابود.

~~نونع5 : سنگی شدن دست و پای باشد و آن را به ترکی اویشتی و

~~به عربی جدرهٔ‌ گویند. (نخ) : آن گوشت بود که دردست

~~وپای سخت شده باشد ، چون چرم ستبری باشد در پوست .

~~1- این کلمه در اصل به همین شکل مضبوط است ومعلوم نشد چیست؟

~~2-در ناظم الاطباء: قس - واله و شبنم .

~~3 حه سیغ و ستیخ. لغت فرس ستیغ دا درذیل وازهآ ستیخ اورده-

~~ بای برا ا است

~~5- در فرهنگهها شوغ آمده است، ظاهرا متن مصحف است ، و نیز

~~135

~~است .

~~سغدی 56، سرپا ، مستقیم، اگر ستیغ را از ریشهآ 4ک ، ایستادن بدانیم

~~صل سغدی آن مورد اطمینان خواهد بودو *چ(1 پسوند صفتی است ...

~~1103

~~ه شوغ در شوغه.

~~6- در اصل : جذر. و در مقدمة الادب، جدری - آبله ، داه یتقوب

~~منه الجلد .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_154.png)

~~13

~~سیغ1 راست بود. (نخ) : زندان بود .

~~سیریغ : خوشهآ انکور بود.

~~ستانع : اسب زین ناکرده بود. دیگربه معنی سترون2 باشد.

~~نغ : سرو[ی] کاو بود. [فردوسی گوید:

~~به بازی وخنده کرفت و نشست

~~شغ گاو و دنبال کرگی به دست

~~شتاع : به معنی ستاغ باشدد.

~~فغ ]: اول، معشوق بود. دوم، به عبارت فرغانیان صنم و

~~1 - در متن لغت فرس ، چاپ اقبال نیز سیغ به همین معنی آمده است،

~~توضیح اینکه برهان ، مجمع الفرس ، رشیدی : سیغ را به خوب ونغز ونیکو

~~معنی کردهاند، و ستیغ را به معنی راست و بلند.

~~در مجمع الفرس این بیت را برای معنی سیغ شاهد آورده است :

~~سوک ماتم ، سرشک آب نظر

~~سیغ نغز ر، حکایت است سمر

~~بنا براین سیغ به معنی راست ، باید صورتی محرف از ستیغ ms080 باشد ونیز

~~ه شرح ستیغ شود.

~~3- در اصل : ستودن، که از فرهنکهای دیگر اصلاح شد.

~~4- نام شاعر از لغت فرس است .

~~مجموعة الفرس

~~2- در ناظم الاطباء: سیغ -.0. خانه ای که دارای چند دریچه باشد:

~~5 - شتاغ که پس از معانی فغ آمده بود، جای آن را برعایت ترتیب

~~تغییر دادیم .

~~6 - مؤلف این نسخه کلمهآ فغ را از قلم انداخته ، بعد معانی فغ

~~و شغ را درهم آمیخته وچنین نوشته است : "شغ - سه گونه بود؛ یکی سروی

~~او بود ... دوم معشوق بود ، سیوم به عبارت فرغانیان صنم و بت بود." لذا

~~متن را از روی فرهنگها اصلاح کردیم ، و فغ را پس از شتاغ قرار دادیم.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_155.png)

~~باب الغین

~~بت بود

~~راغ : باد سرد باشد.

~~هروغ : روشنائی بود.

~~کناع2 : دو کونه بود : یکی ، تاری بود که از آن دیبا بافند .

~~دیکر، زر کشیده بود .

~~گریغ: کریز باشد .

~~کیغ : رمص باشد که بر مزهآ چشم نشیند.

~~کاع4: بانک مرغ بود .

~~لوع ولوغیدند : دوشیدن و آشامیدن بود به زبان ماورا النهر .

~~1- گفتم فغان کنم ز تو ای بت هزار بار

~~گفتا که از ففان بود اندر جهان فغان

~~2=در اصل : کاغ است ، در تحفة الاحباب یک جا کناغ و جای دیگر

~~عنصری - لغت فرس

~~پناغ را تار ابریشم وریسمان معنی کرده و این بیت از خسروی را شاهد آورده

~~است :

~~تو سیمین فغی من چو زرین کن

~~- شکفت نیست اگر کیغ چشم باشد سرخ

~~بان مهی من چو سوزان چراغ

~~لمی چو سرخ بود اشک ، سرخ باشد کیه

~~4 - تحفة الاحباب : کاغ کاغ - بانک و مشغلهآ کلاغ باشد .

~~بویوسف - مجمع الفرس)

~~5 - لوغیدن : به معنی دوشیدن از لهجههای شمال شرقی ایران است.

~~من ز هجای تو باز کشت نجویم

~~انات فلک جان وخواسته نکند لوغ

~~از پاورقی برهان)

~~منجیک - رشیدی)

~~13

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_156.png)

~~138

~~میغ : ابر را کویند.

~~مغ : کبر1 آتش پرست باشد.

~~ماع : مرغ سیاه فام بود، و بیشتر برآب ms081 نشیند در صفتهآ مرغزار.

~~کفته اندا :

~~به هرسو یکی آبدان چون کلاب

~~نفنغ2 : سه کونه بود : فریفتن باشدا، همچون قفیز باشد. (نخ):

~~شناور شده ماغ بر روی آب

~~همچون نفیری3 باشد.

~~1- به این معتی به عقیدهٔ‌ آقای پورداود از لغت آرامی گرفته شده ،

~~هم ریشهآ کافر عربی و به همان معنی ، ودر تر کیه نیز "گور" گویند ، و آن

~~اصلا به معنی مطلق مشرک وبیرون از دین است ولی درایران اسلامی بهزرتشتیان

~~اطلاق شده و معنا در این استعمال نوعی استخفاف به کار رفته است .

~~و نیز ه یادداشتهای قزوینی ج 6، ص 280.

~~از پاورقی برهان)

~~2- در تحفة الاحباب کوید : شعر از اسدی است، و در کلیله چاب

~~استاد مینوی نیز در ص .6 بدون ذکر شاعر آمده است .

~~3 - این کلمه به شکلهای دیگر مانند: تفتغ ، تقنغ ، تغتغ ، تغتخ ،

~~نیز آمده است ه صحاح الفرس ، برهان . لغت فرس و مجمع الفرس .

~~4 - در فرهنگهای : برهان قاطع ، مجمع الفرس ، صحاح القرس و

~~لغت فرس، (چاپ دکتر دبیرسیاقی) - نفنغ، به معنی بیمانه ای است که

~~چهار خروار غله بگیرد؛ لیکن در یکی از نسخه بدلهای لغت فرس چاپ اقبال

~~" نغنغ - چون فریفتن باشد ، نسخه : همچون فقیری باشد ." آمدهاست .

~~در فرهنگ قواس این بیت را از ابو العباس شاهد برای نغنغ به معنی پیمسانه

~~آورده است :

~~ای میر ترا گندم دشتیست بسنده

~~مجموعة الفرس

~~در نغنضشی چند به توهتم انبار

~~ذ ظاهرا: نفیر، مصحف است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_157.png)

~~باب الغین

~~نفانع1 : محف باشدا .

~~ورغع بند آسیاب بود که آب زند .

~~یوع : آن چوب بود که برکردن گاو بندند ، این را به ترکی

~~بویندوروق2 کویند .

~~یالغ : به معنی بالغ بود.

~~باع: سروی کاو کوهی بود.

~~139

~~1 - در فرهنگ میرزا ابراهیم خطی آستانه : نفاغ - به کسر ، قدح

~~و طاس . منصور شیرازی کوید :

~~گرفته است به کف همچو لاله زاهد شهر

~~باد نرکس مخمور او مدام نفاغ

~~2- القحف : نیم کاسه وجای شراب، (منتخب اللغة). ms082

~~3- در برهان : برغ ، ورغ ، درغ آمده است . درلهجهآ اسفرایین برغ

~~است ه توضیح درغ.

~~4- در الصحاح العجمیة : یوغ- بویند ورق .

~~5 -ه بالغ . در نسخه بدل لغت فرش آرد: یالغ ، ظن چنان است

~~که از نام تر کی است، اما طاسی چوبین باشد که بدان سیکی خورند ..

~~6- یاغ : بدین معنی ، در فرهنگ های موجود به دست نیامد، شاید

~~محرف شغ باشد ؛ زیرا یاغ به زبان ترکی روغن است . ه صحاح الفرس.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_158.png)

~~پای باف : جولاه بودا.

~~قف : دو است . یکی حرارت بود ، یعنی گرمی. دیگر غم واندوه

~~باشد

~~جاف : زن قحبه بود.

~~جفجاف : به معنی جاف بود .

~~خف : رکوی سوخته باشد .

~~روف : جغرات باشد

~~1- کشاورز وآهنکر وپای واف

~~چو بیکار باشند سرشان بکاف

~~2= تف : به معنی غم و اندوه نیامده است؛ اما گاهی تف را به غم ،

~~ابوشکور - مجمع الفرس)

~~خشم، اندوه، آه، عشق، شمشیر و مانند آن اضافه می کنند و از آن معنی

~~مجازی حاصل می شود مثل :

~~به زمستان چو تموز از تف آه

~~بخانه جگری خواهم داشت

~~م - روف به زبان سغدی سمرقند، بزر قطونا را گویند* (برهان).

~~حاقانی - لغت نامه)

~~در فرهنگهای موجود : روف - به معنی ماست به نظر نرسید ، جز لغت فرس.

~~جفرات : بر وزن بقراط به لغت سمرقند ماست را گویند و معرب آن سقرات

~~است . ه برهان. در مقدمة الادب : صقراط (صفراط) - ماست، چفرات

~~باب الناء

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_159.png)

~~باب الفاء

~~زددواف : مرغ هزار دستان بود.

~~رف : آن موضع باشد از دریا که آب آنجا می کردد مانند آسیا،

~~کوییا در چاهی میرود و در مغاکی . [ فردوسی گفت :]

~~چو قطره برزرف دریا بری

~~سرف: سعال باشد؛ یعنی سرفه.

~~به دیوانگی ماند این داوری

~~شنگرف : زنجفر باشد .] کسائی کوید:]

~~بنفشه زار بیوشید روز کار ببرف

~~شگرف : بحشمت و نیکو باشد .

~~چنار کشت دوتا وزریر5 شد شنگرف

~~نسندف: دهل باشد.

~~شکاف2 رخنه بود.

~~1- زندواف تکرار شده است ه باب اللام.

~~2- نام شاعر از صحاح الفرس ms083 است .

~~بیوی مرا به زرکری افگند ای شکفت

~~3حه سرفه.

~~بی کاه و دود، زردم و همواره سرف سرف

~~4- نام شاعر از لغت فرس افزوده شد.

~~کسائی - لفت فرس)

~~5 - زریر: کیاهی باشد زرد که جامه بدان رنگ کنند .. (برهان) .

~~6 - از هیبت تو زهرهآ مریخ شود آب

~~چون ناله برآید به مصاف تو ز شندف

~~7- در برهان : شکاف، هم به معنی رخنه و چاک و هم به معنی ابریشم

~~(شمس فخری - مجمع الفرس)

~~131

~~کلافه کرده آمده است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_160.png)

~~132

~~میم درست بود.

~~کمفی : شکاف بود که در چیزی افتد از چوب و درودیوار .

~~کوف2 : کنگربود، وکوج2 واین نوع مرغ در آذر بیجان بسیار باشد.

~~لافی : خویشتن ستودن بود، به تازی صلف کویند .

~~وف: صدا [ی] کوه بود بانگ را نیز کویند2 .

~~کرف : قیر سوخته بود و کروهی سیم سوخته را کویند.

~~مجموعة الفرس

~~ ست بوه.

~~و نیز رجوع شود به صحاح الفرس .

~~1- در مقدمة الادب زمخشری : هامةآ - جغد، کوف ، ج هام.

~~1= سه کوج وکنگر.

~~3- از تگن اسب و بانگ و نعرهآ مرد

~~نوه پر نوف شد هوا پر گرد

~~عنصری - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_161.png)

~~آزدهاک : نام ضحاک پادشاه است .

~~آثزذگ1 : چین روی بود .

~~آرقنح : وارتنگ وارشنگ2 : کتاب اشکال مانی بود ، واندر لغت

~~دری این یک نام2 دیدم که آمده است ، بت خانه را نیز کویند.

~~آدرنگ (نخ) ازرنگ :2 به معنی دماروهلاک بود.

~~باب الکاف

~~1- در اصل : ازنک، که از برهان اصلاح شد . در برهان : ازنک

~~بزرکواری و کردار او و بخشش او

~~ز روی پیران بیرون همی برد آزنگ

~~فرخی - مجمع الفرس)

~~د من ا ال ر

~~است ، ص 104103

~~ دراصل مثن لفت فرس نیزعبارت "اهمین یک نام) دا نوشته بود

~~و آزنیگ است .

~~که مصحح آن را به "همین یک ثاء" بدل کرده است ه پاورقی ان. درمتن

~~برهان آمده است که : به غیراز این لغت و لفت ثغ به ثاء سه نقطه . دیکر

~~النتی ms084 به ثاه سه نقطه نیامده است ب

~~- در برهان : آدرنگ، آذرنگ، آزرنگ، ادرنگ است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_162.png)

~~133

~~آرنگن1: کونه بود وهمانا.

~~آسترنگ : یبروح الصنم2 باشد واو بیخی است که به شکل وصورت

~~مردم ماند ودر زمین چین بیشتر روید. وهر که آن کیاه را

~~بکند از زمین، کویند در حال بمیرد.

~~آورنگ : تخت23 باشد. فخر جرجانی کفت :

~~جوانی داری و اورنگ شاهی

~~چو این هردو بود، دیکر چه خواهی

~~نخ) : عز و شکوه بود.

~~آفرنکن : چون زیبائی بودا .

~~اخاادد: سک باشد.

~~مجموعة الفرس

~~1در اصل : ازنک" که از لفت فرس اسلی اصلاح شد . مجمع

~~الفرس کوید : " آرنگ = به معنی گونه و همانا نیز آمده ؛ به معنی کونه که

~~رنگ باشد شاعر [ مظفری کوید:

~~از من خوی خوش کیر از آنکه گیرد

~~و به معنی همانا استاد رود کی کوید:

~~انگور ز انگور، رنگ و آرنگ

~~هر کزنکند سوی من خسته نگاهی

~~2-در الابنیة ص 367 : یبروج - دو جنس است ؛ هندی و نبطی

~~آرنگ نخواهد که شودشاددل من".

~~هندی را یبروج الصنم کویند و نبطی را اصل السرح. و این لغت نیز در ص

~~623 و 576 الاغراض الطبیة چاب عکسی بنیاد فرهنک ملاحظه شود .

~~3- اصل : بخت .

~~4- فر و افرنک به تو کیرد دین

~~منبر از خطبهآ تو آراید

~~5 - ضبط این لغت درست معلوم نشد، احتمال میرود آخال باشد که

~~(دقیقی - لغت فرس)

~~به معنی سقط ، یعنی افکندی است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_163.png)

~~باب الکاف

~~بذ آهنع1 : به معنی دژاهنک2 باشد.

~~بالوک1: کافور مغشوش است.

~~بساک: چون تاجی بود که از اسیرغمها کنند .

~~یوشکا: به زبان ماورا النهری کربه بود.

~~باشنگ : دو کونه بود : یکی خوشهآ انگور باشد خرد5. دیگر

~~به معنی غاوش بوده

~~بادرنگ : قرنج بود.

~~بنتاک1: کنور بود.

~~1- بد آهنگ، در فرهنگهای موجود به نظر نرسید .

~~2ه دز آهنک:

~~3- گویی چنان است که مؤلف بالوس را بالوک خوانده است ، زیرا

~~لوک در لغت نامهآ دهخدا به معنی "(رود" آمده ms085 است . و بالوس مرکب است

~~از (با" و "لوس" و لوس مانند ناک به معنی مشک مغشوش است :

~~کافور تو با لوس بود، مشک تو با ناک

~~با لوس تو کافور کنی دایم مغشوش

~~4- در اصل : بوشک، در لهجهآ کردی اسفرایین پشک .

~~ککسائی - پاورقی برهان)

~~5 - بنام دست تو کر شاخ زر نهد دهفان

~~عقیق و لؤلؤ روید ز شاخ نه با شنگ

~~ه غاوش.

~~(شمس فخری - مجمع الفرس)

~~7- این لغت در فرهنکهسای موجود به نظر نرسید، شاید تحریف

~~بتوراک باشد . در برهان : بتوراک - چاهی که غله و امثال آن در آن کنند و

~~حلاشه وخاشاک وخاک بر بالای آن ریزند . در پاورقی لغت فرس کوید:

~~ظاهرأ بتوراک، که در فرهنکها به معنی انبار و مدفن غله آمده است .

~~8ه کنور.

~~145

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_164.png)

~~146

~~بالارک: نوعی از شمشیر جوهردار.

~~بلالک: جوهردار بود .

~~چزشک : طبیب را کویند.

~~بویک: عدهد بودا

~~برسرش کردن .

~~دوالکنجک : طرفه باشد.

~~پوک : حراق باشد یا پود آتش زنه2 .

~~بشک : شب نم باشد1.

~~دوک (نخ) برک2 : غله را در چاه ها پنهان کردن و خاک و خاشاک

~~مجموعة الفرس

~~1- در برهان : بلالک ، بلارک، پلارک، پلالک آمده است . بنابراین

~~بلالک در نسخهآ ما مکرر است .

~~2- دربرهان بهصورت پویک، پوپو، پویه، بوبک، بوبو، بوبویه

~~پوپوک آورده است .

~~2- "ونوک بیشی بامه رده آمد ر خویس

~~4= ظ : مصحف بوک است .

~~5 - ای قامت تو به صورت کاونجک

~~(منوچهری -دیوان)

~~در بر فکن کرم دم خویش به کوکرد

~~بوک ز وکرد زیانه زند آتش

~~7- از نسیم ریاض دولت شاه

~~بر رخ کل در ثمین شد بشک

~~و به چشم مردمان بلکنجک

~~شهید = لغت فرس)

~~آغاجی - لفت فرس)

~~خسروانی - مجمع الفرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_165.png)

~~باب الکاف

~~الیک : پای افزار باشد، به آذربیجان چاروخ خوانند2.

~~بیوک: عروس بود.

~~بک پک: چفز بود .

~~بداجنگ : دریچهآ کوچک بود، چنانکه به یک چشم ازوی بیرون نگرند.

~~بازرنگ : عبارت از آن است که کودکان را در کهواره، دست

~~و ms086 پای بندند. سوزنی کفت:

~~در کام[ ما حلاوت شهد شهادت است

~~در مهد بستهاند بدین کونه پازرنکن

~~1 در لهجته اسقرایین وجوین جار.

~~2- از خر و پالیک آنجای رسیدم که همی

~~137

~~مورهآ چینی می خواهم و آسب تاری

~~3 - در برهان : بیو، بیوک و پیوک است، در پاورقی آن کوید :

~~رودکی - مجمع الفرس)

~~سانسگریت 82ر، عروس. اوستامهیر، ازدواج کردن . درلهجهآ

~~کردی اسفرایین : بوک. در ویس و رامین : و یوک است :

~~در او خرم و یوکان و خسوران

~~ه جفز

~~چاپ دکتر محجوب ص 38)

~~5 - در برهان : با جن و پاچنک .

~~هزارگونه کل ازشاخ چهره بنمودم

~~عروسان دختران ، داماد پوران

~~چو لعبتان گل اندام نازک از پاچنگ

~~6- در اصل : پازرتک . تحفة الاحباب : بازرنگ - سینه بند باشد .

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~در آنندراج : بازرنک و بازرند است و در برهان : باژرنک و باژرند.

~~7- این بیت در مجمع الفرس بدین صورت است :

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_166.png)

~~138

~~کرک : آن است که در روز حرب بر سر نهند مانند کلاه آهنین و

~~به عربی بیضه کویند .

~~تاک : به سه معنی بودة یکی آن شاخ بود که انگور برویرسته است.

~~شعر :1 سوزنی کوید]

~~تا از ودنگ1 تاک وی انکور می کند

~~و ازوی شرابدار کند بادهآ چو زنگ2

~~دیکر آلت لفظ2 بود ، مشک مغشوش را نیز کویند2 .

~~مجموعة الفرس

~~در کام ما خلاوت شهد شهادت است

~~ای یشریک، شهد شهادت مکن شرنگن

~~در عمر خویش در تو نیاوردهایم شک

~~در مهد بسته اند برین کونه باز رنک

~~(شاهد برای بازرنک ج1، ص 165)

~~1- و ننکث : ریسمان وطنابی را کویند که هردو سر آن را بردودیوار

~~یا دوستون ببندند، وخوشههای انگور از آن بیاویزند . و چوب خوشهآ انگور

~~را نیز کفتهاند که دانهها در آن آویخته باشد، (برهان) .

~~2_در دیوان سوزنی چاب دکترشاه حسینی ص100

~~تا از دبنک دانهآ انگور بر کنند

~~که در نسخهآ ما : وننگ و شرابدار ( ساقی) آمده است .

~~وزوی شرابوار کند بادهآ چوزنگ ms087

~~3 اصل : نفط

~~4 - در متن لغت فرس : ناک - به معنی آلت لفظ و مشک مغشوش است؛

~~بنا براین کاتب یا مؤلف نسخهآ ما ، معانی ناک وتاک را درهم آمیخته، ولغت ناک

~~را از قلم انداخته است . در پاورقی لغت فرس آمده است : (ناک - آلت

~~لفظی است چنانکه کویی خنده ناک، و تاب ناک) .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_167.png)

~~باب الکاف

~~شیشک: دوکونه باشد: یکی دریچهآ مزکت بود : دیکر آل دف

~~بزرک بود که بعضی درویشان دارند، و کرد بر کرد میانهآ

~~چنبر آن حلقهها و زنجیرکها آویخته باشند . سوزنی کفت :

~~در جد قرینشانم ولیکن به کاه هزل

~~تکوک (نخ) تلموک2 : صورتی بود سفالین. (نخ) : انایی بودزرین

~~من کوس خسروانی و ایشان دف و تینک

~~یا سیمین یا آهنین یاسفالین، برصورت کاو یاماهی یا مرغ وبر

~~آن شراب خورند.

~~تبوک: طبله باشد . (نخ) : طبقی باشد بر مثال دف، بقالاندارند،

~~ماکولات در آنجا نهند .

~~کمودا : نشانهآ تیر بود .

~~1- در پاورقی لغت فرس کوید : "دراصل، مزگت] میباشد]" . لذا

~~همین صورت را که در نسخهآ ما نیز آمده است حفظ کردیم؛ زیرا بعیدنیست

~~که تینک هم به معنی دریچهآ زرگری و صناری باشد و هم طبق پهن و بزرک

~~بقالان و تخبازان، ونیزمجازا به معنی دریچهآ مزگت آمده باشد . توضیح اینکه

~~کاف فارسی وعریی در متن یکسان نوشته شده است .

~~2- در برهان : تکوک و تلوک.

~~3- در تحفة الاحباب : تبوک وتبورک طبق چوبین باشد . در فرهنکث

~~میرزا ابراهیم : تبوراک را غلبار و تبوک را طبق معنی کرده است .

~~الصحاح العجمیة کوید : تبوک - بقاللرطبله سی و تبوراک دف. در

~~مقدمة الادب زمخشری آمده است : دف دف، تبراک.

~~4- اصل : ثموک است که از فرهنگهای موجود اصلاح کردیم. در

~~مجمع الفرس کوید: تموک ... تیری پیکان پهن که از زخم با کوشت بیرون

~~آید ، نیز آمده است:

~~پسر خواجه دست برد به کوک

~~اخواجه اورا بزد به تیر تموک

~~(عماره ] - مجمع الفرس)

~~145

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_168.png)

~~یتیک1: پشم بز است نرم ، که ms088 به کلاه وجوراب کنندا. (نخ):

~~ک باشد که به کلاه و جوراب 2کنند.

~~قنگ : پنج نوع است : 1-ضد فراخ. 2- تنک چهارپایان،

~~به تازی حزام کویندا . 2 جوال. 4 - نیم خروار کویند2

~~5- درهآ کوه.

~~قرنگ : بانک کمان باشد . (نخ)5 زخم توختن4 و کشیدن باشد .

~~تهک : تهی باشد چون برهنه .

~~قیتوک2: به معنی چنانکه بود.

~~قارک: فرق سر باشد. بزر کی کفته است :

~~2 کرز بهر [قرک] ترکم تیغ برتارک نهند ]1

~~1- در مجمع الفرس گوید : تفتیک - در فرهنگ به معنی موی نرمی

~~ترک تارک کیرم و هر کز نکیرم قرک ترک

~~که در ته موی بز می باشد و به تازی وبرکویند، آمده است . درلهجهآ کردی

~~اسفرایین : تفتیک ، به کسر اول تلفظ میشود.

~~2-در اصل : جوب.

~~3- در مقدمة الادب : حزام - تنک ، ج حزم ه منتهی الارب .

~~4- در این بلاد فزون دارد از هزار کلات

~~به هریک اندر دینار تنگها بر تنک

~~5 - در برهان : ترنک - به معنی مطلق زخم باشد خواه زخم شمشیر

~~فرخی - لغت فرس)

~~و کارد وخواه دنبل و امثال آن .

~~6 - در برهان کوید : تو ختن - ازاضداد است، به معنی فرو کردن و

~~به معنی کشیدن هردو آمده است .

~~7- چنین لغتی در فرهنگهای موجود به نظر نرسید .

~~8- مصراع اول از صحاح الفرس ، که نام شاعر را نیز ذکر نکرده

~~است، در اینجا افزوده شد .

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_169.png)

~~باب الکاف

~~چنگ : دو گونه بود: یکی آن که بزنند2 . دیگرپنجهآ دست بود.

~~جالاک: چست و چابک، وجلد را کویند.

~~چاک : یعنی شکافته و دریده . [شیخ سعدی کوید:

~~ای بر تو قبای حسن چالاک

~~جناردع : دو کونه بود . یکی حظیرهآ کوسفندان. دیگر چهار دیوار

~~صد پیرهن از جدائیت چاک

~~سر کشاده بود .

~~چکورد : چکاوک بود.

~~چکک : مرغی خرد است .

~~جنکلوک : غمگین و سر به زانو نهاده باشد و کویند کسی بود که

~~دست و پایشسست شده باشد و کژ.

~~چک : قبالهآ اصل ملک باشد وبه تازی صک2 کویند. (نخ) : منشور ms089

~~باشد .

~~چکاچاک7 : زخم از پس زخم بود ، کویند چکاچاک بوس .

~~چکاوک: مرغی است کلهدار.

~~151

~~1- در اصل: جنک ، تصحیح قیاسی است.

~~2- یعنی سازی که مغنیان نوازند.

~~3- نام شاعر ازمجمع الفرس است.

~~4= جناک، ظاهرأ مصحف خباک است که در جای خود آمده است .

~~5 - در مقدمة الادب : قبرة - چکاوک، چکوک، ونیزه المرقاة. در

~~لهجهآ فارسی ادکان ، از قراء اسفرایین ، چفوک د768 مطلق پرندهآ کوچک

~~را گویند.

~~6- در مقدمة الادب : صک - چک، ونیزه المرقاة .

~~7- در برهان چکاچک، چکاچاک چقاچاق، چقاچق ، جخاجخ .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_170.png)

~~152

~~جوک1* مرغی است که خویشتن را از شاخ درخخت آویزد.

~~خانساک2 : ریزهها بود از کاه و خرده چوب و غیره .

~~کر تو بزیر هر کس و ناکس نشانیم

~~بحریست مجلس توودر بحربی خلاف

~~اینجا دقیقه ایست شناسم من این قدر

~~خساک : به معنی جناک باشد.

~~لولو بزیر باشد و خاشاک بر زبر

~~خبک: فشردن کلو بود تا نفس کرفته شود و بمیرد .

~~خنجک : خاری است سه پهلو که هر بچون که بیندازند یک سرخار

~~بر بالا بود و آن را به عربی حسک2 کویند .

~~خنک5: به تازی طوبی کویند .

~~حدوک (نخ) خدرک، خزرک : مهره ای بود از آبکینه ، آنرا چشمزد

~~مجموعة الفرس

~~1- اصل : جوک، که از فرهنکها اصلاح شد.

~~2= گفت با خرگوش خانه خان من

~~حیز و خاشاکت از او بیرون فکن

~~ه جناک

~~ودکی - لغت فرس)

~~4- در اصل : حشک . در ناظم الاطباء کوید : حسک معرب خسک .

~~در المرقاة : الحسک - خار سه یهلو و در صحای خطی آستانه : الخسک،

~~است . در مقدمة الادب : حسکةآ - خار سه کوشه، خار سه سو. ج حسک و

~~نیز ه منتهی الارب.

~~5 - در اصل : خنک - مهره بود، به تازی طوبی کویند، که عبارت

~~""مهره بود" زائد می نماید. وه به لغت بعد شود.

~~- درفرهنکهای موجود: خرمک - به معنی مهره است ، و درنسخه-

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_171.png)

~~باب الکاف

~~خوانند.

~~خشنح1 : به معنی خاشاک باشد . سوزنی کفت :

~~بدلهای لغت فرس: جژمک نیز به همین معنی به ms090 کار رفته است . در فرهنگهای

~~حر بی خر خرره مهرواست ه المرقاه، دنو الاخوال منتهی الارا

~~بنا براین در اینجا هم ، احتمال دارد که خرزک ماخوذ از تازی همراه با کاف

~~تصغیر به معنی مهره آمده باشد ، نه خزرک. و نیز لازم است که بکوئیم "خزرک)

~~در متن ما "خرزک" نیز خوانده میشود . در کشف اللغات خطی آستانه و

~~برهان : خورمک است .

~~ترسم چشمت رسد که سخت خطیری

~~چون که نبستند خرمکت به کلوبر

~~نجیک - پاورقی برهان)

~~و اما معنی خدوک ( خذوک) که : طیره و خجل است از قلم کاتب

~~مؤلف ساقط شده است زیرا در لغت فرس گوید : خدوک کسی را گویند

~~که طیره بود . عنصری گوید :

~~هر که بر درکه ملوک بود

~~ز چنین کارها خدوک بود

~~ه فرهنگ قواس و صحاح الفرس. و نیز به نظر میرسد که وازة

~~(خرمک) هم از قلم افتاده و معنی آن با معنی (خنک" درهم آمیخته است

~~و نیز ه ذیل خنک.

~~1- در فرهنکهای موجود، خشنک به معنی داغ سر و کچلی آمده-

~~است ، نه خاشالک ؛ لذا آنندراج و رشیدی و مجمع الفرس ، این بیت سوزنی

~~را برای همین معنی کجلی شاهد آوردهاند * توضیح اینکه "خشنگ) دربیت

~~سوزنی نمی تواند به معنی کچلی وداغ سر باشد ، بلکه ازقرینه معلوم میشود

~~که به معنی فرومایه و نادان است . اکنون برای روشن شدن مطلب بهتراست

~~151

~~که بیت قبل آن را در اینجا ذکر کنیم:

~~رعون شوم خرکس بازار خربزه

~~ر آسب جقل وفتنه، فرو بسته تنک، تن

~~شد میر رود نیل و چو در *00.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_172.png)

~~152

~~شد میر رود نیل و چو در نیل غرق شد

~~خاشاک وار بر سر آب آمد آن1 خشنگ

~~درنگ : ضد شتاب.

~~دز آهنگ : خوف و تند و صعب باشد2 .

~~رفگ : دومعنی بود : یکی گوسفند و بز کوهی بود2 . سوزنی

~~گفت :

~~با شاخهای خود به کمانت کنند وصل

~~ایر تو را به دیده پذیرند غرم و رنک ms091

~~رشک : غیرت بود و حسد . بهشتی کوید :

~~مجموعة الفرس

~~این لغت ، در دو بیت فارسی که علامهآ قزوینی از طبری نقل کرده است

~~نیز بهآ کار رفته است :

~~از ختلان آمدیه برو تباه آمدیه

~~آبار باز آمدیه خشنگ نزار آمدیه

~~دد

~~. می بینیم که خشنگ، بهیج وجه

~~نمی تواند به معنی کچل یا کچلی باشد و مناسبتی با این معنی ندارد . نا گفته

~~نماند که فرهنگ رشیدی پس از آنکه این بیت سوزنی را شاهد برای خشنگ

~~آورده است گوید : و در فرهنک : چسنک به جیم و سین مهمله، خواناه ،

~~لیکن لفظ خاشاک اقتضای خشنک با خا و شین معجمه می کند والله اعلم.

~~و نیز ممکن است کد این لغت در بیت سوزنی هشنگ باشد که به معنی

~~مردم بیسر و بن است ه هشنگ.

~~1-در اصل : " آمدو" که از مجمع الفرس اصلاح شد.

~~2- در اصل : "خوف وبند صعب باشد" . که از لغت فرس اصلاح

~~شد و نیز ه بدآهنگ .

~~3- مؤلف معنی دوم را از قلم انداخته است ؛ زیرا در صحاح الفرس

~~کوید:

~~ول بز کوهی نر و ماده باشد ، دوم به معنی گونه است ...

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_173.png)

~~باب الکاف

~~رشک آیدم از شانه وسنک ای دلجوی

~~ریدکا: غلام خرد.

~~وز رشک سرشک بارم از دیده چو جوی

~~زک : کسی بود که با خود فکری کند و نرم نرم خشم آلود با خود

~~سخن می کوید.

~~زرنگ : درختی است کوهی که بار نیاورد و سخت باشد و هیزم

~~سازند و اگر کسی آتش او به خاک بپوشاند، ده روز بماند ،

~~بلکه بیشتر. سوزنی کفت:

~~ای کردگار، دوزخ تفسیده2آ تو را

~~زراغمنگ : زمین ریگ ناک بود، زراغن2 نیز کویند .

~~از آدمی و سنگ بود هیزم زرنگ

~~زنگ: چهار نوع بود: 1- ولایت زنکیان . 2- زنگار .

~~2- زنکله . 4 - روشنائی ماه است، کویند آن چون زنگ

~~است

~~ستاکا: شاخ بود .

~~155

~~1- ریدکان خواب نادیده مصاف اندر مصاف

~~مر کبان داغ ناکرده قطار اندر قطار ms092

~~خی- دیوان)

~~2- در دیوان سوزنی به تصحیح دکتر شاه حسینی، در این بیت :

~~تفتیده) و "هیزم و زرنگ" آمده است ، (ص 233 دیوان).

~~3ه زراغن.

~~3ه شتاک.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_174.png)

~~156

~~سیماک نام غلامی است از غلامان.

~~سرشک : چهار کونه بود: 1- کلی بود که پاره ای به سرخیزند.

~~2- درخت کل بود و آزاد درختش نیز گویند . 3 - قطرهآ

~~باران و قطرهآ هرچیزی را کویند . 4 - قطرات آب چشم بود.

~~سپردرک: دستارچه بود.

~~سنگک (نخ) سنگ: تگر ک بود.

~~سترک: لجوج بودا.

~~1 به مستحقان ندهی هر آنچه داری و باز

~~دهی به معجر و دستار سبزک و سیماک

~~در پاورقی لغت فرس کوید : احتمال دارد که سبزک نامی بوده است که

~~عنصری - لفت فرس)

~~بر کنیزکان می نهاده ، و سیماک نام دیگری که به غلامان میدادهاند ، و غرض

~~شاعر اینست که سبزک را با معجر و سیماک را با دستار می بخشی .

~~2- رخ ز دیده نگاشته به سرشک

~~و آن سرشکش به رنگ تازه سرشک

~~در پاورقی برهان آرد : اوستا *5یک ، تکرک، سرشک فارسی شاید

~~(عنصری - مجمع الفرس)

~~از پارتی دک، قطره باشد.

~~3 - مرحوم علامهآ دهخدا : سپیدرک را از لغت فرس نقل کرده و کفته

~~است که : ر( بعضی این کلمه را سیر دزک خوانده اند . مؤلف برهان آرد:

~~دزک بر وزن فلک - دستار را کویند که مندیل و روپاک باشد . هنینک احتمال

~~(لسپردرک)) اورده ابست نه سپردرک، ومعتقداست که : (لسیردره اک) است.

~~گن اندتک هنینک

~~مجموعة الفرس

~~می دهد این کلمه مصحف سیر درک است و از زبان سغدی کرفته شده .).

~~ما درمجله دع58 2:6

~~4ه لجوج.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_175.png)

~~باب الکاف

~~سوک: به دو معنی بود: 1- به معنی جناغ1. 2- مصیبت باشد .

~~سو کوار، مصیبت رسیده.

~~سلک: کلی سیاه بود، دو سنده1 و کیرنده .

~~شنگ : راه زن بود و دزد و حرامی [و] منگ و ملنگ.

~~خطیری کفت :)

~~چه زنی طعنه که با حیزان، حیزند همه

~~دیکر هرچیز که خوب و ms093 طرفه و لطیف و مطبوع بود، شنگ

~~که توثی حیزو تویی مسخره باشنگان شنگ

~~کویند .

~~دیکر مردم بی سروبن بود.

~~سالهنگ: [ توبرهآ دراز بود. اد

~~157

~~-در این معنی ، صحیح آن تنبوک است . مؤلف ، کلمهآ تنبوک را

~~مصحف خوانده، و معنی آن را با سوک درهم آمیخته است ه جناغ شود .

~~2- چو پیش آرند کردارت به محشر

~~رو مانی چو خر در جای شلکا

~~3- دوسنده : چسبنده باشد، (برهان) .

~~رودکی - مجمع الفرس)

~~4- نام شاعر از لغت فرس است .

~~5 - عبارت ""توبرهآ دراز .." زیر کلمهآ شالهنگ نوشتآه شده ، وچنین

~~به نظرمی رسد که در متن نسخه، سقطی روی داده است . زیرا فرهنگ نویسان

~~شالهنگ را "کرو و گروگان و سر کشی و نافرمانی و مکر و حیله .0.،

~~معنی کردهاند نه توبرهٔ‌ دراز، و شواهدی که موجود است بیشتر برای معنی

~~مکر و حیله بودن شالهنگ است نه معانی دیگر آن، مانند :

~~ایمن مباش تا دم آخر ز دست دیو

~~تا دیو دین ز تو نستاند به شالهنگ

~~دیوان سوزنی ص 3

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_176.png)

~~158

~~سوزنی کوید:]1

~~با عیب کیر شعر من آن کو قرین شود1]

~~عشوه همی دهد خلخی را به شالهنک

~~شفترنگ : میوهای است مانند شفتالو و بیشتر سرخ و سپید باشد.

~~اه

~~جستن نظیر تو ، بهنر، پرمکابره است

~~اایافته نمودن بر عقل ، شالهنک

~~سوزنی، دیوان ص6

~~س را چه گونه گیرم بی جرم شالهنگ

~~ونه 1

~~ دن

~~در کوی هنر مباش کان کوی

~~کاین نیل نشیمن نهنک است

~~قطاع قدیم شالهنگ است

~~نابراین اگر شالهنگ به معنی توبره باشد، آن گاه به کار رفتن آن در

~~دیوان انوری ص

~~17

~~ اا ا اب

~~کسی که فریب خورده است، "(توبره بهسر) گویند.

~~1- این مصرا ع از نسخه بدل دیوان سوزنی به تصحیح دکترشاه حسینی

~~انتخاب کردید، (ص 100). دو بیت قبل از آن چنین است :

~~زهن شعر ، شاعران را کردد یقین که من

~~در جد قرینشانم ، لیکن به باب هزل

~~ازهزل ms094 و جد توانگرم از زرو سیم دنگ

~~ن کوس خسروانم و ایشان دف و تبنگ

~~مجموعة الفرس

~~با عیب گیر شعر من آن کو قرین شود

~~دارم امید از او که ادبشان کند به هم

~~آن سرخ باد سار چوسر کفته باد رنگ

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_177.png)

~~باب الکاف

~~نسفک: نابکار بود.

~~شتاک2: شاخ نو باشد که از بن ریاحین بر آید ، و درخت تازه بود

~~و نازک.

~~نسوششک و شاشک: رباب چهار رودی باشد .

~~نسارک3 : مرغی است کوچک، خوش آواز .

~~شتالنگ : کعب پای بود. سوزنی کفت :

~~صفات کون آن کودک چه گویم خود که آن کودک]5

~~همه کون است کون و کون زنافش6 تاشتالنگش

~~شونگ : زهر باشد .

~~شالنگ : نخجیر بود .

~~1-در تفسیرنسفی، سورة النحل (16) آیهآ 70: "وز شما کس است

~~که به شفق ترین عمر و آن فرتوتی است باز برده شود ." در ترجمهآ و منکم

~~من یرد الی ارذل العمر.

~~1ه سقاک.

~~3 - در برهان : شاشک، شاشنگ، شارشک و شوشگ است .

~~5- در مقدمةآ الادب : هد هد - یو پو، پوپش، شارک. و از شعر

~~منوچهری چنین بر می آید که شارک مرغی خوش آواز است مانند هزاردستان:

~~کبک ناقوس زن و شارک سنتور زن است

~~فاخته نای زن و بط شده طنبور زنا

~~دیوان)

~~و نیز ه برهان .

~~5 - مصرا ع اول ازدیوان سوزنی به تصحیح دکترشاه حسینی، می باشد ،

~~.39

~~6 - اصل : زنانش .

~~151

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_178.png)

~~140

~~شتاک : شاخ نو را کویند.

~~شاه مل2: شاه دانه باشد3 .

~~عنعن2 : نرخر بزرک بلند بود که جهت تخم بیرورند ، تا برمادیان

~~عربی جهانند ؛ تا آبستن شود و استران بلند زاید .

~~سوزنی کفت :

~~ندانم تا چه خواهد شد به سال بیست کاندر ده

~~نگوید عه اگر تا خایه بفشارد خر عنگش

~~هم سوزنی راست :

~~آن نر نر سیوز کز آورد و برد او

~~عددحی5 : ابله و بی اندام بود .

~~غیرت برند فصل بهاران خران عنگ

~~خنتحد6 : چوبی بود از آن عصتاران که بدان سنک ms095 آویزند . (نخ) :

~~تیر عصاران بود.

~~غزکنگ7 : بانگ نرم بود . (نخ) : بانگ شکسته بود ، در گلو از

~~مجموعة الفرس

~~- شتاک، تکرار شده است

~~3ه ملک.

~~هماه چون عول بیابان همه چون مار صلیب

~~4- در برهان : عنک و غنک است .

~~همه بد زهر به خوی وهمه چون کاک غدنگ

~~6- دغن.

~~7- در فرهنکشهای موجود غزتنک به معنی بانگ به نظر نرسید . در

~~نسخهآ ما نیز غرنک بدین معنی در جای خود آمده است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_179.png)

~~باب الکاف

~~کریه .

~~خاوشنگ1: چوبی است که در چین روید و بدان کاو رانند.

~~خالوک : مهره و کمان کروهه باشد .

~~خدنگ2: عد نک ابود.

~~ن وک : بزغ باشد . [سنائی کفته:2

~~اندر این بحر بی کرانه چو غوک

~~دست پایی بزن چه5 (دانی بوک)

~~خساک: کنده باشد و فرغند

~~غردگ : بانک نرم و نوحه باشد . (نخ) : گریه به آوا باشد.

~~قلل8: آسمان است .

~~161

~~1- در اصل : غارشنگ، که از فرهنگها اصلاح شد . در مجمع الفرس

~~کوید : معنی تر کیبی این لغت : "کاو تند کن) است ، چه غاو، کاو باشد

~~و شنک تند و تیز کننده .

~~مرد را نهمار خشم آمد از این

~~غاو شنگی را به کف کردش گزین

~~طیان = لغت فرس)

~~2- غالوک : کلوله و مهرهآ کمان کروهه را کویند، خواه از سنک

~~باشد و خواه از گل ساخته باشند. و کمان کروهه را نیز میگویند، و نیز

~~رجوع شود به مقدمة الادب و المرقاة.

~~3ه عدنک

~~4- نام شاعر از پاورقی صحاح الفرس است .

~~5- اصل : چو.

~~6- عبارت[ دانی بوک] از پاورقی صحاح الفرس اضافه شد.

~~7ه فرغند، و فزغند .

~~8- در مقدمة الادب : "فلک -.. چرخ، سپهر ." ، این کلمه تازی

~~است

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_180.png)

~~162

~~فرزنگ: چوبی است که کازران بدان جامه شورند .

~~فیلک : تیر بدخشان بود، دو شاخه

~~فراشترک : پرستو بود به تازی صنونو کویند.

~~فرابندک نیز پرستو بود.

~~فرهنگ : دانش باشد

~~کرگ2: جانوری است بزر ک در هندوستان .

~~کمواک : میان تهی بود.

~~1- انندراج: فد رنک اورده است و نیز ms096 فدوند. در کشف اللمغات،

~~تحفة الاحباب ، صحاح العجمیة و اقنوم عجم - از نسخه های خطی آستانه -

~~فدرنگ است . در فرهنگهای موجود ، فرزنگ به نظر ترسید .

~~2- این لغت در برهان به صورت : فراستوک، فراشترو، فراشتروک،

~~و فراشتک آمده است . در پاورقی کوید : در اوراق مانوی رها454. در

~~قسیر سور ابادی چاب عکسی بنیاد ص 11 فراشتوه است . در فرهنگ پنج

~~خشی عکسی کتابخانتهآ مرکزی به شمارهآ د.66 گوید : فراشترک ، فراشتک

~~است گویی در فراشتک "را" زیادت کردهاند. در مقدمة الادب زمخشری :

~~حطاف - فراستوک، پراستوک، فراشترک، پاشترک ، فاشترک ، پرستو، فراشتو

~~:352

~~3 - این لغت در فرهنگهای موجود به نظر نرسید، ظاهرأ مصحف

~~ برال ا لل ر و یمل

~~و ا

~~فراشتوک .

~~برست، پالوایه طا طیف در تفسیر کمبریج2، ص

~~است

~~دارد.

~~4- بجز عمود کران نیست روز و شب خورشش

~~شگفت نیست از او گر شکمش کاواک است

~~البیبی - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_181.png)

~~باب الکاف

~~کاک: به لغت ماوراالنهر، مرد باشد.

~~کراک (نخ) کواک : مرغی است دم دراز، سیاه و سپید و در کناررودها

~~بود .

~~کوک2 : کاهو بود، به تازی خس کویند .

~~کیک و کاک : مردمک چشم را کویند .

~~کلک : قلم بود، مستعار است؛ در اصل نی را کفتهاند.

~~کولنگ : به معنی کنگ بود یعنی حیز و مخنست . سوزنی کفت :

~~کو لنک پیش تو چو نهد نافه بر زمین

~~کنارنگ4 : صاحب طرف5 بود. (نخ) : مرزبانش نیز گویند (نخ):

~~فریاد و نعره دارد چون بر هوا کلنگ)3

~~شحنگان و طرف نشینان .

~~گنگ : به فتح کاف به چهار معنی بود : 1 - بهارخانه است.

~~2- شهری است به تر کستان و جزیره(ای) نیز هست .

~~3- رودی2 است اندر هندوستان . 4= حدب که (بر) پشت

~~161

~~1- از جفاهای آن بت چالاک

~~سوخت بر حال من دل زن و کاک

~~مجمع الفرس)

~~2- در مقدمة الادب : خس - کوک، مارول، کوک مارول، کاهو .

~~3- مصراع دوم از فرهنک رشیدی است .

~~4- یهلوی 24 و آن در عهد ساسانی، عنوان مخصوص

~~مرزبان ناحیهآ "ابر شهر" است ms097 که کرسی آن نیشابور بود، (پاورقی برهان).

~~5- اصل : طرب.

~~6- بهارخانه : بتخانه را کویند، چه بهار به معنی بت هم آمده است،

~~برهان).

~~7- در اصل : روزی، است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_182.png)

~~167

~~کنگ : به کسرکاف، به دو معنی بود.1 - مواجر را کویند

~~مردم بود

~~2- امرد بزرک را نیز کویند . شعر2:

~~همی مناظره و جنک خواهی از تن خویش

~~کدود2 : دو کونه بود : جای مرغ خانگی بود . چیزی بود مانند

~~کنون که کنگ شدی و بر آوریدی کنگ

~~زنبیلی از میانهآ خانه بیاویزند، تاکبوتر در آنجا بچه کنده .

~~کلمیک : احول را کویند؛ یعنی کژ چشم لوچ .

~~کاونجک (دخ) کارنجک : خیار سبز بود. (نخ) : خربزهآ نا رسیده

~~باشد.

~~کلمک5 : احول بود.

~~کالاکة مبارز باشد .

~~مجموعة الفرس

~~1- آجرت المرآة : مباح کردزن ، خودرا به مزد، (منتهی الارب).

~~در تاریخ بیهقی میکائیل بدانجا اسب بداشته بود، پذیرهٔ‌ وی آمده، وی را

~~مواجر خواند و دشنامهای زشت داد، (چاپ دکتر فیاض، ص 186).

~~2- این بیت بدون ذکر شاعر در لغت فرس، چاپ عباس اقبال ، نیز

~~آمده است :

~~3= در مجمع الفرس : کابوک و کابک وه برهان .

~~- تو پروریدهآ کابوک آسمان بودی

~~از آن قرار نکردی در آشیانهآ پست

~~- اصل : کیک، که از لغت قرس اصلاح شد .

~~دوری - مجمع الفرس)

~~در فرهنگهای موجود: کالاک به نظر نرسید، لیکن این کلمه از

~~کال کار به آک" درست شده است به قیاس با کالیجار و باکارزار. و

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_183.png)

~~باب الکاف

~~گاو رگ1: به معنی کاو سار بود .

~~لک [و] لک : سرخ بود .

~~لک و یک : بهمعنی تکث و پوی بود . دیکر بقتال رالک و پک فروش

~~گویند .

~~الک : دو) ز مر باشد2.

~~مغاک : کو باشد در زمین ؛ لان نیز کویند .

~~ملک2: کلول باشد.

~~مددگ : آن چوبک است که در خانهها ببندند و غلق2 تمام بسته -

~~المقدسی ص133، بلکار زار با نسخه بدل با کارزار پادداشتهای قزوینی،

~~6 ص 190 ذیل ابو کالیجار . توضیح اینکه کار در پهلوی به صورتی :

~~نوشته میشود که کار ms098 و کال -هردو - خوانده میشود. بنابراین مانند

~~کلمات دیکر با یسوند (آک" که پسوند نسبت و اتصاف است تر کیب میشود

~~مثال : فواک، ففاک، سوزاک و..ه وازه نامهآ مینوی خردص 188 و وازه

~~نامهٔ‌ بندهشن ص 229 . کسروی نیز در زبان پاک کوید : آک؛ این پسوند،

~~معنی ((آنچه کنند" را رساند ، ص 22.

~~- اصل: گاو زنک - که از فرهنگها اصلاح شد .

~~بیامد خروشان بدان دشت جنک

~~به چن اندرون گرزهآ گاو رنک

~~فردوسی - لغت فرس)

~~- اصل : (زمر) است که ما از فرهنک معیار جمالی ، آن رادرست

~~کردیم و در آنجا چنین است : "لک - آن دارو باشد که کارد به آن در دسته

~~محکم شود، و آن را دوزمر گویند، در نسخهآ دیگر: دوز نیز گویند) .

~~همچنین است : تحفة الاحباب . در لغت فرس : لک - دوز.. ص 283.

~~2- در پاورقی لغت فرس : ملک -دانه ای است چون ماش و بعضی

~~کلول خوانند . ص 253.

~~1- غلق : کلیدانه و هرچه بدان در را بندند، (ناظم الاطباء) .

~~165

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_184.png)

~~شود؛ آن چوبک در نشانهآ کلیدان افتد و خلق باز پس نیاید و

~~بی کلید کشوده نشود. سوزنی کفت :

~~ایمان کلید جنست و در بی مدنک نی

~~دندانهآ نیاز کشایندهآ مدنک .

~~منگ ملنک : راه زن بود و دزد و حرامی1.

~~منگ : قمار بود. اقریع الدهر کوید:]

~~نشکیبند ز لوس و نشکیبند ز فحش

~~نشکیبند ز لاف و نشکیبند ز منکی

~~منجک : آن بود که مشعبدان قلم و چیزها را برجهانند2.

~~مفلاک1 تهی دست و درویش بود.

~~مک : مکیدن بود به تازی مص کویند.

~~انه نهادی تو بر مادرت

~~مجموعة الفرس

~~سه ششکت و شنکل و منل

~~2- نام شاعر از لغت فرس است .

~~= به منجک جهاندی مرا از درت

~~4- در مجمع الفرس آرد : "مفلاک - به معنی تهی دست و درویش

~~و حقیر و پریشان باشد، مثالش جمال الدین عبد الرزاق کوید :

~~به قسمت است مقادیر رزق، نز چهد است

~~ادلیلش ، ابله مرزوق وزیرک مفلاک

~~این لفت اکر چه عربنی ms099 ماناست اما به کتب عربی رجوع کردیم نبود).

~~در پاورقی برهان کوید: اینه کلمه برساختهآ ایرانیان است که ظاهر آاز ترکیب

~~((فلکزده" فلاکت و از آن مفلاک ساخته اند و امروزه به این معنی مفلوک کویند

~~و نیز سه رشیدی.

~~منجیک - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_185.png)

~~باب الکاف

~~مجاجنگ : کیری بود از ادیم، سعتریان1 به کار برند .

~~هرجاجوک2: دانهآ سیاه باشد به میان کافور .

~~مجرگ1 : سخره و بیکار بود.

~~یرنگ: مکر و حیلت بود.

~~ذوک: سرقلم و سر تیغ را کویند.

~~نغوشاک: مذهب کبران است .

~~نضاک : ابله بود، حرامزاده را نیز گویند .

~~نارنگ : نارنج بود.

~~1- سعترباز : زنی را گویند که چرمینه بندد و با زن دیگر مجامعت

~~کند، وآن چرمی است که به صورت وهیئت آلت تناسل دوخته اند، (برهان).

~~و نیز پاورقی آن هص 1140

~~2- درفرهنگهای موجود به دست نیامد ، در پاورقی لغت فرس کوید:

~~"این لفغت درهیچ یک از نسخ دیگرنیست ومثال هم ندارد" . این وازهدر برهان

~~مرجمک ( مرجومک)- مرجو. در مقدمة الادب زمخشری : موو. در

~~المرقاة : میجو ، در زبان مردم اسفرایین و جوین : موجو به کار میرود .

~~3- اصل : محرک.

~~چنین کفت هارون مرا روز مرک

~~مفرمای هیچ آدمی را مجرگ

~~(بوشکور - لغت فرس)

~~در تفسیر نسفی : مچرک. در تفسیری بر عشری از قرآن مجید: بچرک

~~است .

~~4- در پاورقی برهان : اصل کلمهآ نغوشاک ، 3680رر4* از نغوشیتن

~~نیوشیدن) است که به معنی شنونده و مستمع می باشد وهمین کلمه است

~~که عرب آن را به سماعون، ترجمه کرده است و آن پائین ترین (پنجمین)

~~طبقه از طبقات مانویان بود. (نقل به اختصار) و نیز ه نغوشا.

~~16

~~5-ه یغاک. در پاورقی برهان : نغاک، مصحف فغاک است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_186.png)

~~168

~~یم انگ : کمان دان باشد. فرخی کفت :

~~به وقت کارزار خصم و روز نام و ننک او

~~فلک در کردن آویزد، شغا5 و نیم لنک او

~~ندشک : چهار کونه بود: اول درخت انار باشد. 2 درخت ناز

~~باشد . 3 عدس باشدا . منجیک ms100 کفت :

~~آن کوز سنک خارا، آهن برون کشد

~~نشکی2 ز کف او نتواند برون کشیدد

~~4- جزوی بود از کتاب کبران و سورت سورت بود، آنرا

~~جزء خوانند .

~~نمتک2 : میوهای باشد، چند آلوچه ، ترش بود و سرخ، وبردشت

~~مجموعة الفرس

~~1ه شغا

~~2= با مراجعه بدفرهنک نامهها، چنین به نظرمی رسد که مؤلف معانی

~~نسک و نشک را درهم آمیخته است . زیرا در صحاح الفرس و لغت فرس اسدی

~~چاپ اقبال و چاپ دکتر دبیر سیاقی و مجمع الفرس : نشک را به درخت نار،

~~ناز، ناژ، نوژ معنی کردهاند و نسک را به معنی عدس و هم جزوی از کتاب

~~کبران دانسته اند . اماچون تبدیل ((س" به (ش" به آسانی انجام می کیرد ،

~~لذا از اصلاح و تغییر متن صرف نظر کردیم.

~~3 - نام شاعر از صحاح الفرس است .

~~4- در لهجهآ کردی اسفرائین : "(نیسک" با یاء کشیده، به معنی عدس

~~است . ه مرجاموک.

~~5- مصراع دوم در صحاح الفرس : نسکی ز کف تو...

~~6 - در صحاح الفرس : (نمتک - به فتح نون و سکون تاه و کاف،

~~ز عرور باشد و آن میوهای است کوچک و سرخ که از درخت "کیل) روید،

~~قریع الدهر کفت :

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_187.png)

~~باب الکاف

~~روید؛ به تازی ز عرور کویندش.

~~نشتاک2: آبی بود که چون برنج تخم در زمین اندازند و آب کارند

~~با سر شود. از آنجا بر کنند، و در زمین های دیکر مینشانند

~~آن آب که در آن زمین اول بماند آن را نشتاک کویند، به

~~زبان مازندرانیان . فردوسی کفت در جنگ مازندران :

~~به نشتاک و پوتو بیرورده مرد

~~کجا یای دارد به روز نبرد

~~ویک2 : همان معنی دارد که به تازی ویحک2.

~~دروهی انک که نیدانن بار میم ر سرب

~~همه دروغزن و خربطاند وخیره سراند

~~نمتک و بسد ، نزدیکشان یکی باشد

~~از آنکه هردو به گونه شبیه یکدکرند

~~1-ز عرور: یعنی ازدف ، انواع است ؛ یک نوع را به خراسان الج

~~گویند، (الاغراض الطبیة، چاب ms101 بنیاد ص 591" . و نیز ه الابنیة و المرقاة

~~و نیز برای نام علمی و انواع آن رجوع شود به مجلهآ دانشکدهآ ادبیات وعلوم

~~انسانی تهران سال ع1 شمارهٔ‌ اول و دوم، ص 135.

~~2-وازهآ نشتاک و پوتو ( بوتو در مقدمهآ کتاب) را، جائی پیدا

~~نکردم و مقصود مؤلف معلوم نشد چیست 2 ه مقدمهآ کتاب.

~~3- در لغت فرس: و یک را به فتح اول آورده؛ لیکن دربیت شاهد ،

~~ویک را با نیک قافیه کرده است مانند :

~~ماده کفتا هیچ شرمت نیست ویک

~~چون سبکساری نه بد دانی نه نیک

~~و همچنین درپاورقی برهان بیتی از شاهنامه آورده شده است که "ویک"

~~و "نیک" هم قافیه شده اند . ونیز ه مجمع الفرس .

~~- در مقدمة الادب : ویحک، ویلک ، ویبک - وای بر تو.

~~160

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_188.png)

~~170

~~لک ی ا مردا خوا بور صمر ار بالر

~~22- درویش باشد. سوزنی کفت :

~~ما از شمار آدمیانیم سنک دل

~~ونگ: به دو معنی بود: [1- به معنی تهی و خالی است .]

~~هزاک ابله بود که فریفته شود.

~~هیساک تارا سر بود، یعنی میان سر.

~~هرنگ2 : به معنی مدنگ بود؛ یعنی دندانهآ کلیدان .

~~هنگ : زور بود و آهنگ به چیزی کردن .

~~هزاک : نادان بود:

~~هباک: میان سر باشد.

~~مجموعة الفرس

~~از معصیت توانگر و از طاعتیم ونگ

~~کردیم ، در اصل چنین بود که : ونگ : به دو معنی بود ، درویش باشد .

~~2 ه هزاک وهزال.

~~3ه هباک

~~دد قرهنشت هاک موجود این لفت به نظر ترسید، ظاهرا مصف

~~مدنک است ه مدنک.

~~5 - ز هنگ سیهدار و چنک سوار

~~6ه هزاک وهزال.

~~7- در برهان : هباک و هیاک، در پاورقی آن : هیاک. ه نسخهآ ما،

~~هیاک.

~~یکی گرز زد ترک را بر هباک

~~ز اسب اندر آمد همانکه، به خاک

~~نیامد دوال کمر پایدار

~~ردوسی - پاورقی برهان)

~~فردوسی - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_189.png)

~~باب الکاف

~~هشنگ : مردم بی سر و بن باشند.

~~فاک : به معنی نغاکا بود.

~~وزک2: سک توله بود ms102 بهترک، واین سک به بوی، شکار کند وجانور

~~را از سوراخ ومیان نی وخاشاک بیرون کشد.

~~یشک : دندان بزرک بود از آن ددان4.

~~171

~~ما ، ذیل لغت خشنک.

~~مصعف فغاک.ه نغاک.

~~به ذیل حشمت و دولت نمیرسد هر کز

~~ه به توضیح پاورقی برهان راجع به هشنک و نیز ه به شرح

~~فبای جاه تو را دست کید خصم فغاک

~~(منصور شیرازی - مجمع الفرس

~~3- اصل : بوزک ونیز ه یوز.

~~4 - بسپاریم دل بجستن جنک

~~در دم ازدها ویشک پلنگ

~~(عنصری - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_190.png)

~~اسبغول: بزر قطونا بودا

~~آخحال2 : سقط بود از هرچیز افکندن .

~~آدگشتال : بیمارناک بود .

~~آخحال1: تضریب بر جربک:

~~باب اللام

~~1- در الاغراض الطبیة : بزر قطونا - اسیغول است ، او را سپیوش

~~کویند . ص4 61. و نیز الابنیة. رشیدی : اسیغول ، اسییوش ، اسفیوش

~~سپیوش و سفیوش آورده، و کفته است که : "هر پنج لغت ، کیاه معروف ؛

~~زیرا که شبیه به کوش اسب، و غول گوش باشد، به اصفهان اسپرزه و به

~~تازی بزر قطونا گویند .400 در مقدمة الادب زمخشری : بزر قطونا - تخم

~~اسیغول . ج1، ص 79. در صحاح الفرس کوید : اسبغول - تخم بروشه

~~وبزر قطونا بود؛ یعنی اسبیوش، بهرامی گفت و آن را به کیک نسبت کرده

~~بدروز کرد نیارم به هیچکونه مقام

~~از آن که خانه پر از اسبغول جانوراست

~~2- در اصل : احال.

~~3- ز خان و مان قرابت به غربت افتادم

~~ماندم اینجا بیساز وبرک و انکشتال

~~(ابوالعباس - لغت فرس)

~~4- اصل : اغال .

~~5 - چربک : دروغ راست مانند باشد که درحق کسی گویند، (برهان).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_191.png)

~~باب اللام

~~یل : پاشنهآ پای بود

~~پشکول : مردی بود حریص به طمع. (نخ) : مرد جلد را کویند .

~~بشل (نخ) پشل (نخ) دسل : آویختن بودهآ کویند درپشل یعنی در آویز.

~~یخال (نخ) تیخال : سرکین مرغ باشد به تازی ذرق کویند2.

~~پرغول (نخ) برخول : کندم نیم نیم کرده بود، عامه بلغور کویند.

~~بزول : شتالنک باشد

~~دسمل5: نیم کشته را کویند.

~~1 دیع آین بر برد وبالای نو ms103

~~ردوسی - رشیدی)

~~2- در پاورقی برهان: به (پیشوند) ل شکول : ه کلندره .

~~3= اصل : بیخال، در پاورقی برهان کوید : مرکب از پیخ ه آل

~~را کویند و به این معنی به جای حرف ثالث ، خای نقطه دار هم به نظر امده

~~است . ونیزه ناظم الاطباء .

~~- در اصل : به فتح اول وتانی ضبط است لیکن در منتهی الارب

~~17

~~بسوند شباهصل: برخال هان فاویان بیرعان بکویدن قیقالکب ا[نیانة جالوران

~~به سگون ثاتی امده است و تیز المصادر رورنی.

~~- دراین نسخه، صحاح الفرس ، تحفة الاحباب اوبهی، اقنوم عجم

~~ه ا ل ه احا او ار

~~برسی فرهنگها و تفاسیر کهن فارسی چنین برمی آید که خود کلمه بسمل معنی

~~نیم کشته را نمیدهد وحتی به مذبوح و کشته هم معنی کردن خالی از مسامحه

~~چون این کلمه تراشیده شده و منحوت از : بسم الله الرحمن الرحیم و به معنی

~~نیست . همچنان که صاحب مجمع الفرس وبرهان قاطع ، این کاررا کردهاند.

~~بسم الله کفتن است . ومردم مسلمان درموقع ذبح کردن، بسم الله می گفتند . کم کم

~~گرفته است ؛ یعنی ذبحی که برطبق اصول شرعی انجام گرفته باشد. بنا براین

~~بسمل کردن - بصورت فعل مرکب - جای ذبح کردن و کشتن حیوانات را

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_192.png)

~~173

~~ثنبل: حیله و مکر بودا.

~~قویل : پیش پیشانی باشد و اصلع را نیز کویند.

~~قخجل1: نشکنج بود.

~~کشیل1 شست ماهی باشد.

~~کمل : مرد نوجوان باشد، که هنوز خطسش در نیامده باشد

~~تاول : کاو جوانه باشد که هنوز کار نکرده بود .

~~قلا : بلندی را کویند.

~~چال: مرغی بود چند زاغی .

~~مجموعة الفرس

~~کلمهآ بسمل به معنی کشته و نیم کشته خالی از مسامحه و مجاز نخواهد بود.

~~و در ادب فارسی بیشتر یه صورت فعل مرکب به کار رفته است مانند :

~~بسم الله اگر شتاب داری

~~خسرو - معیار جمالی)

~~آن کاو را آنجا بسمل کنند، ( تفسیر کمبریج، ص 158 و چند مورد

~~1- ای آنکه جز از شعر و غزل هیچ نخوانی

~~هرگز ms104 نکنی سیر دل از تنبل و ترفند

~~(کسائی - لغت فرس)

~~عل وبخعل ظامرا شط و جل کفد افت ر

~~فالس کته نه مول

~~دیکر) .وه لسان التنزیل، ص 92. و تفسیر نسفی .

~~3- اصل : سست. در فرهنک میرزا ابراهیم - نسخهآ خطی استانه -

~~کوید : نشبیل به کسر، قلابی که ماهی کیرند. عبد الوسع جبلی کوید:

~~تیر و نیزهآ او دشمنان هر اسانند

~~و اهر من ز شهاب و چو ماهی از نشبیل

~~34 - پاورقی برهان گوید : به این معنی با تشدید دوم عربی است وجمع

~~آن تلال و تلول ....

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_193.png)

~~باب اللام

~~شماغیل : به خشم به کوشه1آ چشم نکریستن باشدا.

~~خوهل : کز بود، یعنی غیر راست .

~~خرچال2: مرغی است بر شکل بط بزرک2.

~~خرطال5 : پوست کاو بزرگ باشد.

~~داهل و داهول: علامتهاست که برزمین کنند و دام بکسترانند ، که

~~نخجیر از داهل بترسد و در دام افقد .

~~دنگل6 : ابله و بی آرام بود.

~~رطل1: جام را کویند .

~~1- در اصل : بخشم بکوینده چشم .

~~2- در فرهنک پنج بخشی نسخهآ عکسی کتا بخانهآ مر کزی : چشماغیک

~~به کوشهآ چشم از خشم نکرند . در قرهنگ تحفة الاحباب : چشم آغل و اغل

~~آمده است و این بیت را به عنوان شاهد اورده:

~~3- اصل : خرجال، که از لفت فرس اصلاح شد.

~~4- در مقدمة الادب : حباری به معنی خرچال آمده است. درمجمع

~~اقرس ؟ ییر انقلمة الای، حاری مه معنیی ماحرجال امده ال ده جم

~~بیشتر در آب باشد.

~~5- خرطال، معرب آن قنطار است . ه برهان و نیز در المعرب

~~واله آررخرطاله ماه من قط

~~مقدمة الادب زمخشری. در المرقاة : الرطل - صدوسی در مسنک، و برای

~~اختلاف وزن رطل در مکانهای مختلف رجوع شود به سفرنامهٔ‌ ناصر خسرو،

~~175

~~نرمک او را سلام کردم ، وی

~~کردسویم نگه به چشم آغیل

~~مکاک)

~~6- اصل : دنکل، که از صحاح الفرس و لغت فرس اصلاح شد .

~~77- رطل : لغت تازی است و به معنی پیمانهآ نیم منی می باشد . ه

~~ص 7-8-12). در شرح سودی ms105 بر حافظ ، ذیل بیت :

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_194.png)

~~174

~~زال پیر فرتوت بود، پدر رستم [ را] زال جهت آن خوانند که

~~چون در وجود آمد موی او تمام سپید بود .

~~زندواف1 : هزار دستان2 باشد .

~~سفال2 : دو کونه بود : یکی کل پخته چون کوزه و دیگ .

~~دیکر استخوان جوز و فندق و پسته و مانند آن4.

~~سنگل منگل: به معنی ملنک و منک5 بود.

~~نسال: کلیمی بود کوچک پشمین .

~~شنگل: مردم بی سروبن را کویند .

~~خول6 : شبگاه کوسفندان و چهار پایان بود . دیگر گویند: حیوانی

~~مجموعة الفرس

~~رطل کرانم ده ای مرید خرابات

~~شادی شیخی که خانقاه ندارد

~~کوید : دراصطلاح شعرا قدح نیم منیرا رطل گویند . درصحاح الفرس:

~~رطل - بکسر راء جام شراب باشد .

~~1- لغت زندواف تکرار شده است ه باب الفأ .

~~2- در مقدمة الادب : عندلیب = بلبل ، هزار دستان آمده است .

~~3- این ضبط اصلی است ؛ لیکن در لغت فرس به کسر اول است .

~~4 - تو مغز میوهآ خوش شیرین همی خوری

~~ویشان سفال بیمزه و برک می چرند

~~ه منک ملنک

~~ناصر خسرو - مجمع الفرس)

~~6- در منتهی الارب آورده است : غول - دیوی است مردم خوار یا

~~جانوری است که آن را عربان بدیدند وشناختند و تأبط شرا وی را کشت...

~~رهان کوید: در عربی نوعی از جن و دیو است، که در شعاب کوه ها و

~~جاهای دور از آبادانی می باشند و به هر شکل که میخواهند بر می آیند و

~~مردم را از راه می برند.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_195.png)

~~باب اللام

~~است به صورت ادمی در بیابانها باشد، به شب مردم را از

~~راه برد.

~~غال : غلتیدن بود.

~~کوبال: کرزا بود.

~~فتال : [کویند]2 زره فتال [ بود] : یعنی بازهم کسستنو بر دریدن

~~وازهم بشکافتن چیزی بود .

~~فرغول1: تآخیر بوددر کارها.

~~گمول4: جاهل و نادان و بلید طبع بود .

~~کلدل : چکاد[ بود] از بالای پیشانی .

~~کوقوال5: دزدار قلعه بود.

~~در تهذیب اللغق خطی آستانه - تحریر 651 از ابو منصور هروی -

~~امن بیت ار تصر ms106 نقل شده است

~~فلست بانسان فینفع عقله

~~و لکنها غول من الجن سمع

~~که در زبان عربی نوعی از جن است .

~~غول بر خویشتن ار خضر نهد نام چه سود

~~خدایش به سرچشمهآ حیوان نبرد

~~1-در اصل : کوز.

~~خاقانی، دیوان به تصحیح دکتر سجادی ص 586

~~2- دو کلمهآ "کویند) و "(بود" از لغت فرس اضافه شد .

~~3 - دراصل: فرغون که از فرهنگها اصلاح شد. در تفسیر پاک چاپ

~~باده: که حدا وسل مالر غوان کو اذهای منثما مل اهرلا کارشددر تفصسیر باک

~~اگرت دولت ابد باید

~~مکن اندر دعای شه فرغول

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~4- در اصل : کول، که از برهان اصلاح شد.

~~- در برهان کوید: این لغت هندی است و فارسیان استعمال کرده اند

~~چه کوت به هندی قلعد است . و نیز ه مجمع الفرس .

~~177

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_196.png)

~~178

~~کجالا : آلات خانه باشد از هرلونی2.

~~مول : درنگ کردن بود . کویند : ممول؛ یعنی درنگ مکن .

~~ماکول: سه کونه بود: 1= کلوبند بود. 2= کلوبنده3.

~~3- مردی قوی اندام و کار کن باشد.

~~ملا و مالا مال1 پر باشد.

~~مندلد : خط بود، که معزمان کشند جهت عزیمت کردن .

~~مل : نبید بود.

~~1-در نسخههای لفت فرس، برهان و مجمع الفرس : کاچال وکاچار

~~آمده است. در تحلیل اشعار ناصرخسرو: کاچار:

~~در طلب آنچه نیاید به دست

~~زیر و زبر کردی کاچارخویش

~~در فرهنک قواس چاب نذیر احمد هم ، کاچال است .

~~2- اصل : هر کونی.

~~- ال مرکوان ان ل را به در عوت: ما کود وما لود صط

~~کرده اند و هم به معانی مختلف . فرهنک مجمع الفرس کوید : ما کول -

~~کلو بند است مثل رسن و غیره ، مثالش شمس فخری فرماید :

~~بهر مأکول تا به کی داری

~~حلق جان را ز غصه در ما کول ؟

~~مجموعة الفرس

~~و در نسخهآ وفاثی به معنی اکول بود؛ یعنی پرخوار و به این بیت

~~متمس شده:

~~قلیه کردم دوش وآوردم به پیش

~~انه ذر این لفت اضطراب پسیاد و اختلف ms107 بیشماد کرده اند، والله اعلمم مو

~~نیز ه صحاح الفرس، برهان ، تحفة الاحباب .

~~4 - ظاهرا : ملامال و مالامال .

~~تا بخوردند آن دو ما کول نهنگ

~~رشیدی بعد آز آنکه اختلا را بیان می کند ، در پایان کوید : حاصل

~~انصری

~~5 - امروز در لهجهآ جوین و اسفرائین منتر گویند .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_197.png)

~~باب اللام

~~مرغول : زلف پیچا پیچ بود که در اصل جعد بود.

~~نال : نی باشد و از آن نیزهها بیش کنند .

~~دهال : درخت خرد باشد ؛ نو نشانده .

~~فخجل : به معنی تخجل بود.

~~شیل: به معنی تشبیل بود1

~~خجیروال1 نخجیر انکیز بود.

~~ویل4 : ظفر باشد و هنگام یافتن کاری بمراد .

~~هزال5: ابله را کویند.

~~همال : همتا و همباز بود؛ یعنی انباز .

~~1ه تخجل. درفرهنکشهای موجود: نخجل، نخجل، نخچیل و

~~نخچر آمده است .

~~از فلک بگذرد به صد تندی

~~گرش گیری از سرین نخچل

~~2- ه تشبیل . در فرهنگهای موجود نشبیل و نشییل است .

~~(فخری - رشیدی)

~~ز تیر و نیزهآ او دشمنان هراسانند

~~3- در اقنوم عجم خطی آستانه : نخجیروان آمده است . در پاورقی

~~# ~~برهان کوید : ممکن است نخجیروال، مصحف نخچیروان باشد.

~~4- در اصل : دیل هم خوانده میشود.

~~5 - هزال : مصحف هزاک یاهواک است، که در باب الکاف آمده است.

~~باید داشت دایم خویش را راست

~~اید بود مردم را هزاکا

~~4- اصل: همال و مما همباز بود.

~~17

~~چو اهرمن ز شهاب و چو ماهی از نشبیل

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_198.png)

~~180

~~صال ة اراهس بود.

~~یکل : بتخانه باشد به پهلوی .

~~بل : مبارز باشد. (نخ) : مرد مردانه را گویند.

~~بال : کردن باشد

~~مجموعة الفرس

~~1- اصل : همال.

~~مری نتوان داشت سحر گوش

~~وز غلغل بلبل نتوان داشت به شب هال

~~فرخی - پاورقی برهان)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_199.png)

~~آنجام1: آخر کار و عاقبت باشد .

~~أوستام : معتمد باشد.

~~استیم2 : آن ریم وخون بود که سرجراحت فراهم آید2 ، آن در-

~~اندرون بماند.

~~ارم1: بوستان.

~~باب العیم

~~1ه فرجام.

~~اه ستیم

~~- در برهان : استیم - بکسر اول جراحتی را گویند ... ونیز: ستیم

~~بکسر اول و ms108 ثانی، خون و چرک وریمی باشد، (برهان).

~~ز باد جور و ستمکاری و بلیت من

~~جراحت دل مظلوم را رسید ستیم

~~در معنی کلمهآ ارم اختلاف است : بعضی گویند، ارم پدرعاداست

~~و بعضی جدوی و عدهای هم گفتهاند ارم باغ شداد است که وی پس از

~~شنیدن نام بهشت، آن را در سرزمین یمن بنا کرد . لسان التنزیل ، ص19:

~~ارم - جد عاد و قیل شهر ایشان وقیل بوستان شداد. تفسیر کمبریج، ص 592

~~دیوان سوزنی ، ص 71)

~~ج2: دیکر ایدون گوید ارم نام آن شارستان است که آن را شداد بن عاد

~~بنا کرد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_200.png)

~~182

~~آدرم1: آن بود که بر دو سوی زین بندند ، نمد زین دوپاره است.

~~بذرام : خرم باشد و جای نزه ، مانند باغ و مجلس .

~~بهرام : چهار کونه بود: 1- روزبهرام از ماه پارسیان .

~~2- اقلیم شام را کویند. 3- ستارهآ مریخ بود .

~~3- نام شاه بهرام

~~بجکم (نخ) پچکم: نام ترکان است به ترکی . دیگر:خانهآ تابستانی

~~بود ، بعضی جعفری2 کویند.

~~در ادب فارسی، باغ یا چمن با صفا را به باغ ازم تشبیه کرده اند:

~~چو لختی در آن دشت پیمود راه

~~به باغ ارم یافت آرامکاه

~~کنجینهآ کنجوی ص 9)

~~و نیز ه کلیله و دمنه به تصحیح استاد مینوی، ص 311

~~1- این لغت دربرهان : به صورتهای نوآدرم، آذرم و ادرم آمده-

~~است.

~~2- این لغت نیزبه اشکال مختلف ، در فرهنگها ضبط شده است مانند:

~~بجکم، پچکم، بشکم و پیکم . و در معنی این کلمه نیز اقوال کوناگون

~~آورده اند مانند :

~~بجکم : دومعنی دارد؛ اول نام کرکان است به تر کی . دوم خانهآ تا بستانی

~~بود، (صحاح الفرس) .

~~پچکم و پشکم : خانهآ تا بستانی که شبکه کرده باشند و بعضی گفتهاند

~~ایوان وصفه .. (فرهنگ رشیدی).

~~در برهان، علاوه بر معانی مذکور : به معنی کرگ هم آمده است که

~~به عربی ذئب خوانند .

~~3- در لغت فرس چاب اقبال به چای (جعفری" جقری ، آورده

~~که در پاورقی بدان اشاره کرده است : "در اصل ms109 : جغری 2"، ص 338.

~~بنا براین ، اکرصورت صحیح کلمه در نسخهآ ماجعفری باشد ، می تواند

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_201.png)

~~یاب المیم

~~بداذرم : بیهوده بود، چون کاری که از او حاصلی نباشد، بجز

~~ضییع عمر.

~~دوم : مرضی است بزرکث و به شب پرد، کویند روز کور است .

~~بدافدم1: عاقبت باشد.

~~قهم : بزرک مرد . تهمتن بیهمتا بود به بزر کی جسم و قامت .

~~فردوسی کفت:

~~چه کویند کردان که اسبش که برد.

~~قیم : کاروان سرای بود.

~~تهمتن بدین کونه خفت ار بمرد2

~~جعفری، منسوبا کوشکی است مر متوکل را نزدیک سر من رآی.

~~فرش دیبا کشیده در بچکم

~~رودکی - پاورقی برهان)

~~ اا نوود

~~آنک اقدم (= پاورقی افدم) خوانندش . و نیز ه واژه نامهآ بندهشن ،

~~اس نکرحاه واخان نده بروه باند زیراد متی ایسکوت

~~از تو خالی نگار خانهآ چشم

~~که بچکم به معنی کوشک است .

~~چاپ بنیاد، ص 1:نلی پایان ...

~~در مجمل التواریخ والقصص آمده است : بزرکتر پادشاهان ملوک طوایف

~~چاپ بنیاد، ص 25: 229، واپسین، آخر.

~~2- دراصل نسخه، تهمتنرا باشنگرف نوشته، بعد آن راسیاه کردهاند.

~~این کار، شاید بدین جهت بوده است که تهمتن در اینجا لغت مستقلی نیست،

~~بلکه برای توضیح تهم آورده شده است ؛ زیرا کلمه تهمتن را مؤلف درباب-

~~النون نیز آورده است .

~~3- در اصل : حیف اربمرد، که از شاهنامه، چاپ مسکو اصلاح شد

~~24ص 172

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_202.png)

~~183

~~شم بنام : تعوید بود. [ شهید کوید:

~~بتا نگارا از چشم بد بترس و مکن

~~چرا نداری با خود، همیشه چشم بنام

~~خرام : دو کونه بود: یکی رفتنی بود به ناز و کشی3.

~~دیکر: بهمهمانی بردن بود، بعد از نوید.

~~خیم ز سه کونه بود: 1- بدخوئی2 2- شکنبه ورود کانی.

~~3- جراحت بود.

~~خام : یکی ناپختکی بود وآن معروف است . دیکر کمندراکویند5.

~~خلم : آب بینی بود .

~~مجموعة الفرس

~~1- در برهان: چشم پنام است، در ذیل کوید : متن برهان صحیح

~~است، و باز در ذیل پنام آورده است که : پنام - عبارت است از دو قطعه

~~پارچهآ سفید ms110 از جنس پنبه که بر زوی دهان آویخته، با دو نوار به پشت سر

~~کره میزنند . زردشتیان ایران آن را روبند نامند .. و از بیت : بتانکارا ..

~~پیداست که مراد همان روینداست ، نه تعویذ . زراتشت بهرام درارداریراف نامه

~~کوید :

~~بشد بر تخت زر اردای ویراف

~~نامی بر رخ و کستی اش برناف

~~نقل به اختصار از ذیل برهان)

~~2- نام شاعر از لغت فرس است

~~3- کاخ او پر بتان جادوفش

~~اغ او پر فغان کبک خرام

~~فرخی - لغت فرس)

~~4- در فرهنگ رشیدی کوید: خیم - به معنی خوی بد، ودر تحفه

~~به معنن دیوانه کفته، فردوسی گوید :

~~دکر خوی بد آنکه خوانیش خیم

~~که با او ندارد دل از دیو بیم

~~- باش تا دولت جهانگیرش

~~افکند بر حصار کردون خام

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_203.png)

~~باب المیم

~~خم: کژی بود ، در زلف و در چوب و غیره . و اکر کسی پشت

~~دوتا کند کویند خم آورد، و ایوان را نیز گویند.

~~خیم خوی بود، وجراحت را نیز کویند .

~~داهیم : کلهی بود، به جواهر مرصع کرده، کروهی گویند

~~تاج بود .

~~دژخیم1: جلاد بود. (نخ) : بد خوی3 باشد .

~~دشتم : بنیادی عظیم [و ] سخت بود.

~~دیهیم : تاج پادشاهان بود2. [ فردوسی گوید :]

~~که دیهیم شاهی به سر بر نهاد

~~دزم : کسی را کویند که اندوهگین باشد .

~~جهان را سراسر همه داد، داد]7

~~دم: نفس باشد .

~~دام : آن آلت بود که نخجیر بدان گیرند .

~~- خیم: تکراز شده است

~~2ه دیقیم"

~~185

~~کزین پس شما را ر من بیم نیست

~~مرا بیوفائی و دژخیم نیست

~~فردوسی - واژه نامک)

~~4- اصل : بد خوثی .

~~-در پاورقی لغت فرس کوید: این لغت در هیچ یک از نسخ دیکر

~~نبست وه نال له اولرافی

~~ه داهیم:

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_204.png)

~~186

~~رام : فرمان بردار بود و نرم.

~~رزم : جنک بود.

~~زم : به دو معنی باشد : یکی باد سخت بود . دیکر پوچ بود: یعنی

~~میان تهی1.

~~زم1: درون و بیرون دهان بود

~~سم : دو کونه بود: ms111 یکی نخانهها باشد که در زیر زمین کرده باشند.

~~دیکر: ناخن است و مانند آن.

~~سوتام : اندک بود، به تازی قلیل کویند2.

~~سشام ساخت و آلت اسب بود .

~~سیام : کوهی2بود، به جانب ماورا النهر5.

~~1- معنی دوم برای "زم) در فرهنکشهای موجود، به نظر نرسید .

~~لیکن در پاورقی لغت فرس ، ص 343 کوید . "قبل از آن (یعنی زم) لغتی

~~است به این شکل و تعریف : ذم[ کذا ]، پوچ بود؛ یعنی تهی . نسخه،

~~وچ بود، چنانکه پوست دندان از بیرون ودرون (2) . و در هیچیک از نسخ

~~دیکر و در فرهنگها چنین لغتی نیست) .

~~2-در فرهنگنهای موجود: زم به این معنی است نه ژم ه ژم در

~~لفت نامه.

~~3_ آنچه کرده است و آنچه خواهد کرد

~~سختم اندک نماید و سوتام

~~(فرخی - لغت فرس)

~~4- اصل : کروهی .

~~5 - سیام : نام کوهی است ما بین سمرقند و تاشکند و به سمرقند نزدیک

~~است . کویند مقنع خراسانی که او را حکیم بن عطا می کفتند ، به زور سحر

~~و شعبده مدت دوماه از چاهی که در عقب کوه سیام کنده بود ماهی برمی آورد،

~~برهان).

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_205.png)

~~باب المیم

~~سپرغم : از انواع کلهاست .

~~ستیم: به معنی استیم بود1

~~شسیم : ماهی سیید بود به رود جیخون .

~~ننسجام1: سرمای سخت بود.

~~شم: پای افزار بود: یعنی چارق .

~~ششم : شمیدن2 بود: یعنی بیچیدن5

~~طارم2: تاب خانه، و دید کاه را نیز کویند .

~~غزم1: صرهآ انکور بود که شیره و تفلش1 دروی باشد. (نخ)

~~1= این وازه بهصورتهای : سپرغم، اسیرغم، اسیرهم ، اسیرم، سیرم،

~~شاسیرم، شاه اسپرغم و شاه سپرهم ... آمده است، (برهان). در ترجمهآ

~~مفردات قرآن : الریحان- ساسیرم . در الاغراض الطبیة ، چای عکسی بنیاد:

~~ضمیران - شاهسیرغم . در مقدمة الادبنریحان- سیرم، شاسیرم، شاه سفرغم .

~~و: ضیمران - کل بستان افروز، شاهسفرم.

~~2ه استیم .

~~3- ساهی که انوروز کرد آورید

~~همه نیست کردش ز ناکه شجام

~~دقیقی - مجمع الفرس)

~~4- شمیدن : بر وزن و معنی رمیدن باشد و به معنی بیهوش کردیدن

~~و آشفته شدن ms112 وپریشان کشتن و ترسیدن ...(برهان).

~~شمیده من در آن میان بادیه

~~زسهم دیو و بانک های های او

~~(منوچهری - دیوان)

~~5- در پاورقی لغت فرس کوید : در اصل- پیچیدن، ص344. ودر

~~لغت نامه آمده است که : گویا مقصود مؤلف از پیچیدن، روی پیچیدن است

~~که به معنی برگشتن از ، گریختن .

~~6- طارم : خانهآ از چوب، (مقدمة الادب).

~~7- اصل : عزم.

~~8 - ثفل : شاید معرب از تفالهآ فارسی، (لغتنامه) .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_206.png)

~~188

~~دانهآ انگور باشد.

~~خرم1: میش کوهی بود.

~~خثرم : خشم باشد.

~~فدرجام : عاقبت و آخر کار بود .

~~فخم2: چادری بود یا کلیمی که نثار چینان بر سردو چوب بسته باشند،

~~تا از هوا نثار ستانند .

~~فرم (نخ) فزم : دلتنکی و فرو ماند کی به غم بود2.

~~کنام2: شبکاه شیر و دد و دام و مرغ باشد .

~~1- در اصل : عزم.

~~2-در برهان : فخم و بفخم، آمده است و نیزه مجمع الفرس .

~~لیکن از ابیات ناصرخسرو چنین برمی آید که فخم به معنی جرعهآ آب است

~~نه جز آن:

~~دل از علم او شد چو دریا مرا

~~چو خوردم ز دریای او یک فخم

~~دیوان به تصحیح استاد مینوی و دکتر محقق ص64)

~~کسی که جوی روان است ده به باغش در

~~به وقت تشنه چو تو بهره زانش یک فخم است

~~ایضا دیوان، ص 407

~~ه (لقت نامهآ دهخدا)

~~3-در برهان : فرم و فژم است .

~~رفت برون میر رسیده فرم

~~پخچ شده کوس و دریده علم

~~(خسروانی -رشیدی)

~~4 - ضبط کنام اصلی است ؛ لیکن در برهان و لغت فرس، بهضم اول

~~مجموعة الفرس

~~است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_207.png)

~~باب المیم

~~کالما : زنی بود که یک شوی کرده باشد2.

~~اودم : بوق کوچک بود، چون دم کاو. (نخ) : نای رویین باشد.

~~گرم : اندوه بود .

~~زم : چوبی بود پر بند و ریشه ریشه که از سختی و پربندی از وی

~~آلات بسازند از محکمی . سوزنی کفت :

~~مانند چوب کژمی ورک ناک و شوخ ناک3

~~کوئی که کرز توری در قبضهآ ms113 پشنگ

~~کوم : آن سبزه بود که بر کنار حوض روید

~~ماقم1: مصیبت بود.

~~نجمد : نظام کار را کویند نجم است ؛ یعنی کار بنظام است .

~~189

~~1- در مجمع الفرس : کالم -زنی باشد که شوهرش مرده باشد یا

~~طلاق کرفته باشد.

~~2- عروس مدح تو بکر آید از سراچهآ طبعم

~~نه همچو زان دگر شاعران عجوزه و کالم

~~3- مصراع اول در دیوان سوزنی چاپ دکتر شاه حسینی چنین است :

~~(خواجوی کرمانی - مجمع الفرس)

~~همچون پشنگ کوزی، رگثناک و شوخناک (ص 99).

~~4- ماتم : مأخوذ از تازی است، (ناظم الاطباء) .

~~5- در کشف اللغات خطی : نجم بالفتح - ستاره ووقت معین

~~و وظیفه و کیاه بیساق . در اصل ، کاتب : ماتم را پساز نجم قرار داده بود،

~~ما ، برعایت ترتیب مقدم آوردیم .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_208.png)

~~190

~~ فا و بره و ر نی روی نو

~~زوم از آن بخار بود که به تازی ضباب کویند2.

~~یعنی بی اصل و بی تخم .

~~مجموعة الفرس

~~1- این لغت به صورتهای مختلف آمده است : در مؤید الفضلاء :

~~نعام : در کشف اللغات : نغام ونفام. تحفة الاحیاب : نفام . فرهنک میرزا-

~~ابراهیم : نعام . در مجمع الفرس : نفام - چیزی زشت و تیره گون . به معنی

~~اول ناصر خسروگوید :

~~چون سیرت و راه دیو را دیدی

~~بکذار طریقت نفامش را

~~به معنی دوم حکیم دقیقی گوید :

~~بخیزد یکی تند گرد از میان

~~که روی اندر آن کرد کردد نفام

~~2- ضبط آن اصلی است .

~~3 - نزم و بارندگی و ابرسیاه

~~کر زمستان بود ببندد راه

~~شیخ نوری - مجمع الفرس)

~~بدست آمد، نه نتم.

~~4- در متن لغت فرص، فتم آمده است ، ودر فرهنگهای موجود نه قتم

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_209.png)

~~اهون: نقب بود.

~~ارغوان: کلی باشد سرخ.

~~رهان1: رنج بود.

~~اهرمن : دیو باشد:

~~ادران3 : نام عراق است و عراق در مغرب توران است .

~~ندین4 : آن خم بود که ماست در او کنند وبزنند و روغنش بکیرند

~~و به ترکی یایوق کویند .

~~افین نیزه باشد به زبان اذر بیجان.

~~باب النون

~~1- مخفف آهون .

~~حورا بهدیخف کهندنی ms114 شک

~~حفره زند تا زمین بسازد آهون

~~قیقی لیغت امه

~~2 - اصل : از مان.

~~3- در برهان : ایران - ولایت عراق وفارس و خراسان و آذربایجان

~~و اهواز و طبرستان و بیشتر از حدود شام را نیزگویند .

~~3- اصل : انبن .

~~-در فرهنکشهای موجود: انین ، مخفف آنین است که کذشت.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_210.png)

~~192

~~نخدیون: کتاب ترسایان بود .

~~آذر درزین : آتشکده است .

~~آذرگون2: نوعی است از کلها که به سرخی زند و بعضی بهزردی،

~~و کاوچشم نیز کویند .

~~1- اصل : ایکلیون .

~~اتا دم عیسی چلیپا گر شد اکنون بلبلان

~~هر انکلیون سرائیدن به انگلیون شدند

~~حکیم سنائی - مجمع القرس)

~~در برهان قاطع گوید: انگلیون - نام کتاب نصاراست که انجیل عیسی

~~باشد و نام کتاب مانی نقاش هم هست ، و دیبائی نیز بوده است هفت رنگ ،

~~که هرهفت رنگ در آن ظاهر میشده . گویند این لغت هرجا که با عیسی و

~~صلیب و چلییا مذکور میگردد، مراد از آن انجیل است و جائی که با نقش

~~و نگار وگل و لاله گفته میشرد غرض از آن کتاب مانی نقاش باشد . پاورقی

~~برهان : در ترکی 2409 همریشه انجیل .

~~2- در این لغت عقاید و آراء مختلفی کفته شده است . اکنون برای

~~روشن شدن مطلب اقوال بعضی فرهنگ نامهها را ذکر می کنیم :

~~الف - فرهنگ رشیدی : آذرگون -گلی است آتش رنگ که به عربی

~~آذریون و به خراسان همیشه بهار، و به شیراز خیری، وکاو چشم کویند. و

~~در فرهنگ نوعی از شقایق بود که کنارهای آن بغایت سرخ رنگ شود و میانه اش

~~سیاه باشد.

~~ب - صحاح الفرس : آذرکون و آذریون - نوعی است از کلها که به

~~سرخی زند و بعضی به زردی و گاو چشم نیز خوانند .

~~ج - مجمع الفرس : آذریون - کل خیری باشد... در خراسان همیشه-

~~بهارش گویند و شیرازیان خیری و گاو چشم خوانند.

~~و- الابنیة : بهار را، عین البقر خوانند، (ص 67).

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_211.png)

~~باب النون

~~بدوکان : رحم بود؛ یعنی زهدان .

~~بدروشنان : امت بود

~~برزن: محله ms115 بود.

~~پرن : پروین بود.

~~پرنیان : حریر منقش بود.

~~بادخون (نخ) باذخون : جای کذار باد بود؛ خواه فرود بود وخواه

~~چون منظره که در او باد سخت سخت، بزدآ هر دور

~~بدین نام خوانند.

~~کویند و شکوفهآ او زرد است ، (ص 615).

~~وه کلیله ودمنه چاب مینوی، ص169، شرح. وه دائرة المعارف

~~الاسلامیة ج 1ص568. وبرای نامهای فرنگی آذرگون ه مجلهآدانشکدهآ ادبیات

~~و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال شانزدهم شمارهآ اول و دوم ص138.

~~1-در تحفة الاحباب و کشف اللغات : بوکان ودر معیار جمالی به

~~تصحیح دکتر کیا . بوگان و درشرح پاورقی آن یو کان است ودربرهان : یوکان

~~و بوکان وصحاح الفرس : یوکان .

~~2 در برهان به صورت های : برپروشان، بروشان، بروسان و پروسنان، نیز

~~آمده است. دریاورقی برهان کوید : این کلمد در پهلوی - 7844

~~آمه اس با باور ی دوان گوید : این کله د بلویه ی و اه لا

~~به نام عبدالله بن زبیر، به سال هع هجری ضرب شده این جملهآ پفلوی ثبت

~~19

~~ده : 2- یعنی عبدالله امیرالمؤمنین .

~~در لغت فرس : برروشنان آورده است و شاهد آن این بیت دقیقی است:

~~چومصطفی بردادار برروشنان را

~~نفیع بالی لغ فوسی بدروشان آه

~~3- در برهان : بادخان ، باد خن و بادخون.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_212.png)

~~19

~~بدرمایون: نام آن ماده کاوی است که فریدون را شیر میداد .

~~یلندین، پدیددن: پیرامن در بود و بهزبان ما چهارچوبه خوانند.

~~دادبزن و باددزین: باد صبا بود.

~~باد فروزین (نخ) باد فروزدین : باد دبور.

~~پهدوان : امیری بودکه به مردی و سیاه، کسی از او بیشتر نباشد

~~دخشان (نخ) بدخسان : کدازان و لرزان باشد.

~~بازخشین: بازی بود سپیدفام کبودکون .

~~بهرمان: یاقوت سرخ بود. (نخ) : خایه دیسه و بط نیز کویند.2

~~درزین5 : آتشکاه کبران بوده، دیگر نام پهلوانی است .

~~فردوسی کفت:

~~مجموعة الفرس

~~ادر وازه نامهآ بتدهشن، ص 102 برمایون - برادر فریدون است.

~~2- در برهان : باد برین - باد صبا را کویند و آن از مابین مشرق و

~~شمال وزد و بعضی ms116 باد دبور را باد برین گویند .

~~3ه خشین و خشینه.

~~4- در اصل : (خایه دیسه"، بی نقطه است و عبارت (وبط نیزکویند)،

~~کویا مربوط به یکی از معانی "باز خشین" می باشد؛ زیرا خشینه : به معنی

~~مرغابی آمده است .

~~- ضبط برزین اصلی است ؛ لیکن در برهان به فتح اول است.

~~- آذر برزین : همان آذر مهربرزین است که فرهنگ نویسان

~~دوبار ر آذر مهرب آذر برزین) ، یاد کردهاند * آذر برزین مهر در پهلوی

~~14/3- 822- 172، یعنی آتش مهر بالنده ، نام یکی از سه آتشکدهآ

~~مهم ایران عهد ساسانی است که به تصریح تفسیر پهلوی آتش نیایش درریوند

~~ایالت خراسان جای داشته و به کشاورزان اختصاص داشته است ، (پاورقی

~~برهان).ه آذر برزین.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_213.png)

~~باب النون

~~ه من بخش برزین میلاد راا

~~برون کن ز دل کین و بی داد را

~~بسوذن: پرواس بود.

~~پزولیدن : دانستن بود. (نخ) : به معنی پژوهش بود.

~~بدومهن : زلزله باشد1.

~~یزمان : به زبان ماورا النسهری اندوهکن را کویند.

~~دوقلمون : دیبائی بود که هر وقتی به رنگی نماید، در این وقت

~~آن را طاووسی کویند .

~~1- کرچه برزین نام یکی ازپهلوانان ایرانی است ؛ لیکن ممکن است

~~در این بیت ((.*. کرکین میلادرا) باشد رجوع شود به کشف الابیات شاهنامه،

~~چاپ دکتر دبیر سیاقی و نیز پاورقی برهان ذیل گرگین . وه کرکین در

~~معجم شاهنامه چاب بنیاد، ص 187.

~~2-ه پرواس.

~~3- اصل: بزولیدن .

~~توگویی زمین دارد از لرزه تب

~~5- در ذرهنگهای موجود : بوقلمون را ، هم باکدیای رومتی معنلی-

~~اسدی - رشیدی)

~~کردهاند وهم مرغی که هر ساعت به رنکی در آید. ه برهان، صحاح_

~~الفرس و مجمع الفرس. کویا دیبای رومی را از اینجهت که مانند بوقلمون

~~رنگارنک و ملون است، بوقلمون کفتهاند. و شاعران نیز باغ یا چمن رادر

~~کسترانیده فرش بوقلمون

~~مستان چاب علمیهآ اسلامیه ص 9)

~~195

~~4- بر آمد یکی بومهن نیم شب

~~وانماید، بوقلمون کویند :

~~باد در سایهآ درختانش

~~زیبائی به بوقلمون مانند کرده اند، و هم کسی را که هر لحظه به طبعی ms117 ورنگی

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_214.png)

~~19

~~بدرهون : کمر کاه را کویند .

~~ببر بدیان: پوستینی که آن را پادشاهان به فال داشتندی و روزجنگ

~~بوشیدندی.

~~قریان: چیزی باشد که از بید بافند، بر مثال طبق؟ یعنی بیله .

~~تهمتن بزرکث تن.

~~تموران : نام تر کستان است و بعضی از خراسان و آن از مشرق

~~ایران ایست .

~~کونبسان (نخ) کوبان: شلواری از سختیان5 [و] تنگ [ که]

~~بوقلمون لباس وراغ بوقلمون نمای

~~آب مروارید رنگ و ابر مروارید بار

~~فرخی - دیوان)

~~چرا باشی چو بوقلمون ملون

~~چرا با جام می ، می علم جوئی

~~تحلیل اشعار ناصرخسرو، ص 142)

~~1- فردوسی در داستان کاموس کشانی "ببر بیان را این طور اززبان

~~پیران وصف کرده است :

~~یکی جامه دارد زچرم پلنگ

~~بوشد برواندر آید به جنک

~~ز خفتان و جوشن فزون داندش

~~همی نام، ببر بیان خواندش

~~نسخهآ شوروی ج، ص 200)

~~2- در کشف اللغات : به دو صورت - ترنیان و تریان است .

~~3-در برهان : بیل - بهآ معنی سبد سرکین کشی است.

~~4ه تهم .

~~5 - سختیان : انبان وپوست بز دباغت یافته. ه ناظم الاطباه.

~~وه آنندراج. این کلمه در "درخت آسوریک" ، ص 62 نیز آمده-

~~است : 66522ا، موزهآ سختکم. (چاپ بنیاد) .

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_215.png)

~~باب النون

~~توسن1 اسب وحشی بود

~~کشتی کیران دارند.

~~توختن : کزاردن باشد .

~~چاشت دان2 : سفرهآ صندوق را کویند و آن صندوقی بود که چون

~~از همش باز کنند کرد، مانند سفره شود. و در آنجا

~~کوشت یخنی و کلیچه و حلوا و غیره درنهند و بار کنند،

~~و چون در راه فرود آیند به چاشت خوردن مشغول شوند .

~~جندن1: صندلبود.

~~چمن : راه باشد میان با غو بوستان ؛ چهار چمن ، یعنی چارراه3.

~~جیلان2: سنجد کر کانی بود.

~~99

~~1 توسن : وحشی ورام نشونده را کویند عموما و آسب سر کش و

~~حرون وجهنده را خصوصا، (برهان) . و در پاورقی برهان :

~~مرا در زیر ران اندر کمیتی

~~کشیده نی و سر کش نی و توسن

~~منوچهری)

~~2- توختن : بروزن سوختن ، این ms118 لغت از اضداد است ؛ به معنی فرو-

~~کردن و به معنی کشیدن هردو آمده است . و به معنی خواستن و جمع نمودن

~~و اندوختن وحاصل کردن وکزاردن و واپس دادن چیزی به صاحب، اعم از

~~آنکه قرض ووام باشد یا امانت ه برهان.

~~3ه تبنکو.

~~4- عنان برکردن سرخش فکنده

~~چو دو مار سیه بر شاخ چندن

~~وان منوچهری -ص 63)

~~چارراه ( چهارراه)

~~6- نهاده زهر بر نوش و خار همبرکل

~~جنان که باشد جیلانش از بر عناب

~~بوطاهر - لغت فرس)ه

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_216.png)

~~198

~~حمدان : لند است؛ ذکر را کویند.

~~خرامیدن1 رفتن به تنعم بود.

~~خشین: به معنی خخشینه باشد.

~~دستان: حیلت بود.

~~داستان : حکایت بود .

~~دیدیدن2: کسی که خشم آلود بود، ودر زیر لب سخن کوید.

~~دوستگان : معشوق باشد.2

~~درفشان: روشن بود:

~~ه جیلان در فرهنکها به صورت : چیلانه، سیلانه هم امله است:

~~مجموعة الفرس

~~برهان و ناطم الطباء.

~~1-ه خرام

~~ شد نو

~~3 = در فرهنگها : دندیدن آمده است، درمتن برهان گوید : و شیر ازیان

~~انیدن و حراسانیان ها؛ ادلا لا

~~4- دوستگان دست بر آورد و بدرید نقاب

~~از پس پرده برون آمد با روی چو ماه

~~5 - لغت "درقشان" که پس از "درفش) ، در باب الشین آمده بود

~~(دیوان منوچهری ص 189)

~~برعایت ترتیب به این باب منتقل شد .

~~6 - درفشان : بضم اول وکسرفاء، سخن سنجیده و خوش کلام وبضم

~~اول و فتح راء به "فا" زده بمعنی روشن و تابان، (لطائف اللغات خطی

~~آستانه).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_217.png)

~~باب النون

~~درفشان لاله در وی چون چراغی

~~ولیک از دود او بر جانش داغی]

~~رمکان : موی زهار بود.

~~روین : روغناس2 باشد که رنک پوستها و غیر آن بدان کنند .

~~راه کاهکشان : مجره فلک باشد .

~~ریمن : تافته بود از غایت خشمناکی. (نخ) : بد فعل و مکسار بود.

~~زیان : سباع خشم آلود بود، چون شیرو دد ودام و آنچه بدانماند.

~~زلیفن2: تهدید بود؛ یعنی ترسانیدن.

~~زراغن : زراغنک بود .

~~زغن : خاذ بود.*

~~194

~~1- مصر ع دوم از کلیله ms119 ودمنه، چاب استاد مینوی اضافه شد ، ه

~~158. نام شاعر معلوم نیست و بیت دوم آن نیز در کلیله آمده است :

~~شقایق بر یکی پای ایستاده

~~چو بر شاخ زمرد جام باده

~~2- رویش بهریشک اندر پنهان

~~چون کیرمرد غرچه بهرمکان در

~~منجیک - مجمع الفرس)

~~3- رویناس روغناس روناس ه پاورقی برهان، (ص 982).

~~در پاورقی برهان کوید : هرن، وازهآ ریمن را که بمعنی کینهور باشد،

~~با "ریو" و "ریواس" همریشه دانسته است، (نقل به اختصار).

~~- سیاست کردنش بهتر سیاست

~~ز لیفن بستنش بهتر ز لیفن

~~منوچهری ، دیوان ص25)

~~به زلیفن کردن فرستیدیم مرترا مر ناکرویدگان را به دوزخ، (تفسیر

~~باک ص 85). و نیز ه تفسیر کمبریج. وه تفسیری بر عشری از قرآن

~~مجید.

~~5ه زراغنک.

~~ه اذ.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_218.png)

~~200

~~زودرین و زفرین : آن آهن بود، [که بر درها زنند و حلقه در آن

~~افکنند و قفل کنند12

~~زدان: زیبا بود.

~~زکان : کریان را کویند20

~~سامان: به دو معنی بود:

~~یکی : قومی بودهاند، ایشان را سامانیان کویند .3

~~دو م:حد کار بود .

~~سرپجایان : عمامه بود:

~~سنان نیزه بود.

~~ستودان : کورستان کبران بود.2

~~- عبارت "که بردرها زنند وحلقد . .) را کاتب ازقلم انداخته بود ،

~~لذا ما از متن لغت فرس برآن افزودیم .

~~به آب گرم در مانده است پایم

~~چو در زفرین در انکشت از هر

~~دقیقی تاریخ سیستان ، ص 270)

~~2- صحاح اافهرس کوید : ژکان = آن را کویند که با خود دندد

~~و از غایت خشم سخن نرم نرم کوید و گویند کریان باشد . فردوسی کفت:

~~هشیوار و از تخمهآ کیو کان

~~که بر درد وسختی نکرددژکان

~~3- سامان : نام شخصی است که آل سامان و پادشاهان سامانیه به او

~~منسوباند. (از برهان قاطع) .

~~4- سنان : آهن سر نیزه ، آهن سر تیز ، و برنده چون پیکان که بر

~~سرنیزه کنند. (مقدمة الادب)

~~5 - در برهان : ستودان و استودان است . در پاورقی کوید : پهلوی

~~* لین51 ، جزء اول آن به معنی استخوان است و "دان" پسوند مکان است .

~~چون زرتشتیان ms120 استخوان مرده را پس از آن که کر کسرها و لاشه خوران گوشته

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_219.png)

~~باب النون

~~سنکلان: سنکستان بود

~~بیش از این کردد سبک روحی مسیحا با ملک

~~جمع کشتی کفتی اینجا از فلانی چاره نیست

~~وین زمان گربگذرم برسنگو سنگلان گویدم

~~مجلس آزادکان را ازگرانی چاره نیست

~~سوهان: مسرد بود.

~~سان2 : سنگی بود که کارد بدان تیز کنند و شمشیر و غیره .

~~سترون: حیوانی را کویند که نزاید .

~~سان : رسم باشد: کویند بدینسان .

~~شمن بتبرست بود.

~~نسایگان : به دو معنی بود:

~~مجسد وی را خوردند، او را در گودالی میاندازند ، آن گودال را استودان

~~کویند ومجازا به گورستان اطلاق میشود. در تهران این رسم در میان زرتشتیان

~~منسوخ شده است .

~~1- در فرهنگهای موجود: سنگلان به نظر نرسید ؛ لیکن طبق قاعدهآ

~~دستوری صحیح است ؛ مانند نمک لان و شیرلان و مانند آن ، برای توضیح

~~یشتر ه پاورقی برهان ذیل لغت لان .

~~2- این دو بیت که معنی استواری ندارد معلوم نیست از کیست .

~~3- خورشید تیغ تیز تو را آب میدهد

~~مریخ نوک نیزهآ تو سان کند همی

~~در الاغراض الطبیة چاب عکسی بنیاد، ص 622 : حجر المسن - سودهآ

~~(دقیقی - مجمع الفرس)

~~سنک افسان است، آماس پستان باز دارد. و نیزه فسان در نسخهآ ما.

~~20

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_220.png)

~~202

~~کی ، کنج خسرو را گویند.

~~دیکر، بیکار و سخره بود.

~~شکن : پیج و چین بود.

~~نسادروان : بساط بزرک بود .

~~طیدن: لرزیدن باشد.

~~رخون: چوبی است سرخ، کویند که بقم است 2

~~خن : به معنی غنک بود.

~~خلبکین5 : دری بود[ از] شاخهها آی] باریک درخت بافته. چون

~~ینجرةآ مشبک، و بیشتر دهقانان دارند. و در باغ نیز

~~کنند؛ چنانکه اگر ازاو درنگری هرچه در باغ بود پدید آید .

~~فلاخن : آن است که شبانان بدان سنک اندازند .

~~مجموعة الفرس

~~1- شایگان : در اصل شاهگان بوده است ؛ یعنی کاری که به حکم

~~پادشاه کنند بی مزد ومنت، (پاورقی برهان) . در مجمع الفرس این بیت ms121 شهید

~~را که شایکان، به معنی بیکار است آورده است :

~~اگر بکروی تو به روز حساب

~~به طبع چون جگر عاشقان طبیده و گرم

~~مفرمای درویش را شایکان

~~به رنک چون علم کاویان خجسته به فال

~~3- زین هردو زمین هر چه کیا روید تا حشر

~~منجیک - لغت نامه)

~~بیخش همه روین بود و شاخ طبر خون

~~ه غنک

~~عنصری - لغت فرس)

~~- زستن ومردنت یکی است مرا

~~غلبکن در چه باز یاچه فراز

~~ابوشکور - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_221.png)

~~باب النون

~~هروزان: درخشان بود.

~~ففستان1 : بتخانه بود.

~~فسان : به معنی سان بود.

~~انوری کفت :

~~بادام دو مغز است که از خنجر الماس2

~~ناداده لبش بوسه سر و پای فسان را

~~فرکن : کاریز آب بود.1

~~ففان : بانک و نفیر باشد.

~~گردون: چرخ باشد.

~~گوزن: کاو کوهی باشد.

~~کرگدن : مرغی است : نوشته در کتابی دیدم.

~~1- از فغ * ستان (پسوند مکان) ، وفغ بغ از سغدی 067.

~~26 است، (از پاورقی برهان) .

~~2ه سان.

~~3 - مصراع اول از مجمع الفرس افزوده شد .

~~4- در اصل : فشان را.

~~5 - در برهان: جوی تازه احداث کرده شده و جوئی که در روی زمین

~~از جایی به جایی دیگر راه کرده باشد . یا در زیر زمین از چاهی به چاه دیکر

~~راه یافته باشد.

~~دو فرکن است روان از دو دیده بر دورخم

~~رخم ز رفتن فر کند جملکی فر کند

~~و فرکندن در آخر مصراع دوم، فرسودن بود، (لغت فرس).

~~برهان).

~~20

~~(خسروانی - لغت فرس)

~~6- و بعضی گویند کرکدن پرنده ای است که پیل ده ساله را شکار کند...

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_222.png)

~~20

~~کی21 پادشاه باشد.

~~کلاان : بزر کث باشد.

~~گیان : خیمهها آی] کرد و عرب بود0

~~کیاخن : آهستگی و نرمی بود .

~~کن شین (دخ) کوبین : چیزی بود که از خوص2 [ بافند 52 و بزرگ

~~آردکرده در او کنند و در تنگ تیر عصاران نهند تا روغن

~~از او بیرون آید.

~~کاببین : مهر زنان بود .

~~کران به معتی کرانه بود.

~~1- لغت ms122 "(کی" در باب الیاء آمده است ، در اینجا زائد است : ه

~~مجموعة الفرس

~~باب الیاء.

~~صورت ویان به کار رفته است .

~~گوبی چو یکی جام یخین است شباهنگ

~~بردوده به قطرهآ سحری چرخ کیانیش

~~اصر خسرو)

~~در نسخهآ لغت فرس خطی کتابخانهآ مرکزی به شمارهآ 4298، کویان

~~2دل متن ایاتکار ززیران ص 4 شمارة 2222: کلمه کیان به

~~است.

~~3-در فرهنکهای موجود: کوبین استا .

~~4- در اصل نسخه زیر کلمهآ خوص نوشته است : لفظی عربی است .

~~در منتخب اللمغة خطی (عربی به فارسی) کوید : الخوص = برک خخرما ،

~~- بزرک : داندای است که از آن روغن چراغ گیرند، (برهان)

~~الواحدة خوصة.

~~5 کلممه ( باقند) از لفت قرس آست.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_223.png)

~~باب النون

~~کیوان1: زحل باشد .

~~رزیان (نخ) گرزمان (نخ) کوزمان : پارسیان کویند عرش است .

~~شعرا کویند آسمان است.

~~گرزن : نیم تاجی بود، که از دیبا بافند به زر و کوهر مغرق کرده .

~~و گویند تاجی بود بزرگ [ و] زرین پر جواهر و ملوک

~~از بدر تخت به سلسله بیاویختندی.

~~کرستون : کیان بود؛ یعنی قیان.

~~1- کیوان : نام ستارهآ زحل است که در فلک هفتم می باشد ، (برهان).

~~در یادداشتهای قزوینی، بنقل از "استرونومی" - مجلهآ ماهیانهآ انجمن

~~هیئت درپاریس به قلم 4نهر. ها. ه- این کلمه را مأخوذ زبانهای

~~سامیة میداند . ه ج 6، ص 274. اما به عقیدهآ خوارزمی، کیوان ازنامهای

~~ایرانی است . ه مفاتیح العلوم چاپ بنیاد فرهنگ ، ص 203.

~~2-در برهان : کرزمان و کرزمان ، ص 1617 و نیز ه پاورقی لغت

~~کرزمان در برهان قاطع. در واژه نامهآ مینوی خرد : 4قوح ، کرزمان،

~~عرش . پازند، 0 ص 144. و نیز ه واده نامهآ بندهشن ، ص

~~376. و در نسخه بدلهای صحاح الفرس : کررمان و کرزنیان امده آست.

~~در شعر ابو نواس نیز کرزمان است.

~~من المینو الکمر زمان النفیس

~~یخ ادبیات دکتر صفا ج اص

~~205

~~و حق الدذر الخوراع دور

~~3- خواهی به شمارش ده و خواهی به گزافه

~~واهی به ترازوده و خواهی به کرستون

~~(زرین کتاب - مجمع القرس)

![page ms123 image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_224.png)

~~20

~~مجموعة الفرس

~~کاهن1: فال کوی بود.

~~گوان : مبارزان بود، جمع کو است .

~~شن : انبوه و غلبه و بسیار بود، کویند : کاروانی گشن .

~~کهکشان : به تازی مجره باشد0

~~کرزهان2: آسمان باشد.

~~لدخن : مزبله باشد به تازی.2

~~نیان : تابش دهنده و فروزان بود با فروغ؛ چنانکه از پس یکدیگر

~~همی درفشد با روشنائی.

~~لان : مغاک بود.

~~1- کاهن، ماخوذ از تازی ساحر و فال کیر و غیب کوی و شعبده باز.

~~اظم الاطباء).

~~اقرب الموارد آرد : ألکاهن من یخبربالاحوال الماضیته والغراف

~~من یخبر بالاحوال المستقبده.

~~اه اراه کهشان:

~~ه گرزمان.

~~- گلخن : آتشگاه حمام را گویند ومعنی تر کیبی این آتشخانه باشد؛

~~چه گل بمعنی اخگر آتش و خن ، خانهآ زیر زمین را کویند، (برهان) .

~~کاشکی من گرد گلخن گشتمی

~~بر در این خانقه نگذشتمی

~~5 - کردون ز برق تیغ ، چو آتش لیان لیان

~~کوه از غریو کوس، چو کشتی نوان نوان

~~در فرهنگ قواس : لیان - تابش و فروغ بود.

~~6ه مغاک.

~~فرخخی - لغت قرص)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_225.png)

~~باب النون

~~لکن: دو کونه بود:

~~اول مانند طبقی بود و دیوارش بلند باشد و از مس سازند 10

~~2- شمعدان بود.

~~الدادن : جنسی بود از معجونات عطر؟ سیاه و خوشبوی .

~~لغن3 : نان باشد.

~~مرزبدان : آنکه سرحد نکاه دارد .

~~مان : خانه بود: کویند : خان و مان. و به زبان ماورا النهر

~~بگذار بود .

~~ماه بدر کوهان : نوائی است که خنیا کران زننده.

~~201

~~1- در اصل : واز پس سازند.

~~- این لاون نام صمغ کیاهی است به نام: قستوس یا قسوس که اسم

~~علمی آن 251:685ح 245105 است ... (از فرهنگ الابنیة) . ونام قسمی

~~ص 4ع . لادن راجزء داروها شمردهاند . قاموس کتاب مقدس گوید : لادن-

~~در قدیم الایام در طب بسیار استعمال میشد؛ لیکن در این اواخراعتنائی بدان

~~ننموده اند.

~~ن در باورقی لفت فرس گوید: چنین لغتی به این هیت و معنی در

~~یج یک آر نسخفها و فرهنکتها به دنست نیامد.

~~3- اصل : ماه بر کرهان .

~~5 در اصل ms124 : خنیاگرزنند .

~~ز بهر سور به بزم تو خسروان جهان

~~همی زنند شب وروز ماه بر کوهان

~~(عنصری - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_226.png)

~~208

~~موزان : چشم1 نیکو را کویند20

~~مزیان1: مهماندار بود.

~~ماکیان مرغ خانگی بود .

~~مرزغن2 کورستان بود .

~~میهن : خان و مان و وطن و زادخوش بود. وکروهی کویند اهل-

~~بیت بود .

~~نون : علی الحال باشد.

~~دوکان (دخ) دزگان : کدایان شوخ باشند.2

~~دشیمن : جای و مقام مرغان بود.

~~نان کشکین" : نانی را کویند که از باقلی و کندم و نخود و جو

~~هم آمیزند و بیزند.

~~ارون1: درختی است راست و چویش سخت که پیشهوران آلت

~~سازند .

~~1- در اصل : جسم. در برهان : موجان و موزان امده ابست.

~~آوی ذرفته لاله سیرایش ار تف قبید

~~خیره کشته نرکس موژانش از خواب خمار

~~فرخی - لفت فرس)

~~3- در پاورقی برهان : میزحل بان - میزوان و ظاهرا از اوستائی

~~مجموعة الفرس

~~کعل ا به معنی طعام قدیه و ثربانی.

~~3-در مجمع القرس : مرغزن و مرزغن اوزده آبست :

~~د- نوکان مصحف است ، در فرهنکهای موجود نرکان آمده است.

~~6- از جهان برداشت آئین سؤال

~~کرد قارون خلق را تا نرکان

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~7- در اصل به کسر کا اول مضبوط است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_227.png)

~~باب النون

~~دستردن1 . کلی بودذسترن2 نیز کویند، و کروهی کویند نمرین بود.

~~ارون : درخت بلند و راست؛ چنانکه تشبیه قامت بدان کنند .

~~نان کشین3 : نانی باشد که از باقلی و نخود و کندم و جو پزند .

~~وزفان: شفیع بود.

~~وارودد5: چاره .

~~است ودر برهان قاطع هم هردوصورت آن آمده است ؟ لیکن در شعرمنوچهری

~~بد فتح آست:

~~پردهآ راست زند نار و بر شاخ چنار

~~پردهآ باده زند قمری بر نارونا

~~دیوان ص 1)

~~در هر حال لغت نارون تکرار شده است .

~~1- نستردن ظاهرأ مصحف نسترون است. (برهان).

~~2- در اصل کلمات : نسترن و نسرین به کسر اول است ، که ما ضبط

~~برهان را که به فتح اول است انتخاب کردیم.

~~3- ظاهرآ نان کشکین است، که در جای خود ms125 آمده است .

~~4- در فرهنکهها این لغت بهصورت : ورقان، و رفان و ورفشان آمده

~~است :

~~انم به، دکنه که جاد خوشن

~~مدح امیرو نزد تو آرم به ورفشان

~~مسعود غزنوی - صحاح الفرس)

~~209

~~ن- در یکی از نسخه بدلهای لغت فرس آمده است که : ارمان واروند

~~# ~~3). از این عبارت جنین بانظر می زسد، ندخهای که مؤلف مجدوعة الفرس

~~در اختیار داشته است ، (ارمان و اروند" را مانند لغت فرس از اتبا ع دانسته

~~و باهم آورده است. بعدکه وی خواسته است، وازهها را از هم جدا کند،

~~ارمان را یکجا و(اروند" را که (واروند" خوانآده جای دیکر منتقل کرده

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_228.png)

~~210

~~وارون : منحوس بوده (نخ): بدبختو شوم بود. (نیخ): باشگونه1 .

~~هامون : پست بود؛ یعنی ضد بالا.

~~هین : دو کونه بود:

~~یکی]، شتاب فرمودن است .

~~دیگر، سیلاب بود.

~~هیدون2: اسب و شتر جمازه و چهارپای محکم را کویند.

~~هون1: دشمن باشد.

~~یدون: نمد زین باشد.

~~یازان5 : آهنک کنان باشد .

~~مجموعة الفرس

~~وهم ه لغت فرس.

~~به ارمان و اروند مرد هنر

~~فراز آورد گونه گون سیم وزر

~~1- اصل : باشکوه ، که از فرهنگها اصلاح شد.

~~2ه نوجبه شود.

~~3- در اصل : به ضم اول است ، اما در برهان به فتح اول .

~~4 لغتهون، به این معنی : فقط در نسخهآ ما و لغت قرس چاب اقبال

~~همین نکته را تذکر داده است .

~~5-یازان : از یازه ان پسوند فاعلی، (پاورقی برهان) .

~~است . در مغجم شاهنامه نیز اروند را به تجربه وآزمایش معنی کرده است ،

~~فردوسی - معجم شاهنامه ص

~~آمده است، در فرهنگهای موجود به نظر نرسید و مرحوم اقبال نیز در پاورقی

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_229.png)

~~انکروا : شبکاه چهارپایان [و] کوسفندان و غیره بود .

~~آهو: عیب بود، و فریاد نیز باشد .

~~رستو: خطاف باشد.

~~باهوا: دستوار بود.

~~1- در اصل متن نسخه، "انکرو"، با اعراب است ؛ به نظر میرسد

~~که فتحهآ واو، باقی ماندهآ حذف الف است همانطور که مؤلف در باب الالف

~~انکروا آورده است . در پاورقی لغت ms126 فرس گوید : در جهانگیری، انگژوا و

~~در رشیدی، انکروا است ، (ص 4). ونیز برهان و مجمع الفرس : انکزوا.

~~2- در مقدمة الادب زمخشری: خطاف - فراستوک پراستوک ، فراشترک،

~~یاشترک، فاشترک، پرستو، فراشتو، پرستک و پالوایه ج ، خطاطیف . درالمرقاة:

~~الخطاف - پرستوک، در صحایف خطی آستانه : پرستک .

~~3 - صاحب مجمع الفرس گوید: باهو - چو بدستی که شتر بانان به دست

~~گیرند . مثالش حکیم سوزنی فرماید :

~~هر که از پشت دلش بار ولای تو فکند

~~و نیز ه دستوار.

~~زخم با هو خورد از حادثهآ چرخ بلند

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_230.png)

~~212

~~بینوا : کشک بود، بعضی دوغ را کویند.

~~بالو [و] بدالوا: آزخ بود.

~~هلو: شیر مرد مردانه بود.

~~بدرو: ابرو بود. (نخ) : ابر بود.

~~رو: برن5 باشد.

~~بیاستو: آسا2 بود، فنجا1 نیز کویند.

~~باذرو: نباتی است ، بر کش چون برک شاهسیرم و به اندک وقت

~~بپزهرد .

~~مقدمة الاب و العرقاة : الاقط : بنو.

~~نیز آلمرقاهآ ازحه ازح در نسخه ما .

~~مجموعة الفرس

~~2 - در اصل : پالوبالو . در مقدمة الادب : ثؤلول - آزخ، پالو . و

~~2- وزاو آفرین برسپهدار زال

~~یل زابلی پهلو بی همال

~~فردوسی - لغت نامه)

~~2_ در فرهنکشهای موجود: برو به معنی ابرنیامده است .

~~5- پرن - پروین را کویند، (برهان).

~~به خط و آن لب و دندانش بنگر

~~که همواره مرا دارند در تاب

~~یکی چون شایورد از گردمهتاب

~~کی همچون پرن براوج خورشید

~~6- در برهان: بیاستو - به معنی خمیازه است . در تحفة الاحباب:

~~بیاستو - کند دهان. اقنوم عجم : بیاستو : کنده دهان . آنندراج : بیاستو-

~~میرور مشرای - پیشاهنکان

~~خمیازه، و بوی دهان، و کنده دهان زا نیز کویند .

~~ه ابسا و فنعجا.

~~حوک - بادرو.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_231.png)

~~باب الواو

~~بدوتوا : نان برنج بود .

~~قاو (دخ) : تیو - طاقت بود.

~~تنندوا : غنده بود، دیو پایش نیز کویند .

~~تهوا : خدو انداختن بوددر چیزی.

~~تبنگود : صندوق بود. گروهی گویند: چاشتدان2 بود .

~~قفو: خیو انداختن بود از دهان.

~~چکاو: جکاوک بود، و او مرغی است چند بنجشکی.

~~چاو. بانک مرغی است [ که آحزین کند بانگ .

~~بوشعیب هروی ms127 کوید :)1

~~1= این لغت درفرهنکهای موجود، به نظر نرسید : لیکن مؤلف این

~~وازه را یک بار در مقدمهآ کتاب و بار دیگر در این بیت شاهد ، که برای

~~(نشتاک) است آورده :

~~به نشتاک و پو تو بپرورده مرد

~~کجا تاب دارد به روز نبرد

~~منسوب به فردوسی و عنصری؟)

~~2ه غنده و نیز در مجمع الفرس : تندو و تنندو آمده است معزی

~~گوید :

~~شود در پناهت چو سد سکندر

~~اکر خانه سازم ز تار تنندو

~~3= لفت تفو، در نسخه تکرار شده است .

~~4در اصل : بداختر.

~~5 - درخت آسوریک چاب بنیاد آرد : تبنگو از من کنند . دارودان

~~و سناد. شهربه شهر برند، پزشک به پزشک. (ص49، شماره20آ).

~~6 چاشت دان .

~~7- چکاوک، چکوک و چکک .

~~8- نام شاعر از لغت فرس اضافه شد.

~~21

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_232.png)

~~21

~~ای عاشق دلسوز، ز کام خخود دور

~~می نال و همی چاوا که معذوری معذور

~~چاکشوا: دانه [ای] بود سیاه، کرد[ و] پهن ، در میان کافور دارند

~~تا کافور نگدازد . به تازی جشمیزج2 کویند.

~~چفو: مرغی است از جنس بوم .

~~خستو5: مقر و راضی بود .

~~خبزدو: به تازی خنفساه کویند .

~~بوا مادرزن بود.

~~مجموعة الفرس

~~# ~~چاود بخیل امراد صید چاد تات بمد عت طم نه

~~آست مانند : چشمک، چشمیز چ، خاکشو، خاکسو، جاکشو، چا کسو،

~~آن مجمع الفرس کوید : خاکشو، دانه ای است سیاه که با کافور سایند ودر

~~چا کشو، خاکشی وخاکشیر و... که مصرف داروثآی داشته است. و در تعریف

~~ دای س ا نشی تز کویند،

~~(ج اول ص 472). در پاورقی برهان : خاکشی2488برد4ک از تیرهآ

~~چلیپاییان ، دانههای آن قرمز است و لعاب بسیار دارد، (بنقل از کمل کلاب).

~~جود تو سود دارد بر علت نیاز

~~چونانکه سود دارد برچشم ، چاکشو

~~(منجیک- مجمع الرس).

~~3- چشمیز ج : دانه ای باشد سیاه براق ، ندگرد که پهن گونه سخت

~~مانند عدس لیکن از وی تنکتر واز اوبزرکتر، الابنیة (ص100)

~~* به این معنی ظاهرأ مصحف جغد است، (برهان).

~~5 - ضبط ms128 خستو اصلی است ، ه توضیح هستو شود.

~~6 - جعل : سرگین گردان ، خبزدوک نر ج جعلان . خنفساء: مادهآ او،

~~خبزدوک ماده ، ج خنافس ، (مقدمة الادب زمخشری) .

~~7 مصحف خشو است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_233.png)

~~خشوا: زن مادر بود.

~~خو : کیاهی بود، زیان کار در میان غلهها روید و غلته را ضعیف .

~~کند .

~~خددو: خداوند بود. کویند : کشور خدیو بود و کیهان خدیو.

~~خیرو. کلی است ، خیری کویند3.

~~حینواز صراط بود.

~~ساو5: باج و خراج بود .

~~شناو کاز سباحت باشد.

~~کو2 : بانک سخت وفریاد بود.

~~1- در لهجهآ فارسی اسفرایین "خش، و در زبان کردی آن (خاسه"

~~باغ عمرش همیشه بیخو باد

~~3-ه خیری. درپاورقی برهان : پهلوی 637کل. در برهان آمده-

~~(سنائی - مجمع الفرس)

~~است که : خیری کلی است وانواع آن بسیار است ؛ یکی از آنها سیاهرنگ

~~می باشد وآن خیری خطایی میکویند . و دیگری بنفش است و آنراخیری

~~میر دینی و هفت رنگ خوانند . ونوعی دیگر سفید و سرخ است و آن صحرائی

~~میباشد و آن را خپری خرامی کویند . و یک نوع زرد است و آذرا خیری

~~شیرازی خوانند؛ وکل همیشه بهار همان است وبه عربی عصفیر و عصفیره

~~خوانند ، طبیعت آن کرم وخشک است وخیرورا نیز کفتهاند.

~~4- خینو : مصحف چینود است. ونیز ه توضیح چینور، و ضبط آن

~~گریزان ز بانک سواران هزبر

~~اسدی - لغتنامه)

~~و نیز ه خوش در نسخهآ ما.

~~خولیوان اسخقه حردباد

~~اصلی است .

~~ه سا.

~~ه شناه و شنا.

~~7- فتاده عوطبل طغرل برابر

~~215

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_234.png)

~~214

~~نوو: نی باشد.

~~خاونیو1: آن خیار بود که جهت تخم رها کنند .

~~خریو: بانک و خروش بود .

~~خو: نعره بر کشیدن باشد .

~~شفاو2: کاوی بود سخت بزر ک.

~~فرخو: پاک کردن کشت و باغ بود . (نخ) : پیراستن تاک رز بود .

~~کشتو (نخ) کنشتو: میوه باشد

~~کنشکو3 : نباتی است، به تازی محلب2 کویند .

~~1- در اصل : غلوشو که کویا واو به (غا" متصل شده است. درصحاح

~~مجموعة الفرس

~~الغرس ة عاووش، و درهمین نسخه ms129 ما غاوش، درجای خود به کاررفته است .

~~زرد و درازتر شده ازغاوشوی خام

~~نه سبز چوخیار و نه شیرین چوخربزه

~~2- غشغا و (غزغاو)، نوعی کاووحشی است دارای دمی شبیه بددم

~~لبیبی = لغت فرس)

~~کاهی موی دمش سفید وخیره کننده است ، و به مناسبت همین موی نرم ودر خشان

~~ل دا

~~غزغاو دم ، گوزن سرین وغزال چشم

~~بیل زرافه کردن و کور هیون بدن

~~3= در فرهنگهها : این لغت به اشکال مختلف ذکر شده است : در

~~معی - دیوان ص126

~~تحفة الاحباب : کنستو - نباتی است ... که بدان جامه شویند. لغات فرس

~~خطی و آنندراج : کنشتو - گیاهی است که به بیخ آن جامه شویند. کشف-

~~الغات خطی : کنشتو و کنشو - انکور خام. در برهان قاطع : کنشتو - هم

~~به معنی غوره است و هم به معنی کیاهی که جامه میشویند، وکشتو : به معتی

~~انگور نیم پخته ونیم رس آمده است . لیکن صورت کنشکو درجائی دیده نشد،

~~ظاهرا مصحف کنشتو است .

~~4- محلب : که به معنی اشنان است . در فرهنکها به فتح اول ضبطه

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_235.png)

~~باب الواو

~~کو : دو کونه بود:

~~1- مهتری بزرک ویل بود.

~~2- تفل اباشد، مغاک نیز کویند .

~~گیو: سه کونه بود:

~~1- سرزنش بود.

~~2- مرد مردانه و جوان بود.

~~3- نام.

~~کرو5: دندان کاواک و فرسوده و خلق بود .

~~مینو بهشت باشد.

~~ماهو چوب دستی بود.

~~217

~~شده است ، از قبیل مجمع الفرس ، منتخب اللمغة خطی، الابنیة ص 325 و

~~دستور الاخوان . اما دراغراض الطبیة عکسی بنیاد ، ص626 ، محلب که به معنی

~~اشنان است ، به کسر اول مضبوط است .

~~1-: تغل ، مصحف نغل است . در برهان : نغل - جائی که در صحرا

~~بد جهت خوابیدن کو سفندان کنند ، و نیز نغول . درلهجهآ کردی اسفرایین جای

~~خوابیدن چهار پایان در فضای باز رامغلکاه کویند .

~~2- این معنی برای کیو در فرهنگها به نظر نرسید .

~~3- کیو : به معنی مرد مردانه، ظاهرا مصحف نیواست .

~~4 - کیو : نام پسرکودرز است که کیخسرو را بعد از هفت سال دید و

~~از ترکستان به ایران ms130 آورد، (برهان) .

~~5 - دراصل : لرو، بدون سر کش که از فرهنگها اصلاح شد.

~~6- مینو : جهان دیکر، بهشت، (فرهنک مینوی خرد ص-

~~211). اوستا ر(8484، روحی، آسمانی، (پاورقی برهای) .

~~7- ضبط ما هو اصلی است . درصحاح الفرس : ماهو و باهو. ظاهرا

~~ماهو مصحف است وه باهو درنسخهآ ما.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_236.png)

~~218

~~نییو: مرد دلیر [و] مردانه بود .

~~نیرو: قوت و توانایی بود.

~~نیووناو: طاقت بود.

~~هستو1و مقر باشد.

~~بالو ا ابلهی ووالهی بود.

~~مجموعة الفرس

~~1- چو طوس و چوگودرز و کشوادو کیو

~~جو گرکین و فرهاد و بهرام نیو

~~فردوسی - لغت فرس)

~~2- مصحف تیو و تاو است، که کذشت.

~~3- در اصل : هشو. درپاورقی لغت فرس : هستو، و در برهان نهستو

~~و ختستو آمده است. در تفسیر پاک، ص 66 : خستون آورده . تفسیر کمبریج :

~~حستون و خستو. واژه نامه مینوی خرد: 314، مقر، معتقد،(ص 31)

~~ونیزه خستو در نسخهآ ما.

~~به هستیش هستو شدی از نخست اکر خویشتن را شناسی درست

~~(اسدی طوسی - پاورقی برهان)

~~4- در پاورقی لغت فرس کوید : لغتی به این هیئت در هیچ یک از نسخ

~~به دست نیامد. لیکن در واژه نامهآ مینوی خرد، ص22526:40 احسمق ،

~~نادان، پازند : یاه ککی وازه نامهآ بندهشن : 64ی" ر ، ناموزونها مهرزهها

~~در برهان : هاله - مردم مفسد و بد ذات ؛ بنا براین تبدیل "ه) به (ی) در

~~ها لو، امکان پذیر است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_237.png)

~~آسفده (نخ) اسغنده 1: هیزم سوخته بود .

~~بشتنگاه (نخ): ابشتگاه : خلاخانه باشد.

~~باب الهاء

~~انگشبه2 : برز کری بود که او را سرمایهآ بسیار باشد.

~~1- در اصل اسعنده، مصحف می باشد، ونقطهآ آن به قیاس آسغده

~~است در برهان : آسغده و آسفته.

~~در مجمح الفرس : آسغده آورده است و به این بیت معروفی استشهاد

~~کرده:

~~یستاده میان کرما به

~~همجو آسفده درمیان تنور

~~توضیح اینکه ، فرهنک نامههای موجود، آسغده را هیزم نیم سوخته

~~معنی کرده اند نه هیزم سوخته.

~~2- این واژه درفرهنگها به اشکال مختلف آمده است؛ درفرهنگ

~~خطی میرزا ابراهیم، انکشتینه - برزکری که عملهآ بسیار ms131 داشته باشد . در

~~درا ازاهین اکشینه کرر لگری که عملف بسیایداشته ناشخد

~~به همین معنی آورده است؛ لیکن گوید . انگشته به ضم ثالث آلتی باشد از

~~چوب مانند پنجهآ دست و دسته نیز دارد که برزیکران خرمن کوفته شده رابدان

~~به باد دهند. و به فتح ثالث : برزیکری ... و نیز دررشیدی : انگشته - بهضم ه

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_238.png)

~~220

~~آنسناه و سباحت بود به عربی.

~~آدگشبنه1: برز کری بود، که او را شا کردان و کار کنان بسیاربود.

~~لغفده : اندوخته بوداز هرجنس.

~~اواره1: دیوان بود .

~~انیسه 3: چیزی که بسته بود، به معنی منعقد.

~~2 کاف فارسی، آلتی که مزارعان خرمن با آن به باد دهند. و به کسر کاف ، مزارعی

~~که خدمتکار وکار کن بسیارداشته باشد، (به اختصار)، نا گفته نماند، وازهآ انکشته

~~(انکشتا ه) که به معنی افزار خرمن باد دادن است ، در لهجهآ اسفرائین

~~وجوین چهار شاخ کویند .

~~1- انگشبنه : صورت دیگری از انگشته یا انگشبه است .

~~2- به کردار، نیکی همی کردمی

~~و زالفغدهآ خود همی خخوردمی

~~3- در برهان : آواره واواره - دفترحسابی باشد که حسابهای پراکندهآ

~~(ابوشکور - لغت فرس)

~~دیوانی را در آن نویسند و دراین زمان آن دفتر را آوارجه گویند.

~~در فرهنک رشیدی : آواره و آوار حساب، لغتی است در اماره به میم

~~بدل واو. ناصرخسروکوید:

~~من به چه کارم خدای را که نبایست

~~و دفتر حساب که حساب پراکندهآ دیوان بر آن نویسند .

~~کردن چندین هزار کار بی آوار

~~4= اصل : دیوار.

~~5 - مصحف انبسته است .

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_239.png)

~~باب الهاء

~~انبسته1: مداد یا خون یاچیزی بود که دشخوار حل شود.

~~انجیره : درکون بود .

~~آماده : بسیجیده و ساخته بود، چون یسفده.

~~نگاره2: ا جریده شمار باشد و انکارش] 2خوانند و کسی باشد

~~که چیزها بر کوید چون کذشتهها، کویند انکاره همی کند .

~~ارخنده و ارخده د: خشم ناک و کینه خواه راکویند:

~~آخشته : سرشته را کویند .

~~آسیسمه: نخیره شده.

~~1- سغدی، 52/. طبری 845، مر کب ار پیشوند * بهمعنی

~~هم و ms132 جزه دوم از مصدر بستن، به هم بسته، (از پاورقی برهان).

~~2ه بسغده و یسغده.

~~3 = در اقنوم عجم خطی : انکاره - دفتر شمار باشد، انگاریدن و

~~انکاشتن ... انکارانیدن و انکاشانیدن متعدی وی باشد.

~~5 - در اوستا: 242ع ارغنت ، که صفت برای مکس و دوزخ

~~است، میتوان بهمعنی زشت و تیره و مکروه کرفت و درفرهنکشها که به معنی

~~دلیر و شجاع امده است درست نیست. در فارسی : ازغند و ازغنده به مهنی

~~22

~~4- داخل قلاب از متن لغت فرس بر آن افزوده شد.

~~خشمکین و غضبناک است :

~~بکی نامه بنوشت نزدیک کید

~~و شیرک کد ازعنده کردد ر صیل

~~فردوسی - از پاورقی برهان) وه فرهنک ایران باستان ج 1 ص298.

~~که اسیمه در این بیت با کلممه ((سر) تر کیب شده آست، و کاهی بهصورت

~~ ه برک

~~6- چنان لشکر کشن وچندان سوار

~~سراسیمه گشتند از آن کارزار

~~فردوسی = لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_240.png)

~~222

~~دشه1: جاسوس .

~~آنوشه2: خنکا بود.

~~آخالییده 2 در هم آمده بود، چون پیراهن و غیره که به دست

~~جمع کنند و بشکنند چون شسته باشند.

~~باد افره (نخ) باذ افراه : عقوبت و پاداش بود2

~~ایمه دوران چو من آسیمه سر است

~~سبت جور به دوران چه کنم

~~خاقانی - دیوان چاپ دکترسجادی ص251)

~~من ار بهر ان بجیه اسیمهآ سار

~~همی کردم اندر جهان سو کوار

~~از یوسف زلیخا منسوب به فردوسی - لغت نامه)

~~- این لغت در برهان و مجمع الفرس بهصورتهای : آیشه، آیشنه،

~~آیشتنه ، آیسته ، انیشه و ایشه آمده است . درمجمع الفرس ، این بیت راشاهد

~~برای انیشه آورده است :

~~در کوی توانیشه همی کردم ای نگار

~~دزدیده تا مگرت ببینم به بام و در

~~هید)

~~درلغت فرس همین بیت ، برای ابیشه آمده است . درپاورقی برهان،ص73

~~کوید : شاید از اوستائی کدی به معنی نظارت کردن و تحت نظرداشتن. در طبری:

~~ایشیین و اشیین - به معنی نکاه کردن است.

~~2- پهلویندنهی به معنی جاوید از اوستاییی*ی کدههنی که جزعاول

~~علامت ms133 نفی وجزء دوم از ی5دن به معنی هوش ، مرک ، نیستی جمعا یعنی

~~بی زوال، (پاورقی برهان) .ه وازه نامهآ مینوی خرد، (ص72).

~~3-در اصل اغالیده ، که در متن لغت فرس همراه با ترنجیده و

~~مجموعة الفرس

~~ریشیده آمده است .

~~4-در پهلوی :22 بازند هاد لته وازه نامه مینوی

~~رد ص 86-87و نیز یندهشن ص113.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_241.png)

~~باب الهاء

~~براه ریب و نیویی بود.

~~پده : رکویی بود سوخته به تازی حراق کویند، به جای پود به-

~~کار برند.

~~پذیره : استقبال کردن بود.

~~فردوسی گفت:

~~پذیره شدندش بزرکان و شاه

~~برونده : شلە2آ قماش باشد.

~~سی کو به سر برنهادی کلاه

~~با دروزه : آن بود که مردم مدام چیزی را به کار دارند .

~~پرگاله2: دو کونه بود:

~~1- فضلهآ جامه بود.

~~ممیگفت مرکس که جوید بدی

~~فردوسی - معجم شاهنامه ص 121).

~~نییجد ز بادافره ایزدی

~~1- در رشیدی : براه و براز - زیبائی و آراستگی . درصحاح الفرس

~~به ضم باء آمدهاست، که تبدیل (ز ذم به (ه) امکان پذیر است مثل :

~~ناذ ح ماه . اسیاذ = اسیاه، (سبک شناسی بهار ج 1ص 213).

~~- شله : به معنی لخت جامه هم هست که یک توب پارچه باشد،

~~(برهان2).

~~3 - مشرف، ای شرف کوهر حمیدالدین

~~که شد مدیح تو تسبیح باد روزه من

~~4- اصل : برکاله ودر تحفة الاحباب : پرکاله وپزکاله. درمجمعالفرس:

~~(سوزنی - لغت نامه)

~~22

~~پرکاله ، پزکاله ، پرکاره .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_242.png)

~~224

~~2- وصله (ای] بود که برجامه دوزند.

~~بنهره 1: زر و سیم ناسره بود.

~~بادد : خمر بود .

~~بدیفاره1 سرزنش و ملامت باشد.

~~باره : به چهار معنی بود:

~~1- با روی شهرو قلعه باشد به عربی سور کویند.

~~2 ایسب باشد.

~~فردوسی کفت در جنگ اسفندیار :

~~ببینیم تا اسب اسفندیار

~~ویابارهآ رستم جنکجوی

~~سوی آخر آید همی بی سوار

~~3- حق وجانب بود. کویند : دربارةآ فلانی انعامی فرمود.

~~به ایوان نهد بیخداوند روی

~~پاره5: چون مرسوم و عطا بود . کویند : چندین زر یا غله یا فلان

~~1- اصل : فضله، که از لغت فرس اصلاح شد. کویا مقصود ازمعنی ms134

~~اول یرکاله، اینست که : (فضلهای بود که درجامه کنند .)، چنان که درپاورقی

~~لغت فرس، ص 430 آمده است .

~~2- بنهره : به تقدیم باء، در فرهنگ ها به نظر نرسید و باید مصحف

~~نبهره باشد، که در جای خود آورده شده است . ونیز ه شرح پاورقی برهان،

~~211 ج4.

~~3- برهان : بیغار، بیغاره و پیغاره .

~~بد دست خود کلموی خود بریدن

~~به از بیغارهآ نا کس شنیدن

~~4- در نسخه فقط سه معنی راآورده است .

~~(ویس ورامین - لغت نامه)

~~5- درپهلوی.2ق، رشوه . درپازند :متن هوازه نامهآ مینوی-

~~مجموعة الفرس

~~برهان قاطع . در مقدمة الادب : رشوة، را به پایمزد ترجمه کرده است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_243.png)

~~باب الهاء

~~موضع، نان پارهآ فلان است.

~~دیکر: پارد - رشوت بود.

~~بتیاره1 بلا باشد و چیزی که دشمن دارند. (نخ) : وبال باشد.

~~پروازه : خوردنی بود که ازپس کسی برند2.

~~بیله 2: آن باذامچه بود که ابریشم از او کیرند .

~~بدادریسه : آن مهره بود که زنان بردوک نهند به وقت ریسیدن، آن

~~را به تازی فلکه2 خوانند.

~~وذه : چوب بوسیده بود.

~~ینجه5: پیشانی بود.

~~1- در وازهنامهآ بندهشن : 425، مخالف ، دشمن، لقباهریمن،

~~ص13. در وازه نامهآ مینوی خرد، ص11: 6486- بدون آفت

~~وبلاو در برهان : بتیاره وپتیاره.

~~آجانا چه توان کرد که اندر ره عشقت

~~لا جکر سوخته پروازهآ من نیست

~~مجمع الفرس) .

~~3- برهان : بیله و پیله.

~~2- اعراب فلکه، اصلی است . فلکه : بادریسه ه مقدمة الادب سه

~~المرقاة.

~~5- در اصل : پیچه بود، که ما از برهان و صحاح الفرس اصلاح

~~کردیم . در برهان . پنجه - به معنی پیشانی باشد که عربان ناصیة گویند . و

~~مویی را نیز گفته اند که از سر زلف ببرند و آن را پیچ خم داده بر پیشانی

~~گذارند . ونیز در برهان : بچ - موی پیش سر را کفته اند . این وازه در

~~فرهنک نامه ها به صورت : پیچه و پنجه هردو آمده است . در تفسیر نسفی : بجه

~~است مانند - لنسفعا بالناصیة، هر آینه فرماییم گرفتن و کشیدن بجهآ این دروغگوی

~~خطاکار، (سورهٔ‌ علق آیهآ 16) ونیز ms135 تفسیر نسفی (ص942- 943). در

~~فرهنک اسدی، ص 3 د گوید : پنجه پیشانی بود به زبان ماوراءالنهری.

~~قانون الادب، دستور الاخوان ، مجمع الفرس ، صحاح الفرس ، لغت فرس .

~~225

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_244.png)

~~22

~~بسته : کسی باشد کهدرجائی بمانآد که راهش نباشد، الابه سختی.

~~بلاذه : فاسد کار بود.

~~بلاذه : فاسد کار بودا.

~~بوبه1: آرزومندی بود .

~~بیغله (نخ) بیغوله : کوشهآ چاه بود.

~~سضده : مانند یسفذه باشد2

~~بسیجیده : معدو کار ساخته را کویند.

~~دیهده : باطل و ناحق باشد، ضد ) هده باشد .

~~بانوانه : مرغکی سیاه وسپید باشد چند بنجشگی و اکربرزمین نشیند

~~برنتواند خواست .

~~بدسته : حریرا بود که عطاران مشک در آن بندند .

~~پسته : فستق باشد.

~~بسوده . به دست زده باشد.

~~مجموعة الفرس

~~1- در اصل : قاصدکار، این لغت تکرار شده است ونیز ه بلایه.

~~دراقنوم عجم : بلاده- فحش کار و بیهوده کفتار . در کشف اللغات خطی : بلاده

~~بالفتح - کنده دهن شدن وسستی و کندی خاطر، ضد ذکاء آمده است.

~~- این لغت پس از "یاقه" آمده بود، برعایت ترتیب در اینجا قرار

~~دادیم و نیز سه به توضیح یوبه .

~~3-ه یسفده

~~4. دراصل : جویر. در قرهنگهای موجود. بسته را یک نوع حریر

~~منقش و ملون معنی کرده اند. ه برهان ، مجمع الفرس ، صحاح الفرس ،

~~رشیدی.

~~م از زر سا و وهم از بسته نیز

~~هم از درویاقوت وهر کونه چیز

~~لفت نامه)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_245.png)

~~باب الهاء

~~بدیله 1: نام پیکان است و نیز این پیکان را بیلکی خوانند .

~~پروانه : معروف است، مگس چراغ نیز کویند .

~~پیشگاه : مردم محتشم را گویند که صدر مجلس باشند1 .

~~بیجاده 3 : سنگ پاره است ؛ مانند لعل ، خوش رنگ . اما قیمتی

~~ندارد و به تازی آن را ((ایش ذنبی)2 کویند؛ یعنی چیست

~~کناهم؟

~~خسروی کوید:

~~ریک ره که چو بیجاده شد آن دورخ بیمار

~~باده خور از آن صافی بر کونهآ بیجاد

~~منه : تخته بود که بدان کوی بازند و آن را طبطاب5 خوانند و

~~227

~~1- بیله و بیلک : پیکانی که مانند بیل سازند، (برهان) . در اقنوم عجم: ms136

~~بیله - تیری باشد که پیکان وی چون خرطوم فیل باشد .

~~به تیغ ، شاخ فکندی ز کرگ تا یک چند

~~به تیر بیله ، ز سیمرغ بفکنی مخلب

~~2- در فرهنک رشیدی : پیشکاه و پیشکه - صدر مجلس، و صاحب

~~فرخی - لغت نامه)

~~صدرا نیز گویند. در مجمع الفرس گوید : حکیم فردوسی [پیشگاه را] به

~~معنی پادشاه و صاحب تخت و مسندچندجا کفته از آنجمله فرماید :

~~به یزدان کرفتند هر دو پناه

~~واینجا مراد از پیشکاه مهراب شاه است .

~~همان دلشده ماه وهم پیشکاه

~~3-ه بیجاد.

~~4- یعنی : ای شیء ذنبی، وجه تسمیهآ آن معلوم نشد ، اعراب آن اصلی

~~اسست.

~~5- اصل : طنطاب.

~~بنات النعش چون طبطاب سیمین

~~لبیبی - تاریخ ادبیات دکتر صفا ، ج1 ص 552).

~~هاده دسته زیر و پهنه از بر

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_246.png)

~~228

~~ضازیال نیز دارفد .

~~بشکینه 1: چوبی باشد که کاورانند.

~~بویه : کام زدن بشتاب بود.

~~معزی گوید:]

~~[هایل هیونی تیزرو، اندک خور و بسیار دو]2.

~~دلافه بایکار یدکعل نود.

~~پیرایه : حلی و آرایش بود.

~~باغنده : دو کونه بود:

~~مجموعة الفرس

~~از آهوان برده کرو، در پویه و در تاختن

~~1- در اصل : حرف اول آن غیر منقوط بود، که برعایت باب نقطه-

~~کذاری کردیم، در فرهنگهای موجود : شنگینه است . و شایدهم نشگینه باشد

~~که در لهجهآ اسفرایین وجوین: نیشکی گویند . وه شنگینه درهمین فرهنگ -

~~نامه.

~~2 - نام شاعر و مصراع اول را ما بر آن افزودیم .

~~3- این وازه به صورت های : بلاده ، بلابه ، بلایه، آمده است .

~~ه برهان. شیخ عطار و فخرالدین اسعدگر گانی آن را با دایه قافیه کردهاند،

~~مثل :

~~رها کرد از دو دستش دست دایه

~~بجست از دام رسوایی بلایه

~~(ویس ورامین ، ص170)

~~زبان بکشاد هرمز کای بلایه

~~ندانم چون تو جادو هیچ دایه

~~(شیخ عطار - مجمع الفرس)

~~همجمل التواریخ و القصص، ص 31 ، لسان التنزیل ، تفسیر کمبریج،

~~تحلیل اشعار ناصر خسرو و تفسیر نسفی .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_247.png)

~~باب الهاء

~~بکی : بند بود که برپای نهندا .

~~ورنه نی و ناخن و شکنجه

~~باغنده ms137 و تیغ و پا وکردن

~~دیگر : پنبهآ کلوله3 کرده بود .

~~بیواره2: غریب و بیچاره و به کار خود، درمانده را کویند .

~~قلده : نعلین باشد. (نخ) : عصاد بود.

~~قببره : دهل باشد .

~~بر کنبد اعظمش همه شب

~~تا روز همی زدم تبیره

~~کالواسه" : تا سه کرفتن بود، ملول شدن است .

~~ایران یکی مردبیواره ام

~~ون تخلهآ کلیم پیمبر شد

~~منجیک- ممع الفرس)

~~نالواسه کرفت از این تا سه

~~حفاف - مجمع الفرس)

~~1 - در فرهنکهای موجود : باغنده وپاغنده - به معنی "بند) نیامده است

~~و "باغنده" درشعر شاهد هم معلوم نیست که ضبطش صحیح باشدهآ ممکن است

~~که باغنده، محرف "باکنده" باشد ، یعنی به وسیلهآ کنده.

~~2- شاعر آن معلوم نشد.

~~3- اصل : کلکونه.

~~4- اصل: بیواده، لیکن بامراجعه به فرهنکها، اصلاح شد. در مجمع-

~~الفرس و رشیدی این بیت اسدی را برای این وازه، شاهد آورده اند.

~~بدوگفت از خانه آوارهام

~~ونیز سه برهان ، آنندراج، تحفة الاحباب، کشف اللغات و رشیدی.

~~5 - اندر فضائل تو قلم کویی

~~6 - شاعر معلوم نیست .

~~7- در مجمع الفرس : تا لواسه وتلواسه .

~~مرمرا ای دروغگوی سترگ

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_248.png)

~~230

~~زه1: دندانهآ کلید بود که از چوب کنند . (نخ) : دندانهآ کلید

~~است.

~~تفشله : کوشت و کندنا و کشنیز2 وکوز مغز و خایه به دیک اندر

~~کنند و بیزند. (نخ) : کوشت وکندم و کشنیز وگوز مغز و

~~خایه و انکبین به دیک اندر کنند و بپزند .

~~کردجیده و ریشیده : به معنی آغالیده بود .

~~تاده (نخ) تاره 2: بالای جامه باشده.

~~کمرزده ضمان باشد.

~~توده : کوده را کویند، چون پشته باشد2 ، کویند : تودهآ ریگ یا

~~1- در برهان : تژه و نیز پاورقی لفت فرس : تژ و تزه است .

~~دهقان بی ده است و شتربان بی شتر

~~پالان بی خر است وکلیدان بی تزه

~~2- اصل : کشند .

~~لبیبی - لغت فرس)

~~3ه آغالیده.

~~4= لغت "تاده (تاره)" که در باب الراء پس از "تور) آمده بود،

~~ما برعایت ترتیب جای آن را عوض کردیم .

~~- تاده محرف تاره است . بمعنی ریسمان واقع درطول ms138 پارچه مقابل

~~پود، (فرهنک نظام).

~~الباس جاه تو بادا همیشه

~~ز دولت پود و از اقبال تاره

~~6 - ترزده : قباله باشد، (صحاح الفرس). دربرهان : ترده و ترزده .

~~(دقیقی - مجمع الفرس)

~~قاضی کردون چو دیده عدل و ملک و رای او

~~مملکت را تا ابد بسته به نامش ترزده .

~~7- در برهان : توده - تل و پشتهآ خاکستر و خرمن غله و امثال آن

~~(شمس فخری - مجمع الفرس)

~~باشد ، وهرچیز که بربالای هم ریزند . در لغت فرس ، توده - کوده راکویند.

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_249.png)

~~باب الهاء

~~تودهآ خاک.

~~له 1 دام بود. (نخ) : کویند مستی بود که ساعتی کنند .

~~قباه : خراب و بد شده باشد2.

~~قسله3 : خسته بود، کویند : تباه و قبله است ؛ یعنی خخراب و

~~خحسته است.

~~جاجله : و این لکای دیلمان را خوانند.4

~~1- در پاورقی لغت فرس گوید : چنین لغتی در هیچ یک از نسخ دیگر

~~به دست نیامد .

~~2- اگر نه عدل شهستی و نیک رایی او

~~شدی سراسر کار جهان تباه و تبست

~~3- ضبط این کلمه در اصل چنبن است ، لیکن در فرهنگها چنین لغتی

~~سوزنی، دیوان ص142)

~~به دست نیامد .

~~احتمال میرود که کاتب در خواندن این واژه، مرتکب اشتباه شده باشد؛

~~زیرا درکتابهای لغت (تباه" و"تبست" را باهم آورده و ازاتبا ع دانسته اند،

~~و عدهای هم لغت تبست را منفرد آورده و غالب آنان به این بیت آغاجی استشهاد

~~کرده اند:

~~دریغ من که مرا مرگ و زندگانی تلخ

~~مؤلف مجموعة الفرس نیز ازآوردن این بیت برای وازهآ تبست خودداری

~~که دل تبست وتباه استودین تباهو تبست

~~نکرده، و بیت رابه این صورت نوشته است : "که دل تبست و تبلهست و..."

~~که ما در ذیل کلمهآ تبست به غلط بودن املاه آن اشاره کردیم . بعد مؤلف در

~~مبوب کردن لغات ، "تبلهست " ( تباهست) را لغتی فرض کرده و آنرا به هیئت

~~(تبله" در این باب آورده است .

~~3- در متن لغت فرس چاپ اقبال : معنی لغت جاخله و ms139 جاجله را به این

~~صورت ، "دابن الکر (27) دیلمان راخوانند" ضبط کرده است . بعد درپاورقی

~~23

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_250.png)

~~232

~~جاوله: کلی است 10

~~جفاله : جوقی2 بود از مرغان. (نخ) : میوهآ نارسیده بود.

~~چبیره : جمع کشتن بود قومی را آ.

~~جوله5: تیردانی بود که غازیان دارند2.

~~جلته : چون سماروغ بود.

~~"کوید : "این لفت که نه املای آن معلوم شد و نه تعریف آن در هیچ یک از

~~نسخ دیگر نیست ..) و در نسخهآ ماهم متأسفا نه معنی لغت ناخواناست وشاهدی

~~هم ندارد و مؤلف ، آن را اینطور ذکر کرده است : "جاجله و ابن الکلی

~~دیلمان را خوانند.) از طرف دیکر می بینیم که فرهنک نویسان ، چاچله را

~~را به پای افزار معنی کرده اند ، که "لکا" و "لالکام هم همان است . بنا براین ،

~~در اصل باید چنین باشد: "جاجله واین لکای دیلمان را خوانند.) لذا ما

~~نیز اصل را که مغلوط بود اصلاح کردیم . لازم به تذکراست که بگویم: پاچله

~~نیز کفشی بوده است مانند غربال که برای کوفتن برف و هموارساختن راه قافله

~~برپای می بسته اند، نظیر اسکی امروز، این معنی اخیر در پاورقی برهان

~~1- در برهان : چاوله - نام گلی باشد صد برک و بغایت رنگین .

~~2- جوق : مطلق جماعت از جن و انس وکروه مرغان وجز آن ،

~~آنندراج) .

~~- در برهان : جفاله و چفاله.

~~4 - بفرمودشان تا چپیره شدند

~~سپاه و سیهبد پذیره شدند

~~5- دربرهان : جوله وخوله است،

~~(فردوسی - صحاح الفرس)

~~6- گرچه داردز اعتراض جهول

~~سینه پر تیر طعنه ، چون جوله

~~مجموعة الفرس

~~آمده است .

~~(نزاری - مجمع الفرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_251.png)

~~باب الهاء

~~جامه1، چامه : شعر بود .

~~چمانه : دو کونه بود:

~~گذر سیل بودا . دیکر: کدوئی باشد که در او شراب کنند از

~~بهر خوردن.

~~چرویده: یعنی از بهرچاره جستن کشته و دویده2 .

~~چینه : دو کونه بود:

~~کی نطعمهآ مرغان است.

~~سعدی کوید]5

~~مرغ جائی پرد که چینه بود

~~ی به جائی پرد که چی نبود

~~دیکر : لاده دیوار بود.

~~چفته : چیزی ms140 را کویند که کژ بود و خمیده .

~~233

~~1- در فرهنگ نامههای موجود - بجزناظم الاطباء - جامه به معنی چامه،

~~که شعر و غزل است نیامده است . و در اینجا ظاهرا معنی جامه ، از قلم

~~افتاده است سه لغت فرس و برهان .

~~2- در فرهنکهای موجود : لوره، به معنی کذر سیل است نه چمانه .

~~گویا معنی لوره با چمانه درهم آمیخته است ه لوره .

~~3- اصل: جرویده، که از رشیدی، لغت فرس و برهان اصلاحشد.

~~جرویده : صفت مفعولی ازچرویدن است .

~~3دولت و نصرت و سعادت ر

~~نیست کاری ورای چرویدن

~~5 - نام شاعر از امثال و حکم دهخداست .

~~فخری فرهنگ رشیدی)

~~عدلاد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_252.png)

~~232

~~چکامد1 : قصیدد را کویند.

~~خشتجه2: زیر بغل جامهآ پوشیدنی باشد وخشتک2 نیز کویند ومردم

~~عامنه سوزه2 خوانند .

~~خشینه : رنکی است سپید فام کبودکون .

~~خودخوره (نخ) : خود خروه : بوستان افروز باشد5.

~~خورابه : جویی بود که از او آب باز کیرند، و ورغ3 او از زیر

~~بند کاه آب ، اندک اندکهسی پالاید.

~~خله : خلم بینی بود.

~~خستوانه2: پشمینه بود که بلادریان2 دارند ؛ سر موی و پشم از

~~او آویخته باشد :

~~مجموعة الفرس

~~1- در برهان : چکامه، چکامه، چفامه وچامه . درپهلوی :48962،

~~(پاورقی برهان).

~~2در برهان و صحاح الفرس : خشتچه.

~~3- در اصل : خشک.

~~4- در اصل : سوره:

~~- یعنی کل تاج خروس، (پاورقی لغت فرس).

~~6- ورغ : بندی راکویند که از چوب وعلف وخاک و کل ، در پیش

~~رودخانهها بندند، (برهان) . در لهجهآ فارسی و کردی اسفرایین : جای انشعاب

~~اب را برغ، گویند

~~رخ ورداضل: خسنوانه که از فرمنگها اصلاح شد

~~از او تا دشمنش فرق است چندان

~~که ار دیای چین تا تستواد *

~~(شمس فخری - مجمع الفرس)

~~بلاوریان : ظاهرأ پلاه وریان باید صحیح باشد ، زیرا ره" در پلاه ور،

~~امی تواند محرف (س) باشد ، بنابراین و پلاهور ؛ یعنی پلاس وپشمینه پوش.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_253.png)

~~باب الهاء

~~خوازه21 قبه ای باشد که چون پادشاهان به شهر در ایند، بسازند

~~بخ) : قبهای باشد که به آذین عروسیها بندند .

~~خاشه ms141 : ریز اهآهای خاشاک و سرکین بود و مانند آن .

~~خرفه : پریهن باشد که به تازی، فرفخ کویند. (نخ) : تخم

~~چرچهن بود .

~~خنیده 2: معروف و مشهور بود.

~~خامه : قلم بود. دیگر : تل ریگ باشد.5

~~خخروه: خروس باشد.

~~خرزه2: ذکر را کویند .

~~درگاه، (تاریخ بیهقی - چاب دکتر فیاض ص290).

~~2-در اصل : بارند، که ازمتن لغت فرس اصلاح شد .

~~3- پرپهن : رستنیی باشد که آنرا خرفه گویند، و به عربی فرفخ و

~~والمرقاة.

~~4- اسم مفعول از : خنیدن

~~فروخته با داروش

~~خنیده گر شب هوش

~~همی برست ازجوش

~~نوش کن می نوش

~~5- کرده ازحلق دشمنان چوسحاب

~~امهآ ریک را به خون سیراب

~~6-- در اصل خرره.

~~سنایی - پاورقی برهان) .

~~1- و بسیار خوازه زدند از باذارها تا سر کوی عبد الاعلی وازانجاتا

~~235

~~وبقلة الحمقاء خوانند، (برهان). در مقدمة الادب : بقلة الحمقاء - خرفدتخمکان،

~~فرفین ، فرفیون . پریین وتخم خرفه . ه الاغراض الطبیة، ص89 ، الابنیه

~~تاریخ سیستان ، ص37) و (تاریخ ادبیات دکترصفاج1 ص144)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_254.png)

~~236

~~لییده1: همچو فرو بردن باشد.

~~خرشته به معنی خم بود.

~~خبسیره2 جمع شده و ساخته .

~~خبه : به معنی خبک بود.

~~دهره : آلتی بود که از آهن سازند ، دراز سرش کژ، چوب بدان

~~بربندند .

~~دوشیزه : دختر بربود که شوهر ندیده باشد.

~~1- خلیده : در اندرون رفته باشد، (صحاح الفرس). خلیده : اسم

~~مفعول از خلیدن است.

~~هر ساعتش از غصه کلی تازه شکفته

~~وزغصه چوخارش همه در دیده خلیده

~~2- در اصل : خربشه ، که از فرهنگها اصلاح شد. -، تحفة الاحباب)

~~(انوری - مجمع الفرس)

~~کشف اللغات و آنندراج.

~~در برهان : بضم بای فارسی، پشتهآ بزرگ دراز ناهموار که میان آن

~~بلند و دو طرفش نشیب باشد، وخیمه . از : خر (بزرگ) ساپشته ، (پاورقی

~~برهان). میگفت : نماند بر روی زمین خانهای که از کل بر آورده باشند یا

~~خرکهی و خرپشتهای که آن خانهآ بیا بانیان باشد .

~~همه بام های این مسجد به خرپشته پوشیده،

~~تفسیر کمبریج ص 251).

~~3ه کازه.

~~سفرنامهآ ناصرخسرو ص 10).

~~حه چبیره . در صحاح الفرس : خبیره و ms142 چپیره است .

~~5ه خبک.

~~6-یک دختر دوشیزه بدو رخ ننماید

~~همه آبستن و الاهمه بیمار

~~نوچهری - دیوان ص

~~(13

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_255.png)

~~باب الهاء

~~داه1: ده2 بود. دیگر پرستار و کنیزک بود .

~~دوزه : کیاهی بود که از جامهآ مردم در آویزد و تیغهاء خرد دارد .

~~نیخ) : کیاه دوزاله2 بود که از جامهآ مردم در آویزد .

~~درونه5: کمان حلاجان بود.

~~کشنه : کارد بزرک را خوانند .

~~دخمه : کورخانآه باشد.

~~دزآکاه 6: به معنی بد اندیش و بخشم آمده بود .

~~دهانه : هر چه را دهان نبود و خواهند که آن را دهانی کویند، به

~~حکم استعاره دهانه گویند . چون دهانهآ راه و دهانهآ باد و آنچه بدین

~~ماند .

~~237

~~1-داه : عددده را نیز گویند که به عربی عشره خوانند. (برهان).

~~2- در اصل : دید که از متن لغت فرس اصلاح شد .

~~3- خنک آن میر که در خانهآ آن بار خدای

~~بسر و دختر آن میر بود بنده و داه

~~4- در فرهنک های موجود : دوژاله به نظر نرسید .

~~فرخی - لغت فرس)

~~5 - سرو بودیم چندکاه، بلند

~~کشتیم وچحون درونه شدیم

~~- دژآکاه : مرکب از -دژ

~~سائی - لفت فرس)

~~در واژه نامهآ مینوی خرد: 5224، (نادان، (ص 152). در پاورقی

~~آکاه، (برهان).

~~برهان : کثیقدهلی ، در لغت یعنی بدآکاه ، مجازأ خشمکین.

~~سوی مرز توران چو بنهادروی

~~چو شیر دژاکاه ، نخچیر جوی

~~فردوسی - وازه نامک)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_256.png)

~~238

~~رسته : بازار]1 باشد.

~~ردوخه (نیخ) ربدوحه2: آنکه به وقت جماع به شهوت وخوشی رسد.

~~ریکاسه خاریشت بود.

~~رییشیده : به معنی آغالیده2 بود.

~~روان خواه (نخ) رواز خواه5: کدایان در یوزه را گویند.

~~رده : صف باشد .

~~رمه : کلهآ چهار پایان باشد.

~~رخنه : سوراخ بود در دیوار.

~~زنده : جامهآ دریده بوده (نخ) : کهن و خلق باشد.

~~1- کلمهآ بازار، از قلم افتاده بود، لذا از پاورقی لغت فرس بر آن

~~مجموعة الفرس

~~افزوده شد : ه ص490

~~2- زبوجه و زبوخه ، میتوان آن را با کلمهآ سغدی ب(ه1ر48 ب44.

~~مقایسه کرد، که به معنی نافذ و مؤثر است ms143 .

~~کمه ربوخه کردد او بر پشت تو

~~که شود زیرش ربوخه خواهرت

~~منجیک - صحاح الفرس)

~~3- در برهان بهصورت : ریکاشه، ریکاسه، رکاسه، رکاشه نیز آمده است .

~~4= ه آغالیده.

~~- در فرهنگ های موجود: روان خواه - به معنی اهل دریوزه است،

~~نه روازخواه :

~~در آن کوی پیری روان خواه بود

~~که دستش زهرکام کوتاه بود

~~به معنی تر کیبی،خواهنده و به هرطرف روان است ، از روان به معنی رونده؛

~~غاجی - مجمع الفرس)

~~کدای دوره گرد، (لغت نامه).

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_257.png)

~~باب الهاء

~~زغاره (نخ) زغاره 1: نان کاورسین بود .

~~زکاره ، زکاره : لجوج و ستیهنده و کینهور بود.

~~زاله : آن قطرهآ شبنم بود که به شب نشیند .

~~دیکر: خیکی بود باد اندر دمیده و کروهی تکرک را گویند4.

~~زاولانه5: بندی بود آهنین که بر گردن و پای زندانیان نهند 2 .

~~ستانه : عتبهآ خانه بود.

~~سپیده : وقت سحر باشد.

~~ستیهنده 2: کسی را کویند که در کارها مجد بود و اکر سخنی

~~کوید، خواهد که سخن خود را درست کند ؟ خواه راست

~~باشد وخواه نه.

~~239

~~دد برهال: رعالره، زعاله لعالهقان اززن باشمل.

~~منم آرزومند یک تا زغاره

~~4- رفیقان من با زر و ناز و نعمت

~~ابو شکور - لغت فرس)

~~ستیهنده.

~~4- صاحب مجمع الفرس : این دو بیت را شاهد برای معنی تگرگ

~~و هم برای خیک پر باد، که شناوران با آن شنا کنند، آورده است :

~~ابر اگر فیض دست او یابد

~~در هوا چون کهر شود زاله

~~غلامان او شناه کنند

~~بیکر آسمان شود ژاله

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~5- در برهان : زاولانه، زولانه، زورانه.

~~6- کسی کزطوق حکمش سر بپیچد

~~شود حبل الوریدش زاولانه

~~-مجمع الفرس)

~~در نسخهآ ما، زاولاته است، که از فرهنگ های موجود اصلاح شد.

~~7- در اصل : استیهنده، چون در فرهنگشها، استیهیدن وستیهیدن هردو

~~آمده است ، لذا ما ، برعایت ترتیب همزهآ آن را حذف کردیم.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_258.png)

~~ستنه1: قوی بود.

~~سندره ا خرام زاده بود.

~~سفجته 2: خربزهٔ‌ خام بود[ و] سبز، کالک نیز کویند.

~~سوله ms144 (نخ) سوکه3: سوراخ بود، در هرچیزی .

~~سرخاره2: سوزن زرین بود که زنان به بند مقنعه باز بندند ، تا

~~محکم بود.

~~سمجه2: نقب و حفره بود، به زیر زمین اندر کنده و مانند خانه1

~~نیز کنند.

~~رودکی کفت :]

~~شوهٔ‌ در آن کنج اندرون خمی بجوی

~~مجموعة الفرس

~~1- دراصل . ستینه . در ترجمهآ مفردات قر آن خطی آستاند : العفریت

~~-دیوستنبه . ( بهشمارهٔ‌ 1458 وص 29- 54). و نیز ه تفسیر کمبریج

~~و نسفی.

~~2- در برهان : سند، سنداره، سندره آمده است . در لهجهآ کردی

~~اسفرایین : سنت.

~~اه سند)

~~زیر آن سمجه است بیرون شوبدوی

~~سفج

~~5- در پاورقی برهان : سوکه را مصحف سوله، اورده ابست.

~~6- ریزهآ خاشاک سر جاروب فراشان تو

~~زینت سرخارهآ زرین حوران یافتد

~~شرف الدین شیرازی - مجمع الفرس)

~~7-ه سمج

~~8- اصل : مانند خار:

~~9- در اصل : سو.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_259.png)

~~باب الهاء

~~سره: سرف بود:

~~سفله2: ناکس و بداصل بود.

~~سگاله : سر کین مردم بود.

~~سنه : (نخ) سته5: لعنت بود.

~~ستایشگاه: جایی بود که شاعر تخلص به ممدوح کند.

~~شاه : سه گونه بود:

~~1 پادشاه بود.

~~2- راه فراخ باشد، کویند : شاهراه .

~~1-ه سرف.

~~(منتهی الارب).

~~و نیز ه صحاح الفرس .

~~ونس، 10 آیه 88). پلی میان شعرهجائی وعروضی فارسی ، ص صد وسیزده .

~~در لغت فرس : سنه - لعنت و نفرین بود.

~~ای فرو مایه و در کون هل و بی شرم و خبیث

~~شهر واسبوع وسنه مانند ماه

~~6- به نام و کنیتت آراسته باد

~~1- سفله : تازی است . سفلة الناس بالکسر : ناکس و فرومایه ،

~~ اا ا ال وا ولرطن

~~4_ در ترجمهآ دو جزو قرآن مجید ، به تصحیح دکتر رجائی آمده است

~~وسی فرعون راسنه خواند، یعنی نفرین ودعای بدکرد، (ص 7، س16). آنجا

~~که موسی میگوید : ربنا اطمس علی اموالهم و اشدد علی قلوبهم ، (سورهآ

~~فریده شده از فریه و سردی و سنه

~~لبیبی - لغت فرس)

~~می کند بر دشمن جاهت سنه

~~در فرهنکها :سته به معنی سنه، بهنظر نرسید، ظاهر امصحف است

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~ستایشگاه شعر و ms145 خطبه تاحشر

~~(عنصری - لغت فرس)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_260.png)

~~242

~~3- داماد بود و این لغت غریب است1.

~~عنصری کفت:

~~نشینند بر کاه بر، شاه و ماه

~~چه نیکو بود کاه را ماه و شاه

~~شکافه : زخمهآ مطربان باشد .

~~شنگینه 4 : (نخ) شگینه : چوبی بود که کاو وخررا رانند، کواز

~~نیز کویند، بند گواز نیز کویند. (نخ): چوب کازران بود که

~~برجامه زنند، دروقت شستن.

~~شخوذه5: به ناخن شکننده باشد .

~~ششاره: جامهآ سیید بود.

~~شرزه : آنچه از سباع دندان باز کند .

~~1- در اصل : عربیست، که از لغت فرس اصلاح شد.

~~2-در اصل نسخه ؛ زیر کلمهآ "شاه"، داماد و زیر کلمهآ "ماه)،

~~عروس، نوشته است .

~~3- اصل : شاه و ماه، بود که ما ضبط صحاح الفرس را اختیار کردیم.

~~4- ه بشکینه.

~~د صفت مغعولی از شخودن. ه شخود درنسخهآ ما

~~2- در برهان : شاره - دستار هندوستانی باشد که به زبان هندی چیره

~~گویند . و چادری رنگین و به غایت نازک را نیز کفته اند، که بیشتر زنان

~~هندوستانی جامه کنند . در فرهنگ قواس کوید : شاره - جامهآ لعل رنگ که

~~کرد شمع کشند تا باد نکشد. بعد در پاورقی کوید : برای پوشش اهل هند

~~مجموعة الفرس

~~میان خاک و خاکستر نشسته

~~شخوده لاله و سنبل کسسته

~~(ویس ورامین ، ص 93،70)

~~کلمهآ دیکری هست که به آن ساره کویند .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_261.png)

~~باب الهاء

~~شسناه 4 حول شنا بود.

~~(شمیده)2 بیهوش شده باشد . (نخ) متحیر وسر کشته.

~~شخیده : سرمازده باشد. (نخ) : پژمرده .

~~ننسب یازه : شب پره بود.

~~شفه : شوغ بود.

~~شله : دو گونه بود: یکی : سرگین دان بود و جای پلیدی2 در

~~کوچهها .

~~دیگر: شرم زنان بود؛ مراد فرج است .

~~شکود : حشمت بود.

~~ثسته5 ؛ بانک اسب بود

~~شگه : به معنی شگوه بود.

~~اه شنا وشناوه .

~~2- لغت شمیده از قلم افتاده بود که ماآن را از لفت فرس در اینجا

~~افزودیم. و در اصل نسخه عبارت اینطوربود. شناه - چون شنا بود ، بیهوش

~~شده باشد . ه (ص 113 از لغت فرس) ms146 ، ونیز ه شمید ، در نسخهآ ما .

~~3-در اصل : سوغ وبه سوغ.

~~4- اصل : بلندی که اصلاح شد. ه برهان ، لفت فرس ، صحاح

~~الفرس ، مجمع الفرس ورشیدی.

~~مجمع الفون ورشیای اب بود این ف که قل از "غرد

~~قرار کرفته بود ، با مراجعه به فرهنک های موجود اصلاح کردیم، بعد آن

~~را از باب الدال به باب الهاء، آوردیم.

~~هر آن گهی که به بیشه درون زند شنه

~~ز بیم شنهآ او شیر بفکند چنگال

~~منجیک - مجمع الفرس)

~~در مجمع الفرس لغت شنه بدون تشدید نون نیز آمده است .

~~42

~~6-ه شکوه .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_262.png)

~~233

~~ختفره1: جاهل باشد.

~~غلبه . عقها بود. (نخ) : عقعق بود. (نخ) : عقیق باشد.

~~غوته : غوطه کردن بود . یعنی سر به آب فرو بردن .

~~غخنده :2 عنکبوت بود. (نخ) : عنکبوت بزرک بود که مردم را

~~گزد ، دلمک4 نیز کویند .

~~خونتنه : کیاه بود.

~~1- در اصل : عنقره، ه صحاح الفرس ، برهان . در تحفة الاحباب

~~این بیت را شاهد آورده است :

~~ندیدم چو تو من به کوه و دره

~~و نیز مجمع الفرس.

~~مردکی عشوه ساز وعشق پذیر

~~خر بطی ریش کاو غتفره کیر

~~# ~~الفرس کوید، عکه : مرغی است ، شبیه به عکعک که کلاغ پیسه باشد. در

~~فرهنک رشیدی : غلبه، بالضم - عکه است.

~~سه حاکمک اند اینجا، چون غلبه همه زرد

~~یخواره و زن باره وملعون و خسیس اند

~~وه کلازه.

~~3-ه تنندو.

~~ه ا ن ان بهکن دا رهانن اد ودیه اویده

~~کوچک سخت و استخوانی که زهر خطرناکی دارد .

~~5- آن روی او نکر چو یک آغوش موی خشک

~~مجموعة الفرس

~~بکی بینوا خام بس غفره

~~(منجیک - رشیدی)

~~ان موک او نکر چو یک آغوش غوشنه

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_263.png)

~~باب الهاء

~~غیشه : کیاهی بودمانند کاه. دیکر: کیاهی بود که به ریسمان تابند.

~~غوزه : کوزهآ پنبه بود.

~~نوره : حصرم بود، بهتازی.

~~غخرنبه : بانگ، بتشنیع بود، و خشم ، چنانکه بهر [ی] بیرون و

~~بهری درون کلو بود.

~~غازه وغازه : کلکونه بودا.

~~غنچه : گل ناشکفته ms147 بود .

~~ضنوده: چو غنو[د]2 باشد.

~~خرینده به معنی ارغده3 بود.

~~خرچه: نادان و مخنست.

~~خنفره غصه بود.

~~فرزانه : حکیم وخردمند باشد.

~~235

~~1- حصرمة : غوره : ج ، حصرم ، (مقدمة الاب).

~~2_ در پاورقی لغت فرس : غازه - گلگونه بود که زنان در روی نهند.

~~ه غنود.

~~4- ظاهرأ مصحف غریونده ، از مصدر غریویدن است .

~~5ه ارغده

~~6- اصل : غرخه، که از صحاح الفرس وبرهان ، اصلاح شد . غرچه

~~از غرد چه، (پسوند تصغیر) ، (برهان) . ونیز سه بهشرح استادفروزان فر

~~در بهاء ولد، ص 275، ج2.

~~روستائی و غرچه را مانی

~~بدیعی - لغت فرس)

~~بفریبد دلت به هر سخنی

~~7- لغتی به این هیئت در فرهنکت نامه ها به نظر نرسید ، ظاهرا مصحف

~~غتفره است که گذشت.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_264.png)

~~2

~~فغواره : کسی را کویند که از خجالت یا دلتنکی سخن نگوید .

~~فغ ، بت بود ، یعنی سخن نمی کوید، فغواره از آن مشتق

~~ست.

~~فره1 : زیاد باشد .

~~فزه آز پلمید و پلشت باشد.

~~فرخته : (نخ) فرشته . (نخ) فرخشته2: قطایف باشد، به زبان

~~ماوراالنسهر .

~~در اصل و به کسر آول و ثانی آست، ودر لغت قرش به قتح آول

~~وثانی امده است . در وازه نامهآ بند هشتن ص 125: 227 بیش، بیشتر،

~~زیاد

~~این شعر بر آن وزن و قوافی و ردیف است

~~کامروز نشاطی است فره فضل و کرم را

~~انوری، دیوان ص 8)

~~2- فوه تکرار شده است .

~~3- این وازه، به اشکال و معانی مختلف درفرهنکثها ذکرشده است،

~~کویا همهآ آنها معنی واحدی را اراده کرده اند. و اختلاف لفظ و معنی ناشی

~~از اختلاف ذوق و سلیقه ویا لهجههای محلی بوده است . بنا براین. فرخشد،

~~فرخشته، فروشه، آفروشه، هه به حلوائی اطلاق میشده است که از :

~~آرد و روغن و عسل یا در بعضی امکنه از آرد و شیر و تخم مرغ و

~~شیرینی، یا از خرما و روغن و آرد، درست می کردند . چون اقوال بسیار

~~طولانی است ، لذا به ذکر بعضی از مآخذ اکتفا می کنیم : ه مقدمة الادب، ms148

~~برهان قاطع، برهان جامع ، فرهنک پنج بخشی، مجمع الفرس ، فرهنگ

~~مجموعة الفرس

~~رشیدی، لغت فرس ، منتهی الارب، لغتنامه ، تحفة الاحباب ، فرهنکث قواس

~~و درخت آسوریک . ص 75 .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_265.png)

~~باب الهاء

~~قله 1: ماست بود. (نخ) : کوره ماست بود. (نخ) : توی1 شیر

~~اشد ، به تر کی قیماغ گویند .

~~فسیله2: رمهآ اسبان یود.

~~درسته وفرستاده: رسول بود.

~~فهانه : آن چوب بود که درودگران، در میان چوب زنند؛ تازودتر

~~شکافته شود، و ستون نیز بدان سخت کنند .

~~روهیده3. یسندیده باشد .

~~درهخته : ادب کرفته بود.

~~فهرزانه2: دو کونه بود:

~~1- سزاوار.

~~1- در فرهنگها : فله، با حرف دوم مشدد آمده است . در لهجهآ

~~سفرایین : فله . در لغت فرس اسدی : بیتی از عسجدی آورده است که در آن

~~فله با حله قافیه شده است مانند:

~~نخواهم سیر شد گویی از این کونهای چون فله

~~وزین رخ های چون دیبا و عارض های چون حله

~~2- تو : بضم اول - قیماق را نیز گفتهاند و آن پردهای باشد که برروی

~~شیر بندد، (برهان) .

~~3ه فشیله.

~~4- در مقدمة الادب : رسول- فرستاده، پیغامبر، گسیل داشته، کماشته

~~در قرآن مترجم شماره1آ آستانه : ملائکه - فریشته، فریسته، (وازه نامه آن).

~~انی لکم رسول مبین ، که من هستم مرشما را فرستاده ای بی خیانت ، ( تفسیره

~~کمبریج ، ج1، ص 320). وتفسیر نسفی .

~~5- بخت واقبال معتکف باشد

~~بردر خسرو فرو هیده

~~(فخری - رشیدی)

~~6- فرزانه تکرار شده است .

~~237

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_266.png)

~~228

~~2- حکیم راکویند.

~~ورخشته ا: کسسته و برزمین کشیده بود .

~~فریه1: نفرین باشد.

~~فلاده : بیهوده بود.

~~فلخوذده (نخ) فلخیده : دانهآ کنده بود ازپنبه وغیره .

~~طیان کفت:

~~موی زیر بغلش کشته دراز

~~و از قفا موی پاک فلخوذه

~~فرس وده: کاسته بود.

~~فشیلیه: رمهآ اسب بود.

~~فزهاز پلمید بود.

~~فرومایه : بی اصل وخرد بود .

~~1-در اصل : چکنم .

~~2- فرخسته و فرخشته از : فرل خسته، و فرخشته مصحف فرخسته

~~است، (از پاورقی برهان).

~~او میخورد به شادی و کام دل

~~دشمن نزار کشته و فرخسته

~~3_ زه ای کسایی احسنت، گوی و چونین ms149 گوی

~~(ابوالعباس - لغت فرس)

~~به سفلکان بر ، فریه کن و فراوان کن

~~- یک فلاده همی نخواهم کفت

~~کسائی - لغت فرس)

~~خود سخن بر فلاده بود مرا

~~(ابوشکور - لغت فرس)

~~5ه فلخود.

~~6ه فسیله، فشیله مصحف است.

~~7- فوه تکرار شده است :

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_267.png)

~~باب الهاء

~~فرخنده1: کنده پیشانی بود .

~~کاسته : چیزی نقصان پذیرفته.

~~گشدوله2 : به معنی کنور2 بود ، پیش ازاین کفته ایم.

~~گاه : بهسه معنی بود.

~~اول : وقت است . کویند : فلان کاه ؛ یعنی فلان وقت .

~~دوم : جای نشستن بود برسرتخت.

~~سیم : پالاچاهک نیز کویند2. پالاچاهک : مغاکی بود که سیم

~~یالاکنند2 ازبهر نقره پالودن .

~~کرفشهد. به معنی کربش باشد .

~~گفیده2 : شکافته باشد1.

~~کارقه : دیههاء کویک باشد.

~~1- فرغند و فزغند . هنینک کوید، فوغند، لا اقل به معنی پلید و

~~چر کین، مصحف فرغند است ، (از پاورقی برهان) .

~~2- کندوله : به معنی کندوک است که خمی باشد از کل ساختد که غله

~~در آن کنند .

~~3=ه کنور.

~~4- ع- در اصل : "پالابود مغاکی که سیم پالا کند..." ، که تصحیح

~~قیاسی است .

~~5- کرفش، بروزن مفرش - چلیاسه و وزغه را کویند، (برهان) .

~~عه کربش.

~~ه کفته .

~~8- کوه با مغز کفیده چرخ با روی سیه

~~با پر شکسته باد با پای فگار

~~مسعود سعد - مجمع الفرس)

~~26

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_268.png)

~~25

~~نا تو از بغداد یا بیهق رسی

~~گاره2 : خرپشته بود وسایهبان، و کروهی کویند : صومعه است. (نخ):

~~در کلاته بط بنکذارد کلاغ

~~کومه که بر کنار بستانها زنند از بهرسایه؛ ازچوب و ازنی .

~~وکروهی آن راصومعه گویند.

~~ککمبیله2: هاون بود.

~~گده : سه کونهبود:

~~کی : خانه. گویند : آتشکده .

~~2- ملازه بودا به تازی لهاة5 کویند

~~2- کلیدچوبین بود . نسخه3: چوبکی بود که به درهلند، تادر،

~~مجموعة الفرس

~~شاعر ال معلموم نیست .

~~1- شاعه آن علو) نمتن مدغدمة الاب: قر: - حانه بعر

~~کار، کازهآ نخچیرکار .

~~برهمن یی پیر خمیده بشت

~~بام ر کاره حصانی به مشت

~~سدی - لغت نامه

~~نشسته به صد خشم در کارهاک

~~ثرفته به چنک اندرون بازه ای

~~صجستهآ - صحاح ms150 القرس)

~~وه به خخریشته شود.

~~3- در مجمع الفرس : کابیله.

~~خایگان او چو کاپیله شده است

~~اون ول با نله نله است

~~طیان - مجم القرس

~~- کده ، که بمعنی ملازه است ، بضم کاف است، (برهان)

~~6- کلمهآ ("نسخه *، در متن اصلی به این هیثت . " یمجه" باشنگرف

~~نوشته شده است ، که نیمچه و تیمجه نبز خوانده میشود . چون حرف اوله

~~5 - مقدمة الادب . لهاة = ملاز، ملازه.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_269.png)

~~باب الهاء

~~گشاده نشود .

~~گلعونه : غنجارابود.

~~گفته2 : ازهم بازتر کیده باشد . کفید: یعنی تر کید .

~~گرانه : به معنی کناره بود .

~~کلمندره : مردی بشکول2 و قوی باشد . (نخ) : امرد قوی باشد.

~~کلایه : عقعق بود. غلبه نیز کویند.

~~گوازه : طعنهزدن بودد.

~~جلغت قبل و بعد آن باکاف است، کمچه نیز بهذهن متبادر می کردد . ولی هرچه

~~جستجو کردم ، لغتی به این هیئت و معنی در فرهنگها پیدا نکردم . از طرفی

~~چون متن نسخهآ ما با متن نسخهآ اقبال ، در غالب موارد مانند یکدیگر است؛

~~چنین می نماید که مؤلف مانند چندین مورد دیکر، مرتکب خطا شده است.

~~و کلممهآ "نسخه" را که داخل متن لغت فرس اسدی بوده و بعد از (کده)

~~قرار داشته، نتوانسته است درست بخواند، آن را لغتی مستقل فرض کرده و

~~شنگرف به شکلی که ناخواناست در آورده است . زیرا در لغت فرس چاپ

~~اقبال چنین آمده است : "کده - دیکر کلید چوبین بود . نسخه : چوبک

~~تیز بود که به در فرو هلند، تا درنتوان کشادن" . حال از این عبارت ومقایسه

~~آن با متن نسخهآ ما ، صحت این حدس معلوم ومسلم می کردد، که این کلممه

~~((نسخه) است.

~~1ه غنجار .

~~2-ه کفیده .

~~3- بشکول : مردجلدوچست وچابک وهشیار، (برهان) . ه بشکول.

~~2 ه غلبه.

~~در رشیدی: کواده سرزنش و طعنه کواره ردن ة طعنه ردن .

~~251

~~به گستاخی در آمد کی دلارام

~~کوازه چند خواهی زد بیارام

~~خسرو شیرین، ص

~~کوازه همی زد پس او فرود

~~داستان فرود - بنیاد شاهنامهٔ‌ بیت 336)

~~که این نامور پهلوان را ms151 چه بود

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_270.png)

~~حالفته : آشفته بودا.

~~کنانیه : خانقزمستانی بودا.

~~کیسسنه و کیسته1: ریسمان بردوک پیچیده بود چونخایه .

~~کاتوره. سر کشته بودا.

~~کرباشه: کربش بود.

~~گذرنامه : جواز باشد .

~~کهینه: کهتر باشد .

~~کمسنه : کمترهر چیزی باشد.

~~کهبله (نخ) کبله. ابله ونادانبود.

~~لته : چهارپای و دد پیرومانند آن. (نخ) : دم بریده باشد2.

~~مجموعة الفرس

~~1تو را علمت جهل کالفته کرد

~~کزین صعب تر نیست چیز از علمل

~~تحلیل اشعار ناصر خسرو، ص 239)

~~عنبر سرشت کشته صحرا چوروی خور

~~(کسائی - لفت فرس)

~~2- عالم بهشت کشته، کاشانه زشت کشته

~~3- کیسته مصحف کیسنه است .

~~2- دوستش عاقل است و پا بر جا

~~و

~~و لر الا

~~کگرنئی کهبله چرا رفتی

~~شمس فخری - مجمع الفرس)

~~دشمنش ابله است و کاتوره

~~به در خانهآ رئیس خسیس

~~بهرامی - مجمع الفرس)

~~دانا زد این داستان در نهفت

~~(بوشکور - لغت فرس)

~~- به شاه ددان کلته روباه گنت

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_271.png)

~~باب الهاء

~~کدیسته1: حیران بود و روباهرانیز کویند.

~~کلابه2 : چرخه ای بود که جولاهان ریسمان براوزنند .

~~کنه : محجمهآ حجامان بود.

~~گنده : بندچوبین بود که برپای زندانیان نهند .

~~گودره (نخ) کودده2: مرغکی بود که در آب نشیند .

~~اله : لطمه بودوکوزهآ چوبین .

~~دیگر : به معنی کالابود. (نخ) : کدوی شراب بود .

~~رته : پیراهن بود . شعرت:

~~صبح آمد و علامت مصقول2 بر کشید

~~و از آسمان شمامهآ کافور7 بر دمید

~~1- چنین واژهآ درفرهنگها به نظر نرسید، گویامحرف کلته است* کلته.

~~2 - مقدمة الادب : کلابه، چرخجهآ کلاوه، (ج1 و2 ، ص 287).

~~3- مصحف است ، صحیح آن کودره است:

~~پیل از تو چنان ترسد، چون کودره از باز

~~در متن لفت فرس و نسخهآ ما آمده است . ممکن است این کلمه صورتی از

~~253

~~شیراز تو چنان ترسد چون کبک زشاهین

~~4 - کاله : به معنی لطمه در فرهنکشهای موجود به نظر نرسید ، فقط

~~رخی - پاورقی برهان)

~~اطیمة" باشد، که به معنی تون کوزه و کاسه و مانند آن است ، (قانون-

~~لادب ج 3، ص 1553) و یا اینکه "لطیمة" است، که به معنی ms152 مشک یا

~~طبله مشک آمده است . ه قانون الادب همان صفحه و منتهی الارب .

~~5 - شعراز کسائی است، (پیشاهنگان شعر پارسی، ص 129).

~~- مصقول : در این جا بمعنی رنگ قرمز است:

~~یکی زیلو صبا بردشت گسترد

~~ز لاله تار و از گل پود زیلو

~~سیاهی در میان لاله پیدا

~~کتاب امروز، بهار 53 - مقالهآ دکتر علی رواقی)

~~چودر پیراهن مصقول هندو

~~لفت نامه).

~~7- شمامهآ کافور : دستنبویه از کافودر، در اینجا کنایه از آفتاب است،

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_272.png)

~~25

~~کوئی کهدوست کرتهآ شعرا کبودخویش

~~نا جایگاه ناف بعمدا فرو درید

~~کرقه : کیاهی بود پرخارودرشت، شترخارش گویند که آن را شتر

~~برغبت خورد

~~کلاله ز زلف بود.

~~(سعدی کوید :)

~~اکر کلالهآ مشکین ز کل بر اندازی

~~کنند درقدمت عاشقان سراندازی

~~کوواره2: رمهآ کاو وخرباشد.

~~قلته2 : دم بریده بود

~~رشمه : غنج وناز بود.

~~مجموعة الفرش

~~1در اصل کونهآ سعر.

~~در قصص قرآن : کواره ( گواره) . در خراسان : گوره. در

~~ناهر خرو، دییان چای دلمشکاوبلر 497)

~~شاهنامه بهصورت (کاواره)) است:

~~2- نام شاعر از لغت نامه است .

~~3-در صحاح الفرس : کوباره. لفت فرس: کو پاده.

~~هر کز کس آن ندید که من دیدم

~~زین بی شبان رمه یله کوباره

~~که خر شد که خواهد ز کاوان سرو

~~به گاواره کم کرد گوش از دو سو

~~4- این لغت تکرار شده است .

~~از تحلیل اشعار ناصرخسرو ص 249)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_273.png)

~~باب الهاء

~~لحمانه : عصیبراکویند؛ زویج نیز کویند.

~~لوره2: کذر سیل بود که زمین را کو کرده باشد و گل در اومانده:

~~کتره : پاره پاره باشد ودریده.

~~لاده2: کاهل بی کارباشد.

~~لنیه : مرد فربه باشد.

~~لابه : خواهش بود.

~~1- در صحاح الفرس : لکانه - عصیب را گویند ؛ یعنی رودهآ جکر

~~آکنده . در مقدمهآ الاد : عصی کوشت اکنده . دد باورقی لغت قرس

~~است ، مجازأ آنرا به معنی قضیب استعمال نمودهاند که شعر طیان مفید هردو

~~معنی آست:

~~کگر زانکه لکانه است آرزویت

~~اینک به میان ران من لکانه

~~ه رویج

~~(لغت فرس ص 432)

~~3 - در برهان ms153 : لوره، لور، لورکند.

~~دلش نگیرد از این دشت و کوه و ببشه ورود

~~سرش نگردد ازاین آبکند و لوره و خر

~~(عنصری - لغت فرس)

~~4- در برهان : لاده ولانه.

~~5- در برهان : لنبه - به معنی فربه ، در مقابل لاغر.

~~چرا که خواجه بخیل و زنش جوانمرد است

~~زنی چگونه زنی سیم ساعد و لنبه

~~(عماره - لفت فرس)

~~وید : لکانه اصلا به معنی عصیب ؛ یعنی رودهٔ‌ آگنده به گوشت سرخ کرده-

~~255

~~وه خر.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_274.png)

~~254

~~میشته : معلم بودا.

~~مغنده: دمل بودکه برتن مردم بر آید.

~~مرسله3 : آن باشد که کوز و انجیر و مانند آن درریسمان کشند دراز.

~~مراغه : غلتیدن بود.

~~ماله : سمه2آ جولاهان بود.

~~مسکه : کره باشد.

~~مشخته : حلوائی بود صافی، به تازی آن را مشاش خوانند، چین در

~~چین بود.

~~مزانه : لوزینه بود .

~~موسیجه : مرغکی بود سییدکون، مانند قمری2.

~~مجموعة الفرس

~~و رشیدی : میشته.

~~سر مست به پیش میشته بنشسته

~~مجمع القرس)

~~بر ارد، دیلهها همهتون مفنده

~~مجمع القرس).

~~ع- سمه : به معنی سمر باشد که دست افزار جولاهکان است . و آن

~~ریزند و پهن کنند تا سرد شود وسخت کردد و در وقت خوردن دندان کیر باشد.

~~6 - این لغت در فرهنگهای موجود به نظر نرسید . احتمال داردمزانه

~~1- در صحاح الفرس ولفت فرس : میشنه . در برهان و مجمع الفرس

~~اودی

~~3 - در اصل: موسله ، تصحیح قیاسی است .

~~جاروب مانندی باشد که بدان آهار برروی تارهآ جامه کشند، (برهان) .

~~5 مشاش ة انکبینه را کویند و آن حسلی یاشد قوام داده که بر طبق

~~از سروبنان هریکی نبی خوان

~~اخسروی - لغت فرس)

~~مصحف فراته باشد، که نوعی خلواست.

~~7- موسیجه و قمری چو مقریانند

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_275.png)

~~باب الهاء

~~مورچه : به تازی نمل بود.

~~مزه : لذت بود، بیمزه : یعنی بی لدت .

~~نهره : به معنی بنهره بود.

~~فستوه2: ستیزه کین و ستیهنده2 باشد در سخن و کارها .

~~هاله : کمین کاه بود، که نخجیربان در آن جایکه پنهان بود، تا

~~انخجیران او را نبینند2.

~~دوسه ms154 : قوس و قزح بود. [خسروانی کفت :

~~از باد، کشت بینی چون آب موج موج

~~وز نوسه ، ابر بینی چون جزع رنگ رنگ

~~نیوشه6 : کریستن بود. (نخ) : گریستن به کلو بود. [دیگر:]

~~257

~~احه بنهره، شود.

~~2- در برهان : مردم جنگی و ستیزنده و جنگ آور و ستیهنده .

~~سپاهی با شگفتیها و دستانهای گوناگون

~~ر نستوهی فزون از حد و زانبوهی برون از مر

~~3- ستیهنده : نافرمان و ستیزه کننده ، (از برهان) .

~~معزی - مجمع الفرس)

~~4- آن گردیل فگن که به تیر وسنان گرفت

~~ندر نها له کد بدل آهوان هزبر

~~د5 - نام شاعر از لغت فرس است .

~~ابو طاهر لغت فرس)

~~و- نیوشه : گوش فرا داشتن باشد به حدیثی ، به جهت شنیدن گوش

~~خود را دراز کند؛ یا از پس دیوار و از پس پرده و امثال آن کوش اندازد،

~~از برهان) .

~~فرستاده را گفت نیکو نیوش

~~بگو آنچه بشنیدی ای تیز هوش

~~فردوسی - لغت فرس، ص217)

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_276.png)

~~258

~~کوش یازی کردن باشد .

~~نیسته : به جای نیست کویند .

~~مونه: نابکار بود.

~~دوجیها سیل باشد هین نیز کویند.

~~دکوهنده: وارون2 بود.

~~نبیره : فرزند فرزند بود.

~~نجرده مردانه بود.

~~والغونده5 : کلگونه بود .

~~واغلیده2: درهم آمده بود.

~~1- ای کار تو ز کار زمانه نمونه تر

~~او با شگونه و تو از او با شکونه تر

~~شهید - پیشاهنکان شعر پارسی ص 13)

~~کتاب و کلک همه کاتبان نمونه شود

~~و کلک او بنکارد صحیفههای کتاب

~~(معزی - رشیدی)

~~2- این لغت توجبه هم آمده است ه برهان، پاورقی ص 2184.

~~ه هین

~~4ه وارون.

~~5- در برهان . و الغونه، و لغونه است . در پاورقی برهان کوید :

~~ازول (کل) ه غونه کونه.

~~6- این کلمه در فرهنگها به نظر نرسید، ظاهرا این لغت ، آغالیده

~~است ، چون در لغت فرس ""ترنجیده و آغالیده و ریشیده .0) با هم آمده

~~است. لذا مؤلف در تفکیک و مبوب کردن لغات، واو عطف را جزه کلمه

~~ه آغالیده .

~~مجموعة الفرس

~~پنداشته وآن را همراه با کلماتی که اول آنها ms155 واو است ، آورده است،

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_277.png)

~~باب الهاء

~~ویزه: خالص بود وخاصه.

~~وار ونه : نحس و بداختر.

~~ودوله 1: آشوب باشد .

~~مصرع : زلف تو، ولوله اندر دوجهان می فکند.

~~هده: حق باشد، ضد بیهده .

~~هر آینه : ناچار بود؛ چنان که کویی هر آینه چنین خواهد بود.

~~هروانه : بیمارستان بودا ، و نزدیک پارسیان جای بادافراه بود.

~~هره: کون بود.

~~هزینه : خرج باشد.

~~دالکانه2: دری کوچک بود. (نخ) : دری کوچک بود در دیوار،

~~25

~~1- ولوله، عربی است ، ه المصادر، منتهی الارب .

~~2- هست دیوانه، حکم کن شاها

~~که برندش بسوی هروانه

~~صاحب فرهنگ رشیدی عقیده دارد که : هروانه - به معنی بیمارستان

~~فخری - رشیدی)

~~( دارالشفاه) و هم جای عذاب کردن است ؛ زیرا دیوانکان را در آن جا

~~به شکنجه می کشیدند. بنابراین می باید: بیمارستان و جای بادافراه به یک

~~معنی باشد که فردوسی، هروانه که آورده است :

~~بفرمود کین را به هرواناه که

~~ه معجم شاهنامه لغت فرس و رشیدی

~~برید و همانجا کنیدش تبه

~~3- یا لکانه مصحف بالکانه، یالکانه، با رکانه است و در فرهنگهای

~~موجود با ریاء) به نظر نرسید . لغت فرس اسدی و مجمع الفرس این ببت

~~رودکی را شاهد آوردهاند:

~~بهشت آئین سرائی را بپرداخت

~~ز عود وچندن او را آستانه

~~ز هر کونه در او تمثالها ساخت

~~و نیز ه صحاح الفرس، رشیدی و برهان .

~~درش سیمین و زرین پا لکانه

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_278.png)

~~240

~~که از او بیرون نگرند پنهان ، و باشد که مشبک بود .

~~یاقه1: یعنی ضایع و بیحاصل .

~~حه1: سنک باشد.

~~بسفده2: ساخته و آماده بود .

~~یاله : سروزی] کاو کوهی باشده.

~~یافه : بیهوده باشد

~~یله : به معنی رها کرد[ن] از دست بود .

~~وبه: آرزومندی بود.

~~مجموعة الفرس

~~1- مصحف یافه.

~~2= یخچه : پس از لغت بلاذه آمده بود، که ما برعایت ترتیب، جای

~~آن را تغییر دادیم.

~~به سنک.

~~4_ مصحف بسغده است: ه بسغده .

~~5 - در تحفة الاحباب و برهان : یاله - به معنی شاخ کاو است . در

~~پاورقی ms156 لفت فرس کوید : چنین لغتی نیز در سایر نسخهها نیست.

~~ع- این لفت به صورت مصحف بوبه نیز در این نسخه آمده است .

~~در تفسیر پاک یوبه : چون مامرخانهآ کعبه را مثابه کردانیدیم و یوبه کاه دل های

~~مومنان گردانیدیم ؛ ای که دلهای مومنان سوی آن یوبان کردانیدیم، (چاپ

~~بنیاد ص 89).ه کلمیله و دمنه چاب مینوی، ص166.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_279.png)

~~وری: یقین آور بود .

~~بیآ به بود.

~~بسوی : بوی کرفته بود. [منجیک کفت :]

~~ل انبوی شد لاله ایذر مکر

~~سمن بوی شد باد آتش کذار

~~باب الیاء

~~سیری: به آخر رسیده.

~~سای : دو گونه است :

~~یکی : پای، [مقابل] 5دست.

~~1- در اصل : اوری.

~~کسی کو به محشر بود آوری

~~ندارد به کس کینه و داوری

~~ابو شکور - رشیدی)

~~- نام شاعر از مجمع الفرس است.

~~4 - در اصل : "سیری" بود؛ چون سپری و اسپری هر دو صحیح

~~3 - ظاهرا گداز. مصرع دوم در لغت فرس: سمن بوی شد باد و آتش

~~بخار در مجمع القرس : سمن سای شد باد اتش بخار

~~است، ما برعایت باب، همزهای بر آن افزودیم . و نیز ه سپری .

~~5 - افزودن : "مقابل) قیاسی است .

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_280.png)

~~262

~~دیکر: طاقت بود.

~~بار کی : اسب بود .

~~بدالای : جنیبت بود. (نخ) : بار کی بود1.

~~بداری: باریک باشد.

~~سی: پیه بود، و به تازی شحم کویند.

~~تتری سماق بود.

~~تبنکوی (نخ) قستکوی1: صندوق بود.

~~تسیاز به معنی قسی بود.

~~تکابوی: [تک و پوی باشد.

~~جکری: ریواس بود.

~~عبتسی

~~1- ز کین تندکشت و بر آمد ز جای

~~به بالای جنگی در آورد پای

~~2= در قرهنک رشیدی این بیت ناصر خسرو را، شاهد برای تتری

~~فردوسی - لغت فرس

~~آورده است :

~~حار مدرو تا نکردد دست و انگشتان فکار

~~3- ه تبنکو، و تبتکو مصحف آن است.

~~کز نهال و تخم تتری کی شکر خواهی چشید

~~ برال: م بای وید کر م اا

~~تسی را به معنی جانوری آورده که آن را بیشتر تشی گویند ...

~~5ه قسی. ms157

~~4- عبارت ((تک وپوی .0.) را از متن لغت فرس افزودیم.

~~7- معنی این لغت از قلم افتاده بود و معلوم تیست کهچیست ؟

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_281.png)

~~باب الیاء

~~خی : خحیک بود، خیز نیز کویند .

~~خوی : خود بود، به تازی بیضه کویند1 ، و خوذه نیز کویند .

~~خوی عرق بود.

~~خیری: رواق بود. (نخ): کلی بود2.

~~ددوبای: عنکبوت بود

~~داردوی: عود بود.

~~دادفرمای : به معنی دادار و داور بود .

~~رای نام پادشاه هندوان است .

~~ی د: آبدان باشد؛ آبکیر نیز کویند .

~~1- سیاوخش است پنداری میان شهر و کوی اندر

~~فریدون است پنداری میان درع وخوی اندر

~~2- در اصل : بضم اول و فتح ثانی است ، در تداول بضم اول باواو

~~(دقیقی - مجمع الفرس)

~~کوتاه تلفظ می کنند .

~~3 - دررشیدی : شب بوی - کلی است مشابه خیری، اما کل آن منقش

~~است وکل خیری زرد وخیری روز و شب بوی دهد وآن، شببوی دهد.

~~در مقدمة الادب : خیری - کل خیرو ، ختمی . درصحاح الفرس : گل خیریو

~~شببوی - کل زردباشد.

~~- ز بالا قزون است ریشش رشی

~~تنیده در او خانه، صد دیو پای

~~5 - ضبط : زی، درلغت فرس بفتح اول و دربرهان بکسر آن است.

~~(معروفی - لغت فرس)

~~ای آن که من از عشق تواندر جکر خویش

~~آتشکده دارم صد و بر هر مژه ای زی

~~(رودکی - لغت فرس)

~~263

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_282.png)

~~264

~~جیری : تمام شدن باشد.

~~سینی : تشت2 [و] خوان بود، رویین .

~~ستی: آهن بود سخت چون پولاد2.

~~شساه بوی: عنبر باشد.

~~نسب بوی2 سیر غمی است زرد، به شب بوی بهتر دهد، به تازی

~~منثور خوانند.

~~سلیوی، شلبوی. کوش داشتن بود .

~~لبوی: سلاویآ بای کوش داشتن بود: عوام کویند : بانگن کگلوی

~~مجموعه الهرس

~~1- اصل : سیری، وه اسپری.

~~اوجه بنداریا که من اللجم

~~که بترسم ز بانگ سینی وطاس

~~خسروی - لفت فرس)

~~3 - زمین چون ستی بینی و آب رود

~~کردد فراز و بیاید فرود

~~ابوشکور - رشید)

~~4-در اصل : (سبوی) و(بست) و (ساری" و (منثو) است

~~که از ms158 متن لغت فرس ، اصلاح شد . ازفرهنگها چنین برمی آید که شب بوی

~~و خیری به یک نوع کل اطلاق میشود که بهرنگهای مختلف است ، حتی

~~صحاح الفرس در معنی هردو کفته است : گلی زرد باشد . اقرب الموارد کوید:

~~الخیری - المنثور الاصفر. درپاورقی المرقاة از تحفه : خیری اسم یونانی کل

~~شببوی است، چه بوی او در شب بیشتر ظاهر میشود، ودر عراق عرب

~~منثور نامنله هخیری .

~~5 - برهان : شایوی، شییوی، شکپوی و شکپوی : به معنی آواز پای

~~که درشب آهسته روند یا درخواب ازمردم بر آید، آورده است . ه صحاح-

~~الفرس و مجمع الفرس . درپاورقی برهان : شکپوی و شگپوی، مصحف شلپوی

~~است.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_283.png)

~~باب الیاء

~~خفته بود. [بوشکور گوید :

~~توانکر آبه نزدیک زن خفته بود .

~~زن ازخواب، شیبوی مردی شنود

~~شیانی2: درم بوده است، به خراسان ده هفت، وشیان : جزارا نیز

~~ویند . (نخ) : درمی ایست2 از نقرهآ خالص.

~~نوشای5 : خوشهآ کندم وجو باشد.

~~دیکر : سرکین کاو بود که بردشت خشک شرد :

~~فجی آبدان بود، اما غفج درستتر است .

~~غارجی2 : صبوحی بود و غارج صبوح .

~~فری : به معنی آفرین بود.

~~قسی: سفر بود.

~~265

~~1- نام شاعر ازلغت فرس، (ص296(521).

~~3- رفع کردندمرو را درکار

~~از شیانی درم هزار هزار

~~حکیم سنائی - مجمع الفرس)

~~ اصل ر ابه ارلغت قرس اصال سل

~~4 اصل :در من.

~~5در برهان : غوشا و غوشای. در تفمسیر نسفی : غوشه : و دیدم هفت

~~غرشهآ سیز وله برهان؛ غوین ر غرطاعوره مل افهرا یهفهای بنخاه زوجاود اهفا

~~اصلاح شد.

~~7- در اصل : غازجی

~~کیتی به آرام اندرون مجلس به بانگ و ولوله

~~بوسلیک - رشیدی)

~~# ~~مصحف تسی یا تشی است، وه تسی و سغر .

~~6- در اصل : عقجی ... اما غفح دوستتر است، که از لغت فرس

~~خوش آن نبید غارچی بادوستان یکاله

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_284.png)

~~26

~~کی : ملک باشد و نام پادشاهان پیشین . (نخ) : نام پادشاهان ایران .

~~کندوری : آن ازار بود که در سفره باشد. و کروهی کویند :

~~سفره بود

~~ککشتی 1: زنسار باشد2، به زبان ms159 پهلوی، (نخ) : زنسار باشد .

~~کاس موی: موی خوک بود، که کفشکران بر رشته بندند .

~~3: به جائی شدن .

~~کهی : دلاور بودا. دیکر: کمینه بود.

~~گوری : بطر باشد.

~~کلیلی1: تاریکی چشم باشد.

~~1- استاد پور داود، در کتاب و یسپردگوید : کستی یا کشتی در پهلوی

~~کستیک : بندی است که زرتشتیان برمیان بندند، (ص170). در کتاب درخت

~~آسوریک ص 71 : "کستی ، ازمن کنند ، ازپشم سفید ." معرب آن کستیج است.

~~ه یادداشت های قزوینی، ج6، ص 217 و تحلیل اشعار ناصر خسرو.

~~در مقدمة الادب زنار- میان بند بهدینان پارس، کشتی. و نیز ه کتاب-

~~الالفاظ السعربة.

~~2- اصل : زنان باشد.

~~3 دراینجا واژهای ارقلم کاتب افتاده است، شاید : "کرای". باشد

~~که درلغت فرس ، به معنی کرائیدن است .

~~4- کمی : به معنی دلاور بایاه مشدداست ، دراین صورت تازی است :

~~أذا شبع الکمی یصول بطشا

~~و خاوی البطن یبطش با لفراری

~~کلستان، چاب علمیه ص30)

~~5 ه کمینه.

~~6- دراصل : نطر.

~~7 _در لغت فرس نیز (کلیلی" آمده است. ممکن است این واژه کلیکی باشد،

~~که به معنی کاج واحول است، همانطور که دربرهان آورده ، پا به معنی احولیم

~~مجموعة الفرس

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_285.png)

~~باب الیاء

~~مانی1 : نقساشی بوده است و کویند : جادو بود.

~~مشکوی : خانهآ زنان پادشاه بود، و بتخانه را نیز کویند .

~~موری : گنگ2 کاریزها بود که آب به چشمهها و غیره برند .

~~مدی: مده را کویند.

~~مای : جایکاه جادوان بود.

~~مازیاری : شطرنج بود.

~~هاری : اندک مایه طعامی بود که بخورند. کویند نهاری کنیم،

~~است که در مجمع الفرس است ، احتمال هم داردکه عربی باشد، مانند :

~~کل البصر و السیف وغیره ؛ لم یقطع فهو کل وکلیل .

~~اکان ابوم ن ان جباق مانوان بواتک ولنا برکروا ات مرده کهمدان جود کنه بابهان

~~مهاجرت کرد و مانی درسال 216 یا 217 میلادی متولد شد ، (ازپاورقی برهان).

~~امانی: از نجبای ایران بود، وبنا برروایات، مادرش ازخاندان شاهان

~~267

~~1-درپاورفی لغت فرس کویدآ کنک، بضم اول -به معتی لوله

~~راهگذر آب است .

~~مجمع ms160 الفرس ، صحاح الفرس و لغت فرس : مدی ، به فتح میم و کسردال را

~~به معنی مده که منع از دادن باشد، آوردهاند . ظاهرا این اشتباه ازاین جهت

~~نوشته است.

~~ قمه نصای

~~که شترنج، به چندغله که برای آش یا نان که بههم آمیخته باشند ، نیز اطلاق-

~~می گردد و آن را نان شترنجی یا آش شترنگی گویند :

~~سفرهآ چرخ و نان شترنجی

~~چیست تا در سماط او سنجی

~~وحدی- رشیدی)

~~نا براین ، ممکن است که شترنج دراین نسخهوهم در لغت فرس ، به معنی

~~3- دراصل : "مدت) بود که ازفرهنگها اصلاح شد ؛ زیرا دربرهان،

~~برای کاتب پیش آمده است که (ه) مده را تاء کردخوانده و بهمد آن را کشیده

~~نوعی طعام باشد.

![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_286.png)

~~268

~~تا طعام دیکر رسیدن . ناهار : ناشتا بود ؛ نهاری، یعنی

~~ناشتا شکن .

~~نیازی: معشوق بود.

~~وسنی : زنی باشد که بر سر زنی دیگر خواهند .

~~هی : دو کونه بود :

~~یکی : تهدید باشد.

~~دیکر: هست بود، به زبان ماوراالنسهر .

~~هوازی2: نا کاه باشد .

~~باری : چون دو برادر دوزن بخواهند، آن هردوزن را یاری

~~کدیکر خوانند.

~~مجموعة الفرس

~~1-در اصل : نیاری، ایست .

~~2- دوستانم همه مانندهآ و سنی شده اند

~~همهزان است که با من نه درم ماند و نهزر

~~(عسجدی لغت فرس)

~~3- این لفت در نسخهآ ما خوانا نبود، معلوم نشد که هواری بازاع

~~معجمه است یا راه مهمله . در هرحال، هردوشکل آن در مجمع الفرس آمده -

~~ا ا ا ه

~~نیز هوازی است :

~~هوازی ز گلشه یکی یاد کرد

~~رخش گشت زردو دمش گشت سرد

~~ص109)

~~4- اصل : یادی و که ازفرهنگها اصلاح کردبم .

0750SafiKahhal.FarhangMajmucaFurs

كتاب 0750SafiKahhal.FarhangMajmucaFurs

نبذة عن الكتاب

الفهرس