![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_146.png)

~~شرح نفیس و محققانهآ عارف محقق، مؤیشدالدین جندی

~~بر فصوص الحکم ابن عربی بهمین زودیها در دسترس

~~اهل تحقیق قرار میگیرد، این شرح برای اولین بار

~~بچاپ میرسد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_147.png)

~~مقدمه از:

~~ابوالمعالی صدرالدین قونیوی

~~چنین گوید نویسندهآ این کلمات اضعف عبادالله محمتدبن اسحاق بن محمکدبن

~~یوسف بن علی، ختم الله له بالحسنی، که شیخ بزرگوار عالم عارف شرف الدین معروف

~~به ابن الفارض ، رحمه الله، که ناظم این قصبده است از بزرگان اهل حق بوده و آنجه در

~~ابن فصیده ازجوامع علوم وحقایق ربانی از ذوق خود واذواق کاملان واکابر محقفان،

~~رضی الله عنهم، جمع کرد و بنظم آورد، کسی دیگررا پیش ازوی بدین خوبی و جزالت

~~و حشسن بیبان وکمال فصاحت میسر نشد، واحوال اوبنفصیل از اصحاب ما که با وی

~~دوستی داشتند و از اصحاب او که سالها ملازمت صحبت او واز آن این ضعیف نمودند

~~معلوم است ودر بار اول در سنهآ ثلاثین وستمأه که این ضعبف بصورت تجرید و

~~سیاحت به دیار مصر رسید، مذکور درقید حبات بود دریک جامع جمع شدیم لکن

~~ملاقات مقدر نشده مع انه که هم این ضعیف وهم او دربند آن بودیم که اجتماع

~~حاصل شود، ودر آن روزها رنجورشد و بجوار رحمت حق پیوست، و بعد از آن در سنهآ

~~ثلاث واربعین وستمأة که این ضعیف را ازشام به دیارمصر عودتی افناده جماعنی از فضلا

~~واکابر اهل ذوق ومعتبران این فصیده را هم در دیار مصر وهم درشام و روم خواندند

~~وشرح مشکلاتش را شنیدند و تعلیق زدند بنیت آنکه نکت وفوایدش را ضبط کنند و

~~1 - همانطوری که عرض شد ، بعد از رحلت عارف بارع شرف الکدین ابن الفارض مصری حموی، شیخ

~~کبیر مولانا صدرالدین قونوی قصیدهآ او را در روم قونیه - و شام و مصر تدریس نمود وجمعی از اکابر

~~تقریرات او را نوشتند و در بین تلامید و مستفیدان ، تقریرات عارف محقق فرغانی مورد ms001 توجه و پسندر

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_148.png)

~~6

~~بنحریر رسانند وهیچکس را میسر نشد مگر محرر این شرح برادر شیخ عالم عارف

~~افتخار المشایخ سعبدالدین سعبد فرغانی را نفعه الله ونفع به وازاح عنه کل مشتبه ، که

~~مدتی تمام براستشراح این قصیدهآ غبرا ملازمت نمود، بفهم منور و ذهن مطهر آن

~~مباحث شریف را ضبط کرد وبتحریر رسانید و بعضی از آن که برسبیل نمونش برمن

~~ضعببف عرض کرده مستحسن وپسندیده بیافتشد، فجزاه الله عن حسن اهنمامه فی حق

~~نفسه وحق من وفقه الله للاتنفاع بما حترره خبر الجزاء ، انه جوادکریم، امبد جنانست

~~که مطالعه کنندگان این قصیده و این شرح نفیس مرمنشیء این قصبده و محترر این

~~شرح، واین ضعیف را نیز بدعای خیر، یادکنند، والله ولی الاجابة والاحسان .

~~مشارق الثدراری

~~استاد قرارگرفت . مقام ومرتبهآ ابی فارض باید عالی ومتعالی باشد که بزرگترین مؤلف عرفان کلمات او را

~~تدریس ومعضلات آنرا حل نماید.

~~باید باین نکته توجشه داشت که از ناحیهآ مساعی افاضل ایرانی زبان فارسی درعظیم ترین حوزه های علمی

~~اسلامی، زبان علم و دانش بشمار میرفت و همه جا راتسخیر نموده بود . مقدمهآ قونوی براین کتاب و دلیل

~~است برورزیدگی و تسلشط آنجناب بزبان فارسی و ممارست او دراین زبان، کمااینکه شرح فرغانی نیز روان و

~~شیرین و جذاب وازبهترین آثار بزبان فارسی است و مشکل ترین مباحث عرفانی را با کمال سهولت و آمادگی

~~تحریر نموده است

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_149.png)

~~بتالذالنتالخق

~~ربکنا علیک توکثلنا والیک أنبنا والیک المصیر ، سهلوتمتم بالخیر

~~حمد وسپاس بی حد، سزای ذات خدائی است که سلطان عتزت ووحدتش بصمصام

~~بران غیرت، نام ونشان غبریت را قطع ومحو کرده که (کان الله ولم یکن معه شیء)

~~ومدح بیقیاس وستایش بیعد، مقتضای جناب دانائی که قهرمان علم وحکمتش بیک

~~نطر، ازخود، درخود، برای نظام جهان محبتت و احکام بنیان معرفت از عین آن محو

~~اثره حضرتی هم واحد وهم کل که صدور احکام مبدئی ومعادی، منه بدا ms002 والیه بعود

~~وظهور اعلام مریدی ومرادی، وشاهد ومشهود2 از آن حضرت احدیتت جمع و وجود

~~شاید بود، تعبین فرمود که ((کنت کنزآ مخفیا ...)

~~وصلات صلوات ، لایق حضرت مهتری که هدف تیر محبوبی (فاحببت ان

~~أعرف ...) بوده بود، و درود وتحیات، مطابق جناب سروری که قبلهآ تفریر و تقدیر

~~مطلوبی ((فخلقت الخلق لاعرف" آمده، عاشقی که خلایق ازمضایق محنت گمراهی

~~بطریق محبت الهی وحدایق مراتب مودت وآگاهی، بوساطت هدایت او توانند

~~1-س 60،ی).

~~2-س 485ی2

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_150.png)

~~رسید، که (فاتتبعونی1 یحببکم الله) وصادقی که دانا ونادان، وکافر ومسلمان ، از

~~حضیض درکات نقص وحرمان وحجاب وخذلان باوج درجات توحبد وایمان، وکمال

~~مغامات عرفان بعنایت او راه توانند برده که "قل هذه1 سبیلی ادعو الی الله) . دانای

~~محقق (فعلمت علم الأولین ، والآخرین" ، وییشوای بحق "کنت نبیا وآدم بین الماء

~~والطبن) سخن برور (اوتیت جوامع الکلم) ، وزبان آور "انا افصح العرب والعجم) .

~~وروح وریحان، سزاوار دل وجان مثنتور صحابهآ محترم او، وبرخوردار از قرب و

~~رضوان، روان معطتر اهل بیت معظم اوم بزرگوارانی که حاملان عرش شرع بودند،

~~وسرورانی که قابلان نقش اصل وفرع شدند و مستحق ترحشم و تقدیس اشباح معطر و

~~ارواح مطهر دولتبانی که بروردگان لبان اخوانیتت ، وشبرخوردگان پستان حقیفت

~~انسانبست بودند، ومرتبت مشتوقی ومنقبت معشوفی ((واشوفاه الی لفاء اخوانی)

~~داشتند، صلوات الله علیه وعلیهم اجمعین وتابعبهم باحسان الی یوم الدین

~~اما بعد - بحکم آنکه در بدو فطرت که هنوز عالم تدوین و تسطبر، درحضرت علم

~~وتقدیر، مندمج بود، وصورت تفصیل وتصویر، درمعنی تدبیرمندرج، نقش بند "الله2

~~خالق کل شیء)، درکارگاه "فطرت4 الله) نقش ممزج علوم واحوال متنتسمان نسمات

~~قرب ووصال، ومتعترضاة، نفحات مقام کمال راء بحسب استعدادات باوضاع مختلف

~~وهیآت متنتوع، بسته بود، وخلعت ((هو اجتباکم5) را، ازبهرهریک، درعببة (لببلوکم2

~~فیما آتاکم"، بر آن وفق، تعبیه فرموده، چون نمود بربود، غالب آمد و حکمت ایجاد

~~وتکوین، حکم شهود را در سر وجود، تضمین کرده بعد از تقلثبات درمراتب اخفاء

~~مشارق ms003 الثدراری

~~1-س 3،ی29

~~2- 412ی108

~~3-س 13ی17

~~4 -س 30، ی29، (فطرة الله التی...)

~~5-س 22،ی 77

~~2- 45ی 52.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_151.png)

~~واظهار، وتطثورات دراطوار استیداع واستقرار، "وقد خلقکم1 اطوارآم از ختم

~~(صبغة الله2)، هریک رنگ قابلبستی دیگر فبول کرده، واز کارگه ((کل میستر لما خلق

~~له" ، هر کس نقش استعدادی دیگر بر گرفت، تا جون در عودنشآت (کما بده3 کم

~~تعودون" ، آواز طبل باز (وانیبوا الئ ربتکم) ، باسماع جانها، وجانهای اسماع

~~ایشان رسید، بال اقبال بازکردند، ودر فضای هوا، پرواز جستند و بپر همکت بمقر

~~قربت (فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر) ببوستند، وآنجا درصحرای وسیع و

~~شکارجای منیع "ربتنا وسعت کل شیء رحمة1 وعلما، بقدر آن قابلیتت نو و استعداد

~~نازه ، معارف حقیفی وعوارف یفینی، بیحد واندازه، صبد کردند، وتبهوی اسراره

~~در منقار، تذر و کمال، درچنگال، از آن حظیرهآ قدس بدین نشیمن حس، باز آمدند،

~~هر کس ازحال ومقام خود، رمزی بطرزی می گفت، وهریک درذکر مطلب ومرام خود

~~در*املس اشارتی بالماس عبارتی میسفت ، زبان حال همه و لسان مقال جمله این

~~بیت که :

~~عباراثنا شتسی وحسنک واحد

~~وکل الی ذاک الجمال یشیر

~~وجون بیان اسرار و علوم، در دو قسم منثور ومنظوم، محصور بود، ومدح

~~زان من الشعر لحکمة) وثناء ((ان من البیان لسحرآ) برقسم دوم، مفصور، لاجرم،

~~شیخ امام عالم عامل وسیتار عارف فاضل شرف الدین ابوحفص عمربن علی السعدی

~~المعروف بابن الفارض المصری - قدس الله سره، واعلی ذکره - دربیان منازل عشق و

~~مجبت وذکر مقامات توحید ومعرفت ، این قسم دوم را اختیار کردهاست ، والحق

~~درتسوید این قصبده ، ید بیضا آشکارا کرده است، ودر تحریر این تقریر، سحرحلال

~~اظهار کرده، جه با جنین علثو وجلالت معانی، چنین غلو درجزالت الفاظی بدین روانی،

~~سعیدالدین فرغانی

~~1-س 71،ی13

~~2- 42ی 132

~~3-س 47ی 28.

~~2-س39،ی55

~~5- س 454ی55.

~~6-س40،ی7

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_152.png)

~~1

~~وبا این غایت رعایت صنعتهای بدیع ، مثل قلب وتجنیس وترصبع، جندین لطافت و

~~طراوت وعذوبت وحلاوت درنظم، میسور هیچ کس، از اهلهنر ms004 ، بل که مقدور نوع

~~بشرء تتوان بوده ولله درالقائل فیه :

~~کلم کان الشهد من الفاظها جاری

~~وان الطبب منها سائر

~~وکان انفاس المسیح نسببمها

~~اذ من شذاه لکل مببت ناشر

~~عن کل لطف فبه ، لفظ کاشف

~~فی کل معنی منه حسن باهر

~~بحر، ولکن الطفاوة عنبر

~~مثزن ، ولکنالغبوث جواهر

~~عقده بسمتی نظم در2 دونه

~~نظم الثربتا ، عقده مثناثر

~~فی التیه غاور کل عقل کامل

~~مما تضمکن، والنفوس حواسر

~~وگوتبا که جون اصل ومنشأ ومعاد ومبدأ جمله خلایق حضرت حقیفة الحفایق

~~بوده وجامع جملة کمالات الهی وکبانی و واضع میزان همهآ مراتب اعندالات ملکی و

~~حبوانی وانسانی، آن حضرت بود، و آن حقیفت محمدی ونور احمدی که صورت

~~حضرت واحدی احدی است و نهایت سیر ومرام سایران طریق حق و غایت مقام

~~مسافران مطلق، تا آن حضرت بیش نیست، وعالم وعالمیان، صور واجزای تفیصل او،

~~و آدم و آدمیان مسختر برای تکمیل او - والیه الاشارة بقوله، صلی الله علیه وسلم :

~~رانا سبد ولد آدم) وبقوله : "آدم ومن دونه تحت لوائی) وآدم وجملة انبیا ورسل،

~~خثلفا ونواب او بودند، دروضع صور بازاء معانی وحقایق، که عبارت از آن شرایع

~~وطرایق است، تا چون آن اوضاع محقق ومخمتر شده نوبت تخمیر طینت سیشدالبشر

~~دررسید، جون مزاجی برکمال، فی اعلی درجات اعتدال، حاصل گشته آن حقیقت

~~کما هی، از آن مظاهر مستعار تجاوز کرد، وازاین صورت مختار سربرزد، وس

~~"ووسعنی قلب عبدی المؤمن التقی النقی) بتمام وکمال ظاهر شدء پس آن حقیفت

~~دراین صورت طریقت کمال بیان وتمام تعریف وتبیان را، بحکم ((اوتبت جوامع الکلم"

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_153.png)

~~منعترض گشت، لیکن جون درمفام نبوت ورسالت، بجهت دفع تهمت ورفع شنعت

~~اهل ضلالت، دست منع وکف ردع ((وما علمناه الشعر، واما ینبغی له،) بر ناصیة

~~ببانش نهادند، لاجرم زمام این نوع کلام، بدست متابعانش دادند، واز امنای اولیاء

~~که ورثه وخلفای اویند، یکی را بعد از سیر وسلوک تمام، برحقیقت این مقام، اطلاع

~~بخشبدند، ms005 وعنان فصاحت وبیان، درقبضهآ کمال حصافت واتقان او آورده تا در رفع

~~حجب واستار، وکشف معانی غامض واسرار، بنظم درر الفاظ و اعجاز در اشعار،

~~بترجمانی مقام او- صلی الله علیه وسلتم - قیام نماید، و مقصود کمال جمعیت در تقریر

~~وافصاح بحصول ونجاح پیوندد، و چون مسود این اوراق اصغر عبادالله واحقرهم،

~~بواسطةآ ظل ظلبل عنایت، وفضل جزیل رعایت وهدایت- مولانا وسببدنا، العالم الراسخ،

~~والطودالشامخ، اکمل عصره وافضل دهره، صدر الحق والدین وارثعلوم سیدالمرسلین

~~ابو المعالی (محمدبن اسحاق بن محمد) حرس الله ظلله، وادتر علینا وعلی کافة البریة

~~وابله وطلکه - بمفتاحصدق اتتما، قفل معما از قصر مشیتد این قصیده ، برداشت، واز

~~ثقب مصاریع هربیتی، بنظر ثاقب دراهل بیت نظر کرد، محذراتی دید در تنق غیب پنهان،

~~ومستوراتی از وصمت عبب درامان، ((حور مقصورات2 فی الخبام)، نشان ایشان

~~((کأنهن الباقوت3 والمرجان"، درشأن ایشان ، خوبرویانی ازغایت غیوری، جمال

~~پرکمال را درزیر زیوردروگوهر، وحلل مکلل نهان کرده ،

~~لبسن الوشی لا منجملات

~~ولکن کی یصن" به الجمالا

~~وبنفشه مویانی از نهایت مستوری موی دلجوی را در غلاف مرصتح، و گیسوبند ملمع،

~~تعبیه فرموده ،

~~سفیدالدین فرغانی

~~11

~~1-س 36،ی 19

~~2-س55،ی 72

~~3-س 55،ی58

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_154.png)

~~2

~~ولکن خفن بالشعر الضلالا

~~وضفکرن العذایر لا لحسن

~~ازبهر دفع جشم زخم اغیار، نیل کفر وطامات، بررخسار اسرار ایشان کشیده، و

~~دست عقول و همم عاقلان نامحرم بدامان عصمت ایشان نارسیده، پس بعد از صدور

~~عقد الفت وعهد معرفت ، بحکم کمال ولایت ازحضرت صدرمسند ارشاد و هدایت

~~- اعلی الله درجته- بسرانگشت رویت فناع عتزت وانببست، ازجهرهآ آن خاتونان عذرا

~~وبنات البیت حسنا، برگرفت، وببازوی اربحیت و نیروی حمیتت، آن نازنینان شکرلب

~~را تن دربر گرفت، وبعد ازفکر ختام تنایج کرام را، درقماط احتیاط بیچید، ودایهآ

~~فهم وتذکرشان بلبان علم وتدبثر بیرورید، وپس از فطام ازاحکام ظن وتخمین ، جون

~~آثاررشد و بلوغ باشد عین الیقین ظاهرشد، ودر مکتب (انطقناالله الذی انطق اکل شیء)،

~~جمع حروف مقطکع ذهنیشان، برلوح خیال محصتل گشت، وبرمصادر ms006 حقایق اسامی

~~وصرف الفاظ وحروف بتمامی وقوف افتاد، وجمل عباراتشان بنلخیص وتخلیص، در

~~ذهن مفصل شده ودر مدرسهآ ((علکمه البیان3)، درمعرض عرض وتبیان آمدنده ، و

~~متعرض شرح مقامات محبت ، و ایضاح خلاصةآ مقاصد اهل معرفت گشت ، آنگاه

~~چون در سلک منظوران خاص ، ومذکوران درعداد عبید اختصاص حضرت علببا،

~~امیرکبیر ** ولایت، صلاح العالم، معین الدین پروانه رعذه الله مثبت شدند، وهمجون

~~صبحدم اخلاص آن جناب زدند، لاجرم ازین سبب ازغیب تشریف لقب - مشارق

~~مشارق التدراری

~~1-س 441ی20

~~2-س455ی3

~~امیر اسلام، حسنة الایام ، صلاح العالم ، ملاذ بنی آدم ، معین اهل الدنیا والدین ،

~~قترة عین الإسلام والمسلمین ، ناشر العدل والأمان، باسط الفضل والاحسان ، اعظم نظام

~~الملک، بروانه بک، ابی المعالی، سلیمان بن علی، اعلی الله منارالدین بدوام دولته، ونصب

~~الویة الیقین بنظام مملکته، مثبت شدند، وهمچون صبحدم صدف وصفا وتنا و ولای

~~آن جناب زدند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_155.png)

~~القدراری الثزهر، فی کشف حقایق نظم الثدرر - یافتند، رجا بکرم ارباب دانش واثق

~~است، وامید بلطف اصحاب بینش صادق، که چون این ضعیف بفصور باع درباب

~~کشف واطلاع معترفست، وبقلت بضاعت نزد اهل این صناعت متصف، اگر برمواقع

~~خلل ومواضع زلل، مطلع شوند تشریف اصلاح ارزانی دارند، وبروفق مدح "الذین

~~بستمعون القول ، فیتبعون1 احسنة" بکمال خلق حسن، متابعت احسن راء در سخن ،

~~مراعات نمایند، وهرجیز را محملی شایسته ومصرفی بایسته پدید کنند، وبر آن حمل

~~فرمایند، واز صورت عیبجوئی وسیرت بدگوئی تجنشب لازم شمرند ، تا در زمرهآ

~~"اولتک الذین2 هداهم الله" محشورشوند، ودرفرقة (اولئک هم اولو الالباب3) مذکور

~~باشند .

~~اکنون پیش ازشروع درمقصود، ورجوع بأمر موجود، مقدمهآ سابق که معین

~~باشد برفهم معانی لاحق، گفنه میشود مشنمل برجهار اصل :

~~اصل اول - در ذکر صفات واعتبار علم وشهود ونور و وجود وحکم مبدییتت و

~~امر اولیکت .

~~اصل دوم - دربیان صدور وتعیثن عالم ارواح، وظهور وتحقثق عالم مثال ، که

~~خیال منفصلش خوانند بزبان اصطلاح .

~~اصل سوم- درترتیب عالم اجسام ومراتب او، با آفرینش آدم ((علیه الصلافوالسلام"

~~اصل جهارم - درشرح ms007 نشآت انسان، واطوار واحوال او، تا رسیدن بنهایت کمال

~~او، وتقریر آنکه اوست که مقصودست از آفرینش هرجه در وجودست، آنگاه در فتح

~~معضلات هربیتی ازین ابیات وحل3 مشکلات هریک ازین اشارات شروع کرده آید،

~~- انشاءالله العلی العظیم الکبیر، وهو نعم المولی ونعم النصیر -.

~~سعیدالدین فرغانی

~~13

~~1-س39،ی19.

~~2-س 39،ی19

~~3-س 39،ی19.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_156.png)

~~14

~~اصل اول

~~بباید دانست که کثنه ذات باری تعالی وغیب هویتت مطلق او، تعالی، مثدرک و

~~مفهوم ومشهود ومعلوم هیچ کس تنواند بود، کما اخبر هو عن نفسه، بقوله : ((ولا

~~بحبطون1 به علما" واگر وفتی حق آلت ادراک بنده شود از مقام کنت سمعه وبصره،

~~یا بعکس2 از مقام آنالله قال علی لسان عبده سمع الله لمن حمده، یا جمع میان هردو،

~~و ادراک مقام ، ومارمیت اذ رمیت2 ولکن الله رمی، فعلی کل حال، متعلق آن ادراک

~~جز حبثیتت علم او بذات اوهم درذات او باعتبار واحدیتت او نباشد، که آن مطلقا

~~ممنوع نیست، بل منعلق بمشبگت است، کما قال، تعالی : "ولا یحبطون بشیءء من

~~علمه الا یما شاء) .

~~ی

~~2- با بعکس، بعنی: بنده آلت ادراک حق شود که از اول، بفرب نوافل واز دوم ،

~~بقرب فرائض تعبیر کردهأند وبا جمع بین قربین من دون التقید باحدهما...- جلال الدین

~~آشتیانی -.

~~مشارق التبراری

~~تانی س8ی 17. یا جمع میان هردو ادراک از مقام - خ - مهدوی

~~ذاتی ، لا یدرک ولا یوصف. چون ماسوی الله بلحاظ تقید ومحدودیت ذاتی بحسب مرتبه

~~4 - این حفیفت نزد ارباب فن مسلم ایست که ذات حق بوصف اطلاق ومفام غناء

~~نحن مقیدون من حیث استعدادنا ومرتبتنا . نشارح علامه بنا برنقل شارح مفتاح در

~~- منتهی المدارک - فرموده ایست : (امهما علم اونشوهد شیء من الذات عند تجلیه الظاهرا

~~والباطن اوالجمعی فی السیر المحبی وقرب النوافل وتقدم السلوک علی الجذبة وسبق

~~الفناء علی البقاء، حیث یظهر لدی الفتح، ان الحف المتجلی آلة لادراک العبد المتجلی له

~~- فبی یسمع وبییبصر - و فی السیر المحبوبی و قرب الفرائض و ms008 تأخر السلوک عن الجذبة

~~وتقدم البفاء الاصلی علی الفناء ، حیث یتبین ان العبد المتجلی له، آلة لادراک الحق من باب

~~ان الله قال علی لسان عبده - سمع الله لمن حمده -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_157.png)

~~و وحدثی که بحضرت ذات مضافست عین اوست نه صفتی با نعتی زاید برحقیقت

~~اوبا چه در آن حضرت مغایرت وغبررا اصلا مجال نیست ، با وحدث وکثرت آنجا

~~متغایر نیستند ، چنانکه اینجا درمراتب که مؤذنند بکثرت مفهوم ماست1 ، ازوحدت

~~وکثرت، بل که2 مروحدثت را دو اعتبار ذاتی است : بکی آنکه مشسقط جملهآ نسب و

~~اعتبارات باشد، وازین جهت ذات را احد گویند که متعلق کثنه ذات واطلاق وی و

~~بی وصفی وبی نهایتی اوست، واعتبار دوم آنست که نسب و اعتبارات، چون نصفیگت

~~واحد مراثآنین را، وثلثیتت او مرثلاثة را، و ربعیتت او مراربعه را، درو متعقل

~~سعیدالدین فرغانی

~~وعند انتهاء السیرین والجمع بین الحکمین ابتداءا وانتهاءا حیث یظهر الحالتان علی

~~التعاقب او معا من باب - ما رمیت اذ رمیت -. فعلی کل حال یکون ذلک الادراک

~~والشهود والتجلی من حیث تعینه ومشیته وعلمه الاقدس بذاته تعالی من حیث

~~واحدیتها، لا من (الف) حیث اطلاقها واحدیتها)) .

~~شارح علامه قصیده را اول به فارسی وبعد به امر استاد به عربی شرح کرده است و

~~در شرخ عربی مقدمه را مفصلتر نوشته است.

~~5-س 2،ی256

~~1 - مؤذنند بکثرتی که مفهوم ماست؟ نسخهآ تر کیه (بکثرتی که یعنی با غایتی که مفهوم

~~ماست).

~~2 - قال الشارح العلامة فی المنتهی علی ما حکی عنه الشارح للمفتاح : (اللوحدة

~~الحقیقیکة التی هی عین التعین الاول التی انتشات منها الاحدیة والواحدیة ، اعتباران :

~~احدهماء سقوط الاعتبارات کلنهاء وبها بسمسی الذات احدا ومتعلفه بطون الذات

~~واز لینمع ونسنه الی السلب احق (ون اطل کراین ا قید نمیبانش یل له ههر

~~است بهنفی کلیهآ قیود ازجمله قید اطلاق ، لذا ازاین اطلاق ومرتبه تعبیر به وجود

~~لابشرط مقسمی شده است درلسان متأخران از عرفای ایران)

~~(الف) - شرح مفتاح تألیف حمزه ms009 فناری ط 1323 ه. ق. ص 66،65

~~15

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_158.png)

~~1

~~(متعلق -خ ل) باشد ، جنانکه گویند : الواحد نصف الاثنبین ، وثلث الثلاثة ، وربع

~~وثانیهما، ثبوت الاعتبارات الغیر المتناهیة لها مع اندراجها فی اول رتبة الذات،

~~ابدراجا حقیقیا اصلیا، وتحقق تفصیل اکثر تعیشناتها فیثانی المرتبة، وبها یسمی الذات

~~واحدا، اسما ثیوتیا لا سلبیا ، ومتعلفه ظهورالذات ووجودها وابدیتها . ولا مغایرة بین

~~الاعتبارات فی اول رتبة اللذات ، اذ لا کثرة ثمة اصلا . ثم الاعتبارات المندرجة فی اول

~~رتبة الذات بعضها کلیات واصول، کالاجناس العالیة ، تسمتی اسماءالذات، منهاء مفاتیح

~~الفیب، والواحدالاحد ، وهو اسم مرکب کبعلبک باطن الاسم الله ، وهوالوجود الذاتی

~~والمرتبة وباطن الاسم الرحمن الرحیم) .

~~وقال ایضأ فی المنتهی : ((وهذه الوحدة التی انتشأت منها الاحدیة والواحدیة التی

~~هی التعین الاول ، عین الذات وعین قابلیته للبطون وانتفاء الاعتبارات ، واظهوره وظهوره

~~اعتبارات ابدیة اجمالا ثم تفصیلا . ولکونها عینه، کان اصل قابلیته من حیث المرتبة

~~و فاعلیته من حیث التجلی الاول الذی فیها - کالمتحدثة معنفسها (الف) باقتضاء ظهورها

~~و کمالاتها والأسمائیة حدثا نزیها بحرف وصوت نزیه بل هوعین الذات (که حدیث عاشفی

~~برخویش میخواند) کما یتحتدث احدنا بنفسه ، وفیها قابلیته نیل الذات بالسماع الی

~~الحدیث من حرف قابلیته ملاحظة نورجماله، وقابلیة التأثیر بذلک الحدیث. فهذا التجلی

~~الاول من حیث هذا الحدیث یتضمن کمالا واحساسا جملبابه هوباطن الحیوة، واحساسا

~~سریان الکمال فی تفصیل اعتبارات الوحدانیة هو باطن العلم واصل میله الی ذلک هو

~~باطن الارادة واصل طلب تعیشنه الخارجی هو باطن القول والتأثثر یقتضی توجها بصورة

~~التأثیر الی تحفیق الکمال الأسمائی الذی هو باطن القدرة وحکم تفصیل الکمال وتحصیل

~~شرائط یقتضی الجود وهو حکم برزخیة التعین الاول العدل والاقساط فکان سابع ابطن

~~الکل حیث ان کلا فیه عین الذات وعین الآخر.

~~مشارق التبراری

~~(الف) - حقیفت حق درمقام تعین اول ومرتبهآ مقدم برکلمات وجودیه، کلمات ورقوم وجودی را به نحو

~~وحدت وصرافت برخویش اظهار مینمود واین مرتبه همان مقام تعین اول حاق است باسم المتکلسم که از آن به ms010

~~کالمتحدثة علی نفسها - تعبیر قرمود

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_159.png)

~~الأربعة ، الی غیرذلک، وباین اعتبار ذات را واحد تامست، ومغایرت بین الاعتبارین

~~النسبة الی تلک الحضرة واقع نیست ، اما بالنسبة الی مفهومنا لکوننا فی قیدالمراتب

~~وحصن حکمها ، مغایرت ثابت میبابیم ، ولهذا نزد محققان، واحد احد یک اسم

~~مرکتب مریک مفهوم راکه ذات بگانه است، جنانکه معدی کرب، و بعلبک، وغبرهما.

~~ومقتضای ذات آن بود مطلقا - لابشرط اوشروطر - که خودش را درخودش تعیشنی

~~باشد، که بآن تعیشن خودش برخودش تجلی کند، وخودش را بیابد، وبا خودی

~~خودش، حضوریش باشد بیتوهم تقدم اسنناد وفقدان وغیبتی، و آن تجلی متضمن.

~~شعور او باشد بکمال ذاتی خودش، که غنای مطلق لازم اوست. ومعنای غنای مطلق

~~آست که ، شئون واحوال واعتبارات ذات باحکامها ولوازمها علی وجه کلی جملی،

~~که جمله درمراتب حقایق الهی و کیانی، می نمایند مرذات را فی بطونها، واندارج الکل

~~فی1 وحدتها، کاندراج جمیع الأعداد ومراتبها - جمع - فی الواحد، والواحد فی

~~الأحد ، مشاهد وثابت باشند بجمیع صورها واحکامها ، کما ظهرت وتظهر وتثبت و

~~تشاهد فی السمراتب. ودرهمین تجلمی مذکور نیزه شعور خودش باشد بکمال اسمای

~~خودش که ظهور اوست بکلسنها واحدیثة جمعبتها بشؤنها واعتباراتها المذکورة،

~~برخودش از حیثیتت شأنی از شؤن کلی خودش که جامع جملهآ افراد شئون او باشند،

~~کالعالم والانسان الکامل مثلا، واز حبیثیبت هرفردی ازافراد ایشان بتمیزه الذاتی ، و.

~~یافت احدیت جمع خودش را بآن شأن کلی جامع2 وهرفردی از آن افراد شئون،

~~ولیکن از حیثیتت همان شأن کلی جامع ، وظهور3 ویافت هریک نیز مرخودش را

~~سعیدالدین فرغانی

~~17

~~1 - وهذه هی الأسماءالذاتیة المندمجة فی هذه المرتبة وبهذا صار باطن کل حقیقة

~~الهیشة وکونیة ویسمی حقیقة الحفائق والبرزخ الکبری (منتهی المدارک).

~~2- بافت احدیت جمع، خودش را بآن شأن کلیرجامع وهر فردی از آن آفراد

~~ننیون ، یعنی، هر فردی ازافراد شئون را - جلال آشتیانی -

~~3 - ونسخهآ ترکیه. قوله (س 13): تشاهد. فی بعض النسخ: یشاهد، شاهد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_160.png)

~~18

~~بتمیثزه الخصیص به ولو بنسبة ms011 ما، وهمجنین ظهور ویافت هریک مردیگری را بوجه

~~ومناسبة ما، واعتبار علم که پیدائی، و نور که پیداکنندگی1 ووجود که یافت ویابندگی

~~وشهود که حضور است، جمله در آن تجلسی مذکور مندرج بوده لیکن مغایرت میان

~~ذات وآن اعتبارات ، ومیان هریک ازین اعتبارات ، من حبث الکمال الذاتی فی وحدة

~~الذات وغیبها، اصلا واقع نیست. اما هریک را ازعلم و وجود2 باز دواعتبارست ،

~~یکی من حبث الغبب و البطون، و آن را نور و شهود وپیدائی گویند و منعلق است بکمال

~~ذاتی3 وحکم حقیقة الواحدة یشمله، کما ذکرنا.

~~واعتبار دوم، وجود من حبث الظهور، که متعلق است بکمال اسمائی نمود خود،

~~سپس بشئون در مراتب ونمود ایشان بیکدیگر، و اعتباردوم علم، تعلق آنست بمعلومات

~~درحضرت معانی، جنانکه بعدازین گفته شود. پس باطن وظاهر علم، عین وجودست

~~مشارق التدراری

~~1 - این عبارات درنسخ موجود خالی از غلط نیست باآنکه نسخدردست ما بهترین

~~نیخه ها محسوب میشوده نگارنده بعد ازدرک مراد شارح محفق عبارات را مرتب نمودم.

~~نسخهآ منتهی المدارک دراختیار حفیر نیست وگرنه برخی ازمشکلات را بکومک آن حل

~~مینمودیم - سیدجلال آشتیانی -.

~~2- بعنی هریک ازعلم و وجود را نیز، دو اعتبار ایست. و هر حقیفتی دارای

~~کمال ذاتی وکمال اسمائی، چون غیب وگوهر وذات هرشیء ، مظهر ذات و اعراض آن

~~مظهر صفات است، اول مظهر کمالذاتی و دوم مظهر کمال اسمائی حق است واگر گفته

~~شود ذات مظهر ندارد، مراد آنستکه مظهر ذات نیز غیب ایست وحق در سر آن مطلع

~~است. اسماء مستأثره باین اعتبار مظهر دارند ولی مظهر آنها نیز، مستأثر است و الله

~~مولی کل شیء - جلال آشتیانی -

~~3 - حقیقت علم وقدرت واراده وحبنیز چون با حقیفت متحدند و تفایر بالاعتبار

~~است، دارای ظهور وبطونند و قهرآ، دارای کمال ذاتی و کمال اسمائیهاند علی ما حققه

~~المؤلف العلامة - آشتیانی -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_161.png)

~~که شامل شئون مذکورست ، ومن حبث ظاهرهما تمیثزی نسبی واقع است، فافهم ،

~~والله المرشد.

~~فصل

~~پس آن شعور ms012 مذکور بکمال ذاتی و اسمائی، متضمتن حرکتی و میلی و انگیزشی

~~وطلبی بود مراین تجلتی مذکور را بسوی تحقیق وظهور آن کمال اسمائی بجهت

~~شثآون واعتبارات، نه بجهت محض ذات که توجثه بصورةالأثر، برآن طلب و عشق

~~مترتب بود. و محفتقان، مراین تعیثن مذکور را، تعیشن اول جامع تعیثنات1 خواندهاند،

~~ومقام اوادنی کنایت ازوست .

~~ومراین تجلسی را بذلک التعیشن که متضمتن شعور بشود بکمال ذاتی2 واسمائی و

~~1- قال الشارح علیه الرحمة ((فکان سابع ابطن الکل حیث ان کلا فیهعین الذات وباطن

~~کل حقیقة کونیتة والهیتة، فیسشی حقیفة ااحقایق وبرزخ البرازخ وکنی عنه الشرع

~~بفام اوادنی، الأنه باطن مقام قاب قوسین، قوسی الوحدة والکثرة اوالقابلیة والفاعلیة،

~~اوالوجوب والامکان . وکنسی بعضهم عنه بالحفیفة الأحمدیة ، الأنه النورالمظهر لرتبته ،

~~الجسمانیتة.

~~سعیدالدین فرغانی

~~19

~~وبقلبه التفی النفی صورته الجمعیة المعنویةة، کما ان مزاجه الاشرف الاعدل، صورته

~~2 - قال المؤلف فی المقدمة التی حتررها بالعربیة بعد ما الف هذا الشرح العظیم

~~بالقارسبةة علی ما نقل عنه صاحب المصباح (الف)

~~(الف) - شرح مفتاح - مصباح الانس حمزه فناری چاپ سنگی حاج شیخ احمد تاجر کتابفروش 1323

~~هق. ص 20419418.

~~شرح عربی مؤلف علاماه دراختیار نگارنده این حروف نیست لذا درموقع حاجت از کتاب مصباح هباراتی

~~از مقدمه منتهی المدارک مؤلف نامدار نقل میکنیم.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_162.png)

~~4

~~حرکت حبسی وتوجه بصورة الأثرء وحضرت وجود وعلم مطلق واحدیت جمع میخوانند.

~~وچون ظهور این کمال اسمائی، تماما برتمیثز حقایق ومراتب منرتب افتاده بود، وبر

~~((وهذا التجلی الاول ، یتضمسن الکمال الذی حقیفته حصول ما ینبفی علی ماینبضی،

~~وهو قسمان : کمال ذاتی هنا یکون فیمبدأ الرتبة الثانیة حیوة یلازمه الفنی الذاتی، وهو

~~شهودالذات نفسه من حیث وحدته بجمیع شتآونها نزولا وعروجا ، دنیا وآخرة، شهود

~~مفصتل فی مجمل دفعة واحدة کشهودالمکاشف فی النواة نخلا وثمارا لا یحصی، ثم5

~~کمال اسمائی، هو ظهورالذات لنفسها من حیث تفصیل اعتباراتها ، اما ظهورا مفصلا او

~~مجملا بعدالتفصیل من حیث مظهر شأن کلی جامع هو الانسان الکامل الحقیقی . والفرق

~~بینهما، ms013 ان هذا بشرط شیء بل اشیاء، وتحقق الکمال الذاتی بلاشرط اصلا . ومن احکام

~~النجلی الاول المتخذ فیه من حیث الکمال الذاتی اعتبارالوجود الذی حفیفته مابه وجدان

~~العین نفسه فی نفسه او فیغیره، اوغیره فیغیره، واعتبار النورالذی هو الکاشف للمستور

~~والعلم الذی هو ظهور عین لعین والشهود الذی هو الحضور مع المشهود ، اما من حیث

~~الکمال الأسمائی المتعلق بها وسائر الأسماء اصلا وفرعا. فمن شرطه التمیز والمظهر

~~والمرتبة والغیریة بالنسبة اوبالحقیفة بحکم المحل صوریا کان کانطروف اومعنویا

~~کالمراتب فان لون الماء لون انائه، وکمراتب الحس والروح والمثال، تأمشل تعرف اسرار

~~جمتة

~~منها، ان العلم بحسب التعین الاول ظهورعین الذات لنفسه باندراج اعتبارات الواحدیة

~~مع تحفشقها ویتعدی الی مفعول واحد، هوذاته وبحسب المرتبة الثانیة، ظهورالذات لنفس

~~الذات بشئونها مع مظاهر الشئون المسماة صفات وحفایق، ویتعدی الیمفعولین، اذظهر

~~نفسه لنفسه ذاحیوة وعلم وغیرهماء فحصل فی انتهاء المرتبة الثانیة کثرة حقیقیة ووحدة

~~نسبیتة مجموعیة، وکذا الوجود من حیث المرتبة الاولی مابه وجدان الذات نفسها فی

~~نفسها باندراج اعتبارات الواحدیة فیها وجدان مجمل مندرج فیه تفصیله منفی الکثرة

~~وانغیریة . ومن حیث المرتبة الثانیة نوعان من حیث ماهو مجلی الظهور للحق او مجلی

~~الظهور للکون. فالوجود الاول مابه وجدان الذات عینها من حیث ظهوره بصورته المسمساة

~~مشارق التدراری

~~بظاهر الاسم الرحمن وبصور تعیثناته، المسماة اسماء الهیة مع وحدة غیبیتة واضافة

~~کثرة نسبیة الیه. فان کل آسم الهی هو ظاهر الوجود الذی هو عین الذات، لکن من جهه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_163.png)

~~ثبوت حکم غیریت نیز، ولو بنسبة ما، موقوف بود، ودر حضرت این تعیثن و تجلی

~~مذکور جامع بین الواحدیثة والاحدیثة الذاتیة ، احکام مغایرت وتمیثزات وکثرت این

~~شتون مذکور ومرانب که محال ظهوراین کمال مذکورند باحکامها، مخفی بل مستهلک

~~الحکم والأثر بودند، بلکه خود حکم ظهور دربطون مستهلک بود، لاجرم محل ظهور

~~این کمال - کما هی - این حضرت تتوانست بود، پس ازعین این تعیثن مذکور و التجلی

~~به، وکثنه بی نهایت باطن او که ظلمت عدم و محال ms014 حکم آن بی نهایتی است تجلییی

~~بتعیشن آخر برمثال نفسی ظاهر شدب جامع جملةآ شئون واعتبارات ومشتمل برجملهآ

~~تعیتناتی که کلیتات ایشان من جهة ظهور حکم مؤثریة الذات بها وفیها، مراتبند .

~~اولها ، هذا التعبسن الثانی النفسی . وبافی تعبثنات وشئون واعتبارات را مضافا

~~الی تلک التعیثنات الکلیثة ، بعضی را حفایق واسماء الهی می گوئیم ، وبعضی را حقایق

~~کونی واعیان ثابتة وماهیات تابعة ومتبوعه میخوانیم ، و ازاین تعیثن ثانی مرتبهآ

~~الوهیت1 عبارت می کنیم .

~~سعیدالدین فرغانی

~~21

~~تقیده بمعنی ، فبالنظر الی ذات الوجود ونفس التعین عینه، وبالنظر الی التقیشد بالمعنی

~~المتمیز غیره، فله وحدة حقیقیة وکثرة نسبیة ، والوجودالثانی مابه وجدان صورة کل

~~تعین من الکون نفسها ومثلها موجودا روحانیا اومثالیا اوجسمانیا ظاهرا فیکل مرتبة

~~بحسبها وحکمها. فالایجاد والخلق لیس الا اعطاء الموجد تعالی للحقائق الکونیة مابه

~~وجدانها باضافة تعین منه الیها واظهار احکامها فیکل مرتبة بحسبها، فکان التأثیر فی

~~تنوعات التعیشنات لاحکام الحفائق وفی تسمیتها عینا اوغیرآء للمراتب التی هی المحال

~~المعنویة، وهی نسب معنویة لا وجود لها فی الخارج ولا فینفسها، فانظر اثرالمعدوم فی

~~عین الموجود، وفیما هوموجود من کل وجهه تری العجب العجاب ومحارالعقول والألباب).

~~هذا ما حققه المؤلف النحریر فی البحث عن التعین الاول وزعمی ان المؤلف فرید فی

~~الاعصار بین المؤلفین فی تشریح العویصات وتقریر المعضلات.

~~2 - الوهت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_164.png)

~~22

~~ومراین مرتبهآ الوهیت1 را وحدتیست وکثرتی متمیز ازیکدیگر، وبرزخی فاصل

~~وجامع بینهما . ازوحدتش حضرت وجوب نام برندکه منشأ اسماء الهی و تعیثنات نسبی

~~ایشان است؛ و آن ظاهر وجود مذکور است که وجوب صفت اوست. و کثرتش را

~~حضرت ظاهر علم گویند من حبث تعلشفه بحقایق الکون، که این جمله در وی معلومات

~~حقکند، وحینئذ تمیثزی نسبی مبان وجود وعلم وعالم ومعلومات و وحدث و کثرت

~~درین مرتبه الوهت ثابت افتاد. پس مرین وحدث ظاهروجود را که درین مرتبهآ الوهت

~~صورت احدیت است، ووجوب صفت اوست، وحدتی حقیفی وکثرتی نسبی است ب

~~از اثر سرایت حکم واحدیثت ms015 در وی، ومراین کثرت ظاهر علم را من حبث التعلق

~~بالمعلومات که دراین مرتبه صورت واحدیت است، کثرتی حقیفی و وحدتی نسبی

~~مجموعی است از اثر سرایت حکم احدییت در وی .

~~اما ان کثرت نسبی، اصل ومنشأ جملة اسماء الهی وتعبثنات وجودی است. اما

~~وحدث حقییقی او که باطنست، حضرت غبب هویت ذانست. واما مرآن وحدث نسبیرا،

~~حضرت علم وحقیقت عالم وحضرت امکان خوانند، وکثرت حقیفی را حضرت ارتسام

~~و معلومات و عالم معانی گویند و اما آن برزخ و فاصل را (بین الوحدة والکثرة) ،

~~حقیقت انسانیه خوانند. و اوشامل است مرتعیثن اول وثانی را که در تعیشن اول جامع

~~وبرزخ میان احدیتت و واحدیثت مذکور است، وازاین جهت حقیفت محمدی است

~~- علیه الصلاة والتحبة -. ودرتعبن ثانی برزخ وجامعست میان ظاهروجودکه وجوب،

~~وصف خاص اوست، و مبان ظاهر علم که امکان ازلوازم اوست. ودر این جهت ،

~~حقایق دیگر کاملان واقعست ، چنانکه تقریر آن بعد از این گفته شوده ان شاءالله .

~~مشارق الشدراری

~~1 - الوهت .

~~جد برداشت برکشید علم

~~بهم برزند وجود و عدم

~~بی قراری عشق شورانگیز

~~شرو شوری فکند در عالم

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_165.png)

~~وباعتبار سیر وسرایت آن تجلی اول ببرزخیته واشتماله علی حکم کثنه الغیب

~~الغیر المتناهی وغیر المحاط ، که فی الحقیقه احکام وعوارض جملی وتنثوعات ظهور

~~کلی آن شئون واعتبارات ذات عبارت از آنست ، دراین تعبسن ثانی که مرتبهآ الوهتست

~~بصورت نفسی ممتد منبث که بآن انبثاث حقایق اسمائی و کونی متمیزشدند، و برمثال

~~زلف مسلسل درپیش رخسار دلدار که وجود حقیفی وشتآون اصلیند و افقع گشت، اورا

~~حقیقة الحقایق وحضرت عما وخیال مطلق خوانند . آنجه از آن احکام و عوارض

~~مجمل قابل ظهور نیست درمراتب، اصلاء اومن اکثرالوجوه، اصل وخمیرمایةآ عدم مطلق

~~ومحالست . وآنجه درفتوت تفصیل وظهور است درمراتب علی التعاقب ممکناتند ، و

~~بحر امکان که ذوات الهی است ودرقرآن نون کنایت از او تواند بود، جامع ایشانست.

~~ودر شربعت ازاین ظاهر نفس منبست مذکور عما، عبارت ms016 آمده است، درحدیث

~~مشهور که مصطفی را صلی الله علیه وسلسم ، پرسبدند که ((أین کان ربنا قبل ان خلق

~~خلقه ؟ قال کان فی عماء ، مافوفه هواء وما تحنه هواء) وعما در لغت ابر تثنشک است

~~که اندکی حایل باشد میان ناظر وقرص آفتاب، وهمچنین این نفس منبت مذکور

~~حکم آن برزخببست مذکور میان ظاهر علم وظاهر وجوده حایلست میان ظاهر وجود

~~وباطن علم و وجود که شئون ذانست، و آن تجلتی اول مذکور بصورت تربیت و اصلاح

~~جملهآ حقایق الهی وکونی باظهار احکا م و آثار هریک بتوجه بامر ایجادی در حقیقت

~~آن نفس ساری بود، پس مصطفی صلی الله علبه وسلتم بحکم (اوتبت جوامع الکلم"

~~ازحقیقت کار اخبار فرمود باشارتی لطیف ومفهوم، ایشان را از بعما، که ابر تثنشک

~~بود واز بالا و زیر او هوا نفی کرد، علم ذلک من علم وجهل من جهل، وبحکم آنکه

~~شعور بتفصیل کمال اسمائی دراین تعین ثانی محقق شدا، اورا فلک الحیات نام نهادند،

~~والله الهادی .

~~سعیدالدین فرغانآی

~~2

~~1 - اما تعین ثانی که از تعیسن اول منبعث میشود ومؤلف نحریر از آن بحث فرمود،

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_166.png)

~~24

~~وبا عباراتی شیوا آن را تقریر فرمود، در مقدمهآ منتهی المدارک فرموده است ما عین آن

~~صارات را که دارای فوائد کثیر و مشتمل بر تحقیق وتدقیف است دراین جا میآوریم.

~~قال - قدس الله - لطیفه واجزل تشریفه : "الما کانت الوحدة التی انتشئت منه

~~الأحدیتة اول تعبین للذات الاقدس بلاشرط، واول مرتبتها، ونفس القابلیة التی نسبة

~~البطون والظهور الیهاعلی السواءء صار صرافة الاحدیة مرکوزة فیها لذاتها ولحکم قابلیتها

~~للظهور، فلا جرم لم یقبل الاالتجلی الاول واجمال الکمال الذاتی ووحدته باندراج نسب

~~الواحدیة ، فلم تکن قابلة للکثرة وان کانت نسبیة ، ولا للکمال الأسمائی لتوقف تحفقه

~~علی حکم الکثرة . ولما کانت المحبثة الاصلیة المعبر عنها ب: احببت. حاملة لهذا التجلی

~~الاول وباعثة له علی التوجه لتحقیف الکمال الأسمائی التفصیلی، ولم یصادف توجهه محلا

~~قابلا، رجع بقوة المیل ms017 العشفی الاصلی الی اصله، الا انه غلب بتلک القوة العشقیة حکم

~~الظهور المعبشر عنه بالرحمة الذاتیة علی حکم البطون المعبر عنه بانهی باطن الفضب

~~المسبوف، فعادالتجلی متعیشنا بقوة المحبة الأصلیة من عین یشبه الواحدیة تعیشنا قابلا

~~لتحقق مطلبه الفائی الذی هو الکمال الاسمائی، وذلک التعیشن هو القابل الثانی الجامع بین

~~طرفی حکم الاجمال والوحدة ، وبین مقابلیهما التفصیل والکثرة.

~~(این تعین از آن جهت، تعیشن قابلی ایست که از تجلی حق متعین شده است و قبول

~~ظهور نموده ایست، آنچه که ازغیب ظاهر شده ایست، از تجلی حاصل گردیده است. درمفام

~~غیب وجود که ظاهر وباطن بیک تحقف موجود ایست جهت ظهور واظهار، براخفاء وبطون

~~غانب آمد وحق اظهار نمود آنچهرا که درغیب موجود بود و آنچهه که درمفام غیب از

~~حفایق مستور بود وظاهر شد، حقایق قابل تعین وظهور بود که از ناحیهآ مفاتیح غیب

~~بظهور بیوست، لذا مقام غیب ذات هرگز قبول ظهور نمیکند، بل که تعین خلقی از تجلی

~~ظاهر نشد و فاعل این ظهور حق و قابل جهت کثرت ایست که درصورت وحدث موجود

~~بود) فظهر فیهذا القابل الذی هوصورة التعین الاول وظلشه کما ظهر الاول من کنه الغیب

~~مستصحبا معه آثر من ظلمة الفیب والاطلاق منفصلا عن اجمال حقایف الکون القابلة مضافا

~~الی نسبة التعین الثانی وقابلیته وجمیع الأسماء الالهیتة المؤثرة مضافة الی عین التجلی

~~الثانی وفاعلیته وصارالقسمان ظلالا وصورا للشئون المندرجة فی الوحدة مجملة فیها

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_167.png)

~~مفصلة فی التعین الثانی (چه آنکه جمیع اسماء فاعله دروجود و قوایل متأثرهآ از این اسماء

~~از ناحیهآ تجلی احدی و فیض اقدس ظاهر شد وحق باسم المتکلم متعین شد ولی تعینی

~~وظهوری مندمج دربطون واظهاری درعین اخفاء وبالاخره ازغلبهآ ظهور بربطون قابل

~~ثانی در کسوت اسماء وصفات مبدأ ظهور حقایق خارجی بعنوان تعین ثانی ظل تعین اول

~~متعبن نشد) متهیکنة کل بحسب ما هو علیه (لا-خ ل) بحسب العلم ، وکان کلیات ما

~~انشتمل علیه مسماة ms018 بالمراتب ، ولکن من جهة محلیتها لثبوت باقی الحقایق وظهور ما

~~یقبل الظهور منهاء ومن جهة مؤثریة الذات بها وفیها، مثل مرتبة الارواح والمثال والحس،

~~ومراتب اعتدلالات المرکبات المسمتاة بالمولدات التیمیزانها مرتبة الانسانیة (چون ریشه

~~وایساس کلیهآ حفایق درتعین احدی مندمج ودرتعین واحدی بصورت تفصیل از غیب

~~ذات متعین میباشند، ولی اسماء فاعلیه واعیان قابل متعین ازاسماء در احدیشت از

~~یکدیگر متمیز نیستند ولی مثل تحفق در ذات بکلی ازکثرت و دوئی معترا نیستند،

~~ودرواحدیت قابل درصورت وجلباب فاعل جلوه وظهور دارد، لذا درمقام تجلی فعلی

~~قوابل ازناحیهآ فیض مقدس بواسطه اقتران وجود بوجودخاص متحفق شوند و از ظلمت

~~تقدیر بهنور وجود متلبس میشوند، وچون اسم کلی درمفام تعین ثانی به عین ثابت

~~انسان کلی مضاف ایست واسماء جزئی ونیز مظاهر جزئی خلقی ازعقل تا هیولی، درظل

~~عین ثابت انسان واسم اعظم متجلی در آن که اسم الله است، به تحقق علمی تعین دارند،

~~بحسب وجود عینی نیز اسماء ومظاهر جزئیه ازملک و فلک وعلویات وسفلیات به تبع

~~انسان موجود ومؤثر ومتأثرند) کما ان کلیات هذا التجلی الثانی من الأسماء الالهیة التی

~~هی الامهات السبعة والبرزخ الذی هومنتشی طر فی الاحدیة والواحدیة والجامع بینهما ثانیا

~~هی الحقیقة الانسانیة التی هی باعتبار غلبة حکم الاجمال والوحدة تسمی بالحقیقة المحمدیة

~~(صاحب مرتبهآ برزخیست کبری؛ برزخ بین مقام ومرتبهآ امکانی و حضرت ارتسام اعیان

~~ثابته، و مقام و جوب ومرتبهآ احدیت. نگارنده در شرح فصوص مفصل تقریر نمودهام که و اسطه

~~بین مقام احدیت وواحدیت ومنشأ ظهور تعین درمرتبهآ حضرت ارتسام حقیقت محمدیه

~~است ودرمقام قوس نزول از امتزاج و ترکیب و تأثیر و تأثشر بین اسماء باطنه مندمج در

~~احدیت واسماء ظاهره درواحدیت - تولد قلب تفی نقی احدی احمدی - متعین بحضرت

~~سعیدالدین فرغانی

~~25

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_168.png)

~~29

~~عصل

~~چون این تجلی مذکور منصبغ بود بحکم آن حرکت ومیل ذاتی و انگیزش حبسی،

~~بسوی ظهور آن کمال اسمائی که عبارت شربعت از آن حرکت ms019 ومیل ((فاحببت ان

~~اعرف" آمده است، یعنی توجثهت الی ان اظهر من حیث ذاتی واحدیثة جمعی علی

~~نفسی من حیث صورة جامعة لجمیع افراد شئون ذاتی ؛ یعنی الانسان الکامل ، وعلی

~~نفسی ایضا من حبث کل فرد فرد من افراد تلک الشئون، وعلی کل واحد منها من حبث

~~نفسه، وعلی آخر من حیث نفسه ومثله. ومحبت حکم مناسبت وما به الاتحاد است بین

~~المحب والمحبوب، وابنجا محب عین آن تجلی است، ومحبوب حقیفت برزخیت او،

~~ظاهرا وباطنا ، وتنثوعات ظهور آن تجلی من حیث ظاهره وصورته، وآن تجلی مفتاح

~~جمله اسماست، لاجرم تقسیمی جامع میان حصر کلبات اقسام آسماء و مناسبات کردن،

~~لازم شد فتنقول وبالله التوفیق :

~~اسماء برسه قسیند، اسماء ذات واسماء صفات واسماء افعال؟ جه اسماء نسب و

~~احوال ، جون اول وآخر وظاهر وباطن، راجع باسماء صفاتند، واسماء مشترکه نیز

~~چون رب که مشترکست میان سیتد وثابت ومصلح ومربی، ومالک هم دراین سه قسم

~~مذکور داخلست ، جه از آن جهت که سید و مالک و ثابت و مربیست از اسماء

~~صفاتست، واز آن وجه که مصلحست از اسماء افعالست .

~~اما وجه قسمت و حصر آنست که، جون اسم ذاتست من حبث التعین، پس مقتضی

~~مشارق الکراری

~~کمائیه باعتبار اقبال الی الکثرة وحقیقت محمدیه باعتبار ادبار نسبت بکثرت واقبال

~~بحضرت بطون و وحدث) وباعتبار غلبة حکم التفصیل هی الحضرة العمائیة المشتملة علی

~~الحفایق السبعة الکلیة) .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_169.png)

~~آن تعین ذانست بی وساطت اعتباری وشرطی، بامقتضی آن تعبن اعتباری از اعتباراتست

~~اگر ذاتست بی واسطه، فلها من حیث ذلک النعیسن اسماء الذات، ففی الرتبة الاولی مفاتبح

~~الغیب الآتی بیانها ، وفی الثانیة الاسم الله والملک والقتدوس والجبار والمتکبتر

~~وامثالها. واما اگرمقتضی آن تعیشن اعتباری است ومعنبی از آن اعنبار ومعنی مرذات

~~را اثری بغیری تعتدی میکند یا نه؟ اگر میکند، فهی اسماءالافعال، کالخالق و نحوه،

~~والاء فهی من اسماء الصفات، وانحصرت افسام الأسماء

~~واما مناسبات که محبکت برایشان مترتب افتاده است پنج قسمست، ms020 راجع به دو

~~قسم ذاتی وصفاتی که هردو فسم دراین بیت محصورند :

~~احبتک حثبتین ،حب الهوی

~~وحبتا لأنک اهلا لذاکا

~~اما سه قفسم دیگر که محبت فعلی وحالی ومرتبهثی اند، بمناسبت ومحبت صفاتی

~~راجعند . وجه حصر آنست که جون محبت ومناسبت حکم مایه الانحاد والاشتراکند

~~بن المتحابسین ومتحابین هریک در مرتبهثی از مرانب، وجودی دارنده پس نسبت ورابطه

~~بینهما امری وجودی باشده ووجود مطلقا جز بحق مضاف نیست که بحکم سرایت و

~~معبت رابطه است، پس ابن ربط غلبةآ حکمی از احکام وجودی بین المتناسبین من

~~حیث الذاتست بلا واسطه، بآن طربق که حکمی از احکام لاواسطه هردورا فراگرفته

~~سعیدالدین فرغانی

~~27

~~1 - واما الذی هو حبثالهوی - فذکرک فی السر حتی اراکا - واما الذای انت اهل

~~له - فشغلی بذکرک عمن بسواکا - فلاالحمد فی ذا ، ولا ذاک لی - ولکن لک الحمد فی ذا

~~وذاکا - محبت ذاتیه عبارتست ازحکم مناسبت ذاتیهای که اصل وسبب آن ذکر حق

~~أست درعالم حقایق وحضرت معانی بالتوجه الحبی لطلب الظهور والاظهار والدروج فی

~~مدارج الانوار حتی ترتسب علیه شهودک نفسک بعینک فی مظهریتی وللمحبة اسماء

~~ونعوت کالعشق والهوی والارادة ونحو ذلک وکلها برجع الی حقیفة واحدة والاختلاف

~~راجع الی اعتبارات النسبیة هیرقایق للمحبة تتعیسن بحسب احوال المحبین استعداداتهم

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_170.png)

~~28

~~باشد و جمع کرده ، با من حیث وساطة اعتبار و معنی زاید علی نفس الوجود، اگر

~~بلاواسطه است ، آن را محبتت و مناسبت ذاتی میخوانیم، و اثر او آن باشد

~~که علتت میل محبتت چیزی معلوم نباشد اصلاء. و اما اگر آن ربط بواسطهآ اعتباری

~~و معنیی باشد ، از آن اعتبار و معنی مرذات اثری بغیری تعتدی میکند یا نه ؟

~~اگر می کند مناسبت فعلی باشد، واگر نمی کند آن اعتبار ومعنی را بالنظر الی محلته

~~الذی قام به، ثباتی ودوامی هست یا نه ؟ اگرنیست، فهی المناسبة الحالیة، واگرهست؟

~~حکمی ازاحکام مرتبهیی که محل ثبوت آن اعتبار واحکام اوست بر آن اعتبار غالب

~~هست با ms021 نه ؟ اگر هست ، مناسبت مرتبثی باشد ، والا، محبت و مناسبت را صفاتی

~~میخوانیم. وچون حکمحال وفعل ومرتبه راجع بهمان یک اعتباراست، لاجرم گفتیم

~~مرجع ایشان بدو فسم ذاتی وصفاتیست، وقد انحصرت اقسام المناسبات ایضا .

~~وابن جمله افسام مناسبات درآنجه فرمود (فاحببت ان اعرف) مدرج بوده جه

~~کمال ظهور آن تجلسی اول مذکور که محبوب و مقصود اولست و آیینهآ کمال طالبی و

~~مطلوبی وعارفی ومعروفی او صورت عنصری انسان حقیبقی است، موقوفست بر تحفق

~~این جمله اقسام اعتبارات ومناسبات درجملهآ مراتب واحکام هرقسمی ازاین اقسام

~~مناسبات، بظهور سلطنت عشق ومحبت درهرفردی از افراد این صورت انسانی در ظهور

~~کمال میرسد، هرچند آن مظاهر را حکم آن مناسبات معلوم نمی باشد، وقبلهآ محبت

~~ایشان فی مبلغ علمهم مخلوقی میباشد، لیکن همه در تحت سلطنت وحکم آن مناسبات

~~مهورمی باشند ودرظهور بصورت عشق صورنی مقببد مجبور ومعدوره جه جون نظر

~~محفق بکار برنده غایت میل ایشان بدوام وبقاء وجود وثبات امری وجودی میرسد،

~~و وجود فی الحقیفه مضاف بحقست، ولهذا شرعا وتحقیفا مستوجب ملامت نیستند بلکه

~~مثایند ودر زمرة شهدا مثبت، کما قال، علبه الصلاة والتحبة، : ((من عشق وعکف*

~~وکتم ومات، مات شهیدا وشرط عفت و کتمان از آنست که عفت دلیلست بر آن، که

~~مشارق الشراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_171.png)

~~علت محبت که میل ذاتیست حکم یکی از آن مناسباتست، نه میلی طبیعی شهوانی، و

~~کنمان دلالت می کند برآن که محبست مضاف بآن سر وجودیست که مکتوم و باطنست

~~نه بنفس طبیعت تا باظهار وافشا بغیری، چارهسازی کند. والله اعلم .

~~فصل :

~~پس مفاتیح غیب که اسماء اول ذاتند وبحضرت هویت مضاف، کما قال تعالی :

~~(وعنده1 مفاتح الغیب لا یعلمها الا هو) ذاتست من حیث تعیثنانها واعتباراتها الکلیتة

~~الاولیة التی تقتضیها محض الذات من حیث تجلتیها الاول علی نفسها فی نفسها لنفسها،

~~کادراکها کمالها الذاتی وکمالها الأسمائی وحرکتها الحبتیة الی الکمال الأسمائی ،

~~وتوجثهها البه بصورةالأثر بکلیتنها ، حبث لاکل ولا بعض ، وتحقق مرتبهآ الوهت ms022 که

~~ظل ذاتست وصورت تعبن اول ازحبشیتت ایشانست، وصفات الوهت جون حباة و علم

~~و اراده وقدرت، سایه واثر ایشانست، واسماء الوهت چون حیء وعالم ومرید وقادر

~~صورومظاهر آن مفاتیح غیب مذکورند، وآن تجلی اول مذکوررا باعتباراتها المذکورة

~~من حبث مظاهرها فی مرتبة الالوهة ، توجهی است الی کمال الجلاء والاستجلاء، که

~~متعلق کمال جلاء ، مظاهر تفصبلی ایشانست درمراتب وصوراجناس وانواع، واشخاص

~~عالم عبن آن مظاهرند، ومتعلق کمال استجلاء مظهر کلی حفیقی جملی ایشانست، وآن

~~صورت عنصری انسان حقیقی است. پس مفاتیح غببب را سپری ضروریست2 من حیث

~~الظاهر البرازخ العمائی که صورت آن برزخیت اول کبری است من الواحدیة والأحدیة

~~سعیدالدین فرغانی

~~29

~~1-س46ی 58

~~2 - درشرح قصیده عربی مفصل تر ازاین مسأله بحث کرده است که ما در حوآشی

~~قبل کلام اورا نقل کردیم .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_172.png)

~~3

~~باحکامها الغبر المتناهیة الجملیة ، درجملةآ مراتب وحقایق وماهیات تابعه و متبوعه

~~که تفصبل آن احکامند بطریق سربان ذاتی که اسم لطیف اثر وحکم آن سریانست در

~~هرحقیقتی واسمی، وقابلست و استعداد اصلی غیر مجعول هرماهیتتی، صورت طلب و

~~توجثه آن مفاتیح غیبست بسوی کمال ظهور و اظهار احکام و آثار ایشان بطریق تفصیل

~~درمراتب، بحکم آن سرایت مذکور. پس این طلب و توجه مذکورکه قابلیت و استعداد

~~عبارت از آنست ، مضاف بمفاتیع غببست فی الحقیقه نه بحقایق واعبان ثابته که صور

~~وتفصبل احکام وعوارض ایشانند درمرتبهآ امکان، چه این حقایق درمرتبهآ امکان فی

~~انفسها محصور ظلمت عدم نسبیاند، وهیچ ظهوری وشعوری من حبث ذوانها بایشان

~~مضاف نیست ، کما هو الأمر فی الصور الحسبة مع قطع النظر عن النفس .

~~وفرق میان قابلیت واستعداد آنست که قابلیست وصف ذاتیست بی انضمام شرطی

~~رامری زاید ، واستعداد تنمهآ اوست بانضمام وصفی وامری دیگر خارجی . پس این

~~مفاتیح غیب مذکور از حیثیتت هرحقیقتی الهی وکونی، باین زبان قابلیت و استعداد

~~مذکور از آن طلب وعشق بیانی میکنند، ودر میدان شوق بسوی ظهور احکام و آثار

~~خود، جولانی ms023 مینمایند ، واز حیثیتت جملهآ اسماء کلی وجزئی که درحضرت الوهت

~~متعلتقند بحضرت ائسه1 سبعةآ ایشان که حی وعالم ومرید و قائل وقادر وجواد و

~~مشارق التدراری

~~1- فاشملها حکما هی حقیقة الحیوة ، وهی قبول الکمال المستوعب لکل کمال لایق

~~والاحساس به من جهة کلیة. ولما لم تخل حقیقة کلیة اوجزئیثة من کمال یناسبها وللحق

~~الشعور بها جملة ، کان الاسم الحی شاملا لجمیع الأجزاء ، والحیوة مستوعبة جملة

~~الحفایق. ولما کان العلم فی الرتبة الثانیة متعلفا بمعلومات مفصلة والحیوة لها الاحساس

~~بها جملة والتفصیل داخل فی الجملة ، کان العلم من هذا الوجه داخلا فی الحیوة . ولما

~~کان الارادة المیل الی المراد، تخصیصا او ترتیبا او اظهارا او اخفاءا ؛ وغایة طلبه ظهور

~~الکمال الأسمائی بذلک الترتیب وبحکم ذلک الظهور الذی هومن خصائص العلم، کان الارادة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_173.png)

~~متسطند ، وامر ایجادی که مطلوب حتیقی بروی مترتبست برتحقق ایشان موقوف ،

~~رجوع می نمایند ، چه حی موجب حضوراست با بایستگی ایجاد ، وشعور بمصلحت

~~داخلة فی العلم ومنتشأة منه، ولماکان حقیفة القول (التکلم) نفسا منبعثا من باطن المتنفس

~~متضمنا معنا یطلب ظهوره ومتعینا بحسب مرتبة اومرآتب، بسمی فی الخارج مخارج،

~~کان من حیث ذلک الطلب داخلا فی الارادة . ولما کانت القدرة تمکشنا من التأثیر فی اظهار

~~ما یطلب ظهوره، کان لذلک داخلا فی القول ومنبعثا منه. ولما کان الجود هوالتمکن من

~~قبول اقتضاء الابثار ذاتا وصفة بما فیه کمال ونفع لکل ما یستحفه حالا اوستآوالا کان

~~من جهة التمکن داخلا فی القدرة ومتفرعا منه. ولما کان الاقساط ایثار قسط کل ماله

~~قسط استعدادی به یقبل من الجواد ما بؤثر به، دخل فی الجود وانتشأ منه).

~~سعیدالدین فرغانی

~~این بود کیفیت ترتب اسماء کلیه هفتگانه و الائمة السبعة علی ماذکره الشارح فیهذا

~~الکتاب والمنتهی علی ما نقل عنه الشارح الفناری فی المصباح

~~بنا برمسلک محفقان ازحکما، حفیفت وجود منشأ انتزاع کلیهآ صفات کمالیه ایست

~~باعتبار بساطت تامه وکون الوجود نورا لنفسه ولغیره وظهور ذاته لذاته علم وعالم و

~~معنوم ms024 است وباعتبار کونه نورا ومنورا للغیر، قادر بل که نفس قدرت أیست وچون جمیع

~~کمالات عارض وجود بوجود منتهی میشود، وجود مبداکلیه اوصاف وینبوع کافهآ شئون

~~31

~~وجودی است از کلام وسمع وبصر و...

~~کلبه اسماء است ازاسماء کلیه وجزئیه.

~~ا وع وصاو ردات بلحاظ انصان بعلیة اوصان کمایه مجعع

~~المعیتنة ، فان الحقیقة التی هی عین التعیثن الثانی لظاهر کلمة الاسم الله مجمع جمیع

~~الحقایق الاصلیة والفرعیة والکونیة والالهیة (اسم رحمن بحسب ظهور درمظاهر خلقی

~~((ومجمع جمیعها ظاهر کلمة اسم - الله - من جهتین، جهة الوجود، وجهة حفائقها

~~چون عین. وجود منبسط ونفس رحمانیست مجمع کلیهآ اوصاف واسماست باعتبار

~~وجمعیت سچون حیادیعنی در"اک فعال - مفام جمع دیگر ایسماء کلیه ایست وعلم چون بلحاظ

~~اضافه بحق شامل کلیهآ معلومات است باعتباری متضمن کافه اسماء الهیه ایست. واسم

~~سریان درمظاهر ولی باعتبار بطون عین مقام احدیت ایست . وانسم حتی ازلحاظ احاطه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_174.png)

~~32

~~وتدبیر کلسی در آن باب که مطلوب حقیقی بوی باز بسته است، و عالم مفصتل آن تدییر

~~است باستحضار مفردات حقابق منبوعه وتابعه وتعیثنات وجودی اسمائی مضاف بهر

~~حقیقتی واحکام او، ومرید مخصتص ومرتب ایشانست درظهور فی مرتبهآ او مراتب ، و

~~فقائل مباشر امر ایجادی است بمعنی کلمهآ کن، وقادر مشمد اوست ومؤثر بذلک القول،

~~وجواد معبن ومعطی حصص وجودی است بهرحقیقتی، ومقسط مثبت ومعین محل و

~~مرتبهثی که آن موجود دروی ظاهرخواهد شد، ومثبت و مبین برزخیتت حکم عدالت

~~او نیز درآن مرتبه که حکم ایجادی اولا وثبات وبقاء او ثانیا برآن موقوفست . پس

~~ازحیثیتت این ائمهآ سبعه بحضرت اسم الله که جامع حقایق اسمائی ومعیشنات ایشانست

~~وتمام اثر که بمرتبه متعلق است بوی مضاف باز گشنند، وترجمانی وطلب اسماء و

~~حقایق کردند بزبان ائمهآ سبعه بحضرت اسم الله ، واز حیثیتت اسم الله بحضرت غیب

~~متکلم وقادر وجواد ومفسط نیز باعتباراتی که ذکر نشد دارای جهت شمولند)

~~قال الشارح : ((أن لکل من هذه الأیسماء الاصلیة جهتین. احداهما، اشتمال ms025 کل منها

~~علی الباقی مع تحفق اثر خفی من التمایز فاشتماله من اثر الجمعیة البرزخیة الثانیة الانسانیة

~~وجمعیتها الحفیفیة بین حکم التجلی ووحدته الحقیفیة وکثرته النسبیة وبین حکم التعین

~~وکثرته الحفیفیشة ووحدته النسبیةة وتوحید احکام الطر فین المذکورین . اما ظهور الأثر

~~الخفی من التمایز فمن کون هذه البرزخیة الثانیة واقعة فی التعین الثانی ووجوه نسبته

~~الی الابدیة الشی من اخص اکامها الشمیز الی مالایتناهی" وتانتهماء علی عکس العجهه الاولی،

~~مشارق التدراری

~~البرزخیکة الثانیة (الف) التی هی الحضرة العمائیة . وامالأثر الخفی للاشتمال فمن جمعیة

~~هذه البرزخیة واشتمالها بحکم وحدتها) .

~~(الف) - رجوع شود به مقدمه یرشرح لأئیه موسوم به منتهی المدارک تألیف شارح علامه سعیدالدین

~~فرغانی، شرح مفتاح قونوی تألیف حمزه فشاری چاپ ط 1323 ه. ق. ص 130، 131، 132

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_175.png)

~~ذات رجوع نمودند هم بصورت آن ترجمانی، و آن اول دورهآ کلی اصلی بود مرمفاتیح

~~غیب را بصورتطلب وعشق وسرایت معنی محبت وشوق وبروفق فاعدفحکم الاصول

~~یسری فی الفروع . چون مفتاح واصل همهآ اسماء وحقایق، این مفاتیح غیبند لاجرم

~~ابن حکم دوری درجملهآ حقایق تابعه و متبوعه پیدا آید تا جمله امور اسمائی و کونی

~~درجملة مراتب وعوالم حتی المحسوسات دوری ظاهر میشود . پس بار دیگر این

~~مفاتبح غیب ذات ازحیشیتت غیب ذات متوجه امر ایجادی گشتند وبمرتبهآ الوهت در

~~سیر وسرایت آمدند، ومن حبث جهت الوجود بتلک السرایة المذکورف، ترجمان اسم الله

~~شدند ، وبفرمان وامر ایجادی که سر وباطن آن امره آن مفاتیح غیب مذکورند و

~~حقیقت و روح او قول الهی وصورت او معنی کلمهآ کن بتوجه بقیت اسماء سبعه

~~مذکور واجتماعات ایشان مبادرت نمودند تا تنیجهآ آن امر واجتماع وتوجهات، اولا

~~عالم ارواح بود و وجود ارواح در وی، وثانبا عالم مثال بجمیع صورها ، وثالثا عالم

~~حس بجمیع صور اجناس و انواع و اشخاص وتنثوعات ظهور ایشان . والله الهادی .

~~تمة وتنببه

~~بدانکه هرجه دراین اصل مذکور از الفاظ ماضی ومستقبل باد کرده شد، و وضع

~~وترتیب وترکیب گفته ms026 آمد، مراد از آن جمله نه معنی مفهومست از ماضی و مستقبل و

~~ترنیب وترکیب و اجتماع، بلکه مراد از آن اخبار است ازوقوع ونبوت امر در آن

~~حضرت علی ماهو علبه، وازجهت ضیق عبارت ، این الفاظ بکار برده شد تا کسی را

~~وهم ازراه نبرد که در آن حضرت وقوع چیزی پیش ازچیزی یا بعد ازچیزی بوده

~~باشد، بلکه تجلتی اول وثانی وحصول نفس و باطن و ظاهر علم و وجود دائما حاصل

~~بوده است ، معا معا، ولیکن ازجهت تقریرعلم و وجود ومراتب ایشان این الفاظ بودو

~~شد ومیباشد وافتاد وامثالها، ضرورت بود، واللهالهادی والمرشد .

~~سعیدالدین فرغانی

~~33

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_176.png)

~~34

~~دربیان تعبن وصدور عالم ارواح وتحقثق وظهور عالم مثال که خیال منفصلش

~~خوانند ، بزبان اصطلاح .

~~پس چون حکم سرایت آن مفاتیح غیب مذکور، شامل آمد هردوجهت ظاهر

~~وجود و ظاهر علم را من حیث تعلثقه بالعالم و حقایق الممکنات ، لاجرم در نزول در

~~هرتبه ئی مرجهت وجود را بظهور آثار و احکام او اسماء دیگر پیدا میگردد، و ذکری

~~و آوازهثی دیگرش نازه میشود . جنانکه درمرتبهآ اول اسماء الوهت، ودیگر اسماء

~~احصاء ودر مراتب دبگر جملهآ اسماء جواهر چون روح وملک و جن ومعدن ونبات

~~وحبوان وانسان وهمهآ شخصببات ایشان ومرجهت کون را نیز صفتی ونعتی وحکمی

~~پیدا می آید، درمرتبه اول جملهآ حقایق ممکنات و احکام و عوارض ایشان و درمراتب

~~دیگر جملهآ اعراض چون جملهآ هیآت واشکال والوان ومقادیر و اوزان و کیفیات و

~~کمیات وبافی مقولات بحکم آن سرایت مذکور، پس اول، احباء ذکری از اثر آن

~~سرایت مراسماء سبعه را بود که ائمهاند بظهور آثار ایشان که تدبیر و تفصیل و تمییز

~~و تخصیص وترتیب واظهار وتآثیر وتعبین بود جملة وتفصیلا علی العموم وعلی

~~انخصوص تعبین عالم ارواح اولاء بامر ایجادی که چون آن مفاتیح غیب بحکم آن

~~سرایت از حیثیگت حقایق این اسماء سبعهآ مذکور متوجه ایجاد و اظهار عالم شدند، از

~~حیثیت ms027 اسم حی تدبیر کلی این عالم ارواح کردند و بعالم استحضار حقایق ارواح

~~کردند من جهة الوجود والکون ، وبمزید تخصیص قلم اعلی وملائکه مهیتمه بی واسطه

~~و لوح المحفوظ وما حواه بواسطة قلم اعلی ، وبقائل مباشرت ایجاد بهذا الوضع

~~والتترتیب، وبقادر تأثبر ببیونددادن وجود بماهبت هربک، وبجواد در اسعاف سؤال

~~وطلب حقایق بزبان استعدادات مروجود را مقابل حضرت معلومات داشتن ، وبمسقط

~~مشارق التدراری

~~اصل دوم

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_177.png)

~~نعیین مرتبهآ ارواح وملاحظهآ آن، وچون حکم آن سرایت مذکور درجهت قوابل و

~~اهتات هم ثابت بوده لاجرم ازمواجهه ومقابلة وجود با حضرت معلومات بحفایقها

~~انکلتیة اولا عالم ارواح متعیتن شد، وعین همان مفاتیح غیب از وراء حجاب حضرت

~~معلومات وحقایق ایشان ازحیثیتت حقیقت عقل کل وحفایق ارواح مهیشمه، خطاب کن

~~ر1 از حیثیتت حضرت وجود هم ازخود بشنیدند ، ودراین مرتبهآ ارواح خودبخود

~~بیوستند، تتیجةآ آن اقتران، اسم عقل اول ومهیه و ذکر ایشان وتعبن ایشان آمد .

~~واینست معنی آنجه شیخ کامل مکمل محبی الدین رضی الله عنه در فصوص فرموده

~~است که (فما بقی الا قابل، والقابل لا یکون الا من فیضه الأقدس) .

~~بس ایجاد عبارت از افران آن فیض اقدس است اعنی مفاتیح غیب من حیث الماهیةآ

~~بوجود ظاهر که جهت ظاهریت 1 همان مفاتیح غیبست، اما درمرتبةآ ارواح واما درمرتبةآ

~~حس، فالأمر منه بدأ والبه بعود، وابن دوم دورهآ کلببست مرآن تجلی اول ومفاتیح غبب

~~مذکور را بحکم آن میل ذاتی وحرکت حبسی وانگیزش عشقی من حبث عالم الارواح،

~~واما از حبثیتت هرفردی ازافراد ارواح، در وی جزئی وافع است .

~~فصل:

~~بباید دانست که حضرت علم و معلومات که مرتبهآ امکانش نیز خوانند، آیبنهآ

~~ذاتست من حبث التجلی الأول باعتباراتها وشئونها الکلتبة المسمتاة بمفاتیح الغیب ، و

~~نناهر دراو شتون کلی باحکامها و عوارضها، جنانکه احکام وعوارض ظاهرند وشتون

~~کلی باطن. وباز حضرت ظاهر وجوده آینهآ حضرت ظاهر علمست من حبت تعلفه

~~بالمعلومات که امکان از القاب اواست بحفابقها ، وظاهر در ms028 وی احکام ولوازم و

~~عوارض آن حقایق ، هکذا فی جمیع المراتب. واینست معنی آنجه گفتهاند بعضی از

~~اکابر ، که ازوجهی حق آیینهآ عالمست وازوجهی عالم آیینهآ اوست، و ازاین حقایق

~~سعیدالدین فرغانی

~~35

~~7- در نسخهآ - م ه-: پس ایجاد ازاقران آن فیض ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_178.png)

~~36

~~مذکور بعضی کلیاتند و بعضی جزئیات ، وبعضی از این کلیاتندکه از ظهور ایشان

~~ظهور جزئیات بالفعل لازم نمی آید، وحکم بطون آن تجلسی اول درآنجه از وجود

~~بایشان متعلق میگردد تا ایشان خودرا وغیر خود را بآن بیابند وادراک کنند، غالب

~~باشد وآن حقیفت قلم اعلی ومهبکمه اوست . وبعضی آنند که ازظهور ایشان بظاهر

~~الوجود ظهور لوازم وتوابع وجزئیتات بالفعل لازم می آید لیکن بحسب آن مرتبه که

~~محل ظهورایشانست وحکم ظهور و تجلی ثانی براین حصهآ وجودی که بحقیقت ایشان

~~تعلق میگبرد ، غالب میباشد چنانکه حقیقت لوح المحفوظست . وبعضی از آن حقایق

~~کلی همچون محلهااند مرظهور این حقایق کلی مذکور وجزئیات ولوازم ایشان را ،

~~چنانکه هر حقیقتی چنده کلی یا جزوی ، یا متبوع یا تابع، بیکی از آن محال متعلق

~~باشد م بحبث لو فتدر ظهورها ، تکون تحت حکم ذلک المعل ، وتکون ظهورها

~~بحسبها، وایشان را مراتب وعوالم وحضرات خوانند، واین مراتب کلی در چهار فسم

~~محصورند ، والخامس هو الجامع لها اجمالا وتفصیلا.

~~اما اول را حضرت ومرتبهآ غیب ومعانی گویند، وآن حضرت ذاتست بالتجلتی

~~والتعبن الاول، والثانی وما اشتملاکعلیه من الشئون والاعتبارات الاول اولاک، والحقایق

~~الالهبتة والکونبة ثانبا.

~~و دوم را که در مقابلهآ اوست، مرتبهآشهادت وحس خوانند، و آن از حضرت عرش

~~رحمانی است تا بعالم خاک وماتثولکد منهاء وآنجه دراین میانست از صوراجناس وانواع

~~" اشخاص عالم .

~~وسوم را که تلو مرتبهآ غیبست متنازلا3 ، مرتبهآ ارواح گویند.

~~وجهارم را که تلو عالم حسست متصاعدا ، عالم مثال وخببال منفصل خوانند. و

~~حجامع ایشان تفصبلا حقیفت عالمست، واجمالا صورت عنصری انسانی . بس چون

~~ماهیتت قلم اعلی، کلی ومجمل بود، وجود که بوی متعیتن ms029 شد، مجمل و وحدانی

~~النعت بود، واین وجود متعیتن وماهبت باین اقتران مذکور، صورت وظاهر اوست ،

~~مشارق التبراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_179.png)

~~وآن امر الهی احدی جمعی، روح وباطن او، فصار الوجودالمضاف الی القلم الأعلی

~~بمین ذلک التجلی الوجودی ، وعینه الثابتة یساره، وسری التجلی المذکور فیهما، وهکذا

~~سریانه بحکم تلک الحرکة الحثبیکة فی جمیع الحقایق والمراتب . پس قلم اعلی مظهر

~~جهت وجود آمد ولکن باعتبار غلبهآ حکم آن تجلی اول در وی، وباین اعتبار او را

~~اعنی قلم اعلی را روح محمدی ونور او ونفس ناطفهآ اوگفتند. والبه الاشارة بقوله :

~~صلی الله علیه وسلتم عندالقسم : "والذی نفس محمد بیده" پس این قلم اعلی باین

~~ظاهر وجوده بحکم آن سرایت مفاتیح غیب مذکور، وحرکت ومیل ذاتی و توجشه

~~ایجادی، وبحکم توجهات آن اسماء سبعةآ مذکور ایضا من حیث مرتبة الالوهة مواجه

~~آمد مرحقیقت وماهبت لوح المحفوظ راکه حضرت علمست من حبث تعلقه بالمعلومات،

~~هم دراین مرتبه، ارواح تا تنبجهآ آن مواجهه بحکم آن توجهات مذکور اقتران طاهر

~~وجودآمد، ولکن من حیثغلبة حکم مرتبة الألوهة والتجلی الثانی فیه، بحقیقت وظاهر

~~علم که ماهببت لوح المحفوظست بجمیع حقایقها التابعة والمتبوعة که مفردات حقایق

~~عالمند، بهمان طریق که درقلم اعلی و ارواح مهیشمه گفته شد، وثمرهآ آن اقتران اسم

~~لوح المحفوظ آمد وتعبسن اووذکر او که ببعضی زبانها نفس کلش نیز خوانند. پس آن

~~وجود ظاهر ، که باطنش درقلم اعلی مجمل بود ظاهرش درلوح المحفوظ، مفصگل شد

~~تفصیلی بحسب این مرتبه، چنانکه هر حقیقتی از حقایق عالم را صورتی روحانی مجترد

~~ازترکیب مثل روحانبتة الحروف المفردة در وی حاصل آمده وزبان شربعت از آن

~~نفصیل ظاهر وجود، کتابت عبارت کرد فی قوله : (اکتب علمی فی خلقی الی یوم

~~القیامة) یس لوح المحفوظ مظهر مرتبة الوهت وحضرت علم وامکان آمده چنانکه قلم

~~اعلی مظهر آن تجلسی اول وحضرت وجود شد، پس این قلم اعلی را بهر اعتباری اسمی

~~وذکریست، باعنبار اخذه الوجود عن الغیب مجملا بلاواسطة وادراکه ms030 ذلک فی الغیب

~~وفی نفسه، عقل اولش خوانند. وباغنبار تفصبله فی غبره ما اشتملت علیه ذانه من

~~الوجود بالأمر الالهی بقوله: اکتب علمی فیخلقی، قلم اعلی نام اوست. وباعتبار آنکه

~~سعیدالدین فرغانی

~~37

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_180.png)

~~38

~~حامل حکم آن تجلی اولست بیواسطه، روح محمدی است. وهمچنین لوح المحفوظ

~~باعتبار محلبتت او مرتفیصل وجودی را ، لوح المحفوظ نام دارد . وباعتبار اشتمالش

~~بر نقوس و ارواح که مؤثرند درجمیع مراتب، نفس کلش گویند. وباعتبار توجشهش

~~بباطن باصل خود ومشاهدهآ او مرموجدش را ومددبذیرفین بیواسطه، روحش نامست.

~~وجنانکه نسبت کلی ظهور قلم اعلی درمراتب بصورت تدبیر، نفس ناطقه محمذی

~~است، صلی الله علیه وسلم . همجنین نسبت کلی ظهور لوح المحفوظ بطریق تدبیر در

~~عوالم ومراتب نفس ناطفةآ هر کاملیست غبر محمد صلی الله علیهم اجمعین .

~~بس آن تجلی اول مذکور را بدو اعتبار، امر الهی میخوانیم : یکی بآنکه اثردر

~~هر مرتبه ثی بوی مضافست وقول وفعل، صورت اویند، ودوم، بآنکه شغل و کارستان

~~ایجاد ونکوین عالم وکمال ظهور واظهار از وی منتشی گشت، لاجرم عالم ارواح را

~~باین هردو اعتبار، عالم امر گفتندب که اول تتیجه ومظهر این امر الهی مذکور در این

~~عالم ارواح پیدا شد، وبعد از آن هیچ اثری درهیچ مرتبهگی جز بوساطت او واقع

~~تبست. والله المرشد .

~~فصل

~~باز چون آن مفاتیح غیب مذکور تابع آن تجلی اول بودند و جملهآ احکام و

~~عوارض شئون ذات تابع ایشان، وآن تعین و تجلی ثانی که مرتبهآ الوهتش میخوانیم

~~مثال وظل وصورت آن تجلی اول بوده وحقابق اربعة او، اعنی حبات وعلم و اراده و

~~قدرت، که ایشان را حقایق ثوانی میخوانیم امثله وظلالات آن مفاتیح غیب بودند ،

~~و جملهآ حقایق کونی که معلومانند، صوراحکام آن مفاتیح غببند که درامتداد و انبثات

~~نفس رحمانی مذکور بواسطهآ این حقایق ثوانی مذکور دراین مرتبة الوهت ثابت و

~~متعیسن آمدند تا مظهروجود بحکم غلبه ذلک التجلی الاول فیه، قلم اعلی آمد، ومظهر

~~مشارق التدراری ms031

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_181.png)

~~ظاهر علم بحکم غلبة مرتبة الألوهة فیه بتفصیل المعلومات، لوح المحفوظ آمد درعالم

~~ارواح . لاجرم چون آن تجلی اول باعتباراته الأول المذکورة از حیثیثت این تعیثن

~~نای بحقایقه الثوانی وتعبسن الأسماء السبعة منها واستصحاب ذلک التجلی الاول ایاها

~~کلتها بنوجثهاتها معه وتوجتهات الأرواح ایضا بحکم التبعیة بصورة الأثرء متوجته کمال

~~ظهور واظهار بود، همچنانکه درتوجه تجلی اول، اعتبارات اربعهآ او که مفاتیح غیب

~~مذکور نام دارند بنبعیت متعبن ومتوجه شدند، وهمچنین درتجلی ثانی و توجثه و

~~تعین او، حقایق ثوانی متعین شدند، ونتنیجهآ ایشان ومظهرشان عالم ارواح وقلم اعلی

~~ولوح المحفوظ بود .

~~وهمچنین درتوجه نفس کل آن حقایق ثوانی را که حبات وعلم واراده وقدرتند،

~~چهار مظهر معنوی متعین شدند عبارت از ایشان : حرارت و برودت و رطوبت و

~~بسوست آمده دو ازایشان رتبت فاعلبست داشتند، و آن حرارت وبرودت بودند، و دو

~~با نفعال مخصوص آمدند، وآن رطوبت وببوست بودند.

~~پس بحکم سرایت آن میل ذاتی وحرکت حبشی مذکور وتوجشه بکمال ظهور و

~~اظهار، فعل وانفعالی معنوی میان ایشان واقع شده ننیجهآ آن اجتماع بصورت فعل و

~~انفعال ، اسم حقیقت طبیعت بود جامع ایشان . پس بحکم آن سرایت مذکور در این

~~حقیقت طببعت و آثار آن توجثهات مذکور، انبساطی درحقیقت طبیعت پیدا آمد، عالم

~~مثال از آن متعبن گشت. وجون طبیعت من حبث ذلک الانبساط مواجه لوح المحفوظ

~~بود و متوجته باو- توجه البعض الی الکل والفرع الی الأصل - لاجرم جملة حفایق

~~روحانی که درحضرت لوح المحفوظ ثابت بودند، امثله وظلالات ایشان دراین حقیقت

~~که عالم مثالست یبدا آمدند. واین عالم مثال بامثلهآ آن صور روحانی وظلالات ایشان

~~در عالم مثالست پبدا آمدند، واین عالم مثال بأمثلة آن صور روحانی وظلالات ایشان

~~معمور گشت.

~~واین عالم مثال را خیال منفصل نیزخواننده واو همجون جدولیست ازخبال مطلق

~~سعیدالدین فرغانی

~~39

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_182.png)

~~0

~~عمائی، وخیال هرانسان وحبوان جدولی از وی، بلکه جملةآ برازخ بین الدنیا والآخرة

~~وغیر آن حصهئی ms032 ازاین عالم مثال مذکور است. وپبداشدن جملهآ ارواح درعالم حس

~~فی المنامات وغبرها، بلکه جملهآ مرثآببات درحال خواب حختی الحق، تعالی وتقدس ،

~~دراین عالم وصور مثالی این عالمست، وصوری که در آینهها و جیزها صافی می نماید،

~~همه ازصور این عالمست ، وهرموجودی را کان ماکان، صورتی دراین عالم مناسب

~~ابن عالم هست، وحکم او شاملست جملةآ مراتب وافلاک وغیرها را. وسخن در وی،

~~بسطی عظیم دارد، این مقدمه احتمال بیش ازاین نکند، واین مقدار از تنبیه کافیست،

~~مرسالک طالب را . والله المرشد

~~مشارق الثدراری

~~ایجاد عالم اجسام تا آفرینش آدم ، علیه الصلاة والسلام

~~بدان اینداک الله من عنده که لوح المحفوظ را جون حق، تعالی - بیافرید ، او را

~~دو قوت داده بکی علمی که بآن فتوت مددپذیر است از قلم اعلی تا بی واسطه از حق،

~~تعالی، واسماء او. و دوم قوت عملی که بآن قوت، مباشرت فعل ونأثبر میکند بامر

~~حق تعالی و اذن او، جه جملة افعال وآثار فیما تحتها، مضاف بدو و جزتآببات اوست .

~~پس این حقیقت طبیعت مذکور، آلت این قوت عملی اوست تا عین او، وچون آن تجلی

~~اول مذکور باعتباراته المذکورة از حبثیتت آن توجهات اسمائی و روحی بواسطهآ

~~نفس کل که لوح المحفوظست ووساطت آلت او که طببعت است، متوجه کمال ظهور و

~~اظهار شد، بعالم الأجسام وله وفیه، واسم خالق وباری ومصور بنیابت ومشارکت اسم

~~اصل سوم

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_183.png)

~~قائل متعین شدند، جوهر هبائی که حصهئی بود از آن احکام و عوارض مجمل غیر

~~متناهی ، اعتبارات اول مذکور که کلیات ایشان بصورت حقایق کونی در مرتبهآ

~~الوهت وامکان ثابت افتادند، واو همچون مدهئی است مجهول از دوات الهی که

~~نون کنایت ازاوست درفرآن عزیز، وآن منده مادهآ عالم اجسامست ، درزیر مرتبهآ

~~طببعت متعین شد، و بواسطهآ آنکه تعین او بواسطهآ قلم اعلی ولوح المحفوظ وحقیقت

~~طببعت بوده جسم کل از آن حاصل آمد مشتمل برسه اصل، وهمان ابعاد ثلاثه بود

~~اعنی طول ms033 وعرض وعمق . پس اسم مصور بجهت اوصورتی وشکلی که حکم اجمال

~~و وحدث براو غالب باشد وهمان شکل کریست مستدیر بعین کرد، صورت عرش

~~عظیم از آن ظاهرشد، وبسبب سرایت حکم آن حقایق اربعه که طببعت جامع ایشانست

~~در آن معانی سه گانه که طول وعرض وعمقست، این صورت عرش مقدر شد به دوازده

~~تنقدیر مفروض نه نه محسوس. پس آن تجلی وجودی جملی که مظهر اول او که

~~روحانی بود قلم اعلی بود، مظهر دومش که حس بود، عرش عظیم آمد لتمام الاشتمال

~~علی المراتب الکلیة بهمان صورت و صفت وحدث واجمال. وجون اسم رحمان ،

~~حفست من حبث کونه وجودا ، لاجرم عرش عظیم، محل استواء رحمانی آمد بجملهآ

~~معانی استواء که اول، استقرار وتمکتنست ، کما یقال استوی فلان علی ظهر دابتنه ،

~~استقر.

~~و دوم، استبلاء، کما قیل : قد اسنوی بششر علی العراق.

~~وسوم، تمام و بلوغست بغایت، کما یقال : استوی الرجل . ای اننهی وتم عشبابه .

~~وچهارم، قصد وتوجه، کما قال : "ثم استوی1 الی السماء" ای توجثه وفصد .

~~وینجم، اعتدال، یقال : استوی الشیء اعندل، فقوله تعالی : "الرحمن علی العرش

~~استوی" ای استقر امرالوجود بالتمکثن من ایجاد اجناس العالم وانواعه واشخاصه

~~سعیدالدین فرغانی

~~(1

~~1-س 41،ی10

~~2-س420ی)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_184.png)

~~42

~~علی سبیل الکمال، واستولی علی جمیع مراتب مملکته التی هی العالم بما فیها، وتم

~~ظهوره من حبث کلتیات مراتبه التی هی مرتبة الأرواح ومرتبة المثال ومرتبة الحس، فبلغ

~~الغایة من حبث کلبات مراتبه، وتوجته وقصد الی تفصیل احکامه ، واعتدل من کمال

~~الظهور التفصبلی وکمال البطون الاجمالی الأحدی .

~~پس عالم حس بالوجود الاجمالی متعین گشت، آنگاه بحکم آن حرکت حبتی و

~~میل ذاتی الی کمال الظهور والاظهار مراین تجلی وجودی راء من حیث هذا المظهر

~~الحستی الذی هو العرش العظیم ، حرکتی دوری حستی درعین هبا ، که محل قبول

~~صورجسمانی است بیدا آمد، واز آن حرکت من حبث توجثهات جمیع الأسماءالمذکورة

~~بظاهرها الروحانی، صورت فلکی دیگر درمیان دائرهآ عرشی حاصل آمده نام آن ms034

~~فلک کرسی کریم آمد، و آن دوازده تقدیر که درعرش که حکم وحدث بروی غالب

~~بود مفروض ومدر بود در کرسی، بصورت دوازده برج محسوس ظاهر شده و

~~یست وهشت منزل دیگر در وی منعین گشت. مظاهر حروف مفردهآ کلی که در حضرت

~~لوح المحفوظ مرقوم بود رقمی روحانی، پس این کریم مظهر لوح المحفوظ آمد و

~~سلطان او اسم رحیم می باشد چنانکه سلطان عرش اسم رحمان است. وجنانکه کثرتی

~~نسبی که دروجود من حبث القلم الأعلی مخفی ومتعقل بود ودرلوح المحفوظ بالکنابة

~~الالهبتة فیه مفصل شد تفصیلی روحانی بحسب عالم ارواح، همچنین هرحکمی که در

~~عرش مجمل بود درکرسی مفصل گشت، از آن جمله امر الهی درعرش که آیینهآ حکم

~~واثر وحدانی قلم اعلی است - وحدانی النعت بود در کرسی، منقسم گشت بامر ونهی،

~~که امر مظهر حکم وحدث باشد درعین کثرت، و نهی مظهر حکم کثرت باشد با رجوع

~~بوحدث نسبی خود، و باین اعتبار کرسی موضع قدمین شد. پس کرسی آیینهآ احکام و

~~آثار متکثر لوح المحفوظ گشت، وحکم ابندا وانتهاء دورهآ عرشی که یوم عبارت از

~~اوست بواسطهآ کرسی و تقدیرات و تقسیمات حسی اوپیدا آمد، ومراو را، اعنی کرسی

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_185.png)

~~را دونوع حرکت لازم آمد - بحکم سرایت آن حرکت حبتی مذکور در وی -یکی،

~~حرکت فسری بواسطةآ حرکت عرشی، دوم اختصاصی اختباری، وازاین دو حرکت

~~میان اجزای عرش که اصل جملهآ اجسامست، ومیان اجزاء وتقدیرات و تقسیمات کرسی

~~واجزاء سماوات سبع که در وسط کرسی و اقعند، هیآت و تشکثلات و اوضاع مختلف

~~مننوع ظاهر میشود که هریک ازآنها مظهر حقایق الهی وکونیاند، وباین سبب

~~محدث اصول اجناس وانواع واشخاص صوراجسام عالم میشود در مواطن دنیا و

~~برزخ و آخرت، و باتفاق اهل کشف عرش و کرسی را طبیعی گویند نه عنصری، و اصلا

~~فایل کون وفساد وفنا و زوال نیستند، چه سطح کرسی زمین بهشنست، وعرش سقف

~~بهشت جنانکه صریح ms035 حدیث نبوی صحیح ودلالت نص- قرآن عزیز بآن ناطقست، ودر

~~اثناء شرح ابیات مذکور . واما دیگر سماوات قابل فساد وخرق والتبامند .

~~آنگاه بعد از تعیشن این دوفلک مذکور، اول اثری که از حرکت این دوفلک مذکور

~~حاصل آمد- بحکم سرایت آن میل ذاتی اصلی درایشان با توجثهات اسمائی و مظاهر

~~روحانی ومثالی وحسی ایشان - اجتماع آن حقایق اربعه بوده اعنی: حرارت وبرودت و

~~دطوبت وببوست، درعین جوهر هبائی بحسب او بطریق تداخل ومزج حقیقی، جنانکه

~~تمبیز میان ایشان بکلی ارتفاع بذیرفت وهمه برهمه مشتمل شده تا زبان قرآن از آن

~~اجتماع وتداخل ومزج (رتق) عبارت فرمود، فی قوله تعالی : "اولم یرالذین کفرواء

~~انالسموات والأرض کاتناا رتقا ففتقناهما" وآن اجزاء مجتمعه را بذلک المزج الحقیقی

~~عنصر اعظم وعنصر العناصر گویند.

~~پس بحکم سرایت آن میل ذاتی وحرکت حبشی بسوی کمال ظهور واظهار، مثال

~~محضه در آن عنصر اعظم وافع شده آنچه الطف بود در آن حرکت برمثال دخانی و

~~بخاری لطبف منصاعد گشت، وحدانی النعت که رتق سماوات عین آن بخار است ،

~~سعیدالدین فرغانی

~~43

~~1-س 21،ی31

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_186.png)

~~44

~~آنگاه آن بقیست بحکم سرایت تربیع حقایق اول وثوانی و ثوالث در ترکیب بچهار

~~قسم شد، وهرقسمی مشتمل برباقی، ولکن درهرقسمی، غلبه دو از آن اقسام را ، و

~~حکم باقی درایشان مغلوب ومستهلک. قسم اول که غلبه مربرودت و رطوبت را بود،

~~جوهر آب ازاو حاصل آمده و دوم که کثیفتر بود از وی غلبهآ برودت وببوست را،

~~خاک از آن حادث شد، وقسم سوم که غلبه مرحرارت ومررطوبت را بود، هوا از او

~~متکون گشت، وفسم جهارم که ازهرسه لطیف تر بود وغلبه مرحرارت ویبوست را

~~بوده جوهر آتش ازاو بیدا آمده وباز جوهر خاک که مرتوق و وحدانی النعت بود،

~~بحکم آن سرایت مذکور، منبسط گشت، ودر آن انبساط که (فتق) زمین عبارت از

~~آنست منقسم گشت برهفت قسم، جنانکه درفرآن عزیز فرمودکه (خلق1 سبع سموات

~~ومن الأرض مثلهثن" عبارت از ms036 آن انقسامست ، پس آنگاه، حکم آن مبل ذاتی اصلی

~~مذکور در آن بخار مرتوق، ظاهر گشت نا ازوسط، حرکتی دوریش واقع گشت آسمان

~~ججهارم که وسط سماوات شهود (سبعه -خ ل) است از آن حرکت حاصل آمد، ومراو

~~را روحی مدبر که آفتایست ومظهر اسم نور حق و آیینة صفت حبات مطلفست، منعین

~~گشت، بس احرکتی دیگر درعین همان بخار واقع شد، آسمانی دیگر حاصل آمد، و

~~نفسی مدبتر مراو را منعبسن شد تا بعدد حقایق سبعه که درمرتبهآ الوهت معبن اسماء

~~سبعه کلی اند هفت آسمان از آن بخار، ظاهر گشت هر آسمانی را نفسی مدبر که مظهر

~~اسمی از آن اسماء سبعه مذکور است که ائهآ اسماءاند، مقرر گشت بالای فلک

~~آفتاب، فلک بهرام وبالای او، فلک مشتری وبالای او، فلک کبوان وزیر فلک آفتاب،

~~فلک زهره، و زبر او، فلک عطارد و زبر او، فلک قمر. وبواسطهآ آندو دور عرش و

~~کرسی وحرکت ایشان هیآت واوضاع و تشکثلات میان اجزاء آن دوفلک و میان اجزاء

~~هریک از این آسمانهای هفتگانهآ مذکور، حاصل میآید. وباز هریک از این نفوس

~~مشارق التدراری

~~1-س 65،ی12

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_187.png)

~~مدبتر فلکی مذکور را که در قرآن بجبد عبارت از ایشان ((فالمدبرات1 امرآ" آمده

~~است ، درعین این آسمانها سیری و سباحتی بحکم نص (وکل فی2 فلک یسبحون)

~~وافعست ، وبحسب آن سیر اتصالات و فرانات، میان هربک ازایشان ودیگر ثوابت

~~حاصل ، وایشان را ازحیشیتت هروضعی وتشکثلی واتتصالی ، انواع آثار می باشد،

~~فیماتحتها من عالم الکون والفسادة بعضی که کلی اند محدث اجناس وانواعند، وجزکبات

~~محدث صور اشخاص جزئی میباشند.

~~وآن امر الهی احدی جمعی که سیر وسرایت بل جمله بوی مضافست، چون دراین

~~اسماء کلی والوهی ساریست چنانکه گفته شد واین نقوس فلکی مظاهر ایشانند،

~~لاجرم حکم آن امر الهی که مؤثر حقیقی اوست در هربک ثابت وظاهر وساری آمد

~~والیه الاشارة بقوله تعالی : "وأوحی فی کل سماء3 أمرها" .

~~و بحسب تفاوت در سعت ms037 وحبطت این اسماء مذکور، تفاوت درخواص و آثار که

~~بواسطةآ حبثبتت هریک ازاین نقوس از آن امر الهی حاصل می آید وافع می یابیم ، و

~~بعضی از جزئیات آن خواص و آثار را اهل نجوم و اصحاب ارصاد بتجربه در یافتهاند

~~واحکام ایشان بر آن مبنی است وهو البسیر منها جتدآ، لهذا در اکثر احکام خطاهاشان

~~ظاهر میشود، واز تعیسن آفتاب وفلک او و دور وسیر او و تعیثن بقتهآ عناصر، آن

~~حرکت عرشی که بوم عبارت ازاوست منقسم شد بلیل ونهار و اسابیع وشهور و اعوام،

~~وعلم حساب اعداد ایشان بآن متعلق شده وکل ذلک بتقدیر العزیز العلیم ، پس بحکم

~~سرایت آن برزخبست درجملهآ مراتب وحقایق و سر رباعی در عناصر، جهار مرتبهآ

~~اعتدالی متعببن گشت، و باعتبارتوجهات اسمائی ومظاهرروحانی و مثالی وحسی ایشان

~~از آن اوضاع وتشکثلات واتصالات مرنفوس فلکی را، آثار واحکام در عناصر بواسطهآ

~~سعیدالدین فرغانی

~~45

~~1-س 79،ی5.

~~2-س36،ی40

~~3-س 1)، ی 11

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_188.png)

~~26

~~ترکیبات وامزجهآ متنوع بحسب وحکم این چهار مرتبهآ اعتدالی حاصل آمد که آن آثار

~~را مثولتدات جهارگانه گویند، وهرمرتبهثی از این مرانب اعتدالی را عرضی است ، و

~~تکثون انواع و اشخاص امزجهآ هرمولدی درآن عرض وافع. پس اول مرتبة اعندال

~~که درعناصر منتعبن گشت و بواسطهآ سرایت احکام آن حرکت معنوی حبتی و توجهات

~~اسمائی بمظاهرها مرنفوس فلکی را بآن اوضاع اول ترکیبی و مزاجی و اثری کلی که

~~بیدا آمد صورت ترکیب معدنی بود، وهم از آثار آن نفوس فلکی نظری بآن مزاج

~~ببوست ، تا آن صورت معدنی بآن نظر نفسانی از فساد محفوظ ماند ومنوجه شود

~~خایت کمالی که بوی مخصوص باشده تا بعضی از آن کسان که قائل بودهاند بصنعت

~~کبما واثر او، گفتهاندکه غایت مرتبهآ اعتدال معدنی آنست که صورت مزاج وترکبب

~~در وی زر باشد . پس اگر درعرض اعتدال معدنی ترکیبی و افع شود دون هذه الغایة

~~که صورت آن ترکیب نقره یا مس یا ms038 آهن یا غیر آن باشده آن مزاج بنسبت با این غایت

~~منحرف باشد. پس صنعت کبمبا از آلت آن انحرافست که در آن مزاج معدنی حاصل

~~شده است بأدویهئی که بالخاصیه مزیل حکم آن انحراف تواند بوده تا آنگاه که آن

~~مزاج بحکم سرایت آن حرکت ومیل ذاتی مذکور در وی بقوت آن نظر نقسانی بغایت

~~کمال خود که ذهبیتتست ترقی کند.

~~واما درجهآ دوم اعتدال، مرتبه نباثی است که چون مزاجی وترکببی مرعناصر

~~را دراین درجه حاصل آید نظری علوی بآن مزاج می پیوندد ، آن نظر را نفس نباتی

~~خوانند که آن نفس نباتی بتنمیه و تغذیه مرآن مزاج را حرکت میدهد نا رسیدن بکمالی

~~که مناسب او باشد .

~~و درجهآ سوم، مرتبهآ اعتدال حبوانیست که جون درعرض این درجه ترکیبی و

~~مزاجی حاصل آید، نظری روحانی بوی لاحق گردد که اورا نفس حیوانی گویند تا

~~آن مزاج بقوت آن نظر بغایت خود رسد، و آخر هردرجه یی از این درجات اعتدالی ،

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_189.png)

~~باول درجة آندیگر بیوسته است من حبث الوسط لا الاطراف .

~~ودرجة اوسط و أعلی ، عرض اعتدال انسانیست که قبلة جملة اعندالات و میزان

~~ایشانست، وصورت آن برزخیت اصلی است که حضرت تعیبن اول وثانی را ثابتست که

~~آن برزخیست صورت حضرتست . والبه الاشارة بقوله، علبه الصلاة والتحیکة : (ان الله

~~خلق آدم علی صورته" پس چون آن تجلی اول براین جمله مراتب و حقایق گذر کرد،

~~ظهور کلی او بصورت اجناس وانواع وبعضی اشخاص عالم درجمیع مراتب تمام شد،

~~وچون آخرین مراتب کلی اعتدالات که آثار واحکام آن برزخبست اولند درجهآ اعتدال

~~انسانی بود واو صورت ومظهر آن برزخیست مذکوره وبیان کردیم که حکم امور

~~جمله در وی وافعست، فالآخر بکون متصلا بالاول او هو عینه.

~~پس همین که آن تجلی باین مرتبهآ اعتدال انسانی رسید، سیر کلیش، من حیث

~~المراتب والحقایق الکلیة تمام شد و دورش بوی منتهی گشت و اول عین آخر ms039 آمد .

~~لاجرم تعبین وتخمیر این مزاج وصورت دراین عرض آخرین که مظهر کمال جمعیتت

~~آن تجلسی خواست شده جز باستعمال حفیفت ((بدین) مبسکر تتوانست شده باستعمال

~~مطلق بمبن که جهت حضرت وجوبست ومستند جمله حقایق الهی اسمائی وعالم ارواح

~~ما اشتمل من الأرواح الکلبة وقواها الجزئیة المسماة بالملائکة ، و باستعمال مطلق

~~شمال که حضرت معلومات وامکانست که مستند حفایق کونی وطبیعت وعناصر و

~~مولندات وجملهآ قوای ارضی است، لاجرم درزمان مباشرت تسویهآ آن صورت باملائکه

~~که همجون اجزای حقیفت بدین وقوای او بودند، واستعمال یدین تماما برحقایق

~~ایشان مترتب ، این خطاب مناسب بودکه ، "انی جاعل فی الأرض1 خلیفة) .

~~پس چون ایشان، اعنی ملائکه دراین نشآت امعان نظر بذل گردند، احکام گثرت

~~امکانی متضاعف دیدند، وقوت غضبی که موجب تغلشب وقهر، وقوت شهوی که

~~سعیدالدین فرغانی

~~27

~~1-س 2،ی 28

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_190.png)

~~48

~~مستلزم معصیت وشر است، دراین نشأت غالب بافتند، ونشأت خود راکه فرع حضرت

~~وجوبست، منشأ قدس وطهارت وکمال انقیاد وطاعت (لا یعصون الله ما امرهم او یفعلون

~~ما یؤمرون) مشاهده کردنده وآن سر وامر الهی را که دروجود، ساریست، در خود

~~بحسب نشأت خود بصفت وحدث ونزاهت ازاحکام تضاد وکثرت، متصف دیدند ،

~~لاجرم باین معنی خود را ازانسان بحلیهآ کمال تشبشه آراستهتر شمردند، وبسبب این

~~گمان، خویشتن را بهر منصبی عالی و رتبتی رفیع از او سزاوارتر دانستند، و از این معنی

~~غافل ماندند که کمال که مطلوب حقیقی است در جمعست میان وحدث و کثرت، و شایستگی

~~منصب خلافت مشروطست بکمال مضاهات احضرت ذات ومرتبت الوهت که جامعند

~~میان احدیت و واحدیت اولا، ومیان ظاهر وجود که منبع اسماء الهی است ومیان

~~ظاهر علم من حبث تعلشقه بالمعلومات که بحرامکانش گویند و مجمع حقایق کونیست

~~ثانبا ، چه آن تجلی اول که منشأ ومرجع همه کمالات است، جنانکه بوحدث احدیت

~~دروحدث وجود ظاهر که منعلق تنزیه وتقدیس ایشانست ساریست، همجنین من حیث

~~واحدیتنه که مبدأ کثرت شئون واعتبارات ms040 واحکام نامتناهی ایشانست درحضرت علم

~~وامکان و درجملهآ حقایق معلومات تابعه ومتبوعه هم ساریست، و کمال اسمائی تماما

~~موقوفست بر آنکه آن تجلی از هردوحیشیتت برمرانب مرورکند، وبخواص هرمرتبه یی

~~منصبغ شود تا همه را یرنگ همه بر آورد وخود را درهمه برخود وهمه عرضه کند.

~~پس چون ملائکه، ازاین معنی غافل بودند وغایت کمال حقیفی که مطلوبست در

~~تنزیه وتقدیس دانستند و نشأت آدمی را باحکام کثرت و اختلاف منصبغ دیدند، لاجرم

~~از مبلغ علم ومرتبةآ خود بمطالبه برخاستند وگفتند: "اتجعل فیها من یفسد فیها - بقوته

~~مشارق التدراری

~~1-س66،ی6.

~~2- مانند گی ت ط

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_191.png)

~~الشهویة - ویسفک الثدماء - بواسطة1 فوته الغضبییة - ونحن نسبتح بحمدک" ای

~~بالوجودالذی اظهرنا بنوره وطهترنا بحکم وحدته وبساطته عن احکام الکثرة الامکانیة

~~فبتلک الطهارة نذکرک بما بوجب تنزبهک عن التلبشس باحکام الکثرة ((ونقدس لک) ،

~~دما عرفناک من حبث وجودک الواحدالمنیزه عن احکام التضاد والاختلاف والکثرةا

~~والایتلاف . بس زبان جمعبت ذات من حیث مرتبة العلم وحضرت الألوهة، جواب

~~ایشان بازداد که : (انی اعلم - ف هذه القضیتة ، ان الکمال فی الجمعیبة ، وهی لهذه

~~انصورة العنصریة الآدمیة - مالا تعلمون" من3 حیث نشآتکم وحالکم ومرنبتکم .

~~سؤال واعتراض

~~اگرجنبن بودی که خطاب با ملائکه بجهت آن بودی که ابشان کالأجزاء و الأعضاء

~~بودند مرحقیفت یدین را، پس ملائکه را درتسویهآ صورت آدم و نفخ روح او بطریق

~~وساطت مدخلی بودی، وحبنئذ اخبار از آن بصیغت جمع مناسبتر بودی ، بایستی که

~~گفتندی : فاذا سویتناه ونفخنا فیه من روحنا . چنانکه دراخبار ازحال عبسی ، علی

~~نببسنا وعلبه السلام ، گفتند : (ونفخنا فیه من روحنا) بس دراخبار بلفظ واحد در

~~اضافت نفخ وتسویه دلالتست برآنکه ایشان را هبچ مدخلی نبوده است

~~جواب

~~گوئیم : هریک از ملائکه درمقام خود بکاری مخصوصند ، وصدور آن فعل از

~~هریک از سر علمی وقصدی می باشد، وجون فاعل حقیقی بآن فعل، حق تعالی، است

~~سعیدالدین فرغانی

~~49

~~1-س42ی28

~~2- تر کیب.

~~3-س 42ی 28

~~4 -س66،ی12

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_192.png)

~~50

~~من حبث ms041 مظاهر اسمائه ، ولکن بهرمظهری ملکی ، علمی ونوجشهی خاص و اراده و

~~قصدی معبکن مضافست، لاجرم جون اعتبار آن فعل من حیث سلسلة الترتیب والوسائط

~~کننده اخبار از آن بصیخت جمع مناسب باشد . اماچون وسائط راء علم وتوجه و

~~ارادتی خاص در آن فعل نباشد، اخبار از وی بلفظ واحد ، لایقتر باشد. پس چون

~~اینجا ملائکه را درتسویه و نفخ روح آدم ، علم وتوجه و ارادتی خاص نبود و در آن

~~استعمال مقهور ومجبور بودند، لاجرم ایشان را دراضافت تسویه ونفخ روح آدم،

~~هبچ مدخلی نیامد، وآن فعل وحدانی مضاف بوحدث حق شد .

~~سؤال

~~پس درخطاب انی جاعل فی الأرض خلیفه1 با ملائکه چه فائده بود

~~جواب

~~گوئیم: در آن خطاب با ملائکه دونوع فائدهآ بزرگ کلی بود هریک منضمن

~~فوائد بسیار . بکی تعظیم وتفخبم آدم، علیه السلام . و دوم، تکمیل وتعظیم ملائکه

~~علبه السلام. وجه تقریر آنست که جون مقصود اول حصول کمال اسمائی وتمام ظهور

~~و اظهار بوده وآن موقوف بود برآنکه هرجه در قوه باشد بفعل آید و آدم علیه السلام

~~صورت کلی ومظهر جملی آن حقیقت برزخیتت بود که جمله حقایق اسمائی و کونی

~~بیظاهرها بنسبت با آن برزخ همچون اجزائند، وخضوع جزء مرکل را لازمست، چه

~~کمال او، بآن متعلفست ، ولکن بشرط علم جزء بکلسیت آن کل، وبحکم سرایت اثر

~~احدیت آن تجلی احدی جمعی دراین جملهآ حقایق که کالأجزائند ، درهریک حکم

~~مشارق التدراری

~~-س2،ی28

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_193.png)

~~عصبتت و انانیگنی وانکار عظمت غیرخود، ثابت بود که اگر ظهور آن انکار و

~~عصببتت و بندار در مقابلهآ امر الهی واقع شدی موجب لعن و طرد گشتی، جنانکه

~~نسبت با ابلیس . لاجرم رحمت وعنایت الهی چنان اقتضا کرد که در اول فطرت آدم

~~ملائکه خطابی بصورت مشورت بفرماید تا آن مقدار از انکار وانانیبت که بحکم

~~جمعبت بالقوه درایشان کامن بود بالفعل ظاهر شود تا در وفت عرض آدم برایشان

~~بصورت وصفت کلییت وعظمت که در معنی خلافت ms042 مدرج بود آن پندار اول بکلسی

~~زوال پذیرفته باشد، وعند مقابلة الأمر بالسجود که کمال ایشان بآن منوط بوده ازحکم

~~آن انکار واثر آن پندار هیچ ظاهر نشود ودرخضوع وخشوع اوکه خضوع جزئست

~~مرکل را طوعا مبادرت نمایند وبکمال خود متحقق شوند ، واثر شمول آن رحمت

~~آنست که آن خطاب ستنتنی ودستوری شد درباب مشورت در کارها، هرچند در عقل

~~و رأی کمال استقلال واستعداد حاصل باشد ، وابن مسأله دلیلست برآنکه ملائکه و

~~عقول ونفوس را درعلوم علی العموم ترقتی واقعست، وجنان نیست که بعضی از ایشان

~~را هرجه هست بالفعل حاصل باشد جنانکه اکثر فلاسفه گفتند . والله اعلم .

~~اصل جهارم

~~درشرح نشئآت انسان واطوار واحوال او تا رسیدن بمقام کمال

~~وتقریر آنکه اوست که مقصود است از آفرینش هرجه موجود است، پس چون

~~جملهآ ملائکهرا بطریق قهر و تسخیر، بتخمیر طینت وتسویهآ بنبت آدم مشغول گردانید

~~و بحقیفت آن فعل باراده وقدرت وعلم کلی اصلی خود قیام نمود، ودر آن مرتبة اعتدال

~~انسانی که صورت برزخیت الوهی است، آن تسویه باتمام رسید، ونسب ظهور روح

~~کل را که لوح المحفوظست درآن مزاج مستوی بی واسطه نفخ فرمود ، واو را جامع

~~سعیدالدین فرغانی

~~51

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_194.png)

~~52

~~حقایق الهی و کونی گردانید، آنگاه اورا در مسندخلافت بنشاند و آیینهآ حضرت الوهیت

~~وصورت جناب ربوبیست ساخت . پس ابن صورت عنصری اورا اصل و مادهآ صور

~~انسانی کرد که بعضی از آن صور مراد لعینه بودند، چون کاملان از انبیا و رسل و کبار

~~اولباء، علیهم السلام ، وبعضی مراد لغیره بودند، وباز از آنان که مراد لغیره بودند

~~بعضی چون اسباب و شروط بودند در تعین مزاج وصورت هرکاملی کآ بائهم و امتهانهم،

~~وبعضی جون آلات ومعاونان بودند در تعمیر مراتب ومقامات کبقبة الآولباء والمؤمنین،

~~وبعضی مسخر بودند بتعمیر وترتبب این عالم که وصول ایشان بمقام کمال من حیث

~~الحکمة الالهیکة برآن موقوفست جون عموم اناسی، واین تفاوت فرع تفاوتی است که ms043

~~دراصل عند تعلق حقیفة المحبة والعشق بالعالم ومافیه، واقع بود، که خمیرمایةآ تعبنات

~~اسماء وحقایق وایجاد عوالم وخلایق، آن تعلق بود. پس چون آدم ((علیه السلام" در

~~مسند خلافت منکتن شده واز اسمائی که ذات وحقیفت او جامع ایشان بود من حیث

~~ضاهر الوجود وباطنه وحقایق الشئون النی هی باطن الباطن وسثرالسر ، اورا آگاهی

~~دادند ، واز کمال مضاهاتش خبر کردند و گفتندش که این صورت تو نسخهآ مختصری

~~است مشتمل برجملهآ حقایق الهی وکونی، وعلم هریک از فرشنگان باسماء وجودی که

~~مظهر وسلطان حقایق ایشانست مخصوصست ، وهریک را جز از اسمائی کلی یا جزئی

~~که حقایق ایشان مظاهر آن اسماست، آگاهی نیست جه مقنضای نشأت ایشان جز این

~~نیست، باید که چون ترا که آدمی برایشان عرضه کنیم ، آیشان را از اسمائی که بنشأت

~~ایشان مخصوصست، وترا از آن بکمال جمعیت فسطی هست، واز اسمائی نبزکه باطن

~~حقایق ایشانست؟ وآن شتون کلی ماست، وازاسمائی وجودی نیز که بنشأت تو

~~مخصوصست، خبر کنی، آنگاه این اسماء مذکور را بخصایصها و مظاهرها ، بر ملائکه

~~عرضه فرموده جون از نشأت ایشان خارج بوده لاجرم بعلم آن راه نداشتند وهم بزبان

~~نشأت خودکه تنزبه و تقدیس است، بعجز و فصور خود وکمال احاطت علم حق معترف

~~شدنده که، سبحانک من ان تنحصر اسماؤک المقتدسة فی نوع او انواع، اویحیط بعلم

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_195.png)

~~اسمائک غیرک، (لا علم1 لنا الا ما علکمتنا) ای، لم نحس الا بما جبلتنا علیه من التقدیس

~~والتنزیه ، وباسمائک التنی تناسب هذا.

~~پس چون ملائکه بعجز از معرفت حقیقت نشأت آدم ، علیه السلام، واسمائی که

~~بظاهر وباطن اومخصوص بود، اعتراف نمودند به آدم، علیه السلام، گفتند : (انبتهم2

~~باسمائهم) یعنیء اخبرهم بالاسماء الباطنة فی خفائهم (حفایقهم - خ ل) التی هی شئوننا

~~الذاتیة، وابضا باسماء حقایقهم واعبانهم الثابتة الممکنة ومفنضیاتها النی هذا الانکار

~~والعصبیة منها . پس چون آدم، علیه السلام، ازاین اسماشان آگاه گردانید ، شربت

~~خطاب تبکیت و تخجیل نوش کردند که، ms044 "الم اقل لکم، انتی اعلم غیب السموات3

~~والأرض) ، یعنی علم مابطن من الأسماء الکلیة الساریة فی حقایق ماعلا من العالم وما

~~سقل منه ((واعلم ما تبدون1 - من الاأسماء الوجودیتة الظاهرحکمها واثرها فی نشآتکم-

~~وما تکتمون) من حیث حقایقکم واعبانکم الثابنة باطنا ، وهی سرایة شئوننا وظاهرا ،

~~وهی مقتضیات حقایفکم من حیث امکانها فعلشمنها جمعها آدم، علیه السلام، واودعتها

~~فی باطنه وظاهره وستره وستر ستره، لکمال قابلیتنه وجمعبته نشآته ، فجعلنها بهذه

~~القابلیتة التامکة خلیفتی فی کمال معرفتی ایای ورؤیتی نفسی ومحبنی ذاتی مطلقا

~~ومقیدا، وظهوری علی نفسی بالکمال الذاتی و الأسمائی و تصثرفی فی ملکی، فانقادوا

~~له، و لأوامره واخضعوا له خضوع الجزء للکل والفرع للاصل .

~~پس جمله بحکم امر از سر علم خاضع او گشتند ، وببزرگی وسروری و کمال

~~سعیدالدین فرغانی

~~53

~~1-س 42ی30

~~2-س 2،ی31.

~~3-س 2،ی31

~~4- س 2،ی 32.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_196.png)

~~54

~~شایستگی او مرمنصب خلافت را افرار کردند وبکلیت او معترف شدند، جز ابلیس ،

~~که از نشأت ترکیبی هم حظتی داشت؟ چه همچنانکه غالب بر نشأت آدم، علیه السلام،

~~آب وخاک بود، (غالب -خ) برنشأت او آتش وهواست، گفنهاند که چنانکه آدم اصل

~~صورت انسانیست ، ابلیس اصل صورت جن است، پس چون درصورت آدم نظر کرد

~~ترکیب وکثافت با جمعبتت مقرون دید، گفت اگر علت اجتبا جمعبکنست ، مرا از آن

~~هم نصببی هست، ونشأت ترکببی من ازنشأت ترکیبی او لطبفتر ومرتفع است، پس

~~من مهتر ازاو باشم وخضوع اعلی مرادنی را ازقضیةآ حکمت دور است ، پس بواسطهآ

~~این پندار وجهل بکمال نشأت آدم و تنمیم او مردایرهآ وجودی و مرتبهئی را و کمال

~~قابلیت او مرتمام مضاهات را و وقوع حقیفت مزاج و روح او درحاق وسط و آخر

~~مرانب اعندالات ، آن مسکبن از مطرودان حضرت گشت ، تا آوازهآ طرد او درعالم

~~افکندند که ((وان علبک اللتعنة الی1 یوم الدین" اعاذنا الله من الجهل المبعد والحسبان

~~المفرق .

~~فصل

~~بدان وفتقک الله که هرچند آن برزخ حقیقی اولی، میان واحدیثت و ms045 احدیگت که

~~مرکب وآیبنهآ آن تجلی اول وحرکت وانگیزش عشقی اوست فی سپره وسراینه فی

~~جمیع المراتب والأسماء والحفایق، اجمالا وتفصیلاء للتحفق بکمال الجلاء والاستجلاء،

~~وحدانی است ومظهر وصورت حقیقی او جز یکی نیست وآن صورت عنصری محمدی

~~است (صلی الله علیه وسلم" ولکن حکم واثرآن برزخیت اول حقیقی مذکور، عام و

~~شاملست مرجملهآ مراتب واسماء وحقایق را ظاهرا وباطنا، همجنانکه ظهور سرایت آن

~~تجلی اول باعتباراته المسماة بمفاتیح الغبب، عام وشاملست، ومحل ابن ظهور وسرایت

~~در هرمرتبهیی و اسمی و حقیقتی و مظهری، حصهئی و اثری از آن برزخیت اول مذکور

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_197.png)

~~است ، جنانکه صورت او در مرتبهآ الوهت برزخیست میان وجود و علم که اسماء

~~وحقایق، تعیثنات وتفاصیل ایشانند، ودرعالم معانی که طرف کثرت مرتبت الوهنست

~~بنسبت با هرحقیقتی اثر وحصهآ آن برزخیت امکان هر ممکنیست که برزخست میان

~~وجوب واستحالت او، واثر آن تجلی در وی شأنی ازشئون اوست که بحکم آن

~~سرایت باطن هرحقیقتی ممکنست، واما درعالم ارواح وسطیتست میان حکم حقیفت

~~وحکم وجود مضاف بهر روحی، ودرعالم مثال حقیقت طبیعتست که برزخست بین

~~الحقایق الاربعة.

~~واما درعالم حس، جملهآ مراتب اعندالات که اولا، ظهور هرصورتی حستی -کان

~~ماکان - وثانبا، ثبات وبقاء او بالوجود الذی هو ظاهر ذلک التجلی الاحدی المذکور

~~فی المراتب، بر تحقق یکی از آن اعندالات موقوفست اثر وصورت آن برزخیت مذکور

~~است ، ولیکن عبن آن برزخبست الوهی که صورت آن برزخبت اولست، مشتمل بر

~~حقیقتی جند کلی که هرحقیقتی از آنها معیتن اسمی کلی است که ایشان اجناس عالیةآ

~~اسماءالوهتند. یس حقیقت هرکاملی غبر محمد (صلیالله علبه وعلیهم)، عبن آن

~~برزخیت الوهی است، ولکن باعتبار حقیقة من تلک الحقایق الکلیة ، المقتومة لعین

~~تلک البرزخبة الالوهبیة . پس ازاین جهت استناد هرکاملی باسمی از آن اسماء کلی

~~مذکور تمامتر افتاده است.

~~اما چون آن حقایق عین آن برزخیت بودند لاجرم هراسمی از آن اسماء کلسی

~~من حیث النوجه الایجادی ، برهمه مشتمل ms046 بوده وظهور حکم آن اشتمال تمام بالفعل

~~برصورتی که مظهر آن حقیقت برزخیت الوهی شود موقوف، وآن مظهر صورت

~~عنصری هرکاملیست غیر محمد، (صلی الله علیه وعلیهم وسلتم) . پس این برزخیت

~~الوهی مذکور بحقایقها المقتومة الکلبة المذکورف، جون فرع وتابع آن برزخیتت اول

~~حقفیقی بوده لاجرم حفیفت محمدی، (صلی اللهعلیه وسلمم)، کل واصل آمده وحقیقت

~~هرکاملی دیگر همچون جزء وفرع او . ولهذا هرچند هریک ازاین کاملان دیگر را ،

~~سعیدالدین قرغانی

~~55

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_198.png)

~~56

~~تجلی ذاتی حاصل شود تاذات ایشان بآن تجلی، جامع جمله اسماء وحقایق کلی و آینهآ

~~حضرت میشوده اما با این همه اثر وحکم آن اسم مخصوص که اولا بحقیقتی که

~~منشاف با وی منعببن شده است، درمشاهد و اذواق ودعوت ومعارف و معاریجش ظاهر

~~می باشد، واختصاص دعوت هررسولی ازایشان بقومی مخصوص، وتقیشد هریک فی

~~النشأة البرزخیثة بفلکی مثعیتن حکم آنست، چنانکه درحدیث معراج آمده است که

~~آدم در آسمان اول و عبسی و یحیی در دوم ویوسف در سوم و ادریس در چهارم و

~~هارون درپنجم وموسی درششم وابراهیم درهفتم دیده شدند . و برموسی علی نبینا

~~وعلیه السلام، که بنص(واصطنعتک1 لنفسی) از کبار کاملان ومراد لعینه بود جون

~~غالب حکم اسم قائل ومتکلتم بود، ذوق وشهودش بآن نوع مخصوص آمد تا اخبار

~~از معراج او چنین کردند که "ولما جاء موسی2 لمیقاتنا وکلکمه ربثه) نگفتند :

~~"وکلکمناه" چه آنگاه تربیت او باسم منکلتم مخصوص بود. و همچنین از دعوتش

~~اخبار کردند : "(ولقد ارسلنا موسی بایاتنا وسلطان مببن الی فرعون3 وملائه" بخلاف

~~مصطفی (صلی الله علبه وسلتم)، که جون حقیقت اوعبن آن برزخببتاول بودکه اصل

~~همه است، لاجرم اورا گفتنند : (وآن الی ربتک* المنتهی) یعنی غایة الکل ومنهی

~~جمبع الأسماء والحقایق هی الحضرة التی استندت الیها وقصدت هی لتربیننک) ودر

~~دخوتش گفتند : (وما ارسلناک الا کافة6 للناس" جه حقیقت او بهیچ حکمی و قیذی

~~و وصفی وحقیقتی واسمی مقید ومخصوص نبود. بلکه حکم جمعی و سطی حقیقی ms047 در

~~وی ظاهر بوده وصورت او نیز دربرزخ، بفلکی مقید نشد، بلکه درهر فلکی حاق5

~~وسط آن فلک عین صورت وی است، وهمجنین درجمله مراتب واسماء وحقایق کلی

~~مشارق التدراری

~~1-س420ی42

~~2- 7،ی129

~~3-س 411ی99

~~4-س 453ی 3)

~~5-س)3،ی27

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_199.png)

~~و جزئی، مرکب نور او "صلی الله علیه وسلم"، بحکم آن سرایت مذکور، و سط حقیقی

~~حقیقت آن مرتبه، واسم ومظاهر ایشانست . والله المرشد

~~فصل

~~پس جون آن تجلی اول بکلیکنه وکمال جمعیتنه ، وحکم حرکته الحبیة المقدسة ،

~~منوجه کمال ظهور واظهار بود، ومرکب و آیینهآ اوتماما، جزحقیقت آن برزخیتت اول

~~نبود، وکمال صورت ظاهر آن برزخبت، که حقیقت انسانیتست و باطن او، آن تعین

~~اول واحدیث جمع ومقام اوادنی است که نهایت وسطیتتست بین الواحدیة والاحدیة،

~~و ظاهرش مرتبةآ الوهت و مقام جمع الجمع وحضرت قاب قوسین ، عرض اعندال

~~انسانیست که مزاج انسانی صورت آن اعتدالست، پس آینهآ آن تجلی اول بکلتیته جز

~~آن مزاج انسانی که صورت آن اعتدال حقیقی است تتوانست بود. جه عرصهآ کون را

~~گنجانی آن نبست که حامل آن برزخیست باشدکما هی- والبه الاشارة بقوله تعالی :

~~"انا عرضنا1 الأمانة" وهی قبول هذا التجلی بکلیکنه ، علی السموات، وهی ماعلا ،

~~والأرض، وهی کنایة عما سفل ، والجبال، ای مابینهما، فابین ان یحملنها، لعوز کمال

~~القابلبقة لکمال الظهور تماما، واتنفاء کمال الاستعداد وعدم تمام المضاهاة لحفیقة تلک

~~البرزخیة، واشفقن منها ، ای خفن من قبولها، لتقیئد هن باحکام الأسماء، وحملها

~~الانسان، لکمال القابلیة وتمام المضاهاة نحقیقة تلک البرزخیة . وحصول این مزاج که

~~حامل آن برزخیت ومضاهی اوست، متوقف بود برتوجثهات اسماء کلی وجزئی بعد

~~ازاتصاف ، وتحقیق ایشان بکمالات تفصیلی اختصاصی هریک بالفعل درمراتب کلی ،

~~وحصول این کمالات اسمائی که شرطند درصحت توجه بتحصیل این مزاج مذکور،

~~سعیدالدین فرغانی

~~م5

~~1-س 433ی 72

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_200.png)

~~58

~~موقوف بود برمرور هراسمی برمراتب ارواح ومثل وحس1 وظهورهریک درهر مرتبهآ فی

~~مظاهره بحسب تلک المرتبة ، جون مظاهر روحانی ومثالی وحسی که صور افلاک و

~~کواکباست ومحال ms048 نأثبرات آن اسماء اولا2، و آلات تأثیرات ایشان ثانیآء این مظاهر

~~فکی وکو کبی است، و کمال هراسمی از آن اسماء بآن محال و تأثبرات و احکام ایشان

~~متعلق. پس حکمت الهی چنان اقتضا کرد که آن تجلتی اول بمفاتیح الغبب المذکورة

~~نخست از حبثیتت برزخیت ثانی بصورت تفصیل ظاهرشود، و ابداع عالم ارواح کند

~~بسافیه من الأرواح، واز حیثیت ایشان انشاء عالم مثال فرماید، واز حینیت صورمثالی

~~ایجاد واختراع عالم حس کند بجمیع صورها الکلتیة کصور الافلاک والکواکب والمنازل

~~والتشکثلات الوافعة فیها بادوارها ، وازحبشتت ایشان اظهار عناصر ومولیدات بجملةآ

~~اجناس و انواع و اشخاص ایشان کند. پس هرفلکی کلی را مظهر حقیقتی از آن حقایق

~~کلی کند، و افلاک جزئی را مظاهر حقایق جزئی گرداند، وهر کو کبی از کواکب سیار

~~را که نقوس آن افلاکند مظهر اسمی از آن اسماء کلسی گرداند که حقایق ایشان درعین

~~برزخیتت ثانی مذکور واقعست ، وثوابت را مظاهر اسماء جزئی کند چنانکه من حیث

~~الجمله غالب برهر فلکی و کوکبی کلی حکم و اثر حقیقتی و اسمی از آن کلیات باشدب

~~هرچند هریک از آن اسماء کلی را درهر فلکی و کو کبی کلی یا جزئی، حکمی واثری

~~خاص می باشد من حیث البروج والمنازل والتعبنات والتشکتلات والاوضاع والاتصالات

~~فبها. وبعد از تعبشن زمان بحرکت کلی دورهآ عرشی در هرمدتی زمانی غلبه وسلطنت

~~مراسمی را دارند تا من حیث مظاهرها الفلکی والکواکبی بتعبسنانها وتشکلاتها

~~واتصالاتها بواسطهآ ظهوراحکام و آثار آن اسم، صاحب سلطنت و اندراج احکام و آثار

~~اسماء دیگر در وی و احکام و آثار وی کمال اختصاصی او بتفصیل ظاهر شود، هکذا

~~لکل واحد من هذه الأسماء الکلبة وجزئیاتها علی التعاقب والتوالی که صور اجناس

~~مشارق الکدراری

~~1 - مثال وحس (ت)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_201.png)

~~وابواع عالم ازعناصر ومولتدات وغبرها، نتائج وثمرات آن احکام و آثارند، وتوافق

~~و تخالف وایتلاف واختلاف دراین نتائج احکام و ثمرات تضاد و اتحاد معانی وحفایق

~~آن اسماست. ms049 پس جون هریک از آن اسماء کلی مذکور وجزئیات او بظهور احکام و

~~آثارش فی نفسه وغیره من حبث مظاهرها الفلکی والکواکبی بکمال اختصاصی خود

~~یتفصیل متحقق گشتند؛ آنگاه مقتضای حکمت چنان بود که بازهریک از این اسماء کلی

~~را بحکم کلشیء یرجع الی اصله (والیه1 یرجع الامر کله،) باصل خودکه آن برزخیت

~~انوهی مذکور است بسلطنت وغلبه وکمال اختصاصی او رجوعی باشد بآن طریق که

~~همچنانکه در آن برزخبت الوهی هر حقیقتی واسمی از آن حقایق واسماء کلی مذکور

~~برهمه بالفعل مشتملست، دراین رجوع نیز هراسمی از این اسماء کلی بعد التحقق بکماله

~~الاختصاصی برهمه اسماء کلی مشتمل شود بالفعل، و آنگاه آن اسم کلی بکمال حقیفی

~~که مطلوب لعینه است متحقق شود، واین رجوع باین طریق، جز از حیثیگت مظهری که

~~منناهی وصورت آن برزخیت باشد تماما - وآن مزاجی بود واقع در وسط عرض

~~اعندال انسانی که صورت آن برزخبت الوهی مذکور است، وآخر دابرة وجودی و

~~متمم او -، میستر تنوانست بود. پس چون این رجوع باین صفت مذکور که تحفشق

~~هریک از این اسماء کلی بکمال حقیقی جملی او بروی موقوفست، متوفف بود برمزاجی

~~درعرض اعتدال انسانی وتحقق آن مزاج بتعبثنی خاص ازوجود ، لیکن از حضرت

~~اسمی که استناد آن مزاج بعد تحققه بمقام الکمال بآن اسم کلی تمامتر خواهد بود

~~مع کونه صورة لحقیقة تلک البرزخبة الالوهیة بواسطةآ مدد هریک ازاین اسماء کلسی

~~دیگر من حبث مظاهرها الروحانی والمثالی والحسی من الافلاک والکواکب وتعبناتها

~~وتشکلاتها واوضاعها واتصالاتها محناج بود ومتعلق ، جنانکه تقریر آن بعد ازاین

~~گفته میشوده لاجرم بعد از تحقق این جمله اسماء کلسی دراین متدتهای سلطنت همه

~~سعیدالدین فرغانی

~~59

~~1-س 11،ی123.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_202.png)

~~بآن کمال اختصاصی هریک باز هریک را عند الرجوع المذکور، دورسلطنت دیگردادند

~~نا در آن متدت سلطنت او بتوجشهی خاص بحکم سرایت آن انگبزش عشقی مذکور

~~در او از حبثیت مظاهر معنوی و روحانی ومثالی وحستی ازحضرت مظهر فلکی و ms050

~~کو کبی خاص خود اقتضاء تعبین حصه وجودی کند بتوسط اوضاع و تشکثلات و

~~اتتصالات مناسب بواسطهآ مدد هربک ازاین اسماء کلی دیگر از حیشیات مظاهر ایشان

~~روحا ومثالا وحسا باوضاع وتشکثلات واتتصالاتی موافق و مناسب اوضاع مظاهر آن

~~اسم صاحب سلطنت، تا آن حصهآ وجودی منعین ازحضرت آن اسم صاحب سلطنت

~~باین امداد مذکور در مراتب عناصر ومولتدات سیر کند، وبصورت مزاجی در عرض

~~اعندال انسانی فی أعلی درجاته ظاهر شود. پس آن اسم صاحب سلطنت بمظاهرخود و

~~بمدد دیگر اسماء کلی بمظاهرها بترییت اوقیام نماید تا آن صورت عنصری این انسان

~~که درصدد آنست که مظهر این اسم صاحب سلطنت ومکمتل اوشود، بالرجوع الی

~~اصله وهو حضرة تلک البرزخیلة المذکورة، بحدتبلوغ رسد، وجون این عالم ، عالم

~~مزج واختلاطست، احکام وحدثت وکثرت و وجود وعلم ووجوب و امکان روحانی و

~~جسمانی طبیعی عنصری، جمله دراین نشآت عنصری انسانی بهم در آمیخته گشت، و

~~حکم تمیز مضمحل شد، و بحکم آن امتزاج درعین این مزاج، احکام کثرت قوت

~~گرفت، ومیان آن ستر وجودی وحدانی واصلش ومیان آن برتوروحانی و محخدش،

~~حج مظلم متراکم گشت بسبب خفا حکم اعتدال و ظهوراحکام انحراف در هر طرفی از

~~این اطراف، جه ظهور آن اسم واحکامش تمامآموقوف بود برمظهری و آیینه ثی معندل ،

~~پس چون حکم آن حرکت حبسی، وحبات اصلی از آن سر وجودی ولطبفهآ روحانی،

~~سربرزدن گبرد، واول با بمحض عنایت جذبه من جذبات الحق، یا بواسطةآ سبر وسلوک

~~بتحقق بمقامات کلی چون توبه و زهد وتو کیل و رضا تا ظهور حکم آن حرکت حبی

~~ومیل معنوی تماما جملهآ اخلاق واوصاف روحانی این صاحب مزاج که درصدد تحفق

~~بمقام کمالست ازاخلاق و اوصاف طبیعی مزاجیش، مخلتص شود وبحکم "لیمیز الله

~~هشارق الشدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_203.png)

~~الخببث1 من الطببب) اخلاق و اوصاف طببعتش از اخلاق و اوصاف روحانی متمیزشود،

~~پس اجتماعی معتدل میان خلاصهآ هرطرفی درعین آن نور حیات که برزخ و واسطه ms051

~~است میان بخار ضبابی که طبببانش روح حبوانی میخوانند ودر شریعت از او نفس

~~امتارهآ بالسوء، عبارت آمدهاست، ومیان آن پرتو نورانی شعشعانی که اثر نفس ناطقه

~~است، بیدا آید؛ که آن هیآت اجتسماعی اعتدالی را بزبان اهل تحقیق، حقیقت قلب

~~م گویند. وحبنئذ آیینهآ آن اسم صاحب سلطنت وظهور او، این هیآت اجتماعی

~~اعتدالی برزخی باشده جنانکه آیینهآ آن تجلی اول، آن تعیشن وبرزخیکت اولست . و

~~آنگاه ابن سالک مذکور را صاحبدل توان گفت، واین حقیقت اعتدالسی که دلش

~~می خوانند پیش ازاین هم در ذات این شخص مرکوز بود ومرکب آن سر وجودی او

~~بود، ولیکن حکم این دل دراحکام آب وگل که احکام انحرافی بر اوغالبست، مغلوب

~~ومستهلک بود تا این غایت، جون آن احکام زوال پذیرفت، اوپیدا آمد وحکمش ظاهر

~~شد. پس بعد ازاین بتدریج، هم بمحض عنایت با واسطهآ سلوک احکام هراسمی از آن

~~اسماء کلی دیگر که ایشان را بطریق مدد در تعبین مزاج او اثری بوده است بل که از

~~آنجهت که هرقوتی ازقوای کلیی روحانی و مزاجی او مظهر اسمی از آن اسماء کلسی

~~مذکور است و مظهر احکام و آثارش احکام هریک از آن اسماء از حیشیتت آن قوت و

~~آثار او که مظهر آن اسم و آثاراویند، بیدا ومتمیز میشوند، و بازهیأتی اجتماعی دیگر

~~ازمیان احکام آن اسم کلی، واحکام این اسم صاحب سلطنت، درعین همان برزخیت که

~~اجتماع اول بودواقع میشود، و آیینهآ آن اسم کلی میشود، و همچنین بحسب هراسمی

~~از آن اسماء کلی مذکور از احکام روحانی و مزاجی او ودیگر اسماء اجتماعی، حاصل

~~می آید، واسمی کلی در آن هیأت اجتماع تجلی میکند تا آنگاه که بجملهآ این اسماء

~~الی واحکام ایشان متحقق شوده پس اجتماعی اعتدالی حقیقی کلی میان احکام این

~~سقیدالدین فرغانی

~~1

~~1-س 8ی 38.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_204.png)

~~62

~~جمله اسماء کلی که حقایق ایشان درعین آن برزخیت الوهی واقع بود حاصل آید، و

~~حبنئذ ms052 آن هبأت اجتماع، دل حقیقی باشد ، وصورت آن برزخبت الوهی گردد، و

~~آیینهآ تجلی ذاتی شود. واکنون رجوع آن اسم صاحب سلطنت باصل خود که حضرت

~~الله است بوصف کمالی حقیقی او که اشتمالست علی جمیع الأسماء الکلیة بالفعل

~~مفصلا، تمام گردد وتا حکم اسمی جزئی مانده باشد که تمام بآن متحقق نشده باشد

~~بقاء وثبات او دراین نشآت دنیوی لازم افتد، چون تمام شود، نفلش بنشآت برزخی

~~واجب شود. پس کاملان از انبباء ورسل آنان بودند که هریک مظهر اسمی از آن اسماء

~~کلی بود که حقایق ایشان همچون اجناس عالیه است درآن برزخیت الوهی واقع

~~نمده در رجوع هریکی بآن حضرت الوهیتت که کمال ایشان که اشتمال بود بالقعل

~~علی الکل بآن رجوع ازحبثیکت آن رسول کامل، متعلق بود.

~~واما دیگر انبباء ورسل مظاهر اسماء دیگر بودند که از آن اسماء بعضی همجون

~~اجناس بودند تحتها انواع بحکم : ((تلک الرسل فضلنا بعضهم1 علی بعض) در حکم

~~آن مظهریتت متفاوت ومنفاضل افتاده واثر آن تفاوت در مشاهد وعلوم و اذواق و

~~معاریجشان وقلتت وکثرت منابعان وطول مدت شریعت و نسخ آن الی غیرذلک، ظاهر

~~بوده وجون ظهور هراسمی کلی با جزئی، واحکام و آثارش از حیشیتت هرمظهری انسانی

~~ازکاملان وغبر ابشان، بصورت کمال مشروط آمد بشرط اعتدال ، واحکام کثرت و

~~انحراف وصورمحاذیات اطراف بسیاربود، لاجرم از میزانی وحافظی که محافظت حکم

~~آن اعتدال کند تا آن اسما وآثار ایشان که اقوال وافعال وحرکات و سکنات همیشه

~~بصورت کمال ظاهر شود، ضروری آمده پس ازاین جهت هررسولی و نبیشی، شریعتی

~~وضع کرد که او با امتتش بملازمت ومنابعت آن شریعت بحقیفت آن اسم که سلطان

~~ایشانست راه برند، و احکام و آثار اورا بصورت کمال اظهار گنند، و بآن و اسطه، خود

~~مشارق التدراری

~~1-س 42ی 252

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_205.png)

~~بکمال مطلوب برسند و متحقق شوند، و آنجه گفتهاند که انبباء واضعان صورند بازاء

~~معانی، مراد صور شرایعست که بازاء حقیقت ms053 اعتدالی که آیبنهآ اسماء الهی است وضع

~~گردهاند .

~~فصل

~~پس چون بواسطهآ واضعان این صور وبعثت ایشان بتأیید کتب الهی ، سیر آن

~~تجلی اول بمفاتیح غبب مذکور از حیشیکت آن برزخیست الوهی که ظاهر آن برزخیت

~~کثرتی است و تحقشفش بکمان اسمائی بطریق تفصبل، بتمام و کمال رسیده آنگاه همان

~~تجلسی اول بکلسبته وجملته واحدیتت جمعه بمفاتبح الغیب المذکورة از حیثیتت

~~باطن آن برزخیت که کنایت از وی مقام اوادنی، آمده است باز توجه کرد که ظاهر

~~شود تماما باجماله و اشتماله علی جمبع الأسماء الکلبة والجزئیبة باحکامها وکمالاتها و

~~خواصها و اندراج الجمیع فیه. پس حکم آن میل اصلی وحرکت حبسی و انگیزش عشقی در

~~جملة این اسماء کلی وجزئی و مظاهر روحانی و مثالی و حسی ایشان از حیثیگت آن

~~تجلی اول ومفاتیح غیب وباطن برزخیت، ساری شد، تا همه من حیث کمالاتها الحاصلة

~~لها فی سیرها الاول التفصیلی والرجوع الی اصلها، اولا ، بتوجتهات واجتماعات خود

~~علی اکمل وجه، وثانبا، باجتماعات وتوجهات مظاهر روحانی، وثالثآء بتوجهات و

~~اجتماعات مظاهر مثالی، ورابعاء بنوجهات واجتماعات مظاهر حسسی خود، باوضاع و

~~تشکلات مناسب فلکی واتصالات کوکبی من حیث شرفها واوجها وصعودها ، اقتضای

~~تعبین مزاجی کردند فی أعلی درجات الاعتدال وانهی مقامات الوسطبکة والکمال، که آن

~~مزاج قابلیست آن داشت که آیینه و مظهر آن تجلی اول مذکورشود بکلیته، پس جون

~~سیر کرد اولاء آن تجلی بصورت مدد درمراتب، جملهآ اسماء را متوجه یافت و مجتمع

~~علی أحسن وجه واکمل صورة، وهمچنین ارواح ومثل را، و برهر فلکی و کو کبی که

~~سعیدالدین فرغانی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_206.png)

~~14

~~مرور میکرد بی توقشف وتعویقی برهیأتی وتشکثلی واتصالی شریف مناسب مسعود

~~گذر میفرمود، تا آنگاه که ازصورت غذائی سربرزد، ودر وفتی وزمانی شریف

~~ا(عبدالله" و ((آمنه" ببهترین وجهی وشریفترین حالتی تناول آن غذا کردند، و در

~~مبار کترین ساعتی آن غذا بنطفه مستحبل گشت، وحکم آن حرکت حبتی من حیث

~~جمیع الأسماء ، بصورت شهوت ظاهر ms054 شده تا در اعدل واشرف اوفات، اجتماع مقدر

~~گشت ، وآن مزاج مبارک در رحم استقرار یافت، پس آن جملهآ اسماء کلتی وجزئی

~~بجمبع مظاهرها من حبث کمالاتها هریک در طوری که بوی تعلق داشت بنربیت اوقیام

~~نمودند، و بعد ازچهارماه نسبت ظهور روح اعظم بصورت تدبیر عالم که ظاهر اجمالی قلم

~~آعلی است مرتدبیر آن مزاج مبارک را متعبن گشت، وبعد ازتمام مدت حمل ، در

~~أبمن ساعات واشرف واعدل اوقات، از نشن مشیه، بصحرای ظهور خبمه زد، و

~~بحکم سابقت از عهد مهد وحالت طفولببت وبلوغ، بحد رجولیتت، جمله افوان و

~~افعالش مناسب حال وملایم مقام کمال، صادر میشد ، و همگی حرکات و سکناتش

~~مکمتل ذاتش میبودند، تا اآنگاه که حرارت مطلوبیش بغار (حرا) کشیدن گرفت،

~~وامارت محبوبیش در سیر واسراء بسر (سبحان1 الذی اسری) ظهور پذیرفت تا

~~بحقیقت مقام خود تمام تحقق یافت، و آفتاب آن تجلیذاتی اولی بکلیته در قلب منور

~~وقلب مطهرش تافت، وسر (ووسعنی قلب عبدی المؤمن النفی النفی) کما هی آشکارا

~~شد ، و آن مزاج مبارک صورت باطن آن برزخیت حقیفی گشت ، وجون حکم آن

~~برزخیت مذکور چنانکه گفته شد عام وشامل بود، جملهآ حقایق الهی و کونی را و

~~جامع وحامل همه اسماء کلی وجزئی را، لاجرم صورتی عام الحکم و میزانی شامل الأثر

~~ییدا کرد مرآن برزخیت مذکور را که حافظ اعتدال او وآثار او باشد بالنسبة الی

~~جمیع الحقایق الکلتیة والجزئیة واحکامها وآثارها المندرجة فیها جمعا وفرادی، الا

~~مشارق الشراری

~~1-س 17،ی 1.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_207.png)

~~وهی الشریعة المحمدیة الجامعة الشاملة جمیع الشرایع واحکامها لشمول حکم تلک

~~البرزخیة المذکورة جمیع الحقایق، وباین صورت شریعت عام او احکام اسماء را باز

~~ظهوری دیگر کاملتر از اول حاصل شده وسبری وعودی دیگر لازم افناد اعلی من

~~الاول، جه سبر وعود اول ازمرتبةآ الوهت تا او بیش نبوده واین سبر وعود دوم از

~~حضرت تعین اول بود که باطن واصل مرتبهآ الوهنست ، تا هم بآن باطن لکن ms055 بطریق

~~الاندراج تا چنانکه در سیر اول تفبصل براجمال مقدم افتاده بود، در عودثانی

~~اجمال برتفصیل مقدم افناده جه ظهور بصورت اجمال بافعال و اقوال وحرکات وسکنات

~~واحوال محمدی (صلی الله علیه وسلتم) بود وظهور بتفصیل باقوال وافعال وحرکات و

~~سکنات منابعانش ، وازاینجا فرمود، "صلی الله علیه وسلم) که : ((علماء أمتنی افضل

~~من أنبیاء بنی اسرائبل) .

~~پس میبایدکه بعدد هرنبی ورسولی، ولیی ازامتت محمدی برفدم اوظاهرشود:

~~وهمچنین یکی از متابعانش1 بحق منابعت، بقدم اوبرسد، جنانکه در حدیثی آمده

~~است ((ان لله تعالی ثلاثیأة قلوبهم علی قلب آدم، واربعون قلوبهم علی قلب موسی)

~~- اوکما قال- وبرمیشماردنا آنگاه که می گوید : ((وواحد فلبه علب قلب محمد ...)

~~الحدیث بطوله

~~وجون این ظهور بتحقیق پیوندد، آن تجلی مذکور از هور روی ببطون نهد که

~~مبدأ آن توجه ازظهورببطون، صعقة اول باشد درقیامت کبری تا تحقیق خطاب: ((لمن

~~الملک الیومآ لله الواحدالقهار) بغلبةآ حکم وحدته احکام الکثرة بانتنها رسد، قال الله

~~سعیدالدین فرغانی

~~15

~~1 - درهرزمانی یکی ازمتابعشان بقدم وی برسد وقد صرح بعضهم بأنه، هو المهدی

~~الموعود فی آخرالزمان علیه السلام . برخی تصریح کردهاند، خلیفهآ منصوص بوصایت

~~او علی بن ابیطالب کان علی قدمه صلی الله علیه وآله - جلال آشتیانی

~~2-س40،ی16

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_208.png)

~~1

~~تعالی: "والیه یرجع الأمرکله1 الیه مرجعکم جمیعا وعداللهحقا2) واللهاعلم وأعلی واجل.

~~فصل :

~~جون بیان کردیم که هرصورتی از این صور اشخاص انسانی فی تعیشنه فی عالم

~~الحس، بمددی وجودی محتاجست، ومدد هر حقیقتی انسانی باسمی کلی با جزئی که

~~تربییت او بوی مخصوصست ومرجع او عاقبة الأمر باو خواهد بود ، متعلق ، و اسماء

~~منفاوت الدرجاتند درحبطت و کمال و کلسبت و جزئیست، وهراسمی را در هرفلکی

~~صورتی ومظهری من حیث الکواکب والمنازل وغبرها ثابت، وظهور آثار واحکام اسماء

~~مذکور دراین عالم کون وفساد بآن مظاهر بازبسته، لاجرم هرمددی که ازجهت تعبین

~~صورتی ومزاجی انسانی ازحضرت اسمی من حبث مظاهره منعیسن میشود اگر آن اسم

~~کلتی می باشد مطلقا تعبین مزاج کاملی ms056 می کند، وحینئذ آن مدد احدی السپر بیتوقف

~~و تعویقی بعناصر ومولتدات میرسد و بصورت غذائی بمادر وپدر میرسد ، چنانکه

~~گفته شد مزاج آن کامل متعین میشود . واما اگر آن اسم جزئی باشد3، تعیین مزاج

~~غیر کامل میکند، و حینئذ آن مدد بواسطهآ تعویقات در مظاهر تعیثنات و تشکثلات فلکی

~~ابنجا درمولدات درتعویقات میافتد . وکبفیت آن تعویقات مطلقا آنست که جون

~~اسمی جزئی مثلا ازحبثیتت مظهر خود بوضعی فلکی و اتصالی کوکبی اقتضای تعیین

~~آن مزاج کند تا اثرش آن باشد که درمرتبهآ نباتی مثلا نباتی که بصورت غذائی تعیین

~~نطفهآ آن مزاج کند متکتون شوده اسمی جزئی دیگر که حکم او در تأثیر مضاد حکم

~~این اسم ممد باشد، اقتضای منع آن کند تا آن نبات بفسادانجامد، وباز بمرتبهآ معدنی

~~عودکند، و همچنین باز بتشکثلی و اتصالی دیگر تعیین آن مددکند، تاحیوانی که آن مدد

~~مشارق التدراری

~~1-س 411ی123

~~2- س 410ی)

~~3 - جزئی میباشد (ت)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_209.png)

~~غذائی در وی مرکوزاست متولد گردد، باز اسمی دیگر بوضعی و اتصالی که حکمش

~~در تأثیر مخالف حکم این اسم ممند و اتصال مظهر او باشد، اقتضاء منع کند تا آن حبوان

~~بمیرد و باز بمرتبة نباتی یا معدنی رجوع نماید، همچنین آن مدد درصدد تعویقات

~~بسیار می افتد درمرتبةآ معدن ونبات وحبوان، وباز درمزاج بذر بازالت نطفه در غیر

~~موضعش ودر رحم مادر بآفتی که طاری شود، تا آنگاه که اتفاق افتد که آن اسم، از

~~حیثیبتت مظهر خود بی معارضی و مخالفی بوضعی و اتصالی تعبین آن مزاج کنده تا

~~بسورت غذا آن مدد نطفه شود ودر رحم استقرار یابد وسالم ظاهر گردد، وهر نوعی

~~ازاین تعویقات مستلزم قیدی ووصفی ناملایم ومستدعی حجابی مظلم وحایلی محکمست

~~مرآن ستروجودی را ومانع از تحفشق بکمال مطلوب که رجوعست به اوصاف کمال

~~باوصاف کمالی -خ بأصل ومنشأ خود رش -خ وظهور بکمال اسمائی تماما و

~~جملة اهواء و میول طبیعی وانحرافات معنوی از ms057 آمال وامانی وملایست شهوات و

~~لذات جسمانی ومنابعت تسوبیلات نفسانی وشیطانی و تششوف بملاذه دنیبوی و تجنشب

~~از محاب اخروی وتعلثفات بهر نوعی از لذات وهمیء جون جاه وحشمت وتصترف و

~~تسکثن وتعشتق بجمیع ذخایر واموال واملاک نابایدار، وظهور بصورت حقد و حسد

~~وجملة اخلاق ذمیمه تا میل وتعشیق بانواع علوم بیطائل وظنون وتخبلات بی حاصل

~~وعقاید غبر مطابق تا حرف وصنایع نالایق، الی غبر ذلک، همه ازاحکام وآثار این

~~تعویقات مذکورند، و هربک حجابی و قبدی مهلکند ، واحکام ما به الامتبازند میان

~~آن ستر وجودی واصل او، وهریک نیز مانعی و حایلی قویست میان او وظهور حکم

~~آن حرکت حبتی و انگیزش عشقی، که سرمایهآ تحقشقست بجملهآ کمالات، و هر نوعی از

~~این قیود بنوعی از آن تعویفات متعلتفست، وترتثب فتح بعضی اولیاء برمزید مجاهدات

~~و رباضات دون البعض ، بنا برتفاوت در فلکت و کثرت و شدت و ضعف آن احکام

~~تعویقاتست، وهمچنین سرعت تنبثه و انابت سالک وبطؤ آن وقوف (آن دوقوت -خ)

~~ذرهرمقامی ازلوازم ایشانست . پس اگربحکم عنایت الهی، شعوری جشملی از ورای

~~سعیدالدین فرغانی

~~17

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_210.png)

~~68

~~این جمله حجب و استار وقیود و اوصاف بحقیقت کار و لابئدبنی عود و رجوع باصل

~~ومبدأ روی نماید، ازالت این جمله حجب و رفع این همه قبود که احکام تعویقان

~~مذکورند ، شرطست درحصول مقصود وظهور حکم آن حرکت حبتی که نتیجهاش

~~کمال اتصالست

~~اما معرفت آن تعویقات واحکام و آثار ایشان بسراتبها درهر شخصی سالک و

~~وقوف براقوال وافعال وحرکات وسکناتی که هریک مزیل حکمی از آن احکام تعویقات

~~شوندی چه هسچنانکه تعبثنات و تشکثلات واتصالات فلکی را دراین عالم احکام و آثار

~~است، حرکات وسکنات انسان را در افلاک و کواکب هم احکام و آثار است که ازالت

~~آن احکام تعویقات ، از آن جمله است بصاحب بصیرتی مؤیتد بشهود محقق ، وعلم

~~بسراتب خلق واسماء وصفات حتق و واقف براسرار منازل ومقامات صورة ومعنی،

~~جون انبباء ورسل ms058 (علیهم السلام) وکبار اولباء ومشایخ ((قدس الله اسرارهم) مخصوص

~~است، وجملهآ شرایع واحکام ایشان مببسن وحافظ آن حکم اعتدالبست، تا صور اقوال

~~وافعال وحرکات و سکنات وجودی بحسب وحکم آن حکم اعتدالی ظاهر شود و

~~بکمال موصوف باشد. واما علی الخصوص کبار مشایخ و علمای راسخ اطبای آن علل

~~وامراض معنوی اندکه ببصیرت ثاقب، در حقیفت هرسالکی طالب نظرمی کنند، واحکام

~~آن تعویقات را بأصلها ومنشأها در و (ی -خ ل علی التفصیل مشاهده می کنند و

~~میشناسند، واذکار واعمالی که بآثارها در هرمرتبه ئی، از الت نوعی از آن احکام کنند

~~میدانند، وعلاج هرحکمی از آن احکام که امراض و انحرافات مزاج معنوی اند، بضد5

~~او می فرمایند ازمجاهدات ورباضات ومخالفات نفس وترک مألوفات وقطع مرادات و

~~اختبارات و امثال این؛ زیراکه هرجند احکام شرعی حافظ حکم آن اعتدالست در مزاج

~~معنوی ، اما مجرد محافظت احکام شریعت که حافظ اعندالند در مزاج معنوی مرکسی

~~را که مرض جهل وحجاب بغلبهآ احکام آن تعویقات که انحرافات و امراض مزمنه اند

~~فوی شده باشد و بمدد اقوال و افعال وحرکات و سکناتی که در تنائج وثمرات موافق

~~مشارق التبراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_211.png)

~~ومطابق آن احکام تعویقات باشند، آن مرض مزمن گشته، کافی نیست در از الت آن

~~امراض، بل بمزید مجاهدات وریاضات وانواع معالجات مذکور احتیاج عظیمست ،

~~چنانکه مثلاء اگر برشخصی مرض مستولی شده باشد ومزاجش از اعتدال منحرف

~~گشنه، افتصار برشربت وغذائی معندل که ازجهت حفظ صحکت استعمال کننده بسنده

~~تنواند بودن (بودخ ل در دفع آن مرض ، بل باید که طبیب معلوم کند اولا2 که

~~انحراف ازغلبة کدام ماده وکبفیت مستولی شدهاست ، آنگاه ادوبهثی که بالخاصبتة

~~مضاد ومخالف آن ماده وکیفیست او باشده استعمال فرماید، تا آنگاهی که کیفیات

~~حمله متکافی شوند ، وحینئذ برشربت وغذائی که حفظ صحتت کند ، افتصار جایز

~~باشد. واعندال مزاج معنوی، ظهور حکم دلست که تا سالک صاحدل نشوده باید که

~~از رباضات ومجاهدات ومخالفات بروفق ms059 تعبین واراده واختبار وامر شیخ، نه باختبار

~~خودش ، دست ندارد، وجون صاحبدل شود، آنگاه بعد از آن اسنادش عشفست

~~چو آنجا برسد، اوخود بزبان حال گوید جئون کن

~~و از اینجاست که سالک را از شیخی مرشد واصل بینا بحقایق و اسباب امراض

~~مذکور درباطن مرید، ودانا بادویهثی که دافع آن امراضند ناگزیر است، جه اورا از

~~حفیقت مرض خود وغلبهآ کیفاتی که موجب انحراف مزاج معنوی اویند ، معلوم

~~نیست واز معالجهآ آن بواسطهآ جهل با دویهیی که مزیل ومقابل آن کیفیات و انحرافاتند

~~عاجز است، لاجرم، باشد که چیزی را نافع شمرد که حتف او در آن باشد. و آنچه

~~بعضی ازاهل طریق بدعاوی وظنون وتخبثلات باطل، از اباحت ودعوی آنکه عیسی یا

~~مهدی اوست، مبتلا گشتنده بنابراین معنی مذکور است. وافل مضار تسلوک بخود،

~~- ان سلم من هذه الورطات المهلکة العظیمة - مداخله عتجب وتکبثر است، ونظر در

~~خلق بصورت استقلال، وهوس دعوت درغبر وقته نه باستحقاق، وغرور واطمینان

~~نفس بتوجثه خلق یا سروری مقامی مستعار و استتباع بعضی اغمار، چنانکه تابع و

~~و متبوع از دل بوئی ناشنیده، باسم شیخی وسجتاده نشینی یا رسم مریدی، راضی و

~~سعیدالدین فرغانی

~~5

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_212.png)

~~70

~~قانع شده باشند، جنانکه اعم واغلب اهل عصرمااند ، اعاد فاالله من جمیع ذلک .

~~پس اکر طالبی را شیخی مرشد، صاحب بصیرت واصل، مأذون ازطرف حق بدعوت

~~که درعصر ما از کیمیا و سیمرغ عزیز الوجودتراست دست دهد، بروی بادا که دست از

~~دامنش ندارد وخود را بکلی بوی سبارد ونا او بصاحبدلی او، گواهی ندهد و بسفر

~~ومغارقت اشارت نفرماید، البنه مفارقت خدمتش نکند، هرجند درخود آثار رشد و

~~امارات فتح مشاهده کند . والله الموفق

~~فصل

~~پس چون سالک صاحبدل شود، بآنطریق که گفته شد، فتح که عبارت از ظهور

~~سر وجودی است، حاصل شوده وابن فتح برسه فسمست :

~~بکی، بحسب حکم محخبوبی

~~و دوم، بحسب حکم محبی

~~وسوم، بحسب اشتراک.

~~اما اول آنست که، ms060 ظاهر لدی الفتح، آن سر وجودی باشد که روح و نفس ناطقهآ

~~سالک دارد درعالم ارواح و بحکم اثر آن حرکت حبشی اصلی، وظهور او از آن حصهآ

~~وجودی، که ظهورش جز درعالم ارواح نیست، با بمحض عنایت وسایقت؟ بی مجاهده

~~وریاضتی زیادت، با بواسطهآ قترب فرائض که تقریر آن کرده شود ، انشاءالله ، احکام

~~وقوای روحانیش براحکام مزاج وطبیعت غالب آیند ، و ایشان را مغلوب و مقهور

~~گردانند. پس آن ستر وجودی که باطن روحست، بحکم وحدته واطلاقه، این عقل رام

~~که عامل وقهرمانست به احکام تکلیفی و قیود شرعی در ولایت ومملکت بدن، وممیز

~~است میان حسن وقبح وخیر و شر ونفع وضر، وبقوت فکرتش خمیرمایهآ ظنون و

~~تخبتلاتبست که جملة احکام آن تعویفات مذکورند ، از کار معزول گرداند ، و این

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_213.png)

~~متجلسی له را مجذوب ومثوله خوانند، و (فضب البان) در ((موصل) و فقیه ((احمدم)

~~در ((قونیه) و شیخ (مصلحت) در (خجند" از اصحاب این تجلسی بودهاند. واز

~~خواص این تجلی که او را جلالی گویند، اطلاع برضمایر است وخواطر، و دائما،

~~فییض وخشیت براین متجلکی له غالب باشد، وباشدکه هرحرکتی وسکنتی که، لا عن

~~فصد وتوجه خاص، بل بالعبث، ازاین شخص من حال صباه الی او ان هذا الفتح، صادر

~~شده باشد، هریک مزیل حکمی از احکام آن تعویفات بوده باشد بنسبت بااین مفتوح علیه

~~حکم عنایت ومحبوبی، وکذلک فی المفنوح علیه الوجه الخاص الآنی ذکره .

~~واما قسم دوم ازفتح آنست که ظاهر لدی الفتح، آن ستر وجودی باشد که در

~~ظاهر نفس ومزاج کامنست، واین قسم البنه محتاج باشد بسلوک ورباضت ومجاهدت و

~~تحقیق مقامات ، جه اثر آن حرکت حبتی وانگیزش عشفی، ازاین ظاهر وجود، سر

~~برمیزند ، واحکام این تعویفات بیرامن او در آمدهاند تا ایشان دور نشوند، او ظاهر

~~ثنواند شد، وزوال ایشان پیش ازظهور آن اثر و استعمال اموری که مضاد ایشان باشد

~~از رباضات ومجاهدات و اذکار وخلوت و عزلت ms061 وامثال ابن ممکن نیست، وآن هم

~~برارشاد مرشدی صاحب بصبرت موقوفست، وجون این فتح حاصل شود بنسبت با

~~گسی که ذوفش مقیکد باشد واستنادش دروجود وشهود باسمی کلسی یا جزگآی معین

~~و بروی مقصود، دائما آنکس بایدکه ازریاضت ومجاهدت و مخالفت نفس خالی نباشد

~~نا ازحجاب محفوظ ماند.

~~واما قسم سوم را وجه خاص گویند، و آن چنانست که اثر آن حرکت حتبتی از

~~باطن حقیقت وماهیت سالک سربرمیزند، واحکام امتبازی را درهم میشکند بیکی

~~از آن دو وجه که درقسم اول وثانی گفته شد، تا آن باطن وجود که شأنی از شنآون

~~ذاتست منتجلی شود، واین قسم بافراده که درزیر حکم کامل مقید نباشد مخصوص

~~است و خضر علی نبینا وعلیه السلام، ازکبار اصحاب این تجلی است، واثر آن تجلی،

~~اطلاعست برحقیقت تعلق ارادت وعلم اولی اصلی بهرچه دروجود پیدا خواهد شد و

~~سصیدالدین فرغانی

~~71

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_214.png)

~~72

~~برحکمت ومصلحت، وستر هرامری بالنسبة الی تلک الارادةالأصلیة ، کاثنا من کان ،

~~جوهرا وعرضا ، وغالبا اثر آن تجلسی وجه خاص وتجلتی ظاهر وجود نیز بسط و رجا

~~باشد، ودراین هرسه قسم مذکور، ظهور تجلی که فنح عبارت ازاوست از حبثیتات

~~متنوع میباشد بمدارک مختلف وفتی مدر که جان و دل میباشند در مظهر روحانی

~~با معنوی جنانکه اخبار ازاو این آمد که (ما کذب الفؤادا ما رأی) وگاهی ادراک

~~بچشم ظاهر میباشد در مظهری حستی یا باتحاد چشم ظاهر با چشم دل، کما قال تعالی:

~~"مازاغ البصر2 وما طغی" ووقتی دریافت بسمع می باشد، کما قال تعالی: "لما نودی3

~~فیی الطثور لموسی، انسی اناالله وباری بافت باستشمام میبود کما قال علیه السلام :

~~راتسی اجد نفس الترحمان من قبل الیمن) وباشد که درمبدا با در اثنای سلوک، ناگاه

~~آن سر وجودی از حیشیتت مظهری انسانی که اتم المظاهر است ، بحکم مناسبتی

~~صبفاتی، بصورت حسن معنوی یا حسن صورتی، براین سالک تجلی کند. پس بحکم

~~آن مناسبت اثر آن میل ذاتی و انگیزش ms062 عشفی که سرایتش عام وشامل است ، جملهآ

~~تجلیات وحقایق الهی وکونی را از آن مظهر انسانی که بصورت حسسن متجلی شده

~~است بسالک تجاوز کند واز او سربزند وشوری وسوزی در باطن سالک از آن پدید

~~آید . پس اگر این معنی درمبدأ سلوک بیدا گردد ورابطهآ حسن معنوی باشد ، آن

~~انگیزش و شورش را حالت ارادت گویند و متعلق آن شیخ باشد که مراد است، واثر

~~آن انگیزش آن باشد که مرید محکوم شبیخ شوده واراده و اختبارات خود را فدای

~~اراده واختبار شیخ کند، تا چنان گردد که مشایخ گفتهاند که : ینبغی ان یکون المرید

~~مع الشیخ کالمبت بین یدی الغستال . وحینئذ سیر وسلوک محققش دست دهد ،

~~و اگر آن معنی در اثنای سیر و سلوک ظاهر شود، جنان باشد که جون بواسطةآ

~~مشارق الشدراری

~~1-س35،ی 11

~~3-س14،20

~~2-س 53،ی17

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_215.png)

~~ریاضات ومجاهدات و تحقیق سلوک حشجبی که احکام آن تعویفات مذکور است، یا

~~لطبیف و شفاف گردد، یا بکلسی زائل شوده وصفت اماریتت بالسوء در نفس ضعف

~~بذیرد. حینئذ اثر آنحرکت حبشتی وانگیزش عشقی بسوی لحوق بآن لطیفهآ روحانی

~~که مجمع ومنشأ اوصاف حمبده واخلاق بسندیده ومنبع ومبدا حسن وجمال واصل

~~حملة اوصاف کمالست ویسوی مشاهدةآ حسن معنوی ولطف او واتحاد واتصاف باو

~~و اوصاف والطاف او از نفس سالک سربرمیزند که صفت سکون واطمینان در وی

~~اثر آن حرکت است، وچون نفس هنوز از احکام کثرت تمام باک نشده است" ادراک

~~معانی مجتردش بی مظهری مناسب حال ونشآت اومیسترنمیشود، لاجرم برابطهآ معنی

~~حتسن که تناسب و ملائمتست وبواسطهآ مناسبت وقوع درعرض اعندال انسانی و نفس

~~تجرد مرآن لطیفه را درصورتی عنصری انسانی، که بصفت حسن موصوف باشد،

~~مشاهده میکند، پس متعلق آن انگیزش عشقی وسوزش شوفی آن صورت میگردد،

~~انگاه آتش طلب در نهادش شعلهور میشود، وهر بقیتتی راء مما به الممایزه، از آثار

~~و تنایج آن تعویقات مذکور که درسلوک بکلسی زایل نشده بود، سوختن ms063 میگیرد ، و

~~حکم مابه الانحاد را فتوت میدهد.

~~پس دراین مفام، سالکان برسه فسم آمدند بحسبقوت وضعف فابلبت و استعداد:

~~بکی آنکه سالک درصدد عدم ترقی، بل درمعرض احتجاب باشد ، جنانکه بعضی

~~از بزرگان از آن استعاذت خواسته اند وگفتهاند ، که (نعوذ بالله1 من التنکثر بعد

~~سعیدالدین فرغانی

~~73

~~1 - نظیر گفتهآ مذکور ، این جمله است : (نهوذ بالله من الحور بعدالکور) الحور:

~~الرجوع ، یقال : حار بعد ماکار . والحور : النقصان بعدالزیادة، الأنه رجوع من حال الی

~~حال. وفی الحدیث: "انعوذبالله من الحور بعدالکور) معناه : من النقصان بعدالزیادة. وقیل،

~~معناه : من فساد امورنا بعد صلاحها . واصله من نفض العمامة بعد لفتها ، مأخوذ من کور

~~العمامة اذا انتفض ، وبعضه یقرب من بعض، قال الزجاج. وقیل : معناه، نعوذ بالله ، من

~~الرجوع والخروج عن الجماعة بعدالکور ، معناه بعد ان کنا فی الکور ، ای الجماعة . یقال:

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_216.png)

~~74

~~التعثرف، ومن الحجاب بعد النجلی) .

~~وتعلثق آن حرکت حبتی بنسبت با این سالک ازصورتی ظاهر حسسی که بصفت

~~حسن موصوف باشد نجاوز نکنده هرچند شهود و کشفی مقیدش دست داده باشد.

~~واگر آن تعلق ومیل حبتی ازصورتی منقطع شود بصورتی دیگر، که بحسن آراسته

~~باشد پیوند گیرد، ودائما دراین کشاکش بماند، واین تعلق و میل صورتی فتح باب

~~حجاب و حرمان وفتنه وآفت خذلان شود، در دین ودنیاء اعاذنا الله وسایر الصادفین

~~من شر ذلک (وسائرالصارفین من ...-خل).

~~واما قسم دوم آنست که سالک درصدد ترفی باشد وجون بصورتیش میل حاصل

~~آید، حکم آن میل از آن صورت بمعنی مجترد یا روح تجاوز کند، و بواسطهآ ظهور

~~حقیقت دل وحکم او، دری از درهای توحید بتجلتی آن ستر وجودی بروی گشاده

~~شود، چنانکه آن بزرگا گفت : "رأی قلبی ربسی) وچون سلطان محبت قوی شود،

~~احکام امنبازی را قهر کنده تا عاشق و معشوق وعشق متحد شوند ؛ ولیکن از حیشیتت

~~اسمی کلی یا جزئی یا اسمائی چند که غایت قابلیبت او بوده باشد ، چون شایستگی

~~بلوغ بمرتبت کمالش ms064 نبود.

~~واما قسم سوم آنست که سالک بکمال قابلیت منصدی رتبت جمعی کمالی باشد،

~~لکن اولش تجلسی ظاهر وجودکه برجملهآ عالم منبسطست، روی نماید از ورای حجاب

~~مشتآرق التدراری

~~کار عمامته علی رأسه، اذ التفها، وحار عمامته ، اذا نقضها . - وقد افاد ماکتبناه فی

~~الحاشیة استاذ مشایخنا العظام المیرزا هاشم الجیلانی علی مانقل عن حواشیه الاستاذ

~~الفقیه العارف المیرزا احمدالآشتیانی نضرالله وجهه - اجلال الاشتیانی).

~~1- مراد او ازاین بزرگ آدم الآولیاء حضرت ولایت مدار علی بن ابیطالب علیه السلام

~~أست علی ماصترح باسمه الشریف فی المنتهی. قال علیه السلام: رأیت ربی بعین قلبی-

~~لم اعید ربا لم اره.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_217.png)

~~اندک بقبتتی از نفس، بآن طریق که نفسش با بعنایت بیعلت یا بواسطهآ تزکبه وتحلبه و

~~تخلبه بمتجاهدات وریاضات از احکام کثرت ترکیب وانحراف وظلمت وکدورت طبیبعت

~~باک و روشن گردد، وبسوی عدالت روح فی اوصافها، وبساطت او فی ذاتها، مایل

~~شود. پس بواسطهآ آلت او که نظراست، درصورتی حسی انسانی که بتناسب اجزا و

~~اعضای حکم عدالت که ظل وحدتست و حسن عبارت از آنست ظاهر باشده نظر کند

~~آن صورات را بعدالت حسنها وتجثردها ، مظهر وآبنهآ روح وحسن معنوی او که

~~تناسب وعدالت اخلاق واوصافست وبساطت ذات او مشاهده کنده وروح را بحستها.

~~المعنوی وبساطنها مظهر وآینة جمال مطلق حق بابدکه مضافست بوجودمطلق. وچون

~~حکم (وریصتی1 وسعت کل شیء) فیض وجودی عام وشاملست، وحکم آن عدالت

~~نبزه که حسن معنوی نسبی است، وآینهآ آن وجود عامکست بر مقتضای (بالعدل فامت

~~السماوات والأرض"" هم عام وشاملست ، لاجرم جون شهود ستر وجودی که جمال

~~مطلق صفت اوست، وحسن معنوی وصورتی مظهر او حاصل شود بواسطهآ آن نظراول

~~مذکور حکم آن شهود نیز بآن نظر عام گردد، ججنانکه آن2 بزرگ گفت : (مارأیت

~~شیئا الا ورأیت الله فیه) . یس آن نظر مذکور ، موجب ظهور آن میل ذاتی وحرکت

~~حبشی شود از باطن آن سر وجودی که در نفس سالک کامنست، تا بوجود مطلق ملحق

~~گردد، ms065 و بظهور آن میل و انگیزش عشقی نوایر شوق و اشتیاق مرظاهر و باطن سالک را

~~سعیدالدین فرغانی

~~75

~~1-س 7، ی 155.

~~2- مراد امیر ارباب عرفان و وجدان خاتم الولایة المحمدیة حضرت ولایت یناه علی

~~علیه السلام است، وقال - صلوات الله علیه وآله - مارأیت نشیئا الا ورأبت الله قبله وبعده

~~ومعه وفیه - رؤبت حق در همه اشیاء، همان اطلاف وعمومیتحکم شهودست و آن

~~مناهده حمال حق است دراصول وفروع مظاهر واز علامت این مشاهده تعشق

~~بمظاهر وجودی ایست ، لذا آن جناب به قاتل خود، کمال محبت اظهار فرموده و فرمود

~~أرید حیاته ویرید قتلی - لیک بیغم شو، شفیع تو منم-

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_218.png)

~~176

~~بصفت افنا و احراق ، فروگیرده واحکام امتیازی وتعبثنات مجازی را میان نفس و

~~روح - ظاهرا - و میان مقبد و مطلق و فرع و اصل - باطنا - مستهلک کند، تا سلطان

~~حقفیقت دل قوی شود، ونفس مطمئنته ومسنوی گردد، وفرع بأصل، وجزء بکل ، و

~~مقببد بمطلق ، ملتعق شود، و حکم جمع برتفرقه غالب آید، و کثرت در وحدت

~~مندرج نماید . و حینئذ سیرش باسم ظاهر تمام شود ، آنگاه باز همان میل ذاتی و

~~حرکت عشقی از باطن این وجود ظاهر که بباطن ارواح مخصوص است، پذیرهآ او آید،

~~و اورا بسوی باطن روح که ظرف بیطون وجود است، از ذات دلالت کند، تا بآن

~~منحقق شود. وچون سیرش بباطن نیز تمام گردد، این باطن وجود را آیینهآ کثرت

~~شئون وحقایق بابد وظاهر شود دراو کثرت شئون کلی، آنگاه ازمیان احکام اسم

~~ظاهر واسم باطن هبآتی اجتماعی اعتندالی که دل کاملست ، ظاهر شوده و آن تجلسی

~~ذاتی جمعی میان ظهور وبطون را دراین دل مشاهده کند، و بمقام کمال1 تحقق یابد.

~~مشارق الدراری

~~1- صاحب ابن منام آز کلیهآ اوهام وآنوأع شرک رهائی بابد پس قدم می کنذارد در

~~دایرهآ حضرت احدیثت جمع الجمع ولا ینفتح شمسة منه الا لصاحب الارث المحمدی که

~~احدی از اولواالعزم از انبیاء ازاین مفام بهره ندارند وحظکوبهرهآ ms066 صاحب مفام اکملیست،

~~از فتوح فتح مطلق وازمقامات مفام اوادنی وازبطون، بطن هفتم واز درجات، درجهآ

~~اکملیشت ایست واز صاحب این مفام، فیض بهماسوی الله میرسد واز برای اونست مقام

~~نشفاعت کلیه ومطلفه بحسب بدو و عود وصعود ونزول. حسنات صاحب این مقام فوق

~~مالا بتناهی است شدة وعدة ومشدة . ابن مفام اختصاص دارد به حضرت ختمی مفام و

~~ورثهآ او یعنی عترت او. لذا شیخ اکبر در فصوص فرمود تمام انبیاء حتی خاتم انبیاء از

~~باطن ختم ولایت - یعنی حضرت مهدی موعود - اخذ فیض واستمداد نمایند ؛ اگرچه

~~باطن ولایت او تابع ولایت کلیهآ محمدیه است وصاحب این مفام بحسب تقسدم زمانی

~~آدم الاولیاء علی ابن ابیطالب است لذا قال الشیخ الاکبر وهو- یعنی علی علیه السلام - کان

~~سشر الانبیاء والاولیاء اجمعین ونیز شیخ اکبر فرمود : "الولایة محمدی المحتد وعلوی

~~المشرب) ونال علی -ع - بالوراثة هذه المقامات والمراتب والدرجات .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_219.png)

~~وبعد ازاین ابننداء سبر باشد درمقام اکملیت برای تحقق بتجلی احدی جمعی،

~~اگر بحکم وراثآت حقیقی، کسی را سیر دست دهد، و استعداد و فا کند.

~~یس بحکم شبخ امام عالم شرف الدین عمربن الفارض (قدس الله ستره) ابنداء،

~~ابین قصیده ((نظم التدر") را بزبان این قسم سو م بیان فرموده است، وذکر مراتب و

~~مقامات این قسم را ایتداءا واتتنهاءا بنظم آورده، وبحسن اتباع واقتداء، و کمال

~~اتتنفاع واهتداء، صاحب این اصل که اکمل البرینه است ((صلمی اللهعلیه وسلتم) بواسطة

~~سیر وسلوک تمام دم ترجمانی مقام اوزده، وازاین مفام اعلای مصمدی (صلوات الله

~~علیه) باشارت لطبف وعبارات شریف نشانها داده (فجزاه الله عن حسن بیبانه خیرا)) .

~~پس این ضعبف جون بمدد توفیق الهی، و تأبید نامتناهی، بربعضی از اسرار و

~~اشارات این قصبدهآ غکراه اطلاع یافت، و باستشراح آن شتنافت ، بعضی را از آنچه در

~~ضبط وقبد آورده بود، برحضرت علیای شبخ ((اعلی الله قدره) عرض کرد، و بنظر

~~ارتضای او ملحوظ گشت، وفصلی درآن باب بخط مبارک خود ms067 بنوشت ، ابن ضعیف

~~آن فصل را کماهوه بجهت تبثرک، دراین کناب ثبت کرد و آن فصل اینست :

~~بسم الله الرحمن الرحیم . چنین گوید نویسندهآ این کلمات اضعف عبادالله، محمد بن

~~اسحاق بن محمد بن یوسف بن علی رومیقونوی، ختم الله له بالحسنی، که شیخ بزرگوار

~~عالم عارف شرف الدین ، معروف به ابن الفارض، رحمه اللهه که ناظم این قصیده است ،

~~ازبزرگان اهل حق بوده وآنجه دراین فصبده ازجوامع علوم وحقایق ربانی ، از

~~ذوق خود و اذواق کاملان واکابر محققان ((رضی الله عنهم) جمع کرد وبنظم آورد،

~~کسی دیگر را پیش ازوی بدین خوبی وجزالت و حسن بیان و کمال فصاحت، میستر

~~نشده واحوال او بنفصبل از اصحاب ما که با وی دوستی داشتنده وازاصحاب او که

~~سالها ملازمت صحبت او، واز آن ابن ضعیف نمودند، معلوم است. ودر بار اول در

~~سنهآ ثلاثین وستمأة- 630- ه. ق. - که ابن ضعیف، بصورت تجرید وسیاحت ، به

~~دریار مصر رسید مذکور درقید حبات بوده دریک جامع جمع شدیم، لیکن ملاقات

~~سعیدالدین فرغانی

~~7

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_220.png)

~~78

~~مثقتدر نشده مع انته، که هم این ضعیف، وهم او، در بند آن بودیم که اجتماع حاصل

~~شوده ودرآن روزها رنجور شد وبجوار رحمت حق بیوست . وبعد از آن در سنهآ

~~اربعین وستمأة - 640- ه. اق. - که این ضعیف را ازشام بهدیار مصر عودتی افتاد

~~جماعتی از فضلا واکابر اهل ذوق ومعتبران، این قصیده راء هم در دیار مصر ، وهم،

~~درشام و روم خواندند، وشرح مشکلاتش را شنیدند، و تعلیق زد بنیتت آنکه نکت و

~~فوایدش را ضبط کنند و بتحریر رسانند. وهیچکس را میسر نشد مگر محرر این

~~شرح برادر شیخ عالم عارف، افتخار المشایخ سعیدالدین سعید فرغانی را نفعه الله ونفع

~~به، وازاح عنه کل امر مشتبه ، که مدتی تمام براستشراحح این فصبدهآ غترا ، ملازمت

~~نموده بفهم منور و ذهن مطهر، آن مباحث شریف را ضبط کرد وبنحریر رسانید ، و

~~بعضی از آن که برسبیل نمونش برمن ضعیف ms068 عرض کرد، مستحسن و پسندیده یافت شد

~~"فجزاه الله عن حسن اهتمامه فی حق نفسه وحق من وفقه الله للاتنفاع بما حترره خیر

~~الجزاء، اننه جواد کریم) .

~~امید چنانست که مطالعه کنندگان این قصیده واین شرح نفیس مرمنشیء این

~~قصیده، ومحترر این شرح، واین ضعیف را نیز بدعای خیر، بادکنند، والله ولی الاجایة

~~والاحسان.

~~تا اینجا سخن شیخ است، ((رضوان الله علیه) .

~~حل

~~فی خاتیمة هذه الدیباجة

~~بباید دانست که جون مضمون مجموع این کتاب من اوله السی آخره ، متضمن

~~ایضاح کلام وافصاح از کثنه مطلب ومرام غیری است، اگرتقریر این نوع علوم شریف

~~ازاصول وفروع بنسبت با بعضی فهوم ضعیف وعقول، نامشروع نماید ، محل طعن

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_221.png)

~~و وقیعت ونسبت عقیدتی مخالف شریعت، مراین ترجمان ناقل را نباید ساخت، وخود

~~را درمعرض ذم (وقیل بعدا للقوم1 الظالمین" نشاید انداخت؟ بلکه حکم خبر صحیح

~~مستقیم (ظنثوا بالمؤمنین خبرا" را بافهم از نص تصریح عظیم (وفوق کل ذی2 علم

~~علیم) منضکم باید کرد، وخود را با سر عجز وقصور بشریت آورد، تا ببرکت تواضع

~~ونصفت، جمال علم وکمال معرفت، روی نماید - انشاءالله وحده -.

~~اکنون جون دراین دیباجه، که مشتمل برقواعد کلی وعلوم اصلی و تحقیق مبدآ و

~~معاده وذکر مراتب محبتت و و داد است، سخن باینجا رسببد، وقتست که در مقصود

~~شروع کنیم، وبرسرشرح موعود رجوع نمایم، بعون الله وحسن توفیقه، ونسآله هدایة

~~طریقه انه ولی الاجابة والاحسان3

~~سقیدالدین فرغانی

~~1-س (4ی41

~~2- 412ی76

~~بم - این فقیر ضعیف ابن مقدمه را که عارف بارع کامل شیخ المشایخ سعبداندین فرغانی در

~~شرح مقامات ومراتب سلوک برشته تحربر آورده اند والحق در تحربر عوبصات مسائل عرفان و

~~نصوف دربین معتبرین از عرفا کم نظیرند ، با چند نسخه مفابله نمود . نسخهآ ثر کیه، که دارای

~~خطی زیباست، وبهترین نسخه دربین کلبهآ نسخی است که ابن حقیر نابحال بدست آورده است ،

~~مأخذ طبع قرار گرفت وسه نسخهآ دیگری که دراختبار ابین بنده است ms069 به ظسنر قریب به علم باین

~~نسخه (نسخهآ ترکبیه) منتهی مبشوند واین نسخهها را از روی آن نسخه استنساخ کرده اند .

~~بهرحال حقیر، نهابترجدیت ادرنهیسه نسخ بعمل آورد ونبافت نسخهئی را که مسلسم باشد

~~که آنرا درمحضر مؤلف شارح قرائت وبا ازروی نسخاشارح نوشته باشند. ممکن است نسخهآ ثر کیه

~~- که نسخهآ عکسی آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران است - ازروی نسخهآ اصل نوشته شده

~~باشد ولی دلیل برابن امر در اول وآخر نسخهآ مورداعتماد فقیر، وجود ندارد . این فقیر نگارنده

~~این رقوم ازخداوند باری وتوفیق، وازباطن ولایت هشتمین قطب از اقطاب ولابت کلبه ومطلفه

~~محمدیه، علیبن موسی علبهما السلام، (که این کتاب عزیز ودهگر آثار عرفانی شرح مقامات و

~~درجات ولایت آن بزرگواران است) همتت میطلبم که باتمام طبع آن نائل آبید

~~رسائل قیصری و تمهید القواعد ابن تر که و نصوص قونوی را با حواشی مفصتل از عرفای

~~79

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_222.png)

~~متأخرین ومحققان ایرانی با مقدمه همین ایام در اختیار اهل معرفت قرارمیدهیم. امیدواریم به طبع

~~شرح فصوص عارف نحریر مؤویشدالدین جثندی که بهترین شرح بر فصوص ومأخذ کلیهآ شروح

~~است با شرح قبصری بر فصوص وحواشی محقفانه اساتید عرفان در ایران توفیق حاصل کنم.

~~حقیر تابحال هراثر نفیس فلسفی وعرفانی را که آرزوی چاپ آنرا داشت واندیشهآ طبع و انتشار

~~آنرا درخیال میپروراند بچاب آن توفیق حاصل نمود -ولله الحمد و الشکر -

~~جلال الدبین موسوی آشتبانی، عفی الله عن جرائمه.

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_223.png)

~~ب

~~لس بلا

~~قال الناظم :

~~وکأسی محببا من عن الحسن جلتت 1

~~سفتنی حمیتا الحبراحة مقلتی،

~~افقول : حمبا الکأس : اول سورتها. والراحةه الکف ، وجمعها راح، والمحببا:

~~الوجه.

~~می گوید: که سافی من درنوشیدن می محبت ومستی عاشقی اولا نظر من بود

~~وجامم رخسار دلارامم، ولیکن نه از آن جهت که بصورتی حستی یا روحانی مقیتد

~~باشد تا حسن را که تناسب اجزاء با ملائمت اوصاف واخلاق است، بوی اضافت توان

~~کرده بل از ms070 آن وجه که درهرصورتی ظاهر، او باشد وظهورش بمظهر وصورت مقید،

~~نه، وآن ظاهر وجوداست که جمال و وجه حق است، و دوام وبفاء، لازم ذاتی او،

~~کما قال تعالی : (ویبقی وجه ربک ذی الجلال2 والاکرام" ای من حیث باطنه المطلق .

~~والاکرام. ای بظاهره العام المنبسط علی الکائنات. بس جون من نظر کردم درصورتی

~~حستی آن صورت را مظهر وآیینهآ وجود ظاهر بافتم بوحدثه الحفیقیة واین ظاهر

~~1 - الحمیاء سورة الخمرة، واراد بها هناالخمرة. راحة کف. جلشت، ای: تنزهت

~~2-س 55،ی 26. ویبقی وجه ربک ذوالجلال والإکرام .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_224.png)

~~82

~~وجود بوحدته الحقیقیة مرتبهآ او بلندتر از آنست که حسن را که منبیء از کثرت است

~~بعالم ارواح وحس مقید بوی اضافت توان کرد، ومثدر ک آن جمال مطلق این سر

~~وجودی بود که بمن مضافست و فرع اوست ، وهرفرعی عند عدم المانع، بأصل خود

~~بالذات مایلست، لاجرم جون بافت اصل وفرع وشعور بفرعببت واصلبت ایشان که

~~آن میل ذاتی برآن مترتکب است بواسطهآ آن نظر اولین من بود ومتعلق آن نظر آن

~~صورت بود که آیینهآ جمال مطلقش یافتم، پس آن نظر ساقی شراب عشق شد، و آن

~~صورت قدح آن شراب، ومستنی غلبهآ احکام عشق، ومرادش ازاین محبت محبت ذاتی

~~است نه محبت صفاتی" لیکن ظهور حکم وتعلثق این محبت ذاتی درعالم حس چون

~~برصورت حسی موقوف بوده لاجرم نظر، آلت حکم آن تعلق شد نه آنکه اصل حب

~~برآن نظر موقوف بود، والله المرشد.

~~فأوهمت صحبی ان شرب شرابهم ،

~~به سثر سری فی اتنشائی بنظرتی

~~((ستثر) ای فرح، وهو مبنی علی مالم یسم فاعله، واتتشی فلان، سکر وبانسکره،

~~ومنعلق حرف الجتر فی قوله : بنظرتی. فاوهمت، ای: اوهمنهم بنلک النظرة الأولی2 فی

~~تلک الصورة الحسبة.

~~می گوید: که از اصحاب من که اهل طریقند (کسانی که در عشق بمظاهر وصور

~~زیبا مقیدند)، بواسطهآ افکندن آن نظر اول برآن صورت زیبا که منش آیینهآ جمال

~~مطلق یافتم وموجب مستی من ms071 شد ازشراب عشق، بگمان افکندمشان تا پنداشتند که

~~من نبز همجون ایشان بآن صورت مقبتدم، وتقلثبات من دراطوار عشق بسبب آن

~~مشارق التدراری

~~1 - اوهمت صحبی: جعلتهم یتوهمون (آنها را بهتوهم انداختم) سر بالضم،

~~سرور. سسری: باطنی. انتشائی سکری.

~~2 - النظرة الاولیة ، خت .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_225.png)

~~تعلق و تقیشد است. وندانستند که هرصورتی که در کل عالمست، مرا کار آن صورت

~~می کندا.

~~شمائلها ، لا من شمولی، نشؤتی2

~~وبالحدق استغنیت عن قدحی، ومن

~~(الشمائل" جمع شمال بالکسرهو الخلق. قال جریر: "وما لومی اخی من شمالیا).

~~والشمول بالفتح، الخمر. والنشؤة بالفتح، اسم للسکر. وذکر الخمر فی البیت واراد

~~به القدح المذکور فی الببت الاول بقوله: وکأسی، بطریق اطلاق اسم الحال علی المحل.

~~والألف واللام، فی قوله : وبالحدق، قائما مقام الاضافة .

~~میگوید : که چون من در آن صورت، اول جمال مطلق را دیدم، وفیض آن جمال

~~را که ظاهر وجوداست عام ومنبسط یبافتم برجملهآ عالم ، آرواحه واجسامه، جواهره

~~واعراضه ، بس درهرجه نظر کردم بدیدهآ ظاهر وباطن اورا دیدم، وجملهآ موجودات

~~تالم را اوصاف وتعیثنات با اسماء واخلاق او یافتم، جه عین وجود که ذانست بکی

~~بیش نیست، و آنچه برعالم منبسطست وظاهر اوصاف و تعینات و تنوعات ظهور آن

~~وجودیگانه است که ذانست، وصفت از موصوف منفیک نیست .

~~پس چون اکنون درهرچه نظر کنم اورا میبینم، لاجرم همةآ موجودات اقداح

~~سعیدالدین فرغانی

~~83

~~1- ((مقف همان بیند آنر ابل - لله درو بروبانن وچتل)) چتون مق

~~یعنی عارف واصل بمقام جمعی واحاطی، حسن جلوه یار را، در مظهری خاص مشاهده

~~نمیکند و چون ازجهت اطلاقی وجه حق غفلت ندارند، حق را درهمه مظاهر مشاهده

~~نمایند. وچون حاکم برمظاهر، اسماء الهیهاند وظهور مظاهر مستند بهجهت اطلاقی

~~ایست حق را بوجه اطلاق عبادت مینمایند، نه درمظهر خاص -ج آشتیانی -.

~~2- الحدف، الواحدةحدقة سوادالعین الأعظم. ودراین جا مراد چشم است. شمائلها،

~~الواحدة شمال: الحلق. شمولی الخمرة المبردة بالشمال (یعنی خمری که ازناحیه وزش

~~باده سرد و خنک شود) نشؤتی، ms072 او نشوتی سکری.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_226.png)

~~84

~~شراب عشق وموجبات مستی منند، نه آن قدح صورت اولین علی التعیین که در مبدأ

~~کأس شراب من شده بود. پس اکنون بجچشمخانهای خودم از آن قدح وصورت نخستین

~~بی نیاز شدهام، وسبب مستی من اکنون مشاهدهآ اوصاف واخلاق ذات و وجود یگانهآ

~~حضرت معشوقست که آن اخلاق و اوصاف تعبثنات نور و خواص و تنثوعات ظهور

~~اوست، نه آن قدح اولین وحسن صورت او. وبدانکه موجب ذکر معشوق بلفظ تأبیث

~~یکی آن تواند بود که معشوق حضرت ذات را دارد، و لفظ حضرت وذات را هرجائی

~~تقدیر کند. ودوم مراعات قاعدهآ عرب عشربا کرده باشد که معشوق را در تغثزلات جز

~~بلفظ تأنیث باد نکردهاند .

~~ففی حان سکری، حان شکرای لفتیة،

~~بهم تتم لی کنمی الهوی مع شهرتی

~~ححان الأول، هو حانة الخمار بلفظ التأنیث: موضع یباع فبیه الخمر، والجمع حانات.

~~وانما ذکره للضرورة . وحان الثانی، معناه جاء وفته وآوانه. والألف واللام فی الهوی

~~للعهد . ای، بهم صح لی کنم هو ای الکامل، ومتعلفه المطلق .

~~میگوید : که بحکم آنکه طائفهئی از فتیان اهل طریق که بواسطهآ جانبازی در

~~سلوک وترکحظوظ وایثارعلت ونصیب نفس وترک تکلشف، بمقام فتوت ((انهم فتیةه

~~آمنوا بربتهم) که جانبازی بود (وزدناهم2 هدی) ای یقینا، حتی ترکوا حظوظهم

~~العاجلة لأجل البقاء الأبدی "وربطنا علی قلو بهم2 اذ قاموا" بحق الطریق وترک العادات،

~~تحقشق بافتند، وبا کمال زهد و ورع وتجثرد وعفکت ونزاهت، برای ابنلاء و اختبار

~~بصورتهای زیبا، مقید وعاشق شدهاند، و بعشق صورتی حسی که بحسن آراسته است

~~هریک درمیان خلق ظاهر و مشهور گشته ، عموم خلق برای آنکه میل و تعلق ایشان

~~مشارق التدراری

~~1 - حان الاولی موضع بیع الخمر (دکان خمر فروش) تم5 لی: تیسرلی فی بعض

~~النسخ، کتم الهوی ، بدون اضافه بیای متکلم

~~2-س 418ی12

~~-س 18،ی13

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_227.png)

~~بصورتهای زیباء جز بطریق طبع وشهوت پرستی نیست، این تعلق ومیل وعشق فتیان

~~اهل طریق را همچون ms073 میل و تعلثق خود پنداشتند، و باین سبب برایشان انکار میکنند

~~و بفسق و اباحت نسبت میدهند ، و از قبول و اقبال ایشان اعراض و اجتناب لازم

~~میشمرند، وجون ظهور وشهرت من بعشق بر آن نظر اول بک لحظهثی بر آن صورت

~~زیبا که منش آیینهآ جمال مطلق یافتم مترتب بوده در آن نظر اول من نیز با این فتیان

~~اهل طریق مشارکبودم لاجرم هم این فتیان وهم عموم خلق، این عشق محقق ومعشوق

~~مطلق مرا همچو عشق ومعشوقان این فتیان مقیکد بنداشتند، ومرا از بازکان شمردند،

~~و بسبب این اشتراک بعضی بانکار وقدح من نیز مبادرت نمودند، و بعضی مرا بر نسبت

~~عشق صورتی، باقرار ومدح تلقی کردند، وباین واسطه این عشق حقیقی و معشوق

~~مطلق من که صورت وظل* (فاحببت) است از نظر وقبول واقبال خلق عموما وخصوصا،

~~محفوظ وبنهان ماند پس لاجرم اکنون دراین میکدهآ مستی عشق من، مرا وفت آمد

~~گه مراین فتیان اهل طریق را شکر و ثنا گویم براین نعمتی عظیم که بسبب ایشان یافتم

~~که با کمال مشهوری من بعشق، بواسطهآ مشارکت با ایشان درصورت سالکی وسیرت

~~عاشقی، مرا پنهانداشتن این عشق حقیقی ومعشوق مطلق من میسر شد، وبنقیید عشق

~~ومعشوق ایشان، اطلاق این عشق ومعشوق من از نظرها وقبول واقبال خلق محفوظ و

~~سالم ماند، واین نعمتی سخت بزرگست وسزوار شکر.

~~واین بیت دلالمت می کند برآنکه شیخ ناظم را میل بمذهب اهل ملامت بوده است

~~که نخواسته است که هیچ اثری از احوال او، برخلق ظاهر شود، وهیچ رذیلتی را از

~~خلق پنهان دارد بقصد، تا ازقبول محفوظ مانده ومذهب ایشان همین است ، خلاف

~~مذهب صوفی که بهیچگونه نظرش خود براین معنی نیفتد، وقبول و رد بنزد اویکسان

~~باشد، وجز حق نبیند

~~سعیدالدین فرغانی

~~85

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_228.png)

~~86

~~ولما انقضی صحوی، تقاضیت وصلها،

~~ولم یغشنی، فی بسطها ، قبض خشیةا

~~بقال، تقاضی فلان دینه، اذا طلب ادائه، وقد یعبتر به عن نفس ms074 الطلب . والغشیان:

~~الاتبان . ومحل الضمیر فی بسطها، منصوب علی المفعولیة.

~~می گوید : که چون شراب عشق در من کارکرد، مستی غالب آمد و هشباری بآخر

~~رسبده دل زمستی بخودی بسبار کرد تا ازحضرت معشوق تقاضای وصال و مطالبت

~~اتصال نمودم، ودر آن مثباسطت مطالبت وسؤال وتمنا که بآن حضرت کردم از

~~عایت مستی، هیچ انقباضی ازجهت خوف منع ونایافت وعدم تمکشن با ازبرای خشبت

~~جلال وهیبت آن حضرت ، بمن فرو نبامد که مانع من گشتی از آن مشباسطت.

~~وابششتها ما بی ، ولم یک حاضری

~~رقبب بقا حظة بخلوة جلوةا

~~یقال ابثثتک : ای اظهرت لک بثتی، ای حالی. والخلوة هیهنا ان کان مصدرا فالباء

~~یه للآلة والوساطة، متعلق بایثتتها. وان کان اسما للمکان المعد لأن یخلسی فیه، فالباء

~~فبه لنعدبة الحضور، لنضیثنه معنی النزول، متعلق بقوله: حاضری. وانما اضبفت الخلوة

~~الی الجلوة علی کلاالمعنیین، لأنها تعد لأجلها بمنع غیرها .

~~می گوید: که جون بروفق (یا داود فترغ لی بینا اسکنه) باطن ودل خودم را

~~مشارق التدراری

~~1 - معنای شعر واضحست، بایدنوجه داشت که صحو دوقسم است، صحو قبل

~~از فنا که سالک ازناحیهآ توجه بکثرت درحالت صحوست و صحودوم عبارتست از

~~هونشیاری بعد از فنا وتمکین بعد از تلوین که در فنای بعد ازاین صحو، وجود مجازی

~~سالک بکلی محو واز جمیع انواع شرک خلاص میشود. درمباحث بعد ونیز درمقدمه،

~~شارح علامه اقسام فنا وبفا وصحو، ومعنای فناء عن الفنائین والفوز بالحسنیین را تفریر

~~فرموده، وبیان می فرمایند.

~~2 - ابثئتهاء شکوت الیها (بشه وشکوی). فی بعض النسخ: رقیب لهاء حاظ بخلوة

~~جلوتی. حاظ، من حظی به: حازه وظفر به. الجلوة، من جلا العروس : عرضها علی بعلها،

~~واظهرها له

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_229.png)

~~برای تجلی حضرت معشوق و تنثزل او ازجملةآ اوصاف وصورانحراف و احکام امتیازی

~~ونقبدات واضافات مجازی، بکلی خالی کردم جچنانکه ، بهیچ بقیتت حظی و وصفی

~~که منبیء از مغایرت وبیگانگی توانستی بود، احساس نکردم که در باطن ودل من از

~~غایت ms075 خلوت نازل وحاضر بودی تا رقیبوار از مثباسطت با حضرت معشوق که از

~~احکام مناسبت ویگانگی است مانع آمدی، در آن حال آنچه بمن نازل بود از محنت

~~اندوه وشدت محبتت وبلاها ومشفتتها وسختیهائی که مقتضای سلوک راه فنا بود در

~~عشق، همه را بحضرت معشوق اظهار کردم واز شدت حال خودش اخبار کردم .

~~وقلت ، وحالی بالصابة شاهد،

~~ووجدی بها ما حیة ، والفقد مثثبشی

~~هبی ، قبل یتفنی الحب منتی بقیکة

~~اراک بها ، لی نظرة المتلفکت

~~الصبابة : رفکة الشوق وحرارته وشدنه . والوجدة ما یصادف القلب من الأحوال

~~المغییة عن الشهود. والحال هیهنا بمعنی الوصف ، والواو فیه للحال، ومفعول قلت

~~هبی، ومفعول هبی، نظرة المتلفت، والتاثفت : مبالغة فی الالتفات. ویحتمل ان

~~یکون بقیکة، مفعولا واحدآ، له فاعلان : احدهما، هبی، والثانی، یفسی بطریق تنازع

~~العاملین. وعلی هذاء نظرة المتلفت، منصوب علی المصدر من غیر لفظه. وفیه تکلشف ،

~~والضمیر فی بها فی البیت الأول، راجع الی الصبابة .

~~می گوید: که در آن حال که وصف من از زاری و نزاری ر ذلت وخواری که

~~مقتضای کمال مستی وفنای منست، گواهی عدل بود برغلبه و حتدت آتش عشق و

~~قکوت وشدت سوزش شوق من، وحکم آن غلبهآ صبابت وشوق که مفنی اوصاف و

~~مزیل احکام انحرافست از نفس، مردل مراخالی وصافی گردانیده بود، وحالی از احوال

~~آن ستر وجودی را، بوحدته الحقیقیة که ماحی ومفنی ادراک وشهود و حضور من با

~~سعیدالدین فرغانی

~~87

~~- ماحی، من محاه: ضده اثبته

~~هبی من الهبة: العطیة دون العوض. الهبة والجود، افادة ماینبفی لا لعوض ولا لغرض.

~~این معنی فقط برحق اول صادق است. قبل یفنی ای قبل ان یفنی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_230.png)

~~88

~~خودم بوده مصادف دل من کرده ، وظهور این حال که وجد عبارت از اوست بحک

~~غلیهآ آن صبابت، محوکننده و فانی گردانندهآ هستی وادراک و لذت من میبو

~~بیکبارگی، وحینئذ مرا هیچ لذتی ازفهم وادراک وشهود تجلتی ئی از حضرت معشوق

~~اگر آن دم وافعشدی نمی ms076 توانست بوده و برخورداری از آن تجلی اگر وافع شدی

~~جز معشوق را نمیبود، و آنگاه که آن حال و وجد را گم میکردم، آن فقد مثبن

~~منی من شده ومنی من خود حجاب و مانع ظهور تجلی حضرت معشوفی میبود

~~لاجرم دراین حال که حال من براین نسق بود با حضرت معشوق گفتم: که چون م

~~در هردوحال وجد و فقد ازوصل تو لذتی وحظی نمیتوانم یافت ، واینک عشق ت

~~فنا آخته است وهمگی مرا فانی خواهد کرد ، وجون من بکلسی فانی شده باشم ،

~~وصل تو لذت وحظ کجا توانم برگرفت ؟

~~پس من ازاین ضربت بی محابای عشق، بنو پناه می آورم پیش از آنکه عشق مرآز

~~بقیبتی را ازمن وسمع وبصر من که بآن بقیت مروصال ثرا وتجلتی جمال بر کمال ترا

~~از بهر خود ولذت خودم توانم دید، بکلی فانی گرداند، مرا یک نظر متلسفت و مودعی

~~ببخش که ترا ببینم ودر عقب آن نظر بیکبارگی آن لذت وادراک خودرا وداع می کنه

~~و بکلی منوجه عالم فنا میشوم، وبآن طرف فنای حقیفی میروم، وازسرحسرت بقفا

~~سی نگرم ، جه همچنانکه آن مودع که منتعرض فراق احباب واصحاب است، میرود

~~و بدیدار دوستان التفات عظبم می نماید، وازآن نظر متلیفت ، زوادهثی برمی گیرد و

~~میگذرد ومیروده من نیزبآن دیدار و لذت از آن عظیم نگرانم، مرا نظری منلسفت

~~ببخش تا بکلسی هستی خود را وداع کنم وبفنا روم .

~~واما تقریر وجه دوم که بقیتت هم مفعول هبی وهم مفعول یفنی باشد، آنست که،

~~در آن حال مذکور با حضرت معشوق گفتم، که چون وجد آثار تو از عین من، اثری

~~نمی گذارد، وجدان دیدار تو ازمن بقیتتی کجا خواهد گذاشت که بآن بقیت ازدیدار

~~تو برخوردار توانم شد؟ پس هم تو مرحمتی فرمای، ودرحال تجلی بقیتی از هستی

~~مشارق التبراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_231.png)

~~من بمن ببخش پیش از آنکه عشق آن بقیت را با همگی هستی من فانی گرداند، ms077 تا من

~~بآن بقیست مرترا ازبرای خود ولذت وراحت خودم ببینم؛ دیدن کسی که در وقت

~~وداع بدیدن ولذت آخرین ازدیدار دوستان، عظیم نگران باشد و میرود واز پس

~~می نگرد .

~~این اببات ترجمهآ ذوق موسوی است وزبان تعثرض مرتحقق را بحقیقت آن ذوق

~~از طلب رؤیت "ارنی" وجواب "لن ترانی"1 وافاقتی که غایت آن2 مقام بود .

~~اراک ، فمن فبلی لغبری، لتذت

~~ومشنشی علی سمعی بلن ، ان منعت أن

~~وگفتم نیز ، که اگر چنانکه مرا شایستهآ وصل خود نمی بینی و بآن سبب مرا از

~~دیدار جمال خود بازمیداری، باری بگفتار "لن ترانی) بر گوشم منگت نه ، و در

~~حق او بآن گفتار انعام فرمای و اورا آن بشنوان. چه پیش از من کسی دیگر غیر مراء

~~آن جواب خوش آمده است، واز آن لذت یافته است اعنی موسی - علی نبیتنا وعلیه

~~سعیدالدین فرغاثی

~~-س7،ی 139

~~2- بسر اضافهآ حکمت - علوینه در فص موسوی به کلمهآ موسویه، بنابر آنچه که

~~شارحان مقاصد شیخ اکبر در فصوص الحکم بیان کرده اند، آنستکه موسی بن عمران، علی

~~نبینا و آله وعلیه السلام، به اموری از کثیری از انبیاء علیهم السلام- متمیزبود و بمناسبت

~~دارابودن این فضائل بر آنها رجحان داشت. قال - صلی الله علیه و آله -: لاتفضلونی علی

~~موسی، فان الناس یصعقون، فیکون اول من یفیق فأجد موسی باطشا بقائمة العرش ، فلا

~~ادری اجوز بصعقة الطور، اوکان ممن استثنی الله تعالی - سید جلال الدین آشتیانی -

~~چو رسی بطورر سینا (ارنی) نگفته بگذر

~~که نیرزد، این تمنا، بجواب "لنترانی)

~~"ارنی) کسی بگوید، که ترا ندیده باشد

~~تو که با منی همیشه، دگر این چه "لن ترانی)

~~جو رسی بطور بسینا، ارنی، بگو وبگذر

~~که خوش است زدویست حرفی بود ارچه(الن ترانی)

~~89

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_232.png)

~~90

~~الصلاة والسلام - هرچند از لذت رؤیت محروم مانده است. یعنیء این طلب گفتار

~~ازلن1 ترانی" را دو موجب است: یکیء لکذت از گفتار، و آن دراین بیت مذکوراست،

~~و دوم ms078 آنکه ، افاقت که اثر وحکم ترقی است ازمقام اول عشق تا وسطش، و مستلزم

~~معرفت سر وحکمت طلب رؤیت ومنع آن است، برآن گفتار مترتب است ، و این

~~موجب را دربیت آینده ذکر کرده است و گفته که، چون این جواب "لن ترانی" مستلزم

~~کمال مستی است که صعق موسی3، علیه السلام عبارت از آن بود، وبعد از آن صعق

~~رکمال مستی، جز افاقت هیچ نبوده وعشق اکنون درذات من، اینک در ترفی است و

~~مرا بآن ترقی مستعد و محتاج آن افاقت کرده است بواسطهآ کمال سکر، لیکن ظهور

~~حکم و اثر کمال سکر وبلوغ صعق بنهایت طور ومقام ابتدای عشق موقوفست براین

~~جواب ((لن ترانی) تا عشق حینئذ بکلمی ترفی کند، ونفس من بتبعیتت عشق آن

~~افاقت را که برآن ترقی عشق مترتبست ، تلقی نماید، لاجرم گفت که :

~~فعندی ، لسکری، فاقة لافاقة ،

~~لها کبدی، لو لا الهوی، لم تفتتت

~~می گوید: که چون عشق را ابندائی و وسطی وانتهائی است، ابتداش آنست که

~~چون ازذات عاشق سربرزند، روی عاشق را درعاشق آورد تا مطمح نظر عاشق ذات

~~وصفات ولذات و مرادات خودش باشد، و معشوق را ازبرای آن طلبد و وسیلت

~~حصول آن سازد، وجون حکم عشق، نفس عاشق را با همه فوتهاش ازسمع و بصر و

~~غیرهما فروگرفته است ، لاجرم هرقوتی برابطةآ مابه الاتحاد والاشتراک که میان او و

~~نفس است (وهوالوجود) از حضرت معشوق و وصل او اثری و حظتی جزئی مناسب

~~خودش میطلبد "ارنی انظر الیک" حکم این مقام ومرتبةآ اول عشق بود، واین دو سه

~~مشارق انتدراری

~~1-س7، ی 139

~~2-س7،ی 139

~~3 - الفاقة: الفقر والحاجة. الإفاقة الصتحو من السکر. صحو بفارسی هوشیاری

~~و سکر، کنایت است از فنا وبیخودی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_233.png)

~~نیت گذشته هم از مقتضیات اینست. و وسطش آنست که، این حکم واثر عشق از مقام

~~اول که روی عاشق را درخودش داشنه بود و معشوق را وسبلت حظوظ و مرادات

~~عاشق ms079 ساخته که سرمایهآ جن وعناب عاشق با معشوق این بشوده بنهایت رسد و بغایت

~~انجامد تا عاشق دراین مفام خودی خودش را با جملهآ حظوظ ومراداتش برای آنکه

~~ححاب وصول بحضرت معشوق بابد- دشمن گیرده جنانکه گفتهاند :

~~بببت

~~ولیکن هوا، چون بغایت رسد

~~شود دوستی سربسر دشمی

~~وحبنئذ ، آن حکم مبل عشق از ذات عاشق بسوی عاشق تا بسوی حضرت معشوق

~~تمام ترفی کرده باشد تا این زمان عاشق خواهد که همگی خودرا فدای معشوق کند

~~بر آن امید که گوید:

~~بیبت

~~به زان نبود که جان فدای تو کنم

~~((تبهو) جو غذای (باز) شد(باز) شود

~~واما اننهاش آنست که ، عشق که ازعبن وحدث منتشی است، وحکم وحدث براو

~~غالب ، رابطه وموجد کثرت و دوئی عاشق ومعشوقست، چون حکم سلطنت خود را

~~برعاشق راند، واورا از اوثی او بکلسی بیزار گردانید و بمعشوق متوجه کرده اکنون

~~خواهد که دوئی 1 اسم عاشقی ومعشوقی را از نظر عاشق بکلی محو کنده لاجرم روی

~~اورا از معشوق نیز بگرداند، وبخودش که عبن عشق است ، مشغول کند ، تا بیش

~~بمعشوق از آن جهت که معشوق است هیچج التفات نکند، و حجاب وحدث عبن عشقش

~~بابده وازاو گربزان شود.

~~قول مجنون به لبلی که : (شغلنی حبتک عنک) ازاین مقام بود، وسخن آن

~~مترجم پارسی که :

~~سعیدالدین فرغانی

~~91

~~1- اکنون خواهد بود که روی اسم ... خ ت" م .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_234.png)

~~92

~~(اخواهی بوصال کوش وخواهی بفراق

~~من فارغم از هردو، مرا عشق تو بس)

~~هم از اینجاست . پس معلوم شد که ترفی مرعشق راست در مقامات خودش ، وترفتی

~~عاشق بطریق تبعیگت واقع میشود، وترفی عاشق بآن طریق است که چون سیر عشق

~~در ذات عاشق از طور ومرتبهآ ابندا بنهایت رسده مستی ومحو وفنای عاشق، از خود

~~و اوصاف وحظوظ وادرالثخودش، دراین طور اول عشق بغایت انجامد، ودر آن کمال

~~مستی، از قلق واضطراب طلب وغیره بکلی ساکن و آرامیده شود، باز چون عشق1 از

~~انندا ms080 بطور ومقام وسط، نقل وترقی کند، حکم واثر آن نقل وحرکت ترقی او در عاشق

~~ببدا آید تا در عین آن مستی و آرامیدگی ، قلقی و اضطرابی و میلی عظیم بسوی

~~هشباری ازذات عاشق آسربزنده بحکم عشق و تبعبست حرکت وترقی او نه بحکم عاشق

~~که آن شدت میل وقلق واضطراب، جگرش را پاره پاره کند، وحینئذ افاقتی وصحوی

~~و بفائی بعد از آن مرعاشق را روی نماید که اآن افاقت وصحو وبقا مستلزم علم باشد

~~بحققت هرحالی وامری وفضبه ثی که در آن حالت سکر وفنا بروی طاری شده باشد،

~~تا اکنون آنهمه احوال وامور وقضایا را که مقتضای آنطور ابندای عشق و حالت

~~مستی وبیخبری اوبوده بشود بحکم این افاقت وترقی و نظر از مفام وسط عشق همه را

~~ناقص ونازل بل گناه شمرد ، وتوبه از آن برخود لازم داند ونوبه کند و شرمساری

~~نمایده جنانکه موسی، علی نببنا وعلبه السلام، درآن افاقت ازانبساط وطلب رؤیت

~~توبه کرده وفرآن اززبان او حکایت کرد که : ((سبحانک ...) ای من ان یقاوم جلال

~~قدمک من احدیة نوال کرمک، تبت البک، ای رجعت عمتا ظننت وتوهمتت بالاشتغال

~~بک وبحبتک عن نفسی وطلب حظوظها ولذاتهامنک، "وانا اول المؤمنین) ای المصدقین

~~مشارق التدراری

~~1-چون عشف از ابتدائی بطور ومفام وسطی ... خ ل .

~~2 - منشأ فنا ومستی وبیخودی ومحو وعلت صحو وبیداری وهشیاری، اسماء

~~الهیه ایست که هراسمی را خاصیتی ایست، مثلا اسماء ظاهر دارای احکام و آثاری

~~مخصوصند، واسماء باطن اثری مقابل آن اسماء دارند، مجموع مرکب وممتزج ازاین

~~اسماء - کما حقفنا فی باب الثناکح الأسمائی - حکم دیگری دارند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_235.png)

~~لقولک "لنترانی" ای لن تتمکن من رؤیتی وادراکی ببقیتة شیء من انکیتک وغلبة

~~احکام الجزئیثة علی نفسک .

~~و همچنین حکم ترقی عشق ازوسط تا اننها برهمین منوال وطریق است که از

~~اینداء تا وسط تقریر کرده شده اکنون می گوید که چون سیر عشق بغلبة قهر سلطنت

~~درذات من که عاشقم مقام ابندا ms081 راء بنهایت رسانید و بآن سبب مستی ومحو من بغایت

~~انجامید وازمقام ابتدا بوسط حرکت وترقی کرد تا بسبب آن سیرکت وترقتی عاشق،

~~قلقی واضطرابی ومیلی واحتباجی بسوی افاقت ازاین غایت مسنی، از من وباطن من

~~سر برزده است که جگرم را باره باره میکند که اگرنه این عشق وترفی وحرکت او

~~بودی ازمقام ابتداء تا بوسطش هرگز این احتباج بافاقت ومیل وقلق واضطراب از

~~جهت آن درباطن من بیدا نیامدی وجگر مرا از آن شدت وحرارت حرکت پاره پاره

~~نکردی، ومن در آن عبن مستی وفنا ومغلوبی اول، آرامیده وساکن میبودمی ، لکن

~~حرکت ترفی عشق مرا بحرکت آورد وازمستی بهشباری محناج ومستعد ترفی گردانید،

~~و آن آتش حرکت، بکلی جگر مرا بسوخت وپاره باره کرده، تا باز باین بلاها وعناهای

~~بیمننها که مقتضای عشق وفناهای اوست اکنون احساس یافتم واثر (و آثار-خ آن

~~را درخود مییابم که صعفه و دک2 من، زیادت از موسی وکوه سیناست.

~~ولو أن" مابی بالجبال، وکان طو

~~رسینا بها ، قبل التجلشی، لثدکتت 1

~~بقال : دککت الشیء ، ادکته دکآ، اذا کسرته حتی سویته بالأرض. ومنه قوله2

~~تعالی : ((فدکتنا دکتة واحدق) .

~~می گوید : که آن احتیاج من بافاقت از آنست که ببلا وفنای صعق خود محس

~~شدهام، ومیبینم که اگر چنانکه آنچه از بلاها وعناهای عشق و غیر آن بمن نازل است

~~سعیدالدین فرغانی

~~93

~~1 - طور سینا: الجبل الذی کلکم الله علیه موسی التجلی : الظهور .

~~2-س 69،ی14

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_236.png)

~~92

~~بجمله کوههای عالم نازل شدی و کوه طورسینا که از اثر تجلی موسی (موسوی-خ

~~باره شدد بود، بان کوههای کائن و درمیان ایشان نازل بودی، البته آن جملهآ کوهها

~~وطورسینا با ایشان پیش از آنکه تجلی ثی که موجب دک است برایشان همه و اقعشدی،

~~از اثر آن بلاها وعناهای من، همه پاره پاره وریزه ریزه و ذره ذره شدندی، اکنون در

~~دراین ابیات آینده ، تفصبل اوصاف آن عشق وصبابت می کند که درابیات متقدم ms082 ذکر

~~ایشان مجملاع گفتنه بود

~~هوی3، عبرة نمتت به، وجوی نست

~~به حرق، ادواؤها بی آودت1

~~قوله : هوی، خبره مبتداه محذوف، وکذلک جوی . ای هذا الذی ذکرت فیما

~~تقدم من خبرالهوی والجوی المخصوص بی، هو هوی وجوی، نعنهما کیت وکیت،

~~والجوی الحرقة وشتدة الوجد من عشق اوحزن. ونسمت من النمیمة. ونمت من النمو.

~~واودی فلان هلک، واودی به اهلکه.

~~می گوید: که این عشق من که بعضی اوصافش شنیدی، عشقی است در دل وجان

~~نهان، لیکن آب دیده که اثر جوشش وسوزش دل است، که از آن جوشش و سوزش

~~اثری وبخاری بدماغ تصاعد می کند در قبتهآ دماغ میافند، واز اثر حرارت آن بخار

~~شبه عرفی از دماغ مترشح میشوده، واز منفذ دیدگان که شفاف تر ازدیگر منافذ است

~~آن رشحها، قطره قطره، بصورت عبره بیرون میجکد، و از آن سوز دل وسبنه غمازی

~~میکند، وخلق را از آن آگاهی میدهد، وابن سختی اندوه من ازعشق وشوق، اندوهی

~~است که بوی هرنفس سوزشهای عظیم درظاهر و باطن من زیادت میشود که دردها و

~~المهای آن سوزها، مرا هلاک کرد ومبکند.

~~مشارق التدراری

~~1- عبرة: دمعة (اشک جاری ازچشم). نمت - نم : افشی السر جوی، الجوی:

~~شدة الوجد . نمت : ای زادت وکثرت. اودت اهلکت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_237.png)

~~فطتوفان نوح ، عند نوحی، کأدمعی،

~~وایقاد نیران الخلیل کلوعتیا

~~پس این آب دیدهآ من که از اثر سوزش عشق من غمازی میکند، چنان قوت و

~~غلیه بافته است که اگر نظر باصل و منشأش کنی، چنان بسیار و بی نهایت باشد که طوفان

~~نوح که همهآ عالم را آب آن شامل شده بوده همچو نموداری باشد از این آب چشم

~~من ، واین شعلهآ آتش شوق من چنان عظیم وسوزنده است که آتشی که مدتی مدید

~~بجهت سوختن خلیل الله "علی نبیینا وعلیه الصلاة والسلام" برمی افروختند ، نمایشی

~~بوده باشد ازاین شعله وسوزش آتش شوق من .

~~دراین بیت صنعت اغراق، بکار برده است ب چه قاعدتی است ms083 که مششکبه به، در آن

~~صفت مشبهه ، (چه قاعده آنست که مشبته به در مابه المشابهه - خل کاملتر از مشبته

~~باشد، واو مبالغه کرده است وطوفان نوح ونیران خلیل را(علیهما السکلام" بدمعه و

~~نوعهآ خود تشبیه کردهاست تا درصفت اغراق واحراق، اینها کاملتر از آنها باشند

~~ولو لا زفیری ، اغرفتنی أدمعی ولو لا دمثوعی، احرقتنی ز فرتی

~~الزفیر والزفرة : اغتراف النفس للشکدة والحزن والحرقة.

~~می گوید: که آب دیده وسوز سینه من هردو در غلبه بغایتی رسبدهاند که هردو

~~متکافی شدهاند، چنانکه اغراق این مانع احراق آن میشود، و احراق آن دافع اغراق

~~این می گرددب تا اگرحرارت تنفشس صعداء من از حرقت شوق نبودی، آبهای دیدهآ

~~من مرا غرقه کرده بودی، لیکن شدت حرارت آن، رطوبت این را بکلتی نشف میکند،

~~واگر آبهای دیده من نبودی، حرارت تنفس من از آتش اندوه مرا سوخته بودی، اما

~~رطوبت این، مرحرارت آن راه تسکین میدهد.

~~وحزنی ، ما یعقوب بث2 افله

~~وکل بلا ایثوب بعض بلیتتی2

~~سعیدالدین فرغانی

~~95

~~1 - الخلیل: خلیل الرحمن

~~2 - زفیری: تنفسی نفسا طویلا

~~3 - بش5 : شکی، اظهر. بلی : رثاثة بلیستی مصیبتی. (وکلبلی ایوب..)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_238.png)

~~96

~~اگر جنانکه من انده گساری کردم بآنجه گفتم : وابثتنها مابی. واز عنا و بلاء

~~حضرت اوهم بحضرت او پناه بردم، عجبمدار وعیب مگیر، جه اندوهی که یعقوب

~~"اعلیه السلام" ازشدت وغلبة آن فریاد "انما اشکو بثتی1 وحزنی الی الله) برمی آورد

~~اندکی بود از بسبار آنچه من می کشم از رنج و اندوه، و آن همه بلاکه ایوب ((علیه السلام"

~~از قوت وعظمت آن نالة (رب5 انسی مستنی2 الضر) میکرد، بعضی بود ازاین بلاها

~~که من در عشق تحمل میکنم، پس اگر بحضرت او عرض کردم عیبی نباشد .

~~وآخر3 ما القی الألی عشقوا، الی ال

~~تردی، بعض مالا فبت، اول محنتی

~~الألیی، جمع لا واحد لها من لفظه، واحده هیهنا ((الذی) للمذکتر (والتی) للمؤنث.

~~واز بلاها آنجه بسوی هلاکت انداخت جملهآ ms084 آنکسانی را که عاشق شدند وعشق

~~ورزیدنده غایت ومنتهای آن جمله، بعضی از آنست که من دیدهام دراین عشق خودم.

~~فلو سمعت اذن الدلبل تأوثهی،

~~لالآم اسقام ، بجسمی أضکرت5

~~الأذکثره کربی اذی عیش ازمة

~~مشقطعی رکب، اذا العیس زمکت

~~الازمة : الشدة . والعیس : اصله الابل البیض فخالط بیاضها شیء من الشقرة ، وقد

~~یطلق علی الابل مطلقا، والمراد هیهنا الثانی، وزمتت ای ختطمت . واضافة العیس الی

~~الازمة علی تقدیر حذف المضاف، وهو الوفت اوالحالة ، واضیفت الی مضافه ، وهی

~~مشارق التسرادی

~~1-س 412ی86

~~2-س 21،ی83

~~2 - وفی بعض النسخ: (وآخر مالاقی الالی...)

~~- محنتی: المحنة ما یمتحن به الانسان من بلیته

~~5 - تأوهی: قولی: آه. اضرت : اوقعت الضرر.

~~6- الکرب والأزمة : الضیق والشدة. منقطعی الرکب : هم الذاین تنکسر دوابهم فی

~~سفرهم، فینقطعون عن رفاقهم . العیس: النیاق. زمت : وضعت لها الازمة للسفر ، ای

~~الاربسان.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_239.png)

~~الأزمة ، لملابسة بینهما .

~~میگوید : که رنج و بلای من واندوه وعنای من تا بحدی است که اگر چنانکه

~~گوش آن راهبر کاروان بشنودی ناله کردن مرا ازرنجها بیماریهائی که بسبب ضعف

~~و زاری ونزاری، بتن من گزند و آسیب رسانیدند وفرسوده و ناچیزش گردانیدند ،

~~هر آینه بادش دادی این شدت اندوه من عیش حالت شدت وسختی عظیم که نازل

~~دیده باشد بآن بازماندگان از کاروان ردر-خ میان بیابانی بی پایان، قوت بکلی

~~ساقط شده ونن بمرگ داده ودل برفراق جان وجانان واحباب واصحاب نهاده، در آن

~~زمان که دلبل کاروان بفرماید تا اشتران را مهار برسر کنند ازجهت رحبل و آن اشتران

~~نفغان درآیند وخلق در نکایوی رحبل افتند وآن مسکینان فرومانده از سر دردی

~~هرجه تمامتر بنوحه وزاری در آیند وناله و گریهآ ایشان درهمهآ کاروانیان اثرکند، پس

~~همجنبن جون سلطان عشق قوی گشت ودلیل جان ودل و سر وقوای ایشان شد و

~~بمرکز خودکه عالم وحدنست منوجه گردانبد، و نفس با فوای او که از لابدی رجوع

~~والبه برجع الأمر کلته شعور یافتهاند عزم مواففت و نست مرافقت ms085 کردهانده اما بحکم

~~ضعف فوت فابلبتت وعدم زاد استعداده قوت ساقط شده ودر راه فرومانده است ،

~~لاجرم جون عشق برمرکب دل و ستر سوار شد و روح و قوای روحانی را بتجردها

~~زمام عزم صحبح برسر فرمودکردن، نفس عاجز فرومانده در بیابان 1 بی پایان ،

~~آه کنان، بناله وزاری مشغول میشود، هجیرش این که، وافریاد از عشق وافریادا .

~~وابدی الضکنا منتی خفی حقیفتی

~~وقد بگرح النبریح بی ، وابادنی ،

~~سعیدالدین فرغانی

~~97

~~1- برح به جهده. التبریح الشدة . ابادنی : اهلکنی. ابدی اظهر. الضنی: السفام.

~~درنسخهآ شرح قصیده "الضنا) آمده است، ولی در نسخی که قصیده بدون شرح

~~میباشد (اضنشی) ضبط شدهایست

~~2- بیپایان امکان بناله وزاری . خ

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_240.png)

~~98

~~وشدة الاذی منها. وابادنی : ای اهلکنی. والضنا: المرض .

~~می گوید : که اکنون بتحقیق سوزانیدن ورنجانیدن عشق بیکبارگی م

~~آورد وهلاکم کرده وببماری ونزاری شوق احکام ظاهر وفوای حسی م

~~سوخت وضعبیف وناجیز گردانید که هرسری که در باطن من کأمن بود، جمله

~~شده جه حجاب ومانع از ظهور آن سرهای باطنی، فواواوصاف ظاهری بود

~~مانع زایل گشت ، واسرار باطن را ظاهر گردانید .

~~فنادمت ، فی سکری، النحول مراقبی،

~~جمله اسراری، وتفصیل"

~~قاما مقام الاضافة، وقد قال سببویه : المفعول له .

~~برمن استیلا یافته بود وظاهر شده، ندیمانه با کسی که در نوشیدن این شرابا

~~مشارق التدراری

~~الناس، طریفتی، مذهبی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_241.png)

~~تدبیر وترتیب امر وامداد ایشان بود، آگاهی میداد که کمال هشیاری نفس این آگاهی

~~است وجون از اثرسلطنت وصدمت وسورت وقوت عشق، مزاج وقوای مزاجی ضعیف

~~ونزار و مغلوب وبی کار شدند وشراب عشق بسبب آن ضعف تمام درایشان اثر کرد و

~~ایشان را از خود و صفت رجوع واستمداد بنفس مست وبیخبر گردانید ، نفس نیز

~~بلوازمها ، بی هبچ مانعی وشاغلی بیکبارگی بتجثرع اقداح احکام و آنار عشق مشغول

~~شد ، واز آن آگاهی که باهنمام امر تدبیری داشت، فارغ گشت، واز شراب عشق

~~مست وافکار و بیخبر و بیکار شد، پس حکم سکر که ms086 عبارت از بیخبری نفس است

~~از نطلئع والتفات بندبیر مزاج وقوای او علی وجه مستقیم ، واز بیخبری مزاج و

~~قوای مزاجی از نفس، ولابدی رجوع بطریق استمداد ازاو شامل آمد مرنفس را و

~~ممزاج وقوای مزاجی را، وموجب قوت وشدت این سکر، ضعف قوای مزاجی بود،

~~لاجرم میگوید، که دراین حالت سکری که ازجهت ضعف و نزاری مزاج و قوای

~~مزاجی مرا حاصل آمده بود، ندیمانه بیهیچ خوفی و حجابی ، همگی اسرار و افکار

~~ومقاصد ومطالب خودم را ازحضرت معشوق، که پیش ازاین برمقتضای مذهب حق

~~اهل ملامت از این مراقب که رفیقی است از رفقای من ازجمله اولیاء که بحکم

~~استعدادی تمام مشارک ذوق وشرب من بود، و بآن سبب تتبثع احوال واسرار من

~~مینمود، پنهان میداشتم، اکنون با او درمیان نهادم و روش باطن خود را درعشق و

~~احوال واطوار او بزبان حال ولسان خواطر وافکار با او بیان وحکایت کردم .

~~ظهرت له وصفا ،وذاتی ، بحیث لا یراهاء لبلوی ، من جوی الحب ابلت 1

~~دراین حال غلبهآ مستی ازشراب عشق بسبب این کمال ضعف باین وصف اخبار و

~~اظهار افکار واسرار خودم براین مراقب ظاهر گشتم، چونکه از غایت بلائی که از

~~سوزش آتش عشق بذات من رسیده بود، اورا بکلی سوخته بود وزار و نزار گردانیده

~~سعیدالدین فرغانی

~~99

~~1 - البلوی: المصیبة. جوی الحب3 : شتدة حزنه . ابلت: انزلت البلیشة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_242.png)

~~00

~~تا یجائی که قابل آن نمانده بود از فرسودگی ونزاری که این مراقب او را توانستی

~~دیدن، بس ظهور من برابن مراقب جز باین وصف، اخبار وحکابت اسرار نبود.

~~فأیدت ، ولم ینطق لسانی لسمعه ،

~~هواجس نفسی ستر ما عنه اخفت

~~جه درحالی که زیان مرا فکوت ومکنت نطق نمانده بود ازغایت ضعف و نزاری،

~~خواطر و هواجس نفس من که سخنان معنوی انده پیدا میکردند برسمع این مراقب

~~را ازچیزی را از مطالب وتمناهای من ازحضرت معشوق که نفس من آن را ازین مراقب

~~بنهان ms087 میداشت تا هیچ کس را برمطالب من وقوفی نیفتد، لاجرم ظهور براین مراقب

~~باین صفت بوده نه بذات.

~~وظکلت لفکری اثذنئه خلدا بها

~~یدور به ، عن رؤیة العین اغنت آ

~~الخلد : القلب والبال .

~~وازجهت آن نیز که اندیشه وفکر وهمت این مراقب همگی بسوی من و ادراک

~~احوال واسرار وضمایر افکار من منوجته ومصروف بوده گوشش که آلت ادراک

~~اخبارات وسخنهای صوری است ، با دلش که آلت ادراک سخنهای معنوی است وهمهآ

~~مدرکات بنسبت با او یکی است، منتحد شده است تا هر کجا که دلش بسوی ادراک

~~جزی توجه میکنده از خواطر وافکار و همم ومقاصد ومطالب من گوش این مراقب

~~بز با دلش میگردد وهما نجا پیدا میشود و آن را درمییابد و گوشش بآن دوران با

~~دلش مراین مراقب را ازچشم و رؤیت او بی نیاز کرده است، یعنی بحکم آنکه هواجس

~~سخنان معنویند که دل با نفس در باطن با خود می گوید، آلت ادراک آن دل مینواند

~~بوده و اکنون جچون ازغایت ضعف و نزاری، باطن من حکم ظاهر گرفته است، لاجرم

~~آن سخنان معنوی، قابل آن شدهاند که این ولی تمراقب که بکمال استعدادش بحسن

~~مشارق التدراری

~~1 - هواجس، الواحدة هاجس، وهو ماوقعت فی النفس وقلفت له.

~~2- الخلدة الخاطر، البال، یدور به، ای یدور هذا الخاطر فی فکری.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_243.png)

~~قابلست و صدق عزم و صحت سیر من درطریق عشق راه برده است، و بحکم غبطت

~~وغیرت یا نیتت اهندا وموافقت، همگی فکر وهمتت قوای ظاهر و باطنش را برادراک

~~احوال واسرار من مصروف کرده، آن سخنان معنوی را بگوش ظاهر تواند شنید ،

~~لاجرم ازاین جهت گوئبا گوشش با دلش متحد شده است و با اومی گردد، و این اتحاد

~~و دوران کنایت باشد از کمال اصغا و حضور و فکر در آنچه گوش ادراک کند و دریابد،

~~وچون ازغایت ضعف ونزاری هیچچیز ازمن قابل ادراک بچشم نمانده است ، لاجرم

~~گوش این مراقب بآن ms088 دوران با دلش اورا درحصول علم ویقین بجمیع احوال من از

~~ادراک بچشم بی نباز کرده است، زیراکه اگر این دوران واتحاد گوش با دلش نبودی

~~بحکم مصراع (خذ ماثراه ودع شیئا سمعت به" وبروفق مصراع (العبن صادقة والسمع

~~گذاب" مراین مراقب را برادراک گوش وثوقی و اعتمادی زیادت نبودی، وبرؤیت

~~محتاج بودی، لیکن باین اتحاد ودوران با دل، که ادراکش از غلط محفوظ تر است از

~~ادراک چشم مراین مراقبرا ، یقینی باحوال من حاصل گشت که بآن یقین از ادراک

~~بجشم بی نباز شد .

~~اما یکی از افاضل فرموده است که بجای ببدوره مندار پدور، دورانا، بدور

~~میباید، من بدر یبدر بدورا بدارا، بمعنی : اسرع یسرع اسراعا.

~~وباین روایت معنی جنان باشد، که جون هواجس وخواطر، سریع التقلب والزوالند،

~~آلت ادراک ایشان چیزی میباید که سرعتی بوی قائم باشد، چنانکه قلب است ، کما

~~قال (علیه السلام) : ان مثل قلب المؤمن کمثل ریشة فی فلاة تقلبها الریاح ظهرا لبطن. و

~~جون بسبب غایت ضعف و نحول باطن من ظاهر گشته است و بآن واسطه این هو اجس

~~وخواطر نفس من چنان ظاهر شدهاند که میشاید که ایشان را بمدارک ظاهر ادراک

~~توان کرد، واز مدارک ومشاعر ظاهر هبچ چیز سریع الادراکتر ازچشم نیست ، لسرعة

~~لحظاته والتفاتاته، لیکن چون ازغایت نحول هیچ از من قابل ادراک چشم نمانده است،

~~بس ازجهت آنکه همگی فکر وهمت این مراقب، ظاهرا وباطنا، برادراک مطالب من

~~سعیدالدین فرغائی

~~10

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_244.png)

~~14

~~پار

~~مقصور است، لاجرم برای تمام ادراک ظاهر وباطن من، گوش این مراز

~~آن فاضل است نه مراد ناظم قائل، والله الملهم للصواب. الخلد : القلب وال

~~فاخبر من فی الحی* عنشی، ظاهرا،

~~ظاهر وباطن من، لاجرم هرکه درقبیلهآ مقام ولایت وطریق حق بود ازسالکا

~~همهرا ظاهرا از باطن کارشان ومطالب من درعشق و متعلق او که حضرت برا

~~حقیقی است آگاه گردانید، ومرا بنزد ایشان رسوا کرد

~~کان"الکرام الکاتبین تشزلوا،

~~اهل طربق از ms089 حقیقت کار من اخبارمی کند، که گوئیا کرام الکاتبین - که فر

~~102

~~در

~~ایش

~~هو

~~تقد

~~والع

~~مشارق الشدراری

~~واو

~~نهان

~~اثرع

~~شیه

~~آن(

~~می ک

~~است

~~المها

~~شدة

~~1 - الخبرة : الإختبار

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_245.png)

~~102

~~مقصور است، لاجرم برای تمام ادراک ظاهر وباطن من، گوش این مراقب با دلش

~~یکی شده است، وبواسطهآ آن اتحاد، سرعتی در ادراک گوشش پیدا آمده که بآن

~~سرعت ، هواجس وخواطر مرا که سریع الانقلابند ، بگوشش درمیتواند بافت ، و

~~گوشش بآن سرعت که بوی قائم شده است، مراین مراقب را از رویت چشم و سرعت

~~ادراک او بی نیاز کرده است . اگر چنانکه این لفظ بدور بمعنی اسراع ، از ناظم

~~رحمه الله ، منقول است معنبی سخت دلبذیر ومعقول است ، والا این معنی زادة طبع

~~آن فاضل است نه مراد ناظم فائل، والله الملهم للصواب. الخلد : القلب والبال .

~~فاخبر من فی الحی* عنشی، ظاهرا، بباطن امری ، وهو من اهل خثبرةا

~~پس این مراقب چون باین طریق که گفته شد از اهل آگاهی شده است بامور

~~ظاهر وباطن من، لاجرم هرکه درقبیلهآ مقام ولایت وطریق حق بود ازسالکان وسایران،

~~همهرا ظاهرا از باطن کارشان ومطالب من درعشق ومتعلق او که حضرت بر کمال معشوق

~~حقیقی است آگاه گردانبد، ومرا بنزد ایشان رسوا کرد.

~~کانةالکرام الکاتبین تنزلوا ،

~~علی قلبه وحبآء بما فی صحیفتی2

~~واین مرافب جنان براعمال واحوال وخواطر وضمابر من وقوف بافته است، وبازمرهآ

~~اهل طریق از حقیقت کار من اخبارمی کند، که گوئیا کرام الکاتبین - که فریشتگانی اند

~~مثبت اعمال ومقاصد قریب الی الفعل - ازجهت وحی بدل این مراقب من تنثزل ونزول

~~کردهاند، و اورا ازهرچه درصحبفهآ اعمال من ثبت کرده اند از مفاصد ومطالب واسرار

~~وضمایر من، بکلتی اخبار کرده و وقوف بخشیده، واو آن جمله را درزبان اهل قبیلهآ

~~طریق انداخته، واگرجه کرام الکاتبین مثبت هرقصدی وفعلی اند که ظاهر است با

~~نزدیک بظهور، لکن چون بسبب آن ضعف و نحول مذکور ، باطنم حکم ms090 ظاهر گرفته

~~است، لاجرم کرام الکاتبین بر آن جمله وقوف یافتهاند، وباین مراقب نیز رسانیدهاند .

~~مشارق الثدراری

~~1 - الخبرة : الإختبار

~~2 -صحیفتی: قرطاسی المکتوب، کتابی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_246.png)

~~وما کان یدری ما أجن، وما الذی ،

~~حشای من السر المصون، اکنکت

~~انجنه : اخف، واکنست : اسکرت .وسترت واکننته وکننته بمعنی فی الکن والنفس

~~جمیعا. ومنه قوله ((علیه السلام) ان من العلم کهیئة المکنون، لا یعرفه الا اهل المعرفة

~~بالله، فاذا نطقوا به لم ینکره الا اهل الغرة بالله . وپیش ازاین ضعف ونحول من این

~~مراق نمیدانست آن اسراری را از مطالب وتمناهای من که احکام و آثار و خواص

~~عشق بودند ومن آن اسرار را درنفس خود ازاین مراقب وامثال او پنهان میداشتم ،

~~ونه نیز این مراقب آگاهی داشت از آن ستر حقیقت عشق حقیقی من که از نظر اغیار

~~مصونست، وقوای ظاهر وباطن من آنرا درباطن وجود خود بنهان میدارند .

~~فکشف2 حجاب الجسم ابرز ستر ما

~~به کان مستورآ له ، من سریرتی

~~السریرة : واحدة السرابر، وهی کالسیر الذی جمعه اسرار، وهوالذی ینبغی ان

~~یکتم.

~~پس بواسطهآ ضعف ونحول ، جون حجاب جسم مرتفع و منکشف گشت، آن کشف

~~حجاب جسم از ستر من که درظاهر نفس وباطن قوا پنهان بوده جیزی را ظاهر گردانید

~~و بیرون آورد که در نفس من بود از آن هواجس و تمناهای مذکور وجسم من پیش از

~~ابن حجاب آن بوده وبراین مراقب برای حجاب جسم بنهان می بوده نه آن سر مصون

~~را که قوای ظاهر وباطن من درباطن وجود خود پنهان میداشتند .

~~وکنت بستری عنه فی ختفیة ، وقد

~~خفنه، لوهن، من نحولی انتنی

~~وحقیقت ذات وجود من، بقواها الظاهرة والباطنة، بآن سر مصون حقیقت عشق

~~که دریاطن وجود ایشان مرکوز است و متعلق آن سر مصون، جمله از نظر وفهم و

~~ادراک این مراقب پنهان بودیم، ولیکن ازغایت ضعف وسستی که از آن نزاری وبیماری

~~برمن استبلا یافت، وازجهت آن استیلای بلا برمقتضای (انی مسکنیآ الضر) ms091 ناله از

~~سفیدالدین فرغانی

~~0

~~1- أجن: أخفی: اکنشت: اخفت.

~~2- قی بعض النسخ: وکشف حجاب الجسم .

~~3- خفته : اظهرته. لوهن: لضعف

~~4-س 421ی 83. قوله: (س 7) ونه نیز آگاه بود این مراقب -ن ت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_247.png)

~~104

~~من ظاهر گشت، و آن ناله که از غایت ضعف صادرشده بود، سبب ظهور من شد براین

~~مراقب، وبواسطهآ آن ظهور بصورت شدت ضعف و قوت بیماری ونزاری، آن سر

~~مصون نیز براین مراقب آشکارا گشت، زیراکه بسبب آن ناله، از ستر کمال ضعف و

~~شدت رنج اسندلال کرد که چنین ناله ورنجی برسوزی وعشفی عظبم وشوقی مبترح

~~الیم، ومنعلقی سخت با جلالت، دلالت می کند. بس آن نالة من برآن سر مصون من

~~سخت جفائی کرد که برنظر اغیارش اظهار کرد ، ونااهلی را از او و فهم او برخودار

~~گردانبد .

~~فاظهرنی سقم به ، کنت خافیا

~~له ، والهوی یأتی بکل غریبة

~~پس ظاهر کرد ذات مرابآن سر مصون حقیقت عشق ومطلب عالی من در او، عین

~~عمان بیماری و ضعف ونزاری که آنگاه سبب پنهانی من شده بود از نظر این مراقب،

~~واین1 عشق بوالعجب، همه نوادر ولطایف عجب میآورد، که یکچیز را هم سبب

~~پیدائی وهم موجب پنهانی یک چیز می گرداند .

~~وافرط بی ضرد ، تلاشت لمسته

~~احادیث نفس، کالمدامع نمتت2

~~واز حد درگذشت نزول رنج وبلا وسختی وعذاب وعنائی بذات من، که بسبب

~~مشارق التدداری

~~1- درنسخ موجوده، وابن عشف بلعجب ضبط است .

~~2 - فی بعض النسخ القصیدة : (احادیث نفس بالمدامع نمت) در نسخهآ شارح

~~علامه: کالمدامع (الف) ضبط شدهاست، لذا فرمودهاست : خواطر وهواجس نفسانی را

~~که همچو آب ...

~~"الف) - بنا بر آنکه درنسخهآ قصیده : "... بالمدامع نشمتت آمده باشد، معنایبیت ازاین قراراست

~~از حد واندازه، رنج و تعب وآرد بروجود من گذشت و عنا وعلذاب وجود من را فراگرفت و از ورود عذاب

~~وعناء شدید، خواطر نفسانی من متلاشی شدند ، از ناحیهآ اشکهای چشم من اسرار درونی براین مراقب ظاهر

~~شد، واین خواطر ازطریق ms092 گریه و زاری، سشر درون را آشکار نمودند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_248.png)

~~مساس آن رنج وبلاء همگی آن خواطر وهواجس نفسانی را که همچو آب دیده ،

~~غمازی میکردند و احوال و اسرار مرا براین مراقب اظهار مینمودند ، جمله منلاشی

~~شدند، وحکم فنا بایشانهم رسبد.

~~النلاشی : تفاعل من لاشی.

~~فلوهتم مکروه الردی بی لما دری

~~مکانی، ومن اخفاء حبک خفیتی

~~پس اکنون که نه ازظاهر وصورتم بسبب ضعف تن وقوای جسمانی اثری پیدا

~~میآید، ونه از باطن وسیرتم - بواسطةآ خواطر وهو اجس نفسانی خبری ظاهر می گرددم

~~اگر جنانکه ناخوشی ومکروهی که موجب هلاکت من باشد، قصد تفریق میان جان

~~وتن من کند، البته جای مرا نیابد و بمکان من راه نبرد، جونکه عشق تو مرا درخودش

~~بنهان کرده است، وبآن پنهان کردن، اومرا بطریق افنای اوصاف من، واقامت اوصاف

~~خودش قائم مقام اوصاف من ، من نیز پوشیده و ناپیدا شدهام براین مراقب و غیراو

~~نا بحدی که آن مکروه نیز بمن راه نمیتواند برد .

~~ونزدیک باین معنی است، آنچه ابو نواس گفته است که : (شعر - خ م)

~~نستترت2 عن دهری بظل جناحه

~~فعبنی تری دهری، ولیس پرانی

~~فلو تسأل الأبام ما اسمی، ما درت

~~وأین مکانی ما درین مکانی

~~سعیدالدین فرغانی

~~105

~~2 هم به : اراد فعله ولم یفعله. خقیتی: اختقائی. ومن اخفائی -م-

~~2- قلب بسالک بعد از قبول تجلیات اسمائیه ازجمیع علائق پاک میشود، حتی عن

~~ا ا الع بالة ه سودهی

~~وقبول تجلیات بحسب احدیة الجمع الذاتی وتابش نور خورشید ذات برمشکات و آثینهآ

~~قلب عارف متحقق، ازناحیهآ مقام جمعی قلب ونیل آن بمفام حکایت تام و آمادگی آن،

~~یعنی قلب جهت قبول تجلیات ذاتی که اختصاصدارد فقط بقلب سالک بالغ بمقام قبول

~~تجلیات ذاتیه ونیل بمقام فناء ازناحیهآ تجلییی که درعالم وجود، غیر قلب انسان بالغ

~~باین مفام هیچ موجودی ازموجودات عالم وجود، دارای استعداد قبول آن تجلی نیستند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_249.png)

~~106

~~وما بین شوق واشتباق فنیت فی

~~تول بحظرر، ms093 او تجل بحضرة

~~و فقط مقام جمعی سمعی قلب گنجایش قبول آنرا دارد.

~~قلب بعد از قبول این تجلی، قیامت حقیفی را مشاهده نموده - فیقول لسان الاسم

~~الحق، لمن الملک الیوم، لله الواحد القهار - وح یظهر قرب الفرائض فیبفی العبد مستورا

~~خلف حجاب غیب ربه - وبلسان حال دراین هنگام گوید:

~~اتسترت عن دفری بظل3جناحه - فعینی تری دهری ، ولیس یرانی- فلو تسئل

~~دراین تجلی بقیهآ بقایای وجود و آنسیت عبد فانی میشود وآزآنواع نشرک رهانی

~~واقف میشود ومشل کسی که قبل ازموت حفیقی و فناء انیت خود بهیسر توحید آگاه

~~مینشود و بواسطهآ تقیتتد به توحید علمی نه توحید شهودی حقیفی ذوقی - وبفاء شرک

~~اخفی وظهور شیطان نفس به بلای شطح گرفتار نمیشود - قال رسول الله : "اشر الناس

~~من قامت القیامة علیه وهو حیث).

~~واما معنی الشعر: (تسترت عن دهری بظل جناحه. ای بصورة جزئینة لیس وسعه

~~مشارق التدراری

~~تری دهری ولیس یرانی - فان النورالکلی شأنه ان یری ولا یری - فلو تسئل الأیام ما

~~اسمی ما درت - وأین مکانی ما درین ... اذ لا اسم ولا مکان لمن احتجب فی الغبب).

~~مرتبهآ بعد ازاین مقام توغل درمقام اکملیت ایست که عبد مستهلک و فانی درحق میشوده

~~ودر غیب ذات حق ینهان میگردد وجمیع مراتب وجود بمنزلهآ اعضاء وجوارح واغصان

~~وفروع صورت حقیفی او محسوب میشوند - وتعدی مقام السفر الی الله ومنه الی خلفه

~~وبقی سفره فی الله لا الی غایة، ثمر اتخذالله وکیلا ومن هذا المقام یفصح قوله : "اللهم

~~انت الصاحب فی السفر والخلیفة فی الاهل والولد، وانت حسبی فی سفری ...

~~نشارح مفتاح این دوبیت را ازیکی ازعر فا دانسته و آن را حمل کرده است بر معنائی

~~که ذکر نشد واز قرار فرمود5 نشار قرشانی آببات مد کود آد ابونواس آیاه واین و

~~وهذه اللطائف العرفانیة - کل میسر لما خلق الأجله -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_250.png)

~~التولتی: الاعراض. والحظر: المنع، والارتباط الحاصل بین الکمال الذاتی والکمال

~~الأسمائی والمیل المعنوی الثابت بینهما ، هواصل المحبة والتوجه الخاص ms094 نحو ازالة

~~التمیز بینهما، واتحادهما هو مادة العشق، وظهور اثر ذلک المیل وتوجه المحب الی

~~المحبوب، هو عنوان الشوق. فمهما ظهر ذلک الأثر فی المحب قبل وصوله الی المحبوب،

~~سمی شوفا، ومهما ظهر بعد الوصول ویکون متعلقه البلوغ الی کثنه المحبوب وغاینه،

~~سمتی اشتباقا . ولهذا قال الأکابر من المحققین : "الشوق یسکن باللقاء ، والاشتبیاق

~~بزید) .

~~میگوید: که چون من از دوحال کشف و حجابیت خالی نمیباشم، اگر در حال

~~حجابم وحضرت معشوق بمنع وصال وقطع اتصال ازمن روی گردانبده است، و بحکم

~~(قل انما انا1 بشر مثلکم" مرا باحکام بشریت مشغول کرده، حینئذ آتش شوق در نهاد

~~من افروخته است، ومرا بآن احکام بشریت میسوزاند ونیست می گرداند ، و اگر

~~درحال کشفم که حضرت معشوق بحکم، ((ابیت عند ربی) برمن متجلی است، و مرا

~~بحضرت خود حاضر گردانبده ، حالتبئذ مطمح همت و مطرح نهمت من حضرت

~~بی نهایت "لا ابلغ کل ما فیک" میباشد، وسوزش من از آتش اشتیاق است، که جملهآ

~~احکام و اوصاف مرا ، بل منی مراء بکلی نیست می گرداند. پس در هردوحال از

~~شوق ، که ماحی اوصاف ظاهر است ، و اشتیاق، که مفنی عین واوصاف باطن است،

~~حاصل من فنا واستهلاکست.

~~فلو ، لفنائی من فنائک رآدة لی

~~فؤادی، لم یرغب الی دار غربة2

~~پس اکنون ازغایت تحقثق من بحقیقت فنا، وخروج از اوصاف وتعینات ومراتب

~~بکلی، ورجوع بمقام عدمیست خودم - کما کنت قبل ظهوری فی المراتب - اگر دل

~~من که بففر و خلتو تمام تحقق دارد، از ساحت و فنای درگاه تو که عالم علم و

~~سعیدالدین قرغانی

~~107

~~1-س 18،ی110.

~~2- الفناء: ساحت الثدار.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_251.png)

~~108

~~معلومات و معانیست، باز گردانیده گردد و بمن داده شود در مراتب، تا باز بآن تعبنات

~~وجودی درهرمرتبهثی ظاهر شوم، هر گز دل من درمراتب که غریبسان اوست رغبت

~~ننماید زبراکه شهرستاندل وحقیفت من، این عالم علم ومعلومات ومعانی است که

~~دراو ازهمه قبود وتکالیف ودرخواست و بازخواست، آزاد وفارغ ms095 بودم، وبا حالت

~~تدمبت اصلی خود آسوده، وابن مراتب جمله غریبستان من بوده جه ظهور وسکون

~~من درهر مرتبهثی، عارضی است، و نقلم از این غریسنان مراتب ((بحکم کل شیءا هالک)

~~وفاعدةآ "کل شیء یرجع الی اصله" بشهرستان اصلی خودم که عالم عدم علم و معانی

~~است، لازم وضروری.

~~پس چون من بصحتت سیر وسلوک ازقید وزندان این غریبستان بیرون جستم ،

~~و بشهرستنان علم که عالم معانی است پیوستم، بعد از آن هر گز بسفر وظهور در غریبسننان

~~رغبت ننمایم ورجوع نخواهم . وکأنه ، تمهبد اعذار وتعلیل موسی ((علیه السلام) در

~~مقابلهآ امر برسالت بآنجه گفت : ("ویضیق صدری ولا ینطلق السانی، ولهم علی تذنب،

~~فاخاف ان یقتلون3) جمله بزبان این مقام واین اظهار عدم رغبت است برجوع به

~~غریستان .

~~وعثنوان شأنی ما ایثشتک بعضه ، وما تحته ، اظهارهفوق قدرتی

~~واز عشق نامهآ من، که مشتمل است برذکر انواع رنج وحزن وبلا وعناء و فناء،

~~من آنچه بحضرت تو که معشوقی شرح وبسط میکنم، عنوان آن نامه است؟ جامع

~~مجملات وکلبات رنجها وبلاها. واما آنجه درزیر عنوانست از تفاصیل و جزئیبات آن

~~محملات وکلبات وبیان کبفیات آن رنجها وبلاهاء اظهار آن تفاصیل ، بالای مکنت و

~~مشارق التدراری

~~1-س 28،ی88

~~2-26،ی12

~~3- یس 426ی13

~~4 - شأنی: امری. ابثک : اکاشفک

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_252.png)

~~قدرت منست، وقوت شرح وبیان بذکر بعضی از آن، وفا تتنواند نمود، زیراکه تقربر

~~وجدانیات از آلام و راحات، خود جز بروجهی کلتی متعذر است، چنانکه بیان لذت

~~و الم، جز بروجهی کلی نتوان کردکه گوئی: لذت، ادراک ملائم است، و الم، ادراک

~~غیرملائم، وتقربر وتحریر تفرقه میان هرلذتی، لذتی والمیء المی تنوان کرد. اکنون

~~چنانکه برقاعدهآ اهل بلاغت وکنابت می باید که هرجه درنامه مفصکل ذکر کرده شوده

~~عنوان نامه، مجمل آن باشد، وهمجنان خطبهآ کتاب بایدکه مجمل مجموع کتاب باشد،

~~من نیز غیر کلببات ومجملات رنجها وبلاها وعناها وفناها را که عنوان عشقنامهآ منست،

~~درببان تتوانستم آورده واما حقیفت نامه که مشتمل ms096 برذکر تفاصیل آن بلاهاست، قوت

~~ومکنت از تحریر آن فاصر است.

~~واسکت ، عجزآ ، عن امور کثیرة

~~بنطقی لن تحصی، ولو قثلت قلت1

~~واز جهت عجز از ایضاح وافصاح بسیار جیزهاء نیز از آن امور کلی جملی بلاها

~~وفناها ، بکلسی از ذکر آنها خاموش شدم، وبتقریر آن اصلا شروع نکردم، چه آن

~~گفتار من درشمار ننوانست آمدن، واگر چنانکه جیزی از آن را در گفت آوردمی ،

~~آن بسیار اندک شدی بسبب ضیق عالم عبارت واتساع عالم معنی .

~~شفائی اشفی بل فضی الوجد ان قضی

~~وبرد غلیلی واجدحتر غلکتی2

~~نقال : اشفی المریض علی الموت : ای اشرف علیه وقرب موته. وفضی الأول ،

~~بمعنی حکم، والثانی، بمعنی مات ومضی. والغلیل والغلة : العطش، وهو مبنی علی

~~مالم یسم فاعله .

~~می گوید : که این بیماری عشق و درد من، دواپذیر نیست ؛ زیراکه آنچه مزیل

~~بیماری باشد، شفاست، وشفای بیماری و درد من از عشق بهلاکت وفنا نزدیک شده

~~است، بلکه خود اندوه و حزن بفنای او، حکم جزم کرد وحکمش بنفاذ پیوست ،

~~سعیدالدین فرغانی

~~109

~~1 - فی بعض النسخ: وامسک عجزا.

~~2 - اشفی: ذهب شفاؤه. الغلیل والفلة : حرارة العطش

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_253.png)

~~قدرت منست، وقوت شرح وبیان بذکر بعضی از آن، وفا تتواند نمود، زیراکه تقریر

~~وجدانیات از آلام و راحات، خود جز بروجهی کلسی منعبذر است، جنانکه ببانلذت

~~و الم، جز بروجهی کلی ننوان کردکه گوئی: لذت، ادراک ملائم است، و الم، ادراک

~~غیرملائم، وتقریر وتحریر تفرقه میان هرلذتی ، لذتی والمی، المی تنوان کرد. اکنون

~~چجنانکه برقاعدهآ اهل بلاغت وکتابت می باید که هرجه درنامه مفصتل ذکر کرده شود،

~~عنوان نامه، مجمل آن باشد، وهمچنان خطبهآ کتاب بایدکه مجمل مجموع کتاب باشد،

~~من نیز غیر کلبات ومجملات رنجها وبلاها وعناها وفناها را که عنوان عشقنامهآ منست،

~~دریبان تتوانستم آورده واما حقیقت نامه که مشتمل برذکر تفاصیل آن بلاهاست، فوت

~~ومکنت از تحربر آن فاصر است .

~~واسکت، عجزآ ، عن امور کثبرة

~~بنطقی لن تحصی، ولو فثلت قلت1 ms097

~~واز جهت عجز از ایضاح وافصاح بسیار جیزهاء نیز از آن امور کلی جملی بلاها

~~وفناها ، بکلسی از ذکر آنها خاموش شدم، وبتقریر آن اصلا شرؤع نکردم؟ چه آن

~~بگفتار من درشمار تنوانست آمدن ، واگر چنانکه جیزی از آن را در گفت آوردمی ،

~~آن بسیار اندک شدی بسبب ضیق عالم عبارت واتساع عالم معنی .

~~شفائی اشفی بل فضی الوجد ان قضی

~~وبرذ غلیلی واجدتحر غلتتی2

~~بقال : اشفی المریض علی الموت : ای اشرف علیه وقرب موته. وفضی الأول ،

~~معنی حکم، والثانی، بمعنی مات ومضی. والغلیل والغلة : العطش، وهو مبنی علی

~~مالم یسم فاعله.

~~می گوید : که این بساری عشق و درد من، دواپذیر نیست ؟ زیراکه آنچه مزیل

~~بیماری باشد، شفاست، وشفای بیماری و درد من از عشق بهلاکت و فنا نزدیک شده

~~است، بلکه خود اندوه و حزن بفنای او، حکم جزم کرد وحکمش بنفاذ پیوست،

~~سعیدالدین فرغانی

~~109

~~1 - فی بعض النسخ: وامسک عجزا.

~~2 - اشفی: ذهب شفاؤه. الغلیل والغلة: حرارة العطش

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_254.png)

~~110

~~لاجرم درد عشق من دوایذیر نماند . وهمجنین شدت و حرارت تشنگی من ازهجر،

~~قابل تسکبن نمانده است، زبراکه آنجه آن حرارت تشنگی را نسکین خواستی داد،

~~رودت آن بوده وآن حرارت عطش من جنان قوی شد که درآن برودت که ضد و

~~مسکن اوتواند بود، تمام اثرکرده وآن برودت واجد آن حرارت شد، لاجرم سکون

~~آن حرارت بعد ازاین ازقبیل محالانست

~~وبالی ابلی من ثیاب تجلثدی،

~~بل الذات، فی الأعدام، نیطت بلتذتی1

~~البال : رخاء النفس والحال والقلب . والمراد به فی البیت هوالاول ، والو او فیه

~~للعطف علی الببت الاول، والتجلثد : التصبر. ونبطت: علقت. والألف واللام فی لفظ

~~الاعدام للعهد المذکور فی قوله : بل فضی الوجدان قضی، والمصدر مضاف الی الفاعل.

~~می گوبد : که جون عشق ، بفنای اوصاف من از لکذت و راحت نفس و غبر آن

~~حکم کرد و حکم او نفاذ یافت ، پس اکنون صفت لکذت عیش و راحت نفس من

~~فرسودهتر وضعیف تر ms098 و ناجیزتر است ازجامههای صبر وصابری نمودن من، بلکه خود

~~ذات وتن من درابن اعدام وافناء عشق مراورا بیبوسته شد بآن صفت، لذت من وهم

~~ذات وهم صفات من بفنا وانعدام بیوستند وازخود وارستند.

~~فلو کوشف العبواد بی، وتحفقوا

~~من اللوح . ما منتی الصبابة ابقت

~~لما شاهدت منتی بصائرهم سوی

~~تسخلتل روح ، بین اثواب میت3

~~التخلثل : النفود .

~~می گوید: که ازغایت تحقق ذات وصفات ولذات من بحقیقت فنا ، هیچ ازمن

~~قابل ادراک بظاهر ابصار نمانده است. پس اگر چنانکه ببمارپرسندگان من که اصحاب

~~مشارق التدراری

~~1 - فی النسخ التی وحدناها من دون الشرح : نیطت بلذة. بالی: خاطری. تجلشدی:

~~تبصتری. الاعدام: الواحد. عدم: الحرمان. نیطت: عفلت. وفی (م خ) : (به الذات فی ...).

~~2 - اللوح من الجسدة کل عظم فیه مرض.

~~3 - البصائر، الواحدبصیرة نظر العقل. تخلل: تداخل. المیت: الباقیعلی آخررمق.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_255.png)

~~کشف وشهودند - ومرا جز با ایشان با کسی دیگر مناسبتی و آشنائی که سبب عبادت

~~باشد نیست- قصد عبادت وزیارت من کنند، وجچون مرا ازغایت ضعف وفنا قابل ادراک

~~بایصار نه بینند ، پس ازجهت پرسش وکشف حال من بطریق عبادت، بسر وروح خود

~~منوجه حضرت لوح المحفوظ شوند که مجمع ارواصت، وبمن وحال من و آنجه عشق از

~~من باقی گذاشته است، آنجا مکاشف شوند، دیدههای بصیرت ایشان درلوح المحفوظ

~~مشاهده نکند جز نفوذ روحی مجرد میان جامههای مرده، ازصورت و تن او هیچ اثر

~~نمانده و آن روح بواسطهآ اندک تعلق تدبیری درمیان آن جامهآ خالی نفوذ می کند .

~~ومنذ عقار سمیو همت، و همتفی وجودی، فلم تظفر بکونی فکرتی

~~عفا المنزل : درس، بنتعدی ولا یننعدی، والواو فی وهمت الاول للعطف علی عفا

~~رسمی، وفی الثانی من اصل الکلمة، فالاول: من همت علی وجهی، اهیم هیما وهیمانا،

~~ذهبت من العشق وغبره. والثانی من قولک: وهمت فی الحساب، اوهم وهمآء اذا غلطت

~~او سهوت.

~~میگوید : که از آن گاه که اثر نفس ومزاج من ازعشق ناپیدا شد و من از ms099 غایت

~~عشق حبران وبیخود گشتم، درهستی خودم بگمان افتادم ودر غلط شدم، که از وجود

~~هیچجیز بمن مضاف هست، با خود مرا هیچ وجودی اصلا نمانده است ؟پس اندیشهآ

~~من که صفت جان منست هیجگونه بر بود و وجود مضاف بمن ظفر نیافت ، و ادراک

~~هستی من تنوانست کرد ازغایت تحقق من بفنا .

~~وبعد ، فحالی فبک قامت بنفسها ،

~~وبیستتی فسی سبق روحی بنیتی2

~~وبعد از آنکه ازوجود من که مرکب عشق بود اثری نماند، اکنون قیام حال عشق

~~سعیدالدین فرغانی

~~111

~~1- عفاء امحی. هت: عشفت. وهمت: توهمت، غلطت. کونی وجودی

~~2 - البینة: الدلیل، البرهان، والشاهد. بنیتی: جسمی. ای الجسم البدنی فی مقابل

~~الروح .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_256.png)

~~12

~~من در حضرت توهم بخودش میباشد بیمرکبی و بنیهئی، ودلیل من بر آنکه قیام

~~حال عشق من در حضرت توهم بخودستش بیمرکبی وبنیهئی، آنست که بحکم نص

~~حدیث (خلق الله الأرواح قبل الأجساد بالفی الف عام" آنگاه که هنوز از مرکب وبنیه

~~روح ونفس ناطقه که تن ومزاجست نام ونشان نبود، نسبت ظهور روح درعالم اجسام

~~بجهت تدبیر درحضرت لوح المحفوظ ثابت بود بر مقتضای "اکتب علمی فی خلقی الی یوم

~~القیامة" وآنجا قیام روح ونسبت ظهور او درعالم اجسام پیش از تعین وتحقق عالم

~~اجسام هم بخودش بود، زیراکه هرروحی دو نسبت دارد، یکی ثبوت و تعین در عالم

~~ارواح، و دوم نسبت تدبیری صورتی جسمانی، وپیش از تعین عالم اجسام این هردو

~~نسبت در حضرت لوح المحفوف مثبت ومحقق بودنده لیکن ظهور آن نسبت تدبیری

~~بصورت اکمال واستکمال وظهور اثرش بصورت فعل وانفعال برتعبن مزاجی انسانی

~~موقوف بود، وپیش از تعیثن این مزاج قیام آن نسبت هم بخودش بود .

~~ولم احک ، فی حتببک، حالی تبثرما

~~بها لاضطراب ، بل لتنفیس کربة

~~حبسبک، ای: حبسی اباکه من باب اذا ما اجنمع ضمیران والأول مجرور والثانی

~~منصوب، والأول اعرف من الثانی ، فان شئت جئت بالضمیر المنفصل فی الثانی ، وان

~~شئت جئت بالضمیر المشصل، نحو: ضربیک، ms100 وضربی ایاک، وحبسیک وحبی ایاک،

~~وامثاله وبرم وتبثرم ، ای : ستم ومل2 ، وهو منصوب علی المفعول له. والتنفیس :

~~النفریج ، والترفیه، یقال : نفس الله کربته، ای فترجها.

~~می گوید: که دراین دوستداشتن من مرحضرت ترا که معشوفی ، ابن حکایت

~~اسقام وآلام ورنجها وعناها وسوزها وفناهای خوده نه از آنجهت می کنم که از برای

~~ضجری وملالی نقصانی یا سلوانی یا اضطرابی و اختلالی در عشق من راه یافته باشدب

~~کثلا وحاشا، بلکه کثربت ودلتنگی عظیم ، وقتها برنفس من مستولی میشود، برای

~~مشارق الکدراری

~~1- کربتی: شدتی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_257.png)

~~انده گساری نفسی دردمندانه برمی آرم و غمی بآن دم می گسارم، وبهمه احوال پناه

~~بنو می طلبم و حاجت بنو برمیدارم .

~~ویحسن اظهار التجلثد للعبدی

~~ویقبح الا العجز عند الأحبتةا

~~ونیکو بسندیده است اظهار تصبر و تجلد وفوت از جهت دشمنان و در پیش

~~ایشان، زیراکه آن تجلد وتصبر واظهار قوت دلالت میکند برقطع نظر از اغبار و عدم

~~استعانت بایشان در منع اضرار و عدم استغاثت بنزد ایشان از عناها وبلاهای دلدار و

~~بناه از بلای معشوق هم باو بردن واز غبراو اعراض کردن وباز بحضرت معشوق جز

~~عجز وضعف وبیجارگی نمودن ، ناستوده است ، زیرا که در آن عجز واظهار ضعف و

~~بیچارگی، پناه بردن است از سطوات قهر او بنظرات مرحمت ولطف او. واما در اظهار

~~تحلد و تصبر بحضرت معشوق چون صورت قدرت مقاومت وقوت مقابلت است با

~~صدمت وسطوت قهر او، لاجرم زشت و از ادب سخت دوراست ویکی از دلائل بر

~~صدق این قضیه، فصهآ سمنون محب، قدس الله روحه ، است که در بعضی خلوات و

~~مناجات واحوال مباسطت ، این بیت برزبان راند :

~~(فلیس لی فی سواک حظة

~~فکیف ما شئت فاختبرنی)

~~چون دراین بیت اظهار تجلتد وقوت مقاومت بود در مقابلهآ کمال قدرت و سطوت

~~حضرت عزت، لاجرم در حال، عسر یول را بروی گماشتند ازبرای تأدیب را تا دمار

~~ازنهادش بر آورد وبضعف وعجز خود ونانوانی معترف ms101 شد واسم کنذابی برخود نهاد

~~و در محلههای بغداد میگشت و کودکان را بمزدمی گرفت و میفرمود که "ادعو لعمتکم

~~الکذاب) .

~~ویمنعنی شکوای حسن تصبثری،

~~ولوا شک مابی للاعادی لأشکت2

~~سعیدالدین فرغانی

~~113

~~1 - ویفبح غیر العجز عندالأحبسة.

~~2 - فی بعض النسخ: (ولو شک للأعداء مابی..)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_258.png)

~~114

~~اشکت ، ای: ازالت سبب شکوای.

~~میگوید : که نیکو تخلشق نمودن من بسقام صبر و تقلب در اطوار و احوال ایر

~~مقام مانع من می آید از حکایت شکایت و ذکر قصهآ غصهآ خودم درعشق و سلوک راه

~~فنا ، واگر از آنجه بمن نازلست از بلاها وعناها بییش دشمنان شکایت کردمی هراینه

~~دشمنان را برمن شفقت آمدی و در ازالت اسباب شکایت من کوشیدندی. اما بیت:

~~با اینهمه من هیچ نمییارم گفت شاید که مگر بنده نوازی اینست

~~وعقبی اصطباری، فی هواک حمیدة

~~علیک ، ولکن عنک غیبر حمیدةا

~~وعاقبت صابری نمودن من بربلاها وعناهائی که از مقتضیات عشق تست، و ازالت

~~احکام امتیازی میکند میان من وحضرت تو، عظیم ستوده وپسندیده است ، ولیکن

~~عافبت صبر ازتو درهجران وسلوان سخت بد و نایسندیده است، زیراکه منبیءاست از

~~غلبه وقوت احکام امتبازی . این بیت بیان تحقشق است باول مفام صبر که ثبات است

~~برمحنت وشدت بلاها که در راه رضای دوست باین سالک میرسد، ودر این بیت

~~آینده ذکر تحقق بآخر مقام صبر است که محنت را منحت دیدن وبلا را عطاشمردن

~~است .

~~وما حل5 بی من محنة ، فهی منحة، وقد سلمت ، من حل عقدر، عزیمتی

~~وهرچه بمن نازل شود از محنت وبلاء آنچیز عین منحت وعطا است که حضرت

~~تو که معشوقی در حق من ارزانی میفرمائی، چونکه حال من بتحقیق آنست که عقد

~~عزبمت محنت من ازفترت وانحلال سالم وایمن است، وهریک از آن بلاها ومحنتها

~~مراین محبت را مدد میدهد در ازالت احکام امتیازی از نفس من ، و تقویت اسباب

~~اتحاد من میکند با حضرت معشوق، پس لاجرم من هر محنتی ms102 را عطائی و منحتی عظیم

~~مییابم .

~~مشارق التدراری

~~1 - عزبمتی الارادة الاکیدة

~~2 - فی بعض النسخ : ""وما حل بی من محنة، فهو منحة).

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_259.png)

~~فکل اذی فی الحب "منک، اذا بدا،

~~جعلت له شکری مکان شکیتتی

~~پس ازاین جهت هررنجی و آسیبی که دراین عشق حقیقی نو از مقتضبات اوست.

~~واز تو وعشق تو درحق من پیدا می آید وبنن وجان من گزند میرساند ، من ترا از

~~برای آن رنج وبلاء مدح وثنا میگویم، وبجای شکایت شکر ادا میکنم، ، چه آن را

~~نعمتی میشرم.

~~نعم وتباریح الصبابة ، ان عدت

~~علی" ، من النتعماء فی الحب عتدت2

~~نعم لفظ وضع للتصدیق والتحقیق، وابراده هیهنا لتحقیق الکلام الذی جری قبل

~~هذا من التحقق بمقام الصبر والشکر. یقول : هذا الذی ذکرت من رؤیتی کل محنة

~~منحة ، وجعلی الشکر مکان الشکبتة ، محقق وهو من مقتضبات المحبیة والتحقق بها ،

~~وذلک عام بالنسبة الی جمیع العشاق ، فیکون نعم فی محل* خبرالمبتداء ، وما بعده

~~جملة تحقق الکلام الذی قبله. وتباریح الصبابة: توهشجها من برحاء الحمسی وهیشدتها.

~~می گوید : که اینچه گفتم که محنتهای معشوق را عطاها مییابم و بجای شکایت

~~به ادای شکر آن میشنایم، همچنین است، ومقنضای حقیفت محبت خود همین است

~~وهرچند افروختن آتش عشق وسوختن او ظاهر وباطن مراء ظاهرا ظلمی می نماید که

~~در حق من میروده اما جون حکم مابه الاتحاد را قیوت می دهده واحکام مابه الامنباز

~~را ازالت میکند ، وباین سبب مرا شایستگی اتصال بجناب وجلال وجمال حضرت

~~معشوق می بخشد، الاجرم آن سوختن وافروختن آتش عشق ازجملة نعمتهای هنیء و

~~دولنهای سنی شمرده میشوند، وسزاوار آنند که همهآ عمر بهادای مواجب شکر

~~ایشان بسر برم .

~~سعیدالدین فرغانی

~~115

~~1- شکیشتی: شکوای.

~~2 - تباریح، الواحد تبریح: الشتدة عدا علیه: اعتدی علیه النعماء: النعمة. عدت:

~~حسبت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_260.png)

~~116

~~ومنک شقائی بل بلائی منکة،

~~وفیک لباسی البؤس اسبغ نعمةا

~~واز حضرت تو که معشوفی بی سعادتی و مرومی من بل هر بلائی ms103 که بمن میرسد،

~~نعسنی ومنکتی عظبم است، زیراکه آن محرومی جون دراثنای سلوکست، موجب

~~شکستگی و ببجارگی و کمال افتقار است بحضرت تو، وسرمایهآ بزرگ دراین راه، ذل-

~~وافتقار است که اگر دراثنای سیر آن احتجاب و محرومی نبودی صفت عجب دمار

~~از نهاد من برآورده بودی وحجب مظلم وپردههای متراکم احداث کرده، و همچنین

~~هر بلائی چون مستلزم رفع حجابی است، لاجرم نعمتی ومنتنی است، ودرعشق حضرت

~~تو نیز تلبشس بلباس شدت وتن عیشی ، وافرترین نعمتی است ، زیراکه هم موجب

~~رفع موانع و حوایل است.

~~ارانی ما اولبته خبر قنیة،

~~قدیم ولائی فیک من شر فتیة2

~~اولیبته ای اعطیته، یعنی دوستی قدیم تو که از ازل با من همراهست بمن نمود که

~~آنچه دادهشدم از قبل بدترین قومی از جوانان قبیله، اعنی لا حی وواشی و آنچه ایشان

~~در حق من کردند و گفتند ورنج و بلائی که از آن گفتار و کردار بروی من آوردند،

~~آن بهترین ذخبره ونعمتی بوده است زیراکه آن گفتگوی وجستجوی لاحی وواشی،

~~هم از آن بلاها است که از آنجهت که از مقتضیات عشق است، از نعمنها وعطاها شمرده

~~می آید، وموجب شکر می گردد

~~فلاح وواش : ذاک ینهدی لغرة

~~ضلالاء ، وذابی ظل یهذی لغیرة

~~مشارق الشدراری

~~1- أسبغ نعمة: اطول نعمة.

~~2- اولیته : اعطیته. القنیة ما یقتنی، ای ما یملک

~~3 - یهذی: یتکلکم بما هو غیرمعقول. قوله ((یهذی لغیرة) دربرخی ازنسخ (فلاح

~~و واش ذاکیهدی لغیرق بجای لغرق و "اضلالا وذابی ... لغرة - بجای لغیرة - ضبط

~~شده است و درنسخهآ شارح علامه همانطوری که دیده میشود ضبط شده اسنت ولی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_261.png)

~~فقوله : فلاح وواش. کل واحد منهما فی محل خبر مبتدا محذوف. وتقدبر ذلک :

~~فهذا الذی ذکرت من شر الفتیة، احدهما لاحر، ای لایم، والآخر واشر، ای نمام،

~~وذاک یهدی الی آخرالبیت ، جملة اخری .

~~پس این شتر فتیهآ مذکور، یکی ملامت کننده منست برسلوک راه عشق و مقاسات

~~نداید مجاهدات ورباضات که ازجهت غفلت او ms104 از ناگزیری حضرت معشوق و سلوک

~~راه او مرا بگمراهی ترک عشق راه می نماید و بسلوتم دعوت میکند ، ومن در یلاو

~~عنای گفتگوی بیحاصل او درماندهام، ومثال او درباطن من نفس امتاره ولوامهآ

~~منست که درمبدأ سلوک از حقیقت کار و لابنکدی عشق وحضرت معشوق غافل و بیخبر

~~و محجوبست، تا از آن بیخبری و محجوبی مرا برمعانات سلوک راه عشق و ترک حظوظ

~~وحقوق خودش ملامت می کرد

~~ودوم از آن شر فتبهآ وشایت کننده ، اعنی نمام وغماز است، که بمن واحوال من

~~وبملایست من بعضی از امور طبیعی راکه ازضرورات نشأت حسی منست ، ببهوده

~~وهذیان میگوید بحضرت معشوق، ومرا بآن حضرت بد می نمایده ازجهت آنکه بر

~~حضرت معشوق و وحدث او ازمن، غبرت میبرده واو صورت عقل وقوای روحانی

~~است که از آن جهت که صفت تنزبه برایشان غالب است ازسر غبرت برعظمت وجلالت

~~قدر آن حضرت مرا که عاشقم و من بعض الوجوه برای ضرورت بصفات کثرت و نقصان

~~منلبتس ، الایق انتساب بعشق آن حضرت قدس نمی بیننده لاجرم گاه فریاد (ما للتراب

~~ورب*الأرباب) برمی آورند، وگاه بنشر معایب فساد وسفک دما بآن حضرت وغبر آن

~~برمن تشنیع میزنند، وگاه بغمازی ((فلان لیس منهم، وانسما جاء فیهم لحاجة) بهذیان

~~غمز ووشایت مشغول میشوند، وهرجند بمقرعةآ تقریع (هؤلاء قوم لا یشقی جلیسهم)

~~سعیدالدین فرغانآی

~~17

~~هردو نسخه دارای معنائی صحیح میباشند، اگرچه نسخهآ شارح اصح بنظر می آید

~~آشتیانی -

~~قوله : (فلاح ... یهدی لغرة) فی نسخة "العزة) .- آشتیانی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_262.png)

~~18

~~زخم میخورند، ومعذلک، دست ازاین غمازی باز نمیدارند، ومن دراین بلای

~~تشنبع ایشان درمانده ام ، وچون آن را هم از ابتلاثات مییابم ، لاجرم تحمثل میکنم

~~وبمنکت تلقسی می نمایم .

~~اخالف ذاه فی لومة ، عن تثقی، کما

~~احالف ذا ، فی لومة ، عن تقیةا

~~من مخالفت این یکی، اعنی لایم می کنم در این ملامت کردن و بسلوت دعوت کردنش

~~ازجهت کمال تحقق بمقام تقوی که احتراز ومجانبت ms105 از جملهآ الواث نقایص از خصایص

~~آنست، چنانکه مراعات و سوگندخواری و اظهار موافقت دیاری میکنم بآن دیگر که

~~واشی و نمام است ازجهت تحقیق مفام خوف وخشبت، وقدم مدارات ومراعات این

~~واشی میسیرم، باظهار اتصاف بصفات تنزیهی وتخلتق باخلاق روحانی، واجتناب از

~~ملابست احکام طببعی وجسمانی .

~~وما ردت وجهی عن سبیلک هول ما

~~لقبت، ولاضکراء ، فی ذاک، مست

~~می گوید : که جون سلوک راه عشق تو که معشوفی، بی قطع جملهآ تعلثفات که

~~دامان هرقوتی وعضوی گرفته است ، میسر نمیشود، و قطع این علایق موقوفست

~~برمقاسات شداید بسبار، ورکوب اهوال واخطار بیشمار ، از رباضات ومجاهدات و

~~مخالفات نفس وجز آن، ودرمقاسات هربک از این مخاطرات خطر فنای جان وتن است،

~~لاجرم جون من قدم صدق در راه عشق نهادم ، هیج خطری وبلائی وهولی وعنائی که

~~بدیدم وهیچ سختی و ضرائی که مرا بسود وفرسود، روی مرا ازاین راه عشق تو

~~برنگردانید ، بلکه همه را بتحمثل تلقی کردم وبرخودخوش گردانیدم.

~~ولا حلم لی فی حمل ما فیک نالنی یؤدی لحمدی ، او لمدح مودتتی

~~واین گردن نهادن وبردباری نمودن من دراین کشیدن آنجه بمن رسبد از بلاها در

~~عشق تو، ازجهت آن نبود که مؤدی شود بآنکه کسی مرا بصفت بردباری ستایشی

~~مشارق الثدراری

~~1 - فی بعض النسخ: اخالف ذا، فی لومه، واحالف ذا فیلومه، ضبط شده است

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_263.png)

~~کند، یا این دوستی حقیقی مرا مدحی گوید، بلکه مطمح نظر من دراین تحمثل اعباء

~~سلوک راه عشق وفناء غیر ذات تو که معشوفی نبود، وموجب آن جز حسسن بر کمال

~~تو نیبست. دراین بیت ذکر تحفتق بمفام اخلاص است1 از مقامات یقین .

~~قضی حستک الداعی الیک احتمال ما

~~فصصت ، وافصی بشعد ما بعد فصتی

~~فضی : ای حکم. واقصی: اصله افعل من القصاء الذی هو البتعد والناحیة ، یقال .

~~قصی فلان عن جوارنا بالکسر قصاء ای بعد، وقد یستعار به عن الغایة والنهایة .

~~می گوید : که موجب این تحملتهای عظیم که می ms106 کنم درمقاسات شداید عشق،

~~آن بشود که حتسن برکمال وجمال عام الاشتمال تو که هردیدهوری و دلاوری را

~~بعشق تو وسلوک راه فنا برای تو دعوت میکنده برمن بالزام حکم کرد که آنچه

~~حکایت کردم از بلا و عنا وموجبات فنا در عشق تو، تحمل کنم وخود را بر کشیدن آن

~~ونهایت وغایت دور آنجه نیز بعد از این فصیهآ منست و در کالکبید2 گفتار نمی گنجد تحمل

~~نمایم . پس حامل من براین احتمال مشقتها ، حکم این حسن کامل تو است نه طلب

~~محمدت ونیکنامی.

~~وما هو الا ان ظهرت لناظری

~~باکمل اوصاف، علی الحسن ارتب

~~وابن حکم حسن تو به عشق من و تحمثل اعبای او نبود الاآنکه تو در آن مظهر

~~وصورت که درمبدا قدح شراب عشق من بود، براین ناظر من ظاهر گشتی، وخود را

~~بوصف اطلاق و عدم تقید بهیچ مظهری واحاطت بجمیع مظاهر معنوی و روحانی و

~~مثالی و حسی که این وصف اطلاق واحاطت اکمل اوصافست و وصف حسن جزئی از

~~اوست ، برنظر من جلوه کردی ، و مرا به عشق وبلاهای او مبتلا گردانیدی، واین

~~اوصاف کمال وغلتو درجمال واطلاق واحاطت برحسن ومعنی اوکه مقید است به

~~احاطت در زیبائی نیفزودند.

~~سعیدالدین فرغانی

~~119

~~1- شارح علامه این مقام را مشروحا تفریر میکنند وعن علی - علیه السلام - کمال

~~الإخلاص نفی الصفات یعنی کافهآ تعیشنات.

~~2 - حمل نمایم - م خت-

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_264.png)

~~120

~~فحلبت لی البلوی، فخلتیت بینها

~~وبیینیء فکانت منک اجمل حلیة 1

~~فوله : فحلتبت من تحلبة المرعة والسیف ، ومنه سیف محلسی

~~می گوبد: که چون دراول، خود را بکمال حسن و اوصاف کمال برمن عرضه

~~کردی، ومرا بجمال پبرکمال خود فریفته و عاشق وشیفته گردانیدی، و آتش شوق در

~~من زدی، وبارهای محنت وبلا برای از الت احکام بیگانگی بردل وجان وتن و روان

~~من نهادی ، پس ازاین جهت مرا بحلیهآ بلا متحلتی کردی، واین همه بلاها را برمن

~~ماشتی، ومیان بلاها ومیان من بگذاشتی، ms107 ودست از ازالت ایشان بازداشتی، وچون

~~من هریک ازاین بلاها را در عشق ماحی حکمی از احکام بیگانگی ومثبت وصفی از

~~اوصاف یگانگی یافتم ، لاجرم هربلائی را برخود، زیباترین حلبه و آرایشی دیدم ، و

~~هرمحنتی را از تو بهترین رحمتی و بخشایشی یافتم.

~~ومن ینتحترش بالجمال الی الردی، اری نفسه من انفس العیش ردت2

~~تحرش یتفعل من حرشت الضب تحرشه حرشا : اصطدته ، فانت حارش الضب،

~~وهو ان تحرک یدک علی جحره لیظنه حببلة ، فیخرج الضب ذنبه لیضربها فتأخذه، فکنا

~~به هیهنا عن الانخداع، وحرف الی متعلق بردت .

~~می گوید: که جون بنباد عشق برمفارقت جملةآ حظوظ واهواء، بل مفارفت اسباب

~~هلاک و فنا میبینم ، پس هرکس که صید و فریفتهآ حسن و جمال شود و بآن سبب

~~عاشق وشیفتهآ معشوفی پرکمال گردد، من مرنفس اورا چنان میبینم که از خوشترین

~~مشارق الشدراری

~~1- حلیت لی البلوی: جعلتها حلوة، من الحلاوة. خلیت بینها وبینی مکسنها متی

~~الحلیة ما یتزین به من المضوعات وغیرها. یقال لها بالفارسیه (ازیور).

~~2- بتحشرش به: یتحکاث به ویتعرض له. فی بعض النسخ: "رأی نفسه من انفس

~~العیش رددت) باید - رای -دریست باشد، چون هر کس عاشق شود، خود را بانواع

~~مصائب تن دردهد، "(که عشق آسان نمود اول، ولی افتاد مشکلها، ویاآنکه، عشق ازاول

~~سرکش و خونی بود - تا گریزد، هرکه بیرونی بود).

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_265.png)

~~عبشی وگرانمایه ترین زندگانیی بسوی فنا وهلاکت باز گردانیده شده است و باصل

~~حالت عدمبیکت خودش مردود گشته.

~~ونفس تری فی الحب ان لاتری عنآء

~~منی ما تصکدت للصبابة صعتدت

~~ری الأول بمعنی الظن والاعنقاد، والثانی بمعنی الابصار، وتصدت ای تعرضت ،

~~فنستشرفها ناظرة البه، وصعدت منعت .

~~می گوید : که هر نفسی که ظن واعتقادش آن باشد که در عشق وسلوک راه وی

~~هیچ رنجی و المی نبیند، هرگاه که ازجهت تحقق به عشق بیش آید و بوی نگران

~~شود، ازجناب عشق محروم و ممنوع آیده زیراکه مقتضای عشق حقیقی آنست که عاشق

~~را ms108 بسعشوق منحد کند وتا اوصاف ومرادات عاشق که همه احکام امتبازی انده بکلسی

~~نبست نگردده حکم عشق تمام ظاهر تنواند شده پس عشق ، دایما اوصاف و مرادات

~~عاشق را فانی میکنده واز او جدا می گرداند، وهرگز در نامرادی و فنای اوصاف و

~~قطع عادات ومألوفات "راحت صورت نبندد، بلکه آن فناء جز برنج وعنا ، دست

~~ندهد، لاجرم نفسی که راحت دوست دارد واز عنا گریزد از عشقش نصیبی نباشد واگر

~~متعرض آن شوددست منع و ردع عشق این رفعه بدستش نهد که :

~~با دوقبله درره معشوق تنوان رفت راست

~~با رضای دوست باید یا هوای خویشتن

~~وما ظفرت، بالود، روح مراحة،

~~ولا بالولا نفس"، صفا العبش، ودت2

~~اصل الودة : التمنی، ثکم استعبر به عن الصدافة ، ومبدأالحب. وکذا الولاء مشتق

~~من الولی، وهو القرب. ثم استعمل فی القرابة والصدافة، واستعبر به فی الحب والاتتماء.

~~وقوله : مراحة، من قولهم : اراحه الله من الهم والعناء فاستراح. والصفا، ممدوده

~~زانما قصرها ضرورة.

~~سعید الدین فرغانی

~~121

~~عانشقان از نامرادیهای خویش

~~باخبر گردند از مولای خویش

~~2 -شعرای فارسیزبان دراین قسمتها ودر بیان این قبیل ازدقائق و رقائق غوغا

~~بپا نمودهاند.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_266.png)

~~122

~~میگوید: که هرگز جانی که آسایش یافته و بآسایش خوکرده باشد، برود که

~~تمنا ومبادی محبت است، ظفر تنواند یافت، ونیز نفسی که پاکیزگی عیش از کدورت

~~عنا و نامرادی دوست دارده البته برولا که ابندای هوی است بیروزی نیاید، بهمان

~~علت که درببت گذشته تقریر کرده شد

~~وأبن الصتفا؟ هبهات من عیش عاشق،

~~وجنکة عدن ، بالمکاره حفتت

~~و کجاست پاکبزگی از کدورت عنا ونامرادی ازعیش کسی که عاشق باشد، وجه دور

~~است خوش عبشی از وی، جه حال و قضیه آنست که بهشت جاودانی بناخوشیها و

~~ناکامبهای طببعی، محقوظست. بعنی بهشت درجنب همت عاشق حقیقی، اخس مطالب

~~وانزل مراتب است " جه مطمح نظر وهست او، کمال اتصال وحقیقت وصال است ، و

~~بهشت منزلی نازل یا مهمانسرائی بانواست ، ومهمانسرا ms109 بنسبت بالقای خانهآ خدا علی

~~کل حال اخس وانزل باشد، وچون آنچه اخس وانزل است بحکم خبرصحیح "حفت

~~الحجنکة بالمکاره) جز بنامرادیها وناکامبها بآن نسیتوان بیوست بآنجه اعز المطالب و

~~اعلی المراتب و المواهب باشد که کمال اتصال است با طلب مرادات و آسودگی ولذت

~~عیش، جگونه توان رسید ؟ لاجرم این تمنا عظیم دوراست

~~ولی نفس حثثر، لو بذلت لها ، علی

~~تسلتبک ، ما فوق المنی ما تسلکت

~~ومرا نفسی آزاد است از بندگی هرحظی ومرادی که غیرحضرت معشوقی تو باشد ،

~~که اگر این نفس مرا آنجه بالای همه آرزوهای خلق باشد و بیش از آنکه در ضمیر

~~ایشان گنجد تو که معشوقی بوی بخشی بر آنکه از تو و عشق تو شکیباگردد، او بحکم

~~آن حثریت ، هرگز بیافت بالای آذهمه آروزها ازتو خرسند نشود واز عشق تو

~~شکیبائی و سیرابی نیابد.

~~بعنی نفس من چنان بنو وعشق تو مقیتد است واز قید التفات بغیر مشاهدهآ عبن

~~ذات تو وغیر تحقق بآنحضرت آزاد است، که اگر آنجه بالای همم وغایت آرزوهای

~~جملةآ خلایق است از تخلثق باخلاق واتصاف باوصاف وتحقق باسمای تو بروی عرضه

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_267.png)

~~گنی واورا بآن چیز از طلب تحقق بعین جمع وحدث ذات تو خرسند گردانی ، هرگز

~~بآن از تو خرسند نشود واز عشق تو روی نگرداند تا ببهشت و نعیم مقیم او چهرسد،

~~واین بیت بیان تحقق است بمقام حریت حقیفی که آزادی است از رق اغیار مطلقا .

~~تا اینجا این ابیات همه بیان حقیقت ترفی عشق است دراطوار مرتبة وسط و استتباع

~~عاشق در آن ترفسی.

~~ولو ابعدت بالصد والهجر والقلی

~~وقطع الرجا، عن خلتتی ما تخلکت 1

~~واگر این نفس من از حضرت تو، که معشوفی، بمنع وهجر واظهار دشمنی و بریدن

~~امید وصل، دور کرده شود، هرگز ازاین دوستی حقیقی خودم خالی نشود. یعنی اگر

~~تو که معشوفی ، جنان نمائی که نفس تو محل ومنبع نقائص است، وحضرت من اصل

~~ومجمع ms110 کمالات، وکمال وکامل را با نقصان ونافص هیچ مناسبت وملائمت نباشد ،

~~پس باین اظهار وتقریر حکم دشمنی ، نفس مرا ازدرگاه محبت ووصلت خود دور و

~~مهجور گردانی، و امیدش از وصل منقطع کنی، با اینهمه نفس من ازحکم آن میل ذاتی

~~اصلی وتوجه کلسی بسوی تو، هرگز خالی نشود .

~~وعن مذهبی، فی الحب، مالی مذهب ،

~~وان ملت بوما عنه فارفت ملتنیا

~~وازاین طریق تحقیق که من درعشق میسیرم، واعنقادی که دراین طریق تحقیق دارم،

~~مرا هیچ جای روش و گریزی دیگرنیست، واگر روزی ازاین طریق راست و مذهب

~~درست خودم در عشق ، میلی کنم ، مفارقت دین خود کرده باشم، چنانکه مترجم

~~بارسی بزبان این مقام گفته است:

~~ببت

~~مرتد گردم اگر زتو برگردم

~~ای جان و جهان تو کفر وایمان منی3

~~سعیدالدین فرغانی

~~123

~~1 - القلی: البفض. الخلکة الحبیبة. ما تخلشت: ماترکت.

~~2 - مذهبی فی الحبة معتقدی فیه. مالی مذهب مالی منصرف ملتی الطریفة او

~~الشریعة فی الدین

~~2 - درنسخ موجود نزد نگارنده : (ای جان وجهان..).

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_268.png)

~~24

~~ولو خطرت لی ، فی سواک ارادة

~~علی خاطری، سهوآء قضیت بردتی1

~~و اگرناگاه ازجهت سهو وغفلت که از احکام نشأت است، نه بقصد و نیگت، مرا خواست

~~و ارادتی درغیر تو که معشوقی از آمال و حظوظ خودم برخاطر گذر کنده آن دم

~~بارتداد خودم ، از دین حق ، حکم جزم کنم، وهرچند بنسبت با عموم خلق سهو

~~معفو عنه است، ولکن چون ارادت وعشق تو عین دین وایمان ویقین منست، بهرطریق

~~که ازاو مفارقت کنم ازدین اصلی بکلسی بر گشته باشم .

~~لک الحکم فی امری، فماشئت فاصنعی،

~~فلم تک الا فیک ، لا عنک رغبتی

~~یقال رغب فیه : ای مال الیه، ورغب عنه، ای اعرض ونأی .

~~می گوید : که اکنون درکار من همگی حکم و فرمان تراست هرچه خواهی میکن

~~چه همه میل ورغبت من جز درعشق تو نیست، نه آنکه مرا از عشق تو اعراضی در وهم

~~گنجده پس اکنون ، نو ms111

~~"اخواهی بوصال کوش و خواهی بفراق

~~من فارغم ازهردو، مرا عشق تو بس)

~~وهجبر من غیر این بیت نیست که :

~~بارم رهو رسم عشق نیکو داند

~~هرخورده که شرطست در آن تو داند

~~بگذاشته ام مصلحت خویش بدو

~~گربشکشدو گر زنده کند او داند

~~این سه بیت گذشته برولا بزبان اتنهای مقام عشق گفت، واکنون بجهت تحصیح

~~این دعویها که کرده سوگند یاد میکند، دراییات آینده و میگوید :

~~ومحکم حتب، لم یخامره بیننا

~~تخیثل نسخ، وهو خیر الیکة 3

~~مشارق التدراری

~~1- قضبت : مت ردتی: ارتدادی.

~~2- رغب فیه اراده ونقیضه : رغب عنه

~~3- وفی بعض النسخ: ومحکم عهد لم یخامره ... بدل: محکم عهد (الف) ... ای اقسم

~~رالعهدالموثق. یخامره : یخالطه. النسخ: الابطال. الألیثةة القسم.

~~(الفن - لا یخفی که، ومحکم عهد، از محکم حب، دراین جا مناسبتر است، اگرچه نسخهآ مؤلف شارح که

~~زمان ابن فارض را درک کرده است ، شاید معتبرتر باشد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_269.png)

~~المخاطرة : المخالطة.

~~سوگند میخورم بحق آیت محکم محبتی ذاتی غیرمعلگل، که در شأن ما نازل و

~~درمیان ما حاصلست ، وهر گز نخیثل نسخ وتبثدل بآن آیت محکم نبامیخته است ، و

~~غبار اختفا واشتباه وانتها ازمیدان حکم او برنینگیخته . وازاین جهت ، این سوگند

~~بمحبت ذاتی، که از زوال واختلال ونقصان وابطال وتغیر وتبدل وتناهی وتحول،

~~بکلی ایمن است، واز سرجشمهآ وحدث وثبات وبقای حقیقی، روان، ودر صمیم دل

~~ساکن، بهترین سوگندی است. فتقدیر البیت : ومحکم حب2 ثابت بیننا، لم یخامره

~~تخیبل نسخ .

~~واخذک میثاق الولاحیث لم ابن

~~بمظهر لبس النفس ، فی فیء طیتنیأ

~~تقدیره : واخذک میثاق الولا فی فیء طبینتی حبث لم ابن .

~~وسوگند بگرفتن تو مرمیثاق دوستی ذاتی را با من درصورت مثالی که سایهآ آب

~~وگل منست ، آنجاکه من بیبدا نشده بودم هنوز بمظهر پوشش وتلبس نفس خودم

~~باین صورت عنصری انسانی که هیأت شخصی آب وگل منست واین میثاق الست در

~~سایه این هیأت آب و گل من واقع بود.

~~یعنی بحق آن میثافی که بصورت خطاب ms112 الست2 بربکم) ظاهر شده بود، بآن

~~طریق که در عالم مثال نفوس جزئی جملهآ بشر در آن صورت مثالی ، امثال الذر متعین

~~شدند، وخطاب ((الست) بشنبدند وعهد، قبول کردند جینانکه نص- فر آن عزیز وحدیث

~~صحیح بآن ناطقست وکنایت ازصورت مثالی بسایهآ آب وگل از آن جهت کرده است

~~که عالم مثال را دوجهت و دوحکم است، جهت اولش آنست که محاذی عالم ارواح و

~~روحانیاتست، وحکم او آنست که لطیف را کثیف میگرداند، چنانکه صور روحانی

~~که درغایت بساطت ولطافتند و بآن سبب از ترکشب و تشکثل منزه، دراین جهت از عالم

~~سعیدالدین فرغانی

~~125

~~1- الطینة: الجبلة . 2-س 7، ی 171. قوله (س 11): "درصورت 000" فی خ ت: درصورتی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_270.png)

~~126

~~مثال باین حکم اومرکب و مشکثل ظاهر میشوند ، همچون ظهور جبرئیل وغیراو

~~ازارواح ومجتردات درصور مثالی تا درمنامات وغیرمنامات بنسبت با بعضی محسوس

~~می نماید، بلکه چون ابین جهت ازعالم مثال متعبسن شد، هرصورتی روحانی بسبط مجرد

~~را دراو مثالی و عکسی ممثکل بیدا آمد، وظهور و تعبن این جهت مذکور از عالم مثال

~~پیش از تعبثن عالم حس ومحسوسات بود مطلقا

~~و اما جهت دوم از عالم مثال آنست که محاذی عالم حس و محسوساتست، وحکم این

~~جهت آنست که کثبیف را لطبف گرداند تا صور محسوسات که از غایت کثافت، تجزیه

~~وتبعیض ازخواص. ایشانست . صور وامثلهآ ایشان دراین جهت ازعالم مثال از تجزیه و

~~نیعببض محقوظ می باشند، جنان که صوری که در آیینه وآب صافی وهمهآ جیزهای

~~شفاف ظاهرمیشود ازصور وامثلهآ این عالم واین جهت مذکور ازاوست، وقابل تجزیه

~~وتبعیض نبست، وتعبثن وظهور این جهت، متأخر بود ازتعبن عالم اجسام ، وجون

~~عالم حس منعببن شد، این جهت بعد ازاو متعین گشت، تا هرصورتی که در حس ظاهر

~~میشود درحال او را سایهیی و مثالی دراین جهت از عالم مثال پیدا می آید . بلکه شیخ

~~محبی الدین ، رضی الله عنه، این جهت از عالم مثال را "الأرض المخلوفة ms113 من بقبتة طینة

~~آدم) میگوید ومی فرماید : که دراین زمین درآمدم، ودر او شهرها وخلایق ومردم

~~دیدم، ومیثاق "الست" درصور این جهت از عالم مثال وافع بود که نفس جزئی

~~هرشخصی انسانی بمظهر صورتی از صور این جهت ازعالم مثال متلبس شد ، و آن

~~میثاق را قبول کرد، و آن صورت1 سایهآ آب و گل این شخص بود، مادهآ او ذره که از

~~مشارق التدراری

~~1- باید باین نکته واقف بود که کلیهآ مخلوقات دارای عالم میشا و - الست - و

~~نشأت ذریةاند ، وهرعالم محیطی نشأت میثاف عالم محاط وهرعالم دانی مسبوق

~~الوجودست بنشأت مقدم برخود و کلیهآ موجودات عالم تفصیل آنان مطابق عالم اجمال آنهاست

~~و تمسرد از (بلی) درحق آنان متصور نیست غیر انسان که گاهی نشأت تشریع اومخالف

~~جهت تکوین اوست وبا اجابتالست بربکم - به بلی - جهت اجابت هوا، متمرد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_271.png)

~~او درشخص آدم موجود بود بالقوه ، وهذا تحقیق قوله : "واخذک میثاق الولا فی

~~فیء طینتی) . فاعلم ذلک، والله الملهم للصواب .

~~وسابق عهدر لم یحل مذ عهدته ، ولا حق عقد ، جل" عن حل2 فترةا

~~وسوگند بآن عهد اولین که درعالم غیب وافع بود، وبرهمهآ عهودسابق، وبندنده و

~~قبول کننده آن، جز فیض مقدس و اقدس تو نبود. واز آن گاه که تو آن عهد را بستی،

~~هچ گشاده نشد، وفترت بدو راه نیافت، وسوگند باین عفد محبت لاحق، که آخرین

~~عهود وعقود است ، ودراین صورت حسی من بواسطةآ سافی نظر و قدح صورت، که

~~گفتنه شده حکم آن عقفد ظاهر گشت، واحکام بافت . وبسبب آنکه اثر وحکم مناسبت

~~ذاتی بود، بزرگنر وعالی تر از آنست که نسبت فترت واختلال وانحلالی که حکم واثر

~~مناسبات صفاتی است باین عقد لاحق منطرق تواند شد. مرادش، والله اعلم ، ازسابق

~~عهده آنست که دراول توجه بسوی کمال اسمائی، وشهود حفایق درحضرت علم، با

~~هرحقیقتی کلی ، اولا2، وجزئبات ثانبآه دروقت طلب ایشان بزبانهای استعدادات

~~اسلی اولی مرظهور واظهار خودشان را درمراتب ، بواسطهآ فیض ms114 عام وجودی، عهدی

~~گرفت، وشرطی نهاد بحکم و حسب آن مناسبات پنجگانه، که آن فیض وجودی و حدانی

~~را عما هو علیه من النزاهة والاطلاق، بآن ظهور هیچ تغیری و وصفی ناملایم اکتساب

~~نکنند ، وباز بهمان اوصاف کمالش والزیادة بروفق امر "ان الله یأمرکم ان تؤدوا

~~الأمانات2 الی اهلها" باصل اوکه حضرت جمع است واسیارند ، بعداز آنکه بمفنضای

~~حدیث "وان تودوا، کل ذی حق حفته) حقوق مراتب ومقامات ومنازل وطرق واهالی

~~سعیدالدین فرغانی

~~12

~~میگردد، درهرحال مقام ذرأعلی ، مرتبهآ اعیان ثابته وعالم اسما وصفاتست، و مرتبهآ

~~نازلهآ آن عالم مثال ایست - لمحرره جلال آشتیانی -

~~1 - وسابق عهد لم یحل، ای لم یتغیر. الفترةة المهلة.

~~2-س2،ی 61

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_272.png)

~~128

~~ایشان وخطوات که انقاس است ، بل حق هرچه وهر که بایشان تعلق داشته باشد، در

~~این مراتب بوساطت این امانت وجود همه بکلمی ادا کرده باشند، چنانکه ((واذ

~~اخذنا من النبیین میثاقهم ومنک ومن نوح وابرهیم وموسی1 وعیسی بن مریم، واخذنا

~~منهم میثاقا غلیظا" ، "ومن المؤمنین رجال2 صدقوا ما عاهدوا الله علیه" اخبار است

~~اولا ازآن عهده وابن مبثاق الست، سایه وصورت ، با سایة سایه وصورت صورت

~~آن عهد است . جه ازشیخ عالم سببدنا وقدوتنا، صدرالدین ، رضوان علیه، شنیدم

~~کاه روزی شیخ سعدالدین الحموی، رضوان الله علیه، دراثنای تقریری که در مسأله

~~می کرده فرمود که مواثیق شش بوده است، شیخ گفت که من این سخن بحضرت شیخ

~~محیی الدین رضی الله عنه، عرضه کردم، او فرمود که "کأنه یریدالکلبیات، والا فهی

~~اکثر من ذلک" . پس براین معنی ، این میثاق الست شاید که صورت صورت این

~~میثاق سابق مذکور باشد ، بل هلم جرا . واما لاحق عقد ابن ظهور است بصورت

~~عشق در نشآت حسی که برخکم آن مواثیق گذشته لاحق گشت، والله المرشد .

~~ومطلع انوارر بطلعنک ، التنی

~~لبهجتهاء کل*البثدوراستسکرت

~~یقال : استسرالقمر ، ای طلب السترار لبلة الثامن والعشرین والنناسع والعشرین

~~یقال له ایضا عند ذلک انمحی وانمحق . والبدر هنا کنایة عن الحفایق ms115 الکلبة التی لا

~~نور ولا ظهور لها من نفسهاء بل تقبل ان یظهر نور شمس الوجود بها وفیها .

~~می گوید : که سوگند بحضرت ذات کل مطلق تو، که مطلع و مشرق انوار ظاهر و

~~باطن علم و وجود است، وبواسطهآ رخسار تو که وجود ظاهر عام مطلق است، از آن

~~جهت که روی درظهور دارد - من حبث مرتبة الالوهة - مواجه جملهآ حقایق کلمی و

~~جزئی است، وطالع درایشان و پیدائی هرحقیقتی کلی، چون حقیقت انسان کامل مثلا

~~مشارق التدرادی

~~1-س 33،ی7.

~~2-س33،ی22

~~3 - استسرت : دخلت فی السرار وهو آخرلیلة من الشهر القمری، فاختفت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_273.png)

~~یا غیر وی که بدر کنایت از اواست، بآن طلوع و مواجهه متعلق است، وچون بصورت

~~کمال پیدائی وصفت اطلاق و کلیت وعدم تقیشد ، که بهجت کنایت از اوست ، براین

~~حقیقت کلی که بدر کنایت از وی است، پیدا شود واورا دریابده چنانکه شمس بغلبهآ

~~اطلاق نوریتت خودش جون ببدر نزدیکتر میشود واورا درمی بابد، درحال این بدر

~~در وی محو و محق وپنهان می گردد، همجنین این حقیفت کلی با وجودی کامل که

~~بوی مضاف شده بود از نور شمس وجودهم دراین شمس وجود مطلق، محق و پنهان

~~شوده وازاونام ونشان نماند، وآن وجودمطلق قائم مقام اوظاهر باشد، بچنانکه هرخلیفه

~~وکاملی . فافهم، والله المرشد.

~~ووصف کمال فیک، احسن صورة،

~~وافومها ، فی الخلق ، منه استمکدت

~~وسوگند بوصف کمالی که درذات کامل تست که معشوفی که خوبترین صورتی معنوی،

~~وآن صورت جمعیت است که (خلق آدم علیها" ومعتدلترین صورتی حسی نیز در

~~خلقت وآن این صورت مزاجی عنصری انسانی است، همه از آن وصف کمال تو مدد

~~بافتند، صفت کمال که لازم حفیشی ذات وحضرت احدبت جمع وجمعیت مذکوراست ،

~~ومعنی اواستقلالست بخود وبی نبازی ازغبر ، بردو قسم است :

~~یکی - ذاتی، و دوم - اسمائی. اما کمال ذاتی، بحضرت ذات من حیث شهوده

~~نفسه بما افتضنه نفسه لنفسه فی باطن غبببه وحضرة احدبتة جمعه متعلق است ، واما

~~کبال ms116 اسمائی بحضرت جمعیتت و مرتبت الوهت و ظهور در مراتب از حیثیتت این

~~حضرت جمعبت بازبسته است ، ومدد این کمال اسمائی از آن کمال ذاتی میرسد که

~~باطن او است که از خزینهآ کثنه غیب و بی نهایتی ذات میسناند و بحضرت جمعیت

~~میرساند، وهر نفسی از بحر بی نهایت کنهذات موجی منضمتن جواهر زواهر می خبزده

~~و اثری از آن موج از راهگذر این کمال ذاتی باین حضرت جمعیت و کمالات اسمائی

~~سقیدالدین فرغانی

~~129

~~1 - استمدت اخذت مادتنها

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_274.png)

~~130

~~او می بیوندد ومفصل میشود

~~پس میگوید: که سوگند باین وصف کمال ذاتی که در باطن و کثنه غیب حضرت

~~ذات تو ثابت است، وحضرت جمعیت که احسن الصور المعنویة است از آثار امواج آن

~~حر بیمنتهای کمال ذاتی استمداد نور وظهور میکند، واین صورت مزاجی عنصری

~~انسانی که صورت وسایه وآیینهآ این حضرت جمعیت مذکور است ومزاج او اقوم و

~~اعدل دیگر امزجهآ اجناس وانواع عالم است، ودر کمال جمعیت ووحدث مضاهی او

~~حکم نص. ((ان الله خلق آدم علی صورته) در استوای خلفت وظهور بصورت و صفت

~~کمال ووقوع در حاق* اعتدال هم مکدد از آن کمال ذاتی و اثر سرایت عام اومییابد.

~~وفائدهآ آنکه وصف کمال گفت نه نعت کمال، آنست که وصف امر ثبوتی است، ونعت

~~امر عارضی، وکمال مرآن حضرت را اصلی است نه عارضی، بل منبع همهآ کمالات

~~اوست . وفبک از آن گفت، که حرف فی، که مرظرفیت راست، منبیءاز بطون است و

~~آن کمال ذاتی، باطن آن حضرت است

~~عذابی، ویحلو عنده ، لی فتلتی

~~ونعت جلال منک، یعثذب، دونه،

~~وسوگند بنعت جلال وهیبت از حضرت تو، که خوشگوار میآید مرا بنزد آن نعت

~~وظهور او ازتو عذاب والم من، وشیرین می نماید پیش ظهور او ازتو کشتهشدن من.

~~بباید دانست که آنچه ظاهر و متجلتی میشود در مراتب وجود [یکی] بپیش نیست

~~من حبث ظاهره وباطنه که اثرظاهرش برعالم مثال ms117 وحس ومحسوسات غالب وظاهراست،

~~وحکم باطنش درعالم غبب و ارواح قوی وبیبداء ودائما سلطنت واثر وغلبه مرباطن

~~راست برظاهر، ومرارواح راست براجسام، وعالم جسم مقهور ومغلوب عالم معنی و

~~روح است . پس اگر چنان که تجلسی یی منصبغ بحکم بطون ازحضرت غیب متعین

~~میشود، قابل او جز قلبی متحصل ازاحکام قوای روحانی سالک نمی باشد، بعد از

~~آن که روح مجردش از نفس مدبر واحکام قوای روح که حکم تنزیه برایشان غالب

~~مشارق الکدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_275.png)

~~است از احکام قوا وصفات نفس ومزاح که حکم تشبیه برایشان مستولی است، همه

~~از یکدیگر متمیز شده باشد، واز اثر امتزاج و اختلاط مخلص گشته، پس اگر بسبب

~~طریان حالی دراثنای سلوک از این تجلسی باطنی چیزی روی نماید، و هنوز روح سالک

~~از نفس تمیز نیافته باشد، واحکام روحانیش با احکام و اوصاف نفسانی و جسمانی

~~مختلط وممتزج باشند، وقلبی که علی ماینبغی من حق هذا التجلسی الباطنی مراورا بآن

~~قلب تلشقی تواند کرد هنوز حاصل نبامده، وابن احکام وقوا واوصاف روح ونفس و

~~مزاج را اکنون با این تجلیی باطنی واثر او هیچ مناسبت وملائمتی ثابت نی ، لاجرم

~~این تجلی را اثرش بحکم وحدته وقوة بطونه واطلاقه ، دراین حال براین سالک جز

~~بصورت ونعت جلال وهیبت وقهر وسلطنت ظاهر نشود، وحبنتذ آن احکام واوصاف

~~را مقهور ومغلوب گرداند ودرهم شکند و متلاشی کنده که عذاب وقتل وجنون سالکان

~~جمله اثر آن قهر وغلبه است ، وجون ظهور حکم آن تجلی ، بصورت فهر وهیبت ،

~~بسبب عدم تمکنن قابل است ازظهور در او علی ماینبغی، نه بکم عبن آن تجلسی،

~~لاجرم از آن بلفظ نعت عبارت فرمود که امری عارضی است، نه بوصف که امری اصلی

~~ذاتی است. پس میگوید: که جون من آن نعت را از تو صادر میبینم، آن عذاب مرا

~~عذب مینماید ، وکشتن ، شیرین می آید1 وهو المراد بقوله :

~~وسثر جمال " عنک کل ملاحة

~~به ظهرت، فی العالمین، وتمکت

~~وسوگند ms118 بستر جمالی که از تو وذات مطلق نو بقوابل عالم تجاوز وسرایت میکند،

~~وهرشیرینی ونمکینی، ومناسبت وملائمتی بوشیده ، که دروصف و تقریر نمی آید،

~~درهمه عالم وعالمیان بآن سر جمال ظاهر وتمام شده است . معنی جمال، وحقیفت او

~~کمال ظهور است بصفت تناسب وملائمت "سواء کان خارجا عن الشخص او داخلاء

~~سعید الدین قرغانآی

~~131

~~عاشقم برلطف و بر قهرش بجد

~~واین عجب من عاشف این هردوضد

~~در بلا هم میچشم لذات او

~~مات اویم ، مات اویم ، مات او

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_276.png)

~~132

~~فیه) کما جاء فی الحدیث (ان رجلاء قال : یا رسول الله ، اشتهی ان یکون ثوبی حتسنا

~~ونعلی حسناء امن الکبر هو؟ فقال رسول الله، صلی الله علیه وسلتم، لا، ان الله جمیل

~~یحبة الجمال) .

~~ودر آنجه گفتیم که جمال کمال ظهوراست، تناسب و ملائمت تماما مدرج است،

~~چه اگر تناسب تماما نباشد ، ظهور از حیثیت جزئی یا خلقی بسبب آن عدم تناسب

~~واعتدال، کمترباشد و ازحیثیت بعضی بیشنر، وحبنئذ انحراف مائی در آن ظهورحاصل

~~باشد که قبح عبارت از آنست، پس آن شخص را از حیثیت آن جزء وخلق جمال و کمال

~~ظهور نباشد . واما سرجمال وحدثت ولطف وجود عاع، فایض است من عبت ظهوره

~~وانبساطه علی جمیع الکون ، وسریانه بحسب القابلیات فی جمیع اجزاء العالم دقیقه

~~وجلیله .

~~واما حتسن، نفس تناسب وملائمنست نه کمال ظهور.

~~واما ملاحت ، تناسب وملائمت ولطافتی دقیق پوشیده است که خوش آید ، اما

~~از او عبارت تنوان کرد ، همچون کیفیات که لاتنحکی بالاتفاق .

~~واما صباحت هم ظهور بصورت تناسب است، اما بوصف بریق ولمعان، چه او

~~مشنق. ازصبح است واضافت او جز بوجه نکنند وگویند صبیح الوجه بخلاف ملاحت

~~که اورا بهمه جیزاضافت کنند، هرچند استعمال او درعین بیشتر کنند، و اما بهجت گونهآ

~~خوب است با ظهور سرور وبشاشت در وی ، وقوله : زبه ظهرت فی العالمین وتمیت)

~~یعنی مظهر آن ملاحت بوشیدهآ لطبف درهمهآ موجودات جز آن سر جمال که وجود

~~بگانه ms119 است، نبیست .

~~وحسنر به تسبی النشهی دلتنی علی

~~هوی، حسنت فیه، لعترک، اذلکنی

~~وسوگند بحسن وزیبائی از تو که همه عقلهائی که مانعند از قبح و انحراف وظلم و

~~مشارق الکدراری

~~1 - النهی: العقول ، صاحب النهی، ذوی العقول.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_277.png)

~~اعنساف، بآن حسن ربوده و مغلوب و اسیر ومنهوب میشوند واین زیبائی بحکم تناسب

~~وعدالتی که دراوست، مرا دلالت کرد بعشقی که مثوحتد دوئی عاشق و معشوق است،

~~وازجهت عزت تو که معشوقی، ذلت وخواری من، دراین عشق نیکو و پسندیده آمد.

~~النهی : جمع نهیه بضم النون ، وهی العقل، لأنه ینهی عن الفحشاء ، ویمنع الطبیعة

~~عن الاسترسال ، مأخوذ من النهی بفتح النون وکسرها ، وهو الغدیر الذی یمنع الماء عن

~~الجری . وتناهی الماء اذا وقف، وتنهیة الوادی، حیث ینتهی الماء البه من حروفه .

~~یعنی جون در حسن، معنی اعندال که تناسب است ثایت است واعندال صورت و

~~ظل وحدث ومزیل حکم کثرت، جنانکه تمیز که منبیء از کثرت است، بوی منفی

~~میشود، وصکم عقل تصرف وتمبیز است میان اشباء ازخیر وشر و حسن وقبح و

~~الطافت وکثافت . پس هرکجا حکم تمییز درحکم وحدث بوشیده شوده عقل را آنجا

~~تمکشن از تصرف واستقلال کم گردده واسیری را معنی اینست . لاجرم ازاین جهت

~~هر کجا حتسن تمام ظاهرشوده عقل آنجااسیر وبی تصرف مانده و آن حتسن بآنصورت

~~عدالت ، لابد بمعنی وحدث که درعشق است دلالت کنده وجون یکی از مقتنضبات

~~عشق تن دردادن عاشق است بآنکه اورا هیچ حکمی واثری و وصفی متما به الممایزه

~~نیاند تا آنگاه بمعشوق متتصل ومنحد تواندشد، واین تن دردادن عاشق باین بی حکمی

~~و بی وصفی ، که ذلت عبارت از آن است، ازجهت آن لازم می افتدکه حضرت معشوق،

~~چنان منیع الحمی ویگانه است که تا ازخود وصفات خودش که مثبت حکم دوئی و

~~ممایزتند، بکلسی بدر نیاید، وباین ذلت رضا ندهد، اورا با حضرت معشوق که یگانه

~~اببت هیچ نسبت نباشد، وبعدم نسبت، بوی اتصال تنوان ms120 بافت ، لاجرم برای طلب

~~تحقشق بوصل معشوق وجهت عزت او، این ذلت پیش من که عاشقم نیکو وخوش آینده

~~می نماید، وبآن بکلمی رضا دادهام ، وذلک معنی قوله : "حسنت فیه لعزک ذلتتی) :

~~سعیدالدین فرغانی

~~133

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_278.png)

~~134

~~ومعنی وراء الحسن، فیک شهدته ، به دق6 عن ادراک عین بصیرتی

~~وسو گند بمعنییی که درحضرت تو که معشوقی ثابت است، بالای حسن و آن وحدن

~~وجمعبتت وجود است که آن معنی وحدثت وجمعیت وجود راهم بوی واثری که از

~~وی بحکم معبست ((وهو معکم) با من همراه است، وآن سر وجودی است مشاهده

~~کردم، وآن معنی که وحدث وجمعبت وجود است کما هو ازغایت لطف و حقیتت و

~~قدم، باریکتر از آنست که هیچ بصیرت که دیدهآ دل وجان است، و بداغ خلقیتت و

~~حدثان موسوم، بییرامن سرادقات عزت و وبحدت او، تواند گردید، این همه سوگند

~~بوده وجواب سوگند اینست که در بیت آینده می گوید:

~~الأنت مثنی قلبی، وغایة بتغیتی

~~وانهی مرادی، واختباری، وخبرتی2

~~المنی: جمع مثنیة، وهی الامنیتة. والبغیة بالکسر: ماتبغیها، وبالضم: الحاجة نفسها.

~~باین همه سوگندها که بادکردم که تو که حضرت معشوقی، همگی آرزوهای دل

~~منی وهبچ آرزوئی جز حضرت تو ندارم، وغایت مطلوب ومننهای مراد من حضرت

~~تست، واختبارکردهآ من توئی از آن جهت که من خبریت خود وغیرخود درتو یافتهام

~~(یافتم -خ ل وخیریت من خود بحضرت تست فی نفس الأمر درهرجچه اختیار من بآن

~~رسد با نرسد ومن آنرا باز یابم یا نیابم .

~~وخلع عذاری فیک فرضی، وان ابی اذ

~~ترابی قومی والخلاعة سشنتی2

~~العذار : اسم لما یجعل علی رأس الدابة ، ینزل علی ختدیه، ویششد تحت حنکه ،

~~و المقود یکون علیه، وخلعه عبارة عن رفع ذلک عن رأسها، فتمشی وترعی علی مرادها،

~~مشارق الشراری

~~1-به دق :ای به صغر وخفی

~~2 - فی بعض النسخ: واقصی مرادی. خیرتی تفضیلی، واختیاری ایاک

~~3-خلعت عذاری: تهتکت. الخلاعة: الإنقیاد للهوی والتهتسک . بخلعی : ای بخلعی

~~العذاری. خلعتی الثواب ms121 یخلع، ای یعطی الأحد.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_279.png)

~~فاستعیر به عن المنهمک فی الامور والمسترسل فیها ، ویستعمل فی عدم التقید بضبط

~~النوامیس والعواید الظاهرة وعدم المبالاة بالملامة وغبرها . وغلام خلیع من الخلاعة

~~بالفتح، هو الذی خلعه اهله، وان جنا، لم یطالبوا بجنایته .

~~میگوید: که جون معنی فرض آنست که بترک او معافب شوند و باتبانش مثاب

~~داشند ، ومعنی سنت آنکه اتبانش موجب ثواب باشد ، اما ترکش مستلزم عقاب و

~~عتاب نگردده ومنقنضای شریعت عشق آنست که عاشق بکلسته، بحضرت معشوق متوجه

~~باشد وازغبراو معرض، لاجرم عدم تقیشد من بنظر ومراعات عادات و ناموسهای اغیار و

~~قطع نظر از جز عشق دلدار، فرض عبن منست، تا بمجرد تطلشع بحظی و نصیبی با حفظ

~~ناموسی که بعواید معهود خلق تعلیق دارده خود را مستوجب عناب هجران و عقاب

~~حرمان میدانم، و نیز بی سروپائی وبی پناهی و بیجاهی و بیجائی، سنکت منست تا

~~اتیانش موجب قربت شود، زیراکه تقید من جز بشریعت عشق ومقتضیات او نیست.

~~ولیسوا بقومی ، ما استعابوا تهتکی،

~~فایدوا قلیه واستحسنوا فیک جفوتیا

~~واین جماعت ازاهل علم ظاهر، وصوفیان رسمی، وخشک زاهدان که منکراهل محبت

~~و توحبد و معرفتند ، هبجبک از قوم وقبیله و اهل من نیستند مادام که این برده

~~دریدهشدن وبی باکی و قطع نظر از اغبار و کسر نوامیس مرا عیب میشمرند ، وباین

~~سبب که این احوال مرا مناسب وملایم احوال خودشان نمی بینند، با من اظهار عداوت

~~میکنند ، وجفاکردن را درحق من بنقریع وملامت ونسبت کفر وزندقه ومباحی و

~~حلولی ، بمن خوششان می آید، وآن را نیکو میشمرند ، وقدح وانکار مرا قربت

~~میدانند، زبراکه اهل من عاشفانند، واین قوم بنزد من همه فاسفانند واگر خود پدر

~~ومادر وبرادر منند. واین دوسه بیت هم دلالت دارد بر آنکه میل ناظم بمذهب اهل

~~ملامتست.

~~سعیدالدین فرغانی

~~135

~~1- استعابوا تهتکی: عدو لاه عیبا.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_280.png)

~~136

~~واهلی ، فی دین الهوی، اهله ، وقد

~~رضوا لی عاری، واستطابوا فضیحت

~~وخویش وقببله واهل ms122 و آل من در دین وملمت عشق، اهل عشق وعاشفانند که حال

~~اشان آنست که راضی شدهاند باین عبب عاشقی وعار رسوائی، وبیباکی من و این

~~فضیحت وشهرت من بعشق، ایشان را خوش می آید وآن را لذیذ میشمرند، وکمال

~~من دراین بی باکی وبی التفاتی باغبار میدانند .

~~فمن شاء فلبغضب، سواک فلا اذی،

~~ذا رضیت عنی کرام عشیرتی

~~پس هرکه خواهد گو باین رسوائی عاشقی وخلاعت، ازمن خشم میگیر ، جز

~~حضرت تو که معشوقی که مرا از آن خشم ایشان هیچ گزندی نیست، چونکه کرام

~~عشیرت وبزرگان قبیلهآ من که کبار مشایخ وعلمای راسخند ومحققان اهل ملامت ، از

~~من باین فضیحت عاشقی راضییند . پس جون هرجه ازاین نوع خلاعت ورسوائی که از

~~من صادر میشوده آن مقتضای رضای حضرت تو که معشوفی واولیای عالم راسخ تو

~~باشد، کمال خود را من در آن میبینم، لاجرم اگر آن چیز در نظر زهتاد و مترسمان،

~~نقصان نماید ومرا برآن مذمت وتقریع کننده مرا ازآن جهزیان ؟چه مطمح نظر مر

~~جز تو ومقتضیات عشق نو نبست .

~~وان فتن النشساک بعض محاسن

~~لدیک ، فکل منک موضع فتنتیا

~~واگرچنانکه مراین زهاد وعبتاد را بعضی از اوصاف جمال و کمال که بتعضرت جمعیت

~~تست در فتنه انداخته است تا ترک بعضی حظوظ ولیذات عاجل ازبرای آن کردهاند"

~~بنزد من باری جنانست که همگی اوصاف تو جای آنست که مرا درفتنه اندازند واز

~~جهت تخلشق و تحقق بهریکی، همه نامرادیها برخود گیرم، زیراکه براین زهاد و عباد،

~~با صفت رغبت غالب می باشد یا صفت رهبت . اما اهل رغبت را میل بصفت هدایت و

~~کرم وفضل وانعام تست، وازاین محاسن تو چون اثری درخودمی یابند، آنرا مناسب

~~مشارق التدراری

~~1 - فتن النساک: ولههم. فتنتی ولهی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_281.png)

~~حال خود می شمرند وغایت خود میدانند، وازجهت آن تا بآثار ابن اوصاف، ومحاسن

~~تو که بهشت و نعبم مقیم است ، یا بعین ایشان که دیداری، مقید است، در ms123 آجل

~~وصولیشان حاصل آید، نفس خود را برترک حظوظ ولذات عاجل الزام می کنند ، ودر

~~فننهآ رباضت ومجاهدت ونامرادیها میاندازند ، پس بعضی از محاسن تو بیش نیست

~~که سبب فتنهآ نفس ایشان شدهاست . واما اهل رهبت از صفت بطش وعقاب وقهر و

~~عذات تو بصفت عفو و غفران وقبول ورضوان وشفقت و رحمت تو بناه می آورند و

~~موجب میل ایشان بنو این اوصاف است، وغایت بشغیت و فصارای امنیت ایشان ازتو

~~این اوصاف مذکور است، وعلت فتنهآ ایشان جز این محاسن مذکور نیست.

~~اما مطمح نظر وهمت من درسلوک طریق عشق تو واقتحام احوال واخطار که فننهآ

~~نفس منست، عین حضرت ذات تست بجمیع مقتضبانها ، ازقهر ولطف ونواخت وعنف

~~ونعمت ونقمت، وتقریب وابعاد واضلال وارشاد وغبر آن، بل که بنسبت با نظر من :

~~هرچه ازتو آید خوش بود

~~ات

~~پس چون منشأ ومبدأ ومرجع واتنهای این جملهآ اوصاف حضرت جمعیت ترا

~~خواهی شفا خواهی الکم

~~مییابم، لاجرم همه بیش من تیکو است، وهریکی موجب فتنهآ نفس منست، نه بعضی

~~دون بعضی.

~~وما احترت، حتی اخترت حببتک مذهبآء

~~می گوید: که من باسروسامان بودم، و از سر گشتگی وحیرت خبرنداشتم تا آنگاه

~~فوا حیرتی ، لو لم تکن فیک حیرتیا

~~1- ما احترت: لم اکن متحیرا. وفی بعض النسخ: فواحیرتی، ان لم تکن فیک خیرتی.

~~سعیدالدین فرغائی

~~131

~~قوله : (اعین حضرت ذات تست .) ازاین مقام به مقام رضا تعبیر کردهاند وفی

~~الاخبار المأثورة عن ساداتنا وائمتنا لا سیتما عن الامام المحقق السابق جعفر الصادق

~~علیهم السلام اشارات ولطائف وتصریحات فی هذا الباب، وغیره من المقامات والابواب،

~~من الیفظة الی آخرالمفامات وقد یسئل بعض الأئمة عن الجابر ، کیف حالک یا عم؟ جابر

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_282.png)

~~138

~~که عشق و دوست داشتن من مرحضرت ترا اختبار کردم، ودین ومذهب خودش ساختم

~~- ظاهرا وباطنا - وحبنئذ ، دانستم که عیش و سروسامان دراین حبرت و سر کردانی

~~عشق است که اگر این حضرت عشق تو نبودی، ای بسا ms124 سرگردانیها که من خواستم

~~کشیدن بواسطهآ وقوع در بوادی اهوای مختلف و تلبشس بصور انحرافات بی نهایت،

~~ونظر باغیار وغلبة احکام امکان .

~~پس چون تفصیل آن بیت که (وابشثتنها مابی" تمام کرد، و تطثور خود را در اطوار

~~محبت بیان فرمود، اکنون دراین چند بیت آینده اززبان معشوق، قدح این دعاوی

~~می کند، ومعایب مخفی وآفات بوشبده را بجهت ارشاد برمیشمارد.

~~فقالت: هوی غبری فصدت، ودونه او

~~نصدت عمیبا ، عن سواء محجتتی

~~دون هبهنا ، بمعنی عند. والافتصاد : الأخذ بالقصد ، وهو الوسط بین الافراط

~~والنفربط. والمحجتة : جادة الطریق .

~~می گوید: که بعد از این همه دعویهای تحقق بعشق که کردم و سوگندها که بر آن

~~خوردم، حضرت معشوق آن جملهرا برمن رد کرده وگفت: که نو دراین دعوی عشق

~~حقیقی، وتحفق بحقیقت محبست من، صادق نیستی، واگرجه آثر مبلی و محبتتی از نو

~~سر برزده است ، اما مقصد تو، در آن مبل، جیزی دیگراست، ومقسود تو در آن

~~محبتت، غبر من کسی دیگر. و آن نفس تست که طالب وصول بحثظوظ و تمناهای

~~خود است، واز آنجهت در حجاب هستی خود مانده است، واثر آن حجاب درجشم

~~مشارق التدراری

~~عرض نمود، صبح کردم درحالی که مرض نزد من بهتراست ازصحت و ففر خوش ترست

~~از غنی و... امام فرمود ما اهل البیت لسنا کذلک ، ما مییسندیم آنچه را که دویست

~~بسندد، میخواهیم آنچهرا که اوبخواهد، ففر خواهد با ثروت، راحت خواهد، یا غیر آن

~~- عاشقم برلطف وبرقهرش بهجد -.

~~1 - الاقتصاد: ضدة الإسراف. عمیا الأعمی. سواء طریقتی: طریقی المستقیمة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_283.png)

~~بصبرت تو سرایت کرده تا ازراه راست عشق من که فنای حقیقی است نابینا گشته ،

~~بلکه خود، بحکم آن حجاب، هنوز چشم تو باز نشدهاست ، ونابینای مادرزادی ، و

~~بسبب این نابینائی، دراین حال، درمیانهآ راه عشق من، و آن میل تست بسوی نفس و

~~عظوظ خودث، از سیر بازایستادهثی وازاو تجاوز نمی نوانی کرده زیراکه عشق را

~~طرف افراطی، وطرف تفریطی، ms125 ومیانهگی هست . اما طرف تفریطش، عدم تصشرف و

~~تمکثن عشق است از ازالت حظوظ و اوصاف و مرادات نفس بالکلیکة که احکام

~~مابه الامتبازند ، واین مجرد تمنائی بیش نبست .

~~واما طرف افراطش، کسال تمکثن عشق است در ولابت هستی مجازی عاشق ، و

~~افنای او بالکلبة ، ذاتا وصفاتا ، حتی عن نظره والتفاته الی نفسه، بل عن نظره الی

~~المعشوق بل عن العشق ایضا . وهی التی نسمتبها : الحبرة العظمی ، المضاف الی اکابر

~~الأکابر .

~~واما مبانه اش آنست که، عشق در نهاد عاشق تصشرف کنده تا عاشق بفنای اوصاف

~~خود تن دردهد، لیکن بفنای اوصافی که مانع باشند ازوصول بحضرت معشوق وحایل

~~ثوند میان عاشق ومیان لکذت نفس او از معشوق ، وحبنئذ، تعلق عشق بتحصیل آن

~~لذت نفس باشد، نه بحضرت ذات معشوق، وعاشق بسبب آن پوشش مذکور پندارد

~~که متعلق مبل ومحبست او، حضرت معشوق است، وهمه جنگها وعتابهای عشاق با

~~معشوقان، بنابراین پندار است ازاین مقام مذکور، واین پندار است که اورا از راه

~~راست و جادهآ روشن عشق حقیقی نابینا کرده است، ودرمبانهآ راه عشق نزد تعلثق و

~~میل بغیر معشوق حقیقی که لذت نفس است ، بازداشته، واقتصاد ومراعات وسط در

~~همه جیزی مطلوبست وپسندیده وافراط نایسندیده، الا درطلب معشوق وعشق، بلکه

~~افراط در او ازشرایط بزرگست. پس معلوم شد که تو عاشق غیرمنی نه عاشق من .

~~وغکرک، حتی قلت ما قلت ، لا بسا

~~بهشین مین لبس نفس تمنکت1

~~سعیدالدین فرغانی

~~139

~~1 - اللبس: الإشتباء والإلتباس.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_284.png)

~~140

~~الشبن : العبب. والمین : الکذب .

~~میگوید: که بحکم آنکه این نفس تو درمیانهآ راه عشق بتمناهای خودش از

~~حقیقت عشق وغایت او درپوشش وحجابست و میپندارد :

~~کین کار بآرزو همی آید راست)

~~اکنون این پندار ومحجوبی وپوشش نفس ازغایت عشق مرنفس ترا بفریفت ، و

~~غیر حق را بصورت حق برنظر تو جلوه کرد، وخودش را بنو درصورت من که معشوقم

~~بازنمود، تا گفتی آنچه گفتی ازدعاوی مذکور، و بآنچه گفتی از دعویها ms126 و سخنهای

~~مزوق وتقربرهای نامحفق، ونشاندادن ازخصایص عشق مطلق، این عیب دروغ خود

~~را که دعوی صدقست درسلوک راه عشق حقیفی، میپوشانی، وخود را باین دروغ از

~~نهایت عشق محجوب می گردانی .

~~وفی انفس الأوطار امسیت طامعا بنفس تعکدت طورها، فتعکدت

~~تعکدت الأول، بمعنی جاوزت، والثانی بمعنی ظلمت وجازت. والأوطارة جمع وطر،

~~وهو : الحاجة. والطور: الحد، ومنه ماوردا فی الأثر (رحم الله امرء عرف قدره ولم

~~یتعبد طوره" ای لم ینجاوز حده .

~~می گوید: که چون نفس تو هنوز درمیان راه عشق با حظوظ وتمناهای خودش

~~ایستاده است، یکقدم ازخود وهوای خودش پیش نانهاده، بقول زور ودعوی دروغ

~~تحقق بعشق حقیفی پیش آمده است، وباین واسطه درعشق از حتد وغایتی که بفعل و

~~فدم بآنجا واففست، بنظر ودعوی ودم مجاوزت کرده، وباین مجاوزت برخودش ظلم

~~کرده است . پس تو بچنین نفسی که باین رذایل دعوی بدروغ وظلم محجوبی گرفتار

~~است، طامع گشتهئی در نفیس ترین حاجتها وامیدها، وآن عشق حقیقی ووصل منست،

~~بببن که حال و حاصل تو چه باشد.

~~مشارق التدراری

~~1 - هذه الروایة مرویة عن علی بن ابیطالب - علیهما السلام - ومذکورة فی کتب

~~اصحابنا الامامیة - کثرهم الله -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_285.png)

~~وکیف بحبشی ، وهو احسن خثلتة،

~~تفوز بدعوی ، وهی اقبح خلکة1

~~الخلکة بالفتح : الخصلة. والباء فی قوله: بحبسی، متعلق بقوله: تفوز .

~~می گوید: که دعوی آنگاه که راست باشد، زشت ترین وبدترین خصلتی است ،

~~زبرا که مثوهم بتکبثر وعجب است بل ازلوازم ایشان، وتکبثر مستلزم بغض حق

~~است، کما ورد فی الحدیث : (ان من الخبلاء ما یبغض الله) وعشجب موجب هلاکست .

~~قال علیه السلام : (ثلاث مهلکات، هوی متتبع، وشحثمطاع*، واعجاب المرء بنفسه)

~~فکیف که دعوی دروغ باشد، پس اکنون نو که دعوی تحقق بعشق حقیفی من میکتی،

~~و بسبب آنکه نفس تو بتمنتای خودش ازحق وحقیفت متجوبسته عشق غبرمرا که

~~حظوظ خودستش، بصورت عشق حقیقی من برتو جلوه میکند ، وتو بآن خداع او

~~فریفته میشوی، وبردعوی دروغ تحقق بعشق حقیقی ms127 من اقدام مینمائی، باین دعوی

~~که زشت ترین خصله ثبست جگونه ظفر توانی بافت برعشق حقیقی من که معشوقم ، و

~~این عشق من کاملترین ونیکوترین عشفی است .

~~واین السها من اکمه عن مراده

~~سهاء عمهاء لکن امانبک غکرت2

~~السثها : الکواکب الخفی الذی عند بنات النعش الکبری، وهو الذی یمتحن حده

~~البصر برؤیته لغایة خفائه وصغره . والاکمه : الذی یولد اعسی. وسها: غفل . والعمه

~~(بالهاء الاصلببة وتحریک المیم) هو : التحبثر والتردد .

~~می گوید: که اگر نابینای مادرزاد تمنای دیدن کوکب سها کندکه بینایان اصلی

~~روشنی چشم خود را بدیدن او، می آزمایند، او از کجا باشد، و آن مراد دیدن ستها از

~~کجا ؟ اما مسکین نابینا چکند ، چون ازجهت جهل وحبرت در بلندی قدر و خفای

~~سها، ازقصور خود غافل وجاهل مانده است. همچنین تو نیزکه دعوی عشق و تمنای

~~سعیدالدین فرغانی

~~141

~~1 - الخلة (بالضم): المحبة والصداقة، (وبالفتح) الخصلة

~~2- حظها: نصیبها. ما تخطت : ما تجاوزت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_286.png)

~~142

~~وصل ما میکنی، با غایت پستی و تقید بهستی خودت از کجا، وعشق ووصل ما باکمال

~~شظمت ورفعت قدر، از کجا. اما آرزوها وتمناهای حظوظ خودت ترا می فریبد، و

~~براین دعوی میدارد

~~فقمت مقاما حشط قدرک دونه،

~~علی قدم ، عن حظتها، ماتخطت1

~~پس اکنون تو باین دعوی وتمنا وطلب وطمع درمقامی ایستادهیی که اندازهآ تو

~~بسبب تقیبد بحظوظ خودت فرود وزبر آن مقام، افکنده است و آنگاه برقدمی ایسناده

~~که از گام خود یک گام بیشتر ننهاده است.

~~ورمت مراما، دونه کم تطاولت ،

~~باعنافها ، قوم البه ، فجکذت

~~الجذ : القطع، ومنه قوله تعالی : عطاء غبرمجذوذ ، ای غیر مقطوع .

~~یعنی در آن مقام، مطلبی طلبیده ئی که جماعت بسیار بنزد آن مطلع عالی که وصل

~~حقیقی است، بدستاویز علم وعمل وجاه ومال گردنهای طمع دراز کردند ، وخود را

~~سزاوار آن دانستند، وجون شمشیر عظمت وبی نیازی :از نیام عزت بدست (وما

~~قدروا الله2 حق قدره) بیرون کشبدند، آنهمه گردنهای طمع بیکبار بریده شد ، ودر ms128

~~خاک خواری "لن3 ترانی وسبحانک، تثبت الیک" افتاد .

~~أتیت بئیوتا لم تنل من ظهورها، وابوابئها، عن قرع مثلک، سئکدت6

~~میگوید : که راه ببارگاه عشق ووصل حضرت ما، جز نیستی و فنای حقیقی نیست،

~~و خانهای اسما وصفات حضرت ما که مراتب وصل حقیقیند، با آشبانههای وجود

~~مقبتد مجازی ، واسما وصفات مسنعار امتبازی توه بشتایشت افتادهاند4- من جههة

~~القدم والحدوث- پس تا یک سرموی ازهستی مقید تو واضافت اسماء وصفات ازقول

~~مشارق التدراری

~~1 - وفی بعض النسخ : الستهی، مع الیاء دون الالف.

~~2-س46ی91

~~3-س 7،ی139

~~2 -س 47ی140

~~5 - ظهورها: اراد بها سطوحها

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_287.png)

~~وفعل وعلم وعمل وغبر آن، بخودی خودت در تو باقی وثایتنست، وتو دربند آنی که

~~آذرا وسبلت وصول بجناب وصل ما سازی، جنانست که میخواهی که در خانههای

~~مراتب وصل حضرت ما ، ازراه بشت وبام درآثی ، وهرگز کس را این میستر نشوده و

~~ازاین راه بی راهی بفای این هستی وآگاهی مضاف بنو که بیشت و بام این خانه هاست ،

~~هیجکس باین خانههای مراتب وصل ما نرسیده است وننواند رسید. چه اطراف این

~~ارگاه از باروی عزت ((ان* العبزفا لله جمیعا) وسد محکم ((ولیس البتر بأن تاتوا

~~الببوت من ظهورهاء ولکن البر2 من اتتقی ، واتوا البیوت من ابوابها) حصنی عظیم

~~منیع دارد، و باز درهای آن خانههای اسماء وصفات که مراتب وصل مااند و آن درهای

~~محض فنا ومحو آثار وحظوظ است، بانکلیةآ از کوفتن چون توئی که هنوز از سر

~~حظوظ خود بر نخاستهئی، ولذت وصال ما بقیتتی ازهستی خود میطلبی ، چنان بسته

~~است که هرگز باین کوفتن تو گشاده نشود . - والله المرشد الی الصواب خ ل -.

~~وبین یبدی نجواک قدمت زخرفا ،

~~تروم به عزآ، مرامیه عنزت3

~~النجوی: السر. والزخرف: الزینة الممتوهة، والمرمی: المفصد .

~~ودرپیش این سر تمنای وصال وطلب اتصال که دراین نفس تو پنهان است، از این

~~دعاوی وسخنان آراستهآ مموه بی اصل پیش آوردی، و بآن سخنان مزوق و دعاوی

~~مزخرف، چیزی میطلبی از ms129 وصل حضرت ما، که غایات آن سخت عزیز و نایافت است،

~~وهیچآ غیری را اصلا ورأسا، بآن راه نیست .

~~وجتت بوجه ایبض ، غیر مسقط

~~لجاهک فی دار بتک بخاطب صفوتی

~~سعیدالدین فرغانی

~~143

~~2-42ی185

~~1-س410ی 66

~~3 - النجوی: المناجات، السر. الزخرفة الذهب. مرامیه مطالبه، الواحد، مرمی.

~~عزت: امتنعت.

~~4 - یعنی طالب وصل ما باید بکلی از خودبگذرد وبنیان وجودمجازی خودرا خراب

~~نماید وامانت را باهل آن رد نماید

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_288.png)

~~144

~~صفوة الشیء : خالصه، وهی بالهاء ، ترد بالحرکات الثلاث ، وبغیرالهاء لم ترد الا

~~مفتوحا.

~~بعنی: درحالی طالب وخاطب عروس خلوص وصال حضرت ما آمدهئی که نظرت

~~جز برخود و آرایش خودت نیست، بسپیدروئی علوم واحوال و اخلاق و اعمال در دیر

~~ودنیا وآخرت واولی، واین آرایش خودث را باین سپیدروئی مذکور در هردو سرای

~~دنیا وآخرت، کابین و وسیلت وصول باین عروس وصال ماء پنداشتهگی، ومراین جاه

~~ومنزلت را که باین سپیدروثآی ترا حاصلست وحجاب وحایل عظیمست میان تو ومطلوبت،

~~ازخودت ناانداخته وازپیش برناگرفته و بسیاهروئی (الفقر سوادالوجه فی الدارین)

~~کهرکن اعظم وشرط معظم است، تحقق نایافته بخطبهآ این عروس گران کابین، بر خاستهئی،

~~بنگر تا نصبب تو جز حرمان دیگر جه باشد .

~~ولو کنت بی من نقطة الباء خفضة،

~~رفعت الی مالم تنله بحیلة

~~بحیث تری ان لاتری ما عددتثه، وان" الذی أعددته غبر عتدةا

~~واگر چنانکه دراتتصال وقرب بحضرت من که معشوقم، با بمدد من ودرضمن فعل و

~~صفت ابقای من درتحقق بمراتب فقر ونیستی، از نقطهآ حرف باه که در لفظ ((بی) است،

~~خفضهیی بودی، که وجود تو جز درضمن باء اضافت که صورت صفت وفعل منست و

~~علت معلومیکت و مفعولیکت تست، هبچ نبودی، حبنئذ، بعد ازاین تحقق بفناء ، بتحقق

~~بقای من مرتفع وبلندپایه گشتی، تا بجائی که تو بحیله وجهد مضاف بخودی خودت

~~اصلا بآنجا تنوانستی رسید، وآن بآنجاست که حضرت ((بی ببصر، وبی بعقل) است . و

~~آنگاه در آن حضرت بفوت ((بی یعقل، وبییبصر) ms130 خودی خودث را عدم محض دیدهی،

~~ودانسنهثی بیهبچ حکمی وصفتی وفعلی، خوار وبی اعتبار، واز آن سیر وسلوک و

~~مشارق التدراری

~~1 - قوله خفضة، اراد کسرة، علی استعارة اسم الإعراب لاسم البناء.

~~2- اعددته: هیأته. غیر عندةة ای لیس مما یعد لوقت الحاجة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_289.png)

~~علم وعمل که نام بردی وآن را ازجهت تحقق بعشق ووصل ما آماده کردی و وسیلت

~~شمردی، هیچ با حقیفت خودت درحضرت علم ما - همراه ندیدهیی، و آن جمله را

~~آلت و عثدت وصول بحضرت وصل ما- نیافتهثی، جه آن جمله علم وعمل و کشف و

~~سیر را، فروع وتنایج وجودمضاف دیده یی، که موسوم است بداغ حدوث وخلقیبت،

~~وبحکم عدم مناسبت محدث با قدیم ومقید با مطلق جون آنهمه علم وعمل وسیر

~~وکشف وآداب واخلاق، بسطوات قهر (کل شیء1 هالک) مفهور ومستهلک در نظر تو

~~آمدی، لاجرم هیچ از آن جمله را عثتدت ووسیلت وصول بجناب قدم عشق و وصل

~~ما - ندیدهثی، وآنزمان ، ورد حال تو به (سبحان من لا یوصل الیه الا به" مناسب

~~بودی .

~~بباید دانست که - الف - در کتابت صورت وجود و نفس مطلق ذات حق است که

~~مثالش دراین نسخهآ انسانی، صورت نفس انسان است، که از باطن قلب، منبعث میشود

~~بی اعتبار تعیثنی و تقبشدی درمراتب و مخارج حروف، واز آن جهت که - همزه - است

~~منعین دراول مراتب مخارج درظاهر کتابت صورت مبدئیست است بتوجثه ایجادی ،

~~ولهذا درنطق که ابجاد واظهار کلامست ، ایندا جز- بهمزه - نمیتوان کرد، و به

~~-الف - ابنداکردن ممکن نیست، و- الف جون صورت نفس مطلق است، لاجرم

~~درجملةآ حروف ساری است، وهبچ حرفی بی او نبست، واصل همه حروف اوست . و

~~اما -ب صورت وجود ظاهر منتعین مضافست درعالم شهادت، که آن وجود مضاف

~~مشبت تعشدد ومحقق اثنینیتت حقیقی است ، ولهذا دلالت بردوئی میکند ، ونقطهآ

~~- با - که مثبت ومعبسن باثبت باست، صورت حقیقتی است که مقتضی تعبین واضافت

~~وجود است ببنده - بما تقتضیه حقیقة العبودة والعبودیگة -، چنانکه شیخ اکمل ms131

~~محببی الدین - رضی الله عنه - فرموده است که : ((بالباء ظهر الوجود) ای بالمتعین

~~ظهر المطلق (وبالنقطة تمیزالعابد من المعبود" یعنی بمقتضی حقیفة العبودة ، وبان

~~سعیدالدین فرغانی

~~145

~~-س 28،ی 88

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_290.png)

~~146

~~ماهیکة العبد غبر وجوده .

~~و شبلی فرمود - رضی الله عنه - : (اناالنقطة التی تحت الباء) یعنی : حقیقتی لا

~~یقتضی غیر العبودیقة ، ولیست هی من نفسها الا عدم، وما لها ظهور ولا وجود الا فی

~~ضمن الباء.

~~وشیخ ابومدین - رضی الله عنه - فرمود : "مارأیت شیئا الا ورأیت الباء علیه

~~مکنوبة) بعنی التنعبن والاضافة والعبودیتة بالنقطة، والقیام بالالف وسراینه فیه

~~ولهذا خفض لازم با است - حبث لم ترد الاخافظا ومخفوظا - ، ولزوم خافضیتشر

~~آزجهت شکل وصورت وحقیقت با است لفاعلببة الوجود، زیراکه صورت -ب - عین

~~-الف - است، ولیکن درمرتبةآ دیگر نقطةآ حقیقت وعبودبت او براو طاری شده است،

~~وبآن نقطه از الف متمیز گشته وشکلش ازارتفاع واتنصاب واستقامت، با طراح و

~~انخفاض مثغیگر ومبتدل شده، پس ازاین جهت لزوم مخفوضیش بسبب نقطه ئیست که

~~صورت معلومیست بنده واضافت وجود است یدو- یما تقتنضبه العبودة والعبودیتق که

~~اتفعال ازخصایص اوست، وچون با صورت وجود مضافست ببندهآ اول حقیفی، لاجرم

~~آلت ظهور وموجب الصاق وسبب تعدبه آمده هم درکلام الهی وهم در کلام انسانی.

~~وامتا حرف -ی - که صورت فعل کامل وحدانی است که ساری و باطن هرفعلی

~~است که بهر فاعلی مضاف می نماید و بسبب ظهور اثرش درثانی مرتبه دلیلست بر عشره که

~~ظهور واحد است درثانی مرتبه بصورت کمال تفصبل، بو-وی - اعنی با حرف علیت

~~از آن جهنست که فعل علت ظهور وتحفق مفعولانست ، و- الف - علت تحفق صفت،

~~و - واو- علت تحفق فعل

~~پس میگوید: که اگر تو دربحر فقر وفنای خودی خودت غرق گشتهئی، همچون

~~آن خفضه که درزیر نقطهآ بای - بی - است، که اوراء لنفسها ومن ذانهاء هیچ ظهورای

~~وحکمی وقیامی و وصفی نیست مگر درضمن حرف - با- یا درضمن - پای - اضافت،

~~چه آن خفضه که حرکتی است، غیر نسبتی از ms132 نسب حرف با یا، از نسب یای اضافه نیست،

~~مشارق الکدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_291.png)

~~وجملةآ نسب - لأنفسها - عدمند، وتحقق وثبوت ایشان جزدرضمن منسوب ومنسوب

~~الیه نبست، حبنئذ ازقید وحصر مراتب واحکام حدوث وامتباز ایشان بازرسته، چنان

~~بودهئی که شیخ ابوعبدالله قرشی، نشان داده است، (الفقیر من یکون مع الله الآن کهو

~~فی الأزل" وآنگاه بزوال احکام امتیاز که مثبت حکم محبت است در کنف یای -بی-

~~جای پافتهیی، جنانکه عبن این پای (بی) عبن بصر وسمع وعقل تو شدی تا بحقیقت

~~(بی یبصر، وبییعقل) مرتفع شدهیی بشرقی ازحضیض وتنگنای حدوث مراتب، باوج

~~فضای قدم علم، که آنجا کس را بجهد وحبله جای نیست، و آنجا بآن نظر جمله توابع و

~~لوازم حدوث را از سبر وسلوک وعلم وعمل وآداب واخلاق وغیر آن که برشمردی،

~~شایستگی آن ندیدهثی که آلت وعدت وسبب وموجب وصول وتحفق بحضرت قدم

~~وبقای حقیقی شوند، لعدم المناسبة، ووصول خودت را بحضرت ما هم بما ومزید

~~هدایت اختصاصی ما- یافتهثی، بحکم ((والذین اهندوا زادهم هدی وآتاهم1 تقواهم)

~~ای عن کل مابه الممایزة والمغایرة من الآفاق وانفسهم وعینهم . والله المرشد .

~~ونهج سبیلی واضح لمن اهندی ولکنها الأهواء عمتت ، فاعمت2

~~الضمیر فی قوله : ولکنها، یرجع الی الحال والقصة. ویروی: ولکنتما ...، وعلی

~~هذا یکون ماکافة، یمنع "لکن) عن العمل، وبعده مبتداء وخبر .

~~وجادهآ راه وصول بحضرت من که محبوب حقیقیم، سخت بیدا وروشن است، و

~~آن دوقدم بیش نیست، یکی گام برخودی وصفات خود برنهادن، ودوم قدم در بهشت

~~قرب حضرت ما - درنهادن، کما قال الله - تعالی - : ((واما من خاف مقام ربه، ونهی

~~النفس عن الهوی، فان الجنة3 هی المآوی) .

~~واین راه برکسی روشنست که دراصل فطرت، سبب اصابت نور اختصاصی ((فمن

~~سعیدالدین فرغانی

~~147

~~1-س74،ی19

~~2 - النهج: الطریق الواضح. الأهواء(الواحد هوی): میل النفس. وفی نسخة م: ولکنما

~~3-س79،ی1)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_292.png)

~~148

~~اصابه من ذلک النور اهتدی" بدرجه ومقام ایمان واسلام راه یافته باشد، ولیکن این

~~هواها وخواستهای نفس است که بحکم تلبشس ms133 باحکام مراتب بر نقس طاری شده

~~است، وهمگی ظاهر و باطن اورا عام فراگرفته و این راه راست فنا وترک مرادات را

~~براو پوشانیبده ونایبدا گردانیده.

~~عنی : جون وجود فایض ازجهت کمال ظهور واظهار برجملهآ مراتب استیداع و

~~استقرار مرور کرد، واز سرحدة عالم ارواح، مثنازلا ، ازافلاک وعناصر ومولدات

~~نجاوز نموده، باین صورت عنصری انسانی که نهایت نزول است ظاهر گشت ، از

~~هرمرتبهئی ومقامی ومنزلی ، بخاصیتتی و صفتی و حکمی منصبغ شد، و آن اوصاف و

~~خواص. عارضی که آثاراوصاف وخواص و احکام مراتب و مقامات ومنازل مذکورند،

~~با اوصاف اصلی ذاتی او آمیخته شدند، چنانکه حکم تمبیز مرتفع شد، وهرصفتی و

~~خاصیتی از آن صفات وخواص تعارضی مذکور مستلزم میلی وهوائی و تعلتقی و تقیدی

~~گشت عام مرآن فیض وجودی متعببن را، وطریق رجوع اورا که اعراض است از

~~اعراض واغراض و هواها، واحکام مراتب بروی پوشیده گردانید .

~~پس اگر از حکم آن میل ذاتی وحرکت حشبتی بسوی رجوع و لحوق باصل و

~~حضرت جمع که ازلوازم اصلی آن فیض وجودی است، بی غلبهآ حکم عایفی ذاتی امکانی

~~که هم ازاصل با وی همراه بوده باشد، واهتدای صحیح عبارت از آن عدم عایق ومانع

~~ذاتی امکانی است چیزی از آن سرتوجودی ولطیفهآ انسانی سر برزند تا قدم انابت در

~~راه ارادت نهد ، بواسطهآ ملازمت شریعت وطریفت ، بروفق ارشاد مرشدی صاحب

~~بصیرت، بریاضات وقطع تعلثفات ببای همت وعزیمت درست وقتوت صدق و اخلاص

~~تمام، طریق رجوع، سپردن گبرده درهرمنزلی ومقامی ازمقامات طریق، چون توبه ،

~~و ارادت، وانایت ، ومحاسبت، ومرافبت، ومجاهدت، و، ورع، وتقوی، و زهد و

~~توابع واحوال ولوازم ، جملة آن احکام واوصاف وخواص تعارضی مذکور که در

~~هرمرتبهئی ومنزلی ومقامی از افلاک و تشکثلات واتتصالات ایشان و از عناصر و

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_293.png)

~~مولدات ، بروی طاری شده بود زوال میپذیرد، وحکم آن اهواء و تعلقات مرتفع

~~میشود، واسا بشرطی که حکم آن عایق ومانع امکانی از اصل برحقیفت ms134 او غالب نبوده

~~باشد، و درمرتبةآ اول حکم اهندا که غلبهآ احکام وجوبست بر احکام امکان، ظاهر بوده،

~~ولیکن چون ینسبت با تو وعموم خلق نیزیا حکم اهندا دراصل وافع نبوده است، با

~~اگربوده است، احکام هواهای عارضی، غالب آمده است وراه صدق و اخلاص و تحقق

~~باین مقامات ومنازل مذکور را تماما بعزیمت درست وثبات قدم، برشما بوشانیده و

~~از تحقیق سیر و ادای حقوق هرمقامی و منزلی از این منازل و مقامات مذکور که

~~مقصود، بر آن موقوفست، مانع آمده، وغیر مقصود را که نفس شماست و حظوظ او

~~در نظر شما، بصورت مفصود که حضرت معشوقی ماست، عرضه کرده ، لاجرم ، این

~~بهواهای نفس شماست که حکمش عام وغالب گشته، وراه صحکت سبر را برشما

~~بوشانیده ، والله المرشد

~~وقد آن ان أبدی هواک، ومن به

~~ضناک ، بماینفی ادتعاک محبتتیا

~~یقال : آن لک ان تفعل کذاء یثبن اینآه ای حان وبلغ وقته، وهومثل انسی لک مقلوب

~~منه، کذا نقله الجوهری .

~~یعنی اکنون گاه آن آمدکه عشق و معشوق ترا پیداکنم، و آن کس راکه عشق وی

~~سبب بیماری و نزاری تست برتو آشکاراکنم ببیانی که نفی دعوی تو کندکه میگوئی

~~که محبوب ومعشوق تو منم، تا هم ازخود، وهم ازمن وهم ازخلق ، شرمسار شوی ،

~~وبیش دعوی محال بی معنی نکنی.

~~حلییف غرام آنت ، لکن بنفسه ،

~~وا بقاک، وصفا ، منک بعض ادلتتی2

~~تو یار وپیماندار عشقی، اعنی عشق ملازم تست، ولیکن برنفس خودت عاشقی نه

~~سعیدالدین فرغانی

~~149

~~1 - ضناک مرضک . ادعاک مسهل ادعاک.

~~2- حلیف: معاهد. لکن بنفسه اراد ان غرامه بنفسه. ادلتی براهینی، الواحددلیل.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_294.png)

~~5

~~برما ، ومطلوب ومعشوق تو نفس وحظوظ تست نه حضرت قدس ما، وبعضی از دلایل

~~من برصدق این قضیه آنست که ، تو وصفی از اوصاف خودت را باقی گذاشتی، ابفای

~~آن وصف خودث ازما خواستی، و آن لذت وصال ونظر و بقیتتی است که در آن بیت

~~از ما خواستی که ((هبی قبل ms135 یفنی الحب منسی بقیبةآ - اراک بها لی نظرة المنلشفت" وآن

~~دسبب آنست که هنوز در خامی بدایت عشقی، و روی تو در نفس وحظوظ نفس تست،

~~ونمیدانی که تا یک سرموئی از نفس وحظوظ تو، بل از نوئی موء بافی باشد، ترا هیچ

~~مناسبتی با حضرت قدس ما تتواند بوده جه میان حدوث وقدم مباینت وامتیاز ظاهر

~~است، ومحبت نفی مابه الامتباز والمباینه است. بس محبت حضرت ما با توثی تو البنه

~~جمع نشود، وجون تو ابقای وصفی از اوصاف خود میکنی، بآن ابقای وصف خودی

~~خوده بحقیقت نفی عشق ما میکنی ازخودت .

~~فلم تهونی مالم تکن فی فانیا ، ولم تفن مالم تجتلی فیک صورتی

~~پس عاشق حضرت ما تنوانی بود نا بکلسی درراه ما ازخودی و اوصاف خوده فانی

~~نشوی، وترا تحقیق این فنا تماما میسر نشود تا آنگاه که صورت من وعشق من در

~~حقیقت تو ببدا نشود وغالب نباید، زبراکه عشق حقیقی است که موحتد است ورابطةآ

~~میان عاشق ومعشوق، ومفنی ومزبل مابه الممابزة مبان ایشان ومثبت مابه المشارکه

~~والاتحاد ببنهما . ولیکن فنا را که عبارت از استهلاک عاشق است درمعشوق وعشق ،

~~سه مرتبهآ کلسی است :

~~اول، فنای اوصاف وعوارض وتعلتقات وتقبداتی است که در نزول وجود مضاف

~~بعاشق ، ازحکم واثر هرمرتبه ومقامی ومنزلی ملکی وفلکی وعنصری وغیر آن براو

~~طاری وعارض شده است. چنانکه پیش ازاین گفته شد، و طریق آن فنا بیان کرده آمد

~~که سیر وسلوک وترقی وتحقق است بمقامات ومنازل واحوال، چون توبه ومحاسبه

~~مشارق التدراری

~~1 - تجتلی: تنظر . وفی بعض النسخ: ولم تفن مالا تجتلی ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_295.png)

~~ومراقبه ومجاهدت واخلاص وتقوی وورع و زهد و نوابع آن .

~~واما مرتبةآ دوم فناء استهلاک صفات اصلی عاشق سالک است و نفی اضافت افعال

~~* اوصاف کرد و گفت ودید وشنید وغبر آن ازخودش، واضافت همگی افعال و اوصاف

~~*احکام وآثار بحضرت معشوق ذوفا وشهودا، لا اعتقادا وعلما . واین قسم ازفنا،

~~موقوفست برتحقق بمقام توکل واحوال ms136 وتوابع او، وبمقام رضا ولوازم ودقایق او.

~~واما مرتبة سوم فنا، استهلاک تعیثن واضافت هستی است مطلقا بحضرت معشوق،

~~وغرقهشدن دربحر نیستی بالکلبة، ذاتا وصفاتا. واین قسم ازفنا جز بآن طریق تنواند

~~بود که عشق ازحضرت اطلاق هستی حقیقی تجلسی مطلق وحدانی براین هستی مجازی

~~عاشق گمارده تا صورت آن تجلسی در ذات عاشق ظاهر شود، و همگی اورا فروگیرد،

~~ویقوت سطوت وسلطنت وحدث واطلاق خودش مرآن هستی مقبد مجازی عاشق را

~~مفهور ومغلوب و فانی گردانده بلکه حکم واثر تقببد واضافت را ازاو نفی کند ، و

~~اورا ازاو بستاند، وبخود باقی گرداند، وآوازهآ ((کل شیءا هالک) یعنی : الاضافات

~~والتقبیدات (الا وجهه" وهو عین الوجودالظاهر وحقیقته، درافکند .

~~پس می کوید: که چون تحقق بعشق ما مشروطیت بشرط از الت مابه الامتباز، وجملهآ

~~اوصاف وحظوظ تو احکام ما به الامتبازند، پس تا توهمه را درراه عشق ما فانی نگردانی،

~~بمبادی تحقق بعشق ما تتوانی رسید، وترا تحقق بجملهآ مراتب فنا و استهلاک توئی

~~تو بالکلنبه آنگاه مبسکر شود که صورت تجلسی قدیم من درتو ظاهر شود، وتعین و

~~اضافت هستی حادث را ازتو بحکم زالحادث اذا قوبل بالقدیم لم یبق له اثر) زایل

~~گرداند ، پس اگر هیچ اثری از اضافت وجود و حضور و رؤیت تو نمانده باشد ،

~~فهوالکمال، والا، فریاد "انا الحق، وسبحانی" ازنهادت برآید، فصح قوله : "(ولم

~~تفن مالم تجتلی فیک صورتی" والله المرشد.

~~سعیدالدین فرغائی

~~151

~~1-س 28،ی88.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_296.png)

~~152

~~فدع عنک دعوی الحب ، وادع لغیره

~~فؤادک، وادفع عنک غیتک بالکتیا

~~پس ترا سر آن فناها ونامرادیها نیست ، واز عهدهآ آن نمیتوانی بیرون آمدن،

~~لاجرم ازخود دور کن و بگذار دعوی این محبت و عشق حقیقی مراکه یادکردی، ودل

~~خودت را که هنوز از احکام میول و انحرافات تمام مخلص نشده است، بسوی غیر این

~~عشق حقیقی من دعوت کن، اعنی بسوی طلب حظوظ ومرادات جزئی نفس خودت، و

~~این گمراهی خودت را که پندار عشق حقیقی ms137 است، وتوهم آنکه تو عاشق حضرت

~~مائی، ازخودت دفع کن بجیزی که بهتر باشد وطریقی که احسن بود. وآن ترک

~~دعوی وتسلیم وخود را برکاری نادانستن است تا اگر از ترفتی و تحلی بحلیة بفا و عشق

~~ما محروم مانی، باری ازغوایل دعوی که مستلزم تراکم حشجئب مظلم و موجب قیود

~~محکم است ، سالم مانی . ودراین بیت حذفی است - اعتدادا بفهم السامع - وتضمین

~~کرد آیتی ازقرآن عزیز را که "ولا تستوی الحسنة ولاالسیتثآة، ادفع2 بالتی هی احسن"،

~~وقوله : (هی احسن) راحذف کرده است .

~~وجانب جناب الوصل، هیهات لم یکن،

~~وها انت حتی" ، ان تکثن صادفا مت2

~~و دراین حال که تو بخود وطلب حظوظ خودت زندهیی، دور باش از طلب جناب

~~وصل ماء زنهار، وجه دوراست یافت وصل ما با بقای این زندگی وهستی مجازی توه

~~وهرگز این جمع نیاید واین تمنا حاصل نشود، واگر چنانکه دراین طلب صادقی ،

~~برمقتضای شربعت ما، وامر صاحب تحقق باین مقام که گفته است ونشان داده که :

~~"زموتوا، قبل ان تموتوا" ازاین زندگانی که بخود ازجهت خود وحظوظ نفس خود

~~زندهئی بیکبارگی بمیر، ودراین مراتب فنا که گفته شد سیر کن، تا آنگاه که از فعل

~~احیا وابقای ما بصفت حیات وبقای ما ترقی کنی، وباین حیات وبقای ما زنده شوی،

~~مشارق التدراری

~~1- بالتی: ای بالشتی هی احسن، ای بالحسنی، وفی الکلام اکتفاء

~~2-س41،ی32

~~3- جانبه: سار الی جنبه، متنحیا عنه. جناب: ناحیة.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_297.png)

~~و آنگاه هم بما ونظر ما، ازوصل ما برخوردار باشی وبعشق ما متحقق گردی.

~~هوالحب، ان لم تقض لم تقض مثاربا

~~من الحب فاختر ذالکه آو خل خلتی

~~الحبث بالضم ، اسم للمحبة ، وبالکسرء اسم للحببب مثل خدن وخدین. ولم

~~تقض الأول ای : لم تمت، من القضاء بمعنی الموت. والثانی من قضاء المأرب ای: الحاجة.

~~وقوله: هو الحب ، فی محل خبر مبتداء محذوف، تقدیره، هذا الذی تدعی التحفق به،

~~هو الحب. والبافی جملة شرطبة.

~~بعنی: این چیزی که تو متصدی ومتعرضی ms138 بتحقق بحقیقت آن، این عشق و

~~محبت است نه چیزی که از سرهوس بحقیقت آن توان رسید، بلکه مقتضای این عشق

~~آنست که اگر ازاین حیات که تو بآن بخود وحظوظ خود زندهیی بنمیری ، هیچ

~~حاجتی وامیدی از معشوق و وصل او روا نکنی. پس اکنون یا این مردن را اختبار کن

~~دجان خود را درکار کن، یا این دوستی ودعوی عشق ما را بگذار ودل از این میان

~~بردار. اکنون چون دراین چند بیت اززبان معشوق، ذکر مراتب و شرایط و مقتضیات

~~عشق وتحقق بحقیقت محببت کرده واز نقایص و آفات وپندارهائی که در عشق وسلوک

~~راه او برسالک عاشق مننطرق میشود وسالک عاشق جز بارشاد بآنها راه تتواند برد ،

~~همه را بک بیک برشمرد، باز بزبان عاشقی تقریر تحقق ببعضی مقامات فنا میکند ، و

~~بیان فهم وقبول ارشاد معشوق می فرماید، ومی گوید :

~~ففلت لها : روحی لدیک ، وفیضها

~~الیک ، ومالی ان تکون بقبضتی1

~~پس من ادر جواب حضرت معشوق بطریق تصدیق او گفتم : که جان من بحکم

~~توجه کلسی - توجثه الفرع الی الأصل ، وتوجه الجزء الی الکل - بحضرت عندیت تست

~~که خضرت لوح المحفوظست وقبض وی درقبضةآ تصرف تست، چه هستی جز ترا نیست

~~وهستی بخشنده وستاننده وجامع و مفرق میان عدم ووجود، اولا - ومیانجان وثن،

~~سعیدالدین فرغائی

~~153

~~1 - الیک: ای مفوض الیک

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_298.png)

~~52

~~ثانیا - جز تو نیست، ومن کیستم وجیستم ؟ ومرا ازخود جز عدم جیست ؟ تا بآن چیز

~~جان من که وجودی است که هم تو بعدمی اضافت کردهیی، ومیان عدمی و وجودی

~~جمع آورده، درقبضهآ من باشد، وعدمی، جمع و تفریق مبان وجودی وعدمی چون توان

~~گرد ؟ پس چون بحکم (ان صلاتی و نسکی ومحیای ومماتی لله رب العالمین1 لاشریک

~~له) زندگی ومردگی وفنا وبقای من درقبضة قدرت وتصریف وتصرف تست، مردن مرا

~~بمن چگونه حوالت می فرمائی، غایة مافی الباب : آنچه و ظیفهآ حال منست آن باشد که من

~~مراین مردن ومفارقت ms139 مرادات ومألوفات وتفثرق میان جان وتن را که عموم خلق

~~ناملائم میشمرند، من ناملایم نشمرم ، والحالة هذه من باین حال متحضقم .

~~وما انا بالشأنی الوفاة علی الهوی ، وشأنی وفأ نأبی سواه سجبتتی

~~الشانیء الاول هو : المبغض، وهو مهموز من شنئته شناءا بالحرکات الثلاث

~~وشنئانا بتحریک النون وتسکینها ، فأنا شانیء . وانما ترک الهمز للضرورة . والثانی من

~~الشأن ، وهو: الأمر والحال. والوفاة اسم للموت ، والوفاء: ضدالغدر، وهو ممدوده

~~وانما فصره لضرورة الشعر . والسجبکة : الخلق والطببحة.

~~یعنی مقتضای حال من اکنون آنست که مفارفت این حبات را که بمن مضافست،

~~ومنشأ طلب حظوظ ومرادات منست، غبرملایم نمی شمرم ودشمن نمیدارم، زیراکه این

~~حیات مذکور خود را، عارضی وعاریتی میدانم و متیقنم که هرعارینی و عارضی لابده

~~مردود وزایل خواهد بود. پس من این مرگرا جرا دشمن دارم ؟ وخصوصا این که ،

~~عشق منصدی شده است که حقیقت مرا باصل ومنشأ خودم که جنتت حفیفی است اعنی

~~عالم ستر غبب معانی وحضرت علم میرساند، وازاین زحمت غرببستان مراتب و

~~کشاکش محنت ابن وجود واوصاف وعوارض عارینی ام باز میرهاند . پس اگر این

~~مشارق التدراری

~~1-س6،ی163

~~2 - قوله "(وشأنی وفأ ...) فی بعض النسخ: وشأنی الوفا، الشأنی المبفض. الوفاة :

~~الموت شأنی: عادتی سجیتی طبیعتی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_299.png)

~~مرک این بار را ازما بردارد وراه را برمن نزدیک گرداند، بعقیقت من، آنرا چرا دشمن

~~دارده وناملایم چرا شمرد" بلکه امر استعدادی اصلی من آنست که بالذات والطبع،

~~وفای آن عهد اولین کنم که درعالم معانی وحضرت علم با هرحقیقتی عهدی واقع شده

~~بود که چون وجود بطریق امانت وعاریت ، باو مضاف شود و در مراتب بهرحقیفتی

~~بیدا شود، ایشان مراین امانت وجود را - باحکامه و اوصافه وعوارضه - بکلی بخود

~~اضافت نکنند واز رد امانت وعاریت سر باز نزنند، ودر آن امانت تصرف مالکانه که

~~نصرف مطلق است نکنند ، بلکه در تصرفات تتبع امر ونهی واجازت مالک حقیقی

~~که حضرت جمعست ، لازم شمرند واین اول عهد است ازجهت ظهور درعالم ms140 ارواح

~~و مثال.

~~واما ازبرای ظهور درعالم حس ، ازبرای رد امانت لطیفهآ روحانی1 عهد ((الست

~~بربشکم" واقع شد "ولقد عهدنا الی آدم2 من قبل" اخبار از آن مواثیق آمد، وهرچند

~~بحکم پوشش که اثر کثرت مراتب بود، حجاب ((فنسی) طاری گشت ، اما باز قتوت

~~استعداد و قابلیت بدست (فتاب علیه وهدی3) آن حجاب را خرق کرد وتذکثر وعلم

~~و وفای بعهد، ظاهر گشت، واین ساعت استعداد حقیفت من که خلق وطببعت ذاتی او

~~است ، آن افتضا میکند که بآن عهد وفا کنم وامانت را رد کنم تا بحدی که جمله

~~حرگات و سکنات من که تصرفست در وجود، ازمن نه بحکم وارادت من صادر

~~میشود، بلکه منتصرف شربعت وطریقت را میدارم، وفاعل حقیقی عشق را میدانم

~~وخود را آلتی و واسطهیی مییابم ، پس من باین حال ، مرگرا چون دشمن دارم؟ بلکه

~~آن را طالبم ودوست میدارم وسبب نیکنامی خود، آن را دانم که تصرف عشق، درمن

~~نافذ شود.

~~وما ذا عسی عنسی یقال سوی قضی

~~فلانهوی من لی بذا وهو بغیتی

~~سعیدالدین فرغانی

~~155

~~1-س 47 ی 171

~~2-س20،ی114

~~3-س420ی121

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_300.png)

~~156

~~تقدیرالبیت: ای شیء الذی یقال عسی عنسی، سوی انته مات فلان من العشق؟ من

~~بوصلنی ویدلثنی ویضمن لی بهذا، وذلکغایة مرادی. فیکون مامرفوع المحل بالابتداء

~~مضافا الی ذاء بمعنی الذی. وعسی صلة، ویقال عنشی خبر عسی، وسوی استثناء من

~~القول ای ای شیء یقال الا هذاء وهوی منصوب علی التمبیز او علی المفعول له .

~~یعنی اگر من درعشق بمیرم، مرا جرا خوش نباید، وچه چیز باشد آنکه از من پس

~~ازمن گفته شود جز آنکه، مگر گویند: فلانی از عشق بمرد وهلاک شد، و کبست که

~~مرا بجنین گفتگوئی پس ازمن دلالت کند، ومرا باینچنین دولنی و نیکنامیئی که از

~~من بماند که گویند ازغایت عشق بمرد که رساند، واین غایت جستجوی و نهایت مراد

~~وهمتت مشست .

~~اجل اجلی ارضی انقضاه صبابة ، ولا وصل، ان صحکت لحبتک ms141 نسبتی

~~قوله : اجل، انا هو مثل نعم الا ان استعمال اجل فی النصدیق احسن، واستعمال

~~عم فی جواب الاستفهام اجوده والاجل مدفالشیء.

~~بعنی آنجه گفتم که من طالب آنم که درراه طلب و عشق تو جان در بازم ومردن را در

~~عشق تو دوست میدارم نه دشمن ، همچنین است، ومن باین مردن راضبم، واگرچه

~~درجهآ وصل تو عظیم بلنداست ومن بآن تنوانم رسید، اما باری نسبت من بعشق تو

~~درست شوده واین هم مرتبه گی سخت عالی است

~~وان لم افز حقا الیک بنسبة

~~لعتزتها ، حسبی افتخارا ینهمةا

~~واگر نبز بطریق حقیفت وتحقیق براتنساب بجناب عشق تو ظفر نیابم ، ازجهت بلندی

~~فقدر ونابافت آن نسیتاست، جه میان قدیم ومحدث ووجود وعدم وبلند و بست ،

~~مباینت ثابنست ، ونسبت حقبیقی بعید بل ممتنع . اما درآنکه قبام محدث وبفای او

~~بوجود قدیم وابقای اواست - وقبام وثبات این عدم که معلومست بعلم او- ، توهم

~~وتهمت ارتباطی هست میان فرع واصل وعالم ومعلوم ؛ واین ارتباط موهم است بمیل

~~مشارق التدراری

~~1- حسبی: کفایتی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_301.png)

~~فرع بسوی لحوق باصل. پس مرا این تهمت وتوهثم اندک ارتباط و میلی ، موجب

~~افتخار عظیم است ، واین افتخار مرا پسنده وتمام است، وسزا وجای آنست که من

~~ازجهت این افتخار جان دربازم اگرچه مناسبت و اتنساب حقیقی میان ما منعذر باشد.

~~ودون اتتهامی ان قضبت اسئ فما

~~اسات بنفس، بالشهادة، سکرت 1

~~واگر پیش از آنکه این تهمت تمام محقق شود، دراثنای طلب این تحقق، باتهام مذکور

~~علی التحقیق من بشمشیر غم از جهت اندوه نابافت کشته شوم وبمیرم ، توکه حضرت

~~معشوقی هیچ بدی نکرده باشی درحق نفسی که بدرجهآ شهادت شادمان گشته باشد،

~~زیرا که اگر کسی ازجهت طلب وتخلیص مال دنبوی که اخس وانزل وسائلست کشته

~~میشود شهید میباشد، بحکم (من قتل دون ماله فهو شهید) اگر من ازبرای تحقیق

~~ویافت این تهمت که وسبلت نیکنامی ابدی منست، پیش ازرسیدن بوی بشمشیر اندوه

~~نامرادی کشته شوم، بشهادت من اولبتر ms142 باشم، وچون این شهادت سبب حبات وبقای

~~جاودانی است، لاجرم تو برسانیدن نفس من باین درجة عالی نیکی کرده باشی نه بدی.

~~ولی منک کاف ان هدرت دمی، ولم

~~اعتد شهیدا علم داعی منیتنی

~~هدر الدم بهدر، بطل لازم ، واهدر ابطل واباح ، ماجاء فی الثلاثی الا لازمآ،

~~وقد عداه فی البیت. والمنیة: الموت، مأخوذة من المنا بالقصر وهو القدر، قال الشاعر:

~~اذریت ولا ادری منا الحدثان) ومنی له : ای قدر . قال الشاعر: ((حتی بلاقی ما

~~یمنکی لک المانی" ای مایقدر لک القادر المقدر. ولما کان الموت مقدرا ، ولابئدة

~~منه، قیل له : المنیة، وجمعها منایا. والمنیة اسم لما تنمنتاه النفس وتقکدر وقوعه

~~عندها . وفاعل کاف، علم داعی منبتی

~~یعنی : اگر نیز تو که معشوقی ، باندوه و حرمان خون مرا مباح گردانی ، ومن

~~بسبب بی استعدادی در زمرهآ شهدا شمرده نشوم و بدرجهآ شهادت نرسم ، مرا ازتو این

~~بسنده است که تو میدانی و من نیز میدانم که خوانندهآ من بمرگ کیست ، و موجب

~~سعیدالدین فرغائی

~~157

~~1 - اتهامی تهمتی. اسی: حزنا. الشهادة الإستشهاد، وهوالموت فی سبیل الحق

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_302.png)

~~158

~~هلاک من جبست ؟ آخر تو ومن میدانیم که درراه جستجوی تو کشته میشوم ، مرا

~~این علم تو بآنکه درراه تو کشته میشوم بسنده است، پس جان من دراین معرض چه

~~ارزد

~~لدی* لبون بین صون وبذلة1

~~ولم تسو روحی وصالک بذلتها

~~وجان من بنزدیک من درمقابلةآ طلب وصال تو بعد ازاین علم مذکور، بخشیدن

~~و فداکردنش نمی ارزد، زیرا که در نفس امر عقلا و عرفا فرق میان نگاهداشتن و

~~میان بخشیدن ثابت و واقعست ، واین فرق از آن جهنست که بخشیدن و نگاه داشتن

~~بچیزی مضاف میشوند که اورا اندک مایهآ خطری و قیمتی باشد، چنانکه مثلا اگرکسی

~~گوید ، که درمی یا فلسی بیکی بخشیدم و بدیگری نبخشیدم ، چون آن درم و فلس

~~اندکمایه خطری وقیمتی دارند، میان بخشیدن و منع کردن ایشان فرقی هست و این سخن

~~درست و ms143 مستقیم است، اما هرگز هیچ عاقلی نگوید: که من ذرهیی خاک یا تاری پشم

~~بقلانی بخشیدم یا منع کردم مجون آن را خطری نبست سخن مستقیم نیست، پس چون

~~میان بخشیدن ونابخشیدن عقلا و عرفا فرفی هست بنسبت با جیزی که اورا خطری

~~باشد وجان من بنزد من هبچ خطر وقیمت ندارد، لاجرم درمقابلةآ وصل تو که أعلی

~~انمراتب وأعلی المطالب است ، این روح من که هیچ خطری وقیشی ندارد بخشیدن و

~~و نایخشیدن وفداکردن و نگاهداشتنش یکسان باشد، ودر آن معرض خود نباید و بآن

~~نیرزد، پس چون حال براین منوال باشدمرا از کشتن ومردن چه باک باشد.

~~وانشی ، الی التهدید بالموت ، راکن"، ومن هو له ارکان غیری هثکدت

~~یقال: رکن الیه بالکسر یرکن بالفتح رکونا فهو راکن: ای مال، ومنه قوله -تعالی -:

~~(ولا ترکنوا الی الذین آظلموا" وهددت البناء اهنده هآدا : کسرته وضعضعتئه

~~مشارق التدراری

~~1 - تسوة من قولنا، هذا المتاع یسوی دینارا مثلا. البون: البعد. البذلة الإسم من

~~الابتذال، وهو من نحو قولهم، ابتذلت الشوب مثلاء اذا لبسته فی موقع العمل واوقات الفعل.

~~2 -س 11،ی115.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_303.png)

~~بعنی هرچند ازترس مرگ همه جوانب اعضای غیر من خراب وشکسته و مضطرب

~~میشود، من باری بیهبچ شکتی بسوی بیمدادن بمرگ مایلم وخواهان آنم ، تا باشد

~~که ازاین حبات فانی بیاصل که مقتضی کشاکش حظوظ و مرادات و تطلع بغیر و احکام

~~غیریت وامتباز است، بازرهم وبآن رستگاری، مستعد* امیدواری شوم.

~~ولم تعسفی بالقتل نفسی بل لها به تسعفی، ان انت اتلفت مثهجتی

~~العسف : الاخذ علی غبر الطریق، واسعفت الرجل بحاجته اذا قضبتها له. والمهجة :

~~الدم، وقیل : دم القلب خاصتة، وتستعمل فی الروح ایضا.

~~بعنی بکشتن من برمن ظلمی وجوری نمی کنی اگر مرا بکشی، بلکه حاجت مرا

~~روا می گردانی، اگر چنانکه این جان مرا و آنجه سبب این حیات فانی منست تلف و

~~ناچیز میکنی ، چه باین تلف کردن وکشتن من مرا بمقصود من میرسانی ، واز نن ms144 و

~~عارم باز میرهانی .

~~فان صحة هذا القال1 منک رفعننی

~~واعلیت مقداری واغلبت قیمتی

~~پس اگر چنانکه این فال که زدم، که کشتن وتلف کردن جان من از تو حاصل

~~میآید، ومرا ازمن تو فانی گردانی درست و واقع شود، حینئذ، بحکم "ولا تحسبن"

~~الذین قتتلوا فی سبیل الله امواتا ، بل احباء2 عند ربتهم) مرا بحبات جاودانی و حضور

~~بحضرت عندیگت خودت مرتفع میگردانی، و بحکم ((من کان لله، کان الله له) قیمت مرا

~~عظیم وگرانمایه میکنی .

~~وها انا مثستدع قضاک ومابه رضاکه ولا اختار تأخیر متدتی3

~~واینک من خواهان حکم وفرمان توام درکشتن وهرچه رضای تو بآن متعلق باشد از

~~رفع عادات و ترک مرادات وقطع حظوظ و مألوفات وحصول جمله انواع و اسباب

~~سعیدالدین فرغانی

~~159

~~1 - فی اکثرالنسخ القصیدة : القال بمعنی القول، بدل الفال

~~2-س43ی163

~~3- مستدع : ای طالب قضاک حکمک

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_304.png)

~~160

~~هلاک وفنا ونزول جمیع اصناف بلاوعنا، چه : "مقصود من ازجهان رضای تو بود

~~-ورخود همه در کشتن من خواهد بود" واگر در تعبین متدت اجل من اختبیار بدست

~~من دهی، من البنه تأخبر مدت اجل خود اختیبار نکنم ومرگ نقد را دوستتر دارم

~~وعیدک لی وعدة ، وانجازه مثنی ولی بغیر البتعد ان ثرم یثبت

~~بیم کردن تو بکشتن وهلاک کردن مراء امیددادنست بحیات بخشیدن و بمقصودرسانییدن

~~وتمام کردن ، وبنقد بمن رسانیدن مرآن وعده را، آرزوی دوستی است حقیقی و

~~عاشقی صادق که بجز دوری از جناب معشوقی تو بهرتیر بلائی و عنائی که انداخته شود

~~خودرا هدف آن سازد ودرقبول و تحمثل آن ثابت قدم باشد و بجزع و شکوی نپردازد.

~~چه بجز بعد وحرمان، هربلائی وعنائی را ، مزیل احکام ممایزت یابد و بقبول آن

~~بجان و دل شتاید.

~~قلت : دراین ببت بآنجه گفته است که : ((بغبر البئعدان یثرم یشبت) ظاهر نفصان

~~می نماید بنسبت با ذوق تحفق بکمال عاشقی و مقام رضاء چه مقتضای کمال عشق و

~~مقام رضا آنست که هرجه ازحضرت ms145 معشوق آید از تقریب و ابعاد وهجران و وصال در

~~همه ثابت قدم و راضی باشد جنانکه آن بزرگ فرموده است که :

~~((اربد وصاله ویرید هجری

~~فاترک ما ارید لما یرید)

~~و آن دیگر فرموده است :

~~(وتقلببی مع الهجران عندی

~~احبمن العناق مع الوصال)

~~لأنی فی الوصال عبید نفسی

~~وفی الهجران عید للموالی)

~~(وشغلی بالحبیب بکل وجه

~~احب الیتمن شغلی بحالی"

~~واین قید که او گرفته است که (بغیر البیعد ان یثرم بثبت" دلالت می کند که ((ان

~~یرم بالبعد ، لم یثبت بل یجزع" پس دراین ذوق نقصانی باشد وعذرش آنست که

~~مشارق التدراری

~~2 - الوعید فی الشر : کالوعد فی الخیر. المنی اجمع منیة) : وهی ماتتمناه . الولی:

~~الصدیق والنصیر

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_305.png)

~~فرموده است : "(یرم) یلفظ مجهول، ومرادش آنست که، اگر این عاشق، را می ببعد

~~مرنفس خودرا پابد، که اورا بتبرطلب حظی ومرادی واظهار وصفی ((مما به الممایزة)

~~ازحضرت معشوقش دور میاندازد، حینئذ بروی لازم و واجب باشد که مضطرب

~~شود وبعدم رضا تلقی نماید، اما چون رامی در آن بتعد حضرت معشوق را یابد، تن

~~دردهد وبرضا وثبات پیشباز آید مرحکم معشوق را، والله الهادی .

~~فقد صرت ارجومایخاف ، فاسعدی

~~به روح میت للحیات استعدت1

~~الاسعاد : الاعانة.

~~پس بحکم این مقدمات من بتحقیق چنان شدهام که امیدمیدارم و بمنت میپذیرم

~~مرآن جیزی را که خلق بجملگی از آن میترسند، و آن مرگ و ترک حظوظ و مراداتست

~~وآن درقبضهآ تصشرف تست، واتمام آن چنانکه فرمودی که "ولم تفن مالم تجتلی

~~فیک صورتی) بمدد تو بازبسته است، پس هم نو لطفی فرمای ومددی و معوتنی در

~~نحفیق آین مرگ وفنا بجان مردهآ ازحبات حقیقی برسان، که باین شعور که این حیاتش

~~که اکنون بآن زنده است، عین مردگی است، و ازاین حیات ظاهرش بمرگ راضی گشته

~~است، وباین شعور ورضا شایستهآ قبول آن حیات حقیقی شده، و بجان طالب آن آمده.

~~وبی من بها نافست فی الحب سالکا

~~سبیل الالی قبلی ms146 ابوا غیر شرعنی2

~~قوله : (وبی) خبر مبتداء محذوف ، ای افدی بنفسی. مثل قولهم : (بابی انت

~~وامشی)

~~یعنی : افدیک بهما. والمنافسة فی الشیء : الرغبة فیه علی سبیل المباراة والمسابقة

~~وسالکا، یحتمل ان یکون منصوبا علی الحال ، اومفعولا ل(نافست) .

~~میگوید : که من اکنون جان خودرا فدای کسی میکنم که بمدد هدایت اختصاصی

~~سعیدالدین قرغانی

~~161

~~1 - اسعدی: ساعدی. قوله: فقد صرت... فی بعض النسخ: وقد صرت ..

~~2 - فی بعض النسخ "... نافست بالروح ...)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_306.png)

~~162

~~او مسایقت و معارضت کردم و پیشدستی نمودم درعشق، در حالی که رونده ام راه کسانی

~~ازسابقان که پیش از من جز قدم صدق وثبات و تمکین - چنانکه طریق منست اکنون-

~~نسپردهاند .

~~با میگوید: که جان فدای کسی میکنم که بقوت عنایت او مسابقت نمودم در

~~طریق تحقیق عشق وتحقق بجمیع مقتضبات او با سالکی یگانه چالاک که آن سالک

~~نیز راه آن جان بازان گذشته میرفت، که آن جانبازان سابق ازغبر طریق من که صدق

~~وثبات وتمکبن است سر باز زدند، ودرغیر این جادهآ قویم من که فنای حقیفی است

~~نرفتند وجانها در باختند و روی از عشق او همجو من نگردانیدند .

~~بکل قبیل کم قتیل قضی بها

~~اسی لم یفز یوما الیها بنظرة2

~~درهرصنفی از اصناف آدمیان که قبائل بنی آدمند، بسیار کشته است که هریک از

~~جهت اندوه عشق جان بحضرت ابن معشوق من سپرد، ودر اثنای سلوک راه عشق او

~~از غم نایافت وشدت نامرادی بمرد، وهرگز بنظری از وصال او ظفر نیافت، و از دیدار

~~جمال او برخوردار نشد.

~~دراین بیت اشارت بحال سالکانی میکند، که پیش از فتح و جذبه، از این نشأه

~~بمرگ طبیعی مفارقت کردند. ودربیت آینده اشارت بحال مجذوبانی که بمرگ معنوی

~~که فنای لبذات و راحات طببعی است بمردند، ولهذا دراین بیت، موت را بسالک

~~اضافت کرده است، ودربیت آینده بحضرت نسبت داده گفته که:

~~وکم فی الوری مثلی اماتت صبابة2،

~~ولو نظرت عطفا البه لأحتبت

~~وبسبار ms147 در آفرینش و آفریدگان، همچو من بودند که حضرت جلال معشوفی، ایشان

~~را ازبرای شدت و سوزش عشق ازخود وصفات ولیذات خودشان ازعقل و ادراک و

~~مشارق التدراری

~~1 - القبیل الجماعة. قضی: مات . أسی حزنا. قوله: "... کم قتیل قضی بها) فی

~~بعض النسخ : بها قضی...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_307.png)

~~غیر آن ، بدست قدرت وسطوت (جذبة من الجذبات" میرانیده است ، وازاین حیات

~~نلاهر که احساسست ازخود وصفات خود اورا جداگردانبده، واگر برای عاطفت و

~~رحمت اختصاصی، از مقام کمال وجمع میان ظاهر و باطن، نظری برهریک از آن عاشقان

~~مجذوب افکندی، هریک را بوصول بدرجةآ کمال وجمع میان جلال وجمال زنده کردی،

~~اما با این همه ، چون همه درراه عشق او کشته میشویم، هم بدولت وسعادت ((فقد

~~وقع اجره1 علی الله" امیدواریم، واز حضرت او باین میرانیدن منتت داریم .

~~اذا ما احلبت، فی هواها دمی، ففی

~~ذری العبز والعثلباء فدری احلتت

~~ذری الشیء - بالضم - : اعالیه، جمع ذروه ، وهی فی الأصل : أعلی السنام ،

~~ویستعمل فی أعلی کل شیء

~~می گوید : که اگرجه حضرت معشوق ، برمقتضای حکم عشق ، خون مرا حلال

~~داشت، ومرا درعشق خود بشمشیر نامرادی ازاین حبات عارینی بکشت، ودر میان

~~کشتگان خودم ناپدیدکرد، بحکم "من وجد3 فیرحله فهو جزاؤه) مرادر أعلی المقامات

~~-وهی حضرة العندیةآ-، فرود آورد وقدر ومنزلت مرا بدان بلند گردانبده جه قطره

~~چون در بحر مسنهلک شود، همه صفات بحر صفات او باشد.

~~لعمری وان اتلفت عمری بحبتها ربحت، وان ابلت حشای ابلتت4

~~قوله: لعمری: قسم، واللام فیه لتوکید الابتداء، والخبرمحذوف. معناه وتقدیره

~~ببقائی ودوامی قسمی: ای بهذا البقاء والدوام المضاف الی من استهلک فیه بقائی ودوامی

~~الیضاف الی قبل الاستهلاک، وجواب القسم ربحت .

~~وقوله : ("وان اتلفت عمری بحبتها) جملة شرطیتة معترضة بین الفسم وجوابه ،

~~سعیدالدین فرغانی

~~163

~~1-س 44ی 101

~~2- احلت: حللت. أحلتت : انزلت واقامت

~~3-س 75412

~~4 - ابلت : افنت. ابلت، من ابل المرض: اذ اقارب البرء.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_308.png)

~~164

~~وجزاء الشرط ایضآربحت بطریق تنازع العاملین، والوا ms148 وفی قوله: (وان اتلفت" للحال،

~~او بمعنی مع. وابلت: من بلی الثوب وغیره من بابالناقص . وابلثت : من بل الرجل ،

~~وابلة من مرضه، اذ برء من باب المضاعف1.

~~یعنی باین بفا و زندگانی دائم که بعد ازاین استهلاک وفنا وبقا وزندگانی مضاف

~~مقید اکنون بمن مضاف شد، سوگند میخورم، که اگرچه عمر فانی خودم را بعشق

~~ومقتضبات عشق حضرت معشوق تلف کردم وبباد فنا بردادم، هم من سود کردم ؟ و

~~اگرجه نیز جمله قوای من خلق وفرسوده وبی کار شدند، ازبیماری نقص وفنا عافیت

~~یافتند . پس ازاین جهت نیز من پرسودم ، زیراکه ازفانی بباقی رسیدم، واز حضیض

~~جزئبست باوج کلیت ترقی کردم، وامانت وعاریت وجود بموجد سیردم ، واین حصه

~~ازوجود مضاف جزئی مقد من - باحکامه و اوصافه - اکنون جون در بحر اطلاق غرقه

~~شده است ، لاجرم من خود را بهیچ صفتی واثری متصف نمیبینم، بلکه بمقام اصلی

~~و حالت عدمیست خودم رجوع کردم تا همجنانکه آنگاه آنجا جز درضمن علم قدیم،

~~وجودی بمن مضاف نبود، اکنون نیز هیچ صفتی از ارادات و حظوظ مالی وجاهی و

~~دنیوی و اخروی بمن مضاف نمانده است، پس خوار و بی اعتبارشدهام در میان خلایق

~~ازاین جهت .

~~ذللت بها فی الحی حسی وجدتثنی،

~~وادنی منال عندهم فوق همتی

~~سبب این عشق وسلوک راه حضرت معشوق که تحقق بفنای نفس وصفات اواست

~~بطریق قطع جملة تعلثفات وترک همه مرادات وحظوظ ولذات ، وخالیشدن ازجمله

~~احکام مراتب ازجاه وعلوم واحوال واقوال واعمال ورفع عادات وترک معاشرات

~~اصحاب واحباب واعراض از مباشرت اسباب، اکنون خوار و بی اعتبار شدم درمیان

~~مشارق التدراری

~~1 - اذاقارب البرء - خ ل -

~~2 - قوله ارضی الله عنه) : ذللت بها فی الحی .. الخ . فی بعض النسخ : ذللت لها.

~~وجدتنی ای وجدت نفسی. المنال: ما ینال. همتی ای مقدرتی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_309.png)

~~قبیلهآ ارباب سیر وطریق و زمرهآ اصحاب کشف و تحقیق تا بحدی که خود را بحالی

~~بافتم که ازغایت آنکه بهچ صفتی و حالی ازاین ms149 صفات و احوال مذکور، براین اهل

~~قبله ظاهر نشدم ، اکنون بنزد این اهل قبیله و زعم و اعتقاد ایشان، چنانست که

~~هرجیزی که اندکحاجتی دینی ودنبوی بدان روا توان کرده آن جبز بالای همتت و

~~نهمت منست . زیراکه جون من بهیچ صفتی وحالی وعلمی وعملی و کشفی و ذوقی

~~برایشان ظاهر نشدم، ایشان مرا مسلوب و محجوب و مخذول ومعزول ومطرود و مردود

~~اعتقاد کردند، واز آن غایت بی عقلی وبی کاری وخواری وبی اعتباری ، همتت مرا

~~بهیچ مطلبی شریف ونهمتی بسندیده متعلق نشمردند ، واهل هیچچیزی ندانستند

~~واخملنی وهنأ خضوعی لهم ، فلم

~~برونی هوانا بی محلاة لخدمة

~~الخامل : السافط الذی لا نباهة له .

~~ومرا خوار وساقط الاعتبار گردانید این خضوع وتواضع نمودن من مراین قبیله،

~~اعنی اهل طربق واولبا را، بجهت انشساب ابشان بحضرت معشوق درابین حال ضعف و

~~سستی که ازجهت عدم ظهور من بصفات واحوال و اعمال وعلوم و آداب واخلاق و

~~رعایت حقوق صحبت وموددت وغبر آن ، بمن راه بافته است، وازبرای آن خواری و

~~ساقط الاعتباری من بنزد ایشان وغایت بی التفاتی وکم عنایتی که ایشان را در حق من

~~حاصل است مراشایسته هیچ خدمتی نمی بینند، نه خدمتی و کاری که بحضرت معشوق تعلق

~~دارد از : اذکار وافکار وعبادات ومانند آن، ونه خدمتی وکاری نبز که تعلشق بایشان

~~دارد از : آداب واخلاق ومراعات رسوم وعادات وامثال آن . وازغایت آنکه مرا

~~مسلوب العقل و النمییز، اعتقاد کردهاند، مرا مستعد3 صدور هیچ خیریم دینی ودنیوی

~~ازمن نمی یابند.

~~این بیت تقریر احوال حیرت اول، ومقام جذبهآ نخستین است که بعضی خلق سیار

~~سعیدالدین قرغانی

~~65

~~1 - اخسلنی: جعلنی خاملا ای خفرة الذکر. وهنآ: ضعفا. محلا: بمعنی اهلا

~~ومستحقا

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_310.png)

~~166

~~را دراین مقام ازدیوانگان وبی خبران شمارند، وهیچ خبری از ایشان توقشع ندارند، و

~~بان کمال تحقق است نبز بمذهب طربقت اهل ملامت. والله المرشد.

~~الی درکات الذل من بعد نخوتی

~~ومن درجات العزة امیت مخلدا ms150

~~مثخلدا: ای مابلاکه ومنه قوله تعالی ((اخلد2 الی الارض" والنخوة: الکبر والعظمة،

~~یقال : اتتخی فلان علینا، ای : تکبکر وتعظم .

~~واز آن درجات عیزت که مرا درمیان خلق بود یسبب ظهور من درمیان ایشان

~~بصورت خصال حمیده وفعال پسندیده وتحلی من بحلیهآ احوال شریف وعلوم واقوال

~~بدیع وظریف وتلبس بلباس عقل کامل وفضل شامل وذهن وقتاد و طبع نقاد ، اکنون

~~مایل گشتهام وراجع شده بدرکات مذلتت بواسطهآ تدرشع من بلبوس جهل و حیرت و

~~تور5ع از کبر و عظمت و انفت و حمیتت ، بعد از آنکه کبر و عظمتی با خود داشتم.

~~یعنی پیش ازاین آنگاه که من درمقام بدایت بسلوک و سیر ومجاهدات و معاملات

~~و علوم وآداب شریعت وطریفت منلبتس و متحقق میبودم ، و هرعلمی وعملی و

~~معاملهئی وخلقی وحالی را موجب قربت و زلفتی میپنداشتم، بآن سبب کبر و عظمتی

~~درخود میبافتم ، وخود را جاهی ومنزلنی ورفعتی ودرجتنی دردنبا و آخرت بنزد حق

~~وخلق میدیدم . بس جون سلطان عشق غالب شد وبفرمود تا ندای ((وما قدروا الله

~~حق3 قدره) بسمع جان من رسانیدنده وآوازةآ ((ان "الله لغنیء عن العالمین) در افکندند،

~~ودبد بة ((سبحان من لا یوصل البه الا به" درنهادند وقضیة ((قبل من قبل لا

~~لعلة، ورمدة من رآدة لا لعلة) مرا مفهوم گردانیدنده لاجرم صمصام غیرت عشق جمیع آن

~~دستاویزهای علم وعمل ومعامله را بی کرده نا از آن درجات عتزت اضافت آن اوصاف

~~بخودم، بسوی درکات مذلکت عجز و بیچارگی و بیوصفی و بیحکمی وجهل و حیرت

~~وبیحمیتتی وبی انفتی، میل کردم، وآنهمه جاه ومنزلت ونخوت وعظمت را ازخود

~~مشارق التدراری

~~1 - اخلد الی امر: ای مال ورکن. الدرکة فی الانحطاط : کالدرجة فی الارتفاع .

~~2-س7،ی175

~~1-س 29،ی5.

~~4-س39،ی 67

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_311.png)

~~ینداختم، وبی جاه و حشمت و قدر و منزلتی، خوار و بی اعتبارم بحضرت دلدار رجوع

~~نمودم .

~~تلا باب لی یثخشی، ولاجاه یرتجی،

~~یقال : حمیت فلانا حمایة : ای دفعت عنه مایکره، وتقول حمبت عن ms151 کذا حمیقة

~~ولا جار لی یتحمی لفقد حمیکنی

~~بالتشدید-، ومحمیة2 - بالتخفیف - اذا انکفت منه وداخلک عارة وانففة ان تفعله .

~~میگوید : که چون من اکنون بفنای جمله اوصاف متحقق شدم ، لاجرم مرا نه

~~دری مانده است که کسی بحاجتی بآن در بیاید برآن امید که آن حاجتش روا شود،

~~ونه جاهی که کسی را بآن جاه امید پناه تواند بود، و نه نیز همسابهیی که مرا باشد و

~~بجوار من پناه آورده باشد او حمایت کرده شود، ازجهت آنکه، انفت و حمیگت که

~~جار را بآن حمایت کنند، همچو دیگر صفات بیکبارگی از من مسلوب و مفقود است،

~~ومن از فخر وعار بیزارم، کسی را جگونه حمایت توانم کرد ؟

~~کان لم آلن فیهم خطیرا ، ولم ازل

~~چنانست که گوثآبا هرگز من درمیان اهل قبیله که اهل طریقتند با آبروی نبوده ام،

~~لدیهم حقیرا فی رخائیی وشکدتی2

~~وپیوسته بنزد ایشان خرد و فرومایه بودهامم درحال آسایش کشف و سختی حجاییکت

~~من، یعنی: جچون بسبب تحثفق من بحقیقت فقر ومذهب اهل ملامت هیچ صفتی و

~~تصشرفی وحکمی وعلمی وحالی ازمن ظاهر نمی شود، اهل طربق را در حق من توهم

~~افتاده است که من مسلوب و محجوب و مطرود و بی تمبیز شدهام بعد از آنکه بنزد ایشان

~~بعلوم ومعاملات ومعارف ومکاشفات وقرب بحضرت مشهور ومعروف بودم، تااکنون

~~درمن چنان بنظر خواری و بی اعتباری مینگرند که گوئیا هرگز مرا درمیان ایشان

~~آبروگآی و بزرگیئی نبوده است وهمیشه پیش ایشان حقبر وذلیل بودهم ا، هم درحال

~~سعیدالدین فرغانی

~~167

~~1 - غشی بابه : اذا قصد. الحمیة بمعنی النخوة والحماسة

~~2 - خطیرآ عظیما. الترخاء: سعة العیش خلاف الشدة. قوله: لدیهم حقیرا ... الخ

~~فی بعض النسخ : فی رخاء وشدة.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_312.png)

~~168

~~آسایش بمعاملات ومکاشفات، وهم درحال شدت حجاب وبی کاری .

~~فلو قبل من تهوی، وصرحت باسمها، لقیل کنیء او مسته طبیف جنتةا

~~پس اکنون که مرا شیفته وعاشق میشمرند ، اگر کسی گوید: که کرا دوست ms152

~~میداری ؟ ومن بصریح نام حضرت معشوق برم، هر آینه گفته شود، که کنایت میکند

~~از دیگری، با خود خبال دیوش بسوده است، واز سر بیهوشی هذیانی برزبان

~~میراند، چه مرا باین حال بی صفتی و بیخبری، لایق نسبت بآن حضرت نمیدانند، و با

~~ابن همه من عتزت حقیقی ولذت فقر ازاین خواری مییابم، و انس و راحت از اودارم.

~~ولو عتز فیها الذل مالذه لی الهوی، ولم تک لو لاالحب فی الذل* عتزتی

~~واگرعزیز و نابافت شدی در عشق آن حضرت مذلت وخواری، مراعشق خوش نیامدی،

~~واگر چنانکه نه عشق و مقتضبات اوبودی، دراین مذلیت که می کشم بزرگی من حاصل

~~نبودی.

~~یعنی چون مقتضای عشق، ازالت احکام کثرت وامتیاز است از عاشق، پس هیچ

~~حکمی و وصفی امتیازی درعشق ملایم نباشد، ولکذت ادراک ملایمست، وذلتت زوال

~~احکام و اوصاف واحوال وجودی عاشق است ازاو ومنقطع دیدن عاشق خود را از

~~آن اوصاف و احوال . پس حبتیذ، لذت عشق جز دراین ذلکت صورت نبندد، و

~~اگر نه عشق بمقتضیاته مستولی بودی، عاشق بخواری و بی اعتباری کی راضی شدی،

~~و اعتبار خود در آن کی دیدی .

~~فحالی بها حال بعقل مثدلکة،

~~وصحة مجهود وعز مدلکة2

~~پس حال من بواسطآ عشق حضرت معشوق آراسته است بعقل حیران کرده شده،

~~عشقی و صحتنی که به بیماری نسبت کنند، وعزتی که از مذلکت حاصل آید.

~~مشارق التدراری

~~1- کنی: ای ذکر شیئا واراد به شیئا آخر. الطیفة الخیال الذی یأتی فی النسوم

~~الجینتة: الجن .

~~2 - الحالی المتزین. المدله : الذی حیثره الحب. المجهودة ذوالجهد، وهوالتعب

~~الشدید.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_313.png)

~~الندلیة : ذهاب العقل من الهوی، بقال : دلتهه الحبد ای حبتره وادهشه .

~~بعنیی: چون عشق بکلسی نهاد مرا فروگرفت، ودر نفس ومزاج من اثر تمام کرده

~~وجملةآ صفات وقوای روحانی وجسمانی مرا ضعیف بیا مستهلک گردانید، لاجرم اکنون

~~اگر کسی اندکمایه عقلی وتمبیزی، بمن مضاف بیند ، آن عقل وتمییزی باشد که

~~بمدهوشی شیفتهآ حبرانی که وفتی حرکتی مناسب ms153 عقل ازاو صادرشود بی قصد وارادت

~~او اضافت کنند ، و اگر نیز صحتتی در مزاج من مشاهده افند همچون اندک مایهآ

~~انتعاشکی باشد که ناگاهی در بیماری عظیم سخت، پیدا آیده تا بناله تواند پرداخت، واگر

~~نیز عتزتی بمن مضاف باشد، آن عزتی باشد که دراین مذلکت مذکور مندرج بشود،

~~نه عزتی که درنظر کسی آبید، جه مرا هیچ صفتی وفکوتی روحانی و نفسانی، از عقل و

~~ادراک وغبره نمانده است که درنظر آبده وموجب عزت من شود بنزد کسی.

~~اسرت تمنکی حثبتها النفس حبث لا

~~رقیب حجی سرا لسری، وخصکت1

~~بنهان بگفت ظاهر نفس من با سروجودی من که در باطن او مرکوزست، مرآرزوی

~~عشق خود را آنجا که رقیب عقل با او نبود، درحالی که این نفس من از غایت تحقق

~~بننا، از عقل وغبره بنهان بود، و آن ستر وجودی را مخصوص گردانید باین راز تمنتی.

~~بعنی: جون منشأ عشق بروفق (فاحببت ...) حضرت وحدتست ، مناسب او نبود

~~جز با این سر وجودی وجدانی، که بحکم (و2 هو معکم) بهرحقیقتی مضافست ، و

~~وحدثت و اطلافش در آن اضافت ساری وپنهان ، جه درنزول عشق از حضرت عمائی از

~~هر تحقیق کمال اسمائی ر(ان اعرف) مرکبش جز همین ستر وجودی نبوده پس ازاین

~~روی اورا - اعنی عشق را - با نفس که هیأتی اجتماعیست از روح حیوانی وقتوت

~~حبوانی، و نظر تدبیری نفس ناطقه و محل ظهور کثرت اوصاف و قوا و ادراکات

~~مختلفست، مناسبتی ثابت نیست، لاجرم از این جهت نصیب او از عشق و اتصال بمر کبش

~~سعیدالدین فرغانی

~~169

~~1- اسرت: کتمت. الحجی: العقل. خصست: ای اختارت لنفسها ما فعلته من الکتمان.

~~2-س 457ی2.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_314.png)

~~1770

~~که با او متحد است، جز تمنتائی از معشوق صورت نمی بندد، وظهور حکم آن تمنتا

~~نیز دروی موقوفست، بر آنکه از این کثرت اوصاف و احکام قوای روحانی، و جسمانیش

~~جون عقل وغبره ونظر وتطشع بایشان، بکلسی غایب وفانی شود، تا ms154 آنگاه اورا اندکمایه

~~مناسبتی با عشق ومحلش ثابت آید ، وحبنئذ، آن تمنا ازاو سربرزند ، جه اوصاف

~~جسمانی ، خود بکثرتها حجاب ومانعند ، لثبعدالمناسبة ، واوصاف روحانی نیز چون

~~عقل وغبره که حکم تنزیه ((ما للتراب ورب الأرباب) برابیشان غالبست، هم رقیبواره

~~مانع آن تمنا میباشند، واز آن تنفشر واستبعاد می نمایند.

~~پس میگوید : که چون بحکم غلبه وقهر سلطنت عشق، اوصاف و احکام قوای

~~روحانی وجسمانی از عقل وغیره، ضعیف بل مستهلک الحکم والأثر شدند، نفس من از

~~ابشان ونظر وتطلشع بایشان، بکلسی غایب وپنهان گشت . پس دراین حال پنهانی نفس

~~من از رقیب عقل وغبره، ابن راز تمنای عشق وتحقق بوصل معشوق ازاو سربرزد، و

~~این راز را با آن ستروجودی که تمناش بوی متعلقست، بحکم آن اندکمایه مناسبت

~~به پنهانی درمیان نهاد، و اورا باین راز مخصوص گردانید، چه غیری خود آنجا

~~درنمی گنجد ، بس (سرا نصب علی الحال ، لببان هیأت الفاعل ، وهو النفس) .

~~فاشففت من سیرالحدیث بسایری ،

~~فتشعرب عن سری، عبارة عبرتی

~~پس بترسبدم ازرفتن این حدیث تمنای مذکور، ببافی قوا واعضای من که این عشق

~~بهمه رسبده بوده تا مبادا که بیان کند ازاین راز من ترجمه و گفتار آب چشم من .

~~یقال : اشفقت منه : ای حذرته، فاشفقت علیه : ای رحمته. والاعراب : الافصاح.

~~بعنی چون سرایت عشق وآن ستر وجودی را عام وشامل دیدم، ترسیدم از آنکه

~~اثری ازاین راز ببافی قوا واعضای من سرایت کنده و آتش شوق و حزن حرمان و

~~سودای وصل، شعلهور شود، پس آبدیده که اثر آتش شوق و حزنست ، ظاهر شود

~~وآن راز من آشکارا گردد

~~مشترق التدراری

~~1- اسففت: خفت. تعرب: تبین

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_315.png)

~~بثغالط بعضی عنه بعضی، صبانة ،

~~ومینی، فی اخفائه، صدق لهجتی

~~در غلط میاندازد از آن راز ، بعضی ازقوای من مربعضی را از جهت نگاهداشت آن

~~ستر را، و دروغ من در پوشیده داشتن این راز، راستی زبان منست .

~~المین : الکذب . واللهجة : اللسان .

~~یعنی هرچند نفس من خواست که ms155 در حال غیبت ازقوا وصفات خود، این راز تمنی

~~خودرا پنهان با ستر وجودی خود که باطن اواست درمیان نهد ، و ستلر وجودی نیز

~~بمراعات حفظالستر قیام نماید . اما چون عشق بحکم سرایت عام خودش ، اثری در

~~هرفوتی وعضوی پیدا کرده بود، و بحکم مناسبت حسهآ هریک ازوحدث خصوصی

~~که درضمن اضافت وجود بوی یافته بود، اورا از آن تمنا نصیبی داده، لاجرم همین که

~~ابن قصد عرض راز نمشا برسر وجودی پنهان ازغبری ، از نفس سربرزد، بر مقتضای

~~اصل حکم (الاصول یسری فی الفروع" عین این قصد بهمین طریق از هرفوتی وعضوی

~~که فروع نفسند، سربرزد، وهمان قصد اخفا ازجهت حفظ الستر، ازهر حصهیی از آن

~~سر وجودی که بهرقوتی وعضوی مضافست ظاهر شد، تا لاجرم هرقوتی مریکدیگر

~~را از آن راز تمنتا درغلط میاندازد، واز یکدیگر میپوشاند ، وچون زبان را وصف

~~خضوصی، اخبار واظهار است، اونیز درضمن قیام بوظیفةآ خودش سمع را از آن راز

~~خود آگاه می گرداند، جه سمع بالخاصبةآ بجاسوسی بروی مسلطست، پس زبان

~~بمراعات وظیفهآ خود براستی مرسر ونفس مرا در اخفای آن راز از غبری تکذیب

~~میکند، وبصدق او کذبش بیدا میشود، وهو معنی قوله : "ومینی فی اخفائه صدق

~~هجتی).

~~ولمکا ابت اظهاره لجوانحی،

~~بدیهة فکری، صشنته عن رویتتی2

~~سعیدالدین فرغانی

~~171

~~1- مبن: الکذب، ومینیة ای کذبی

~~2 -لجوانحی: لضلوعی. بدیهة الفکر: اوله، یعنی اول خاطری که خطورنماید در فکر

~~الرویة: اعمال الفکر. درباب افعال اختیاری گویند صدور برخی ازا فعال محتاج بهرویه

~~نمیباشد ویصدر عن الفاعل العالم بفعله بلا رویة وتفکر. اعمال الفکر، الثروی بالأمر .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_316.png)

~~172

~~وجون سر باززد از پیداکردن آن راز برقوای باطن ، من، دریافت ناگاه تیزی اندیشةآ

~~من، ونگاهداشنم آن راز را ازتمام اندیشهآ راست وفکر صائب خودم.

~~البدیهة والبئداهة : اسم من بدهه أمر، ای فجئه. والرویة: الفکر الصائب التام

~~بعنی این نظری که موجب ترس بود ازسرایت خبر این راز تمنتی بسایر قوا و

~~اعضا، ومستلزم ms156 خوف بود از ظهور وافشای آن بفکر (مخصوصست - هکذا) ، پس

~~چجون ستر من این نظر را از رویشت من احساس کرده درحال این راز را از اوپنهان کرد

~~ونگاهداشت، نا او برآن مطلع نشوده چه او نیز بداغ غیریت2 موسوم بود

~~وبالغت فی کننمانه ، فنسبنه ، وأنسبت کتمی ما الی استرت

~~ومبالغت نمودم در پوشیده داشتن آن راز تا فراموشش کردم وفراموش گردانیده شدم

~~آن پوشیدهداشتن آن رازی را که نفس من با سر بپنهانی گفته بود .

~~حکم ظاهر معنی این بیت ذکر تحقفست بمقام حفظ السر که از شرایط و متمتمات

~~مقام کمالست ، و حقیقت معنی آنست که: جون مدد نفس وقوا واوصاف او، درظهور

~~وبقاء وغیر آن، ازاین سر وجودی میرسد، که نفس بقوا واوصافش، مظهر وصورت

~~اوست ، پس هرگاه که این ستر وجودی از تنگنای تقیشد بحکم اضافت و احکام

~~جزئیست بجهد، وبفضای کلیت واطلاق خود توجثه کنده لابده آن نفس از تطلئع

~~و امداد ایشان اعراض خواهد کرد، پس مبالغت در کتمان، کنایت از آن عدم تطلشع و

~~رفع قیود احکام مظهر نفس ومزاج وحکم جزئیت ایشان است، و نسیان آن راز کنایت

~~از اعراض آن ستروجودیست از مظهر و اوصاف او، وقطع مدد خاص از ایشان دراظهار

~~احکام وآثار ایشان، عندتوجهه الی حضرة اطلافه ، واستغراقه فی بحر وحدته . والیه

~~مشارق التدراری

~~2- بعنی داغ غیریشت براو نهاده شده بود، یا دارای علامت غیریست بود و بداغ

~~غیریت نشان داشت. چون گوش اسبان ودیگر حیوانات را با آهن گداخته نشان وعلامت

~~مینهند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_317.png)

~~الاشارة بقوله تعالی : ((نسوا الله2 فنسیهم) ای : اعرضوا عن التوجثه الی حضرة وحدته

~~بالانهماک فی کثرة احکام الطبیعة وشهواتها ، فاعرض عنهم بقطع المدد الاختصاصی .

~~المراد بقوله : (فساکتبها للکذین2 یتقکون ...) وقوله : ((انسبت کتمی ...) یعنی چون

~~سلطان عشق براین ستر وجودی مضاف بمن تمام مستولی شده آن توجه ورفع فیود

~~واعراض جمله بوی مضاف شد، وستر وجودی من از اشتغال بوی از اوصاف اعراض

~~وکنمان خود ms157 غافل وبیخبر شده واکنون در ولایت سلطنت عشق را است لاغبر .

~~فان اجن فی غرس المثنی ثمرالعنا

~~فلله نفس ، فی مثناها ، تعنتت3

~~پس اگر بچینم در این نشاندن درخت آرزوها، میوههای رنج و تعب مخالفات

~~نقس وترک حظوظ ومرادات وفنای اوصاف او حببنئذ، مرخدای را باد چنین نفسی که

~~دررسیدن بچنین آرزوهای خودش رنج برخود گرفت.

~~بقال : عنی بالکسر، عناءا :تعب، وعنکیته فتعنی. قوله : (فلله نفس .0.)

~~کلام استعمل فی الدعاء، کقولهم : لله ابوک . ای: لیکن هو بجمیع اوصافه لله ، حتی

~~بکون الله فی مراضیه له، عملا بقوله : ((من کان لله کان الله له) .

~~بعنی که نفسی که در راه خدا، ببلا وعنای فناء رضا دهده وخود را فدای او کنده

~~مرخدای را بادا، تاخدا اجر او، وثواب او شود، وبخودش باقی کند .

~~وأحلی امانی الحثب، للنفس، مافضت

~~عناها به من اذکرتها وأنست

~~تقدیرالبیت : واحلی الأمانی المضافة الی الحب*، والناتجة عنه بالنسبة الی نفسی ،

~~شیء قضت ، ای: حکمت بعنای نفسی بذلک الشیء، من اذکرت، ای حضرةالمحبوب

~~للنفس مثنی وصلها ، وانست النفس وامانیها بالوصل . فیکون من محله الرفع بالفاعلیة

~~معیدالدین فرغانی

~~173

~~1-س 9ی18

~~2 - فی بعض النسخ : "فان اجن من غرس..).

~~3-س 7، ی155.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_318.png)

~~172

~~وفعله قضت، والمفعول عناها، واذکرت وانست صلة من، وضمیرالهاء فی اذکرتها ،

~~یرجع الی النفس ، ومحلثه النصب بمفعولیتة اذکرت ومفعوله الثانی، وهو طلب الوصل

~~مذوف ، ومفعولی انست ایضا محذوفان، وهما النفس وامانیها ، واحلی مبتداء،

~~وما قضت خبره .

~~وشیرین ترین آرزوها درعشق مرنفس مراکه عاشقم، جچیزی بودکه حضرت معشوق

~~حکم کرد بعنا و رنج فنای اوصاف نفس من بسبب آنچیز، وآن طلب وصل اواست .

~~چه طلب وصل برفنای همگی اوصاف نفس متوقفست ، واین فنا موجب عنا و تعب

~~مجاهدات بی شمارست ، وهم معشوق بود که بهدایت اختصاصی خودش، مرا دریافت

~~ونفس مرا این تمنای وصل رجوع بحضرت خوده بادداده تا ازجهت تحفشق بآن

~~تمنای ، نفس من بعنای فنا راضی شد، و آن حکم حضرت معشوق را بدان ms158 گردن

~~نهاد، وهم بمعشوق بود نیز ، که نفس مرا همه حظوظ واوصاف و تمنتاهای خودش

~~بروی فراموش گردانید تا از آن جمله بکلی اعراض کرد، و روی بطلب حضرت او

~~آورد، وحینئذ ، بزوال وفنای آن اوصاف واحکام انحرافی ، حقیفت دل معندل

~~منوحتد صافی ببدا آمد ، وحضرت معشوق که باطن سر3 وجودیست ، دراو، براو

~~تجلسی کرد وصفات اصلی نفس را که قوا ومدارک اویند، چون چشم و گوش ومثلهما-

~~بخود باقی گردانید که (فبی یسمع وبییبصر) ، اثر آن بقاست، چه کمالاتی که جهت

~~کثرت نسبی او، اعنی: ستر وجودی را بسیر در مراتب حاصل خواهدبود، باین صفات

~~اصلی نفس متعلق است، پس بعد ازاین فصد تنثزل او بحکم عشق، باین صفات اصلی

~~نفس برای تحقیق کمال را بصورت خواطر بیدا میشود، واول بدل تنثزل می کند،

~~آنگاه بسمع و بصر ولسان وید و رجل - فولا، او فعلا- تمام ظاهر می گردد .

~~أقامت لها ، منشی علی مثراقبا،

~~خواطر قلبی، بالهوی، ان المت1

~~مشارق التبراری

~~1- المت بالهوی : اتصلت به، عرفته قبلا.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_319.png)

~~واداشت وبرگماشت از بهر خود ازمن برمن نگاهبانی، اگر خاطرها از دل من

~~بمصاحبت عشق تنثزل کنند، و فرود آیند بصفات اصلی نفس من از جهت تحقیق کمالی

~~که بایشان متعلکفست .

~~اقامت : ای سلتطت وحملت، من قولهم : قام فلان بامر کذا، اذا تعترض للقبام به

~~وسلتط نفسه وحملها علی اتمامه ومراعاته، والکمت من الالمام، وهوالنزول. والبیت جملة

~~شرطیة تقتدم الجزاء علی الشرط ، والفاعل فی الکمت هو الضبر المستکن فیه الراجع

~~الی خواطر قلبی، وفی اقامت ضمیر حضرة المعشوق ، والباء للمصاحة.

~~یعنی چون بسیر و سلوک حقیقت دل من که درمشیمهآ نفس و احکام انحرافی او

~~بنهان بود ظاهر شد، و آیینهآ تجلتی آن ستر وجودی گشت، پس هرگاه که آن ستر

~~وجودی بمصاحبت عشق که سیر درمراتب فی الحقیقه بوی مضافست، قصد میکند که

~~ازجهت تحقیق کمالی که اورا بکثرت نسبی متعلکفست باین قوا وصفات اصلی نفس

~~همچون جشم وگوش ودست وپای ms159 و امثال این، تنثزل کند که آن قصد ظهور و تنثزل

~~راخاطر می گویند. بس حضرت معشوق ازجهت محافظت وحدث واعندال خود،

~~همین قوا وصفات اصلی مرا برمن برقیبی برمی گمارد تا بصورت کثرت و انحراف ظاهر

~~نشوند ، ومقصود که کمالست فوت نگردد، وهمین معنی را بعبنه، آن بزرگ بیارسی

~~چنین گفنه است :

~~خبال ترک من هرشب، صفات ذات من گردد

~~هم از اوصاف من برمن هزاران دیدبان سازد

~~واینجا لفظ خیال برای آن گفته است که چون آن ستر وجودی هنوز تمام از قید

~~اضافت نرسته است، پس او پرتو وجود مطلق است وخیال او، و از آن گفت که صفات

~~ذات من گردد که آن تجلی بصورت خواطر مذکور بنفس تنزل میکند، و خواطرصفات

~~صاحب خاطرند. والله المرشد

~~سعبیدالدین فرغانی

~~175

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_320.png)

~~176

~~فان طرفت سرآ، من الوهم، خاطری،

~~بلا خاطر، اطرقت اجلال هیبةا

~~بپس اکنون اگر فرود آید حضرت معشوق ناگاه بنهان از وهم برخاطری که ازدل

~~من خیزد بی مانعی از صفات و احکام انحراف و کثرت و خواطردیگر که ملکی و نفسانی و

~~شیطانیند ، من ازجهت بزرگداشت هیبت حضرت معشوق سردرپیش اندازم وبادراک

~~اه نپردازم

~~یقال : فلان طرق اهله، ای : اتاهم لیلا علی غفلة، واطرق: ارخی عینیه نحو الأرض

~~من هببة اوحباء. والخاطر : المانع، وفاعل طرفت ضمیر حضرة المعشوق ، ومفعوله

~~خاطری، وسرا حال للطارقة، ومن الوهم ببان ذلک الحال

~~بباید دانست که خواطر برپنج قسمت : اول، رحمانی. و دوم، خاطر قلبی. وسوم

~~خاطر ملکی. واورا روحانی نیز گویند. وچهارم، نفسانی. پنجم، خاطر شیطانی.

~~زیراکه آن ستروجودی دائما ازحضرت باطن منوجه وقاصد ظهور و تنزل میباشد

~~بنفس وقوای اصلی او - قولا وفعلا - ازجهت تحقیق کمالی که اورا بکثرت نسبی

~~بایشان متعلقست . پس اگر مورد و منشأ ظهورش آن محل متوحتد معتدل می باشد که

~~اورا قلب نامست، ودرحال آن فصد هیچ حکمی و وصفی روحانی یا جسمانی براو

~~غالب نبوده باشد، و اورا همرن خود ms160 نکرده، بلکه آندم چون حکم مروحدث حقیقی

~~تجلسی را باشد ، وحینئذ ، آن قصد راخاطر رحمانی گویند . وجون غلبه مروحدث

~~مجموعی قلب را بود، حالتئذ، اورا خاطر قلبی خوانند. وحکم ایشان آن باشد که

~~بصورت کمالی الهی درهیأت نیکنی یا نظری با علمی یا عملی وحدانی بیشائبهآ ریائی

~~با توفع جزائی ظاهرشود، وباز همجنان وحدانی بمبدا ومنشأ خود رجوع سازد. واما

~~اگر مورد ظهور آن سر وجودی قلب نباشد، یا اگر نیز باشد حکمی از احکام روحانی

~~آن دم برقلب یا نفس غالب بوده باشد و محل را همرن خود کرده، حببنئذ، آن قصد

~~وتوجثه خاطر ملکی و روحانی بود باعتبار تلک الصفة الغالبة . وحکمش آن باشد که

~~مشارق التدراری

~~1 - اطرقت: نظرت الی الأرض اجلالا وهیبة. الهیبة: الخوف والإحتشام.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_321.png)

~~بصورت خلقی روحانی یا علمی ازعلوم عقلی سربرزند . واما اگر غلبه وسلطنت فی

~~القلب او فی النفس درخال آن قصد وتوجته قوت وهمی را بود بصفت انحرافی که

~~اوراست بمدد شیطان که بحکم مناسبت معاون یکدیگرند، حینئذ ، آن قصد وتوجه

~~راخاطر شبطانی خوانند. وخکمش آن باشد که بصورت انحراف در اقوال واعمال و

~~مناصد ببدا گردد. واما اگر قصد وتوجته مذکور بنفس رسده وحالتئذ، صفتش

~~اماریتت بالسوء باشد درحال همرنگ آن صفت شود و بصورت طلب قضای شهوتی و

~~حظتی ونهمتی حسی نفسانی سربرزند، اوراخاطر نفسابی گویند.

~~وفرق دیگر میان خاطر شیطانی وخاطر نفسانی آنست که ، اگر شیطانی سربرزند

~~بمنع ممتنع شود، وبطلب لذتی وشهوتی دیگر مشغول شود، جه مقصود او اغواست و

~~در آن همهآ شهوات برابرست، جون از دری ممنوع شود، دری دیگرکوبد. اما نقسانی

~~بسنع ممتنع نگردد و بلجاج مشغول باشد، چه مقصود نفس استیفای لذت و قضای

~~شهوتست. وهریک ازاین خواطرسه گانه اعنی ملکی و نفسانی وشیطانی ما نعند از تحقیق

~~وظهور حکم خاطر قلبی و رحمانی، خصوصا خاطر وهمی وشیطانی که در مداخلت

~~ابواب معانی مدخلی تمام دارد تا هرمعنیی که از غیب بروح ms161 یا قلب یا نفس رسد، و هم

~~در آن مداخلت سازد ومشارکت طلید .

~~بس میگوید: که جون مرا فرزند دل از مشیمهآ نفس منولتد گشت ، و حضرت

~~معشوق دراو منجلی شد و بصورت خواطر رحمانی و قلبی بنفس وقوای اصلی او تنزل

~~کردن گرفت، اکنون چنانکه حضرت معشوق باطلاق جماله، براین خاطر قلبی من که

~~ازقیدی خالی نیست، ناگاه ظاهر میشود ینهان ازقوت وهمی که مشارکت طلبد و بقبد

~~زیادتش مقبید کند و هیچ خاطری دیگر ملکی و نفسانی نیز مانع ظهور و تنثزل آن خاطر

~~قلبی نمیباشد ، آن خاطر همچنان با غلبةآ اطلاق و وحدث حضرت معشوق وجمال او

~~بروی، بنفس من وقوا وصفات اصلی او تنزل میکند، وجون این صفات وقوای نفس

~~مرا بسبب قید احکام مزاجی، قتوت وطاقت قبول و مفاومت سلطنت اطلاق آن حضرت

~~سعیدالدین فرغانی

~~177

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_322.png)

~~178

~~نبود، لاجرم از هببت و عظمت کمال ظهور وجمال و نور او سردرپیش انداختم و بادراک

~~حقیقت مشاهدهآ او نپرداختم. واین اثر جلال جمالست، وحکم آن رقیبی صفات اصلی

~~نفس نیزه که هریک نفس را ویکدیگر را از کمال عظمت وشدت نور حضرت معشوق

~~آگاه می کنند، واز مباسطت مانع می آینده چنانکه دربیت آینده می گوید :

~~وبطرف طرفی ، ان هممت بنظرق

~~وان بنسطت کفتی الی البسط کفکت

~~ومصروف وممنوع میشود جشم من اگر قصد یک نظری کنم، و اگر گشاده و کشیده

~~شود دستم بسوی انبساط، منع کرده آید .

~~یطرف: ای یصرف، من قولهم: امرآة مطروفة، اذا صرفت نظرها عن بعلها وطمحت

~~الی سواها. وکثفت : ای منعت .

~~یعنی در آن حال تجلسی، اگرچشم من بنظر وادراک منظوری که مظهر جمال پرکمال

~~معشوق نماید، مبادرت میکند، رقیب هببت وعظمت وشدت نور وکمال ظهور جمال

~~معشوق در آن مانع می آید، چنانکه گفتهاند .

~~الست تحتاج رقیبا حافظا

~~لک من حسنک راع ورقیب"

~~و اگر دست نیز بمباسطت بفعلی و اثری در آن مظهر کشیده می گردد، هم ms162 از هیبت کمال

~~ظهورش درآن مظهر ممنوع میشود. ومعنی تخصیص جچشم ودست دراین بیت آنست

~~که، هرفیضی که از حیثیگت صفات اصلی نفس متوجته کمال ظهور میباشد، ظهورش

~~جز بصورت فعل وانفعال بواسطةآ فیوت عملی وعلمی او نمی تواند بود، که فوت عملی

~~آلت ظهور بصفت فعل او می باشد، ومظهرش غالبا دسنست که آلت اعمال وصنایعست،

~~وقوت علمی آلت ظهور بصفت انفعالش است، چه علوم نفس من حیث هی نفس، جمله

~~انفعالیست، ومظهر این قوت علمی من حیث تعلثقه بالمحسوسات، حواس خمسه است،

~~واکمل ایشان حس بصراست، لعموم تعلثفه. لاجرم جون ذکر تنسزل معشوق کرد بصفت

~~جلال جمال اوبصفات اصلی نفس، اول مراین دو مظهررا اعنی چشم و دست که کاملترند

~~دروساطت ظهور فیض او بصورت وصفت فعل وانفعال تخصیص فرموده آنگاه بطریق

~~مشارقی التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_323.png)

~~عموم دیگر اعضا را دربیت آینده ذکر کرد. والله اعلم -.

~~فی کل* عثضو فیة اقدام رغبة ، ومن هیبة الاعظام ، احجام رهبة

~~پس در هرعضوی که درمنست، پیش آمدن وحلقه در وصالزدن است از سررغبتی

~~حکم تحقق من بمقام بسطو رجاء، و باز از هیبت عظمت وجلال اطلاق وبی نهایتی او

~~در تجلیات او، وخواطر رحمانی وقلبی من مرا امنناعی است از آن اقدام از سر ترسی

~~بواسطةآ تحقق من بمقام فیض خشیت .

~~الاحجام الامتناع ، یقال: حجمنه فأحجم، من باب النوادر . مثل کببیته فأکبة.

~~لفی وسمعی، فی" آثار زحمة

~~علیها بدت عندی کابثار رحمة

~~مردهان وگوش مرا درنفس من نشانههای انبوهی است بر معشوق که پیدا شدند

~~بنزد نفس من عبن آن نشانههای رحمت ، همجون ایثار رحمت وشفقتی ازدهان و

~~کوش درحق نفس من بیاد معشوق .

~~یعنی: آثار دهان و گوش در نفس بواسطهآ گویائی و شنوائی انفعالاتیست از ذکر

~~وسماع نام و کلام معشوق ونغمات خوش که این جمله بسبب اتصاف بصفت کثرت و

~~اننشأ از منشأ متکثتر ، مزاحم وحدث وتجلتی معشوق و وحدث مجموعی محل آن

~~تجلبند ، اعنی القلب ، وچون دل ms163 من که محل این آثار است از تجلی جمال وحدانی

~~بواسطهآ آن خاطر رحمانی پرشده است، پس اگر این آثار مذکور بوی میرسد تا

~~انفعالیش از آن حاصل می آید، حبنئذ آن جمله برمعشوق و وحدث او که دل از او پر

~~است، آثار زحمت وانبوهی میباشند، جه از کثرت منتشی میشوند. پس هرچند آن

~~آثار مذکور بنسبت با من موجب رحمت ترقی والتذاذند بنام وکلام معشوق، اما

~~بنسبت با وخدث معشوق ومحل وحدانی او آثار زحمت وانبوهیند .

~~لسانی، ان ابداء اذا ماتلاء اسمئها، له وصفه سمعی، وما صم یصمت1

~~سعیدالدین فرغانی

~~179

~~1- ببعنی: لسانه وسمعه واحد حینما یبدی لسانه اسمها حین تلاوته، وان طرش

~~السمع یصمت اللسان قوله (س 3) : پیش آمدنی و... وصال زدنی است - خ -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_324.png)

~~180

~~تقدیر البیت : لسانی زمان ثلاوته اسم المعشوق، بصمت ان ابدا سمعی وصفه، وهو

~~انسماع والاصغاء الی لسانی، وما صمة سمعی لعظمة ذکر المعشوق، ویکون صمته ایضا

~~للغیرة والخروج عن عهدة الرقبة المذکررة ، والاحتراز عن الزحمة ایضا .

~~زبان من آنزمان که نام حضرت معشوق میبرد ، اگر چنانکه گوشم صفت اصغا

~~وسماع خود پیداکند، و ازغایت عظمت نام حضرت معشوق کر و بیخبر نشود، حینئذ،

~~زبان من خاموش شود ازغایت غبرت وجهت محافظت ورعایت آن رقیبی مذکور و

~~احتراز از زحمت برمعشوق، چه زبان از سر معرفت وحکم غبرت گوید :

~~در مجلس وصل او جای همه کس نبود

~~جز هم نفسی تنها آنجا بنمی گنجد

~~وجون وصول اثرزبان، بدل جز بواسطة سمع نمی تواند بود، وهریک از این قوا و اعضا

~~از قبل معشوق برخود و بریکدیگر رقیبند تا بصورت و صفت کثرت مروخدت تجلی

~~وجمال معشوق را مزاحمت ننمایند، لاجرم هرگاه که زبان صفت اصغا از سمع مشاهده

~~می کند ، میداند که اثر آن بدل خواهد رسید ومزاحمت وافع خواهد شده وحینئذ،

~~او ازعهدهآ رقیبی خود بیرون نیامده باشد، پس خاموشی اختبار میکند تا از آن عهده

~~بیرون آید.

~~واذنی ، ان ms164 اهدی لسانی ذ کرها

~~لقلبی، ولم یستعبد الصمت، صمکت1

~~و گوش من نیز همچنین است، اگر چنانکه هدیه برد زبان من ذکر حضرت معشوق را

~~بدلم، وخاموشی را بنده وملکهآ خود نسازد، درحال گوشم کری گزیند، هم بجهت

~~احتراز از آن زحمت وخروج از آن عهدهآ رقیب .

~~یعنی: چون گوش من نیز برقیبی برخود و برزبان مسلطست، پس هرگاه که بیند

~~که زبان بذکر آن حضرت مبادرت می نماید وازهیبت وعظمت اوخاموشی نمی گزیند،

~~او درحال کر و بیخبرشود2 تا اثر زحمت ذکر زبان که از کثرت نصیبی دارد، بدل که

~~مشارق التدراری

~~1- یستعبدالصمت: یتخذه عبدا. مرجع ضمیر لسان است، صمت: طرشت

~~2- او درحال کری وبیخبری اختیار کند -خ.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_325.png)

~~از تجلی وحدانی معمور است نرسد، وحضرت معشوق و تجلی او در دل مزاحمت

~~ننماید، واو نبز ازعهدهآ رقیبی خود بیرون آمده باشد. پس جون حضرت معشوق

~~بعظیت جلال جمال خودبرمن وصفات اصلی من ظاهرشد، مرا براین معشوق وعظمت او

~~ازخودم با قصور خودم غبرت می باشد که من جه لایق محبتت او باشم .

~~أغار علیها أن اهیم بحبتها،

~~واعرف مقداری، فانکر غیرتی1

~~غیرت میبرم برحضرت عظمت وجلال وجمال معشوق ازخودم، که باین خواری و

~~بی اعتباری وپستی و تقیشد بهستیخودم، مرا بآن حضرت چه مناسبت، اورا هم او باید

~~که دوست دارد، وباز مقدار حقیفت خود و نیستی و بیصفتی خود را میشناسم که

~~همه جیز از دوستی وغبره بحضرت او و وجود اومضافست، ونظرم برتقشدم ((یحبتهم)

~~بر "(یحبثونه" می2 آید ، این غیرت خود را انکار میکنم، چه اگر (یحبتهم) تنثزل

~~نکردی ، از ((بحبثونه) نه نام بودی3 و نه نشان. دراین بیت ذکر غبرت از وسط

~~مقام غبرت فرموده است ، زبراکه غیرت خواست ازالت حکم واثر وتعلیق وقرب غیر

~~است از مطلوب مرغوب فیه با طلب انفراد خود بآن حکم واثر وتعلق وقرب ، ولیکن

~~بعد از حصول وتمکشن وتحقشق بآن وتعلتق آن ، حکم غبرت بحسب تحثول احوال و ms165

~~تقلسب عشق دراطوار متنوع مختلف ظاهر میشود درمبادی که عاشق روی درخود

~~دارد یا معشوق را از بهر حظوظ ومآرب خود میخواهد ، غیرت از عاشق سر بر میزند

~~برمعشوق از اغبار با میخواهد که درتعلق بمعشوق و وصل وحظوظ او ازاو منفرد

~~باشد، وغبری با او در آن مشارک نبود. و آنجه گفتهاند : "اغار علیه من فم المتکلتم"

~~سعیدالدین فرغانی

~~181

~~1- مقداری: قدری، مقامی. یعنی منزلت ومفام.

~~2-س45ی59.

~~3- فاحببت ان اعرف، قرع حب بذاتست، چون حضرت ذات درمقام ذات خود را

~~بیند وبرخود عشق ورزده وحب بفیر از حب ذات ناشی است لان العالی لا برالسافل ،

~~بحبهم ویحبونه، لأنه لا یحب الا نفسه.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_326.png)

~~182

~~ازاین مقامست . وباز جون روی عاشق ازخود بسوی معشوق بگردد نا خود وحظوظ

~~خود را فدای معشوق سازده آنگاه غیرت عاشق بر معشوق ازخودش باشد، تا خواهد

~~که همه معشوق بود، و او بی عاشق باوصافه که مزاحم حضرت معشوق و وحدث و

~~اطلاق اواست و بآن حضرت هیچ مناسبت وشایستگی محبتت و وصل و ذکرنام وکلام

~~او ندارد، درآن معرض بکلسی زایل گردد، واین بیت مشروح از این مقامست، و بیت

~~دیگر نیز که ((ودع عنک ذکری باللسان فانتنی - اغار من اسمی ان تقبتل فاکا) هم

~~ازاین قسم دومست، وباشد که هم ازاین مقام غیرت از معشوق سربرزند ، تا برعاشق

~~از اغبار غبرت برد، وبخواهد که جز صفت وحدثت واعتدال که صورت وحدتست ،

~~گرد حضرت عاشق گردد، واز صفات کثرت و انحرافش صبانت کند. و آنکه از صفات

~~عاشق و خواطر او براو گماشته بود برقیبی تا صور کثرت که اغیارند بدو راه تنواند

~~بافت ازاین بود، وباشدکه غیرت معشوق برجمال خود و وحدث خودش باشد از عاشق،

~~تا لاجرم بصورت هببت وعظمت وجلال، برعاشق بیداگردد، تا عاشق ادراک اوثتواند

~~کرده وبوحدث او نببارد متحفیق گشت ، جنانکه در آن دوببت گفت .

~~واما مرتبهآ سوم غبرت، آنست که عشق روی عاشق را از عاشق ms166 و معشوق نیز

~~بگرداند، وبخودش که عشقست آورد، تا عاشق گوبد: ((اغار علیک منک فکیف منسی)

~~واصل این جمله درقرآن وحدیث مذکور است. اما اشارت فرآن، قوله تعالی : ((ان الله

~~لا یغفر ان یشرک به ، ویغفر مادون ذلکا لمن بشاء) واما در صریح حدیث ، قوله

~~- صلی الله علبه وسلسم - ((لیس احدا غیر من الله ومن غیرته حترم الفواحش) اول ذکر

~~غبرت برصفت اطلاق و وحدث وفعال لما بربدی خودستش از اغببار ، و دوم غیرت

~~برمخاطبان ومکلتفانش کرد که عاشقانند ازصور کثرت و انحراف که فواحش عبارت

~~از آنست ، تا بدان آلوده نشوند . ودیگر قوله ، علیه التحیکة والسلام : ((ان سعدا

~~مشارقی التدراری

~~1-س4،ی116

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_327.png)

~~لغیورة ، وانا اغبر منه والله أغبر منسا)

~~پس می گوید: که جون حضرت معشوق از سرغیرت1 بروحدث وجمال خود بعظمت

~~وجلال برمن منجلسی شد، حکم آن غیرت از آن حضرت بمن هم سرابت کرده تا من نیز

~~ازخود براو وعشق اوکه با اومتحد است غیرت میکنم، وخود را شایستهآ جناب عشق

~~او نمیشمرم ، و باز جون همه هستی وصفات اومضاف بحضرت اومی یابم ومرا ازخود

~~جز نیستی نیست، لاجرم باین نظر معرفت براین صفت غیرت واضافت آن بخودم انکار

~~می کنم، چه باین صفت غیرت هم اواست که پیداست، ومن همجون آییبنهآ اویم، که

~~عکس غبرت او درمن بیدامیشود بنبعبت تجلسی او که در دل من نزول کرده است،

~~وهمجنین عکس ((یحبتهم) است که بصورت (یحبثوبه) ظاهر است هم بحکم آن

~~تجلی، وچون حکم تجلتی غالب گشت اثرش بروح من که جهت تجثرد نفس ناطقه و

~~نسبت ظهور اواست درعالم ارواح هم برسید، تا باین غلبه وحکم وحدث در دل من

~~شادمان شده وفصد توجته بآن حضرت کرد.

~~فتختلس الروح ارتیاحا لها، وما

~~ابتریء نفسی من توهشم مثنیة2

~~پس ربوده میشود جان مجترد من بسوی حضرت معشوق از غایت نشاط وشادمانی

~~بغلبة حکم وحدث وبساطت او بردل من، ومعذلک نفس خودم را بحکم بقای حکم

~~بشریت، ms167 ورجوع بحال حجابیت "اتما انا بشر3 مثلکم" که ازلوازم این نشأت دنیویست

~~از توهم آرزوئی وطلب حظتی از حظوظ حال بدایت مبترا ومنکزه نمی کنم ، هرچند

~~ازتمام و تحقیق آن آرزو محرومست و آن آرزو همجون حقیفت ادراکست بسمع و

~~بصر ومثلهما ، والتذاذ بآن تا لاجرم دربعدش بچشم گوش میبینم .

~~یبراها علی بنعد عن العبن ، مسمعی

~~بطیف ملام زایره حین یقظتیآ

~~سعیدالدین فرغانی

~~83

~~1- هست شرط عاشفی غیرتیزی

~~همچو شرط عطسه گوید دیرزی

~~2 - تختلس: تختطف. ارتیاحا: انبساطا المنیة التمنی.

~~3-س418ی110.

~~4 - بطیف ملازم زائر...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_328.png)

~~184

~~کوی من مرضرت معوق را شره شرنوری ازجتهن اعتی : درجات

~~حجاببتت که دوری معنویست بواسطهآ آمدن خبال ملامت زیارت کنندهآ من هنگام

~~بیبداری حستی.

~~بعنی: جون دروقت تجلاسی ظاهری حضرت معشوق بجشم ظاهر من نزدیک می باشد،

~~جیه بحکم ((مارأیت شبئا الا ورأیت الله فیه) همه اشبا را جشم ظاهر من صفات ومظاهر

~~تجلتی میبیند ، و گاهگاهی بضرورت فیام نشأت، حالت حجابیکت طاری میشود، و

~~دوری ازجشم حاصل می آید، وعشق دائما ملازمست ، لاجرم باز درصورت احکام

~~بدایت بحسب این حالت حجابیبت سلسلهآ شوق را میجنباند ، ومرا در قلق واضطراب

~~طلب می اندازد ، تا دوست ودشمن زبان بملامت میگشایند، ومی گویند که توخود

~~را بگزاف در عنا و رنج مدار که ترا شایستگی وصل او البنه تتواند بود، وحال را

~~از خود بدرائی و بدو تنوانی رسید، پس اکنون هرگاه که بواسطهآ تقریع و ملامت ، نام

~~حضرت معشوق میبرند ، شمایل اورا بآن ذکر پیش من مصکور میکنند یا خبال او

~~آزدم حاضر میشود، وجان گوش من، بدیدهآ بساطن اورا میبیند، وهرجند معهود

~~آست که خبال را در منام به بینند گوش منش در بیداری در صورت ملام مشاهده

~~می کند - والله اعلم -.

~~فیغبطآ طرفی مسمعی عند ذکرها،

~~وتحسد، ما افنته ، منشی بقیتنی

~~پس چشمم بر گوشم غبطت وحسد میبرد؛ از آن جهت که در بنعد که حال حجایست

~~چشمم محرومست و گوشم ms168 محظوظ، وآنجه هنوز فنا بوی نرسیده است، نیز از بقایای

~~صفات پوشیدهآ نفس من ، حسد میبرد برآنچه بعد از تحقق بفنا ببقای حفیقی بافی

~~گشنه است، و روح من نیز با جملهآ صفاتش که هنوز هبچ بفنای او نبرداختهام ، بحسد

~~میبرد بر نفس وصفاتش که فانی شدهاند ، وبفای (کنت سمعه و بصره) یافته.

~~مشارق التدراری

~~1- یفبطة یتمنشی مثل حاله. أفنته: اعدمته، اهلکته. والضمیر یعود الی التییذکرها

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_329.png)

~~الحسد له ثلاث مراتب : احدها ، محسود، وهو تمنتی حصول النعمة المحسود فیها

~~مع عدم زوالها عن المحسود، وهو الذی یسمکی غبطة .

~~والآخران مذمومان، وهوطلب حصولها مع تمنکی ازالنها عن المحسود، وهو الثانی.

~~والثالث ، طلب از النها عن المحسود، سواء حصل للحاسد اولا ؟ والمراد فی البیت

~~هو الغبطة لا غیر .

~~بباید دانست که آدمی را نفسی است و روحی وقلبی، لیکن قلب پیش از سلوک

~~در نفس و روح وصفاتشان مستهلک و پنهان است، وهریک را از این نفس و روح فی نفسه

~~تعیثنی است، وصفاتی واخلاقی علی حتده . اما تعیثن روح وجودیست قائم بماهیکتی

~~ومتعبتن دراو ثبوت وتحفق او درعالم ارواح

~~واما صفاتش ، تجرد وبساطت ونزاهتنست از ترکیب وغالب براو احکام تنزیهی و

~~علوم واحوالی که بمواد تعلشقی ندارد.

~~واما نفس، هبأتیست متحصتل از بخار ضبابی که از بضعهآ صنوبری منبعث میشود.

~~وبعضی اورا روح حبوانی میخوانند، واز قتوت حبوانی که محمول آن بخاراست.

~~واز نظر تدبیری روح بسوی عالم اجسام عموما وبسوی تندبیر این مزاج خصوصا . و

~~جملهآ فوای بدنی ظاهرا وباطنا ومدارک وحواس صفات وحواس اصلی اویند . وجملهآ

~~حظوظ وشهوات وآمال و امانی وتعلثفات، صفات عارضی اویند، وعشق که بحکم

~~اصلی ((فاحببت ان اعرف) از حضرت وحدت از بهر تحقیق مطلوبش که کمال پیدائی

~~است، در مراتب ساری وسایر ونازلست، وباز بحکم "والیه برجع الأمرا کله) بحضرت

~~وحدث راجع، وبمقرعة ر(ثم5 البنا بیرجعون2) عاشق را با خود دررجوع بدان حضرت

~~میراند، وازجهتضرورت رجوع ندای "کل شیء هالک، و کل من3 ms169 علیها فان" بگوش

~~عاشق سالک فرومی خواند، و برفنا و تلاشی و استهلاک جملة صفات اصلی و عارضی، اولا،

~~سعیدالدین فرغانی

~~185

~~1-س (41ی123

~~2-س29،ی57.

~~3-س28،ی 88، س 50،ی26

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_330.png)

~~186

~~واصل تعیثن وتقیشد بهستی مضاف بهریک از نفس و روح در مراتب ثانیا ، بقهر الزام

~~میکند، وتقلسبات عاشق سالک دراطوار احوال ومقامات بواسطهآ رباضات و مجاهدان

~~بهر تحقیق این فناست، ومراین فنارا سه مرتبةآ کلبست، برهریک مرتبه گی از بفا مثرتب.

~~مرتبةآ اول، فنای نفس است وصفات عارضی واصلی او

~~ومرتبةآ دوم، فنای روحست با صفاتش .

~~وسوم مرتبه - را ، الفنا فی الفناء گویند. اما بقائی که برفنای نفس مترتبست،

~~تحقتقست بظاهر وجود عام منبسط برعالم ، وآن اسم ظاهر حقست با غلبهآ حکم

~~وحدث برکثرت نسبی اسمائی که اسم ظاهر جامع ایشانست، واز این جهت این حضرت

~~را عالم حقیقت ومقام جمع خوانند. واما بفائی که برفنای روح وصفات اوموقوفست،

~~بحقیقت بباطن وجود، وباعتباری بحضرت غیب وشؤن ذات با غلبهآ کثرت نسبی، و

~~تمیز ذاتی شئون وحفایق بروحدث وجود ظاهر، ازیراکه چونه در نفس تمیثز وکثرت

~~ظاهراست و وحدث باطن، لاجرم در بقاء بعدالفنا ، وحدث ظاهر میشود، وکثرت و

~~تمیز باطن میماند ، و در روح وحدث وبساطت ظاهر است ، و کثرت وتمیبز باطن

~~لاجرم ، در بقا وحدت باطن میماند، وتمیثز وکثرت حقایق وشئون ظاهر می گردد، و

~~این بفا را تحفق بحضرت غیب واسم باطن وحضرت جمع نیز گویند .

~~واما مرتبهآ سوم بقا ، تحققست بحقیقت حضرت1 برزخبت وانسانببت و جمعیتی

~~که حتتدی (وخلق آدم علی صورنها" وهو المعبر عنه بمقام (قاب قوسین) واورا

~~حضرت جمع الجمع خوانند، و بالاثر از این مرتبهئی هست که بحضرت محمکدی

~~مخصوصست ، وآن مقام أوأدنی است، وتجلسی اورا احدیست جمع خوانند .

~~اما درمرتبهآ اول که فنای نفس است بواسطهآ حکم نشآت، اثرکثرت صفات طبیعی،

~~مشارق التدراری

~~1-ملاحظه میشود که این عارف نحریر با چه تسلتطی مشکل ترین مباحث را با

~~سهل ترین وساده ترین عبارات ms170 تقریر می فرماید

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_331.png)

~~وکثافت حجب او غالب وظاهرست ، وسلطنت او قوی وقاهر. لاجرم دراول سلوک

~~فنای او اهمست وحکم او اعم_. وبفنای کثرت صفات او، اول وحدت مجموعی که

~~صورت عدالت اواست پیدا آید، و اورا قلب گویند، و آن وحدث حقیفی وجود ظاهر

~~واحدحق که باطن نفس بود دراین قلب تجلسی کند، ولکن بغلبهآ حکم اسمی از آن

~~اسماء که اسم ظاهر حتق شامل ایشانست چون اسمائی که مؤذنند بتشبیه ، همچون

~~سمیع و بصیر ومانند این، و بعد از آن هم در نفس وفنای صفات او سیرمیکند تا آنگاه

~~که فنای جمله صفات نفس تمام شود، حینئذ، تحفقش بحقیقت اسم ظاهر متحقق گردد،

~~ولیکن ازصفات نفس آثاری عظیم پوشیده باقی میماند که آن آثار وبقایا موجب

~~تقیشد چشم می باشد بادراک مبصرات، وتقیشد سمع بادراک مسموعات در مقام تحفشق

~~بحقیقت ((کنت سمعه وبصره) وموجب حرمان چشم می باشد نبز عند طریان الحالة

~~الحجاببتة که بیعد معنویست بحکم نشآت، چنانکه دربیت گفت که ((یراها علی بنعدی

~~عن العین مسمعی) تا لاجرم موجب غبطت جشم میشود بر گوش، جنانکه دراین بیت

~~مذکور است. وازآن آثار وبفایای بوشبده، اغلبش درسیر درمرتبهآدوم فنا، وتمامش

~~در سیر مرتبهآ آخرین بکلسی زوال پذیرد. وچون سپرش دراسم ظاهر1 وما یجمع من

~~الأسماء تمام شود ، باز سیر دیگر درفنای روح وصفات او می آغازد، وحینئذ قلبی

~~ازمیان صفات روح و نفس متحصل باشد، و آن قلب حامل تجلیئی از تجلتبات اسم

~~باطن شود، آنگاه در اسمائی که اسم باطن جامع ایشانست همچون طاهر و قتدوس

~~وعزیز، وسلام، که اسما وصفات تنزیهیند سیر کند تا بهمه متحقق گردد، پس سپرش

~~من حبث الاسم الباطن نیز تمام شود. وغالبا سیر درفنای نفس وصفاتش ، سیر محبی

~~سعیدالدین فرغانی

~~187

~~1- یعنی بعد از سیر دراسماء ظاهر، یکی بعد ازدیگری، متحقق شود باسم جامع

~~و کلی ظاهر یعنی بتحقق جمعیشة اسم ظاهر تششرف حاصل نماید وبعد از آن دراسماء

~~باطن ms171 سیرنموده تا متحقق شود بجمعیت اسم باطن کما فصله الشارح العلامة فی المقدمة

~~التی کتبها علی شرحه علی القصیدة باللشفة العربیشة . ولله دره وعلیه اجره، رضی الله عنه.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_332.png)

~~88

~~باشد، واز مصنوعات بصانع رود، وسیر در روح، سیر محبوبی باشد، واز صانع به

~~مصنوعات آید، واز آنجا چون متنازلا بر نفس مرور کند منصبغ بحکم بقاء اغلب آن

~~بقایای پوشیدهآ نفس را همجون دفایق حب تجاه که - آخر مایخرج من قلوب الصتدیقین

~~حب الجاه- فانی گرداند، واین حبتجاه - عندالله - باشده که تا این غایت باقی ماند

~~جون تمنتای بلوغ بمقام شفاعت و امثال آن، نه - عندالخلق - که در مبدأ سلوک

~~فنای خود آن شرطست. وبعد از آن بتحفشق بفنای بعدالفنا بردازد، و آن اندک بقیبت

~~دیگر آنجا فنا پذیرد.

~~پس چون ناظم، اول سبر در فنای نفس کرده است وبنجلتی اسم ظاهر متحقکق

~~گشته، و آنجا درمقام بغا ببقایای پوشیدهآ نفس محس شده، واثر آن بقایا ، در خود

~~یافته، و روحش نبز ازفنای نفس وتحقق بوحدث وجود آگاهی یافته، لاجرم گفت :

~~آنجه از من بفنا نبیوسته است از آن بقایای پوشیدهآ نفس، و ازروح نیز که هنوز

~~بفنای او نبرداخنهام، حسد می برد برآنجه ازمن وصفات نفس من فانی شده است و

~~ببقا رسبده.

~~پس دراین بیت آینده بزبان مرتبهآ اول از مقام بقاء که حضرت جمع وحقیقت است

~~میگوید، واز تحقق بظاهروجود که اسم ظاهرحق است نشان میدهد والله المرشد (ک).

~~اممتت امامی فی الحقیقة فالوری ورائی وکانت حبث وجتهت وجهتی

~~پیشوائی کردم در عالم حقیفت وحضرت جمع مذکور مرپیشوای خودم را ، که

~~درظاهر نماز از مقام تفرقه بوی مقتدی ام، پس جملهآ خلق درپی منند بمن مقندی در

~~هر نمازیی وفصدی ونوجهی.

~~یعنی: جون من باین حضرت جمع وجودی وحقیفت پیوستم، وجود را یکی بیش

~~ندیدم ؛ همچنان قرص آفتاب. وهرهستی که درمراتب بهرشخصی مضاف مینماید،

~~مشارق التبراری

~~1- اممت: قصدت. وجهت: توجهت قوله (س 6): که درمبدأ سلولک فنا ms172 آن خود شرط است

~~-خ ل -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_333.png)

~~فرع و پرتو او یافتم، در تعیشن از وی منتشی، ودر بقا از وی مسنمد ودر کمال بوی

~~راجع. چنانکه شعاع آفتاب که منبسطست براین عالم و از هر دریچه ثی و روز نهیی

~~طالع ، لاجرم درهرنمازی که درظاهر عالم تفرقه بحکم امر ظاهر شرع که ازجهت قیام

~~نشأت تقیشدم بدان لازم وضروریست ادا می کنم، این شخص را که دراین ظاهر نماز

~~امام منست وبحق منوجتهست ، او را درحقیقت وباطن منوجته بخود مییابم ، وخود

~~را امام او مییینم . جه توجثه او باین حضرت جمع وجودیست که من بوی متحقتقم

~~توجته الفرع الی الاصل -، پس همه خلق نیز که درهرنمازی وفصدی منوجتهند یاین

~~حضرت ، دربی منند، وهمه بمن منوجتهند . ومن ازاین حضرت جمع اگر بظاهر مقام

~~نغرقه توجثه میکنم، توجثهم بحضرت معشوق ازجهت واحدیثت او که منشا کثرت

~~نسبی است محقق میشود، واگر بباطن روی می آورم توجهم هم بحضرت او ازجهت

~~احدیتت او که منبع وحدث حقیقی است واقع میگردد

~~پس من ازاین حضرت بهرکجا که توجثه میکنم ، قبله ومتوجته الیه من حضرت

~~معشوق میباشد.

~~یراه امامی ، فی صلاتی ، ناظری،

~~ویشتهد نسی قلبی امام اثآمتتی1

~~دیدهآ ظاهر من متعلگق ادراکش عالم تفرقه است، مراین شخص را که دراین عالم

~~تفرقه امام نماز ظاهر منست درپیش من میبیند، ودل من خود2 بچشم بصیرت نظر

~~میکند مرا دراین عالم حقیقت پیشوای همه امامان ظاهر من مشاهده می کند .

~~ولا غرو ان صلی" الانام الی ان

~~ثوت بفؤادی، وهی قبلة قبلتی

~~سعیدالدین فرغانی

~~189

~~1 - یشهدنی: یرانی. المتی، جمع، واحده امام : کسی که باو اقتدامیشود. ومنه: لکل

~~امثة امام یقتدی به. قول الناظم : یراه، فی بعض النسخ: یراها

~~2- درنسخهآ کتابخانه آقای دکترعلی اصفرمهدوی: "ودل من چون بچشم بصیرت...))

~~3 - فی بعض النسخ: "(ولاغرو، ان صلسی الإمام ..) وقوله : "ثوت بفؤادی ... فی

~~بعض النسخ : فی فؤادی) قوله (س 11) : "منبع وحدت ..." فی م : منبیء ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_334.png) ms173

~~190

~~وعجب نبست اگر جملهآ خلق با این امام ظاهر من، دراین نماز ظاهر بسوی من توجثه

~~کردند، جونکه حضرت معشوق بحکم ((ووسعنی قلب عبدی .00) در دل من افامت

~~ساخته است ، وقبلةآ هراسمی که من حبث الاستناد قبلهآ هرامامی است، با قبلةآ ظاهر م

~~که کعبه است، این حضرت جمع وجودی است که در دل من ساکن ومقیم است .

~~لا غرو: ای لا عجب. وثوت: افامت. وقد ورد فی الببت رواینان: احدیهما، الأنام

~~بالنون، وقبلة قبلة، بغیر یاءالاضافة ، وذلک بطرق حذف المضاف، ای: قبلة کل قبلة

~~والثانیة: الامام بالمیم ، وقبلاة قبلتی بیاء الاضافة ، ای الکعبة، اماتقریر الروایة الأولی،

~~بعنی : از آنجه گفتم که جملهآ خلق بسوی من متنوجتهند درهرنمازی و توجهی،

~~عجب مدار، زیراکه، بحکم "(ولکل وجهة1 هو مولتیها" استناد هرقومی بل هرشخصی

~~بحضرت اسمی ازاسمای وجودیست که تربیت ومدد جز از حیشیتت آن اسم بوی

~~نرسد، ومرجعش عاقبة الأمر بحضرت همان اسم خواهد بود. پس قبلهآ او درهرچه

~~توجه بحق کند از نماز ودعا وغیرهما، حضرت همان اسم میباشد، وقبلهآ آن اسم و

~~منشأ اواین حضرت جمع وجودیست. وذلک معنی قوله: وهی قبلة کل قبلة. واو، اعنی:

~~این حضرت جمع وجودی واسم ظاهر ، بحکم "ووسعنی قلب عبدی ..." در دل من

~~مقیمء پس چهعجب اگر همه خلق را در نمازها وحاجتها روی بسوی من باشد.

~~واما وجه روایت دوم، می گوید : که چون قبلهآ این امام ظاهر کعبه است که هم

~~از روی ظاهر شرع قبلةآ ظاهر منست، واین کعبه هم از ظاهر وجود حصته ثی دارد که

~~فرع و پرتو اسم ظاهر حق است، وقبله آن حصته ازوجود کعبه هم این حضرت جمع

~~وجودیست، واین خضرت جمع وجودی در دل من مقیم، پس عجب نباشد اگر این

~~امام ظاهر، نماز بسوی من گزارد، وتوجشهش بسوی من باشد .

~~و وجه دوم با بیت آینده مناسبتر است ، چه کعبه است که همه جهات در وی

~~مشارق الکتراری

~~1 - س 2، ی ms174 143 قوله (س 1) : "امام ظاهر من 000" (دراین نماز ظاهر بسوی من توجشه کردند. ت)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_335.png)

~~منساویست - والله اعلم -ن ت -.

~~بماتم2 من نسک، وحج*، وعثمرة

~~وکثل الجهات الست3، نحوی، توجتهت

~~و همهآ جهتهای ششگانه بسوی من روی آوردند با آنجه آنجا بکعبهآ جمع میشود از

~~هرعبادتی وهرحجی وعمرهگی

~~النشسک : العبادف، یقال: نسک - بالفتح -، اذا تعبتد، وبالضمت، اذا صار عابدا .

~~یعنی : جون کعبه با وجودی که بوی مضافست بمن منوجتهست - توجه الفرع الی

~~الأصل - وجملهآ جهات کعبه درصحتت توجثه بوی بکسانست، وهرعبادنی که متعبتدان

~~می کنند، رویشان بجهتی از کعبه است. پس گوثبا کعبه مجتمع جمله عباداتست از نماز

~~وحج وعمره ودعا- وکل ما یجب او یستحب فیه التوجه الی القبلة ظاهرا - لاجرم

~~جملة جهات کعبه با جملهآ عبادات که آنجا جمعست ، همه را روی درمنست بنبعیست

~~کعبه و وجود مضاف بوی، از آن روی که من بحضرت جمع وجودی متحقتقم .

~~لها صلواتی ، بالمقام ، آفیمها، واشتهد فیها انتها لی صلتت1

~~بسوی حضرت معشوق است با برای مراعات ظاهر امر او، که ((واقیموا الصلوة)

~~ورضای اوبهمهآ نمازهاکه من بمقام ابراهیم که در حرم کعبه است بپای می دارم، و مشاهده

~~می کنم درعین آن نمازها بروفق سنتت ((وجعلت فرة عینی فی الصلاف) بدیدهآ دل که

~~حضرت معشوقست، که2 بسیر سرایت ذاتش درصور صفاتش، که نفس وقوای مزاجی

~~منست، هم بسوی این حضرت جمع خودش بهر تحقیق کمالات اسمائی خودش نماز

~~می گزارد وتوجته میکند، وجون من باین حضرت منحقتقم، پس توجه و نماز اوبسوی

~~منست، و ازجهت تحقیق کمالات من نیز که بنشآت برزخی وحشری و جنانی منعلکقست،

~~وحضرت معشوق باین صورت نماز، انشاء آن صور میکند، که بهرحرکنی و سکنتی و

~~سعیدالدین فرغانی

~~191

~~1 - المقام : مقام ابراهیم علیه السلام فی الکعبة المشرفة.

~~2-: که بهسر سرایت ذاتش درصور...- م - .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_336.png)

~~192

~~تسبیح وتهلیلی، انشاء روضهیی وقصری و حوری میفرماید ، پس نماز او فی الحقیقه

~~ازجهت منست.

~~کلانا مثصل واحد ، ساجد ms175 الی

~~حقیقته ، بالجمع ، فی کثل سجدة

~~هردویک نماز گزارنده ایم سجده کننده بسوی حقیفت خود بحضرت جمع در

~~هرنمازی، لیکن چون این حضرت جمع را که من بوی متحقتقم، جهت وحدث حقیقی

~~وکثرت نسبی ثابتست، پس من از حیشیکت کثرت نسبی بوحدت حقیقی خود توجئه

~~میکنم برای کمال ذاتی خودم، و اوازوخدت حقیقی بکثرت نسبی توجه می کند برای

~~کمال اسمائی خودش، پس هریک بسوی خود توجثه کننده ایم و نماز گزارنده .

~~دراین بیت ، ذکر ترقیست از تطلیع وشعور ببقیتتی از تفرفه و دوئی که در لفظ

~~(کلانا" مدرجست، تا بعین جمع که بکلتی رافع دوئی وتمییزاست و بالجمع عبارتست از

~~او، ودربیت آینده تحقیق آن ترقی است ورفع دوئی و تمیتزبالکلتیه و تحقق بعین جمع.

~~وقولی "راست" از آهن (حسینی" در((نوای) اناالحق و((مایهآ" سبحانی (الف).

~~وما کان لی صلی" سوای ، ولم یکثن

~~صلاتی لغیری ، فی ادا کل رکعة

~~و آنکس که ازجهت من وبسوی من نمازمی گزارد وتوجته می کرد جز من نبود، و نماز

~~وتوجه من جز بسوی من نبود در ادای هرر کعتی از نماز، بلکه منوجته و متوجه6 الیه،

~~وقاصد ومقصود، وعابد ومعبوده هم، من بودم، گاهی از باطن خودم بظاهر و گاهی از

~~مشادق التدراری

~~(الف) - کسی درحاشیه نوشته است : راست وآهنگ حسینی ومایهآ سبحانی ونوای انا الحق در این جا

~~چرا آورده شده است ومایهآ سبحانی ونوای - اناالحق - یعنی چه ؟

~~اقول : کمال مناسبت درمقام موجودست ، درمقام فظا واتصال ، "حسسین بن منصورا نوای "(اناالنحق"

~~سرداد، "وبایزید" نیز دراین مقام به "سبحانی مانعظم 000) مترنم بود

~~باید دانست که "راست" دو اطلاق دارد، یکی "اراست حسینی" که ازگوشه های "نواست" و در اشور

~~نیز مورداستفادهآ اساتید فند واقیع میشود، ودیگر- راست پنجگاهست - که درعصر ما مانندبعضی از قسمتهای

~~دیگر موسیقی متروک شده است، واز بیاتوجهی ازیاد رفته است. جمع بین راست و آهنگر حسینی ومایه ونوا،

~~ایهام است به چند اصطلاج متداول در فنه موسیقی (جلال الدین آشتیانی) ms176

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_337.png)

~~ظاهر بباطن برای تحقیق واظهار کمال ذانی واسمائی خودم ، وبهیچوجه غبریت را

~~مجال نبود.- والله اعلم -م -.

~~الی کم او اخی الستتر ؟ هاقد هتکنه وحلاواخی الحجب فی عقد ببعتی

~~تا چند برادری وپیوند کنم با پوشش وحالت حجابیکت، اینک این پردهآ پوشش را

~~بردریدم، وگشادن بند همهآ حجب مراتب دربستن عهد وبیعت اولین من ثابت بود .

~~الاواخی، جمع اخیه، وهی مایشد به التدابة من عروة وحبل مشدود طرفئه بخشبة

~~مدفونة فی الأرض یقیتد به الدابتة، فکنایة هنا عن القید والحجاب .

~~بعنی: این خروج من ازقید صفات واحکام مراتب از مقتضیات حقیقت من بود در

~~وقت بببعت (الست ...) وجواب ((بلسی..) وآن عهد بباد منست ، جنانکه ذوالنون

~~گفت که (کأیکه الآن فی اذنی" چون برسیدنش که (اتذکر میثاق الست ؟) . با در آن

~~وقت که حقیفت من بزبان استعداد طلب ظهور درمرانب کرد بظاهروجوده عهدی بستم

~~که وجود را بوحدته واطلافه کما قبلت ، باز بحضرت سبارم ، وآن صفت وحدث و

~~عدالت واطلاق اورا بکثرت واختلاف اهوا وتعلتفات وصورانحرافات، باطل نگردانم،

~~پس چون مقنضای حقیفت من خروجست ازعهدهةآ ابین عثهوده لاجرم جرا درقید وحصر

~~مراتب وحکم حجابیت او باشم، اینک از آن بیرون جستم و بفضای حضرت جمع پیوستم.

~~پس چون دراین چند بیت ذکر تحفشق بمقام جمع کرد بلسان التوحید ، اکنون در

~~ایبن چند بیت دبگر بیان تحفشق بآن خواهد کرد بلسان العشق والمحبکة.

~~مننحت ولاها ، یوم لا یوم ، قبل ان

~~بدت لی عندالعهد فی عقد بیعتی1

~~سعیدالدین فرغانی

~~93

~~-اواخة تید اتو خمز اطنة اعمد او اخم الداتیة، جمع اخینة العبل یدق

~~لرفاه فی الأرض فیبرز منه کالحلفة تشتد بها الثدابة. الحجب، جمع حجاب: ستار.

~~وهتک الستر: مزقه ها: حرف تشبیه.

~~2- منحت: اعطیت. یوم لایوم، ای قبل خلقة العالم کقولهم : حیث لا حیث ولا

~~زمان. وقوله : بدت لی عندالعهد ... فی بعض النسسخ : بدت عند أخذالعهد فی اولیتی...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_338.png)

~~عطا داده شدم محبتت حضرت معشوق آنروز که هنوز این روز مفهوم ms177 متعارف

~~نبود که مثقدر است بمقدار یکدورهآ فلک اطلس ، وآن بیست وچهار ساعت است .

~~اصل زمانی است که ماضی ومستقبل بوی متعلتقست ، پیش از آنکه برمن پیدا شدی

~~حضرت معشوق در وقت گرفتن عهد ((ألست بربشکم) در اولیت ظهور من بصورت

~~عنصری انسانی، یا پیش از آنکه در أوعلیت من در آن عهد که با حقیقت من فرمود در

~~عالم غبب برمن وحقیقت من پیدا شدی.

~~یوم منفی این یوم مفهوم متعارفست، ویوم مثبت ظهور حکم وسلطنت اسم دهر

~~است که جامع جملهآ اسما وسلطنت حکم ادوار ایشانست درعالم غیب1.

~~پس میگوید: که در عالم غیب که سلطنت اسم کلتی دهر را بود - نه اسماء تفصیل

~~جزئی را - حفیقت وصورت معلومیتت مرا در علم خود محبتت خود عطا داده بود وبا

~~او همراه کرده، بیش از آنکه حضرت معشوق دروقت افتضای استعداد من مرظهوررا

~~درعالم ارواح برمن وحقیفت من پیدا شدی، درعالم غیب و اولیت ظهور وتمیز من

~~محقق گشتی وبا من عهدی کردی که وحدث واطلاق وجود را بکثرت و انحراف ،

~~ملوث ومقبید نگردانم، نه آنکه من عشق اورا بواسطهآ جبلکت وخلقیتت که ظهوراست

~~درمراتب، بخود جذب کردهام و بسمع و بصر آنرا بخود کشیده، چنانکه بیتی بپارسی

~~دراین معنی پیش از این گفته شده است :

~~زاول که زهردو کون آثار نبود

~~برلوح وجود نقش اغبار نبود

~~معشوقه و عشق و ما بهم می بودیم

~~در گوشهآ خلوتی که دیتار نبود

~~و از آن حضرت غیب متنازلا درهر مرتبهیی که مرا ظهوری و تعیثنی حاصل می آمد،

~~1 - چون یوم مظهر اسم دهر و دیهورست که در جمیع مراتب دارای مظهر است.

~~براه اچو انو ظر ای کره اوه اکر مای دارا ظر اته

~~با چند رسالهآ دیگر قیصری بعنوان رسائل قیصری جزء انتشارات انجمن فلسفه چاپ

~~194

~~مشارق الشدراری

~~شده است - جلال آشتیانی -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_339.png)

~~عشق با من همراه بود، بلکه آن ظهور وتعیشنم خود بواسطهآ عشق بود. ms178

~~فنلت هواها، لا بسمتع وناظر،

~~ولا باکتساب ، واجتتلاب جبلکة

~~پس دریافتم عشق حضرت معشوق را، نه بآلت گوش وجشم ونه نیز بکسب کردن

~~و وساطت امری وجودی روحا و مثالا وحسا با استعدادی جزئی وجودی، ونه نیز

~~عشق را جلب کردهام بجتبلتتی خوب و واسطهآ صورتی زیبا، و آنجه در اول قصبده

~~گفتم که ((سقتنی حشمیتا الحبةراحة مثقلتی" مرادم آن بود که تعلق عشق من بظهور

~~معشوق درمرتبهآ حس وسرایت جمال او درصور حستی بواسطهآ نظر ظاهر حسی بود

~~بحکم "لا یثدرک الشیء بغیره من حیث ما یثغایره) نه آنکه اصل عشق وتعلثق ذاتی

~~من بحضرت معشوق بآن نظر موقوف بودتا بآن نظر جذب عشق کرد می بخود، بلکه

~~من الأزل الی الأبد ، عاشق بودم وهستم

~~وهمت بها فی عالم الأمر، حیث لا

~~ظهور ، وکانت نشوتی قبل نشأنی

~~و شیفته وحبران بودم بحضرت معشوق درعالم امر که عالم ارواحست، آنجا که هنوز

~~هیچ ظهوری نبود عالم مثال وحس را، ومستی من ازعشق پیش از خلقت وظهورصورت

~~حستی من بود.

~~عالم ارواح را، عالم امر، از آن می گویند ، که هچ واسطه وزمان وتخلشف میان

~~قول وقائل "(کثن) ومیان قبول وقابل (فیکون" درآن عالم واقع نبود پس جون

~~غلبه حکم امر نافذ را بشود آنجا، اورا بآن نام خواندند .

~~پس میگوید: که چون بحکم "انما قولناألشیء اذا اردناه ..." بواسطهآ سیر عشقیی

~~حقیقی که اردناه اثر آن سبراست مرا در مرتبهآ ارواح، وجود بخشیدند، عشق بکمال لطفه

~~لتحقیق سیره در آن وجود ساری بود و براو غالب، لاجرم همین که مرا در آن عالم تحقق

~~سعیدالدین فرغانی

~~195

~~1 - فی بعض النسخ: ((فنلت ولاها ...): نصرتها. الجبلسة الخلفة والطبیعة.

~~2 سنشوتی سکرتی. نشأتی: موطنی، قبل نشأتی، ای قبل تحقفی بالوجودالخلفی.

~~3 - الا له الخاق والأمر

~~2-س16،ی2)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_340.png)

~~196

~~وثبوتی حاصل آمده خودرا ازعمق شیفته وحبران یافتم، جه آنجا هیچ صفتی با وجود

~~من همراه نبود که میان من وعشق حایل آمدی ms179 وازظهور سلطنت عشق مانع شدی .

~~پس پیش از آنکه بنشآت حسی مثتلبتس شدمی واحکام مراتب وصفات و قیود

~~آن گرد من در آمدندی ومرا از عشق و معشوق محجوب کردندی و بخود مشغول

~~گردانبدندی ، من آنجا در آن عالم امر ، از شراب عشق، مست خراب بودم ، وچون

~~برمراتب مرور کردم، واز آن صفات وقیود برمن طاری شدند ، باز درمراتب و اطوار

~~حستی، بطریق عود سیر کردم، واز آنجا چون بحکم عشق و سلطنت او با عالم خود

~~رجوع آغاز کردم، عشق هرصفتی که آنجا درعالم امر و بالاثر ثابت و باقی نبود و در

~~مرتبهآ حس برمن طاری شده بود ومیان من وعشق حایل گشته، همه را فانی و متلاشی

~~کرد، وخود را ومرا مفرد گردانید، وهذا معنی البیت الآتی .

~~فأفنی الهوی مالم یکن ثمکة باقیا

~~هناء من صفات بینناء فاضمحلکت

~~پس نیست کرد این عشق من اینجا در عالم حس هرچیزی را ازصفات وقیود که آنجا

~~درعالم معنی وامر ثابت وبافی نبودند وابنجا میان من وعشق حایل شده بودند ، پس

~~جملهآ این صفات که حایل بودند، مضمحل و ناچیزشدند، لیکن خواص ولطایف کمالات

~~از آن اوصاف با وجود بگانهآ من همراه ماند ؟ که آن خواص ولطایف کمالی در

~~صرافت وحدث وبساطت او قادح نیست، جنانکه مثلا ماءالورد اول آبی بود ساده و

~~بسیط که در مراتب سیر کرد و بصورت شاخ و برگ وگل ظاهر و متلبتس شد، و از

~~هر مرتبه ثی خاصیتتی ولطبفهثی کمالی کسب کرد، پس بواسطهآ تقطبر بهمان مرتبهآ

~~بساطت وصرافت آبی رجوع ساخت با مزید خواص ولطایف کمالی از عطریت وغیره

~~که آثار مراتب بود، وهیچیک از آن خواص و آثار که بصورت کمال و وصف اعتدال

~~مشارق التدراری

~~1 - فی بعض النسخ فافنی الهوی مالم یکن - ثم3 - باقیا. وفینسخة الشارح العلامة:

~~ثمتة.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_341.png)

~~با او همراهند درصرافت و بساطت مائیتت اوقادح نیستند، پس گوئیا جملهآ آن خواص

~~و آثار هم از او ms180 زائیده شده بود و باز بوی اعنی آب باز گشت، چنانکه دراین بیت آینده

~~می گوید

~~فالکفبیت ما القیت عنقی صادرا

~~الی، ومنتی واردا بمزیدتی1

~~تقدیر البیت: فالفیت، ای وجدت بمزیدتی، ای بحضرة المعشوق ما القیت عنسی من

~~الاوصاف العارضة واردا ای حاضرا منی ای من الوجود وحضرة الجمع وصادرا ای راجعا

~~الی" " ای الی حضرة الجمع الوجودی فی کثرتها النسبیة.

~~پس چنان یافتم بواسطهآ تحقق بحضرت معشوقم ، اعنی حضرت جمع وجودی ، و

~~تظر اوبحکم (فبی یبصر" که هرجیزی از آن کثرت اوصاف که دراثنای سلوک از بهر

~~تحفق بوحدث ازخود انداخته بودم، همه ازمن وابن حضرت جمع وجودی وکثرت

~~نسبی او حاضر وزاینده میشود واز مقتضیات سیر او است درمراتب از بهر تحقیق

~~کمال اسمائی، که این جهت کثرت نسبی اوراست متعلق بآن سیر، وهمه با زبهمین

~~حضرت جمع وجودی رجوع میکنند، لیکن بصورت کمال وصفت اعتدال، چنانکه

~~در ماء الورد، مثال نموده شد.

~~پس هرجه آنگاه درزمان سلوک مانع وحجاب من میبود، اکنون مدد و مکمتل

~~شهود منست ، جنانکه بیت آینده بیان آن می کند.

~~وشاهدت نقسی بالصقفات ، التی بها

~~تححتبت عنشی فیشهودی وحجبتی

~~و مشاهده کردم مرنفس خودم را بمقتضیاتها بعین همان صفاتی که آنگاه در سلوک

~~بایشان محجوب میبودم، جه درحال کشف وشهود وچه دروفت حجابیشت ، چه اگر

~~وقتی کشف وشهودی مقیکدم میستر میشد یا درخواب یا در بیداری، چون صفتی از

~~سصیدالدین فرغانی

~~167

~~1 - فی بعض النسخ: الی2 ومنی واردا بمریدتی. وفی نسخة: "ببصیرتی)

~~2 - شهودی: حضوری. وحجبتی: احتجابی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_342.png)

~~198

~~آن صفات ازمن سر برمیزده حالی محجوب میشدم. همین که صفتی از...- خ ل -.

~~یعنی: چون این وجود ظاهر وحضرت جمع مذکور را که نفس مظهر اواست ومن

~~اکنون بوی متحقتقم ، وحدتی حقیقی وکثرتی نسبی است ، وتا مادام که سالک باین

~~حضرت جمع متحقق نشده است؛ اگر حکم حجاب بروی مسنولبست بظهور اثری از

~~کثرت صفات، آن حجاب او کشف تر میگردد، ms181 واگر صاحب کشف شده است، جون

~~در اول فتح حکم وحدثت بروی غالب می باشد ، تا همه عالم حس را یکرن میشمرد

~~وتمبیز وکثرت مرتفع مییابد ، لاجرم اندک اثری ازاین صفات که ازاو سر برمیزند

~~چون بحکم کثرت ظاهراست، حجاب کشف وشهود او میشود، اما جون باین حضرت

~~جمع تحفشق بابده جملهآ کثرت صفات وتعبثنات وجود را تنثوعات ظهور وجود یگانه

~~بابد ، از کثرت نسبی او واسماءاو منتشی وبآنجا راجع، لاجرم میگوید ، که جون

~~من باین حضرت جمع مذکور متحقشفم، همان صفات که درحال تقیشد شهودم بوحدث

~~ودرحال عدم شهودم نیز موجب حجاب وحرمان میشد، اکنون عبین همان صفات

~~آلت تمام شهود وجود و نفس من بمقنضیانها وتنشوع ظهوراتها، میشوند که اگر آن

~~صفات ظاهر نشوند ، مرا شهود مقتضیات ذات و نفس خودم تماما میستر تنواند شد،

~~فصح" معنی قوله : وشاهدت نفسی وذاتی بالصفات التی حجبتنی فی اثناءالسلوک عن

~~شهود ذاتی .

~~وکانت لها نفسی علی6 محبلشی

~~واتشی التی احببتها ، الا محالة،

~~و مشاهده کردم نیز که من از آن وجه که باین حضرت جمع متحقتقم، آنکسی بودهام

~~بتحقیق که اورا بناجاردوست میداشتم - اعنی نفس خودم -جه هیچکس را ازدوستی

~~نفس خودش گریز نیست ، وا پیش ازاین نفس من از ورای حجب مرحقیقت ذات

~~خودش را بمن که باین حضرت جمع متحقتقم ورب3 او بودم حوالت کننده بود بآنچه

~~مشارق التدراری

~~1 - فی بعض النسخ: وبود پیش ازاین نفس، نفس من از ورای حجب ... الخ.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_343.png)

~~می گفت : "من عرف نفتسه عرف ربته) ومن آنگاه پیش ازاین ، این معنی فهم

~~نسی کردم ، ونفس خود را دوست میداشتم ، ونمیدانستم که کرا دوست میدارم ، و

~~اکنون این حقیفت معلوم کردم.

~~فهامت بها من عیث لم تدر، وهی فی

~~شئهودی ، بنفس الأمر غیر جهولة

~~پس حبران وعاشق بود آنگاه نفس من برحقیفت خودش ، از آنجا که نمیدانست

~~که بر که عاشق است، وخودش کیست ؟ واین نفس من در نظر کشف وشهود من

~~بحقیقت ms182 کار جاهل نبود، بل عالم بود بآنکه ظاهرش عاشقست و باطنش معشوق، لیکن

~~ابن حجب وقیود و احکام مراتب میان او واین علمش ، حایل شده بود و همجون

~~نسیانیش حاصل آمده، پس جون موانع زوال پذیرفت بذکر وعلم باز بدید آمد .

~~پس دراین ابیات گذشته بیان تحفشق بحضرت جمع وجودی بزبان توحبد و محبت

~~فرمود، اکنون لطیفهیی می گوید منضمتن سرایت حکم وحدثت آن حضرت در کثرت

~~نسبی، واثرحکم کثرت نسبیش دراین وحدث حقیقیش . والله المرشد.

~~وقد آن لی تفصیل ما قلت مثجکملا،

~~واجمال مافصکلت ، بسطا لبسطتی1

~~و بدرستی وقت آن آمد که بتفصیل بگویم آنچه پیش از این مجمل گفتهام و سرجمله

~~بیان کنم آنجه را بتفصیل تقریر کردهام ازجهت گستردن بساط سخن بسبب سعنی که

~~واسطةآ تحفق باین حضرت جمع وجودی در ذات وحقیقت من پدید آمده است ، پس

~~وقتست که اثر آن سعت از باطن بظاهرم سرایت کند ونشان آن سرایت اززبان وتقریر

~~وبیانم ظاهر شود .

~~افاد اتخاذی حثبقها ، لاتحادنا،

~~نواد ر ، عن عاد الحبتین ، شکذت2

~~فایده داد بسبب یگانهشدن من با حضرت معشوق، این دوستی گرفتن من با آنحضرت

~~سعیدالدین فرغانی

~~199

~~1 - البسط، بمعنی الشرح، بسطآ: شرحا. بسطتی: توسعسی. فیبعض النسخ: ولو ان

~~لی...

~~2 - عادة عادات، الواحد عادة. ننشذت: اختلفت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_344.png)

~~10

~~عجابیبی که ازعادات عاشقان یگانه وممناز است .

~~یقال : شذه الشیء وندر، اذا وقع وحده اتفافا. واللام منعلق بافاد.

~~عنی: سبب وقوع آن نادرهادرعشق ماکه ازعادات عششاق ممنازاست، ندرتا

~~بلعجبی2 این حالت اتحاد ما است، وتحفشق من بحضرت جمع او، این ذکر وبیان حال

~~ومقام اتحاد است بطریق اجمال .

~~واما تفصیل آن اجمال که کفت که : "وانثی التی احببتها لا محالة) بصورت لطیفه و

~~نادره ثی دراین بیت آینده می گوید :

~~علیها، بها یثبدی، لدیها، نصیحتی2

~~یشی لی بی الواشی البها، ولائمی

~~نمیمت میکند ، بسوی من واین حضرت جمع من بمن واحوال من که در عشق ظاهر

~~شد ، این نکمام که سوی ms183 حضرت معشوق می بایست که رود، واو مظهر حکم وحدتست

~~اعنی صفات وقوای روحانی وملامت کنندهآ من برحضرت معشوق وعشق او یعنی نفس

~~بصفاتها بواسطةآ حضرت معشوق، اعنی مدد و معونت او پیدا میکند بحضرت معشوق

~~نصیحت من .

~~یشی لی: ای الی . وبها: ای بمدد حضرت المعشوق ومعوتنها .

~~بعنی : عادت عشاق جناتست که واشی دوستی معشوق ورزد واز عاشق معایب

~~ضبط کند وبسوی حضرت معشوق آرد، وبنزد او نشر آن معایب کند، و باز لایم

~~دوستی عاشق ورزد، ودائما بنهان از معشوق عاشق را نصبحت کند، و از میعانات عشق

~~وطلب مراضی معشوفش منع کند. اکنون بسبب تحقشق من باین حضرت جمع وجودی

~~وبگانهشدن باو، حال ما برخلاف این عادات عشاق اتفاق افتاده است، تا واشی که مظهر

~~وحدث و روح وقوای روحانی منست، ذکر ظهور من بصورت کثرت ازجهت ضرورت

~~مشارق التسراری

~~1- ثدرت وبلعجبی -خ ل-.2- بوالعجب-ن م ه

~~2 - ولا یمی علیها الخ.

~~4 - برحضرت معشوق وعشق او، یعنی نفس بصفاتها - خ ل-.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_345.png)

~~حکم نشأت که در نظر او اعنی روح وقوای او عیب می نماید، بسوی من می آورد و با

~~من می گوید بطریق شکر از آن روی که من باین حضرت متحقتقم، و این خلاف عادت

~~عشق وعشاق دیگر است که واشی عاشق نمیمت بسوی عاشق کندا، و معایب او را

~~بصور هنرها یاو گوید، وهو معنی قوله : "یشی لی بی الواشی الیها) یعنی این

~~واشی بسوی او اکنون بسوی منست.

~~و وجه دیگر عادت عاشقان آنست که و شایت عاشق را زیان دارد،

~~و اکنون مرا سود میدارد که موجب تقشرب من میشود بحضرت معشوق ، ازیراکه

~~نظهور من بصورت وصفت کثرت کمالات اسمائی او که بجهت کثرت نسبیش متعلقست

~~ظاهر می گردد، ومقصود سیر و ظهورش در مراتب حاصل می آید، پس این وشایت

~~واشی ازجهت من وسود منست، وذلک معنی قوله : ((یشی لی .00).

~~واما لایم که مظهر نفس وصفات اواست وپنهان ازحضرت ms184 معشوق بنزد من نصیحت

~~من میبایست که کردی، اکنون چون من صورت این حضرت جمع وجودیم، پس بمدد

~~همین حضرت بنزد این حضرت نصبحت من میکند، واگر وقتی بحکم نشأت، فنوری

~~درمن میبیند، مرا برآن ملامت می کند، وبرتحفشق بوحدث وعشفم تحربض میدهد

~~بنزد حضرت معشوق که ابن حضرت جمع مذکور است، واین درجه گیست از لتوامیت

~~نفس، بالای مقام اطمینان. پس آنچه لایم بمدد معشوق بنزد معشوق نصیحت عاشق

~~کند از نوادر است .

~~فأوسعئها شکرا، وما اسلفقت قلی2،

~~وتمننی بسرآ، لصدق المحیة2

~~سعیدالدین فرغائی

~~20)

~~1 - واین خلاف عادت عشق و عشاق دیگر است که واشی نمیمت عاشق بسوی

~~عاشق کند .- بسوی معشوق کند - ح -

~~2 - فی بعض النسخ: فاوسیعها شکرا علی سالف القلی. اوسعها شکرآ: ازیدها

~~ما اسفلت: ای الذی اسلفت، اعطت سلفا مقدما. القلی البفض. البر: الخیر، وحسن

~~المعاملة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_346.png)

~~102

~~پس من شکر تمام بسبار می گویم حضرت معشوق را که حال آنست که هیپ

~~دشمنیی ازپیش بامن نکردهاست بداشتن من مدتی در مقام حجابیشت، و حضرت معشوق

~~نبز عطا میدهد مرا نیکوئی ازجهت راستی و درستی وثبات من در محبکت .

~~یقال : أوسعته شکرا ، ای وفیتت حق شکره تماما

~~یعنی : من شکر میگویم حضرت معشوق را براین مددی که نفس مرا اکنون

~~میدهد بسرایت حکم وحدث وعدالت در او، نا مرا نصیحت می کند بحضرت او، و

~~یر تهاو نم تقریع وملامت میکند، وچون حال آنست نیز که معشوق پیش از این مدتی

~~مرا درحجاب وقبد مراتب داشت تا نفس من بصورت کثرت و نقایص بیداشده و آن در

~~نطر وحلت بحکم غلبة او براحکام کثرت نسبی، عبن ابعاد واضلال بود، وازاین جهت

~~ناملایم می نمود وبصورت دشنی بیدا می بسود، جون باین حضرت جمع وجودی و

~~وحدثت حقیقی وکثرت نسبی او متحقتق شدم واز اینجا نظر کردم، آن جمله صورکثرت

~~که آنگاه در مراتب بصفت نفص ظاهر بودند، اکنون همه را اینجا بصورت کمال ظاهر ms185

~~دیدم، جه آنجمله صور کثرت وانحرافات دراین شهود مقام جمعی در بایست بودند از

~~جهت کمال احاطت وپیدائی، لاجرم اکنونم معلوم شد که آن اقامت معشوق نفس مرا

~~درحال حجاب وقبد مراتب، دشمنی نبوده است ازاو در حق من، وهو معنی قوله :

~~""وما اسلفت قلی) بلکه آنرا عبن دوستی یافتم، چه مدد ومکمتل من بودند ، پس

~~بر آن افامتش شکر بسیار میگویم ، وجون این کمالات مذکور همه بحضرت معشوق

~~و کمال ببدائی او عاید بودند وحصول وظهور این نظر کمال نبز بسبب اتحاد مذکور

~~بوده وانتاد ثمرهآ صدق وثبات من بشود درمعحبت وصبر برمقاسات شداید او، و

~~علامت صدق من در محبکت این شکر بسیار است که میگویم بر آن نعمت اقامت مرا در

~~مراتب و رؤیت آن نعمت ، لاجرم حضرت معشوق نیز بحکم وعدهآ ر(ان1 شکرتم

~~مشارق التدراری

~~1-س14،ی 7- لئن شکرتم الأزیدنکم - کما فی بعض النسح

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_347.png)

~~لأزیدتتکم" مرا بمزید بر وانعام ازجهت آن مخصوص گردانید، و این اذن رجوع باز

~~بمقام تفرقه که مستلزم کمالات بسیار است بجهت ارشاد طالبان و تحقق بمقام تمکین

~~والهام بخشیدن، تا بشرائط و آداب ارشادتمام قیام نمایم، ازجملهآ آن انعام و بر است،

~~داز آداب ارشاد یکی آنست که اینک من بآن قیام می نمایم ، و اول درس مسترشدان

~~دکر مجاهدات و تحقق بمقامات وثسرات آن بروجهی کلی اجمالی تقدیم کنم، تا هم

~~سبب تسهثل تجثرع مرارات ناکامیهای سالک شود در سلوک راه فنا و تحقق بآن، وهم

~~موجب مزید انبعاث و فکوت داعبهآ او گردد در آن، جه سیر وسلوک عبارت از راه

~~فنارفتنست ، ازبراکه آدمی درمبدا ظهور در این نشأت عنصری بنعت فعال لمایریدی

~~ومباشرت تصترفات وظهور بصفات کثرت منحرف ، قولا وفعلا ، منعوت می باشد و

~~باین سبب ازعالم وحدث وعدالت دور میافتد، بس اولا2 شریعت که معببن و مبین

~~حکم وحدث وعدالتست فی جمیع الحرکات والسکنات قولا وفعلاک، ومیزان آن یفنای

~~بعضی از آن اوصاف متکثتر منحرف ، بروی ms186 حکم میکند وبوحدث وعدالنش دلالت

~~می فرماید .

~~ثانیا طریقت بحکم ارادت بقیود زیادت مشفیتدش میگرداند تا بعضی از آنچ

~~شریعت بحل و اباحت آن با اومسامحت می کرده طریقت در آن مسامحت بروی در بندده

~~وبترک وفنای افعال مباح وحلال نیز بروی حکم کند، چنانکه صدیق اکبر، رضوان الله

~~علیه، فرمود که : "انی لادع سبتعین بابا من الحلال مخافة ان اقع فی الحرام" واین

~~طریق فنا را منازل ومقامات بسیاراست ، جامع وفذلک ایشان دو مقام کلسی است که

~~مشتمل برباقی آید، یکی تسویه، و آن رجوعست از کثرت اقوال و افعال و تصشرفات

~~متکثتر وظهور بصفات منحرف، بوحدث وعدالت بحکم تعبین شریعت وطریفت وعزم

~~تحفتق بحفایق اسلام وایمان .

~~ودوم، مفام زهد است "وآن ترک وعدم تطلیع و النفانست بهرجه رقم خلقیتت و

~~غبریتت برآن کشیده است - اولا از جواهر و اعراض دنیوی و هرحظی که بدان

~~سعیدالدین فرغانی

~~203

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_348.png)

~~204

~~متعلقست - وثانیا، ازنمیم وحظوظ ولذات اخروی - جواهرها واعراضها - باتوجه و

~~النجا درهرجه ازاینها عند الضرورة بدو محتاج شود بموجد وخالق این اشباء، وآخر

~~این مقام زهد، مقام فقر است که خالی بودنست قلبا وقالبا، ونظرا وهمةآ، ازهرچه جز

~~حق باشد، و بافی مقامات دیگرجون تسلیم و محاسبه و مراقبه و تفویض و تو کل و مثلها،

~~دراین دو مقام کلی مذکور مندرجند.

~~پس چون من از آن مقام جمع و اتتحاد بمقام تفرقه و ارشاد رجوع کردم، اول بطریق

~~حکایت ذکر تحقثق خود کردم، دراین دو بیت آینده باین دومقام کلتی مذکور، ودر

~~سه بیت دیگر، بسغام فقر، آنگاه بزبان ارشاد تربیت آغاز نهادم .

~~تقکربت* بالنفس احتسابا لهاء ولم

~~اکن راجبا عنها ثوابا، فأدنت1

~~نزدیکی جستم بنفس و اورا با جملهآ حظوظ وصفاتش، پیش کش حضرت معشوق

~~کردم وازسر او وجملهآ حظوظش برخاستم، ازجهت درشمار آوردن حضرت اورا لاغیره

~~و از آن حضرت امیددارنده نبودم جزائی و ثوابی دنیوی یا اخروی را، بلکه نفس را

~~ازجهت آنکه دشمن ms187 اواست از بهر او ترک کردم وفدای اوساختم و ازخود دور کردم،

~~تا لاجرم مرا بخود نزدیک گردانید وتجلشی وفیض ذات خودش را ثواب آن ترک و

~~فدا ساخت.

~~در ترک وفدای نفس اشارتست بتحقیق بمقام توبه.

~~وقکدمثت مالی فی مآلی، عاجلا، وما ان عساها ان تکثون مثنیلتی

~~تقدیر الببت : وقکدمت عاجلا ماحصل لی بواسطة الاأعمال المرضیکة وترک النفس

~~وحظوظها فی مآلی، ای فی النشأة الاخرویتة من الدرجات والنعیم الجنانیکة ، وفتدمت

~~ایضا مایمکن ان تثنیلنی حضرة المعشوق فی تلک النشأة الآخرویثة بمحض امتنانه فی جنگة

~~مشارق التدراری

~~1 - احتسابا ، من احتسب بکذا اجرآ عندالله: قتدمه ینوی به وجه الله. ثوابا: جزاء

~~الخیر. ادنت: قربت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_349.png)

~~الامننان وجنکة المبراث .

~~بعنی : ازجهت تحقشق بمقام فقر وفنا ازبهر حضرت معشوق که کمال و بقای

~~حقیقی برآن مترتبست ، دنیا ومافیها که درمعرض تغبثر و زوال وفنا است البنه هیچ

~~قدری ندارد که در آن مقابله تواند آمده وامتا آخرت ومافبها من الجنات و نعبمها که

~~ینعت بقا موسومند وتواندبود که در آن معرض ازایشان کسی حسابی بر گیرده من از

~~آن جمله از بهر آنکه در آن راه حجاب بودند جه در نظر من حببث المراتب غببر می نمودند،

~~بکلی نظر بر گرفتم و آن را نیز بیکبارگی پیشکش راه فنا و فقر کردم.

~~و آن منقسمست برسه قسم: یکی را جنکةالأعمال گویند که هرفعلی نیکو و عمل

~~صالح دروی یصورت درختی وقصری و حوری و روضهگی منصکور میشود، جنانکه

~~احادیث صحاح بآن ناطقست .

~~دوم راجنکة الامننان گویند، که در مقابلهآ هیچ عملی وقولی مقصودی از عامل

~~کرامت کرده نبایبده بل بمحض فضل ومنکت دادهشوده والبه الاشارة بقوله تعالی: (ان2

~~المتفین فی مقام امین، فی1 جنات وعبون ..." الی قوله : (فضلا من ربک" وقوله

~~تعالی: ((للذین امصنوا الحسنی2 وزیادة) .

~~وسوم جنتة المیرائست ، والیه الاشارة بقوله ، صلی الله علیه وسلم : ((ما منکم من

~~احدالاوله منزلان، منزل فی الجنة ومنزل فی النار، فان مات ودخل ms188 النار، ورث اهل

~~الجنة منزله" وذلک قوله عز وجل : "اولئک هم الوارثون الذین3 یرثون الفردوس".

~~پس مرادش از آنچه گفت : (قتدمت عاجلا مالی فی مآلی) جنکة الأعمالست ، واز

~~آنجه گفت : (وما ان عساها ان یکون منیلتی" مرادش جنکة الامتنان والمیرائست .

~~پس میگوید : که من در سلوک از این همه گذشتم واین بیان تحققست بمقام زهد،

~~سعیدالدین فرغانی

~~205

~~1-س444ی5751.

~~2-س 410ی26

~~3-س 23،ی11-10.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_350.png)

~~206

~~وبعد ازاین سهبیت، ذکر تحفشق بمقا م فقر است .

~~وخلقفتت خلفی رؤیتتی ذاک، مخلصا، ولست براضران تکون مطیکنی

~~و باز گذاگشنم ازپس پشت خویشم مردیدن آن تقدیم عاجلی و آجلیرا درحال تحقق2

~~بسقام اخلاص ، که از نظر تطلشع بحضرت معشوق بخود و افعال و اعمال خودم پردازش

~~نبود، وهیچم در نظر وحساب نمی آمد و بآن راضی نبودم که آن رؤیت ترک یا عمل

~~بارکبر من شود درراه معشوق، تا من بواسطهآ آن بحضرت اوپیوندم، چه نظرداشتن

~~برفعلی نیکو مؤذنست بتوقع پاداشی در مقابلهآ آن تا آن نظر او بر آن فعل و عمل نیکو

~~همچون بارگیر اواست ، و اورا بنزد آن منوقع میرساند .

~~پس میگوید: که من راضی نیستم3 بآنکه مرا جز حضرت معشوق چیزی بوی

~~رساند.

~~ویکمتها بالفقر، لکن بوصفه

~~غنبت، فألقبعت افتقاری وثروتی

~~وقصد حضرت معشوق کردم بخالی بودن خود تمام ازهمه چیزی قلبا وقالبا، ولیکن

~~بوصف فقر که بمن قائم شد و برؤیت آن توانگر شدم، بس بینداختم این وصف ففر

~~وتوانگری و رؤیت آنرا.

~~بباید دانست که فقر را دو اعتباراست : یکی، خلوتحقیقت وماهیکت فقیراست

~~از هرجیزی، واستهلاک او درعلم حق مگر از استعدادش و نظرش بآن استعداد و طلب

~~ذاتیش بواسطهآ آن واضافت آن بخودش - بخودی -خ -.

~~و اعنبار دومش، خلو است ازهمه جیز واز آن استعداد واضافت آن باو و نظر و

~~مشارق التدراری

~~1 - خلفت: ترکت. مخلصا: من الاخلاص، محض الودة والنصیحة مطیتی: الدابة التی

~~ارکب الیها.

~~1 - تحقق بمقام اطلاق -خ ل-

~~3 - من بآن راضی ms189 نیستم که مرا ..ح.

~~4- وممتها: قصدتها.

~~قوله (س 8) : همچون فی م : عمل نیکو بارگیر اوست که اورا نزد آن مقوقسع به میرساند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_351.png)

~~طلب ذاتیش نیز بالکلیبة، اما برمقتضای اعتبار اولش، فقیر را اختیاج لازمست ازیراکه

~~چون بالنظر الی حقیقته وجودی ندارد، پس بطریق بروجودهرجه بتقیشد بحکم شعور

~~باستعداد وطلب ذاتیش که باین اعتبار تحفشق وثبوتی دارد خود را مختاج آن جیز یابد

~~من حبیث وجود ذلک الشیء . وازاینجا گفت، آنکه گفت : "الفقر احتیاج ذاتی) وآن

~~نیز که فرمود : "(الفقیر یحناج الی کل شیء ، ولا ییخناج الیه شیء) .

~~واما بحکم اعنبار دوم ففر، فقیر بهیچ جیز مخناج نباشد، ازیرا که چون از نظر در

~~خود و اسنعداد واضافت آن بخود بکلی خالی شد، آن استعداد حبنئذ صورت وزبان

~~طلب حق است - من حیث اسمائه الاول الأصلیتة المعبتر عنها بمفاتی الغبب - مرکمال

~~ظهور واظها رخودش را بشئونه واحواله، لاجرم اکنون هیچ وصفی وحکمی از استعداد

~~وغیره بهیچ حفیقت وماهیگتی، خصوصا بحقیقت این فقیر مضاف نماند، بل چون این

~~خثلو تمامشد وبآخر رسبد، آن طلب مضاف بحق باشد، وحینئذ حق ماند وطلب او،

~~پس چنین فقیری را احتباج از کجا آید وبچه باشد. وآنکه گفت : ("الفقیر لا یحتاج

~~الی الله) این معنی را خواست، ومراد ازقول اکابر که : (اذاتم الفقر فهوالله" ازاینجا

~~معلوم توان کرد.

~~اکنون میگوید : که چون من بچنین خلحوی تمام از احوال وطلب واحتیاج و

~~غیره منوجته حضرت معشوق بودم، باین وصف عدم احتباج غنی شدم، وازاین غنا و

~~فقر نیز که گفتم، خود را خالی کردم، و آزاد آمدم.

~~فأثتبت لی القاء ففتری والغنی

~~فضبلة قکصدی ، فاطترحتت فضیلتی

~~پس انداختن من مراین فقر وغنای مذکور را وخالی کردن خود ازایشان ، مرا فضبلت

~~فصدی وتوجثهی اثبات کرد بحضرت معشوق خالی ازجملهآ اوصاف و دست آویزها

~~سعیدالدین فرغانی

~~20

~~1 - فی بعض النسخ : فأثنیت لی القاء فقری والفنی ... الخ . اثنیت: جعلت الشیء

~~ثاتیا. ای انه جعل فضیلة القصد ثانیة ms190 الفاءالفقر والفنی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_352.png)

~~208

~~واسباب، پس این فضیلت و رؤیت آنرا نیز ازخود بینداختم و دور کردم و نظرم از

~~جملهآ اوصاف و فضایلی که موجب قربت توانند بود بکلسی منقطع شد و برحضرت او

~~مقصور گشت.

~~فلاح فلاحی فیی اطتراحی فاصبحت

~~ثوابی ، لا شیتئا سواها مثیبتی

~~پس ظاهر و روشن شد رستگاری من ازجملهآ قیود صفات جسمانی و روحانی در

~~این انداختن من این صفات مذکور راء پس جزا وپاداش من حضرت ذات معشوق شدم

~~نه جیزی غیر آن حضرت ازاسما وصفاتش که من وجه غیر مینمایند ، چه محل و

~~آیببنهآ دل جون از زنگار اغبار وقبود کثرت صفات وآثار صافی وخالی شد ، حقیقت

~~ذات یگانه بی هیچ قیدی و کثرتی صفاتی در او ظاهر گشت و بخودی خودش جزا وثواب

~~من آمد

~~وظلکت بها ، لا بی الیتها آدل من

~~به ضل*عن سبیل الهدی، وهی دلتت]

~~و جنان گشتم که تا بحضرت معشوق هم بآن حضرت وهدایت او و اذن خاضاو، نه

~~بخودم ، اینک دلالت میکنم هرکس را که بخودی وهوای خودش گمراه شده است

~~ازراه راست نزدیک بحضرت معشوق، وهم حضرت اواست که مرا وغبرمرا دلالت کرد

~~بآن راه بسقام تفرقهآ من.-... دلالت کرد بآنراه اولا، واین راه نمودن ثانیا-خ-.

~~یعنی : اینکه من بمدد و اذن معشوق3 دراین رجوع آولا، واین راه نمودن ثانیا،

~~ارشاد وتکمبل وهدایت طالبان را مثتصتدی شدهام، نه آنست که این صفت هدایت

~~بمن مضافست، بل که بحکم ((انک لا تهدی من احببت، ولکن الله یهدی4 من یشاء)

~~مشاری التیراری

~~1 - لاحة ظهر. فلاحی نجاحی. مشیبتی: جازیتی خیرا

~~2 - ظنتتت ظللت بقیت. دلتت، من الدلال: اظهار الجرأة فی تلطف، الفنج

~~3 - دراین رجوع بمقام تفرقه مرارشاد وتکمیل وهدایت طالبان ... الخ. نسخ.

~~4 -س28،ی 56. (س 13) : اینک راه مینمایم هرکسی...- خ ل -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_353.png)

~~کلید هدایت در قبضهآ ارادات اواست، ومرا بحکم وساطت و ترجمانی درمیان آورده

~~است تا هر که در بادیهآ انحراف وجهل، بدست ms191 اهوای مختلف درمانده است وسر گردان

~~شده ، من راه راست شریعت وطریقت را براو عرضه کنم ، بعد از آن اختیار قبول

~~بخشیدن وتوفیق سلوک آن راهدادن بعنایت بیعلت او تعلثق دارد، هر کرا خواهد براه

~~درآورد وبوصول وبخود دلالت کند . والله الهادی

~~پس چون دراین جند بیت ، بیان حال وکیفست سلوک خود وذکر فائدهآ آن که

~~وصول و تحقشفست بحضرت محبوب حقیقی فرمود بوجهی جامع میان اجمال و تفصیل،

~~اکنون بزبان صریح ارشاد سخن می گوید واول بطریق اجمال دلالنش می کند دراین دو

~~بیت آینده باین دومقام کلسی که توبه و زهد است از مقامات فنا، و بعد از آن بطریق

~~تفصیل بتحفشق بمقامات طریقش ارشاد می فرماید .

~~فحل" لها ، خلتی ، مرادک ، مثعتطبا فبادک من نتفتس بها مثطمثنکة

~~پس بگذار ازجهت ذات معشوق و طلب او، ای دوست من ، مراد و خوش آمد

~~نفس خودش را درحالی که دهنده باشی عنان خود بدست فرمان معشوق وشیخ، که

~~مظهر حکم وصورت هدایت اواست، واین ترک مراد ولزوم انقیاد باید که از نفسی

~~صادر باشد که بمعشوق و مواعید او ساکن و آرامیده باشد.

~~الخل* والخلیل بمعنی، والقبیاد : حبل یقاد به الدابکة .

~~یعنی: حکم اول مقام تو به آنست که تنبشهی مرسالک را پدید آید از بایستگی

~~رجوع از مهوای طبیعت بشاهراه طریقت و شریعت و سلوک آن راه و از ناگروائی

~~دلیلی و مرشدی دراین راه آگاهی یابد تا آن آگاهیش برآن حامل شود که شیخی

~~صاحب بصیرت مرشد طلب کند وزمام کار خود درجمیع اقوال و افعال بدست اوسپارد

~~تا اورا بطریق قویم حق راه نماید، واین را مقام تنبثه و ارادت خوانند، واننهای این

~~مقام آنست که سالک جمله مرادات وهواهای نفس خود را درمراد شیخ وحکم او

~~سعیدالدین فرغانی

~~209

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_354.png)

~~210

~~مسننهلک گرداند تا شیخ بر مقتضای علم خود بحال و استعداد او، در وی تمام تصرف

~~کند و اورا بمقامی دیگر بلندتر ازاین برساند، ms192 وتا وثوق واطمبنانی تمام در نفس سالک

~~بدید نیاید برآنکه باین ترک حتظوظ ومرادات ازجهت معشوق البته معشوق اورا با

~~خود آشنا گرداند و بخود رساند، هرگز سالک بکلسی ترک مراد خود نگوید.

~~پس ناظم دراین یک بیت جمع فرموده است میان اول و آخر مقام تو به، و دراین بیت

~~آینده ارشاد کرده است بتحفشق بمقام زهد . والله المرشد

~~وامتس خلیتا من حظوظک، واسم عن

~~حضبضک، واثثبثت بعد ذلک تنبت 1

~~و خالی شو ازهمه بایستهای نفس خودث ، وبالا رو از بستی هسنی خودت ، و ثابت

~~باش در آن تخلیه، وصبر کن برترک حظوظ، تا بعد از آن بنبات دل رسته شوی وابواب

~~مزید برتو گشاده گردد.

~~یعنی: عالم حس ومحسوسات درحضیض و پستی افتادهاست بنسبت با عالم ارواح

~~و روحانیات، وهرکرا میل بحظوظ ولذات حسی بیشتر، او درپستی وحضیض هستی

~~خود نازلتر است. پس جون ترک حظوظ ولیذات حستی کند واز آن خالی شوده نسبت

~~او با عالم ارواح تمامتر گردد وروحانینش برجسمانیتش غالب آید، و از پستی خود

~~آنزمان به بلندی مرتبت ترفتی نموده باشد .

~~پس می گوید که تو که مسترشدی، درحظوظ جسمانی خود زاهد شو، تا از حضیض

~~باوج ترقسی نمائی، وجون برترک حظوظ ومرادات نفسانی که صور انحرافات نفس

~~است ثبات کنی، بعد از آن فرزند دل که در مشیمهآ نفس تو پنهان و مستهلکست - و آن

~~صورت اعتدالی اواست - از نفس تو سربرزند، پس دل تو که نقطهآ اعندالی نفس تست،

~~همچون نباتی باشد اززمین مزاج و نفس تو بررسته، و بمدد نظر روحانی بآب تو به و

~~مشارق التدراری

~~1- أمس: ای صر. خلیا: خالیا. اسم: ارتفع. حضیضک، ااحضیض: قرارالأرض

~~عند اسفل الجبل. تنبت: تنشأ، تبلغ مبلغ الرجال .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_355.png)

~~زیهد واخلاص تربیت یافنه، وهو المراد بقوله : زواثبت بعد ذلک تنبت) پس در آنجه

~~گفت : (وامس خلیا من حتظوظک ...) ارشاد است بمقام زهد، وآنجه گفت :

~~زاواثبت بعد ذلک تنبت) ارشاد است بر تحقشق ms193 بمقام صبر وثبات قدم در کوی زهد و

~~محاهدت، ازبرای ظهور حقیقت دل وپرورش او. پس دراین بیت آینده ارشادش

~~میفرماید بکیفیت ثبات در کوی مجاهده و تحفق بمقام توبه بواسطهآ ملازمت صدق

~~وعدالت وغیرهما

~~وسدتد، وقارب، واعتصم، واستقم لها

~~مجیبا البتها عن انابة مخقبتا

~~دراقوال واعمال طلب راه راست وصواب کن ، ودر افعال واحوال طریق نزدیک

~~جوی، وآن قصد است میان افراط وتفریط که صورت عدالنست، ودر قصد ونیثت و

~~نوجشه، جن در عروهآ وثفای شریعت زن که میزان عدالت اواست، ونفس را بر

~~استقامت درطریق شریعت الزام کن درحالی که اجابت کننده باشی مرمعشوق و دعوات

~~او را بروفق "اجیبوا داعی2 الله" وقوله : "(یدعوکم3 لیغفرلکم) ازسر باز گشت نفسی

~~بسوی حضرت معشوق که آن نفس خود را خاضع وخاشع وذلیل ومنواضع بابد در

~~حضرت مالک حقیقی خویش.

~~الستداد: الاصابة والصدق والاستواء، ومنه ماورد ان النبی، صلی الله علیه وسلم،

~~قال لعلی*-علیه السلام-، وهو صبئ : (قل اللتهم اهد نی وستددنی، واذکر بهداینک

~~هدایة الطریق ، وبالستداد سدادالسهم ...) فاستعماله فی الاقوال انسب. والمقاریة:

~~القصد بین الافراط والتفربط ، فانته افرب الی الحق بحکم الاعندال . والاعنصام :

~~الاستساک والتوثق ، وهو علی قسمین : فسم یتعلق به اصحاب البدایات، وهو

~~التمسک بملازمة احکام الشریعة ظاهرا وباطنا ، وهو المراد بقوله : (واعتصموا بحبل

~~سعیدالدین فرغانی

~~211

~~1 - سگدد: ای قسوم. اعتصم: تمستک. انابة توبةآ - مخبت خاشع

~~2-س46،ی30

~~-414ی11

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_356.png)

~~112

~~الله1 جمیعا" وقسم آخر یتحقق به ارباب النهایات، وهو التوجثه والالتجاء فی جمیع

~~الامور والأحوال الی المحبوب بالاعراض عما سواه ، وهو المعنی بقوله تعالی:

~~(واعتصموا بالله هو مثولتکم" والاستقامة : طلب العدل، والمراد هناء مراعاة العدل

~~فی جمیع الحرکات والسکنات والمقاصد والخواطر، والاتیان بمایناسب کل شحال ومقام،

~~والاخبات : التواضع والخشوع.

~~بعنی: جون درمقام توبه درآمدی، و بسبب ریاضات ومجاهدات بروفق حکم مرشد،

~~حشجب نفس تو ضعیف شدتا نفس تو مرخود را منبع صور انحرافات بسیار و نقایص

~~بی شمار که حقیقت شتر آنست، مشاهده کرد، و بسبب این ms194 آگاهی از سر عجز وانکسار

~~وخضوع و خشوع تمام ، از شرتخود بناه بحق که مثحتتد وحدثت و عدالت که

~~اصل همهآ خیراتست آورد، واز خود بوی رجوع کرد، ودعوت (والله2 یدعو" را

~~اجابت نمود، وبسقام انابت واجابت واخبات که فروع مقام توبهاند متحفق گشت ،

~~هو المراد بقوله : (مجببا لها عن انابة مخبت الیها) باید که درچنین حال برصدق و

~~سداد دراقوال، واعندال در افعال واحوال، ملازمت نمائی، ودر آن باب اعنصام بعروهآ

~~و ثفای حفایق شریعت کنی که میزان این حکم اعندالی اواست، و براین معانی که گفته

~~شد میبایدکه استقامت وثبات نمائی، تا تمام بحقیقت این مقام اعنی توبه متحفق شده

~~باشی. پس میگویدش ، که دراین رجوع که لابد لازم تست، باید که هیچ توفشف

~~بکار نبری وموقوف عزم صحیح ونهضت تمام نباشی تا راه برتو دراز نشود که حکم

~~حال حجابیتت آنست که نفس خودرا ازغایت کاهلی لن و بال شکسته وضعیف نماید،

~~وبتسویف و تعلثل وقت را فوت کند، تو اصلا بآن تسویف وتعلثل اوالنفات منمای،

~~و برکارش الزام کن تا بکار در آید

~~مشارق التدراری

~~1-س 3،ی98

~~2-س22،ی78

~~2-س 10ی26

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_357.png)

~~اشمره عن ساق اجتتهاد، بنهضة1

~~وعد من فربب، واستجب واجتنب، غدا

~~و بازگرد از نزدیک و بفعل وباطن اجابت کن2 دعوت (استجببوا) را نه بمجرد قول و

~~ظاهر، ودورباش از آنکه گوئی فردا برچینم دامن از ساق جد واجتهادی، بجنبشی که

~~آنگاه درخود یابم.

~~قبل : الاجابة تکون بالقول والفعل، والاستجابة لایکون الا بالفعل، فیکون اخص

~~من الاجابة.

~~بعنی جون ابن نشأت دنیاء راه گذریست، چنانکه درحدیث آمده است که ((الدنیا

~~قنطرة فاعبروها) که مقصد ومسکن حقیقی دراو حضرت (انی الله3 مرجمکم) است، و

~~راه روش راست دراو شریعت ((وان هذا صراطیآ مستقبما) وخطوات رفنار در

~~این راه، روش انقاس است ، پس هر نفسی که در غیر منابعت شربعت صرف رود،

~~خطوهثی باشد درغیر طریق مستفیم واقع شده، وعاقبت کسی که در غیرجادهآ مسلوک

~~رفته ms195 باشد هلاک وسرگردانی خواهد بود، و ازاین سبل منحرف هرچند زودتر بجادهآ

~~مستقیم رجوع کند، در بلوغ بمقصد راه بروی نزدیکتر گردد، و هرچند دراین طرق

~~منحرف بمتابعت هوای نفس وطلب شهوات ولیذات او بیشر رود در رجوع راه بر

~~وی درازتر باشد .

~~پس میگوید: که پیش از آنکه بحکم عادت و متابعت هوای نفس ، راه رجوع

~~برتو دراز شود، تو زود بطریق حسن متابعت رسول، صلی الله علیه وسلم ، بحکم امر

~~(فاتبعونی5) رجوع نمائی ودعوت "استجیبوالله ، وللرسول اذا دعاکم لما یحبیکم)

~~سعیدالدین فرغانی

~~213

~~1 - اجتنب غدا اشمر ... اشمر، من شمر عن بساقه کنایة عن الجد والاجتهاد

~~2-س8،ی24

~~3 - وقیل بالفارسیة: "نصیب از عمر دنیا نقد وقتست - مباش ای هوشمند از

~~بینصیبان)). دورباش ... فرداکه نهضت و داعیهآ اجتهادی تمام درخود یابم، دامن ازساق جد5 واجتهاد ،

~~مردانه برچینم و چست وچالاک درکار آیم -خ ل -

~~4-س 6،ی)15

~~5-س3،ی29

~~6-س48ی24

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_358.png)

~~214

~~را بگوش دل بشنو وبفعل اجابت کن تا زود از عین الحبات "یحییکم الله" سیراب

~~گردد و زندهآ حقیقی شود، وحق، تعالی، میان دل تو ومیان نفس تو وشهوات او حایل

~~گردد، وبخودی خودش متولتی امور اوشود، و نگذارد که هیچ شهوتی و حکم

~~نحراف و کثرتی نفسانی گرد دل تو گردده جنانکه فرمود: ((واعلموا ان الله یحول

~~بین المرء وقلبه" وزینهار تا بحکم کسل نفس، کار امروز را بفردا نیفکنی، و موقوف

~~داعبه ونهضت تمام که در نفس تو بیدا آید نباشی، که نفس تا درحال حجابست آن

~~نهضت وداعبه دشوار دست دهده.

~~وایاک عنلاة فهی اخقطر علکة4

~~وکثن صارما کالوفت ، فالمقت فی عسی،

~~و بباش شمشیر بشرنده همچون وقت، اعنی زمان حاضر، که دشمن داشتن حق مرنقس

~~ترا در گفتار اگر تست، و دور باش از آنکه گوئی، مگر من فردا جنین وچنین کنم،

~~که این کلمهآ لعل خطر ناکترین علتتی است مرنفس را .

~~وقت باصطلاح قوم تلبشس است بحالی که شخص را ازماضی و مستقبل ms196 منقطع و

~~بی خبر میگرداند، ودر آن حال هرصفتی که بروی غالبست بوی می نماید، واز صفات

~~دیگرش جدا میکند، وآن همچون لمحهیی میباشد . پس ازاین جهت اورا بشمشیر

~~تسبت کردهاند و گفنه که ((الوفت سبیف) بعنی حکم و سلطنت خود، نمام ظاهر می کند

~~و زود ازمبان می گذرد، جنانکه شمشیر. بپس می کوید که تو حال را باش، وکاری

~~که میتوانی بیتوانی بکن، وچون هرحالی وزمانی حکمی دارد، تو حکم این زمان

~~حاضر را ازحکم زمان آینده جدا میکن، وظاهر می گردان ومی گذر، ومگو که حکم

~~این زمان را مگر درزمان آینده ظاهر گردانم ، وراهی که در وی می باید رفت درزمان

~~مشارق التدرادی

~~1-س3،ی29.

~~2-س 48ی22

~~3- خردمند از آنکس تبسرا کند - که او کار امروز فردا کند -.

~~4 - صارمآ: قاطعا. المقت: البفض. ایاکة ای احذر. علاة: ای لعل، یرید ان البعض

~~واخطر مرض هو فی ترجیالشیء .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_359.png)

~~آینده بروم، که این سخت خطر ناکست بآن سبب که شاید سعادت حقیقی تو حکم و

~~تنبجة این زمان حاضر باشد، وچون فوت شود تدارک ثنوان کرده جه هرزمانی از ازمنه

~~راحکم وتتنیجه، غبر حکم و تنیجةآ آن زمان دیگر است، پس روا باشد که تتیجهآ زمان

~~آینده مضاده ومخالف این زمان حاضرباشد، وچون اثر زمان حاضر ظاهرشود، باشد

~~که حکم زمان آینده ظاهر نشود، بلکه مغلوب و مشستهلک آن گردد بحکمشدت و ظهور

~~سلطنت حکم زمان حاضر که ظاهر است .

~~اما اگر زمان حاضر ازحکم و نتبجه خالی ماند، شاید که حکم زمان آینده ظاهر

~~شود، ودر آن خطر عظیمست که باشد که مفتوت فائدهآ سعادت ابدی شود، و همین معنی

~~است آنجه ازجنبده رضی الله عنه، منقولست که روزی مغموم ومنقبضش دیدند، ازسبب

~~آن غم وقبضش سؤال کردند، فرمودکه : (فاتنی ورد من اورادی) قیل له: (افضه)

~~فال : (کببف افضه ؟ والوفت مصروف بامر آخر اهم2 منه).

~~نشاطا ولا تخلد لعجز مثفشوتا

~~وقم فی رضاها واسع غیر مثحاول ms197

~~و برخیز در راه رضای معبوب، و سعی کن در آن طلب ناکننده در آن سعی مرنشاط

~~و شرهی را که درخود بابی بسوی کار ورفتار، ومیل مکن بسوی عجزی فوت کننده،

~~یعنی درقیام بحق منابعت شریعت وطریفت و سعی درراه رجوع بمقصد حقیقی باید که

~~ظر برعجز وفصور بشریت وعظمت وعزت مطلوب با فلتت نهضت نفس خود و بحکم

~~حجاب وعدم فتح نیفکنی که این نظر وعجز مثفتوت سعادت تو شود بواسطةآ تقاعد

~~نفس از رفتار وکرداره بلکه مثطمح نظرخود لطف ((من تقترب الی2 شبرا ، تقتربت

~~سعیدالدین فرغانی

~~215

~~1- تخلد لعجز: تسکین الیه. مفوت: جاعل الشیء یفوت. یعنی از خوابگاه غفلت و

~~تنبلی بپای جد واجتهاد برخیز وطریق عشق را بگامهای سعی و کوشش به پیمای، نه آنکه

~~طالب نشاط باشی وموقوف شره درین طلب تفاعد ورزی وبه بهانه عجزی که مفوت و قت

~~ومانع نیل بمقاصد است ازجای خود حرکت ننمائی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_360.png)

~~216

~~منه ذراعا" را میدار تا درطلب و نهضت تو بیفزاید.

~~وسرزمنا وانهض کسیرا فحظیک ال

~~بطالة ما أخترت عزما لصحکة

~~و راه میرو همچنانکه برجای ماندهیی، و برخیز درحال شکسته پائی که نصیب تو

~~بی کاریست مادام که در تأخبر میداری عزیمت خودرا تا بوفت درست شدن او.

~~مرادش والله اعلم دراین بیت حشکست بر تحقق بحقایق اسلام که اشتنغالست بعبادات

~~ظاهر بدنی از نماز وروزه وحج وعمره وتلاوث وذکر وغیرها، زیادت برفرائض که

~~مشکمتلات و مصحتحات فرایضند، وصرف جملگی اوفات بانواع عبادات چنانکه نفس

~~را هیچ فرصت دست ندهد، و وفت نبابد که بفعلی وقولی نامشروع پردازد، تا بحدی

~~که فرشتهآ صاحبشمال بروی هیچ ننویسد، واین در مبدء سلوک، بر نفس عظیم سخت

~~می باشد، و نفس را بتکلشف بر آن می باید داشت، وهرگاه که حکمی از احکام هوا و

~~طبیعت از نفس سر برمیزند، ضعفی و وهنی تمام از مباشرت این عبادات مذکور در نفس

~~ببدا می آید ، وتدارک آذهم بمزید ms198 اشتغال واثبان این عبادانست، چه ندامت خود در

~~عقب آن فعل نامشروع ازضرورات صحتت اسلام وایمانست و همچنانکه غلبهآ مادهئی

~~ازمواد بلغمی که بارد رطبست درطبیعت ومزاج ظاهر، موجب زمانت است، ورسیدن

~~ثقلی و فتوتی فاهر که مثضاده عضو باشد ، مستلزم کسر آن عضو میشود ، همچنین

~~چون حکم عود و رجوع ازعالم کثرت وانحراف بعالم وحدث واعتدال مضاف بآن

~~سر توجودی ولطیفهآ روحانی می باشد که درمزاج وبدن کامننده و آن رجوعشان بقتوت

~~غلبهآ صفات تنزیهی وقوای روحانی براحکام قوای طبیعی میستر میشود، پس هرگاه

~~که سالک درمقام اسلامست آن عزم رجوع وعود سروجودی ولطبیفهآ روحانی از

~~ورای پردفطبیعت و احکام او سربرمیزند، پس حینئذ مغالبه میان قوا وصفات روحانی

~~وقوا وصفات جسمانی و افع می افتد، و آن مثغالبه سبب کلفت و مشفکت سالک می باشد،

~~در اتیان عبادات واشتغال بذکر وتلاوت وتفریغ محل ازخواطر، ومیباشد که در آن

~~حال مغالبه ناگاه حکمی از احکام هوا وطببعت غالب می آیده تا خاطر مباشرت امری

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_361.png)

~~نامشروع فوی میشود، وآن مستلزم تقاعد او می گردد، ازسلوک واشتغال ، بسبب

~~نومبدی وایاسی که از او سربرمیزند، که اگر از من کاری آمدی عزم من صحیح بودی

~~ونفس من بهیچ چیز از احکام طبیعت وهوا میل ننمودی. پس از این غلبه حکمی طبیعی

~~وخواطر که موجب این تقاعد واین نظراست، زمانت و شکسته پائی کنایت فرموده است

~~دراین بیت، پس میگویدکه تو دراین حال که وقنی احکام طبیعت غلبه میکند و تقلی

~~و تقاعدی و کلفتی ازعبادت درنو بیدا می آید، نومید مشو و از سلوک متقاعد مباش که

~~این ازلوازم مقام اسلامست، وتا دراول دایرهآ مقام توبهئی از این مغالبه چاره نیست،

~~وازاین غلبه وخاطر، گاهگاهی گزیر نی، وترا که سالکی آن عزم صحیح که بقطع این

~~مغالبه وغلبه حکم جزم کند، بعد از آن میستر شود که از دایرهآ مقام اسلام ترقتی کنی

~~بدایرهآ مقام ایمان که تخلشقست ms199 باخلاق ربانی وصفات روصانی در آثی و اوصاف

~~تنزیهی برتو غالب آیند، پس اگر تو که سالک مسترشدی، این اعمالی را که از لوازم

~~تحقشق بحقایق اسلامست، برعزم صحیح که حکم مقام ایمانست موقوف داری ودر آن

~~تأخبر کنی، حظة تو بطالت باشده جه نا آنگاه که بحقایق اسلام متحفتق نشوی بمقام

~~ایمان درتتوانی رسبد، پس محروم و بطتال بمانی، وهرگز از حجاب خلاص نیابی. و

~~همین معنی را بعینه بعضی از مشایخ باین عبارت گفته اند که (سیروا الی الله عرجا

~~ومکاسیر) پس کأنته شیخ ناظم ابن معنی ایشان را بنظم آورده است . والله اعلم

~~اکنون چون دراین بیت بر تصحیح مقام توبه تمام تحریض فرمود ، دراین بیت

~~آینده بر تحقق بمفام زهد حث می نماید ومی گوید:

~~واققد م وقدتم ما قعقدت له مع الخوالف واخرج عن قیود التلکفت1

~~و پیش آی و پیش آوره اعنی ترک کن هرجه را که تو ازبرای آن بازپس نشستهگی در

~~سقیدالدین فرغائی

~~21

~~1 - الخوالف ، الواحدة خالفة: الأمثتة الباقیة بعدالامة التسابقة . والاحمق والکثیر

~~الخلاف

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_362.png)

~~218

~~خانة تن با زنان یا خسبسان، اعنی نفس وقوای حستی او، وبیرون آی از بندهای

~~وایس نگرستیها.

~~الخوالف جمع خالفه : وهی من تخلتف القوم فی اهلهم ممن لاخیر فیه، وفی قوله

~~تعالی ((رضوا بان بکونوا مع2 الخوالف) براد بها النساءا والأراذل والأخستاء. نزلت

~~الآبة فیمن تخلتفوا عن رسول الله، صلی الله علیه وسلم، فی غزاة تبوک، وهیهنا فی البیت

~~ضمن معنی الآیة، واراد ترک ما فعد السالک فی بیت الهوی والبدن، لأجله من الحظوظ

~~النفسانبکة عاجلاء وآجلاة، مع الخوالف التی هی النفس وقواها، فانتها فی طلب الحظوظ

~~والتخلیف عن اعمال الرجال "کالنساءا والأخسکاء. والتلفیت: الالننفات

~~بعنی: مردانه قدم2 درراه نه، وترک کن مرخودپرستی را وهرچه ترا درسلک زنان

~~وخسسان کشد ازطالبان ظوظ دنباء با آنان که مشقبتد باشند بطلب حظوظ ولکذات

~~در نشأت آخرت جون زهاد وعثبتاد ظاهری، که اگر لتذتی دنیوی ترک کنند ms200 بامید

~~نذات حسی اخروی ترک کنند، واگر بعبادتی قیام نمایند بعلت پاداش لذت آخرت

~~نمایند، والبتاء جون زنان وخسیسان، از حس ولتذات حستی نجاوز نکنند، بل که از

~~عرقیدی که موجب التفات تو باشد بغیر مطلوب حقیقی بیکبارگی بدر آئی، وخالصا

~~مخلصا بکلبتک توجثه بدو کن، واورا باش، وباخلاق وصفات واسماء اومتخلق شوء

~~که آنگاه درهای عزم صحبح برتو گشاده گردد . والله الموفق .

~~مشارق التدراری

~~1-س49ی94

~~2- بعنی در قمارخانه نیستی و فنا وارد شود رسوم وعادات وعوارض و اهواء و

~~خیالات وآنچه که لازم مقام تعین وجودی تست بیکباره بباز ومردانهآ از قیود تعلشقات و

~~التفات باحوال واوضاع متنوع خود را مطلق ورها ساز و:

~~رو خانه را ویرانه کن ، پس خویش را بیگانه کن

~~وآنگه بیا با عاشقان همخانه شو همخانهشو

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_363.png)

~~وجئدة بسبیف العزم، سوف ، فان تتجد تجد نفسا ، فالنکفس ان جتقد جکدت1

~~و ببر بشمشیر عزم صحیح ، تسویف و تسویل نفس را، پس اگر تو نیکو و تیزروی در

~~راه عشق وفناء آنگاه بیابی دمیخوش. جه نفس را اگر فداکنی و بمعشوق بخشی،

~~بختیار شود یا وجودی نو پابد2.

~~دراین بیت تجنبس الفاظ بکار برده است، اول -جئد از جد است بمعنی قطع از

~~باب مضاعف، و دوم - فان تجد، از جودت است بمعنی نیکرفتارشدن اسب از

~~اجوف ، نعت او جواد آید، سوم - تجد ازوجدان بمعنی بافتن است از معنل فا، و

~~وجهارم -جدت از جود بمعنی جاندادنست از اجوف، نعت ازوی جاید، و پنجم-

~~جدتت از جده بمعنی بخنیارشدن با از جدکه بمعنی نوشیدنست هم ازباب مضاعف .

~~واما معنی، می گوید، که در رفتن راه فنا که مطلوب تو برآن مثرتشبست ، اگر

~~وقتی نفس تو درترک حتظی یا فنای صفنی، تعلثل وتسویف نماید، تو بشمشیر عزم

~~صحیح که پیش ازاین درمقام اسلام طالب آن میبودی و اکنون درمقام ایمان بدان

~~رسبدی، آن صفت تعلثل وتسویف نفس را قطع کن، وخوش روانشو، که اگر دراین

~~راه فنا ms201 ، نیک روی وبدان متحقق شوی، نفسی، اعنی وجودی که بقا لازم اوست

~~بیابی. چه این نفس کهنهآ مقیتد فانی را اگر فداکنی، و بدوست بخشی درراه فنا، بخیتار

~~شود ووجودی نو باقی یابد. روا باشد که اینجا مرادش از نفس، وجود باشد از باب

~~(اجد نفس الرحمان" چه ظاهر وجوده عین نفس رحمانی است بحکم مبدئیکت ،

~~جچنانکه در دیباجه تقربر و تحقیق آن رفته است .

~~و روا باشد که مرادش آن باشد که کسی که درقیدی عظیم گرفتار میشود ، از

~~سعیدالدین فرغانی

~~219

~~1 - وجتذ: ای اقطع. سوف: ای التسویف والتأجیل. وهی مفعول جذ5. تجد بضم

~~الجیم من الجود، الکرم . وبکسرالجیم: من الوجود. جدت: بمعنی اجتهدت.

~~2- وبشمشیر عزم صحیح، تسویف وتسویل نفسرا ببر، پس اگر تو... درراه عشق

~~وفناء حینئذ، دمی خوش یابی، چه اگر تو مراین ... خ م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_364.png)

~~220

~~غایت قبض و ضیق نفسش گرفته میگردد و با نقطاع نزدیک میشود، وچون آن قیود

~~زوال می پذیرده از آن ضبق خلاص میبابد، ونفسش باز برمی آید ، پس گوئیا عند

~~زوال الضیق والقید نفسی مییابد . اکنون میگوید که : اگر نفس تو ازاین قیود

~~صفات وحظوظ و نسب واضافات که موجب تنگی وقرب اواست بهلاکت خلاص یابد،

~~بواسطهآ آن که او وحظوظ اورا فدای راه فنا کنی، آنگاه نفسش باز آید" و آن نفس

~~اصلی را بازیابد .

~~وصیتت لنصحی ، ان قبلت وصیتتیا

~~واقبل الیها، وانحتها مثفلسا ، فقد

~~روی بمعشوق آور وسوی او توجته کن درحالی که مقلس باشی، وهیچ ملکی و

~~چیزی بنو مضاف نباشد ، چه بدرستی جمع کردم مرنصیحت خودم را دراینجه گفتم

~~تراکه مقلس توجه کن، اگر وصبت من فبول کنی .

~~یقال : وصبت الشیء بکذا اذا وصلته به، ولما کان الوصل یتضمن معنی الجمع ،

~~عتدی هیهنا بحرف تعدیة الجمع وهو اللام .

~~بعنی: همگی وصیگت خود را جمع کردم در آنکه گفتم که، بکلی روی بوی

~~آور، ومفلس و بی ملک و یکنا بحضرت معشوق توجه کن، که ms202 تا مادام که از اضافت صفتی

~~یا ملکی بنوء بلکه ازتویی تو موئی باقیست، البته بوی راه نیابی، پس اگر وصیست

~~من قبول میکنی، نظر ازخود وهرچجه بتو مضاف بود بر گیر، و بیکبارگی مفلس وخالی2

~~بحضرت وی توجه کن، تا بمقصود رسی وعطار همین معنی را گفت که :

~~مشارق التدرادی

~~1 - انحهاء اقصدها. وصیت: صرت وقورآ، آی رزینا بعدخفة. وفی بعض النسخ:

~~ان قبلت نصیحتی. (س 14) بل که از توثی... فی م ه: یا از تویی...

~~2 - وقیل بالفارسیة: دل اسیر عشق شد اقبال وقت من نگر - جان فدای تیغ شد

~~بخت بلند او ببین - بصفت افلاس قصد بارگاه حضرت معشوق نما که(احمل الزاد اقبح

~~کل شیء - اذا کان الوفود علی الکریم).

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_365.png)

~~فانی محض گرد تا برسی

~~راه نزدیکترهمینا دیدم

~~فلم یدن منها موسر باجتهاده،

~~وعنتها به لم ینأمؤثر عسرة2

~~ججه نزدیک نشود بحضرت معشوق هیچ توانگری باجنهاد خود هرچند جهد کنده جه

~~سرمایهآ سالک فناست، وفنا با اضافت صفات جمع ننواند بود، واز حضرت معشوق نیز

~~دور نشود هیچ مجتهدی که اختیار کنندهآ درویشی وبی ملکی و بیصفتی باشد، بلکه

~~درویشی خالی بودنست از اوصاف و املاک، مدد ومعاون اوشود در تحقق بوحدث و

~~عدالت وصفای آیینة دل وتجلسی دراو. والله المرشد.

~~بذاکجری شرط الهوی بین اهله،

~~وطائفةة، بالعهد ، اوفکت فوفکت 3

~~براین جمله رفته است که گفته شد دراین بیت اول شرط عشق میان اهل عشق و

~~فومی باین عهد وفا کردند وتمام حق او گزاردند. و برواینی آمده است (اوفت فشفت)

~~بعنی: بآن ایفای عهد راجح شدند آن طایفه برطوایف دیگر.

~~اوفت : من ایفاء العهود ، ووفت من توفیة الحقوق، وشفت من الشفوف وهو

~~الرجحان .

~~عنی چون محبث حکم مناسبتست، ومناسبت غلبهآ ما به الآتحاد، پس شرط آنکس

~~که محبت چیزی را متصدی شود آن باشد که احکام مابه الامنیاز را اول ازخود دور

~~کند تا باحکام ما به الاتحاد متحقق تواند شد، وهر نگرش ms203 والتفاتی بهرچیزی که غیر

~~سعیدالدین فرغانی

~~221

~~1- راه نزدیک تو همین دیدم . وقیل فی مفام الفناء

~~ما را زجام بادهآ گلگون خراب کن سزان پیشتر که عالم فانی شود خراب

~~2 - الموسر: الفنی. المؤثرة المفضل، المختار. العسرة الفقر.

~~3 - اوفت: وفت. وفست من وفسی فلانا حفسه: اعطاه ایاه تاما غیر منقوص. فی بعض

~~النسخ: اوفت فشفت ..

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_366.png)

~~222

~~ذات محبوب باشد حکمی از احکام مابه الامتباز است، لاجرم بضرورت شرط صحت

~~محبت آن باشد که ازجمله نگرشها وصفتها خالی و مفلس باشد، پس طائفهئی از انبیا و

~~اولبا که کارداران ولایت محبتتند باین عهد وفا کردند، وحق او بنمام بگزاردند ، و

~~یرعشاق دبگر مزبت ورجحان بافتنده وبر آن عالم والی وسلطان شدند

~~متی عصفت ربح الولا قصفت اخا غناء، ولو بالفقر هبتت لربتت 1

~~هرگاه که بجهد باد حقیقت عشق که از مهب تعالم وحدث وزانست، درهم شکند

~~توانگر را با جملهآ بندارها و نگرشها وصفنهای ملکیکت و غبرها که یا ذات او در آمیخته

~~و لحم و دم او شده است، واگر آن باد تجلشی خالی وزده هرآینه اورا بخود یکی کند

~~و باوصاف کمال خودش تربیت دهد.

~~ذکر فی الببت صفة الفقر واراد به الموصوف ، ای بذی الفقر .

~~واغتنی یمین بالبسار جزاؤها

~~مدی القطع ما، للوصل، فی الحب تمدت2

~~و تو انگرترین دستی بدستگاه نوانگری جون درعشق بسوی وصل وطمع او کشیده

~~شوده و آن دستگاه را ازمال یا اعمال سبب و وسبلت وصول بمطلب وصال شمارد،

~~جزای آن دست کاردهای بترندهآ قطع و منعست از آن مطلب، بل که هرجزئی از اجزای

~~آن بسار صورت کاردی بنشرنده است که دست طمع اورا می بترد چه (سبحان الذی

~~لا یوصل الیه الا به" اصلی بزرگست وتسبیح اکابر اولیا است .

~~واخلص لها، واخلیص بها من رعثونة اذ تقارک من اعمال برقتزکتت2

~~مشارق التدراری

~~1 - الولا النصرة. ربت: اصلحت.

~~2 - المدی، الواحدة مدیة: الشتفرة. ما مدت: ای مدة مدتها ms204 للوصل. فما مصدریة

~~زمانیة.

~~3 - اخلص لها: کن مخلصا. اخلص بها: انج بها. الشرعونة: الحمق والطیش. تزکت :

~~تطهرت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_367.png)

~~تقدیره : واخلص لها کل عمل من اعمال بر تزکنت ، واخلص بها من رعونة

~~افتقارک.

~~و پاکیزه گردان ازجهت حضرت معشوق وحکم امر او رهرعملی را که کنی -خ)

~~از اعمال ستودهآ نیکو که باک باشند از شاببهآ ریا و سمعت وباک شو بمدد حضرت

~~معشوق از رعونت وخویشتن ببنی درویشی خودث .

~~بعنی اعمال نیکو موجب نیل سعادت وتترقی در درجات بهشست ، بل معبن و

~~منشیء نعیم مقیم و حور وقصور اواست، امتا بشرط آنکه از شائبهآ ریا و سمعت باکیزه

~~باشند ، ودر نیل وادراک ابن نوع سعادت، نفس را حظتی وشربی عظبمست ، جه

~~استیفای نعیم ولکذات اخروی، نفس وقوای او میکنند، وازاین سبب حجاب او

~~میشود ازعالم وحدث ، وموجب قبد او ازوصول بدان حضرت.

~~پس سالک هرعملی نیکو که بیشوب ریا و سمعت از او صادر شوده باید که باعث

~~و مترضش برآن حکم امر ((افعلوا1 الخیر) باشده ومطمح نظرش مراعات آن بود

~~نه انشاء نعیم و حور وقصور، نا ازقبود وحجب نفس بکلی خلاص بابد، و بمقام زهد

~~وففر حفیقی نمام متحفق تواند شد، وذلک معنی قوله : (واخلص لها من اعمال بر2

~~نزکتت) ای طهرت من شوائب التریا. وجون در تحفشق بزهد وففر آزادی وبی الننفاتی

~~باغبار حاصلست ، ودیدن آن آزادی وبی الننفاتی موجب رعونت وحظ3 نفس میشود،

~~وآن حجاب وقبداست از کمال تحقق بسطلوب حقیفی، چه حکم ((اذا تم الفقر فهوالله)

~~برتمام خلو وفقر مثرتتبست ، ودراین مقام فقر حقیفی نفس هیچ وصفی و حظی

~~نمی گنجد ، پس ازاین رعونت فقر، خالص ویگانه شو تا بمقصد برسی . والله الهادی .

~~وعاد دواعی القیل والقال ، وانج من

~~عوادی دعاو، صدفها قصد سآمقعة2

~~سعیدالدین فرغانی

~~223

~~(-س 22،ی76

~~2 - دواعی القیل : الأسباب الداعیة الیهما عوادی موانع، الواحدة عادیة

~~السمعه : الصیت والذکر. وبفارسی، آوازه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_368.png)

~~224

~~و دشمنی ورز با هرصفتی وداعیهی ms205 که ترا بگفگوی معرفت وبیان مفامات سلوک

~~خواند، و رسته شو از ظلمها و شرهای دعوبهائی که صدق ایشان قصد شنوانیدن

~~مردمست ازجهت محبتت جاه

~~العوادی ، جمع عادیه، من قولهم : دفعت عن فلان عادیة فلان ، ای ظلمه وشره،

~~ومنه عوادی الدهر، ای عوابفه.

~~یعنی: جون سالک را دراثنای سلوک و مرور برمقامات پیش از آنکه از آفات و

~~حظوظ وشربهای بوشیدهآ نفس تمام خلاص بابد واز غوائل آن ایمن شوده می باشد که

~~احوال و واردات که از مقتضبات هر مقامیست روی نمودن می گیرد ، واز عجایب عالم

~~ملکوت بروی جیزها منکشف میشوده نفس بطریق استراق از آن آگاهی مییابد ، و

~~شربی وحظتی که از حتب جاه ومنزلت عندالخلق درباطن وی کامنست در حرکت

~~می آبده ومیخواهد که آن حال و وارد وکشف شریف را وسبلت سازددر استیفا و

~~تحصیل آن حظ وشرب خویش، پس نفس حینئذ اظهار آن را بطریق گفتگوی و تقریر

~~برسالک می آراید، وتقریرات ومعارف و اخبارات مشایخ را از احوال و مشاهد خودشان

~~باستشهاد برسالک عرضه می نماید، تا داعبهآ گفتگوی و اظهار و ارادتش قوی میشود،

~~و بکلتی خود را بان مشغول میکند ، وحظوظ نفس از آن میان بوی میرسد، وآن

~~موچب حجب مظلم و سد ابواب مرید سالک می گردد، واو می پندارد که چون در

~~دعوی تحفشق باحوال ومقامات ، مراعات صدق بنمامی می کند، ضرری از آن بوی

~~عاید نشوده وآگاه نیست که درعین آن صدق ، نفس اورا قصد سمعت وریا است، از

~~جهت حا جاهی که اورا در آن حاصلست که مردم اورا سالک صاحب مقام و عارف

~~تمام شمرند و بآن سببش عزیز و محترم دارند، پس مسترشد را ازاین نکنه و قصد اخبار

~~وانذار میکند، ومی گوید که میندار که باآنکه تو خود را باین داعبهآ گفنگوی و

~~تقریر معرفت در معرض جنین خطری میافکنی، از عهدهآ حق بیان در این معارف و تمام

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_369.png)

~~تفریر ms206 و تحقیق وتخریر هر معنبی بدر توانی آمد، بل که وافع غیر پندار تست، جنانکه

~~دراین بیت آینده با تو می گویم که :

~~فألسن من ببدعی بألسن عارف،

~~وقد عثبرت کل العبارات، کلتتا

~~چه زبانهای هر که خوانده و خطاب کرده میشود بزبان آورترین عارفی و بتحقیق و

~~درستی بیان کردند جملةآ آن زبانها وهمگی آن عبارتها که ممکن باشد بکار بردند ،

~~عاقبت از تحقیق وکمال افصاح از حقیقت آنجه مقصود است از معانی کنک شدهاند و

~~فرومانده بچه دایرهآ علم که حصهآ واعنباری ازاصل کاراست، وسیع تر است از دایرهآ

~~کلام که حصتهثی ازعلمست وآن نسبت ظهورعلمست من حبث القول لا من حببث الفعل،

~~وباز دایرهآ کلام متگسع ثر است ازدایرهآ خطاب، جه حکم حال وصفت مخاطب، مفیتد

~~آنست، وباز دایرفخطاب فراختر ازدایرهآ عبارتست که بقیودحروف واصوات و اختلاف

~~اغعات مقبد ومحصور است، پس از آنجا که کثنه مفصود است تا عالم عبارت، سهدابره

~~و واسطهآ کلسی است هریک تنکتر ازدیگری ، پس مقصوده کیاهی، درعبارت جتون

~~نواند گنجبد ، الا آنکه بصفات واسما ازاو نشانی توان داد، وجون بکنه حقیفت

~~رسده زبان گنک شوده وجون آنجه مقصوداست بگفت نمی آید، پس نوکه مسترشدی

~~جرا خود را درمعرض این خطرهای مذکور می آوری، وسلاح بدست دشمن نفس

~~ی دهی.

~~وما عنه لم تقضح ، فاتکک اهثله ،

~~وأنت غریب عنه ما فلکت ، فاصمت2

~~و آنچه ازاو بیان نکنی و نتوانی آن را در عبارت آوردن از معانی، تو اهل و سزاوار آنی

~~رملک تست و بآن رسیدهئی، و نو بیگانه و غریبی از آنچه از او بازمیگوئی و می پنداری

~~سعیدالدین فرغانی

~~225

~~1 - السن عارف: افصح، واطلف لسانا. عبرت: اجتیزت، استعملها علی سبیل المجاز

~~للعبارات، وقد تکون عبرت بتشدیدالباء: ای فسرت. کلست: عجزت ای الألسن ، جمع

~~لسان.

~~2 - فی بعض النسخ: وانت غریب عنه، ان قلت فاصمت. لم تفصح لم تبین.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_370.png)

~~126

~~که اورا تمام بیان کردی ودر عبارت آوردی، ms207 ازیرا که چون معلوم شد که عالم عبارت

~~بنسبت با عالم حقیقت و آگاهی تمام، عظیم تنک افتاده است، پس هرجه درحال کشف

~~وشهود برتو روشن شود و تو متقین باشی بآنکه آن معنی مکشوف علیک را درعبارت

~~نمی توانی آورد واز تمام بیان آن قاصری، معلوم میشود که بباطن آن رسیدهئی و

~~هل آن ستر گشنهئی، اما اگر ترا گمان افتد که آنجه در کشف دیدهیی، تمامش در

~~عبارت میتوانی آورد، بدانکه ببعضی از اوصاف او بیش نرسیدهئی، واز کنه آن

~~خبر نداری واز آن غریبی، پس خاموش شو تا پیش اهل اطلاع رسوا نشوی، چه آن

~~دات مقصود را اوصاف بسبار است، وجون تو اورا بیک وصف بیش ندیده باشی،

~~آنگاه که بوصفی دیگر پیدا شود اورا نشناسی، و بانکار تلقی نمائی و گوئی نعوذبالله

~~منک، وحبنئذ پیش دیدهوران خجل شوی، واز احکام اوصاف دیگرش محروم مانی،

~~بس خاموشی گزین، تا ازاین ورطات سلیم مانی.

~~عذا عبده من ظنته خبر مسکت

~~وفی الصیتت سمت0، عنده جاهآ مسکة،

~~و درخاموشی نبز آهنگبست که نزد آن آهنگست آبروی بقیتتی ازهستی مضاف بنفس

~~سالک که پندهآ آن جاه شد آنکسیکه گمان برد آن را بهنرین خاموش کننده یی.

~~السمت هبهنا مصدر قولهم سمت یسمت ای قصده والمسکة البقة. بعنی هرجند

~~دربییت گذشنه نراخاموشی فرمودم، اما بدانکه خاموشی نیز مطلقا محمود نیست،

~~جه درخاموشی نیز قصدی هست که غایت آن فصد محبست جاهست و آن محبکت جاه

~~مضاف ببقیتی از نفس وهواهای اواست زیراکه نفس باشد که در معرض خوف خجالت

~~ورسوائی درپیش فصحا و بلغا با از برای اظهارثبات و وقار خوده خاموشی اختبار کند

~~وغایت غرض و مقصدش در آن، حب3 جاه باشد بنزد خلق ، واین چنین مقصدی جز

~~بقتی ازهواهای نفس مضاف ننواندبود، وهرکه این مقصدرا بهترین خاموش کننده یی

~~مشارق التدراری

~~1- السمت: حسن التصرف. الجاهة الشرف. المسکة: وفرة العقل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_371.png)

~~شمرد او هنوز بندهآ جاهست نه بنده ms208 آله ، پس میباید که غایت مفصد تو در همه چیز

~~از خاموشی و گفتار وغیره ، جزحق وطلب اونباشد ، تا ازبند بندگی بفایای نفس و

~~هواهای او، آزاد شده باشی و بکلیت وجمعبت نفس متحقق توانی شد .

~~لسانا وقئل ، فالجمع اهدی طریفةا

~~فکن بصرا وانظر، وسمعا وعه، وکن

~~بس همگی چشم باش و بنگر، وهمگی گوش باش و بشنو و نگاهدار، و همگی

~~زبان شو وبگوی، چه جمعیت نفس، راه نماینده ترین سپرتبست بمعرفت حقایق و

~~حضرت خالق.

~~بعنی : نفس ناطقهآ انسانی را قوا ومدارک منعدتد ومختلفست ، جون بینائی و

~~شنوائی وگویائی وغبر آن ، وهر فتوتی ومدرکی را صورتی وآلنی مخصوص ، چون

~~چشم وگوش وزبان وجز آن، وهربک را نبز ادراکی معبتن ، جون دیدن وشنیدن و

~~امثال ابن، ومتعلکفات ومدرکات هربک نبز مخصوص ، جون مرئببات ومسموعات و

~~مقولات ومانند این، ومراین نفس ناطقهآ انسانی را دونوع ادراکست :

~~بکی، جزئیء وآن جز بواسطهآ این قوا ومدارک مذکورش میسگر نشود بسبب

~~اختلاف وجزئبکت این مشدهر کات .

~~و دوم، ادراک کلسی، که بذات وصورت جمعبتت و کلبتت خودش که منشأ و

~~محتد5 این قوای مذکوراست، کلبات اشبا وحقابق دربابد، ومادام که نفس بحظوظ

~~وآمال وامانی وشهوات ولکذات حستی و وهمی مقیکداست، او درقید احکام جزئیت

~~محصور است، واز کلبتت وجمعیتت خود دور، وادراکانش براین قوا ومدارک مذکور

~~مقصور، وهرقوتی ومدرکی را نیز جز در مدرکاتی که بوی مخصوص است اسنعمال

~~نتواند کرده چنانکه ببصر جز مبصرات وبسیع جز مسموعات وهلم جبرآ درثنواند

~~یافت . اما چون بواسطةآ ریاضات ومجاهدات یا جذبهیی من الجذبات ، جمله هواها و

~~سعیدالدین فرغانی

~~227

~~1 - عه، امر من وعی الکلام: بسمعه وتدبره ، واصله - ع - والهاه للسکت ای الحق به

~~تاءالسکت مثل، ماهیه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_372.png)

~~228

~~تمناها وهمگی صفات امتبازی میان نفس و کلیتت وجمعیتتش فانی شود، حینتذ حکم

~~کلیت وجمعیتتش ببدا آید، آنگاه اگر خواهد کلیات وجزئیات اشبا را بالذات

~~بی وساطت این قوا و آلات دریابد، واگر خواهد در ms209 ادراک کلبات وجزئببات و حفایق

~~اشبا این قوا ومدارک را واسطه و آلت سازد، وحبنئذ حکم کلتبتت و جمعیتت نفس در

~~شرهرفوتی ومدرکی که درادراک بوی نوجشه کند و وی را آلت سازده سرابت کند،

~~تا وفت ادراک ببصر همگی نفس قوت باصره باشد، وهمه جیز را ببصر دربابد، وادراک

~~بصر ببصرات مخصوص نماند، وهمجنین در سمع ولسان ودیگر فوا، پس

~~بمسترشد می گوبد:

~~که ازجملهآ بقابای نفس وصفات واحکام امتبازی او فانی شو و بکلیتت وجمعبتت

~~نفس متحقتق گرد، تا آنگاه جون خواهی که نظر کنی بآن کلبست وجمعبت نفس ،

~~نوجه کن ببصر وهمگی بصر شو، ونظر کن وجمله انواع مدرکات را ببصر دریاب،

~~واگر سماع خواهی، هم بآن کلیتت وجمعیتت نفس توجه بسمع کن ، تا آن جمعیت

~~و کلیبت درسمع سرایت کند وهمگی سمع شوی، آنگاه گوش دار وهمه چیز را بسمع

~~ادراک کن، واگر گفتار خواهی بنوجه بآن کلیست، همگی زبان شو، و آنگاه بگوی

~~تا حقایق را کماهی بیان نوانی کرده وهرچه همگنان ازبیان آن قاصر آیند، نو آن را

~~تمام درعبارت نوانی آورده چه جمعبت نفس را نمایندهترین چیزیست بحقایق اشیا و

~~علم وادراک وببان آن . والله المرشد .

~~فکصارت له أمتارف واستمترت 1

~~ولا تنبتع من سولت نفسه له ،

~~و متابعت مکن آنکس را که بر آراست نفس وی بروی افعال واقوال نیک وبدش را،

~~پس همیشه او فرمان فرمای اوشد، ومستحکم وقوی گشت کار نفس و فرمانش.

~~سولت: ای زینت. واستمرت، من قولهم: استمتر مریرق، ای : قوی و استحکم

~~مشارق التدراری

~~1- سولت له: زیشنت. أماره: ای تأمره، تغریه بالسوء و الفحشاء

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_373.png)

~~عزمه .

~~ببعنی جون وصول باین کلبیست وجمعبت نفس که گفنه شد مشروطست بنرک جملهآ

~~حظوظ و بقایا وتمناهای نفس، وفنای همگی اوصاف مشمبتز که صفت وحکم اماریت

~~و تسویل اول و معظم آن صفات و احکامست، وسالک را دروصول باین مرتبه از مرشدی

~~که طرق فنای اوصاف وبفایا وشربهای بوشبدهآ نفس ms210 واحکام جزگیشت او بوی نماید

~~گریز نیست، پس شرط این مرشد نیز آنست که او براین طرق فنای اوصاف و احکام

~~جزثیتت وصفت اماریت وتسویل گذشته باشد، و بر بقاء که بر آن فنا مترتبست1 منصبغ

~~چکم کلیت وجمعیت متحفق شده، تا آنگاه باین مرتبه ارشاد تواند کرد.

~~پس می گوید: که تو که مسترشدی اگر کسی را از زهاد ظاهر یا مثترسشمان

~~اهل طریق بینی که با تو بقول تقریر این مقامات کند جنانکه من کردم ، وترا بمنابعت

~~خود دعوت کند، زینهار تا توبصورت وقول و تفریر مجترد فریفته نشوی، و بر منابعت

~~آنکس اگر من باشم یا غیر من اقدام ننمائی ، تا آنگاه که باستقصاء اعتبار احوال و

~~اقوال وافعالش واتتفاق واختلاف وتناسب هریک با دیگری نکنی ، وصفات نفسی او

~~را برمحک شربعت وطربفت نزنی، تا اگر اختلافی میان قول وفعلش ظاهر بیبنی ، و

~~ازصفت اماریت وتسویل او مرافعال واقوالی را که محصتل استیفای حظتی از حظوظ

~~نفسانی ولذتی ازلیذات حی و وهمی باشد (اما درنشأت دنیا اما در نشأت آخرت،

~~جه جمله نعیم ولذات بهشت بنفس تعلثق دارد) با اوجیزی همراه بینی، از منابعت او

~~اختراز کن، جه آنکس جون هنوز باول مرتبهآ فنا نرسیده است، بمرتبهآ ارشاد که

~~آخرین مراتب بقای حقیقی است - بعد تعتدی جمیع مراتب الفناء -، چون رسیده باشد

~~وقوله : ((فصارت له امتارة واستترت) بعنی: اماریت نفس را دو مرتبه است:

~~بکی، آنکه مقتضای او طلب حظوظ ولذات حستی دنیوی باشد.

~~سعیدالدین فرغانی

~~229

~~1- وببقائی که براین فنا مترتبست -خ ل -.

~~(س 13): وتناسب هریک ... بکنی ... برمحک شریعت .. بزنی تا آنگاه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_374.png)

~~22

~~ودوم ، آنکه مقتضاش طلب نعبم ولذات حسی اخروی بود، وجون طلب و

~~محبکت لکذت وشهوت حستی در نفس فوی و مستحکم شود، و بنظر اعتبار لذات دنیوی

~~را فانی و نابایدار بیند، ولیذات نعیم اخروی را باقی و ثابت یابد،- ازجهت تمام

~~استیفای لتذات حستی باقی - ترک لذات حسی فانی کند، وهمگی ms211 همتنش بروصول

~~بلتذات حسی که دربهشت استیفا کند مقصور شود، و این چنین کس بعاقبت هم بندهآ

~~نفس وشهوات ولذات او باشد، وحکم جزئبت براو غالب .

~~واز اینجا گفت، آنکه گفت : ((معسنات الأبرار ستبئات المقتربین) جه مطمح نظر

~~متترب وصولست باین مرتبهآ کلیت وجمعبتت نفس، وآن برفنای جملهآ اوصاف نفس

~~موقوف ، ومقام ارشاد بالای مقام مشقتربیست ، چه مقرب شاید که درمقام تلوین

~~باشده ومرشد حقیقی را وصول بمرتبهآ تسکین، شرط صحکت ارشاد است .

~~پس کسی که حسنهآ او سیشتهآ مقرب باشد، ارشاد را جگونه لایق تواند بود

~~-والله المرشد -.

~~ودع ماعداها، واعد نفسک فهی من عداها، وعذه منها با حصن جنکةا

~~و یگذار جز حضرت معشوق را و درگذر از این نفس جزئی خودت، جه وی ازدشمنان

~~حضرت معشوقست ، وپناه بر از شتر این نفس خودت باستوارترین سلاحی که خود

~~را بآن بیوشی.

~~(ماعداها، ای ماسواها، واعد نفسک، ای: جاوزها واترکها. والعدی بوزن حمی،

~~الأعداء وهی جمع لا نظیر لها، قیل: لم یأت فعل فی النثعوت . والجنکة بالضم : ما

~~استترت به من السلاح) .

~~بعنی : جون دانستی که دراین راه از منابعت مشکدعیان اجتناب می باید نمود واز

~~سر صدق تمام بحضرت بکلی متوجه میباید بود، اگر ترا دراثنای سلوک حالی یبا

~~مشارق التدرادی

~~1- دع: ای اترک، دع ماعداها، ای اترک ماسواها. اعد نفسک: امنعها، عذة التجیء.

~~احصن، فعل تفصیل من حصن: صار حصینا ممتنعا. الجنة: الترس

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_375.png)

~~معرفتی یا خرق عادتی کرامت افند، یا کشفی و مشاهدهئی روی نماید، یقین شناس که

~~این همه غرذات محبوب وجز مطلوب تواند ، زینهار این همه را بگذار و نظر برایشان

~~مگار که نفس تو که منبع کثرت وقبود و نقائص وتضاد ومجمع فوای مختلف و

~~ححاب وظلمت وجهل وعناداست، اورا با حضرت محبوب که بوحدث واطلاق عن القبد

~~والاطلاق منفرد است، واصل همه کمالات ومحتد علم ونور و قدس ونزاهنست هبچ

~~مناسبت وملائمت نبست . واو، اعنی، نفس ازاین جهت دشمن آن حضرتست ms212 ، جه

~~حفقت دشمنی، عدم مناسبت و ملائمنست، وجون دائسا هرکس یا کسی میخواهد که

~~روی همگنان را ازدشمن خود بگرداند، وغیر اورا برایشان بیاراید، و بآن غیر ایشان

~~را ازاو مشغول کنده ازاین جهت همین که نفس ازحالی با معرفتی با کرامتی یا کشفی

~~که همه غبرذات مطلوب حقیقی انده شعور بابد، درحال اظهار خاصبتت دشمنی کنده و

~~خواهد که ترا که سالکیء باینها ازحضرت محبوب مشغول کند، پس تو ازاو وتسویل

~~او درگذر، واورا بحقیقت دشمن عظیم شمر، واز شر مکر وغدهر او پناه بحفظ و

~~نظر من آور که شیخ ومرشد نوأم، زیراکه سلاح و حصن تو درجهاد و حرب او در

~~سه قسم مصور است:

~~بکی - حقببقت دل که صورت وحدث اعتدالی است.

~~و دوم - شریعت باحکامها که حافظ و مبزان آن عدالت از حضرت کمالی است .

~~و سوم - حفظ ورعایت وحمایت منست که مرشد توام، وبواسطةآ صدق (اذنما

~~وحسن النجاء" تو این قسمسوم محکم ترین حصنی وسلاحی است، جه بسبب اختلاف

~~احکام اسماء ربانی و لزوم تغیثرات ادوار زمانی و حکم و سلطنت نشأت عنصری

~~حیوانی، شاید که وقتی بنسبت با تو درحالی نقص واختلالی بحکم آن دوفسم اول

~~منطرق شود ، تا نفس راه باید، و بحکم غلبه بخرابی شنابد . اما هیچ نقصانی در

~~حفظ و نظر و رعابت من تنواند گنجید، زیراکه من بسیر محقق بجملهآ اسمای حق

~~متحقققم ، واز سر کمال حبطت ارشاد وحفظ ترا منصدی، وبحکم مرور برهمگی

~~سعیدالدین فرغانی

~~231

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_376.png)

~~232

~~مراتب واحوال نفس؛ از لکوامیتت واطمبنان وغبر آن، بردقایق آفات نفس ومکرهای

~~او واقف، جنانکه از بهر تسلسی و فوت وتیفن نو بیان میکنم دراین ابیات آینده،

~~پس نظر ورعایت من ترا محکم ترین حصنی وسلاحی است، پناه بمن آور و بکلتی بمن

~~النجا کن، که اینک سلوکخودوجملهآ آفات ومکرهای نفس بطریق حکایت ازخود با تو

~~می گویم بشنو والله الهادی.

~~فنفتسی کانت، فبتل ، لکوامة متتی

~~اطقعها عصت، او ms213 تعص، کانت مطیعتی

~~چه نفس من بود پیش از این ملامت کننده، که هرگاه که فرمان او می بردم درطلب لذات و

~~اسنیفای حظوظ مباح، اوعصیان من می ورزید در مجاوزت از حد اعندال، یا بارتکاب

~~محکرمات ومنهیات شرع شروع میکرد و مرا برترک استیفای آن ملامت می کرد ، یا

~~اگر من عصبان او مینمودم وحظوظ ولذات بکلتی ازاو منع می کردم، او در آن منع

~~مطبع من میشد ومرا برطلب اولین ملامت می نمود .

~~بلسانکه نقس را بحسب سه حالت سه صفشست:

~~اول - امتاریکت بالسثوء ، قال الله تعالی : "ان النفس لأمتارفا بالسوء) واین

~~صفنش درحالیست که هنوز اورا ازپس پردهآ طبع، بالوهیت اله، تعالی، که خالق و

~~مبدأ اواست ، ولابدی عود ورجوع بحکم "(الیه مرجعکم3 جمیعا" باو هیچ شعوری

~~حاصل نشدهاست، تا لاجرم مطمح نظرش بکلی طلب حظوظ ولتذات حسی و وهمی

~~دنبویست4، وهمت وطلبش بکلی برانهماک در آن نوع مفصور.

~~ودوم - صفت لوامیت، قال الله تعالی : (ولا اقسم بالنفس اللکوامة" ، واین

~~بحسب حالنیست که اورا ازپسحجب وپردههای طببیعت از لابدی عود وحقیقت - منه

~~بدا والبه یعود - آگاهیئی که عبارت از آن اسلامست، حاصل آید، تا در اقوال و افعال

~~وحرکات وسکنات، واستیفای حظوظ ولکذات شرع را که ضابط آن آگاهیست، قبلهآ

~~مشارق التدراری

~~1 - فی بعض النسخ (... او اعص عنها مطبیعتی) .2- 412ی 52.

~~3-س10،ی)

~~1- ووهمی دنیویست -خل -.

~~5-س 475ی 2. قوله (س 8) : "ومنهیات شرع شروع میکرده درنسخهآ م ه: شروع میکردم

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_377.png)

~~خودسازد، واز مقتضای او هیچ تجاوز ننماید . اما اگر وقنی احکام حجب قوی و

~~غالب شوده وحکم آن آگاهی بوشیده گردد تا درمباشرت افعال و استیفای لذات

~~از آن ضابط که شرعست مجاوزت کند، وصاحبش را برترک شهوات وارتکاب لذات

~~ملامت نمابد، ولیکن بساز چون باستحضار آن آگاهی اثری ازاو سربرزند وبحکم

~~شرع، او اعنی نفس را درطلب آن شهوت واذت بیرون از آن ضابط عصبان کنند ، و

~~از استیفای آنش منع کنند درحال بحکم واثر آن ms214 آگاهی، آن عصیان1 ومنع را مطبع

~~شود وبر آن مباشرت اولین ملامت آغازد. واین صفترا بحسب لطافت و کثافت حجب

~~وحکم مراتب اعنی اسلام وایمان واحسان، سه مرتبه است :

~~اولش، که بحکم مرتبهآ اسلامست2 ومراد از آنجه دربیت مذکور است اینست که

~~گفته شد، واین درجهآ اول از لکوامیتت در آنکه بقوت وغلبهآ حجب از حد2 شرع

~~مجاوزت نمایده با اماربت بالسیوء مشارکنده اما درطاعت عند المنع متباینند، چه نفس

~~اماره هرگز بمنع ممتنع نشود، ودر طلب شهوت لجاج کند .

~~و دومش ، بحکم مرتبهآ ایمان آنست ، که لومش ازطلب وترک لذات بملازمت

~~معاملات وخبرات وطاعات خالصا لوجه المحبوب و سبر دراحوال واخلاق و مقامات

~~ترقی کند، تا درحال اتبان هرطاعتی و معاملتی یا تخلشق و تحفشق بهر ختلتقی و مقامی ، یا

~~برعقب آن نظرش برمعاملنی با خلقی یا مفامی اشرف واعلی افتد، وخود را برقصور و

~~حرمان از آن ملامت کند ، وبتحصبل آن مشغول گردد .

~~وسوم ، مرتبةآ لگوامیگت بمقتضای مقام احسان آنست که متعلشقست بسفرالسیر فی

~~الله

~~واما صفت سوم نفس اطمینانست ، قال الله تعالی : (با ایکنها3 النفس المطمئنکة

~~ارجعی ..." واین صفت مثرتشبست برحالتی که سالک تمام ازصفات نفسانی ولتذات و

~~سعیدالدین فرغانی

~~233

~~1 - واثر آن آگاهی از آن -خ ل.

~~2- ومرادست از آنچه -خ ل -.

~~3-س 489ی 28.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_378.png)

~~234

~~آمال وآمانی اعراض کند وصاحبدل شود، وسالک را رجوع وعود بمبدأ براین

~~موقوفست، قال الله تعالی : "ارجعی الی ربک1 راضیة مرضببة) .

~~پس می گوید: که نفس من، بیش از سلوک که درمقام اسلام بود در درجه اول

~~انوامیت بوده چون بسلوک در آمدم بتهذیبش مشغول شدم .

~~فاورد تهاما الموت ایسر بعضه، وأتتعبتتها، کبما تکون مریختی

~~پس بیاوردم بنفس ازبهر نهذیش جیزی از ریاضات ومجاهدات و ناکامیها، که

~~مسرگ آسانتر از بعضی از آن بوده جه مرگ و تجثرع مرارات سکرات او و شدت

~~مقارقت مبان جان وتن که محبوب بکدیگرند، بک نفس بیش نبیست، ومرا درزمان

~~سلوک ms215 بترک ومنع ومفارقت هرحظتی ومرادی ومخبوبی، همان شدت ومرارت حاصل

~~بود، وجون بذکر آن حظ ومحبوب و رؤیت ومشاهدهآ آن مع القدرة علی تحصبله ،

~~با آن ترک ومفارقت هرزمانی منضم میشده سختتر ودشوارتر میبود ، وبرنجش

~~آوردم باین ناکامیها، تا باشد که آخر بمقام اطمینان رسد، وحینئذ راحت رسانندهآ من

~~باشد بظهور فرزند دل ازاو، والله الموفق .

~~فعادت، ومهما حمتلته تحتک*منتی، وان خفتفت عنها تأذتن

~~پس بازگشت این نفس من از آن حال ودرجهآ اول لوامیت بدرجهآ دوم، و چنان

~~شد که هرگاه که از آن بارهای مجاهدات ومخالفات و ملازمت طاعات، بروی نهاده

~~شدی، بر گرفتی وازمن تحمل کردی، زیراکه بسببریاضت، بردههاش شفاف میشده

~~و آن آگاهیش بسبدأ ومعاد زیادت میگشت ، واثری از تتایج آن مجاهدات جون ذوق

~~در عبادت ور فتت وصفای باطن وخوابهای مبشر وتبدتل اخلاق بد باخلاق نیکو،

~~وجز آن درخودمییافت، واگر وقتی از آن بارهاش سبک میکردم ، بحکم ر وتحوا

~~ساعة فساعة، وامر نفسک مطبتنک فارفق بها، ونفسکی نفس را آسایش میدادم ، او

~~مشارق الکقراری

~~1-س 89ی 29

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_379.png)

~~از آن سبک باری و آسایش میرنجید از خوف آن که مبادا حتجبش کثیف شود ، واز

~~آن تتایج رپاضات جیزی کمتر گردد - کم گردد -خ -.

~~وکلقفتننها ، لا بل کفلت قیامها

~~بتکلیفها، خنی کلفتت بکلقفتی

~~و نفس را سلوک وتبدیل اخلاق ولزوم طاعات فرمودم، هرچند خلاف خوش آمد او

~~بود، نه که خود درعهده آمدم وپذیرفتم ، که نفس من قیام نماید بآنچه اورا تکلیف

~~کرده ام ازریاضات ومجاهدات ومعاملات بی هیچ فنوری و کلالی و نقصانی ، تا بجائی

~~رسید که عاشق شدم بر آن جیزی که خودرا بتکلف بر آن میداشتم از معاملات ، و

~~تکلیف نفس بسلوک ومایحقتقه . التکلیف: الأمر بما یشق علی المکلکف، والکلفة: ما

~~یتکلتفه من نائبة اوحق.

~~وکلفیت: ای ولعت. قوله : بتکلبفها، ای بما کلتفتها به، ذکر المصدر، واراد

~~به المفعول، واضافة القبام الی ضمیرالهاء ، اضافة المصدر الی الفاعل ، واضافة التکلببف

~~الیه، اضافة المصدر ms216 الی المفعول الثانی. وحرف الجر فی قوله: بتکلیفها، متعلق بقیامها.

~~واذهبت ، فی تهذیبها ، کثل لکذفر،

~~بابتعاد ها عن عاد ها، فاطمأنکت2

~~و ببردم وفانی کردم در پاکیزه کردن نفس از احکام نقص وجزئیتت هرلیذتی که داشتم

~~از لذات حسی و وهسی دنبوی واخروی، بواسطهآ دور کردن نفس از همه عادتها وخوی ها

~~وصفتها که داشت، پس حبنئذ آرام گرفت ازطلب جملهآ حظوظ و حقوق خودش، و

~~بظهور فرزند دل رجوع ارجعی3 الی ربک را متصدی شد بی مانعی و عایقی ، و بمقام

~~رضای راضیة4 مرضیة متحقق گشت .

~~سعیدالدین فرغانی

~~235

~~1 - کلتفتهاء أمرتها بما یشق5 علیها. کلفت: احببت حشرتا شدیدا.

~~2 - عادها : عاداتها، الواحدة عادة

~~3 و2-س 289ی29

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_380.png)

~~236

~~ولم یبق هول دونها مار کبته ،

~~واشهد نفتسی فیه غبر زکیته

~~و یافی نماند امری بیمناک از مجاهدات پیشترک از اطمینان نفس که من آنرا بر ننشسته

~~مباشر آن نشدم، ودرعبن مباشرت آن امر هابل، ومجاهده سهمناک، نفس خود را

~~میدیدم که هنوز از احکام نقص وجزئیست وصفنها و شربهای خفی، نمام باک نشده بوده تا

~~آنگاه که نفسم بدرجهآ اطمینان که دردائره مفام احسانست برسید، ومن صاحبدل شدم،

~~حبنیذ آن وثبات وشربهای خفی و آفات بنهانش زایل شد، و بجمعبتت و کلیتت خود

~~واصل گشت، واز بنشد قیود و کلفتها آزادی یافت، تا هرطاعتی و عبادتی که پیش از

~~این بحکم تکلیف میکرده اکنون برمقتضای امرمحبوب بالطبع والذات از او صادر

~~میشود، برمثال نفس که از متفنتس بالطبع و الذات صادرمیباشد بی هیچ کلفت و مشفتی.

~~قوله: (دونها، ای قبیل تمام تهذیبها وبلوغها درجة الاطمینان، حذف المضاف واقیم

~~المضاف الیه مقامه، ودون هیهنا نقیض فوق، ومعناه القصور عن البلوغ الی الغایة.

~~وکثل* مقام ، عن سلوک قطعشنئه ،

~~ععبودیکة حفکقتها ، بعثبودة

~~و هر مقامی از مقامات کلی جون توبه و زهد، وجزئی چون محاسبه ومراقبه که ازسر

~~ببلوک، قطع آن مقام کرده بودم، از بهر بندگی نمودن با مشفت و ms217 کلفتی که بآن همراه

~~بود، عین آن مفام را درست وتمام و محقق کردم بعبودت که ملازمت طاعات و عبادانست

~~بالذات والطبع، وحقوق هرمقامی را بطاعات وقربات ذاتی بی مشفکت و کلفتی تمام

~~گزاردم ، وبغایات هرمقامی رسیدم، وحقیقت هریکرا بما یحفتقه معلوم کردم .

~~وکثنت بها صبکا ، فلکمکا تگرکت ما

~~اارید ، ارادتنی لسها وأحبتت2

~~مشارق التدراری

~~1 - أشهدة أری. غیر زکیشة غیر طاهرة. والنفس الزکیة النفس التی اذ نبت، ثم

~~غفر لها. وربما یریدالناظم - رض - باشهد معنی الشهادة، وبغیر زکیة انها زکیسة، فیکون

~~المراد، أشهدان نفسی زکیة طاهرة من الذنوب.

~~2 - قوله: ((وکنت بها ...) فی بعض النسخ: وصرت بها..

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_381.png)

~~و پیش ازاین من برمعشوق، عاشق وشیفته بودم، پس چون ترک کردم از بهر وی

~~خواست خود را، حبنئذ او مراخواست ازجهت خودش و معشوق خودم گردانبد

~~یعنی: چون محبتوارادت من حکم (فاحببت ان اعرف" بودکه کمال اسمائی

~~وتمام معرفت وپبدائی که مقصود اولست برآن مترتبست ، لیکن بواسطهآ تقیشد نفس

~~من بحکم جزئبیتت و بشریتت واحکام مراتب آن محبتت، وارادت بمن مضاف می نمود

~~تا می پنداشتم که من او را باخود وحظوظ خود را دوست میدارم، لاجرم اکنون که

~~بسبب سیر وسلوک ازصفات و ارادات وخودی خودم بکلی بدر آمدم، وهمه را نفی

~~گردم، واز قید احکام مراتب ومراتب نیز بکلی خلاص یافتم، آن حکم اصلی اولی

~~(فاحببت) ظاهر گشت ، وبیدا شد که آن ارادت و محبت هم بمعشوق مضافست ، و

~~بحقیقت او مرا می خواهد ودوست میدارد ازجهت خود تا مظهر و آیینهآ کمال معرفت و

~~بیدائی او باشم، وذلک معنی قوله: ارادتنی لها واحبکت .

~~فصرت حبیبا، بل محبا لنکفتسه، ولیس کقول مکر، نفسی حبیبتی

~~بس اکنون شدم محبوب محبوب خودم1، نه که خود محب2 نفس وذات خود

~~شدم، ونیست اینچه میگویم که محب*نفس وذات خود شدهام، همچون آن سخنی که

~~رفت پیش ازاین ، که "وانشی التی اجتبتثها لا محالة" یعنی پیش از این آن تجلشی

~~اولین که ms218 دیدم، که (انتی التی اجبتها لا محالة" تجلتی ظاهر وجود بود که تعبثنات و

~~تنثوعات ظهور وجود را که فروع وجودند ومصنوعات او، طالب وعاشق لحوق باصل

~~وصانع خود دیدم که مطلق وجود ظاهر و احدمنبسطست بر کاینات، و آن تعیشنات وجود

~~ظاهر را دیدم که ازخود بحضرت اطلاق سیر میکردند ، وچون مرا تعیثنی از وجود

~~بود، پس آنگاه خود را دربادیهآ عاشقی وطالبی دیدم که از مصنوعات بصانع سیر

~~میکردم ، واکنون والحالة هذه، مشهود من تجلی باطن وجودست که چون احکام

~~سعیدالدین فرغاننی

~~231

~~1-پس اکنون من محبوب محبوب خود کشتهام نه که خود ... شدهام ...-خ ل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_382.png)

~~آما

~~مو

~~فرمود : (فاحببت ان اعرف) وباطن وحفیقت من جون بکی از آن صور ش

~~بس لاجرم خود را اکنون درمرتبت محبوبی ومطلوبی دیدم، وجون در آن

~~دیدم، اما بطرز دیگر غبر آنکه در آن تجلتی اول دیده بودم.

~~خرجتت بها عنشی الیهاء فلم اعده

~~خوده یا هرچیزی که از آن بکلی گذشته باشد.

~~و

~~238

~~ه

~~منفار

~~سلو

~~ببود

~~مشارق التدداری

~~باا

~~آور

~~باشا

~~شد

~~نیدی

~~وآن

~~در6

~~وجز

~~ساعا

~~1 - الرجعة : الرجوع الی الدنیا بعدالموت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_383.png)

~~بوی از آن روی که نفس منست مضاف نباشد، وجمله احکام و آثار بوجود و احد حق

~~مضاف بوده پس نفس را از این صفت بیرون آمدن ازخودی خود واضافت آن بیرون آمدن

~~بوی جدا و مفرد گردانیدم، جه میدیدم که فی الحقیقه آنهم بمعشوق و هدایت اختصاصی

~~(والتذین اهتدوا زادهم هدی1) مضافست، وباآنکه نفس را ازاین صفت مفرد کردم،

~~لیکن بسبب آنکه این افراد را هم صفتی دیدم که ممکن بودی که نفس با آن صفت

~~افرادحجاب وحدث اذات آمدندی، راضی نشدم که نفس با آن صفت هم صحبت من

~~داشند در سفرالسبر فی الله، جه در تقیشد او بآن صفت جزئیشنی مدرج بود وجزکبیت را

~~با کلسیت مباینت ثابنست ومنافات ضروری . والله المرشد.

~~وغیتبت معن افراد نفسیء بحیث* لا ms219

~~ینزاحمشنی ابداء وصف بحضرتی

~~وغابب گردانبده شدم ازاین یگانه کردن نفس خودم نیز تا بجائی که مزاحمت و انبوهی

~~ننمود دیگر بیدائی وصفی از اوصاف بحضرت ذات من

~~یعنی : چون معشوق بحکم (ولنبلو نتکم حتی نعلم المجاهدین3 منکم" صدق

~~مرا درطریق جهاد نفس وخروج ازاو وجملةآ اوصاف جلبل وحقیر او مشاهده فرموده و

~~دید که (هرصفت را که محو میکردم - صفتی نیز در کمین دیدم" لاجرم هم لطف او

~~تدارک فرمود، ومرا از همگی صفات و اضافت ایشان بمن وازاین صفت افراد نیز که در

~~بیش آمده بود غایب و فانی گردانید، چنانکه اگر صفتی از من پیدا میشد، آن را

~~اصلا بخود ونقس خود مضاف نمی بافتم تا وحدث ذات مرا که عبن وجود مطلقست

~~مزاحمت نمودی، پس حبنئذ ازخود بکلی باز رستم وبذات حقیتی خود پیوستم

~~ولله الحمد والمنة.- والله اعلم -م.

~~وها انا ایدی ، فی اتتحادی مشبتدئی،

~~وانهی اتتهائی فی تواضع ر فتعتی

~~سعیدالدین فرغانی

~~239

~~1-س 47،ی219- حضرتی حضوری.

~~3-س 47،ی 23

~~سالک بعد از تحفق بمقام جمعی الهی ورهائی ازمطموره حصار تعینات درعین

~~اتحاد از تفرقهآ مبدأ ومعاد خبر میدهد که، اسرار می مغانه رندان دانند - اظهار مبدأ

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_384.png)

~~24

~~واینک پیدامی کنم دریگانهشدن خودم بامعشوقم ابتداء مقام اتتحادرا، و خبرمیکنم از

~~اثنهای خودم در آن مقام درحال تواضع وتنزل از آن کمال رفعت درجهآ خودم بنزد

~~معشوق.

~~ببعنی: چون من بمقام اتحاد ومبادی وغایات آن متحقق شده ام، باین سبب درجه

~~ومقام من بلندتر از آنست که با محجوبان بذکرمبادی واخبار از آن مشغول شوم، مگر

~~که باذنی خاص از آن غایت رفعت کمال یگانگی بمعشوق بمرتبهآ پوشش در لباس

~~صفات بشریت از بهر ارشاد که مقام تواضع وتنزلست بحکم مطابقت وموافقت "(ینزل

~~الله کل لیلة الی السماءالدنیا" رجوع کنم وفرود آیم ، وازجهت مزید داعیه وقوت و

~~شدت انبعاث طالبان مسترشد ، ابتدا واتتهای خود را در اتحاد بیان کنم، اکنون دراین

~~بیت آینده از ذکر ms220 مبدأ این مقام که بتجلتی اسم ظاهر مخصوصست آغاز کرد و گفت :

~~جلت ، فی تجلتبها الوجود لناظری،

~~ففی کل مرئی اراها برؤیتی

~~بیدا کرد حضرت معشوق مروجود مطلق ظاهر را بردیدهآ ظاهر من در وفت بیداکردن

~~حضرت معشوق مرخودش را، پس درهردیدنیثی میبینمش بدیدن خودم مرخودم را.

~~مشارق التدراری

~~خویش درعین اتحاد، و اخبار ازانتهای خود میکند درنشأتی که با نهایت تنشزل و تذاسل،

~~بفایت عالی ومرتفع است والی هذا المقام اشار من قال: "سرما ودرمیخانه که طرف بامش-

~~بفلک برشده دیوار بدین کوتاهی) از ناحیهآ تجلی اسم ظاهر درمظهر ناظر من بدین مقال

~~-درهرچه نظر کردم پیدا رخ او دیدم -

~~1 - وکیف بصبح عنه الطرف محتجبا - وحسنها فی جمیع الخلق تبیانی - چون حق

~~باسم ظاهر در قلب عبد تجلی نمود، عبد سالک دراین مقام از تجلی حق باین اسم مشاهده

~~نماید ظهور حق را درجمیع مرائی وجود وشهود نماید که معشوف کل خود را در جمیع

~~ذرات وجود مشاهده نماید وچون مجلای این ظهور واظهار دیدهآ قلب عاشق است هر آینه

~~بدیده او هم دیده شود کما قیل نظما : که اول چو بخود نمود خود را - انسان شدو نام

~~خود بشر کرد -.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_385.png)

~~قوله : (برزؤیتی ...) اضافة الرؤیة الی الضمیر ، اضافة المصدر الی المفعول .

~~یعنی چون بواسطةآ فنای همگی اوصاف و احکام اضافات وصور انحرافات از نفس

~~من، حقیقتدل وحکم برزخبت وقابلیت اوبیدا آمد، و بحکم. ((ووسعنی قلب عبدی)

~~آن ستر وجودی که وحدث زهوبت ((وهو1 معکم)) بوی مضافست و وی عبن ذاتست ،

~~دراین دل تجلی کرد، واوصاف اصلی نفس چون سمع و بصر و مثلهما، که ازجهت ظهور

~~او فانی ونابیدا شده بودند، بآن تجلی خلعت نو وجود ((کنت سمعه و بصره...)) بافتند،

~~پس دراین حال، حقیفت وجود را که انبساط او عام وشاملست ، برچشم من که بکحل

~~الجواهر ((کنت بصره) روشن بوده جلوهداده تا من خودرا بواسطهآ سلب جمله اضافات

~~رفنای همگی صفات ، عبن این وجود واحد مطلق ms221 منبسط دیدم . پس هرجه بواسطهآ

~~نظر مدرک من میشد، جون ازوجود حظی داشت، خودرا عین آن جیز دیدم، و بآن

~~دیدن خویشتنم معشوفم را در آن مدرک منظور عین ذات خودم وعین آن چیزمشاهده

~~کردم، وجملهآ موجودات را تنوعات ظهور آن بک ذات یافنم که عبن وجود ظاهراست.

~~این ذکر مبدا اتحاد است که بیانش موعود بود، واما ذکر وسط و اننهاش دراین

~~دوسه بیت آبینده می گوید:

~~واشهدت غیبی، اذ بدت، فوجدتنی،

~~هئنا لک ، ایاها، بجلوة خلوتی2

~~سعیدالدین فرغانی

~~22)

~~1-س 57،ی)

~~2- انشهدت : جعلت اشهد، احضر. وجدتنی. وجدث نفسی. الجلوة، من جلوة

~~العروس: عرضها علی زوجها. خلوتی اعتزالی الخلق. چون باطن عاشق وغیب ذات هویت

~~او عین ظهور معشوق است، چون ازجلوه وتجلی وظهور، واظهار معشوف، عشف وعانشق

~~یدید آمد وچون معشوف پرده حجب ظامانی ونورانی که در تطور اطوار کسب نموده از

~~پیش بردارد وبردیده نشهود عاشف جاوه کند او در آنجا خود را همه معشوق یابد - آنجا

~~چورسیدم من، آنجا هماه اودیدم -واین نتیجه تجلی باسم ظاهر است، درمفام سیر

~~عد دراسماء ظاهر، چه سالک دراین مقام ازاسمی باسم دیگر سیر نماید وخاصیت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_386.png)

~~222

~~ونموده شدم غیب وباطن خودم جون حضرت معشوق پیدا شد، پس خویشتنم را یافتم

~~آنجا، اعنی، در حضرت غیب ذات معشوق بواسطهآ پیدائی خلوت خودم، اعنی، باطن

~~ماهیتتم که من عبن حضرت معشوق بودم .

~~یعنی : باطن وجود که حضرت غیب ذاتست، وعبن او مشتمل برشئون واحوال او

~~درحضرت علم ازپس پردهآ حقایق معلومات پنهانست ، جنانکه هر معلومی صورت و

~~پردهآ شأنی ازشئونست، و آن شأن غیب و باطن آن حقیقت معلوم، وازاو وجود علمی

~~وشهود عبارت کنند. ومراد از آنکه گویند هر ماهیکنی درحضرت علم وغیب حق وجود

~~علمی دارد، این باطن وجود است که بحضرت واحدیگت که مثبت کثرت نسبی و

~~اعنباراتست تعلق دارده جه در آن حضرت، وجود عین علمست وعلم عبن ذات ، وباز

~~ظاهر وجود که هم عبن ذاتست ms222 ، وحضرت شهادت او بواسطهآ عموم و شمولش مرتبهآ

~~ارواح ومثال وحس را، وجملهآ ارواح وصور روحانی ومثالی وحسی تعبثنات نور و

~~ننشوعات ظهور اویند، جنانکه گفنهشد، و اورا وجودعبنی گویند، ونسبت او بحضرت

~~احدثت که مشققط اعتباراست تمامنر است ، او نیز هم درپردهآ نسب واضافات و

~~اسماء و صفات که مستلزم اضافت وجودند بهرمعلومی ممکن هم بنهانست ، و آن

~~اسماء وصفات وتعبنات ونسب واضافات حجب کمال ظهوراویند باطلاقه ونزاهه وحدته

~~مشارق التدراری

~~هراسمی حاجب و بستر شهود اوست از خواص اسماء دیگر، مگر آنکه بسالک از مقام

~~تلوین خلاصی یابد وبمقام تمکین برسد که عبارتست از تحفق بجمعیست اسم کلی ظاهر

~~بهر حال درمقام تجلی معشوق باسم ظاهر جاوت عین خلوت میباشد.

~~چون وصل درنگنجد، هجران چه کار دارد))

~~جهت تفصیل این بحث رجوع شود به مقدمهآ نگارنده براین شرح و مقدمه شارح

~~علامه ونیز رجوع شود به مقدمه شارح محقق بشرح عربی این قصیده - منتهی المدارک

~~ومقدمهآ حقیر برتمهید القواعد ابن ترکه. بسید جلال آشتیانی، عفی الله عن جرائمه بحق

~~محمد وآله صلوات الله علیه وعلیهم - لیلهآ 19 شهر صفر الخیر یکهزارو سیصدو نودوشش

~~1396- من الهجرة النبویشة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_387.png)

~~پس چون بواسطهآ سلوک و ریاضت، آن جملهآ فبود صفات واضافات که *ورکثرت

~~وانحرافات بودند از نفس فانی شدند، حقیقت دل که جامعست و برزخ میان وحدت و

~~ساطت ونزاهت که صفت روحست، ومیان کثرت و نقص وترکیب که ازصفات نفس

~~است، بصورت وحدث مجموعی که حقیقت اعندال آنست بیدا آمد، پس ظاهر وجود

~~در این دل تجلای کرد تا من در آن تجلی ظهور وجود را بکماله و اطلاقه و نزاههآ و حدته

~~دریافتم ، وباسم ظاهر متحفق شدم، چنانکه دربیت گذشته گفتم .

~~واین سیرم بود در نفس ونفی صفات او، وجون این سبر تمام شده آنگاه باز در

~~روح وصفات او سیر آغاز کردم، وحجبی که از تعیثن و امکان روح و تقیشدش وصفات

~~تنزیهی و وحدث و بساطت ms223 حاصل بود، بواسطهآ تخلق و تحفق باسماء وصفاتی که

~~مؤدنند بنشببه جون سمیع و بصیر و نحوهما، آن حجب را خرق میکردم تا بباطن روح

~~رسیدم که حقیفت وماهیت من بود، حبنئذ حکم آن جمعیتت وبرزخیکت دل که در

~~روح نیز پنهان بود پیدا آمد، آنگاه تجلیئی از باطن وجود از این دل سربرزد، وغیب

~~حقیفت وباطن ماهیت مرا که شأنی ازشئون ذانست مشهود من گردانید، فذلک معنی

~~فوله : "(واشهدت غببی اذ بدت ...) پس بواسطهآ آنکه آن غبب مرا که باطن وجود

~~وشأنی ازشئونست از خلوتخانهآ حفیفت ماهبت من که باطن روح منست برمن جلوه

~~دادند، وحجاب وپردهآ حقیفت مرا ازپیش برداشتند تا من دراین حضرت غیب و باطن

~~خودم را عین شأنی از شئون ذات معشوق یافتم، و آن شأن در آن حضرت عین ذات

~~بود ، چه آنجا مغایرت وغیر را اصلا مجال نیست فصح قوله : "فوجدتثنی هنا لک

~~ایتاها بجلوة خلوتی "ای بالتجلی المضاف الی حقیقتی، والمستبطن فی ماهیتتی الخالیة

~~عن کل حکم وصفة. واین حکم تجلی اسم باطن بود و تحقق بآن ، وبعد ازاین دراین

~~دو بیت دیگر ذکر تجلی جمعی میکند؛ بین الظاهر و الباطن که بمرتبت کمال تعلق دارد،

~~وچون تحقق بآن تجلی جمعی، موقوفست برفنای تقیشد بهریک از این دو تجاسی ظاهری

~~سعیدالدین فرغانی

~~243

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_388.png)

~~244

~~وباطنی، ومحو حضور باهریک دون الآخر ، لاجرم دربیت آینده، ذکر فنای آن تقیشد

~~فرمود، ودرآن بیت 1 دیگر ذکر تحقق بنجلی جمعی، والله المرشد .

~~وطاح وجودی فی شهودی، وبنت عن وجود شهودی، ما حیآء غیر مشبت

~~و بیفتاد ومحو شد وجود ظاهر من وحضور وتقید من باوء دراین شهود باطن من و

~~جدا شدم از آن وجود علمی که باین شهود حقیقت من مضاف بود در آن حال که

~~محو کنندهآ تفیشد بحضور هریک ازاین دو تجلی بودم . نه اثبات کنندهآ حضور با یکی

~~از بهر محو آن دیگر.

~~بعنی: هرجند بنجلی ظاهری اولا، وباطنی ثانیآ، ms224 متحقق2 شدم، اما هنوز شهودم

~~مقیتد بود تا دروفت حضور با نجلی ظاهری نجلسی باطنی در وی مخو بوده ومن ازاو

~~غایب ومحجوب بودم، وجون این شهود تجلی باطنی که موجب تمیثز باطن حقیفت

~~منست روی نموده آن وجود عبنی وتجلی ظاهری دراو محو افناد، ومن ازاو محجوب

~~و بیخبر گشتم، وهو معنی قوله : (وطاح وجودی فی شهودی) پس درحال محو

~~بکی ازاین دو تجلسی، آندیگر مثبت میبود، وباثبات یکی ازایشان دیگری محو

~~مشارق التدراری

~~1 چون بسالک بجمعیت ایسم ظاهر متحفف شوده شروع مینماید در سیر در

~~اسماء باطن کاه از مراتب سیر فی الله محسوب میشود وبعد از تحقق باسم باطن ونیل بمقام

~~تمکین دوم وخلاصی ازمفام تلوین دوم، از آنجا که سالک مقیشد به تحقق اسم باطن است

~~متلون باین لون میشود، تا متحفق شود بمفام جمعیست اسم ظاهر وباطن ونیل بمفام

~~مکین تام وتششرف بمقام صحو بعد ازمحو وفناء عن الفنائین.

~~قوله: طاح ... ای هلک شهودی: حضوری، من شهد المجلس: حضره. بنت: ابتدعت

~~2- باید توجه داشت که تفید بسالک به تجلی ظاهر، قبل از تحفق بجمعیت اسم

~~ظاهر ، سالک درمفام تلوین ایست، وبا تحفق بجمعیت این اسم بمقام تمکین میرسد، و

~~همین تحفق باسم ظاهر خود تلوین ایست نسبت به حجاب سانک از خواص و آثار تجلی

~~اسم باطن.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_389.png)

~~می افتاد ، واین را مقام ("(تلوین1 گفتهاند" باصطلاح قوم ، وجون مطلب من حضرت

~~ذات و جمعیتت بود که هردو تجلی در آن حضرت مجنمع و مثبتند و از آنجا منتشی

~~میشوند، وکمال من بشهود آن حضرت که اورا جمع الجمیع ومقام تمکین نیز خوانند،

~~بازبسته بوده و تحفشق من بشهود این تجلی جمعی، موقوف بود بر محو هریک از این دو

~~تجلتی، وتقید بایشان بی اثبات آن دیگر .

~~پس در آن حال که متوجته آن حضرت جمعیگت شدم و ماحی هریک از این دو تجلی

~~وتقیبد بهربک بودم نه مثبت بکی ازایشان از بهر محو ms225 دیگری ، از این شهود باطنی و

~~وجودی علمی نبز که بوی مضافست وموجب تمیثز باطن حفیقت منست از بافی شئون،

~~جدا وبیخبر گشتم. وهو معنی قوله: ((وبنت عن وجود شهودی ماحبا ...) للتقید

~~بکلاالتجلیین الظاهری والباطنی، غیر مثبت لأحدهما الأجل محو الآخر . والله المرشد.

~~وعانقتت ماشاهدت فی محو شاهدی

~~بیششکهده للصتحو من بعد سکرنی]

~~ومعانقه کردم آنجیزی را که دیده بودم از باطن حقیفت خودم که شآنی از شئونست

~~بشمیزا معبنا درحال محو شاهد خودم، اعنی: ظاهر وجود که درشهود تجلی باطنی

~~بحو افناده بوده واین معانقهآ تجلی باطنی اخنصاصی مرا بواسطهآ آن میسر شد که بآن

~~حضرت جمعبکت کسه منشأ آن شهود ظاهری و باطنیست و بخشنده آن شهود ظاهری

~~متحفتق شدم، وبوی بینا گشتم بسبب هشباری که ببقا بآن تجلی جمعی و مقام تمکین

~~سعیدالدین فرغانی

~~225

~~1 - واین آخر مفام تلوینست باصطلاح. خ

~~2 - یعنی: بعد از آنکه در خلوتگاه معشوق بر من گشوده شد ودر آن خلوت خانه از

~~رسم واسم وجود ظاهر رستم وبمقام تمکین نائل گردیدم، دراین خلوتخانهآ محو عانشق

~~درمعشوق که مقام تحقق باسم باطن ایست در جلوتگاه موطن اطلاقی که، حاضر کنندهآ

~~عین مشهود است جهت صحو بعد ازمستی و سکر لازم این موطن که خود بلحاظ کمال

~~صحو بعد ازمحو مقام تمکین وموطن خلاصی از تلوین میباشد که "پرده بردار تا به بینی

~~خویش - دست با دوست کرده در آغوش))

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_390.png)

~~246

~~حاصل آمد بعد ازمستی فنا ومحو وبیخبری ازاین مفام جمع و تقبد بآن دو تجار

~~باطنی وظاهری، که این بقا و تحقشق بحضرت جمعیگت و مفام تمکین بر آن فنا و بی خبری

~~و محو منرتب افتاده بود. یعنی: جون از حضور بآن تجلی باطنی وظاهری و تقیشد

~~بایشان فانی شدم که آنرا "(الفناء فی الفنا" گفته اند ، واز خود و آن تجلببات و مقام

~~ناوین وهرچه رقم هستی و نیستی بروی کشیده است، بیخبر گشتم که مستی حقیقی ms226

~~آن بیخبریست، بعد از آن بآن تجلی جمعی وحضرت جمعببتت ومفام تمکین که منشأ

~~وجود وجملهآ نجلبات وموجودات ومبدا علم وهمهآ حقایق معلومات معدومانست ، و

~~منهد ومشعبتن آن ظاهر وجود است که شاهد منست، وشهود وادراک من همه بوی

~~مضافست باقی و متحقق گشنم، حبنئذ جون بآن چشمی که بکشحل جمعیگت منتور

~~شده بود نظر کردم، هرچه در وقت آن محو شاهد خودم در آن تجلاتی باطنی از آن

~~تجلی باطنی واختصاص وتمیثز حقیقت من وتمیثز ذاتی شأنی که باطن حقیفت منست،

~~مشاهده کرده بودم، ودراین مستی الفناء فی الفناء، ازاو غایب وبیخبر گشته اکنون

~~بواسطهآ تحفق بآن حضرت جمعبتت که مششهد آن شاهد بل جمله شهودات و تجلبان

~~است، چون از آن مستی هشیار شدم، عین آن اختصاص وتمیز را در آن حضرت ثابت

~~یافتم وهبچ چیز را منفی ندیدم .

~~فی الصتحو بعد المحو، لم اک غیرها،

~~وذاتی بذاتی ، اذ تجلتت تحلکتا

~~بکمالاته جلوهگر آید وحجب و تعیشنات کونی ویردههای نسبی اعتباری بکلیتها برداشته

~~بذیرند وحکم غیریست بکلی محو شود که: چو ممکن گردامکان بر فشاند - بجز واجب

~~دگر چیزی نماند - واین خاصیت تجلی ذاتی حق است که خرمن هستی عاشق تماما

~~مشارق التدراری

~~1- (اجوآمد روی میرویم4 کله بانشم من کله من بانشم)) در آبن معشو و مهود

~~نشود وذات عانشفق که مبدأ این تعیشناتست هنگامی تجلی حضرت معشوق که از آن به گرد

~~امکان و حدوث تعبیر کردهاند ازمیان برخیزد وذات عاشق وتعیسنات وی بالمرة فنا

~~ه بر عرت ختود می نسوزانه لدا شصمی آزمعنای - کان ألله ولم یکن معه نشیء - آن

~~صاحب ولایت کلیه سئوال نمود وآن حضرت فرمود - الآن کما کان - چوبر قی برزند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_391.png)

~~بس دراین هشیاری آخرین وبقای حقیقی بعد از این بمحو الفناء فی الفناء، من

~~نیستم جز حضرت معشوق، وجون حقیقت این ذات یگانه بجمعیتتها و کلیکنها تجای

~~کرد، آن ذات من که پیش از این مقید و جزئی بود، اکنون ms227 هم باین ذات من که اطلاق

~~و کلیتت وجمعیتت حقیقی اورا است آراسته شد، و آن حکم تقیشد وعیب جزئیتت از

~~او زایل گشت وجز بک ذات مطلق که کل الکل- است ظاهر نماند.

~~فو صفی، اذ لم ندع باثنین، وصفها

~~وهبتنها ، اذ واحد، نحن هیتتی

~~پس هرصفتی که اکنون دراین صورت عنصری مرا وصف کنند از ضحک و بکا و

~~سخط و رضا وجوع ومرض وامثال این، آن وصف حضرت ذات معشوفم باشد ، و

~~هرصورتی وشکلی که اورا باشد از حسن وجمال وعظمت و کبریا و نحوها، جون اکنون

~~ما هردوذات، یکی شده اییم، آن هیئت وصورت من باشد واز اینجا حقیفت ((مرضت6

~~فلم تعدنی) و (جعت فلم تطعمنی) و "مارمیت اذ رمیت ولکن الله رمی) و(ان الدین

~~بثبایعونک انما یبایعون الله" و "رآبت ربی فی احسن صورف) و((ان الله جمیل یحب-

~~الجمال) و(یتجلکی لهم الترب فی ادنی صورة)، وامثال ابن معلوم می شود. والله المرشد.

~~فان دعببت کثنت المجبب، وان اکن

~~منادیاجابت من دعانی ولبکت2

~~سقیدالدین فرغانآی

~~247

~~گردد جهان طمس - چنان گردد کان لم تفن بالأمس -

~~1- (بهزیر لب سلامی کردهئی دوش - همه منزل سلام اندرسلامست) یعنی بعداز

~~فناذات عاشق ازاوصاف عدمی ونسبی آن نیز بمفتضای حکم الاصول یسری الی الفروع

~~حکم دوئی وما به الامتیاز برداشته شود وهیئآت وجودی و احکام خارجی آن نیز که

~~منسوب باوست بعد از اتحاد ذات ووصف یکی میشوند.

~~2 - بسلطان اتحاد بوجهی رفع مفایرت و قمع ماده اثنینیت و قلع انواع شرک نمود

~~وازناحیهآ تجلی ذاتی وصحو بعد ازمحو وتمکین بعد ازتلوین این حکم ازبعد از مرور از

~~ذات وایجاد وحدث واتحاد از اوصاف وهیتآآت با فعال وآثار نیز بسرایت نمود ودرظهور

~~ووجود نطفی و کلامی نیز اثرگذاشت و اتحاد بغایت خودرسید، به نحوی که اگر به حضرت

~~معشوق خطابی رسد، من لبیک گویم و باجابت قیام نمایم واگر بمن ندا شود و مخاطب

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_392.png)

~~248

~~پس اگر حضرت او خوانده شود ms228 بدعائی و سؤالی ؟ من باشم اجابت کننده ، واگر

~~من بانگ کرده شوم درحاجتی ودفع بلبکنی، حضرت او باشد جواب دهنده و لبببک کننده

~~بقضای آن حاجت ودفع آن بلبت.

~~وان نطقت کثنت المناجی، کذاک ان

~~فصصکت حدیثا انکما هی فصتت

~~واگر او سخنی گوید، آن راز گوینده من بوده باشم ، واگر من قصته خوانم، اوباشد

~~که حکایت وفصته عرضاه کرده باشد.

~~فقد رفعت ناء المتخاطب ببننا، وفی

~~رفتعها ، عن قرقة الفرق ، ر فتعتیا

~~پس بدرستی مرفوع شد تاء مخاطبه مبان ما، تا اگر کسی گوید: کثنست . آن

~~کنت و در رفع این تاء خطاب از آن اهل وجماعت که بنفرفه ودوئی گرفتارند بلند

~~شدم وآزاد آمدم . دراین بیت صنعت ابهام بکار برده است در آنجه گفت : رفعت ،

~~ناء المخاطب. بکسعنی آنست که مرتفع و ناجبز شد تاء مخاطب میان ماه تا در حکایت

~~ما اصلا آن حرف بکاربردن درست نباشد. ودیگر آنکه آن حرف تا که ضمیراست و

~~فتح ونصب او برمخاطبه دلالت میکند. وضم ورفع اوبر نفس متکلم ، اکنون آن

~~حرف تا درمیان سخن ما بکلتی جز برفع وضم بکاربردن جایز نماند .

~~فان لم یجتوز رؤیة اثنین واحدا

~~حجالک، ولم یتبت لبعد تثبشت2

~~مشارق التدداری

~~باقبال، آنحضرت ازاین دعوت به لبیک اجابت مخصوص شود، اگر اوبسخن گوید، گوینده

~~من باشم، اگر من حدیث نمایم او حدیث کند

~~1- ناچار - تاء - تفرقه ازیین ما، بردانشته شود ومیم جمعیت طر فین نسبت را

~~چنان احاطه نموده که درعین آن رفع، نصب را بات رتبهآ من شد ازمیان طائفهئی که

~~بفرق جزم کردهاند واز حدیث اتحاد ووصل ودرنتیجه از بسر توحید غفلت دارند واز

~~مرتبهآ جمعیت بی اطلاعند . ونعم ماقال العارف الکامل : "پیام اهل دل است این خبر که

~~بسعدی داد- نه هر که گوش کند، معنی سخن داند).

~~2 - یعنی عقل تو که عقل جزئیاست و محکوم باحکام وهم و خیال (لذا ازدرک حاق

~~انشیاء عاجزست واین عقل جزئی شهربند محروسهآ طبیعت ومحبوس ms229 مطمورهآ کون و

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_393.png)

~~پس اگر عقل تو که مسترشدی، جایز نشمرددیدن دو را، که یکی باشد، وساکن

~~و ثابت نشوی بآن، ازجهت دوری تو از بجای آوردن شرایط فکر وحکم کردن بصحتت

~~و فساد آن، واز درنگ کردن نیز درحکم بجواز وعدم جواز .

~~ساجلو اشارات، علیک ، خفتیة، ببها کعبارات، لدییک، جلیتة

~~هم اکنون جلوه میدهم برتو اشارتهای پوشیده را بآن رؤیت که آن اشارات همچون1

~~عبارات وبیانهای ظاهر بنزد تو .

~~واثعرب معنها ، مخرباء حبثلات حیر

~~ن لسبس ، بتبیانی سماع ورؤیة

~~وبیان کنم روشن وظاهر از آن رؤیت ، بیانی درعجب افکننده، تا آنجا که نباشد یا

~~نبینم آنگاه هیچ پوششی در آن باب، و آن افصاح که کنم به دو بیان باشد :

~~بکی، سماع و نقل، جنانکه ظهور حدیث جبرئیل درصورت دحبهآ کلبی .

~~و دوم، رؤیت مثالی درحس، جنانکه دراین ابیات آینده خواهم گفت .

~~قوله : (ولات حبن) حرف - لا- فیهاء هی النافیة للجنس، زیدت علیها التاء" کما

~~فی ثمکت وربتت. وختصتت بها بنفی الأحیان، وحین لبسمنصوب بحرف النفی .

~~فکاذه قال: ولا حین لیس لک. اوانسا نصب حین - بفعل مضمر ، ای: ولا اری حبن

~~لیس ، وهذ رأی الأخفش . والاعراب : الافصاح . والاغراب بالغین المنقوطة : الاتیان

~~بالأمرالغریب .

~~سعیدالدین فرغانی

~~229

~~مغلوب احکام موروثهآ آباء وامتهات) اگر جائزنداند اتحاد بین فرع واصل وظل و ذی ظل

~~را، ازاین باب ایست که درنشأت وجود تو، نمود بر بود غلبه دارزد وتو ساکن نشوی و

~~آرامش نیابی از این اضطراب تشویش انتساب بجهت بعدی بعید که بین مقتضای نشأت

~~اوست وتو.

~~2 - و هم اکنون جلوه خواهم دادن برتو مخدرات اشاراتی که بدان رویشه و اقع است

~~وآنرا اثبات میکند و برتو پوشیده و مخفی مانده است، تا همچنان گردد آن اشارات

~~خفیشه که عبارات جلیه نزد تو

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_394.png)

~~250

~~یعنی : باین مثال که میگویم ، دراین ابیات آینده بیان و تحقیق این مسأله بکنم

~~ببانی غریب در عجب افکننده

~~مثال مشحق والقیقة عثمتدتی

~~واثثبت بالبرهان ms230 قولی، ضار بآ

~~وثابت کنم بدلیل روشن مراین قول ودعوی خود را که من وحضرت معشوق یگانه

~~شدهایم و دوئی ازمیان ما مرتفع گشته است، زنندهآ مثال مشل زنندهگی که برحق

~~باشد درهمه اقوال وافعال خوده واز سر دانش ویقین واطتلاع تمام مشلی زند، و

~~مثالی مطایق مدعای خود نمابد ، وابین حضرت حقیقت وجمعبتت که منشأ وجود وعلم

~~حفیقی است و ازاو "(مایبدل القول1 لدی*" مراد این حضرتست، اعنمادگاه منست در

~~این تقریر، که جملهآ علوم ازاین حضرت تلقتی میکنم ودربیان میآورم، پس از خلاف

~~رتبدل مصون باشد ، واز تنافض ومعارضه ویطلان محفوظ.

~~قوله : ((محق) صفة لموصوف محذوف ، ای مثال رجل ضارب محق .

~~وتقریر آن مثال آنست که، در عالم حس مشاهده میکنی مرآن پری گرفته را که

~~اورا مصروع میخوانند که بواسطهآ مناسبتی من حیث المزاج آن پری بصفاته مراین

~~مصروع سودائی ظاهر میشود، واورا بمدد آن ماده که درمزاج این مصروع غالبست

~~مغلوب خود میگرداند، وصفات وقوای اورا معطتل میکند، واین پری بصفاته،

~~بشخص این مصروع ظاهر می گردد ، پس دراین حال این پری از دهان این مصروع

~~درحالت صحتت جز لغت پارسی هیچ زبانی دیگر نمیداند گفتن وفهم کردن ، ودراین

~~حال این بری ازدهان او با تو به عربی یا ترکی سخن می گوید، وترا از کوائن واحوال

~~ماضی ومستقبل که اورا بحکم لطافت نشأت وقلتت حجب وعبور کوائن برمرتبت و

~~نشأت انسان در نزول آن کوائن باین عالم و نشأت حالی از آن احوال و کوائن آگاهی

~~حاصلست ، اخبار میکند و آن چنان ظاهر میشوده پس تو بسبب اختلاف لغت وغیره

~~بقین میدانی که این سخن گوینده غیر این شخص مصروعست که با شخص و ذات او

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_395.png)

~~یکی شده است، چه تو سخن از شخص این مصروع مغلوب میشنوی، اکنون این مثال

~~دلیلی روشنست برصحت دعوی ما، ازیراکه معلوم و محقق است که این پری با این

~~متبوع مصروع متساویند درخلقت وامکان ms231 ، ومتغایرند در تعیشن وجود و تشختص و

~~اوصاف واخلاق وخواص و نشآت وغبر آن، و وجود و اوصاف هبجیک از ایشان

~~بآندیگر محتاج نه . پس چون جایزست و واقع، که چنین دو شخصی بواسطةآ غلبه

~~حمفات یکی ازایشان بالعرض برصفات آن دیگر، وقهر صفات یکی مرآن دیگر را در

~~نظر تو یکی نمایند تا تو بارتفاع تمییز و دوئی میان ایشان حکم کنی، چرا جایز نباشد

~~که وجودی که اصل و مطلقست و آن مضافست بحضرت معشوق بصفة وحدثه وفوة اطلافه،

~~تجلتی کند بروجودی که بجمیع صفاته فرع و پرتو اوست، ودرهمه جیز از ذات و

~~صفات بوی مخاج ودرهمه احوال بوی فادر وقاهر وغالب ، وابن فرع، خود را که

~~مقیداست بالاصالة لصفة اطلاقه، مغلوب ومقهور گرداند تا قید این مقیکد بواسطهآ این

~~فهر وغلبة اطلاق براو فانی ومستهلک شوده وآنکه اصلست بصفاته الأصلیکة ظاهر باشد،

~~واز دو، یکیشدن که میدعای ماست، جز این نمیخواهیم، پس آنچه گفت : "اتیت

~~بالبرهان ضاربا مثال محق*" این قیاس روشن بطریق اولی را میخواهد، پس این معنی

~~مذکور را دراین دوسه بیت آینده تقریر میکند .

~~بمتبوعة، تنبیک، فی الصرع، غثیرها،

~~علی فمها فی مستها حبث جنتت

~~بآن کسی مثل میزنم که اورا پری درپی کرده باشد دروقت غلبهآ بیماری صرع

~~بروی که ترا اخبار میکند غیراین متبوع مصروع. یعنی پری ازدهان این مصروع در

~~وقتی که این پری اورا بسود و بگرفت و مغلوب خودگردانید، تا بجائی که این مصروع

~~دیوانه شد یا بری گرفته شد.

~~الباء فی قوله : ((بمتبوعة) صلة قوله : (ضاربا" ای ضاربا بمتبوعة مثالا ؟ ضرب

~~مثال رجل محق. وانما أنکت المتبوعة ، الأن غالب ما تقع هذه الواقعة للنساء لفرب

~~نسبتهن بسبب قلکة العقل وغلبة حکم الانفعال علیهن2 .

~~سعیدالدین فرغانی

~~251

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_396.png)

~~252

~~ومن لیفة تبدو بغیر لسانها،

~~علبته براهبن الادتلکة صحتت

~~واز لغتی که ظاهر میشود ازاین منبوعه بغبر لغت وزبان او، براین قول من دلائل

~~روشنش درست شد. بیانه ms232 قد ذکر مستوفی .- دلائل روشن .-م.

~~وفی العلم ، حقآء ان مثبقدی غریب ما

~~سمعت سواها، وهی فی الحسابدن

~~و در علم ثابتست بطریق حقیکت، که آن پیداکنندهآ آن لغت و سخن غریب که

~~شنیدی غیر آن متبوعه است ، وهمان پری است، واین متبوعه است که در حس این

~~سخن غریب را پیدا کرد.

~~قوله : (حقتا ...) من باب المصدر المؤکتد لغبره، نحو زید فائم حفتا .

~~یعنی چون بیقین، گوینده، غیر این منبوعه است، وتو از منبوعه وزبان اومیشنوی،

~~پس معلوم میشود که پری بحکم غلبه بروی ، با وی یکی شدهاست.

~~فلو وایحدا امسبت اصبحت واجدآه

~~مثنازلة، ما فثلکتته عن حقیقةا

~~پس تو که مسترشدی، اگر ازاین کثرت صفات نفس یگانه شوی، بظهور وحدت

~~اعتندالی دل وحکم او بنزد تو اعنی صاحبدل گردی، آنگاه یابنده شوی این معنی را

~~که گفتم بحقیفت بطریق منازله .

~~بدانکه سالک جون صاحبدل شود و بواسطهآ فنای کثرت صفات نفس و انحرافات

~~آن بوحدت وعدالت دل تحقق بابد، وباز بحکم نشأت گاهی در وی احکام کثرت نفس

~~را غلبه میباشد، وگاهی باز حکم وحدت مجموعی قلب قوی میشود، و گاهی حکم

~~وحدث حقیقی ستر وجودی و تجلتبات او، اورا بکلی فرو میگیرد ، پس هرگاه که

~~مشارق التدراری

~~1 -_پس تو که مسترشدی اگر از مقتضیات کثرت امکانی یکسو شوی، و بسوی

~~وحدث وجودی خویش باز آئی، البته یابندهآ آن معنی گردی (ابازدانی که من چهمیگویم -

~~گرت افتدت گذر بعالم هوش" واین سسر که من از حقیقت خویش میگویم بر سبیل منازله

~~از دل من بدل تو فرود آید، نه اززبان من که فهم کنی .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_397.png)

~~این سالک در امری از امور الهی یا کونی بحضرت توجثه کند تا حقیقت آن امر

~~بر وی آشکارا شود، درحال آن توجثه خاص، اگر تجلتییی روی نماید مثنصبغ

~~بحکم جلیتهآ آن امر و آن زمان حکمی از احکام نفس ظاهر باشد، تا آن تجلتی برسد و

~~اورا بقهر مستهلک گرداند، ms233 بس حقبقت آن امر را آشکارا کنده آن را تدلتی خوانند.

~~واگر درحال ظهور آن تجلی خاص، سالک را بحکم قلب و وحدث وعدالت او

~~منلبس یابده آن منازله باشد، واگر حالتیئذ آن تجلی خاص منصبغ بجلیهآ آن امر

~~براین سالک ، حکم وحدث حقیقی ، سرش را غالب یابد، آن را تدانی گویند .

~~اکنون می گوید، که تو سالک مسترشدی، اگر بوحدث مجموعی قلب تحقشق

~~یابی، ودر آن حال بحقیفت این معنی اتحاد که با تو تقریر کردم متوجه شوی، حینئذ

~~ابن حقیقت را بطریق منازله بتحقیق معلوم کنی بحکم مناسبت.

~~عرفتت بنفس عن هدی الحق ضلتت1

~~ولکن علی الشترک الخفی تعکفت ، لو

~~ولیکن تو که مسترشدی، برشرکخفی افامت کرده ئی ودر آن مانده ئی بسبب نفسی

~~که بحکم کثرت صفات و انحرافات وظوظ خودش وغلبهآ آن بروی ، ازراه راست

~~وحدث وعدالت گمراه گشته است.

~~بعنی : تا این احکام تقبیدی نفس برتو ونفس تو غالبست، تو این وجود مضاف را

~~درمراتب تحقیقیته، غیر وجود یگانه مطلق حق تصور میکنی بالکلیتة، واین شرک

~~خفیست ، ازیراکه دو وجود، اثبات میکنی، الا آنکه چون آن وجود مطلق را تنزیه

~~میکنی وجمله صفات کمال را از صنع وقدرت و اتحاد وغبر آن بوی مضاف میدانی

~~وبدان ایمان داری، لاجرم شرک ظاهر بتو مضاف نمیشود، وباز بسبب آنکه امری

~~محفگق غیر آن وجود مطلق که شامل این وجود مقیدست اثبات میکنی ، واورا منشأ

~~صفات میدانی ، وآثار را بالاصاله بوی اضافت میکنی، لاجرم شرک خفی داری ، و

~~سعیدالدین فرغانی

~~253

~~1 - عکفت اقبلت ولازمت .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_398.png)

~~254

~~جون وجود، یکی بیش نیست در حقیقت، پس نفس تو بحکم غلبهآ کثرت براو، از آن

~~دحدت حق محجوبست، واز راه وصول بدان گمراه گشته، اگر تو این معنی را

~~بشناسی، دربند فنای آن اوصاف شوی وازاین گمراهی خلاص یابی.

~~وفی حبته من تعزة توحبد حشبته، فبا لشرک یصلی منته نار قطبعة

~~تقدیرالبیت : ومن عز ولم یوجد فی الحب توحبد ms234 محبوبه واتحاد هذا المحب"

~~مع محبوبه، فبهذا الشرک الذی یری نفسه فی مقابلته ولم یفن فیه، یوقد نار القطیعة

~~والهجر ، فلا یصل البه البتة، لان حقیقة الوصل هو هذا الاتحاد.

~~هر عاشق سالک، که نایافت شود این نظر بنزد وی درعشق و سلوک راه معشوق که

~~هسنی یکی بیش نیست و آن بحقیقت مرمعشوق راست واضافت هستی باین عاشق و غیر

~~او عرضی ومجازی است برای حکمنی و مصلحتی درین مراتب، واین هستی مضاف

~~بابن عاشق فرع وسایهآ این وجود یگانه است، پس چون این هستی حقیقی روی نماید،

~~آن عرض ومجاز وسابه زوال پذبرد.

~~وهرگاه که حکم این عرضیتت ومجازیگت وفرعیتت فنا شود، آن حقیقت و اصل

~~آشکاراگردده لاید بسبب فقدان این نظر آن اضافت هستی را بخود حقیقت داند، وجون

~~قلب حقایق و ازالت اوصاف حقیقی در حبتز امکان نیست، لاجرم باین نظر آتش هجر

~~می افروزد، وخود را ازحضرت معشوق دور می اندازد، وقابل وصول بدان حضرت

~~نمیماند باین سبب البشةه جه وصول حقیفی اتحادست .

~~وماشان هذا الشتأن منک سوی السوی،

~~ودعثواه حقا عنک ان تمح ثثبت1

~~وعبب نکرد و معبوب نگردانید مراین حال و کار عشق و اتحاد بمعشوق را از تو جز غیر

~~وغیریگت و دعوی تو آنرا که غیری هست، اگر این غیر وغیریشت و دعوی آنرا که

~~غیری را وجود هست از تو محو کرده شود، حقا چنانکه هیچ اثری از آن در تو نماند،

~~مشارق التدراری

~~1- نشأن: عاب. الشأن: الأمر. السوی: الغبر

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_399.png)

~~حینتذ بتحقق بان وجود حقیقی و وحدت او ثابت و باقی گردی واز تغیشر و تحیشر

~~خلاص بابی.

~~قوله : (حقا) من باب المصدر المؤکند لغبره، وهو یتعلتق بقوله: ((ان تمح عنک).

~~کذا کثنت حببنا، قبل ان یکشف الغطا

~~من اللتبس، لا انفک عن ثنویقة1

~~من نیز چنین بودم مدتی پیش از آنکه گشاده شدی پوشیدگی من و حجب مراتب

~~بکلسی ارتفاع پذیرفتی، که از جهت پوشش و حکم ms235 بقیبتت حجابیتت جدا و خالی

~~نسی بودم ازشرک و دوئی گفتن .

~~اروح بفقد ، بالشثهود مثؤلتفی واغد وبوجدر، بالوجود مشتکتی2

~~گاهی می آمدم و بگم کردن خودی خودم وغیبت از اضافت وجود مقیتد بخودم

~~جمع کنندهآ خودم می بودم با حضرت معشوق بواسطهآ شهود حضرت اطلاق معشوق، و

~~گاهی میرفنم وییافتن خودی خودم وحضور با این وجودمقیتد مضاف بمن در مراتب

~~براکنده کننده خودم میبودم، بسبب این وجود مقیتد مضاف بمن وحقیفت او.

~~تقدیره : کنت امشی جامعا ذاتی بسشاهدة وحدثه واطلافه فی الغبب وکونی فیه ،

~~وحصول هذه الکینونة جبعا ، وهذا الشهود انما کان بواسطة فقدانی المراتب وما

~~بنضاف الیها من التعیثنات الوجودیکة، واضافتنها الی الحقایق مقبتدا منمیتزآ، وکنت آتی

~~مثفرتقا ذاتی بالوجود المقید المضاف الی ووجدانی ایاه وحضوری معه. وتلک التفرقة

~~انتما کانت بسبب وجدانی المراتب وما یتعلکق بها من النسب والاضافات الوجودیکة،

~~فبفقد وجودی المضاف کنت مجموعا بشهودذاتی و بوجدوجودی، اعنی وجدان وجودی

~~واضافته الیة کنت متفرتفا واقعا فی التفرقة

~~سعیدالدین فرغانی

~~255

~~2 - الثنویةة القول بالهین، اله الخیر والهالشسر.

~~2 - مؤلفی خلاف مشیستی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_400.png)

~~256

~~بفرقنی لبشی التزاما بمحتضری،

~~ویجمعثنی سلبی، اصطلاما بغیبتی1

~~مرا در تفرقه می انداخت وجدا میکرد از حضرت معشوق عقل من بسبب التزام من

~~حضور خودم وهشباری خودم، وباز مرا جمع میکرد با معشوق، نفی کردن حضور با

~~هستی مقیتد مضاف بخودم که آن سلب و نفی، بطریق اصطلام بود و اصطلام، نفی کردن

~~صفات بشریت و فنای آن بود، بواردی قوی، از عالم غیب، و آن جمع بودن من

~~بواسطةآ غیبت من می بود ازخودم وهستی وصفات خودم.

~~قوله : ((النزاما) نصب علی المفعول له، و((اصطلاما) نصب علی النمییز .

~~یعنی : هذا السلب کان بطریق الاصطلام .

~~اخال حضبضی الصحو، والسشکر معرجی

~~البها، ومحتوی مثنتهی قاب سدرتی

~~میپنداشتم که فرومایگی وپستی مایهآ من درهشیاری وحضور منست با خودی و

~~نفس و وجود مقیتدخودم ، ومستی وبی خبری را ازاین هستی خودم وصفات نفس

~~خودم، معراج و ترقی ms236 بسوی حضرت معشوق خودم گمان میبردم، و محو وفنای خودم

~~را بالکلیتة بجمیع الاوصاف والتعبینات والاضافات ، غایت قدر مقام وفوق ووصول و

~~گمال خود می پنداشتم .

~~السدرة : هبهنا براد بها غایة المقام الذی یقف السالک عندها ولا یتعدماها مأخوذ

~~من سدرةالمنتهی التی ینتهی ویقف عندها اعمال جمیع العالمین ولا یتعداها. والقاب:

~~القدر.

~~مشارق التدراری

~~1- لبی عقلی الإصطلام: الإستئصال

~~2- معرجی: مصعدی ومرتقای. قاب: مقدار. السدرة شجرة فی الجنسة، وهیالتی

~~تسمسی سدرة المنتهی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_401.png)

~~فلمقا جلکوت الغین عنتی اجتلیتنی

~~مفیقا ، ومنشی العین بالعین فترت

~~پس چون بزدودم وپاک وصافی کردم، وغبار وزنگار حجاب آن بقیشتی را از صفات

~~خودم که موجب این ظن- وپندار بود از آیینهآ دل وهستی خودم، حبینئذ خودم را

~~برخودم جلوه کردم وبرخودم پیدا شدم در آن حال که از آن بی خبریهائی که گفتم

~~هشبار شده بودم ، و از من ، جشم ظاهر من ، بمشاهدهآ حقبفت هستی مطلق که

~~عین العبونست ، روشن گشته .

~~بعنی: بواسطهآ این فنای دوم واستهلاک هر بقیتتی که موجب جزئیگت وحجابیتت

~~بودی ظاهرم با باطنم متحد شدند، و چون هرحکم2 قید وجزئیتی که بود بکلی

~~مرتفع گشت، لاجرم جشم ظاهر ازمن که بعضی ازقوای ظاهر من بوده اکنون بمشاهدهآ

~~حقیفت وباطن من، که اصل همهآ قوا وصفات وتعبشناتست، روشن شده است ، تا باین

~~جزئی، مرآن کلی را ادراک میکنم، پس حینئذ بنسبت با من وادراکات من ، ظاهر و

~~باطن وقبد واطلافی ومتبتد ومطلق بک حتبقت بیش نست، ودر هر مقبتدی مطلق را

~~باطلاقه ساری وظاهر میبینم، وظاهر ومقید را مظهر وآیینة باطن ومطلق مییابم .

~~ومن فافتتی سکرآغنبت افاقة

~~لدی فرقی الثانی، فجمعی کوحدتی2

~~و از احتیاجی که آنگاه داشتم از برای مستی حجابیشت بعدم حضور با خود و بنفی جمله

~~سعیدالدین فرغانی

~~257

~~1- الفین: الحتجاب عن الششهود مع صحسة الإعتقاد، وهو من مصطلحات الصوفیة

~~اجتلیتنی، ای اجتلیت نفسی: رأیتها، مفیقا: من افاق من سکره: صحا. العین الاولی: آلة

~~النظر . الثانیة: قد یکون اراد بها ms237 حقیقة الشیء المدرکة بالعیان او مایقوم مقامه.

~~2- فی بعض النسخ: وچون بهر حکم قید وجزئیستی که بود...

~~3- فاقتی: فقری. افاقة: صحوا. یرید انه صحا کمال الصحو من سکره. واراد

~~بالفرف الثانی: شهود قیام الخلق بالحق ورؤیة الوحدة فی الکثرة والکثرة فی الوحدة من غیر

~~احتجاب احدهما عن الآخر. واماالفرق الاول وهو الاحتجاب بالخلف عن الحق وبقاء رسوم

~~الخلقیة بحالها. واز احتیاجی که آنگاه... ونفی جمله ...م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_402.png)

~~258

~~قیود وصفات واضافات، که تا آن عدم حضور با خودی خود ونفی قبود نمیبود،

~~بحضرت حقیقت واطلاق البتکة راه نمی یافتم . اکنون بکلتی توانگر وبی نیاز شدم از

~~آن احتباجب ازجهت هشیاری از آن مستی دراین حال تفرفهآ دوم که از حضرت جمع الجمع

~~برای ارشاد و تکمیل بعالم تفرقه باز آمدم، پس این شهود جمع میان مقید و مطلق که

~~اکنون بدان متحققم ، همچون آن شهود وحدث حقیقی است که پیش ازاین داشتم

~~که هستنی را مضاف بحضرت معشوق میدیدم1، وآن نبز مطلق ومنزه ازقبد وصورت.

~~و این ببکی دیدن ودانسنن مراین جمع ووحدث را آنست که، در هردوحالت مشهود، یک

~~ذات بیش نبست، درحالت بیشین، مشهود بصفت اطلاق و وحدث، ودر حالت دوم،

~~مشهود بصفت جمع میان وحدث وکثرت نسبی و اطلاق وقید .

~~پس می گوید: که همجنانکه دروفت تحقق بیفام وحدث، مشهود من حضرت بک

~~ذات معشوق بود، دراین وفت تحفق من بحالت جمع و مقام او ، همچنین مشهودم

~~بک حقیقت بیش نیست؟ و آن حضرت ذاتیگانهآ معشوق است جامع میان وحدت حقیقی

~~وکثرت نسبی.

~~قوله : ((سکرا وافافة .0.) نصب علی المفعول له.

~~فحاهد تثشاهد فیک منک ، وراء

~~ماوصفتت، سشکونا عن وجود سکینة

~~پس مجاهده کن بسیر درخود بفنای جملةآ اوصان و بقایای خودت تا مشاهده کنی

~~از حقیقت خودت عجایبی را که این حقیقت تو برآن مشتملست زیادت از اینجه من

~~وصف کردم، وبالا و ورای آن، و آن سکونی و اطمینانیست که درنو بیدا آید از

~~وجود ms238 وظهور معنیی که سبب آرام دل باشد، و آن اثر تحفتفست یمقام تمکین، وظهور

~~خصایص مقام جمعیت مذکور، که دیگر هیچ اضطرابی در حقیقت کار و احتیاج بنفی

~~غبریتت و اغببار گرد تو نگردد

~~مشارق التدداری

~~ا: که هستی را یکی میدیدم، مضاف بحضرت معشوق -حل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_403.png)

~~وفی قوله: (فجاهد تشاهد فیک منک...) راعی صنعة اللکف والنکشر، ووراء ظرف

~~لنشاهد منک، وهو صفة لموصوف محذوف، ای: تشاهد منک شبئا وراء ما وصفته لک،

~~وسکوناء اما بدل من ذلک الموصوف، او عطف بیان . والله اعلم.

~~فمن بعد ما جاهدت شاهدت مشهدی وهادی تلی ایتای ، بل بیقدوتی

~~جه من بعداز آنکه چنین مجاهدت کردم درفنای نفس و روح وصفات وقیود ایشان ،

~~مشاهدت کردم شهود بخشندهآ خودم ، اعنی : این حضرت جمعکترا، و بدیدم

~~راه نمایندهآ خودم را که آن هم من بودم، وغیر من مرا بخودی خودم که حقیفت جمعی

~~است راه ننموده بل که خود اقتدای من هم بخودم بود، وجون صاحب این مفام را در

~~این شهود احوال و ناراتست ، گاهی خود را درصورت هدایت مشاهدت می کند ، و

~~در آن حال مثهتدی هم خود را میبیند، و گاهی نظرش برصفت اقتدای خودش

~~میآید ، ودر آن مقتداهم خود را مییابد، و گاهی خود را دروقوف و استغراق در

~~ترفان میبیند که وقوف بعرفه نمودار آنست، وحبنتذ ، موقف هم حضرت اوست ، و

~~گاهی درتوجئه وطلب مزید الستیر فی اللهمی افتد، وحالتئذ، متوجه البه، همین حضرت

~~که مضاف2 بدوست، و گاهی درمناجات میافتد که نماز صورت آنست، و آنگاه کعبه

~~را که مناجات گاهست هم صورت حضرتی از حضرات ذات خود می یابد .

~~یس جون لفظ بل ، ولا بل، اضرابست از تقربر اول ، وتقربر واثبات ثانی است ،

~~لاجرم در تقربرکه مبنی بر آن شهود و تحول احوالست، دراین دوبیت، این لفظ بکاربردن

~~مناسبست ، که گفت: (بل بی قدوتی" ، ولا بل الی توجهی.

~~القدوة : بالضم بمعنی الافتداء، وبالکسر هو المفتدا .

~~سعیدالدین فرغانآی

~~259 ms239

~~1 - فی بعض النسخ: قدرتی، بدل قدوتی. هادی، من هداه ارشده

~~2- همین حضرتست که مضاف بدوست -خل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_404.png)

~~260

~~وبی موففی، لا بل الیة توجشهی،

~~کذاک صلاتی لی ، ومنشی کعبتیا

~~وجای وقوف من درمقام شهود وعرفان هم بابن حضرت جمعیتت منست، نه که خود

~~توجه من درطلب ودعای مزید کشف وعرفان هم بسوی این حضرت منست، وهمچنین

~~نماز منهم ازجهت تحقیق کمالات منست وبسوی منست، وکعبهآ من که درظاهر نماز

~~بوی روی می آورم، هم از منست، وصورت مرتبه بی از مرانب وحضرتی از حضران

~~منست، ومرا هبچچیز از سبر و وقوف وغیر آن خارج از ذات من نیست، بل که خود

~~هیچ چیز در نفس امر خارج ذات من نبست

~~پس جون ذکرتحفق را باین حضرت جمعیت تمام کرد، ولیکن از حقیفت جمع الجمع،

~~نه از مقام احدیتت جمع، که ذکر تحقق بدان بعد از این خواهدفرمود، اکنون از جمع

~~بنفرفه رجوع کرده جون هردو مفام برا یکی دید وبزبان ارشاده مسترشد را دلالت

~~میکند وتحریص می نماید برعدم وقوف و تقید با هیچجیزی وهیچ حالتی ظاهرا و

~~باطنا ، اما درظاهر از تقیشدش بصورتی حستی و تعلق و بعشق بوی منع میکند بآنچه

~~می کوبد : فلاتک مفتونا بحسک. ودرباطن از وقوف با نفس خود واعجاب بصفتی با

~~خلفی با حالی با عملی با علمی که خود را بدان متلبتس یابد، جنانکه می گوید:

~~فلا تک* مفتونا بحستک معجبا

~~بنفسک موقوفا علی لبس غترةا

~~پس مباش مفتون وعاشق بواسطهآ حس خودت که صورتی یا صفتی خوب بینی و

~~مشارق التدراری

~~1 - فی بعض النسخ : ((فلاتکمفتونا بحسنک معجبا)) . شاید -بحسنک مناسبتربانشد.

~~دراغلب نسخی که جدا قصیده را جاب کرده اند - بحسنک- آمده ایست الغرة: الغفلة

~~قال رسول الله - ص - شرالناس من قامت قیامته وهو حی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_405.png)

~~دان مقبتد ومتعلتق شوی، ومحجب مباش نیز بنفس خود اگر بصورت با صفت

~~کمالیش از علوم واحوال و اخلاق شریف ظاهر بابی، وموقوف مباش ms240 و بازایستاده مشو

~~برحالت پوششی که بکارنا آزمودگی و غفلت از آن تعلق دارد . بعنی اگر دراثنای

~~سلوک ترا که سالک مسترشدی، احوال شریف روی نمابد، و واردات دست دهد ،

~~چون تو هنوز صاحب تلوینی، ودر گرمی سیر و سلوکی بر تحول احوال و اضطراب

~~امر بدایت واقف نیستی، وکار فترتها وحجابها که برسالک طاری میشود، نبازمودهیی،

~~واز آن درپوشش غفلنی ، زنهار براین پوشش غفلت و کار نا آزمودگی موقوف مباش ،

~~ودر کار مجاهدت وسلوک وجد واجتهاد فاتر مشو، و براحوال و احکام بدایات

~~اعنمادمکن، و بآن معجب مباش، و بآن سبب اعجاب اگر بنا برحالی از آن احوال بحکم

~~مناسبتی حستترا صورتی خوش آیده اعناد بر آنکه ترا حالی شریف هست بحس تخود

~~و حسن آن صورت، مغنون ومقید مشو که بدان واسطه، ابواب امداد ومزید، برتو

~~بسنه گردد، وچون مدد منقطع شود، ناگاه تفرقه وحجاب وحرمان گرفتار باشی، جنانکه

~~أکابر از آن حال استعانذت نموده و گفته اند که : (نعوذبالله من الننکثر بعد التعشرف ومن

~~الحجاب بعد التجلی" پس ازاین جهت در پوشش غفلت و عدم تجربت خود را از اعجاب

~~وتعلق صبانت کن

~~وفارق ضلال الفرق ، فالجمع متتج،

~~هدی فرفة، بالاتتحاد تحدتن1

~~ومفارقت کن گمراهی تفرفه و براکندگی خاطر را که بسبب آن تعلثق و تعشیق مقیبد

~~برتو طاری خواهد شد، وخاطر و هم خود را بتوجه بحضرت معشوق حقیقی جمع

~~دار، چه این جمع هم و آزادی آن قیود را تنیجه و فائدهآ راه راست گروهیست که

~~بتحفق بمفام انحاد منحدی ومتصدیند.

~~سعیدالدین فرغائی

~~261

~~1- تحسدت، من تحتداه تشبه به، وجاراه

~~قوله (س 20) : چه این جمع هم وآزادی از قیود، نتیجهآ ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_406.png)

~~262

~~المراد بالفرق هنا تفرقة الخاطر، وبالجمع جمع الهم والتفرع للتوجثه الخالص الی

~~حضرة قدس المحبوب .

~~وصترح باطلاق الجمال ولا تقل

~~بشقییده، میلا لزآخرف زینةا

~~و فاش بگوی وصریح گردان تعلتق خود را باطلاق جمال وجمال مطلق معشوق، ومیل

~~مکن بتقبید آن جمال ms241 مطلق درصورتی وهیأتی معیگن ، ازجهت میل بآرایش مموه

~~مستنعار نابابدار، که بآن صورت معبن انسانی علی الننعبیین قأمست.

~~یقال : فلان لا یقول بذلک الشیء ، ای لایمیل ویلتفت الیه. والزخرف : الزینة

~~المتوهة المستعارة

~~بعنی : اگر عاشق باشی وعشق ظاهر کنی ، باری بجمال مطلق حقیفی که حضرت

~~معشوق مراست که همه جمالها اثر وسابه وفرع اوست، پس چون اصل هست بقرع

~~النفات مکن، وبعشق بازی و شاهدبازی ظاهر التفات منمای، وازبرای زینت و آرایشی

~~بر بافتة عاریبتی که درصدد تغبشر و زوالست دراین شاهدان صورتی وساعت بساعت در

~~صدر اتتفاص وانتقال آن تعلثق وتعششق بجمال مطلق را مقبد مگردان ، وبزیان مده ،

~~واز اصل بفرع وآفتاب بسابه، قانع مشو

~~فکل* ملیح حسنه، من جمالها ،

~~مثعارة له ، او حسن کل ملیحة2

~~جه هر مردی صاحب ملاحت و زیبائی که در عالمست، خوبی و زیبائی اوعاریت داده شده

~~است، آن مرد خوبرا ازحضرت معشوق من، وحشسن هرزنی خوب وزیبا نیز عارینست

~~از حسن حضرت معشوق من، جه همجنانکه دراصل وجود که حسن وملاحت صفت و

~~اثر او است، حضرت معشوق اصل است، و وجود مضاف بهرخوبی فرع وعاریت ازاو،

~~مشارق التدراری

~~1 - الزخرف: اصله الذهب، ثم یراد به التزیین والتحسین الخارجی، یعبر عنه

~~بالفارسیة ب زینت وزیور.

~~2 - فی اکثر النسخ: معار له، بل حسن کل ملیحة.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_407.png)

~~همجنین درابین صفت واثر اعنی، خوبی اصل هم حضرت معشوفست ، وخوبی همهآ

~~خوبان فرع خوبی او وعاریت ازاو بایشان رسبده، وکل عاریة لابد مردودة.

~~بها قیس لبنی هام ، بل کل عاشق

~~کمجنون لیلی، او کثثیش عزقة

~~باین حضرتذات معشوق حقیقی سر گشته شدر(قیس) که بر (لبنی) عاشق می نمود،

~~بل که هرعاشقی که درعالم قائم بود، براین حضرت هایم بود. همچو (مجنون" که بر

~~((لبلی) مفتون می نمود و ((کثبسر) که به ((عزده) مشهور شد.

~~فکل صبا منهم الی وصف لبسها، بصورة حتسن، لاح فی حسن صورةا

~~پس هریک ازاین عاشفان مشناق ومایل شد بسوی وصف ms242 پوشش حضرت معشوق

~~که بدان صفت منلبس شد ، وآن صورت را مظهر وآیینهآ صفتنی ازصفات واسمی از

~~اسمای خود ساخت، و آن شخص که معشوق آن عاشق می نمود صورت پوشش اوشد،

~~وحضرت معشوق، حسن مطلق بر کمال خود را بدان شخص مصکور گردانبید، وبدان

~~پوشیده شده تا آن وصف بوشش حضرت معشوق که مصور شده است بصورت آن

~~شخص، از حسنی که بدان شخص مضافست میتابد . پس نفس وحس تعاشق ، بحسن

~~ظاهر این صورت مایل شد، وجان و سرش عاشق آن وصف، که باطن آن حسن ظاهر

~~است، پس ازاین جهت همه بر آن حضرت عاشق آمدند .

~~وما ذاک الا أن بکدت بمظاهر، فظنثوا سواها، وهی فیهم تجلکت2

~~واین که گفتم نیست جز آنکه حضرت معشوق بواسطهآ این صنور ومظاهر انسانی در

~~أین عالم حس ظاهر شده جنانکه این صور ومظاهر ظاهر بود، واو در آن پنهان .

~~پس این عاشقان ، چنان گمان بردند، که این صور ومظاهر ، غر حضرت اوست،

~~سعیدالدین فرغانی

~~263

~~1 - صباء مال. لبسهاء اراد به التباسها بغیرها وانطواءها نحت مظاهر مختلفة

~~2 - فی بعض النسخ: فظنوا سواها، وهی فیهم تجلشت.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_408.png)

~~264

~~وهم حضرت او بود که در حقایق وصور ایشان تعجلشی کرده بود، و برخود وایشان ظاهر

~~شده، هرجند ایشان اورا نمی1 دیدند.

~~بکدت باحتجاب واختفت بمظاهر

~~علی صبغ التتلوین فی کل* برزة2

~~ظاهر شد حضرت معشوق برعاشق صادق صاحب کشف دراین عالم حس ، ولیکن

~~بواسطهآ آنکه این صور حستی را لباس وصورت خود ساخت، و باین لباس از نظرهایی

~~که برعالم حس مقصور است مختفی ومحتجب گشت ، پس ظهورش اینجا بواسطهآ

~~احتجاب میسگر شد، وازنظر اغیار باین صور ومظاهر حسی ، حقیقت خود را پنهان

~~گردانبد، تا ابن اغباره مرابن مظاهر را ، غبر می بینند ومیشمرند ، پس باین مظاهر

~~ازایشان مختفی گشت تا شرف و رتبت عشاق ظاهر آید، و این ظهور حضرت معشوق

~~بواسطة اختفا، برنگها وشکلهای گوناگون، نمودن میبود، که درهر ms243 بیرون آمدن و

~~ظاهرشدنی برهر عاشقی صادق برنگی وصورت معشوقی دیگر پیدا شد . حرف علی

~~متعلق بیدت.

~~ففی النکشأة الأولی تراءت لآدم بمظهر حتواء قبل حتکم الأمومة3

~~پس در ظهور اول بنمود و عرضه کرد حضرت معشوق خودش را برآدم صفی

~~"زعلیه السلام" بواسطهآ صورت ومظهر حوا، تا آدم بسوی او مایل وشبغته شد پیش

~~از آنکه حکم مادری مرآدم را معلوم بودی .

~~مشارق اتتدراری

~~1 - وعن قبلة ارباب العرفان، علی علیه السلام : ان الله تجلی فی خلفه من غیر ان رأوه

~~واراهم نفسه من غیران یتجلسی لهم .

~~2 - فی بعض النسخ : "اعلی صبغ التکوین ...) بدل التلوین. صبغ، الواحد صبفة :

~~الاصطباغ. برزة ظهور. وعن الکلام - 6 - استتر بفیر ستر مستور.

~~3 - النشأة الاولی: العالم الاول والظشهورالمقدم علی الکثرة. تراءت: ظهرت. الأمومة:

~~الصیرورة أما.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_409.png)

~~یعنی عشق ومبل آدم به حتوا حکم مناسبتی صفانی بود، معلول بعلت تناسل در

~~نفس امر، هرچند آدم را حقیقت آن حکم، هنوز معلوم نبود .

~~فهام بها ، کیما یکون بها أبا یظهر بالثزوجین حکم البئنکوةا

~~پس شیفته شد آدم برحوا، تا بوی پدر فرزندان شود، وبهردو زن وشوهر،

~~حکم فرزندی ظاهر گردد.

~~وکان ابندا حتب"المظاهر بعضها

~~لبعض، ولا ضدة یثصدة ببفکضة2

~~واین عشق آدم آغاز عشق صورتها و مظهرهای انسانی بود بعضی بر بعضی، و میان آدم

~~و حوا که کل وجزء ، بودند، هیچ مخالف ومباینی نبود که بحکم مخالفت و مباینت

~~وعدم مناسبت وملایمت، منع آن دوستی کردی .

~~یعنی : جون محبثت حکم مناسبت و غلبهآ ما به الاشتراک والاتحادست ، و هیچ

~~مناسبتی قوی تر از آن نبود که کسی را بخود و جزء خود باشد، و جون بغضت عدم

~~مناسبت وملایمتست، ومیان کل وجزء مباینتی نیست که مانع ظهور حکم مناسبت شود،

~~بس متتبتت میان آدم وحوا، ظاهر شد بیمانعی. وهو معنی قوله : (ولا ضد* بصد5

~~ببغضة).

~~وعلت آنکه پیش از آدم محبکت نبوده آنست که محبکت اینجا اثر وحکم ((فاحببت)

~~است آنجا دراصل، ms244 و آنجا متعلدق محبت کمال پیدایی است که ان اعرف" کنایت از

~~آنست، و کمال پیدایی جایی صورت بندد که جمعیگت باشد تا از همه حیثیات پیدایی

~~میستر شود، وپیش از آدم هرجنس و نوع از اجناس وانواع عالم ، مظتهر حقیقتی و

~~اسمی معیتن علی التعبین بود، پس جمعیتت جملهآ اسما در مظهری وصورتی مفقودبود،

~~لاجرم محبتت ظاهر نشد ، وجون مناسبات در پنج قسم محصور است چنانکه در

~~سعیدالدین فرغانی

~~265

~~1 - فی بعض النشسخ : "فهام بها کیما یکون بها ...) بدل (به)

~~2- یصده: یدفع.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_410.png)

~~266

~~دیباچه وجه حصرش مذکور است، بس اول در آدم حکم یکی از آنها ظاهر شد، و

~~آن میدا ظهور آن اصکام شد نا بعد ازاو درمظاهر انسانی که صور جمعیکتند همه

~~احکام آن افسام بالفعل ظاهر میشود، وکمال که مفصود است بحصول موصوف

~~میگردد، و بحقیقت خود جز با خود عشق نمی بازد، و این مظاهر را بهانه و آلت

~~میسازد، چنانکه آن مترجم بپهلوی گفت :

~~لااج خودش دخشودی جهنامه واجار آو گل هردو هانه ساتشانی)

~~وجنانکه عطار گوید:

~~بخجود می بازد از خود عشق با خود خبال آب و گل در ره بهانه است

~~وما بر حت تبدوه وتخفی، لعلکة، علی حسب الأوفات فی کل حقبةا

~~وحضرت معشوق اززمان آدم دائما خالی نمی بود از آنکه بصورت عاشقی و معشوقی

~~گاهی بیدامی شد و گاهی پنهان میگشت، برحسب اقتضای اوقات و ازمان درهرمدتی.

~~بعنی : هرصورتی انسانی را شایستگی حمل امانت عشق وظهور حکم عاشفی و

~~معشوقی ، دراو نمی توانست، الا آنکه بحسب غلبهآ حکم ارادت در طوالع و ادوار

~~فلکی، هرمدتی ادوار زمانی، اقتضای تکثون صورتی انسانی میکرد که حامل امانت

~~محبت تواند شد، پس ازجهت این علتت حضرت معشوقی گاهی که زمان افتضای ظهور

~~چنین صورتی میکرد، او بصورت عاشقی و معشوقی بیدا میشد ، و مقصود حاصل

~~می آمد، و وفتی که آن اقتضا نمی بود، از آن ظهور بصورت عاشقی ms245 و معشوفی پنهان

~~هی شد .

~~وتظهر للعثشتاق فی کل* مظنهر، من اللکبس، فی أشکال حسن بدیعة

~~و در وقت اقنضای پیدائی، حضرت معشوق ظاهر میشد برعاشقان در هرصورنی و

~~مشارق التدراری

~~1- الحقبة: المتدة من الدهر. قوله (س 13): "دراو نمی توانست...): نمیتوانست

~~بود -م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_411.png)

~~مظهری انسانی از عالم پوشش، اعنی حسن درهیأتهای خوبی وزیبایی و معشوقی نو

~~بیرون آورده وخوش آبینده

~~ففی مترقر ((لثبنی) واخری (بشینة)

~~(وآو نةعم تثدعی (بعکزة) عتزت1

~~بس آن مظهر حسن ومعشوقی حضرت معشوق باری ((لثبثنی) بود که بحسن و

~~معشوفی بر ((قیس) ظاهر شد و باری دیگر بثنبه بود که برجمیلش جلوه کرد، و گاهی

~~یکی از آن مظاهر نام کرده وخوانده شد ((عزه" که بنزد "کثثیرر" عزیز و گرامی بود،

~~وحضرت معشوق عزیزتر است و بلندتر و بزر گوارتر از آنکه خوبی حقیقی او بخوبی

~~این مظاهر ماند، با باین مظاهر مقیکد شود.

~~ولسن سواها لا ولا کثن غبرها

~~وما ان لها فی حسنها من شربکةآ

~~ونیستند ابن مظاهر حسن ومعشوقی که این زمان هستند جز حضرت معشوق حقیفی،

~~ونه نیز آن مظاهر که بودند پیش ازاین غیر او بودند، که چیزی ازاینها اگر غیر

~~بودندی، گمان افتادی که حضرت معشوق را در حسن شریکی وهمتایی هست، و آن

~~حضرت را در حسن هیچشربک وهمنا نیست جه حسن یکیست، وآن جز حضرت

~~اورا نبست، واین همه فروع وجزئبات واشسعهآ اویند .

~~کذاک بحثکم الاتحاد بحسنها ،

~~کمالی بدت ، فی غیرها، وتزیگت

~~الباء فی قوله : بحسنها متعلق ببدت

~~پس میگوید: همچنین بحکم یگانگی ویگانهشدن من با حضرت معشوق، چنانکه

~~او بحسن خودش برمن پیدا شد درهیأتی وصورتی، بعضی آن را غیر میخوانند و

~~یدان هیأت برآمد وبدان متلبس گشت.

~~سعیدالدین فرغانی

~~267

~~1 -(لسینی)) صاحبة ((قیس بن ذریح) و ((بشینة) صاحبة "جمیل العذری)). (عثزة)

~~صاحبة (کثیر) والثلاثة من شعراء صدرالاسلام . عثزت: صارت عزیزة، مکرمة، نادرة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_412.png)

~~268

~~بدوت لها فی کثل* صب مثتیم ،

~~بأی* بدیسع ms246 حسنه بآیتة1

~~من نیز بروی پیدا شدم درصورت هرعاشقی سرگشته بهر معشوفی کامل الحسن و

~~بدیع الجمال ، ازمردان واز زنان .

~~تقدیر هذین البیتین، وحاصله، ان المجموع جملة فعلیکة، اولها فی التقدیر : بدوت

~~لها وقوله: کمالی بدت، صفة لمصدر بدوت، وما فی کما مصدربکة، ای بدوت لها

~~بدوا، کبدوها لی فی غیرها، وکذاک بحکم الاتحاد متعلق ایضا بقوله: بدوت، وذاک

~~اشارة الی معنی البیت الذی قبله، و هو قوله: ولسن سواها، وهو معنی الاتحاد .

~~بعنی: جون منشأ جملهآ نعبثنات واضافات وجودی این حضرت جمعبتنست که من

~~بوی تحفق بافنهام، وبسآن تجتشق با حضرت معشوق مشحد گشته. بس چنانکه اننشاء

~~تعبثنات وجودی وظهور بایشان بحضرت معشوق مضافست، بحکم این اتحاد بمن هم

~~مضافست ، اکنون جنانکه او درصور تعبثنات و تنوعات ظهور خود که ابن مظاهر

~~انسانیند، بصورت حسن درمظهر هرمعشوفی خوب جون (لثبنی) و ((بثنیه) و((عزه)

~~واضراب ایشان برمن ومظاهر تنوعات ظهور من که عاشقانند پیدا شد، من نیز در مظاهر

~~تنوعات ظهور خودم بصورت هرعاشقی شیفنه جون ((قیس) و ((جمیل) و (کشبر) و

~~امثال ایشان بهر معشوقی کامل الحسن ازاین معشوقان مذکور تعلق گرفتم، و بآن تعلق

~~ظاهر شدم .

~~ولبسوا، بغیری فی الهوی، لتقدم

~~علی ، لسبق ، فی اللیالی القدیمة2

~~واین عاشفان مذکور غبر من نبستند درظهور بصورت وصفت عشق ازجهت تقد می

~~زمانی که ایشان را براین ظاهر صورت من افناده است بپیش بودن درشبها و اوقات کهنهآ

~~گذشته.

~~مشارق التدراری

~~1 - المتیم : الذی استعبده الهوی. وقوله: بأیثة: اکتفاه، والمراد بدیع حسنها.

~~2 - فی بعض النسخ: علی للبس ..

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_413.png)

~~یعنی: اگرجه تقد می زمانی، صورت ظاهر ایشان را براین صورت حسی من

~~واقعست، از آن لازم نمی آید که ایشان غیر من باشندب غایة ما فی الباب ، ایشان غیراین

~~صورت حستی من باشند، ولیکن چون حقیقت من عبن آن حضرت جمعبت مذکور

~~است که ایشان جمله تنوعات ظهور آن حضرتند، پس فی الحقیقه غیر من نباشند .

~~وما القوم غیری فی ms247 هواها، وانکما ظهرت بهم، للتبس فی کل هیئةا

~~ونیستند ابن قوم عاشقان جز من در ظهور من بصورت عاشقی، ولیکن من بحقیفت

~~نعینات نور وتنوعات ظهور خودم بواسطهآ ایشان از تلبس بهرصورتی و مظهری حسی

~~درعالم حس پیدا می آمدم.

~~ففی مثرة قیسا، واخری کثثیترا، وآونة أبدو جمیل بیثینة

~~پس در باری بصورت قیس ظاهر شدم که بر لبنی عاشق بودم، وباری دیگر

~~صورت کثیری پذیرفتم وعزه را دوست گرفتم، و گاهی پیدا بصورت جمیل آمدم

~~که به بثنیه تعلسق یافتم .

~~قیسا وکشبرا وجمیل ، منصوب علی التمییز.

~~تجلتیت فیهم ظاهرا ، و احتجبت با ضنأ بهم ، فاعجب لکشف بسترة

~~دراین عاشفان مذکور بیدا شدم از حبشیکت ظاهر وجود و تعبثنات و تنشوعات ظهور

~~او وبحقبقت و باطن خودم که این حضرت جمعیتت مذکور است باین صورتهای ایشان

~~محتجب وبنهان گشتم، تا بواسطهی صور ونامهای ایشان کس مرا ندانست، و بمن گمان

~~نبرد که درایشان ظاهرم، پس عجب بین و شگفت دار مراین پیدایی را بواسطهآ احتجاب

~~وینهانی.

~~سعیدالدین فرغانی

~~269

~~1 - وما القوم غیری فی هواها، وانما فی بعض النسخ: ظهرت لهم، للبس .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_414.png)

~~270

~~وهن وهم ، لا وهن وهم مظاهر

~~لنا، بتجلتینا یحب ونضرة

~~راین معشوقان وعاشقان مذکور، بیسستی مداخلت وه وگمان وغلطی مظاهر وصو

~~من و حضرت معشوق بودند بظهور ما بصفت عشق و بصفت نازگی و نازکی حسن.

~~فکل* فتی حتب* انا هو، وهی =

~~ب کل فتی، والکل اسماء لبسکة

~~بس هرصاحب عشفی که در نظر آید آن من بوده باشم ، وحضرت معشوق است که

~~محبوب هرعاشقی است، و این همه عاشقان و معشوقان که هریک بصورتی و اسمی از

~~بکدیگر متمتزند، جمله نامها و تعبثنات حالت پوشش وتلبشس ماست دروقت ظهور ما

~~در عالم حس که عالم لبس وحجابیتت است، پس هرکه مقیتدست باین عالم حس ، ودر

~~پوشش حالت حجابیتت گرفتاره نظر وعلمش جز باین اسما وتمیثزات ایشان تعلق

~~نمی گیرد، وهر کرا ازاین قید خلاص، ms248 میستر میشود، بحقیفت و یقین میداند ومیبیند

~~که مسمتای این اسما منم وحضرت معشوق که دراین عالم پوشش ظاهر شده ایم.

~~اسام بها کثنقت انمیسمتی، حقیقة3، وکثنشت لی البادی بنفس تخفکت 3

~~این همه اسامی و نشانها بی اندکه مسمتا وحقییفت و مدلول ایشان آن حقیقت جمعیت

~~منست، ومن بودم که برخودم ظاهر شدم بصورت هر معشوقی برهر عاشقی، واینک

~~مشارق التدراری

~~1 - هن: ای المعشوقات. هم: ای العاشقون المذکورون. الوهم: الزیغ والفلط .

~~النشضرة: البهجة والرونق.

~~2 - اللبسة الالتباس.

~~3 - ان هی الا اسماء سمیتموها انتم و آبائکم - تو نامی کردهئی این را و آنرا - این

~~ایسماء متلبسات نامهائی چندند که درحقیقت منم مسماء آیشان که بایشان از خود

~~محجوب گنشتههام" وحال آنکه هم آن ایسماء بود که برخودم ظاهر گشته بود بسبب این نفس

~~ناطقه که تراکم حجب اکوان او و غواشی امکان مستور و مخفی گشتهاند دراو که

~~(امن این صباح روشن زشب سیام دارم)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_415.png)

~~این ظهور همه که بمن مضافست بواسطهآ نفسی است که بسیر و سلوک1 محفق ، از

~~گران باری جمله صفات و احکام کثرت وقیود مراتب بیکبارگی رسته است، و باین

~~حضرت جمعیتت پیوسته، وچشمش باین نظر، روشن و بینا گشته .

~~وما ز لت ایاها، وایای لم تزل، ولافرق ، بل ذاتی لذاتی احبکت1

~~رهمیشه من حضرت معشوق بودم، واو همواره من بود، وهیچ تفرفه و جدائی میان ما

~~نبود، بل که این ذات یگانهآ من بود که ظاهر خودش را دوست داشت، ودر مراتب

~~بصورت عاشقی و معشوفی پیدا شد، وخود با خود عشقها باخت، وغیر و غیریت در میان

~~نه ، چچه ازحیثیتت بعضی تعیثنات نور خود بصورت عاشفی ظاهر بود، واز حبشیتت

~~بعضی بصورت معشوقی.

~~ولیس معی ، فی الملک شیء، سوای، وألمعیقة لکم تخطئر علی المعیتتی

~~ونیست درملک، اعنی، دروجود هیچچیزی محفق ، جز حفیقت یک ذات من و معنیی

~~معیتت که موهم حلولست، هرگز گرد خاطر و ذکا وفهم من نگشته است ms249 و نمی گردد.

~~الألمعیکة: الذکاء، یقال: فلان المعی : ای ذکی، متوقتد

~~یعنی من ازاین اتحاد که گفتم، نه معنی معیگت وحلول میخواهم چنانکه علمای

~~ظاهر فهم میکنند و برما تشنیع میزنند، جه معنی حلول آنست که یکی وجودی مضاف

~~سعید الدین فرغاتی

~~271

~~1 - همیشه ودائم من آن حضرت معشوق بودم و او من وهیچ فرقی بین من و

~~معشوق دربین نمیباشد، بل که ذات من است که خودرا دوست میدارد ازبرای خود و

~~فرق وتمیز و دوئی در حیطه زمان وعالم افتراف پیدا شد

~~دامنش چون بدست بگرفتم

~~دست خود را در آستین دیدم

~~خود را بکنار در کشیدم

~~آن لحظه که او کنار بکشود

~~دادم همه بوسه برلب خود

~~آندم که لبم لبانش میسود

~~2 - المعیتة: المصاحبة، نسبة الی مع الالمعیثة: الثذکاء.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_416.png)

~~272

~~دارد وبا بقای آن اضافت وحکم او وجودی دیگر از حق یا غیر حق با او همراه شود،

~~ودر باطن او حلول کند، چنانکه یکی از آندو وجود ظاهر باشد، ویکی باطن . ومن

~~از اتحاد این معنی نمیخواهم وهرگز این معنی برخاطر وفهم صحیح من نمی گذرد،

~~بل که من از اتحاد، آن میخواهم که بفنای قیود کثرت واضافات واحکام مراتب که

~~برعین وجود یگانه طاری شده بوده همان وجود یگانهآ ظاهر باشد، پس آن منعین

~~مضاف که تعیثن و اضافتش عارضی بود، با آن یگانهآ مطلق، متحدشود بزوال آن

~~عرض، جنانکه من متحد شدهام بآن حضرت، نا هیچچیز درعالم هستی جز این حقیقت

~~که من بوی متحقتقم نیست، وهرجه ظاهر مییبنی ، تعیثنات نور وتنوعات ظهور این

~~نک حفیقتست، پس1 دراین دعوی، معنی حلول و معیتت کجا گنجد ؟

~~وهذی بدی لا ان نفسی تختوفت

~~سوای، ولاغبری لخیر ترجتت2

~~واینک دست من، عهد می بندم وشرط مینهم که اگر ازاین دعوی اتحاد و نفی اعتقاد

~~مشارق التدراری

~~1

~~بعشی که بجز حقیقت ما

~~ن با

~~دراین فناء ملازم با اتحاده امری که مشعر بهحلول ms250 ومعیست باشد درمیان نیست و

~~منفمران درعالم ماده ویویندگان طریق تفرقه وخمولان وگوشهنشینان صوامع اوهام و

~~ساکنان شهر دیجور مزاج وغافلان از سر وحدت ناظم محقق ودیگر اکابر را، رمی

~~بکفر وارتداد وومنتسب بحلول واتحاد نمودهاند واز بسر فناء حفیفی که قسره عیون

~~موحدان حقیفی ایست غفلت دارند. چه آنکه حاول فرع بردوئی و کثرت حقیفی است که

~~دروحدت دوئی عین ضلال ایست. حناصل آنکه صورت اثنینیت ومعنای معیت بر خاطر

~~شعار من نگذرد که : غالبا اینقدرم عقل وکفایت باشد.

~~2- من خود را از دعوی حلول و اتحاد و معیست تبرئه مینمایم ودراظهار عدم خطور

~~معست وحلول عهدی می کنم اینکاه دیست من خلاف آن ازافعال واحوال من ظاهر نگردده

~~واین تأکید واصرار در نفی اعتقاد حلول ومعیشت، نه ازبرای آنستکه نفس من ازطعنه

~~مخالفان و تهمت بداندیشان و مغرضان ترس و واهمه برخود راه میدهد ویا طمع خیری

~~ازغیر امید دارد که:

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_417.png)

~~معیتت2 وحلول رجوع کنم، نقصانی عظیم را درحال خود ملتزم شده باشم، واین نفی

~~حلول که ازخود میکنم وبر آن شرط وپیمان میکنم، نه ازجهت آنست که نفس من از

~~نسبت عقیدت حلول ترسید ، یا از نفی آن نسبت ازخود، خیری ازغیری امید داشت .

~~ولا ذقل" اخمال لذکری توفقعت ولا عزة اقبال ولشکری توختت 2

~~ونه نیز از تحقیق این نسبت خواری خمول ذکر و اعراض خلق ازاو باین سبب توفع

~~داشت تا آن را ازجهت دفع آن خمول واعراض نفی می کند، و نه نیز درنفی این نسبت

~~ازخود، عز اقبال و قبول کسی جست ازجهت شکری که خلق اورا کنند بنفی آن نسبت

~~ازاو. التوختی القصد والتحتری.

~~ولکن لصتد الضدة عن طعنه علی

~~علی اولببای المنتجدین بنجدتی

~~ما زبهر سوز هجرانیم کی یابیم وصل

~~ال بال رقاند ومم تق را مقت رنانی بناه ان درتالسی لاه معست

~~آو نسبت بحفایف، معیست قیومی است وساری دراشیاء فعل حق انست نه ذات او کما

~~افصح ms251 عنه بقوله : وهو معکم أینما کنتم، ویدالله مع الجماعة ، اگرچه سریان فعل او نیز

~~بریان ملاژم با حتلول نیت چون آنیاء6 بعی ممکنات هور دور وفعل تقند وو

~~سعیدالدین فرغانی

~~دوزخ آشامان چگونه شربت کوثر خورند

~~مراد آزمهبت منهی در کلرم شارسم علامه، معیت سریانی آنست، چهانکه بری

~~273

~~بقمس رحمانی است - لمرره جلال الأشتیانی لیلة 22 صفر المظفر 1396-.

~~2 - الإخمال: اماتة الذکروا لشهرة الاقبال: من اقبال السعد واللحظ. توخت: تطلبت.

~~3 - المنجدین: المساعدین. النجدة: الشجاعة والبأس.

~~الظاهر والباطن، وفعل حق سریان بمعنای، سریان چیزی درچیز دیگر نمیباشد تا لازم

~~آید که اشیاء محل3 خارجی سریان فیض وجود حق باشند بل که بهنفس ظهور حق اشیاء

~~موجود میشوند، بسربان درمقام بوجهی بحسب تحلیل عقل است و گرنه اضافهآ اشراقی

~~ای ود طرفبان آنست وتلتا آصافه بماقت ممکن مهاش ومعلول وبلمتا الان

~~به حق فیض واظهار وایجاد واراده فعلیه ومشیت ساریه وحق ثانی وحق مخلوق به و

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_418.png)

~~274

~~ولیکن این عهد وتقریر اتحاد ونفی حلول ازجهت دفع ومنع تشنیع منکرانست از

~~غعلمای رسوم که اضداد اولیااند دراین مسئله ودیگر مسائل که درفهم وعلم مقبدایشان

~~نمی گنجد، از آنکه طعن و تشنیع زنند بنسبت حلول وزندقه بر کبار وعظمای اولیای

~~من که اعانت کنندگان خلقند بهدایت وارشاده و نبکخواهی دینا ودنیا، و آن اعانت

~~ابیشان مرخلق را بمدد وشجاعت وسرایت تأیید منست .

~~پس من براثبات اتحاد و نفی حلول، عهد میبندم و شرط مینهم که هرگز از این

~~بر نگردم واثبات آن بدلیل وحجکت نکنم، واگر ازاین دعوی برگردم، نقصانی که از

~~آن عظیم تر نباشد بمن راه یافته باشد، جنانکه کسی سوگند خورد برصحتت دعوی

~~خوده و گوید که، اگر ابن دعوی درست نباشد، من ازدین و اسلام، بریء باشم. پس

~~آن شرط وسوگندم اینست که اگر من از این دعوی اتحاد و نفی حلول برگردم، از این

~~اتحاد وجمع الجمع که لا اعلی منه ولا اکمل، بحالت بدایت ms252 سلوک خود که بنسبت با

~~من لا انقص ولا انزل منه، رجوعم لازم باشد، پس تفصیل آن مفامات واحوال سلوک

~~وبدایت میکند، وجزا را برشرط تقدیم میکند در این شرط وسوگند، ودراین تفصیل،

~~ارشاد هم درج کرده است، جه شرطصحتت سلوک هرسالکی را دربدایت بیان فرموده

~~است ، وآن جزا که التزام کرده است، نه بیت است واولش اینست :

~~واعقددت احوال الارادة عثتدتی2

~~رجعت* العمال العبادة، عادة:

~~باز گشتهام از اوج این مقام عالی، نهایت بحضیض حالت سلوک و بدایت، از برای

~~اعمال عبادت بطریق رسم وعادت ، که این، مرا نقصانی ذمیم وخذلانی عظیست ، و

~~آماده کرده ام مراحوال ارادت را از ریاضات ومجاهدات که عثدست و آلت من شوند

~~در حصول نجات و وصول درجات بحضرت دوست، واین هم نه نیکو است، جه اعنماد

~~مشارق التدراری

~~1- ازاین مقام اتحاد...-خل -.

~~2- اعقددت : هیتأت. عثقدتی: ما اعددته لحوادث الدهر من بسلاح ومال

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_419.png)

~~براحوال، ظنشی خطا وکاری ناسزاست .

~~وعثذت بنسکی، بعدهتکی، وعذت من

~~خلاعة بسطی، لانقباض بعفتة1

~~وپناه بردهام بعبادت خود ازشتر نفس بعد از پرده دریدگی ا نهماک در شهوات وطلب

~~لذات ، واین هم نقصانی ظاهر است ، چه پناه عارف مشاهد از شتر نفس بمعبود باشد،

~~نه بعبادت، ولیکن پناه بردن عابد محجوب مفقود بعبادت بود، نه بمعبود، و نبز رجوع

~~کرده ام درحال بدایت واول نوبه ویافت هدایت از گسسته عنانی بسط وطرب وشادمانی

~~نفس، باستیفای شهوات دنبایی بسوی گرفتگی و مقیکدشدن بعفکت و بارسابی.

~~وصشمت نهاری، رغبة فی مثوبة،

~~واحبیت لبلی ، رهبة من عقوبة2

~~و روزه داشتهام روز خود را بعلکت رغبت درجزایی از نعیم یا قربت ، وزنده داشنه ام

~~شب خود را برای رهبت ازعذاب نیران یا عقاب حرمان ، واین نبز حالی ناقص و

~~مجهولست ، جه اعظم الذنوب بنزد محفتق عبادت معلولست .

~~وعمترت أوفاتی بورد لوارد،

~~وصمت لسمت ، واعتنکاف لحرمة2

~~و معمور داشتهام اوفات خود را بوظیفهآ وردی از تلاوث ، با ذکر نمازء بعلت حصول

~~واردی و حالی ms253 دلنواز، وبخاموشی نبز عمارت وقت خود کرده ام ازجهت طریق ، و

~~مراعات شروط اورا وباعتکاف وقت را معمور کردهام از برای حرمت ماه رمضان یا

~~گعبه با غیر آن

~~قوله : وصمت لسمت یعنی بعضی ازمشایخ آوردهاند واظن صاحب قوت القلوب

~~سعیدالدین فرغانی

~~275

~~1 -هتکی: ای هتک حجب الصیانة والتعفف، خرقها، الضبط التبسط فی الخلاعة.

~~الانفباض: ضدالبسط.

~~2 - المشوبة الثواب، وهو جزاءالخیر

~~3 - عمتر اوقاتی: جعلتها عامرة، مأهولة. الوردة الشرب. الواردة الشارب. السمت :

~~اراد هیئة اهل الخیر والصلاح. الاعتکاف: الاقبال علی الشیء والتزامه. الحرمة: مایجب

~~رعایته من حقوف الغیر، وما وجب القیام به من حقوق الله

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_420.png)

~~276

~~است که اجماع جمله شیوخ بر آنست که ارکان سلوک طریق راه حق چهار چچیز است :

~~اول: رجوع، ودوم: سهر، وسوم: خاموشی، وجهارم: عزلت، پس این هرچهار را

~~بنرنیب آورده است ودرصمت گفته که از بهر طریق، یعنی برای مراعات شرط او را تا

~~اینجا از فروع مقام توبه است، واین ابیات آینده ازمقام زهد است .

~~مواصلة الاخوان، واخترت عزلتی

~~وبنت عن الآوطان، هجران قاطعی

~~وجدابی از اوطان وهجرت خانمان، اختبار کردهام، جداشدن کسی که قطع تعلثقان

~~کند از برای صحبت برادران دینی ازاهل طریق وطلب فایده از ایشان و عزلت گزیدهام

~~بز ازخلق برای آنکه شرط سلوک است، ابن ببت تقربر اول مقام زهد است .

~~ودفقت فکری فی الحلال تورشعا وراعیت فی اصلاح فثوتی فتوتی

~~و باریک کرده ام فکر خود را درطلب قوت حلال ودر تحری آن تدقیق نمام کرده از

~~جهت آن تا خودرا بمقام ورع رسانم ومراعات حفظ قوت ومزاج کرده ام 2 تا قوت

~~حلال بدست آوردهام، غرضم از آن قوت حفظ مزاج و قوت بوده است تا مرکب

~~ضعیف نشود و از کاربازنماند نه برای شهوت ولذت، پس آن مقدار از آن قوت بیش

~~بکار نبردهام که قتوت ساقط نشود و از آن تجاوز ننموده ام، این مقام ورع است.

~~وانفقت من بشسر القناعة ، راضبا ms254 من العیش ، فی الثدنیا بایتسر بلغة3

~~و نفقه کردهام کنز ، اعنی بر نفس بجای حتظوظ وشهواتش از توانگری از قناعت وترک

~~که توسع و یسار در آن بیشتر است، درحال راضی بودن ازدنیا و حظوظش به سهل ترین

~~چیزی که مرکب نفس را بمنزل رساند، یعنی بمقام قناعت ورضارجوع کردهام که از

~~مقام زهد است .

~~مشارق التدراری

~~1 - التورتع: شدة التدین والفرار من الإثم

~~2- نیز درآن اصلاح قوت، یعنی بآنکه دراصلاح قوت و احتراز از مواقع شبهه وغیر

~~آن تدقیق تمام کردهام -خ -.

~~3 - البلقة: مقدار مایمسک الرمق من القوت.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_421.png)

~~البلغة: ما یتبلتغ به من العیش .

~~وهکذیت نفسی بالتریاضة ، ذاهبا

~~لی کشف ما، حجب العواید غطتت1

~~و تهذیب نفس و تحلیهآ او کردهام بو اسطهآ ریاضت، رونده و قاصد آنکه کشف کنم هرچیزی

~~را که حجب عادتها آنرا پوشانبده است .

~~یعنی این نفس جزئی بسبب عادات این نشأت حسی چون اکل و شرب و گفت و

~~شنید بی حاصل ودیگر صفات و احکام کثرت و انحرافات از توجه بعالم وحضرت کلثیت

~~خود که منشأ علوم ومعارف حفیقی است محتجب است، و بحفیقت ابن صفات کثرت و

~~انحراف وعادث مرآن عالم وحدث واعندال را بعجایبه از نظر او پوشانیده است، پس

~~ریاضت وتهذیب نفس ازجهت رفع آن حجبست و کشف آن عجایب وعلوم و وصول و

~~تحقق بدان عالم.

~~پس میگوید که: من باز بمقام سلوک ازجهت رفع آن حجب بتهذیب نفس مشغول

~~گشته باشم

~~وجردت، فی التتجرید، عزمی، تزهندآ،

~~وآثرت ، فی نسکی، اسنجابةدعوتی

~~ومجترد ویکتا کرده باشم دروفت تحفشق بمقام تجرید که قطع علایق است مرعزم توجه

~~خود را از تطلشع بچیزی جز حضرت معشوق، ازجهت زاهدی نمودن وترک جملهآ اغبار

~~کردن، و بحقیقت مقام ز هد حقیقی تحقق یافتن، و اختبار کرده باشم نیز در عبادتی که

~~ازمن صادر میشود آنکه دعاهای من مستجاب باشد، وهمتنهای من مؤثر.

~~یعنی: نظرم در آن عبادت برحصول این حال وتأثبر ms255 همتت بوده باشد، واین از

~~اوائل مقام معرفتست . پس میگوید، که به اول درجات مقام معرفت بازگشته باشم .

~~متی حلت عن قولی: أنا هی، او اقل،

~~وحاشا لمثلی انها فسی2 حلتت2

~~سعیدالدین فرغانی

~~277

~~1 - الریاضة: تهذیب الاخلاق بالریاضات الاعمال والأذکار الشرعیة

~~2- حلشت: تفیرت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_422.png)

~~278

~~النزام این جمله نقایص کرده باشم هرگاه که بر گردم ازاین سخن که من حضرت

~~معشوقم ، با بگویم که حضرت ذات او درمن حلول کرد، و دور از مثل منی از اولیای

~~محقق که بحلول قائل باشد. پس این بیت شرط آن جزاها است که دراین نه بیت

~~گذشته بر آن سوکند خورده است، وجزا را برشرط تقدیم کرده .

~~ولست علی غبب احبلک ، لا ولا

~~علی مستحبلر موجب سلب حبلتی

~~و نیسم آنکه در تقریر و تحقیق این مطلب ، ترا برغیب حوالت میکنم ، اعنی بطریق

~~تقلید، وایمان ترا برقبول آن الزام میکنم، بل که نه چنین است، ونه نیز ترا برامری

~~محال حوالت میکنم که مستلزم عدم حبلهآ من باشد درتقریر و تحقیق آن، واز اقامت

~~حجکت و برهان بر آن عاجزباشم، و بآن سبب از اراجیف اهل حجاب و گمراهی از حقیقت

~~امور ونسبت اعتقاد حلول بمن وامثال من ترسان باشم، وابنک این مسآله را بحجتت

~~کتناب وسنتت بیان خواهم کرد .

~~وکببف، وباسم الحق* ظل تحفشفی

~~تکون اراجبف الضتلال مخفیتنی2

~~وچگونه باشد جون حال آنست که من بحقیقت اسم حق متحقیق شدهام که در افکندن

~~خبر باطل دروغ بی اصل نسبت گمراهی اعنی این نسبت حلول بمن مرا ترسان گردانید.

~~فقوله : (اراجبف الضلال ...) ای اخبار نسبة ضلال الحلول الی. یعنی حق ثسابت

~~از نسبت باطل زایل جگونه خائف باشد، وباطل بحق جگونه نسبت بابد ، پس حدیث

~~فلهور جبریل را صلوات الرحمان علیه ، برمصطفی، صلی الله علیه وسلتم در صورت

~~دحیة کلبی بر نفی حلول دلیل می آورد که چون که جبرئیل که ازصورت حسی منزهست ،

~~درمثل صورت دحبهی کلبی ظاهر شد ودحیه ms256 درخانهی خود نشسته بود وجبرئیل در

~~مشارق الثدراری

~~1 - احلبک: اصرفک

~~2- الأراجیف: الأخبارالکاذبة والکلمات التی لا اصل لها فی بعض النسخ: تکثون

~~اراجیف الظنون مخیفتی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_423.png)

~~سورت اوبحضرت مصطفی، صلی الله علیه وسلم، حاضر شده، پس اگر حلول واقع

~~بودی، بایستی که در آن ظهور جبرئیل، دحیه ازخانهی خود غایب بودی پس مصطفی،

~~صلی الله علیه وسلتم جبرئیل میدید درصورتی ممثل ظاهر شده وحاضران دحبه را

~~میدیدند ، پس در آنکه مصطفی، صلی الله علیه وسلم میدید واصلح الرؤیتین بود که

~~درصورت ممثتل ظاهربود ودحبه درخانهی خود حاضر، دلبلست که من از مذهب حلول

~~منتزه ومبرایم پس این مسأله رآ در پنج بیت ، بیان میکند.

~~وها دحبة ، وافی الأمین نببتنا بصورته فی بده وحی الشبثوذا

~~واینک دحیهی کلبی که یکی از انصار بود، بیامد جبرئیل امین، علیه السلام، بحضرت

~~پیغامبرها ، صلی الله علیه وسلم ، درصورت این دحبه در مبدأ ادای وحبی که بمقام

~~نبوت ، تعلق دارد.

~~اجبریل قل لی: کان دحبة، اذ بدا

~~لمهدی الهدی، فیی هبئة بشربتة ؟

~~بگو که جبرئیل دحیه شده بود و دروی حلول کرده، جون ظاهرشد برهدیه بخشنده ی

~~راه راست، مرخلق را ای مصطفی، صلی الله علیه وسلتم ، درصورتی بشری انسانی .

~~وفی علمه عن حاضریه مزیکة،

~~بماهبقة المرئی من غیر مریة

~~ودر علم مصطفی علیه الصلاة والتحبکة ، از حاضران حضرت او، صلی الله علیه، ای

~~صحابه ، زیادتی فضبلتی بود بحقیقت آنچه دیدهشد از آن صورت بیهیچ شکتی، یعنی

~~مصطفی صلی الله علبه وسلم ، جبرئیل میدید مرآن حقیفت را در صورتی مثالی ،

~~وایشان دحبه میینداشتند ، پس درادراک ماهبت وحقیفت آن صورت ، اورا برایشان

~~سعیدالدین فرغائی

~~279

~~دحیهآ کلبی متمثل شدی. دحین اسم رجل، ورئیس الجند.

~~2 - المزیشة: الفضیلة. ماهیتة المرئی: حقیقة المنظور. مریة کذب وافتراء

~~ان ود م نو و

~~وحدتست ونافی حلول واتحاد معیشت، وتفریر آن ازاین قرارست که از ثقات روات به

~~تواتر رسیده است، که درمبادی وحی ومطلع تباشیر صبح نبوت جبریل أمین ms257 بصمورت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_424.png)

~~280

~~فضبلت بود : الماهبة ما یبقال قی جواب ماهو؟

~~یری ملکا یثوحی الیه ، وغبثره

~~رأی رجلاء یثرعی لدیه لصحکةا

~~مصطفی صلی الله علبه وسلم ، فرشته یی میدید که وحی می گزارد بحضرت او در

~~صورت ممثکل ، وغبر مصطفی صلی الله علیه ، ازصحابه ، مردی میدید بحضرت او،

~~صلی الله علیه، که رعایت کرده میشد بمزید عتزت ازجهت حق صحبت، بعنی دحبیه

~~ولی، من اصح3 الثرؤیتین، اشارة ،

~~تنزمه عن رای الحتلول عقیدتی

~~ومرا در درست ترین روینی از آن دو رویت وآن رؤیت ملک بود درصورت مثالی،

~~اشارتی و دلیلی است که اعتقاد مرا از مذهب حلول بیزار وپاک میگرداند ، ازیراکه

~~ججون میشاید که ملکی را قدرت تلبشس بصورتی که خواهد باشد بی معنی حلول،

~~شاید نبز که حق مع کمال قدرته هم بصورت من متلبتس شود، ومنی من درمیان نی .

~~واگر گوئی: حق ازصورت منتزهست، صورت را بهوی جون اضافت توان کرد؟آ

~~گوئیم این درکتاب وسنتت رواست که حق بصورت متلبس شود .

~~وفی الثذکر ذکر اللبتس لیس بمنکرر، ولم أعثد عن حتکشمی کتاب وسئنکة

~~و درفرآن بیان لبس اعنی ظهور وتلبشس حق بصورت6، چنان نیست که برآن انکار

~~توان کرد، ومن درنمی گذرم در تقریر وبیان خود از دوحکم کنابخدای، عز وجل،

~~وسنکت وحدیث صلی الله علبه وسلسم .

~~مشارق التدراری

~~1 - فی بعض النسخ: یری رجلا ... بدل رای ... وایضا فی بعض النسخ : لصحبة

~~بدل بصحبة. قوله (س 10) ((منی درمیان ...) فی م : منی درمیان نه.

~~2 - فی بعض النسخ: ولی من اتمالرؤیتین. الحلول: عبارة عن استقرار شیء فیشیء

~~وهو یقتضی وجود امرین احدهما یحتاج الی الآخر.

~~3 - اعدوة اتجاوز. الکتاب: اراد به القرآن. السنشة الطریفة المسلوکة فی الدین

~~والسنة فی مقابل الکتاب: عبارة عما یستفاد من الرسول اوالعترة من الاحکام الالهیسة.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_425.png)

~~اما بیان سنت : حدیث رکنت سمعه1 وبصره) و"ان الله قال علی لسان عبده، سمع

~~الله لمن حمده" و (مرضت فلم تعدنی) وامثال این .

~~واما بیان کتاب ms258 حق قوله، تعالی: "نودری من شاطیء الوادی الأیمن فی البقعة

~~المبارکة ، من الشجکرة، ان2 یا موسی، انی اناالله) وایضا قوله تعالی : (نودی أن

~~بورک من2 فی النار ومن حولها" ای الشجرة ، وسبحان الله من ان یتقیتد ظهوره بهذا

~~اننلبشس . وایضا قوله، تعالی : "وما رمیت اذ رمیت4 ولکن الله رمی) . پس جملة این

~~1 - واعلم ان الحق قد یکون بوجوده محمولا فی انیشة العبد وهویته له، دراین هنگام

~~حق منتزه ازسمت حدوث وامکان باعتبار تنزل از مقام بطون سمع و بصر ولسان و ید و

~~آلات دیگر قوا ومدارک عبد می گردد وتحت هذا سرثآ عظیم . بسالک بعد ازطی درجات

~~ثرت و تشیرف بمقام قرب نوافل ، قبل از فناء تام هویت وقلع وقمع عروق و اغصان

~~انواع شرک ونرسیدن بمقام تمکین واستفامت تام حق سمع وبصر ونطق اوست وبعد

~~از تشرف یمقام أعلی وتجاوز ازاین موقف وشهود این معنا که وجود حق اصل ومفوم

~~و وجود او فرع ومتقوم بحق است ویری ان الحق هو الاصل والعبد نفل و فرع علی و جود

~~الحق ومفام حقیفت وجود بجهت کمال سعه ونهایت تمامیست حق مطلق وخلق مقید را

~~فراگر فته است درمفام ظهور نور وجود و احاطه قیومیه و سریانیه او نسبت باصول و

~~فروع هستی انیشت خلق قهرا مخفی وحق ظاهر است بل الحق هو الباطن الظاهر والاول

~~والآخرة عبد دراین مفام قیامت حفیفی خود را بعد از تحصیل تمکین وخلاصی ازتلوین

~~خاص مرتبهآ قرب نوافل و ترقی از مقام قرب فرائض بمقام تمکین و استخلاص از تلوین

~~لازم تقید بقرب فرائض ونیل بمقام جمعیت دو قرب بل ترقی ازاین موطن نیز و تششرف

~~بمقام اکملیشت ومرتبهآ کمال التوحید نفی الصفات عنه ومشاهده حقیفت قیامت کبری و

~~شنشف بسن کان ألله وله نسیء معه ولسمن السللالببوع6 لله الواتد القهار بقلم انه له خلول

~~وله اتحتاد. نشارح علامه به آنچه که دکر نشد ازحتهیهت فربین وتزل خق درصورت خلفق

~~سعیدالدین فرغانی

~~281 ms259

~~وترقی عبد وتحقق بحق بدون لزوم حلول واتحاد ومعیشت - لمحرره جلال الآشتیانی -

~~2-س28،ی29

~~3-س 27،ی8.

~~4-س48ی 17.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_426.png)

~~282

~~ایات دلیل برمدعای منست که اتحاد و نفی حلولست، چه شرف انسان برنبات معلومست،

~~و رواست که حق بصورت نباتی مثتلبتس شود، بصورت 1 انسان برطریق اولی.

~~مننک علما ، ان تثرد کشقه، فرد

~~سبیلی، واشرع فی اتباع شریعتی

~~نراکه مسترشدی، عطا دادم علمی شریف، اگر میخواهی که این علم را بطریق کشف

~~ومشاهده بیابی، پس بیا ودرراه من درآ، وشروع کن درمنابعت شریعت من حق المتابعة.

~~روا باشد که ازشریعت، مرادش این ظاهر شرع باشد که بزبان جمع آن را بخود

~~اضافت کند، وگویدکه بحکم (قل ان کننم2 تحبثون الله فاتکبعونی) بحسن منابعت من

~~شروع کن تا بسقام کشف ویقین برسی، جه منشا کشف و مشاهدهی حقیفی، مقام

~~محبکتست ، وحبنئذ ناظم، ترجمان شوق ومقام احدیت جمع متصدی باشد .

~~فمنبع صدی من شرآبره نقیعة

~~لدی* ، فدعنی من سراب بقیعة3

~~چه سرچشمهآ صدا که خوشگوارترین مشارب عربست، ازشرابی زاینده است که عین

~~و بیر معین آن شراب بنزد من وبحضرت منست، پس بگذار مرا از سرابی که نمایش

~~فریبنده است بصحرایی از زمین هامون، وهیچ آنجا آب حقیقی موجود نی. من شراب،

~~خبرالمبنداء، ونقببعة لدی" جملة اسمبیة صفة لشراب. وصداغ مورد ماء فی العرب،

~~بثضتترب المثل بعذوینه ، فیبقول : ماء ولا کصدا مرعی ولا کسعدان وهو نبت ذو

~~شوک یسمن الأبل فی مرعاه . والنقیع : عین کثیر الماء . والقیعة واحدةالقیعان ، یعنی

~~اسم للصحراء الواسعة.

~~پس ازاینجه گفت : که سرجشمه صدا، زاینده از شرایست که سرچشمه وجاه

~~بسیار آب آن شراب بنزد منست، کنایت کرده است بآنکه منشأ علوم ذوقی حقیفی و

~~مشارق التدراری

~~روا بانشد اناالحق از درختی

~~چرا نبود روا ، از نیکبختی

~~اناالحق کشف ایسرارست مطلق

~~بجز حق کیست تاگوید اناالحق

~~2سس 3،ی29

~~3 - القیعة، الواحد قاع: الأرض السبلة انفرجت عنها الجبال والآکام

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_427.png)

~~گشف یقینی، حضرت ذات منست، وهرعلمی وذوقی که سودمند، ms260 باشد، اصل آن از

~~اشارتی باشد از سخن من که آن سخن و علم او بذوق جمعی کمالی من مخصوص باشد،

~~لاجرم چون هرصاحب ذوفی، سخنی که در وی لطفی وسودی باشد ازسخن من

~~استنباط می کند ، واصل آن، ذوق منست، پس مرا بگذار از ظنون وتخیثلاتی که از

~~سر تخمین میگویند این علمای رسوم، وفلاسفه برما تشنیع میزنند ، وچون از آن

~~علوم ایشان ومفهومات ضعیف علمای ظاهر ، ازقرآن وحدیث با از تحقیق مسائل عاوم

~~الهی از حکسای فلاسفه بتحقیق تفحشص کنی، حاصلی دلیذیر نببابی وفایده بی از آن

~~بکس نرسد، بل که بصورت فصاحت فریبنده باشد، وهیچ حفیقتی در او نه، همچون

~~سراب

~~ودونک بحرآ خضته، وقف الأولی

~~بساحله ، صونا لموضع حرمتی

~~و بگیر اینک نزدیک تو بعری که من در آن خوض کردهام ودر رمعانی بدست آورده،

~~و گذشتگان وپیشینیان از اولبا بساحل آن ایسنادهاند ، ودر او خوض تنوانسته که

~~بکنند ازجهت محافظت وحصول حرمت من .

~~دونک نصب مابعده ، لننضثنه معنی خذ. والالی هبهنا مقلوب من الاول ، لانه

~~جمع اولی مثل اخری واخر، ومنه قولهم : ذهبت العرب الالی. وصونا منصوب علی

~~المفعول له، متعلق بوقف. ازابن بحرء مرادش، والله اعلم؛ ابن ذوق احدیت جمعست

~~که بحقیقت محسدی مخصوصست، ومقام محمود، واو ادنی کنایت از آن حضرتست ،

~~واین حضرت بحریست که هبچ کس از انبیا و اولو العزم من الرسل ، در آن خوض

~~ننمودهاند ، و او غایة الغاباتست، کما قال الله، تعالی : (وان الی ربتک1 المنتهی) .

~~پس میگوید : اگر تو که مسترشدی طالبی حقیقی باشی ، اینک بحر ذوق مقام

~~محمدی که من ترجمان آنم ودر آن خوضی بحتسن منابعت او دارم ، واز آن بحر

~~سعیدالدین فرغانی

~~283

~~1-س 453ی 3)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_428.png)

~~284

~~احدیت جمع اغتراف کرده، ودراین قصبده یاد کرده، تو نیز حسن متابعت بجای آور،

~~نا مگر ازاین بحر من اثریابی، که ازجهت آنکه آن بحر حریم حرمت منست، هیچکس

~~از بیشینیان "در آن خوض تنوانستهاند، وبساحل او ms261 که حضرت جمع الجمع با حضرت

~~جمعست، وافف شده وایساده.

~~لکف3ید صثکدت له اذ تصکدت1

~~ولا تقکربوا مال الیتیم اشارة،

~~آنچه درفرآن عزیز میخوانی که (ولا تقربوا2 مال البنیم) اشارتیست بمنع دستی که

~~محروم وممنوع شد، چونکه مثتصتدی شد مرخوض را دراین بحر، همانا این معنی

~~را نظم داده است که دراخبار آمده است، که چون موسی خواست" که ببصر حستی

~~ادراک حقیقت آن بحر نامتناهی کند دراین نشآت دنیوی، وآن موقوف بود بر آنکه

~~بترش ببصیرتش متحد شود، ودلش با نظر ظاهرش پگانه گردد بغلبهآ حکم این مقام

~~احدیت جمعه که آن مخصوصست بحضرت محمدی صلی الله علیه.

~~بس بعد از صعتق درحالت افافت دومش گفتند که : ((لبس ذلک لک، ذاک لیتیم

~~بأتی بعدک) لاجرم درتصدیق آن گفت : ((سبحانک من ان یصل احد الیک الا من

~~رتضبته لنفسک وخصتصنه بأعلی مقامانک، تثبت الیک عما تصدیت لما لیس لی،

~~وانا اول المؤمنین بتخصیص محمد صلی الله علیه، بهذا المقام الأعلی) .

~~پس چون حضرت محمدی را یتیم خواندند در آنچه خطابش کردند، که : ("الم

~~ببجدک ینیما) ای، متفتردا بکمال القابلییة متوحدا با نقطاع نسبنک عماسواک، فآواک3

~~الی حضرة احدیثة الجمع، هذه التی هی القام المختص بک" لاجرم درآیت "ولا تقربوا

~~مال الیتیم) اشارتست بآنکه غیری را دراین مقام حقی نباشد، وازاین مقام ممنوع و

~~مروم شود .

~~مشارق التدراری

~~1- کفة الیدة منعها. تصکدت: تعرضت.

~~2- 417ی36

~~3 - س 93، ی 6 - الم یجدک یتیما فآوی-.: بانقطاع نسبتک عما سواه -م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_429.png)

~~وما نال شیئا منه غیری شوی فتی،

~~علی قدمی، فی القبض والبسط، مافتی

~~و درنبافت چیزی ازاین بحر وذوق او جز من، مگر جوانمردی که برقدم من و متابعت

~~من حق المتابعة درحال قبض حجابیتت و بسط شهود و کشف ملازمت نمود و هیچ جدا

~~نشد.

~~مافتیء مهموزا، وما برح وما انفک2، بمعنی واحد . یعنی کسی که درحال قبض

~~حجابببتت ومجاهدهآ سلوک ازشریعت من، قدم او هیچ تجاوز نکرد، ودر حال بسط ms262

~~کشف و شهود هرجه مخالف شرع نمود رد کرد، و بآن اصلا التنفات ننمود، آن

~~جوانمرد از این ذوق مگراثری بیابد. و از این جوانمرد صاحب قدم بمقام تمکینی حقبقی را

~~میخواهد، که دروقت تلوین، هیچ ازجای نرفته باشد، وسخنی مخالف شرع نگفته.

~~ولفظ فتی دلالت می کندا که علی را میخواهد، علیه السلام - رض م، کثرم الله...ع -.

~~فلا تعشن عن آثار سیری، واخش غر

~~ن ایثار غیری واغش عین طریفتی

~~پس باز مگرد تو که مسترشدی از آثار وروش من بسوی منابعت دیگری، و هرچه

~~ازعبادات و اذکار وتوجثهات مخلصانه که من برآن ملازمت نمودهام وبعضی را بیان

~~کرده واثری از آن نموده، برآنجمله ملازمت بجد نمای، وبترس از آن حجاب که

~~سعیدالدین فرغانی

~~85

~~ما فتی، اصله مافتیء: مازال .

~~2ح چون آنحضرت بمقام تجلی ذاتی اختصاص دارد وبا حضرت ختمی مفام متحد

~~است درمراتب تمکین و استفامت واحدی از اولیاء و کمشل بمقام وی نرسیده ولذا کان

~~النبی یحبشه حبا شدیدا . واولیاء محمدیین بعد ازاو نیز این مقامرا بالورائة حائزند لا

~~سیما قائمهم علیهم السلام وبه صرح الشیخ الشارح فی اواخر شرحه تبعا للناظم کما

~~نعرة علی هذا الشیخ النحریر القونوی والشیخ الجندی وغیرهم من الاعلام والاکابر .

~~3 - لا تعش لا یسؤ بصرک. الفین: الحجاب وقد مثر تفسیره. ایثار: اختیار

~~طریقتی: مذهبی. قوله (س 8): وازاین جوانمرد ... فی م: صاحب قدم مقام تمکین ن

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_430.png)

~~286

~~برتو طاری شود از آنکه غیرمرا از شیوخ کائنا من کان به پیشوائی اختیار کنی، چه غیر من

~~هر که باشد ذوق اومقبد باشد، واثر آنقید در ارشادش بیداشود، وحجاب آن قید،

~~میان تو و ذوق مطلق جون مستحکم شوده از آن بزحمت عظیم خلاص توانی یافت .

~~وابن اشارت آنست که مصطفی صلی الله علیه وسلسم، روزی جز وی ازتورات در

~~دست عمر ، رضی الله عنه بدید، از سر عضب1 در وی نظر کرد وفرمود: ((والله لوکان

~~موسی حیا لما وسعه الا ms263 اتتباعی).

~~وبیا درعین طریقت من که بحکم "وان هذا صراطی2 مستقیما" استقامت حقیقی

~~اورا است، تا ترا بحسن ملازمت دراو بمنزلی از منازل این مقام برساند .

~~فلا تعش: من العشو، یقال: عشوته ای، فصدته لبلاک، وعشوت الی النارء اذا استدللت

~~علبها ببصر ضعببف، واذاصدرت عنه الی غبره، قلت: عشوت عنه، ومنه قوله، تعالی:

~~"(ومن یعش3 عن ذکر الرحمن) ای: یعرض، واغش من الغشیان : الاتبان .

~~فوادی ولاها ، صاح، صاحی الفؤاد فی ولایة امری ، داخل تحت امرتی

~~چه وادی عشق حضرت معشوق ای یار روشندل صافی دل، دراین زمان که ولی

~~الامر وقطب زمان منم، داخلست درزیر فرمان ولایت ومملکت من. تحقیق این دربیت

~~آینده کرده شود.

~~قوله: صاح، منادی مرختم، بعنی باصاحبی، وصاحی الفؤاد، وصف له، من الصحو،

~~وهو ذهاب الغیم وصفاء الستماء ، منه عبتر عنه بالصفاء. والامرة بالکسر: الملک والولایة

~~ومثلک معالی العشق ملکی، وجندیأل

~~معانی، وکثل العاشقین رعیتتی

~~ومملکت مراتب بلند عشق، که عشق ذاتی حقیقی است، وحکم مناسبت ذاتی و موحد

~~مشارق التدراری

~~1- علت غضب آنحضرت آن بودکه ایمان عمر مستودع بود، نهمستقر، لذا احتمال

~~گراینش او به تهود منسد نمیبود

~~2-س6،ی152

~~1- 443ی35

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_431.png)

~~عاشق ومعشوق، ملک وحق منست، وتصثرف درآن بحکم (قل ان کنتم تحبثون الله ،

~~فاتتبعونی1 یحببکم الله) بآثار من که صورت شریعت مطلق عام ((وما ارسلناک الا کافتة2

~~للناس) واحکام اوست مخصوص است، ولشکر من معانی واحکام شربعت وطریفت

~~وحقیقتست که بحکم واثر (اوتبت جوامع الکلم" آن را بطریق اعجاز بیان می کنم،

~~وبآن واسطه همهآ عاشفان را که سالکانند، محکوم خود می گردانم، واین جمله عاشقان

~~سالک، چون مدد از من دارند، محکوم فرمان منند بحکم (فاتسبعونی) از بهر تحقیق

~~بحقیفت ((یحببکم3 الله) ومیل ومحبت این عاشقان نیزحکم مناسبت صفاتیست، و آنجه

~~ازمیل ومحبت بمن مضافست حکم مناسبت ذاتی است، وحافظ و میزان و مشکد وراعی

~~مناسبت صفاتی حکم مناسبت ذاتی است، لاجرم این عاشفان همه رعبتت مننده جنانکه

~~سلطان حافظ احوال ومشتد ms264 عامة خلقست، وراعی ایشان است، وعموم خلق رعبتت

~~ومحکوم سلطان.

~~فنی الحشب ، هاقد بنت عنه بحکم من

~~براه حجابا ، فالهوی دون رتبتی

~~تانی شد این محبت و مقام محبت که غایت سلوک و مفامات سالکانست، و آن حکم و غلبهآ

~~مابه الاشتراکست اولا ، ومابه الاتحاد ثانیا، وغایتش توحبد است، وبآن سبب محقق

~~عبن محبت را حجاب میبیند، وحکم میکند بحجابیتت او بروحدث اولاء وجمعبتت

~~ثانیا . اینک من ازجنین محبتتی صفاتی محکوم علیها بالحجابیتة ، جآدا وبیزارم ، چه

~~این چنین عشقی درزیر رتبت من وعشق منست ، که عشق ذاتیست ، وتا از آن تجاوز

~~نکردم وفانی نشدم، باین حضرت عشق حقیقی اصلی که مظهر حکم این جمعیتت و

~~احدیثت ابن جمع است، نرسیدم

~~وجاوزت حدةالعشق فالحب* کالسقلی

~~وعن شأو معراج اتتحادی رحلتی

~~سعیدالدین فرغانی

~~287

~~( 42ی29

~~2-س34،ی 27

~~3-س3،ی29.

~~4- رآه حجابا-م.

~~5 - الشأو: الفایة. المعراج: المصعد، المرقاة (نردبان).

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_432.png)

~~288

~~و درگذشتم از سر حتد چنین عشقی که منصبغ بود باین حکم حجابیتت مذکور،

~~چه چنین محبثتی که حکم مناسبت وغلبهآ مابه الاتحاد است، بنزد من همچون دشمنی

~~است که حکم غلبهی مابه المباینة والامتباز است ، جه دراین حضرت جمعیتت جنانکه

~~وحدثت وعدم غبره ثابت ومطلوبست ،کثرت وتمبزات هم ثابت ومطلوبست، چه

~~شهود تمییز در وحدث ، و وحدثت درتمبیز، ازخصایص ولوازم این حضرتست .

~~س غلبهی حکم مابه الاتتحاد که حب است با غلبهی مابه الامتیاز که بنغض است

~~برابر باشد، چون حال آنست که ازغایت عشروج بمقام اتحاد وشهود وحدت عاشق و

~~معشوق - بلا تمبیز اصلا - مرا رحلت وهجرت حاصل آمده است، تا بحضرت جمعببت

~~وشهود کثرت در وحدث و رؤیت وحدث در کثرت .

~~الوا وفی قوله : "وعن شأو للحال، والشأو : الغایة، والقلی: الهجر والعداوة.

~~پس چون ذکر تجاوز خود کرد از مقام محبکت، آنگاه بزبان ارشاد به مسترشد

~~می گوید، که تو این مقام محبت را نازل مشمر، وبتحقشق باو شادمان وخوش باش،

~~واین مرتبه ومقام اگرچه نسبت با من نازلست، ms265 اما بنسبت با تو عظیم عالی است ، و

~~موجب سروری تو میشود.

~~عباد مسن العشبتاد ، فی کل امکة

~~قطب بالهوی نفسا فقد سدت انفس ال

~~پس توکه مسترشدی خوش باش ودل و نفس خود را خوشدار باین عشق و مقام

~~محبست که من ازاو گذشتم، چه این مقام بنسبت با تو سخت عالیست، وبی هیچ شکتی

~~سبب تحقشق باین مقام بزر شدی وسروری یافتی بربزرگتر و گرانمایه ترین بنده یی

~~از عبتاد که درهر امتتی از امم انبیا بودهاند ، چه این مقام محبتت خود باین امتت

~~محمدی مخصوصست، وهریک ازاین امتت را بتحقیق باین مقام برسایر امم دیگر

~~فضبلت حاصلست ، واما ترا بنسبت باین امت وعابدان او هم باین عشق و مقام او

~~سروری واقعست، جه غایت وصول هرعایدی بعبادت خود نا اثری و وصفی از حضرت

~~معبود است، وآن نجاتست ازعقاب نبران، با احراز ثواب درجنان، و وصول و تحفتق

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_433.png)

~~تو بواسطهآ این محبت وصول بحضرت معبود است واسمای او، پس مقام تو بالای

~~مفام ایشانست درجمیع نشآت ، لاجرم باین سبب تو برایشان سروری داری.

~~الالف واللام فی الهوی لتعریف العهدة ونفسأ نصب علی التمبیز .

~~وفز بالعلی ، وافخر علی ناسک علا بظاهر اعمال ، ونفس تزکتت

~~و پیروز شو باین شرف وبلندی قدر، اعنی تحفثق باین مقام محبت ، وفخر کن بر

~~منقترببی سالک که بلندفدر شد بواسطهآ تحفق بسقامی از مفامات سلوک یسبب مراعات

~~ظاهر اعمال ازمجاهدات ومعاملات، وبسبب تزکیه وتخلبه نبز نفس او از اخلاق ذمیمه

~~باک ومزکا گشنه.

~~یعنی : هرچند وصول بمقامی ازمقامات طریق وتفشرب بواسطهآ اعمال و معاملات

~~وتزکیه وتخلیه ، مقامی سخت بلنداست، اما ترا باین شرف ورتبت تحفق بمقام محبت

~~برایشان فخر وبزرگی میرسد ، جه این مفام تو سخت بلند است .

~~والألف واللام فی العلی للعهد ابضا

~~وجثز مثثقلا لوخف" طفة مثوکثلا2 بمنقول احکام ومعقول حکمة

~~و برگذر باین عشق خود از گرانباری که مقیکد باشد بعلومی که بنقل درست شده است ms266

~~از احکام شرعی، ومقید است نیز بمعقولات که بحکمت وفلسفه که مطلفا مذمومست،

~~یا بسعنی وعلات وحکمت آن احکام شرعی تعلق دارد، که بعقل درپابد که حکمت و

~~معنی هرحکمی جست، وآن محمود است. واین شخص باین علوم نقلی وعقلی چنان

~~مقیکد باشد که پندارد که مثوجب قرب وبزرگی او در دنیا و آخرت این علومست

~~فحسب، که اگر ازاین علوم و گرانباری ایشان اندکمایه سبک شود وچیزی از این علوم

~~ازاو فوت گردده او سبک وخوار وبسقدار ماند در دنبا و آخرت .

~~یعنی باین عشق ازاین علمای رسوم که ینقل وعقل مقیکدند ، وجز این را علم

~~نمی بندارندبرگذر وبایشان وقبول و رد5 ایشان التفات مکن .

~~سعیدالدین فرغانی

~~289

~~1 - جز: اعبر (جزنا عنه - از آن گذشتیم وعبورکردیم از آنمرحله) طف: دنا منک

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_434.png)

~~290

~~قوله: (خف طف) اما من الطبف القلیل، او من طکف المیزان اذا ارتفع لنقصانه.

~~غدا هشه ایثار تأثیر همته1

~~وحز بالولا میراث ارفع عارفر،

~~و جمع کن بسوی خود باین عشق و تحقق باین مقام محبکت، میراث بلندتر و بزر گترین

~~عارقی که اندیشه وهمتت او آن باشد که بعد از آنکه بتحقق بمقام عرفان تأثیر همت

~~و تصترف درعالم بهمت بافنه باشده او در آن تأثبر وتصرف حضرت حق را برخود

~~اختبار کنده و آن تصشرف را بحق ایثار کنده جنانکه از شیخ ابو السعود عطتار بغدادی

~~منفولست که گفت: (اعطبت الننترف منذ کذا سنة، فترکنه تطشرفا فالبتصکرف هولنا)

~~یبعنی ترا باین مفام محبگت ونمسشک بهوی این آخرمقام عرفان حاصل شود، وازصاحب

~~ابن مقام، یعنی علی، علیه السلام، که أعلی وارفع عارفانست این مقام را میرات یابی، پس

~~روا باشد که از - ولا - مرادش محبتت خاندان باشد .

~~وته ساحبا، بالسشحب اذ یال عاشق، بتوصل، علی أعلی المجکرة جکرت2

~~و کبر کن وتکبثر نمای درحال کشیدن بابرها دامانهای عاشقی، که آن دامانها بواسطهآ

~~مشارق التدراری

~~1-بحق نسبت ولا وقرابت محبست که اصحه نسب واقرب ms267 قرباتست حایز وجامیع

~~میرات بزرگترین عارفی شو که علو کنگرهآ هشمتش ازکونین گذیشته ، وتأثیر همت و

~~تصرف دو عالم را ایشار کرد.

~~ار فع عارف صاحب مفام ورانت کلیهآ محمدیه سرور احرار مرتضی علی است .

~~اگرم هیچ نبانشد، نه بدنیا، نه بعفبی

~~چو تودارم همه دارم اگرم هیچ نبانشد

~~حز حصل. الولا: النشصرة، وقرابة حکمیة برث اصحابها، همشه مراده، غایته

~~2-اگر همشتی چنین داری، دامن تکبشر وعظمت را ازعلو منزلت بر ابر بکش؟ آن

~~دامنی که بمیان من وصال اتحاد مآل معشوقی بربالای مجره کشیده

~~که برد بنزد شاهان زمن گدا پیامی

~~که ببزم دردنوشان دوهزارجم بجامی

~~ته افتخر، وتکبشر. المجترة: منطفة فی السماء قوامها نجوم کثیرة لایمیزها البصر،

~~فیراها کبفعة بیضاء، والعامة تسمکیها درب التبانة . جرت: الضمیر عائد الی الأذیال

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_435.png)

~~وصال محبوب بربالای مجره کشبده شود.

~~بعنی جون نو عاشق صادق باشی، ترا رسد که بر ابر دامان تکبثر کشان بگذری،

~~واگر خود وصال حقیقی حضرت معشوفت میسکر شود، آن دامان تکبثر و تفاخر بر

~~بالای مجره وعرش وکرسی کشیده شود جه همه بداغ غیریتت موسومند، وجون

~~تو بوصل حقیفی بمقام انحاد رسی وغبار غیرینت از دامان بفشانی ، حینئذ بر بالای

~~همه بگذری، وتکبثر وتفاخر کنی برهمه .

~~ته، امر من التتبه : التکبر. وساحبا : ای: جاردا ذیله، وهو منصوب علی الحال،

~~واذیال مفعول ساحبا.

~~و در ساحبا بالسشحب، اشارت آنست که ابر هرچند مرتبت عالی دارد، امتا هم

~~حجابست، وهم محجوب ازعین آفتاب .

~~پس میگوید : که چون تو بمقام محبکت رسیدی، هرچند هنوز حکم حجاب و

~~نندم کشف در تو باقی باشده اما بعلو* مرتبتی که باین مفام داری، ترا رسد که دامان

~~تفاخر بر ابر که حاجب و محجوبست ازعین آفتاب و دیگر عابدان محجوب کشان

~~بگذری، وبوصل برهمهی عوالم انوار فخر کنی، ودامان کشان برهمه بگذری.

~~الی فثة ، فی غیره العمر أفنتا

~~وجل فی فنون الاتتحاد ولا تحده

~~و جولان کن درمراتب وشعبههای مقام اتحاد که ms268 بتحقشق بمقام عشق بدان متحقتق

~~شدی، ومیل مکن بسوی گروهی که درغبر تحفشق باین مقام اتحاد، عمر خود را فانی

~~کردهاند ، وبوی نرسبده ، فضای انتحاد را فنون وشعاب بسبیار است، بعضی کلشی و

~~سعیدالدین فرغانی

~~29)

~~1- درآ درمیدان توحید وجولانگه تفرید وبتناز وبخرام در فنون اتحاد وطرف آن؛

~~تارة درمرتبهآ عاشقی و قرب فرائض وتارة درمفام معشوقی و قرب نوافل، وگاهی در جمع

~~بین این دو وگاهی اعلی ازاین همه، از حیشیست مطلق عشقی، وتوقف منمای که :

~~زاد راهروان چستی است وچالاکی

~~تو وطوبی وما و قامت بار

~~فکر هر کس بقدر همت اوست

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_436.png)

~~292

~~آنرا مقامات گویند، و بعضی جزئی و آن را منازل اتحاد خوانند، اما مقاماتش چهار

~~مفامست:

~~یکی، تحقثق بمقام (کنت سمعه وبصره) است که بسبر محبشی وفنای اوصاف

~~نفس منتعلمفست.

~~و دوم، تحفشق بمقام ((ان الله قال علی لسان عبده ...) که برسیر محبوبی وفنای

~~ممفات روح مثرتتبست .

~~وسوم، تحفثق بمقام جمع (هو الاول والآخر والظاهر والباطن" که برحقیقت الفناء

~~فی الفناء مشروطست .

~~امتا جهارم، که سخت عالیست وازاین مراتب خارج ، مقام احدیثت جمع (وما

~~رمبت اذ رمیت1 ولکن-الله رمی) است که خصوص مقام محمدی است، وجز بک وارث

~~حقیقی، کس را بوقوف2 بدان راه نیست. واما منازل مقام اتشحاد، تحقشق بهر اسمی از

~~اسماست، که مقام اول وثانی، جامع آن اسماست .

~~پس میگوید که، تو که مسنرشدی بواسطهآ عشق باول منازل مقام اتحاد رسیدی،

~~آن را غایت ونهایت مشمر ، واز سبر وسلوک فاتر مشو، ودراین منازل ومقامات او

~~سیر میکن ، تا آنگاه که بغاینی که مقتضای استعداد تو از آن تجاوز نکند برسی،

~~و باین واقفان دراثنای طریق که عمر را در تحقیق مقامات سلوک فانی کردند و بمفصود

~~نبرداختند" مبل والتفات مکن .

~~واین اشارت بآن سخنست که حلاج ازخواص "رضی الله عنهما" پرسید که فیم

~~انت ؟ فقال اصحح مقام التوکل، فقال له الحلاج: افنیت عمرک فی عمارة الباطن، فاین

~~مشارق التدراری

~~1-س 48ی ms269 17

~~2 - این وارث منحصر بفرد، کسی جز علی مرتضی - علیه السلام نیست کما ذکره

~~الشارح العلامة ونص* علیه الناظم.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_437.png)

~~الفناء فی النوحببد.

~~فواحده الجم* الغفیر، ومن عدا

~~5 شر ذمة ، حجتت بابلغ حجتةا

~~پس یکی ازاین اهل اتتحاد ، جماعت بسیار است در آنکه اخبار او موجب علم و

~~یقین است، وخلاف و کذب را بوی راه نیست، چنانکه اخبار جماعتی بسبار بتواتر

~~رسیده است موجب علم ویقین است، وخلاف وکذب از وی دور، وهرکه جز این اهل

~~اتتحاد است از محجوبان، گروهی باشند اندک، که بو اسطهآ حجابیگت، اگر انکار این

~~مقام کنند بقوی ترین حجکتی از کتاب وسنت محجوج و مغلوب شوند.

~~الجمة الغفیر والجمماء الغفیر : جماعة الناس مشریفهم ووضیعهم .

~~فمت بمعناه ، وعش فیه او فمت ممعنتاه ، واتبع أمة فببه امست2

~~پس توسل کن تو که مسترشدی بحقیقت این مقام اقحاد، ودراین مقام خوش

~~زندگانی کن، یا نه، که بمبر، عاشق این مقام ومنابعت جماعتی میکن که فصد تحقق

~~باین مقام اتحاد دارند.

~~سعیدالدین فرغانی

~~293

~~1- چه آنکه محرمان بارگاه اتحاد اگرچه بحکم - قلیل من عبادی الشکور - اندکند ،

~~ونیکن بمقتضای - ان ابراهیم کان امشة - هرواحدی ازایشان جماعتی بسیارند، چون

~~بحضرت احاطت شعار عشق متحد گشتهاند وبجمعییت حب بیویتهاند. وغیر ایشان

~~اگرچه بحسب کمیشت بسیارند ولی بواسطهآ تقید بحکم جزئیست و تعین و دوری

~~از بسعهآ عشق گروهی بفانت اندکند لذا مغلوب ومقهور حجج وبراهین بالفهآ اهل دلند

~~-لوزرته لرأیت الناس فی رجل - والدهر فی ساعة والأرض فیدار-

~~مبین حفیر گدایان عشق را کاین قوم

~~نشهان بی کمر و خسروان بی کلهند

~~پس مغلوبان احکام تقید و تعیشن اگرچه کثیرند ولیکن ازعالم اطلاق و احاطت دورند

~~ودر مطمورهآ حواس مقبور ورهائی ازحجب برای آنها سخت ایست.

~~ثازکان را سفر عشق حرامست حرام

~~که بهرگام در این ره خطری نیست که نیست

~~الشر ذمة الجماعة القلیلة: حجت: غلبت بالحجة ای البرهان .

~~2 - المعسی المتعت. امتة قصدت.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_438.png)

~~294 ms270

~~فست : توسل، من المت ، وهو النوسل بالقرابة . والماته: الحرمة والوسبلة،

~~زالموات: الوسائل .

~~وانت بهذا المجد اجدرة من اخی اج

~~ننهاد ، مثجدة عن رجاءر، وخفیةا

~~وتو که مسترشدی ودر بند منابعت منی، وخود را فدای راه میکنی، واز حضرت

~~محبوب جزئی را نمیخواهی، تو برسیدن باین بزرگی که بمقام محبتت و اتحاد تحفق

~~بسابی، سزاوارتری ازمجنهدی که دراجتهاد جده بسبار بکار پرد، وفتور را البته

~~بخود راه ندهد، ولیکن آن جده واجتهادش ازجهت امید ثواب یا ترس عقاب وعناب

~~باشده جه مطمح نظر او، اثری ازابن حضرتست ، ومتعلق همت ثوء عین این حضرت،

~~پس تو بآن سزاوارتر باشی.

~~وعیر عجبب هزهٔ‌ عطفبک، دونه،

~~باهتنی ، وانتهی لکذة ومسکرة2

~~وعجب نباشد فشاندن وجنبانبدن کتفهای خودثت، از سر اافتخار بنزد این مجتهد ، از

~~سر خوف و رجاء بسبب این لذت وصول بمقام محبتت و اتتحاد، که گوارندهنر و

~~بنهایت رسیدهترین لیذنی وشادمانی است .

~~هیز العطف: کنایة عن التبختر والنفاخر، فاقه من خواص مشیة المتکبیر المتفاخر.

~~بعنی ترا باین بزرگی وتحفشق بمقام محبتت و اتحاد، سزد که برعابد محجوب

~~نناخر کنی، و گوئبا ازاین اظهار تفاخر، آن میخواهد که اثری از این حال و مقام عالی

~~خود که درهمهآ قوا ومدارک نو ساری وظاهراست، باین محجوب نماند، تا سبب نفی

~~انکار وثبوت افرار او گردد باین مقام، وخواص وآثار او که، دینا و دنیا ، او را

~~سودمندباشد، والا تفاخر وتکبثر که شرعا مذمومند جز به نیستی صالح جایز نباشد، و

~~مشارق التدراری

~~1- قوله وانت بهذا المجد.. فی بعض النسخة فانت بهذا .. الخ.

~~2 - هتز عطفیک: کنایة عن التبختر فی المشی خلافا لما قال الله فی کتابه الحکیم فی

~~صبفة اهل الایمان: الذین یمشون فی الارض هونا . (س 17) : قوا ومدارک او...م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_439.png)

~~مثرشد بآن نفرماید .- مرسد بآن امر نکند -م -.

~~واوصاف ما یثعزی الیه، کم اصطفت من الناس منسیا، واسماه اسمت1

~~واوصاف آنجه منسوبست باین مفام محبتت واتتحاد، ازعلوم ومعارف و فربت و

~~تآثبرات وعجایب ms271 خوارق وغیر آن، که بآولیا ومشایخ مخصوصست، جند بر گزید از

~~مردمان فراموش کرده وبی اعتبار راء که پیش از نسبت باین مقام کس را بایشان هیچ

~~التفاتی نبودی ، ودرمیان خلق همجون فراموشان بودندی، وبابن اوصاف مذکور

~~بزرگ و معتبرشدند، ومقبول حق وخلق آمدند، و اسمای این مقام، اعنی اسمای کسانی

~~که باین مقام نسبت یافتند جون ولی و موحتد وعارف ومحقتق ومقترب و شیخ و

~~مراد ومجذوب وامثال این اسما، بسی کسان را بر گزید و ببزرگی رسانید.

~~العزو والعزی : النسبة الی الشیء ، وکم للتکثیر، کما ان5 رآب* للتقلیل .

~~مرادش والله اعلم آنست که، اغلب اکابر اولیا "رضی الله عنهم) که باعمال وصنایع

~~فرومایه منسوب بودنده جون حتدادی و خکرازی وبتزازی وحمتالی و مزیتی و

~~وزجتاجی وحصری وامثال آن، که چون باوصاف واسمای مقامات محبتت و توحید و

~~ولایت موصوف ومنسوب شدند، آن اوصاف و اسما ایشان را ابر گزید و مشهور و

~~معروف کرد، واگر نه آن نسبت بولایت بودی، ایشان نظر بآن نسبت بصنایع و اعمال

~~خودشان از فراموشان بودندی، وایشان را هیچ ذکری خصوصی عندالله واولیا نبودی

~~بوانت علی ما انت عنی3 نازح2،

~~ولیس الثثریا، للشتری ، بقربنة

~~وتو که مسترشد ومنابع منی، وبحسن متنابعت من باین مفام عالی اتتحاد وفنون او

~~رسیدهیی، براین که هستی از تحقق باین مقام اتحاد وفنون او ازاول ومنازل او تا مقام

~~جمع الجمع از من ومقام من که احدیتت جمعست سخت دوری، چنانکه ثریتا باکمال

~~سعیدالدین فرغانی

~~195

~~1- ((واوصاف ما تعزی ...)) تعزی تنسب. اصطفت اختارت. اسماء: أعلاه.

~~اسمت: رفعت، اعلت . (س 11): اغلب اکابر .. آن بودند که مم

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_440.png)

~~296

~~بلندی، مرزمین را که درغایت پستیاست، فرین نیست، وهردو ازیکدیگر، در علو و

~~رنبت ، سخت دورند ، همچنین ازاین مرتبةآ من، تا رتبت تو سخت دور است.

~~یقال : بلد نازح ، وقوم منازیح : ای بعید .

~~فطورک قد بلسغته ، وبلغت فو فقی طیور ک حبث النفس لم تک ظنکت1

~~پس تو که متابع ms272 ومسترشدی ، باین ارشاد وهدایت بغایت معراج خودت بتحقیق

~~رسانیده شدی، و غایت استعداد وقابلبهت تو بیش ازاین نبود که من ترا بحسن

~~دلالت بآن رسانیدم، و بالای حد همتت خودت رسیدی، آنجا که نفس تو هرگز

~~بخودی خودش آن را گمان نبردی، ودر وهم او نگنجبدی.

~~کنکی هیهنا بالطور ، لعلوه وارتفاعه عن غایة مراتب الترقشی والمعراج، اعتبارا

~~حال موسیء علیه السلام ومعراجه بالطور

~~وحدک هذا، عنده فف ، فعنه لو

~~تقکدمت شیبتآ، لاحترفت بجکذوةا

~~وحدد وغایت تو که منابع منیء با کمال قابلبتت واستعدادی که داشتی، باین مقام

~~انتجاد ومنازل ومقامات او که باد کرده شدبیش نیست، وازاین بالاترتراراه نیست باین

~~سرحد بازایست، واگر بعد از این ترا سیری افتد، در تفاصیل این منازل و مقامات

~~مذکور افتده نه بالاتر ازاین بسوی مقام من، چه اگر از این مقام اتحاد و منازل و مقامات

~~مذکور او، اندکمابه پیش آیبیء البشتة ازسبحات تجلثیات این مقام من شعلهیی بنو

~~رسده بکلی ترا بسوزد. وکانه این معنی را ازحدیث معراج و وقوف جبرئیل درمقام

~~ود وعذر با مصطفی - صلی الله علیه - برآن وقوف تقدیم داشتن و گفتن که (لو

~~دنوت انشملة لأحترفت) گرفته است وبنظم آورده .

~~وقدری ، بحیث المرء بغبط دونه

~~سشمتتوآ، ولکن فوق قدرکغبطتی

~~مشارق التدراری

~~-طورکة جبلک، اذا کان بضم الطاء، ومعناه، قدرک وحشدک اذا کان بالفتح.

~~2 - الجذوة : الجمرة.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_441.png)

~~و محل واندازه ومقام من بجائیست که هرمردی از بزرگان عالیقدر که غبطت برده

~~شود بر علو مقام ومحل2 او، آن مقام ومحل که آن غبطت بوی تعلق گیرد ، زیر

~~این محل ومقام من باشد دربلندی، ولیکن اگر کسی برقدر ومقام من غبطت برد ، و

~~نظرش بآن تعلثق گبرده آن محل ومتعلکق غبطت او بالای قدر ومحل تو باشد که

~~مسترشدی .

~~پس قدر ومقام تو ازمقام و رتبت من سخت نازلست؟ چه غایت مقام اولبای

~~مخبوط تحقثق بمقام جمع با جمع الجمعست ، واین زیر مقام احدیثت جمعست که مقام

~~منست ms273 بدرجات بسیاره چه من ترجمان مقام محمدی ام، واگر کسی براین مقام من

~~غبطت برد، آن غبطت ومتعلق او بالای مقام تو باشد از جمع الجمع فما دونه .

~~المکصیدر فی غبطتی، مضاف الی المفعول، لا الی الفاعل. وسموا نصب علی السمیز

~~وکل الوری ابناء آدم ، غیر أن نی حثزت صحو الجمع من بین اخوتی

~~وهسمهی خلق اعنی از اولیا فرزندان آدمند در تحق بحقیقت انسانبتت وازاین جهت

~~همه منساوییم جز آنکه من جمع کرده ام ازمیان برادران خودم هشیاری مقام جمع را، و

~~ششیاری مقام جمع آنست که مفام تفرقه وهمهی آلات ادراک دروی از سمع و بصر وغیره

~~درمفام جمع مرگی و مشاهدباشد چه صاحب جمع در مقام جمع از آلات ادراک مقام تفرقه

~~خایب و فانی میباشد و آلت ادراک اودر مقام جمع، دل اومی باشد تا هرجه می خواهد که

~~دریابد بدل منوجه آن جیزمیشود وحبینئذ آن جیزراهم در دلش مشاهده می نماید، مگر

~~موسی، علبه السلام که درآن مقام بگوش ادراک کرد اما از ادراک جشم محروم ماند

~~و ازاو غایب وفانی بود، واین غیبت ازقوا ومدارک جسمانی را مستی مقام جمع گویند،

~~وهشیاری ازاین مستی آنست که درعین این مقام جمع همهی قوا بر کار باشند تا

~~هرجه دیگر اولبا، بدل میدیدنده صاحب این هشباری بچشم وگوش ودیگر قوا همه

~~ادراک کند ودلش با چشم وگوش ودیگر قواش، متکحد شود، واین مخصوص بود ،

~~سعیدالدین فرغانی

~~29

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_442.png)

~~28

~~به محمده صلی الله علیه وسلتم که اورا گفتند، مازاغ البصر وما طغی لقد رأی من آیات

~~ربه الکبری1 ، پس چون ناظم ، ترجمان مقام اواست، صلی الله علیه، وازاو بحسن

~~متابعت دعوی یافت اثری حقیقی میکند، لاجرم گفت بزبان او، صلی الله علیه وسلم،

~~که من ازمیان دیگر اولیا وانبیا این مقام هشیاری حقبقی را جمع کردم وبدان متحقق

~~شدم .

~~فسمعی کلیمی وقلبی منبا

~~باحمد ، رؤیا مقلة أحمدیکة2

~~پس گوش من درسماع بی واسطه درعین مقام ms274 جمع از کلیم اثری دارد ودلم اخبار

~~کرده شده است از ستوده ترین دیدنی که بچشمخانه ی احمدی، صلی الله علیه، مضاف

~~بوده بعنی دلم ازمقام محمدی واقحاد دلش با چشمش که بهنرین ادراکات جشمت

~~واز غلط وزیغ محفوظ، قوله تعالی : "مازاغ الصبر3 وما طغی) آگاهی تی دارد، و

~~کببقبت آن اتحاد را بحقیقت میداند، وازاین جهت ترجمانی او می کند، ، پس صحو

~~مقام جمع مراست بحکم ترجمانی.

~~وروحی للارواح روح" وکل* ما

~~تری حسنا فی الکون من فیض طببنتی

~~وجان من که بحکم اخبار "(والذی نفس محمد بیده) عین قلم أعلی است، واو، اعنی

~~قلم أعلی، جان جانها وحقیقت وباطن همه روانهاست، پس جان من جان همهآ جانها

~~آمد ازاین جهت، وهرچه میبینی که نیکو وخوبست، همه از مدد حکم آن اعندال

~~حقیقی است که این مزاج عنصری من حامل آنست .

~~پس از جان من، بهمهآ جانها، مدد میرسد ، وهرمعنی وعلمی شریف وخصلتی که

~~مشارق التدراری

~~1-س 453ی18

~~2 - کلیم: نسبة الیموسی کیلم الله واذایسمتون اتباعه عیله السلام کلیمیا. والکلیم :

~~الذی یکلشمک.

~~3- 53،ی17

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_443.png)

~~ننیجهآ جان هرجانوری است، همه از اثر ومدد جان منست که بدان جانور میرسد، و

~~هرحشسنی که درهمه عالم درنظر می آبد ، اثری از آثار مزاج وطبنت منست ، واثر

~~حکم اعتدالی که درمزاج وطینت منست که ازاو بغیر سرایت می کنده جه اعدل الأمزجه،

~~مزاج منست، بل که میزان جملهآ اعتدالات ، اینست که بمن مخصوصست واز من بغیر

~~می رسد .

~~فذر لی ما قبل الظثهور عرفتئه

~~خصوصا، وبی لم تدر فی الکذر*رفقتی2

~~پس بگذار بمن آنچه پیش از ظهور آفرینش، اعنی عوالم سه گانه ارواح ومثال و

~~حس بوده است که علم ومعرفت آنچه درغیب ومکنون علم الهی بود، در عالم معانی

~~بمن مخصوصست ، ومن بآن معرفت منفردم، واکنون آن را بیاد میدارم، ومحل و

~~قدر هرکس را از آنجا بحکم آن معرفت میشناسم، وباز این یاران من از اولیا دراین

~~عالم حس که ms275 خلق بصورت ذرات پیدا شدند، وجواب خطاب - الست- بازدادند،

~~مرا نشناختنده واز من در آن عالم نشانی ندادند، پس مرا با ایشان جه مناسبت .

~~اکنون بآن نامها که بمرتبت ایجاد و ولایت مخصوصست ، و اهل این مرتبه بآن

~~نامها منسوب و بآن بزرگوار مرا بآن نامها نسبت مده ، و بآن نسبت مرا بزرگ

~~میندار، که آن موجب تنقیص منست نه تعظیم من . پس آن نامها را که اهل طریق بآن

~~منسوبند، دراین چند بیت یاد میکند و آن را ازخود نفی میفرماید .

~~خصوصا، نصب علی الحال باشد .

~~فلا تسمنی فیها مریدا ، فمن دعی

~~مرادا لها ، جذبا ، فقیر لعصمتی2

~~سعیدالدین فرغانی

~~299

~~1 - قنر فدع، دعه - بعنی واگذار وترک کن اورا وبحال خودگذارش -. الدر،

~~رقد یراد به وجودالشیء فی العوالم العالیة ، ولعدم تحفق الشیء فیها بالوجود الخاص

~~المترتب علیه آثاره، تسمی بالذر. پس هرشیء قبل ازظهور بوجود خاص خود در

~~عالم غیب به خطاب الست جواب گوید ودراین نشأت حس برخی از خواص آن عالم را

~~بیاد میآورند وعموم افراد بحسب تشریع انکار این معنی نمایند.

~~2 - المرید : المتمرد علی ارادته، والذی اعرض قلبا عن غیر الحق ویحفظ مراد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_444.png)

~~300

~~پس مرا نام مرید منه درمیان رفقهی اهل طریق، جچه هر که را مراد حضرت

~~معشوق خواندهاند ازجهت آنکه اورا معشوق بحضرت خود جذب کرده است ، آن

~~مراد مجذوب محتاجست بعصمت وحفظ وحمایت امداد من که اگر آن امداد ازاو

~~منقطع شود، با صورتش منلاشی گردده با از آن مقام بمقام عموم خلق بازافتد .

~~((التسمبة والاأسماء بمعنی وایعد) .

~~یعنی: جون علم مراتب هرکس پیش ازظهور او درعالم، بمن مخصوصست واولبای

~~دیگر همه مرا وحقیقت مرا در اول نشأت حسی که بصورت ذره پیدا شدم نشناختند،

~~پس مرا بمریدی کسی چون نسبت توان کرده واز من جون توان پرسید که تو مرید

~~کیستی، چه یکی از شروط شیخی آنست که علم شیخ بجملهآ استعدادات کلی و جزئی

~~مثرید که درعلم غیب ms276 بوده است محیط شود ومن همه را درحضرت علم دانستهام و

~~همیجکس مرا فیما بعده نیز ندانسته است ، پس مریدی را بمن جون توان نسبت کردن.

~~جذبا نصب علی المفعول له.

~~والغ الکنی عنیة ، ولا تلغ الکنا بها ، فهی من آثارصیغة صنعتی

~~وباطل کن وبینداز از من کثنشیتقها را ، وصوتی مکن بکنیت گفتن من که آن صوت

~~را معنی نباشد، دراین حال که کندزبانی از تعریف من بچیزی که مطابق حال و مقام

~~من باشد، چه ابین کثنشیت اثریست واصطلاحی از اصطلاحات سخن کسی که آنکس

~~مصنوع منست .

~~الغ: امر من الالغاء، الابطال . ولا تلغ ، نهی من التلغا: الصوت، ای لا تصوت

~~بالکثنیة ل، حبث لا معنی له حال کونک الکنأ بتعریفی وصنعتی ، ای مصنوعی .

~~مشارق الکدراری

~~الله . المرادة المجذوب عن ارادته مع تیسر الامور له، وجاوزالرسوم کلها والمقامات

~~من غیر مکابدة . لا تسمنی: لا تدعنی. العصمة ملکة اجتناب المماصی مع التمکشن منها.

~~والعصمة تختلف بحسب موارد الاستعمال وفی المعصومین من الأئمة بمعنی غیر مایطلق

~~علی الملائکة والعقول القدسیة والارواح العالیة : باشد -خ ل -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_445.png)

~~یعنی: جون مقام من عالیتر از آنست اکنون باین صحو جمع متحقتقم وباحدیت

~~جمع متحقتق، که کس را با من نسبتی نباشد. یا درچیزی کس را با من شرکتی صورت

~~بندده با فهم وتصور وعلم وتدبشر کسی باین مقام من تواندرسید، تا بنابراین همه از

~~حال ومقام من عبارتی یا بجیزی از آن اشارتی شایدکرده پس اکنون این کثنشیتقها که

~~تو ذکر وتعریف را به آن تعظیم میشمری ازمن بینداز وتعظیم وتعریف من در آن

~~مشمر، جه این کنیت اصطلاحی است که خلق که مصنوع منند کردهاند ودر سخن

~~بکار برده و آن را تعظیم شمرده، ازیراکه بنزد عرب چون عزت وعظمت بیشتر به آن

~~باشد، که از مرد یادگاری بماند، یا به فرزندی که نام پدر زنده دارد، یا به اخلاق و

~~آداب وصفاتی پسندیده که ازاو یادگار ماند، پس اگر کسی را ms277 پسری باشد1 به آنش

~~کثنعبت تعظیم کنند، گویند : ابومحمد، وابو اسحاق، ومانند آن، والا به صفتی و

~~فضبلتی به کنبت تعظبمش کنند، گویند: ابو الفضایل، وابو المکارم وامثال آن، و مرا

~~چون با خلق هیجگونه نسبت ومناسبت نیست ، وهمهآ اخلاق وصفات درمن منساوی

~~ومتکافی است، پس اکنون تو مرا باین اثر از اصطلاحات مصنوعات من چگونه تعظیم

~~وتعریف توانی کرده لاجرم دراین حال که ازذکر وتعریف حال ومقام من ازغایت علو

~~وعظمت آن تو عاجز و کثندزبانی ، باین کنیتنها صوتی مکن خالی ازمعنی که آن از

~~قبیل لغو و عبث باشد وفایده بی از آن به تو وکس دیگر نرسد.

~~وعن لقبی بالعارف ارجع فان تری ال

~~تکنابئز بالألقاب فی الذکر ، تثمعقت2

~~واز لقب نهادن مرا بعارف رجوع کن ومرا عارف مخوان ، چه اگر به بینی و جایز

~~شمردی نهادن لقبها وبادکردن به آن3 در فرآن عزیز نکوهیده ودشمن داشته شوی

~~سعیدالدین فرغانی

~~301

~~1 - بنام اوش به کنیت. (س 1): باین صحو جمع متخصصم - م

~~2 - العارف: العارف بالمعالم الشریعة والحقایق القرآنیثة. التنابز بالالقاب: ان یلقب

~~بعض بعضا. تمقتة تبفض.

~~2-س 49،ی 11

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_446.png)

~~302

~~بهحکم قوله، تعالی : "ولاتنابثزواا بالقاب" تا بآنجا که فاولئک هم الظالمون ،

~~والظقالم ملعون وممقوت لقوله، تعالی: "الا لعنة2 الله) علی الظالمین) .

~~یعنی: چون مرتبهآ عرفان تحقق است در اثنای سیر درمقامات توحبد به حقیقت

~~"(سنریهم آیاتنا فی الآفاق وفی انفسهم3 ختتی یتببتن لهم انته الحق" وفهم، وادراکبیان

~~حقیفت توحبد حقیقت حق ودربافت اشارات ومعارف وعلومی که در این آیات تجلیات

~~وجودی که ازحضرت جمع ظاهر وجود متعبهنند، ثابت ومدرج است، وبا این آبات،

~~ونجلیات وجودی با حقایق آفاق وانفس همراه ودرایشان وساری، واین مقام و مرتبهی

~~عرفان سخت نازل مقامی است به نسبت با این مقام جمع، واحدیت جمع من، که أعلی الغایات

~~و انهی النهایاتست، زیراکه اتتشای ابن آبات وتجلدیات ، با از حضرت اسم ظاهرست ،

~~یا از حضرت اسم باطن، ومنشأ ظاهر وباطن ms278 وجمع بینهما ، ازاین مقام منست .

~~پس اگر چنانکه تو مراین مرتبهآ نازلرا به من نسبت کنی، برمن ظلم کرده باشی

~~به آنچه تنقیص من کرده باشی به لقب نهادن ومرا به عرفان نسبت کردن ، لاجرم ظالم و

~~ممقوت شوی

~~فاصغر اتباعی، علی عین قلبه،

~~عرائس ابکارالمعارف ، زفتت5

~~چه خردترین مریدان ومنابعان من آنست که ، برنظر دلش عروسان بکر معرفتهای

~~مبدع زفاف کرده شدهاست، یعنی چون معارفی که هیچ کس از آن آگاهی ندارد بردل

~~کمبنه مریدان من هرنفس جلوه میکند وملکهآ اوست، پس تو مرا عارف خوانی تنابز

~~کرده باشی و برخود ومن ظلم کرده .

~~جنی ثمر العرفان من فرع فطنة ،

~~زکا باتباعی، وهو من اصل فطرتی

~~بچید این اصغر اتباع من، میوههای معرفت از شاخسار زیرکی وصفای ذهنی، که

~~مشارق التدراری

~~1-س 7، ی 42.

~~2-س 41، ی 53 (س9): زیراکه منشأ این ...م

~~3- به آن زمان -خ

~~وبفهم سرخ

~~5- ابکار المعارف: ای المعارف التی لا یزال بکرآ، لم تتبدل. زفت: اهدیت .

~~6 - زکی صلح جنی فی نسخة م : ومیچید.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_447.png)

~~آن شاخسار زیرکی پرورش یافت وقوت گرفت و بالیده شد بواسطهآ حسن متابعت

~~وملازمت طریق من، وآن شاخسار صفای ذهن او ازدرخت علم ذاتی من رسته شده

~~است، فطرت علم ذاتی است که دراصل با وجود همراهست، بل که ازوجهی عبن وجود

~~است، واینجه مشاهده می کنی درمراتب موجودات، که هرچیزی جذب منفعتی و منع

~~مضکرتی ازخود میکنند بالذات و بمنافع ومضار خود محس میشوند ، بحصتهیی از

~~فطرتست ، الا آنکه احکام قیود مراتب ازعادات وغبرها حجاب کمال ظهور فطرت

~~میشوده کما قال علیه الصلاة والتحبیة : (کل مولود یثولد علی الفطرة لکن ابواه هما

~~اللذان بنهتودانه وینصترانه وبمجتسانه" ای باحکام عادانهما بحجبانه عن الفطرة .

~~پس میگوید: که کمترین شاخی که ازدرخت فطرت من که علم ذاتی منست

~~بررسته شده است، وبه آب حسن متابعت طریقت من پرورش یافته وبالیده، ذهن و

~~فطنت کمینه اتباع منست که ثمرات معارف ذوفی خوشگوار از ms279 آن شاخسار فطنت

~~می چیند .

~~فان سیل عن معنی اتی بغرائبر،

~~عن الفهم جلکت، بل عن الوهم دفکن1

~~تا جون برسیده میشود، این که کمینه اتباع منست، ازسرمعنیی و مسأله بی درجواب

~~آن می آورد وبیان میکند از حقایق و اسرار آن معنی غرایبی بلندتر از آنکه همه فهمهای

~~دوراندیش بآن راه تواند برد، بل که دقایقی تقریر میکند باریکتر و غامضتر از آنکه

~~همة وهمهای باریک بین در آن توانند رسید.

~~پس چون اصغر اتباع من درتحقیق معارف باین مثابتست ، مرا عارف لقبدادن

~~نه تنابنز باشد وموجب مقتت و لعن مخاطب گردد.

~~ولا تدعثنی فیها بنعت مثقترب ، أراه بحکم الجمع فرق جریرةا

~~سعیدالدین فرغانی

~~303

~~1- سیل: مهل سئل. جلشت: تنزهت، وترفعت. دقت: صغرت وخفیت، ای خفیت

~~عن الوهم ودقت وجلت عن ان تدرکها الاوهام. (س 19): موجب لعن ومفت -م

~~2 - الجریرة : الذنب

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_448.png)

~~304

~~و مخوان مرا در رفقهآ اهل طریق یا در حضرت معشوق بنعت مقرب، زیراکه بحکم نظر

~~ازاین مقام احدیت جمع من، این نعت مقرب و مقام مقربی را تفرقه یی میبینم مضاف

~~به گناهی .

~~فوصلی قطعی، واقترابی تباعدی،

~~و ودشی صدشی، واتتهائی بداءتی

~~چه در نظر من که منصبغ است بهحکم احدیثت جمع، وصل وقرب و ودن واننها که

~~منبیء از وحدث وغلبة حکم مابه الانحاداند، عبن قطع است وعبن بعد وعین صد و

~~هجر و عین ابندا که مقتضی کثرت وتمیز وغلبهی حکم مابه الامتبازند ، ازیراکه در

~~حکم این مقام احدیتت جمع مذکور، وحدث با کثرت وتمبزه مغابر ومضاد ومخالف

~~یکدیگرنیستند، بل که هردو معا معآ فی ذات و احد از یکدیگر منفک نیستند، چه دراین

~~نظر شهود وحدت درعبن کثرت وتمیثز با رویت کثرت وتمیشز درعبن وحدث، ثابت و

~~محقق است، بخلاف مشاهدهآ مفترب درمقام مقتربی؟ جه او، وحدث وکثرت را

~~مثضاده ومخالف ومتغابر میبابد ، تا از بشعند وهجر وصد ومقام ابتدا که مقتضی

~~کثرت وتمیسزند، بناه بقرب و وصل و ود ms280 و مقام اتنها می آورد. پس در نظر مقترب

~~غر و غبریتت ثابت است وباین سبب حکم تفرقه لازم نعت مفتربی است

~~لاجرم بروفق (حسنات الأبرار سبیئات المفتکربین)، حکم نظر ازاین مقام احدیت

~~جمع که اصلا دراو اثبات غیر و ضدد نیست، آنست که رؤیت و اثبات غبر و ضد

~~گناهی بزرگ باشد، پس نعت مقربی تفرفه یی باشد از گناهی بزرگ و آن رؤیت و

~~اثبات غیر وضد است حاصل آمده، وذلک معنی قوله : (آراه بحکم الجمع ، فرق

~~جربرف)

~~وفی من بها ورتیت* عنسی، ولم أرد

~~سوای، خلعت اسمی ورسمی و کنیتی

~~مشارق التدراری

~~1 - ورثیت، من التوریة: وهی ایراد لفظة لها معنیان، قریب وبعید، فیذکر القریب

~~ویریدالبعید. (س 15) بحکم نظر ازاین .. م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_449.png)

~~ودر عشق حضرتی که من بوی توریه کردم اعنی: خودم را غیر او نمودم، و تعلثق خود

~~را بغیر خود اضافت کردم و بحقیقت، جز خود را نخواستم و برغیر خود عاشق نبودم،

~~ازخود بینداختم وفانی کردم اسم خود را که درمراتب مرا بآن میدانستند، و نشان

~~خود را که مرا بآن وصف میکردند، وکنیت خود را که مرا بآن تعریف و نعظیم

~~می کردند ، جه شرط تحفتق من باین مقام، این فنای مذکور بوده پس اکنون از آن

~~نشانها که مرا درمراتب بآن شناختندی هیچ اثری با من همراه نمانده است . روریت

~~سترت مرادی واظتهرت خلاف مااردت) ومنه ماروی ان رسول الله ، صلی الله علبه

~~وسلتم کان اذا غزا ناحیة ورمی بغیرها .

~~وضلکت عثقیول ، بالعوائد ضلکن1

~~فسرتالی مادونه وقف الألی،

~~پس برفتم تا بجایی و مقامی که زیر وفرود آن مقام واقف شدند جملهآ پیشینیان

~~که بزمان پیش از من بودند، واز فرود این مقام من که احدیثت جمعست هیچکس بالا

~~نتوانست آمدن، وغایت آن جمله، مقام جمع الجمع بود، فما دونه که همه زیر این

~~منام احدیتت جمعست وجملهآ عقول از ادراک ابن مقامات که فرود این مفام منست ،

~~گمراه و سرگردان ms281 شدند، وبهیچ از آن مفامات راه نبردند تا باین مقام من جهرسد،

~~وصفت این عقول که ازاین مقامات گمراه شدند، آنست که بعادات واحکام مراتب

~~مشغول گشتند، ودر آن ضابع شدنده واز نظری که ایشان را سوی عالم جبروتست

~~محجوب ماندنده لاجرم ازاین مقامات که بعالم جبروت تعلفق دارد گمراه شدند.

~~وابن حال علما وحکماست ازظاهریان وفلاسفه که بحفایق ومقامات طور*ولایت

~~نمی توانند رسید.

~~وبباید دانست که عقل را که نظیر روح روحانی است، دو متعلکقست :

~~یکیء حق وعالم جبروت، که عالم اسما وصفات حق است .

~~سعیدالدین فرغانی

~~305

~~1 - العوائدة المعارف، المنافع، جمع عائدة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_450.png)

~~306

~~و دوم، خلق وتدبیر عالم ملک وملکوت که اعلا واسقل عالمست ، ودر مبدأ تعلق

~~روح ببدن، طرف تعلثقش بجانب حق، وعالم جبروت دراین طرف دیگر که بندبیر بدن

~~مشغولست، مغلوب می باشد، واحکام عادات بتدریج اورا از آن طرف حق محجوبتر

~~میکنند ، تا چون احکام و عادات عالم خلق، بیکبارگی فوت میگیرد، و آن یکطرفش

~~بیکبارگی ضایع و مستهلک میشود، تا از طور ولایت وعجایب وغرایب آن بکلشی

~~محروم میماند، واحوال آن عالم را بانکار تلقی می نماید . واین احکام عادات که

~~اورا محجوب میکنند ، بعضی عادات جسمانی است چون استیفای لتذات حستی و

~~وهسی، و بعضم، عادات روحانی، چون علومی که بعالم تعلثق دارد، و آنجه اکابر گفتهاند

~~که طور ولایت ونبوت ، ورای طور عقلست، این طرف نعلق عقلی را خواسته اند که

~~بسوی تدییر عالم خلق است، ومراد از آنجه دربیت مذکوراست، همین جهت است از

~~عقل، واما اگراحکام عادات وصفات عالم خلق بواسطهی سلوک یا جذبه یی از جذبات

~~حق ازسالکان ، فانی شود، آن جهت از عقل که بعالم جبروت تعلق دارد، برکار گردد

~~پس اگر دراین حال آن جهت تدبیری بسوی عالم خلق مغلوب و مقهور این جهت

~~جبروتی شوده وحکم این جهت بیکبار قوت گبرده ایشان را عفلای مچانین گویند

~~پس میگوید: که عقول علما وحکما که ms282 حکم عادات جسمانی و روحانی در عالم

~~خلق برایشان غالب آمده وآنجهت را که بعالم جبروت متعلیق بود از این عقول ضایع

~~ومقهور کرد، تا بیکبارگی از طور ولایت محجوب شدهاند، و باین علومی که بدست

~~ایشانست مثنقصبغ بحکم عادات وپندار آنکه غایت عقل و کمال انسان همین علوم

~~بیش نیست، جملهی این عقول از این مقامات که درطور ولایت است، وهر مقامی بیکی

~~از اکابر اولبا معمور وهمه فرود این مقام منست، گمراه گشنهاند، وازادراک عجایب

~~علوم واحوال این مقامات فاصر آمده، وجون حاصل ایشان وعقول ایشان بنسبت با

~~ابن مقامات که فرود این مقام منست قصور وگمراهی است بنسبت با این مقام من که

~~أعلی المقامات است چگونه خواهد بود، وازمن جه خواهند ادراک کرد.

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_451.png)

~~ضلکت الأولی فی البیت من الضتلال، ضدة الهدی. وضلتت الثانیة من قولهم: ضل5

~~الشیء اذا ضاع.

~~فلاوصف لی، والوصف رسم"، کذاک الا

~~سم وسم ، فان تکنی، فکن5 آو انعت1

~~پس اکنون مرا هبچ وصفی نیست که اهل این مقامات مذکور مرا بآن بشناسند ،

~~چچه وصف اثری ازموصوفست ، وجچون عبن منی من بکلشی درحضرت غبب هویتت

~~معشوق مستهلک شدهاست، اثر کجا مانده باشد، وهمچنین جون اسم نشانیست از

~~منسمتی، ومن در لجتهآ بحر مطلق حضرت مسمتی بیکبارگی غرفه گشتهام ، بساحل

~~ابن مقامات مذکور نشان من کجا توان بافت ؟

~~پس حینئذ ، چون این معانی که گفتم دانستی، بعد ازاین خواهی کنیتم نه ،

~~رخواهی بنعتیم یاد کن ، که من آن نیستم که تو گمان میبری، پس معنی "وتراهم

~~بنظرون2 البک وهم لا یبصرون) درحق من صادقست .

~~ومن انا ایاها الی حیث لا الی

~~عرجت ، وعطترت الوجود برجعتی2

~~واز آنجا که من او شدم، اعنی اول منازل اتحاد تا بجایی که غایتی که مفهوم حرف

~~- الی - است آنجا نمیماند، وهیچ انتهائی که مقتضای - الی - است در نمی گنجد،

~~اعنی : حضرت غیب هویتت و احدیتت جمع که مبدأ واننها آنجا یکی است ، عروج

~~کردم ms283 وبالا رفتم ، واین وجود را که اینجا درمراتب ، هرحصته بی ازاو بحفیفتی

~~مضافست ، اورا برجوع خود از آن مقام آعلی بسوی مراتب، معطتر گردانیدم بحقایق

~~علوم و اذواق غیبی وامداد نامتناهی

~~سعیدالدین فرغانی

~~207

~~1 الوسم: السمة العلامة

~~س 47ی 197

~~3 عرج: صعد، والعروج الصعود، ومنه المعراج والارتقاء من الناسوت الی الملکوت

~~والجبروت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_452.png)

~~208

~~وعن انا ابیقای لباطن حکشمة ،

~~وظاهر أحکام ، اقمت لبدعوتیا

~~واز آنجا که من بحقیقت هم من بودم، اعنی این مقام احدیتت جمع مذکور ازجهت

~~بیان سر وحکمت هرچیزی ازعلوم حفیفت وازبرای تقریر و وضع ظاهر احکام

~~شربعت اقامت کرده شدم مردعوت خودم را، بعنی: جون همهآ حفایق عالم ، اعلاه و

~~اسفله، تفصیل حقیقت منست، بس دعوت را مشتصتدی شدم ازبرای آن تا بعضی از

~~صور اجزای خودم را که نسبت او با باطن تمامنر افناده بود، بأسرار وبواطن حکمت

~~هرجیزی راهبر باشم، واورا بعالم حقیقت خودم دعوت کنم، و بعضی از صور اجزای

~~خودم را که نسبت او بظاهر من تمامتر بود، اورا باحکام و عبادات ظاهرخودم دلیل

~~باشم، و بظاهر شریعت خودم دعوت کنم، تا ظاهر و باطنم بکمالی که مناسبت هریکی

~~است منجلسی شده باشد.

~~فغایة مجذوبی الیها ومثنتتهی

~~مثرادیه ما أسلفته، قبل توبتی

~~پس غایت مقام کسی که من اورا بهسوی حضرت معشوق جذب کردهام، و ازخود

~~وصفات خودش فانی کرده ، ونهایت سیر ومرام کسانی نیز که دروقت سلوک این

~~مجذوب من، شیخ ومراد او بودهاند ، واین مجذوب درسلوک طریق بایشان منتسب

~~بوده است ، مقامیست که من بیش ازتوبةآ خودم بآن مقام متحقق بودم ، وآن را

~~گذرانیدم وگذشتم .

~~فعل جذب را بهخود از آن اضافت کرد که امداد و تصثرفات در عالم و عالمیان

~~مضاف به حضرت ومقام جمع واحدیثت جمع است، وبوساطت وحبثبتت مفامی صادر

~~میشود ، که قائل دم تحفق بآن مقام میزند. والبها از آن گفت ، که در مبلغ علم

~~ومعرفت این مجذوب آن بود، که اورا به ms284 حضرت معشوق حقیقی جذب کردهاند

~~بیوساطتی. وذکر مجذوب اینجا از آن میکند که اولبا بردو قسمند :

~~مشارق التدراری

~~1 - وفی بعض النشسخ وظاهر احکام، اقیمت ..، بدل أقمت

~~2 - وفی بعض النشسخ: ففایة مجذوبی هواها، ومنتهی. مرادیه ای مرادی ایشاه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_453.png)

~~فسمی، آنکه اهل تمکیبنند، ودرمقام نهایت به دعوت وهدایت منصوب شده ، و

~~قسم دیگر، اهل تلویناند، وهنوز در وسط سبر می کنند، وایشان شایستهآ مفام

~~دعوت نیستند . پس قسم اول تمامتر وکاملترند از قسم دوم، وایشان اعنی ، قسم

~~اولند که جمع کردهاند میان جذب وسلوک تماما ازیراکه اهل طریق باز برچهار قسمند:

~~اول ، سالک مجذوب، ودوم ، مجذوب سالک، وسوم، سالک غبرمجذوب، و

~~جهارم، مجذوب غیرسالک

~~واما اول ، آنست که سلوکش برجذبه و فناش بریقا ، منقدم افناده است ، تا

~~بارشاد مرشدی محقق، سلوک راه فنا کرده باشد، و برهمهآ مقامات، از تو به و زهد و

~~توکثل ورضا ومحبتت ، به سیر درست گذرکرده، آنگاه مدد عنایت - من تقترب

~~الی شبرا تقتربت منه ذراعا - دراثنای مقام محبتت پذیرهی او آمده باشد ، واو

~~را ازاو بکلی رهانبده وبخود رسانیده، آنگاه ببقای خودش باقی گردانیده . پس

~~ازجهت دعوت طالبان ، بازش باین عالم فرستاده ودر مقام دعوتش منمکتن کرده .

~~واما قسم دوم، آنست که جذبهاش برسلوک و بقاش برسلوک راه فنا متقدم شده

~~باشد، تا بهحکم "جذبة من الجذبات توازی عمل الثقلین" اول در بحر بفا غرق شده

~~باشد وبعد از آنش به جهت تکمیل خود و تحقیق مقامات، باین عالم فرستاده باشند،

~~پس بر مقاماتش گذرکردن فرموده، و این کس هم ازجهت تحقیق حقایق و دفایق مقامات

~~به مرشدی وشیخی کامل مکمل محتاج باشد، پس این هردو قسم شایستهی شیخی و

~~مقتدائی اند لاغبر، لبکن قسم دوم أعلی و اولی .

~~واما قسم سوم، آنست که درسلوک مانده باشد و در مقامی از مقامات واقف شده

~~وبجذبه نرسبده.

~~وقسم چهارم، آنست که درمقام جذبه، مغلوب مانده باشد، و بسلوک بعد از آن

~~نیرداخته ، واین ms285 دو قسم ، اقتدا را نشایند .

~~پس چون اصحاب تمکین ودعوت عالیترند ، وجذبه مع السثلوک شرط مقام تمکین

~~سعیدالدین فرشانی

~~309

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_454.png)

~~310

~~ودعوتست، لاجرم در آنجه گفت : ((وغایة مجذوبی ...) اشارت بجذبه کرد ، و در

~~(منتهی مرادیه ...) اشارت بسلوک بعد ازجذبه، چه تا سلوک نباشد مجذوبرا بهشیخ

~~ومراد حاجت تنواند بود.

~~پس می گوید: که غایت مجذوب سالک صاحب تمکین ودعوت، که مقام وی

~~عالبترست از مقام سالک مجذوب، ونهایت آن شبوخ که تمکین ومقام آن داشته اند، که

~~بعد از جذبه وتحقشق بمفام (ان الله قال علی لسان عبده سمع الله لمن حمده) ارشاد و

~~هدایت او را متصدی شدهاند، آنست که من پیش از توبه آن را گذرانیدهام ، یعنی

~~غایت این مجذوب وشیوخ او تا مقام جمع الجمع بیش نبوده است ، وچون من باین

~~منام جمع الجمع متحقق شدم، هنوز درطریق تحقثق بمقام خودم که احدیثت جمعست،

~~شروع نکرده بودم، پس چون مرا نظر براین مقام احدیگت جمع افکندند، آن همگی

~~مشاهد ومقامات را به نسبت به این مقام ناقص ونازل یافتم، پس بروفق سنکت (انکه

~~ایغان علی قلبی، واثی لأستغفر الله فی الیوم مأة مکرق" از اشتغال به آن همه مقامات ، و

~~عبور برایشان، و وقوف درایشان توبه کردم، چنانکه از گناه توبه کنند .

~~پس به حکم امر (فاذا فرغت1 فانصب" چون از تحقیق مقام جمع الجمع ، فارغ

~~شدم، باز کار ازسر گرفتم وبرمقنضای "والی2 ربتک فارغب) بجهت تحقیق این مقام

~~أحدیتت جمع، وتحفیق به تجلتی احدیثت جمع، که رب حفیفی منست، وبروفق (وان5

~~الی2 ربتک المنتهی) مرجع ومنتهای همه است .

~~باز درسلوک این مقام و تحقیق منازل او شروع کردم، و سیر دراو آغاز کردم، و

~~هراسمی را که پیش ازاین بحکمی و اثری مخصوص دیده بودم، بهسیر در آن اسم که

~~منزلی ازمنازل این مقامست، آن اسم را برجملهآ احکام و آثار همگی اسما مشمل

~~یافتم، وبهریک همه را مشاهده کردم، پس آنچه غایت شیوخ ms286 گذشته بود، من پیش از

~~مشارق الثدراری

~~2-س94،ی8.

~~3-س53،ی3)

~~1-س94،ی7.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_455.png)

~~ابن توبه ورجوع وشروع دراین سیر وسلوک خفیقی از آن گذشنه بودم، و گوییا

~~مرادش ازاین مجذوب ، شیخ ابویزید است که گفته است ، که مرا در راه حق بعد از

~~آشنایی ، هفناد شیخ بود، یکی ازایشان جعفر صادق ، رضی الله عنهم .

~~ومنشی أوج الستابقین ، بزعمهم ،

~~حضیضآ ثری آثار موضع وطأتی1

~~وآنجه مفام عالی اولیای سابق مرشد واصلست ، به گمان ومبلغ علم ایشان ، آن مقام

~~نازل زیر خاک جایگاه قدم نهادنست از من .

~~قوله : منشی ، یتعلق بوطأة.

~~یعنی: ازمقامات وحضرات ، هرجه را اکابر وکاملان وراسخان درعلم، بمبلغ علم

~~ومننهای گمان خوده سخت عالی می شمرند از- مقام جمع فما دونه - آن غایت معراج

~~ومرتقای ایشان، اثری سخت نازلست از من وقدم نهادن من دروفت تعتدی از مقامات

~~تا باین مقام وحضرت صحوواحدیتت جمع من، جه غایة الغابات ایشان مقام جمع الجمع

~~بیش نیست، وآن مقام سخت نازلست به نسبت با این مقام من، اعنی: احدیگت جمع .

~~وآخر ما بعتد الاشارة حسبث لا

~~ترقتی ارتفاع، وضع اول خطوتی

~~وآخرین حضرتی که بعد از آنکه اشارت روح به اسما وصفات منقطع میشوده او ثابت

~~میباشد ؛ آنجا که ترقشی ارتفاع سره هم نمیمانده آن حضرت اول گام نهادن منست

~~ذروقت شروع درسلوک این مقام احدیثت جمع خودم.

~~یعنی: روح هرچند بداغ خلقیتت موسومست، ولیکن به مناسبت وخدث و

~~بساطت وفلکت وساطت، اورادر عالم جبروت مدخلی هست تا ازاسمای ذات و معانی

~~ایشان بهسبب اثری ظاهر که ازایشان درخود می یابد بی واسطه ازعین ایشان چیزی

~~فهم میکند واشارتی بمعانی وحقایق ایشان میکند و اورا در آن سیری و عروجی

~~می باشد . اما چون به حقیقت مسمسی و وحدث حقبقی او ومقام جمع باطنی که سیر

~~سقیدالدین فرغانی

~~311

~~1 - الآوج مقابل الحضیض: العاو، والحضیض: السفل .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_456.png)

~~312

~~روح بوی مخصوصست میرسد، عبنش اعنی روحیتنش در آن بحر به کلی غرق میشود،

~~واز ms287 او اثر فهمی واشارتی که داشت نمیماند ، وبعد از آن ترقی وسیر بستری که

~~باطن روح بود مضاف می باشد درعرض مفام جمع باطنی، تا آنگاه که موجی از لشجتةآ

~~جمع الجمع ظاهر شوده تعبثن آن سر نیز درحقیبقت الفناء فی الفناء، بکبار مضمحل

~~میشود، وحبنئذ، سیر وترفتی وارتفاع به یکبارگی ، منقطع میشود.

~~پس میگوید: که آنجه بعد از اضمحلال اشارت روح به اسما وصفات، ثابت و

~~بافی میباشد، مقام وحدث ذات وباطن ومسمی اسم باطن است، و آخر ابن مقام تا

~~بحدی که پیش ترقتی ارتفاع سر نیز نمیماند، وسیر به آخر میرسد ، این حضرت

~~جمع الجمع ومقام قاب قوسین است، واین حضرت جمع الجمع که بالنسبة الی جمیع

~~السابرین، آخر واتنهاست، به نسبت با من اول خطوه بی است که افتاده است در وفت

~~شروع من در تحقیق سلوک این مقام احدیت جمع مذکور ومقام اوادنی، صاعدا أو

~~نازلا2.

~~امتا صاعدا ، آنست که گفتیم در تحقیق معنی ((ما اسلفنه قبل توبتی) واما نازلا،

~~ابن حضرت جمع الجمع، اول خطوهآ من به آن اعتبارست که سیر حقیقی فی الحقیقة

~~هحکم (فاحببت ان اعرف) مضاف بابن تجلشی احدی جمعی است که من بهوی

~~متحقتقم . چون این تجلی از بهرتحقیق کمال اسمائی که کمال حقیقت عرفانست ،

~~اول از آن مقام اوادنی، قدم در این مقام قاب قوسین که مقام جمع الجمع مذکور

~~است برتر نهاد ، و صورت علم و معلومات را در این حضرت تعیین فرمود، پس ازاین

~~حضرت به عالم ارواح تنثزل کرد ، ودر آن عالم اول بهصورت روح اعظم که قلم أعلی

~~است وملائکهآ مهیشمه مجملا، وبهصورت لوح المحفوظ وما یشتمل علیه من الأرواح

~~مفصقلا، ببدا شد ، آنگاه در عالم مثال وحس درصور اجناس و انواع و اشخاص

~~عالم علوا وسفلا، خود را برخود جلوه کرد، ولا یزال این نزول وانحدارش عین

~~عروج و ارتفا بود، چنانکه آن بزرگ در مدح صورت و مظهر حقیقی این تجلشی

~~مشارق التدراری ms288

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_457.png)

~~احدی جمعی مذکور اعنی مصطفی، صلی الله علبه وسلکم ، بینتی گفته است که:

~~((تخیترک الله من آدم فما زلتت مثنحد رآترتقی

~~پس آنچه آخر مقاماتست به نسبت با جملهآ سایران (وغایت ترقی ایشانست اعنی

~~این مقام جمع الجمع وقاب قوسین) آن اول خطوةآ منست در تحقیق این مقام احدیت

~~جمع بنزولی که عین عروجست . وهذا غایة التحقیق ونهایة الندقیق ، واعلم ذلک والله

~~المرشد.

~~فما عالم الا بفضلی عالم،

~~ولا ناطق فی الکثون الا بمدحتی1

~~پس هیچ عالمی ازعوالم نیست الا که به فضل وانعام من به نعمت وجود که اعظم

~~النتعمست، براو واهل او دانا است، بهحکم آن علم فطری، که با هروجودی مضاف

~~همراهست، وهیچ ناطقی نبز نباشد درهمهآ کون، الا که آن نطق او عین حمد ومدحت

~~من پاشد، ازیراکه هرمادحی که بمبالغت هرچه تمامتر ، بهزبان مدحر یکی گوید،

~~به صفتی پسندیده به نزد قومی، ظهور اثر آن صفت فعلا بر آن قوم بلبغتر باشد ازقول

~~آن متداح. چنانکه مثلا یکی مردیگری را به صفت جود مدح میگوید و در

~~گفنن مبالغت میکند، ظهور اثر جود آن ممدوح بر آن جماعت، ازقایل ومستمع ، و

~~مشاهدهآ هریک آن اثر جنتود را درخود ودیگری به آن طریق که آن ممدوح به صفت

~~بسود خود، هریک از انواع خلعنها و زر و سبم و اصناف نعم بخشیده باشد ، از

~~مشاهدهآ اثرجقود درمدح بلیغتر باشد ازقول آن مکداح واخبار او، به حکم (لیس

~~الخبر کالعبان" جه آن انواع نعم، خود بعینها به صفت جشود آن ممدوح ناطقند واز

~~آن مخبر.

~~وجون اتم واعظم واکمل واشمل نعمتها وجوداست، وعلم ونطق اثری وحصته بی

~~ازایشان است درهر ناطقی ، پس عین نطق هر ناطقی مدح است مربخشندهآ وجود وعلم

~~سعیدالدین فرغانی

~~313

~~1 - وفی بعض النشسخ : "فما عالم ، الا بفضلی عالم) یعنی هیچ دانائی نیست مگر

~~آنکه ببرکت وجود من داناست ..

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_458.png)

~~314

~~ونطق را. وچون منبع احسان وجود به فیض هرحصکه ms289 بی ازعلم ووجود این حضرتست

~~که من بوی منحققم ، لاجرم نطق هبچ ناطفی جز مدح جود من نباشد .

~~ولا غرو ان سآدت الألی سبکقوا، وقد

~~تمستکت ، من ((طه) باوثق عثروةا

~~و عجب نیست این که سرور شدم برکسانی که گذشتند از آولیا، چون حال آنست که

~~به تحفیق جنگ درزدهام ازحضرت محمتدی، صلی الله علیه، که -طه - نام با صفت

~~اوست با کنایت از مقام او، بمکمترین گوشه بی ودستآویزی.

~~قوله : "الالسی" جمع لا واحد لها من لفظها ، واحده الذی ، وهی من الأسماء

~~الموصولة . وطه ویس ذکر فی التفسیر ، أنکهما من اسماءالنسبی، صلی الله علیه وسلتم .

~~اوثق عروة : کمال منابعتست فولا وفعلاة وحالا، وکمال محبت ومودت خاندان .

~~پس میگوید: که جون منبوع حقیقی من سرور همه است، اگر من بکمال منایعت

~~او برهمه، سروری بایم، عجب نیاشد .

~~علیها مجازی سلامی، فاتکما حقیقتئه منتی الی تحیتتی

~~برحضرت طه ، اعنی حضرت محمدی صلی الله علیه وسلم ، سلام وتحبتت من

~~مجازی است، ازیراکه حقیقت این سلام، تحبهتی وبیانی است که هم از من به من می رسد،

~~جه من به کمال منابعت بهحضرت وی تحفق بافتهام، وترجمان مقام او شده، پس سلام

~~من هم برمن باشد .

~~واطبب* ما فیها وجمدت بمشبعتدا غرامی ، وقد ابدی بها کل نذرة2

~~وخوشترین جیزی درعشق حضرت معشوق ، آن بود که من یافنم، به اول عشق

~~مشارق التدراری

~~1- طه، تلفظ طاهاء النشبی علیه السلام.

~~2 - مجازی، نسبة الی المجاز : وهو ان یذکر شیء ولا براد هو بنفسه، وهو خلاف

~~الحقیفة.

~~3 - النذرة : الإنذار، وهو فی الشر کالبشارة فی الخیر

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_459.png)

~~خودم، واین مبادی عشق بواسطةآ ظهور حضرت معشوق ، هرحالی عجیب پیدا کرد.

~~مرادش از ابتدای عشق، ابتدای آگاهی اوست از این مقام احدیگت جمع مذکور،

~~و دغدغهآ طلب وعشق یافت معشوق ازحبثیتت این مقام وسلوک ازجهت تحقق به آن

~~بعد از تحقیق این مقامات که غایت دیگر اولیا است .

~~ظهوری ، وقد أخفبت حالی منشدا

~~بها، طربا، والحال غیر ms290 خفیکة

~~از آن نادرههای خوش که من یافتم درمبدا این عشق خودم برحضرت معشوق از

~~حیشیتت این مقام احدیثت جمع، یکی پیداشدن من بود شعرخوانان وغزل گویان از

~~جهت طرب به عشق حضرت معشوق درعین حالی که عشق خود بل همگی صفات خود

~~را درعضرت جمع من پنهان کرده بودم ، هرچند این حال من فی الحقیقة بوشیده

~~نبوده یعنی غایت کمال صاحب این مقام احدیثت جمع آنست که هرجزئی از اجزا و

~~هرقوتی وعضوی از قوا واعضاش برهمه مشتمل شود تماما بالفعل، تا هرجزئی و

~~ذرهبی محسوس ازاین اجزای بدنیش کار جملهی اعضا وقوا ومدارک وصفات نفسانی

~~و روحانی وغیرها تواند کرد، و کمال ظهور این اشتمال موقوف بود برفنای هر بفیتتی

~~از تطثلع والنفات سخت پوشیده که در وی مانده بود، اما بسوی حق وهر کمالی که

~~از آن جهت بوی عاید شود، واما بسوی خلق و کمالاتی که بدان تعلق دارد، چنانکه

~~اخبار اکابر که ("الفقبر لا یحتاج الی الله) اشارت به حقیقت این فناست، وبهعدم تحقق

~~بحقیقت این فنا آنگاه شعور یافت که بمقام جمع الجمع پیوست، جه آنجا از آن بقیت

~~مذکور وحکم اوحجابی درشهود حقیقی خود مشاهده کرد، پس درعین آن حال که

~~خود را با عشق و طلب و همگی احوال خود دراین مقام جمع الجمع پوشیده و فانی

~~کرده بود، هرجند به حکم کمال قابلبست و استعداد، حقیقت این حال وعشق هم پوشیده

~~نبود، باز از حیثیگت آن بقیکت که حکم آن درهرجزئی و ذرهئی از وی ساریست ،

~~بزبان هرذره بهصورت شوق وطرب طلب پیدا شد، وازسر عشق بازی آغاز کرد و

~~سعیدالدین فرغانی

~~315

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_460.png)

~~316

~~ساز طرب و غزلسرائببدن ساز کرد، وخوش و نادره آنست که ظهورش درعین اختفا

~~افناده است، و آنجه انشاد کرده است به صورت غزل در آنجه گفت : ((منشدا طربا)،

~~ابن بنجاویک بیت است برولا، و اولش اینست :

~~وفام بها عندالنشهی عذر محتنتی

~~بدت فرأیت الحزم ms291 فی نفض توبتی،

~~بیدا شد حضرت معشوق، اعنی به نجلیثی از تجلیات مقام احدیتت جمع برهر

~~ذرهیی ازذرات من. پس دیدم که احتیاط درخراب کردن بنباد توبهآ منست از عشق بازی،

~~وقایم شد بهسبب ابن تجلی ازحضرت معشوق به نزد عقل ، عذر کشیدن من محنت

~~عشق و درد شوق را، ازیراکه پیش ازاین عقل من مرا بر مقاسات شداید عشق عیب و

~~ملامت میکرد، اما اکنون چون نظر عقل نیز بنور این تجلای روشنی یافته است، مرا

~~ذراین ظهور بصورت عشق وتحمثل مشاق او معذور میدارد.

~~فمنها امانی من ضنی جسدی بها، امانی آمال سخت، ثم شحکت2

~~پس از حضرت معشوق آرزوهابی که تتیجهآ پیشنهادهای سر وخفیفت من بود ،

~~از او درمن باقمانده ، که در وفت تحقق به آن مفامات سابق، آن آمال را به صورت

~~کمال برستر من عرضه کرده بوده وبدان سخاوت نموده، ومرا به آن آرزوهای کمالات

~~الهی رسانیده، و آن آرزوها و وصول به آن کمالات درهر مقامی از آن مفامات موجب

~~سکون سورت طلب وشدت عشق من شده بود، وامان من از این بیماری ونزاری تن من

~~که اکنون دارم به سبب تعلاق به این حضرت احدیت جمع وعشق اوکشته، وجون عین

~~آن پیشنهادهای کمالات درنظر ازاین مقام من، موجب نقصان وحرمان من بودند، از

~~ابن مقام که أعلی المقاماتست، پس هم او تدارک فرمود، و به نمودن آن آمال به صورت

~~مشارق التدرادی

~~1 - الحزم: ضبط الأمر والأخذ فیه بالثقة وحسن الرأی. النهی، الواحد نهیة العقل.

~~المحنة البلیکة، والتجربة، والإختبار.

~~2 - أمانی من ضنی: ای أمنی من المرض، نسبة الی الأمان. سخست: سمحت. شحت:

~~بخلت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_461.png)

~~کمال برمن بخبلی کرده بل که آن جمله را به صورت نقایص به من نمود ، چه هریک

~~برتحقشق به این مقام احدیکت جمع حجابی محکم بود، لاجرم اکنون آن سکون و

~~سکوت بهجنون وضجرت مبدل شده است، واینک بسماری عشق هرذره یی از ذرات

~~تن مرا که ms292 چیزی از آن آمال حجاب کمال او بوده بود، به آلودن و فرسودن گرفته است.

~~وفیها تلافی الجسمء بالسیقم ، صحةه

~~له، وتلاف النکفس نفس الفتکوةا

~~ودر این حضرت واین عشق او، تدارک این جسم من به این ببماری ونزاری این عشق،

~~عبن صحتست مراین جسم مرآء چه موجب زوال حجاب هرذره از ذرات اوست از تحفق

~~به حقیقت کمال، اعنی حقیقت آن اشتمال مذکور، وفنا وتلف نفس نیز به کلی از حکم

~~واثر هر بقیتنی از آن آمال مذکور که دراو مانده بود، عین فتوت و حقیفت مروتست

~~ذرحق نفس .

~~وموتی بهاء رجدآ حباف هنبئة،

~~وان لم امثت فی الحبعشت بغصة

~~ومردن من بیکبارگی، به مدد حضرت معشوق درحال عشق، وغلبهآ احکام و آثار او

~~حیانی است خوشگوار وعیشی بایدار، واگر چنانکه به مدد این حضرت معشوق در

~~حال این عشق، به کلتی نمیرم، چیزی از آثار آن آمال مذکور درمن باقی ماند وحینتذ،

~~زندگانی ثآی باشد مرا به غصکه حجاب وحسرت حرمان آمیخته و از محنت هجر انگیخته.

~~فیا مثهجتی ذوبی جوی وصبابة ، ویا لوعتی کثونی، کذاک ، مذیبتی

~~پس اکنون ای جان من ، به کلی بگداز دراین شعلهآ اندوه عشق وسوزش آتش

~~شوق ، و ای سوزش عشق ، هم چنین باش و مرا به یکبارگی میگدازان تا از آثار آن

~~آمال مذکور هیچ باقی نماند، ومن ازحجاب به کلتی باز رهم .

~~الجوی: الحرقة وشکدة الوجد من العشق اوالحتزن، والنعت منه جور والصبابة:

~~رفتة الشوق وحرارته ، والنعت منها صب والثلوعة : حرفة الحب.

~~سعیدالدین فرغانی

~~317

~~1 - تلافی الجسم: تدارکه. تلاف: هلاک. الفتوة: ارید بها السخا والکرم فی المقام.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_462.png)

~~318

~~ویا نار احشایی اقیمی، من الجوی،

~~حنایا ضلوعی فهی غیر قویمة

~~و ای آتشی که ازشوق آن حضرت در قوا واعضای باطن من افتاده بی راست گردان

~~کزبها وخمید گبهای استخوانهای پهلوی مرا به از الت آثار آن آمال مذکوره جه هنوز

~~راست نشدهاند، اعنی اثری از آن آثار درایشان ms293 باقی مانده است، و کزی ظاهر استخوان

~~را چون خواهند که راست کنند، در آتش ظاهرش در آورند، وچون کزی استخوان

~~اینجا معنوی است، لاجرم به حکم نسبت آتش معنوی را به راست کردن وی بر گماشته

~~است.

~~ویا حسن صبری فیرضی من أحبثها،

~~تجمکل ، وکثن للتدهر بی غیر مشمتآ

~~و ای حتسن صبر من برمفاسات شداید عشق از برای زوال وفنای آثار آن آمال درراه

~~رضای آنکسی که حضرت اورا دوست میدارم وارادت ورضای او درحمل آن شداید

~~است از بهر ازالت آثار آن آمال، تو ای حشسن صبر من جمال خود بنما و ثابت باش،

~~تا ازمن به نزد غیری شکایتی وافع نشود، وپناه در آنشدت هم به حضرت معشوق برم،

~~چه معنی صبر جمیل اینست، وتو نیز که حسن صبر منی، چنان باش که مر دهررا بحال

~~من بواسطهآ شکایتی به غبری شماتت کننده نباشی .

~~مراد از دهر اینجا عالمست وعالمیان ، یعنی اگر صبر جمیل نباشد، تواند بود که

~~دروقت غلبات شدایدعشق، جزعی از من به نزد غیری واقع شود و آن موجب بعد من

~~گردده و آنگاه عالم وعالمیان که به کلی به داغ خلقیکت وغیریتت خود را موسوم

~~مییابند، واز آن جهت که من خود را درظل تجناححضرت معشوق وحقیقت او پنهان

~~کردهام، میان من وعالم وعالمیان عدم مناسبت وملایمت که معنی دشمنی است ثابتست،

~~ازحال من و آن بعتد آگاهی یابند، و به آن شادمانی اظهار کننده که شماتت در لغت

~~مشارق التدراری

~~1- اقیمی قومی وعشیرتی.

~~2 - تجمتل : لا تظهر الشذل والمسکنة وهو من قولهم تجمل بالصبر.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_463.png)

~~اظهار شادمانی دشمنست به سبب نکبت و بلایی که به دشمن رسد، پس میگوید که تو

~~که صبری ، تجمل کن تا شماتتدهندهآ دهر به حال من نباشی .

~~ویا جلدی، فی جنب طاعة حبثها

~~تحمکل ، عداک الکل کلةعظیمةا

~~و ای فوت وتوانایی من، در معرض طاعت ودوستی حضرت معشوق و مقتضیات او

~~سعیدالدین فرغانی

~~1- یا جلدی: ms294 یا صبری. فیجنب طاعة حبهاء ای لدیه. عداک الکل2: تجاوزالکلال،

~~ناظم رضیالله عناه، درابیات قبل ازاین بیت فرمود : "فیا مهجتی ذوبی جوی وصبابة -

~~ویا لوعتی کونی کذاک مذیبتی - ویا نار احشائی اقیمی من الجوی ... ویا حسن صبری

~~فی رضا من احبها - تجمل وکن للدهر فیغیر مشمتی - ویا جلدی الخ) چون حکم

~~قانون محبت واقتضاء حکمت عشق آنکه صحلنت وسلامت ظاهر وباطن عاشق منوط

~~به استیلای عوادی اسفام واعادی صنوف آلام مصور بانشد چه آنکه:

~~اطریق بوالهوسانست نه ره عشاق

~~زعشق لافو بس از فتنه برکران بودن)

~~دراین ابیات اعضا وجوارح بیرونی واندرونی را بخطاب التزام این معنی مخصوص

~~میگرداند، وجوارح باطنی بمناسبت تقدم آنها برجوارح ظاهری مقتدم میدارد ، که

~~ای جان بستم دیده، نشمعسان درشعلهآ اندوه عشق وسوزش آتش شوق بگداز.

~~بهمین معنا اشارت فرموده است شیخ عارف بارع کامل سلطان سریر بلاغت و

~~فصاحت و بکه تاز میدان معرفت سعدی شیراز:

~~(روان روشن بسعدی که نشمع محفل تست

~~بهیچ کار نیاید گرش نسوزانی))

~~آی آتش حرمان و فراق درگداختن وسوزانیدن بقایای نسب خارجی و تعیسن و همی من

~~باش.

~~آتش بیارو خرمن آزدگان بسوز

~~ای آتش اندرونی من عظام بهلوی من وعظائم نسباندرونی من که برمنهج قویم عشق

~~تا پادشاه خراج نخواهد خراب را

~~راست نشدهاند و از انحرافات اطرافی تمام نرستهاند آنهارا بزبان زبانهآ خود رایست ساز.

~~آتش آن نبسست که ازشعلهآ او خندد نشمع

~~319

~~ال اهارا بو ال انه خو واا

~~ناز پرورده تنعشم نبرد راه بدوست

~~عاشقی شیوهآ رندان بلاکش باشد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_464.png)

~~320

~~هرباری1 که ازشداید وعظایم رنجهای عشق به من میرسد، ازبرای ازالت آثار آن

~~آمال تحمل کن که خستگی ازتو بگذرد، وهیچ کوفتگی بتو مرسد .

~~(عداک الکل" دعایبست که عرب کنند، هرجیز را که بار عظیم برگیرد از آدمی

~~وحببوان وغبرهما.

~~ویا جسدی المضنی تسل6 عن الشفا،

~~ویا کبدی ، من لی بأن تتنفتکت2

~~و ای تن بیمار نزار من، شکیبا شو از ms295 بهشدن ازاین بیماری عشق تا آنگاه که آثار

~~آن آمال به کلی از تو زوال پذیرد، تا آنگاه به حقیقت کمال برسی، و ای جگر من

~~کیست که مرا مدد کند به آن که تو پاره پاره شوی درفنای آن آثار. ودر این ابیات

~~مراتب فنا را به ترتیب ذکر کردهاست . اول، رنجوری وباز ضعف وباز موت2 وباز

~~فنای اثر از پوسیدن استخوان وغیر آن .

~~ویا ستقمی لاثبق لی رمقا ، فقد

~~ابیتت لبثقیا العزة ذل البقیکة

~~2- این بیت با چند بیت دیگر انشارتست بارتیاض اعضاء ظاهر وجوارح جسمای

~~واختصاص ایشان بخطاب انهماک درنزاری و ضعف نسب امتیازی و استیصال احکام

~~نعیسن خارجی. قوله: یا جسدی الخ. یعنی ای جسد بیمار و ای تن نزار من ، شکیبا

~~شوید از بهشدن بیماری عشق که بهبود من درعین بیماری ایست.

~~طبیبا دردمن دارد نهفته، با دلم کاری

~~قوله : ویا کبدی الخ، و ای جگر من، کیست که دل دهد مرا ومدد کنده تا تو دراین

~~نو دردی را که بی کاریست رو مشغولدرمان کن

~~جادهآ عشق وبرحاء درد پاره پاره شوی

~~3- وباز فوت -خ ل -.

~~4- گربخششی دگرنکنی، خون ما بریز

~~باری بدین بهانه بنامت ستم شویم

~~مشارق التدراری

~~ای بیماری هیچ کوتاهی نکن واز تعین ظاهری من چیزی و رمقی مگذار، و ای

~~صحتت وسلامت، بقیهئی که ترا با من بود ازصحبت آخر شده چه صورت صحت بدون

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_465.png)

~~و ای بیماری من، از فرط عشق هیچ باقی مگذار ازجان من چیزی، چه بی هیچ شکنی

~~سر باز زدهام وروی گردانیده ازخواری بقیتی ازجان خود، تا مبادا که چیزی از آن

~~آثار آن آمال با آن بقیتت همراه ماند، وحینئذ، موجب مذلکت حرمان وحجاب من

~~شود ازاین حضرت احدیثت جمع، واین سر باززدن من از ذآل3 این بقیتت ، ازجهت

~~بفای عزت حقیقی من بود برمن، اعنی تحفق باین مقام احدیثت جمع مذکور .

~~البقیا اسم قولک: لا ابقی الله علیک، ان ابقیت علی. ms296

~~ویا صحتتی، ماکان من صحبتی انقضی ، ووصلک فی الأحشاء میتا کهجرفا

~~وای تندرستی من، هرجه ترا بود ازصحبت من به آخر رسید ونمانده چه این بساری

~~عشق تمام درمن اثرکرد، وقوت گرفت ومرا به فنا رسانید، واکنون وصل تو که صحتتی

~~مرمرده را که درمیان زندگانست ، همچون حقیفت هجرانست درعدم وصول نفعی از

~~آن وصل بدو.

~~مبننا مفعول وصلک

~~ویا کل ما ابقی الضکنا منشی ارتحل ،

~~فما لک مأوی فی عظام رمیمة2

~~و ای همگی آنچه از من این بیماری عشق باقی گذاشته است از آن آثار مذکور، رحلت

~~کن وبرو ازمن وتن وجان من، جه این بیماری به کلشی مرا میرانید و فنا گردانید ، واز

~~من اکنون جز استخوانهای بوسیده اثری نمانده است ، وترا که بقیتتی از آن آثاری،

~~سعیدالدین فرغانی

~~321

~~موضوع ومحل مقوم، صورت نمیبندد، پس وصل تو مردهآ کوی عشق را درمیان زندگانی

~~حفیفی آن راه همچو هجران است.

~~طبیبا درد عشف ایست این و خوش می آیدم مردن

~~رها کن درد من با من که من درمان نمیخواهم

~~1 - فی بعض النسخ: فی الاحیاء، بدل الاحشاء. قوله میتآء اراد به نفسه

~~2 - وقیل فی المقام:

~~"از ما چو آشنایان برداشتند دل را

~~ای جان زار مانده توهم ببر گرانی"

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_466.png)

~~322

~~جایگاهی ومقامی در استخوانهای پوسیده نتوان بود . - ننواند بود -خ -.

~~وبا ما عسی منشی اناجی ، توهشما بباءالنشدا، اونست منک بوحشةا

~~و ای هرجیزی ازحقیقت من که مگر ازجهت توهشم آن چیز را ندا کنم ودر آن ندا

~~آنچیز را بیاء ندا به خود اضافت کنم، مثلا، چنانکه گویم : یا رمقی ویا جزئی و

~~عضوی ، آرام و أنس بافتهام بهدوری و وحشت ازتو ، یعنی این بیماری عشق، عین

~~برا به کلی فانی کرده است، چنانکه از من هبچ چیزی قابل ادراک و خطاب نمانده است،

~~مگر که به فوت وهمی که عدم و محال را نیز2 در تصور می آرد، از خود چیزی توهم ms297

~~کنم، واز بهر آن توهم آن چیز را بیاء ندا به خود اضافت کنم، از آن چیز نیز اکنون

~~آسودهام ، وبا وحشت و دوری از آنجبز آرام گرفته . واین مبالغتست درفنای آن

~~آثار مذکور.

~~فکل الذی ترضاه، والموت دونه، به اناراض، والصبابة ارضت3

~~پس هرچیزی که تو که معشوقی، به آن چیز خشنود باشی، ومر درپیش آن چیز

~~باشد ، یعنی حال چنان باشد که تا نمیرم به آن نرسم، من به آن جیز راضیم، وبه مرگ

~~ازجهت رضای تو خشنود و تن درداده. واین شورش عشقست که مرا به آن راضی

~~کرده است

~~مشارق التدراری

~~1_جز خیالی زتنم بیش نماندست کنون بل که این نیز خیالیست که میپندارم

~~2- نیز درتو میآورد - خ ل -

~~3 - وقیل نظما:

~~نه شرط عشانی بود با کمان ابروی دوست

~~که جان سپر نکنیپیش تیر بارانش

~~واین حکم عشقست وانفاذ امر آن که من را بدین حال خشنود نماید. ونعم ما قیل فی

~~نظم الفارسی:

~~لگام درسر شیران کثند صلابت عشق

~~چنان کشد که شتر را مهار در بینی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_467.png)

~~ونفسی لم تجزع باتلافها اسیآ ،

~~ولو جزعت کانت بغیری، تأسست1

~~و نفس من هر گز جزع نکند، وصبور باشد به تلف کردن تو که معشوقی مراورا درحال

~~عشق وحزن او، واگر ازاو ناگاه جزعی ظاهر شوده در آن جزع به غیر من منتسب و

~~مقتدی باشد.

~~بعنی: مفتضای حال نفس من که به کلشتت متحقتفست آنست که در رضا و سخط

~~نابع حضرت معشوق باشد، وبه هرجیزی راضی باشد راضیشود، پس اگر این نفس من

~~من حبث بعض جزئببانها وقتی فقلتت به صبری نمابد، آن از اخکام جزئیت ومابه الممایزت

~~باشد بینها وبین کلینها ، نه از احکام کلبت او.

~~پس در جزع به غیر من که نفسی جزئی وحکم جزئبست ، اقتدا کرده باشد ، نه

~~بهمن که کثلکم.

~~وفی کلحیآ کثل حیآ کمیتت

~~بها ، عنده قتل الهوی خبر میه2

~~ودر هرقببلهئی که بینی از اجناس وانواع ms298 عالم وبنی آدم ، هرزنده پی که او را دیده

~~است ، به عشق او مفنون شدهاست ، ودر حکم تصترف و زبر فرمان عشق او جون

~~مرده بی محکوم و زبون گشته، وبه مرگ در آن تن درداده، جنانکه به تزد او کشتن

~~عشق بهرین مردنیست

~~واگر کسی اعتراضی کند، که اگر گفتی که کشتن عشق بهترین حیاتیست ، تقریر

~~سعیدالدین فرغانی

~~323

~~1- یعنی اگر بواسطهآ غلبهآ حکم مرتبه، جزعی ازاو ظاهر نشود، از طور عشق و

~~مذهب عاشقی تخلشف نموده واز غیر من تبعیت کرده :

~~سرو بالای کمان ابرو اگر تیری زند

~~عانشق آنستکه در دیده کشد پیکانرا

~~قوله ونفسی ... لم تجرع: لم تحزن ولم تخف. الأسی: الحزن. تأسلت: تعزت

~~2 - قوله : خیر مبتة، فی بعض النسخ: خیر موته. الحی2 الأول: القبیلة، او احد

~~احیاء مدینة من المدن الحی الثانی: من الحیات .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_468.png)

~~324

~~عالی نر بودی ؟ از آن دو جواب گوییم :

~~یکی، آنکه حکایت اهل حال اهل قبیله وفرقهآ عاشفان میکند، و دیگر عشاق

~~شاهد که هنوز در پایهآ نازل باشند واز آن مقام نازل سخن گویند، ودوم آنست، چون

~~تقربر فنا وتحقشق به مراتب آن میکند، خبر مینه گفتن دراین معرض مناسبتر باشد.

~~تجمتعت الأهواء فیها ، فما تری

~~بها غیر صب، لا یری غبر صبوةا

~~جمع شدند جملهآ عشقهای همه عاشقان درحضرت معشوق، اعنی جملهآ عاشقان براو

~~مفنون شدند تا هیچ نبینی ونظرت نیفتد جز برعاشقی شبفته ومفنون آن حضرت ،

~~چنانکه آن عاشق جز این عشق ومیل به آن حضرت هیچ نخواهد و نبیند، ازیراکه آنچه

~~درنظر می آید، جز وجودی نیست مضاف به حقیقتی، وهروجودی مضاف که هست

~~- در هرمرتبهیی ، معنی2 کان او روحا او حسآ - فرع وجود پگانه است ، که حسن

~~وجمال مطلق حق است س از وی منتشیء وبه وی راجع، چنانکه آن موحتد یگانه در

~~دو بیتی گفته است:

~~باری دارم که جسم و جان صورت اوست جه جسم وچه جان جمله جهان صورت اوست ms299

~~هرمعنی خوب و صورت پاکیزه کاندر نظر تو آید آن صورت اوست

~~وجون عشق دراین عالم جز به صورت حتسن تعلثق نمی گبرده واصل حسن آن حضرت

~~را است، پس مجنمع همهآ عشفها آن حضرت باشد، وجون هیج کس را ازاین صور

~~مشارق التدراری

~~1- "اهر کسی گرچه دلبری دارد - دلبر، آن دل ستان فتانست) این هواها وعشفهای

~~متخالف که باعتبار تنوع وهمی متعلکفات متکشر گشتهاند چون کثرات امور اعتباریهاند

~~وبوجه واحد قائمند، همه درحضرت معشوق حفیقی ومحبوب کل، متعانق ومحتمعند،

~~چه آنکه عشق و حب3 درظاهر وباطن وجود عین وجودست وبهتبع وجه حق واحد

~~ساری درکثراتست ومششأ ظهور همه کثرات عشق ایست وغایت ونهایت نیز عشق ایست

~~ونتیجة عشق ومعشوق وعاشق اوست اجمالا وتفصیلا. الأهواء، الواحد هوی

~~احب، المیل. الصبوة : جهلة الفتوة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_469.png)

~~وجودی ننوان دید که خود را وصفات خودرا دوست ندارد، جز برخود وصفات خود،

~~جون حیات وبقا ودیگر لنذات و راحات، وجذب نفع ودفع ضر که راجع به این دو

~~صفت بقا وحیاتند بر کسی دیگر عاشق باشد، چه اگر به غیری نیز تعلتق میگیرد به آن

~~طریق می باشد که بهحکم مناسبت آن غیر را آیینه خود وصفات خود مییابد ، پس

~~هیچ جیز جز عاشقی تنوان دید، که هیچ جز میل وعشق نخواهد ونبیند ، ازیراکه جز

~~حیات وبقای عین یا اثر هیچ کس چیزی نخواهد ، وحبات وبقای همه چون بدان

~~حضرت راجع است، لاجرم جز عاشفی برآن حضرت که جز آن عشق هیچ نخواهد ،

~~ننوان دیدن ویافتن .

~~اذا سفرت فییوم عیدر تزاحمت

~~علی حسنها ابصار کل قبیلة

~~واین اجتماع همهآ عشقها ، درحضرت معشوق، آنگاه بود، که حجاب عزت از روی

~~بگشاد در روز عبد که کناینست از روزآخذ میثاق "الست"، به مناسبت اجتماع

~~خلق در او بهصورت سرور وبهجت، جون صور حقایق اشخاص انسانی را برمثال

~~ذرات درهوای آفتاب جمال خود بیداکرد، وخودرا به صورت حسن وملاحت به همه

~~بنمود تا هریک ازاین اهل قبیلهآ ms300 انسانیکت در آن صورت ذردی ، به هوای او دررقص

~~آمد، ودر دیدن حسن دیدار وسماع گفتار او که "الست بربتکم" یکدیگررا مزاحمت

~~کردند، وبه جواب گفتن بلی برهم مبادرت نمودند .

~~سعیدالدین فرغانی

~~325

~~1- اگر بحضرت معشوق حقیقی رسی نه بینی مگر عاشقی که درنظر همست او بفیر

~~عشق درنیاید ودر آن هنگام که ازحجاب خفا و کمون صباحت وجمال او ظاهر شود ،

~~در روز عید که یوم دوران عیان و دولت تمام اظهار وجه مطلق است، همهآ آراء واهواء

~~ومیول متخالفه درآن وجه متراجم ومجتمع گردند ودیدهای قبایل بنی آدم که هر کدام

~~متوجه جهتی میباشند در آنجا همه گرد بک قبله طائفند - لکل وجهةآ هو مولیها -

~~((عشق در برده مینوازد ساز

~~شر زمان زحمهئی کند آغاز

~~همه عالم صدای نفمهآ اوست

~~که شنید این چنین صدای دراز)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_470.png)

~~23

~~فارواحتهم تصبو لمعنی جمالها ،

~~واحداقثهم من حسنها فی حدیقة

~~پس ارواح این صور خقایق انسانی ، به حکم غلبهآ معنوینت درآن نشأت ، و عدم

~~مزاحمت احکام طببعت، به معنی و باطن جمال برکمال آن حضرت میل نمودند ، وبه او

~~مشناق گشتند ، ودیدههایی کسه ایشان را بود مناسبت آن نشأت ذری از صورت

~~حتسنش که به حکم عموم ظاهر تجلتی وجودی، اثر آن به همه رسبده بود بی معارضت

~~حجب اوصاف مزاجی، در بستانی بود دراو ازهار انوارقدس میدیده وهر نفس از آن

~~انوار ثمار انس میچید، این حکم عموم اهل قبیلهآ انسانیت بود، اما حال من به طرزی

~~دیگراست چنانکه بیان آن در این ابیات آینده خواهم کرد و مقدمهآ آن بیان این فصلست.

~~فصل

~~بدانکه به حکم آنکه موالید وارکان عنصری با امزجه واحوالی که از ایشان

~~متحصتلست دراین نشأت عنصری، محکوم و مظروف زمان و مکانست، لاجرم هرقربتی

~~وعبادنی که به این نشأت عنصری ازانسان صادر میشود ، به این هردو متعلشقست ، و

~~زمان ، صورت هبآت واحوال واشکال فلکی است ، جنانکه مکان، صورت اشکال و

~~هبآت زمبنی است ، وهرحالی ms301 وشکلی وهبأتی وفلکی وزمینی، جز صورت معبتنی

~~و حقیقتی و هبأتی اجتماعی نبست از توجثهات اسماء و حقایق الهی با گونی در عالم

~~غبب ومعانی، واسماء وحقایق الهی وکونی مننفاوت الدرجانند در حبطت و شرف و

~~تناثبر وغیر آن، لاجرم بعضی از ازمنه و امکنه را که تبع وصورت این اسما وصفاتند،

~~بر بعضی فضل وشرف حاصل آمد، تا قربات وطاعاتی که به بعضی متعلق است در نتیجه

~~مشارفق التدراری

~~1

~~الب میچکان وزلفپریشان وچشم مست

~~ین یلک دل خرابشده چند جا نهم)

~~ارواح این قبائل در خلوتخانهآ عشق متوجه و واله وحیران جمال معشوق و چشمان آنها

~~در بستان حسن وحدیفهآ جمال او به چرا مشفولند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_471.png)

~~واثر وخاصبتت وقتوت زیادت ازدیگرها است، جنانکه نصوص الهی و احادیث نبوی

~~ناطق است به فضایل ازمنه، جون رمضان ولیلة القدر ویوم الجمعة ومثل آن، وبه شرف

~~امکنه ، چون حرمین وبیت المقدس و مسجد اقصی وجز آن، وفضایل اعمالی که به

~~ایشان متعلگق است، جون نماز و روزه واحبای بعضی لبالی و سعی وطواف و وقوف

~~وزیارت وامثال ابن .

~~اکنون دراین جندبیت آینده، ذکر از منه و امکنه می کند، و میگوید: که اختصاص

~~اعمال به از منه و امکنه وتعلثق شرف تتایج وخواص وآثارو قتوت و کثرت ایشان ،

~~به هریک به نسبت با عموم خلق است، اما به نسبت با من نوعی دیگراست، ازیرا که چون

~~مشهد من این حضرت ومقام احدبثت جمع مذکور است، وخاصبتت ابن مشهد ، شهود

~~اشتمال هراسمی و حقیفتی ومعنیی وهیأت جمعیتت وصورت توجتهی است برجملهآ

~~اسما وحقایق ومعانی وهبآت وصور، وذوق "کل شیء فیه کل شیء) ازخواص این

~~مقامست، لاجرم مرا هرجزئی از اجزای زمان به شهود جمال آن حضرت از حیشیگت

~~این مقام مذکور، عبدی ومیثاق ولیلة القدری وجمعهیی است، وهمچنین هرمکانی که

~~ذر او به این حضرت توجثه کنم، ودر آن توجه مرآن خضرت را مشاهده کنم ، عین

~~مکنه ومدینه وقدس و اقصی ms302 است، وهرفعلی وتوجهی که مرا به این حضرت باشد،

~~عبن طواف وسعی و وقوف ونماز و روزه است.

~~پس دراین بیت تفصیل این فصل مذکور میکند، وذکر زمان را ، لعلوه و کثرة

~~تأثیراته ، برمکان تقدیم میکند ومیگوید :

~~وعندی عیدی ، کثل یوم اری بها، جمال مثحیکاها ، بعین قریرةا

~~وبه نزد من هرروزی که هم به مدد حضرت او جمال رخسارش را میبینم به چشمی که

~~سعیدالدین فرغانی

~~327

~~دیگران را عید اگر فرداست، مارا این دم است

~~روزهداران ماه نوبینند وما ابروی دوست

~~(هم به چشم تو بروی تو مدامم نگران)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_472.png)

~~328

~~به نور تجلتی احدی جمعی او روشنی بافته است، آن روز عبن عبد و وفت سرور و

~~بهجت وجمعبت منست، لاجرم می گویم :- بیت -خ ل -

~~عبید دگران گذشت ومن هر نفسی

~~جون روی تو بینم به نوی عبد کنم

~~وکلاللیالی لیلة القدر ، ان دنت ،

~~کما کل ایتام اللشقا یوم جمعةا

~~وهمةشبهای همگیزمان، شب قدراست2 مراء جونکه آن حضرت به من نزدیک میشود

~~به فنای همگی آثار من، چنانکه همهآ روزهای دیدارش مرا روزا جمعه است که نامش

~~سبتد الأیامست

~~وسعیی لها حج، به کسل وففة،

~~علی بابها ، قد عادلت کثل" وففة 3

~~و رفتن وتوجثه کردن من بهسوی حضرتش، مرا حجی مقبولست، که به آن سعی هر

~~ایسنادنی بردر حضرتش به تحقیق برابراست با هروقوفی به عرفات، که جمله خلق اولین

~~و آخرین کردهاند وخواهند کرد.

~~این حکم حال من به نسبت با زمان بود، اما به نسبت با مکان میگویم در این ابیات

~~آینده:

~~مشارق التدراری

~~1_چه اگر بسعادت قرب ووصال دست دهد ، همه شبهای من شب قدرست.

~~آنکه گویند بهعالم شب قدری باشد

~~مگر آنست که با دویست بیایان آری

~~ایح وهمه شبهای مجموع روزگار شب قدر ایست -خ -

~~3-هرروزی که صبح امید از مطلع فیروزی سربرزند، و آقتاب دیدار جمعیت

~~انوار او برمن تابد، آنروز جمعه باشد. سعیم بجانب وسوی او وتوجسهم بکوی ms303 او مرا

~~حجی مبروریست (اعرفات عشقبازان سرکوی بار باشد) هرو قفهئی که بر آن باب

~~دست دهد، برابرست با وقفات حجاج عالم.

~~کعبه کجا برم چه کشم رنج بادیه

~~کعبهاست کوی دلبرو قبلهاست روی دویست

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_473.png)

~~وای* بلادالله حلکت بها، فما

~~اراها، وفی عینی حلت، غیر مکتة

~~و هرشهری از شهرها و بلاد خدای تعالی که حضرتش به آن شهر فرود آمد، اعنی در آنجا

~~برمن متجلسی شد، از این مقام و آن شهر به آن تجلای او درچشم من شیرین و خوش آینده

~~آمد، من آن شهررا جز شهرمکنه که به کعبه مشکرفست نمیبینم درشرف و بزرگواری،

~~چون ازاین مقام مذکور، نظر میکنم، یعنی پیش ازاین تجلی ، هیچ شهری در چشم

~~من شیرینتر و بزرگوارتر ازمکه نبود، اکنون به این تجلتی او، هیچ جا را جز مکته

~~نمیبینم، و در دل و بچشم من همه، شیرین می نماید.

~~وای* مکان ضمتها حرمم کذا

~~اری کثل دار آو عطنت دار هجرةا

~~و هرمکانی که گرد او در آمد، چون از این مقام مذکور بر من تجلتی کرد در آن مکان،

~~ومرا به خود متکحد گردانید، تا آن گرد در آمدن مکان که به من مضافست به وی

~~مضاف شد، آن مکان به نزد من عین حرم است ، تا همه احکام حرم - جمع - خ ل -

~~را برآن مکان مترتب مییابم ، وهمچنین میبینم هرسرائی ، اعنی شهری را که وطن

~~ساخت حضرت معشوق ، در آن شهر، یعنی من آنجا وطن ساختم، واو به آن تجلتی از

~~آن مقام مذکور دائم آنجا برمن ظاهر میشود، که آن شهر عبن دار هجرت مصطفی

~~است صلی الله علیه وسلتم ، اعنی، مدینه، وبه آن سبب معظم ومخرمست .

~~وما سکنته فهو بیت مفکدس0،

~~بفکرة عینی فبه ، احشای فترت2

~~وهر کجا حضرت او آنجا ساکن شد، اعنی تجلتی او بر من آنجا دایم گشت، پس همانست

~~بیت المقدس به نزد من، که به روشنایی چشم من قوای باطن ms304 من از دل وجان و غبیرهما،

~~سعیدالدین فرغانی

~~329

~~-1

~~من کعباه وبتانه نمبد آنم ودانم

~~آنجاکه توثی کعبه ارباب دل آنجاست

~~الحرم مالا یحل انتهاکه وتجب حمایته. ارضت: نزلت. (س 13): با آن تجلی از...م

~~2

~~طواف حاجیان در کعبه باشد طواف عیاشفان در کوی جانان

~~قرت العین : بردها ، ای سرورها. قرت: سکنت واطمأنشت .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_474.png)

~~32

~~در آن مقام که اورا بیت المقدس مییینم قرار گرفت .

~~یعنی پیش ازاین باطن من درهیچ مقامی جنان فرو نمی آمد وقرار نمی گرفت که

~~دربببت المقدس، واکنون هرجا که تجلتی او آنجا برمن دایم شد، آنجا بیت المقدس

~~است، وجای قرار دل وباطن منست بفره عبن من در او

~~روا باشد که از قرة عبن حضرت معشوق را خواهد بعبنها، و روا باشد که گوید

~~به واسطهآ روشنایی چشم من وانحاد بصر با بصیرت به نور آن تجلای جمعی در آن مقام

~~باطن من فرار گرفت، وهردو معنی درغایت کمالست.

~~ومسجدی الأقصی مساحب بردها، وطیبی ثری ارض، علیها تمشتت1

~~ومسجد افصای من آنجاست که حضرت او دامان برد اعنی، ردای خود آنجا کشیده

~~است، بعنی آنجاکه برمن متجلای شده است از این مقام مذکور، در این صورتی و مظهری

~~ازصور ومظاهر خود دامان کشان ، آن جای دامن کشیدن او مسجد اقصای منست، و

~~بوی خوش من ازخاک آن زمین است که مظهر او بر آنجا رفته است .

~~مواطن افراحی، ومربی مآربی،

~~واطوار اوطاری، ومأمن خبفتی2

~~این اماکن مذکور، اعنی حرمین وقدس و مسجدالأقصی، چنانکه پیش از این تجلشی

~~احدی جمعی، مقامات شادمانی من بود-صورة ومعنی - وجای چشم داشت بر آمدن

~~حاجات معنوی وصورتی من بود، واختلاف احوال ومشاهدهآ ذوق و انس ظاهری و

~~باطنی من بود، وامان گاه خوف عتاب وحجاب من بود، اکنون نیزهمهآ اماکن همان حکم

~~مشارق التدراری

~~1

~~سال ها بسجدهآ صاحبنظران خواهد بود

~~برزمینی که نشان کف یای تو بود

~~مساحب، الواحد مسحب: مکان السحب. بردها ثوبها.

~~2 ms305 - مربی من رباالمال: نما وزاد. اطوارة اصناف، الواحد طور. اوطاری مقاصدی،

~~الواحد وطر.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_475.png)

~~دارد.

~~المربأ بالهمزة: المرقب، وهو الموضع المشرف الذی یستشرف الرقیب علیه للمراقیة.

~~والأطوار : من قولهم ، الناس اطوار، ای مختلفون علی حالات شتکی، والأوطار:

~~الحاجات، جمع وطر .

~~مغان، بها لم یدخل التدهر بیننا ،

~~ولا کادنا صرف التزمان بفترقةا

~~ابن اماکن مذکور وهرجه اکنون همرن ایشان شده است، منازلست که دائما

~~چون صورت ومعنی به ایشان فرو می آییم، چنانکه ظاهر این صورت حستی ما ، در

~~صورت ایشان نازلست، وباطن وقببقت ماء به معنی وخقیفت هریک متحقق ، صورت

~~کون وروز گار محکوم ماست، و درمیان من وحضرت معشوق هیچ در نمی آید، و گرذش

~~زمان که مشحتول احوال خلق است بالوساطة ، جدابی میان من وحضرت معشوق

~~نسیخواهد ، ونمی نواند خواست.

~~ولا سعت الأبام فی شت* شملنا،

~~ولا حکمت فینا اللبالی بجفوة

~~وجون دروفت نزول وتحشق به صورت و معنیی این منازل مذکور در مقام جمع و احدیتت

~~جمع میبودیم ومیباشیم، لاجرم روزگار که محکوم آن حضرتست، در تفرقهآ جمعبت

~~ما سعبی نمینواند نمود، وشبها که به حوادث وجفاهای عموم خلق آبستن میباشد،

~~وهرروز جفایی وعنابی وفرقتی میزاید، در ما حکمش نافذ نیست .

~~ولا صبتحتنا التنائبات بنبوة

~~ولاحدثتنا الحادثات بجفتوة

~~سعیدالدین فرغانی

~~331

~~1 - المفانی، الواحد مفنیة المنزل. کادبناء مکربنا. صرف الزمان: حوادثه.

~~2- فی بعض النسخ: ولا حدثثناالحادثات بنکبغ درنسخهآ شارح علامه (جفوة)

~~در دوبیت مکنرر آمده ایست وظاهر آنستکه درنسخه نشارح اشتباه رخ داده بیاشد،

~~معنای این دو بیت ازاین قراراست: نه روز انبساط وظهور آنجا در تفرقهآ جمعیت ما

~~سعی میتوانست نمود، ونه شب انقباض و خفا را مجال حکم قهر وجفا بود ونه نوائب

~~وقایع صباح ما را بناخوشی وخشونت مشوب میکرد ونه حوادث نوادر با ما حدیث

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_476.png)

~~332

~~وهبچ بامدادی برسر ما نیامد واقعهیی که برخلق منناوب می آید، تا اقتضای زحمت

~~فرقت میان ما کند، وهیچ حادثه یی ازحوادث جهان با ms306 ما حدیث جفای هجران یا عنای

~~حرمانی، هر گز نگفت ونیارد گفت .

~~ولا شنتع الواشی بصدة وجفوق؟

~~ولا ارجف التلاحی ببین وسلکوةا

~~وچون ما درمقام جمع واحدیثت جمع پنهان بودیم وهستیم ، لاجرم لاحی و واشی که

~~غیر مینمایند، آنجا در نگنجیدند، ویا واشی هیچ تشنیعی به منع وجفای خود و حضرت

~~معشوق نزد، ولایم نیز که ازجانب من بودی، هیچ ارجاف جدایی میان ما وخرسندی

~~من ازحضرت او درنمی افکنده جه هردوخود به ما ومغام ما ره نبرده اند ونمی برند

~~ولا استیقظت عین الترقیب، ولم تزل

~~علی لها، فی الحشب، عبنی رقیبنی

~~وهرگز چشم هیچ رقیبی ازغیر وغیریتت در حق ما بیدار نشد، وپیوسته از جهت

~~حضرتش حقیقت من درعشق او برمن نگاهبان میباشد، تا ازعین جمع بقاف فرق

~~انداخته نشوم، وهیچ غیری به من راه نیابد2 .

~~مشارق التدراری

~~نکبت وافسانهآ کدورت میگفت

~~2- نسخهآ شارح دراین بیت نیز خالی ازاشتباه نبوده است چون "اجفوة) در این

~~بیت نیز تکرار شده است درحالتی که دربعضی ازنسخ ((ولا شنع الوانشی بصد ولا قلی)

~~ودر برخی(اولا شنع الواشی بصد وهجرة" آمده ایست ومعنا بنا برنسخهآ دریست تر ازاین

~~قرارست: (انه تشنیع وانشی وغمساز رابطهآ الفت ما بجز بسنگ صد وجفا میگسخت ونه

~~لاجی ولائم بصرصر اکاذیب و اراجیف، غبار بین وسلوت درمیان می انگیخت.

~~2 - کنایت از آنکه، رقیب من برسر کوی عشقبازی عین تعین و هستی من بود

~~عندلیب گلستان تو حید میگوید:

~~انقاب وپرده ندارد، نگارر دلکش ما

~~توخود حجاب خودی(حافظ) ازمیان برخیز)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_477.png)

~~ولا اختص" وفت دون وفت بطببة

~~بها کثل اوقاتی مواسم لقذة12

~~ومخصوص نشد بعضی اوقات از بعضی، به خوشی و راحت، چه به حضرت معشوق و

~~وصال و اتتحاد وجمعیتت بهوی، همگی اوفات من مجامع لذت ومسرت و راحتست .

~~یعنی : چون مسترت ولذت بهحضرت معشوق متعلتقست ، ومن بهحضرت او به

~~حقیقت متحفتقم ، لاجرم همهآ اوفات به نسبت با من بک وفتست، وآن بهلذت ومسرت

~~معمور، ms307 وچون آنجا هیچ حکم تفرقه وغیررا مجال نیست، لاجرم هیچوقت در آن لذت

~~نقصانی یا وقتی را بروقتی رجحان نیست .

~~نهاری اصیل کلته، ان تنسکمت اوابله منها برد تحة2

~~روز من همه شبانگاه میشود، چون اول روز اثر نسیمی یابد به و اسطهآ رد سلام

~~وتحیتت من ازحضرت معشوق . اصبل وقت میان عصر ومعزبست، وعرب آن وقت را

~~مدح کنند، چه در تا بستان که ناگاه از وهج و سورت گرمای میانروزی، خلاص مییابند،

~~ودر آن وفت غالبا نسیمی میوزد، وشدت حرارت هوا را میشکند، لاجرم به آنوقت،

~~عظیم مثلنذ میشوند، وراحت میبابند.

~~پس میگوید که : چون حضرت معشوق در اول روز رد5 تحیتتی کندمرا، وجواب

~~دعابی وتوجتهی دهد با آن اول روز، از آن رد* تحبتت اثری بابد وبه آن مننسم شود

~~پس همه روز من درلیدت و راحت بافتن همجون شبانگاه عرب باشد.

~~تنستمت: ای وجدت نسبمه، من قوله - علیه السلام - فی الحدیث: (لما تنستکموا

~~روح الحیاذ، ای وجدوا نسیمها) .

~~سعیدالدین فرغانی

~~333

~~1 - المواسم، الواحد موسم: مجتمع. واکثر ایستعماله لوقت اجتماع الحجة. این لفظ

~~در فارسی همیشه بمعنای وقت وموقع استعمال میشود.

~~2 - الأصیل: مابین العصر الی المغرب. فی بعض النسخ: او ائیله منها برد تحیشة

~~اوائیل بمعنای اوایل است بهلحاظ اشباع کسرهآ همزه، یعنی از اشباع کسرهآ همزه یا

~~تنولید نشده ایست

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_478.png)

~~334

~~ولیلی فیهاکثه سحر5، اذا

~~سری لی منها فیه عرف نسمة1آ

~~وهمهشب من درحضرتش وقت سحرگاهست که هنگام اعندال هواست؟ چون بوزد از

~~حضرت معشوق از بهر من در آن شب بوی خوش بادکی خوش نازک از کشفی و خطابی

~~وسؤالی وحالی وذوق شهودی.

~~وان طرفت لیلا" فشهری کثلثه

~~بها لیلة القدر، ابتهاجا بزورة

~~واگر ناگاه شبی برمن تجلشییی نو، از حضرت غیب الغیب متجلتی شود، همه آن ماه

~~من شب قدر باشد در شرف و بزرگواری وشادی وامیدواری یافت مطلوب حقیقی از

~~جهت شادمانی یی که مرا حاصل آید به آن ms308 زیارت او مرا.

~~وان فتربت داری، فعامی کثثه

~~ربیع اعتدال، فی ریاض اریضة2

~~واگر نزدیک کرد- کثند-خ ل - مفام ومنزل مرا بهحضرت خودش که منبع وحدث

~~ومرجع اعتدالست، همهآ سال من بهار هنگام اعندال و نشوه و نمای قضای حاجات

~~ومرادات باشد، در روضههای ختترم تازهآ حضرات کمالی ومقامات جمعی اعتدالی و

~~درجات سخت عالی تفرج کنان میباشم . و ("تقکربت دار" کنایت باشد از تکمیل این

~~صورت عنصری، وتحقیق او بهحقیفت آن برزخبتت وجمعیتت کبری .

~~وان رضبت عنشی، فعشمری کثلثه

~~او ان الصتبی، طببا، وعصر الشبتیبة

~~واگر حضرت معشوق ازمن خشنود باشد درتقلشب من دراحوال ایین مقام احدیثت جمع

~~مذکور، ومرا به تحقشق به حقیقت این مقام به کلشی به بسندد، همقآعمر من هنگام کودکی

~~باشد ازجهت خوشی و امن و راحت و بیغمی ، وزمان جوانی باشد نیز همه عمر من

~~از برای طرب و ناز و برخورداری ازجوانی، واین رضائیست که مذکورست که آخر

~~مقاماتست، جنانکه درحدیث بهشتیان آمده است

~~مشارق التدراری

~~1 -سر: هبته، یعنی وزید. العرف: الرائحة الطیبة النسیمة: تصغیر نسمة

~~2 - أریضة: اتتی کثر عشبها وازدهت وحسنت فی العین .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_479.png)

~~لثن جمعت کل المحاسن صورة

~~شهدت بها کلة المعانی الکدقیقة

~~اگر چچنانکه حضرت معشوق جمع کرد همه خوبیها را از روی صورت، تا من

~~مشاهده کردم به آن صورت، ودر او همهآ معانی باربک لطبیف را درهمهآ عوالم.

~~قوله : ((صورة ...) نصب علی التتمیز. وقبد صورت از آن گرفت که عالم حس

~~وصورت ، أنم العو المست، ومعنی را درصورت تمامتر وکاملتر ادراک میتوان کرده

~~جه صورت عین همان معنی است، لبیکن برهمهآ عوالم مرور کرده، وخلاصةآ کمالات

~~هر مرتبه بی با خود همراه گردانبده .

~~ودر این بیت اشارتست به آنکه حضرت معشوق را من حبث جمیع الکمالات الأسمائبة

~~وحقایفها ، دربافته وشناخته است ، جه حق را من حبث کل ذرکفه ذرتة، کمالاتیست

~~که جز کامل عصر و وارث حقیقی حضرت محمدی را از آن آگاهی نباشد، واین ناظم ms309

~~می گوید که من به آن رسیدهام تا ترجمانی آن مقام میکنم

~~هذا الببت جملة شرطیتة ، جوابه هذا البیت الذی بلیه :

~~فقد جمعت احشای کل صبابة بها، وجوی بشنبیک عن کل صبوة

~~بس به تحقیق جمع کرده است نیز قوای باطن من همگی عشق را به حضرت معشوق،

~~وهمگی شورشی را ازشدت شوق که تراخبر دهد از همگی میل.

~~بعنی : چون حضرت معشوق جامع جملهآ محاسنست ومن هم بهمدد او آن همه راء

~~ودقایق معانی آن همه را مشاهده کردم، پس باطن من نیز مجمع همگی عشقها وشوقها

~~ومیلها شده است تا عرجزئی وقوهیی از اجزاوقوای من حامل همگی عشق وشورش

~~شوقست.

~~ولم لا أباهی کلتمن یتدعی الهوی

~~بهاء وأناهی فی افتخاری بحتظوة2

~~سعیدالدین فرغانی

~~335

~~1 - فی بعض النسخ: لئن جمعت شمل المحاسن ..

~~2 - اباهی: افاخر. أناهی: أغالب.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_480.png)

~~336

~~ومن چرا باین عشق وچنین معشوقی که مرا است مباهات نکنم برهرکسی که دعوی

~~تحقق به عشق حقیقی کرد، و مبالغت نکنم و به نهایت نرسم در فخر کردن به این حظسی که

~~من دارم ازعشق ومعشوق

~~وقد نلت منها فوق ما کنت راجبا ، وما لم اکن امثلت من قرب فربتیا

~~وچون به تحقیق دربافتم ورسید به من زیادت وبالای آنجه ازحضرت معشوق امیدوار

~~بودم، وبالای آنچه درعرصهآ امید من نیز نمی گنجید و به آن امید نمیداشتم از نزدیکی

~~به مقام قربت حقیقی خودم، اعنی آن مقام مذکور.

~~وارغم انف البین لطف اشتمالها

~~علی6 ، بما یربی علی کثل مثنیة

~~و در خشم آورد جدایی را لطف فراگرفتن حضرت معشوق به جمیع اسمائها وصفاتها

~~برهمگی من و هرجزئی وفوتی از من، جنانکه هردو جزء وقوت مرا برهمگی خود

~~مششمل گردانید، واین لطف اشتمال بهجیزی اعنی تجلییی بود از تجلشیات این مقام

~~احدیثت جمع مذکور، که زیادت میآید برهر آرزویی که در وهم گنجد .

~~قوله : (ارغم انف البین" اصله من الرغام وهو : التراب الرقیق ، ثم" استعبر برغم

~~الأنف عن ms310 النتسخط والعمل بما یسخط الآخر، کأنته بذلک الفعل بسخطه ویسقطه فی النراب

~~علی وجهه من شدة الغضب . بقال : ارغم الله انفه وارغمه: اسخطه .

~~بها مثل ما امسبت اصحت مشعزما،

~~وما اصبحت فبه من الحسن امست

~~به حضرت معشوق همچنانکه شبهنگام بودم، بامداد همچنان عاشقم ، وحضرت او نیز

~~همچنانکه بامداد کرد در حتسن، شبانگاه نببز همجنان کرد.

~~بعنی : حتسن او وعشق من بهغایتی رسبده است که هردو البنته قابل زیادت و

~~نقصان نیستنده وتغیشر را به ایشان راه نیست .

~~مشارق التدراری

~~1- القربة ما یتقرب به الی الله من اعمال البر.

~~(س 1) ومن چرا باین چنین عشق ومعشوقی -م

~~قوله (س 9): ودرخشم آورد ... فی ن خ م ودرخشم آورد جدائی لطف فرا

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_481.png)

~~فلو منحت کل الوری بعض حسنها،

~~خلا بوسف، ما فاتهم بمزیتة

~~پس حشسن حضرت معشوق درتمامی به غایتی است که اگر بعضی از آن را قسمت

~~کند و به بخشد به همگیرخلایق جیزی از آن مجز یوسف، علیه السلام، که در آن قسمت

~~حسن بهوی چیزی نرسد، پوسف، علیه السلام، با آن کمال حسن وملاحت که او

~~داشت برهیچ کس از خلایق، بلندتر وسابق تر نباشد بمزید حسنی.

~~فاتهم: ای فاقهم، وسبقهم، ومنه قول الباخرزی :

~~((یا من وفاتی فی فوات وصالکا

~~فت-الحسان فوات قبل فواتکا)

~~صرفت لها کلی، علی بد حسنها،

~~فضاعف لی احسانها کل5 وصلة2

~~خرج کردم همگی هستی مغشوش ناروای خود وصفات خودم را بردست صراف

~~حتسن حضرت معشوق ، پس مضاعف داد مرا کرم و نیکوکاری آن حضرت همگی

~~بیوند به سوی حضرت او.

~~فقوله : ((لها) بمعنی البها ، یتعلکق بکل وصلة ، وصرفت من باب صرف الدراهم

~~بالدنانیبر .

~~یعنی: چون من بکلشی ویکبارگی از خود وجمیع صفات خود فانی شدم در عشق

~~او، حضرت او مرا جزای آن فنا داد که همگی اجزا وقوای مرا به همگی خود بیوند

~~داد، وهریک را به همه متحقکق گردانیید، تا به هر ذره بی از اجزای خودم، اکنون همگی

~~حسن ms311 اورا میبینم ، ومیگویم همهآ گفتنیها ومیشنوم همهآ شنودنیها .

~~بششاهد منتی حسنها کل ذرف،

~~بها کل طرف جال فی کل طرفة3

~~سعیدالدین فرغانی

~~337

~~1- یوسف: ای ابن یعقوب المعروف بیوسف الحسن و الجمال. المزیة: مایمتاز به الشیء

~~عن غیره.

~~2- صرفت لها کلی: ای وهبتها کلی. وصلة: اتصال.

~~3 - الذرةة ادق دقیقة من الهباء. الطرف: النظر: الطرفة: طرف الفین، انطباف جفنیها

~~وانفتاحهما

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_482.png)

~~338

~~اکنون مشاهده میکند هرذره از اجزای من حشسن آن حضرت را، جنانکه به آن

~~ذره هرجشمی که در وجوداست، قائمست ودر او حاصل، وهرجچشمی از آن درهر

~~جشم زدنی جولان میکند ومی گردد درهمگی حسن وجمال آن حضرت.

~~ویثثنی علیها فی کل* لطیفة، بکل لسان ، طال فی کل لفظة

~~وثنا می گوید برحضرت معشوق درمن هرلطیفه بی، اعنی هرجزئی لطبف که از غایت

~~نطافت به وهم و حس مدرک نباشد به هرزبانی که درعالم موجود است ، اعنی در آن

~~نطبفه، همهآ زبانهای ناطق بالفعل لا بالقکوة، حاصل می باشد، که هرزبانی از آن زبانها

~~دراز می گردد، ودر گفنار منبسط میشود، تا در هر لفظه بی همه گفتنیها می گوید، جمله

~~بر ثنا و مدح آن حضرت مفصور .

~~وانشق ربتاها بکل رقیفة،

~~بها کثل شانف ناشق کل هبکة1

~~ومی بویم بوی خوش آن حضرت را به هردفیفه بی2 اعنی به هررابطه یی باریک، که میان

~~حاسته شم هربوینده بی وهرمشمومی ثابننست، که درهردقیقه یی2 هربینیگی که آلت

~~شامتهآ هربوینده است، موجود باشد هربینی از آن بوینده هروزیدن بویی باشد که

~~ذروجود است

~~قوله : "(ریکاها) ای ریحها الطیبة، ومنه قول امرء القیس فی قصیدته :

~~((نسیم الصکبا جائت بریا القرتفل) .

~~ودرحاستهآ شامکه لفظ رقیقه از آن گفت، که ادراک بثوی سخت باریک است، جه

~~بینی استنشاق می کند، وجبزی از مشموم تمام درمی بابد حسآ ، واز عین مشموم و آن

~~بوی، هبچ کم نمیشود، پس رابطه یی سخت باریکست میان شامکه و مشوم که بو اسطهآ

~~او ادراک میتوان ms312 کرد. آن رابطه را رقیفه می گویند به سبب آن غایت باریکی .

~~مشارق التدراری

~~1 - فی بعض النسخ: بکل دقیفة. ریاها: رائحتها الطیبة. کل دقیفقة کل جزء دقیق.

~~2 - بهر رقیفهیی-خ ل -.

~~3- هرر قیفهئی، خ.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_483.png)

~~ویسمع منشی لفظها کثل* بضعة،

~~بها کل سمع سامع متنصتت1

~~ومیشنوم از اجزا3 واعضای من، لفظ وخطاب حضرت معشوق را هر گوشت پاره پی که

~~به آن گوشت پاره هرگوش شنوایی که دروجود است قائست، ودر او حاصل، وهر

~~گوشی از آن به همگی خود، شنونده است، وخاموشی گزیده از برای تمام ادراک آن

~~لفظ وخطاب

~~ویلثم منتی کثل جزء لثامها

~~ومی بوسد از من هرجزئی و ذره بی ، دهان بند اورا به هر دهانی که در عالمست، درهر

~~بکل فمر، فی لشمه کل قتبلة

~~بوسیدنی هر بوسه که بودوخواهد بود موجود.

~~بعنی: هرجزئی از اجزای عالم را لیثام او میبینم، وجون همهآ اجزای من بهرن

~~کل برآمده است، لاجرم به هرجزئی مرا بهلثام او اتتصالی است، واز آن اتصال لذتی

~~می یابم .

~~فلو بسطت جسمی رأت کل جوهر

~~به کل قلب فیه کل محبتة

~~پس اگر حضرت معشوق، جسم مرا بسبط گرداند، واجزای لاینجکزای اورا که

~~باهم ترکیب کردهاست ازهم جدا کند، تا هرجزئی لایتجکزا، از یکدیگر جدا به حالت

~~بساطت رجوع کند، آنگاه ببیند درهرجوهری که جزء لایتجتزاست، هردلی که در

~~وجوداست موجود، ودر هردلی هرعشقی ومحبتی که من الازل الی الأبد تحفشق یابد،

~~ثابت . پس هرجزئی ازمن به منزلهآ جملهآ عاشقان است .

~~تا به اینعجا تقریر این سیر را در مراتب این مقام احدیثت جمع مذکور که به صورت

~~غزل میکرد، تمام شد و به حفیقت این مقام رسید، اکنون سخن به طرزی دیگر خواهد

~~گفت و نادره یی غریب دیگر بیان خواهد کرد از همین مقام مذکور

~~سعیدالدین فرغانی

~~339

~~1-البضعة: القطعة من اللشحم.

~~2 - ومیشنود ..خ ل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_484.png)

~~240

~~واعزب ما فیها استجدت ، وجاد لی،

~~به الفتح، ms313 کشفا ، مذهبا کل ریبة

~~وغریب ترین چیزی که دراین عشق حضرت معشوق نیبک شمردم آن را، وسخاوت کرد

~~به آن چیز این فتح ، اعنی: این تجلتی احدی جمع مذکور از جهت تحقیق کشفی که

~~برنده و زایل کنندهآ هرشکتی و گمانی وحجابی است که مرا بوده است.

~~اللام فی قوله : (لی ...) متعلق ب: کل ریبة . واستجدت الشیء: وجدته جیشدا

~~وجاد به : سخا بذلک الشیء الأغرب . واین مجموع بیت درمحل مبنداست ، وخبرش

~~بیت آینده .

~~شهودی بعین الجمع کل مخالف" ولیة اثتلاف، صثده کالمتودة

~~غریب ترین جیزی که در ایین سلوک و فتح تجلتی احدی جمعی مرا حاصل شد،

~~مشاهده کردن و دیدن منست بهجشم این مقام جمع ، اعنی احدیتت جمع مذکور ،

~~هر مخالف و دشمن من وحضرت اورا یار الفت، اعنی عین دوست ما ومنع و دشمنی

~~اورا با ما همجو دوستی درحق ما.

~~وتحقیق این معنی بیت آینده میکند، ومرادش ازجمع این مقام ، احدیثت جمع

~~مذکوراست.

~~احبتنی التلاحی، وغار، فلا منی،

~~وهام بها الواشی، فجار برقبة

~~دوست داشت مرا لایم، ودشمنی ظاهر کرد با حضرت معشوق، وبرمن وحال من که

~~خود را به همگی فدای آن حضرت میکنم غیرت برد، پس ملامتم کرد برعاشفی، و

~~عاشق وشیقته شد بهحضرت او تمام، وبا من به مخالفت ودشمنی بیدا شده پس برمن

~~به وشایت ومنع ومراقبت آن حضرت جور وظلم کرد .

~~وجون ازاین مقام احدیثت جمع مذکور نظر کردم، به حقیقت جنان دیدم که آن

~~مشارق التدراری

~~1 - استجدت: اخترت الجید. جادة تکرم. الفتحة الإکتشاف، الاطلاع علی الامور

~~المفیبة عن الحواس. الریبة الشک . اس )) برنده است وزائل ... وحجابی را که... م.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_485.png)

~~دشمنی لایم با حضرت معشوق ، عین دوستی بوده چه ملامت او موجب مزید عشق

~~من میشد ، و کمال معشوفی او به این عشق من موقوف بود، پس دشمنی لایم عین

~~دوستی بود با حضرت معشوق، وهم چنین کمال عاشقی من به منع و مراقبت و اشی به

~~حکم "الممنوع ms314 مطبوع" در تزائد میبود، لاجرم دشمنی واشی در حق من تبز

~~همجو دوستی بود.

~~الرفبة، بالکسر: مصدر رفبت الشیء اذا رصدته ، رقبة ونقبانا .

~~فشکری لهذا حاصل حیث بخرها لذا واصل ، والکل آثار نعمتی

~~بس ششکر من مر واشی را براین دوستی که به صورت دشمنی نمود حاصلست، از

~~آنجا که احسان واکرام حضرت معشوق بهسوی لایم به سبب این دشمنی که بهصورت

~~ذوستی، بیدا شد واصلست، وجون عبن من وحضرت معشوق یکی بیش نیست، واین

~~همه ملامت و وشایت و دوستی ودشمنی ، بل لایم و واشی صور صفات و آثار نعمت

~~دجود وظهور آن ذات یگانهآ منست درمراتب، ازجهت تحقیق کمالات اسمایی که به

~~عاشقی و معشوقی متعلکق بود به حکم "فأحببتآن اعرف" پس شاکر ومشکور و بر

~~و مبرور یکی بیش نیستند، وغبر وغیریتت را به این مقام مجالی نیست .

~~وغیری علی الأغبار یثثتنی ، وللسوی،

~~سوابی، بثثنی منه عطفا لعطفة

~~تقدیرالبیت : وغیری یری الأغیار ، ویثنی علیهم وغیری ایضا الذی یثنی عطفه فی

~~سعیدالدین فرغائی

~~341

~~1 - یعنی غیر من زبان بحمد وثنای اغیار گشاید وجز من خودش التفات از خویش

~~بگرداند ازبرای شففت دیگران که :

~~از بند نصیب خویش برخبیز

~~وشکری لی والبسر منشی واصل... الخ. یعنی: وحال آنکه من شکری که گویم ، ازبرای

~~در بند نصیب دیگران باش

~~خود گویم، وشفقت واحسانی که ازمن صادر شود، هم بمن واصل است، ونفس من

~~بخودیرخود درتحفق باتحاد مستقل ومستبد است.

~~فاش میگویم و از گفتهآ خود دل شادم

~~بندهآ عشقم واز هردوجهان آزادم

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_486.png)

~~442

~~الاعراض عن نفسه لأجل الشکففة والمیل الی الغبر .

~~وغبر میل میکند ، ودرآن میل بهسوی غبر وغبر منست ، آنکه اغبار بیند وبر

~~اغببار بر نعمتی شکر وثنا گویده وجز منست، نیز آنکه به سوی غیر میل میکند، ودر

~~آن میل سوی غیر دوتا می کند1 کتف خودش را ازخودش، اعنی از خودش اعراض

~~می کند ، ازجهت شففتت به بره وانعام ، ومیل باءسوی غبر .

~~بیقال : ثنکی ms315 فلان عطفه عنسیء اذا اعرض عنک، وعطفا الرجل ، جانباه من لدن

~~رأسه الی ور کبه، والعطفة من قولهم : عطف علیه، اذا اشفق علیه

~~بعنی: شفکفت وبر منهم ، درحق منست، وغیر منست آنکه ازچهت شفقت برغبر

~~ازخود اعراض کند.

~~وشکری لی، والبرة منی واصل،

~~الیة ، ونفسی ، باتتحادی، استبتدت

~~واین شکر که گفتم هم مراست، و آن احسان که ذکر کردم، هم ازمن به من رسید ؟

~~چون ذات وحقیقت من به این بگانگی که تحفشق به حقیفت مقام احدیتت جمع مذکور

~~است منفرد است ، وازغیر در آن اتحاد مستمدنیست، و واشی و لاحی که مشکور و

~~مبرورند، صور تنثوعات ظهور حقیفت ذات من بیش نبسند.

~~وثم امور تم2 لی کششفآ سترها بصحور مثفیق عن سوای تغطکت2

~~وآنجا، اعنی دراین حضرت ومقام مذکور، احوالی و اسراریست از غیر من پوشیده،

~~که مرانمام ومسترشد اظهار آن اسرار از ورای حجتب و اسنار به سبب این هشیاری

~~مضاف به مردی هشیار حقیقی، یعنی هشیاری یی که در تحفشق به این مقام احدیکت جمع

~~حاصل میشوده بهحقیقت محمدی مضاف است، صلی الله علیه وسلتم، چه صاحب این

~~مقام، بالاصالة اوست، ومن به حتسن وکمال متابعت او براین مقام وقوفی یافتهام، واز

~~مشارق التدراری

~~1_ونیز آنکه بسوی سوای، دوتا میکند کتف خودش اعنی ازخودش -خل

~~2 -مفیق، من افاق: صحاء استیقظ

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_487.png)

~~این هشیاری او حظتی گرفته، لاجرم کشف اسراری که به این مقام مخصوص است ،

~~ودانستن آن بروقوف دراین مقام، موقوف، واز جملهآ سایفان بوشبده، اکنون جز

~~مرا میستر نست.

~~وعنشی بالنتلویح یفهم ذائق،

~~عنی* عن التتصریح للمثتعنتت1

~~و ازمن به رمز و ایما جیزی از آن اسرار ، فهم کند کسی که صاحب ذوق باشد ، و از

~~مشرب ولایت جیزی جشیده بود، و به واسطهآ آن ذوق و شرب از مشرب ولایت، به آن

~~رمز و ایما، بی نیاز باشد از آنکه آن اسرار را به تصریح بگویم تا منکری عبب جوی از

~~ابن علما ms316 و حکمای ظاهر، زبان تشنیع دراز کند.

~~اصل التلویح : من لاح البرق ، اذا لمع، ثم؟ خفی سریعا، وکذا الکلام المرموز ،

~~یلمح المعنی منه ثمة یخفی والمتعنشت : الذی یطلب زلکنک .

~~بها لم یبح من لم یتبح دمه ، وفی الا اشارة معنی، ما العبارة حکدت؟

~~آن احوال واسرار را ظاهر نکرد وصریح نگفت، مگر آنکسی که خون خود را

~~مباح کرده بود و به کشتن راضی شده، جنانکه بایزید و حگلاج که از فرود این مقام

~~خبری دادند، با ابویزید به حاضران عتاب کرد که : (جرا مرا نکشتیت تا هم شما وهم

~~من مأجور ومثاب وغازی وشهید بودیسی)، وحلاج گفت در اثناء دعابی دراز: (التلهم2

~~هؤلاء عبادک اجتمعوا لقتلی تقثربا الیک وتعصثبا لدینک، فاغفر لهم ...).

~~و دراشارت و رمز نیز معنییی مدرتج میباشد که عبارت ازجهت ضیق عالم خود

~~آن را حتدی وبیانی پیدا نمیتواند کرد . وبه روایتی دیگر که "ما العبارة غطتت)

~~بعنی : در اشارت معنیی لطیبف مرذایق را فهم شود که عبارت لکثافتها وکثافة

~~سعیدالدین فرغائی

~~343

~~1 - التلویحة الاشارة المتعنت، من تعنته: ادخل علیه الأذی وطلب زلته ومشقته

~~2 - لم یبح: لم یفش السر. . لم یبح دمه. لم یسغ ویجز للناس. حکدت: جعلت له

~~حدودا.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_488.png)

~~344

~~عالمها وبعدها عن المنشأ، آنرا بوشیده می گرداند . فعلی الروایة الأولی، حرف ما،

~~للنفی، وعلی الثانیة ، موصولة . یقال: فلان باح بستره ، ای اظهره . وآن امور را

~~بک بک برمیشمارد، دراین اببیات آیینده.

~~ومبدا ابداها التلذان تسبقبا

~~الی فرقتی، والجمع یأبی تشتثتیا

~~وابندای پیداکردن بحضرت معشوق مرخودش را برعالم وعالم را براو، آن دو

~~حفیقت بوده بکی، کثرت علم به معلوماته، و دوم، وحدث وجود بوجوبه، که حکم

~~مبدئیتت بر تحقق وتمیثز ایشان ازیکدیگردرمرتبهآ الوهیشت وعماء مترتتبست، از پراکه

~~دراین مرتبه، علم العالم بسقنضباته فاوجده ، وبیش ازابن مرتبه وحدثت وجود وکثرت

~~علم، عبن یکدیگرند درمرتبهآ احدییثت جمع، که این دو حقیفت: اعنی: علم ووجود،

~~واسطه و سبب شدند فرقت مرا به اسم ms317 وتعبثن وتسثز من درمراتب، واین حضرت

~~احدیتت جمع، سر باز میزد از تفرفه وتمیثز من به اسم وتعبثن وغیر آن، چه در آن

~~حضرت، وحدث وکثرت و وجود وعلم وتعیثن و لاتعبشن، همه عین یکدیگر و عبن

~~ذات بودندی بی تفرقه وتمبزی .

~~هما معنا فی باطن الجمع واحدة، واربعة فی ظاهر الفرق عثکدت

~~ابن دوجیز، اعنی کثرت و وحدث با علم و وجود که لاحی و واشی انه با حضرت

~~معشوق باطلاقها، ومن به تمیثز وتعیثن من درباطن مقام جمع، اعنی احدیتت جمع یکی

~~بیش نبودیم ، ودر ظاهر تقرفهآ عالم و وجود وی، جهارجبز شمرده شدیم : حضرت

~~معشوق ، ومن به حکم تمیثز من درمراتب ، و واشی، که صورت وجود و وحدتست ،

~~و لاحی، که صورت علم وکثرت معلومات اوست .

~~وانشی وایاها لذات ، ومن وشی

~~بها ، وثنسی عنها صفات تبکدت2

~~مشارق التدراری

~~ابداها اظهارها. التشتت: التفشرق

~~2 - ثنی عنهاء صرف عنها تبدت: ظهرت.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_489.png)

~~ومن وحضرت معشوق به حقیفت ، یک ذاتیم مطلق ومتعبتن، و آن کس که وشایت کرد

~~بهحضرت معشوق، اعنی واشی، که صورت وحدث وجود است، و آن کس نیز که به

~~ملامت من ازحضرت او روی گردانببده اعنی، لاحی که صورت کثرت معلومات علمست،

~~هردوصفات آن ذات یگانهاند ازوی بیداشده، جه وحدث وجود و کثرت علم به معلومات

~~او، هردو صفت ذاتند من حبث الاطلاق والتعبسن .

~~فذا مظهر للثروح ، هادر ، الأفقها ، شهودا ، غدا فی صبغة معنویتة

~~پس آن که واشی و وحدت وجود است ، ظاهر کننده و محل ظهور روح اعظم

~~محسدی، اعنی قلم اعلاست، وحکم وحدث وبساطت براو غالبست، ولیکن از آن جهت

~~که به موجدش متنوجتهست ، و شهود حقابق اسمای او رامتعترض، نا این وحدث

~~وجود مراین شهود روح راء راه نمایبنده وبرنده بود به سوی غایت روح، که آن غایت

~~اسمای ذانست - به حکم مناسبت حقیقت وحدث زیراکه (روستم راهم رخش روستم

~~کشد) واین شهود روح من درهبأتی معنوی، اعنی تعقثل و تصثوری وحدانی ms318 ذاتی

~~وعلمی فطری که روح راست، بالا رفت تا آنجاکه غایت اوست، اعنی ، عالم اسمای

~~ذات و وحدث او.

~~وذا مثظهر بالنکفس ، حاد ، لرففها،

~~وجودا، غدا فی صبغة صوریکة2

~~وآن دیگر، اعنی: کثرت علم بمعلوماته، ظاهرشده است به نفس کل که لوح المحفوظ

~~نام شرعی اوست وحامل وجامع کثرت مکنوباتست اعنی روحانبپات همهآ اجزای عالم

~~به حکم - اکتب علمی فی خلفی ...- واین کثرت علم به معلومات به موجب حکم جزم

~~وافتضای استعداد هر معلومی مرظاهر وجود راء راننده بود به سوی پاران و رفیفان

~~نفس ، اعنی، صور ومظاهر مثالی و حستی او تا هریک به موجب آن علم ومقتضیات

~~سعیدالدین فرغانی

~~345

~~1 فی بعض النشسخ: "اشهودآء بدا ..) بدل - غدا-.

~~2 - قوله: بالنفس حاد لرفقها، الحادی السائق، لرفقها لتلطیفها ولینها. صوریة:

~~ذات صورة . یعبی: وآن دیگر، یعنی کثرت علم بمعلومات 000-خ ل -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_490.png)

~~346

~~او، درعالم مثال و حس صورت وجودی متمببز یافنند، واین ظاهر وجود به و اسطهآ

~~نفس ، بدوید و بیامد می آمد-خ ل - تا به عالم حس درهررن صورتی از صور

~~مثالی وفلکی وتشکثلات واتتصالات ایشان، وبهرنک ارکان وعناصر ومولیدات بر آمد

~~ازجهت تحقیق کمال اسمابی، وبه هرصورتی ازصور انسانی نبز ظاهر شد، و استکمال

~~اسمای خود مینمود ، تا آنگاه که به این صورت عنصری من رسید، حینئد ، سیر

~~ظاهر وجود که تجلتییی از تجلتیات حضرت احدیثت جمع منست به غایت انجامید ،

~~جونکه از حبثیتت ابن صورت عنصری من، باز بههمان حضرت رجوع نسود .

~~پبس وحدثحقیقی وجود مروحدت نسبی علم را که به روح من فاکمست ازحیشیتت

~~روح من، بهعالم وحدث اسمای ذات رسانید، وبساز کثرت حقیقی علم به معلومات

~~مر کثرت نسبی وجود را از حیشیتت نفس من ، به عالم کثرت حقیقی صفات که عالم حس

~~است دوانید، ثا همهآ عوالم به واسطهآ من به کمال رسیدند. پس ایبن صورت عالم، صورت

~~تفصببلی ذات من وتجلسی من آمد که ظاهر وجوداست ، واین صورت عنصری انسانی ms319

~~من ، صورت اجمالی ذات بگانهآ من که حضرت احدیثت جمعست و روح اعظم مدهار

~~این صورت اجمالی منست ونفس کل مدیتر صورت تفصیلی من، و مدد عالم علوی و

~~سفلی ازاین صورت اجمالی من میرسد . اما در عالم سفلی، از روح اعظم من به نفس

~~کل مدد وجودی میرسد ، واز نفس به همهآ اجزای صورت تقصیلی من که سفلیات

~~عالمست . وامتا در عالم علوی، شهود هیچ روحی جز به مدد و وساطت این شهود

~~روح مراو درضمن او، مبسره نمیشود- آن شهود روح من و... - خل .

~~قوله حاد: ای سائق. ولرفقها: ای لرفقائهاا لان الرفقة بالها جمع رفیق ، وانکما

~~اوردها الناظم بغبر الهاء للضرورة وغدا: مشی سریعا.

~~ومن عرف الأشکال مثلی لم یشب شرکهدی فی رفع اشکال شبهة2

~~مشارق التدراری

~~1 - فان الرفقة مالها جمع رقیق - خل -.

~~2 - لم یشبه: لم یخالطه. اشکال، من اشکل الأمر: التبس. الشبهة: الالتباس.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_491.png)

~~وهر که بشناسد مراین اشکال وصور حستی را چنین که من شناخته ام که همهآ صور

~~تنوعات ظهور یک ذات یگانهاند، هر گز نبامیزد اعتقاد و کشف اورا دروقت آنکه به

~~هدایت وارشاد رفع اشکالات ظنون شبهههای احکام حجابیگت کند از طالبی شرکی

~~خفی که در آن ارشاد وهدایت مدرج است، که حق مطلوب را از عالم حس و حجابیت

~~مفقود می شمرده ودر عالم کشف وشهرد موجود میداند.

~~بعنی: هرکس که به حشجب هوا وطبیعت واحکام صفات ننسانی گرفتار است،

~~اورا درثبوت حق ورجوع بهوی ومطالبه ومجازاتی که در عالم آخرت خواهد بود

~~برهر فعلی وقولی که ازاو صادر میشود، اشکالات و ترددات واقع است، و شبهههای

~~بسیار در ثبوت آن در ذهن وی قسائم ؟ جنانکه طوایف دهریته و معطتله و طبایعیته و

~~افلاکبه1 وعموم فلاسفه ، بنا برآن تخیثلات و شبههها واشکالات ، مرحق را و بعثت

~~انبیا و تحقیق حشر و نشر را، انکار و نفی کردهاند. پس این اشکالات که از این شبهه های

~~ظنون وتخیثلات ، منبعث شدهاست، ms320 مندفع ومرتفع نشوده الا باخبار صادقی محق و

~~تصدیق او در آنجه گویده اولا2 چنانکه انبیا و رسل گفتنده واین مجکرد نقلید و

~~وایمانست . وثانبا ، این اشکالات تمام آنگاه مرتفع گردد، که مرشدی بینا ، اورا از

~~این عالم حجابیگت و احکام او، هدایت کند و به سلوک فنای احکام صجبی که این

~~اشکالات از آن برخاسنه است، دلالت فرماید. وحبینتذ ، بفهوم هدایت او آن باشد که

~~ازاین عالم حس واحکام هوا وطبیعت که دراوست ، اعراض نما وبه عالم، معنی، اقبال

~~کن، تا این حجب که احکام کثرت هوا وطبیعتند مندفع و مرتفع گردد، وحکم وحدت

~~علم ویقبن آشکارا، شود. واین هدایت بهشرک خفی موهمست، ازپراکه وجودی را

~~که درعالم حس واحکام او، ثابت ومحفگنست، ازحق تمطلوب مرغوب فیه ، خالی

~~میشمرد، تا ازاو اعراض میفرماید، ودرعالم معنی موجود میداند ، تا به اقبال به آن

~~سعیدالدین فرغانی

~~27

~~1- قوله: عموم الفلاسفة الخ هرگز فلابسفه، بعشت انبیا وحشر ونشررا انکارننمودهاند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_492.png)

~~348

~~امر می کند .

~~پس میگوید : هر کس که این صوررا - که- خ- چنین که من شناخته ام که همهآ صور

~~ظاهر حقتند بشناسد ، هرگز این شرک خفی که دراین هداینست ، با ذوق وارشاد او

~~نیبامیزد ، جه اورا ازصور احکام اسم ضار ومثذل وقهتارحق ، بهصور احکام نافع

~~ولطیف و مثعز حق، دلالت میکند، به حسب احکام نشأت مسترشد واشارت به این

~~معنی - است -خ ل - امر به گفتن سبحان الله ، در عقب امر به دعوت وهدایت کما فی

~~قوله، تعالی : "(قل هذه سبیلی ادعوا الی الله علی بصیرة انا ومن انتبعنی، وسبحان اللها

~~وما انا من المشرکین" یعنی - والله اعلم -: قل سبحان الله من ان یکون مفقودا عمکا هو

~~المدعو فیه، فیطلب ویوصل الیه - فی غایة یفهم من حرف الی - وما انا من المشرکین

~~بهذا التقببد والشرک والتحدید.

~~فذاتی بالذات خصتت عوالمی

~~بمجموعها، امداد جمعره وعمتت2

~~پس حقیقت ذات یگانهآ من به همگی لتذات روحانی وجسمانی، مدد کرد ، و

~~مخوص گردانید همگی عوالم ms321 و مراتب مرا از ارواح و مثال وحس و اجناس و انواع

~~آن، که اجزای صورت تفصبلی منند مددکردنی، به آن طریق که جمع کرد میان صورت

~~اجمالی وصورت تفصیلی من در آن امداده وهمچنین ذات بگانهآ من بود که عام و شامل

~~ومنبسطشد به قبول مجموع این همه لذتنهاء تا به همهآ لذتها ملتذه شدم از حیثیتصورت

~~اجمالی وتفصبلی خودم، پس لنذت دهنده ولنذت یابنده ، همین ذات پگانهآ من بود

~~- باطنا وظاهرآ - ((امداد جمع) نصب علی المصدر باشد .

~~وجادت ، ولا استعداد کسبر بفیضها ، وقبل التتهیتی ، للقبول ، استعکدت

~~واین ذات یگانهآ من سخاوت کرد به فیض وجودی خودش درحالی که هنوز استعدادی

~~کسبی نبود، وهیچ وجودی وحکمی وجودی به چیزی مضاف نبود، تا بهحکم آن

~~مشارق التدراری

~~1-س 12،ی108.

~~2 - الإمدادة المساعدة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_493.png)

~~اضافت، استعدادی کسب افتادی، وپیش از آماده کردنی کسبی، همین ذات من مرقبول

~~فیض خود را مستعد شد.

~~یعنی: درمبدأ کار ایجاد وحکم ایجادی، جز آن دو حقیقت مذکور ، از ذات من

~~متعیتن نبودند : یکی، وحدث وجود، و دوم، کثرت علم به معلوماته. وهنوز هیچ چیز

~~دیگر موجود نبود، تا قبولی و کسبی وطلبی استعدادی به وی مضاف بودی مراول

~~امداد وجودی را ، پس عین ذات من از حبثیتت آن وحدث وجود خودش مشمد2 و

~~فایض وفاعل بود، وهمو ازحیثیتت این کثرت علم بمعلوماته، مستعد و قابل آن فیض

~~و مدد شد، نا امر ایجادی وکارستان ظهور صورت اجمالی و تفصیلی من تمام شد .

~~فبالنتفس اشباح الوجود تنعشمت ؛ وبالثروح ارواح الششهود تهنکت

~~تهنتت من الهنیء ، وهو : کل مالا بلحفه تعب ومشفکة.

~~پس باین نفس من که مظهر آن کثرت علم بمعلوماته است، صورتهای مثالی و

~~حستی وجود خوش1 عیش و متنعم و آسودهزندگانی شدند، به حکم مددی وجودی

~~که به عالم کثرت مثال وحس وصور ایشان از نفس کل و واسطةآ او بهایشان میرسد، و

~~به این روح من که روح اعظمست ومظهر وصورت آن وحدث ms322 وجود است، ارواح

~~اصحاب کشف وشهود - کاینا من کان - آسوده شدند، چه مدد ایشان در ثبوت و

~~تحقیق وتصحبح آن شهوده از آن توجه وعروج این روح اعظم به عالم وحدث اسمای

~~ذات میرسد، واز آن شهود کلتی او، این جزئببات مدد میبابند .

~~وفی قوله : (ارواح الشیهود) قد حذف المضاف، کما فی قوله : ((واسئل القریة) .

~~فحال شهودی: بین ساع لافتقه،

~~ولاح مراع رفقه: بالنصیحة2

~~پس حال و کارستان شهود من مرحضرت ذات خود را ، میان وشایت و سعایت

~~سعیدالدین فرغانی

~~249

~~1- خودش -خ -. آسوده زندگانی شدند - با من - خ - باین نعمت مدد ... م

~~2 - مراع، من راعاه لا حظه محسنا الیه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_494.png)

~~350

~~واشی است بهسوی غایت او که حضرت وحدث اسمای ذاتست عارجا، ومیان ملامت

~~ملامت کننده ، اعنی نفس، که مراعات کنندهآ یاران خود، اعنی قوای مزاجی است در

~~ابن عالم کثرت نازلا به واسطهآ این نصیحتی که در آن ملامت نفس مدرجست به ترک

~~شق و سلوت من از حضرت معشوق، وطلب تصقق بوحدث او

~~بعنی: حال شهود من میان عروج روح به عالم وحدث، ومیان نزول نفقس به عالم

~~کثرت ، گواه حال منست درسماع به دو جاذبهآ روح ونفس . پس مجموع این بیت ،

~~مبتدا است، وخبرش این ببت آینده است.

~~شهبد لحالی ، فی الستماع بجاذبی،

~~قضاء مفتری ، او مسرة فضیکتیا

~~تقدیره، حال شهودی المذکور، شاهد عدل یشهد بصحتة حالی فی السماع بتجاذب

~~حکم مقکر روحی فی عروجها وممکر حکم نفس فی نزولها ، وممر حکمها هو عالم

~~الکثرة.

~~این حال شهودحقیقی من مرذات خودم را میان عروج روح ونزول نفس، گواهست

~~برحال من دروفت سماع به دو جاذبه:

~~بکی، جاذیهآ حکم واقتضای عالم وحدث که مقر و غایت مرتقای روح منست

~~برجوع، وارتقای روح به آنجا برمقتضای "کل شیء یرجع الی اصله" ودیگر، جاذبهآ

~~حکم عالم کثرت، که رهگذارحکم ننس منست در نزول اوبه عالم حس وطببعت ازجهت

~~استکمال، ازیراکه چون صوتی یا نغمه یی میشنوم ، حکم ms323 وحدث معنی، حسسن آن

~~سوت ونغمة روح، مرا بقتر اوکه عالم وحدنست بالا می کشد ، تا مشاهدهآ وحدن

~~اسمای ذات حضرت معشوق میکند، و حکم صورت حسن و ترکبب و خوشی آن

~~صوت با نفمه مرنفس مرا بهحکم الطبایع المستقیم ، به ممتر اوکه عالم کثرتست، زیر

~~می کشد ، تا در آن صورت حقیقت صفات وتنوعات نور وظهور وجود آن حضرت

~~مشارق التدراری

~~(س 17): حکم و حتد معنی حسن . روح مرا..م

~~1 - فی بعض النسخ: شهید بحالی، فی السماع لجاذبی، بدل احالی ولجاذبی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_495.png)

~~میبیند، پس مثالی وصورتی که از ادراک معنی آن صوت یا نغمه در روح من حاصل

~~میآید ، مطابق مثالی میباشد که از ادراک آن صورت در نفس من، واقع میشود ،

~~جه هردو مثال جز صورت وحقیفت بک حضرتش بیش نیست .

~~ویثبت ، نفی الالتباس، تطابق 1ل مثالین بالخمس الحواس* المبینة

~~ای : بریک1 حکم الحجابیتة بالکلیکة ، تطابق المثالین الحاصلین بالحواس الخمسة

~~غی الروح بعروجها الی مقترها، وفی النفس بنزولها الی ممثرها ، بحبث لا یکون فیهما

~~اختلاف فی الحقبقة اصلا

~~و اثبات میکند مرنفی هرحجابی و بقیتتی راکه در نفس و روح و وحدث جمعیت

~~اشان مانده بوده باشده بالکلسبهآ مطایقهآ این دومثال که از ادراک به حواس تخمسه در

~~روح ونقس حاصل می آیند، جنانکه حقیفت هردو مثال بک جیز بیش نباشد

~~بعنی : جون درحقیقت باطن همه عالم بحفایقه و ارواحه، وظاهرش بممثثلاته

~~ومحسوسانه ، غیر صور باطن واحوال حضرت ذات یگانه وتعبثنات نور وتنوعات

~~ظهور وجود ظاهر آن حضرت نیستند ، بس حکم به آنکه غبری وغبریشتی درهرجه

~~مدرک شود هست، از بقیتت حجاب والتباسی است از حقیفت وعالم کشف حقیقی او ،

~~اکنون هرجه درعالم حس به واسطهآ این حواس تخمسه مثدرک میشود، نفس بقواها

~~صسورت حسی آنجیز را ادراک می کند، واز آن ادراک مثالی در نفس بیدا میشود، و

~~چون آن مدرک نفس، جز تنوعات ظهور و تعبثنات نور وجود یگانه که عبن حضرت

~~ذاتست نیست، لاجرم ms324 آن2 مثال، عبن حضرتذات باشد، وروح نیز چون درهمان حال،

~~ادراک معنی وحقیقت آن صورت میکند ، ومثالی از آن ادراک دراو حاصل می آید ،

~~وآن معنی2 جزصورتی معنوی، شآنی و حالی از شئون و احوال آن حضرت ذات یگانه "

~~سعیدالدین فرغانی

~~351

~~1-یزیل -خ ل -

~~2- این -خ ل -

~~3- معنوی -خل -.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_496.png)

~~352

~~نیست، لاجرم عین آن مثال که در روح از ادراک آن معنی حاصل آمده است، جز این

~~حضرت ذات یگانه نباشد. پس این هردو مثال و روح و نفس که از حواس3 خمسه

~~استنزاع کردهاند ، مطابق یکدیگر باشند ، واین مطابقت حکم کند برنفی هر التباسی

~~وحجابیکتی که باقی بوده باشد ، چنانکه هیچ غیر وغیریتت نبیند ونداند .

~~وبین ببدی مرمای ، دونک سر2 ما

~~تلققته منها النفس ، سرآ، فالقتا

~~دونک بمعنی: خذه . ومرمای: ای مقصدی ومدعای، وهو المطابقة المذکورة ،

~~و سر ماتلکقته: ای تحقیق ما اخذته النفس، وذلک المأخوذ معنی مستنزعة من الحواس،

~~فیکون سرا منصوبا علی التمییز، ومنهاء یتعلق به. وقوله : فالقت، من : القفاء المسألة

~~والأحجبتة ونحوهما.

~~و درپیش این مقصود ومدعای خودم اعنی، تطابق مثالین که گفته شد ، بگیر

~~اینک تحقیق آنچیز که گرفت نفس من آنچیز را، و آنچیز معنییی است که از

~~حواس استنزاع کرده است ، پس به طریق بیان آنرا درمیان انداخته، و آن ، این

~~ابیانست که می گوید :

~~ادالاح معنی الحسن فی أی* صورف،

~~وناح مثعنی" الحزن فی أی سورة2

~~چون پیدا شد تابان ودرخشان معنی حسن ازهرصورتی ازصور عالم حس که

~~جون ظاهر صورتم در نظر آمد معنی حسن ومعشوقی، ازاو مییافت وجون از آیات

~~سوره یی از سور قرآن عزیز، خوانده شد و از حسن صوت و سماع معنی آن ،

~~اندهزدهی حتزن عشقی به وجد و بکا، ظاهر گشت، بعنی جون معنی حتسن و معشوقی

~~وحزن وعاشقی ازصورتی وصوتی، ظاهرشد، وبه روح من رسیده روح من در آن معنی

~~مشاوق التدراری

~~اسعرمای: مقصدی. دونک اسم فعل معناه: خذ (بفارسی: بگیر) ms325 تلفته: تناولته من

~~العلم. فالقت: ای فالفت الی الناس ما تناولته سرآ من العلم .

~~2 - المعنسی: المتعب، والعاشق. السورةة الفصل من القرآن.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_497.png)

~~حضرت ذات یگانه معشوق حقیقی خودم را که باطن هر معنی است دریافت و بدان

~~ملنذ و طربناک شد، پس عین آن معنی ومفهوم خودرا ازاو بهحکم مناسبت معنویت،

~~بقوای باطنی بسپرد، وحبنئذقوای باطنی من نبزکه به نور ((فبی یعقل) مثنکورند درعبن

~~آن معنی مرحضرت ذات بگانهی معشوق را دربافتند واو را دیدند، وازاو شنیدند،

~~پس وهم که یکی ازقوای باطنی است ازجهت آن با نفس به جمیع قواها و اجزائها، آن

~~مدرک روح را فهم تواند کردن آن حضرت را که از آن معنی دریافته بود، به صورتی

~~از صور مثالی، جنان منور گردانید که قبوت فهم نقس بنداشت که حضرت ذات

~~بگانهی معشوفی ندیم وهمنشین اواست، پس مثالی که از حسن معشوفی و حزن

~~ساشفی به واسطهی نظر و سمع در نفس و روح ، حاصل آمد ، مطابق یکدیگر بودند،

~~وذلک المدعا، پس جملهی قوا واجزای من در وجد آمدند وطربناک شدند و درساع

~~ورقص آمدند، چنانکه ابیات آینده، به آن ناطقست، اکنون این بیت اذا لاح (الی

~~آخره) ، شرطست، وبیت آینده جواب شرطست، والله المرشد .

~~ششاهدها فکری بطرف تخیشلی،

~~ویسمعها ذکنری بمسمع فطنتی1

~~در آن معنی حسن و معشوقی که ازصورتی تابنده است و معنی حزن عاشقی که از

~~موت فرآنی زاینده، مشاهده می کنده حضرت معشوقی را ، قوت فکر من به چشم

~~نخبثل وتصثور، ومیشنود معنی آن صوت را از حضرت معشوق، قوت ذکر من به گوش

~~فطنت، اعنی سرعت ادراک من، مشاهده را به فکر وسماع را به ذکر، از آن اضافت کرد

~~که در رؤیت ومشاهده، نقل وحرکت وترکیب معنوی بهصورت انطباع مثالی مریی

~~درعین رائی، حاصل است، وعمل فکره نقل وترکیب مقدماتست، لاجرم به این مناسبت

~~به آنش اضافت کرد. واما خاصبتت وعمل سمع، حفظ و وعی مسموعست ، ومراد از ms326

~~ذکر، قوت ذاکره است که حافظه اش میخوانند، وکار او نیز حفظ و وعی است . از

~~سعیدالدین فرغانی

~~353

~~1-ذکری : ذاکرتی. فطنتی: حذقی وفهمی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_498.png)

~~354

~~این جهت ، میان ایشان مناسبتست ، وجون جمع میان مشاهده وسماع ، جز درصورتی

~~مشالی نمینواند بوددر مشرب تحقیق - لاجرم گفت : ((بطرف تخیشلی 00.)، چه

~~تخبثل استحضار صورتی خبالی است از عالم مثال .

~~ویتحضرها للنتفس وهمی ، تصتورا

~~فیحسبتها، فی الحس* ، فهمی، ندیمتی

~~وبعد از مشاهدهی فکر وذکر، مردیدار و گفنار آن حضرت را در آن معنی حسن

~~صورت وصوت قراءت آینی از آن سوره، فوت وهمی من که معنی را به صورت آوردن،

~~وصورت را به معنی بردن، ازخصایص اوست، ازجهت آن با نفس من به جمیع قواها،

~~ادراک حضرت معشوق از آن معنی مذکور تماما تواند کرد، آن حضرت را درصورتی

~~خبالی حاضر ومثصتورمی گرداند، تا قوت فهم نفس من آن حضرت را درحس

~~حاضر و ندیم میانگارد، وهمنشینی قدیم میشمارد.

~~فاعجب من سکری بغیر مدامة،

~~واطرب فی ستری ، ومنشی طربتی

~~پس عجب میدارم اکنون ازاین مستی وشور وشغب وظهور بهصورت طرب که

~~مرا حاصل شده بی آنکه شرابی ظاهر حاضر شود، وطربناک و خوش میشوم در باطن

~~و سر خودم، واین خوشی وطرب منهم از ذات منست نه ازامری خارج ذات من ،

~~اکنون که همهآ اجزا واعضا وظاهر وباطن من درکار آمدهاند .

~~فیرقص قلبی ، وارتعاش مفاصلی

~~بنصفتق کالشتادی، وروحی فینتی

~~پس ازاین طرب که مراست از حقیقت ذات خودم، دل من که این بضعهآ صنوبری

~~است در تجویف ایسر من، در رقص است، وخلق آن را برعلت خفقان از انحراف

~~مزاج حمل می کنند، واین لرزیدن بندهای دست من ازغایت طرب هم چون مغتنی و

~~قتوالی دست میزند و تصفیق میکند ، مردم آن را بیماری ارتعاش ازاثر ضعف و

~~مشارق التدراری

~~1 - التصور عبارة عن حصول صورة الشیء ومعناه فی الذهن .

~~2 - الششادی: المفنشی، والقینة: المغنیتة.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_499.png)

~~پیری و سوء مزاج میبندارند، و ms327 روح من که از مشاهدهآ آن حضرت در آن معنی

~~حعسن دائما در طربست، به حقیفت مطربه و مغنشبهآ منست، وعجایب وغرابب ازجهت

~~من انشا و انشاد می کند ومراخوش میدارد.

~~وما برحت نفسی تقتوت بالمنی،

~~وتمحو الفوی بالضتعف حختی تفکوتا

~~وهمیشه نفس من قوت میخورد به همتهای عالی، و تعلق او به مطالب بزرگ جدا در

~~هر مقامی که بودم از مقامات ومحو قوتها می کرد ، بعنی نظرهایی را که درایشان قید و

~~جزئینی میبود، تاغیر وسوی میدیدند، آن قید وجزئیت را از ایشان بواسطةآ ضعف خودش

~~به وحدت توجهات وفنای صفات محو و فانی میکرد ، تا آنگاه که به فنای آن فوا و

~~نظرهای غیربین، ازخودقتوت گرفت به وصول به کلیت ومقام جمع واحدیگت .

~~هناک وحکدث الکاینات تحالفت

~~علی أنها، والعون منشیء مثعینتیا

~~آنجاکه نفس من دراو به کلبیت قوت یافت ، نفس من، اعنی: این مقام احدیثت

~~جمع مذکور چنان یافتم همگی حقایق مکثوتات وموجودات را که اجزای صورت

~~تفصیلی منند که باهم عید می بسند وسوگند میخوردند برآنکه مرا باری دهند، و

~~هیچیک بهصورت و صفت قید وجزتیت درنظر من نبایند ، وخود به حقیفت یاری من

~~هم ازمن بوده جه مقنضای ذات من خود ابن بودکه هیچ حفیقتی از حفایق موجودات

~~در تحقق من به کلبیت حقیفی مداخلت نکند وبه جزئبیست خود معترض3 نگردد.

~~لیجمع شملی کل جارحة بها

~~ویشمل جمعی کل منبت شعرةآ

~~ازجهت آن که تا جمع کند به حضرت معشوق دراین مقام مذکور هرعضوی از من

~~سعیدالدین فرغانی

~~355

~~1 - تقوت بالمنیء ای تتفوت تأکل ما یقوتها. تفوت الثانیةة صارت قویة

~~2 - تحالفت: تعاهدت بالحلف، ای بالقسم. العون: المساعدة. معینتی مساعدتی

~~3 - متعرض نگردد -خ ل -. قوله (س (1) : "آنجا که نفس من" فی بعض النسخ : بکلسیت

~~تسوت یافت، ادنی این احدیت جمع ...

~~4 -الجارحة : العضو

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_500.png)

~~356

~~هرپراکندگی جزئیتتی را که درمن مانده باشد، وشامل شود این جمعیت من هر بن

~~مویی وجزئی ms328 وذره بی ازاین صورت عنصری مرا تا به هر ذره یی وجزئی همه را دریابم.

~~فستعلدق لام لیجمع، معینتی. وقوله: والعون منشی، اعتراض الکلام بینهما .

~~علی انثنی لم الفیه غیر الثفةا

~~ویخلع فیماء بینناء لبس بینناء

~~ونیز مفارقت وافع میشود تا بدر کرده شود هرجامهآ جدایی را که درمیان من وحضرت

~~معشوق بود، اعنی هرحالی وصفتی که دروفت سلوک وپیش از سلوک من بدان منلبس

~~بودم، وآنحال وصفت ، به امتیاز وجدایی میان ما حکم می کرد خلع کرده شود، و این

~~خلع جامهآ جدایی بر آن وجه باشد که من عین آن تمیثز وجدایی را نیابم جز پیوند و

~~یگانگی، ازیراکه به نظر صحیح آن تلبشس من به حالت و صفت حجابیگت و تفرفه ،

~~موجب تکمیل وسبب وصول منست به حقیقت کمال، جه تحفشق من به حقیفت این مقام

~~مذکور مشروطست باننشای همهآ صور نشآت دنبیوی و برزخی وحشری وجنانی و کتیبی

~~وغبرها، واتتشای آن صور بنمامها موقوفست براین حالت حجابیتت ، جنانکه تحقیق

~~وتقریر آن بعد ازاین مبرهن خواهی دید ، بس آن صورت نفرقه وجدابی، عین الفت

~~و آشنابی پافته شود. پس چون دراین چند بیت بیان تطابق مثالین کرد ازجهت سیر

~~در معنی و ادراک حضرت معشوق دراو، واکنون تحقیق آن ازصور حستی وازحواس

~~ظاهر میکند ، و اول آگاه می گرداند از آن .

~~حرف جر- - فیما - بتعلق ب: ببننا، بمعنی تفرقتنا2.

~~تنبه لنقل الحس للنتفس ، راغبا عن الدرس ما ابدت بوحی البدیهة

~~آگاه شو، ای سامع مسترشد، وبیدار باش ازجهت آن، تا دریابی مرنقل حس،

~~اعنی حواس* خمسه را به سوی نفس، - اعنی - خچیزی را که هم نفس پیدا کرد از

~~مشارق التدراری

~~1 -بیننا الأول : ظرف مکان، والثانی بمعنی البعد . لم ألفه: لم أجد.

~~2- حرف اجر یتعلق ب: بیننا، بمعنی: تفرقنا -خ ل -.

~~3 - راغبا عن الدرس: زاهدا فیه. البدیهة: اول خاطر یخطر بالبال.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_501.png)

~~حسوسات، همچون نسیم و آواز، و بثروق برق ومثل آن، واین نقل حواس ms329 مراین

~~محسوسات را به نفس ، بالقائی است که به اول نظر دریافته شود بی فکری و رویشنی،

~~زحال تو دراین تنبثه اعراض باید، که باشد از هر علمی که به طریق دراست دانسته یی

~~از اقوال حکما در کیفیکت حقیقت اشبا.

~~یعنی : آنجه نفس و روح ازمعنی دریافتند، جون دانستی، اکنون حاضر شو

~~مرتقربر آنرا که نفس و روح ازصورت درمییابند، وحواس به ایشان نقل میکنند از

~~صور محسوسات که این جمله صور محسوسات را خود، هم نفس ، پیدا کرده است

~~درعالم حس ، لانبساطها فیه .

~~لروحی یتهدی ذکرها الثروح، کلتما سرت سحرا منها شمال، وهبتت1

~~بهسوی روح من هدیه میرساند باز حضرت معشوق را هر نسیمی هرگاه که در

~~سحرگاه باد شمال میوزد ازحضرت معشوق . مراد از این ذکر، ذکر ذاتیست که عین

~~مذکوراست. یعنی: درهر نسبمی حضرت معشوق را به مناسبت لطف و سریان، مشاهده

~~می کند روح من .

~~ویلتذه ان هاجته سمعی بالضشحی،

~~علی ورق ورق5، شدت، وتغنکت؟

~~*لذت مییابد گوش من و روح من، از آن حیثیتت ، چون که ذکر حضرت معشوق را

~~برمی انگیزد کبوتری که به وقت جاشتگاه براوراق و اغصان هردرختی قصهآ دردی

~~میخواند و سرود می گوید.

~~یعنی : در آن آواز کبوتر، حضرت معشوق را مشاهده میکند سمع و سامع

~~من - و-خ ل - از آن ملتنذ میشود .

~~سعیدالدین فرغانی

~~35

~~1 - الثروح ، بفتح الراء: الراحة

~~2 - هاجته: هیجته. علی ورق: ای اغصان مورقة. الورق، جمع الورقاء: الحمامة .

~~شدت: ترنتمت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_502.png)

~~358

~~ذکر الورق وارادالغصن ، بطریق اطلاق اللازم علی الملزوم. وشدت من الشدو وهو

~~انشادالشعر .

~~ویننعم طرفی ان روته، عشیتة2

~~لانسانه عنها بروق ، واهنکدتا

~~و خوش عیش شود جشم من، اعنی روشنایی، جون روایت میکند ذکرحضرت معشوق

~~را درشبانگاهی برفها که بجهد و روشنایی دهد، وهدیه می آورد مراین ذکر مذکوررا

~~آن برقها از آن حضرت بهسوی مردم چشم من. یعنی: مردم چشم به آن برفها روشن

~~شود، و به آن روشنایی مرآن ms330 حضرت را در آن بروق مشاهده می کند، و به آن مشاهده

~~مننعتم میگردده وبه سبب آنکه غالبا برق شبانگاه جهد، وکبوتر درجاشنگاه نوحه

~~بحد کند، لاجرم غنای کبوتر را به چاشتگاه، وبروق را به شبانگاه اضافت کرد.

~~ویمننحه ذوفی ولمسی اکؤس ال شراب، اذا لیلاة، علی ادیخرت

~~وکاسات شراب واقداح و اکواب شریتهای ناب مرحس ذوق ولمس مراء باد حضرت

~~معشوق عطا میدهنده جون درشب گردانبده شوند برمن آن اقداس وکاسات . بعنی:

~~درهرقدح شربنی که میخورم، حس عذوق و لمس من از آن یادحضرت معشوق2 مییابند،

~~وحضرت اورا در آن شربت مشاهده وادراک می کنند .

~~ویثوحیه قلبی للجوانح ، باطنا ، بظاهر ما ، رآسل الجوارح، ادعت3

~~ودل من میرساند ذکر حضرت معشوق را بهقوای باطن من درحال بطون ایشان ،

~~بواسطهی ظاهر آنجه رسولان جوارح واعضا بهدل من میرسانند یعنی از محسوسات

~~آنجه ظاهر اعضا وجوارح به دل من میرسانند ، دل من در آن محسوسات و آثار ظاهر

~~ایشان حضرت معشوق را مشاهده میکند ، و قوای باطنی را نیز از آن حضرت و

~~مشاهدهآ او یاد میدهد ، نا همگی ظاهر و باطن مرا آن حضرت وباد او فرو میگبرد ،

~~مشارق الشدراری

~~1 - انسان العین: بؤبؤها.

~~2-... باد حضرت معشوق میباشد م

~~3 - الجوانبح: الصللوع. الجوارح: الأعضاء ، الواحدة جارحة. ادبثت: اوصلت .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_503.png)

~~ویاد وشهود او ازظاهر به باطن میرود، واز باطن به ظاهر می آیده چنانکه در آن اییات

~~سابق گفته شده وتطابق مثالبن حاصل میشود .

~~ویتحضرنی فی الجمع من باسمها شدا، فاشتهدها ، عندالستماع، بجملتی

~~و آنکس که شعری میخواند وبه آن غنایی میسراید و به آنچه میگوید نام حضرت

~~معشوق مرا به یادمی دهد، وبه آن و اسطه مرا درحضرت جمع و احدیشت که مجمع اسمای

~~اوست حاضر می گرداند، تا من در آن حضرت نزد آن سماع به همگی ظاهر و باطن

~~خودم مشاهدهآ جمال آن حضرت میکنم و به آن ملتذ و طربناک میشوم.

~~فتنحو سماء النتفخ روحی ، ومظهری ال ms331 مسکوی بها ، یحثنو لأتراب تربتی

~~پس قصد میکند روح من بسوی بالای عالم نفخ ، که هرروحی منفوخ ، به حکم

~~"ونفخت فیه من روحی" از آن عالم مثتعیتن شدهاست ، وبه هیکلی وصورتی انسانی

~~مضاف آمده ، اعنی روح من به عالم ومرکز وحقیفت خود میل وتوجه می کند ، و این

~~صورت عنصری من که مظهر اجمالی حقیقت منست، واز اخبار ((فاذا سکوینه) او

~~مرادست ، میل میکند به سوی2 همزاد خودش در این عالم خاک خود، یعنی فوای

~~مزاجی، به حکم شفقت برایشان به مددی که ازاو به ایشان میرسد، یعنی در آن سماع

~~وحضور درمقام جمع روح ومزاج از حضرت دوست اثری مییابند، روح از عالم

~~وحدث وجوده ونفس ومزاج ازعالم کثرت علم بمعلوماته که هردو تجلشی بک ذاتند،

~~پس آن اثر هریک را ازاین روح ومزاج به مرکز وعالم خود می کشد، تا هریک به کمال

~~مشاهدهآ حضرت دوست، در آن مرکزخوده ملتتذ میشود، روح بمشاهدهآ کثرت درعین

~~سعیدالدین فرغانی

~~356

~~1 - ینحو: یفصد. النفح، من نفحت الریح: هبست باردة. مظهری: صورتی. المسوی:

~~المصنوع: یحنو یمیل. لأتراب، الواحدترب: المساوی فی السسن. تربتی ترابی، مقبرتی.

~~2 - همزادان خودش دراین عالم خاک اعنی بهسوی قوای مزاجی به حکم شفقت

~~برایشان -خ -. وفی نسخة م : اعنی بهسوی قوای مزاجی...م.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_504.png)

~~360

~~وحدث، ونفس بسشاهدهآ وحدث درعین کثرت محسوسات و ازاین جهت مجاذبه و

~~کشاکشی درمیان قوای مزاجی و روحانی من پیدا میشود .

~~فمنتی مجذوب الیها وجاذب

~~الیة ، ونزع النتزع فی کل* جذبةا

~~بس جبزی ازمن مجذوبست به سوی حضرت معشوق واطلاق او، وآن روح منست،

~~ور وحانیتت هرجزئی وعضوی ازاین صورت عنصری من. وباز چیزی ازمن جاذیست

~~مرا به سوی عالم اضافت وجود به من و تعبن او، و آن مزاج وصورتست وظاهر هرجزئی

~~و عضوی ازاو، و کشاکش جان کندنست درهرجذبه یی که به نسبت با هرعضوی و جزئی

~~درمیان صورت و روحانبتت او واقع میشوده که روحانیتت هریک میخواهد که از ms332

~~جمانیتت مشتفترق شود، وهریک به مرکز وعالم خود بازگردد، ودر آن مرکز به

~~حفیفت شهود حضرت دوست مشغول گردده وجون کمال هریک تا این غایت به یکدیگر

~~منعلق بوده لاجرم ارتباط مبان ایشان قوی شده است، واز آن جهت شدتی در آن

~~مفارفت و کشاکش به ایشان میرسد، مشابه شدت جان کندن دروفت مرگ محسوس طبیعی.

~~وما ذاک الا از* نکفتسی تذکترت حفیقتها، من نفسهاء حبن أوحت

~~واین کشاکش نیست الا از آنکه دراین حال و وقت که باز حضرت ذات معشوق خطابی

~~همچون وحی درسماع آنشعر وآواز مشغنتی به روح من رسبد، پسروح من مرحفیقت

~~و باطن خود را که وحدثت وجود است از آن حضرت ذات منعبسن شده، به باد آورد.

~~درابن ابیات از ذکر نفس مرادش روحست ، جنانکه ((والذی نفس محمتد بیده) .

~~فحنکت لتجرید الخطاب ببرزخ ال

~~تشراب، وکل آخذه بأزمتتی

~~تفدیره : اشتاقت الیتجریدالمخاطبة وقت نزولها ببرزخ التراب وتقیشدها به، وکل

~~واحد من أعضائی وقوائی آخذ بزمام روحی

~~مشارق الشدراری

~~1- نزع: جذب. النزع: حالة المریض المشرف علی الموت

~~2 -حنت: صبت، مالت. البرزخ هو الحد الفاصل بین الأمرین، اوالامر الجامع بینهما

~~لا الأمر المرکب منهما . بساطة البرزخ فی المثال والعقل والواحدیة والاحدیة - جلال -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_505.png)

~~پس روح من مشتاق ومیلناک شد دراین عالم خاک که صورت عنصری من ازاو

~~محصثل شده است1 وجزئی از اوست ، وابن صورت عنصری خاکی من، برزخ، اعنی.

~~جامع و فاصلست میان وحدت روح وکثرت قوای نفس ومزاج، وشوق و میلش2 آن

~~بود که در عالم وحدث، خود، خطابی مجترد از مادهآ حرف وصوت بشنود، پس فصد

~~قطع تعلق کرد ازاین عالم کثرت و قوای متکثتر مزاجی، وهریک ازاین قوا و اعضا

~~زمامهای او گرفته بودند وبه او نشبشت نموده، لاجرم درمیان فصد او به عالم وحدث

~~خود، ومیان جذب قوای مزاجی، دامان تعلق اورا کشاکشی همچون حالت نزع عند

~~الموت واقع میشود، من آدراین ظهور حنین و شوق ازروح، درسماع بهسوی عالم ms333

~~وحدث مثلی میزند ومثالی می نماید دراین عالم حس

~~وینبیک عن شأنی الولید وان نشا بلیدا بالهام کوحی وفطتنة

~~وخبر دهد ترا ازحال من درسماع و وجد من از آن آواز خوش ونغمات لطیف ، واز

~~حرکت و رقص من نیز درسماع، آن کودک نوزاد، و اگرچه کشندفهم بزاید، چون بزرگ

~~شود به واسطهآ الهامی که ازجنبهآ آعلی بهوی میرسد ، وبه سرعت فهمی که از آن

~~آواز مادر یا دایه میکنده در وقت مناغات ایشان که آن الهام وفطنت او شببه وحبی

~~می باشد که به بالغی و اصل رسد در آنکه، نظرا الیه وعقله وتصوره از آن موحیبه، هیچ

~~نعور وآگاهی بهوی مضاف نببست .

~~الالهام : القاء الشیء فی الخلد، وذلک لا یکون الا من جهة الحق، اوالملاأ الأعلی ،

~~وهو ضرب من الوحی، والوحی علیضروب، اعلاها سماع کلام الله، تعالی، بلا واسطة،

~~کحال موسی، علیه السلام ، ثمة بوساطة ملک فی صورة معبثتنة اوغیره، ثمه الالهام،

~~سعیدالدین فرغانی

~~361

~~1-متحصتل شده است -خل -.

~~2 -ومیلش بآن بود -خ -.

~~3 - فی بعض النسخ: اکنون درین ظهور حنین وشوف آن روح ... م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_506.png)

~~361

~~والمشبه به، هو القسم الثانی ، والله المرشد.

~~اذا ان من شدة القماط ، وحنة، فی

~~نشاطر ، الی تفریج افراط کثربةا

~~جون بنالد آن طفل نوزاد ازشدت بستن او به بندگهواره، وفریادکند ازسرشوق

~~ومبل ونشاط به سوی گشادن وبردن اندوهی که بوی رسیده است از افراط سختی آن

~~بسد وقید که بردست وبای اوست.

~~هذا الببت شرط، جوابه البیت الآتی بعده.

~~یشناغی ، فیلغی کل کل* اصابه،

~~ویصغی لمن ناغاه کالمثآتنصتف2

~~آن طفل سخن گفته شود به نوازش ، یعنی دایه یا مادرش اورا به آوازکی نازک و

~~صونکی و نغمتکی چابک بنوازند وبا او سخن گویند، پس هرخستگی و کوفشگی که

~~ازآن بند وقید بهوی رسیده است ، ازخود بیندازد و آن را فراموش کند واز آن ناله

~~وفریاد، خاموش شود، و بیکبارگی سوی آواز گوش نهد، و آن سخن را اصخا کند؟ ms334

~~همچون عاقلی که ازجهت سماع سخن بزرگی وادراک آن خاموش شده باشد و اصغا

~~کرده.

~~ویثنسبه مثثر الخطب جلو خطابه، وبثذکره نجوی عثهود قدیمة

~~وفراموش گرداند براین طفل، خطاب شیرین ونوازش نوانین این نوازنده اش مرتلخی

~~ان امر عظیم اعنی بند وقید عمبم ، ویاد دهد نیز مرجان این طقل را آن نوازش او

~~به صورت رخیم از سرت عهود قدیم چون عهد الست وغیره، جه قریب العهداست به فطرت

~~و علم فطری او هنوز بهحجب متراکم محجوب نشده است ، لاجرم جانش به آن

~~نوازش لطیف ، از اشتغال به تدبیر عالم ترکیب مشغول میشود، وبه عالم بساطت روی

~~مشارق التدراری

~~1 - القماطة ما یقمط به الطفل، یربط. تفریج کشف. افراطآ کثرة. کریة ضیق ،

~~شتدة

~~2 - یناغی یکلم بما یحب. یلفی: یبطل. کل3 : تعب

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_507.png)

~~می نهد ، وبه آن علم فطری آن عهود سابق را یاد می آورد.

~~النجوی : السر، واصل الخطب : مصدر کالمخاطبة ، وهو المراجعة فی الکلام ،

~~*منه الخطبة . ثمة سمتی الأمر العظیم خطبا، لأنته یکثر فیه الکلام .

~~ویتعرب عن حال الستماع بحاله، فیثبت، للرقص، اتتفاء النتقیصةا

~~واین طفل به این حال خودش که گفته شد، بیانی فصیح و تبیانی صریح میکندب از حال

~~سماع وحقیقت وصحتت او، واز وجد اهل سماع وحرکت ایشان، پس به این بیان ثابت

~~میشود مررفص را نفی نفص ازاو، وآنجه گفته اند بعضی غافلان ازاین حال که :

~~(الرقص نقص" به آن مندفع میشود، ازبراکه جون این نفسی که هنوز به هیچ کمالی

~~نزرسیده است، وبههیچ حالی شریف متلبس نشده، میشاید که به آوازی و نغمه بی که

~~به مناسبت تناسب وعدالت که ظل2 وحدتست ، اورا روحی و انسی حاصل شود، تا

~~به اشتغال به سماع آن همه رنجها را فراموش میکند، و به همگی خود به ادراک آن

~~گوش وهوش مینهد ، و بهواسطهآ تحربک مهتده که شببه رقص اهل سماعست ،

~~میشاید که آن طفل یباساید، پس بهطریق اولی، شاید که نفسی که به لطایف ms335 کمالات

~~وشرایف حالات مشکرف باشده وبهحبلهآ تخلق و تحقق به اسما وصفات وحدانی و

~~حقایق وجدانی مثتحلتی، به مناسبت آن تناسب وعدالت که از روی موزونی در آن

~~صوت با آلننست وبه فهم معانی وحدانی از آن الحان وسخنی که منضگمست با آن، نفس

~~او منأثر شود و از عالم کثرت اعراض نسماید، وبه آن مناسبت عدالت به عالم وحدثت

~~گراید، و به حکم مطابقت مجاذبت روح و مزاج و میل هریک به مرکز خودش ، بر آن

~~هبأت تجاذب بهسوی بالا و زبر، صورت او نیز درحرکت آید ، و از راه موافقت

~~تتمبم نفس مردورهآ ابتدا واتنها راء به حرکتی دوری جنبش کنده وبه صورت ترک علایق

~~وقطع عوایق ، دست افشاند ، وبهجهت تحقبق روش درعین طرق ، پای جنباند . پس

~~سصیدالدین فرغانی

~~363

~~1 - قوله: للرقص. اشارة الی الرقص الذی کانت ترقصه بعض فرق الصوفیة عندالذکر

~~والسماع.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_508.png)

~~364

~~مثل "الرقص نقص" در حق* چنین صاحب حالی پرکمال، مهمل ماند ، پس اکنون

~~دراین دوبیت آینده، تمام مثل طفل مذکوراست که آن مثل براثبات رقص مقصوراست.

~~اذا هام شوفا بالمناغی، وهم5 ان

~~بطیر الی اوطانه الأولیتة

~~چون ابن طفل به آواز این نوازنده وحکم مناسبت صوت او، شیفته میشود از

~~جهت شوق نفس جزئی او بهسوی عالم کلسییت خودش، به حکم آن علم فطری که با

~~او همراه است، وقصد کند این نفس جزئی او که پرواز کند و بهسوی اوطان و مقامان

~~اولببهی نفس و کلیت او درعالم نفوس و ارواح ومثال بپرد، این بیت هم شرط است

~~وجوابش بیت آینده.

~~یکتن بالتحتربک، وهو بمهده

~~اذا، ماله أبدی مربتبه ، هکزت

~~ساکن گردانبده شود از آن قلق و اضطراب طلب طبران به مرکز و مبدا خود

~~بواسطهی تحریک گهوارهاش در آن زمانی که این طفل در گهواره، خفته باشد ودستهای

~~نربیت کننده اش از مادر و دایه، آن گهوارهی اورا میجنبانند، پس آسایش و سکونی

~~که به تحریک مهد ، مییابد آن ms336 طفل، دلبلست نبز برصحتت رفص و نفی نقص ازاو،

~~اکنون دراین سه چهاربیت آینده، ذکر آن تجاذیی میکند که درحال وجد، میان نفس

~~رمزاج واجد واقع میشود و کرب و تعبی مشابه جان کندن که از آن بهوی میرسد

~~وجدت بوجد، آخذی، عند ذکرها

~~بتحبیر تال، او بالحان صبتت1

~~بیافتم و ادراک کردم به و اسطهی وجد مرآن چیزی را که گبرنده و غلبه کننده بود

~~برحقییفت نفس و روح من و اوصاف ایشان دروقتی که حقیفت وجوده مرا باد حضرت

~~اطلاق و وحدث حقیفی خودش، می آمده به وساطت ومناسبت وحدث وعدالتنی که در

~~انزبیبن وتحسین صوت فرآنخوانی با مثغنتی صاحب صوت والحانی مدرتجست. وجد

~~دراصطلاح قوم، یافت طلب این وجود مضافست مرحضرت اطلاق خودش را به و اسطهی

~~مشادق التدراری

~~1- اخذی: ای متمکسن منی. تحبیر: تحسین. التالی: القاریء. صیست: شدیدالصوت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_509.png)

~~فنا ومحو کثرت اوصاف و احکام تقییدی و امتبازی وبافت طلب نسبت مجرد و اعراض

~~خودش را ازقید حکم کثرت مراتب که تا کنون بروحدث او غالب بود وچون این

~~بافت ملکه شود ازاو وجود، عبارت کنند، اکنون چون صوتی موزون با معنیی لطیف

~~مغرون به سمع میرسد حکم وحدث وعدالت آن صورت ومعنی مراحکام و اوصاف

~~کثرت وانحراف را مغلوب و مقهور میگرداند ، ودر آن غلبه حکم وحدت وجود، در

~~دل یافت میشود که همگی واجد را فرومی گیرد منصبغ به حکم توجه به عالم اطلاق

~~خودش، پس واجد مراین حکم توجه وحدث وجود را به عالم خودش و کربت عدم

~~تکسنش از آن نایافت که فروگیرنده وغلبه کننده است بر نفس ومزاج او، در آن سماع

~~و وجد ، باز مییابد، وهو المراد بقوله : وجدت آخذی بوجد، ازیراکه جون بهحکم

~~نشأت حکم قید او عظیم محکمست والبته تقلتص وتخلاصش به حضرت اطلاق و رفع

~~قببد ، میسر نمی باشد، ازابین جهت واجده در آن وجده کربی وشدتی عظیم در خود،

~~سی بابد که اورا فرومی گبرد ms337 وبه تن درمی آورد وزعقاب وضجات را موجبه اینست.

~~اذا ، ماله رآسل المنابا، توفتت1

~~کما یجدالمکروب فی نزع نفسه،

~~هسچنانکه آنکس که مرگش به تن آورده است و کار بروی سخت کرده در کندن

~~و جداکردن جانش از تنش، در خود کربی میبابد در آن وقت که رسولان حق از

~~فریشتگان که برمرگها وفبض جانها مو کلند ، به نزد آن مکروب حاضر آمده باشند و

~~توفیت حق واماتت جان وی میکنند. المکروب هبهناء اما من قولهم کربه الغم اذا

~~اشند علیه، واما من قولهم کربت القید علیه، اذا ضبیقته .

~~بعنی: اینکه من درحال سماع و وجده خود کربی وشدت اندوهی درخود مییابم،

~~به جهت آنکه این وجود مضاف در مراتب ازحضرت اطلاق خودش آگاهی میبابد و

~~فصد نوجه و وصول بدان حضرت می کند قبود ومجاذبات احکام مظاهر مزاجی و

~~سعیدالدین فرغانی

~~365

~~1 - نزع النفس: اخراجها عن البدن. توفست، من توفاه الله: اماته.

~~همچنان آن کس که مرگش تنگ در ... م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_510.png)

~~366

~~نفسانیش از تحقیق آن توجه و وصول، مانع میآیند، و از آن سبب کربی وشدتی از آن

~~عدم تمکتنش از توجه ووصول به وی قائم میشود و به آن صفت برمن پیدامی آید اکنون

~~این حال من مشابه حال آنکسی است که دروقت نزع وسکرات مرگه ارواح ملایکه که

~~موکلند برقبض روح او، بروی پیدامی شوند و به حکم مناسبت لذات عالم برزخ و

~~آخرت را اگر سعبد باشد ، براو عرضه کنند، والا لذات و راحات دنیوی و آلام و

~~تبعات آنرا، پیش اومصور گرداننده تا نفس او را به کمالات یا به لتذات هم به جنبهی

~~أعلی وهم به جانب سفلی وقوای جسمانی که این لذات و کمالات به ایشان اکتساب کرده

~~است ، میلی و تششوقی حاصل میآید و قوای طبیعی که ثبات وحیات ایشان بهوی

~~اعنی نفس، متعلق بود وتحقیق بعضی کمالات یا لذات او به ایشان بازبسته، چنگ در

~~وی میزنند ، و ms338 اورا گاه بهسوی عالم بالا و لحوق به ملاء أعلی میل فوی میشود، و

~~گاه به مدد قوا و اعضا ونبات دردنیا، التفات قتوت می گبرد و تجاذبی و کشاکشی در آن

~~میان واقع میشود، واز عدم وصول به مطلوب ولحوق به مقصود و محبوبش کربی و

~~شدت اندوهی دراو پبدا می آیده سعیدا او شقیبا.

~~فواجد کرب فی سیاق لفرقة ،

~~کمکروب وجد لاشتیاق لرفقة1

~~پس این پابندهآ شدت وتنگی اندوه، ازجهت مفارقت میان جان وتن ، در وقت

~~راندن مرگ طبیعی به سوی او، راست بیهیچ تفاوتی، همچون آن کسی است که

~~سر5 اوبسبب غلبةآ حال وجد براو، جهت اشتیاق و میل بسوی رفیقان ملاء أعلی و

~~حضرت اسماء حسنی در کربت وشدت گرفتار آمده است .

~~فذا نفسه رفکت الی ما بدت به ، وروحی ترفکت للکمبادی العلیکة

~~پس آنیکی ، اعنی کسی که در نزع وسکرات مرگ افتاده است، نفس او رفیق

~~وشفیق ومایل میشود بهسوی این مظهرش که بدو پیداشده است، و کمالات یا استیفای

~~مشارق التدراری

~~1 - السسیاق: الشروع فی نزع التروح ویقال بالفارسیة: - شروع بهجان کندن -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_511.png)

~~لذاتش به واسطهآ او ظاهر و میستر گشته، اعنی مزاج وقوای مزاجی، زیراکه ظهور و

~~نفس ناطقه درعالم حس بهصورت تدبیر، بر تعیثن مزاج موقوف است، باآنکه نفس

~~ناطقهآ هرشخصی را در عالم ارواح بهحسب آن عالم ، تعیثنی و تحقشفی هست ، لهذا

~~فرمود که : ((الی مابدت به ...) وابن ذات من درآن حال وجده ترقی کرد وبالا رفت

~~نا به حضرت اسماء حسنی که مبادی بزرگ عالم وحقایق اواند.

~~الرقکة فی الأصل کالتدقة، لکن الدقة یقال اعتبارا بجوانب الشیء ، والرقة بعمقه ،

~~والرفتة فی الجسم بضادها الصفافة، وفی النفس بضادها الجفوة والقسوة ، فیکون قیها

~~معنی الشفقة ولما کانت الشفقة تتضمکن معنی المیل، عداها بحرفه، وقال: رفکت الی ما

~~باست به.

~~وباب تخطشی اتتصالی ، بحیث لا

~~حجاب وصال عنته روحی ترفتت1

~~و دروازهآ عالم اتتحاد، که آن دروازهآ در گذشتن منست از پیوستهشدن ms339 به حضرت

~~وحدثت، وآن دروازهآ در گذشتن از اتتصال بهجایبی و مقامی است، که وصال که مثنبیء

~~و موهمست از دوگانگی واصل و موصول0 البه ، در او حجاب نباشد، و آن اول مقام

~~اتحاد است که رافع حکم دوئی است بالکلتبة ، از آن دروازهآ اول عالم اتحاد روح

~~من هم ترفتی کرد و بالا رفت، چه صورتش همرن معنی شد، وظاهرش، حکم باطنش

~~گرفته است .- ظاهرش حکم باطن گرفته است -م.

~~علی أثری من کان ینؤثر قصده،

~~کمشلی ، فلیرکب له صدق عزمة2

~~تقدیره : من کان بختار قصدذلک الباب وولوجه ، مثل قصدی وولوجی ، فلیرکب

~~مرکب صدق عزمه صحیحة علی اثری بحسن منابعته ایای حتی یصل البه. فالکاف فی

~~قوله : "کمثلی ...) زائدة .

~~هر کس که به کمال استعداد، چنان باشد که اختیار قصد آن باب و تحقشق به آن

~~سعیدالدین فرفانی

~~367

~~1 - تخطی: تجاوزی. اتصالی: ای اتحادی بالله عند فناء جهة الخلقیة فی الحفیفة.

~~2 - العزمة: الهمة وصدق النبیة والقصد. (س 11): بجانبی ومقامی -خ -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_512.png)

~~368

~~جناب اعنی حقیقت مقام اتتحادکند - مثل تحقق وقصد من - ، پس بروی بادا که پای

~~در رکاب مرکب عزیمتی راست درست که اورا باشد در آورد، و براثر من به کمال

~~افتدا و حسن اهندا، روانه شوده تا مگر اثری از آن بهوی رسد

~~این بیت با دوسه بیت آینده، بهزبان ارشاد می گوبد:

~~وکم لجیة قد خضت قبل ولوجه،

~~فقیر الغنی ما بثل" منها بنعبةا

~~و ای بسا معظم موج در میانهآ دریای بی پایان توحید و معرفت که من در آن غوطه خورده ام

~~و از آن اغتراف کرده وحظ تمام بر گرفته، پیش از در آمدن در آن دروازه که گفتم، و

~~کسی که دروصول بدان دروازهآ، خود را به توانگری اعمال ومعاملات واحوان و

~~مشاهدات ، فقیر ویحتاج می شمرده او از آن لکجته به قطره بی تر کرده نشده است و

~~نصیبی نبافته ، جه حقیقت "(سبحان من لا یوصل الیه الا ms340 به" به قطع امل ودفع حیل او

~~حکم جزم کرده است، ازیراکه این جمع اعمال2 و احوال، اوصاف و توابعند ، وبه

~~وصف وتبع به اصلذات موصوف راه تنوان بافت، جه حفیفت (لا یدرک الشیء بغبره)

~~اصلی سخت بزرگک وصحیح است .

~~مراد ازاین (فقیر الغنی ...) سالک ناسک مشجنده است که خود را به نوانگری

~~اعمال ومعاملات وعزمات وتوجهات صحبح ، محتاج میداند ، وفتح باب وصول به

~~مقام توحبد، جز به این کلید اعمال ومعاملات تصور، نمی کند ، وآن لجتهیی که

~~خوضش بهوی مخصوص است ، لجکهآ فنای بفایای سخت خفی، و شربهای عظیم

~~بوشیدهآ نفس است که به تفصیل در این سه بیت آینده مذکور است .

~~بمرآة قولی ان عزمت اریکه،

~~فاصغ لما القی بسمع بصیرة

~~اگر تو که طالب مسترشدی ، عزیمت وفصد این درگاه مقام وحدت مصتم کردهیی،

~~من به آیینهآ سخن و تقریر خودم، شاهراه آن درگاه را که من در او رفتهام و به آن

~~مشارق التدراری

~~1 - اللسجة: معظم الماء. ولوجه: دخوله. النغبة الجرعة

~~2- جمیع -خ

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_513.png)

~~رسیده، به تو بنمایم ، تو بهسمع دل وجان، اصغا واستماع کن آنچه به تو القا می کنم

~~لفظت من الأقوال لفظی1 غبرة

~~وحظتی، من الأفعال ، فی کل فعلة2

~~ازجهت غبرت برحال ومقام ومطلب ومرام خودم، بینداختم از گفتارها لفظخودم

~~را که مبنی از دعویی2 واضافت چبزی به من بودی، از حسن عبارت ولطف اسنعارت

~~و امثال این، تا کس به حال من راه نبرد، و نفس من خود را به جیزی نشمرد، و بینداختم

~~بز مر حظه وخوش آمد نظر خود را از کردارهای نبک و آثار اخلاق پسندیده دروفت

~~صدور هرفعلی واضافت هیچجیز از آن به خود نکردم، بل جمله را به حق مضاف دانستم

~~که مصدر خبرات ومورد مبکراتست .

~~ولحظی علی الأأعمال حتسن ثوابها،

~~وحفظی، للاحوال من شین زینة4

~~وبیبنداختم نیز از خودم در وقت سلوکه نظر خودم را به حتسن جزایی که بر اعمال از

~~ناعات وعبادات داشتمی ms341 که دروفت تخلثق وتحفشق من به اسمای حسنی جزای آن

~~اعمال وطاعات من رفع حجب ودفع موانع باشده جه غایت حسن جزای اعمال این

~~بش نبسست. پس من این نظر وپیشنهادرا ازخود بینداختم، تا جز به او مرتحفتق را به او

~~واسمای او چشم نداشتم ، وبینداختم نیز نگاهداشت احوال خودم را ازعبب آنکه

~~نفس من آن را درنظر من بیارابد، وبهصورت صحکت و اخلاص وشمول و احاطنش

~~برمن جلوه کنده آن محافظت را نبز ازخود دور کردم .

~~ووعظی بصدق العزم الغاء مخلص،

~~ولفظی اعتبار الکلفظ، فی کل* قسمه

~~ومرنصیحت حفیفت خودم را، وحمل راغرای او برآنکه دراین قصد و توجته به حضرت

~~سعیدالدین فرغانی

~~369

~~1 - فی بعض النسخ : لفظت من الأقوال لفظی عبرة

~~2 -العبرة : ما یعتبر به، ای یتأمل به، ومنه قوله: فاعتبروا یا اولی الالباب

~~3- که منبیء از دعوتی...خ ل -. (س 13): تا جز با او مرتحفق ... م

~~4 - الشین: العیب. وفی بعض النسخ: من شین ریبة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_514.png)

~~37

~~معشوق، صدقی وصحتتی وخلوصی وثباتی تمام بکاربرد، و به هیچ نوعی به توریهآ نفس

~~ونظر او دراثنای طریق به حالی غریب با مقامی عالی یا علمی و معرفتی شریف، یا کشف

~~وشهودی صحبح ، ازآن روی که در راهند و بهداغ غیربتت موسوم، البته فریفته

~~نشوده وبرسنکت (ما زاغ البصر1 وما طغی) البتة بدان هیجکونه النفات ننماید ، تا در

~~آن فصد وتوجه ، صادق ومخلص باشده این وعظ ونصیحت که خودم را می کردم، از

~~خود انداختم که آنهم صفتی بود وغیر مینمود انداختن کسی که درراه معشوق جز

~~بهذات معشوق ننگرد، وبه هیچجیز از اسما وصفات او ازعین ذات او قانع نشوده و

~~مراین انداختن خودم را نیز، مراین اعتبارقسمت لفظی را که گفتم درهرقسمی از اقسام

~~ازافوال وافعال واعمال واحوال و رویتت، آن راهم ازخود انداختم ، تا هبچ چیز در

~~من نماند از نظر وهمکت وادراک وغیر آن، وحینئذ، تجلتی احدی جمعی، درچنین محلی

~~و دلی ساکن شد ms342 وفرود آمد.

~~فقلبی بیت6 فیه أسکن ، دونهآ

~~ظهورصفاتی عنه من حجبیتی

~~تقدیره : فقلبی بیت اسکن فیه، دون مرتبة هذا البیت، مفام ظهور صفاتی من حبث

~~احتجاب حقیقة ذاتی بها وبمظاهرها فی جمیع المراتب، کالسمع والبصر والید والکلام

~~وامثالها ، وصدورها کلتها عن ذلک المقام . فدونه خبر مبتداء محذوف، وظهورصفاتی

~~من حجببتی عنه، مبنداء وخبر وافقعا موفع الصفة لذلک المبنداء المحذوف .

~~یس اکنون دل من خانه ایست که من ، من حیث تحقشقی بتجلتی احدیتة الجمع ،

~~دراو ساکن میباشم، وفرود این مسکن من در رتبت مقامیست دراو داخل، که ظهور

~~مشارق التبراری

~~1-فی بعض النسخ: ووعظی بصدق القصد

~~2-س 453ی 17. (س6): ازخود می انداختم -خ

~~3 - فی بعض النسخ: وقلبی بیت ... قوله حجبیستی : احتجابی: نسبة الیالحب

~~وهی جمع الحجاب، ای الحجاب والساتر والحاجز. (س 8) : درهر قسمی ازین ... م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_515.png)

~~حملهآ صفات، خصوصا صفات تشبیهی چون سمع و بصر1 و ید وامثال آن که مخصوصند

~~به مرتبت ظاهریتت ، وذات دراین مرتبةآ ظاهریت به ایشان ومظاهر معنوی وروحانی و

~~مثالی وحستی ایشان محتجب است، ازاین مقامست که در رتبت فرود این مسکن منست،

~~ازیراکه ظهور جمله صفات تشببهی به احکام و آثار ایشان ، جز به واسطةآ مظاهر حسی

~~انسانی وغیره که درمرتبهآ ظاهربت محصورند، واقع نمیباشد، ومرتبهآ ظاهریتت

~~همظاهر مثالی وحسی که دراوست، حجابست برمرتبهآ باطنیتت ، ومظاهر روحانی و

~~معنوی که متعلق به اوست ، و این جمله صفات بجمیع مظاهرها در ابن هردو مرتبه

~~بتقیدهما، حجابحقیفت حضرت جمع الجمعند، وانتشای این هردو مرتبهآ ظاهریت و

~~باطنببت ، ازاین مفام جمع الجمع وقاب قوسین ومرتبةآ الوهبتت است، وآن صورتیست

~~که ((خلق وحثدی آدم علیها" ویکی ازمظاهر شرفش دراین مرتبةآ ظاهریت ، کعبه

~~است، وبساز اتنشا وظهور جملهآ صفات من حبث اثها صفات وصور، لاعتبارات مفاتبح

~~الغیب، ازاین مرتبه جمع الجمع وقاب قوسین است که حقیقت ذات دراین مقام ، به این

~~صفات محتجبست، واین مقام فرود این مقام اوادنی است که مقام محمدیست، صلی الله

~~علیه وسلتم ، وباطن ms343 این صفات که اعتبارات اول ومفاتیح غبب ذاتست ، دراین مقام

~~صفات ذات نبستندتا حجاب حقیقت ذات توانند بود بل که دراین مقام عین ذاتند .

~~پس معلوم شد که ظهور صفات من ((من حیث اثها صفات) که حقیقت ذات من

~~درجملهآ مراتب به ایشان محتجب است، ازاین مقامیست که فرود مسکن و مقام منست

~~در رتبت ، هرجند دراو داخلست.

~~ومن قبلتی، للحکم، فی فی قتبلتی

~~ومنها یمینی، فی رکن مقبتل2،

~~تقدیره : یمینی فی ای فی مظهری، رکن یستحتب تقبیله هی من تلک الصفات ، ولثمی

~~جزء من الکعبة واقع فی فی2 ، لحکمة فی ذلک، وبهحکم "الحجر الاسود یمین الله فی

~~سعیدالدین فرغانی

~~371

~~1- سمعه وبصره ویدخ-. (س 1) : جملهآ صفات من خصوصا ... م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_516.png)

~~372

~~الأرض بصافح به عباده) .

~~بمین من ، که رکنی مشکرفست درمن ، وتقبیل او موجب فربت ، یکی از آن

~~صفانست که ازفرود این مقام من صادر وظاهر است، و قبلهآ من مرجزئی ازاین قبلهآ

~~ظاهر خودم را که کعبه است ازابری حکمت ومصلححت آن که مظهر عبن ظاهر است ،

~~به حقیفت برعبن دهان خودم وافعست از حیثیتت مرتبهآ ظاهریتت خودم .

~~وحولی بالمعنی طوافی حقیقة،

~~وسعبی، لوجهی ، من صفائی لمروتیا

~~وجون کعبه ، مظهر وصورت حضرتی از حضرات ذات، ومنشأ بعضی ازصفات منست،

~~چنانکه تقریررفت، پس اگر من به صورت گرد ظاهر کعبه، هفت شوط طواف می کنم،

~~در عببن آن حال از روی حفیقت و معنی و باطن ، طواف گرد ذات خودم به صفات

~~هفنگانه ، که توجثه ایجادی از حضرتی که باطن و معنی کعبه است ، بر آن صنات

~~مترتبست ، سیری وطوافی میکنم ، پس این طواف ظاهر من ، صورت آن طوافست

~~که در حقیقت گردذات خودم برمی آیم، واگر به صورت درمیان -صفا - و- مروه-

~~"(سعسی) میکنم ، آن سعی من درباطن ، ازجهت ذات خودم واقع میشود ؛ از مرتبهآ

~~روحانیتت که به مناسبت اسم ، صورت و مظهر او ابن کوه صفا است بهسوی مرتبةآ

~~طبببعت که به وصف کوه - مروه - صورت اوست، که ms344 ازجهت تکمیل هردو مرتبه ((بما

~~اشتملا علیه" میان ایشان سعی و سیر میکنم، تا هرحقیقتی و معنیئی که درحضرت

~~باطن منست، اورا صورتی درحضرت ظاهر خود پیدا کنم ، تا درعین کثرت صور عالم

~~ظاهر، وحدث معنی عالم باطن مشاهده افند، ودر عبن وحدث معنی ، کثرت صورت

~~منکشف گردد.

~~وفی حرم من باطنی امن ظاهری

~~ومن حوله یخشی تخطشف جیرتی2

~~مشارق الشدراری

~~1- الطتواف: اراد به الطتواف حول الکعبة ، الصفا من مشاعر المکسة بلحف جبل أبی

~~قبیس. المروة: جبل بالمکة زادها الله شرقا

~~2-یأبی تخطف -خ -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_517.png)

~~تقربره : وامن ظاهری فی ظاهر حرم الکعبة، حاصل من امن باطنی فی باطنه، ومن

~~حول الحرم ظاهرا وباطنا ، یتخکوف تخطشف جیرتی ، ای الآولباء بعلومهم واذواقهم

~~ومشاهدهم.

~~واین امن ظاهرصورت من که در حرم ظاهر کعبه است، بهحکم (اولم یروا، اناا

~~جعلنا حرما آمنا) تتنبجه وصورت امن باطن منست ، ازیراکه چون کعبه مظهر حضرت

~~معشوق ذات منست ، حرم کعبه که بیرامن اوست، مظهر حضرت حقایق معلومات و

~~تالم معانی است ، که برمثال دایره ونقطه ازاو منتشی است، گرد او در آمده، تا

~~هم چنانکه هرجه در آن حضرت معانی ومعلومات بهحکم ((ما یشبدل القول لدی25)

~~از تبدیل وتغبیر وخلاف ونزوبر، ایمنست، واز هرعلسی وکشفی که از آنجا مآخوذ

~~است، از مواخذت ومنافرت ، مصون ومحفوظ، لاجرم صورت آن حضرت نیز هم

~~براین صفتست، که به حکم شرع که (لا یختلا3 خلاها ، ولا ینفر صبدها، ولا یعضد

~~شوکها ، ولا یقطع شجرهاولا یقتل الملتجی البها ،مادام فیها" هرکه دربناه این ظاهر

~~حرم نبز واقع میشوده از نبات وحبوان وجماد وانسان، از تنفیر وتحذیر وقطع و

~~ردع، ایمنست، واینکه میبینی درظاهر که به خکم نص: (ویتنخطتف الناس4 من حولهم)

~~هرکه درحوالی حرم بیرون اوست، خوف خطف و ترس حبس وغارت و حیف به نفس

~~و مسال او منطترقست ، از آنست که از اولبا هر کس که در باطن مأخذ و منشأ علم

~~و ذوق وکشف او فرود آن حرم ms345 وعالم معانیست از آسمان دنبا فما فوفه ، که محل

~~حکم ((یمحوالله ما یشاء وبثبت" است آنکس با بضاعت علوم و اذواق ومشاهدات و

~~مکاشفاتش در معرض احتجاب وتبدتل و ارتباب و تخیثل میافتد، و احکام هوا و طبیعت

~~سعیدالدین فرغانی

~~م31

~~1-س 29،ی 67. (س 1): تقدیره (م) وفیه ما فیه

~~2-450ی28

~~1 - اختلی الشعب: جثزة منجد

~~4-س 29،ی67

~~س 413ی39.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_518.png)

~~374

~~راو ظفر میتوانند بافت، و روی اورا ازمنهج قویم وصراط مستقیم شریعت وطریقت

~~می توانند برتافت، وذلک معنی قوله : (ومن حوله یخشی تخطشف جبرتی) .

~~ونفسی بصومی عن سوای ، تفثردا ، زکت، وبفضل الفیض عنتی زکتتا

~~وجون روزه ، که صورتش امساک وامتناعست از مباشرت وطعام وشراب ، و معنیش

~~امساکست از مباشرت اسباب و معاشرت احباب واتراب ومثابرت برمدارست ظاهر

~~علوم وآداب، که ابن جمله اغبارند ، واز تحفشق به عالم حقیقت باز میدارند ، لاجرم

~~نفس من به حقیقت روزهآ خودم ازبهر تحفق به حقیفت تفشرد از نظر به اغبار ، تمام پاک

~~شد، وبه فضلهآ فیض فضایل دینی و معارف یقینی خودم مرطالبان مجد، و سائلان مسنعد

~~را دراین قصبده زکات داد، والله الموفق .

~~مقام تفرید ، تحقق به قطع تعلثقات باطنی است تماما ، چنانکه تجرید ، قطع علایق

~~ظاهریست، فاعلم ذلک .

~~وشفع* وجودی فیشهودی، ظل3 فیاتت

~~حادی، وترآ ، فی تیقشظ غفوتی2

~~و دوبی ظاهر و باطن وجود من که مشهود هرموجودیست ، اکنون در این شهود من

~~مرحضرت هویتت ((هوالاول والآخر والظاهر3 والباطن) را چون از سبک خواب،

~~اندک احتجاب، که پیش ازرسیدن به این مفام احدیثت جمع، برحقیفت من طاری بود،

~~تمام بیدار شدم، آن دویی را یکیشده یافتم ، تا اکنون مظهر را عین ظاهر، وصورت

~~راعبن معنی مشاهده می کنم .

~~الغفوة : النومة الخفیفة التی لا یغیب عن الحس* تماما .

~~واسراءآ ستری عن خصوص حقیفة

~~الی کسیری فی عثموم الشکریعة4

~~ا-زکت بمعنی طهرت وبالتشدید من زکی ماله، ای ادی زکوته

~~مشارق الثدراری

~~2 -شفع وجودی: صیرورته زوجا. الوتر: الفرد، عکس الشفع

~~3- 457ی3.

~~4 ms346 - الإسراء: السیر لیلا وفی التنزیل: سبحان الذی اسری بعبده لیلا.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_519.png)

~~وبالابردن من مرباطن وحقیقت خودم را ازاین مقام خصوص حقیفت انسانیتت، اعنی:

~~این صورت تشخشصی عنصری، که به او ، ازحقیقت منوحتد نوع انسانی، اختصاص

~~وامتبازییافتهام، تا به عالم باطن و وحدث وغلبةآ حکم حقیفت خودم1 بعینه هم چنانست،

~~که سبر ظاهر من درعموم صور واحکام شریعت، نازلا دراین عالم کثرت وغلبة حکم

~~خلفست، ازبراکه چون در نظر من، مظهر عبن ظاهر است، واول عبن آخر، لاجرم اگر

~~ازاین صورت شخصی انسانی خودم بالا میروم ، وحدث حقیقی میبینم ، در عین

~~کثرت نسبی معنوی حقایق وشئونذات خودم، واگر بهزیر درعموم احکام شرع سیر

~~می کنم، وحدث معنوی میبینم ، که عدالت صورت اوست در عموم صور و احکام

~~شریعت و کثرت صورتی آنثابت وساری، وحاصل این هردو مشاهده، یکی بییش نیست.

~~ولم اله باللاهوت عن حکم مظهری ، ولم انتس بالنتاسآوت مظهر حکمتی

~~واکر در عالم وحدث الهیتت سیر می کنم، وبه آن منلبتس می باشم، به آن الهیتت و

~~حکم وحدثت او از حکم صورت و خلفیکت این مظهر عنصری انسانی خودم و اجرای

~~احکام و اوامر ونواهی شرعی که به این صورت ومظهر منتعلتفست ، بیخبر وغافل و

~~مشغول وعاطل نیستم، واز عهدةآ همه، ظاهرا وباطنا ، بیرون می آیم ، واگر در عالم

~~ناسوتی طببعت، مباشر احکام و آثسار وحتظوظ ولذات طبیعی می باشم، سر سرایت

~~وحدث الهبتت را که مظهر حکمت هرصورتی ولذتیست دراین عالم طبیعت ، فراموش

~~نمی کنم، واز اوغایب نمیشوم و از مشاهدهآ آن حکمت و واضع و مظهر او برخورداری

~~مییابم. دلیل براین معنی آنست که مصطفی، صلی الله علیه وسلم درجامهآ خواب برهنه

~~با عایشه، رضیالله عنها، خفته، جبرئیل می آمد، و وحی ادا میکرد، با عایشه میفرمود

~~که : (یا حمیراء هذا جبرئیل یسلکم علیک) .

~~سعیدالدین فرغانی

~~375

~~1- وغلبهی حکم حقیفت خودم که حضرت ذاتست بعینه همچنانست - ح -

~~دریک نسخه ازنسخی که مورد مراجعه ما درطبع این ms347 شر حست نیست و مسلما

~~ناسخ آنرا سقط نموده است .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_520.png)

~~376

~~اسنعمال لفظ للاهوت وناسوت، درشریعت نببامده است، ودراصل، این دو لفظ از

~~نصاری منقولست که از لاهوت سر الهبتت ، واز ناسوت سر طبیعت خواسته اند، و

~~گفه که : ((لاهوت بکلتبنه کما هو، بناسوت منلبس شد) وبه این حصر وتقبید، کافر

~~وملعون شدهاند، خذ لهم الله. وابن دو لفظ را بعضی اولببا درمقام تلوین، استعمال

~~کردهاند، ولا مشتاحةا فی الألفاظ .

~~ومنتی علی الحس" الحدود افبمت2

~~فعنتی، علی النتفس، العقود تحکتمت،

~~بس عقود عهوده از عهد ((الست3 بربکم) فما فوفه من المواثآبق ، از باطن من به

~~ظاهر نفس من تعندی کرد، وبرنفس من محکم وثابت شد، و بندنده و قبول کننده

~~غیر ظاهر وباطن ذات یگانة من نبود، وحکم امر باطن وجمعیتت خودم را که "اوفواء

~~بالعقود) عبارت از آنست ، به ظاهر نفس خودم که مدبر و مقببد عالم اجسامست، قبول

~~ک دم واز عهدهآ آن تمام بیرون آمدم، وحدود واحکام شرعی نبز ، از اوامر و نواهی

~~و غبر آن، براین ظاهر حس وقوای بدنی خودم که نفس مدبرایشانست، هم از حضرت

~~باطن وجمعبست خودم قایم کردم ، تا ضابط حکم وحدث وعدالت باشد دراین صور

~~کثرت هیآت وحرکات وسکنات جسمانی، جه احکام شرعی مبزان وحدث و عدالنند

~~درابن عالم حس ومحسوسات تا احکام کثرت حکم وحدث وعدالت را که صورت

~~وحدتست به بکبارگی مغلوب و مستهلک نگرداند، چنانکه به نسبت با کفار گردانبیده

~~است ، واز وحدث وعالم اوشان محجوب کرده بااکلسی، اعاذنا الله من ذلک.

~~و تحقیق کیفیت آنکه، احکام شرعی موازین حکم وحدث و عدالتند، در دیباچه

~~کرده شدهاست، و بعد از این نیز روشن تر گفته آید.

~~مشارق التدراری

~~1- ای لا مناقشة ولا مماحکة فیها (منجد)

~~2 - العقود ، جمع العقد : یرید عقدالعهود والوصایا والرسوم

~~3-س7،ی171.

~~4-س 45ی ا

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_521.png)

~~وقد جاءنی منتی رسول علیه ما

~~عنت ، عزیزە بی، حریص لرأفة1

~~وجون این عالم بجمیع اجناسه و ms348 انواعه و اشخاصه ، جز صورت تنصیلی و حفیفت

~~محمدی نبست، که من که ناظمم، ترجمان اویم، و آن صورت محمدی که نبوت ورسالت

~~بهوی مضاف بود، باآنکه جزئی وحصته بی بود از این عالم ، ومع ذلک صورت کلسی و

~~اجمال آن حقیقت بود بس تحقیق وتقریر (لقد جاءکم رسول من انفسکم عزیز علیبه ما

~~عنتنم ، حریص علیکم، بالمؤمنین2 رؤف رحببم) بهزبان آن حقبقت محمدی که من

~~ترجسان آنم ، آنست که ازاین صورت تفصیلی من که عالم است ، جزئی و حصته یی

~~بهصورت رسولی کامل مکستل وانسانی کلی حفیفی بالفعل، بیدا شده و آن صورت

~~عنصری محمدی بود، صلی اللهعلیه، وبهسوی سایر این اجزای تفصیلی من که اشخاص

~~انسانی بودند بیامد، ومرا از حبشیگت آن سایر اجزای من که حکم جزئبینت برایشان

~~غالب بوده به کلتبت وجمعیتت خودم دعوت کسرد، ومن ازحیثیتت بعضی بهصورت

~~قبول وایمان واسلام پیدا آمدم، واز حیشیتت بعضی دیگر به جهت حکمتی و مصلحتی

~~عظیم به وصف کفر و عناد وفساد عدم انقباد، بیش آمدم، و وصف خاص آن جزء از

~~من که به صورت رسول وانسان کلی کامل ، پیدا بود آن بودکه از کمال شفقت و فرط

~~مرحمت وشمول رآفت، هرعنت وعناد و کفر وعدم انقیاد که از این یعضی صوراجزای

~~تقصلی من که کفار ومعاندان بودند، بپیدا می آمد ، براین رسول سخت و دشوار

~~ی آمد، جه این صور فی الحقبفة، اجزاء وتفاصبل او بودند، که به آن وصف عنت و

~~اسکنبار، از کلشی و کلیتت به غایت دورمی افنادند، و نبز ازجهت کمال رأفت این رسول

~~که به صورت اجمال و کلبت منلبتس بود، براجزا و تفاصیل خود که اشخاص انسانی

~~بودند به غایت حریص بود به من، اعنی به صفت هدایت وایمان من از حیشیتت هرمؤمنی

~~مسلمان، چه هر کلتی برآنکه اجزای او به کلتیت نزدیک شوند، حریص باشد، چنانکه

~~سعیدالدین فرغانی

~~37

~~2-س9،ی 129

~~1 - عنت: وقعت فی المشفة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_522.png)

~~378 ms349

~~بدر و فرزند

~~فحتکمی من نفسی علیها قضیبته ،

~~ولما تولتت امرها ما تولتت

~~پس من حکم خودم را که شهود وشهادت و بشارت و نذارت و تبلیغ و دعوت و

~~وضع شرایع وبیان طرایق بود، از نفس من ، من حیث مقام الجمع ، صادر شده ، هم

~~بر نفس خودم از آن روی که ظاهر بود درعالم تفرقه ، به صورت هرنبی بی و رسولی ،

~~مرهرامتتی را که جمله، صور اجزای من بودند، دعوت کردم وخصایص رسالت و

~~نبوت به کمال رسانبدم، ودربعضی صور بهصفت قبول ودربعضی به نعت انکار و رد

~~آشکارا گشتم، اما چون کار به آن رسید که نفس من مثتولتی و فرما نفرمای کار وملک

~~خصوصی خودش شد، و نوبت تکمیل این اجزای صورت عنصری انسانی اجمالی من

~~رسید، دراین صورت از حبشیتت هبچ جزئی وذره بی ازحکم فرمان و امر ونهی خود

~~روی نگردانید، و بهیچوجه به عناد وعدم انقیاد، پیش نیامد، تا لاجرم هرذرهیی ازاو

~~به صورت آفتاب حقیقت ظاهر گشت - اسلم شیطانی2 علی یدی - تحقیق و تقریر این

~~معنی است .

~~ومن عهد عهدی، فبل عصر عناصری،

~~الی دار بعث قبل انذار بعثتی2

~~الی رسولاء کثنت منتی مرسلاة،

~~وذاتی بآیاتی علی اشتدلکت

~~هذان البببنان ترجمة قوله، صلی الله علیه وسلم: (کنت نبیا وآدم بین الماء والطین)

~~مشارق التدراری

~~1 - ف بعض النسخ: فحکمی من نفسی علیها قضیة ، تولت امرها: کان لها الحکم

~~فیه، وتولت ای اعرضت.

~~2- بدست او چوشیطان، شد ملمان

~~بزیر پای اوشد سایه ینهان

~~23- عناصری جمع العنصر: اصولی، وفی اصطلاح الحکمة العنصر هو الجزء البسیط

~~من الأجزاء التی علیها بناء الموالید . البعش: هو الخروج من هیئآت القبور کخروج الطفل

~~من السرحم

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_523.png)

~~ای بین العلم وبین طینة آدم، تقدیرهما وتقریرهما ، کثنت مرسلا من حضرة جمعیکة

~~ذاتی رسولاء السی بعض صور حبثیتاتی ، من زمان عهدی فی اولیتة امر اتحادی فی

~~حضرة شهودی واشهادی قبل او ان عناصری وغایة ترکببها وتزیینها ، بهذه الصورة

~~الآدمیتة ، وتزیینها قبل ms350 انذاری ، بحکم البعثة الی دار البعث ، بقولی : انا والساعة

~~کهماتین، واشارتی باصبعی المسبحة و الوسطی، وذاتی فی کل مرتبة من المراتب المعنویة

~~والروحیکة ، تستدل بآبات شروق انوار حسن قابلبتتنها علی نفسها بکمالها وکلبنها .

~~ومن از حضرت وحدث وجمعیتت خودم رسول فرستیده بودم خودم را به سوی

~~بعضی از صور حیثیثات خودم ، بهحکم اخبار صحبح (کنت نببیتا و آدم بین الماء

~~والطبن) ، اعنی: میان علم که به صورت آب مصکور میشود، ومیان ظهور طبنت آدم،

~~واین ارسال من مرخودم را ثابت و وافع بود از آن زمان لا زمان، بازکه آن عهد اولین

~~درعالم غیب که میثاق (الست بربسکم) صورت آنست ، بسته شد با جملهی حفایق

~~بیش از آن زمان که عناصر اربعه به ترکیب صورت آدمی به من مضاف گشتندی،

~~وصورت آدم که اول مظاهر کمال من بود، پیدا شدی بیش از انذار و دعوت من

~~ب*واسطهآ بعثت ورسالت بهسوی عالم بعث ونشور، اعنی آخرت ومواقف و مقامات او

~~به آن اخبار که (انا والساعة کهاتین) واشارت به دو انگشت مسبحه و وسطی ، یعنی

~~بیش ازظهور صورت آدمی که پیش از ظهور صورت عنصری محمدی بوده صلی الله

~~علیه وسلتم ، از آن زمان عهد اولبن که درعالم غبب وافع بود، نبوت ور سالت این

~~حقیقت محمدی که من همچو طوطی ترجمان و یم ، ثابت بود ودر هرمرتبهیی که از

~~آن عالم غبب درنزول به وی میرسد، اهل آن مرتبه را ازارواح وملک وفلک وغیرهاکه

~~بعضی ازصور تفصیلی ذات اوبودنده مدد می کرد وایشان را ازجزگبتت به کلست خود

~~دعوت میفرمود ، تا هرجزئی به وصف کل منتصف شود، و ذات او از حیثیتت بعضی

~~ازایین اجزا صورت تفصیلی خود به حتسن قبول وقابلیتت به آثار وآیات شروق انوار

~~کمال اوهم برذات خودش وکلتیت برکمال او استدلال میکرد، وامر ودعوت او را

~~سعیدالدین فرغانی

~~379

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_524.png)

~~280

~~درهرمرتبهیی بحسب آن مرتبه، انقیاد مینمود، تا آنگاه که به غایت این مرتبهآ حسی ms351

~~رسید، وبه این صورت عنصری کمالی آشکارا شد، آثار آن قبول که در آن مراتب

~~سایق حاصل آمده بود، اینجا دراین مرتبه به تمامی ظاهر شد وحکم آن قبول و رد

~~گذشنه ، اینجا ببدا آمد.

~~ولما نفکلت النقفس من مثلک ارضها ،

~~بحکم الشتری منها الی مثلک جنقة

~~وقد جاهدت ، فاستشهدت فی سببلها،

~~وفازت ببشری ببعها ، حین اوفت1

~~وچون نقل کردم مراین نفس خودم را از ملک زمین خودش که دنیا ولذات فانی او

~~است ، بهسوی ملک بهشت و نعیم و راحات جاودانی او به حکم خریدن من مرآن را

~~از حضرت ذات وجمعیت خودم ، بهحکم مبایعت ((ان الله اشتری2 من المؤمنین انفسهم

~~واموالهم بان لهم الجنکة) وبروفق شرط ((یفاتلون3 فی سبیل الله) نفس من حق مجاهدت

~~"فیقتلون ...) رادر جهاد اکبر با هوا وشیطان اداکرد ، ودر طریق تحقشق ، مواجب

~~سیر وسلوک به قطع مألوفات وفنای ذات وهمگی صفات به استیفای حق3 شهادت

~~به شرط سعادث ((ویثقتلون) وفاکرده وبعد ازایفای عهد واستبفای حقوق عقد ((ومن

~~أوفی بعهده من الله به حکم ، فاستبشروا ببیعکم الذی بایعتم4 به ، وذلک هو الفوز

~~المبین"، مرتبت کبرای وصول به مطلوب راحایز شد، وبه منقبت ("بشر ای مثول بین

~~بدی المحبوب" ، فایز گشت.

~~ابن دو بیت درمحل* جملهی شرطیست، که بیت آینده جواب این شرطست

~~سمت بی لجمعی عن خلود سمائها، ولم ترض اخلادی لأرض خلیفتی

~~مشارق الثدراری

~~1 - فی بعض النسخ: وقد جاهدت واستشهدت .

~~2 و3 و4 - س 9، ی 112. فی خ م - الفوز العظیم -.

~~5 - اخلادی: میلی ورکونی. خلیفتی: الذی یخلفنی، یأتی بعدی، کما قال ص-

~~لعلی -ع -: انت خلیفتی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_525.png)

~~ای رفعتنی نفسی الی حضرة احدیة جمعی متعتدیا عن خلود سماء الجنقة ، ای عن

~~سمائها الموصوفة بالخلود، ولم یرض نفسی انیکون میلی الی مسکن خلیفتی .

~~بعنی : آدم، بقوله : (اسکن انت1 وزوجک الجنتة" چون بهحکم منابعت مذکوره

~~ایفا واستبفای حقوق عقد تمام شد ، نفس من مرا به آن حضرت احدیثت جمع خودم

~~بالابرد، واز آسمان بهشت که ms352 موصوفست به خلود ودوام (مادامت السموات2 والأرض)

~~مرا در گذرانید، جه به اجماع اهل کشف و اهل عقل، زمین بهشت که کرسی کریمست

~~وآسمان او که عرش عظبمست ، قابل خرق وفساد نیست، بس حکم خلوص و توحتد

~~نبتت وعزم وتفشرد قصد جزم من درآن مبایعت، آن اقتضا کرد، که جز آن حضرت

~~جمع، جزا و ثمن نفس من نباشد ، وعرش که آسمان جاودانی بهشتست، مرآن توجه

~~ومحدانی مرا در آن مبایعت ، حایل نبایده جه از آن جهت که بهسمت خلقیتت و

~~غبریت موسومست ، سر بدان فرونیارد، ونفس من راضی نشد به میل من در مقابلهآ

~~خودش بهسوی زمین بهشت برمقنضای بأن3 لهم الجنتة) چه زمین بهشت بهحکم

~~راسکن انت وروجک الجنکة" ملک و مسکن خلیفهآ من بود ، پس من در آن توجثه

~~وحدانی به حضرت جمع که أعلی المعالبست ، چون میل کنم به چیزی که منزل نازن و

~~بن سر و حامل خلیفهآ من بوده باشد.

~~و آدم را علیه السلام، خلیفهآ خود از دو وجه خوانده است، یکی از زبان جمع

~~الهی ، که اورا به حکم "انثی جاعل فی الأرض4 خلینة" به آن اسم خواندهاند . ودوم

~~از زبان حقیقت محمدی، صلی الله علیه وسلکم ، که ناظم ترجمان اوست در جملة این

~~سعیدالدین فرغانی

~~381

~~1-س 411ی110

~~2-س 49ی12

~~3-س9،ی 112

~~4-س 2،ی28

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_526.png)

~~382

~~تقربرات ، و آدم در صورت دعوت وخلافت، نایب وخلیفةآ حقیفت اوست، صلی الله

~~علبه، وجملهآ انبیا ورسل، همه خلفا ونکواب آن حقیقتند، وتحقیق آن نبابت وخلافت

~~در دیباجه وتقریرات دیگر رفته است .

~~وکیف دخولی تحت ملکی کآولبا

~~* مثلکی واتباعی وحزبی وشیعتی

~~وجگونه باشد درآمدن من ومقبدشدن من ، بهصورت سکون واطمینان ، در زیر

~~چیزی که به ملکبیت من منسوبست، اعنی آسمان بهشت، به حکم آن مبایعت مذکور،

~~همچنانکه دیگر اولبای مملکت من ظاهرا وباطنا، که در زیر حکم و قید ممالک و

~~املاک دنیوی واخروی مقیکد شدهاند ، ازسابر اولیا ومؤمنان وسالکان که اتباع و

~~اهل ms353 قبیله وقوم منند، واز من ظاهرا وباطنا ، مدد مییابند ، وعظما و کبرای ایشان

~~به وسعت و فتحت ((جنکة عرضها الستکموات1 والأرض) و(وسع کثرسیثه السموات2

~~والاأرض) نظر کردهاند ، وبهسکون واطمبنان درآن سر فروآورده ، وازابن وسعت

~~حقیقی مملکت و مقام من محنجبمانده، اکنون من همچو ایشان چون باشم و به صفت

~~ایشان جون ظاهر شوم .

~~فلا فلک الا، ومن نور باطنی

~~به ملک یهدی الهدی بمشیتآتی2

~~جچه هیچ فلکی از افلاک نئهگانه نیست الا که از نور باطن وتجلیتی از تجلتبات من

~~بهحکم "(واوحی فی کل سماعی امرها) آنجا به صورت ملکی ظاهر ومشعیتن است، که

~~آن ملک آنجا به حقایق ودفایق هرکاری که هر ملکی درهر فلکی به آن مأمور است، و

~~کمال اهندا وحقیقت ارتقای او برادراک واتمام آن مقصور ، هریک را هدابت هدیته

~~سیدهد، وبهغایت کمال خودش دعوت میفرماید، پس من در زیر حکم و قید آسمان

~~مشارق التدراری

~~1-س 3،ی 127

~~2-س42ی256.

~~3 - ولا فلک الا ومن نور ..خ ل.

~~4-س 41،ی11

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_527.png)

~~بصشت که محل حکم یکی ازسایر مظاهر منست، چگونه مقیکد شوم، وسر بدان به چه

~~وجه فروآورم

~~وتحقبق و سر5 این آنست که ، ظاهر وجود را در سیر ونزول، چون مقصد کلسی

~~آنست تا تحقیق کمالات اسمائی کند، و کمال هر اسمی در آنست که اولاه، آثار اونمام

~~درجمله مراتب ظاهر گردد، وثانبآ، برهمهآ اسما بالفعل مشنمل شوده و آن ظهور آثار

~~تماما، وحکم اشتمال موقوف بود بر تمیثز و تخصتص هرصورتی انسانی که مظهر کمال

~~مراسمی با مظهر تمام ظهور آثارش با مظهر حکم آن اشتمالست ، لاجرم تمییز و

~~نخصیص هرصورتی ازاین صور انسانی درقصد اول نزول وسبر آن تجلشی وجودی

~~نابت بوده باشد، پس چون هرفلکی را منثنازلا ظاهر گردانبد، اثر آن فصدش، دراو

~~بدا آمده وآن اثر را صورتی درآن فلک مشکتل گشت ، تا حبر الامتة، عبدالله بن

~~عباس ، رضی الله عنهما، ازاین معنی آگاهی یافته است، ودر اثنای اخبار ازاین ms354 سخنی

~~گفته که معنیش اینست که: ((حتکی ان5 فی کل* سماع ابن عباس مثلی) وهر شخصی انسانی

~~را که سلوک مثفکدر شود درتحقق بهراسمی با اثر هراسمی که فلکی مظهر حقبفت آن

~~اسمست ، آن صورت آن شخص در آن فلک زنده گردد، وبهبأت ملکی ظاهر شود ،

~~والا مهمل ومعطتل باشد .

~~پس میگوید : که چون صورتی جزئی که مرا درهر فلکی است، از نور باطن من

~~جان بافته است، وبهصورت ملکی در آن فلک هدایت، اهل آن فلک را از ملائکه،

~~به حقایق ودقایق اشخال هریک منصتدی شده، پس من به این صورت وصفت کلثیتت

~~که مراست درزیر حکم آسمان بهشت جون تن دردهم.

~~به قطرف ، عنها الستحایب سحتت1

~~ولا فثطتر الا ومن نور ظاهری

~~سعیدالدین فرغانی

~~383

~~1- فی اکثرالنسسخ: ولا قطر الا حلة من فیض ظاهری -به قطرة ... السحائب

~~سحشت. الفطر الناحیة وجمعها الاقطار، ای النواحی. سحست: سکبت مائها.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_528.png)

~~384

~~وهیچ گوشه یی و طرفی اززمین نیست، الا که از نور تجلشی ظاهر من قطرهیی وذرهئی،

~~به آن گوشه رسبده است، که جملهآ ابرها که مدد اهل زمین میدهند بباریدن، بواسطهآ

~~مدد آن قطره بارانها میبارانند ، یعنی مدد سحاب ازدرپاست واز بخاراتی که از وی

~~منصاعد میشود، ومدد قلتت وکثرت آب1 دریا وامواج او از نور ماهست که درحس

~~نقصان وافزونی آب دریا به کمال و نقصان ماه متعلق است، واثر آن زیادتی و کمی در

~~سواحل به حکم جزر و مد ، عظیم ظاهر است که در افزونی ماه خصوصا لبلة البدر،

~~سواحل ازاثر جزر و مد ، غرق می باشد، و دروقت اوایل و اواخر که هلال میباشد،

~~به یکبارگی، آب کم میشود، و نورماه عکس و پرتوی از نور آفنابست، و هیچ گوشهیی

~~نبست که ازاین نور که ممد درپاها است، اثری به آنجا نمیرسد، که ابرهای بارنده،

~~از آن اثر مدد می یا بندو به باریدن مسامحت می نماییند .

~~ومن مطلعی النثور البسیط کلمعة م

~~ومن ms355 مشرعی، البحر المحبط، کقطرة2

~~و از مطقلع من، اعنی حضرت وجود که جملهآ انوار، از آثار اوست، وحکم مبدیبیت

~~وظهور واظهار وتربیت وتقویت همه عالم بهحکم ایجادی بروی مترتبست ، این نور

~~بسبط اعنی آفتاب که مثنبسطستت برجهان وتربیت واظهار وبقا و نشو و نما،

~~همگی متعلق به آن، همچون درخشیدن وشعلهزدنی، وذره بی است واز آبخور بحر

~~نامتناهی علم محبط من این بحرمحبط که پیرامن ربع مسکون در آمده است، همچون

~~اندک فطره بی.

~~هرچند این تمتیل وتشبیه به نسبت با وافع ازمطابقت سخت دور است ، جه شعاع

~~و جرم آفتاب درمساحت ومسافت با ذره و لمعه، درتناهی و تصثور غایت برابرند، و

~~هجنین بحر یا فطره در ادراک وتعقثل ونوهشم غور و نهایت همسرند ، ایشان را با

~~مشارق التدداری

~~1- وجزر و مد وقلت وکثرت -خ

~~2 - المشرع موردالماء ومصبها

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_529.png)

~~اطلاق وبی نهاینتی کثنته حضرت وجود وعلم جگونه نسبت ومشابهت تواند بود، اما

~~چون در کالبد گفت، همین میگنجد، پس دیگر به چه طریق تشبیه کنند .

~~السیط بمعنی المبسوط، کالقتبل والمقتول .

~~فکلتی لکلشی طالب ، منوجته، وبعضی لبعضی جاذب بالأعنکة

~~بس همگی ظاهر این صورت اجمالی وتفصیلی من، تا جملهآ قوا واجزاء وکلبات و

~~جزئبیات و افسام اعراض و اجسام و اصناف اسما و اوصاف او، طالب و منوجتهست

~~به همگی باطن این حضرت ومقام احدیتت جمع من ، نا جنانکه در باطن این حضرت

~~لحدیتت همه برهمه مشنملست، ومغایرت وغبریت، زایل وباطل، این ظاهر نیز باه همین

~~صفت موصوف وبه همین نعت معروف گردد، وهرشأنی ازشئون واسمی از اسماء آن

~~حضرت باطن من نیز، عنان هرجزئی از اجزا، وموقوهئی از فوای این صورت ظاهر مرا

~~گرفته است ، وبه ان حضرت باطن می کشد، تا به کلسببت خودش متحقق گرداند.

~~وجهی دیگر، همگی این صورت تفصبلی من بجمیع اجزائه و اجناسه و انواعه، طالب و

~~منوجتهست به هسگی این صورت اجمالی من، تا امداد کلی را به همگی کلتیت خودش ms356

~~ازاین صورت اجمالی قبول می کند ، وهرجزئی از اجزای این صورت اجمالی من که

~~به سمت کلبت موسومست، عنانهای رفایق و روابطی معنوی که میان اجزا و قوای

~~این دوصورت ثابتست، گرفته است، وبه آن عنانها ، هرجزئی وقوتی از اجزا، وقوای

~~صورت تفصیلی مرا بهخود جذب میکند، نا به کمال کلیت خودش منتتصف گرداند.

~~ومثال وصورت ابن روابط ورقایق معنوی که بین الصورتین ثابنست ، در حس

~~رگها است دربدن، که بواسطهآ ابن رکها، مدد واثر روح حبوانی به همهآ اجزا واقطار

~~بدن میبیوندد، وحبیات وثبات این اجزای ظاهر به آن مدد باطن متعلقست ، واگر

~~ناگاه مرضی طاری شود و سکدهیی دریکی از آن رگها افتد که موجب انقطاع مدد

~~باشده آن عضو که آن رگ رابطهآ اوست، از کار افتند وبمبرد، وبه نسبت با عموم خلق،

~~آن روابط معنوی مسدوداست، بهجهت مرض جهل وانحراف وکثرت اهوا و اوصاف،

~~سعیدالدین فرغانی

~~385

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_530.png)

~~386

~~لاجرم میان صورت عنصری انسان ومیان عالم، ازهیچ وجه امداد واستمداد واقع

~~نیست، اما به نسبت با صاحب مقام جمع ، تفتیح سشدد حاصلست، یا به کل این صورت

~~اجمالی، مددکل صورت تفصیلی میدهد، ویا جزء مدد اجزا میکند، پس همگی صور

~~عالم علتوا وسفلا، منوجه وطالب وخاضع وخاشع ظاهر این صورت اجمالی منند که

~~مظهر حقیفی این حضرت احدیثت جمع منست، وبه اعتبار احاطت بهحکم (والله منا

~~ورائهم محببط...) دایرهآ کردار گرد همه در آمددام، وهمه را فراگرفته، وحقیفت

~~(لود لتیتم بحبل لهبط علی الله) بیدا کرده، وبه اعتبار این معنی وایجاد برمثال نقطهآ

~~مرکزه مرحقیقت دایرهآ عالم را ازخود انشا کرده، وجملهآ اجزای این دایره را که صور

~~اجناس وانواع واشخاص عالمست، روی درخود آورده، و به مدد ظاهر وباطن خود

~~مخصوص گردانیده، وبه خود جهات هریک تعبین کرده .

~~پس دراین دو بیت تقریر احاطت می کند بالذات والحکم ، در اول بالذات ، و در

~~ده م بالحکم .

~~ومن کان فوق التکحت، والفوق تحته ،

~~الی وجهه ms357 الهادی عنت کل وجتهة2

~~وهر کس که بالای جهت زیر باشد وجهت فوق زیر او باشد، بهسوی روی راه نمایندهآ

~~او هرجهتی که باشد روی نهد واورا خضوع نماید.

~~این بیت تقریر معنی احاطنست بالذات بهحکم ((والله من ورائهم محبط) . پس

~~میگوید : که آنکس که صفت احاطت دارد به عالم، که بجمیع اجزائه کریست، وظاهر

~~او عین مظاهرش باشد ، و بالواقع جملهآ اجزای محاط او که کریست مرکز و موفف

~~اشخاص بوده آن محبط را برجملهآ آن اشخاص نسبت فوقبست ثابت باشد ، واگرچه

~~بعضی از آن اشخاص چون نظر با پای خود کنند، ایشان را بعضی از آن محیط تحت

~~مشارق التدداری

~~1-س 485ی20.

~~2 - عنت: ای خضعت، عنت الوجوه للحی القیتوم، ای خضعت الوجوه .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_531.png)

~~نماید، اما جون تحت آن تحت را که مرکزپای ایشانست باز حکم فوقیشتت به نسبت با

~~بعضی دیگرثابنست، پس آن محبط، فوق هر تختی است، واگر آن محیط نظر با جهات

~~محاط خود کند، آنچه به نسبت با بعضی از آن فوقست، عین آن فوق را تحت خود پابد

~~باءحکم احاطت بالنسبة والنظر من حیث البعض الآخر، وجهة ارجلهم ایضا، فیکون الفوق

~~تحته بهذا الاعتبار ، کماتری1 مثاله فی الهامش

~~پس معنی "لودلتیتم بحبل لهبط علی الله) بهحکم این احاطت، روشنشود، وچون

~~رتبت محاط، زیر رتبت محبطست واز او نازل، وکمال هر نازلی در ترقتست تا رنبت

~~عالی، واهندای نازل بهرتبت عالی وادراک آن جز به معاونت آن صاحب رتبت عالی ،

~~میستر نشود، پس هرکسی که در عثلو رتبت احاطت جنان باشد که فوق هرتحتی

~~باشد، وهرفوقفی تحت اوبود، لازم باشد که هرجه محاط اوست به جمیع جهاته، خاضع

~~وخاشع او باشند، وذلک معنی قوله : (الی وجهه العالی عنت کل وجهة) .

~~فقوله : عنت: ای خضعت وخشعت من قوله تعالی: ((وعنت الوجوه2 للحی القیوم).

~~فتحث الثری فوق الأثبر لرتق ما

~~فتفت ، وفتق الکرتق ظاهر سنتتی

~~چه زیر زمین عین بالای فلک اثبر است ازجهت حکم ms358 رتق آنجه من فتق کردهام،

~~اعنی قبض آنچه من بسط کردهام، وبسط مقبوض ظاهر سنتت منست، یعنی بهحکم

~~(اولم برالتذین کفرواء ان السموات والأرض کاتتا رتقا ففتقناهما" این جمله عالم کون

~~سعیدالدین فرغانی

~~387

~~1_در هامش مؤلف شارح - قده کرهئی ترسیم فرموده وخوایته است ذهن

~~قارثآن را از کره محسوس به کرهآ معنوی و احاطت دائرهآ کلی وجود مطلق بجمیع دوائر

~~وجودی بسوف بدهد.

~~2-س 420ی10

~~3 - تحت الثری: اسفله . وفوق الأثیر : اعلاه. استعمل تحت وفوق استعمال

~~الاسماء فاعربهما بالضسم علی الإبتداء.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_532.png)

~~388

~~وفساد، مجتمع بود دریک حقیفت، که آن را عنصر اعظم میگویند، واین عنصر اعظم

~~صورت حقیقت طببعتست که جامعست ببن الکبفیات الأربعة ، وهی الحرارة والبرودة

~~والرطوبة والببوسة، لاجرم این عنصر اعظم نیز صورتی وماده یی است جامع صور آن

~~کببفبات که آتش است، وهوا و آب وخاک و رتق عبارت از حقیقت آن اجتماعست،

~~پنانکه تخصیص وتمییز ازاین مرتفع بود، پس به حکم واثر توجثه ایجادی ، حرکتی

~~برمثال مخضه یی درعین آن عنصر ومادهی مرتوق ایقاع کردند، وجون آن ماده مشنمل

~~بود برلطایف وکثایف معحسوسات ، پس در آن مخضه آنجه لطبف بود از آن ماده

~~برمثال وصورت دخانی لطبف از اجزای کثیف متمیز شده که رتق سماوات اجتماع

~~آن لطایفست ، ورتق زمین اجتماع آن کثایف متمیز ازیکدیگر .

~~پس آن دخان را به حکم آن حرکت معنوی ایجادی منبسط گردانیدناء، تمیشز

~~سماوات سبع از آن صورت دخانی به آن انبساط پیدا آمد، که فتق سماوات عبارت از

~~آن بسط وتمبیز است ، بس کثایف آن ماده هم مجتمع غیر متمیز بودند ، که رتق

~~زمین عبارت از آن اجتماع وعدم تمیثز آب وخاک و آتش وهوا بود از یکدیگره آنگاه

~~حکم آن توجه ایجادی اجزای آن کثایف را که مجنمع غیر متمیز بودند، منبسط و

~~متمیتز کرده بس کرهآ اثیر که آتش است وکرهآ هوا و کرهآ آب وکرهآ خاک که زمینست

~~انه آن حاصل آمد ((وذلک1 تقدیر ms359 العزیز العلیم) .

~~بس میگوید: که بیش از آنکه آن کثایف هنوز درمرتبهآ رتق بودند بالای فلک

~~اثیر و زیر خاکه بکی بودند، وفوفیتت وتحتبکت آنجا نبود، واین فتق وبسط و تمییز

~~مر آن مقبوض مجتمع غبر منمبیز را ، مقتضای ظاهر حکمت من بود تا تمییز میان

~~اصحاب قبضتبین وافع شود، وکمال تفصیل که تحقیق مطلوب وقصد اول که کمال

~~اسمابی است برآن موقوف بود به حصول پیوندد، پس تعبثن وتمبثز جهات فوق و

~~مشارق التدراری

~~1-س 36، ی 38. قوله (س5) : ازاین ... فی م : دراین ... (س 19) : برای آنکه

~~تمییز ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_533.png)

~~نحت اثر حکم فتق منست، لاجرم همه درتحت حکم مننده از بالا وزیر، وخاشع و

~~خاضع من، خضوع وخشوع جزء مرکل وفرع مراصل را .

~~ولا شبهةة ، والجمع عین تبفشن ؛

~~ولا و جهةة، والأین بین تشتثتیا

~~و هیچ شبهتی نیست مرهبچ جزئی از اجزای این صورت اجمالی عنصری مرا

~~در کلسیتت و نفی غیر و غبریتت و کمال جمعبتت آن حضرت احدیتت جمع من،

~~جونکه نظر ازاین مقام جمع موجب یقین است ، بل حقبقت این مقام جمع من خود

~~عین یقین و رافع همه شبهههاست ، و هرجزئی و فتوتی از اجزا و قوای من ،

~~رن این حضرت گرفته است ، و جمعیکت و کلیتت او بافته ، تا چنانکه هراسمی

~~ازاسمای ذات وهرحقیقتی از حقایق او با تمیز وتخصصی که اوراست، بر همگی اسماء

~~مشتملست درحضرت، وکمال حضرت هویتت ووحدث جمعبت درهربک تماما ظاهر،

~~هم چنین هرفتوئی وجزئی از قوا واجزای من که صور آن اسمااند، اکنون برهمه

~~مشتملست، پس شبهت کجا تواند بود، و به نسبت با حقیفت و مقام من هیچ جهتی معین

~~وبتعدی مببسن نبست، جه در نظر جمع، بالا و زبر و فرب و بعد، بک رن می نمایند،

~~ولقظ ابسن که معبن جهت مکانی است، مقنضی جدایی تفرقه وبیگانگی است ، پس

~~دراین حضرت جمع این لفظ این نیز نمی گنجد .

~~ولا عتدة، والعدة کالحد* قاطع"ب

~~ولا مثتدة ، والحدة شرک ms360 مثوفتت2

~~وعدد هم نیست2 دراین مقام من چون شمار قاطع و ممیتزاست میان یکی و دو وسه و

~~بنج، جنانکه حده، قاطع است مبان محدود وغبر او، وجون به نسبت با این حضرت و

~~حقیفت جمع من، دو وسه وجهار عبن یکیاند ، بهحکم سرایت وحدث حقیفی و

~~سعید الدین فرغانی

~~389

~~1 - فی بعض النشسخ: ولا جهة، والأین بین ... شارحعلامه در شرح لفظ جهت ،

~~آوردهاند وای گویا ناسخ اشتباه کرده ایست و وجهه ضبط نموده ایست

~~2 - الحدة القصاص.

~~3 - الموقتت: المحددة الوقت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_534.png)

~~290

~~جسعیتت او، ازاین حضرت احدیتت جمع درهمه ، واشتمال هریک برهمه از نظر این

~~مقام مذکور، لاجرم حکم قطع و فصل و هجر و وصل که درمراتب اعداد ومعدودات

~~ثاینست، ازمن منفی است ، وحکم مدت وزمان که مفهوم است از لفظ - منی - هم

~~دراین مقام من وحال من نمی گنجد ، چه منیء به نظر ازاین مقام من شرکاست مضاف

~~به کسی که تعبین و تبیین وقت میکند، چنان که کسی پرسد که حکم سلطنت فلان

~~بادشاه، کی بود؟ آن مستآول وفت وزمان پادشاهی آن پادشاه را معین کند وحدی بنهدو

~~ابندایی واتنهایی پیدا کند، و به آن بیان، ابتدا واتنهای حکم پادشاهی اورا از بعضی

~~از منه، نفی کند ودر بعضی اثبات، پس دراین اثبات و نقی، شرکی در پادشاهی و حکم

~~آن بادشاه، اثبات میکند، جه در نفی حکم ازاو، اثبات حکم دیگری مدرجست، و

~~درحضرت من وبه نسبت با نظرمن، هیچ غیر، وغیریتت وشرکت نیست، وابندا واتنهای

~~همه - منم، پس عدد ومدد وکم وکیف ومتی و ایین ، دراین مقام من نمی گنجد .

~~ولا ندة فی التدارین یقضی بنقض ما

~~بنیت، ویمضی امره حکم امرتی1،

~~و هیچ مثلی وهمنایی نیست مرا در هردو سرای دنیا و عتقبی که آن مثل وشریک

~~به خرابی آنچه من بنا کردهام حکم کنده با امر او امضای فرمان من کنده بعنی هیچ

~~مشارکی مرا درجوهر وحقیقت نیست، چه ms361 معنی ند دراصل لغت، مشابه و مشار کست

~~درجوهر، ودرمشارکت درمرتبه وحکم هم به ابن لفظ، استعارت کردهاند.

~~پس میگوید: اگر درجوهر وحکم ومرتبه، مرا مشارکی باشد، تا مرا در احکام

~~مشارفق التدراری

~~1- الندة : المثل. الدارین: الدنیا والآخرة . یمضی: ینفذ الإمرة : الولایة

~~2- بعنی تکثسر هددی پیرامون آن قدر و منزلت نمیگردد، چه آنکاه - عد - مستلزم

~~تفصیل وتفریق ومدت مقتضی تعیین اجزاء وتفصیل حدودیست ومثالا مستتبع نشرک

~~وکفر والحادست.

~~(این جدائی زکندی روش ایست

~~روش عاشقان جدا بانشد)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_535.png)

~~ابجادی موافقت نماید با مخالفت کنده وهردو قسم واقع نیست ، ججه موجب افتقار

~~ایبت، ووجود یکی بیش نیست، وغنای حقیقی لازم ذاتی اوست، پس افتقار آنجا

~~چجه کار دارد؟

~~ولا ضد فی الکونین والخلق ما ثری،

~~بهم للتتساوی من تفاوت خلکقة

~~وهیچ ضددی، اعنی: امری وجودی دیگر نیست در دوعالم ظاهر و باطن من که داخل

~~باشد با من تحت جنس واحد ومنافی من باشد در اوصاف خاصتهآ من ومیان ما ازجهت

~~آن اوصاف اشعدالبعد باشده کالسواد والبباض والخیر والشرء ازیراکه وجود یکی

~~بیش نیست در حد وحقیقت، و آن عبن منست، وهروصفی که هست مضاف جز به آن

~~رجود یگانه نیست، وجملهآ موجودات در نفس اضافت آن وجود به ایشان منساویند،

~~بینانکه هیچ تفاوتی درموجودیتت میان ایشان نیست ، وهر کس را آنچه در بایست

~~ضروریست درخلقت او از آن وجود یگانه، اورا حاصلست، لاجرم هردو عالم ظاهر و

~~باطن بما اشتملا علیه ، صور صفات من بیش نیستند ، پس منافات که در معنی ضدیگت

~~مدرتجست ، میان من وهیچ صفتی ازاوصاف من، تنواند بوده لاجرم اصلا حکم ضد

~~و ضدیت در کونین که ظاهر و باطن منست، ثابت نیسست به نسبت با نظر از این مقام من .

~~ودر این بیت تضمین این آیت کرده است از قرآن عزیز که : ((ما تری2 فی خلق

~~الرحمن من تفاوت) ای : فی ابجاد الخلق واعطائه ابیاهم الوجود منه من کونه وجودا

~~محضا من تفاوت، ای فی ms362 اصل الخلقة، وفیما یرجع الی احتباج کل موجود البه (فارجع

~~البصر، هل تری من فطور) ای ، خلل واقع فی نفس الوجود المضاف الی کل موجود،

~~سعید الدین فرغانی

~~391

~~1 - هیچ معاند ومفابلی نیست که درصدد منافات ومضادت باشد با من، که همه

~~خلائق درعدم ذاتی وفقدان اصلی خود بمفتضای (ما تری خلق الرحمن من تفاوت

~~متساوی افتادهاند ، که ((لیس فی الدار غیره دیشار).

~~غیر او، هرچه هست ، بازی بود

~~ما و من ، قصهآ مجازی بود

~~2-س 467ی3

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_536.png)

~~392

~~وقصوره عما یحناج الی ظهوره .

~~ومنتی بدالسی ما علی لبستته؛

~~وعنتی البوادی بی الی اعبدت1

~~واز من وحضرت جمع من بیدا شد ازبرای تحقیق کمالات، هرمظهری وصورتی که

~~برباطن خود بوشبدهام وبدان مظهر وصورت درهرمرتبهآ مثال وحس ظاهر شده،

~~اعنی: صور ومظاهر حستی من هم ازمنست ومظهر غبر ظاهر نیست، وظهور آن صور

~~مثالی وحسی وتلبشس من بدان، ازجهت تحقیق کمالات منست نه ازجهت غیری ، و

~~هرکاری وامری وحضرتی و حقیقتی که اورا ابتدائی و اننهائی ثابت یا متعقل است، آن

~~جمله ایندأت ازمن صادر شده است، واز اسماء وصفات من وهم به مدد من اننها و

~~زجوعش به من واسماء منست از آن جهت که من متحقفم بهحضرت هویتت ((هو الاول

~~والآخر ، والظاهر2 والباطن") ومنه بدأ، والبه بعود.

~~البوادی من قولهم : فلان فعل بادی بدو بدی، ای اولا.

~~وفی* شهدت الستاجدین لمظهری ،

~~فحفکفتت انتی کثنت آدم سجندتی

~~ودر ذات خودم مشاهده کردم فرشتگانی را که به حکم (اسجدوالآدم3 فسجدوا...)

~~بر مظهر وصورت کلی خودم را که آدم بود، سجده می کردند، واورا خضوع وخشوع

~~مینمودند، پس به علمی محقق دانستم که آدم من بودم وسجدهآ مضافهم به من بود،

~~وسحده کنندگان غبر من نبودند، ومن ازحیشیکت بعضی ازصور صفات وجزآیتت

~~خودم ، سجدهآ صوری ازصور کلبست وجمعیتت خودم کردم از آن جهت که مظاهر

~~عبن ظاهرند دراین شهود انم اکمل من .

~~وعاینت روحانیتة الأرضین ، فی

~~ملایک علتین، اکفاء رتبتیآ ms363

~~مشارق التدراری

~~1 - البوادی: الظواهر.

~~2-س 457ی3

~~4202ی15

~~4 - علیشون: أعلی مکان فیالجنة الأکفاء: جمع کفو، وکفوک من کان بمنزلتک

~~ومغامک

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_537.png)

~~ومعاینه بدیدم به - نظر کل شیء فیه کل شیء، مرروحانبتت و ملائکهآ زمینی وقوای

~~سشفلی را درعبن روعانیکت، وملائکهآ سماوات وأعلی علبین، اعنی عرش و کرسی که

~~جمله برابر بودند در رتبت ، از آن جهت که حکم صور ومظاهر بک ذات بیش نبتند،

~~واز جهت مظهریبتت هیچبک را بردیگری مزیت نبست .

~~ومن افقی الدانی اجتدی رففی الهدی ؟ ومن فرفی الثتانی بدا، جمع وحدتی

~~وازطرف زیر ونزدیک من به عالم خلق و مخلوقات، اعنی از نفس و مزاج من هدایت

~~صراط مسنقبم شریعت وطریقت عطا خواستند رفیقان من ازاولیا ومؤمنان ، وازاین

~~تنفرفة دوم من که رجوعست ازاین مقام احدیتت جمع بهجهت تکمیل وارشاد، جمع

~~وحدث من پبدا شد مروحدث وجود وکثرت علم را.

~~یعنی : پبش از تحقشق من به این مقام احدیتت جمع و رجوع ازاو به عالم تفرفه ،

~~وحدث خودم را از کثرت خود منمیتز میدیدم ومضاده بیکدیگر میشناختم ، و جون

~~هابن حضرت تحفشق بافنم، عبن آن وحدث خودرا منبع ومجمع وحدثت وکثرت وجود

~~و علم دیدم، تا درهروحدث وکثرتی اورا دراو هروحدث وکثرت را مشاهده2 کردم

~~اجتدی، ای : طلب الجد وی، وهو العطاء .

~~لی ، النکفس، قبل التکوبة الموسویکة3

~~وفی صعق دکشی الحس" خکرت ، افافة2

~~تقدیره : وفی حال صعفی، ای غببتی الحاصلة من جعلی للحس ، ای الجبل دکتآ،

~~ای منکسرآجذاذآخرت لی نفسی ، ای وقعت مغمی علیها قبل توبنها حالة الافاقة فی

~~سعیدالدین فرغانی

~~393

~~1- الدانی: القربب. اجتدی: نال. الرفق: اللتطف، المراففة، الملاطفت

~~2_ تا در هروحدتی و کثرتی اورا او درهروحدتی و کثرتی را مشاهده کردم -ح -.

~~3 - الصعق: مصدر صعفته الصاعفة، ای: اصابته. الثدکة الهدم . خترت: سقطت

~~من العلو. التوبة الموسویثة: التوبة المنتسة الیه - علیه السلام -. فی م : دک الحس

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_538.png)

~~394

~~صبورتها الموسویتة . یعنی آنجه درقر آن عزیز آمده است : فلمتا تجلتی ربثه لاجبل ms364 ،

~~جعله دکتآ، وختر موسی صعفا ، فلمتا افاق، قال: سبحانک1 تبت الیک .

~~حال من بود که برکوه، که صورتی ازصور حستی من بود هم از حیشیتت حضرت

~~اطلاق خودم، تجلتی کردم، و آن صورت جبلشی خودم را خرد وپاره کردم، وازهببت

~~آن بارهشدن کوه هم، من درصورت موسوی خودم بیهوش شدم، ونقس و صورت

~~موسوی من در آن بیهوشی که ازهیبت پارهشدن صورت جبلتی من وافع شده بود،

~~بیفتاد، وبعد از آن جون این صورت موسوی من بههوش بازآمد، وهشیباری بافت،

~~از آن گستاخی طلب رؤیت توبه کرد، پس آن بیهوش افتادن صورت موسوی من پیش

~~از حالت افاقت وتوبهآ او در آن حال واقع بود، پس مرا این علم محفق که ظاهر به همهآ

~~مظاهر منم ، ومظاهرم عین ظاهر است، واین وحدث ذات من جامع این همه2 مظاهر و

~~ظاهر وباطن ایشانست ، دراین تفرقةآ دوم ازاین حضرت احدیثت جمع حاصل شد .

~~فلا ایتن بعد العین، والسشکثر منه قد اففت ، وعین الغین بالصتحو اصحت)

~~پس اکنون هیچ لفظی که مثنبیء ازطلب ونایافت باشد، چون لفظ ایثن وامثال

~~او بعد از تحقق من به این عین ذات وجمع وحدث مذکور، نمانده است ، جون که

~~ازاین مستی بیخبری خودم ازاین جمع وحدث مذکور، به کلی هشیاری یافتم ، وابر

~~حجاب والتباس ازپیش این آفتاب وحدث ذات وجمعیثت او به این هشیاری مذکور،

~~گشاده و صافی و زایل گشت، و این آفتاب بکلیتتها ظاهر شد، وطلب و حجاب و تعیثنی

~~که موجب نایافت بودی به آخر رسید.

~~مشارق التدراری

~~1- 47ی 140139

~~2 - نظام -خ-

~~3 - الأین: الآن والوقت. العین: حقیقة الشیء" عین الثاتیبة: الذات. الغین: الإحتجاب

~~عن الششهود مع صحشة الاعتقاد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_539.png)

~~وآخر محوجاء ختمی، بعده،

~~کاول صحو، لارتسام بعتدة

~~وآخرین مقام محوی وفنابی کلی از مفامات محو وفنای سه گانه که این مقام احدیکت

~~جمع من که ختم کار و سیر من بروی شد، بعد از آن محو آخرین بود، همچون اول

~~صحو وحال ms365 ومقام احتجاب منست بیش از سلوک ازجهت ارتسام این هردو مقام، اعنی

~~محو آخربن وصحو اولین به اثبات عدد وحکم مغابرت وحدث وکثرت در او.

~~یعنی: چون محو وفنا را سه مقام کلی است به نسبت با عموم انبیا و اولیا، وچهارم

~~ه نسبت با خصوص خانم النسببین است ((صلوات الله علیه وعلیهم) اول محو وفنای نفس

~~وصفات اواست، ودر او مشهود وحدث وجود است از آنجهت که در آیینهآ کثرت

~~حقایق علم وصفات او منطبع استه جه هرگاه که آیینه از منطبع پر میشود، سطح

~~آیینه تمام بوشیده میشود ومنطبع بوصفه دراو آشکارا می باشد .

~~ومقام دوم، محو وفنای روح وصفات اوست، ومشهود کثرت حقایق از آن جهت

~~که در آبیینة وحدث وجود که باطن روحست ، منطبع است ، لاجرم وحدثت که آیینه

~~است نابیداست ، وکثرت که منطبع است پببدا.

~~ومقام آخرین، محو وفنای تقیشد است به هریک ازاین دوشهود وجمع میان ایشان،

~~ولیکن به ابقای حکم مغایرت میان این وحدث وکثرت که در این دوشهود ثابت بود،

~~جنانکه از شیخ ابوسعبد خراز، رضی الله عنه، که صاحب این مقام جمع بود، سؤال

~~کردند که : ((بم عرفت الله) ؟ جواب فرمود که : (بجمعه بین الأضداد) ، پس این آیت

~~بخواند که ((هو الأول والآخر والظتاهر1 والباطن ...) بس اثبات مغابرت وحکم عدد

~~و ضدیتت کرد دراین مفام با تحفتق جمعیت .

~~و مقام جهارم ، خصوصی که ختم کار و سیر محمتدی - صلوات الله علیه -

~~سعیدالدین فرغانی

~~395

~~1-س57،ی3

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_540.png)

~~396

~~براو است ، بعد ازاین مقام سوم است که آخر مقامات عمومی است، لاجرم می گوید:

~~ابن مقام آخرین از مقامات محو سه گانه که این مقام خصوصی که ختم کار من براو

~~است، بعد ازاو است، از آنروی که حکم عدد ومغایرت میان اول و آخر، دراو ثابت

~~ومرتسمت ، به نسبت با نظر صاحب مقام جمع، هم چون مقام حجابیتت و صحو اولست

~~که اعداد و معدودات ومغایرت ومباینت ، میان هریک ودیگری دراو ms366 ثابت و محفتق

~~است به نسبت با نظر محجوب که هردو از این مغام اعدیتت جمع من محجوب و

~~ممنوعند، واز مشاهدهآ وحدت حقیقی و نفی عدد وعدم مغایرت وغبر و ضد که دراین

~~مقامست محروم، والله المرشد.

~~وهمین معنی را به مبالغتتر ، دراین بیت آینده میگوید :

~~ومأخثوذ محو الطکمنس ، محفا ، وزثته بمحذوذ صحو الحس فرقا بکفتها

~~وکسی که گرفنار محو وفنای اوصاف وعادات نفس است، با مبالغت در آن فنا به انضمام

~~فنای اوصاف روح با فنای اوصاف نفس ومضاف با این هردو فنا، محو و زوال و

~~استهلاک کلی عبن هردو اورا برسنجیدم به کفتهآ میزان شهود و کشف خودم ، برابر

~~است باآنکه مقطوعست از این مقام من به سبب هشباری حضور با عالم حس، و ادراکات

~~او بر آن مقصور، ازجهت تقیشدش به تفرفهآ اول، بیش ازشروع درسلوک، و دوئبست او

~~در کثرت محسوسات منحصر.

~~المحو فی اللشغة : زوال الأثر واذها به . والطمس : هو المبالغة فی ذلک. والمحق :

~~الاعدام . واما فی اصطلاح القوم : رفع اوصاف العادة ، واذهاب العلکة هو المحو، ورفع

~~جمیع الاوصاف هو الطمس، والاستهلاک فی العبن هو الحق ، فجمع فی هذا البیت بقوله:

~~"(ومأخوذ محوالطمس محقا ...) بین فناء اوصاف النفس والروح، مع استهلاکهما جمیعا

~~مشارق التدراری

~~1- الطشمس: مصدر طمس الرسم ، ای انمحی واندرس. المحف التلاشی والافناء

~~انمجذوذ : المقطوع

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_541.png)

~~بالکلبة اثرا وعینا فی عبن حضرة الجمع .

~~بعنی: در احتجاب ازشهود احدیثت جمع ومقام او، کسی که برجملهآ مراتب سه گانهآ

~~کلسی فنا به سیر محقق گذشته است وبهحضرت جمع الجمع، تحقق یافته، او برابراست

~~با آنکس که بیش ازسلوک به عالم حس وتفرفةآ محسوسات مقبد است ، وبه آن تقبد

~~ازاین مقام احدیثت جمع محجوب، چنانکه مثلا آنکس که راه بادیهآ خونخوار فطع

~~کرده است، ودر حرم مککه در آمده، اما هنوز به مشاهدهآ کعبه مشرف نشده، او در

~~احتجاب از شهود عبن کعبه ، برابر است باآنکه هنوز در افصای مشرقست ، قدم در

~~راه نانهاده ms367 ، واز همانجا ازدیدار جمال کعبهآ معظتم ، محجوب ومحروم است .

~~فنثقطة غین الغین عن صحوی انمحت ، ویقظة عین العین ، محثوی ، التغت1

~~پس نقطهآ حرف - غین - بقیتتی که حجاب عین کعبهآ احدیتت جمع بود ، ازپیش

~~ظهور اشعکه آفتاب این تجلتی احدی جمعی من به کلی زائل شدهاست، و بیداری چشم

~~این حقیقت من که جامع ومنبع وعبن همهآ اعیانست ورافع حکم مغایرت ازمیان ایشان،

~~از آن خواب غفلت ومستی بیخبری از حقیفت این جمعیکت حقیقی مرآن محو مراکه

~~دراثنای سبر ازجهت رفع اغبار، بعضی را آزخود تقی می کردم، باطل گردانبد ، و

~~چون هیچ حجابی نماند اکنون محو و صحوء پیش من بکسانست ، جه در هیچ حالی

~~ومقامی، ازشهود این حضرت احدیثت جمع خالی وغایب نیستم، ودر صحو و محو،

~~برخورداری من ازشهود "کل یوم1 هو فی شأن) ، که تمکین در تلوین است برابر

~~است، واثراجابت "التلهم* ارنا الأشیاء کما هی) درهرذره یی از ذرات خودم در همگی

~~احوال مییابم .

~~الغین الأول من حروف التهجبی ، والثانسی : بمعنی الحجاب. والعین الأولی من

~~الحواس، والثانیة : بمعنی الحقیفة

~~سعیدالدین فرغانی

~~39

~~1 - الفت: ابطلت .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_542.png)

~~398

~~وما فاقدة فی الصکحو، فی المحو واجدة،

~~لتلوینه ، اهل، لتمکین زلکفة

~~تقدیره ، ولیس اهل لمفام تمکین القربة الحقیقة من الحضرة ، من هو فاقد للشهود

~~حال صحوه، ای حضوره مع الاحساس بعدالغیبة عنه، وواجد شهوده حال محوه، ای

~~غیبته عن عینه وعن جمیع اوصافه ، لأن من یکون شهوده فی معرض الاحتجاب ، هو

~~صاحب تلوین ، وصاحب التتلوین لم یؤهثل لمقام التمکین . فاللام فی قوله : لتلوینه ،

~~لام العلة

~~یعنی: نیست اهل وسزاوار مرمقام تمکین و ثبات را درقرب به حضرت ذات و

~~جمعبتت " کسی که او درحال هشباری و احساس و ادراک اشیا غایب شود از کشف

~~شهود، و گم کنندهآ جمعیگت خود باشد در آن حال، و باز درحال غیبت از احساس و

~~ندراک اشبا وعدم حضور با صفات خودش ، پابندهآ مقام کشف وشهود باشد ، ازبراکه

~~چنین کسی که ms368 کشف وشهودش به غیبت ازخود واحساس به صفات خودش متعلق و

~~مقیتد است، اومحصور مقام تلوین است، و محصور مقام تلوین اهل مقام تمکین تتواند

~~بوده جه صاحب تلوین کسی را گویند که شهود او به وحدث تجلشی اسم ظاهر باکنرت

~~تجلی اسم باطن، مقیگد باشد، تا اگر شهودش به وحدث اسم ظاهر متعلق باشد، چون

~~تجلسی روی نماید مستلزم کثرت وتمیثز اشبا، او محجوب شود به کلی ، ونیز اگر

~~شهودش به کثرت اسم باطن تعلق دارد به ظهور حکم وحدثت، تجلتی ظاهر از شهود

~~محروم گردد، پس صاحب تلوین را چون تجلتی اسمایی میباشد به حکم تفاوت

~~واختلاف احکام اسماء حجاب به وی متطرق میشوده اما صاحب تمکین را منشأ شهود

~~و تجلتاتش حضرت ذات وجمعبت است بین الظاهر والباطن ، لاجرم میان وحدث و

~~کثرت جمع میتواند کرد، و احساس به کثرت اوصاف خودش مانع شهود وحدث تجلی

~~نسی آید، اما اگر از کثنه غیب وحضرت "کل* یوم2 هوفی شأن" وجناب "او استأثرت

~~مشارق التتدراری

~~1 - فی بعض النسخ : لتلوینه اهلا.

~~2-س455ی 29

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_543.png)

~~به فی مکنون الغیب عندک" تجلیات گوناگون روی نماید، حکم آن تجلیات براین

~~صاحب تمکین فحسب نبز هم پوشبده باشد، ودر آن حبرانماند، وهیچ حکمی بر آن

~~تتواند کرده جه آن به صاحب تمکبن درتلوین مخصوص است .

~~پس میگوید : که گم کنندهآ شهود درحال حضور با خودش ، وپابندهآ آن درحال

~~محو و صحو و عدم احساس بهخودش ازجهت آنکه مفیتد مقام تلوین است، اهلیگت

~~تحقق به مقام تمکین فحسب ندارد تا به مقام تمکین درتلوین جهرسد .

~~تساوی النکشاوی والصشحاة لنعتهم، برسم حضورر، او بوسم حظیرةا

~~اکنون برابرند به نزد من مستان مقام تلوین با هشیاران مقام تمکین فحسب، ازجهت

~~نعت تقیشد هربک به اثر حضور با تجلی مخصوص به ایشان، محصوری در دایرةآ مقامی

~~معبتن ، جون مقام تمکبن فحسب که از آنجا نجاوز تنواند کرد .

~~وجهی دیگر: برابرند مستان احوال با کشف وشهودی که ms369 ایشان را است یا

~~هشباران مقامات سلوک قبل الکشف ، جون مقام توبه و زهد وتوکل وامثال آن از

~~جهت تقید مستان به اثر حضور یا تجلی معین، وتقیشد هشیاران به نشان حظبره، اعنی

~~مقامی که به آن مقبتدند ، وتجاوزشان از آن مقام و حکم او مبسر نمیشود ، جنان که

~~منقولست که خضر مرخواص را به صحبت طلب کرده او ابا کرد، و گفت: ترسم که

~~وثوق به صحبت تو صحتت نوکل مرازبان دارد.

~~پس میگوید: که اصحاب احوال مع شهودهم، با ارباب مقامات مع احتجابهم ،

~~در تقید به اثرحضور ونشان مقام برابرند، وهردو از این حضرت جمعیتت من محجوبند

~~بدر آنکه هردو از جادهآ من منحرفند هم برابرند .

~~الحظیرة : مشتقة من الحظر، فاستعار به هیهنا عمتن تقیکد بمقام وحظر عن غیره.

~~سعیدالدین فرفانی

~~399

~~1 - التشاوی، جمع نشوان: وهو السکران. الصحاة : جمع صاح. الوسم: العلامة

~~الحظیرة: اصلها مأوی الغنم، ثم یستعمل اکل مأی یجتمع فیه. (س 5): محو وحضور.. م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_544.png)

~~400

~~صفات التباس ، اوسمات بقیکةا

~~ولیسوا بقومی من علیهم تعاقبت

~~وقوم ومنابعان من حق المتابعه، نیستند کسانی که صفات حجابیتت احوال برایشان

~~پیباپی طاری میشود، وبه تجلیی واسمی معین مقیدند ، تا صفات واحکام اسما و

~~تجلسبات دیگر به حکم نشأت ، با ادوار زمانی ایشان را درحجاب والتباس میاندازد،

~~وکسانی نیز که نشان بقایای نقوس وارواح ایشان، مرایشان را، درقیود مقامات سلوک

~~محصورمی دارده و بهحکم و نشان آن بقایا تجاوزشان از مقامات میسر نمی شوده چنانکه

~~ازخواص ذکر کردهشد ، ایشان نیز برقوم ومتابعان من حق المنابعه نیستند ، جه اگر

~~سبر ایشان برقدم من راست افنادهبودی نه ارباب احوال بهحضوری و اسمی مقیتد

~~بودندی، ونه اصحاب مقامات در مغامی واقف شدندی، چه راه من راست تا بهحضرت

~~کمان میبرد ، واین قیود که مراین اهل مقامات واحوال را2 معترض گشته است ،

~~به سبب اندک انحرافست ازجادهآ قویم من که حقیقت عدالتست، پس هر که در آن سبل

~~منحرف افتاده است ، او ms370 قوم ومنابع من نیست حق المتابعه ، ودر طریقی که من سیر

~~کرده ام به تحقق به حقیقت اعتدال به نسبت با هرمرتبهیی وخلقی، سلوک او به تحقیق

~~نبیوسته است.

~~مشارق التدراری

~~1 - تعاقبت الراکبان علی الثرکوبة : رکب کل منهما مثرة ، ویستعمل لفیر ذلک

~~والسمات جمع بسمة : العلامه. ولیسوا بقومی: نه از قوم منند ومذهب من دارند آنانیکه

~~هردم درتحت حکم صفتی و متلون برنگیاند و بمقام تمکین و استقامت نمیرسند و غوطهور

~~دراحکام حجابیشت صفاتند، وچون بقیهئی ازنشان ایشان در دیوان اکوان باقی مانده

~~بانضرورة مقهور آن احکامند ، واحظه فلحظه درتحت قرمان صفتی محجوب مانده و

~~مغلوب آن میباشند:

~~((در کفی جام شریعت در بکی سندان عشق

~~هر هوسناکی چهداند، جام وسندان باختن)

~~2- متعسرض گشته - خ ل -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_545.png)

~~ومن لمیرث منشی الکمال، فناقص0،

~~علی عقبیته ناکص، فی العثقوبةا

~~وهر که از متابعان من ، ازمن تحقشق به مقام کمال میراث نیافته است، او در سلوک طریق

~~اعتدال حقیقی من ناقص بوده است، واز طریق مستقیم من کیفته شده، ودر سبیلی

~~منحرف سیر کرده است وبازپس رفته، ازیراکه کسی که در طریق منحف رود هرچند

~~پیش رود، از مقصد دورتر افتد، پس چنان باشد که آنچه اورا پیش میبایست رفت، از

~~قهقری ازپس پشت رفته است، و از مقصود دور افتاده، وحینئذ در عقوبت هجران و

~~حرمان ازحضرت ومفام کمال گرفنار شده است .

~~یقال : فلاذ نکص علی عقبیه، اذا رجع الی وراءر ومشی فهفری.

~~وما فی ما یتفکضی للبیس بقییة، ولا فیء لی یقضی علی بفییئة

~~ونسانده است درمن هیچچیزی از احکام جزئیتت و تمیز که مرا به سوی پوشش و

~~حجابیتت بقیکتی بود، وبه ثبوت غبر وغبریتنی حکم کنده بل که جون جملگی اجزای

~~من کل شده است وصفات همه یک ذات گشته ، پس بقیتت از کجا باشد که مفضی

~~تلبشس وحجابیتتشود، و مرا نیز هیچ سایه یی نبست که به رجوع من از این مقام احدیت

~~جمع برمن حکم ms371 کند.

~~بعنی: وجود وعلم درحضرت وحدث وهویتذات، عبن ذاتند، ومرتبهآ الوهبت و

~~حقیفت و برزخبت وجمعیت میان احدیت وزاحدیت که مبدییت بر آن مثرتبست، عکس

~~وظل تحضرتذاتست، وبه حکم "الم تر الیربتک کیف مدانظل2..." چون آن سایه از

~~جتیت تحقیق کمالات اسمایی که در حقیفت او مدرج بود امنداد یافت ، وجود وعلم،

~~بما اشتملا علیه من الحقایق الاالهیکة والکونیة ، به آن امتداد دراین مرتبة الوهت

~~سعیدالدین فرغانی

~~(0)

~~1 - العقب: مؤختر القدم. نکص: رجع الی الوراء خوفا وجبنا . نکص علی عقبیه: رجع

~~ما کان بریده وارتده.

~~2-س25،ی 7)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_546.png)

~~02

~~به صورت اسما وصفات، ودر مراتب دیگربه صورت موجودات مفصتل و مشمیتز ، ظاهر

~~شدند ، وابن صور تفصبلی، سایهآ آن اجمال آمد، وبهحکم (ولو شاء لجعله1 ساکنا)

~~اگر حضرت وحدث ذات خواستی بر مقتضای ((ان الله2 لغنی* عن العالمین" بر کمال ذاتی

~~که درباطن آن حضرت ثابت بود و آنجاء همه برهمه ، مشتمل، اقتصار فرمودی، و آن

~~سایهآ اصلی را میند نگردانیدی و به آن امنداد، نظرا الی کمال الذات، لا الی کمال الظل،

~~هیچ احختباج نبودی، پس جملة این صفات که درامتداد آن سایه از او منتشیاند، سایهآ

~~آن سایهانده بل عین او، چنانکه بروفق ((ثم جعل الشمس3 علیه دلیلا) عین شمس سایة

~~اسم نور است، وشعاع او که ازاو ممند ومنبسطش میبینی، سایهآ اوست، بل عین او،

~~و امنداد آن سایه از برای آن بود، تا هرجزئی واثری که به صورت صفتی، از عین وکل

~~نمبز بافته است، همرن کل وعبن شوده و به آن رنگ به حضرت هویشت و احدیتت

~~ذات که اصلست، رجوع نماید.

~~پس آن سایه را دو حال آمده یکی - امتداد تا به غایت ، و دوم - رجوع تا به

~~نهایت خودش، و به حسب آن دوحال، دو صورتش تعبین افنادم درامنداد صورتی

~~تقصبلی که عالمست بما اشتمل علبه، ودررجوع صورتی اجمالی که این صورت عنصری

~~انسانیست، پس به این صورت اجمالی علی التعاقب رجوع میکرد به ms372 این مرتبهآ جمع

~~الوهت ، ولیکن به غلبةحکم حقیقتنی ازحقایق این مرتبه، تا آنگاه که نوبت رجوع

~~بهصورتی رسبد درغایت کمال و حاق* اعندال، وآن صورت محمدی است - صلیالله

~~علیه وسلتم - پس ساز رجوع برکار کرد، و آهنگ آن فرمود که از سایه به حضرت

~~نور رخت بربندده واز حکم سایگی درخود اثری نگذارده پس دروقت صبح که حکم

~~برزخبتت و جمعیتت دارد به حضرت نور حقیقی توجثه فرمود، وجون به حضرت جمع

~~مشارق التدراری

~~1-س7425)

~~2-29،ی5.

~~3-425ی7)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_547.png)

~~((قاب1 قوسین)) رسید، بعضی از احکام صفات را آنجا به صورت سایه در بی خود یافت،

~~لاجرم از آنجا سبک عنان به تفرقهآ عالم تافت، و به زبان تضشرع رفع آن احکام جزئیت

~~درمیخواست ، ومی گفت : "اللتهم اجعل لسی نورا فی قلبی ...) الی آخرالدعاء . و

~~بک یک را از آن احکام سایگی وصفاتی به تفصیل از اجزا وقوای خود به استمداد دعا

~~ازخود دفع میکرد، وبهمدد "ثم قبضناه الینا2 قبضا یسیرآ" یکیک را به تدریج تعیشن

~~تجلسی وحضرت احدیتت جمع پیوندمی داده نا به آخربه کلی فرمود که: ((آلتلهم2 اجعلنی

~~نورآ" وبه یکبارگی تعبشن تجلتی احدی جمعی منخلتص شد، واز سایهآ جملهآ مراتب ،

~~به کلی متقلکص گشت.

~~وآنجه دراین بابها مذکور است که مصطفی را ((صلی الله علیه وسلکم) سایه نبوده

~~"عنیش اینست، و نفی سایه، صورتی هم میباید که بوده باشد، چه هر معنی را صورتی

~~درعالم حس ضروری است، هرچند درظاهر احادیث صحاح دراین باب خبری نیامده

~~است.

~~پس ناظم، رضی الله عنه، جون ترجمان این مقامست، لاجرم گفت که مرا سایهآ صفتی

~~نسانده است، درهیچ مرتبه بی که همرن نور ذات و آفتاب تجلی نشده باشد، تا بر من

~~ازجهت دفع وتکمیل آن به رجعت بهسوی مقام تفرقه حکم کند، بل که چون من، همه

~~نور شدهام ، وبهحضرت احدیتت جمع بیوسته، وهمه اجزای من، کل گشته، لاجرم

~~کدام اشارت معرفتی الهامی، یا عبارت علوم برهانی ، یا اسلامی، به ms373 من وحال ومقام

~~من نواند رسید.

~~وما ذا عسی یثلقی جنان، وما به یفوهآ لسان بین وحیی وصیغة

~~وکدام جبز باشد که مگر دلی وجانی اکنون القا واشارت کند به این حال ومقام من یا

~~صاحبدلی دیگر، وچه بهدهان گرداند ودر عبارت آرد زبانی از نشان یا نام من ، یا

~~سعیدالدین فرغانی

~~(03

~~1- 453ی9

~~2-س25،ی7)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_548.png)

~~404

~~حجوبی از میان الهامی به دل وجان رسده با لفظی که درعبارت آید.

~~قوله : ماذا ، مافیه للاستفهام، وذاء بمعنی الذی، کقوله تعالی: (ماذا انزل1 ربکم).

~~یعنی : جون همهجیز من کلی شده است ، وبهذات تحقق بافته وجملهآ ضروب

~~وحی از جزئبتتی خالی نیست به سبب وساطت روحی و ملکی یا اشارت به حالی وجاذبه یی

~~مثعین، پس کدام چیز در من جزئی مانده است از صفات و احوال که صاحبدلی به طریق

~~الهام به آن اشارت تواند کرد، وهم چنین چون جثز بیان اوصاف که به جزئیگت مقیدند،

~~درعبارت زبان نمی گنجد، و اکنون همگی اوصاف من به کلیت ذات پیوستهاند ، پس

~~کدام جیز از اوصاف مرا بهزبان درعبارت توان آورد ؟

~~تعا نقت الأطراف عندی، وانطوی بساط الستوی، عدلا، بحکم السکویة

~~بهم پیوستند همهآ اطراف ازصورت ومعنی و روح وحس وذات وصفات و وحدت

~~* کثرت، به نزد من به حکم تکافو وبرابری وبکرنگی صورت ومعنی، و روح و جسم

~~و وحدث وکثرت وذات وصفات درنظر شهود من ازغایت عدل واستوای حقیقی که

~~درمن بیدا آمده است ، وحبنئذ بساط غبر و غیریکت به کلی در نوشته شد ، و اکنون

~~همه چیز درمن، عین یکدیگرند ، و به هرجزئی کار کل میتوانم کرد .

~~قوله : "(عدلا) یجوز ان یکون منصوبا علی التمبیز، اوالمفعول له، والتمییز اولی،

~~وهو یتعلق بحکم السویثة ، والباء فی قوله : (بحکم السویة) یتعلق بقوله : (تعانقت

~~الأطراف عندی) .

~~وعاد وجودی فی فناثنوبتة ال

~~وجود ، شهودا فیی بقا احدیتة

~~و این وجود ظاهر که درمراتب بهصورت من مضاف بود، باز همان شهود ذات شد

~~مرخودش را ms374 که پیش از حکم مبدییتت بود در این حال فنای شرک و ثنویتت که بروجود

~~طاری شده بود دربفای احدیتت ذات.

~~مشارق التدراری

~~1 - س 16،ی26. الثنویة والمجوس، اعتقدوا بالمبدئین :- یزدان و اهرمن -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_549.png)

~~یعنی: چون من درطریق تحقق ببقاء احدیت جمع، سلوک محفتق کردم ، وهر

~~اضافتی وقیدی را که درمراتب، به ظاهر وجود بیوسته بودکه به حکم آن قید واضافت

~~مروجود را مشارکی متوهم میبود ، وثنویتتی براو طاری مینمود ، آن جمله را از

~~وجود دراین سلوک، فانی گردانیدم، پس لاجرم دراین فنا، اثر شرک و ثنویتت وجود

~~درعین بقای حضرت احدیثت جمع، باز این وجود به مقام اصلی حضرت احدیتت رجوع

~~کرده ودر آن حضرت جون هیچچیز، جز شهود ذات مرخودش را نبود، لاجرم این

~~وجود، عین همان شهود شد، ودایره بههم پیوست واول، عین آخر، و باطن عین ظاهر

~~گشت.

~~فما فوق طورالعقل اول فیضة،

~~کما تحتت طئور النقل آخر قبضة

~~پس آنچه بالای طور ومقام عقل و روح است، از علم ووجود درحضرت جمع

~~الوهت وقاب قوسین ، اول فیضی است ازاین حضرت احدیثت، هم چنانکه آنچه زیر

~~طور اعنی ، محل* علوم نقل است ، وآن صورت عنصری انسانی است ، به حکم

~~(والأرض2 جمیعا قبضنه) آخر قبضهآ همین حضرت احدیتت مذکور است

~~مراد از طور نقل، محل علوم ثابت به نقل است اعنی: علوم شرعی، واینجا مضاف

~~محذوفست ، ومضاف الیه قائم مقام او، آزاین کلمه کنایت کرده است به ابن صورت

~~عنصری انسانی، زیرا اول تبیین و تفصبل احکام تشربعی بهتورات بود، ومحل تتنزل

~~تورات طور بود، هم جنین جون محل وموجب تعبین جمله علوم نقلی و احکام شرایع

~~آزاو امروز و اجر و وعد و وعید وحل وحرمت واخبار وقصص وغبرها ، جز این

~~صورت عنصری وتقریر احوال او نیست، لاجرم به این مناسبت ازاو بهطور نقل کنایت

~~واستعارت فرموده است.

~~واما معنی بیت آنست که : جون این حضرت هویت جامعست میان اولبست و

~~سعیدالدین فرغانی

~~(05

~~1 ms375 - الطتور بالفتح: المقدرة وبالضم الجبل .

~~2-س 39،ی67

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_550.png)

~~406

~~آخریت ، کما قال تعالی : (هو الأول1 والآخر) و اولیتنش به فیض وتجلی محقق شدکه

~~جامعست مبان علم و وجود، مع اثر تسیثزهما فبه، درمرتبه الوهت ومقام جمع فاب

~~قوسین که منبع ومرجع حقیقت نبوت و رسالتست، زیراکه دراین مرتبه ((علم العالم،

~~فاوجده" واین مرتبه واین فیض دراو، بالای طور عقلست ، پس آنچه بالای طور

~~عقلست، اول فیضه یی بوده باشد از حضرت هویتت و احدیتت جمع، واما آخریشت این

~~حضرت هویت واحدپت، به صورت عنصری انسانی منعبتن گشت که محل تبیین علوم

~~نقلی شرعبست، ومورد ومظهر آثار واسرارنبوت ورسالتنست، جه این صورت عنصری

~~انسانی به حکم آنکه مخلوفست علی صورة جمعبة تلک الحضرة، کما قال، علیه السلام :

~~"(ان الله خلق آدم علی صورته) وبه روایتی (... علی صورة الرحمان) سبر آن تجلتی

~~جمعی وجودی را از آن مرتبهآ الوهت و مرورش را برجملهی مراتب، نمام می کند و

~~دایرهآ جمعبکت اورا میان اولبست و آخریت وظاهرییت وباطنیت ، بههم می بیوندد ، و

~~چون اتنشای این صورت عنصری واصل ومادهآ او بهحکم ((منها2 خلقناکم) ونص2

~~(خلقه3 من تراب) زمین وخاک بود، وتسویةآ اصل این صورت به مباشرت ((ید بن)

~~مهبا شده جنانکه فرمود: ((لما خلقت4 بیدی5) لاجرم زمین که محل5 این صورت

~~است، آخر فبضه آمده کما قال تعالی : ((والأرض5 جمیعاقبضنه) بس زبر وبالای عالم

~~که صورت تفصیلی آن تجلای جمعی است، غیر نقط پیوند اول دایرهآ آن تجلشی جمعی

~~به آخر آن دابره ، واتمام او نببست ، وغایت معاریج انببا ورسل، برای اظهار احکام و

~~آثارحقیفت نبوت ورسالت، وصول وتحقق به حقیقت این دایره وحکم احاطت اوست،

~~لاجرم جون بواسطة معراج، وصول به حقیفت این دایره متحفتق شد، خواه، گو: سیر و

~~معراج بهسوی بالای آسمانها باش ؟ وخواه درزیر زمین، پس هیچ فضیلتی مرمعراج

~~مشارل الشراری

~~1-س 457ی3

~~2-س20،ی57

~~3-س 3،ی 52.

~~4-س 438ی75

~~5-س 39،ی 67

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_551.png)

~~را بالای عرش، برمعراج بزیر ms376 فرش تنواند بود، بعداز آنکه در هردو سیر به حقیقت

~~آن دابرهآ تحفشق حاصل آمده باشد .

~~لذلک عن تفضبله ، وهتو اهله،

~~نهانا ، علی ذی النثون ، خیر البریکة

~~ازجهت معنی این تساوی وعدم تفاضل، نهی فرمود ما را بهرین خلایق، مصطفی،

~~صلی الله علیه وسلکم ، از تفضیل خودش بریونس (علیه السلام" از آن جهت، که معراج

~~بونس در زیر زمین و بطن حثوت بوده ومعراج او، صلی الله علیه وسلتم ، بالای

~~آسمانها ، با آنکه مصطفی، صلی الله علیه وسلام ، اهل بود مرتفضیل را بریونس ،

~~(علیه السلام)، چه مصطفی، صلی الله علیه وسلم، مرکز واصل این دایره بود، از آن وجه

~~که مقام اوادنی و حضرت احدیثت جمع که اصل ومنشأ ابن دایرهآ وجودی جمعی است،

~~بهوی، صلی الله علیه وسلتم، مخصوص بوده الا آنکه ظاهر اخبار از اسرا ومعراج او،

~~صلی الله علیه وسلم، ازمقام نبوت ورسالت بوده وغایت حقیفت نبوت ورسالت واحکام

~~ایشان ، ازاین دابره، تجاوز نمی کند، وحکم مرکزیتت وفضیلت او خارجست از آن

~~احکام ، وفهم اغلب حاضران ومخاطبان براحکام نبوت ورسالت و وصول به کمال ،

~~به سبب آن اسرا ومعراج، مقصور بود، واز آن جهت که مفهوم ایشان بود هیچ تفاضل

~~نبود، لاجرم از تفضیل نهی فرمود اعتبار به فهم اعم واغلب .

~~اشرت بما نعطی العبارف، والتذی

~~تغطتی فقد اوضحنه بلطبفة

~~اشارت کردم به آنجه از معانی توحبد و مقام کمال درعبارت می گنجید و آنجه سخت

~~بوشیده بود، آن را به لطبفهیی ومثلی ومسألهبی، آشکاراکردم، والحرث یکفیه الاشارة

~~واللقطبف تغنیه اللطیفة . وگوئبا آن معنی پوشیده ، ستر حال وحقیقت آن است که

~~درحکم ماضی ومستقبل وزمان پنهان وموحتد وجامع کثرت ایشانست ، واین حقیفت

~~حال وآن، صورت سرایت جمعبتت وجود وهویتنست درزمان، جنانکه عدل صورت

~~اوست درمکان وماحواه، وهرچه از کواین و احوال که درزمان به ماضی و مستقبل

~~بدهیدالدین فرغانی

~~(0

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_552.png)

~~408

~~تعلشق گرفته است، جمله به نسبت با(حضرت1 جمعیت و این صورت او که حال ms377 و آن است،

~~یکسانست، و حاصر. پس میگوید که چنانکه بالا و زیر مکانی به نسبت با) حقیقت

~~جمعیگت من برابر است، هم چنین حکم ماضی و مستقبل زمانی در نظر من از این

~~مقام جمع وصورت او که حال وآن، است یکی است، ومن محکوم نغبیرات احوال

~~هیچیک اززمان ومکان نیستم ، بل که همه محکوم من وحکم جمعیتت منند.

~~پس این معنی را به لباس لطبفه ومسأله، دراین ابیات آبنده میگوید :

~~ولیس الست الأمس غیرا لمن غدا، وجنحی غدا صبحی ویومیلیلتی

~~وخطاب ((الست2 بربکم" که به نسبت با محجوب ومحصور زمان وحکم او -دی

~~وافع بوده درمبدا نشأت صورت آدم وزمان، اورا به ماضی تعلق داد و گذشت، به نسبت

~~با من غیر خطاب (لمن3 الملک" نیست که فردای قیامت واقع خواهد بود، چه حال

~~من آنست که زمان را که فاطع و فارقست میان دی، وامروز، وفردا، وشب، وروز، و

~~شام ، وبام ، درمن هبچ اثری نبست ودی من آمروز، وشب من روز، وصبح من ،

~~شامست، وابن همه به نزد من حالست ، ازیراکه دراین تحفشق من، به حفیفت هویت و

~~مقام جمعبت ، اولم به آخر پیوسته است ، وباطن وغببم عبن ظاهر وشهادت آمده ، و

~~ابن همه موجودات که درمراتب به نسبت با اصحاب مراتب ونظر اییشان علی التعاقب

~~ظاهر میشوند، ودر قبد زمان می افتند ، تا زمان به تفرقهآ ایشان حکم میکند، وبعضی

~~را به ماضی تعلق میدهد ، وبعضی را به مستقبل میاندازد، ظهور ایشان به جملگی، در

~~این مقام جمع، به یکبارگی واقع است، وصاحب این مقام همهرا مجموع غیر مفکرق در

~~ابن حضرت جمع موجود مشاهده می کنده جه همه، ازلا وابدآ، در ابن حضرت موجوده

~~مشهودند بیهیچ تبثدل وتغبثر وتقشدم وتأخثری ، چنانکه شیخ نور الدین جبلی ،

~~مشارق الشدراری

~~1- جملهی واقع در یرانتز درنسخهآ -م - نیست

~~2-س 47ی71

~~2-س40،ی16

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_553.png)

~~حمه الله ، از این معنی نشانی داد وگفت ازحضرت کیفیت خلفت آدم وسجود ملانکه

~~او را ms378 ، و ابای ابلیس ازسجود، درخواستم اجابت فرمود، واین جمله را رأی العین

~~به من نموده تا آفرینش آدم وسجود ملائکه و ابای ابلیس را همه مشاهده کردم در

~~حضرتی ازحضرات او، وازاین جهنست که به عدوث و تغیر وتبدل احوال مخلوقات و

~~معلومات، دراطوار ونشآت مراتب، هیچ تغبتر و حدوث باه علم حق متطترق نمیشود،

~~آنکه علم او بهجمیع جزئبات متعلتقست من حبث انها جزآببات ، پس لاجرم ازاین

~~جهت درنظر من ازاین مقام جمع حقیفت (الست1 بربکم، ولمن الملک) یک خطاب،

~~بیش نبست، منکسق معا فی حالة واحدة .

~~واثبات معنی الجمع نفی المعیثة

~~وسر بلی لله ، مرآ کشنها ،

~~وحققت بلیآ، لله3 ، که جواب آن بک خطابست ، آیبنهآ کشف آن لطبفه است که در

~~آن بیت گذشته گفتم، جه ماضی و مستقبل به حکم غلبهآ آن مقام جمعیتت برمن به نزد

~~من حالند، وحکم ابن حال که صورت حقیفت ابن مفام جمعیتنست ، اکنون ظاهر و

~~غالب آمده است، وموحتد وجامع کثرت ماضی و مستقبل گشته، و به اثبات این معنی

~~جعبتت وغلبهآ حکم کلبت او برحال حکم معیتت که منبیء از غلبهآ جزئبتتست، از من

~~منفی میشود، وتحقیق این سخن آنست که هبچ اثری از ایجاد و ابقا وامداد وغیرها،

~~جز این جمعیت وجود را نیست، که محل5 تعلثق آن اثر، اگر ذات کاملی می باشد،

~~آن اثر به عبن آن جمعیت واقع میشود بی وساطتی ، اما اگر محل* آن ، ابقا وامداد یا

~~اجاد غبر کامل می باشد، جز به واسطهآ سرایت ومعبتت آن جمعیت دراسمی که آن محل

~~در حببطت حکم وتربیت اوست، یا مظهر آن اسم از کواکب واتتصالات او واقع نشود،

~~چه آن اسم جز به معیتت وسرایت معنی عالمیتت و قادریتت ومریدیتت و حبتبیت و

~~سعیدالدین فرغائی

~~409

~~س 7،ی 171. س 0)،ی16

~~2-س 47ی171

~~2-س40،ی16

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_554.png)

~~(10

~~قائلبتت وجوادیت ومفسطبت، کهحکم ایجادی برایشان موقوفست مرامداد وابفا را

~~که معنی ایجاد را منضمنند، منتعترض تنواند شده وهم ms379 جنین مظاهر اسماء جز به معبیت

~~وسرایت آن جمعبت که عدلست ، بفا وابقای ایشان تصور تنوان کرده والبه الاشارة

~~بفوله صلی الله علیه وسلکم : (بالعدل فامت السماوات والأرض) و بهرواینشی (... قامت

~~الأشباء)

~~پس تا مادام که درسالک از جزئیت وحکم تمیز او اثری باقیست، و باین حضرت

~~جسعبت و کلبت نببوسته است، امداد وابفای او بواسطهآ معبتت وسرایت آن جمعیتت

~~میباشد به نسبت با اسمی با مظهر اسمی که سالک درحکم حیطت وتربیت اوست، اما

~~چون به حقیقت این جمعیگت تمام تحقشق یابد ، حکم آن معبگت وسرایت نفی وطرح

~~افنده ومصداق ابن معنی درفرآن ببان حال هارون و موسی ومحمد مصطفی است ،

~~صبلوات الله علیه وعلبهما، که ایشان را گفتند: ((لا تخافا، انکنی1 معکما) اوراء صلی الله

~~ع لمبه " گفتند : (والله2 بعصسک من الناس) حفظ وکلاءت ایشان را به معنی معبتت

~~متکفتل شد، وعصمت اورا به حقیقت جمعبت الهبتت اضافت فرمود.

~~بس میگوید: که جون من به تحفشق به معنی جمعبتت، از قید زمان مخلتص شدهام،

~~وحکم حال که صورت ابن جمعبت است برزمان ، غالب آمده، ودر او ظاهر گشنه:

~~اثبات این جمعبت وغلبهآ معنی او برحال وزمان به نسبت با من ، نفی معبکت می کند از

~~من، وحفظ وعصمت من از حوادث زمانی بهحکم ابن جمعبت ((والله بعصمک) است ،

~~نه به معنی معببت وسرایت انتنی معکما وذلک تحقیق قوله : ((واثبات معنی الجمع نفی

~~العبتة) .

~~فلا ظلم تغشی ، ولا ظلم یختشی ،

~~ونعمة نوری اطفأت نار نقتمتی3

~~مشارق التدراری

~~1-س420ی8

~~2- 45ی71

~~3- الظشلم : جمع ظلمة. تفشیة تفطی وتشتمل: النقمة: الغضب والانتقام.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_555.png)

~~پس اکنون نه ظلمت حجاب وغیببتی ازاین تجلشی به من فرومی آییده به حکم ماتجلسی

~~الله لشیء ، فاتجب عنه بعد ذلک) ونه ازظلم وتعدی برمن ترسی به کسی تواند رسید

~~بهسبب ((والله بعتسمک) جون که نعمت نور وجود و شهود جمعی من بر مقتضای

~~(سبقت رحمتی غضبی) آتش قهر را برمن که توانستی بود که به و اسطهآ ms380 قید جزئیتتی

~~موجب حرقت فرقت من گشتی با سبب بعد ومشفت من آمدی، به کلی فرومیرانید، و

~~مرا به نعیم تجلتی دایم مقیم، اختصاص بخشید، واز قیود احکام ادوار واقسام لیل و

~~نهار باز رهانببد .

~~ولا وقت، الا حبث لاوفت حاسب،

~~وجود وجودی، من حساب الأهلکة

~~تقدیر الببت: ولا وفت من حساب الأهلکة ضابط ظهوروجودی، ای احواله فی الحس،

~~الاحبث لا وفت بحسب مفهوم اهل الزمان ، وهو غلبة عکم الحال ودوامه علی حکم

~~الماضی والمستقبل وکثرتهما.

~~وهیچ وقنی وزمانی نیست اکنون ازحساب وشمار نثوشدن ماههاء که حساب-

~~کننده ودرضبط و حصرآرندهآ این ظهور، وجود من باشد در مراتب، مگر آنجا که آنجه

~~مقهومست ازوفت وزمان دراو نمی گنجد.

~~بعنی : این وجود ظاهر را درمراتب به حسب نشآت احکام واحوالست ، و ضبط

~~آنها بهسبب حکم نشآت، بهزمان تعلقی دارد، لیکن زمان را دو حکمست :

~~بکی - کثرت واختلاف ماضی و مستقبل، و دوم - وحدث وجمعیت حال که برزخ

~~و جامعست میان ماضی و مستقبل ، و مادام که آدمی مقیتد مراتب و احکام اوست ،

~~مغلوب حکم کثرت و اختلاف زمانست ، و مفهوم او از زمان و وفت در این کثرت

~~و اخلاف ماضی و مستقبل منحصر و به نظر و فهم او به حکم وحدث و جمعیتت

~~حال ، در آن حکم کثرت ماضی و مستقبل بنهان و مستهلک ، لاجرم ضبط و شمار

~~احوال وصفات ظاهر وجود او بهحساب اهلته واعوام و لیالی و اییام مقید است ، اما

~~جون ازقبد مراتب واحکام او خلاص بابد، آن ضبط وشمار احوال او بهحال تعلثق

~~سعیدالدین فرغانی

~~2)1

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_556.png)

~~412

~~مراتب و تحثول احوال، مدد الهی که پیاپی بهوی میپیوندد، حکم ماضی و مستقبل

~~براین حال طاری شده است، ومعنی دوام وجمعیتت ویکرنگی، اورا به صورت تحول

~~و اختلاف و کثرت ماضی و مستقبل، پوشیده، پسچون من به حکم تحقق به مقام جمعیت از

~~فیوداحکام مراتب به کلی مخلص شدهام، لاجرم شمار وضبط احوال وجودمن که به ms381 حسب

~~نشآت ظاهر است، جز به این حال وحکم وحدثت وجمعیست او، از آن جهت که حکم

~~ماضی ومستقبل دراو مستهلکست، واز مفهوم وقت وزمان خارج، مضاف نیست .

~~پس حساب کنندهآ احوال وجود من1 به حسب مفهوم خلق، جز لاوقت نیست ، لاجرم

~~مرا در زمان وقبض وبسط او، حکمها واثرها است. نه زمان را درمن واحوال من و

~~یکی از آن حکمها واثرها ، تلاوت تمام فرآنست هزار ختمه در کم ازلمحه بی، که اهل

~~مراتب، زنند، واحضار عرش بلقیس در دون لحظه یی با بعتد مسافت، یکی از آن اثرها

~~بوده واعلم ذلک ، والله المرشد .

~~ومسجون حصر العصر لم بر ماورا

~~سجبسنه ، فی جنکة الأبدیکة

~~وکسی که درقبد وحصر عصر وزمانست ، ومحکوم احکام کثرت وجزئیات او، لابد

~~اثر جزئبتت در وی باقی بوده باشد، ودر حبطت جزگیتت اسمی از اسما، مقببد و

~~محصور مانده، لاجرم جون بهمعاد (البه3 مرجعکم) رسد، نصیب او ازدیدار حضرت

~~الهبتت وجمعیت، جز آن سجتین جزئبیت آن اسم تنواند بود، ودر بهشت ابدیشت از

~~کثیب الرؤیة فما بعده ، الی آخر مراتب المعاد والأبدیتة، جز آن اسم مقید را نبیند ،

~~مشارق التدراری

~~1- احوال وجود من بحسب من.خل -

~~2 - فی بعض النسخ : فی الجنکة الأبدیة . السجین. واد فی الجهنم وکتاب اعمال

~~الکفرة والفسقة، وقیل: مکان اسفل الأرض السابعة

~~3-س410ی)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_557.png)

~~و جز بهوی تحق نبابد، واز مشاهده وتحقق به این حضرت الهیتت محجوب ومحروم

~~ماند . وآنجه دراغلب آبات واحادیث، رؤیت عموم خلق را به ربتمضاف ، اضافت

~~فرمودهانده کقوله، تعالی "وجوه یبومئذا ناضرة ال ربتها ناظرة" وقوله، صلی اللهعلیه

~~وسلم : "سترون ربکم" وغیر این از آیات واحادیث، اشارت به این معنیست که گفته

~~شد . والله المرشد.

~~محببط بها ، والقطب مرکز نققطة2

~~فبی دارت الأفلاک، فاعجب لقطبها ال

~~بسجون من مقید ومحصورحکم زمان نیستم، بل کهزمان محکوم منست، لاجرم،

~~فلاک که ثبات وبقای ایشان به ادوار ایشان متعلکقست و تعیثن احکام زمان به آن ادوار

~~حقق ، اکنون آن دوران ms382 ایشان، به ابن صورت جمعیت من ثابت میشوده و بقای

~~ابیشان به من بازبسته است، پس من به جمعبت این صورت عنصری خودم، قطب ایشانم،

~~وشگفت بین مراین قطب افلاک راکه ابن جمعیت صورت عنصری منست که هم قطبست

~~وهم محبط به افلاک، وحال هرقطبی درخارج آنست که جز مرکز نقطهآ دایرهی خود

~~نباشد.

~~بعنی چون مدد وجود وبفا وثبات جملهآ عالم و دوران افلاک وکواکب وغبرها

~~به حقیفت حضرت جمعیت منعلمقست جنانکه گفته شد ، بیش ازاین و این صورت

~~عنصری انسانی، صورت آن حفیقتست، کما اشبر البه بقوله علیه السلام : ((ان الله خلق

~~آدم علی صورته) لاجرم قطب دایرةآ افلاک بل جملهآ موجودات این صورتست، وبفای

~~صورت بهعالم به بقای این صورت منوط و مربوط ، کما اشار الصادق المصدوق الی

~~ذلک بقوله : "لا تقوم السکاعة وعلی وجه الأرض احد یقول الله الله" ای یذکره کما

~~هوهو . پس قطب عالم ، این صورت عنصری انسانی باشد، و دو ران وبفای افلاک

~~سعیدالدین فرغانی

~~(13

~~1-س 23-22،75

~~2 - القطب: مدارالشیء، طرف محورالأرض، وعند اهل الله عبارة عن واسطة الفیض.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_558.png)

~~(14

~~بههوی متعلق.

~~سؤال:

~~اگر گویند : پیش از تحقشق و تعیثن این صورت آدمی ، صورت عالم و دوران

~~افلاک ثابت وقائم بود، واز عدم تعبسن این صورت آدمی هیچ خللی و نقصی در عالم و

~~دوران افلاک، نبود ؟ پس او فطب نباشد

~~جواب :

~~گوییم : که هرچند حستا نبود، اما معنی وحکما بود، ازیراکه چون به حکم

~~"(احببت ان اعرف) مقصود ازایجاد عالم، کمال بیدایی بود، و کمال پیدایی برظهور

~~این حقیفت جمعیکت ذات اجمالا وتفصیلا موقوف بوده ومظهر آن حقیفت جمعیتت

~~کما هوه جز این صورت عنصری انسانی نبود، ازیراکه هرچه غیر او می نماید از افلاک

~~وعناصر ومولتدات ومافوقها وتحتها، هریک مظهرصفتی و حقیقتی و اسمی از این حضرت

~~جمعیتت بیش نبودند، ولهذا از حمتل امانت مظهریتت این کمال جمعیت وپبدایی،

~~همه ابا کردند ، جنانکه فرمودند : (انا عرضنا الامانةا) ای: ms383 مظهریة هذه الجمعیکة

~~وکمال الظهور (علی السموات) ای: ما علا من العالم والأرض، ای ماسفل منه (والجبال)

~~ای: ما بینهما ((فابین ان یحملنها) لعوز فی کمال القابلیکة بغلبة حکم القید والجزئبکة

~~علیها، "وحملها الانسان" ای بهذه الصورة العنصریکة لکمال القابلیکة

~~وجون به سبب حکمت و مصلحت عظیم کلسی که در دیباچهآ کناب تفصیل آن مذکور

~~است، ایجاد عالم را بر تعبین این صورت عنصری انسانی تقدیر کردند ، قبلهآ آن توجه

~~ابجادی این صورت انسانی بود، ازجهت آنکه مقصد و مقصود او بود، پس مدد و بفای

~~اجزای عالم پیش از تعبشن این صورت به آن کیبنونت اومعنی وحکما ، در آن توجشه

~~ایجادی مضاف بود، وچون در حس متعبتن شد، مرحفظ ومدد قیام و بقای عالم را

~~مشارق التدراری

~~1-س 33، ی 72. قوله (س 18) : تقدیر کردند ... فی م : تقویم ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_559.png)

~~به این صورت منصدی گشت، ودرمقام قطبیتت ومرکزیتت وافع آمد.

~~پس میگوید: که اکنون دراین مقام قطبیکت من قائمم، الا این قطبیتت من عجب

~~افتاده است، ازیراکه حال آنست که درواقع هرقطبی مرکز نقطهآ دایره یی بیش نباشد،

~~ومن هم قطب ومرکزم، از آن جهت که دایرهآ وجود وعلم که اصل عالمست ، از این

~~حضرت جمعیتت من، منشی شده است، ومدار ثبات وبقای همه عالم منم، وهم محبطم

~~به همه دابرهآ عالم از افلاک وغبرها ، از آن جهت که علم ووجود عین ذات مننده وایشان

~~باحکم موافقت (والله1 من ورائم محبط) بههمهآ دایرهآ عالم محبطند ، پس عجب بین

~~مراین فطب افلاک را اکنون درزمان من که هم مرکزاست وهم محبط .

~~وفتطببکة الأوتادعن بدلبقة2

~~ولا قطب قبلی ، عن ثلاث خلفته،

~~وهچ قطبی نبوده است پیش ازمن از اقطاب سه گانه که فطب الأثافی، نام ایشانست که

~~من دراین قطببتت خودم که قبامست درمقام وحضرت احدیثت جمع، خلف وخلیفهآ او

~~بوده باشم، وحال آنست که قطببتت اوتاد اربعه، اعنی: وصول ایشان به مفام قطب

~~الأثافی ، ازمقام بدلیبتت است .

~~بباید دانست که بدلیکت را ms384 سه مرتبه استب در مرتبهی اول، ابدال سیصد گانهاند

~~که غالب برهریکی خلقی باشد از اخلاق سیصدگانه با تخلق هریک به جملةآ این اخلاق

~~که درحدیث آمده است که ((ان لله، تعالی، ثلاثمأة خلق، من لقی الله بواحد منها مع

~~التوحید، دخل الجنکة) فقال الصدیق ، رضی الله عنه: هل فی منها شیء ؟ قال - صلی الله

~~علیه وسلم : ((کلتها فیک) .

~~و اما در مرتبهآ دوم، ابدال جهل گانه اند که متحققند به حقایق اطوار چهل گانه و

~~سعیدالدین فرغانی

~~(15

~~- 485ی20

~~2- الأوتاد" واحدها، وتد: مارز فی الأرض اوالحائط من خشب. اوتادالارض

~~جبالها ، وجعلنا الجبال اوتادا . والأوتاد : المنازل الأربعة الرئیسیة بین الإثنتی عشرة

~~منزلة البروج ، وفی الاصطلاح ما حفقها الشارح العارف العظیم - رض

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_560.png)

~~416

~~حکمتهای ایشان، وغلبه برهریک، یکی از آن حکمتها را باشد، جنانکه درحدیث آمده

~~است که (خمتر طینة آدم بیده أربعین صباحا" و در حدیث دیگر که (من اخلص لله

~~أر بعین صباحاظهرت ینابیع الحکمة من قلبه علی لسانه) .

~~واما مرتبهآ سوم ، ابدال هفتگانهاند ، جهار ازایشان اوتاد اربعه که هریک مظهر

~~غلبهآ یکی ازحقایق اربعهآ مرتبهی الوهنند، واقطار أربعةآ عالم، ازشرق وغرب و شمال

~~وجنوب ، به حفظ ایشان متعلقست ، وسه ازایشان، قطب الأنافیاند ، که دو را ، از

~~ایشان امامان گویند، غالب بریکی که بریمین قطب باشد، حکم وحدث و بساطت و

~~احکام تنزیهی، وغالب بر آن امام دیگر که بریسار قطبست، حکم جمع و ترکیب و

~~احکام تشبیهی، وسوم قطبی است که غوث وکامل و ولی الذات جملهآ اسما اوست ، و

~~مدار ابن همه خصوصا وجملةآ عالم عموما براوست، وایشان را ابدال، بدان گویند، که

~~شرگاه که قطب وغوث ازاین نشان ظ- نشأت نقل کند، از امامین، یکی بدل به جای او

~~نشبند ، و آن امام ایتسر باشد ، فانآه اتم احاطة، وحبنئذ از اوتاد اربعه، یکی در

~~مرتبهی قطب الأثافی ، قائم مقام اوشود ازمقام بدلیکت هفنگانه ، ویکی از چهل گانه

~~به مقام بدلیتت هفتگانه ، نقل کند، و یکی ms385 از سیصدگانه به مرتبهآ جهل گانه آید، ویکی

~~ازصالحان اهل ایمان را به مرتبهآ سیصدگانه آرند، واین مجموع را رجال العدد گویند.

~~پس میگوید: که هرچند حال وسنتت ظاهر، افتضای آن می کند ، که قطیتت که

~~اوتاد اربعه را حاصل می آید، به ترتبب میباشد ، چنانکه از مقام بدلیتت به مقام فطب

~~الأثافی نقل کنده وبجای احدالأئمته بایستد، وآنگاه جون قطب بگذرده او خلف او

~~باشد ، اما حال من وقیام من درمقام قطبیتت چنین نیست ، ازیراکه من دراین قطبیتت

~~خودم درمقام احدیتت جمع واقعم، وهیچ قطبی از اقطاب سه گانه، پیش از من در این

~~مغام نبوده است، تا من خلف او شوم، چنانکه ازمفام بدلیتت اوتاد اربعه ، بهترتیب

~~به مقام سه گانه آمده باشم، واز آنجا به قطبیگت رسیده ، بل که من به این مقام قطبیتت

~~به کمال قابلیتت رسیدهام، نه بهخلاف قطبی دیگر، وآن جمله اقطاب پیشینه ، نتواب

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_561.png)

~~وخلفای من بودهاند درتعمیر مراتب وتفصبل وتدییر مواهب.

~~یحتمل که این تقریر بهلسان محمدی صلی الله علیه وسلتم باشده ویحتمل که بیان

~~وراثت حقیقی اوکنده والله المرشد.

~~فلا تتعد خطی المستقیم ، فان فی الزة

~~وایا خبایا، فانهز خیر فرصة

~~پس توکه منابع ومسترشد منی، برمقنضای "(وان هذا صراطی مستقیما، فاتبعوه،

~~ولا تتبعوا السثبل فتفرق بکم عن1 سبیله) هیچ ازخط مستقیم شریعت وطریقت قویم

~~که من بر آن رفتهام، وبه این مقام اعلی تحقق یافته در مگذر، که اگر ازاین راه راست من

~~اندکی تجاوز کنی، در سبل منحرف وطرق مختلف افتی، که آنجادر هرزاویه هاویه پی،

~~از ظنون وتخبثلات شبطانی و شبه و تسویلات نفسانی پنهانست، و هریک از آن مسالک

~~نزا در مهالک حجاب و حرمان وعذاب وهجران آشفته وسرگردان گرداند، پس تو

~~که مسترشدی این بهترین فرصتی از صحبت و ملازمت من که ترا دست داده است، غنیمت

~~عظیم شمر، وخطوهیی ازمتابعت من درمگذر، تا از این مشاهده وموارد مقام جمع من،

~~حظی بهنو ms386 برسد، واثری بهتو ببوندد.

~~فعنشی بدا فی الذرة فی الولا، ولی

~~لبان ثثدی الجمع ، منتی درعت2

~~چه این میل و ارادت و ولای تو بهسوی من اثر ایتلافیست که در نشآت ذرتی بهحکم

~~(فما تعارف منها اتتلف ...) وافع بوده است ، وآن الفت و موالات در آن نشأت

~~ذدری ، ازمن واز صور تنوعات ظهور من، ظاهر شده هم درمرتبه بی از مراتب و نشأتی

~~از نشآت حقیفت ذات وحضرت جسعت من بس ثی باء مزید عنایت زفضل رعایت من

~~مخصوص آمدی، از آنگاه باز تا در زمرهآ اهل تعشرف و ایتلاف افتادی ، نه در فرقهآ

~~اهل تنکثر واختلاف وافع بودی، وشبر صافی شافی علوم ومعارف کافی رافی از

~~پستانهای تجلتبات ومشاهد واذواق که دراین حضرت جمع منست، ازمن و کمال قابلیت

~~سعیدالدین فرغانی

~~(17

~~2- درمت: فاض لبنها

~~1-س6،ی)15

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_562.png)

~~(18

~~من، بسیار شدهاست ، هم ازجهت من واتتفاع اهل عنایت وهدایت من ، تا به واسطةآ

~~نقریر وبیان من، هرکس ازخواص* متابعان من ، از آن لبان قوتی سایغ وغذایی نافع

~~بیابد، وبهمدد وقشتوت آن قتوت به این حضرت شتابد .

~~اللثبان بالکسر، هو اللکبن مادام فی الضرع، فاذا فارق الضترع ، فهو لبن، یقال

~~هو اخوه بلبان امته ، ولا یقال بلبن امته ، فکنی به هیهنا عن العلوم والأذواق التی

~~اختصتت به فی مقام الجمع ، فلا یظهرها غبره ودریت : ای کثرت

~~پس چون دراین ابیات گذشته ذکر تحقق به مراتب فنا وسیر در تنوعات تجلیات

~~مقام بقا اجمالا وتفصیلا کرد، ولیکن بهذکر تجلتی جمال درجلال، که موجب انس و

~~راحتست درعبن خوف و دهشت، وتجلتی جلال درجمال که مستلزم دهشت خوف و

~~غفلنست ازخود ومقام وحال وبفای خود درعین مفام جمع علی التعبین متعترض نشده

~~بود، اکنون دراین بیت آینده، ذکر جمال وجلال کرده است، ودر ابیات دیگر بعد از

~~آن، بیان جلال درجمال ، وازعین جمع به زبان تفرقه، به صورت طلب، از غایت بی خبری

~~و حیرت ظاهرشدن، خودرا باد کرده است.

~~واعتجب ما ms387 فیها شهندت ، فراعنی ، ومن نفخ روح القدس، فی الثروع، روعتی

~~راعنی : اعجبنی، وروعتی : فزعنی . والثروع بالضم* : القلب . وروح القدس :

~~حبرئیل: ونفخه: وحبه والقاؤه. واعجب مافیها: مبتداء، وشهدت فراعنی، خبرالمبتداء،

~~ومن نفخ روح القدس فی الثروع روعتی ، جملة اختری اسمیتة، مبتداها ، روعنی،

~~وخبرها، ومن نفخ روح القدس، والوا وفیه للحال لا للعطف، والمفعول فی شهدت

~~محذوف، وهو ضمبر حضرة الذات.

~~وعجبترین جیزی درحضرت معشوق، آن بود که مشاهدهآ حقیقت ذات اومی کردم،

~~مشارق القدراری

~~1 - فی بعض النشسخ : "ومن نفث روح القدس فی التروع روعتی" النفث: الإظهار

~~الروع : الخوف .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_563.png)

~~پس خوشم می آمد، و انس وراحت و ذوق مییافتم درعین حالی که القایی و الهامی

~~می کرد جبرئیل در دل من، واز آن القای جبرئیلی خوفی و ترسی برمن مستولی میشد.

~~این بیت بیان شهود جمالست درجلال، وقایل حکایت حال و مقام محمدی می کند،

~~صلی اللهعلیه وسلتم، لا غیر، وذکر وتحقیق آن میکندکه مصطفی، صلی الله علیه وسلسم،

~~دروفت وحی، بواسطةآ جبرئیل ، طریق لا واسطه هم، بروی منکشف می بوده تا عین

~~آن معنی راکه جبرئیل، علیه السلام، بطریق وحی ، ادا می کرد، او به طریق لاواسطه ،

~~آن را مشاهده می فرمود، وازجهت آنکه مرتبهآ روحانی لبساطنها ، مخالف مرتبهآ مزاج

~~وطبیعت است، لترکیبها ، پس ازاین جهت شدت و کربی درظهور جبرئیل، به حکم

~~روحانیتتش برمزاج وطبیعت مصطفی، صلی الله علیه وسلتم، دروقت ادا وابلاغ وحی

~~غالب می آمد، وخوفی بروی مستنولی میشد، جنانکه درحدیث ایندای مبسعث مذکور

~~است، پس از این جهت در ادای وحی، استعجال می فرمود، وهمان معنی ولفظ موحی به

~~چون به طریق لاواسطه مشهود و معلوم او میبود، پیش از اتمام جبرئیل، او به اظهار آن

~~مبادرت مینمود، و آن لفظ را پیش از او فرومی خواند، پس لاجرم از جهت تعلیم حفظ

~~ادب و تحقیق ثبات و وقاروصبر و تمکین، خطاب آمدکه ("(ولا تعجل بالقر آن، وقرائته1

~~مع علمک به بطریق اللاواسطه، من ms388 قبل ان یقضی البک وحیه ، بوساطة جبرئیل ، علیه

~~السلام ، فان مرتبة رسالتک یقتضی اخذک بوساطته، وقل : رب زدنی علما، بحقیقة

~~القرآن من حضرة الجمع بلا واسطة وبتقاصیله واحکامه الشرعیکة بالواسطة" .

~~پس میگوید: که آن ترس وشدت که از تجلسی قرآنی بوساطت صورتی روحانی

~~میبینم، از مقام جلالست، و آن انس و راحت که در آن وقت از شهود ذات مییابم

~~بی واسطه، از مقام جمال درجلال، و این حال عجبترین چیزهاست در حضرت معشوق که

~~ازعین ذات او انس مییابم ، واز اثری از او خوف برمن مستولی میشود ، و سبب

~~سعیدالدین فرغانی

~~419

~~1-س 20،ی113

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_564.png)

~~420

~~آنست که ذات را با همه چیز مناسبت ثابتست، از آن وجه که همه تنوعات ظهور اویند

~~لاجرم چیزی که از او ادراک میافتد - بما یناسبه - می باشد، پس موجب انس و راحت

~~می گردد ، اما روحانیگت را با طبیعت چون مباینت ثابتست ، لاجرم ظهور او برطبیعت

~~- بما یباینها - موجب ترس وخوف وشدت میشود . اکنون ابیات آینده، بیان ظهور

~~حکم جلالست درجمال.

~~وقد اشهدتنی حسنها، فشد هت عن

~~حجای، ولم أثبت حلای لدهشتیا

~~شده الرجل فهو مشدوه: ای دهش، وهو من المقلوب، وقال ابوزید: شده علی مالم

~~یسم فاعله، بمعنی: شغل لاغبر. واثثبت: ای احقتق، وحلای من الجلیة، وهی الصفة،

~~والحجا: العقل، وهیهنا بمعنی الضبط والفهم .

~~وبحقیقت جون حضرت معشوق به من نمود جمال پرکمال خودش را، پس ازغایت

~~هیبت شدت ظهور وقوت نور آن جمال، ازفهم وضبط وادراک او مشغول گشتم ، و

~~دراو بیهوش وحبران بماندم، پس ازغایت شکوه وعظمت آن شدت ظهور وغلبهآ نور

~~او، از هی صفتی ازصفات خودم که درمقام بقا به من مضاف شده بود از فهم و شهود

~~و ادراک و نظر وغیر آن ، هیچ خبرم نماند، وندانستم که مرا خود فهمی و ادراکی

~~هست با نه، ازغایت حبرت دراو.

~~ذهلکت بها عنتی ، بحبث ظنننی

~~سوای، ولم افصدسواء مظنکتی

~~ذهلت عن الشیء بالفتح ذهلا وبالکسر ذهولا ms389 : نسیته وغفلت عنه ومظنیة الشیء:

~~موضعه الذی یظن* انه فیه .

~~غافل وبیخبر میشدم ازخودی خودم بهسبب هیبت ظهور جمال پر کمال حضرت

~~معشوق، " تا بهحتدی که خودم راکه به حقیقت عین آن حضرت جمع بود، غیرخودم

~~مشارق التدراری

~~1 - اثبت، من اثبت الشیء: عر فه حق المعرفة . شدهت: دهشت

~~2 سواء مظنستی: استقامة ظنی ومظنسنتی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_565.png)

~~گمان میبردم، ودر غلط افتادم، که جون شاید که این چنین جمالی پرکمال و حسنی

~~بیغایت مرا باشد، پس چون طلب خودی خودم کردم، از غایت آن مغلوبی و مدهوشی

~~به آن حضرت جمعبکت ذات که مظنکهآ کبنونت حقیقت من آن حضرتست ، فصد وتوجه

~~نکردمی، وخود را بهجای دیگر درمرانب، طلب می کردم ازغایت بیخبری و هیبت

~~حشسن آن حضرت .

~~علی، ولم اقف التماسی بظنتتی

~~ودلکهنی فیها ذهولی ، ولم افق

~~دلکهنی : حببرنی وادهشنی و الظکنة: النهمة .

~~و آن غفلت من ازخودی خودم، مرا در آن ححسن بی نهایت حضرت معشوق، چنان

~~حیران وسرگردان می کردانبیبد، که پیش با خود وخبرداشتن از خود نمی آمدم، از براکه

~~تا آن غفلت و بیخبریم از خودم زیادت میشد، شدت ظهور آن تجلشی و حکم فگوت

~~او منتشر میگشت، و آن شدت ظهور، موجب حتبرت زکمال ثنای من، میشده در آن

~~جمال وتجلی ، وبه تهمت وگمانی که مرا درخودم افناده بود از هببت جمال حضرت

~~معشوق که چون مراشایستگی آن تنواند بود که عین این حضرت باشم، مگر من همان

~~وجود مقیگد مضافم درمراتب ازغایت آن بیهوشی و بیختبری درپی جستجوی خودم

~~نمی توانستم رفتن، وخود را طلب کردن که من کبستم و کجایم ؟.

~~فساصبحت فیها والها لاهبا بها، ومن ولتهت شغلا بهاء عنه التهت2

~~الهت عنه: شغلت عنه، والسفعول فبه وفی ولتهت محذوف، تقدیره: ومن ولتهنه

~~حضرة المعشوق، الکهنه عن نفسه الاأجل شغله بحبشها .

~~پس من درآن حضرت بی نهایت معشوق، واله وحبران میشدم ازغایت هببت آن

~~جمال پرکمال او، ومشغول میشدم ازخودی خود وطلب ms390 خودم، وهرکس را که حضرت

~~مبعیدالدین فرغانی

~~(2)

~~1 - فی بعض النخ، ودلسهنی فیها ذهولی، فلم افق . (س 1) : درغلط میافتادم .

~~2 - الواله: الحیران، الحائر. ولهت: حیرت. شغلا: حبا

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_566.png)

~~422

~~معشوق بهحضرت جلال جمال خودش و اله و متحیثر گردانید، اورا ازجهت مشغولی

~~بهجلال واطلاق آن جمال حقیقی، از خودی متوهم مجازی خودش مشغول و غافل

~~گردانید .

~~وعن شغلی عنشی شغلکت ، فلو بها

~~قضیت ردی، ماکنت ادری بنقلتی1

~~ودر بحر حیرت ازهیبت وعظمت حسن وجمال آن حضرت، چنان غرق می گشتم که از

~~غایت بیخبری ازاین مشغولی و بیخبری از خودی خودم هم مشغول و بی خبر میشدم

~~به غایتی که اگر چنانکه به سبب این هیبت تجلی وعظمت او بمردمی واین صورت من

~~به کلسی متلاشی شدی به هلاکت تمام از آن نقل خودم ازحیات به ممات واز بقا به فنا،

~~دانا وخبردار نبودمی.

~~ومن ملح الوجد المدلة فی الهوی، ال

~~موله عقلی ، سبیآ سلب کغفلتی

~~تقدیره : کون سبئ سلب هیبة حسنها ، ای غلبة الحیرة من تلک الهیبة لفهمی

~~وادراکی، مثل حالة غفلة المغفلین المشهورین، هو من نوادر وجدی المذکور، فیکون

~~مفعول السبی وهو الفهم والادراک، محذوفا ، والسبی: بمعنی الغلبة، والسلب : بمعنی

~~الحبرق، وفیه قد حذف المضاف، وهو الکون، واقیم المضاف الیه مقامه، وهذا الکون

~~المضاف مبنداء، ومن ملح الوجد خبره مقتدم علیه .

~~و از نوادر این وجد وتجلتی جلال جمالی مذکور که حیران کننده3 می بود در عشق

~~و واله وبیخبر کننده مرعقل وفهم مرا آن بود که اسیرکردن ربودن هیبت آن تجلتی

~~مرفهم مرا ، یعنی غلبةآ حالت حیرت برفهم من بعبنه همچون حالت غفلت مغفتلان

~~مشارق الشدراری

~~1 - نقلتی: انتقالی من الحیاة

~~2 - الملح، الواحدة ملحة : مالتذ وطاب من الأحادیث المدلة المدهش والمحیر.

~~المولة : الموقع فی الوله، ای التحیشر من کثرة الوجد. السبی: الأسر. قوله: سبی سلب:

~~ای اسر شیء منفی غیر موجود .

~~3- حیران کننده من بود - خ ل -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_567.png)

~~مشهورمی بود، چنانکه درامثال حکایات ایشان ms391 مسطوراست، که یکی از مغفلان برسر

~~شاخ درختی نشسته بود، و بن این شاخ را میبرید ازخود بیخبر، ودیگری ، پنج

~~سر اسب داشت، بریکی نشسته بود وجهار دیگر را میشمرد، واز مرکوب خود غافل

~~و بیخبر پنجم را میطلبید، و دیگری خود را به دستار قصب و کمری از ریسمان

~~کنب نشان کرده بود، و خفته و عیکاران کمر ودستارش را برده، او ناگاه از خواب در آمد

~~یکی را دید که چنان دستار وکمر داشت ، درپی او روان شد، وخود را اوپنداشت ،

~~تا به در خانهآ او رسید، وبا او درخانهآ او میرفت ، گفتش: کجا میروی ودر خانهی

~~من چه می کنی ؟ گفتش : تو نیز چه میکنی ؟ گفت خانهآ منست، گفت: اگر این خانه از

~~آن تست، پس از آن من باشد، زیراکه به نشانی که من خودرا کردهام، تو منی، واگر

~~چنانکه تو من، نیستی، پس من کجاام وکیستم ، ونشان من با تو جه میکند ؟ .

~~پس این حال من دراین وجد وحیرت، واسبرکردن حقیفت آن حبرت و وجد

~~مرفهم وهوش مراء وبیخبری من در آن حال ازخودی خودم ، راست هم چون غفلت

~~این مغفلان مذکور میبود، واین حال از نوادر احوالست ، پس دراین ابیات تحقیق

~~آن تشبیه می کند، و آن غفلت را بیان می فرماید.

~~اسائملها عنتی، اذا ما لکقیتها،

~~ومن حبث اهدت لی هدای أضلکت

~~اثر آن حبرت وغفلت من آن بودی که هرگاه حضرت معشوق را میدیدم ، از

~~خودش سؤال میکردم ، که من کیستم و کجاام و برچیستم ،هم چون آن مغفتل مذکور،

~~از آنجا که مرا به حقیقت خودی خودم هدایت می کرده هم از آنجا مرا از حقیقت خودم

~~گمراه می گردانید، ازیرا که در مفهوم هدایت، میان هدایت و هادی و مهدی ، وسالک

~~وسبیل هدایت، مغایرت ثابت ولازمست، ودر حقیقت فی نفس الأمر هدایت و هادی و

~~مهدی وسالک وطریق و سائل ومسئولهم من بودم، وهیچ غیر وغیریت به نزد من نبود، ms392

~~پس دراجابت آن سؤال من ازخودی خودم هرکجا مرا هدایت می کرد در نفس آمر،

~~آن هدایت و مفهوم او گمراهی از حقیفت امر، کما هی ، حاصل میبود

~~سعیدالدین قرغانی

~~(23

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_568.png)

~~(24

~~واطلیبها منقی ، وعندی لم تزل،

~~عجبت* لها بی کیف منتی استجنتتا

~~وهم ازغایت آن حیرت وغفلت، حضرت معشوق وحقیقت جمعیتت وهویگت اورا از

~~خودم واین وجود منبتد مضاف درمراتب که من ازغایت غفلت خود را همان پنداشته

~~بودم، طلب می کردم، وآن حقیفت وحضرت جمعیتت معشوق، خود همبشه به نزد من

~~بود، چه آن جمع مطلق کل ، همیشه براین مقیتد مضاف جزئی مشتمل بود ودر او

~~ساری، بل عین او بود، وعجب میدارم که آنگاه چون به من و آن وجود و حقیقت

~~مضاف به من، آن حقبفت هویتت حضرت جمعیتت ازمن پنهان شدهبود چون به حقیفت

~~عین او بود، وجیزی ازعین خودش جگونه پنهان تواند شده پس آن پنهانی از غایت

~~آن غفلت بوده وآن طلب وسؤال، مثال آن حکایت مغفل بعینه .

~~وما ز لت فی نتفسی بها متردگدا

~~لنشوفحستی، والمحاسن خمرتی

~~وهمواره به سبب حضرت معشوق ، اعنی آن تجلی جلال وجمالی او که موجب کمال

~~حیرت من شده بود، من در نفس خود، اعنی در حقیقت خودم متردد و متحیر میبودم

~~که من چیم یا کبم ، ونسبت من با حضرت معشوق جیست ؟ ازجهت آنکه همگی حس

~~وفوای حستی من، ازشراب محاسن بیغایت او مست، و افکار و بیخبر وبی کار بودند،

~~وهیچ گونه مرا درطلب حقیقت خودم مزاحمت نمی نمودند، واز آنم مشغول نمی کردند،

~~لاجرم کار من با حقیقت خودم افتاده بود، ودر او ازحیرت، متردد و متحیتر میبودم

~~که من کیم ؟ وموجب آن ترددم آن میبود که حقیقت آن حبرت که ازهیبت جمال

~~بی نهایت حضرت معشوق برمن مستولی شده بود، وقتی حکم مقام حجابیگت را غلبه

~~میداد تا درآن مقام، نفس خودم را برحضرت معشوق، دلیل میدیدم ، درمرتبهآ علم

~~الیقین ، ودراین ms393 مرتبه بهحکم (من عرف نفسه عرف ربته" باری به طریق معرفت مثل

~~مشارق الثدراری

~~1- استجنشت: استخفتت

~~2 - بیاد می آورد.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_569.png)

~~حدیث ((ان الله خلق آدم علی صورته) را پاد2 می آورد، تا از حبات وعلم و ارادت و

~~قدرت نفس خودم، برحیات وعلم وارادت وقدرت او استدلال می کردم. وباری دیگر

~~به حکم (لیس کمثله آشیء) عجز ونقص وحدوث وامکان نفس خودم را برقدرت و

~~کمال و قدم و وجوب او دلیل مییافتم به طریق معرفت ضد، ووقتی دیگر حکم آن

~~حیرث مذکور، مرا درمقام کشف وعالم جبروت، می انداخت تا ازمرتبهآ علم الیقین به

~~مرتبهآ عین البقین ، سغر میکردم، ودرآن مرتبه نفس وخفیقت خودم را آیبنه و مظهر

~~اسما وصفات حضرت معشوق میدیدم ، و ظهور سمع وبصر وید حضرت معشوق را

~~در آیبنهآ نفس وحقیفت خودم مشاهده می کردم ، وگاهی دیگر، اثر همان حبرت مرا

~~به حضرت جمع، حاضر میگردانید، تا به مرتبهآ حق الیقین میرسیدم ، و آنجا حقیقت

~~خود را عین آن حضرت میدیدم، ومغایرت مرتفع مییافتم، پس چون به حسب این سه

~~حال وسه مقام وسه مرتبه، حکم حقیفت من متنوع می نمود، لاجرم من مترددمی بودم،

~~که حقیقت من فی نفس الأمر چیست؟ دلبلست یا آیینه یا عین، پس آن تردشد به سبب آن

~~حاصل می آمد که حضرت معشوق به واسطةآ تجلتی جلال جمال خودش، مرا بی من در

~~آن حیرت و مغلوبی برمراتب و مقامات حجاب و کشف زشهود و علم الیقین و عین الیقین

~~و حق البقین می گذرانید، تا بهحکم آن تجلسی3 وحکم حبرت که خود درخود سفر

~~می أکردم .- ازخود درخود سفر می کردم -م -.

~~اسافر من علم الیقین لعبینه ،

~~الی حفته، حبث الحقیقة رحلتی

~~سفر میکردم ازمقام حجابیتت ومرتبهآ علم البقین، وخود را آنجا دلیل برحضرت

~~معشوق دیدن، تا به مقام کشف و مرتبهآ عین الیقین، وخود را آنجا آیینه و مظهر اسما و

~~معیدالدین فرغانی

~~425

~~1-رأ ms394 بیاد من می آورد با آن حیات وم

~~2-س 442ی9.

~~3 -وحکم حیرت بیخود، درخود سفر میکردم -خ ل -

~~4 - سفر از خویشتن درخویشتن کرد،

~~هر آنکو عارف والامقامست

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_570.png)

~~426

~~صفات آن حضرت مییافتم، وازآنجا تا به مقام شهود وجمع ومرتبة حق الیقین ، سفر

~~میکردم، تا آنجاکه غایت حقیقت خودم بود، اعنی مقام احدیگت جمع، منزل به منزل

~~وحضرت به حضرت، رحلت میکردم، وخود را آنجا عین آن حضرت مییافتم، ولیکن

~~باز حکم حیرت آن تجلتی مرا در تردشد و تحبثر میانداخت، ومرا ازین حقیقت خودی

~~خودم غافل می گردائید.

~~الألف واللام فی الحقیقة قائم مقام الاضافة ، ای حیث حقیفتی رحلتی .

~~وانششآدنی عنگی لأرشدنی علی

~~لسانآی الی مسترشدی عند نشدتیا

~~وچون به مقام حق الیقین وحضرت جمع وحدث که در نفس امر حقیفت من آنست ،

~~میرسیدم ، منصبغ به حکم آن غفلت وحبرت از جلال جمال مذکور از این حقیفت

~~خودی خود غافل وبی خبر، و اورا طالب، وحکم این حضرت وحدث جمع که خودی

~~وحقیقت منست، نفی غبر و غبریتست ، جنانکه دراین حضرت طالب و مطلوب و

~~مسترشد و مرشده جز این بکجیز که حقیقت منست، نمی باشد، لاجرم دراین حضرت

~~مراین خودی خودم راکه عین همین حضرت است، و به حکم آن غفلت وحبرت گم شدهآ

~~فهم ونظر من میبود، ازعین همین حقیفت خودم طلب میکردم، تا مرا بهزبان خودم

~~به همین حضرت وحقیفت خودم که از سر غفلت وحبیرت بهصورت مسرشد من ظاهر

~~بود، دراین طلب راه نماید ، تا مگر این حقیقت خودم را بازیابم ، وازاین غفلت و

~~حیرت باز رهم .

~~واسألثنی رفعی الحجاب بکشفی اله قاب ، وبی کانت الی وسیلتی

~~وسؤال میکردم ازاین حضرت جمع خودم، تا این حجاب حبرت وغفلت را ازپیش این

~~حقیقت خودم بردارم، به واسطهآ آنکه این نقاب عزقت وهیبت وجلال جمال خودم را

~~مشارق الکدراری

~~1 - انشدنی افتش3 عن نفسی، اطلبها . ارشدنی اهدی نفسی. النشدة ، المرة من

~~نشدهة فتش عنه ms395 . قوله (س 6) : الألف و... فی م : قاما مقام ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_571.png)

~~بحشایم، و به صورت کمال که جامعست به حقیقت جمعیگت و اعتدال میان جمال و جلال

~~او، برخودم ظاهر شوم، تا به رفع حجاب حیرت ودفع نقابهیبت مراین خقیقت هویت

~~خودم را دریابم، و وسیلت من به سوی خودم دراین سؤال هم به حقیقت، این برزخیت

~~کبری و جمعیگت عظمی، حقیقت خودم بود، که میزان حقیقت کمال و نقطهآ مرکز حقیقی

~~حاق* اعتدالست .

~~وانظر فی مرآة حسنی کی اری جمال وجودی، فی شهودی طلعتی

~~ودر حال غلبات آن طلب وحبرت، چون خواستمی که از مشاهدهآ دیدار و انوار رخسار

~~خودم برخوردار شدمی، درهرصورتی خوب که آیینهآ حسن بی نهایت منست، نظر

~~می کردم ، تا مگر در آن آیینهآ، جمال هستی خودم را که منبسطست برجملهآ مکونات

~~ببینم ، وحقیقت آن هستی وطلعت خودم را بازیابم ، واز آن شهود بیاسایم .

~~دراین چهاربیت اشارت کرده است به آنکه در آن حیرت وطلب، استمداد می نموده

~~است بهحواس ظاهر به نظر دراین بیت، وبهسمع دربیت دوم، وبهلمس ، درسوم، و

~~بهشم ، درچهارم .

~~وان فتهت باسمی اصغ نحوی، تشثوفا

~~یقال : فهت بکذا، اذا فتحت الفم بذکره . وتشکوف : تطلکع .

~~الی مشسمعی ذکری بنطقی ، وانصت

~~وجملهآ ناطقان چون درخقیقت صور تفصیل این حقیقت منند، و مسمای اسمای

~~همهآ اشباء فی نفس الأمر ومن حیث الحقیقة ، همین حقیقت من از حیثیثت این صورت

~~تفصیلی او، لاجرم به حکم غلبهآ طلب حقیقت خودم وحیرت در آن طلب، اگر از حیثیگت

~~صورتی، نامی از نامهای خودم دردهان می گردانیدم ، ازغایت تطلشع وشوق به سوی

~~شنوانندهآ نام خودم به آن نطق و آواز خودم گوش بهسوی خودم میداشتم وخاموش

~~میشدم، تا از آن سماع لذت و راحت مییافتم .

~~والصق بالأحشاء کفشی عسای ان

~~اعانقها فی وضعها ، عند ضمتتی

~~سعیدالدین فرغانی

~~(27

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_572.png)

~~428

~~واز غایت آن طلب وحیرت نیز کف دست خودم را برپهلوهای خودم میدوسانیدم،

~~هم چنان که کسی دوستی ms396 را در کنار گیرد از سر وجد وشدت اشتیاق، تا مگر در آن

~~نهادن کف دست بهوقت آن دربر گرفتن،، مراین خودی خودم را که عین حضرت

~~معشوقست در برگیرم وبه وی اتتصال یابم.

~~واهفو لأنفاسی لعلتی واجدی

~~بها مشستجیز انکها بی مکرت

~~اهفو اما من قولهم هفا الطائر بجناحیه، اذا خفق وطار، او من هفا الظبی هفوا،

~~ای عدا عدوا ، وعلی الوجهین ، کنایة عن شدة المیل والالنفات .

~~ومی طپیدم از شدت میل به سوی انفاس خودم تا مگر از انفاس خودم بوئی از این

~~حقیقت جمع وحدت خود بیابم درحالی که جایز میشمردم بنا برقضیتة (اجد نفس

~~الکرحمان ..) که جون مورد انفاس ، قلبست، وقلب به مناسبت وحدث جمعیتت خوده

~~بهحکم ((ووسعنی قلبعبدی..." محل تجلی جمعی است، شاید که اثری از آن حفیقت

~~جمعبشت خودی خودم با انفاس همراه باشد، و من از آن اثری بیابم .

~~الی ان بدا منشی ، لعببنی ، بارق،

~~وبان سنا فجری ، وبانت دجنکنیا

~~این همه حبرت وغفلت وطلب تا آنگاه میبود که پیدا شد بر بصر و بصیرت من

~~بارقی کمالی و تجلیثآی و سطی اعتدالی، جامع تجلشی جمالی وجلالی، و روشنایی صبح

~~حفیقت برزخبتت، وجمعبتت حقیفت من ظاهر گشت، وجدا شد آن ظلمت حبرت و

~~غفلت من ازمن وحقیقت من، کما هی، برمن منکشف گشت .

~~ومراد ازعین، دراین بیت اتحاد بصراست با بصیرت، جه حقیفت این جمع وحدث

~~مذکور، جز به این اتحاد واجنماع بصر وبصیرت، مدرک نشود

~~مشارق الثبراری

~~1 - اهفو لأنفاسی: اذهب فی اثر انفاسی. واجدی: واجد نفسی. متتجیز طالبا

~~الاجازة ، ای جعل الشیء جائزا غیر ممنوع . یعنی : میطلبیدم ازشدت ...

~~2 - القدجنتةة الظلمة.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_573.png)

~~هثناک، السی ما احجم العقل دونه

~~وصلت، وبی منسی اتصالی وومصلتی1

~~احجم : ای امتنع، وهو من باب النوادر، مثل کبته فاکتب .

~~پس آنجا در آن حضرت احدیتت جمع، به حکم السیر فی الله، تا به جایی رسیدم از

~~غبب هویست خودم، که این چشمی که گفتم که از ms397 اتحاد بصر با بصیرت حاصل آمد، از فرود

~~و زیر آن غایت از ادراک وفهم وضبط ممنوع ومحروم ماند، به حکم حیرت عظمای

~~(وما قدروا الله حق) قدره) واین انتلصال من به اول این حضرت احدیثت جمع که سیر

~~مرا- دراو مدخلی بوده واین وصلت من نیز بیمن به این غایت حضرتی که این حبرت

~~تظمی ، حکم اوست ، به مدد همان بارق ذات خودم بود، که ازهمین حضرت جمع

~~وحدث من، متعبتن شده بود هم ازجهت تکمیل خودم، ومرا به من نموده.

~~فاسفرت بشرآ، اذ بلغت الیة عن

~~یقین ، یقینی شده رحل لسفرة2

~~اسفرت، من قولهم: اسفر وجه فلان حسنا: ای اضاء واشرق. وبشرا ، من قولهم:

~~فلان حثسن البشر ، ای: طلق الوجه . والیقین : السشکون والاستقرار والاطمینان ،

~~من قولهم: یقن الماء فی الحوض، اذا سکن واستقکر. ولهذا سئل - سهل - عن الیقین ،

~~فقال: "(البقین هو الله) فانه لا سکون ولا استقرار ولا اطمینان فی مقام ولاحال، دون

~~الوصول الیه.

~~پس روشنی ودر خشانی پیشانی یافتم از غایت تازهروبی وشادمانی، چون که به کمال

~~وغایت این جمعیت خودم برسیدم، از سر یقین و اطمینانی که مرا نگاه میدارد، بعداز

~~این از بستن رحل همم واحوال ، ازجهت سفر و رحلت از منزنی ومغامی و حضرتی به

~~منزلی ومقامی وحضرتی دیگر، وبهحکم "لا هجرة بعدالفتح ..." سیرم الی الله وفی

~~سعیدالدین فرغانی

~~(29

~~1 - فی بعض النسخ: هناک الی ما اجحم العین دونه. اجحم: تأخر. وصلتیء ماأتوصل

~~به الیالشیء.

~~2-س 422ی 73 (ما قدروا الله حق قدره..

~~3 - اسفرت: اشرقت، طلعت. بشرآء سرورا . یقینی: یسترتی.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_574.png)

~~430

~~الله بکمالی رسید، که لا اکمل منه .

~~وارشدتثنی ، اذ کنت عنتی ناشدی

~~الی6 ، ونفسی بی کانت علی6 دلیلتی

~~وخودم را بهسوی این حقیقت جمع وحدث خودم ارشاد کردم ، چون که در آن حال

~~حیرت وغفلت، مرخودم را که گم کردهآ من بود، هم ازاین حقیقت خودم طلبیده بودم،

~~ونفس من که صورت آن حقیقت جمع وحدتست، هم به ms398 من اعنی به و اسطهآ ظهور این

~~باطن نفس من که جمع وحدتست، هم برظاهر نفس من اکنون دلیل من شد براین حفیقت

~~وباطن نفس خودم، پس فی الحقیقه خودم را به سوی خودم ارشاد کرده باشم و همین

~~معنی را روشن تر دراین دو بیت آینده می گوید، و علتت وسبب را نیز بیان میکند.

~~واستار لتبتس الحس، لمکا کشفتها ،

~~وکانت لها أسرار حشکنمی ارخت

~~رفعت حجاب النتفس عنها بکشفی النة

~~قاب ، فکانت عن سؤالی مجیبتی

~~الحکم هیهنا بمعنی : الحکمة، کما قال التابعة - شعر -

~~واحکم کحکم فثتاة الحی اذ نظرت

~~الی حمام سراع وارد الثمد

~~قیل معناه: کن حکیما

~~وپردههای پوشش حس وحکم کثرت اورا که اسرار حکمت من مر آن همه پردهها

~~را فرو گذاشته است تا هرمرتبه یی به اهل آن مرتبه معمور ماند، و تمیثز مراتب و اهل

~~قبضتین نیز بیدا آید، وهمهآ نشآت دنیوی وبرزخی وحشری وجنانی وجهنمی و کثیبی

~~تمام مثنشتشی گردد، و کمالاتی که در تفاصیل آن صور و نشآت است پیدا آید، و تفاوت

~~استعدادات قوابل، علما و وجودا، به ظهورپیوندد، چون همهرا بگشادم حجاب حقیقت

~~باطن نفس خودم را ازپیش او برداشتم، بگشادن من آن نقاب حیرت و غفلت هیبت

~~جمال را از پیش تا حینئذ نفس من حقیقت ظاهر وباطن خودم را که حقیقت آن جمع

~~مشارق التدراری

~~1 - وفی بعض النسخ ونفسی بی علی دلیلتی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_575.png)

~~وحدتست نشناخت، الاجرم از آن سؤالی که در آن حال حبرت وغفلت مذکور ازخودم

~~کرده بودم تا حجاب کثرت و نقابحیرت ازجهرفآحقیقت من بگشاید، هم نفس من آن را

~~اجابت فرمود، ومرا به خودی خودم رسانید.

~~وکثنت جلا مرآة ذاتی من صدا صفاتی، ومنشی احتدفت بأشعکةا

~~وهم من بودم به آن بارق تجلشی جمعی کمالی، که صیقل آیینهآ این حقیقت جمع وحدث

~~ذات خودم بودم، از زنگار اثرصفات جلال وجمال، وحبرت وغفلت و وحدث وکثرت

~~خودم، ودیدم که همین نور ذات احدی ms399 جمعی من، ازاشعتةآ صفات و وحدث وکثرت

~~علم و وجود، وجمال وجلال من منتشی میشدند، ودر مرتبهآ الثوهت همه گرد این

~~نفطهی ذات من همچو دایره درمی آمدند، وذلک معنی قوله: (ومنتی احدفت باشعة،

~~ای: احبیطت من قولهم : حدة قوا بالرجل، واحدقوا به، ای احاطوا به، ومنه الحدیقة

~~والحدفة" .

~~واشهدتثنی ایکای، اذلا سوای ، فی

~~شهودی ، موجود، فیقضی بزحمةآ

~~ودر این حضرت ومقام احدیثت جمع، مرحقیفت خودم رابه خودم نمودم، وبیننده و

~~نماینده جز من نبود، چون درحضرت هستی حقیقی من، هیچ غیر من موجود نبود که

~~به انبوهی ومغایرت حکم کردی، هر حقیقت کمال ذاتی وغنای مطلق (ان الله2 لغنی* عن

~~العالمین .00) که نقطهآ مذکوراست ، به این شهود واشهاد، تعلق داشت، و کمال اسیایی

~~عالم علم ومعلومات ووجود وموجودات که دایرهآ مذکور است، نتیجهیی و اثری از این

~~شهود واشهاد بود فان علمه بالعالم اثر علمه بذاته - فاعلم. والله المرشد.

~~واسمعنی فی ذکری اسمی ذاکری،

~~ونفنسی بنفی الحس* اضکعت واسمت2

~~ویادکنندهآ من مرا بشنوانید نام من در آن یادکردنش مرا، و نفس من به نفی حکم حس

~~سعیدالدین فرغانی

~~(31

~~1 -جلاء مسهل جلاء: صقل. الصدا: وسخ الحدید. احدقت: احیطت

~~2-س 29ی5

~~3 - اسمت: جعلت للشیء اسما

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_576.png)

~~32

~~اصخا کرد، وبلندیایه کرد مرا.

~~یعنی حکم حس آنست که، هرجیزی را ذاتی علیحده اثبات کند ، ووصفی چند

~~* آن ذات اضافت کند، وهرجیزی را به حسب وصفی که اورا ثابت بیند، به نامی پاد

~~کنده پس اسما ومسمتبات به نزد وی مخلف و متکثتر می باشد ، اما حکم این حقیفت

~~من آنست که ذات جز یکی نبست، وباقی صور تنثوعات ظهور این ذات یگانهآ منست ،

~~که صفات نام یافته است درمرانب به حسب تمیشز مراتب . پس هرچند اسما به حسب آن

~~صفات متنگوع و متکشرند، اما مسمی یکی بیش نیست، و آن مسمی عین این حقیقت

~~منست، پس هراسمی که هرذاکری برهرچیزی اطلاق میکند، به حتیقت مسمای آن

~~منم وآن ms400 اسم منست که آن ذاکر که صورتی ازصور تنوعات ظهور منست، مرا به آن

~~اسم یاد میکند، ونام من مرا میشنواند، و نفس من بنفی این حکم حس و تحقق به حقیقت

~~این جمع وحدثت من که باطن اوست، به آن ذکر اسم من اصغا می کند مرا به واسطةآ

~~سیر من درتنشوعات ظهور حقیقت خودم، بزرگ و بلند می گرداند ، وخود را بزرگ

~~می کند نیز به آن واسطه . وخودرا نیز بزرگمیکند بواسطهآ آن - م .

~~وعانقتتشنی ، لا بالتزام جوارحی ال

~~جوانح ، لکنشی اعتنقت هویتنی

~~و معانقه کردم هستی خودم را نه به طریق در برگرفتن جوارحم ، اعنی دستهام

~~مراستخوانهای پهلوی خودم را، چنان که در آنوقت حیرت وغفلت به جهت غلبهآ جلال

~~جمال ، به آن طریق، خودرا در بر میگرفتم، ولیکن اکنون، مرعین و کشنه آن حقیقت

~~جمع وحدث خودم را که باطن همه بواطنست، به ظاهر و نفس خودم در بر گرفتم، وبه

~~هویت خود پیوستم، وبه کلشی ازحکم غیر وغیریشت وغفلت وحیرت، باز رستم ، ولله

~~النقه.

~~مشارق التدراری

~~1 - جوارحی: اعضائی. الجوانح: الضلوع وهی مفعول به للجوارح. هویشتی: حقیفتی

~~المطلقة المشتملة علی الحقایق، اشتمال النشواة علی الشجرة فی الفیب المطلق

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_577.png)

~~واوجدتشنی روحی، وروح تنفشسی

~~یعطتر انفاس العبیر المفتگت

~~وبیا بانیدم وببوانیدم - ببویانیدم -خ ل - مراین صورت عنصری اجمالی خودم را

~~بوی خوش خودم، دراین حالی که جان نفس زدن من خوش بوی میکند انفاس عنبر

~~و عبیر ومشک و زعفران سوده را.

~~یقال: اوجده الله مطلوبه، ای اظفره به. والثروح الطیب والراحة، ونسیم الریح ایضا.

~~یعنی: چون عالم بجمیع اجزائه، صورت تفصیلی این حقیقت جمعیت ذات منست،

~~و این صورت عنصری تخطیطی، صورت اجمالی آن حقیفت ، و دائما از باطن این

~~حضرت جمعی کمالی به جهت بقا و ثبات این صورت تفصیلی من که عالمست ، فیض

~~و مدد وجودی متواتر می باید که برسد، که اگر لحظه یی مدد انقطاع پذیرد ، حکم

~~عدمیتت امکانش غالب ms401 شود، وترکیبش را فانی ومتلاشی گرداند، وحکم وحدث و

~~اجمال برآن فیض مددی غالب می باشد، وحکم کثرت وترکیب براین صورت تفصیلی

~~من که عالمست مستولی، وازاین جهت مباینت میان آن فیض مددی، واین قابلش که

~~حفیقت عالمست ثابتست، لاجرم واسطةآ بینهما، که اورا بهردوجانب نسبتی باشد، ناگزیر

~~است. آن واسطه این صورت اجمالی عنصری منست که به خکم اجمالی و غلبهآ حقبیقت

~~اعتدالی که ظل وحدتست در مزاج این صورت عنصری او را به آن فیض مددی ،

~~مناسبت قوی است، وازروی ترکیب، صورتی به این صورت تفصیلی که عالمست نسبت

~~درست، لاجرم آن فیض مددی جز به وساطت این صورت اجمالی عنصری من به این

~~صورت تفصیلی من، نمیتواند رسید، وچون آن فیض ازاجمال به تفصیل پیوست، و

~~به کمال خود رسید، باز بهحکم (والیه1 یرجع الأمر کلثه" رجوعش بههمان حضرت

~~جمعبتت ، لازم می افتده بس راه گذر آن فیض در وقت این رجوعش با مزید خواص

~~و کمالات، باز جز همین صورت اجمالی عنصری من نمیتواند بود، پس در آن حال که

~~سعیدالدین فرغانی

~~233

~~1-س 411ی 123. قوله (س 13): حقیقت ... ثابت وازاین جهت ازواسطه .00م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_578.png)

~~434

~~به جهت امداد فیضی وجودی - پس در آن حال که فیض وجودی به جهت مددی خاص

~~-خل - ازحضرت این باطن حقیقت خودم تعیین میکنم ، تا آن فیض للطفه در تنفشر

~~من ساری میشود، و آندم روح تنفشس من آن فیض میباشد، پس ازراه گذر تنفشس

~~من، بعبیر وعنبر ومشک و زعفران سوده میرسد، وانفاس همهرا معطر می گرداند،

~~و باز به آن انصباع به بوی خوش و دیگرخواص و کمالات ، عزم عود می کند ، تا من

~~به واسطهآ همان فیض، آن بوی خوش خودم را که به آن فیض همراه شده است، به این

~~صورت عنصری خودم میرسانم، تا آن بوی خوش خودرا هم، من درمییابم، وبه آن

~~از شهود حقیقت خودم لذت وراحت و برخورداری میبینم ، ورجوع آن فیض ms402 مددی

~~به اصل ومنشأ خودش، حینئذ، تمام و محقق میشوده پس هراستمدادی که در آن حالت

~~حیرت وهیبت ازخود وحواس خود کرده بودم، اثر همه اکنون، یافتم وبیان کردم.

~~وعن شرک وصف الحس کلشی منکزقه

~~وفی ، وقکد وحکدت ذاتی، نزهتی

~~واز آن شرک، که دروصف حس ثابت بود، که هرچیزی را ذاتی علیحده، اثبات

~~میکرد، و اوصاف و اعراضی چند به آن ذات مضاف میدانست، چنان که پیش از این گفته

~~شده این حقیفت ذات من که هم یکیاست، وهم کل، بهحکم (منه بدأ، والیه یعود"

~~از آن شرک پاک و منزهست، چون که من بی هبیچ شبهتی مراین ذات خودم را متحقتق

~~به حقیقت حضرت احدیتت جمع، یگانه کردهام، تا مرا هیچ سایه و صفتی که به غیر و

~~غیریتتی، به وجهی ازوجوه، حکم کنده نمانده است، لاجرم اکنون نزهت و فرحت و

~~تماشای من هم در حقیقت و باطن ذات و احدیثت جمع خودم وشتآون و تنوعات ظهور

~~اومی باشد، من حیث ارتفاع حکم الغبریثة، والمغایرة بالکلسیة، نه درصفات و آثار صنع

~~و مصنوعات خودم درمراتب:

~~ومدح صفاتی بی یوفتق مادحی

~~لحمدی، ومتدحی بالصتفات مذمگتی

~~اما تقریر روایت مشهور به حرف لام آنست که یکی از فضلا گفته که، به جای لام،

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_579.png)

~~لی، با مناسبت تر است، ومعنی چنان باشد که کمال صفات در آنست که همرن ذات

~~گردند در اطلاق و عدم تقیشد به معنی مخصوص ، پس اگر کسی را اول حضرت ذات

~~من مشهود گردد تا به آن نظر در صفات من نگرد ،ذات مرا باطلاقه در هرحقیقتی

~~ساری یابد، وآن صفت را به آن سرایت کامل ومطلق بیند، حببنئذ ، آن نظر او را

~~توفیق دهد، که مرابه آن صفت کمال مدح گوید، و آنگاه یاد من به آن صفت از آن روی

~~که کامل ومطلقست، مدح من باشد، اما اگر هنوز نظر آن صاحب کشف بهشهود ذات

~~من باطلاقه وحکم سرایته ms403 مکحتل نشده باشده جون مرا به صفتی مشاهده کند، و به آن

~~صفت مرا مدح گوید، از آن روی که آن صفت مقیتداست به معنی مخصوص او، ذات

~~مرا که مطلقست، به تقیید وصف کرده باشد، وآن مذمتت من باشد، نه مدح من .

~~اگر به این لفظ، این بیت از ناظم منقولست، معنی ثآی خوب ومعقولست، والا این

~~معنی زادهآ خاطر آن ناظر باشده ولا فی بطن الشاعر ، والله اعلم .

~~اما تقریر روایت مشهور بحرف لام آنستکه :

~~چون هرجزئی ازاجزای این صورت اجمالی و تفصیلی من، درمراتب اشعگه و

~~صفات نور وجود وتنثوعات ظهور، صفت کلام وعلم وشهودند، وهریک را از این صفات

~~که صور موچودات و محسوساتند، درهر مرتبه یی اثری بدیع وغریب، و خاصیتتی رفبیع

~~وعجببست، که دائما مرجمال و کمال ذات مرا آن اثر لطبف و کمال آن خاصبت و هنر

~~شریف خودم مدح میگوید ، وظهور عین آن اثر درعین وحقیقت هرناظری حاضر ،

~~اورا قولا وفعلا تلقین حمد من میکند، وتوفیق مدح من میدهد، که اگراول آن اثر

~~و خاصیتت از این صفات من به آن ناظر ذاکر نه بیوستی ، و مدح ذات مرا به آن

~~خاصیتت قولا و فعلا به گوش هوش اسنماع نکردی، هرگز به حمد و مدح من راه

~~نبردی، ، وتوفیق آن نیافتی، جه تا آنگاه که حقیفت ذات من نخستین اثرصفت ابداع

~~واختراع خود را قولا وفعلاء، به بیان (ولقدا خلقنا الانسان ..." تا آخر آیات، با

~~سعیدالدین فرغانی

~~435

~~1- 423ی12

~~قوله (س 3): درهر صفتی ساری ... م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_580.png)

~~436

~~عین و سمع حقیقی آن سامع جامع و ناظر حاضر درمیان ننهاد، او زبان به مدح "فتبارک

~~الها احسن الخالقین" تنوانست گشاد، وتا هندههده اثر علم به مخزونات وفهم مکنونات

~~درخود ندیدی، کی بآن اثر دانست که آب درزیرزمین کجانزدیک و چهجا دوراست، و

~~کرمکی که قعوت اوست، در کدام کشنج از زمین مستور است تا منقار همانجا درزمین

~~فروبرد و آن را ms404 برآورد و بخورد، هرگزبه محمدت "الا یسجدوا لله الذی یخرج الخبأ فی

~~السموات والأرض ویعلم ما یخفون2 وما یعلنون ..." مبادرت تنوانستی نمود ، پس

~~معلوم شد که مدح صفات منست هم مرا که توفیق میدهد هرمادحی را تا حمدمن می گوید،

~~وبا این همه که صفات من مکداح منند وموفق وباعث برمدح من، ومعذلک مدح

~~قداحان مرا به صفات مذمتت حقیقت ذات منست، ازیرا که آنکس که اثری ازصفات

~~من براوغالب می آید تا غلبهآ آن اثر بروی اورا برمدح من به آن صفت تحریض میکند

~~اومرا در آن صفت که اثری از آن براوغالبست مقید و منحصر اعتقادمی کنده جه حقیقت

~~آن صفت مقید است به معنی مخصوص، چون معنی تشبیه یا تنزیه، مثلا، تا هرصفتی

~~را که مضاد5 آن معنی میبیند، از من نفی میکند ، وبراضافت آن به من ، انکار عظیم

~~نساید، چچنان که دراثنای حدیث صحیح که در تقریر حال اهل عرصات قیامت وارداست،

~~مذکور است که "فیتجلتی لهم ربثهم فی ادنی صورة، فیقول لهم انا ربکم، فیقولون

~~نعوذ بالله منک، ها نحن منتظرون، حتی یأتینا ربثنا، فیقول: هل بینکم وبینه علامة

~~تعرفونه بهاء فیقولون: نعم، فیتحتول لهم بتلک العلامة ، فیقولون: انت ربیناء سبحان

~~ربسنا ...) پس چون آن حضرت را در نوعی ازصفات تنزیهی با تشبیهی منحصر و مقیکد،

~~اعتقاد کرده بودند ، لاجرم درغیر آن صورت و صفت معتقد خودش دیدند ، انکار

~~کردند، پس چون کمال من دراطلاقست عن کل قید واطلاق، لاجرم مدح من به صفات

~~وتقبید و حصر من در نوعی از آن عین مذمگت من باشد .

~~مشارق التدراری

~~1-س23ی14

~~س 27، ی 25

~~قوله (س 7) : صفات من است مراکه توفیق میدهد مرمادح مرا تا ... م ح

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_581.png)

~~فشاهد وصفی فی جلیسی، وشاهدی به ، لاحتجابی ، لن یحل بحلکتی

~~وهم چنین آن فاضل گفته است که : "فشاهد وصفی بی" می باید، نه "فی" وعلی هذا،

~~خیر مبتداء "جلیسی) باشد. وعلی الروایة المنقولة عن الناظم - رحمه الله ms405 - خبر مبتداء

~~زالن یحل* بحلتتی) است، ومعنی به روایت آن فاضل نزدیک تراست به معنی بیت اول،

~~بل عین همانست ، واز آن تقریر که کرده شد معلوم توان کرد والله المرشد .

~~وامتا تقریر بهروایت اصل، اگر در یکی اثری از آثار صفات من چون جمال

~~مثلا ظاهر باشد ، تا او مرا به آن اثرجمال ، دائما بالحال ، به ذکر جمیل باد میکند،

~~وبه آن ذکر اختصاص "انا جلیس من ذکرنی" مییابد، پس هرکس که مروصف جمال

~~مرا دراین جلیس من که آیینهآ اثری ازاین وصف جمال حقیقی منست مشاهده کند، و از

~~جهت آنکه ذات من - من حیث هذا الوصف الجمالی، بهصورت این جلیس من محتجب

~~ومتلبتس است، وعین جمال ذات من به این صنتع واثر بوشیده به طریق نظر و سیر از

~~مصنوع به صانع واز صفت به موصوف، ذات مرا به آن وصف، مشاهده کند، چنانکه از

~~حال خودم که دراثنای سلوک به آن متلبس بودم، حکایت کردم، دربیت اول از این

~~قصبده که: (سقتنی حتمیتا الحبة راحة مقلتی - وکأسی مشحیکا من عن الحسن جلت"

~~آنکس هنوز به این مقام احدیت وحضرت جمعیتت ذات من، فرو نیامده است ، وبه

~~حقیقت این اطلاق وجمعیثت من راه نیافته

~~وبی ذکر اسمائی تیقشظ رؤیة،

~~وذکری بها رؤیا توسین هجعة

~~* به نظر تحقشق بهحقیقت احدیکت جمع ذات من که اصلست ، علم به حقایق و خصایص

~~اسمای من که فرع آن حضرتند ، علمی و رؤیتی ، ازسر بیداری و آگاهی باشد ، و

~~سعید الدین فرغانی

~~437

~~1 - فی بعض النشسخ فشاهد وصفی بی جلیسی، وشاهدی. شارح علامه که معاصر

~~ناظم است ونسخهآ معتبررا جهت شرح اختیار نمودهاست، قطع داردکه "فی جلیسی..."

~~از ناظم عارف رسیده است . قوله : یحل بحلشتی ای ینزل بمنزلی

~~2 - التوسن، من الوسن بمعنی: النوم. هجعتی تومتی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_582.png)

~~438

~~حقیقت هراسمی کما هی، و اشتمال وی1 برجملهآ اسمای دیگر به تبعیگت ادراک ایشان

~~در حضرت اجدیتت جمع به حسب الکمال الذاتی ms406 من کل وجه، دریافته شود. اما علم و

~~معرفت این حضرت جمع ذات من به وساطت معرفت اسما وادراک خصایص و آثار ایشان

~~درمراتب علمی باشد که صحکت ومطابقت آن ازوجهی باشد دون وجیی، لا من جمیع

~~الوجوه، هم چنانکه کسی خود را برخوابکی سبک دارد، واز حضوری تمام نخسبد،

~~ودر آنحال صورت واقعه بی ببیند، هرجند از آن وجه که غیبت او تمام نبوده است،

~~آن وافعه صحیح باشد، وآن صورت که دیده است مطابق واقع بود، و به زیادت تغییر

~~وتعبیر محتاج نباشد، ولیکن از آن وجه که آن چیز را درعالم خیال به حسب خبال خود

~~دیده است، از قیدی وجزئیتتی خالی نباشد، و ازاین وجه حکم تعببیر در آن حقیفت

~~روبا اندک تغببری بکند، وزیادت ونقصانی بدو متطترق تواند شد.

~~س هم چنین حقیقت ومسمارا من حبث الأسماء، دانستن ازقید وحکم خصوصیت

~~هراسمی، خالی تنواندبود، لاجرم از حکم جمعیت و اشتمالذات برهمهآ اسما و اشتمال

~~هراسمی نیز برباقی اسما درحضرت ذات، غافل ومحجوب ماند، وذلک معنی قوله :

~~وذکری بهاء ای علم ذاتی وادراکها بواسطة الأسماء ووراء حجبها رؤیا توسشن هجعة،

~~ای کرؤیا صاحب توسثن فی هجعته .- فی هجعة- خ ل -.

~~کذاک بفعلی عارفی بی جاهل6،

~~وعارفها بی عارف بالحقیقتة

~~وهم چنین شناسندهآ ذات من بواسطهآ فعلی وصنعی از افعال وصنعهای من هم چون خلق

~~ونصویر و رزق وامثال آن به حقیقت این جمع وحدثت ذات من جاهلست، ازیراکه فعل

~~مشارق التدراری

~~1- چون ذات منبع ظهور کافشهآ اسماست وذات باعتبار تجلی وظهور بصورت صفت

~~همان اسم الهیست، ودرذات کلیهآ تعیثنات بوصف اطلاق متحققند وصریح ذات ومنشا

~~تعین اسماء واسماء منشأ ظهور اعیان میباشند هرعین خارجی مظهر کافشهآ اسماء و

~~هراسمی جامع کافةآ اسماست ، والا یلزم ان لایکون الذات بصریح وجودها منشأ تعین

~~الأسماء والأعیان .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_583.png)

~~و صنتع ، ظهور جملة تجلتی وجودیست1 در آیینهآ محلسی قابل، ولیکن بهصورت غلبهآ

~~تأثبر وتصثرف در آن محل، وجون او ذات را، ms407 من حیث الفعل، دریافته است جز مقیدش

~~بهصورت تأثیر نشناخته باشد، پس از حقیفت ذات من الجمعیتة والاطلاق عن کل قید،

~~محجوب وجاهل باشد ، وجون مطلق به اطلاق خودش یا به صورت فعلی دیگر غیر آن

~~فعل که او آنرا شناختنه است، براو تجلتی کنده در نشأتی دیگر، ازادراک او عاجز و

~~فاصر آید. اما اگر اول ذات مرا شناسد، بهحکم تجلی ذاتی جمعی، آنگاه به آن تجلی

~~در افغال من نظر کنده حقیقت هر فعلی را کما هو، تمام بشناسد، و کیفیت سرایت ذات

~~را درهر فعلی معلوم کند، ودرهر نشأتی و حالی که نقل کند درهرصورتی که ذات براو

~~ظاهر شود، مطلقا ومقبدآ، ازمعرفت او عاجز وقاصر نیاید، واز حکم "نعوذ بالله من

~~التنکثر بعد التتعثرف) ابمن باشد به کلتی ، ازیراکه اصل ومنشأ جملة اسما وحقایق و

~~خصایص ایشان، از فعل وتأثبر وغبر آن این حضرت احدیثت جمع ذات منست، چه در

~~این حضرت، علم به حقیقت ذات وشئون او وبه کمالذاتی او وغنای مطلق (ان الله لغنی2

~~عن العالمین" ثابنست ، وعلم بهعالم که تحقبق کمال اسمائی وظهور خصایص اسما و

~~مرانب وحکم مبدئبتت بر آن مترتتبست، ننیجهآ آن علم بود به حقیقت ذات و کمالذاتی

~~او، وچون حقیقت اصل معلوم شود، حقیقت معرفت فرع و کیفیتت صدور او ازاصل

~~به تبعیگت ، لازم آید ، اما به معرفت فرعی از فروع بهشناخت اصل کما ینبغی ، نتوان

~~رسید، اکنون میگوید: که چون من به حقیفت این حضرت وحدث حقیقی ذات و

~~کمالذاتی او، متحقتق وعارفم، و برمصادراسما وصفات وصرف افعال و آثارایشان علی

~~نحو ماینبغی فیما ابتغی، واقف، وتراکه طالب ومسترشدی از معرفت آن لطایف که

~~زبدهآ معارفست به طربق ببان حظتی خواهم داده حاضر باش .

~~فخذ علم اعلام الصشفات بظاهر ال

~~معالم ، من نفس بذاک علیمة

~~سعیدالدین فرغائی

~~(39

~~1ظهور حکم تجلشی وجودیست-خ ل -.

~~2-29،ی5

~~3 -المعالم ، جمع معلم: اثر وعلامة یوضع علی الطریق للاستدلال به

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_584.png)

~~440 ms408

~~فخذ معرفة الستمع والبصر والکلام والقوة، فان هذه الصفات لظهورها وظهور

~~آثارها وکثرة جدواها ، اعلام الصفات ومشاهیرها الکائنات بظاهر المعالم، ای بظاهر

~~مجال هذه الأعلام ، وهو الأذن والعین واللکسان والبید من نفس ، وای نفس علیمة

~~بذلک العلم وهی نفسی، فقوله : اعلام الصفات بظاهر المعالم ، کفولک سمعت الخبر من

~~اثبات الرجل بظاهر المدینة.

~~پس بگیر معرفت صفتهائی که نشانههااند درپیدائی و کثرت منافع، و آن صفتها

~~سعست و بصر وکلام وفتوت، که این اعلام صفات کاینند درظاهر این محلتهای ایشان

~~که گوش است وجشم وزبان ودست از نفسی، وجگونه نفسی که به علم حقایق واصول

~~و کیفیگت صدور وظهور این صفتهای مذکور سخت دانا است، و آن این نفس منست که

~~من حیث حکمها الاجمالی، حقیقت او بسبب ظهور روح اعظمست، ای قلم آعلی دراین

~~عالم حس به جهت تدبیر این صورت عنصری من، ومن حیث حکمها التفصبلی، حقیقت

~~او نفس کل و لوح المحفوظست که مشتصتدی است مرتدبیر این صورت تفصیلی مرا

~~که عالم است، علم این صفات مذکور ازسمع و بصر وکلام وقتوت از آن به نفس خودش

~~حوالت میکنده که این صفات که دراین مظاهر به صورت کثرت وتفصیل ظاهرند ، از

~~باطن این نفس او منتشی شدهاند ، تا به ایشان و آثار ایشان کمالاتی که ظاهر این نفس

~~اورا به مرتبهآ حس متعلق بود ، به تفصیل تمام ظاهر شود. پس چون نفس این صاحب

~~مقام احدیثت جمع مذکور، مرتدبیر این صورت اجمالی و تفصیلیش را متعترض است،

~~و به صورت تفصبل و کثرت افعال واحوال وحرکات وسکنات، به حسب حکم نشأت ظاهره

~~واین صفات نیز که سمع است و بصر وکلام و قتوت آلات اویند که ازجهت حکمت

~~ابن ظهور او به صورت تفصیل وتدبیر امور تفصیلی، به وی متعلتق شدهاند تا این

~~تدبیر وتفصیل را برای تحتقق کمالات خودش به غایت کمال رساند، و مطلوب حفیفی

~~حاصل آید، لاجرم این نفس اوکه اصل ومنشأ این صفاتست وهمه ms409 آلات تحقیق کمالات

~~اوینده داناترباشد به این صفات، پس به واسطةآ تخلثق بدو، وصسن منابعت او درصرف

~~مشارق الثدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_585.png)

~~این صفات ومباشرت ایشان به مراعات عدل درهمهی اموره چنانکه نفس شریف صاحب

~~اسل مباشرت نموده است علم این صفات را به حقیقت ازاین نفس او بایدگرفت هم در

~~این مرتبهآ حس .

~~وفهم اسامی التذات عنها بباطن ال

~~عوالم ، من روح بذاک مشیرة

~~و بگیر نیز فهم اسامی ذات که مفاتیح غیب عبارت از ایشان است، از این صفات مذکور

~~درباطن عوالم ملک وملکوت، وعالم جبروت که آن باطن عوالم غبب ذاتست، از روحی

~~که بهحکم مناسبت به آن اشاره کننده است با کسی که قابل فهم آن باشد، و آن روح

~~اعظم منست که مظهر آن تجلتی اول است ، و آن اسما بهوی مضافند ، پس تو که

~~مسترشدی به واسطهآ از الت احکام جزئیتت از خودت و اتتصاف به اوصاف این روح

~~اعظم ، مناسبت با او درست کن، تا آن اسمای غیب ذات را ازاین اعلام صفات مذکور

~~که صشور و آثار آن اسمائند، باشارتی که دراین ابیات آینده روح اعظم من به حقیفت

~~و کیفیگت آن میکند، فهم توانی کرد، ازیراکه حقایق آن اسما، کما هی، درعالم علم و

~~عبارت گنجائی ندارده وجز اشارت وایمائی به آن نمیرسد، پس اگر ترا حکم وحدث

~~و بساطت و تحقشق به کمال اعندال دست دهد تا ازقید هراندک مایه از اکام انحراف و

~~جزئیشت مراتب که درتو مانده باشد، به کلی بازرهی، حینئذ آن اشارت فهم کنی، چه

~~نفس اولا ازظواهر این صفات تشبیهی مذکور درمراتب حقایق اسمای سمیع و بصیر

~~فهم میکند، وثانبآدرحضرت هویگت، ازحقایق وبواطن این صفات وحقایق آن مفاتیح

~~غیب را، روح اعظم فهم میکند، وبه آن اشارت میکند .

~~ظهور صفاتی عن اسامی جوارحی

~~مجازا بها للحکم، نفسی تسمکت

~~ظهور این صفات من، اعنی سمع و بصر وکلام، واخذ وبطش وقتوت درمراتب

~~ازاین اسامی جوارح منست، ظاهرآ، ms410 یعنی ظهور این صفات، به واسطهآ چشم و گوش و

~~دهان وزبان ودست منست، نه آنکه جزئی اند از این اسمای اعضای من، واینک نفس من

~~سفیدالدین فرغانی

~~(41

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_586.png)

~~22

~~از آن روی که مدبتر است دراین عالم حس به این صفات و اسمائی که ازایشان، منتشی

~~است، جون سمیع وبصیر وامثالهما، متسسی شددهاست تسمبهئی است بهطریق مجاز،

~~چه بهحقیقت متسسی به این اسما وصفات، حضرت ذاتست، و این تسمیهآ مجازی از برای

~~آن حکمتی و مصلحتی است ، تا حکم حجابیتت که اغلب کمالات اسمائی که تعمیر

~~مراتب ونشآت تماما بر آن موقوف ومنرتتبست ثابت باشد، وحینیذ تمییز اهل قبضهآ

~~بمین ازاهل قبضهآ شمال حاصل آید، و سیعدا از اشقیا جدا شوند، چنانکه فرمود :

~~لیمیتزالله الخبیث1 من الطبیب" ونبزتا بهظهور تمام آثار این اسما وصفات ، توهثم

~~اضافت نقص وغلط وخطا، که لازم حال حجاییکت است بهصفات مقدس آن حضرت،

~~لازم نیاید، ونیز تا تفاوت درجات اهل علم در استعمال این صفات و تلبشس به احکام این

~~اسما ظاهر شود، ازیراکه حقیقت این اسما وصفات در بعضی ثابت ، واز بعضی منفی

~~است به کلدی ، چنانکه فرمودند : "لهم اعین لا یبصرون بها2 ولهم آذان* لا یسمعون

~~بها) وجای دیگر، مثل الفریقین کالأعمی والأصم والبصیر والسمیع3 هل یستویان مثلاک،

~~پس حکمت آن تسمیهآ مجازی، اینها است که گفته شد.

~~رقتوم علوم فی ستور هیاکل

~~علی ماوراء الحس*، فی النفس ورت4

~~اکنون این اسما وصور اذن وعین وفم ولسان من که حامل معانی سمع و بصر و

~~گلامند، رقمها و کنایههای علومند برپردههای این صور حستی انسانی نفش کرده و

~~تعبیه افتاده ، جنانکه صورت واسم اذن رقمی است حامل معنی سمع و علوم جملهآ

~~مسموعات دراومرقوم وصورت واسم عین، کنایه است، معنی بصر وعلوم جمله مبصرات

~~دراو مدرج وازاو مفهوم، وصورت واسم فم ولسان، نقشی است وحقیفت کلام وعلم

~~مشارق الگدراری

~~1-س 48ی 38.

~~س 7،ی 178.

~~3- س 411ی 26. قوله (س 6) : شمال حاصل آمد ms411 ... م .

~~4 - والمراد من رقوم العلوم حواس الانسان التی بها یحصل العلم والمشاهدة وان

~~الجواس هی روابط الغیب والادراک. وربت: اشارت.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_587.png)

~~جمله مقولات و منقولات دراو ثابت ، و این رقوم علوم و معانی، مکتوب و منقوش

~~است برستور هیاکل این صور عنصری انسانی، که این ستور حایلند میان عالم حس و

~~آنچه از آن سوی اوست ازعوالم، جون مثال و ارواح ومعانی وحضرت ذات، وچنان

~~می نماید به طریق تکوریه که آن معانی و علوم که درضمن آن رقوم مدرجند دراین

~~نفس مثدبتر ثابت میباشد، که مقیتد است به تدییر این صورت عنصری، وحاصل ایشان

~~هوی عاید میشود، و چنان نیست ؟ بل که حقایق آن معانی و علوم که در زیر آن

~~رقومند، جمله به حضرت ذات مضاف میباشند، اما به سبب آن حکمتها و مصلحتها که

~~گفته شد، چنان مینمایند که به نفس عایدمی باشد. فافهم سر2 قوله تعالی: "و لنبلو نکم1

~~حتی نعلم" والله المرشد.

~~هذا البیت جمیعه خبر مبتداء محذوف ، کأثه یقول : هذه الجوارح والصفات

~~المذکورة رقوم علوم، البیت .

~~واسماء ذاتی عن صفات جوانحی،

~~جوازا لأسرارر بها الثروح ، سئکرت

~~الجوانح الأضلاع الباطنة التی تحت الترایب، کنتی بهاهبهنا عن المعانی والاعتبارات

~~الباطنة فی حضرة غیب هویة الذات، وجوازآمن قولهم: جاز الموضع یجوزه جوازآ: سلکه

~~وسار فیه. واجازه: خلکفه وقطعه، وهو منصوب علی المفعول له، ولام التعلیل فی قوله:

~~لأسرار، یتعلق به .

~~یقول : واسماء ذاتی التی هی مفاتیح الغیب ، ظهرت وتعیگنت فی مرتبة الالوهة

~~بعسورة السمیع والبصیر والقادر والقائل وامثالها، عن صور اعتبارات غیب الذات وعن

~~صفات تلک الاعتبارات الغببیتة وظلالانها ، کالستمع والبصر والقدرة واشباهها ، وکان

~~ظهور تلک المفاتیح وتعیثنها عن تلک الصفات والظلالات الأجل جواز مفاتیح الغیب ،

~~وسیر حقایقها التی هی بواطن تلک الصفات فی المراتب ، بسبب اظهار اسرار نسثر

~~شعیدالذین فرغاننی

~~(42

~~1- 47،ی 33

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_588.png)

~~424

~~بمعرفتها وفهمها الثروح الأعظم .

~~واسماء ذات، اعنی مفاتیح غیب، این جا درمرتبهآ الوهت، فما تحتها به صورت اسم ms412

~~سمیع وبصیر1 وقایل وقادر و امثال ایشان، ظاهرند و اعتباراتی که در حضرت غیب هویت

~~و احدیثت جمع، معیتنات، بل اعیان این مفاتیح غیب مذکورند، وآنجا امتهات شئون

~~ذاتند، واز سمت غبر وغیریتت من کل وجه، منزه ومصونند، صور وظلالات وصفات

~~ایشان نیز دراین مرتبه الوهت به صورت سمع و بصر وقدرت و کلام و اشباه ایشان ثابنند.

~~پس می گوید : که این اسمای ذات من که مفاتیح غیبند در مرتبهآ الوهت از این

~~صفات وظلالات آن اعتبارات ذات بهصورت سمیع و بصیر وقادر وامثال ایشان ظاهر و

~~متنعیتن شدند، واین ظهور وتعیثن مفاتیح غیب دراین مرتبه ازاین صفات وظلالات از

~~جهت گذشتن مفاتیح غیب و سیر و سرایت کردن این اعتبارات ذات بود در مراتب و

~~حقایق برای اظهار اسراری وایثار آثاری که روح اعظم به واسطهآ آنکه مظهر وخدت

~~آن تجلتی اول ومفاتیح غیب مضافند بهوی برآن اسرار، وقوفی دارد، وبدان معرفت و

~~وقوف شادمانست، و ازجملهآ آن اسرار که درسیر آن مفاتیح غیب و سرایت آن اعتبارات

~~ذانست درجملهآ مراتب وحقایق آنست که حکم ((فاحببت ان اعرف) تمام ظاهر شود،

~~وهمهآ مقتضبات اسم ظاهر آشکارا گردد، وسریان حبات وعلم ونطق درهمةآ حقایق

~~ثایت آید، تا هربک بهزبان استعدادخود لب طلب می جنباند وبه آن سبب کمالات

~~اسمایی را به تحقیق میرساند، پس لاجرم این اسماء اعنی: سمیع و بصیر وقادر واشباه

~~ایشان که از سمع و بصر وقدرت متعیتنند، دراین مراتب ظاهرند ، وآن مفاتیح غیب

~~مشارق الگدداری

~~1 - قایل بمعنای متکلم ایست، و کلام از ایسماء ذاتیه واز استماء کلیبه و امشهات الایسماء

~~بشمار میرود وصفت کلام عین ذات حفق اول وبحسب صریح ذات عین وجود وبحب

~~ظهور وتجلسی وجودی اسماء کلیه عین مظاهر وجودی میباشند. حقیفت وجود در

~~کافشه مراتب بالذات، منشأ انتزاع جمیع اوصافست وصفات ذاتی وجود همهجا، عین

~~وجودند - لمحرره جلال الآشتیانی - عفی الله عنه -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_589.png)

~~واعنبارات دات درایشان بنهال وبوشیبده .

~~رموز کنوزر ms413 عن معانی اشارغ،

~~بمکنون ما تثخفی السترائر حفقت1

~~پس این اسما وصفات ظاهر در این مراتب، رمزهای گنجهای پوشیده آمدند از معانی

~~وحقایق آن مفاتیح غیب واعتبارات ذات، که ازاشارت روح اعظم آن معانی وحقایق ،

~~مقهوم میشود درباطن عوالم، که حضرت غبب ذات ومحل2 آن معانی و اعتبارات و

~~اسمای ذاتست، چنانکه گفته شد: "وفهم اسامی الذات عنها بباطن العوالم" ولیکن آن

~~فهم به شرط قابلیتت و استعداد مشروطست، و آن معانسی وحقایق اسمای ذات در آن

~~حضرت غیب محفوفند به مکنونات سرایر ومخزونات ضمایر هرحقیغتی و روحی .

~~بعنی: جون حقیقت وماهیتت هرشخصی که صورت معلومیست اواست درعلم حق،

~~باطن و سریرت روح ونفس اوست، وآن حقیقت وماهیتت او، صورت شأنی از شئون

~~ذاتست درمرتبهآ الوهت وعالم معانی ، وحقبقت آن شأن باطن وجود و ذاتست ، پس

~~آنججه آن حقببقت وماهبگت که سربرت عبارت ازاوست، پنهان میدارد ودر باطن او

~~مکنونست، حقیقت آن شأن و باطن وجود باشد، وچون اصل جملهآ شئون حقایق آن

~~معانی واعتبارات ومفاتیح غبب مذکور است، لاجرم همهآ شئون که بواطن مکنونات

~~سرایر وحقایقند، دردایرهآ و احدیکت از نقطهآ احدیگت جمع ذات و مفاتیح غیب او منتشی

~~شده، گرد آن مفاتیح غبب در آمدهاند، و آن معانی و اعتبارات ومفاتیح، به این مکنونات

~~سرایر که شئون ذاتند محفوف آمده وجملهآ این شئون و انتشای ایشان فی الحقیقة حکم

~~سریان آن معانی و اعتبارات و مفاتیح غیبند، و آثارایشان است که در مراتب وحقایق به صور

~~استعدادات وقوابل ظاهر میشوند ، واقتضا وطلب ظهور واظهار می کنند برای آن

~~اسرار مذکور.

~~وآثارها فی العالمین بعلمها،

~~وعنها بها الأکوان، غیر غنیقة

~~سعیدالدین فرغانی

~~(45

~~حفتت النار بالشهوات

~~1 - المکنون: المستور والمخفی. حفست: احیطت وتضمسنت، ومنه قوله علیه السلام:

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_590.png)

~~(46

~~دراین بیت مضاف محذوفست، و مضاف الیه قائم مقام اواست. اعنی، معرفت آثار

~~ابن مفاتیح در عالمها چون عالم جبروت وملک وملکوت وهرچه دراین عالمها برذات

~~دلیلند ، به واسطهآ ms414 علم به این مفاتیح غیب، میستر میشود، وحقایق کونی به آن آثار از

~~این مفاتبح وحکم سرایت ایشان بی نیاز نیستند . واین بیت تقریر همان دو بیت است

~~که پیشتر گفت، یکی آنکه : "ولی ذکر اسمائی تیقشظ رؤیتی) و دوم آنکه : (کذاک

~~بفعلی عارفی بی جاهل، وعارفها بیعارف بالحقیقة" .

~~یعنی: حق جل5 وعلا، چون حقیقت ذات مقدس خود را بدانست، وحکم ظهور و

~~بطون خودرا معلوم کرده بلفظی وحدانی از مقتضیات1 خودش، هم2 درخودش حکایت

~~کرد، و درخودش حکم ظهور و بطون خودش را مشاهدت نمود، و به همگی خودش

~~بهسوی آن لفظ واقتضای خودش، اصغا فرمود، و به همگی خودش آن سؤال واقتضا

~~را بهدست قتوت اجابت کرد، پس این لفظ ولحظ وسمع واجابت مثعین بل عین این

~~مفاتیح آمدند ، وعلم به عالم وحقایق عالم، دراین علم یهذات مقدس ، مدرج بوده و

~~به این مفاتیح وحکم اجابت مذکور حکم مبدئیشت ومرتبهآ الوهت متعیتن شد، ووجود

~~وعلم دراو متمیتز گشتند، وجود منشأ حفایق اسمایی آمد، اسم رحمان و رحیم جامع

~~ایشان، وعلم مبدأ حقایق صفاتی شد، ومعلومات کونی دراین علم، ثبوت و تمیشزیافتند.

~~یس این مرتبة الوهت وعلم به عالم ووجود، دراو اثر، وصورت آن علم بهذات

~~مققدس وتجلتی خودش برخودش بود، واسما وصفات الوهت وغیرها جمله آثار وصور

~~وظلالات آن مفاتیح واعتبارات آمدند، وآن مفاتیح درایشان ساری وباطن ایشان بود،

~~صفت حیات ، مظهر واثر وسایةآ آن لفظست ، وصفت علم مظهر واثر آن لحظ ، وصفت

~~ارادت مظهر واثر آن سمع واصغا، وصفت قدرت مظهر واثر آن اجابت بالقتوة . پس

~~مشارق التراری

~~1 - از مقتضیات ذات خودش -خ ل -

~~2 - خودش با خودش هم درخودش خ ل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_591.png)

~~به حکم این مبدئیگت ، حقایق آن اعتبارات ومفاتیح مذکور ازجهت سیری که ایشان

~~را برای تحقیق (فأحببت ان اعرف" ضروریست، درجملةآ حقایق اسما وصفات الهی و

~~کونی، من حیث العلم والوجود وتمیزهما ، ساری شدند، واول به حکم آن سرایت در

~~حضرت علم ms415 آمدند، وبه صورت صفات الهی که به حکم مبدئیتت نوجه ایجادی و امضای

~~حکم او، برایشان موقوفست، سربرزدند، و آن هفت صفتست که درعین برزخیتت بین

~~الوجود والعلم والوجوب والامکان ، وافعند، یکی، حبات ودوم، علم وسوم، ارادت

~~وچهارم، قدرت وپنجم، قول وششم، جود وهفتم، عدل. پس جون آن مفاتیح مذکور

~~از راهگذر علم ، دراین هفت صفت سرایت کردند ، بر مقتضای آن اقتضای ذاتی در

~~حضرت وجود، اثر کردند، ائمهی اسمای سبعه، اعنی، خی5 وعالم ومرید وقادر و

~~قابل وجواده ومفسطه که درمرتبهآ الوهت، ثایتند، وحکم ابجادی بزایشان موقوفست،

~~متنعببن شدند، وبعد از آن همان مفاتیح مذکور بهجهت همان سیر و سرایت مذکور

~~هم درحضرت علم به صورت دیگر صفات الهی چون خلق و تصویر و تربیت واصلاح و

~~قض وبسط، وامثال ایشان، پیداشدند، وبهحکم تأثیر درحضرت وجود اسم خالق و

~~مشصتور و رب و قابض و باسط، واشباه ایشان تعیین کردند، آنگاه باز همین مفاتیح

~~مذگور هم درحضرت علم از حقایق کونی که قوابل عالمند، به صور استعدادات اصلی،

~~بدا گشتند ، تا هرحقیقتی قابل، به این زبان استعداد خود، ازهراسمی ازاین اسمایی

~~الهی مذکور، که نسبت او بهوی، تمامنر افتاده بوده تقاضای وجود وظهور خودکرد،

~~وچون کمالات این اسمای الهی مذکور نیز به ظهور آثار ایشان دراین قوابل بالوجود

~~والظهور ، متعلق بوده لاجرم ، جملة اسمای الهی بهحضرت این ایمتة سبعه ، رجوع

~~کردند، وازایشان امضای حکم ایجادی را تقاضا کردند، واین ائمتهآ سبعه به حضرت

~~اسم الله که صورت جمعیتت واول اثر کلتی آن مفاتیح غیب مذکور است، به آن طلب

~~باز گشتند، و اسم الله ، از حضرت غبب و باطن خود که حقیقت آن مفاتیحست ،

~~به حکم آن تقاضای اسما وحقایق ، در حکم ایجادی استمداد و استجازت نمود،

~~سعیدالدین فرغانی

~~(27

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_592.png)

~~248

~~تا حینئذ حکم توجثه ایجادی از آن مفاتیح غیب مذکور ، در این اسما و حقایق

~~که آثار ایشانند ، سایرا متنازلا ، سرایت کرد، و کارستان ایجاد و ms416 اظهار عالم و

~~آنجه دراو است، نظام یافت، وهرصورتی ازصور جواهر واجسام او، در مرتبهآ ارواح

~~و حس، اسما وتعیثنات وجود شد، وجملهآ اعراض چون الوان وهیآت که نظر حستی،

~~جز به ایشان تعلثق نمی گبرد، همه صور صفات علم آمدند ، که به واسطهآ آن اسما و

~~عیثنات وجودی الهی، ظاهرشدهاند، واین جمله اسما وصفات الهی وکونی که درهمه

~~عوالم جبروت وملک وملکوت، ثابت و وافعند، باسرها آثار آن مفاتیح و آثار آثار

~~ایشانند.

~~پس میگوید: که معرفت آثار این مفاتیح و اعتبارات عینی مذکور که عین آن آثار

~~حفایق این اسما وصفات الهی و کونیست که گفته شده ومعرفت سیر وسرایت عین آن

~~مفاتیح واعتبارات دراین آثار وآثار آثار وهکم* جترآ، درهمه عالمها ، اعنی عالم

~~جبروت اولا، وملکوت ثانیا، وملک ثالثا، جمله به واسطةآ علم به این مفاتیح و حقایق

~~ایشان حاصل می آید که تا حقیقت آن مفاتیح را کما هو بدانند، حقایق این آثار و نسبت

~~واضافت هریک به آن مفاتیح و کیفیکت سریان آن مفاتیح، دراین آثار فی جمیع العوالم

~~البذکورة، تمام معلوم بشود، وذلک معنی قوله : "وآثارها فی العالمین بعلمها" .

~~ونیز احتیاج حقایق کونی وعدم استغنای ایشان به آن آثار، ازاین مفاتیح، به حکم

~~سرایت وظهور آن مفاتیح و اعتبارات عببنی به صور استعدادات، درایشان هم به علم آن

~~مقاتیح بازبسته است، که تا آن مفاتیح معلوم نشود، آن احتیاج مفهوم نگردد .

~~وجود اقتنا ذکر، بأید تحکثم،

~~شهودآ اجتنا شکریاید عمیمة

~~ای: تلک الآثار مضافة الی الوجود واسمائه وجود جمع الذکر الجمیل للوجود والمفاتیح

~~بالأسماء الالهی فی عالم الجبروت وبالأسماء الکونی فی عالم الملک والملکوت

~~مشاوق التدرادی

~~1 - اقتناء مسهل اقتناء: اتخاذ وتملک. بایدی تحکم: کنایة عن قوة تحکم. اجتنا،

~~اسله اجتناء مع الهمزة حذف الهمزة للتسهیل، ومعناه التناول، واجتنا، ای: قطف عمیمة :

~~شاملة. فی (س 21): فی عالم الکون والملکوتا، بدل الملک - م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_593.png)

~~کالأملاک والأفلاک واسماءالأجناس والانواع والاشخاص ، بواسطة الفعل ، وقتوة

~~التأثیر ، وتلک ms417 الآثار مضافة الی العلم وحقایقة، شهود شکر الحقایق الصفاتبقة للموجد

~~بنعمة الوجود، فی حقتها باظهارها .

~~دراین بیت مضاف هم محذوفست ، اعنی: این آثار مذکور که اسما وصفات الهی

~~وکونی اند، دو قسمند

~~بک قسم، به وجودتعلق دارد دوم، به علم . اما آنجه به وجود تعلثق دارد ،

~~ازاین آثار، اسماء الهی وجواهرندکه مؤثر وفاعلند علی الاطلاق، وآنچه به علم بازبسته

~~است، صفات واعراضند ، که منأثثر ومنفعلند . پس از آن آثار مذکور آنچه اسما و

~~جواهرند، ودرهمه عالمها وعالمیان به سرایت آن مفاتبح مؤثر وفاعل مرحضرت ذات،

~~و آن مفاتیح و وجود را ازایشان، به آن قوت تأثبر وفعل وجود، حصول آوازه تازه،

~~وذکر بی اندازه فائده است جون اسماء حی وعالم وخالق و رازق وامثال ایشان در

~~عالم جبروت، وجون عقل ونفس واسماء جبرئیل ومیکائیل واسرافیل و حمله و

~~افلاک وکواکبه درعالم ملکوت، وجون اسماء ارکان وموالبد جن وانس، در عالم

~~ملک، که بهسیر وتأثیر آن مفاتیح دروجود الی آخر المراتب آثار ایشان این اسما و

~~ذکرها وآوازهای مذکور آمد، وصاحب علم این مفاتیح میداند که حضرت ذات به آن

~~مفاتیح من حیث الوجود این ذکرها واسما را چگونه جمع میکند. وذلک معنی قوله:

~~"وجود اقتنا ذکر باید تحکثم" وبه سیر وسرایت ایشان درعلم وظهور به صورت تأثثر

~~وقابلیتت بهزبان استعداد از حبشیکت هرحقیقتی، طلب وجود کردنده تا به آن طلب

~~نعمت وجود بافتند، وبهصورت صفات واعراض ظاهر شدند، ونتبجه وفائده و آثار

~~ایشان در آن ظهور، بهصورت صفات واعراض ادای وظایف شکر و ثنا بود مرموجد

~~را به نعمت شامل وجودکه درحق3 ایشان ارزانی داشته بود، تا هریک بالحال و الخاصیة

~~وظیفهآ شکر به نعمت شامل وجود ادا می کنند، وهرکس که آن مفاتیح را میداند،

~~مشاهده میکند که وجود باسمائه، ثمرات شکر هرحقیقتی و عرضی چگونه میچیند،

~~سعیدالدین فرغانی

~~429

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_594.png)

~~(50

~~چنان که در آن بیت گذشته گفته شد که ، و مدح صفاتی لی یوفق مادحی لحمدی ms418 ،

~~فذلک قوله : شهود اجتنی شکر باید عمبمةآ

~~مظاهر لی فیها بدوت، ولم اکثن

~~علی بخاف ، قبل موطن برزتی

~~این آثار واسما وصفات مذکور، جمله صورتها و آیینههای آن تجلتی احدی جمعی

~~منند ، که به ایشان و درایشان ازجهت تحقیق کمالات اسمایی و تمام معرفت و پیدایی

~~خودم دراین مراتب پیداشدم، هرچند حال من آن بودکه پیش ازاین موطن پیداشدن

~~خرمراتب به این اسما وآثار هم خودم برخودم ، پوشبده نبودم، بل که به حکم وحسب

~~کمال ذاتی خودم هم درحضرت ذات خودم برخودم به جمیع مقتضیات ذات خودم پیدا

~~بودم، واین پیدایی من دراین مراتب، اکنون به حسب کمال اسمایی، اثر وحکم و تتیجهآ

~~آن ببدایی بود به حسب کمال ذاتی.

~~فلقظ ، وکلتی بیلسانمحدث

~~ولحظ ، وکلی فیء عین* ، لعبرة

~~چه آنگاه بهحکم کمال ذاتی درحضرت ذات خودم ، یک لفظی وسخنی بود، که

~~همگی ذات من زبان بود که مقتضیات ذات خودم به آن لفظ که عبن ذات من بود،

~~سخن می گفت، واز ظاهر خودم با باطن خودم حکایت می کرد ، هرچند ظاهر و باطنم

~~در آن حضرت هویگت یکی بودند، واعتبار احساس به کمال اسمایی، بعین آن لفظ

~~تعلق داشت ویک نگریستن بود، و همگی ذات من چشم بود که کیفیات آن کمال اسمایی

~~خودم را درخودم اعتبار میکردم ، وتفاصیل شئون واحوال خودم را به همگی خودم

~~که یک عبن بود، میدیدم، وعلم به عالم، اثر وتتیجةآ آن لحظ بود .

~~وسمع" ، وکثلشی بالندی اسمع النشدام

~~وکثلتی فی ردة التردی بد قتوة

~~مشارق التدراری

~~1 - بدوت : ظهرت. البرزةة الظهور، والبرزات: المواطن ومجالی الظهورات، وبر زتیء

~~ظهوری.

~~2 -وفی بعض النشسخ : وکلی فی ردد النقدا ، ید قثوة النفمی: الجود والکرم .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_595.png)

~~ویک سمع بود و همگی من به سؤال و ندای مقتضیاتذات من شنوانیده شد آن سؤال

~~وندای ذات خودم را به اظهار مقتضیات خودم، وحقیقت ((فاحببت ان اعرف) اثر و

~~ننیجه وصورت آن سماع بود، وهمگی ذات من درجواب آن ms419 سؤال و رد واجابت آن

~~نداء دست فتوت بودکه بالفعل و القتوة جواب خودم می دادم، وقدرت واثر آن قتوت

~~بود. پس مفاتیح غیب مذکور، حقایق این اعتباراتند، وعجب آنکه حیات وعلم وارادت

~~وقدرت، فروع سمع وبصر وکلام وقوتکند ، به این تقریر وتقدیر ، بهخلاف فهم عموم

~~خلائق. والله اعلم .

~~معانی صفات ، ماورا اللکبس اثبتت،

~~واسشماء ذات ، ما روی الحس* بثتنت

~~واین لفظ ولحظ وسمع وقتوت، معانی وبواطن صفاتیانده که در ماورای عالم لبس ،

~~اعنی مراتب خلق ومخلوقات ، چون مرتبهآ ارواح ومثال وحس، ثبت کرده شدهاند .

~~یعنی : این لفظ ولحظ وسمع وفتوت ، باطن ومعنی صفت حیات وعلم و ارادت و

~~قدرتند، وابن حبات وعلم و ارادت وقدرت، صور ومظاهر ایشانند درمرتبةآ الوهت و

~~عانم معانی مثبت آمده وعالم معانی ومرتبة الوهت بالای عالم بوشش خلق ومخلوفاتست

~~باءلباس وجود مضاف به هریک ، واین مفاتیح مذکور نیز اسمای ذاتند که آنچه حس

~~سمع وبصر وغیرهما از محسوسات درمییابند و ازخواص آن بیان و روایت می کنند ،

~~آن جمله را این اسمای ذات به حکم آن سبر و سرایت دراین عالم حس گسترانیدهاند،

~~ومفصتل گردانبده ازجهت تحقیق کمالات اسمابی خودشان برموجب (فاحببت ان

~~اعرف) .

~~فتصریفها من حافظ العهد اولاء،

~~بنفتس ، علیها بالولاء، حفیظة

~~پس درکار وتصشرف انداختن مراین اسمای ذات را که مفاتیح غببند، صادر از

~~ولی بی است حافظ عهد الم اعهد الیکم یا بنی آدم، الی قوله، وان اعبدونی هذا صراط2

~~سعیدالدین فرغانی

~~(51

~~1 - فتصریفها مبتدأ ، وحافظ العهد اولا خبره، وبنفس، خبر بعدالخبر. والله

~~الهادی - منه قدس الله نفسه -

~~2-س36،ی61-60

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_596.png)

~~452

~~مستقیم. وذاکرمیثاق ((من المؤمنین رجال صدقوا ما عاهدوا الله1 علیه" دراول قدم نهادن

~~در کوی ولا و ولایت ((حتتی احبته" .

~~واین تصریف در اول به نفسی حاصل میآید که به حکم تحقشق به مقام ولای

~~((فاذا احببته کنت سمعه ویصره ولسانه ویده) مراین تصرفات دید وشنید و گفت وکرد

~~را که ازاو ظاهر میشود، براین اسمای ذات مذکور، ms420 عظیم محافظت کننده باشد از

~~مداخلت حظوظ و احکام طبع حودش، چنانکه در آن تصشرفات که به آن اسما از حیثیت

~~چشم وگوش وزبان ودست اوصادرمیشود، این نفس این ولی، هیچ مداخلت نکند،

~~وهیچ چیز را از آن بهخود مضاف نیندارده پس نفس این ولی* به این محافظت مراین

~~اسمای ذات مذکور را درکار و تصشرف میاندازد ، وبه این عدم مداخلت خود مراین

~~تصرفات دید وشنید و گفت و کرد را برایشان نگاه میدارد، تا اگر اندکمایه خود را

~~درمیان بیند، وچیزی ازاین تصرفات را به خود اضافت کند و به خود مضاف داند، از

~~این مقام ولا و ولایت بیفتد، واین تصثرفاتش که ازایشان کرامات عبارت می کنیم،

~~باستدراج مثبکدل شوده اعلذنا الله من ذلک، والله الهادی .

~~شوادی مثباهاة، هوادی تنبشه،

~~بوادی فشکاهات" غوادی رجیگة2

~~هذا البیت خبر مبتداؤه محذوف ، وتقدیره : هذه الأسماء الذاتیقة المذکورة من

~~حبث هذا التصریف، هی شوادی مباهافه ای مغنیتات ومنشدات اشعارا للافتخار بهذا

~~الولی ونفسه الممکنتة لها من هذه التصشرفات، فان الشوادی: جمع شادیة، وهی المغنیة

~~والمنشدة شعرا ، فکان کل شعر جری علی السنة الآولباء بصورة الدعوی، فذلک حکم

~~الاسم المتکلتم، ظهر عنه بهیأة الافتخار بمصترفه، فان عین ذلک الاسم لسان هذا الولی

~~مشارق التدراری

~~1-س 433ی22. قوله (س 8) : نیندارد فی م : نیندازد

~~1 - الشوادی، جمع شادیة: المترنمة . المباهات: المفاخرة. الهوادی جمع الهادیة

~~المرشدة. تنبه: بمعنی التفطن والوقوف علی الامور . بوادی جمع البادیة : ظاهرة. فکاهات

~~النکات الظریفة ، مفردها : فکاهة، النکتة الملیحة المستظر فة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_597.png)

~~(52

~~مستقیم. وذاکرمیثاق "من المؤمنین رجال صدقوا ما عاهدوا الله1 علیه" دراول قدم نهادن

~~در کوی ولا و ولایت (حتی احبته".

~~واین تصریف در اول به نفسی حاصل میآید که به حکم تحقثق به مقام ولای

~~(فاذا احببته کنت سمعه وبصره ولسانه ویده) مراین تصرفات دید وشنید و گفت وکرد

~~را که ازاو ظاهر میشوده براین اسمای ذات مذکور، عظیم محافظت کننده باشد از

~~مداخلت حظوظ واحکام طبع حودش، ms421 جنانکه در آن تصشرفات که به آن اسما از حیثیت

~~چشم و گوش وزبان ودست اوصادرمیشود، این نفس این ولی2، هیچ مداخلت نکند،

~~وهیچ چیز را از آن بهخود مضاف نپندارد، پس نفس این ولی به این محافظت مراین

~~اسمای ذات مذکور را درکار و تصشرف میاندازد، وبه این عدم مداخلت خود مراین

~~تصرفات دید وشنبد و گفت و کرد را برایشان نگاه میدارد، تا اگر اندکمایه خود را

~~درمیان بیند، وچیزی ازاین تصرفات را به خود اضافت کند وبه خود مضاف داند، از

~~این مقام ولا و ولایت بیفند، واین تصشرفاتش که ازایشان کرامات عبارت میکنیم ،

~~باستدراج مثبکدل شوده اعاذنا الله من ذلک، والله الهادی .

~~شوادی مثباهاف، هوادی تنیقه،

~~بوادی فکاهات، غوادی رجیقه2

~~هذا الببت خبر مبتداؤه محذوف ، وتقدبره : هذه الأسماء الذاتیتة المذکورة من

~~حببث هذا التصریف، هی شوادی مباهاف، ای مغنیتات ومنشدات اشعارا للافتخار بهذا

~~الولی ونفسه الممکنتة لها من هذه التنصثرفات، فان الشوادی: جمع شادیة، وهی المغنیة

~~والمنشدة شعرا ، فکان کل شعر جری علی السنة الآولباء بصورة الدعوی، فذلک حکم

~~الاسم المتکلتم، ظهر عنه بهیأة الافتخار بمصترفه، فان عین ذلک الاسم لسان هذا الولی

~~مشارق التدراری

~~1-س 33، ی 23. قوله (س8): نیندارد فی م: نیندازد.

~~1 - الشوادی، جمع شادیة : المترنمة . المباهات: المفاخرة. الهوادی جمع الهادیة

~~المرشدة. تنبه: بمعنی التفطن والوقوف علی الامور . بوادی جمع البادیة : ظاهرة. فکاهات

~~النکات الظریفة ، مفردها : فکاهة، النکتة الملیحة المستظر فة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_598.png)

~~افیی مقام کنت سمعه وبصره ولسانه ، واصل اضافة هذا الافتخار الی الحضرة واسمائه ،

~~ماورد فی صحیح مسلم عن عایشة، ان رسول الله ، صلی الله علیه وسلتم، قال : ما من یوم

~~اکثر ان یعتق الله فیه عبدا من النار من یوم عرفة، وانه لبدنو یتجلسی ثم یباهی بهم

~~الملائکة، فبقول ما اراد هؤلاء.

~~وایضا هذه الأسماء من حبث هذا التصریف، هی هوادی تنبشه، ای تجلبات ظاهرة

~~لأجل تنبثه هذا الولی فی مبادی امره، عما وراء حال اومقام قد تحقق به، فان هوادی ms422

~~الخیل اعنافها وما یبدو منها، فاستعار به هیهنا عن ظهور هذه الأسماء وبدوشها علی هذا

~~السایر المستعد بصور التجلیات والمعارف، لیتنبکه عما وراء اول مقام الولایة والتلوین

~~فیه ، وهو مقام الدعوة والتمکین ، فینبعث ویسیر ویتحفق به . وایضا : هیء من حیث

~~هذا التصریف بوادی فکاهة، ای ظواهر اولا من مقام العرفان هذا بصورة طینبة نفس

~~ومزاح من هذا الولی* العارف، فان اول مقام الولایة والتلوین فیه هو مقام التحقثق

~~بمعرفة صدورالحوادث علی مقتضی الحکمة البالغة ، وان لا مندوحة عن وفوعهاء فلا

~~یهتم بالنوازل ، ولا یغتم بالحوادث اصلا ، ولا تؤثثر فیه، فلایری فی عین البلایا

~~والحوادث العظیمة الا، هشتا بشتا بستاما مکزاحا ، فان الفکاهة والمزاح ، دلیل عدم

~~الانفعال عن الحوادث کعلی کترم الله وجهه - ، فاتکه ماکان یری قطةآ فی عبن تلک

~~الحوادث والنوازل الهایلة العظیمة من اختلاف الصحابة علیه ومحاربتهم ایاه، الا بشاشا

~~مزاحا، حتی انه کان یقال فیه: "لو لا دعابة فیه" فاتآته لمتا کان یعرف اصل ذلک

~~سعیدالدین فرغانی

~~53

~~1 - این کلام از خلیفهآ دومست که برای هریک از صحابه که در مظتان جانشینی او

~~بودند عیب یا عیوبی ذکر نمود ودر بارهآ علی زبان بمدح گشود و گفت اگر او بخلافت

~~رسد وبرمسند خلافت تکیه کند نخل خلافت را بارور نماید ""لو لا دعابة فیه)) چون خود

~~غلیظ القلب وفذ بود وبناریان اشبه بود از نوریان، از صفت اهل جنان گریزان بود.

~~این کلام از شارح عارف علامه رض- تعریضی است لطیف بر قائل این کلام. وعن علی-ع

~~المؤمن هش بش بسام، حزنه فی قلبه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_599.png)

~~(54

~~وحکمته، وانه لایئدة من وقوعها، لا یؤثر ذلک فیه اصلا . وایضا هی من حیث هذا

~~التصریف " غوادی رجیة ، ای سحایب نشأت صباحا ، تمطرالرجا بالفوز من مقام

~~اتمکین والدعوة وغیرهما.

~~این اسمای ذات مذکور به حکم این تصریف راویان اشعار افتخارند به نفس شریف

~~این ولی که به فقر وترک حظوظ خود مصرف ایشانست، پس اشعاری که بهزبان وخاطر

~~اولبا رفته ms423 است، مثوهم به افتخار ودعوی جنانکه، "انا من اهوی ومن اهوی انا) و

~~آندیگر که "انا للکل فی الحقیقة کل" وقولی شبلی که : - شعر -

~~لو یسمعون کما سمعت حدیشها

~~خکثروا لعتتزه رکتعا وسجودا)

~~وغیر آن جمله حکم اسم متکلتم است عین لسان ایشان شده و به ایشان مفاخرت نموده،

~~نه آنکه ایشان در آن گفنار درمیان بودهاند، ودیگر این اسماء ذات، ظاهرند براین

~~ولی عارف منوحتد به صور معارف وتجلیات که مشنبته او باشند از مقامی عالیتر، چون

~~مقام تمکین ودعوت، تا آن تنبثه باعث اوشود برسیر وترفی ازاین اول مقام ولایت

~~که مقام عرفان و تلوینست ، تا به آخر این مقام که دعوت و تمکینست ، و دیگر

~~همین اسما از حیثیگت این تصریف وتحقق به مقام عرفان ظاهرند، اولا براین ولی

~~به صورت معرفت برصدورحوادث به حکم حکمتی بلیغ وعدم انفعال از هر حادثه یی که

~~و اقع شود تا تنیجهآ آن کمال معرفت ظهور باشد، در همگی احوال به صورت فکاهت و

~~مزاح و طیب نفس، پس گوییا این اسما اصول ومبادی بشاشت ومزاح بوده باشند

~~به جهت عدم انفعال ازحوادث، چنانکه ازحال علی "رضی الله1 عنه)، منقولست ودیگر

~~این اسما از حبشیکت این تصریف، ابرهای بامدادی اند، اعنی تجلیاتی اولی که مخبر

~~مشارق الثدراری

~~1 - فی بعض النسخ : "اعلیه السلام" باید توجه داشت که اکثر علمای عامه بعد از

~~ذکر نام شریف امیر مؤمنان وسرور اولیاء عرفان و تو حید کرم الله وجهه - آورند از

~~باب آنکه آنحضرت آنیرا در کفر وشرک وجاهلیشت نگذرانده است ونیز به - رضی الله

~~عنه

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_600.png)

~~باشند و امیدوار کننده از بارانهای تجلتیاتی عظیم از مقام کمال و دعوت، ازیراکه این

~~اسما دراول مقام ولایت چون براین ولی متجلتی میشوند ، غالب برایشان حکم اسما

~~وصفات میباشد، لاجرم ازاندک حجابیگتی خالی نمی باشد ، ولیکن ازورای همان

~~اندکمایه حجاب اسمایی، اخبار می کند از تجلیات ذاتی ، والله الهادی.

~~وتوقیفها من موثق العهند آخرا، ms424 بنفس، علی عز الاباء، أبیقة

~~تقدیره، وجعل تصریف هذه الأسماء موقوفا علی اذن خاص* وامر معیئن ووحی

~~مخصوص فی کل* امر کلی* او جزئی صادر من نبی او متمکن صاحب دعوة مثعقط

~~من نفسه عهدا وثیقا محکما غیر قابل للنغیثر والانحلال ، کما اشار الیه القر آن العزیز

~~بقوله : "واخذنا منهم1 میثافا غلیظا" آخرا ای بعد التحقثق بمقام الولایة والتمکین من

~~تصریف هذهالأسماء والتعثدی، اول هذا المقام الی آخره، ثمالشروع فی مقام النبوة،

~~ان کان نبیا ، اولقیام مقام النبی فی الدعوة والتمکین والارشاد ، کما قال، صلی الله علیه

~~وسلم، : "علماء امگتی کأنبیاء بنی اسرائیل" فان اول مقام النبوة اوالتمکین" هو آخر

~~مقام الولایة والتلوین فیه، فهذا التوقیف المذکورة بهذه الأوصاف آخرا ، انما یحصل

~~بوساطة نفس کاملة مطمتآنکةعالمة متمکثنة آبیة عن تصریف هذه الأسیاء، اعنی التصرف

~~بها الا باذن ووحی وامر معیثن فی کل حادثة وحال جزئییة اوکلقیة ، علی ان هذا الاباء

~~مع التمکثن عزیز جدا ، ولا یوجد الا فی نبی* اوکامل اوفرد ، کالشیخ ابی السشعود

~~البغدادی، حیث قال : اعطبت التصثرف منذ کذا وکذا سنة ، فترکنه تطثرفا لینصرف

~~هولنا

~~قوله : وتوقیفها، مبتداء، ومن موثق العهد آخرآخبره، وبنفس، خبر بعدالخیر.

~~وموقوف گردانیدن مرتصریف این اسمای مذکور را براذنی وامری و وحی

~~مخصوص درهرکاری، صادر میشود از نبیشی یا از صاحب تمکین و دعوتی که قائم مقام

~~اوست دردعوت وارشاد که عهد محکم استوار داده باشد درنشأت ذری که امانت

~~سعیدالدین فرغانی

~~(55

~~-س 132ی7

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_601.png)

~~456

~~دعوت را بیهبچ تصرفی و تغییری ازخود در آن به اهلش بسپارد تا حجگت برصادقان

~~وفاسقان قوی باشد، چنانکه فرمودند : "واخذنا منهم میثاقا غلیظا ، لیسأل الصادقین

~~عن صدفهم ، واعد للکافرین1 عذابا الیما) ، درآخر کارة یعنی بعد از تحقق به مقام

~~ولایت ، وتعتدی ازاول آن مقام، تا به آخرش، وشروع درمقام نبوت اگر نبی باشد

~~یا به نیابت آن نبی وقبام درمقام او به تمکین ودعوت وارشاد به طریق وراثت کما قال،

~~صلی الله علیه وسلکم : "علماء ms425 أمکنی کأنبیاء بنی اسرائیل" وقال، علیه السلام : (العلماء

~~ورثة الأنبیاء" وبه این توقیف موصوف به این اوصاف مذکور به نفسی حاصل میشود

~~گامل عالم متمکشن که به واسطة تحقثق به کمال فقر وخلتو تام ، ازاین تصریف وتصرف،

~~بل از اضافت جیزی ازاین تصرفات بدو سر باززننده باشده و آن راهم بهحق واسماء او،

~~حوالت کننده ، وجز به اذنی خاص وامری و وحیی لازم الایتمار درهرحادثه یی جزئی

~~یا کلی که حادث میشود، بر آن تصرف، اقدام ناکننده، با آنکه این مقام که کسی

~~تصشرف یابد و از آن سرباززند وباز آنرا به متصترف حقیفقی باز گذارد، مقامی سخت

~~عزیز ونایافتست . یعنی این2 مقام یافت تصثرفات وامتناع از آن یا عین مقام نبوتست

~~یا اثر و برتو ومیراث او که مقام تمکین وارشاد است، وکیشف ماکان ، سعی و کسب

~~را در آن مدخلی نبست، چه تحقشق به این، بر استعدادی کامل من جهة العبد ، وعناینی

~~بی علتت ازطرف حق موقوفست، وازاین جهت عزیز است

~~وآنچه منقولست از مصطفی ، صلی الله علیه وسلکم ، که میفرمود : "ما أوذی نبیآ

~~مثل ما اوذیت" و روی مبارکش را مجروح می کردند ، واو میفرمود : "اللهم اهد

~~فومی فانتهم لا یعلمون" وبا ثبوت تمکثن از تصشرفات بهحکم (وما رمبت اذ رمیت3

~~ولکن الله رمی" واثر"ان الذین، یثبایعونک انما یبایعون الله" وغیر آن درمقابلهآ آن

~~مشارق التدراری

~~1- 433ی 8-7

~~2- زیراکه این مقام یافت -خ ل -

~~48ی17

~~س 448ی 10

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_602.png)

~~ابذاها، هبچ اثری وتصرفی درایشان از اهلاک وغبره، ازاو صادر نمی شد، جز به امری

~~معیسن و وحیی مخصوص، آن همه ازاین مفام تمکثن و ابای مذکور است. پس کانکه

~~ناظم، رحمه الله، دراین ابیات اثبات سیر و ترقی خود میکند از اول تا آخر مقام ولایت،

~~به حکم کمال منابعت صاحب این اصل، صلی الله علیه وسلتم، واثر ورائت حقیقی خود

~~را ازاو بیان می فرماید.

~~ظواهر ابناء ، قواهر صولة

~~جواهر انباء ، زواهر وصله ،

~~هذا البیت ms426 خبر مبتداء محذوف، تقدیره : هذه الأسماء من حیث مفام التوفبف هذا

~~کذا وکذا.

~~این اسماء مذکور که مفاتیح غیبند از حبشیتت این مقام توقیف و ابا از تصرفات

~~که کنانتست از مقام نبکوت پا مقام تمکین ودعوت ازاین نبی یا وارث او که ولیی

~~صاحب دعوت وتمکبنست، ظاهر میشوند به جهت تحقیق دعوت وتتمیم او به چهار

~~صورت که شروط و اسباب ومتمشمات دعوتند :

~~اول، بهصورت جواهر علوم واخباره وآن مقصور است بر تعریف ذات و صفات

~~موعوالیه ، اعنی، حق ، جل جلاله ، بجیه از آنروی که حفیقت ذات و اسما و صفات

~~مدعوالیه، اعز واشرف معلوماتست، لاجرم علم به ایشان وذکز ایشان ، جواهر علوم و

~~أنفس اخبارند، وایشان را علوم حقیقت خوانند .

~~و دوم، بهصورت زواهر و وصلت پیدا می آیند ، اعنی، علومی به منزلت لثالی

~~روشن ومنلالیء ، وآن علوم طریقتست، مثل آداب ومعاملات ومعرفت عبوب نفس و

~~تهذیب وتعدیل اخلاق او ومعرفت احوال ومقامات که به مقتضای (تخلکقوا باخلاق الله)

~~موجب وصلت بهحضرت محبوب مدعوالیه می شوند

~~و سوم، این اسما ازاین حیشیشت توقیف مذکور به صورت ظواهر اخبار که احکام

~~سعیدالدین فرغانی

~~45

~~1 - جواهر انباء: یرید انباء کالجواهر فی قیمتها . زواهر مشرقات، ای متلألثات،

~~زه اهر جمع ، زاهرة . الوصلة: ما یتوصل به الی الشیء

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_603.png)

~~(58

~~شرایع است وعلوم شریعت ، ظاهر می شوند .

~~و چهارم ، به صورت قهر کنندگان مرحمله و صولت نفس و شیطان را که حایل

~~می گردند میان سایر ومطلوبش ، پیدا می آیند.

~~وتحقیق این سخن آنست که چون بهحکم نص محکم "ثم البنا1 ترجعون" و

~~آیت "کما بدأکم2 تعودون" عود خلایق به معاد الی حضرة الخالق ، واجبست ، لاجرم

~~انبا و اخبار ازمعاد وطریق سیر تا آنجا، ودعوت بدان، ضروریست ، وازاین سبب

~~مقام نبگوت ودعوت، تعبین افتاد، و ازجملهآ شرایط ولوازم دعوت، صبر وثبات و تمکین

~~است برطعن وایذا ومخالفت منکران ومستکبران، و ابا از تصریف این اسماء مذکور

~~درقهر وقمع ایشان، چه ms427 صاحب دعوت اگر به این شروط قیام ننماید ودر معرض خلاف

~~وطعن وانکار قوم، زود به دعا ونفرین واعراض ازایشان ، پیش از نزول وحی والهامی

~~خاص ، مبادرت نماید ودر تصریف این اسما، به اهلاک واتلاف قوم تعجبل کند، مقام

~~دعوتش مهمل ومعطل ماند، وحینئذ حق ابن مقام ، تمام نگزارده باشد .

~~ومصداق این قضبته حکایت حال یونس است ، علی نبیسنا وعلیه السلام ، که چون

~~به این شرایط قیام ننمود ودر اعراض از قوم تعجبل فرمود ، لاجرم در معرض عتاب و

~~ظن* (ان لن نقدر3 علیه" افتاده وبه توبه واستغفار محتاج گشت، پس ازاین جهت مقام

~~دعوت، مقام توقیف تصریف این اسما آمد براذنی و وحیی خاص ، ودرمقام دعوت

~~اخبار از جهارجیز از لوازمست .

~~اول، از مقام احسان ازحقیقتذات واسما وصفات مدعوء الیه، ودوم، ازطریق سیر

~~ازخود تا به آن حضرت واز شرایط و موجبات وصول در آن طریق، و آن بردوقسمست:

~~قسمی، به باطن حواس وقوای نفس تعلتق دارد در مقام ایمان و آن تحسین هیآت و

~~مشارفق الشدراری

~~1-س 29،ی57

~~2- س 47ی28

~~2-س (2،ی87

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_604.png)

~~فعال نفسانی است، وتبدیل اخلاق ذمیمهآ او به اوصاف حمیده و تحقثق به حقایق ایمانی

~~که وصول بهحضرت مدعوالیه، برآن موقوفست، کما قال، علیه السلام: "(والذی نفس

~~محمد بیده، لا یدخل الجنکة الاحسن الأخلاق) .

~~وقسمی دیگر، به ظاهر بدن وقوای بدنی متعلقست ، ومیزان آن احکام شریعنست

~~از بماز و روزه وزکات وحج ومداومت برانواع اذکار وملازمت مجاهدات وریاضات

~~که به مقام اسلام بازبسته است. و اما چهارم چیز از آنها که از لو ازم مقام دعوتست، قوت

~~قهر ودفع موانع سلوک و وصول است از نفس وشیطان وغیرهما .

~~پس بنابراین قضیته میگوید : که چون این اسمای ذات مذکور در آخر کار ، از

~~این نبی یا ولی متمکتن شیخ مرشد به صورت تصریف و تصترف ظاهر نشدند، چنانکه

~~دراول کار تحقیق به اول مقام ولایت ، ظاهر میشدند، لاجرم اکنون ازاین صاحب

~~مقام دعوت وتوقیف به ms428 صورت منمشمات ومصحتحات مقام او ازاو سر برمیزنند به

~~جهار صورت، اول ازمقام احسان بهصورت علوم حقیقت که جواهر علومست ، ظاهر

~~میشوند ، وآن تعریف ذات واسما وصفات مدعوالیه است که اعز واشرف علوم و

~~معارفست، اما از نبی بهصورت آیات قرآن واحادیث الهی سر برمیزنند ، جون (فل

~~هو الله احد) و آبة الکرسی، وامثال ایشان ، وجون حدیث ((کثنشت کنزا مخفبتا" و

~~اشباه آن .

~~واما از ولی متمکتن وشیخ مرشد ، بهصورت معارف الهی وعلوم حقیقت ، پیبدا

~~آمدند ، همچون معارفی که دراین قصیده از علم ذات و صفات و اسماء حضرت حق

~~مبنیاندا.

~~و دوم ازمقام ایمان بهصورت علوم طریقت که تهذیب اخلاقست وموجب وصلت

~~بهحضرت مدعوة الیه پیدا گشتند.

~~سعیدالدین فرغانی

~~(59

~~1 -: ازعلم ذات وصفات وایسماء حضرت حق منبیءاند منیشند -خ ل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_605.png)

~~460

~~و سوم ازمقام اسلام به صورت ظاهر علوم شریعت وعلوم هیآت و حرکات و

~~سکنات بدنی که به مراعات حکم عدالت ، درایشان موجب کمال اتخصالی میشوند کما

~~قال علیه السلام : "(ولا یزال العبد یتقکترب الی" بالنوافل حتی احبکه) الحدیث .

~~وچهارم ازجملةآ این مقامات بهصورت قهر صولت نفس و شیطان، پیدا می آیند،

~~اما قهر صولت نفس در آهن او به سوی تصثرفی از آن تصترفات ، واما قهر صولت

~~شبطان از آنکه مانع و حایل شود درهر مقامی میان او و توجشهی از توجشهات خاصتش

~~به سوی حضرت محبوبش، چنانکه آن حدیث صحیح به فهر این هردو صولت ، ناطق

~~است، قال صلی الله علیه وسلکم: (ان عفرینا من الجن* تفلکت البارحة لیقطع علی صلاتی،

~~فامکننی الله منه فاخذته، فاردت ان اربطه الی ساریة من سواری المسجد، حتی تصبحوا

~~وتنظروا الیه کلشکم ، فذکرت دعوة اخی سلیمان ، رب* هب لی ملکآء لا ینبغی لأحدر

~~من بعدی1 فترده الله حاسبا) والله الهادی .

~~وتعریفها من فاصدالحزم، ظاهرا ،

~~سجیتة نفس ، بالوجود، سخیتة

~~وتعریف این اسماء ذات ظاهرا ، اعنی، به حروف وتراکیبی که خواص وتأثیرات این

~~اسماء بر آن حروف وتراکیب مشروط ms429 و موقوفست، صادر میشود از نبییی یا ولییی

~~که قصد حزم واحتباط تمام کرده باشد ودیانت و صیانت و ثقت وقتوت کنمان طالبی

~~امین مستعد را در حفظالستر وغبره، بارها آزموده وآنگاه اورا بدان اسما وخواص

~~وتراکیب ایشان، تعریف کرده، چنانکه موسی مرهارون را وعیسی مرحواریان را و

~~سلیمان، مرآصف را و مصطفی، صلی الله علیهم اجمعین، مرابو بکر وغیره را، در این باب

~~ثقت یافته بودند، وبدان تعریف کرده واین تعریف خلق از نفسی است که از کمال جود

~~به وجود سخاوت کننده است ، اعنی تمکین دهنده از ایجاد اشبا، زیراکه این تعریف

~~موجب تمکثن آن طالب مشعترف میشود ، ازایجاد اشیاء به واسطهآ تصریف این اسما

~~مشارق الثدراری

~~1-س38،ی34.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_606.png)

~~قوله : ظاهرآ، نصب علی صفة مصدر محذوف ، وهو یتعلیق بقوله وتعریفها ، وهو

~~مبتدا، ومن قاصد الحزم ، خبره، وسجیة نفس، خبر بعدالخبر .

~~مثان مناجاة ، معانی نباهة ،

~~مغانی محاجاة ، مبانی قضیتها

~~المغانی المحال والمنازل، والمحاجاة، ایقاع الأحجیتة ، وهی الکلام المعمتی ،

~~ومجموع البیت خبر مبتداء محذوف .

~~یعنی : این اسماء ذات مذکور ازحبشیکت این تعریف مذکور اسباب و علل تثنشی

~~مناجاتند ، زیرا پیش ازاین تعریف ، مناجات به این اسماء یکی بود ، وآن مخصوص

~~به این تعریف کننده، اما بعد از این تعریف، مناجات مثنی میشود، یکی مضاف به این

~~تعریف کننده ، و دوم مضاف به آن تعریف کرده شده ، پس ازاین جهت ، اکنون این

~~اسماء مثانی مناجات آمدند. ودیگر این اسما از این حبیثیتت تعریف معانی بیاند که

~~صورت نباهت، اعنی شرف و بزرگی این تعریف کننده و تعریف کردهشده به ایشان

~~قائمست ، اما بزرگی تعریف کننده به وجود بخشی بالاصالة و الدلالة، و اما نباهت آن

~~دیگر به علم وتأثیر به این اسما . پس چنانکه ثبات وبقای هرصورتی به معنی اواست ،

~~هم چنین قیام نباهت ایشان وقیام ظهور آن نباهت به این اسما است، ودیگر این اسما

~~ازاین حیثیت محال لثغز وسخن پوشیده گفتند ، زیراکه چون بیان کردیم که این

~~اسما ms430 هرچند درهیآت مختلف، ظاهر میشوند، اما خواص وتأثبرات وعجایب وغرایب

~~ایشان برصور و حروف و تراکیبی مخصوص موقوفست، لاجرم هرگاه که این نبی یا

~~ولی تعریف کننده یا این طالب سایر تعریف کرده شده در آن خواص و عجایب بیانی

~~کند، آن بیان و تکلشم جز به آن صور وتراکیب تتواند بود که جز ایشان کسی محال

~~سعیدالدین فرغانی

~~(61

~~1 - المثانی: آیات القرآن، واوتارالعود التی بعدالوتر الأول، الواحدة مثنی. مناجات:

~~مسارة. النشباهة: الشرف، ونقیض الخمول. مفانی، جمع مفنیة المنزل والمحال ، جمع

~~المحل". محاجاةة مغالبة بالأحاجی، الکلام المغلق والمعقد.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_607.png)

~~462

~~لثغز5 و أحجیکه گفتن ایشان باشند، واصل این محاجات آنست که امیر المؤمنین عمر،

~~رضی الله عنه، روایت میکند که وقتها بودی که من به حضرت رسالت درآمدمی، و او

~~صلی اللهعلیه وسلام، با ابو بکر سخنی میگفتی و من خودرا در میان ایشان همچو مردی

~~طمطمانی میدیدم، اعنی اعجمی که ازفهم وفصاحت، هیچ خبر ندارد، وشک نیست که

~~آن کلام ایشان به لغت عرب میبود، اما چون به آن تراکیب و صور مخصوص ، ادا

~~میرفت ، لاجرم فهم عمر باآنکه عرب عربا بود، از آن قاصر می آمد، ودیگر این اسما

~~ازاین حبثیکت تعریف اصول بنای تحقق این طالب سایر آمدند به مقام ولایت ومنادی

~~وصول به مقام تمکثن از آن تصریف وتصترف که پیش ازاین گفته شد.

~~انابة نفس ، بالششهود ، رضیکة

~~وتشریفها من صادق العزم ، باطنا ،

~~قوله : باطنا هیهنا، منصوب علی الظرفیتة ، متعلکق بصادق العزم .

~~و مشرف گردانیدن مراین اسماء ذات را که مفاتیح غیبند به تمکین از کمال پیدایی

~~که مطلوب اول بود صادر ازجانب کسی است که آهنگ وقصد درست، راست کرده

~~باشد در باطن و سر خود به حکم استعداده الأصلی به سوی تحفشق به أعلی درجات مقام

~~الکمال، چنانکه هیچچیزی کان ماکان، روی اورا از آن توجثه نگرداند و تا رسیدن

~~به آن غایت به هیچ چیز باز ننگرده نص ((مازاغ البصر2 وما ms431 طغی) بیان آن صدق عزم و

~~صحتت سیر است، واین تشریف مذکور، انابت نفسی شریف است که این عزم وسیر

~~مقتضای استعداد کامل اواست که باطن همهآ بواطنست ، واین نفس شریف به این

~~انابت وصدق عزم ، بهشهود کامل مطلق ذاتی که منشأ وجامع همه شهودها است،

~~برگزیده ومرضی گشته، ومراد ازاین نفس، والله اعلم، نفس محمدی است ، صلی الله

~~علیه وسلم، یا نفس وارث حقیقی او، یعنی شرف و کمال بزرگواری این اسما در تحقق

~~ایشانست3 به کمال پیدایی من حیث جمیع المراتب ، وبه تمام ظهور هریک نیز بخواصه

~~مشارق التدراری

~~1 - الانابة: التوبة

~~-س 53،ی17

~~2 - مراد از وراث حقیفی او حضرت ولایتمدار خاتم ولایت محمدیشه علی وذریتهآ

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_608.png)

~~وآثاره ، بهصورت جمعیتتی که مقتضای ((فاحببت ان اعرف) بود ومظهر وآیبنهآ آن،

~~کمال بیدایی و تمام ظهور به صورت جمعیت ، جز این صورت عنصری محمدی یا

~~صورت وارث حقیقی او که جامع جملهآ اسما وصفات ومراتبست، نمیتوانست بوده چه

~~غیر این صورت، به کلتی ازغلبهآ حکم اسمی یا صفتی یا مرتبهیی ، خالی نبود و مظهریت

~~هریک بهحکم آن غلبه مشوب بود، جنانکه دردیباچه و اثنای شرح، تحریر و تقریر آن،

~~یارها کرده شده است، و باز اضافت این مظهریتت جمعی کمالی مذکور به این صورت

~~انسانی معیکن هم، موقوفست، بر آنکه نفس شریف او بهحکم کمال استعدادی اصلی

~~غببر مجعول که در باطن اواست، به کلی ازخود وجملهآ حظوظ وصفات خود، اعراض کند

~~وبه عزمی راست درست که مقنضای استعداد او است، به حضرت جمعیتت موجدش باز

~~حگردد، وبه شهود آن حضرت بر گزبده وپسندیده شود، وحینتد این صورت عنصری

~~مذکور وچشم و گوش وزبان ودست او، مظهر و آیینهآ آن کمال پیدایی وتمام ظهور

~~باءصورت جمعیگت هریک از آن اسما باشد، پس رجوع چنین نفسی، عین تشریف آن

~~اسما آمد، جه تمکشن ایشان از کمال تحقق* به این شرف که گفته شد، به این رجوع و

~~انایت منوط ms432 و مربوطست .

~~نجائب آیات، غرائب نزهة، رغائب غابات ، کنائب نجقدة

~~الرغیبة : ما یرغب الیه، وهی کالستکینة ما یسکن النفس والقلب به ثم استعمل فی

~~العطاء الکثیر المرغوب الیه، والمراد بها هنا الاول الاصل، والکتببة: الجیش، والنجدة:

~~الققکوة والبأس ، وهذا البیت ایضآخبر مبنداء محذوف .

~~یعنی : این اسماء ذات مذکور، بعد ازیافت این تشریف، مراکب بر گزیدهآ آیاتند،

~~سعیدالدین فرغانی

~~(63

~~او از اولیاء محمدیین که بهمهدی موعود منتهی میشوند واخبر - ص - عن وجودهم

~~بقوله : "وآخرهم قائمهم" .

~~1 - نجائب الآیات : افضلها. النجدة الشدة والبأس

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_609.png)

~~464

~~اعنی، تجلثیات ذاتی وعلوم غیبی ، زیراکه چون این اسما، به وساطت نفس و صورت

~~این کامل به غایت کمال وشرف خودشان رسیدند، بعد ازاین ، ایشان را ازاین حیشیگت

~~کمالیکت سر؟ این کامل، هردم به حضرت غیب الغیب که کثنته ذات است، عودی لازم

~~است، و آنجا به حکم السیر فی الله ، در تفاصیل بی نهایتی و درجات اکملیتت آن حضرت،

~~سیری واقع و از آنجا با تنایج و ثمرات آن سیر از علوم کلتی و تجلشببات اصلی ذاتی

~~که آیات أکملیتت ذاتند و آیت "(لقد رأی1 من آیات ربه الکبری) عبارت از ایشانست

~~باز به حکم نشأت به این صورت رجوعی2 وبروی، ظهوری حاصل، و تسیار سیر این

~~سیعار به آن حضرت و رؤیت او مرآن آیات را، جز درضمن و بتبعبگت سیر آن اسماء

~~نیست ، لاجرم آن اسما مراکب برگزیدهآ آن آیات و آثارآمدند، ودیگر این اسما به این

~~یافت تشریف مذکورغرایب نزهت و تفشرج این کاملند درهرذره یی از ذرات موجودات،

~~زیراکه بعد ازاین مراین سیار کامل را برمقتضای دعای (أرنا الأشیاء کما هی) درهر

~~ذره بی نظری واعتباری میافتد و به آن نظر درخواص و کمالات آن ذره نزهتی و

~~تماشایی، ومنتهای آن نظر، حقایق آن اسماء است که نظر چون به آنجا میرسده ایشان

~~بروی بهصورت غرایب وعجایب خواص و آثار بدیع بی نهایت که از حضرت اطلاق ذات

~~به آن ms433 ذره بیوسته است ، پیدا می آیند ، تا هردمی به هرنظری درهرذره یی ، اثری

~~دیگرگون وخاصیتی غریب مشاهده میکند به و اسطهی تجلسی آن اسما، از حیثیتت آن

~~ذره، پس ایشان غرایب نزهت ازاین جهت آمدند، ودیگر این اسما به حکم این تشریف

~~مذگور، رغایب غاباتند ، یعنی هرچیزی را از مزاج وحواس ونفس و ستر هرشخصی

~~انسانی، غایتی است که رجوع وی به حضرت جمع "ثم- الی ربکم3 مرجعکم" از آن

~~غایت تجاوز نکند، ومرآن غابت را باز حدی که منتهای همه غایات ومیزان ایشان

~~است، وآن به صفت کمال اعندال مخصوص است ، وچون کمال علی الاطلاق، مرغوب

~~مشارق التدراری

~~- 39،ی9

~~2-س 453ی18.

~~3 - برو، براو ظهوری ... خ ل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_610.png)

~~الیه است، پس آن حدة مذکور رغیبهآ همه غایات باشد . اما غایت مزاج که نفس بهوی

~~متلبتس است ، اعتبار علل واسباب است، واضافت منافع ومضار* دنیوی به اسباب ظاهر

~~قریت1 هرچیزی ، ولیکن به مدد ومعاونت عقل معیشی که به احکام مزاجی مقیگد است،

~~زیراکه حیات وبقای این مزاج دراین عالم حس ، به این علل واسباب ظاهر، چون مأکل

~~ومشرب وغیرهما تعلثق عظیم دارد .

~~واما رغیبةآ این غایت، اعتبار تعلق امور اخرویست به علل واسباب ایشان، واضافت

~~منافع ومضار2 اخروی به ارتکاب وملابست اوامر و زواجرشریعت که صور وموازین

~~وحدث واعتدال و کثرت و انحراف حرکات وسکنات بدنی اند؛ به معاونت فطرت سلیم

~~وعقلی همرنگ وی ، وقبول و انقیاد جمله صور ابتلاآت شرعی از اوامر و زواجر

~~برموجب "لنبلو شکم حتی یعلم المجاهدین منکم والصابرین2، ونبلو اخبارکم" و

~~وقوف بردقایق حکمت در تعیین هرهیأتی ازاین حرکات وسکنات وهرعددی و وقتی

~~از اوقات واعداد، درنماز و روزه وزکات وحج وغیر آن ، که این جمله به مزاج و

~~صورت تعلق دارد، پس رغیبهآ غایت مزاج این مجموعست که به مقام اسلام تعلق دارد.

~~والله اعلم.

~~واما غایت حس ، اعنی مدارک او، آنست که زبان بهذکر وشکر معمور باشد ، و

~~بصر به نظر اعتبار صرف ms434 شود، وسمع به استماع آثار واخبار مشغول بود، واین همه از

~~خصایص مقام ایمانست.

~~واما رغببهآ این غایت که نصیب کاملست از مقام ایمان، آنست که گفتار همه حق

~~باشد، چنانکه آمده است که ((کان رسول الله، صلی الله علیه وسلم، یمزح ولا یقول الا

~~حقا" وسمع همه حق شنوده جنانکه "الذین بستمعون القول2 فیشبعون احسنه" ، و

~~سعیدالدین فرغانی

~~(65

~~1-اسباب ظاهر قربت به هرچیزی، (قریب بهرچیزی ...) -خ ل-

~~2-س47،ی33

~~3-س 39،ی19

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_611.png)

~~466

~~دیده چون اعتبارکند، جز حق نبیند، کما قال تعالی: "الم یروا الی الطیر مسخترات فی

~~جتوالسماء، ما یکهن الا الله، ان فی ذلکلآیات لقوم1 یؤمنون) .

~~واما غایت نفس آنست که درمقام احسان از علوم واسرار و آثار محبتت و معیشت

~~حق برخوردار شود، چنانکه "ان الله مع الذین اتتقوا، والذین هم محسنون2 والله یحب

~~المحسنین2 ، ان الله یأمر بالعدل4 والاحسان" الی غبر ذلک .

~~ورغیبهآ این غایت آنست که آن علوم به صورت اصول و کلیات جمله علوم واسرار،

~~از نفس کامل سر برزنند، همچون علوم و اسرار ومعارفی کلتی اصلی، که از نفس کامل

~~قایل این فصبده، سربرزده است، ودراو به ظهور آمده .

~~پس میگوید : که این اسما بعد از تحقثق این سیگار کامل به اقصی درجات الکمال

~~از مزاج وحواس ونفس اودرمقام اسلام اولا، وایمان ثانیا، واحسان ثالثا، بهصورت این

~~رغایب غایات مذکور، ظاهر میشوند ، جه از خصایص این کامل آنست که در وقتی که

~~به اعلی مقامات الشهود متحفتق باشد ، حکم هیچ مقامیش ازاسلام وایمان واحسان،

~~مهمل ومعطگل نماند، وهرچیزی که از وی به مقامی از این مقامات نسبت تمامتر داشته

~~باشد، در آن مقام به صورت غایت کمالی که آن مقام را است، ظاهر شوده چنانکه گفته

~~شد. ودیگر این اسما از حیثیتت این تشریف بهصورت کتایب نجدت پیدا می آیند،

~~یعنی : جون به واسطهآ بقای حکم بشریت این کامل، ورجوع او به حالت حجابیت ((قل

~~انکماه انا بشر مثلکم" که ازمقتضیات ، بل ms435 ضرورات این نشأت عنصری است، اثری از

~~آثار حدوث وامکان که متعلتق تصثرفات شبطانست، هنوز باقیست ، جنانکه حدیث

~~(ان عفریتا من الجن* تفلکت البارحة ، لیقطع علی صلاتی" اشارت به بقای آن اثر

~~مشارق الدراری

~~1-س16،ی81

~~2-س16،ی92

~~3-س3،ی128.

~~4-س16،ی 129

~~5- 419ی110

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_612.png)

~~ضعببفست ، لاجرم، اگرنه امداد متواتر مع الأنفاس بهوی بیوندد ، تواند بود که از آن

~~اثر، چیزی ظاهر شود، اما آن اسما هرنفس، به صورت عساکر وجبوش امداد متوالی

~~به جهت قوت وشدت این کامل پیدا می آیند تا حکم فامکننی الله منه، ظاهر می گردد.

~~فصلی مشتمل1 برچهار مقدمهآ مهم درفهم معانی ابیات آینده

~~مقدمهآ اول، بباید دانست که هرچند در طریق حق ووصول به وی، مقامات و درجات

~~سیار است، لیکن اصول وکلبات آن، سه مقامست:

~~اول اسلام، ودوم ایمان، وسوم احسان، ازبراکه جون آن سر وجودی از مراتب

~~استبداع افلاک وعناصر ومولتدات ومرتبةآ استقرار که رحم مادر است ، تجاوز کرد ،

~~وبه صورت این نفس ومزاج انسانی، ظاهر شد، به سبب ملابست احکام کثرت عناصر و

~~مولدات، حکم وحدثت وطهارت و بساطنش، دراین آثار کثرت حرکات و سکنات طبیعی

~~واحکام انحرافات او، مغلوب گشت، و به آن سبب از مبدأ وحدث خود، ولابدی

~~رجوع بهوی ، وطرق ظاهر وباطن آن رجوع، به یکبارگی، محجوب ماند ، پس اگر

~~به و اسطهآ تقلید پدر ومادر و مربتی، یا دعوت رسولی و امامی، از آن آگاهییی مییاید،

~~نخست اثر آن آگاهی، به ظاهر نفس، وجهت تدبیری او مرمزاج وقوا واعضای او را

~~می رسد، وازاو به قوا واعضا، سرایت می کند نا از کثرت و نامضبوطی حرکات و سکنات

~~-قولا وفعلا- وظهور به صور انحرافات ، اعراض می کنند ، وبه وحدث وعدالتی که

~~دراحکام شرعی مدرج است ، روی می آرند ، و آن را انقیاد می نمایند و آن زمان ،

~~دخول ایشان در دایرهآ مقام اسلام که انقباد اوامر و زواجر شرعست درست میشود،

~~سعیدالدین فرغاتی

~~(61

~~1- باید توجه داشت که شرح مبادی واصول ms436 و فروع مبانی علم سلوک وعرفان

~~بدین ترتیب ونظم با بیانی شافی وکافی وتحریر معضلات وعویصات بدین شیوائی از

~~خواص شارح عظیم الشأن است واین عارف بزرگ ازجهاتی دربین شارحان کلام قونوی

~~وتلامیذ او متفردست . قوله (س 11) : از مبدأ ... فی م : ازوحدت مبدأ ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_613.png)

~~68

~~وآنگاه ارتباط این شخص انسانی که به مسلمانی در آمده است، با حق و اسما و صفات

~~مقدس او به طریق تعلق ثابت می افند، ازیرا که مربوب را به اسم رب وصفت ربوبیگت:

~~ومخلوق را به اسم خالق وصفت خلق ، ومهدی را به اسم هادی وصفت هدایت ، و

~~توبه کننده را با اسم تواب وقابل التوب ، ومغفور را با اسم غفار وصفت مغفرت و

~~هلم" جترآ ، تعلق ضروریست، وهم چنین درمقام اسلام که تقیدست به عالم حکمت،

~~تعلق به اسباب وعلل واضافت هرچیزی به سببی وعلتتی ظاهرا ، و رؤیت اشیاء مضاف

~~به این اسباب وعلل، ضروریست که فی الحقیقه آن اسباب و علل هم مظاهر آثار این

~~اسمااند، وتا در دایرهآ اسلام در نیامده است تعلشقش با بعضی اسما وصفات است دون

~~البعض ، وچون بهحقایق مقام اسلام متحقق شده حببنئذ تعلشقش با همهآ اسما و صفات

~~تمام میگردد، وبعد از آن ، اثر آن آگاهی ازمبدأ ومعاد، وطریق عود بقوای باطنی،

~~و حواس نفس میرسد ، تا به تکلشف وتلطیف ، جهد میکند ، و خود را از مضیق

~~(اصم بکم عمیا فهم لا یرجعون" میرهاند ، ونطق وسمع وبصر وفکرت و وهمش را

~~که به فضول ومالا یعنی، از ذکر وفکر وآثار و عبر به کلی محجوب بود، درکار

~~می آرد، وخویشتن را به اسم سمیع و بصیر وعالم وقائل، متخلگق می گرداند، وهم چنین

~~قوای باطن را از حضیض نقایص وانحرافات جهل وبخل و طیش وظلم وقساوت، الی

~~غیرذلک، به اوج کمالات وصوراعتدالات عقل و کرم وحلکم و رآفت ، خواهد2 که

~~برساند، حینئذ از مقام اسلام به مقام ایمان ترقی کرده باشد، ودر اثنای سیر در ms437 کلیات

~~مقامات ایمانی، چون توبه و زهد و ورع وتوکتل و رضا، وجزئیات هرمقامی ، خود

~~را به اسماء حق، چون کریم و حلیم وعلام و رؤف و امثال آن، بروفق "تخلتفوا

~~باخلاق الله" متخلتق میکند، ومقام ایمان را ازاین جهت، مقام تخلثق گویند .

~~پس چون احکام انحرافات ازظاهر وباطن نفس، منتفی گردد، صورت وحدث و

~~مشارقی الکیرادی

~~1-س2،ی17

~~2-:... ورافت میخواهد که برساند...-خ ل-

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_614.png)

~~عدالتی که در مشیمهآ نفس، کامن بود، متولکد شود، و نام آن صورت، دلست، پس این

~~دل بهحکم "... ووسعنی قلب عبدی ..." محل تجلشی اسمی شود از توابع اسم ظاهر

~~حق که منشأ تعیثن نفس ومزاج این شخص بوده باشد، ودر وقت سقوط نطفه و نفخ

~~روح و زمان ولادت، محکوم تأثیر وتربیت آن اسم افتاده، وحینئذ به آن اسم متحقق

~~شود، اعنی دروقت تجلشی آن اسم در دل او، اسم ورسم او، به کلی از میان برخیزد، تا

~~همه آن اسم باشد، و آنگاه از مقام ایمان بمقام احسان ترقشیش محقق شود، و آن اسم

~~که در دل او تجلی کرده است واثری از آثار آن اسماء ذات مذکور است، حیینئذ

~~سمع وبصر ولسان وید و رجل وعقل اوگردد، تا ازاخباری که درحقیفت این مقام

~~تحقفق وارد است، لطایف آن را فهم کند .

~~پس درمراتب اسما، سبرکردن گبرده وتحقشق به هراسمی، اورا مستعدة تحفگق

~~به اسمی دیگر میگرداند ، تا به همگی اسما که اسم ظاهر، جامع ایشانست متحد شود،

~~آنگاه سیر در باطن روح آغازد، تا به همة اسماء باطن تنزیهی تحفق یابد، آنگاه به تجلی

~~جمعی کمالی رسد، واین سیر مضاف به سایر کاملانست، اما سیر مصطفوی از این

~~حضرت جمع قاب قوسین است تا به مقام احدیتت جمع اوادنی که لا أعلی ولا اکمل منه.

~~مقدمهآ دوم، آنست که از خصایص کامل آنست که غالبا به باطن وسر خوده مشاهد

~~حضرت غیب باشد وبه روح ونفس ، مطالع حضرت ارواح وعلوم آن درمقام ms438 احسان ،

~~و به حواس ظاهر و باطن، در مقام ایمان مشغول آثار و عبر بود و مزاج وقوای او مقید

~~باشد به مقام اسلام، وبهعبادات بدن وملازمت همةآ انواع احکام ابتلاآت شرعی ،

~~اوقات او معمور و مستغرق ، اما فایدهآ تقیشد سر و نفس شریفش به حضرت غیب ومقام

~~احسان تجلیات ذاتی وعلوم حقیقی ومکاشفات صحیح است، وفایدةآ تقبشد حواس و

~~قوای ظاهر وباطنش به مقام ایمان ، دراین نشأت دنیا، التذاذ اواست به ذکر وفکر و

~~سماع وعبرتها، ودر نشأت آخرت به رؤیت دائم بالبصر وسماع کلام بی واسطه وغیر آن،

~~وفایدهآ تقبشد مزاجش به مقام اسلام تحقق باشد به ابتلاآت احکام شریعت دراین نشأت

~~سعیدالدین فرغانآی

~~(69

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_615.png)

~~270

~~وتلذذ بدان وکشف دقایق حکمت، ودرهرحکمی از احکام شرعی، وعلت تعبین و

~~تحدید اعداد و اوقات ومقادیر، در نماز وروزه وزکات وحج وغیر آن، و کمال انبساط

~~حقیفت او درجمیع عوالم و نشآت دانیوی و برزخی و حشری وجنانی و کثیبی وغیر آن

~~به آن تقید مزاج به مقام اسلام بازبسته است ، وبرخورداری ازصور وتنایج آن اعمال

~~وعبادات شرعی در برزخ وحشر که جنیات و حور وقصور، عین آن صوراست هم بدان

~~متعلق ، وهرجند اوفات باشد که نفس وحواس ومزاجش همرن سر گردد، اما

~~به حکم نشئآت و آن حکمتهای مذکور آن را ثباتی و دوامی بیشتر تنواند بودا غالبا

~~دراول تقریر از آن قید گرفتیم . والله المرشد .

~~مقدمهآ سوم، دربیان تحقیق تجسثد اعمال واقوال درنشأت برزخی و حشری و

~~جنانی و جحیمی.

~~بدان وفقک الله که هم چنان که افلاک وکواکب، صور ومظاهر حقایق و اسماء

~~الهی اند ، وتشکثلات واتصالات ایشان مظاهر توجهات واجتماعات حقابق واسماء و

~~ازاین جهت دراین عالم مؤتترند وصور و تنایج آن تشکثلات و اتصالات اینجا در این

~~نشأت دنیا به صور امزجه واشخاص واقوال واعمال واحوال ایشان متشختص ومتجسد

~~میشوند ، هم جنین فوا واعضای این صورت انسانی که مجمل همهآ عالمست ، مظاهر

~~وصور همان ms439 حقابق واسماء الهیاند ، وتشکثلات واتصالات این صورء نیز که اقوال

~~واعمال ، عبارت ازایشانست، هم مظاهر توجثهات واجتماعات همان حایق و اسماء

~~است، هرچند این صور انسانی را از آن مظهریتت ، آگاهی نیست، لاجرم هم چنانکه

~~صور وتنایج آن تشکتلات واتصالات اگرجه اعراضند، اینجاظاهر و متجسد میشوند،

~~هم چنین این صور اقوال و اعمال انسانی هرچند اعراضند اما در افلاک و اطباق، متجسد

~~می گردند وجملهآ صور برزخی وحشری و جنانی و غیر آن، عین آن هیآت متجسدهاند،

~~مشارق الشدراری

~~1- وغالبا در اول تقریر -خ ل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_616.png)

~~ونفوش انسانی دربرزخ به آن صور متعلق میشوند ، ونعمت و نقمت ایشان در برزخ

~~از حیثیتت آن صور به ایشان میرسد ، اما هرفعلی وعملی وقولی که به قصدی و نیگنی

~~صحبح مقرون میباشد ، بهحسب فتوت نسبت آن نیتت به وحدث واخلاص ، تجسشد

~~او در فلکی عالیتر مفکدر میشود، تا اگر حکم وحدث واخلاص برقولی و عملی غالب

~~آید، بهحکم نص (الیه یصعد الکلم الطیتب والعمل الصالح1 یرفعه" آن به کلتی بهعالم

~~وحدث مرتفع شود، ودراین افلاک هیچ صورت نیذیرد، والبه الاشارة بقوله صلی الله

~~علیه وسلتم ، فی جملة حدیث (لا اله الا الله، لیس لها دون الله حجاب حتی یفضی الیه)

~~ویقوله : علبه الصلاة والتحبتة ، (ما قال عبد لا اله الا الله مخلصا من قلبه، الا فتحت لمه

~~ابواب السماوات، ختی یفضی الی العرش) .

~~واما هرفعلی وقولی که از نیگتی و قصدی صحیح، خالی مانده یا به یکبارگی هباء3

~~منشورا شود، تا ازاین عالم خاک وآب وهوا وآتش تجاوز نکند، ودر نشأت آخرت

~~ممنتضم- با صورت جسمانیش مصکور گردده ودرجسش افزوده موجب شدت عذاب

~~صاحبش شوده اعاذنا الله من ذلک . والاشارة الیه بقوله، صلی الله علیه وسلکم : ان غلظ

~~جلدالکافر اثنین واربعین ذراعا ، وان ضرسه مثل احد ، وان مجلسه فی جهنم مابین

~~مکثة الی المدینة" ودیگر اشارات نصوص قرآن واحادیث صحاح با نظر ارباب کشف

~~صحیح مطابقند که سطح کرسی کریم ، زمین بهشتست ، و ms440 سقفش عرش، اما اشارت

~~فرآن عزیز آنست که بهجیزی که سعت کرسی را وصف فرموده است ، به عین همان

~~چیز، عرض بهشت را وصف کرده است، قوله تعالی : (وسع کرسیتة السموات2

~~والأرض) وقوله تعالی : روجنتة عرضها السموات3 والأرض) . واما دلالت حدیث،

~~قوله ، صلی الله علیه وسلکم : "ان فی الجنة مأة درجة مابین کل درجة ودرجة کما بین

~~سعیدالدین فرغانآی

~~(71

~~1-س35،ی11

~~2-س 2،ی256.

~~3-س 3،ی 127

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_617.png)

~~472

~~انسقماء والأرض ، والفردوس اعلاها درجة، ومنها تفجر الأنهار الاربعة ، ومن فوقها

~~یکون العرش) وازاین اقوال و اعمال آنچه به مقاصد صحیح مؤیگدتر باشد دراین بهشت

~~به صورت حدائق واشجار و ثمار وانهار و حور وقصور ، متجستد میشود ، والدلیل

~~علیه ، قوله تعالی : "وان لیس للانسان الا ما سعی، وان سعیه سوف یری اثم یجزاه

~~الجزاء الأوفی" وقوله تعالی: (فمن یعمل مثقال ذرةاخیرا یره" وشک نیست که سعی

~~وعمل ، عرضند ، والعرض لا یبقی زمانین، علی الصحیح، فکیف یری فی الزمان الثانی،

~~ونص صریح رؤیت عین سعی وعمل اثبات میکند ، پس آن رؤیت جز به این طریق

~~تحسشد ننواند بود، وقوله، صلی الله علیه وسلسم : (لقیت لیلة اسری بیء ابراهیم علیه

~~السلام، فقال : یا محمد اقرء امتنک منتی السلام، واخبرهم ان الجنتة طیتبة التربة عذبة

~~الماء، وانها قیعان وان غراسها3 سبحان الله، والحمد لله ولا اله الا الله والله اکبر" .

~~س به واسطةآ این تجسشد مذکور، حقیقت کامل منبسط میشود، وبنای کمالش به

~~بن انبساط، محکم می گردد.

~~مقدمهآ جهارم، آنست که هرمرتبه بی وعالمی وحضرتی را مبدیی ومننهایی و وسطی

~~حقیقی است ، و کامل را درهرعالمی، صورتی که مدد اهل آن عالم از حیثیثت آن

~~صورت میدهد ، وآن وسطحقیقی هرعالمی ومرتبهیی ازملک وملکوت وجبروت،

~~محل2 آن صورت کاملست ، وهرعلمی ومعرفتی وحکمتی که از احکام وخواص هر

~~مرتبهیی وعالمی ظاهر خواهد شد ، آن جمله4 تنیجةآ - بیان آن کامل خواهد بود ، از

~~مشارق الکدراری

~~1-س 153ی 42-40

~~2-س99ی7

~~3 وان اغراسها -خ ل -.

~~4 - بیان ms441 آن کمال خواهد بود از حیشیشت کمالیشت که اورا است در عالم جبروت،

~~وعلوم طریقت نتیجهآ بیان او واز حیشیست مقام تخلتق وایمان وصورتی که اورا است

~~در وسط حقیقی عالم ارواح ومثال وعلوم شریعت ودقایق حکمتهای شرعی مستنبط از

~~بیان او.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_618.png)

~~حبثیگت آن صورت کمالیتت که اوراست در هرمرتبه بی و مقامی . اما علوم حقیقت

~~جمله ، تنایج بیان اواست از حبیشیگت مقام احسان وتحقق به اسما وصورتی که او راست

~~دروسط حقیقی عالم ارواح ومثال وعلوم شریعت واسرار ودقایق حکمتهای احکام

~~شرعی مستنبط باشد از بیان او - من حیث مقام الاسلام والتنعلثق بالأسماء و خصایص

~~افعاله واقواله المخنصقة بمزاجه الکامل الواقع فی حاقةالوسط والاعتدال . اکنون

~~چون این مقدمات معلوم شد، معانی ابیات آینده را با آن تطبیق کرده میشود .

~~فللکبس منها بالتتعلثق فی مقا

~~اام الاسلام عن احکامه الحکمیعة

~~عقائق احکام، دفائق حکمة ،

~~حقائق احکام رقائق بستطة

~~کنقی باللتبس ، عن الصثورة المزاجیکة لتلبشس النفس بها ، وکنکی باحکام التعلثق

~~الحکمیقة عن آثارالتعلق وصوره2 فی الدنیا والآخرة ، وتلک الآثار هی تعلثفات الأشیاء

~~والامورالدنیویثة والاخرویثة کلتها الی اسبابها وعللها وارتباط جمیع ما فی النششأتین

~~من النفع والضتر والخبر والشر، واضافة کل شیء الی سبب معیثن، کارتباط الصثور

~~البرزخیة والأخرویکة بحرکات الانسان وسکناته واقواله واعماله علی مقتضی الحکمة

~~سعیدالدین فرفانی

~~473

~~این چهار سطر درنسخهآ اصل است (الف)، وبجای پنج سطری است که در بین دو

~~خط زیر شماره4آ نوشته شده است.

~~1 - عقائق، الواحد عقیقة : وهی من البرق ما یبقی فی السحاب من شعاعه. وقیل

~~هی ما انعق منه، ای تضرب فی السحاب وشفه واستطال فی الجو الی وسط السسماء

~~من غیر ان یأخذ یمینا وشمالا . احکام ، من احکم العمل : ضبطه. البسطة التقط

~~والتوستع ، ومنه قوله تعالی : زاده بسطة فی العلم والجسم .

~~2 -: عن آثار تعلق هذه الأسماء بالأشیاء وصوره فی الدنیا -خ ل -

~~(الف) - مراد ازنسخهآ اصل، نسخهآ آقهای دکتر علی اصفر مهدوی دام ظله است که در مقدمه ms442 خصوصیات

~~ذکر شده است.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_619.png)

~~(74

~~الالهیکة، کما ذکرنا فی المقدمة الثالثة، وکمتعلق تعیثن هذا المزاج مثلا اولاء، وحیاته

~~وبقاؤه ثانبا ، وصحتنه ومرضه ثالثا، واضافة کل منها الی سبب معبسن وعلکة ظاهرة نحو

~~المنکح والمطعم والمشرب والملبس ومثلها ، فان هذه التعلقات الباطنة والظاهرة کلها

~~هی علی مقتضی الحکمة آثار التعلق بالأسماء کالخالق والرب ونحوهما، وصوره المرتبطة

~~بعضها ببعض ، الا ان غایة هذه الآثار ما یتعلق بالمعاد والآخرة ، وهی الأحکام والعلوم

~~الشرعیقة الموصلة للمزاج والصثورة الی کمالاتها الأخرویثة وغایاتها الأبدیکة .

~~واللام فی قوله : للبس، بمعنی لأجل ، والبیت الأول خبر مقدم علی مبتدائه ، هو

~~البیت الثانی .

~~پس میگوید: که حاصل وظاهر ازاین مفاتیح غیب از برای این صورت مزاجی من

~~وکمالات او درمقام اسلام به واسطةآ تعلثق این مزاج به این مفاتیح غیب وصور و آثار

~~ایشان، کالسمیع و البصیر والرب والخالق و نحوها، از راهگذر احکام وصور و آثاری

~~که این تعلق را است برمقتضای حکمت دراین مراتب ومواطن، هم چون تعلیقات امور و

~~درجات دنیوی واخروی ازخیر وشر، به اسباب وعلل ایشان و اضافت هرچیزی به سببی

~~وعلتی که غایت ابن تعلقات به اسباب وعلل ، بروفق (وان لیس1 للانسان الا ما سعی)

~~تعلقات اموراخرویست به اسباب ایشان از حرکات وسکنات این صورت عنصری مزاجی

~~انسانی، چهار نوع است دراین مراتب ومواطن :

~~اول - صور سهام ابتلاآت احکام شرعی وعبادات بدنی که از ایشان به لفظ حقایق

~~احکام، استعارت کرده است، چه عقیقه، اسم سهمی است که درجاهلیگت مواضعه

~~کرده بودند در وقتی که قتیلی میان قومی یافت شدی که اسم آن سهم را بهسوی آسمان

~~انداختندی، اگر خون آلود بازگشتی ، جز به قصاص راضی نشدندی ، واگر پاکیزه

~~فرود آمدی، دستها به ریش فرود آوردندی، و آن علامت صلح بودی برادای دیت ، و

~~آن سهم2 را، سهم الاعتدال گفتندی، پس چون درانداختن آن عقیقه، صورت ابتلایی

~~مشارق الشدرادی

~~1- 453ی 40 . قوله (س 19) : که اسم آن... قی م: ((که آن سهم را ms443 .4)

~~2 - الاعتذار سخ ل -. قوله (س 19): که اسم آن... فی م : (که آن سهم را .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_620.png)

~~واقع بود وشبههآ اعتذاری در قبول دیت قایم، لاجرم به او کنایت فرمود از امور و احکام

~~شرعی که دروضع ایشان هم ابنلا است، کما قال، تعالی : (ولنبلونکم1 حتی نعلم

~~البجاهدین منکم ..." وهم اعتذار ازعقاب ومؤاخذت کفتار، کما قال تعالی: "رسئلا

~~مثبشرین2 ومنذرین" ای باحکام الأوامر والنواهی الشرعیکة ، لثآلا یکون للناس علی

~~الله2 حجکة بعدالرسل .

~~پس میگوید: که این صور ابتلاآت احکام شرعی ، اثری از آن اسماء ذاتند که

~~ازجهت تحقشق کمالات مزاج کامل ازاحکام حکمی تعلثق ظاهر او به اسباب دنیوی ،

~~تجاوز کرده، به صورت این اعمال واقوال موصوف به اعندال برفانون شریعت ، ظاهر

~~شدهاند ، تا این مزاج بحرکاته وسکناته الشرعیثة، بکمال تفصیل در نشأت برزخ و

~~آخرت ، تمام موصوف باشد، واصل هر نشأتی را از حیثیتت صورتی مناسب ایشان

~~مدد وهدایت کند، ودیگر هم ازجهت کمال این مزاج کامل، اثری از این مفاتبح مذکور

~~ظاهر به صورت دقایق حکمت هرحکمی از این احکام شرعی و علل و مصالح کلی ایشان است

~~برای آن، تا آن احکام شرعی واعمال بدنی، چون از سر علم و اتقان و حکمت، ازاین

~~مزاج صادر شوند، درهر نشأتی صورت ایشان تمامتر و کاسملتر باشد، ودیگرهم ازجهت

~~کمال این مزاج کامل ، اثری ازاین اسماء ظاهر به صورت حقایق استواری بنیاد کمال

~~او می باشد . بعنی مزاج را به حسب هرعضوی وقیوتی کمالیست مخصوص متعلق به

~~شغل ومصرف معبتن هرعضوی وفوتی که اگر هرعضوی وفوتی فیما خلق له، صرف

~~نیفتد، آن کمال حاصل نیاید وظاهر نگردد، پس بنباد کمال مزاج کامل محکم بدان

~~میشود که هرعضوی وقتوتی فیما خلق لاجله، بکار داشته آید تا آن کمال خصوصی

~~تمام ظاهر شود.

~~سهیذالدین فرخانی

~~25

~~-س 47)ی 33

~~1-س 4،ی163

~~3-س4، ی 162. توله (س 1): واصل هر... فی م : واهل هر نشأتی را ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_621.png)

~~76

~~اکنون میگوید: که این ms444 اسماء ذات آنچه برای کمال مزاج کامل پیدامی آیند، به صورت

~~هرحقیقتی که بنیاد این کمال بدان محکمست ، ظاهر میشوند به آن طریق که از هر

~~عضوی وقوتی به صورت عملی ظاهر می آیند که مخلوقست آن عضو وقوت از جهت

~~آن عمل، چنانکه ازشیخ محیی الدین ، رضی الله عنه، منقولست که فرمود : "مثنذ کذا

~~وکذا سنة ما صرفت قوة من قوائی، ولا عضوا من اعضائی الا فیما خلق له ، حتی

~~شکرتنی قوای واعضای عندالحق" پس ازاین جهت حقایق احکام، تبیان کمال مزاج

~~آمدند این مفاتیح ، ودیگر هم ازجهت کمال مزاج این اسماءذات مذکور روابط و

~~رقایقند میان اقوال واعمال بدنی او، ومیان صور این اقوال واعمال، درنشأت برزخ و

~~آخرت، از برای بسط و تفصیل مزاج این کامل، درجمیع نشآت ومواطن "والله یقول

~~الحق وهوا بهدی السبیل) .

~~وللحس منها بالتخلق فی مفا

~~م الایمان ، عن اعلامه العملیقة

~~صوامع اذکارر، لوامع فکرق،

~~جوامع آثارر، قوامع غقرة2

~~وبرای حس من وکمال او ، ازاین اسما و مفاتیح مذکور ، به واسطةآ سلوک و تخلثق

~~سیکار به احکام و آثار وصور این مفاتیح، درمقام ایمان از راهگذر اعلام عملی تخلق،

~~اعنی آلات تخلق به اسم قائل وسمیع وبصبر وامثالها ، اززبان وگوش وچشم وجز آن

~~مشارق الشبراری

~~1-س 33،ی4

~~2 - فی بعض النشسخ : وللحس منها بالتحقق... اعلامه، جمع علم: الجبل: والعلامة.

~~3- الصوامع، جمع الصومعة: الجبل الذی یتخدثة الراهب علیه کوخه قصد اعتزاله

~~الناس وهی الکوخ نفسه ایضا . والاذکار جمع ذکر وهو فی اصطلاح اهل المعرفة قدیعنی

~~به التوحید وایضا یطلق علی المواظبة علی العمل کتلاوة القرآن وقرائة الحدیث. اللوامع من

~~اصطلاحات المشایخ وهی انوار تلمع لاهل البدایات من ارباب النفوس الغیر القویسة

~~القوامع: کل ما یقمع الانسان من الشهوات عن مقتضیات الطبع والنفس. الفرة: الففلة. فی

~~بعض النسخ العزة : الحمیة والأنفة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_622.png)

~~که آلات عملی اند دراین تخلق به طریقت تعلق دارد، ورغیبهآ غایت حس اینها است ،

~~چهار نوع از کمالات صادر میشود که ms445 دراین بیت دوم مذکور است.

~~یکی صوامع اذکار، یعنی اسباب تمکشن از اشتغال درخلوات و اربعینیگات به انواع

~~اذکار، بهزبان، چه رغیبهآ غایت زبان این کمال، تمکننست از ذکر دائم، چنانکه حدیث

~~(یمزح ولا یقول الاحفتآ" به آن ناطقست، واثر آن ذکر جمع هم و از الت تفرقه است،

~~واستدامت تفریغ دل از ماسوی المذکور علما وخاطرا وناظرا اصلا.

~~پس میگوید: که از این اسما در این مقام ایمان ازجهت کمال حس اززبان بهصورت

~~این اسباب مذکور، ظاهر میشوند .

~~و دوم، ظهور آن اسما، بهصورت لوامع فکرتست . یعنی : چون به کمال اشتغال

~~به ذکر حق، اعراض ازغیر، حاصل آید، وخواطر مختلف متفرق مفترق، مندفع شوند،

~~قتوت فکری ازغیر، به حق پردازد، وبه کلی به مذکور متوجه وجمع گردد، وحینئذی

~~اثری و پرتوی از نورذکر مذکور که به رابطهآ "فاذکرونی1 اذکرکم" به این ذکر ذاکر

~~پیوسته است، واورا از کدورت وظلمت خواطر مختلف به کلی مخلص گردانیده، برای

~~تقویت و تأنیس حس3 این ذاکر مصور شده ، برحس بصرش ظاهر می گردد ، پس

~~انواری که خلوتیان ، حستا میبینند، بعضی بهصورت ومقدار جراغی، وبعضی به قدر

~~شعی ، وبعضی به هیأت کوکبی، و بعضی به شکل ماهی ، وبعضی به صورت آفتابی،

~~به حسب استعداد و به مقدار قوت ذکر و تأثبر او در دل، و به قدر تفریغ محل* ذکر، این

~~جمله عکس وپرتو نور ذکر ایشان است، ولیکن به سبب فکرت که جمعیگت خاطر و

~~همتت توجه است به حضرت مذکور، پس از آن عکس و پرتو اینجا به لوامع فکرت

~~عبارت کرده است به آن سبب که سبب آن لوامع، این فکر مفسر است نه ترکیب

~~مقدمات ، جنانکه رأی حکما است

~~سعیدالدین فرغانی

~~(77

~~1- س 2،ی 7)1. قوله (س 2) : چهارنوع... فی م : از کمالات حاصل وظاهرست. قوله (س 5):

~~فی م : اما انی امزس ولا اقول الاحقا

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_623.png)

~~78

~~وسوم ، ظهور آن مفاتبح برحس سمع، بهجهت کمال او درمقام ایمان، به واسطة ms446

~~خلشق به اسم سمیع به صورت جوامع آثار است. یعنی: درهرقولی اثری از حق ثابنست

~~که آن اثر، وجه نیکووحق واحسن المحامل آن قولست، وهدایت اختصاصی و عقل

~~صحیح کامل درزبان آن وجه وفهم آن مدرجست، کما قال تعالی : "الکذین یستمعون

~~القول، فیتتبعون احسنه، اولثک الذین هداهم الله واولئک1 هم اولوالألباب). پسچون

~~به واسطهآ نور ذکر وفکر خالص صحیح، حکم ظلمت وضلالت جهل وانحراف زوال

~~بذیرد، و از تأثبر عدالت اثر عقل وهدایت بیدا آید، حینئذ اثری از آثار آن مفاتیح

~~چون سمیع وتوابع اومثلاء آن آثار حق را ازهر قولی وصوتی جمع کرده ، برسمع و

~~فهم او عرضه میکنند، تاهمه، حق ونیکو شنود، وگوش وهوش او از لغو و لهو،

~~محفوظ ماند، وتخاشفش به اسم سمیع ، درست گردد، پس ازاین جهت ، از این اسماء

~~بعضی دراین مقام به صورت جوامع آثار، پیدا آمدند به نسبت با سمع این کامل

~~وچهارم، ظهور ایشان حبینئذ به صورت قوامع غکرت، اعنی غفلت حواس این کامل

~~می باشد. یعنی: چونزبان وگوش وچشم، بهصورت ذکر و آثار وعبر که رغایب غایات

~~حس است، ظاهر گشتند، حینئذ غفلت از حواس او، منقمع و مندفع شود، تا هیچ قولی

~~نظری وسماعی ازاین کامل، جز از سر حضور ویقظت ، صادر نشود، بس این مفاتیح

~~اثری بهصورت قوامع غترت ، پبدا آمد، وازاین مدارک حسی ظاهر به اعلام عملی

~~تخلشق ، از آن وجه، اسنعارت فرموده است که نشان عمل تخلشق به اسم سمیع و بصیر

~~وقائل آنست که، زبان و گوش وچشم به گفت وشنید ودید و ذکر وسماع و رویت حق

~~وآثار و عبر او، مصروف باشد، وآلات این تخلثق وظهور او بالفعل ، جز این مدارک

~~مذکور نیستند ، لاجرم ایشان ازاین جهت، نشانهای عملی تخلشق آمدند .

~~فالبیت الثانی ، هو المبتداء، والبیت الاول ، خبره تقتدم علیه

~~مشارفی التدراری

~~1-س 39،ی19

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_624.png)

~~وللنقفس منها ، بالتحقثق ، فی مقا

~~م الاحسان عن انبائه النکبویقة

~~لطائف اخبار، وظائف منحة ،

~~صحائف اخبار، خلائف ms447 حسبةا

~~واز جهت نفس و کمالات او از آثار وصور این مفاتیح مذکور، ظاهر میشود در مقام

~~احسان به واسطةآ تحقشق نفس سیتار به آن آثار وصوره چون اسم سمیع و بصیر و قائل

~~ومانند ایشان از راهگذر اخبار نبوی، که درباب این تحقق ومقام احسان وارد است"

~~چون خبر ("(کنت سمعه وبصره) و نباء (الاحسان ان تعبدالله کأنک تراه، فان لم تک

~~تراه، فانه یراک" وامثال این دوحدیث، به این چهار صورت که این بیت دوم که مبتدا

~~است ، وبیت اول که خبر او براو مقدم افتاده ، مفصتل و مبیتن آنست ، یکی

~~به صورت لطایف واسرار این اخبار نبوی برنفس من اولا، واززبان من برمتابعان من

~~ثانبا ، ظاهر میشوند . مثلا : چنانکه برنفس من اول ازحدیث (فاذا احببته ، کنت

~~سمعه وبصره" آن ظاهر میشود ومفهوم می گردد که چون محبتت حق ، پذیرهٔ‌ بنده

~~آید، وحجب را که احکام امتیازیاند ، رفع کند، بروی حینئذ این حقیقت منکشف

~~شود که سمع وبصر وسایر قوای او، خود حق بوده است، ودیگر بعد از تحقق به اسم

~~قائل وسمیع وبصیر، درمقام احسان ، ازحدیث (الاحسان ان تعبدالله کأنکک تراه)

~~برنفس من این ظاهر می گردد که جون حضرت الله، حضرت جمع الجمع است ، واین

~~سایر دراول تحقق به مقام احسان ، جز به اسمی از اسمائیش، متحفگق نمیشود ، وجز

~~سعیدالدین فرغانی

~~(79

~~1 - فی بعض النسخ: التخلسق وفی نسخة الشارح یکون التحقف وهوالصحیح لأن

~~التحقق التما یکون بعدالتخلشق.

~~2 - الطائف عبارة عن اشارات رقیقة المعانی التی تلوح للفهم والادراک لا تسعها

~~العبارة. الوظائف، الواحد وظیفة: ما یقشدر للعامل من رزف واجرة عمله. وهی ایضا العمل

~~نفیسه. المنحة : العطیة. الصحائفة الأوراق. الاحبار ، جمع حبر وهوالعالم . الخلائف

~~جمع خلیفة : من یأتی بعد من تقدمه. الحسبة الاجر والثواب، او حسن التدبیر.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_625.png)

~~80

~~اسمی یااسمائی چند معین نیز به صفت ربوبیست، در دل او تجلی نمی کند، تا به حکم "اتشی

~~لم اعبد ربا لم اره" جز به ms448 او توجه نمی کند، وجز آن اسم مقتدر را عبادت وخشوع

~~نسی نماید. پس حینئذ در دل او، الله، که جامع اسماست، کماهو متجلی نمی باشد، لاجرم در

~~اول مقام احسان، عبادت او مرالله را، جز به صفت (کأنگک تراه" تتواندبود، وعبادت او

~~مرحضرت الله را "(بحبث پراه" آنگاه میسرشود، که در بحر الفناء فی الفناء، تمام غرق

~~گردد، واز کینونت و تعین خودی خودش، به کلی، نیست گردد، چنانکه گفت (فان لم

~~ککن تراه..0) بعنی ان فنیت کبینوتنک بالکلیة، حبنئذیمکنک انتراه (فانه یراک) متحققا

~~حقیقة هذا الفناء فی الفناء ، فحبنئذ یثبتنک ویحقتفک بحفیقة البفاء والرؤیة الحقیقیکة

~~پس میگوید : که اسم قائل که اثری از آن مفاتیح مذکور است ، به سبب تحقق

~~به او، من حیث اول مفام الاحسان ، برنفس سیتار به این نوع لطایف که مدرج است در

~~این اخبار نبوی ، ظاهر می گردد، واورا به این مفهومات و اسرار به غایت کمال خودش

~~میرساند

~~و دوم، ازاین مفاتیح به واسطة این تحقق مذکور، بعضی به صورت وظایف منحت،

~~اعنی عطایای اسمایی ظاهر میشوند ، یعنی دراین عرض درجات مقام احسان که سیار

~~به حفیقت کنت سمعه و بصره ولسانه ویده، تحقق می یابد، هردم از تفاصبل وفروع اسم

~~سمیع وبصیر وقائل وامثال ایشان ، برنفس اوحکم وخاصیگت وعلومی خصوصی اسمی

~~دیگر ظاهر میشود که هربک از آنها وظیفهآ عطایی می باشد که به نفس او می رسد ، واز

~~آن لذت وراححت مییابد ، وغنایی و کمالیش به وصول آن وظیفه حاصل می آید ، و این

~~وظایف ، همه از راهگذر این اخبار نبوی مذکور ، به این نفس میرسد ، چون حدیث

~~(کنت سمعه وبصره" وخبر ((ان الله قال علی لسان عبده، سمع الله لمن حمده" و امثال

~~این، لاجرم ، اثری ازاین مفاتیح که از راهگذر این اخبار، به نفس میرسد، بهصورت

~~وظایف منحت ، اعنی: فهم علوم واسرار این اخبار، پیدا می آید.

~~و سوم ، از راهگذر این اخبار نبوی مذکور، آنجچه ازاین مفاتیح ms449 ، برنفس این

~~مشاری الکدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_626.png)

~~سیار روشن میگردد، صحایف اخبار است، مرادش از این - احبار- والله اعلم، علمای

~~طریفت وحقیقتند که بواسطهآ تحقشق به این مقام احسان، ابواب فهم اسرار ومعانی اخبار

~~نبوی، بردلهای ایشان گشاده شده است ، تا در آن باب درهای ثمین سفتهاند، و

~~سخنهای منبن گفته، و بعضی را از آن، مشدوتنا کرده ودر صحف نوشنهاند ، و بعضی

~~را منابعان ایشان ، ضبط کردهاند ودر کتب، ثبت کرده، پس جملهآ این صحایف که از

~~این احبار وعلمای حقیقت وطریقت، منقولست، صور و آثار آن اسماست، که بهحکم

~~تحقق به اسم سمیع وبصیر وقائل ، از راهگذر (فبی یسمع وبی یبصر وبیینطق" ظاهر

~~شده است نظما، اونثرآا، تا نفس کامل این سببار2 خلاصهآ اسرار آنها را فهم می کند ،

~~واز آن جهت نیز به نوعی دیگر از کمالات میرسد .

~~وجهارم ، از آن آثار مفاتیح مذکور، بهصورت خلایف حسبت، ظاهر میشوند،

~~چون من که سیارم دروقت تحقیق به مقام احسان3 سمع وبصر وقول وفعل خود را با

~~جسلهآ حظوظ ولذاتی که مرا در آن بوده به کلی فانی گردانیدم - حسبة لله - نه از برای

~~امید ثوابی یا ترس ازعقابی، بل خالصا لوجهه، لاجرم حق تعالی، سمع وبصر و قول و

~~وفعل باقی خود را بی واسطه خلیفهآ این سمع و بصر وقول وفعل فانی من گردانید که

~~(حسبة لله) ترک کرده بود، وجز اورا در آن ترک بهحساب نباورده، تا اکنون به این

~~سبب از آن مفاتیح به صورت خلفای حسبت، ظاهر شدند به جهت کمال نفس من .

~~وللجمع من مبدأ ، کأنتک واتنها،

~~فان لم تکثن عن آیة النقظریقة

~~غثیثوث انفعالات، بغوث تنثزه،

~~حدوث اتتصالات، لیوث کتیبة

~~سعیدالدین فرغانی

~~(8)

~~1- بعضی را ازآن، خود مدومن کرده -خ ل -

~~2- تا نفس کامل من که سیگارم -خ ل -.

~~3- چون که این سیتار، دروقت تحقق بمقام احسان ... ولذاتی که اورا...خ ل_

~~4 - فانی او گردانید - خ ل -

~~5 - بجهت کمال نفس او -خ ل

![page ms450 image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_627.png)

~~(82

~~ذکرالمصدر ، واراد به الفاعل .

~~یعنی : لأجل الکامل الجامع جمیع الأسماء بالتحقق بها فی مبدأ مقام الاحسان

~~ومننهاه . وقوله : من مبدأ کانتک: یعنی من حیث مبدأ مقام الاحسان الذی لم یتحقتق

~~السبتار فیه بعد تحقیقه الفناء ، بل بقبت بقیتة من کونه ، حتی انه لم یحظ من البقاء

~~والرؤیة المترتتبة علیها الا یسرا بحسب فنائه وبقدر بفائه ورؤیته یقدر ذلک الفناء،

~~فلم یصح اضافة الرؤیة الیه، الا ما یقال: کانک تراه، لوجود تلک البقیتة المذکورة فی

~~هذا السبتار ، واضافة الفناء البه من وجه دون وجه، فان البقاء والرؤیة مبنی علی الفناء

~~ومقدر بقدره . وقوله : واتتنها فا نلم تکن ، یعنی : من حیث آخر مقام الاحسان الذی

~~من حکمه ومقتضاه تحقق السبار فیه بالفقر والفناء الحفیفی، وعدم البقیة من کونه اصلاک

~~المشار الیه بقوله : فان لم تکن ، حتی یبقیه الله حینتذ بحقیقة بفائه تعالی وتقدس ،

~~ویثریه من آیاته الکبری التی هی الأسماء الاول ومفاتیح الغبیب المذکورة التی هی اعظم

~~الأسماء واجلتها واکبرها بل اصلها ومنشأها ، وهی آیات غیب الذات وعلاماتها. فمعنی

~~الأسماء والآبات شیء واحد ، وهو العلامة ، فآیة النظریة ، هی هذه المفاتیح والآیات

~~الکبری التی رآها هذا السبتار فی آخر مقام الاحسان ومنتنهاه الذی عبثر عن تلک

~~الرؤیة بقوله : تراه، بعد حصول شرط فان لم تکن . فعلی1 هذا تقدیر البیت2 ، یقول :

~~الصادر لأجل هذا الکامل الجامع المذکور وکمالاته عن هذه المفاتیح والآیات الکبری

~~انی هیصارت آیة النظریة باعتبار رؤیته ایاها اجمالا وتفصیلا، رؤیة باطنة وظاهرة،

~~کما اشبر البهما بقوله، تعالی : "ما کذب3 الفؤاد ما رأی) وبقوله، عز" وجل" : (لقد

~~رآی من آیات ربه الکبری) ومن حیث انتهاء مفام الاحسان الذی من شرط التحقثق

~~به الفناء المعبثر عنه بقوله : "فان لم تکن ..." وجزاء ذلک الشرط هی الرؤیة الحقیقیة

~~مشارق الگدراری

~~1- فعلیهذا فی -خ ل -

~~2 - فی تقدیر البیتین یقول -خ ل -

~~7-س 453ی 11.

~~2- س 53ی8

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_628.png)

~~المعبتکر عنها، بقوله: "(تراه) فهذا الصادر عن هذه المفاتیح اولاکة هو غببوث انفعالات،

~~ای تجلیات ms451 هی تتایج توجشهات و آثاراجابة دعوات تظهر وترد علی هذا الکامل الجامع

~~من حضرة احدیثة الجمع التی هی آخر مقام الاحسان وغایة غایاته عقبب انفعالات تلک

~~الحضرة عن تلک التوجهات والدعوات ، کما وردت فی الأخبار ، اشارة الی تلک

~~الانفعالات فیا روی: (ان اباطالب لما رآی سرعة اجابة دعوات رسول الله، صلی الله

~~علیه وسلکم، قال له: ما اطوع ربتک لک یا محمده فقال له رسول الله صلی اللهعلیه وسلم،

~~وانت یا عم ، ان اطعنه اطاعک" فعبتر عن الاجابة بالطاعة التی هی انفعال المطیع عن

~~المطاع، والاشارة النبویة الی تلک النتایج والآثار المذکورة عموما، قوله، صلی الله علیه

~~ل"بهم تمطرون وبهم ترزقون" وخصوصا، قوله، صلی الله علیه وسلکم : "انه لیغان علی

~~قلبی، وانی لأستغفر فی کل یوم مأة مرة" والذی یغان علی قلبه، ای یغشاه ویغطتیه،

~~هی تجلیات ذاتیتة منظاهرة ما حقة بشریتته وخلقیتته بالکلیة، فیستغفر ، ای یطلب

~~الغفر والستر، خوفا من غلبة تلک التجلیات علیه، وظهور آثارها علی الخلایق ، لثکلا

~~شعبد، او یقال فی حفکه انه آله وابن آله ، مثل ماجری علی عیسی وعزیر - علیهما

~~السلام - وذلک الصادر ثانیا ، بثغثوث تنثزه ، یعنی: سرایا ممتدة لهذا الکامل الجامع

~~علی التنثزه ، ای التباعد عن اضافة النقص الیه مطلقا ، حتی ان5 کل مایضاف الی غیره

~~من الأوصاف والأخلاق ، اویظهر عن غیره بصورة النقص ، انما یضاف الی هذا الکامل

~~عببن ذلک، ویظهرعنه بصفة الکمال بمددتلک التجلبات والامداد الصادرة عن تلک المفاتبح

~~المذکورة علی نحو مابیتن رسول الله ، صلی الله علیه وسلم ، فی مصارف الاخلاق

~~والصفات ، کما قال، علیه السلام : (لا بخل الا بالدین ، ولاحسد الا فی اثنتبن) وهذه

~~مشیة یبغضها الله تعالی الا فی هذا الموضع ، قاله فی من مشی متبخترا مختالاء بین

~~مبفتی القتال . فهذه التجلیات الذاتبة الصکادرة عن تلک المفاتیح التی هی آیة النظریکة

~~بحمل هذا الکامل علی صرف جمیع الأفعال والأخلاق والآوصاف . فبما هو محمود

~~وصفة کمال وتنثزهه عن جمیع النقایص ، فیکون بثغوث تنثزه، وایضا ذلک الصادر عن

~~سعیدالدین فرغانی

~~(83 ms452

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_629.png)

~~(84

~~هذه المفاتیح المذکورة ثالثآ، محدث کل ساعة اتصالات متنوعة الی غیب الغیب، کما

~~ذکرنا فی قوله : "انه لیغان علی قلبی" وهیهنا ایضا ذکر المصدر واراد به الفاعل، وایضا

~~ذلک الصادر رابعا ، هو لیوث کتیبة . یعنی تجلیات ذاتیکة مؤثثرة تأثیرها اقوی من

~~تأثیر غیرها من الأسماء ، فان تأثبیر هذه التجلثیاته لن یغلب ولم یمکن ان یتأخر اثرها

~~بناثیر غیرها، واما تأثیر باقی الأسماء، ربما یغلب او یؤختر اثرها بحکم غلبه مایقا بلها

~~من الأسماء ، فیکون هذه التجلتبات اذا ، اسود عسکر الأسماء وشجعانه

~~ترجمة البیتین : وصادر ازاین مفاتیح غیب که آیات کبریاند و آیات نظری این

~~کامل جامعند، به اعتباررؤیت او مرایشان را به نظر باطن ودلش ، چنانکه، فرمود:

~~"ما کذبا الفقادی ما رای" وبه نظر ظاهرش که بصر است، جنانکه فرمود : (مازاغ

~~البصر وما طغی، لقد رآی من آیات2 ربته الکبری" بهجهت این کامل جامع و کمالات

~~او، از حیثیتت مبدأ مقام احسان که حکم واثرش آنست که (ان تعبدالله کأنتک تراه)

~~اعنی، به دیدهآ دل فحسب ، واز حبشیتت اتنهای مقام احسان که نشانش آنست که شرط

~~"(فان لم تکن ...) تمام موجود شده باشد وجزا که رؤیت حقیقی معبتر به - تراه -

~~است هم به دیدهآ باطن وسره وهم بدیدهآ ظاهر وسر، به نمام وکمال حاصل گشته.

~~اول، غیوث انفعالاتست، یعنی تجلیات و آثاری که تنایج توجشهات این کامل جامع

~~باشد به حضرت احدیکت جمع، و ثمرات اجابت دعوات او ازجهت تأثثرات و انفعالاتی

~~که مرآن حضرت را از آن توجهات و دعوات اوحاصل آمده باشد، چنانکه در حدیث

~~سؤال ابوطالب ، مذکور است .

~~واما تتایج توجهات، تجلتیاتی باشد ذاتی متواتر ، مستلزم علوم غیبی که حدیث

~~"(انکه لیغان علی قلبی) و"کنت کنزا مخفیا" وامثال آن از علومذاتی که دراین فصیده

~~مذکور است، اشارت بدانست . واما ثمرات اجابت دعوات، هم چون "بهم تمطرون ،

~~مشادق التدواری

~~1-س 53،ی11

~~2- س 53،ی 18. (س 4) فی م : ان یغلب ولم یمکن تأختر اثرها ینعدم اثر غیرها ms453

~~علیها

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_630.png)

~~و بهم ترزقون" وامثال آن. ودوم آن صادر مذکور ازاین آیات نظری این کامل جامع

~~اعنی مفاتبح غبب ، بغوث تنزهاند ، یعنی لشکرهایی مددکننده مراین کامل را ، و

~~دورکننده اورا ازجملةآ نقایص، چنانکه جملهآ افعال واخلاق را که ازغیر او بهصورت

~~نفص ظاهر میشوند، جون حسد وبخل و کبر، مثلا وکذب و امثال آن. این لشکرهای

~~تجلشیات ذاتی آن جمله را ازاین کامل به صورت حسن و کمال، ظاهر گردانند، و آن

~~فبح ونقص را ازاو دور کنند، چنانکه احادیث، ناطق است در مصارف خیر اخلاق و

~~افعال قبیح.

~~وسوم ، آن صادر مذکور محدث اتصالات این کامل است هرلحظه به شأنی از

~~شئون حضرت غیب الغیب وحضرت هویت ، ازیراکه آن صادر تجلتیاتی است ذاتی از

~~حضرت غیب وهویتت که منشأشئون "کل یوم هوا فی شأن) است، لاجرم این کامل

~~را هردم نشانی ازشتآون که هویتت بدو ظاهر میشود ، اتصالی نو ، می بخشد ، و در

~~درجات السیر فی الله ، وصلتی دیگر پیدا می گرداند .

~~وچهارم ، آن صادر مذکور ، لیوث کتیبه است، اعنی: شیران وشجاعان لشکر

~~اسما، ازیرا که آثار این تجلبات ذاتی که ازاین مفاتیح صادرند، به جهت کمال این کامل

~~قویتر ومحکمتر میباشد، چه اسماء دیگررا بعضی تأثیراتشان به تأثیرات بعضی دیگر،

~~زایل وباطل میشود به کلشی، یا در تأخبر میافتد، به خلاف تأثبرات این تجلتیاتذاتی

~~که همه را توانند باطل وزایل کردن یا درتأخیرانداختن ، اما تأثیرات ایشان البته قابل

~~تغیثر وزوال وتأخیر تنواند بود، لاجرم ایشان ازاین جهت لببوث کتیبة اسمااند. والله

~~المرشد.

~~فمرجعثها للکحسة، فی عالم الشتها

~~دةالمجتدی، ما النتفس منی احنقت

~~سعیدالدین فرغانی

~~(85

~~1-س 455ی29

~~2 - عالم الشهادة ، عالم الحضور ویعنی به عالم الأجسام. المجتدی: الطالب الجدوی،

~~العطاء

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_631.png)

~~486

~~فصول عبارات ، وصول تحیتة ،

~~حصول اشارات اصول عطیتة

~~انما اراد بالحس المجتدی المستعدالذی باستعداده یطلب جدوی الکمال وموجباته،

~~فان الاجنداء والاستجداء یمعنی. واحست ای. وجدت وفهمت. واصل التحبة: الدعاء

~~بالحیاة والحیاء من قولهم ms454 : (حیاک الله" ثم استعمل بمعنی الذکر الجمیل لما فیه من

~~الحباف المعنویتة.

~~یقول : لمثا کان الکمال والتکمیل فی جمیع المراتب ، مضافا الی تلک المفاتیح

~~بالاصالة ، فمهما توجتهت الآن الی تکمبل الحس المستعدة الطالب باستعداده جدوی

~~الکمال فی عالم الشهادة ، فمرجعها فی ذلک الی ماوجدت وفهمت نفسی منتی ، ای :

~~من ذاتی من اصول علوم الشریعة والطریقة والحقیقة ، وکلبات اسرارها المثبتة

~~والمدرجتة کلتها فی القرآن والحدیث التی فهمتها وببنتها، ف ی تعترضت تلک المفاتیح

~~الی تکمیل حس* من الحواس المستعدة للکمال فی عالم الشهادة ، رجعت الی ما فهمت

~~نفسی ووجدت منذاتی، فاخذت تلک المفهومات القرآنیکة وغبر القرآنیثة، ووصلت بها

~~الیه یحسب ما یقتضبه استعداده وکمثلته بذلک : فحاصل معنی البیت وجملته : ان کل

~~ما یستکمل به الانسان وحواسته من جمیع الکمالات ، موجودة فی القرآن والحدیث ،

~~وانا وجدت وفهمت ذلک بواسطة وبلاواسطة ، فالمرجع الیه الآن فی الاستکمال، هذا

~~الذی وجدته والذی فهمنه وبیتننه ، هو فصول عبارات ، عبترت بها عما تسعه العبارة

~~من علوم الشریعة والطریقة المکملة افعال الخلق واقوالهم واخلاقهم واحوالهم، و(وصول

~~تحیة" ای، وصولذکر حسن وثناء جمیل الی ، اما من جهة الحق، بأن جمیع القرآن بیان

~~لاخلاقی وثناء وذکر الأحوالی، ومن جهة الخلق، بأن یستفید وامن بیانی ذلک، ویعلموه

~~ویعملوا به ویتحققوا، فیصل الیء منهم ، ومن الحق بسببهم ذکر وثناء جمیل ودعاء

~~بالحباقالدائمة، فیکون ما فهمت وببکنت ، وصول تحبکة الی ، وسببه، والذی فهمته

~~وبیسنته ایضا (احصول اشارات" الی مالم یسکن ان یعبر عنها من علوم الحقیقة واسرارها

~~مشارق الشبراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_632.png)

~~بایماء ورمز یفهمه اهله وذایقه، ویخفی علی من لم یذق من ذلک المشرب شیئا. والدی

~~فهمنه من ذاتسی من القرآن والحدیث ایضا ، هو اصول کل عطیگة علم ومعرفة علمها

~~الأولون ویعلمها الآخرون وکلیاتها ، لأن جمیع ما فی القرآن والحدیث هو کلیات

~~العلوم والأسرار ، واصول للعطایا والمعارف الشرعیتة والحقیقة . والله المرشد .

~~ترجمة البیتین : وجای بازگشت این مفاتیح غیب درعالم شهادت برای استمداد

~~به آلات ازجهت تکمیل حستی که مستعد باشد و به آن ms455 استعداد طلب عطای کمالات و

~~موجبات وصول بدان کند ازاین مفاتیح ظاهرا وباطنا، آن چیزی است که من یافتهام

~~وفهم کرده از ذات خودم وبه واسطه وبیواسطه ، ازقرآن وحدیث وغیرهما ، مثل

~~کلبات واصول علوم واسرار شریعت وطریقت وحقیقت، که به ایشان تبیان آوردهام،

~~یعنی حوالنگاه تکمیل حس ظاهر وحس باطن ، به نظر وسماع وتفکثر وتدبر و

~~تعقثل وتوهتم ، دراین عالم شهادت، این ساعت، این علومست که من یافتهام و فهم

~~کرده از ذات خودم، از فرآن وحدیث ، ازبیراکه همهآ افهام از ادراک خلاصهآ معانی و

~~مرادات آن کماهو فی نفس الأمر ، قاصرند، وچون من به کمال قابلیکت ، آن را فهم

~~گردهام ودر بیان آورده، پس اکنون مرجوع الیه آن مفهوم وتبیان من باشد ، و آن

~~مفهومات که من ازذات خودم از فرآن وحدیث دریافته ام، جهار قسمست :

~~بعضی به ظاهر علوم واسرار شربعت وطریفت تعلق دارد، وآن فصول عباراتست

~~که از آنجه درعبارت می گنجد از آن انواع بیانها کرده ام .

~~و قسم دوم، علوم طریقتست که ازذات خودم از قرآن وحدیث، خلاصهآ آن علوم

~~را استنباط وفهم کردهام ، وبه تقریر وتحریر رسانیده، وآن فهم وتقریر، عین وصول

~~تحیکت وثنا ونام نیکو وذکر صالح حق وخلق است به من ، اما از قبل حق به تأیید

~~وتوفیق تخلثق وتحفشق به موجب آن مفهومات ، وارشاد وهدایت، به آن تقریر، واما

~~از قبل خلق، به آن طریق است که هرطالبی که به آن تقریر هدایت یابد وبه آن سبب

~~بهحق رسده آن وصول وی بهحق، عبن وصول تحبثت وثنای حق باشدد به من، جه در

~~سعیدالدین فرغانی

~~(87

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_633.png)

~~(88

~~وصول هرمسترشدی مرمرشد را، نوعی وصول حاصل میآید بهحق، ودر آن مقابله

~~نایی وتحیتنی وشکری، ازحق وازاین مسترشده نیز به این مرشد ، عاید می گردد.

~~پس معلوم شدکه آن مفهومات وتقریرات من، مرعلوم طریقت را، وصول تحیکت

~~حق وخلق است بهمن .

~~وقسم سوم ، از آن مفهومات علوم حقیقتست ، وتقریر آن حصول اشاراتست ms456 ،

~~چه آن علوم تمام درعرصهآ عبارت نمیتواند گنجید، پس ازجهت تکمیل حس بصر و

~~سمع مستعد ، به نظر وسماع آن علوم، اشارتی وایمایی به آن حاصل شد ، وحقیبقت

~~آن چون در عبارت نگنجید ووظیفهآ حس نبز نبوده لاجرم، برهمان اشارت ، اقتصار

~~کرده شد، پس آن مفهومات و تقریراتشان ، حصول اشارات آمد از این جهت .

~~وقسم چهارم ، آنست که مجموع این مفهومات و تقریرات در علوم شریعت و

~~طریقت وحقیقت ، اصول وکلیات عطبعهآ جملةآ علوم ومعارف اولین وآخرینست ، که

~~اگر کسی آنرا فهم کند، از آن فروع و جزئیات بیشمار استنباط و استخراج تواند

~~گرد . والله الهادی .

~~بدانکه دراین دو بیت1 بل باقی این ابیات آینده، قائل ناظم، رحمه الله ترجمان

~~حقیقت مصطفی ، صلی الله علیه وسلکم ، ومقام اوست فحسب ، واین فصول عبارات،

~~ووصول تحبتت ، وحصول اشارات، واصول عطیتت ، عبن فرآن واحادیث است،

~~مشتمل براین علوم مذکور ، ووصول تحبت روا بشود که عبارت از آن باشد که در

~~شب معراج بهوی، صلی الله علیه وسلتم ، رسید، در آنچه درجواب و رد2 تحیگت

~~التحبگات لله گفتندش که السکلام علیک.

~~ومطلعثها فی عالم الغیب ما وجد

~~ت من نعمم منشی، علیء استجگدت

~~مشارفی الشیداری

~~1- بل باقی واین ابیات آینده -خل -

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_634.png)

~~بشائر اقرارر، بصائر عبرف

~~سرائر آثار، ذخائر دغوة1

~~ومطلع هذه المفاتیح فی عالم الغیب الآن، ماوجدت من نعم تجلبات ذاتیتة وعلوم

~~غیبیتة.

~~استجدت، ای: تجتدد ورودها منتی، ای من حضرةآ جمع ذاتی علی ، ای علی

~~قلبی التقیة النقی ، یعنی قبل تعیثن صورتی المزاجیتة العنصریتة ، وظهور اثر قابلیکة

~~قلبی بالفقر والخلو التامة، واجتلاء التجلتی الأول الذاتی فیه، کان مطلع هذه المفاتیح

~~فی عالم الغیب ذلک التجلی الأول الذی کان مجلاه ومنصکنه حقیقتی التی هی البرزخ

~~الجامع بین احدیثة الذات وواحدینها ، فعلمت الذات بذلک التجلتی الظاهر فی تلک

~~الحقیقة لنفسها فی نفسها ، فتعیکنت وظهرت تلک السفاتبح والأسماء الأول بذلک

~~التجلسی الظاهر فی تلک الحقیقة وبذلک العلم، فکان مظلع تلک المفاتیح، فی عالم الغیب ms457

~~ذنک التجلی بعینه الی ان آن ظهور صورتی العنصریة المحبدیة وتهیتا قلبی المظهر

~~الذی هوصورف تلک الحقیقة، وتجلی ذلک التجلی الاول فیه، فصار الآن مطلع تلک المفاتیح

~~ماوجدته من نعم الذات النی تجددت علی قلبی، وهو ذلک التجلی الأول الظاهر فی قلبی

~~التفی النقی التام الفقر والخلو الحقیقی، وتلک النعم والتجلیات الذاتیة والعلوم العبنیبة،

~~هی بشایراقرار، ای: مبشترات بالتکلثم بجوامع الکلم، کثنتا بالاقرارعن التکلشم بطریق

~~اطلاق اسم اللازم علی الملزوم، وتلک النعم ایضا هی بصائر عبرة، یعنی آلات رؤیة الحق

~~فی کل شیء ، ظاهرا وباطنا ، واعتبار سرایته فی کل ذرة ذرة.

~~وایضا تلک النعم والتجلیات، سرایر آثار، یعنی باطن کل اثر الهی* وکونی2، وسر

~~کل قول وفعل، والحقیقة الباطنة التی تضاف کل تأثیر الیها، وحقیقة حقیة کل قول واثر،

~~سعیدالدین فرغانی

~~489

~~1- البصبائر، الواحد بصیرة: وهی العقل، وما یستدل به من رزأی وعقل علی ماهو

~~أنآقیبه" والبصیره للعقل کالبصر للمعین، وشند الصبو فیه فو5 هنوده بنوزالمعدی ترکا

~~بها حقایق الاشیاء وملکوتها . السکرائر : الاسرار، الواحد سریرة الذخائر جمع الذخیرة:

~~ما تدخره وتبقیه لنفاسته

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_635.png)

~~(90

~~بها یحصل منابعة الأحسن والحضور والقاء السمع وغیر ذلک.

~~وایضا : تلک التجلیات هی ذخائر دعوة، ای خزائن علوم وحکم وموعظة ومجادلة

~~بوجه احسن ، ومعجزات وکرامات یحتاج صاحب التمکین والدعوة الی کل ذلک.

~~ترجمة البیتین : ومطلع انوار این مفاتیح غیب درعالم غبب، اکنون آن چیزی است

~~که من یافتم آنرا از نعمتهای تجلگیهای ذاتی و علوم غیبی که از حضرت جمع ذات من

~~برمن و دل من اکنون متجدد شده است، آنچه اکنون از ذات وغیب هویتت بروی و

~~دل وی منجدد شده است، و وی آنرا در دل خود یافته است، آن تجلی اول است که

~~ببش از آنکه این صورت عنصری او متعین شدی دراین نشأت حستی، واین دل پاک

~~او مهیا ومستعد قبول آن تجلی اول ذاتی گشتی، بل که پیش از ظهور حکم مبدئیگت

~~وتعببن وتحقق عالم وآدم، آن تجلی اول، درحقیقت ms458 اوکه برزخ بوده میان احدیثت

~~و واحدیکت ذات منعبن شد، وذات مرنفس خود را، به آن تجلی دریافت، وکمالذاتی

~~واسمایی خودش را به آن تجلشی ادراک کرد، ومطلع آن مفاتیح درعالم غیب ، آنگاه

~~آن تجلی شد تا اکنون که عین آن تجلی دراین دل باک او، متجلی گشت ، واو آثار

~~نعم ذات خود را که عبن تجلبات ذاتی است، از آن تجلی اول ، منتشی شد برخود

~~متجتدد بافت. حبنیذ می گوید : که اکنون مطلع آن مفاتیح ، آن چیزی است ، یعنی

~~آن تجلی اول از نعم تجلتیات که از ذات من، ظهورش برمن ودر دل من منجندد شده

~~است، به واسطهآ تجدد محلتش که این دل منست، پس اکنون آن مفاتیح در عالم غیب

~~از دل من وآنچه از نعم تجلیات دراو مییابم طلوع می کنند ، و آن مفاتیح به آن1 نعم

~~تجلتیات ذاتی که در دل منند اکنون به صورت مزده وران تکشم به جوامع کلم ، پیدا

~~می آیند ، یعنی چون آن تجلیات منبع جمعیتتند ، لاجرم علومی غیبی که از ایشان

~~صادر شده، بهصورت کلام ظاهر میشود حکم آن جمعیگت حقیقی درایشان ساری

~~مشارق التدراری

~~1- با آن -خ.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_636.png)

~~میباشد ، پس این متکلکم را مزده میدهند که هرسخنی که تو بگویی ، کلی و جامع

~~معانی بسیار باشد

~~پس ایشان حبنئذر - بشایر اقرار - اعنی تکشم باشند ، ودیگر - بصایر عبرت -

~~باشند ، یعنی آلات رؤیت واعتبار این کامل شوند مرحقیفت جمعیتت ذات و سرایت

~~اورا درهرذره بی ازذرات موجودات عالم أعلی واسفل، ودیگر- سرایر آثار- باشند،

~~بعنی هراثری ازقول وفعل که درعالم ظاهر شود، این تجلبات از باطن آن اثر براین

~~ککامل ، بهصورت حفیتت و حسن آن اثر پیدا شوند و ممده اوباشند درمتابعت

~~احسن دراستماع هرقولی و فعلی. ودیگر آن تجلتیات ذحایر دعوت این کامل شوند،

~~یعنی به صورت خزاین علوم وحکمنها وموعظتهای نبکو و مجادله به طریق احسن و

~~آیات و معجزات که این کامل را در دعوت ازاینها گزیر نخواهد بود، ms459 بر وی بیدا

~~شه ند ، تا هر گاه که خواهد که بعحق دعوت ، قبام نمابد، ازاین خزاین هرجوهری

~~که اورا به کار آید، برگبرد، ودر امر دعوت خود صرف کنده تا حقوق مقام دعوت

~~تمام گزارده شود. والله المرشد.

~~ومنوضعثها فی عالم الملکثوت ما

~~خمصصقت من الاسرا به، دون اسرتی1

~~مکدارس تنزیل، محارس غبیطة ،

~~مغارس تأویل، فوارس منعة2

~~وموضع ظهور هذه المفاتیح ، فی عالم الملکوت ، لتکمیل ذلک العالم ، شیء

~~حیضتصت به فی اسرائی، ای معراجی دون اسرتی، ای رفقتی من الأنبیاءالمرسلین ،

~~وذلک الشیء ، هو التحقیق والتمکثن بالوسط الحقیقی الذی لعالم الملکوت اعلاه

~~وادناه، المشارة البه بقوله : ((ثم دنی3) ، ای محمد علیه السلام، من الافق الأعلی فتدلتی

~~سعیدالدین فرغانی

~~(9)

~~1- الإسرا ، اصله مع الهمزة ، الاسراء: السیر فی اللیل

~~2 - تنزیل : ای تنزیل الآیات الایحاء بها التی نزلت من عالم العلم الی عالم الحس

~~والصورة والکلام الالهی یتنزل من الغیب الی الشهادة ویظهر بصورة العبارات . محارس:

~~مکان الحرایسة

~~-س 53،ی8

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_637.png)

~~(92

~~الحق البه من حضرة الغبب فی ذلک الوسط الحقیقی الذی هو باطن الافق الأعلی ، (فکان

~~قاب قوسین اوادنی) بعده، فالافق الأعلی هو غایة عالم الملکوت الأعلی، وصورة مقام

~~قاب قهسین فی عالم الارواح ، ومقام قاب قوسین باطنه ومعناه المثبت فی عالم الغیب

~~ومرتبة الألوهة ، وذلک هو المقام المشترک بین سائر المرسلین الکاملین ، ولها الوسط

~~انحقیقی المخصوص بمحمد، صلی الله علیه وسلم، فی معراجه المراد به فی البیت ، هو

~~الوسط الحقیقی الثابت بین ثم* دنا، وبین فتدلکی، فی عالم الملکوت الأعلی والأدنی ،

~~ای عالم الارواح وملکوت السماوات، وهو بالنسبة صورف، وباطنه ومعناه مقام اوادنی

~~الخصوص به، صلی الله علیه وسلتم، فی عالم الغیب المطلق، وهوعین البرزخیتة الکبری،

~~القابلة للتجلی الأول المذکورةغیرمثرة، فکان هذاالوسط الحقیقی الملکوتی المخصوص

~~بمحمد، صلی الله علیه وسلم لأجل هذه الجمعیتة الحقیقیکة، وکونه صورة لمقام اوادنی

~~والبرزخیثة الکبری ، موضعا لظهور هذه المفاتیح والأسماء الأول، المضافة الی ذلک

~~التجلی الاول، والمننشبة منه بعلومها واسرارها واحکامها الجمعیتة الکمالیة فی عالم ms460

~~الأرواح، لتفصیل احوال صاحب هذا التجلی الاول، وتکمیل اوصافه واخلافه، فانصبغ

~~ذلک المقام الوسطی الملکوتی المخصوص به، صلی الله علیه وسلم فی معراجه واسرائه

~~بتلک المفاتیح وعلومها واحکامها واسرارها الجمعیتة الکمالیتة ، وظهرت تلک العلوم

~~والأحکام والأسرار، وتصگورت فیذلک الوسط الحقیقی بصورة الفرآن العظیم، الجامع

~~لعلوم الاولین والآخرین منتصدیا للنزول جملة الی بیت العتزة الذی هو وسطالملکوت

~~الادنی الحقیقی، وتفصبلا نجما نجما الی قلب صاحب هذا الجمع والوسط الحقیقی ،

~~صلی الله علیه وسلم، فسمی لذلک التصدی والقابلیکة تنزیلا ، فصارت تلک المفاتیح من

~~حیث ظهورها فی ذلک الموضع الوسطی الملکوتی باعتبار تصور علومها بصورة التنزیل

~~"مدارس تنزیل" ای مواضع دراسة المقربین للقرآن القابل للتنزیل ، ومواضع دراسة

~~جبرئیل ، علیه السلام، لهذا التنزیل، وفهمه ایضا ، ثم" انزاله بالأمر علی محمد، صلی الله

~~علیه وسلم .

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_638.png)

~~ولمتا کان ذلک الوسط الملکوتی مخصوصا بصاحب مقام احدیثة الجمع ، اعنی

~~حمد ، صلی الله علیه وسلم ، وکان ذلک ایضا موضع ظهور تلک المفاتیح بعلومها

~~واسرارها الکمالیقة الجمعیتة ، وظهرت تلک العلوم والأسرار بصورة ترجمة احواله ،

~~صلی الله علبه واخلاقه ایماء وتصربحا ، کما قالت عایشة ، رضی الله عنهاء حین سئلت

~~عن خلق رسول الله علیه وسلم : ((کان خلقه القرآن) .

~~فان القرآن مشتمل علی امر ونهی ووعد ووعید وعبر وامثال وجکایات المهندین

~~والضالین ، وکل ذلک ترجمة اخلاقه واحواله التی تلبتس بها وارتکبها ، اولم یتلبتس

~~بها واجتنبها ، بل علمها وحتتذر عنها تصریحا اوتمثبلا وتلویحا ، فکانت تلک العلوم

~~والأسرار الظاهرة والباطنة مخصوصة به ، صلی الله علیه ، فصارت تلک المفاتیح بنلک

~~العلوم والأسرار الجمعیثة الکمالیتة خزاین غبطة یغبطه، صلی الله علیه وسلتم ، بها

~~المرسلون والمقربون من الملائکة والناس اجمعین .

~~وایضا صارت تلک المفاتبح بتلک العلوم والأسرار الجمعیکة الکمالیتة من حیث ذلک

~~الوسط الملکوتی "مغارس تأویل" ای مواضع یکون اصول کشف المراد عما تشابه

~~من القرآن وغیره من العلوم والأسرار فیها ثابتة معروفة ، لا یعلم ذلک الا صاحب هذا

~~المقام الوسطی الجمعی الراسخ فی علم ما فی ذلک المقام من الأسرار .

~~وایضا هی ms461 "فوارس منعة" یمنع صاحب هذا المقام عن کل حکم انحرافی واثر

~~شبطانی کما اشار الیه، صلی الله علیه وسلم، السی ذلک المنعة ، بقوله : (فامکننی الله

~~منه ..0) فی حدیث العفریت .

~~ترجمة البیتین : وموضع ظهور این مفاتیح درعالم ملکوت که عالم ارواح ومظاهر

~~ایشان در سماواتست ازجهت تکمیل آن عالم فما دونه، جیزی است که من که صاحب

~~مقام احدیقت جمعم از اسرا ومعراج به آن مخصوصم ازمیان باقی مرسلان کامل که

~~رفیقان منند در رسالت، وآنجیز وسطیتت حقیقی عالم ملکوتست که ازمیان (اثم6

~~دنی فتدلتی" حقیقت آن وسطیگت حقیقی ثابت ومفهومست، وباطن آن وسطیگت و

~~سعیدالدین فرغانی

~~(93

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_639.png)

~~494

~~معنیش مقام اوادنی و آن برزخیت کبری است درعالم غیب که مخصوصست به من که

~~صاحب مقام احدیتت جمعم، چنان که باطن وسطبتت افق أعلی ملکوتی ، مقام قاب

~~قوسین وبرزخیت ثانی الوهی است که مشترکست میان من که صاحب این مقام اوادنی ام

~~ومیان سایر مرسلان کامل.

~~پس میگوید : که این وسط حقیقی ملکوتی که من در اسرا و معراج به تحقشق

~~بهوی مخصوصم، موضع ظهور این مفاتبح است با جملهآ علوم واسرار جمعی کمالی

~~ایشان دراین عالم ملکوت ، ازیراکه "رستم راهم رخش رستم کشد" .

~~وچون آن تجلی اول که مفناح این مفاتیح است، محل ظهورش درعالم غیب جز

~~حقیقت برزخیتت کبرای من نبود، لاجرم محل3 ظهور این مفاتیح نیز درعالم ملکوت

~~به جهت تکمیل مراتب جز این وسطیگت این عالم که در معراج به من مخصوص بود

~~نشاید که باشد .

~~پس چون این مفاتیح که ازحضرت احدیگت جمع و اکملیتت مننشیءاند به علوم و

~~اسرار واحکام وآثاری جمعی کمالی که به ایشان از آن حضرت همراهست در موضع

~~خود ظاهر شدند، ومنشأ ایشان به من وحقیقت من که محمدم، صلی الله علیه وسلتم،

~~متعبن شده بود، پس علوم و اسراری که با ایشان همراه بود همه بر ترجمگی احوال

~~وحکایت اخلاق واوصاف من مقصور بود، لاجرم آن علوم و ms462 اسرار دراین وسط

~~ملکوتی به صورت قرآن، که جامع علوم اولین وآخرین، وحکایت وبیان تفاصیل

~~احوال منست درابن موضع ، مصور وظاهر شد منتصدی مرتکمیل وتربیت جملهآ عالم

~~وعالمیان را عموما ، ومتعرض مرنزول را به من برای تکمیل منابعان من خصوصا ،

~~ولهذا لقب خودرا به این اوصاف اظهارکرد، اعنی تنزیل وتربیت وتکمیل همه عالمیان،

~~کما قال، عز من قائل: "تنزیل من1 رب العالمین" پس چون مقربان حضرت مثل جبرئیل

~~مشارق التدراری

~~1-س26،ی192

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_640.png)

~~وغیره ، علیهم السلام ، این علوم را ازاین موضع که وسط عالم ایشانست ، به حسب

~~استعداد خودتلقی نمودن گرفتند، وخصوصا جبرئیل که حامل تنزل آن تنزیل بود در

~~آن مقام وسطای ملکوتی که بهصکم آن مفاتیح وجمعیتت ایشان منصبغ بود ، به

~~دراست وبه فهم آن اسرار قرآنی مشغول شده لاجرم آن مفاتیح به حکم تلبتس به آن

~~مقام وسطی ملکوتی ، مدارس تنزیل آمدند ، اعنی مواضع دراست جبرئیل وغیر او

~~مرتنزیل را، ودیگر چون علومی و اسراری جمعی کمالی فرآنی و غبرفر آنی که خلاصه

~~وجامع جملهآ علوم اولین و آخرین است، و آن مفاتیح حامل و شامل آنست دراین عالم

~~ملکوت بل همهآ عوالم، ترجمهآ احوال منست ومکمل امت من، وفهم ودرایت آن

~~تلی ماهو علیه، به من مخصوصست ، وبه آن سبب همه مقربان حضرت وکاملان را

~~برمن وامت من غبطنست، چنان که ازموسی، علی نبینا وعلیه السلام، منقولست که

~~کفت : ((لببتنی کنت من امکة محمد" اوشیء هذا معناه، لاجرم این مفاتیح من حیث

~~الظهور فی هذا الوسط ، ازاین جهت محارس اعنی خزاین غبطت ومغبوطی من بوده

~~باشند.

~~ودیگر آن مفاتیح ازحیشیتت ظهور در آن وسطیقت به آن علوم و اسرار جمعی

~~کمالی، مغارس تأویلند، بعنی مواضعی که اصول کشف مرادات رموز واسرار و معانی

~~منشابهات قرآن وغبره در آنجا است ، این مفاتبحند ، جه منشأ حقایق علوم، ایشانند،

~~پس کشف مرادات وحل مشکلات وتأویل مشتبهات، میباید که به من که صاحب این

~~متامم و راسخ دراین علوم وشهود ms463 این مفاتیح که اصل همه است، مخصوص باشد.

~~ودیگر این مفاتیح فوارس منعه انده یعنی شجاعانی که بهفکوت وشوکت منعةآ

~~منند، ومانع می آیند هرحکمی انحرافی و اثری شیطانی را که گرد من گردد، چنان که

~~فرمود، صلی الله علیه، درحدیث عفریت : (فامکننی الله منه" والله المرشد.

~~ومتوقتعها فی عالم الجبروت من

~~مشارق فتحر، للبصائر مثبتهت1

~~سعیدالدین فرغانی

~~(95

~~1 - مبهت: مدهش ومحیر الجبروت: العظمة والکبریاء وسکانها قد انجبرت جهة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_641.png)

~~(96

~~ارائک توحید ، مدارک زلکفة ،

~~مسالک تمجبد ، ملائک نآصعرة1

~~ذکرالموقع وارد به الوقوع . یعنی : وقوع تلک المفاتیح ، ای طلوعها فی عالم

~~الاأسماء والصفات لتکمیلها هو من مشارق فتح، ای من هیآت اجتماعیتة قلبیة، کانت

~~متحصلة من اوصاف الروح والنفس واحکام الأسماء الکلیة فی عرض الاعندال الانسانی،

~~حال سیری فی درجات الأسماء للتحقق بها، فتشرق من تلک الهیآت الاجتماعیتة القلببة

~~شموس فتح التجلیات الأسمائیة الکلیة، فکان کل هیأة من تلک الهیآت الاجتماعیبة القلبیة،

~~مشرق فتح بتجلی اسم کلی کنت اتحقق به، الی ان اتتهت الی مقام الکمال والاکملیثة،

~~وتحصل لی من کلبات صفات الروح والنفس ومن احکام تلک الأسماءالکلیة ، هیأة

~~اجتماعبة فی حاق وسط الاعندال، وذلک قلبی التفی النقی الکامل الفقر والخلو التام،

~~فصار ذلک القلب مشرقا لفتح التجلی الاولی الذاتی الغیبی ، وتحقشقت به بمقام الجمع،

~~ثم6 بجمعه الجمع، ثم بمقام احدیثة الجمع الذی هو مقام الأکملیثة المخصوص بی ،

~~واندرجت تلک الهیآت القلبیة التی کانت مشارق فتح اسماء کلبة ، مبهت للبصایر

~~والالباب بسبحات نوره الموصوف بالقدم، فی هذا القلب الجامع الکل الذی هو مشرق

~~فتح هذا التجلی الذاتی؛ اندراج الأجزاء2 فی الکل ، فموقع هذه المفاتیح والأسماء

~~الذاتیتة المنتشیة من ذلک التجلتی الأول الأحدی الجمعی ، ومطلعها فی عالم الجبروت

~~اعنی عالم الأسماء والصفات، وتحفثق تعبثناتها وتمیزاتها فیه من تلک المشارق الحاصلة

~~والثابتة فی مشرق قلبی، هذا الذی هو الکل الجامع ، فتنصبغ تلک الطوالع فی تلک

~~المشارق الآن بصیغة الکمال وحقیقة الاشتمال، فیکون حبنئذ تلک المفاتیح من حیث

~~وقوعها وطلوعها من ms464 تلک المشارق ، ارائک توحید، ومنصکاته التی تجلی منها عرایس

~~مشارق الشدراری

~~ظلمتها وامکانها بالنشورالوجوب. قوله (س (1) : ثم بجمع الجمع - م.

~~1 - الارائک جمع الاریکة : سریرة مزین فاخر. مدارک زثفة: ادراکات تقرب

~~2- الجامع للکل ... اندراج الاجزاء فی الکل ثابت - خ ل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_642.png)

~~جمیع الأسماء متوحتدة لظهور حکم اشتمال کل اسم علی جمیع الأسماء کاشتمال الذات

~~الواحدة علی جمیعها ، حتی انی اشاهد فی عالم الجبروت ، لان جمیع الطوالع فی تلک

~~المشارق شبئا واحدا هو عبن ذلک التجلی الاول الذاتی، ومفاتیحه مشتملا علی الکل ،

~~فلهذا یظهر تلک المفاتیح من حیث تلک المشارق علی ارائک توحید، ویکون حینئذ ایضا

~~هی مدارک زلفة ادرک بها حقیقة قربتی من الذات، لاتصبال کل منها بحقیقة جمعیتة

~~الذات بقربه واتحاده بهاء فما ادرکت منهاء ادرکت به حقیقة القربة والوصلة والاتحاد

~~بالذات وکمالها وجمعبتنها ، فتکون مدارک زلفة .

~~وایضا هی حبنئذ مسالک تمجبد، بها اقدر ان اسلک طریق تمجبدالذات و تحمبده

~~با هو اهله، وذلک بان اشاهد تلک المفاتیح وسرایننها فی کل اسم وصفة ونعت من

~~حبیث وقوعها فی تلک المشارق المذکورة فی عالم الجبروت، فاری واتحفق کل اسم

~~وصفة ونعت فی ذلک العالم منصبغا بصبغة حقیقة الکمال والجمعیکة والاشتمال .

~~فاذن بکون حمدی وتمجببدی وذکری للذات بکل واحد من تلک الأسماء

~~والاوصاف والنعوت الجامعة والشاملة حمدا وتمجبدا وذکرا بمجامع الکمالات الثابتة

~~فی جمیع الأسماء والصفات والنعوت، وانتما بلیق بجلال تلک الحضرة وکمالها، مثل

~~هذا التحمید والتمجید والذکرالجامع الشامل المطلق ، لا الحمد والذکر المقید بصفة

~~مخصوصة ، فلهذا تکون تلک المفاتیح من حبث ذلک الوقوع المذکور مسالک تمجید .

~~وایضا تکون ملائک نصرة ، ای صور امداد متوالیة متعیتنة لنصرتی علی

~~شیطانی ، حتی یسلم ویحسن اسلامه واستسلامه ولمردائی.

~~ترجمة الببتین: وفوع وطلوع آن مفاتیح درعالم جبروت که عالم اسما وصفاتست

~~وتحقشق وتعیثن وتمیثزایشانست به جهت تکمیل ایشان از مشارق فتحی است به تجلیات

~~اسمایی، که آن فتح حیران کنندهآ جملهآ عقول وبصائر است به پرتو انوار قدم .

~~یعنی : پیش ازاین که درمبادی سیر ms465 درمراتب فناء هیأتی اجتماعی اعتدالی، میان

~~سغید الدین فرغانی

~~(97

~~قوله (س 19) : عالم اسما وصفات وتحقق وتمیز ایشان به جهت 000م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_643.png)

~~98

~~نفس وروح واوصاف ایشان که نام اودلست متعیتن شد، و آن هیأت اجتماعی اعتدالی

~~قلبی، مشرق فتح تجلتی اسمایی شد تا به اسمی ازاسماء کلتی متحقتق گشتم، و بعداز

~~آن درعالم اسما وصفات سیر آغاز کردم، وهرمدتی از احکام اسمی کلی که بهوی تحقق

~~یافته بودمی، وازاحکام وصفات نفس و روح من هیأتی دیگر اجتماعی اعتدالی قلبی،

~~متحصل میشد، وهرقلبی مشرق فتح تجلی اسمی کلی دیگر میگشت ، تا آنگاه که

~~به غایت این مرتبهآ عالم جبروت سیرم تمام شد، مشارق فتح اسماء کلی تمام متعیتن

~~گشتند، و آن اسماء کلی از آن مشارق طالع شدند، وبعد از آن ازمیان احکام این

~~مشارق وطوالع ، واحکام کلی نفس و روح هیأتی اجتماعی ، در حاق* وسطاعتدال

~~حاصل آمده وآن، این قلب کامل القابلیتة بالخلو والفقرالنام الحقیة ی است که به من

~~مضافست ، واین قلب مشرق فتح تجلتی ذانی شد درمقام جمع وجمع الجمع واحدیت

~~جمع که به من مخصوصست ، پس آن هیأت اجنماعی اعندالی قلبی که مشارق فتح

~~تجلیات اسمایی بودند، دراین مشرق قلب کلی که اعدال القلوب و المشارق و اکملها

~~است، ثابت ومندرج افتادند ؛ ثبوت الأجزاء واندارجها فی کلتها، اکنون که آن تجلشی

~~ذاتی جمعی ازاین مشرق قلب کامل جامع من طلوع کرد، طلوع آن مفاتیح که اسماء

~~آن تجلی ذاتی احدی جمعیاند، واجزای او از آن مشارق قلبی می باشد، که هم چون

~~اجزای این قلب جمعی کمالی مننده وجون آن مفاتیح ازاین مشارق مذکور طالع شده

~~جملهآ آن اسما را که اول در آن مشارق طالع بودند، به صبغت جمعیتت وکمالیتت، و

~~اشتمال هریک برهمه که این مفاتیح را بود منصبغ گردانید ، تا هریک از آن اسما و

~~صفات و نعوت که درآن عالم جبروت ثابنند ، برهمه مشتمل گشنند و جامع جمله

~~گشتند ، لاجرم، آن ms466 مفاتبح اکنون به این طلوع ازاین مشارق ، وصبغ طوالع ایشان

~~به صبغت جمعبتت و اشتمال، ارابک توحبد آمدند. بعنی تختتها وجلوه گاههای توخبد،

~~وجمعیتت جملهآ اسماء جنان که ازاین حبثیتت همهآ اسما بکرنگ دیده شونده هریک

~~برهمهآ دیگر مشتمل ودیگر مدارک زلفت نمودند، که به ایشان وادراک حقایق ایشان ،

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_644.png)

~~حقیقت قربت و کمال اتصال به حقیقت ذات مفهوم ومثبت گردد به سبب آن یکرنگی

~~مذکور.

~~ودیگر مسالک تمجید آمدند، یعنی تا آن مفاتیح وسرایت ایشان درهر اسمی و

~~صفتی ونعشی، وجمعبتت واشتمال یافتن هریک به آن سرایت ، معلوم ومحقق نشود،

~~حمد و ثنا وتمجبد وذکر حق به هربک از آن اسما وصفات ونعوت مقید باشد به

~~خصوصیتت هراسمی وصفتی ونعتی. اما چون آن سرایت واعطای جمعیت و اشتمال

~~مرهریک از آن اسما وصفات را، ویکرن ساختن همه را به آن جمعبتت واشتمال که

~~مضافست به این مفاتیح مشهود، معلوم شود، حینثذ به هراسمی وبه هریک صفتی که

~~حضرت ذات را به آن حمد و ذکرکنند، به بزرگواری از آن هریک جامع جملهآ محامد

~~باشد که درهمه موجوداست، وخود جز چنین حمدی و تمجیدی سزای جناب کبریای

~~حضرت تنواند بود . بس معلوم شد که این مفاتیح از حیثیتت این طلوع دراین مشارق

~~مسالک تمجید ازجه وجهند . والله المرشد.

~~ودیگر آن مفاتیح ازحیثیکت آن طلوع از مشارق مذکور، ملایک نصرتندب یعنی:

~~چون همهآ تأثیرات و تصرفات، مضاف به اسماءحق و مظاهر ملکی ایشانست، پس هر گاه که

~~مرا، در دفع وقمع دشمنی ظاهری از کفار ومتمتردان، یا دشمنی باطنی، چنان که

~~شبطان ، به مددی و نصرتی احتیاج افتد، عین آن مفاتیح از آن مشارق طلوع کنند، و

~~به صورت ملائکهآ مستومه ومنزله ومردفه، که درفرآن مذکورند، نصرت مرا متصدی

~~شوند، با بهصورت غلبه وفوت ومکنت، از نفس وقوای من سربرزنند ومدد و نصرت

~~من کنند ، تا شیطان خصوصی من ، علی الخصوص به آن مکنت منقاد من گردد، و ms467

~~بردست من مسلمان شوده جنان که ((اسلم شبیطانی علی بدی) درخبر مشهور آمده

~~است . پس آن مفاتیح ملائک نصرت ازاین جهت آمدند، و این ابیات گذشنه و آینده،

~~همه بهزبان حقیقت محمدی، گفته است لاغیر.

~~سعیدالدین فرغانی

~~(99

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_645.png)

~~500

~~ومنتبعها بالفیض فی کل* عالم،

~~لفاقة نفس، بالافافة اثشرتا

~~فوائد الهام، روائد نعمة،

~~عوائد انعام ، موائد نعتمة

~~تحقیق البینین وتقدیرهما: ومنبع هذه المفاتیح کائن فی کل عالم، وذلک المنبع هو

~~وسط ذلک العالم وحاق اعتداله الحقیقی الذی هو اثر وسطیتتی و برزخیتنی الکبری

~~الحقیقیکة وصورته فی ذلک العالم ، وانکما کان ذلک الوسط من کل* عالم منبعا لتلک

~~المفاتیح بوساطة الفیض الأحدی الجمعی الشتامل ظهوره جمیع العوالم، کالغیب والشهادة

~~والملکوت والجبروت، بسبب احتیاج نفس، ای ذات، وای ذات تطورات فی اطوارالسکر

~~والفنا، وتحقکفت بالبقاء والتحقثق بجمیع الأسماء ، وتناهت فی ذلک الی ان غرقت فی

~~لتحقة الفناء فی الفناء، وبقبت ببقاء التتجلی السذاتی الالوهی الأسنی ، وصارت ذات

~~ثروة وغنی، بالافاقة من سکرالفناء فی الفنا ، والتمکین فی التحفثق بهذا البقاء، ثمة

~~تهیأت لها هیأة اجتماعیتة قلبینة حقیقیة من احکام ذلک التجلی الذاتی الالوهی فی

~~حاق* وسطالاعتدال، وصار ذلک القلب صورة کاملة مضاهیة للبرزخبتة الککبری الحقیقیة

~~مشارقی الکدراردی

~~1 - یعنی اصل ومعدن فیضان کمالات وجودی ونشهودی این آنما ومشبع ظهور

~~جواهر حقایق ومعارف، مقام جمعی انسانی است که کلیهآ مراتب ومشاهد وعوالم غیبی

~~وشهودی ودرجات الهی وکونی را دربر دارد و کمال استجلاء از ظهور تمامی حقیقت کلیهآ

~~انسانی حاصل آید:

~~"اخورشید بهربرجی فیروز و بهی باشد

~~الیکن، کرو فر خود دربرج حمل دارد

~~نفس انسانی باآنکه بحسب عین ثابت باءخرقهآ هزاربخیه، ((الفقر احتیاج ذاتی)

~~متلبس است، وای بواسطهآ نیل بمفام کمالی ورتبه، و منصب تمامی و از آن جهت که رقائق

~~نسب او با سائر عوالم متحقف گشته وعین ثابت بجمیع قابلیات دارای مقام سیادت و

~~جامعیست است واز ناحیهآ کمال بسعت قابلیست بحسب مظهریتت نست بکافهآ اسماء

~~الهیه درعین فقر ذاتی ms468 وفاقهآ جبلی اقتضای جمع اضداد نموده وعلم استفناء وتاج

~~سلطنت - الفقیر لا یحتاج الی الله - را مالک گشته

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_646.png)

~~التی بین احدیثة الذات، وواحدیثتها مضاهاة حقیقیکة کاملة، فشمل ذلک القلب بوسطیة

~~جمعیته الحاصلة له بتلک المضاهاة جمیع العوالم ، فأصبحت هذه الذات الکاملة بهذا

~~القلب الکامل الشامل محتناجة للفیض ، ای مسنتعدة للتجلتی الأحدی الجمعی الأولی

~~الذی هو اصل تلک المفاتبح ومفتاحها المراد فی البیت بقوله : بالفیض . فظهر هذا

~~الفیض الأحدی* للذات فی هذا القلب بسبب ذلک الاجتیاج وکمال الاستعداد الحاصل

~~لها بهذا القلب الکامل الشامل، وعم ظهور هذا الفیض رالتجلتی الأحدی* الجمعی من

~~حیث هذا القلب جمیع العوالم کما ذکرنا، فصار حبینثذ وسط کل عالم منبعا لتلک

~~انسفاتیتم بوساطة هذا الفیض، والتجلی الاول الأحدی الجمعی، وشموله جمیع العوالم

~~بسبب کمال قابلیکة ذات صاحب هذا الفیض الغنی2 بکمال الأفافة والتمکین، واذ قد

~~صار وسط کل عالم بهذا الفیض المذکور منبعا لنلک المفاتیح ، لابئدة وان یظهر اثرها

~~حینئذ فی کل عالم بحسب ذلک العالم .

~~فأثرها فی عالم الغبب، فوائد الهام، یعنی : الهاما حاصلاء بلاواسطة، کما اشار الیه

~~صاحب هذا المقام والفیض ، صلی الله علبه وسلتم، بقوله فی جملة حدیث : (فاحمده

~~بمحامد لا أعلمها الآن، یلهمنی الله فی ذلک الوفت) وتلک الفوائدهی کالعلم بالأسماء

~~انغییکة المستأثرة ، المشار الیها بقوله، صلی الله علیه وسلم : "اللتهم اذی أسألک بکل

~~اسم هو لک سسبت به نفسک، اوانزلته فی کتابک ، اوعلمته احدا من خلقک ، أو

~~استأثرت به فی مکنون الغیب عندک" وبما ینضمکنه تلک الأسماء من العلوم الآلیثة

~~والأسرار العلیة.

~~واما اثرها ف عالم الجبروت ، ان تکون هی روائد نعمة بالراء المهملة ، وبفتح

~~النون ، بعنی مخبرات صادقة لصاحب هذا المقام عن عیش هنیء بالتقلثب فی جمبع

~~الأسماءالکلتیة وجزئباتها ، النی عادت کلتببة ایضا لوصول اثر ذلک الفیض الأکمل

~~والمفاتیح الیها ، ومشاهدة تفاصیل حفایقها وخواصتها وعلومها وآثارها فی العالمین

~~اجمالا وتفصیلاء، فلاعیش ولالکذة اهنأواطیب وانعم من هذه التقلبات والمشاهدات.

~~سعیدا لدین فرغاتی

~~501

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_647.png)

~~502

~~والاشارة الی تلک ms469 النعمة واللذة قوله، صلی الله علیه وسلتم، من جملة حدیث : (فضرب

~~بیده بین کتفی2 ، فوجدت برد أنامله بین شدیی ، فعلمت علم الأولین والآخرین)

~~واما اثرها فی عالم الملکوت: عوائد انعام، ای عواطف انعم بها علی صاحب هذ

~~المقام ، مثل المکاشفات والواردات والتنزلات الروعانیتة المخبرة عن علوم الشریعة

~~والطریقة ودقایقهما وحقایفهما ورموزهما المندرجة فی القرآن والأحادیث .

~~واما اثرها فی عالم الشهادة : موائد نعمة ، ای رزق ظاهر یسوقها الله تعالیا

~~صاحب هذا المقام من غبر تطلشب ولا تطلثع واستشراف لنفسه فی ذلک ، مثل ماافاء

~~الله علی رسوله من غبر ایجاف خیل اورکاب، وامثال ذلک ، والله المرشد .

~~ترجمة البیتین: ومنبع این مفاتیح درهرعالمی ازغیب وشهادت وملکوت وجبروت،

~~کائن وثابتست، وآن منبع وسط حقیقی هرعالمی است . واین که وسط هرعالمی منبع

~~آن مفاتبح غبب شده است ، اکنون به واسطهآ آنست که بهسبب کمال احتیاج و

~~استعدادی تمام که ذات کامل مرا که به تحقق به مقام تمکین و افاقت از سکر احوال"

~~عنا و ثروتی دارد، این دم حاصل گشته است به حصول دلی کامل که صورت آن حقیفت

~~برزخیتت کبرای منست، و همچون شمول اثر آن برزخبگت اثر وسطیتت و جمعیت

~~این دل من همهآ عوالم را شامل آمده، اکنون آن فیض وتجلی احدی جمعی اولی

~~کمالی به این سبب مذکور درمن واین دل من ظاهر شده است، وظهور او نیز همهآ عالم

~~را بهسبب شمول این وسطبتت شامل گشته، وبه آن سبب وسط هرعالمی منبع آن

~~مفاتیح که اسمای آن فیض احدی اند شده، واثر آن منبعیگت درهرعالمی به حسب آن

~~عالم ظاهر گشته . اما اثر آن مفاتبح از آن روی که منبع ایشان وسط عالم غیب است،

~~فوائد الهام بی واسطه است از علوم و اسراری غیبی که در اسمای باطنهآ مستأثره

~~مندرجند ، وبه الهامی بی واسطه ازذات مرصاحب این مقام احدیثت جمع را، آن اسرار

~~وعلوم معلوم ومفهوم می گردد

~~اما اثرشان درعالم جبروت روائد نعمت است، یعنی: صاحب خبرانند ms470 ، که ازاین

~~مشاوق التدرادی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_648.png)

~~عالم جبروت مرصاحب این مقام را اخبار کنند به عیش خوش و طرب و گوارندگی

~~که اورا مهیاست در تقلتب او درجمیع اسماء کلی وجزئی و به شهود آن که آن جزئیات

~~هریک به سرایت اثر کلتیت وجمعبتت آن مفاتیح، درایشان جگونه کلی میشوند ،و

~~به مشاهدهآ تفاصیل حفایق وخواص وعلوم وآثار آن اسما درعالم وعالمیان، اجمالاء

~~وتفصیلا ، جه هیچ عبشی مرصاحب این مفام را مهنکاتر از این تقلشبات و مشاهدات

~~غرایب وعجایب این اسما نیست درعالم جبروت

~~واما اثر دیگرشان آنست که در عالم ملکوت به صورت عواطف انعام ظاهرشوند،

~~اعنی: به صورت مکاشفات وتنزلات ملکی و روحانی مخبر ازاسرار وحقایق علوم

~~شربعت وطریقت که مدرج است درفرآن وحدیث که هر کشفی و تنزسلی روحانی به سری

~~ازاسرارعلوم، انعامیست عظیم در حق صاحب این مقام ، ولهذا فرمودکه : "کل یوم

~~لم ازدد فیه علما، فلا بورک لی فی صبیحة ذلک البوم" .

~~واما اثردیگرشان درعالم شهادت مواید نعمتست از ارزاقی ظاهر، که از این مفاتیح

~~به صاحب این مقام میرسد بی تطلشع و تطلشب و استشراف نفس شریف او به آن ارزاق،

~~همچنان که فرمود : (احلکت لی الغنائم ، ولم یحل3 الأحد قبلی) وما افاءالله علی

~~رسوله من غیر ایجاف خبل ولا رکاب، وامثال آن که همه موائد نعمت حق بود.

~~والله المرشد.

~~ویجتری بما تثعتطی الطریقة سائری

~~علی نهج ما منتی الحقیقة اعطت

~~ومیرود وظاهر میشود مجموع نفس ومزاج وقوا واعضای من به آنجه طریقت و

~~احکام او اقتضا می کند از اخلاق بر گزیده وصفات و آداب پسندیده - واقوال مستقیم

~~وافعال وابعوال قویم، بروفق ومنهاج آنچه ازمن حقیقت من اقتضا کرده بود .

~~بعنی : هرجه ازاخلاق واوصاف وافعال واقوال نبک و بده که از هرکس صادر

~~میشود ، آن مقتضای حقیقت وصورت معلومیگت اوست، درعلم قدیم ازلی ، ونظرا

~~سعیدالدین فرغانی

~~503

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_649.png)

~~504

~~الی ذلک العلم الأزلی - لا نظرا من حیث المراتب واحکام الشرعبة - نشاید ms471 که از آنکس

~~آن اخلاق وافعال واقوال ، جز برآن وفق از نیکی و بدی که ظاهر میشود، بروفقی

~~دیگر ظاهر گردده چنانکه ازشیخ سهل، رضی الله عنه، پرسیدندکه : (ما مرادالحق من

~~الخلق ؟ فقال : ماهم علیه" . وآن مترجم پارسی این معنی را نظم داده است وگفته

~~ازاین مقام که - بیت -:

~~((هرچیز که هست، آن چنان می باید وآن چیز که آن چنان نمیباید نیست"

~~پس میگوید که : آنجه مقتضای حقیقت من بود ازاقوال واخلاق وافعال و

~~اوصاف و آداب، جز آن نبود که اکنون بروفق احکام طریقت از جمیع نفس و مزاج

~~و قوا واعضای من صادر میشود همه موصوف به صفت کمال ونعت اعندال و هیچ

~~حکمی ازاحکام نقصان وانحراف که مخالف طریقت باشد مقتضای حفیقت من نبود،

~~لاجرم هیچ از آن نوع از من ظاهر نشد، لکمال قابلیتتی وحتسن استعدادی الاولی

~~الغبر المجعول. والحمد لله .

~~ولما شعبت الصتدع ، والتأمت فآطو

~~رشمتل بفرق الوصف، غیر مششتکتا

~~ولم یبق ما بینی وبین توتشقی

~~بایناس ودشی ما ینؤدتی لوحقشکة2

~~تحفکقت انکا، فی الحفیقة ، واحدة ،

~~واثتبت صحو الجمع محو النقشتیت

~~الشعب هبهنا : الجسع، وهو من الأضداد . والصتذع : الشق. والشمل، ماتشتیت

~~من الأمر. فالبیت الاول شرط ، والثانی معطوف علیه، والثالث جوابهما ، وتقدیر

~~الأبیات :

~~ولمتا جمعت التفرقة الحاصلة بسبب التقیشد بالمراتب واحکامها بو اسطة السیر المحقق،

~~مشارق الشدرادی

~~1 - شعبت: جبرت. الصتدع: الشق5 . التأمت: التحمت . الفطور: الشقوق، جمع

~~شسف.

~~1 - توثقی: ثقتی المکینة. الإیناس: ضدالوحشة

~~قوله (س 1) : واحکام الشرعیة . فی م : واحکام الشرع .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_650.png)

~~واجتمعت شقوق شتات ظاهر بسبب فرق اضافة وصف التنعبسن والظهور السی الغببر ،

~~ورؤیة تلک الاضافة حقیفته ولاشنات ولا تفرقة اصلا واقعا فی نفس الأمر. فقوله :

~~غبر مشتتت ، صفة لشمل.

~~وایضا : انة توتثفی واعتمادی علی محبتی الذاتبتة الغبر القابلة للتغبثر اصلاء،

~~وایناسها واخبارها لی بأن احکامها التی هی الوصل الحقیقی والجمع والاتحاد لاتغیر

~~ولا تبثدل لما لم یبق کل شیء یؤدی الی وحشة تفرقة بین وجودی المتعین والمطلق،

~~فحینئذ تحفکقت ، ان ms472 المتعیتن والمطلق شیء واحد فی الحقیقة ، وذلک عین ذاتی

~~الواحدة الجامعة، واثبت صحو الحضور معحضرة الجمع واحدیثة المحو الذی هو عین

~~النفرفة.

~~عنی : چون به سیر محقتق کامل جمع کردم شکاف رؤیت تفرقهیی را که به سبب

~~ظهور درمراتب دراول بروز دراین نشأت حسی برذات من طاری شده بود تا وجود

~~بگانهآ جمع را متفترق میدیدم ، وبه هرجیزی وجودی علی حتده اضافت می کردم

~~به واسطهآ تقیشد به احکام مراتب، وچون به سیر حقیقی ازقید احکام مراتب بازرستم

~~ویه حضرت جمعیتت خودم بیوستم، آن شکافهای تفرقه که به جداکردن اضافت وصف

~~تعبشن به غیری، حاصل آمده بوده بهزوال آن اضافت تعبن بهغیری، آن همه مجتمع

~~شد وباهم آمد ، وخود آنچه شمل وتفرقه مینمود ، درنفس امر، غیر متفرق و غیر

~~متنشتت بود، ولیکن به جهت تقیشد من به احکام جزئیتت مراتب، آنگاه مقیگد و متفرق

~~مینمود، اکنون چون آن قید زائل شد، آن تفرقه از نظر ناپیدا گشت ، وآن جمع

~~هم چنان که بود ظاهر شد .

~~ونبز اعتماد من برانس دادن محبکت ذاتی من که حکم واثرش وصل حقیقی وغلبهآ

~~حکم مایه الاتحاد و ازالت ما به الامتباز است، جون باقی نگذاشت مرهیچ چیزی را که

~~ما یه الامتباز بودی میان وجود متعیتن وذات مطلق من، وهرچیزی راکه مؤدی شدی

~~به وحشت فرقت آن اعتماد من برمحبثت ذاتی و وعدت اصلی خودم وایناس او، همه را

~~شعیدالدین فرغانی

~~505

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_651.png)

~~506

~~مضمحل ومثلاشی گردانید وهیچ از آن باقی نگذاشت .

~~یعنی: چون حکم محبکت، غلبهآ ما به الاتحاد وازالت ما به الامتبازاست، پس چون

~~به کمال رساد، مقنضای او بگانگی باشده لیکن چون محبت صفاتی باشد، به احتمال

~~تبدل وتغسر صفات، خوف وحشت فرقت درعبن وصل ویگانگی منطترق تواند شد،

~~ولهذا چون مجنون را گفتند که : وصال لبلی خواهی یا فراقش 2 جواب داد که

~~فرافش . زیراکه درفرافش، امید وصالست ودر وصالش، خوف فراق، چون محبشنش

~~صفاتی بود، لاجرم اثرش ازاو ms473 به این صورت خوف فراق درعین وصال سربرزد. اما

~~چون محبتت ذاتی باشد ، اصلاء قابل تغیثر وتبثدل تنواند بوده لاجرم محب را

~~ایناسی بخشد که به آن ایناس و استبناس معلومش گردد، که چون حکم این محبشت

~~به کمال رسد واثرش که وصل حقیقی ویگانگی است ظاهر شود، هرگز فراق و تفرقه

~~پیرامن آن تنواندگشت، پس حینئذ عاشق را اعتمادی به سبب این ایناس و استیناس،

~~حاصل شود که هیچ حکم امنیازی را که مؤدی شود به وحشت فرفت، مبان وی و

~~معشوفش آن اعتماد بافی نگذارده واورا دائما با معشوفش بگانه دارد.

~~پس می گوید: که جون تفرفه را جمع کردم وهروحشتی وخوف فرقتی را که میان

~~تعین واطلاق این ذات یگانهی من درامکان گنجیدی که سر برزدی، اعتماد من بر

~~ایناس این محبتت ذاتی من آنرا باقی نگذاشت، لاجرم به حقیقت شناختم و دانستم

~~که ما، اعنی: متعین و مطلق، درحقیقت یک ذات بیش نیستیم که، وقتی به آن ذات یگانه

~~وصف اطلاق ظاهر میباشد ، ووقتی وصف تعبثن ، وهشیاری که به این مقام جمع و

~~احدیکت او مضافست، محو براکندگی وتفرقهآ رؤیت دوبی را اثبات میکند . بعنی :

~~جیون به مقام جمع متحقق شدم، ازمستی احوال هشیار گشتم وبه این هشیاری معلومم

~~شد که تفرقه، من حیثالذات، به یکبارگی ممحو وغیرواقع است، و آنچه که در

~~مستی احوال بودم، میان بعضی اعضا وقوای نفس تفرقه یی مییافتم ، چنان که گوش

~~را غیر چشم وچشم را غیر زبان مییافتم، وذات خود را غیر هریک از اینها می پنداشتم،

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_652.png)

~~آن حکم مستی بوده وحکم این هشیاری اکنون اثر آن مستی را محو کرد تا همه را

~~یکچیز میبابم بی تفرفه وتمبیزی .

~~فکلتی لسان ناظر، مسمع، پده

~~النشطق ، وادرالثر، وسمعر، وبطشة

~~بس اکنون همگی من بل هرجزوی از اجزای من، زبسانست وجشم وگوش و

~~دست، ازجهت گفنار و دریافت دیدار وشنوایی و گبرایی، تا به همه وبه هرجزوی ms474 ،

~~میگویم ومیبینم ومیشنوم ومیگبرم، وحکم جمعیتت وکلیت این مقام احدیتت

~~جمع، درهرجزوی و ذرهیی ازمن سرایت کرده است، وحکم جزویتت - جزئیتت -

~~ونمیشز واختصاص را مغلوب ومستهلک گردانیده.

~~قلت : این اثر وحکم ، دایم قتواند بود به سبب حکم نشأت، اما بر مقتضای "لی

~~مع الله وقت لایسعنی فیه ملک مقرب ولا نبی مرسل) وقتی که خواهد این اثر وحکم

~~ظاهر شود، ودرسابر اوفات حکم تمیثز واختصاص ثابت باشده بل که در اغلب اوفات

~~واحوال هرفوتتی وعضوی را فیما خلق له، ظاهرا صرف کنده والله المؤیتد.

~~فعبنی* فاجت، واللتتسان مشاهد،

~~وینطق* منتی السکمع ، والبدء أصغت2

~~وسمتعی عین تجتلی کل ما بدا؛

~~وعینی سمع ، ان شدا القوم تنصت

~~ومنتی عن ابد ، لسانی ید4، کما

~~یدی لی لسان فی خطابی وخطبتیآ

~~کذاک بدی عین تری کل5 ما بکدا،

~~وعینی بده مبسوطة عند بسطتی

~~وسمعی لسان فی مخاطبتی، کذا

~~لسانی ، فی اصغائه، سمع منصت

~~وللشم احکام اطتراد القباس فی اتة

~~حاد صفاتی او بعکس القضیکة1

~~سهیدالدین فرغانی

~~50

~~1 - البطشة الغلبة والفتک، وفی البیت طی ونشر.

~~2- ناحت: حدثت برا.

~~3 - تجتلی: تری الشیء مجلوآء ظاهرا

~~4 -عن یدر: عن قوة وقدرة.

~~5 - وفی بعض النسخ : عند سطوتی، بدل بسطتی ای عند بسطتی یدی: فتحها

~~ومثدها.

~~6 - فی بعض النسخ: لسانی فی اصفائها

~~7 - احکام اطراد: ای احکام جاریة علی طریقة واحدة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_653.png)

~~508

~~پس به سبب این انحاد جچشم من سخن میگوید وبا معشوفی خودم مناجات می کند،

~~وزبانم مشاهده کنندهآ جمال است وسخن می گوید ، نیز ازمن گوشم ودستم اصغا

~~می کند مرآن سخن گفتن گوشم را، وگوشم نیز جشم شده است وکار او میکند تا

~~هرجه پیدا میشود از الوان وهیئآت ، گوشم آن را درمییابد وچشمم نیز گوش

~~شده است تیا هرغنایی که مردم کنند واصواتی که ازایشان صادر گردد، جشم من

~~شنوابی ظاهر کند و گوش نهد و آن را دریابد، وازمن نیز زبان من دست من شده است،

~~تا از ms475 سر فکوت وقدرت، افعال وصنایع و تآثبراتی که پیش ازاین بهدست مخصوص

~~بودی، اکنون آنهمه از زبانم ظاهر میشود، هم چنان که دست من نیز زبانی شده

~~است مرا که درخطابی که با کسی کنم یا خطبه یی که انشاد کنم، آن بهدست من از من

~~صادر گردد، وهم چنین دست من چشمی شدهاست که میبیند این دستم هرچه ظاهر

~~میشود از الوان وهیآت ، وجشم من نیز دستی شده است کشیده که دروفت فهرکردن

~~وگرفتن کسی را به قهر، چشم من آن قهر و سطوت میراند ، وگوش من نیز زبانی

~~شده است که درهرخطاب کردن من با کسی، سمع من مخاطب می باشد بجای زبانم ،

~~وهم چنین زبانم نیز دراصغا واستماع آن مخاطبه گوش گوش نهنده و استماع کننده

~~شده است مرآن خطابی را که از گوش صادر میشود، وهم چنین مربویایی را احکام

~~املکراد قباس ثابتنست دراین معنی اتحاد صفات مذکور، یعنی جنان که چشمم زبان و

~~گوش ودست شده است، و گوشم چشم ودست وزبان گشته، وزبانم جشم و گوش و

~~دست آمده ، و دستم زبان و جشم و گوش شده، تا در صفت گویایی و بینایی و

~~شنوایی، هریک کار همه میکند، هم چنین در این اتتحاد صفات مذکور، قیاس بینی

~~وبویایی او مطترد و راست وسایغ است که او به جای هربک شده است ، وبه صفت

~~هریک بر آمده، یا به عکس این قضیته، هریک ازاینها که گفته شد نیز بینی شده است

~~و بویایی از وی حاصل می آبد.

~~وما فی6 عضو ختص2 ، من دون غیره،

~~بنعیین وصف مثل عین البصیرة

~~مشارق الشراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_654.png)

~~ودر من نیست هیچ عضوی که اختصاص یافته باشد به وصفی معیتن از این اوصاف

~~گویایی و بینایی و شنوایی و گیرایی و بویایی و روانی و امثال آن، هم چنان که چشم

~~صرت که دیدهآ دل وجانست، بک فتوت بیش نیست در دل وجان که به نسبت با وی ms476

~~بینایی و شنوایی و گویایی و گیرایی و بویایی وهمهآ اوصاف یکسانست و آن یک قکوت

~~بهصورت همه ظاهر میشود، هم چنین چون تن من درلطافت و خفگت ، به سرایت آن

~~جمعیتت و کلبیت مفاتیح غیب، در وی، همرنک جان شده است ، لاجرم هرقتوتی از

~~وی جنان که آن یک قوت جان برهمه مشتمل گشته است وهیچ عضوی به صفتی

~~مخصوص ، نمانده. والله المؤیتد.

~~ومنشی ، علی افرادها، کل ذرف،

~~جوامع أفعال الجوارح احتصت

~~واز من وتن من هرذره علی الانفراد مرجملة افعال همه جوارح را برمی شمرد،

~~اعنی اظهار می کند، چنان که گرفتن دست را و رفتن پای را و گفتن زبان را ومانند آن

~~هرذرهیی از اجزای این تن من اظهار میکند به حکم این سرایت جمعیگت مذکور در

~~هرذره بی از ذرات وجود من ، وبهرن اشنمالی که در آن حضرت احدیثت جمع ،

~~ثایننست چنان که فرمود : ((فلفقظ وکثلسی بی لسان مثحتدث6) الی آخرالابیات.

~~منصبغشدن هرذرهیی ازوجود من، ودر این بیت وامثال این چند بیت دیگر دراین

~~قصبده، هرجند لفظا اضمار قبل الذکروافعست، ولیکن من حبث المعنی والأصل، ضمیر

~~درتقدیر تأخبراست، وابن جابزاست عند عدم الضرورة، چنان که ((فی داره زید) و

~~الضرب غلامه عمرو) باآن که عندالضرورة لفظا ومعنی هم سایغ است، جنان که، جزا

~~ربه عنسی عدی بن حاتم .

~~نناجی وتتصغی عن شهود مصترف،

~~مجموعه فی الحال عن ید قئدرة

~~هرذره بی ازمن مناجات می کند و اصغای مناجات خود می کند از سر حضور و

~~دیدن آن ذره مرتصشرف دهندهآ خودش را به مجموع تصشرف من در این حال خودش

~~ز سر قدرت ومکنتی که به آن تصریف مرآن ذره را حاصل آمده است .

~~سعیدالدین فرغانی

~~59

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_655.png)

~~510

~~بعنی: هرذرهیی ازاین وجود من مرحضرت جمعیتت ذات را مشاهده می کند که

~~حکم سرایتش دراو ظاهر است وبه آن سرایت مرآن ذره را تصرف بخشنده است در

~~حال خودش به مجموع تصرف ، چون مناجات ms477 واصغا ومانند آن ازسر دست قدرتی

~~که به آن سرایت و تصریف مضاف به او مرآن ذره را حاصل آمده است که به آن قدرت

~~مجموع تصرف از آن بک ذره ظاهر میشود .

~~فأتلو علوم العالمین بلفظة، وأجتلثو علیء العالمین بلحظة

~~پس به حکم آن سرایت جمعیتت و تصریف اوعلوم همهآ علمای اولین و آخرین را،

~~به بک لفظ میخوانم وبه یک جشمزدن همهآ عالم وعالمیان را برخود جلوه میکنم و

~~درمایی بم ، چه به حکم سرایت آن جمعیت درهرذرهیی از من درهر لفظ من ، مجموع

~~الفاظ ودرهرلحظه من همکی الحاظ ، ثابت وحاصل می باشد ، وجون ازمنه وامکنه

~~توابع وجزئبات آن حضرت جمعیتت و کلتیت اواند، وهرذره بی ازمن بدان حضرت

~~تحقشق بافته است ، لاجرم درهرلمحه بی وخطوهبی که ازمن صدور یابد ، مجموع

~~از منه وامکنه، مندرج وثابت باشده تا درلمحهبی ولفظه بی همهی علوم وعالمیان را

~~می بینم ومیگویم .

~~وأستمع اصوات الثدعاة وسائر ال

~~لمشغات بوفت ، دون مقدار لمحةا

~~ودر زمانی که مقدار او کم ازمقدار چشم برهم زدنی باشد، آواز همهآ خوانندگان و

~~جمیع لغتها را میشنوم ، و مقصود همه را از آن آوازها ولغتها فهم میکنم ب چه همهآ

~~لغتنها به نزد من بکسانست ، وهمهٔ‌ آوازهای دور ونزدیک بیش من حاضر است .

~~واحضر ما قد عزة للبثعقد، حمه، ولم یرتدد ، طرفی الیء بغمضة

~~وحاضرمی گردانم درحالی وزمانی که حدفهآ دیدهآ من به یک فروخوابانیدن وبرهم نهادن

~~چشم بر نگردد، هرجیزی را که حمل و ثقل آن فی نفس الأمر ازغایت ثقل آن ودوری

~~مسافت نایافت ودشوار میباشد، یعنی چون به حکم تحقشق هرذره یی از من به حقیقت

~~1 - الثدعاة جمع الداع : المؤذن اوالذی یدعو الی اعتناق دین او مذهب اوغیرهما

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_656.png)

~~آن جمعیتت زمان ومکان محکوم ومحاط منند ، پس اگر چیزی که به نسبت با

~~محکومان زمان ومکان، اظهار آن، ممتنع نماید، بیش من سخت آسان باشده چنان که

~~نقل عرش بلقیس در ms478 کم ازلمحهیی با بئعد مسافت، خواه ناقل جبرئیل باش گو و

~~خواه آصف بن برخبا.

~~وانشق ارواح الجنان ، وعرف ما

~~یثصافح اذ یال التریاح بنسمةا

~~وبه یک بوئبدن، استنشاق می کنم به حکم آن سرایت جمعیتت ، مجموع بویهای همهآ

~~بهشتها را که به نشآت آخرت تعلثق دارد، وبوی میکنم به آن یک بوئیدن هربوی

~~خوشی را که مصافحه کرده است مردامنهای جملهآ بادهای دنیارا. یعنی: به یک بوئیان،

~~جمع می کنم میان یافتن جمله بویهای آخرت و دنیا.

~~واستعرض الآفاق نحوی بخطرة،

~~واخترق السکبع الطتباق بخطوة2

~~وبه بک خاطری که بگذرانم ، جمله آفاق عالم را به آن بک خاطر، برخوده عرضه می کنم

~~وهمهرا ببینم ، وبه یک گام نهادنی سبک بردرانم و بگذرم هفت آسمان با هفت زمین

~~را که هم چون أطباقند بریکدیگر نهاده

~~فأشباح من لم تبق فیهم بقیکة

~~بجمعی، کألأرواح خفتت فحفکت3

~~وکسانی که به سبر وسلوک محفتق از نفوس و احکام بشریشت و مزاج ایشان هیچ

~~بقیشتی نمانده باشد که به فنای حفیقی متحفتق نشده باشد، اشباح و تنهای ایشان

~~به فنای آن جمله بقایا، هم چون ارواح ایشان، سبک و لطیف میگشت، پس به مناسبت

~~آن لطف وخفتت ، به این جمعبت من محقوف می گشند، وابن جمعیتت من در

~~ایشان تمام سرایت کرد، واین احوال و تصرفات عجبب به این سبب از ایشان ظاهرمیشد.

~~سعیدالدین فرغانی

~~511

~~1 - العرف: الرائحة اللطیبة. یصافح: ای یضع صفح کفه، ای وجهها فی صفح کفه

~~کما یفعل عند التسلیم

~~2 - السبع الطباف: السماوات السبع.

~~3 - حفت، من حف به. خفت: ای صارت خفیفة فی بعض النسخ لجمعی کالارواح..

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_657.png)

~~512

~~فمن قال ، او من طال ، او صال ، انما

~~یمت بامدادی له برقیفةا

~~قال : ای حکم ونفذ حکمه ، او صار ذا حکم نافذ ، واقیال مثله مشتق من القیل

~~الملک ، ومنه قوله : صلی الله علبه وسلکم : ((سبحان من تعطتف بالعزة وقال به) ای

~~صار ذاحکم وملک ونفاذ امر بذلک العز ms479 الدایم . وطال ، من الطول : بمعنی القدرة

~~او الامننان . وصال : قهر وتغلکب. وبمتهآ : ای یننوستل .

~~یعنی : هرکس که حاکم ومتنصرف شد درعالم به مملکت ظاهر یا به تصرف باطن ،

~~با هرکس که قادر شد برانعام و امتنان در حق خلق - ظاهرا، او باطنا - یا هرکس که

~~درعالم بهصورت قهر و تأثیر وغلبهآ صورتی یا معنوی، ظاهر گشت از ملوک یا اولیا که

~~به صورت تصشرف وغلبه وتآثبر به انعام ولطف یا به قهر و زجر وعنف، هریک ازاین

~~جمله، نبست الا آن که درآن حکم وتأثبر وفهره به مدد من وهمت وجمعبتت من ،

~~توسل میکند به واسطهآ رقیقه ورابطه یی که میان این صورت اجمالی عنصری من ومیان

~~او که جزویست از اجزای عالم که صورت تفصیلی حقیقت منست، ثابنست که اگر مدد

~~من وهمت وجمعیت من، به سرایت از راهگذر آن رابطه، از این ملوک ظاهر که حاکم

~~ومنعم وقادر وقاهرند ، یا ازاین اولیاه که به کرامات، آثار و تصرفات ازلطف و قهر

~~اظهار میکنند منقطع شود ، نه اثری ازوجودشان باقی ماند ، ونه ازاین احکام و

~~اوصاف وتصثرفانشان.

~~وماسار فوق الماء ، او طار فی الهوا،

~~او اققتحم النیتران ، الا بهمتتی

~~ونرفت هیچ کس ازاین اولبای صاحب تصشرف بر بالای آب بی آن که قدمش تر شدی،

~~یا نپرید درهوا کسی ازایشان یا حقیر نشمرد ودر نرفت در آتشهای سوزان شعله ور

~~کسی ازایشان ، جز به مدد همت من وسرایت جمعیشت من در هریک از ایشان

~~مشارق القدراری

~~1 - طال: ساد. یمت: یتوسل. الإمدادة المساعدة. الرقیقة فی اصطلاح اهل الله

~~اللطیفة الروحانیة والإمدادالغیبی الواصل الیالعبد .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_658.png)

~~وعنشی من امددته برقیقة ،

~~تصکرف عن مجموعة فی دفیقة

~~و از آن حضرت جمعیگت خودم به حکم سرایت هر کسی را از این اولیای صاحب تصرف

~~و تأثیر مذکور که مدد کردم به واسطهآ رقیقه بی از آن رقایق که میان صورت اجمالی

~~عنصری من ومیان صورت تفصبلی من ثابتست ، آن ولی صاحب تصشرف ms480 به آن مدد

~~تصرف می کند از مجموع قوا واعضای خودش درزمانی اندک کم از ساعتی ، بعنی در

~~کم از ساعنی هسگی تصترفات از هممه اعضای اوصادرشود به آن مدد مذکور با آن که ظهور

~~آثار وخواص ازقوا واعضای مختلف فی حالة واحدة بالنسبة الی سائر الخلق محال نماید.

~~وفی ساعة ، او دون ذلک ، من تلا

~~بمجموعه جمعی تلا الف ختمةا

~~ودر ساعتی با کم ازساعتی ، هزار بار ختمه را، یعنی مجموع فرآن را من الفاتحة الی

~~الخاتمة ، بخواند آنکس از این اولیا که به مجموع خود از نفس وقوا و اعضاش متابعت

~~وبیروی کند مراین حضرت جمعیتت مراء به از الت احکام جزئیشت ازهریک از نفس و

~~قوا واعضاش ، وعدم اضافت حکمی واثری ازاوصاف وآثار نفس وقوا به خودشان ،

~~وچون این حشسن وکمال منابعت دست دهد، حینئذ ازقبد زمان باز رهد، پس چیزی

~~که ازغبر او درزمان منطاول ، ظاهر شود ازوی به اندکزمانی صادر گردد .

~~قال العبد الشارح، اصلحه الله : ویکی از نوادر ابن حال مذکور آنست که من که

~~نویسندهی این حروفم، شنیدم ازشیخ بزرگوار طلحه لشتری عراقی، رحمه الله ، که

~~گفت : من از شیخ شبخزاده عمادالدین فرزند شیخ الشبوخ جنید وقته ، شیخ

~~شهاب الدین الستهروردی ، رضی الله عنهما، شنبدم که گفت : وقتی در خدمت پدرم

~~شیخ الشیوخ ، رضی الله عنه، به حج رفتم ، روزی در اثنای طواف ، شیخی دیدم که

~~خلق درعین طواف، بدو تقترب وتبشرک می نمودند وزیارتش می کردند، اصحابنا مرا

~~به نزد وی به فرزندی شیخ الشیوخ تعریف کردند، آن شیخ مرا ترحیب فرمود و برسرم

~~سعیدالدین فرغانی

~~513

~~1 - الختمة من اصطلاح الفراء، وقد ذکره الشارح العلامة - رض

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_659.png)

~~514

~~بوسه بی داد که اثر آن تا اکنون درخود مییابم، ودر آخرت بدان عظیم امیدوارم ،

~~پس چون بعد ازاتمام سبع وفراغ از رکعتی الطواف ، بهخدمت شیخ" رضی الله عنه،

~~رجوع کردیم، اصحابنا گفتند که : شیخ زاده را به شیخ عیسی مغربی نمودیم ms481 و ترحیب

~~عظیمش کرد وبرسرش بوسه داد، شیخ الشیوخ، عظیم بشاشت و استبشار اظهار

~~فرمود ، آنگاه جماعت اصحابنا به ذکر شمایل این شیخ عیسی، رضی الله عنه، مشفول

~~شدند ، واز آنجیله ، گفتند که شنودیم که او را در شبانروزی هفناد هزار ختمه ،

~~و رد است ، یکی از کبار اصحاب شیخ الشیوخ، گفت : آری والله که من این سخن

~~شنیده بودم، ودغهغهیی از این معنی در خاطر من تمکشن یافته، تا شبی مراین شیخ عیسی

~~را در طواف دریافتم - بعد از آن که تقببل حجر الأسودکرده تا در کعبهآ معظتم رسیدن

~~که آن مجموع را ملتزم میخوانند به رفناری معهود ختمهیی تمام خوانده بود، ومن

~~نسام حرفا بعد حرف، از وی شنوده ومبیتن فهم کرده، ومعلومست که مسافت ملتزم،

~~سه جهار خطوه بیش نباشد، وحبنثذ من متبقتن شدم که ورد هفناد هزار ختمهاش ،

~~درست و راستست، پس شیخ الشیوخ، رضی الله عنه، وجملهآ اصحابنا، مرآن ناقل را که

~~عظیم صادق القول بود، در آن اخبار تصدیق کردند، وهمه به وقوع آن متیقن گشتند،

~~س از شیخ الشبوخ، رضی الله عنه، سؤال کردند که این، ازجبست ؟ شیخ فرمود که :

~~این از باب بسط زمانست، اجه حق، تعالی، جنان که به نسبت با بعضی اولباکه اصحاب

~~خطوهاند ، مکان را منقبض می گرداند تا راه یکساله را بروزی میروند، هم چنین

~~به نسبت با بعضی که اصحاب لحظه ولمحهاند ، زمان را منبسط میکند تا عین زمانی

~~که به نسبت با خلق دیگر، یک ساعت باشد، به نسبت با ایشان پنج و ده سال ظاهر

~~میشود، پس شیخ الشیوخ، رضی الله عنه ، برصدق این قضیگه ، حکایت زرگر صوفی

~~که مشهوراست از مریدان شیخ ابن سکبنة وبستن او سجتادههای صوفیان را روز

~~جمعه، درمیزر، برای آن تا بجامع برد، ورفتن او بر کنار دجله برای غسل جمعه وجامهها

~~برکنار دجله نهادن ودر دجله غوطهخوردن، ودر مصر ظاهرشدن و آنجا درمصر دختر

~~مشاری التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_660.png)

~~زرکری ms482 بهزنی خواستن، وازاو فرزندان تولبدکردن، وبعد از هفت سال باز در نیل

~~مصر غوطه خوردن ، وباز به بغداد برسر جامههای خودش، سربر آوردن، وجامهها را

~~بجای خود بافتن ورفتن به خانقاه، وسجکادهها همچچنان بسنه به بند خودش دیدن، و

~~گفتن صوفیان که زود سجتادهها به جامع ببر وبینداز که ما منتظر تو نشسته ایم ایراد

~~فرمود، وفرمود که ، این حال که براین صوفی زرگر طاری گشت که ساعتی به نسبت

~~ب او واهل بیت او هنت سال زمانی ظاهر شده بعد از تفحتص کردن و آن فرزندان او

~~را که در آن هفت سال، منولد شده بودند، به بغداد نقل کردن، بنا بر آن بود که آن

~~مموفی زرگر را درمعنی آیت (فییوم کان1 مقداره خمسین الف سنة) اشکالی در

~~دل افناده بوده حق تعالی، برای رفع اشکال، اورا این حال براو اظهار کرد، تا ایمانش

~~به حقیقت این آیت قوی شود و الله الهادی -خ-

~~ومنتی ، لو قامت، بمبت ، لطیفةة

~~اشردتت الببه نفسه، واعبدت

~~واگر ازمن واین جمعیتت من واثرسرایت او به مردفطبیعی، لطیفه بی واثری قائم شود

~~ونظری ازمن منصبغ بهحکم آن جمعبتت ، برآن مرده افند ، هر آینه جانش بهسوی

~~نن مردهاش باز گردانبده شود، و باز زنده کرده آید.

~~هی النتفس ، ان القت هواها تضاعفت فواها ، واعتطت فعلها کل ذرة

~~این که نعت و صفتش گفتم که بهرذره بی کار مجموع افعال وقوا و اعضا میکنده

~~این نفس کلتی یا روح اعظم منست که چون هواها ونسب و اضافات را که احکام

~~جزئبتنند ، ازخود میاندازد، وهمه را فانی می گرداند ، به فنای آن احکام جزئبشت

~~از وی ودر بحر الفناء فی الفناء، به کلی غرقهشدن به این حضرت جمعیگت حقیقی و

~~کلیت واشنمال او، میببوندد ، واثر ابن جمعیتت و کلبت، واشتمال او درهرفتوتی

~~از قواش، بل هرذرهیی از ذراتش، سرایت میکند، و حینئذ قواش متضاعف میگردد،

~~سعیدالدین فرغانی

~~515

~~1-س470ی)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_661.png)

~~516

~~چه هرذرهیی از ذرات اعضاش ms483 ، برهمگی قوا مشتمل میشود ، لاجرم هرذرهیی از

~~صورتش، فعل وخاصیتت همگی نفس اظهار میکند به سبب سرایت حکم آن جمعیتت

~~واشتمال در هرذره بی .

~~فنا هبک جمعا ، لا بفرق مساختی

~~مکان مقیس او زمان مثوقکت1

~~یقال: هذا رجل ناهیک من رجل. یعنی بعظمته وجودته وغنائه، ینهاک عن ان تطلب

~~غبره. وتصب جمما ، اما لا یصال الفعل، او لنزع الخافض، علی المذهبین .

~~پس میگوید: که این حضرت جمع من، چه بزر گجمعی است که از غایت بزرگیش

~~وکثرت فایدههاش ، نهی کننده است ترا از تطلشع به چیزی یا مقامی دیگر، چه اوجمعی

~~است که تفرفه بی که در بیمودن وتحدیدکردن مکان قباس گرفنه ، اعنی محدود و

~~محصور ، با در جداکردن زمان موفت معبسن محدود، حاصل است ، دراین حضرت

~~جمع من نمی گنجد ، بعنی مکان، برای آن که محدود است، تفرفه و دوبی میان حد

~~ومحدودش ثابتست، وزمانهم به حکم آن که موقت است، فارقست میان ماضی و

~~مستقبل ، و دویی در وی ثابت ، واین جمع من جامع همه تفرقههاست و حکم تفرقهآ

~~زمان ومکان اصلا در وی مؤثر نیست، وحکم ایشان در وی نافذ نی، وحکم این

~~جمعبتت من در هردو نافذ است ، وبههمه محبطست، وفردای او عین دی و امروز

~~است، و دی او عین نوروز، قربش عین بعد ، واو به هیچ مقیتد نیست، وعین همه

~~اواست، بل، همه اجزای اویند، وصور ومحال تنشوعات ظهور او، وهراثری که در عالم

~~که مقبد است بهزمان و مکان وحکم تفرفهی ایشان، حاصل آمده است و می آید از

~~معجزات انببا وکرامات اولبا همه اثر آن حضرت جمع منست، واثر حکم وتأثبر او به

~~سرایتش در ذات وصفات هریک ازاین انبیا واولبا ظاهر

~~مشارفق التبرادی

~~1 - ناهیک: کلمة تعجب واستعظام. فلو قلت ناهیک به رجلا، کان المعنی انته غایة

~~فی الرجولة پنهاک عن تطلبها فی غیره

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_662.png)

~~به من نجا من قومه فی الستفینة

~~بذاک علاالطوفان نوحة ، وقد نجا

~~به آن جمعیتت ms484 من واثر سرایت او بود در شیخ المرسلین نوح - علیه السلام - که

~~بالا آمد از آب طوفان ودر زیر آن آب غرق نشد، وبه تحقیق نجات بافت به مدد نوح

~~ودعای او هرکه برست ازقوم او در کشتی. دراین بیت تضمین این آیت فرموده

~~است که :

~~فنحبتناه ومن معه فیی الفلک المشحون ثم اغرقناا بعدالباقین

~~وغاض له ما فاض عنه ، استجادة، وجدة الی الجودی بها واستفکرت2

~~وبههمان جمعیتت بود که به زمین فرورفت وناپبدا شد ، از بهرخلاص نوح و مؤمنان

~~قومش، آن چیزی از آب طوفان که ظاهر شده بود از نوح، علیه السلام ، ودعای او از

~~جهت بارانخواستن نوح علیه السلام، برای اهلاک کفکار ، و جهد کرد وتوجثه نمود،

~~اتنی نوح ، علیه السلام، بهسوی کوه جودی به آن کشتی، و آن کشتی بیامد و بر آن

~~کوه جودی قرار گرفت.

~~قوله : استجادة ، نصب علی المفعول له ، وهو من الجود ، بمعنی المطر ، قیاسی

~~غیر مستعمل، فاستعمل هیهنا القباسی، وفی البیت ضمن معنی قوله، تعالی: ("وقیل : یا

~~ارض ابلعی ماءک3 ویا سماء اقلعی- ای انکشفی، واقلعی السحاب وغیض الماء وقضی

~~الامر ، واستوت علی الجودی) .

~~وقوله : علاالطوفان ، الی آخرالبیت ، جملة فعلبة ، وبذاک متعلتق بعلا، وجمیع هذه

~~الاثبیات الآتبة، الی قوله: وما منهم الا وقد کان داعیا، عطف علی تلک الجملة، وبذاک

~~مقکدر فی الکل.

~~سعیدالدین فرغاتی

~~517

~~1-س26،ی 120-119

~~2 - الجودی: قیل هو الجبل الذی رست علیه سفینة نوح النبی علیه السلام

~~3-س 11،ی6).

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_663.png)

~~518

~~وسار ومتن التریح تحت بساطه ،

~~سلیمان بالجیشین، فوق البسیطة

~~وبه آن جمعیتت من وسرایت او بود درسلیمان ، علیه السلام، که جن- و انس و باد

~~مسخترش بودند که او میرفت بر بالای زمین فراخ باد ولشکر آدمی و پری و پشت

~~باد درزیر بساط او، یعنی مسافت بسیار درزمان اندک قطع می کرد، جنان که گفت:

~~(غدوها شهرا ورواحها شهر) ، بهسبب آن که باد مسختر او بود وبساطی که داشت،

~~به روایتی از آدیم و به روایتی ms485 ازچیزی دیگر، جمله این دو لشکر جن و انس با خیل

~~و حشم ایشان، برآن بساط نشسته، وآن را باد بریشت خود می گرفت ، وسلیمان با

~~چنان حشمت میرفت ازشهر بهشهر ، واقلیم به اقلیم، وآن جمله ، اثر آن جمعیکت من

~~وسراببت او بود درسلیمان، علبه السلام .

~~وفبل ارتداد الطرف احضر من سبا

~~له عرش بلکقیس ، بغیر مشقکة2

~~وهم ازاثر آن جمعیتت وسرایت او بود درسلیمان ، علی نبینا وعلیه الصلاة والسلام،

~~که پیش از گردیدن حدفه درچشم سلیمان، علیه السلام، حاضر گردانیده شد ازجهت

~~او وبه اشارت وطلب او، تخت بلقیس، که سخت بزرگ وبا عظمت بود، هم به جشتت

~~وهم به قبمت ، از سبا که شهری بود دراقصای یمن تا به ((تدمر) که شهری بود

~~نخگاه سلیمان ، در شام و میان آن دو شهر مسافت دوماهه راه است با سهماهه،

~~بی آن که زحمتی و مشقتنی به آن حاضر کننده رسیدی به جهت حمل آن ثقل عظیم.

~~وخلاف کردهاند مثفستران که حاضر کننده جبرئیل بود یا "آصف بن برخیا" که

~~وزیر سلیمان بود. وعلی کل حال، حصول آن فکوت و مکنت، در آن حاضر کننده از اثر

~~آن جمعبتت سلیمانی بود، علیه السلام.

~~مشادفق الشیداری

~~1-س34،ی1

~~2 - سباء بلاد سبا. بلقیس: ملکقسبا. وعرشها هو الذی یقال عنه، ان العفاریت حملته

~~الی سلیمان علیه السلام ، مارة تحت الأرض ، لیمتحن به ذکاء باقیس ملکة السبا

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_664.png)

~~واحمد ابراهیم نار عدوته،

~~ومن نوره عادث له روض جنتلةا

~~وهم ازاثر آن جمعیت بودکه ابراهیم، علی نببنا وعلبیه افضل الصلوات، سرد گردانید

~~مر آتش دشمنش را که نمرود لعبن بوده آنگاه که آن لعبن بعد از آن که ماهی تمام

~~آن آتش را افروخته بودند، وبههبزم بسبار قتوت وشعلهآ اورا عظیم کرده، ابراهبم را

~~علیه السلام، در آن آتش انداخته بوده وتا ابراهیم بهحضرت این جمعبتت منوجته شد و

~~از آن حیشیگت بهزبا نجمع به آتش خطاب کرد که : ((قلنا : یا نار کونی بردا ms486 و2 سلاما

~~علی ابراهیم) قلنا : صیفت آن خطابست بلسان جمع، وهم ازاثر آن جمعبکت وسرایت

~~نور او بود که ازنور ابراهبم ، عبن آن نار نمرود، روضه بی از روضههای بهشت

~~گشت ازجهت تمنثع وآسایش ابراهیم ، علیه السلام .

~~ولما دعا الأطبار من رأس شاهقر،

~~وقد ذبحت ، جاءته غیر عصکة

~~وهم از اثر وسرایت آن جمعیت بود درابراهیم، علیه السلام، در آن حال که آن چهارمرغ

~~راکه به روایتی یکی طاوس بود، ویکی خروس، ویکی زاغ، ویکی بط، کشته بودند و

~~پاره پاره کرده ، وازهرمرغی از آنها پارهیی برقلکهآ کوهی عظیم ، جدا جدا، نهاده ،

~~چنان که قرآن خبر میدهد که : (فخذ اربعة من الطیر: فصرهن5 الیک، ثم5 اجعل علی

~~کل جمل2 منهن جزء) پس چون ابراهیم به موجب امر وعدةآ ((ثم ادعهن" بأتبنک4

~~سعبا) آن مرغان را بخواند، بارههای آن مرغان ، همه جمع شده وهمه زنده گشتند

~~و به تعجیل هرتمامتر بیعصبانی، پیش ابراهیم آمدند .

~~ومن یده موسی عصاه تلفتفت، من الستحر، اهو الاء علی النتفس شقکت5

~~وهم از اثر آن جمعبتت بود وسرایت او درموسی، علی نبینا وعلیه السلام ، که چون

~~سعیدالدین فرغالی

~~519

~~1 - احمد : اطفأ. نار عدوه: ای نارالشیطان .

~~2-س 21،ی69

~~423ی 262

~~س 2، ی 262

~~5- تلفقت: تناولت. شفشت: صعبت

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_665.png)

~~520

~~سحرهآ فرعون، سحرهای خود حاضر کردند، جنان که فرآن از آن خبر میدهد که

~~-فاذا حبالهم وعصیتهم یخیثل الیه من سحرهم انها تسعی، فاوجس فی نفسه خیفةا

~~موسی، قلنا : لا تخف انک انت الأعلی، وألق ما فی بسینک تلقف ما صنعوا - وترسی

~~عظیم از آن اهوال سحر ایشان، درنقس موسی افتاد وبر نقس شریف او سخت آمد

~~خوف اشنباه سحر به معجزه به نزد قومش، وحصول خلل به آن سبب درایمان ایشان ،

~~نه خوف غلبهآ سحره . پس ازاثر آن جمعیتت از نفس شریف او چیزی سر برزد که

~~منرس و عصا ببنداز که آن عصای تو، فروبرد وناجیز کند آن سحرهای ایشان راه چه

~~آن سحر ms487 ایشان، کبدیست که نظر خلق را ازصورت جبزی می گرداند وصورتی دیگر

~~در نظرشان مینماید، به آن که حقیقت آن صورت از عین آن چیز هیچ متغیتر نگشته

~~باشد وبهصورتی دیگر متبکدل نشده، پس این خیالی که این ساحران برانگیخته اند،

~~اگرچه در نظر چیزی مینماید ، اما حقیقتی ندارد، و آن را ثباتی تنواند بود، وچون

~~این همه درمقابلهآ معجز، تواند که به حقیقت، قلب صور چیزها است وتبدیل آن از

~~اعبان وحقایق آن چیزها بهصورتی دیگر بالکلتبه ازاین جمله سحر ایشان هیچ اثری

~~نیاند، وباز نظر خلق آن سحرها را چنان حبال وعصی، بیند که ههست، جه حقیفت

~~آن صور اصلا منقلب نشده بوده بل که نظر خلق، منقلب شده بود ازایشان، چنان که

~~درخبال جبزی نمایده وآن را درحس حقیقتی نباشد. پس حبنئذ جون سحر را که

~~نمود خیالی بی اصل است درمقابلهآ معجزه که قلب صور اشباء است بالحقیقة والأصل،

~~هیچ ثباتی نباشد، وساحر به آن عمل خود هیچ فلاح ومقصود نیابد، پس ترا که موسی

~~بابد که آن خوف نباشد که معجزه تو وسحر ایشان به نزد قومت مشتبه شوده زیراکه

~~نو بالای ایشان باشی هرکجا ظاهر شوند، ومعجزهآ عصای تو سحر ایشان را فروبرد و

~~ناچیز کند ، ونظرها را از آن خیال ایشان به اصل وحقیقت، باز برد، وگویند که یک

~~مشارق الثدرادنی

~~1-20،ی 72-69

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_666.png)

~~سبب ایمان سحره، آن ترس موسی بود از آن اهوال سحر ایشان که دانسنتند که اگر

~~اوهم جو ایشان ساحر بودی ، از سحر تترسیدی، وسبب دوم آن بود که دیدند که

~~درحال که معجزدی او ظاهر شد، آن صور مشخبتل ایشان باطل گشت، و آن همه جز

~~صور حبال و عصی درهمه نظرها جیزی نماند ، پس حقیقت معجزهآ موسی را از اینجا

~~معلوم کردند. وآین آیت مذکور را دراین بک بیت تضمین کرده است .

~~ومن حجر اجری عبونا بضربة

~~بها دیمآء سفکت، وللبحر شفکت 1

~~واز اثر آن ms488 جمعیتت بود هم که موسی، علیه السلام، از سنگی جشمههای دوازده گانه،

~~روان کرد، به یک ضربه که به آن عصا بر آن سنگ زد، و آب بسیار داد هم جو بارانهای

~~بسیار که کمینه اش ثلث روز یا ثلث شب بارد و بسپارش را حد پدید نباشد، و به همان

~~اثر جمعببتت بوده نبز که به بک ضربه که به آن عتا بر دربا زده دریا را بشکافت و

~~کوجهها و راههای خشک درمیان دوطرف شکاف آب دریاه پدید کرده تا همه قومش

~~بدسلامت ازدریا بگذشتند، ودشمنانش غرفه گشتند.

~~دراین بیت، این دو آیت را ازفرآن عزیز، تضمین کرذه است، بکی آن که:

~~((واذ استسقی موسی لقومه ، فقلنا: اضرب بعصاک الحجر، فانفجرت2 منه اثننا

~~عشرة) ودیگر آن که (ان اضرب بعصاک البحر فانفلق فکان کل فرق3 کالطودالعظیم)

~~واز دیم که باران بسیار است استعارت کرده است به آب بسبار که از آن چشمهها،

~~ظاهر گردانیده بودند.

~~ویوسف ، اذ القی البشیر فمیصه

~~علی وجئه یعقوبه، الیه باوبة

~~رآه بعبن قبل مقدمه بکا

~~علیه بها ، شوقا ، الیه ، فکفکت

~~سعیدألدین قرغانی

~~521

~~1 -عیون: ای عیون ماء . الدیم، الواحد دیمة: السحابة اللتی یدوم مطرها. سقت:

~~سفت مشرة بعد مسرة

~~2-س 2،ی57.

~~2-س26،ی63

~~4- کفقت: عمیت.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_667.png)

~~522

~~وهم از اثر سرایت آن جمعیتت بود، دریوسف، علیه السلام در بیراهنش که جچون مبشتر

~~بوسف، علیه السلام، که به روایتی، یکی از برادرانش بود، و به روایتی غلام زادةآ یعقوب

~~بود- بشیر نام - به واسطهآ رجوع آن بشیر از مصر، به بشارت ، بهسوی بعقوب،

~~بینداخت پیراهن یوسف را برروی یعقوب، علیه السلام، یعقوب به بوی آن بیراهن

~~وسرابت اثر بوسف و جمعبشت او در آن، درحال، بینا شده ومرآن مبشر را بدید

~~نهچشم، که پیش از آمدن آن مشبشر، از بسباری که گریسته بود به آن چشم، بریوسف

~~و فراق او، نابینا وپوشیده شده بوده آن جشم ازجهت شوق بهسوی پوسف ، علبه

~~لسلام، بس چون ms489 به آن القای فمیص ، بوی او یافت، بینا شد .

~~فالببت الأول شرط، والثانی جوابه .

~~وفی آل اسرائیل مائدة من ال

~~ستماء لعبسی ، انزلت ثم2 مکدت

~~بوهم از اثر آن جمعیکت بود که در میان بنی اسرائیل ازجهت عیسی ، علیه السلام ، و

~~دعای او وظهور اثر آن جمعیتت دراو ودعای او، مائده از آسمان فرو فرسناده شدن

~~بس آن مائده کشیده شد درمیان ایشان، تا همه از آن بخوردند و سبر شدند .

~~ومن أکمه ابرا، ومن وضحر عدا

~~شفی ، وأعادالطتین طیرا بنفخةا

~~و هم از اثر آن جمعیتت بود2وسرایت او وظهور اثر آن سرایت از باطن به ظاهر که

~~اذن الهی عبارت ازظهور آن اثر است ، که عیسی از نابینایی مادرزاد، نیکو و بینا

~~کرد به آن اذن ، واز برصی مادرزاد نیز که تعتدی کرده بود از عضوی به اعضای دیگر

~~هم به آن اذن شفا بخشید، وبهیک دمیدن درمشتی گل، مرغی ساختن وزنده و پکران

~~گردانبدن ، آن هم به آن اذن باطنی بود .

~~وسرة انفعالات التظواهر ، باطنا

~~عن الاذن ، ما القت باذنک صبغتی3

~~مشارل القدراری

~~1 - الأکمه: المولود أعمی، اوالأعمی مطلفا . الوضح : البرس . عداة طلم

~~2 - وهم آزاثر آن جمعیست وسرایت او... بودکه عیی - علیه السلام

~~3 - الإنفعالات: التأثرات

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_668.png)

~~وستر انفعالاتی که ظواهر اشیا را حاصل می آید ، ازظاهری دیگر از راهگذر

~~اذنی الهی که باطن آن ظاهر است، وآن سرابت واثر آن جمعبتت است در آن ظاهر ،

~~نست که، دراین قصههای انببای مذکور خصوصا فصهآعبسی، علیه السلام، لفظ وقول

~~و تقریر من، آن را به گوش تو انداخت وبهسمع تو رسانید.

~~بعنی: هراثری که ازاین انبیای مذکور و صور ایشان درظاهر این عالم ییدا

~~شد ، همه مضاف به اذنی الهی است که باطن ایشان بود از آنیهت مذکور، و آن که هیچ

~~اثری ازظاهری به ظاهری دیگر سرایت نسی کند جز به امری که باطن آن ظاهر است،

~~وبه نسبت با انبیاء آن اثر اذن خاص است، ms490 وبه نسبت با اولیاء امر عام، بنابراین معنی

~~است . ولهذا، هراثری که ازعیسی واز ظاهر قول وفعل ونفخ او صادر شده بود، در

~~ذکر آن، اذنی با آن مقرون داشتند ، تا آن اثرها، همه مضاف به آن جمعبت باشد ،

~~جنان که گفتند : ((واذ یخلق من الطتین کهیئة الطبر باذنی ، فتنفخ فیها، فتکون طبرا

~~باذنی وتبریء الأکمه والابرص باذنی واذ تخرج الموتی1 باذنی" ازیراکه انبیا علیهم

~~السلام ، اهل توقیفند که تصثرفات ایشان براذن خاص، موقوفست، اما اولیا اهل

~~تصر بفند که بر مقتضای حکستی و مصلحخی که درایجاد واظهار اشبا است علی العموم،

~~تتسرف می کنند.

~~بیانی ظاهرتر آنست که : مثلا اگر از کسی به فعل ضرب اثری بهظاهر مضروبی

~~میرسد تا آن مضروب از او منفعل میشوده اگرجه آن ظاهر، مضاف به دست ضاربست،

~~اما بهحققت، مضاف به فکوت بطش است که باطن دست است، وآن نیز به حقیقت

~~مضاف به نفس ضاربست که باطن آن فوتست، وباز آن اثر مضاف به سری وجودیست

~~که باطن نفس است، وباز آن، مضاف به آن جمعبت است که باطن آن سر است ، پس

~~اگر این ضارب، ولی پا نبیه است، آن ضرب را جز به آن جمعیشت، مضاف نمی بیند،

~~الا آن که ولی ، آن را اضافت به مصلختی عام، می کند که در نفس ضرب حاصل است،

~~سهید الدین فرغانی

~~523

~~1 - الإنفعالات: التأثرات.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_669.png)

~~522

~~وآن امر الهی است، واما نبی، نظر هم به مصلحت عمومی می کند، وهم به مصلحت

~~خصوصی وتوجشهی خاص که از آن حضرت جمعیتت ، صادر شود بهسوی او، نظرا

~~الی تلک المصبلحة الخصوصبته ، وآن را اذن الهی می گویند ، پس میگوید که سر آن

~~هسه آنست که دراین فصص مذکور با تو گفتم .

~~وجاء بأسرار الجمیع مفیضها

~~علیناء لهم ختما علی حین فترةا

~~وبیاورد اسرار وحقایق آن جمله معجزات و تأثیرات را که همهآ انبیا، ظاهر کرده بودند

~~آن کسی که ریزاننده و بارانندهآ ms491 آن اسرار وحقیقت آن جمعیتت مذکور است برما،

~~اعنی، مصطفی، صلی الله علیه وسلم، که جامع آنهمه اسرار وآیات ومعجزات واسما

~~وصفاتست، درحالی که بهصورت ختمیتت ببغامبری آمد برزمان فترت و انقطاع وحی،

~~عنی آیات ومعجزات انبباه آثاراسماء الهی است، وبه سیب غلبهآ بعضی اسما برحقیفت

~~شربیخامبری، اثری ومعجزه بی مخصوص به هریک مضاف بود، وچون مصطفی، صلی الله

~~علیه وسلم، جامع حقیقی بود مرجملهآ اسما را بیغلبهی هیچ اسمی برحقیقت او،

~~لاجرم جون به ختسیتت نبوت ظاهر شد درزمان فترت وحی وسستی انقطاع - او

~~جملهآ آن اسرار وآبات ومعجزات را که هسه انبیا داشتند - والزیادة التتی هو القرآن

~~العظیم که ترجمان آن جمعیتت حقیقی است - ، برما ببارانید، وما را از آن جمله واز

~~حقیقت خود باگاهانید.

~~این بیت با ابیاتی چند دیگر بعد ازاین ، به زبان تفرقهآ محض ومنابعت مصطفی،

~~صلی الله علیه وسلم، می گویده تا آنجا که : واهل یلقی الروح باسمی دعوا.

~~وما منهم، الا وقد کان داعبا

~~به قومه للحق ، عن تبعیتة

~~وهیچ کس ازاین انبیا و رسل نبود الاکه دعوت کننده بود، بهسرایت اثر جمعیتت

~~مصطفی، صلی الله علیه وسلتم، دراو مرقوم خودش را بهسوی حق مطلق، از سر

~~تبعیکت اوصلی الله علیه وسلم، ازیراکه داعی حقیقی، من الأزل الی الأبد، اوبود بهحکم

~~مشارق التدراری

~~1 - الفترة : ما بین کل نبیین من الزمان

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_670.png)

~~((کنت نبیا وآدم بین الماء والطین) ای: بین العلم والصورة الطینیکة الآدمیکة، وصورت

~~جمع حقیقی، اوبود، صلی اللهعلیه وسلم، وایشان کالأجزاء والتفاصیل بودند دردعوت

~~وغبره، کما قال، تعالی، (وما ارسلناک الا کافة1 للناس" ودر کافکةآ ناس، منقدمان و

~~متأختران داخل بودند، پس ایشان نواب وخلفای او بوده باشند که به تبعبکت او،

~~خلق را به حق دعوت کردند

~~فعالمنا منهم نبی ، ومن دعا

~~الی الحق* منا قام بالثرسلیکة

~~یس عالم ودانای ما که امتت محمدیم ، صلی الله علیه وسلام، به علوم شریعت و

~~لریقت وحقیقت ، به منزلت نبیی است ازاین ms492 انبیای گذشته، زیراکه نبی، یا مشتق2

~~از نبوتست ، و نباوت غبرمهموز، به معنی شرف وارتفاع، وذلک ما ارتفع من الأرض،

~~یا از انباء مهموز به معنی اخبار، وکیف ماکان، به علم مرتفع باشد ومخبر مرغبر خود

~~را، از حق، اما به معنی امر به تبلیغ ودعوت وعلم به این علوم سه گانه از آن از شروط

~~نبوتست ، که عالم من کل الوجوه کسی باشد که به این مجموع علوم دانا باشد تا اگر

~~اخبار کند اهل هرمرتبهیی را از اسلام وایمان واحسان ، عما هو فیه، اخبار تواند

~~کرد، زیراکه اگر عالم باشد به علم شریعت فحسب، که تعدیل ظاهر اقوال و افعالست

~~درمرتبهی اسلام، او مرآن کس را که درصدد تقویم و تعدیل هیآت نفسانی باشد در

~~مقام ایمان اگر از آن مقام از وی استخباری کند از حقیفت آنش اخبار تنواند کرد،

~~و هم چنین کسی را که مشکلی افتد از حقایق مقام احسان وتمبیز احوال و تجلیات ،

~~درآن مقام این عالم متشرع ، ازاخبار آن قاصر آید، وهم چنین عالم به علوم طریفت

~~فحسب از آن دو علم دیگر واخبار از آن، قاصر آیده وهم چنین عالم به علم حقیقت ،

~~از دقایق یجوز و لایجوز ، که خلق درمقام اسلام به آن مأمورند ومشتعبتدند و بنای

~~سعیدالدین فرغانی

~~525

~~1-س34،ی27

~~2 - الرسلیة: نسبة الی الرسل، ای قام بالرسالة الرسلیة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_671.png)

~~526

~~سلوک برآنست واز علوم طریقت نیز واخبار از آن قاصر باشد، پس چون عالم به یکی

~~ازاین علوم شریعت وطریقت وحقیقت ، دون الآخر من جمیع الوجوه عالم ومرتفع و

~~مخبر نمیتواند بود، لاجرم گفتیم که عالمی ازاین امت محمدی که به این سه علم،

~~دانا باشد وعالم باشد علی الاطلاق ، او بهحکم اخبار مصطفی، صلی الله علیه وسلتم،

~~نبیتی است ازانبیا، کما قال، علیه الصلاة والسلام: "علماء امتتی انبیاء بنی اسرائیل" و

~~هرکس ازما که امت محمدیم ، صلی الله علیه وسلام که به حکم امری و اذنی ازجانب ms493

~~حق، خلق را دعوت کند، او به مقام و منزلت رسولی است از رسل وقایم مقام او دراین

~~امت ، زیرا که رسول آنست که مأمور باشد به دعوت، ومرسل به قوم از برای دعوت

~~بعد ازدانستن این علوم سهگانهآ مذکور بهخلاف نبی که او مرتفع است به این علوم

~~سه گانه ازمیان سایر خلق، ومتعبتد ومأمور به عمل به آنجه میداند، ومخبر مرخلق رام

~~نه به حکم امر بهدعوت ، بل بهحکم عموم رحمت برخلق، پس ازاین جهت ، علمای

~~حقیقی که دراین امتتند ، ایشان به منزلت انببااند، واولیای متمکتن ومشایخ مرشد،

~~بهحکم امر و اذن خاص از قبل حق تعالی، بهحق رسولیتت قیام مینمایند . والله

~~المرشد

~~وعارفثنا ، ف وقتنا ، الأحمدی من،

~~اولی العزم منتهم، آخذه بالعزیمةا

~~وهرکس ازما که امکت ممدیم که او عارف باشد علی الحقیقه بجمیع اسما و صفات

~~دراین وقت ما، وآن عارف حقیقی ، احمدی الستبر باشد به کمال منابعت، و او از

~~خداوندان عزم درست باشد درمتنابعت احمدی وسلوک شریعت وطریفت وحقیقت او،

~~و هیچ مقصد و مطلبش جز تحقثق به حضرت جمع الجمع نباشد ، و حکم هیچ اسمی

~~مشارق التدراری

~~1 - اولی العزم: قیل هم اصحاب الجد والصبر والثبات. وقیل المراد منهم: نوح

~~وابراهیم واسحاق وایوب وموسی وداود وعیسی. ولکن بناءا علی، طریقتنا الحقتة

~~اولوالعزم من الأنبیاء هم الدین لهم الشریعة والکتاب

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_672.png)

~~مانعم این عزم درست او نیاید، آن کس به آن عزم صحیح وحشسن متابعت در آن مقام

~~ومنزلتست که ازایشان اعنی از انبیا ورسل ، کسی که اوملازم وگبرندهآ عزیمت باشد،

~~بعنی قائم مقام اولی العزم من الرسل باشد درتعفثق به این حضرت جمع الجمع المذکور،

~~فمن قوله : وعارفنا، الی قوله: من اولی العزم ، مبتدأه والبافی خبره .

~~وما کان منهم ، معجزآ، صار بمده ،

~~کرامة صتدیق له، او خلیفة

~~و هرچیز از آثار و خوارق عادات که از آن انببا و رسل ، معجزه بود و معجزه اش

~~خواندندی، بعد از متطفی، صلی الله علیه ms494 وسلتم ، آن کرامت کسی است که در مقام

~~صتدیقبت است، با کرامت کسی که خلیفهآ اواست، صلی الله علیه وسلام، دردعوت و

~~تصشرف، وآن کرامت بحقیقت ازجهت مصطفی دادهاند به آن صدیق وخلیفه، ومقام

~~صتدیقیتت آخرین مقامبست از مقامات ولایتی که درنبوت انبیا مندرج نیفند، ومیان

~~این مقام ومقام نبوت حقیقی، هیچ واسطه مقامی دیگر نیست، ولهذا آنجه مصطفی،

~~صلی الله علیه وسلم فرموده که (انا وابو بکر کفرسی رهان1، سبقته فاشبعنی، ولو سبقنی

~~سعیدالدین قرغانی

~~527

~~1 - ازآین حدیث نیز آثار کذب خودنمائی می کند وآنرا درمقابل آییهآ مباهله

~~"انفسنا)) وروایاتی نظیر انا وعای من نور واحد، انا وعلی ابوا هذه الأمة" وغیر این از

~~روایات که عای را ازدیگر صحابه ممتازمی نماید جعل نموده اند. اماکنب این حدیش: اولا

~~کسی که دوران عمر خودرا درجاهلیت وشرک و انواع فجور و در محیطی آکناده از نشرارت

~~گذرانده باشد فطرت بساوک را ازدست میدهد وامور اخلاقی اعم ازمهلکات یا منحجیات

~~از امور تدریجی الحصواند واخلا و روحیات خاص عصر جاعایت بهتدریج در نفوس

~~اعراب مکته اثر گذاشته وآنان را درسلک اشرار قرار داده و زوال این اخلاق نیز

~~به تدریج بو قوع میبیوندد وتبعات آن هرگز ازنفس زائل شدنی نیست وزمینهآ شرارات

~~و رجوع باخلاق خاص جاهلیست دراین نفوس خفته وینهان است، انقلاب بر اعقاب که

~~درآیه مذکوریست انشاره ایست بآنکه نفوس حضرات مستعد نشرارت بود واین محیط با

~~گذشت لااقل یک نسل (اگر مسألهآ توارث را کنار بگذاریم) بهمحیط کاملا سالم ممکن

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_673.png)

~~528

~~لاتکبعته" اشارت به ان عدم وساطت کرد میان مقام صدیقیت1 ومیان مقام نبوت، و در

~~التبدل بوده لذا با گذشت چند سال اعراب بخلق وخوی جاهایتت و اظهر خواص آن

~~که قومسیت باشد رجوع نمودند و حکومت ساده و بی آلایش اسلامی را بهحکومت قومی

~~چناهای درعصرعثمان ومعاوبه ویزید و... مبدل نمودند ودراباس اسلام بفساد برداختند

~~ودربین آنان جبشارانی نظیر معاویه ویزید ودیگر خلفای ms495 اموی وعباسی پیدا شدند که

~~علاوه بر سفاکی وجبشاری و قتداری در نامردی وعهدشکنی وپاگاذاانشتن روی شرافت

~~انسانی، دنیا از بوجودآوردن نظیر آنان تابحال اظهار عجز نموده ایست .

~~اما دلیل کنب این حدیث که العیاذ بالله، پیفمبر فرمود، من چون بربوبکر، سبقت

~~گرفتم، او ازمن تبعیستنمود وای اگر او سبقت گرفته بود، من ازاو (العیاذ بالله) متابعت

~~مینمودم، اگریسبقت و تفشدم زمانی قصد شده بانشد، این دریست نیست، چون بو بکر بحسب

~~زمان مقدم برپیفمبر بود، اگرمراد این باشد که حضرت ختمیمقام بفرماید، من وبوبکر،

~~قبل از بعثت در رتبهآ وأحد از فضیلت وکرامت نفس بودیم ومقام ولایت کلیه را (العیاذ

~~بالله) که مقدمه نبوتست هردو دارا بودیم ولی من دراخذ وحی براو سبقت گرفتم 2!

~~کلیه اکابر تصریح کردهاند این مقام اختصاص بحفیقت حضرت ختمی دارد چون ختم

~~نبوت باید بحسب دائرهآ ولایت بر کلیه انبیاء مقدم باشد. گویا جعل کنندهآ این حدیث،

~~سه حدیث درزمان واحد برای معارضه با حضرت ختمی ولایت جعل کرده ایست :

~~یکی همین حدیث. دوم، حدیث سست چنلمش آور "الوکان بعدی نبی لکان عمر).

~~سوم، "لکل نبی رفیق، ورفیفی عشمان) با این مجعولات خواستهاند جواب از احادیث

~~مسلتم ، مثل : با علی انت منی بمنزله هارون من موسی، انا مدینة العلم وعای بابهم،

~~والحقی مع علی وعلی مع الحف داده باشند.

~~1 - این مقام از مختصتات عترتست علیهم انسلام خصوصا علی علیه السلام ، باین

~~لحاظ ناظم عترت و آل را مقدم داشت لشدة قربهم الی النبی ولذا کان علی منصوصا

~~بالولایة والنیابة وهوالصدیق الأکبر والفاروق الأعظم. لذا شارح علامه وقیصری و

~~قونوی وشیخ اکبر تصریح کردهاند بآنکه کسی خلیفهآ بحق مقام محمدی است که

~~- صحت نسبته الیه -ص - ظاهرا وباطنا . وقداستفاضت عن النبی فی مئآخذهم

~~""الحق مع علی وعلی مع الحق والحق یدور معه حیشما دار) .

~~مشاری الکدرادی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_674.png)

~~قرآن نیز ذکر صدیق مفرونست به ذکر نبیء .

~~پس می گوید : معجزات انبیاء عین کرامت اولیاست ms496 ، لیکن فرق میان معجزه و

~~گرامت بیش از آن نیست که برصاحب معجزه عندالطلب اظهار آن واجبست و جز

~~عند الطلب خود اصلاء اظهار نکند، واما صاحب کرامترا کنمان علی کل حال لازمست،

~~ودرعین حقیقت معجزه و کرامت درتبدیل صور حقایق اشیا از اعیان ایشان هیچ فرقی

~~بینهما نیست، غیر ان النبی مثشترع للعامة مثنکبته للخاصکة ، والولی مشترع

~~للخاصتة ، منبته للعامشة ، فافهم، والله المرشد

~~بعترته استغنت عن الترسل الوری،

~~واصحابه والتتابعین الأئتة

~~به اهل بیت وخاندان مصطفی، صلی الله علیه وسلم، یعنی : به علی، و فرزندان و

~~نسل او ازفاطمه (علیهم السلام)1 ودانستن ایشان، مرابن علوم سهگانهآ مذکور را ، و

~~قیام درمقام دعوت به این سه علم : شریعت وطریفت و حقیقت، وبه صحابةآ محترم و

~~تایعبن، که هماه امامان وبیشوایان خلق بودند، مستغنی شدند خلایق اکنون بعد از عهد

~~مصطفی، صلی الله علیه وسلام، ازبیغامبران مرسل ودعوت وارشاد ایشان ، چه این اهل

~~بیت معظتم وصحابهآ مکترم وتابعین بحق دعوت - کما ینبغی - تمام قیام می نمایند، و

~~هیچج دقیقه بی ازدقایق وحقایق مقام دعوت ، مهمل نمی گذارند ، پس لاجرم خلق

~~که دراین امتنند به ایشان از رسولان گذشته فارغ وبی نیاز شدهاند .

~~وذکر اهل بیت را دراین باب از آن تقدیم کرده است برذکر صحایه، که مقام دعوت

~~حقیقی علی الاطلاق مخصوصست به اولبای محفتق که جامعند مراین علوم سه گانهی

~~مذکور راء وسلسلةآ نسبت اولبا به مصطفی، صلی اللهعلیه وسلتم، من حبث الخرفة والذکر

~~والصحبة علی سبیل المنابعة والتأدب والتخلثق غالبا علی ودوفرزندش به امیر المؤمنین

~~سعیدالدین فرغانی

~~529

~~1-رضی الله عنها وعنهم - رضی الله عنهم -

~~2- لذا مقام صدیقی که بین آن ومقام ختمی نبوت واسطه متصور نمیباشد ،

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_675.png)

~~53

~~حسنین، حسن وحسین ، وفرزندش زین العابدین ، وفرزندش باقر، و فرزندش صادق

~~وفرزندش کاظم، وفرزندش رضا، وهکذا درست1 میشود، وعلوم طریقت و حقیقت

~~غالبا به ایشان ، ظاهر ومنتشر شده است، لاجرم ازاین جهت ایشان را دراین باب تقدیم

~~کرده است، ms497 نه ازبرای میلی به وجهی دیگر، والله المرشد .

~~کراماتهم من بعض ما خصتهم به بما خصتهم من ارث کل2 فضیلة

~~کرامات این عترت وصحابه وخوارق عاداتی که از هریک ظاهر شد، بعضی است

~~از آنجه مصطفی، صلی الله علیه وسلم، ایشان را به آن مخصوص گردانیده بود، صلی الله

~~حصته که هریک را داده بود ازمبراث هرفضیلتی که اورا بوده صلی الله علیه وسلتم،

~~چنان که درحق اهل بیت فرمود: از جمله حدیشی مطکول که رانی تارک فیکم ثقلین ،

~~أولهما کتاب الله فیه الهدی والنور، واهل بیتی، اذکثرکم الله فی اهل بیتی، اذکثر کم الله

~~فی اهل بینی) ودر حق ابوبکر فرمود : ((ما صبة الله فی صدری الا وصببته فی صدر

~~ابی بکر" یعنی: والله1 اعلم ، من الدین والعلم والیقین. ودر حق عمر فرمود : "ان

~~الحق لیبطق علی لسان عمر) ودرحق عثمان فرمود : (که لکل: نبی رفیق ، ورفیقی

~~مشارق التدراری

~~خاتم آنان بحسب ظهور تامشهآ ولایت از اشراط ساعت و قیامتست وحق باسم جامع از

~~مظهر ومشکات ولایت او تجای نماید وعدل عالم را ازاین ناحیه فروگیرد وتمام انبیاء و

~~اولیاء حتی ختم نبوت ازجهت نبوت ازمقام کای او اخذ فیض نمایند عاما وخاصا ،

~~مهدی موعودست که:

~~(بجز مهدی نداند دفع دجسال)

~~1 - واین مسلتم است که هرکس بامامت و ولایت کلیه علی بن موسی - رضا

~~معتقدیست بامامت ائمشهآ بعد ازرضا تا قائم آل محمد به تنصیص رسول ختمی معتقدست.

~~2- اینکه نشارح علامه - اعلی الله مقامه - درمقام نقل حدیث مجعول درحق اولی

~~فرمود: یعنی والله اعلم، من الندین والعلم والیقین، با کمال رندی وزیرکی اشاره فرمود

~~اختصاص بهعلی واهل بیت او که من جهة الخرقة والذکر والصحبة مقدمند برکل، و

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_676.png)

~~عثمان) ودرحق علی - رض - فرمود که : (انا مدینة العلم وعلیء بابها) و(لا فتی الا

~~علی لا سیف الا...) ودرحق عموم صحابه فرمود که : (اصحابی کالنتجوم ، بایتهم

~~افقتدیتم اهتدیتم) .

~~پس چون ازمجموع فضائل خود هریک را به حصتهیی مخصوص ms498 گردانیده بود ،

~~ومیراث داده، لاجرم کرامات ایشان اثری بود از آن حصته که از ایشان ظاهرمیشد

~~بهعدم صحشت این قبیل ازاحادیث ومساشمنبودن این روایات درحق اوای و دومی و

~~سومی. اخبار مأثور درحق اهلبیت یعنی علی و فرزندان او از نسل صدیقهآ کبری

~~فاطمهآ زهرا صلوات الله علیها، باین جهت که پیغمبر درحدیشی که مسلم عندالفریقین

~~است فرمودهاند: خداوند ذریهآ هرکسی را از نسل و صلب او قرارداده و ذریه و

~~فرزندان من را از صلب علی قرار داده ایست ودر حق علی شمین بس .

~~روایاتی که در شأن اهل بیت بمعنائی که ذکر شد وارد شدهاست مورداعتماد عامه

~~وخاصه ایست ولی همین روایات وارد در شأن اولی ودومی وسومی را اتباع بنیامیه

~~و جیره خواران خلفای جور جعل کردهاند برای مقابله با روایاتی که درشان اهل بیت

~~وارد شده ایست وبرخی ازعلمای عامه نیز بمجعولییلت این روایات تصریح کردهاند ،

~~لذا محففان از عر فا مقام وراثت و ولایت کلیهآ مطلفه را خاص علی علیه السلام میدانند

~~وبرطبق مأثورات مسلشمه کثیری از اولیای عرفان که در امامت مشربی غیر مسلاک

~~امامیه دارند، ولایت کلیه را بهعای و یکی از افراد عصمت الی یوم القیامة بر سبیل تجدد

~~امثال، اختصاص دادهاند وبرای دیگران خلافت ظاهری صرف قائلند چه آنکه:

~~(عشف بازان دیگرند و عیش سازان دیگرند

~~آنچه در فرهاد میبینیم درپرویز نیست)

~~باین معنا ناظم وشارح درمواردمتعدد تصریح فرمودهاند وخلافت کلیه را اختصاص

~~بعترت یعنی علی واقطاب از صلب علی و بطن صدیفهآ کبری (اعلیهما السلام) دادهاند

~~از قبیل:

~~وحز بالولا میرات ارفع عارف

~~غدا ممته ایثار تأثیر همسةآ

~~سعیدالدین فرغانی

~~531

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_677.png)

~~532

~~فمن نصرةالدین الحنیفی* ، بعده

~~قتال ابیبکرر، لآل حنیفة

~~بس جن ومقاتلت کردن ابوبکر، رضی الله عنه، مرآل حنیفه را که قببلهآ مسبلمهآ

~~کتذاب ، لعنه الله بودند - وهو مسیلمة بن حبیب بن حنیفة بن لجیم بن صعب بن علی بن

~~بکربن وائل - که آن مقاتلت خالص از ms499 برای دین و نصرت دین مسلمانی بود نه از برای

~~عصببتت نفسانی وطلب جاهی و حظتی از حظوظ دنیوی، واین طلب نصرت دین ،

~~خالصا مخلصا ، ومقاتلت او کرامتی بود که ازاو ظاهر شد از آثار فضایل مصطفی ،

~~صلی الله علیه وسلام، که بهطریق ارث بهوی رسیده بود. والله المرشد.

~~وساریقة ، الجاه للجبل النتدا6 من عثمرره والدار غیرقریبة

~~و ساریه که یکی از سروران لشکر عمر، رضیالله عنه، که به عراق، فرستاده بود

~~چون نزدیک نهاوند، کفار بروی ولشکر وی، کمین کرده بودند در وادیی، واو با

~~لشکر خود از آنجا گذر میکرد، غافل از این کمین ایشان و امیر المؤمنین عمر، رضی الله

~~عنه، درمدینه بود، روز جمعه برمنبر خطبه میخواند که در اثنای خطبه ، آن کمین

~~کفتار برساریه ولشکر وی و گذشتن ساریه برایشان، غافل از آن کمین کردن ، برعمر،

~~رضی الله عنه، منکشف شد، ودر آن مبان خطبه، ندا کرد2 که : یا ساریة، الجبل الجبل،

~~یعنی: ((الجأ الی الجبل واحذر غدر الکفتار وکمینهم علیک" تا آن ندای عمر، رضی الله

~~عنه، مراین ساریه ولشکر اورا به کوه، بناه داد، با آن که مکان نزدیک نبود که رؤیت

~~مشارق التدرادی

~~1 - مقاتله با مسیمله بدستور صحابه ازجمله ابوبکر واقع شد واین فضیلت اولا

~~اختصاص دارد بآنهائی که مباشرة محتاربت نمودند واین مسلم ایست که قدرت

~~لشکریان مسلمان بمراتب بیشتر از قشوت عسکر مسیلمه بود واین ورانت بهر مسلمانی

~~که لسانا وعملا حف را نصرت نمایند صحمت نسبت دارد و فضیلت خاص بشمارنمبرود.

~~2 - این روایت را مققان ازعامشه ومحتدثان آزیسنت وجماعت از احادیث موضوعه

~~که درعصر معاویه، درمقابل روایات دالهآ بر فضائل اهل بیت، علی واولاده، جعل ووضع

~~کردهاند شمردهاند

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_678.png)

~~عمر، رضی الله عنه، مرساریه وکمین کفار را، درعادت معهود خلق، ممکن بودی، پس

~~جون مسافت میان مدینه ونهاوند، عظیم دوربوده ودیدن عمر وشنوانیدن ندای خوده

~~مرساریه راء با ابن بصد مسافت، ازکرامات عمر، رضی الله عنه، ms500 بود، واثر ورائت

~~مصطفی، صلی الله علیه وسلم، وسرایت جمعیتت او درعمر، رضی الله عنه

~~ولم یشتغل عثمان عن ورده، وقد ادار علیه القوم کأس المنیتة

~~واز کرامات عثمان بود نیزه رضی الله عنه، واثر وراثت او از مصطفی، صلی الله علیه

~~وسلم ، وسرابت جمعبتت او، صلی الله علیه " در وی، آن کمال اشتغال و استغراق او

~~درقرائت فرآن و ادای وظیفه بی که اورا بود از آن، دروقتی که آن سفهای قوم1 بر

~~وی خروج کردند، وازبام سرای او، فرود آمدند، قدح شراب مر را بروی و نفس

~~وقوا ومزاج مبارک وی، گردان کردند، واورا بهضربتهای بی محابا ، میزدند ، و

~~میکشتند، واو، البته از آن ورد خود وقراءت فرآن، به دفع و ردع آن سفها، مشغول

~~نشد، واز آن ورد فرآن خود، اعراض نکرد، تا آنگاه که تمام جان مبارک تسلیم کرد

~~وآن تسلیم اوهم بنا برعلم اوبود بهحلول اجل او واین جمله کرامت واثر ورائت او

~~سعیدالدین فرغانی

~~533

~~1 - آنها سفهای قوم نبودند ، بل که آنها ازاکابر مسلمانان بودند که از ظلم عمال

~~عثمان و اولاد امیه واقوام عثمان بتنگ آمدند ولی دیر این جنبش وانقلاب عمیق و

~~اصیل نتیجه داد ومنشأ ظلم ازبین رفت، چون خلافت این عرب سفیه دنیای اسلاع را

~~بفساد کشید وقومیست عربی ونزادپرستی مخصوص جاهلیست، جای تساوی حقوق

~~"برادری وبرابری مخصوص اسلام را گرفت ونتیجهآ خلافت چندسانهآ مردضعیف النفس

~~که عمدهآ هم2 او شکمش بود ازبیت المال مسلمین بنیامیسه ودیگر متجاوزان آز صحارهآ

~~اوثروتهای هنگفتی بدیست آوردند وبه تدریج اجتماع اجلاف عرب در سقیفهآ بنی ساعده

~~نتیجهآ خود را ظاهر بساخت ومعاوبه و بزید ودیگر عناصر نایاک نتیجهآ مستقیم خلافت

~~عشمان بکلی معنویشت اسلام را بباد فنا دادنده بیجهت نبود که حضرت رسول در

~~اواخر زندگی ظاهری فرمود: درخواب مشاهده نمودم که میمونها ازمنبر من بالا

~~میروند. بعد از این رؤیا دیگر خنده برلبان مبارک حضرتش ظاهر نشد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_679.png)

~~534 ms501

~~بود از فضیلت ثبات و وقار وتوجثه تمام بحق وتسلیم ورضا، تحت مجاری الأقدار که

~~از مصطفی، صلی الله علبه وسلتم ، بهوی رسبده بود .

~~واوضح بالتتأویل ما کان مثشکلاء

~~علی ، بعلم ناله بالوصیکة

~~وآن که بیدا ورشن کردا علی "(علیه السلام" به تأویل آنچه مشکل وپوشیده بود

~~از معنی ومراد فرآن وحدیث ، برغبر او ازصحابه، خصوصا برعمر، رضی الله عنه، جنان

~~که در آن معرض، عمرء رضی الله عنه، فرمود که : "لو لا علی* لهلک عمر" و به آن که

~~بیان و تفسیر آن مشکلات را مننعترض گشته بود به علمی که بهوی میراث رسیده بود

~~از مصطفی، صلی الله علیه وسلم، به وصیتنی که ازجهت وی فرموده بود که : ((انسی

~~تارک فیکم الثقلین، کتابالله واهل بیتی ؛ اذکرکم الله فی اهل بیتی" وبه آن که فرمود

~~که : (یا علی، انت منتی بمنزلة هارون من موسی، غیر اتته لا نبی بعدی) وبه آن چه

~~گفت که : ((انا مدینة العلم وعلی بابها) پس آن علم وبیان حق وارشاد خلق هم، اثر

~~وراثت او بود از مصطفی، صلی الله علیه وسلسم، در دعوت وغبره، واثر سرایت جمعیت

~~او، در وی، والله المرشد .

~~وسائرهم مثل النشجوم، من اقتدی

~~بأیتهم منه اهندی بالتتصیحة

~~و جملهآ صحابه که بهحکم نص حدیث2 مصطفی، صلیاللهعلیه وسلتم ، که :

~~مشارق الشدرادفی

~~1- درنسخهآ اصل ونسخهیی که کاتب سنی آن را نوشته - کلمهآ - علیه السلام-

~~موچود ایست.

~~2 - ازطرق عامه منقولست "مشل اهل بیتی کسفینة نوح ، من رکب فیها نجی ومن

~~اعرض عنها هلک) ونیزمرویست ازطرق سنت وجماعت1... اهل بیتی آمان لأهل الأرض)

~~واما ماورد عنهم: "اصحابی کالنشجوم بأیهم اقتدیتم، اهتدیتم) درمقابل همین مضمون

~~که در شأن اهل عصمت وارد شده است وضع کردهاند، واثر وضع از آن هویداست

~~چون درصحابه فاسدترین و خونخوارترین مردم نیز وجود دارد و فیهم الثزانی و الشارب

~~للخمر والوضتاع والکناب بالاتفاق

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_680.png)

~~"اصحابی کالنشجوم ، بأیتهم اقتدیتم اهتدیتم" هم چون ستارگان روشنند که هرکسی

~~که درظلمت شبهای ms502 بدعت وضلالت، افتدا ومنابعت کند به هر کدام از بزرگ و خرد

~~ایشان که باشد وبه افعال واقوال وسیری که ازهربک منقولست ، آن کس البته راه

~~راست بابد بهحق ازهریک ازایشان ، وبه واسطهآ منابعت هربک به نصیختی که ایشان

~~کرده اند خلق راء قولا وفعلا، واز سبر ایشان، درافواه مذکور است و در کتب

~~مسطور.

~~وللاولیاء المؤمنین به ، ولم

~~یروه اجتبا قرب لقرب الأختوة

~~ومر اولبای امثت اورا که بهوی، اعنی مصطفی، صلی الله علیه وسلام، وبه آذچه ازوی

~~و اخلاق و اوصاف وی منقولست ، مؤمن، اعنی: منخلتق و متکصفند ، و به آنجیه او

~~دعوت کرده است بالقلب و القالب مقبل با آن که ظاهرا در این نشآت حستی او را

~~ندیدهاند ایشانرا برگزیدگی قربی معنویست به او ، ازجهت آن فربی که به اختوت

~~ایشان را ثابتست به اثبات او، صلی الله علبه، در آن حدیث که : ((واشوفاه الی لقاء

~~اخوانی، قیل: یا رسول الله ، السنا اخوانک ؛ قال: لا، اتتم اصحابی، واخوانی الدین

~~بأتون1 بعدی، آمنوا بی، لم یرونی ..." پس ایشان را به کمال ایمان وحسن متابعت

~~او فی الغببة ، مزید قربی ثابنست به آن اختوت مذکور

~~وقربهم معنی له ، کأشتیافه لهم صورة ، فاعجب لحضرة غیبة

~~وقرب ایشان بهحضرت وی، صلی الله علیه وسلم، به طریق معنی ثاینست، هم چنان که

~~آرزومندی واشتباق وی بهسوی این اولیای کامل الابمان والمتابعة، ازراه صورتست،

~~سعیدالدین فرنانی

~~525

~~1 - من اولاد الأعاجم الذین اقبلوا علی ذریشته واعرضوا عن اعدائهم، چون متابعت از

~~باب مدینهآ علم او علی واهل بیت او ومعرفت بمقام آنان و انتصار ازحقوق آن بزرگواران

~~از خواص اولاد عجم است. عرب بلاحساب وبینهایت باهلبیت او ظلم نمود و عجم

~~بلا حد ونهایةآ باهل بیت او عشق ورزید. حضرت ختمی مقام موقعی که بین اصحاب

~~عقد اخوت برقرار نمود، عای را به برادری خویش مفتخر فرمود.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_681.png)

~~52

~~پس عجب دار ازحضوری که عین غبب است .

~~قوله : له ولهم، ms503 ای : الیه والبهم .

~~یعنی: چون قرب منبیءاست از حضور و اشتیاق مؤذن بهغببت ، پس شخصی

~~واحدا هم حاضر، وهم غایب نباشده الا ازعجایب. واما اشتیاق اینجا به معنی شوقست،

~~وشرف این اولبا به آن قرب اختوت اثر سرایت وظهور حکم آن جمعیگت حقیقی است

~~بهحکم کمال منابعت وتحفشق اولیا بهصفات واخلاق او، صلی اللهعلیه وسلم، درایشان،

~~وچون به کمال اطلاع آن اثر وحکم جمعبت خود رابه واسطةآ مناسبت ایشان با او به

~~کال مننابعت درایشان مشاهدت فرموده ودرصور ایشان ساری بافت، لاجرم، باعث

~~شوفی ازاو بهسوی ابشان سربرزد، شوق الکل الی اجزائه، ومیل الجمل الی صور

~~تفاصیله. واز آن عبارت : "واشوقاه الی لقاء اخوانی" آمد.

~~تا اینجا تقریر اببات به لسان تفرفه ومنابعت مصطفی بوده صلی الله علیه وسلتم، و

~~بعد ازاین باز بهزبان جمع محمدی، صلی الله علیه وسلتم، تقریر می کند که ، متقتدمان

~~از انبیا ومنتأختران از اولبای صاحب دعوت، همه به من واسم من که صاحب این مقام

~~جمعم، دعوت کردند2.

~~وأهل تلقتی الثروح باسمی ، دعوا الی

~~سبیلی ، وحجثوا الملحدین بحجکنی2

~~مشارق التدراری

~~1-بک شخص واحد-خ -(س 12): صلوات الله وسلامه علیه. م.

~~"اهرگز حدیث شاهد وغائب شنیدهئی

~~من درمیان جمع، دام جای دیگراست)

~~2 - ولا یبعد که ابن بلسان خاتم ولایت محمدیه باشد، ازباب آنکه ختم ولابت

~~محمدیه منبع ومعدن اخذ علوم ومعارف وحقایق واصله باولیاء و انبیاست لذا در

~~فصوص فرموده ایست : جمیع انبیاء ازباطن مقام خاتم ولایت محمدیه اخذ معارف

~~نمودهاند واز فیض او امداد بموجودات میرسده لذا از حقیقت علوی بحسب باطن ولایت

~~به بسر الانبیاء والأولیاء وسید العالم وسر العالمین تعبیر نموده است :

~~(بسر دوجهان حمله زییدا وزینهان

~~شمس الحق تبریزکه بنمود علیبود)

~~2 - حجتوا: غلبوابالحجتة والبرهان . الملحد : العادل عن الحق، الحد عن الدین .

~~مال وعدل عنه .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_682.png)

~~وجماعتی که اهل آن بودند که وحی را از روح الأمین تلقی نمودند و به کمال قابلیت

~~و استعداد آن وحی را به قبول ms504 پیش باز آمدند .

~~یعنی : انبیا ((علیهم السلام" واصحاب دعوت بهحق ، جمله بهقوت سرایت اسمی

~~از اسمای من که بدان متحقتقم وجزوی از اجزای حقیقت جمعیگت منست در ایشان و

~~غلبه حکمی از احکام آن اسم برحقیقت وحال ومقام ایشان واز حیشیگت آن اسم، خلق

~~را بهسوی راه راست من دعوت کردند، وغلبه کردند جمله منکران را به فکوت حجکت

~~وسرایت بیان من درایشان .

~~وکلهم عن سبق معنای ، دایر

~~بدائرتی، او وارد من شریعتی

~~وجملهآ این انببا واهل دعوت وحقایق ومقامات ایشان ، دائرند گرد دایرهآ حقیفت من

~~ومقام جمعبتت من، ازراه آن که معنی وحقیقت من که حقیفة الحقایق و برزخیشت کبری

~~وجمعیتت اعلیست، برحقایق معانی ایشان که دربرزخبکت ثانی الوهی واقعند، دراصل

~~سابق بوده ونقط حقایق ایشان ازدایرهآ من که محبط است ازوجهی ومرکز است از

~~وجهی، منتشی شدهاست، وهمه به من ثابت ودایرند گرد دایرهآ حقیقت من، با واردند

~~وآبخورنده ازمشرب وشریعت حقیقت این جمعیتت حقیقی من وشرابع ایشان، اجزا

~~وتفاصبل جزئی شریعت کلی منست. ابن ابیات همه، زبان جمع محمدی است .

~~وانی، وان کنت ابن آدم، صورة،

~~فلی منه معنی شاهد بأبتوتی1

~~ومن اگر چند ازروی صورت ، فرزند وجزو آدم2 بودم، علیه السلام ، لیکن در من

~~سعیدالدین قرغائی

~~57

~~1 - بأبوتی: ای بأوتی لآدم ، باعتبار وجوده الجمعی الإلهی المتحقق باسم الأعظم .

~~2- یعنی: این تعیسن جزئی من از روی ضرورت توالدو تناسل و حصول کثرت

~~فردی ازناحیه ماده وایستعداد، از آدم ابوالبشر متولدست، لیکن معنی حقیفت انسانی

~~درآدم که نقطهآ تمامی کمالی او همین تعین است، شاهدی فصیح وگویاست برثبوت

~~ابوت آن تعیسن. وقیل نظما :

~~(من بظاهر گرچه ، زآدم زادهام

~~لیک معنا، جد جد5 ، افتادهام)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_683.png)

~~538

~~معنییی است، و آن معنی، جمعیگت حقیقی است که گواه منست برپدری من مرآدم را.

~~یعنی: اگرچه تعیشن این صورت مزاجی عنصری مرا اصل وپدر آدم است، اما

~~ازدوجهت و دومعنی، من پدر واصل آدمم:

~~بکی آن که حقیقت آدم غیر ms505 آن برزخبتت ثانی الوهی - میان علم و وجود که

~~صورت حضرتست - نبوده است، بجنان که گفتند که : خلق الله آدم علی صورته . واما

~~حفیقت من ، آن حقیقة الحقایق ، و برزخیتت اول اکبر است میان احدیثت ذات و

~~واحدیثت او، وآن برزخینت اول وحقیقة الحقایق اصل ومنشأ این برزخیت ثانی است

~~بما اشتملت علیه، پس من ازاین جهت پدر او بوده باشم .

~~واما جهت ومعنی دوم که گواهست بربدری من آدم را، آنست که، روح و نفس

~~ناطقه ومثدبتر این صورت آدم، نفس کل ولوح المحفوظ و روح مضافست، اما روح

~~ونقس ناطقه ومثدبتر این صورت اجمالی عنصری من، روح اعظم وقلم آعلی است، کما

~~قبل : ((والذی نفس محمده بیده) وما فی یدالکاتب الخالق، غبر القلم وروح اعظم ،

~~اصل ومنشأ وجود نفس کل ولوح المحفوظست، لاجرم ازجهت این معنی دیگر که مرا

~~است من پدر آدمم ازروی معنی، اگرچه او پدر منست، ازروی صورت.

~~ونفسی عن حجر التجلی، برشتدها،

~~تخلکت، وفی حجر التکجلسی تربکت1

~~و نفس یگانهآ من ازقید حجر ومنع از کمال اطلاق درجمیع تصشرفات در عالم که ازجهت

~~آن تا بهرشد تحقشق به کمالات اسمائی، تمام منحلتی و آراسته شدی از آن تصشرفات

~~واطلاق در آن ممنوع ومحجور علبه بودی، اکنون تمام خالی شد و بازرست، ازیراکه

~~به حصول تجلی ذاتی جمعی کمالی، ایناس رشد حقیقیاش حاصل گشت ، ودر کنار

~~این تجلتی ذاتی تربیت تمام یافت وبزرگ کامل گشت .

~~یعنی : چنان که طفل یتیم مادام که هنوز حاکم شرع از وی ایناس رشد عقل و

~~مشارقی الکدراری

~~1 - الحجر، بالفتح : المنع، رشدها: هداها. الحجر، بالکسرة الحضن .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_684.png)

~~تصشرفات عافلانه نکرده است ، او را میفرماید تا به آن رشد و آداب شرعی و عقلی

~~متحلتی شود، ودر اثنای زمان این تحلتی اورا از کمال تصرف درمال خود حجر و

~~منع میکند ، وچون تمام عقل اورا دریابد، آنگاه آن حجر وقید ازاو زایل گرداند ،

~~و مالش را بهوی بسبارده تا ms506 درتصرفات مطلق العنان شود، هم چنین مادام که سالک

~~در تحلبةآ نفس است اولا، به تخلشق به اخلاق وآداب طریقت ، وثانبآء بسیر درمراتب

~~اسماء وتحفق به هراسمی کلی که رشد او به این همه منعلشق وموفوفست، او هنوز

~~به بسبت با کامل بالغ طفل راهست، واز تصرفات واظهار آثار وعلوم واسرار وکرامات

~~محجورة علیه است از قبل حاکم کامل، تا آنگاه که به مفام کمال رسده حینئذ رشد

~~حقیقی تجلتی ذاتی ازاو ایناس کنند، و آن حجر ازاو بردارند.

~~پس میگوید: که چون من به این مقام کمال رسیدهام، نفس من از آن حجر

~~تحلی بهرشد درمقام طریقت وحقیقت خلاص یافته است، ودر کنار تجلشی ذاتی پرورده

~~شده، ، واینک اظهار آثار واسرار را به آن کمال تصشرف منصدی گشته است .

~~وفی المهد حزبی الأنبیاء ، وفی العنا صر لوحی المحفوظ ، والفتحسورتی

~~وهنوز در گاهواره طفل بودم که سرور انبیا بودم، وهمهآ انبیا قوم وتبع من بودند،

~~وهنوز این حفیفت صورت مزاجی من درارکان وعناصر بود به ترکبب مولدات ، تا

~~پیوسته که لوح حقیفت من به کمال استعداد وقابلیت ازجمبع نقوش نفایص وظهور

~~به صور انحرافات روحانی وطبیعی مصون و محفوظ بود، و سورهآ فتح و آیت (لیغفرلک

~~الله ما تقکدم من ذنبک وما تأختر ..." الی آخرالآیات ، به من مخصوص بود .

~~بعنی : اگر عبسی، علیه السلام، در مهند بود که ازنبوت خود نشانداد و گفت :

~~((انی عبدالله آتانی الکتاب وجعلنی نببسنا" من نیز آنگاه که در مهد بودم سرور انبیا

~~بودم، بل که پیش از آن جنان که گفتم : "کنت نبیا وآدم بین الماء والطبن) و (آدم

~~شتعیدالدین قرفانی

~~526

~~1 - الفتبح : الإنکشاف لأمر مفلق. وفی عناصر لوحی ..

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_685.png)

~~540

~~ومن دونه تحت لوائی بوم القبامة) فالآخر هو عبن الأول .

~~قوله : (وفی العناصر لوحی المحفوظ ... یعنی : هرحقیقتی وحصتة) وجودی که

~~به آن حقیقت درمرتبهآ ارواح، تعیشن بافت، بعد از آن ازجهت تعیشن مزاجی که مظهر

~~آن حقبقت خواهدشد، آن حصهآ ms507 وجودی درمراتب سماوات سبر می کند تا به عناصر

~~وبه صورت قطرات آبی وذرات خاکی وهوائی ظاهر میشود ، اگر آن حقیقت سیر

~~کامل ووجود سایر اناسی است نا نقل کردن از عناصر به مولدات، بارها درصدد تعویقات

~~تعویقات میافتد ، وگاه از صورت آب به صورت هوا، و گاه به صورت آتش، متغیثر

~~ومتبتدل میشوده نا بعد ازمدتهای بسیار به مولتدات، نقل میکند، وبه صورتی معدنی

~~یا نباتی یا حبوانی، ظاهر می گردد، و آنجا نیز در معرض تعویغات بی شمار میافتد،

~~گاه ازمرتبهآ حبوانبتت به معدن ونبات نزول میکند، وگاه ازمعدن بهحبوان وهلتم

~~جترا ، تا بعد اززمان بسبار درصورت غذایی به مادر وپدر آن انسان رسد، آنجا نیز

~~هه درصدد تعویقات بسبار است، وهرحکمی از آن قبود واحکام تعویفات ، قیدی

~~عظیم می باشد مرسالک را، وسبب ظهور وتلبشس اومیشود به صور نقایص و انحرافات

~~بیشمار، واختباجش میافند در ازالت آن قیود به مجاهدات وریاضات بسبار .

~~اما اگر آن حقیفت وحصتهآ وجودی کاملی میباشد، یا آن تعویقات کمترمی باشد،

~~باخود به کلتی هبج تعویقی نسی افتد که موجب قید وحجابی شود مراورا، واحدی؟

~~السیر درجمیع مراتب سیر ومرور میکند، واز عناصر به مولتدات بی قیدی زود نقل

~~می کند ، و زود غذا میشود، ودر صلب وتربیت مادر وبدر زود به نطفه مستحیل

~~می گردد، وبه آن صورت انسان کامل حقیقی ظاهر می گردد، لاجرم، چون او دراین

~~عناصر ومولتدات ازاین قیود، وظهور بهصور نقص وانحراف و رذالت ، مصون و

~~محفوظ بوده است، اکنون هر فعلی وقولی و حرکتی و سکنتی که از او صدور مییابد،

~~همه به صور کمالات ومکمثلات ذات او ببدا میشود.

~~پس می گوید : که آنگاه که لوح حقیقت وجود من در عناصر بود از جملهآ احکام

~~متسارق الشدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_686.png)

~~آن تعویقات که مستلزم ظهور بهصورت نقص و انحراف شدی محفوظ بود ، لاجرم

~~جون به این صورت عنصری مزاجی انسانی ، ظاهر شدم، یه صورت کمال پیدا گشتم، ms508

~~وحکم سروری وختمیتت انبیا که حقیقت مرا دراول ثایت بوده بوده دراین مبدا

~~ظهور به صورت مزاجی انسانی من آن جمله برمن بیدا گشت، وآنرا بدانستم، لیکن

~~ظهور آن حکم به نسبت با مدعنگوان متأخر افتاد، وخروج من نیز از احکام غلبهآ

~~اطراف ، که ذنب کنابت از آنست ، وسورهآ فتح، بربیان آن مقصور، همان گاه درحق

~~من متعیگن شده بود، ومرا از آن معلوم گشته، لیکن نزول وظهورش به نسبت با امتت

~~وانباع، درتأخبر افتاده بود.

~~ختمت بشرعی الموضحی کل2 شرعةا

~~وقبل فصالی، دون تکلیف ظاهری ،

~~قوله : الموضحی ، اسم فاعل بالاضافة اللفظیتة ، واللام والألف فیه للتعریف ،

~~ومعناه : بشرعی الذی هو موضح لی ولأمری ووصولی الی ربسی .

~~وپیش از فصال وشیر بازکردن من درحال طفولیتت، و پیشترک از آن که به مبلغ

~~سنشی رسیدمی که ظاهر صورت من به تکلیفات اوامر ونواهی، مطالب شدی، یا نزد

~~آن وقت صبی ختم کردم به شریعت کامل جامع شامل خودم که پیداکننده و بیان کننده

~~حال ومقام وعلوم واسرار واخلاق وآثار منست مرهرشریعتی راکه بیش ازمن بود،

~~ازیراکه این شریعت من، صورت جمع شامل وفذلکه وسر جمله وحاصل جملهآ شرایع

~~است، وشرایع دیگر صور اجزا وتفاصیل جزئی اوبود، لاجرم همه بروی ختم شد .

~~یعنی : جون همهآ حقایق عالم، اجزای حقیقت من بودنده واین حفیفت من ، اول

~~بدصورت تفصبل عالم ظاهر شد ازحبشتت برزخیتت ومرتبهآ الوهت، تا کلبات تفصیل

~~این حقیقت، بل اغلب جزئیات اونیز که صور اجناس وانواع وبعضی اشخاص عالمند،

~~هریک به کمال خصوصی خود تحقثق یافتند، و بعد از آن، از راهگذر صورت جمعیت

~~سعیدالدین فرغانی

~~52)

~~1 - فصالی: فطامی. الموضحی: ارادالموضح ای. الشرعة: الشریعة (بس 2): آن تکم

~~برمن ...م

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_687.png)

~~522

~~آدم ودیگر کاملان که مظاهر آن جمعیتت کمالی الوهی بودند، هریک از آن حقایق

~~کلتی که اجزای حقیقت من بودند به کمالات جمعیتتی که به مرتبت الوهت تعلثق

~~داشت، پیوستند، وهرکاملی میزانی مرآن کمالات جمعی را پیدا کرد که آن ms509 میزان

~~عین شریعت اواست، تا آنگاه که نوبت به تخمیر این صورت عنصری من که صورت

~~محمدی است، صلوات الله علبه، رسبدن آن حقیقت من ، من حیث تفاصبلها واجزائهاء

~~به کمالات جمعی وخصوصی که، من حیث مرتبة جمعیتة الألوهیتة ، ایشان را بود تمام

~~رسبدند1 وجون ابن صورت عنصری محمدی من متعبتن شد، مرآن حقیفت مرا من

~~حبث اصلها وباطن برزخبتتها الکبری، مظهری حقیقی پیدا گشت، ومیزانی کمالی2 و

~~ضابطی احدی جمعی اعندالی مرافعال واقوال وحرکات وسکنات این صورت و مظهر

~~حقیقی را با او همراه آمده تا هرحرکتی وسکنتی که در اوان طفولیتت وزمان صبی،

~~آزاین صورت من ، صادر میشد ، همه بروفق آن میزان بود ، و هیچچیز بیرون آن

~~مبزان ازاین صورت من ظاهر نشد، وجنان که این حقیقت من، کل وجامع حقایق همهآ

~~سابقان بود از انبیا و رسل کامل، هم چنین این ضابط ومیزان من جامع وشامل همهآ

~~موازین وشرایع ایشان آمد، و آذهمه موازین جزئی، براین میزان کلی که با حقیقت

~~من همراه بود، ختم شد، لیکن مبدأ ظهورحکم این میزان که شریعت منست، به نسبت

~~با امکت من بهصورتفرآن، بعد ازجهل سال بود، ودرمدت بیست وسه سال، ظهورش

~~تمام شد ، پس من هنوز بهسن فصال و بلوغ من حیث العاده نرسیده بودم ، که آن

~~مبزان من برمن ظاهر شده بوده وهمهآ موازین سایق براو ختم شدد، وهمه حرکات

~~وسکنات من بروفق آن میزان ظاهر میشد . والله المرشد.

~~وهم والألی قالوا بقولهم علی

~~صراطی، لم یعدوا مواطیء مشیتتی

~~مشارقی التدراری

~~1- برسیدند -خ -.

~~2 - بکمالی -خ -

~~3 - صراطی طریفتی لم یعدواء لم یتجاوزوا. فی بعض النسخ: فهم و...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_688.png)

~~الألی ، جمع لا واحد له من لفظه ، معناه : الذین .

~~واین انببای گذشته وکسانی نیز که قائل بودند بقول ایشان از افرار به توحبد و

~~اثبات نبوت و اعتقاد به حشر و نشر وامثال آن، چون هریک را در رجوع به معاد از

~~شرعی و طریفی گریزنیست، وجملهآ شرایع ms510 وطرایق اهل دعوت وهدایت با عین شریعت

~~منست، اکنون تا پیش ازاین همجو اجزا وتفاصیل این شریعت وطریقت من بودکه من

~~درنزول ازحیثیتت مرتبهآ الوهت بهصورت تفصیل ورجوع به همین مرتبهی الوهیت

~~از حیشیگت صورت جمعیگت انسانی برهرمرتبهیی برآن طرق وسطی گذشته بودم ، و

~~اثری اعندالی درهرمرتبه بی از شریعت حقیقی خودم که میزان حاق* وسط واعتدال

~~حقیقی منست، وبا آن باطن حقیقت من همراه بود گذاشته ، پس لاجرم این انبیای

~~سابق و اولیای لاحق، همه براثر این صراط مستقیم وسطای اعتدالی منند، وازمواضع،

~~پی سیر قدم من که اثر آن وسط اعتدالی حقیقی شریعت منست درهرمرتبهیی و هر

~~مقامی وحرکتی وسکنتی، البته تجاوز نکردند، چه شرایع وطرایق سابق نیز اثری و

~~صورتی ازابن وسطبتت وعدالت شریعت من بوده که میزان حرکات وسکنات ایشان

~~شده بوده وبهصورت شریعت ایشان ظاهر گشته، وایشان را به آن مرتبةآ جمع الوهت

~~رسانیده، ولاحقان، خود، همه بر آثارقدم و شریعت من میروند، و از آن تجاوز نمی کنند.

~~فیمن الثدعاة الستابقین الی عن

~~یمینی، ویبسر التااحقین بیسرتی

~~پس پسمن وبرکت وبیروزی وظغر انبیای سابق برمرادات تحقق به کمال وجمعبت

~~هریک دررجوع به حضرت من، اثری از یمین روحانیتت من بود، که برروحانیگت همه

~~سابق بود، وبههمه ارواح و روحانیشت سابقان، اثسری از کمالیتت وجمعبتت روح

~~اعظم من که قلم أعلی است واصل وکل همه ارواح است، وهمه فرع وجزء و تبع

~~سعیدالدین فرغانی

~~543

~~1- فی بعض النسخ: الیء فی، بدل عن الیمن: البرکة. الیسرة ضد العسر، الضیق.

~~بسرتی: ناحیة یساری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_689.png)

~~544

~~اویند، برسید، تا به حکم آن تبعیتت از وی، یمن وبرکت وهدایت وجمعیکت یافتند ،

~~وبا آن کمال وجمعیکت، به دعوت و تکمیل خلایق شتافتند، و آسایش و آسانی اولیای

~~لاحق درسیر وسلوک برمحجتة بیضای شریعت جامع وشامل من، به واسطهآ یسار

~~مزاج وطبیعت وجسمانیتت من به ایشان رسید، جه این صورت عنصری جسمانی من که

~~مظهر کمال جمعیکت حقیقی منست، ازصورتهای ms511 آن انبیا ورسل سابق منأخر افتاده

~~بود، وازاین جهت، جمعیگت او کاملتر وشاملتر بود ، واین شریعت جامع شامل من

~~مبزان عدالت و وحدت حقبقت ابن صورت عنصری وحرکات وسکنات وهیآت نقسانی

~~وجسمانی اواست، واین لاحقان ازاولیای متمکتن راسخ، به این مقام کمال ودعوت،

~~جز به واسطهآ منابعت من وشریعت من، نرسیدند. پس راحت و آسایش هدایت و آسانی

~~ابیشان دردعوت وسبر وسلوک وغبر آن، از یسار من، اعنی: از این صورت عنصری

~~من وکمال متابعت او وملازمت شریعت من که میزان وترجمان عدالت این صورتست،

~~میستر شد.

~~ولا تحسبن" الأمر عنشی خارجا،

~~فما ساد الا داخل فی عثبودتی

~~و میندار و گمان مبر مراین کار و کارستان وجود وایجاد عالم وعالمیان و کار نبوت

~~ودعوت را که هیچجیزی از آن ازمن وحفیقت جمعیگت وکمال احاطت حقیقت من

~~خارج تواند بود ، چه هیچ کس ازاین انبیا واولیا، به بزرگی و سیادت و هدایت و

~~سعادث نبوت ورسالت ومقام تمکبن ودعوت نرسید، الا آن که او داخل بود در

~~بندگینمودن وخضوع وخشوع نمودن مرحقیقت مرا بالذات والطکبع لا بالعرض

~~والنکلیف ، ازیراکه حقبقت من ، کل5 همه بود، وحقایق ایشان اجزای تفصیلی

~~حقیقت من بودند، وخضوع وخشوع وبندگی نمودن و گردن نهادن جزء مرکل خود

~~را، بالذات والطبعست لا بالعرض والتکلشف، لیکن هرکس که علمش به حقیقت کلیت

~~من وجزیبتت خودش تمامتر بود، ولکمال قابلبتته، دخول وی در عبودت من که

~~خضوع وخشوع ذاتیست، کاملتربود، وحینئذ سعادت وسیادت او به نبوت و رسالت،

~~مشارقی الشدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_690.png)

~~وتحقق به مقام تمکین ودعوت، کاملتربود. فصح" قوله: (فماساد الا داخل فی عبودتی).

~~شهوده ، ولم تثعهد عثهود بذمقةا

~~ولو لای لم یوجد وجود، ولم یکن

~~واگر من نبودمی، وحقیقت من که آن برزخبتت کبرا است وآییبنهآ آن تجلی احدی

~~جمعی است که حکم مبدگیتت برآن تجلی مرتب وموقوفست، نبودی، هرگز هیچ

~~وجودی مضاف وموجودی ظاهر وبافت نشدی، وشهود وعلم نبز مطلفا نبودی،

~~ازیراکه وجود وعلم وتعیشن ایشان ms512 به آن حقیفت وتجلی اول محقق گشت، جه ((علم

~~الحق* نفسه بذلک التجلی " ثمة علم العالم بذلک العلم فاوجده" بس جون آن حقبیقة

~~الحقابق نبودی ، حکم مبدئبتت اصلا نبودی، وحبنئذ از هیچ علمی وشهودی و

~~وجودی وموجودی، عبنی واثری نبودی، واین ترجمهآ آن معنی است که از صاحب

~~ابن اصل ومقام وحقیقت، منقولست، که حق اورا گفت : (لو لاک لما خلقت الکون)،

~~وهیچ عهدی ومیثاقی نیز که لاحق حکم مبدئیتت وایجاد عالم بود ازحضرت عرض

~~معلومات و تعبشن وتمیثز هرمعلومی ، واخذ عهد با هریک، عند طلبه الوجود بلسان

~~استعداده، که امانت وجود را بی هیچ تصترفی و تغییری واضافت نقصی به وی، باز

~~حضرت سیارد، تا میثاق ((الست2 بریشکم)، که صورت آن میثاق علمی مذکور

~~است، وما بینهما من المواطن المیثاقیتة ، هیچ نبودی، ازیراکه تحقق این همه برحکم

~~مبدئیگت وظهور او مترتتبست ، وچون من واین حقیقت من نبودی، حکم مبدئیگت

~~نیودی، وحینئذ ، هیچ عهدی ازاین عهود نیز نبودی .

~~فلا حی ، الا عن حباتی حیاته، وطوع مرادی کل: نفس مریدة

~~پس هیچ زندهبی نیست درهیچ مرتبهبی ازمراتب معانی ومثال وحس وافلاک و

~~عناصر ومولدات، که اورا بهخود با موجد خود یا غبری احساس مائی باشد وان قل

~~سعیدالدین فرغانی

~~525

~~1 - تعهد: تعرف الذمخة الأمانة والحرمة

~~2- باز بحضرت سپارند . س 47ی 171

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_691.png)

~~546

~~آو کثر، الا، که آن حببات واحساس او اثری و نموداری وحصته بی باشد از حبات

~~واحساس من اولاء، بهحقیقت خودم و کمالات ذاتی و اسمایی خودم به آن تجلی اول

~~مذکور که اول، درمرتبهآ معانی آن اثر احساس مذکور ازهرحقیقتی ممکن به صورت

~~استعداد او ازاو سربرزد، وبعد از آن، آن اثر با آن حقیفت همراه شد در مرور و

~~ظهورش درجملهآ مرانب، وادای وظیفةآ تسبیح (وان من شیء الا یسبح1 بحمده" جملة

~~حقایق درهمگی مراتب، به آن اثر حیات من که درایشان ساری است میتوانند کرد،

~~وهم چنین اثر سرایت آن حرکت حشبتی ms513 منست درهر حتیقتی درجملهآ مراتب که ارادت

~~خبر و شر ازهر نفسی خواهنده، سربرمیزند بروفق آن ارادت اصلی من ازاو . پس

~~هر نفسی که اورا ارادتی هست ، او طالع مراد منست که ارادت ازاو به صورتی سر

~~برمیزند که مراد من از وی آنست بالعلم الازلی لا غبر .

~~ولا قائل ، الا بلفظی محدثة؟

~~ولا ناظر ، الا یناظر مثقلتی2

~~وهی سخن گوبنده بی نیست الا که آن لفظ اوصورت لفظ وکلام منست، و اثر

~~سرایت آن لفظ من که در ازل وحضرت غبیب با ذات خودم از مقتضبات ذات خودم

~~گفته بودم در آن گوینده که اول اثر آن سرایت درحقیقت او استعداد او بود در

~~حضرت علم ، واکنون درعالم حس بههمان اثر و ظهور حکم همان سرایت دراو، او

~~سخن میگوید، واز آنچه مقنضای حال وضمیر اواست بیان میکند، وهم چنین هیچ

~~نظرکننده بی و بیننده پی نیست درعالم ، جز به بینایی دیدهآ من، یعنی : هرعببنی ثابت و

~~حقیقتی معلوم، عین وچشم منست، ونور آن عین حصکهبی از باطن وجود است که در

~~باطن آن حقیفت مرکوز است، وآن نور ، اثربست از آن لحظهآ من که مقتضیات ذات

~~خودم را درخودم دیده بودم، در باطن آن حقیقت ساری شده، ونور وجود ظاهر

~~شرط رؤیت اواست درعالم شهادت، جنان که نور آفتاب شرط رؤیت نور دیده است

~~مشارل الکهردادی

~~1-س 417ی6)

~~2 - النشاظر : انسان العین ، باؤبؤها.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_692.png)

~~درانسان ، پس هیچ بیننده یی جز به ناظر مقلهآ من چیزی تنواند دید .

~~ولا منصت ، الا بسمعی سامع2؟

~~ولا باطش ، الا بأزلی وشکدتیا

~~و هیچ خاموش باشنده وگوش نهنده برای سخن گوینده بی نیست ، الا، که شنونده

~~است به آن شنوایی من که درحضرت غیب ، آن سخن ولفظ خود را بد وشنوده بودم

~~به حکم سرایت آن شنوایی درخقیقت او که درعالم علم ، سماع واصغای قول "انکما

~~قولنا لشیء اذا اردناه ان نقول2 له کن فیکون) اثر وحکم آن سرایت بوده و هیچ ms514

~~گبرنده وتصثرف کننده بی نسست، الان به فتوت وشدت آن تصرف من، به توجه ایجادی

~~بصورة الأثر ، که درعالم علم ومبدا ایجاده تآثیر آن حفیقت وعبین ثابت درعین وجود

~~ظاهر وتعیثن حصتهیی از وی بهحکم الاستعداد وبحسبه، اثری از آن قوت و شدت

~~و سرایت اواست درباطن آن حقیفت وعبین ثابت .

~~الأزل فی اصل اللثغة : الضیق والحبس، ثم استعبر به عن القوة والبأس .

~~ولا ناطق غیری ، ولا ناظر ، ولا

~~وبه حقیقت هیچ سخن گویندهیی جز من نبست، وهیچ بیننده وشنوندهیی غبر من نی،

~~سمیع سوائی من جمیع الخلیقة

~~ازجملهی آفرینش ، بل که همه منم به آن تقربر که گفته شد .

~~وفی عالم الترکیب ، فی کل: صورف، ظهرت بمعنی، عنه بالحسن زینت

~~ودر عالم ترکیب که عالم حس و صور محسوسانست، درهرصورتی ظاهرشدم به معنیی

~~لطبف، که آن صورت از آن معنی آراسته شد.

~~یعنی: آرایش هرصورتی ومزاجی حستی ترکببی دراین عالم حس به سرایت معنی

~~لطف و وحدث وعدالت حقیقی منست دراو، که تناسب اجزا و اوصاف و هیآت ترکببی

~~و حشسن صورت آنست ، که اگر آن معنی به آن صورت قائم شود، واثر سراینش در

~~او پیدا آیده آن صورت به حسن وملاحت ولطافت وصباحت آراسته شود، والام به

~~قبح و رداءت موسوم گردد.

~~سعیدالدین فرغانی

~~547

~~1 - الأزل: الشدة.

~~2 -س416ی2)

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_693.png)

~~548

~~پس میگوید که : دراین عالم ترکیب من ازغایت لطافت در هرصورتی ساریم به

~~معنیی پوشیده، که آن صورت - کان ماکان - هراندک و بسیار، آرایشی و حصتمیی

~~از حتسن وجمال که بهوی قائمست ، به آن معنی منست ، وظهور آن معنی مذکور در

~~هرصورتی بهحسب فابلبتت آن صورت ، قابل فلتت وکثرت وشدت و ضعف است ،

~~لاجرم، هرجیز که اثر آن معنی دراو تمامتر است، آنچیز در حسن وجمال، کاملتر

~~است ، وهرچه اثر آن معنی دراو کمتر است ، او درجمال، نازلتر است.

~~وفی کل معنی ، لم تبنه مظاهری ، تصتورت لا فی هیئة صور یکةا

~~ودر هرمعنیئی که ms515 آن معنی را از غایت لطف وخفای او مظاهر حسی ومثالی وروحانی

~~من از املاک وافلاک وکواکب وعناصر ومولدات بالذات او بالصفات ، اظهار نکردند

~~و به آن مثتلحبت نشدند، من درعین آن معنی، مصورشدم به هیآتی معنوی، هم چون

~~مسائل علوم ذاتی، یا معارف ذوقی آلی، یا تجلثیات اصلی، با لطایف واسرار کلی ،

~~نه در هیأتی وصورتی هیکلی، جسدانی، مثالی یا جسمانی .

~~وفیما تراه الثروح کشف فراسة،

~~خفیت عن المعنی المعنتی بدفکة2

~~المعنی : المحبوس ، یقال : عنی فلان غیره تعنیة ، اذا حبسه .

~~ودر باطن هرچیزی از معانی مجکرد که روح به تجثرد خودش آن چیز را میبیند،

~~و بروی حقیفت آن چیز مکشوف می گردد به کشفی که آن را کشف فراست گویند، من

~~ازغایت لطف وصفا ونهایت دفتت وخفاه از آن معنی که در عالم خود ازدفت محبوس

~~است وهیچ نوع درغیر آن عالم ظهوری ندارد ، مخفی وپوشیدهام به دفت و خفا و

~~لطف خودم.

~~مشارق التدراری

~~1- تصورت لا فی صورة هیکلیسة-خ ل . قوله (س 18) : وهیچ م. بهیچ...

~~2 - الفراسة: صدق النظر واصابة الظن2. المسعنشی المعنون، الموضوع له عنوان.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_694.png)

~~بیان اقسام وانواع کشف

~~بباید دانست که کشف بردوقسست: بکی کشف صوری، و دوم - غیرصوری

~~اما کشف صوری باز برسه قسم است : اول آن که حجب وحوایل، میان رائی و

~~مرکی چون بعد مسافت وحوایط وجبال وغیر آن، همه مرتفع شود تا صورت حسی

~~آن مرئی علی ماهو علیه من الأحوال والصفات، تمام برنظر ظاهر این رائی چنان که

~~گویا پیش او حاضر است منکشف گردده همهچنان که ساریه واحوال او با دشمنانش

~~برامیر المؤمنین عمر ، رضی الله عنه، منکشف گشت .

~~و دوم - آنکه، حقیقتی درصورتی مثالی برشخصی ظاهر گردد، خواه آن حقیقت

~~معنوی باشد، جنان که علم درصورت لبن مصور شد، یا روحانی، جنان که جبرئیل در

~~صورت دحیهآ کلبی متمشتل گشت، وخواه مثالی با حستی، جنان که مصطفی،

~~صلی الله علیه وسلتم ، فرمود که : ((مثثثلت لی الجنکة ms516 والنار فی عرض هذا الحائط" و

~~دراین قسم ، بعضی آن باشد که به تأویل محتاج باشد تا اگر غلطی در آن واقع شود،

~~آن غلط ازحکم تأویل باشد فی ثانی الحال نه از کشف، و بعضی آن بودکه به تأویل

~~فی ثانی الحال محناج نباشد، بل که درعین آن کشف ، تأویل و حفیقتش معلوم و

~~منکشف شود

~~واما قسم سوم، از کشف صوری آنست که نفس صاحب کشف به فکوت و کمالیتت

~~هرجیز را ازحقایق با صور روحانی وجسمانی که خواهد درصورتی مثالی، حاضر

~~کند ، وهرحالی که خواهد ازاو معلوم کند .

~~واما کشف غیرصوری آنست که روح بتجشردها توجثه کند به سوی عالم معانی

~~وغیب ومعنیبی مجکرد آنجا بروی منکشف شود، و بهحکم آن که اغلب معانی را در

~~عالم حس صورتی ثابت و لازمست ، صورت همان معنی را اینجا بازیابد و مطابقت

~~سعیدالدین قرغاتی

~~529

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_695.png)

~~550

~~معلوم کند، واگر آن معنی قابل آن نباشد که اورا دراین عالم حس صورتی باشد از

~~غایت دققت و لطافت ، آنرا روح به نظر باطن خود، همانجا دریابد و سترش معلوم

~~کنده واین قسم را کشف فراست گوینده جه فراست، نظر باطن است، کما قال علیه

~~السلام : ((اتتقوا فراسة المؤمن فانته ینظر بنورالله) یعنی، بالنظر الباطن

~~پس میگوید : که آن معنیئی که ازغایت دقیت وخفا محبوس عالم معانی است

~~و اورا صورتی دراین مراتب اصلا ثابت نمیتواند بود، و آن معنی برروح به طریق

~~کشف فراست ، منکشف میشود درعالم خودش، من ازغایت دفت ولطافت، درباطن

~~آن معنی خفی پنهانم وبر آن معنی درعالم خودش پوشیده تا آن معنی لطیف نه1 به من

~~راه نمیتواند برد ازغایت لطافت من.

~~وفی رحموت البسطه کلتی رغبة،

~~بها انتبسطت آمال آهل بسیطة2

~~و درحال مرحومی من به کمال تحقق برحمت اختصاصی که موجب بسط و فرح و امن

~~و روح میباشد ، همگی صورت ومعنی من رغبت میشود به سوی تحفشق به کشنته

~~حضرت غبب بیخوف ms517 امتناعی وترس وتثوهم منعی از قبل حقیفت خودم به سبب نقص

~~استنعدادی، واز قبل آن حضرت بهعدع شمول آن رحمت وبه آن کمال رغبت من

~~همگی آمال و امانی دوجهانی اهل بسبطت زمین منبسط وعام میشود تا امیدواری

~~به آن رحمت ، به همه میرسد ، و آنچه درحدیث آمده است که در روز عرفهآ حجتة

~~الوداع از اثر اسندعا وطلب مصطفی، صلی الله علیه وسلم، والحاح او درآن طلب

~~رحصمت ومغفرت به سبب رویت آثار استجابت ونزول رحمت به طریق تواتر، چندانی

~~رحمت نازل گشت که ابلیس، علیه اللعنه، گردن امبد دراز کرده از آنچه از آن شمول

~~وعموم رغبت مصطفی ، صلی الله علیه وسلم ، وبسط او، آنگاه بهسبب آن رحمت

~~مشارق التددادی

~~1- نیز -خ ل

~~2- رحموت: الترحمة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_696.png)

~~اخنصاصی اثری بهوی نیز سرایت کرده بود که (ولسوف یعطبک ربک1 فترضی) اثر

~~آن رحمت بود.

~~بیان اقسام رحمت

~~وبباید دانست که رحمت بردو فسم است: یکی عام، و آن به ظاهر وجود و اسم

~~رحمان ، تعلسقدارد "ورحستی2 وسعت کل شیء) اخبار از اوست. و دوم، رحمت

~~اختصاصی ازحکم اسم رحیم، ونشانش آن که رفسا کتبها- ای اعطیها، للذین یتقون ،

~~ای عن الشرک ویؤتون الزکاغ ای الطهارة به حسن منابعة الشربعة المحمتدیة، صلی الله

~~علیه وسلم - والذین هم بآباتنا- الظاهرة والباطنة فی الآفاق وفی الأنفس - یؤمنون)

~~ای بصدقون اولاء ویتحققون بها ثانیا ، وهم اهل منابعة الرسول الکامل الاصلی ،

~~صلی الله علبه وسلام. وآن کمال بسط رغبت وسرایت او درهمه خلایق، اثر ابن رحمت

~~اختنصاصی است که به این امتت مخصوص است به کمال منابعت صاحب اصل این رحمت،

~~صلی الله علبه وسلم، ولعذا در نورات وصف این امتت ، مرحومه آمده است .

~~وفی رهبوت القبض، کلتی هیبة،

~~ففیما أجلکت العبن منشی أجلکت3

~~ودر حال مرهوبی من به قبض وخشیتی که اثر وحکم تجلتی جلالی میباشد صادر از

~~کثنثه غیب وبینهایتی او ومنصبغ به حکم فعتال لما پریدی، واثر ان الله لغنی عن

~~العالمین ه ms518 همگی من در آن حال خشبت میشود که: - ما آدری مایفعل5 بی ولابکم-

~~و - ولبت رب3 محمد لم یخلق محمدآ - اثر آن کمال خشبت بود .

~~پس من به حکم آن انصباغ به کمال آن هیبت و خشیت درهرجه جشم می گردانم،

~~اثری از آن هیبت و عظمت که درمن ظاهر وغالبست برمن ازاو برم1 به آن جیز سرایت

~~سعیدالدین فرغانی

~~551

~~1-س 92ی.

~~2-س 17ی155

~~3 -رهبونت: رهبة. اجلستاة عظمت .

~~4-س426ی5

~~5-46،ی

~~6 - ومن از آن برم به آن چیز -ح-

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_697.png)

~~552

~~میکند ، وهمان اثر ، باز منعکس می گردد وبهجشم من می بیوندد ، تا نظر من از آن

~~منقعل می گرددا وآنجیز بصورت هیبت وعظمت، برمن جلوه میکند ، وبی نهایتی و

~~عدم مناسبت وغنای مطلق را در آنچیز2 مدرک میگرداند، وذلک معنی قوله: (ففیما

~~اجلت العین منشی أجلتت" ای أجلکته وعظکمته عینی فی نظری من اثر هیبتی الساریة

~~فی ذلک الشیء.

~~وفی الجمع بالوصفین، کلتی قربة ،

~~فحی علی قربی خلالی الجمیلة2

~~معنی حیء : هلم واقبل، ثم بنیت حی مع علی، او هل، اسما واحدا ، وسمتی

~~به فعل الأمر للحث والاستعجال .

~~می گوید : که درحال جمع، میان این دو وصف جلال و جمال ، به سبب تحقشق

~~بدحقیقت کمال حقیقی، همگی ذات وصفات وآشار من موجب قربت یا عین قربت

~~است ، بس ای طالبان مسترشد ومنابعان مشجد مستعد بیایید و بشتابید4 دریافت این

~~دو قرب را که ازاوصاف نیکوی ستوده وخواص؟ بسندیدهآ منست.

~~یعنی: جون من درمقام کمال این دو وصف جلال وجمال را بههم جمع کردم،

~~هراثری از آثار وصف جلال که بهصورت عدم ملایمت وقهر، ظاهر میشد و مستلزم

~~خوف بثعتد میبود، اکنون به سرایت حکم جمال و کمال در وی ، عین همان اثر و

~~وصف، بصفت ملایمت ولطف وامیدواری بهقرب حقیفی ، بیدا میشود، و احجام

~~رهبت را به اقدام رغبت، مبدل میگرداند . پس همگی خصال من جز بهصورت

~~و صفت محمدت وجمال وکمال، مصور وموصوف وظاهر نمی باشند، وبه ms519 این سبب،

~~مشارق الدراری

~~1 - وآن چیز را چشم من بهصورت هیبت - خ - وآن چیزرا، واز ذات بینهایت

~~من بصورت هیبت -خل -. قوله (س 16) : ملائمت فی م : ملامت ...

~~2- درآن چیز مدرک من میگرداند -خ ل -

~~3 -حی : اقبل. خلالی خصالی، الواحدةة الخلة.

~~4 - بیاییت وبشتابیت -خل

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_698.png)

~~ممه موجب قرب میشوند، وهم جنین غالبا تجلسی جمالی مععض، موجب کمال بسط

~~و امن میشود، ودرآن کمال بسط و امن، توهم ظهور بهصورت وصفت انبساط و

~~گسناخی و ترک ادب میباشد ، ولیکن جون مفام کمال، هردو تجلای جلال و جمال

~~را به هم جمع کرده ازحکم واثرهیبت وعظمت جلال درجمال، هرچیزی سرایت می کند،

~~تا همگی صفاتی که به حکم جمال منصبغ شده، ظاهر میشوند از آن سرایت اثر جلال

~~جز بهصورت حفظ ادب ومراعات وقار و وصف ستودگی، پیدا نمی آیند ، و ازاین

~~جهت نبز همه مستلزم قرب می باشند . بس طالبان مسترشد جون نظر براین صفات

~~افکنند ، ومنابعت آن کننده به تخلیق واتتصاف به آن اوصاف ، آنهمه موجب قربت

~~ایشان شود

~~پس کو بیایید وبشتابید1 بهسوی دریافت این اوصاف کمال جامع میان این دو

~~وصف جلال2 وجمال .

~~وفی منتهی فی، لم أزل لی واجدا ،

~~جلال ششهودی، عن کمال سجیکة2

~~ودرآخر ومنتهای - فی - که حکم ظرفیکت مکانی وزمانی وعلمی و روحانی، بل

~~مفهوم ظرفیتت عقلا و وهما ، همه به کلسی منتهی میشود، اعنی درحضرت غیب مطلق

~~من، همیشه عظمت وبینهایتی ذات خودم را وعظمت و بی نهایتی شهود خودم را که

~~بهذات کامل مطلق بی نهایت خودم متعلق است، وبی نهایتی ممکنات فرع واثر آن

~~شهود وبینهایتی اواست، دریابنده بودم ازغایت کمال احاطت و سعت بیغایت،

~~که خلتق و وصف ذاتی منست .

~~یعنی : این وجدان من، مر، بینهایتی شهود ذات بی نهایت خودم را حاصل از

~~سقیدالدین فرغائی

~~557

~~1- بیاییت وبشتابیت -خل-

~~2 - این دو وصف جلال وجمال را -خل -

~~3 -فی منتهی فی: ای فی منتهی ما یقال شیء

![page ms520 image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_699.png)

~~554

~~کمال سعت و احاطت ذات من بود که آن کمال احاطت و سعت خلق و وصف

~~ذاتی منست . والله المرشد.

~~وفی حیث لا فیء لم أزل فیة شاهدا جمال وجودی، لا بناظر مثقلتیا

~~ودر آنجا نیز که حکم ظرفیت و مفهوم را از حرف فی- اصلا مجال نبود، وهنوز اثر و

~~حکم تمبزعلم ازعالم ومعلوم وتمیز اسم دهر وغیره، ازمسمی ومفهوم، هبچ ظاهر و

~~ثایت نبود، اعنی: درحضرت2 غبب هوییت من همیشه مرجمال وجود2 کمال ظهورخودم را

~~به جمبع الکمالات الذاتبتة والأسمائیتة، شاهد بودم ومیدیدم ، نه به این ناظر مقله و

~~مردمک چشم ظاهر حسی، بل به جشمی که مرا بود در آن حضرت، مناسب آن نشأت

~~ذاتی، واکنون به نسبت با شهود حقیقی من هیچ حادث ومنجدد نیست، بل که تجندد

~~و حدوث به حسب مراتب و اهل مراتبست . باز اکنون بعداز این ابیات2 ، بهزبان

~~ارشاد ودعوت می گوید، وبا مسترشد خطاب5، می کند .

~~فان کنت منی، فانح جمعی وامح فر

~~ق صدعی، ولا تجنح لجنح الطبیعة

~~پس اگر تو که مسترشدی از منی و متابع و مرید حقبقی منی، پس روی به این حضرت

~~جمع حقیقی من آور، وشکاف تفرقهیی را که پدیدآوردهآ من ومقتضای حکمت بالغ

~~منست که نام غبر وسواه اثر آن شکاف تفرقه است، ازعین این حضرت جمع حقیقی

~~من ، ازخود محو کن

~~مشارق التدراری

~~1 - فی حیث لا فی: ای فی حیث لا یقال فی شیء

~~2 - هویت همیشه من مرجمال شهود -خ -.

~~3- بعد ازاین بیتی چند -خ -.

~~2- حکابت - خل -.

~~5- اعنی درحضرت غیب هویته ، من همیشه مرجمال وجود، اعنی کمال ظهور

~~خودم را بجمیع الکمالات ...م-خ -

~~6 - انح: اقصد. لا تجنح: لا تمل. اجنح: لناحیة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_700.png)

~~بعنی: هرجه ازغببر وسوا، درنظر تو می آید، آن را ازخود دور کن، واز آن

~~اعراض لازم شمرد ، وبه هیچ نوع به تاریکی طبیعت وشهوات ولکذات حستی و وهمی

~~او، میل مکن ، وجملةآ شهوات وصفات طببعی ms521 را ، وگرچه بهصورت علوم مستنبط

~~حاصل به آلات طببعی، ظاهر شوند، زینهار ، به هیچ نوع ازآن میل نکنی، وهمه را

~~ازخود فانی گردانی، و به توجشهی وجدانی، روی به این حضرت جمع آوری، تا از من،

~~به حشسن منابعت، حظتی أوفر بیابی، وآثار این حضرت جمع من به تو برسد .

~~قوله: لا تجنح: ای لا تمل، ومنه قوله، تعالی: "(وان جنوا للستلم1 فاجنح لها).

~~وجنح اللبیل: طائفة منه، فکنتی هبهنا عن ظلمة الطببعة .

~~فدونکها آیات الهام حکمة، الأوهام حدس الحسة ، عنک مثزیلة

~~دونکها، ودونکه، ودونک، کلها استعملت فی الحث. والاغراء، وهی به معنی

~~خذ. والحکمة علم قد أحکم مبناه بدلیل برهانی او کشف عیانی2.

~~پس بگیر که این که به نزد تو است آیتهای وحی موجب دانش محقق و روشن ،

~~اعنی : این علوم که دراین قصبده به تقریر و تحریر آمده است، وبنای این علوم به

~~کشف صحبح و وحمی وشهودصریح سخت محکم است، که این علوم مذکور، هروهمی

~~و ظنشی را که بهنو ونفس تو وغبر تو متطرق میشود، از تصور وحس وقوای حسی،

~~چون وهم وخیال و مفکره و متخیله وغیر آن، آن همه را این علوم محقق، زایل کننده

~~است

~~یعنی: هرعلمی ازاین علوم عقلی ونقلی که به دست عموم خلق است و به وساطت

~~قوا ومدارک ظاهر وباطن، به نفس میرسد، هیچ از آن ازظلمت طبیعت وسرایت اثری

~~از احکام مزاج، دراین قوا وحواس ظاهر وباطن خالی نمیتواند بود ، لاجرم اوهام

~~و شکوک و شبهههای بیشمار، به آن جمله راه مییابد و غایت آن جز غلبهآ ظنشی

~~نمیباشد ، وهرجه یکی ازاین علما وعقلا در مسأله تصور میکنند ، وبرصگحت آن

~~سهیدالدین فرغانی

~~555

~~1 - س 48 ی 62. (قوله س 5) : توجهی وجدانی ... فی م : وحدانی، فهو الصحیح.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_701.png)

~~556

~~دنیلها ایرادمی کنند، که آن دلیلها هم مستنبط از این نوع علوم میباشد به مشارکت این

~~قوا وحواس ، از مفکره وغیرها، حاصل گشته ، وغلبهآ ظن واطمینانی نزدیک به ms522 یقین

~~مرنفس این مستدل را به آن دلایل حاصل آمده، می افتد که بعد ازمدتی همین مستدل را

~~بهفوت وجودت فکرش، دلیلی دیگر روی مینماید درعین همان مسآله، برخلاف

~~حکم اول، چنان که مرآن حکم ودلیل اول را به کلی باطل کنده یا غیر این مستدل را

~~بهجودت وصفای ذهن ، دلیلی دیگر برخلاف حکم ودلیل این مستدل* اول سانح

~~میشود که حکم دلیل اول را ابطال میکند ، وهم چنین حال این مستدل و دلیل دوم

~~و هذم جرا، چنان که یکی از فضلا وشاگردان امام فخر الدین رازی - رحمه الله -

~~حکایت کرده است که : روزی به خدمتش در آمدم در گریه و اضطرابی عظیمش یافتم،

~~ازسبب آن گریه واضطرابش سؤال کردم ؟ فرمود که : به روزگار ضایع و بی حاصلی

~~خود از عمر ، میگریم، ازیراکه درحکم مسألهیی که برصحکت آن از بیست سال باز

~~دلایل بسیار قوی خالی از شبه واشکالات وسالم از شکوک واعتراضات قایم یافته

~~بودم ، ومرا بر آن دلایل وآن حکم که مبنی بود برآن دلایل قوی محکم وثوقی و

~~یقینی واطمینانی هرچه تمامتر ، حاصل بود، واین ساعت، مرا برآن دلایل ، اشکالی

~~سانح گشت، ودلیلی دیگر برخلاف آن حکم، محقق گشت که به یکبارگی آن دلایل

~~و وثوق بیست سالهآ مرا باطل گردانید، وشاید که بعد ازمدتی این همه نبز در صدد

~~ابطال افتده پس عمر که دراین افکار به کار رفته است ومیرود همه ضایع و بی حاصل

~~می گذرد.

~~پس معلوم شد که حاصل این علوم عقلی ونقلی، غلبةآ ظنتی بیش نیست مبنی بر

~~حدس حس و دلایلی مستخرج ومتحصکل به واسطةآ قوای حسی، باطنا او ظاهرا ، و

~~به این سبب اوهام وشکوک وشبههها ، به این دلایل وعلوم که حاصل از حدس حس

~~مشارق الکدرادی

~~(قمله س 5) : برخلاف حکم اول... فی م ه: برخلاف حکم اول که این دلمیل درم بقوت ومتانت مبطل

~~کم ودلیا اول میشود یا غیر این مسندل ...

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_702.png)

~~وشوای حسی است ms523 منطرق می کردد .

~~اکنون تو که مسترشدی به آن علوم ودلایلی که ازحکم مزاج وظلمت طبیعت ،

~~اثری درایشان ساری است، و به آن واسطه به کمال یقین نمیرسد، میل مکن، که اینک

~~ابن علوم حقیقی که مبنی برحکمت ودلایل محکم کشفی وشهودی است وزایل کنندهآ

~~آن اوهام وظآنون وشکوک حاصل ازحدس وفهم وقوای حسی است، درپیش تو به

~~تحریر وتقریررسانیدم، بفهم اینها وبه تحقیق به اینها متوجته شو، تا بعین الیقین برسی،

~~و میندار که من این علوم را به آن طریق یافتهام که اهل تناسخ می گویند و تقریر

~~می کنند که اجزای عالم، درصدد ترقی و استکمالند، وچون نفسی را درصورتی مزاجی

~~عنصری انسانی تحقق به کمالات تماما مبسکر ناشده، ازاین صورت عنصری مفارفت

~~افتد، اگر چنان که حالة المفارقه خلقی وصفتی انسانی بروی غالب بوده باشد، در حال

~~به صورتی مزاجی انسانی دیگر منعلتق گردد و استکمال خود را دیگرباره مشتعترض

~~شود، و آن جه در آن صورت اول ازاو فوت شده است از کمالات، دراین صورت دوم

~~حاصل کنده تا آنگاه که بدرجهآ ملائکه ترقی کند، وحبنتآذ تمام کمالاتش بالفعل، حاصل

~~شده باشد، و مراین تعلق دوم را درصورت انسانی دیگره نسخ خوانند، واما اگر چنانجه حالة

~~المفارقة ، خلقی یا صفتی حیوانی برآن نفس غالب بوده باشد ، درحال بهصورت

~~حیوانی که آن صفت غالب براو ازخصایص اوست، مثتلبت شوده وباز در مراتب

~~نرقی* سبرکردن گیرد، وتا باز به مرتبهآ انسانی رسیدن واز آنجاش به درجهآ ملکی،

~~ترقی میسترشدن وبه کمال حقیقی خود پیوستن باشد که بارهای بسبار مراین نفس را

~~ازصورتی به صورتی، نقل وتحویل لازم افند، واین تلبشس نفس انسانی را بعد المفارقة

~~به هیأتی وصورتی حیوانی مسخ گویند، واما اگر حالة المفارقة، غالب برنفس، خلقی

~~یا صفتی نباتی باشد، نفس درحال، بهصورت نباتی متلبتس گردد، وآن را فسخ

~~گویند، واگر بهصورت جمادی متلبشس شود، آن را رسخ خوانند ومجموع مذهب

~~ایشان را مذهب نسخ ms524 وتناسخ گویند .

~~پس میگوید که تو که مسترشدی ، بدانکه مرا این حقایق علوم از ذات خودم

~~سعیدالدین فرغانی

~~557

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_703.png)

~~558

~~معلوم شده است، نه به واسطهآ تلبیس نفس من وتنقثل ازصورتی به صورتی بهجهت

~~استکمال، واین مذهب اهل نسخ و تناسخ، هذیان و باطلست ،زنهار تا به آن النتفات نکنی.

~~ومن قائیل بالنتسخ، والمسخ واقع

~~به ، أبرأ، وکن عمتا براه بعثزلة

~~ودعه ودعوی الفسخ، فالرسخ لائق

~~به ، ابدا ، لوصحة فی کل دورة

~~واز کسی که معتند باشد مذهب نسخ وتناسخ راه بیزار باش و دور شو از آن چه او

~~میبیند ومعتقدمی باشد، از مسخ وفسخ و رسخ، که مسخ بهوی وافعست فی الحقیقه،

~~و او به منزلهآ حبوانی است که ازفهم وعلم ومعرفت حقایق اشبا وتمبیز میان حق و

~~باطل ، همچو، حیوانات ، هیچ گونه خبر وآگاهی ندارد به این گفتار و اعتقاد باطل

~~سخیف ، وبگذار مراین حیوان تناسخی را با دعوی باطل اوکه فسخ ، وافعست ، و

~~نقوس بعضی از اناسی، بعد از مفارفت درهیأت وصورتی نبانی ظاهر میشود باءسبب

~~غلبةآ صفتی نباتی براوء حالة المفارقة او قبله، چه رسخ بهوی لایقست، اگر درست

~~شود، یعنی اگر درست شود مذهب او، او سزاوار آن باشد که درهر دورهآ زمانی

~~به صورت سنگی وجمادی، بیدا آیده زیراکه جون این رآی ومذهب وی، ادنی وانزل

~~آرا و مذاهبست ، پس صفتی وخلقی فرومایهترین وخسیسترین اخلاق واوصاف ، به

~~نفس وی قائم بوده باشد ، لاجرم اگر مذهب اورا اندکمایه صحکتی باشد ، او لایق

~~آنست که نفس خسبس او در اخس وانزل مراتب که معدن وجماد است، مقبیتد گردد،

~~وحینئذ به اصطلاح او، رسخ بهوی ونفس خسیس وی، نازل باشد .

~~وضربی لک الأمثال ، منتی منکةه

~~علیک بشأنی، مثرة بعد مثرة

~~واین مثلزدن ومثال نمودن من دراین ابیات آینده باین حال خودم و تحقق بمقام تمکین

~~در تلوین، باری بعد باری، ازمن برتو که مسترشد و متابع منی، نعمتی و منکنی عظیم

~~است، جچه سبب ms525 مزید وضوح میشود به نزد تو که صدور کثرت را از وحدث ذات و

~~تحقق وحدت را درعین کثرت اثبات میکند وبهفهم تو میرساند ، واول این امثال

~~مشارق التدراری

~~1 - تفصیل مذاهب قائلان بهنسخ وارباب نقل درکتاب شرح حکمت اشراف و اسفار

~~وشواهد وکذلک عقاید قائلان بهمسخ وفسخ ودیگر انواع تناسخ موجود است

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_704.png)

~~اینست که می کویبد .

~~تأمکل مقامات الستروجی2، واعتبر

~~بتلوینه تحمد قبول مشورتی

~~تفکسر وتأمل کن درمقامات واحوال ابوزید سروجی که ابوالقاسم حریری، در

~~کناب ، به طریق حکایت ایراد کرده است، واعتبار کن این مقام تمکین در تلوین مرا

~~به تلوین ابوزید سروجی، وظاهر گشتن او به صورتهای گوناگون ورنگهای مختلف

~~وهیأتهای متنتوع واشکال متباین واحوال متبتدل، گاهی بهصورت زاهدی، وزمانی

~~به هیأت واعظی، و وقتی بهشکل کتذابی، مع توحثدالعین والذات ، تا بعد ازاین

~~اعنبار مذکور، مشورت و نصیعت مرا، پسندیده وستوده شمری در آنچه ترا گفتم که

~~توجه کن به این حضرت جمع من که این تمکین درتلوین، ازاحکام وخواص2 اوست.

~~وتدری التباس النتفس بالحس*، باطنآ،

~~بمظهرها فی کل شکل وصورة2

~~ونیز تا به آن اعتبار بهحال سروجی باز دانی حقیقت تلبشس نفس را به حس ومزاج و

~~قوای حستی ، درحال بطون نفس بگانه درزبر بردهآ حواس، به واسطهآ این مظهر و

~~صورت حستی مزاجی، وظهور نفس بگانه را به واسطهآ آن مظهر وتلبشس بهوی درهر

~~شکلی ، چون شکل چشم وگوش وزبان وبینی ودست وپای، ودر هرصورتی چون

~~وهم وخبال ومشفکتره و ذاکره ، ودر صورت غاذیة وجاذبه وماسکه ومنمبه وغبرها،

~~به یقین باز دانی وحقیقت آن ترا معلوم شود که هم چنان که سروجی، یک شخص بش

~~تبود که به احوال واشکال مختلف متلبتس وظاهر میشده نفس نیز یگانه است که به

~~تلبشس بهصورت عنصری، درشکل مسموع وسامع و مبصر وبصیر ومقول وقائل، پیدا

~~می آیده واین ظهورش به صور مختلف، دروحدث عین وذات او، قادح نه، واز معرفت

~~بسعیدالدین فرغانی

~~559

~~1 - السشروجی: هو ms526 ابوزید السروجی بطل مقامات الحریری الهمدانی ، تقاب حال

~~السروجی فی احواله مذکور فی المقامات.

~~2 - وتدر التباس النفس ..

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_705.png)

~~560

~~ننس، نیز بهحکم - من عرف نفسه عرف ربه - به معرفت اصل ، ترفی کنی .

~~وفی قوله ان مان فالحق* ضاربة

~~به مثلا والنتفس غیر مشجندةا

~~وهرچند این حریری در ایراد آن حکایات ومقامات ، دروغ گفته است بهزعم او و

~~نفس او جد و حقیقت به کار نبرده است دراین سخنان، بل که مقصودش دروغی و

~~مجازی وهزلی بوده است، تا کسی از آن لغتها وصنعتها وفصاحتهای او، ازعلم بلاغت

~~وفصاحت وکنایت ، بهرهمندا شود لاغبر، ولکن فی الحقیقة ، حق تعالی، بهوی وزبان

~~وی ازجهت ما مثلی زده است، تا ما را حقیفت این مسألهآ تمکین وتلوین و معرفت

~~نفس وحق، مفهوم و معلوم گردد، پس چون این مشل تمام شد مثلی دیگر میگوید.

~~فکن فطنا ، وانظر بحستک، مثنصفا لنفسک فی أفعالک الأثریتة

~~پس زیرک و دریابنده باش مراین امثال مرا ، و انصافدهنده باش نیز مرنقس

~~خودت را به یگانگی عین و تمکتنش از ظهور به صور واحوال و اشکال مختلف، و اضافت

~~جملهآ علوم وآثار بهوی، ونظر کن به بصر خودت در افعالی که اندر آن افعال اثری

~~ظاهر میشوده جون نظر در آیبنه وآوازدادن در کوهها وعمارتهای عالی محکم که

~~اثری از آن نظر وآواز توه بار بهسوی تو منعکس میشود تا مثل همان صورت و

~~صوت تو درنظر وسمع تسو بیدا میشود، و بصر وسمع تو اندکی درخود تأثیر ظاهر

~~می گردانند

~~وشاهده اذا استجلبت نفسک ماتری،

~~بغیر مراءر ، فی المرآئی الصکقیلة4

~~اغیرک فیها لاح ام کثنت ناظره

~~الیتک بها عند انعکاس الاشعقةه

~~مشارق التبراری

~~1 - مان، من المین الکذب

~~2- بهر همند..

~~3 - الاثریثة: منسوبة الی الاثر. لعله یرید افعالک التی توثر عنک

~~4 - فی بعض النسخ: فی المرءآة الصقیلة. استجلیت رایت جلیا. بفیر مراءة بفیر جدال.

~~5 - فی بعض النسخ : اغیرک فیها لاح ، ام أنت ناظر ..

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_706.png) ms527

~~ومشاهده کن وانصاف ده بی مچادله ، جون که خودت را برخودت جلوه می کنی ، و

~~میخواهی که خود را در آیینهآ صافی زدوده ببینی که غیر تست آن که در آیینه برتو و

~~نظر تو، ببدا است، یا خود توثی که به واسطهآ آن آیبنه به سوی خودت نظر کننده بی

~~در وقت انعکاس شعاعهای بصر تو وآیینه وشعاع روشنایی روز بهسوی فتوت

~~باصرهآ تو.

~~تحقیق این مسأله آنست که آذچه درآیینه منطبع میبینی، صورتی مثالی است ،

~~که نفس تو به آن صورت منلبس شدهاست درعالم مثال که به واسطةآ صفای آن آیینه،

~~حصه بی که اورا است از عالم مثال در باطن جسمانیت اومتعین شده است وصورتی که ترا

~~است در عالم مثال به سبب محاذات تو با عالم مثال دروی پیدا آمده، وشعاع نورانی گی

~~میان بصر تو وآن صورت مثالی تو، ممتدگشته، وهمان شعاع، به واسطهآ عدم نفوذ و

~~تلاشی او، باز به بصر تومنعکس شده، به آن صورت مثالی متکیشف مدرک تو می گردد،

~~پس آن صورت مثالی تو، غیر تو نیست، بل که هم نفس تست که به آن صورت مثالی تو

~~متلبتس شده برتو پیدا آمده است، ازیراکه هرصورتی بل هرذرهیی جسمانی را حصهیی

~~از عالم ارواح هست درباطن او پنهان که روحانیتت آن چیز که عبارت ازاو (فسبحان

~~الذی بیده ملکوت1 کل شیء" است، در آن حصته واقع است، وهم چنین حصتهیی از

~~عالم مثال، وجسم با هرذره یی همراهست که صورت مثالی و جسمانی آن ذره، در آن حصه،

~~حاصل است، واین جمله حصص ازعوالم مذکور، محال ظهور آن سر وجودیست که

~~از قببض وجود مطلق ، به هرذره بی مضاف شده است دراین عوالم مذکوره و وحدث

~~و توریتت وصفای حقیشی، مرآن سر وجودی را است، من حبث ائه وجود محض .

~~پس هرجه قرب و نسبت او به آن سر وجودی ، ببشتر است وبه او، من حبث اثه

~~مبداء، قریبتر است، وحدث ms528 ونوریتت وصفا بروی غالبتراست، جون ارواح، مثلاء

~~وهرجه من حیث المبدئیة ازاو دورتر افتاده است، کثرت وسایط دراو اثر کرده است،

~~سعیدالدین فرغانی

~~561

~~1-س36،ی83

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_707.png)

~~562

~~واورا کثیف وظلمانی گردانیده، چون جسمانیات که عکس نسب و اعتبارات در

~~ایشان متضاعف است، لاجرم تکائف پذیرفتهاند ، وچون عالم مثال تلو عالم ارواح

~~است وبه این سبب به مبداء نزدیکتر است، لاجرم صفت صفا ونوریشت وحکم وحدث،

~~براو و صور او غالب است، ولهذا صور آن عالم را قابلیتت تجزیه وتبعیض نبست ،

~~س چون صفت کثرت وظلمت ترکیبی که ازخصایص عالم اجسامست از سطح آیینه

~~به واسطهآ صقال زوال می پذیرد، وآن ظلمت و کدورت و حکم کثرت به اثر وحدت

~~وصفا ونوریتت مبدل میشود، حکم عالم اجسام که به آن جسم آبینه تعلق دارد مخفی

~~میگردد، وحکم حصتهآ او ازعالم مثال که صفا ونوریتت مراورا لایق تر است ، دراین

~~سطح آیینه، پیدا میآید، وچون این حصکهآ آیینه از عالم مثال به اصل او که عالم مثال

~~منفصل است، منصل است، وهرجبزی را در آن عالم مثال، صورتی ثابت، لاجرم

~~هرچیز که محاذی ومسامت آن سطح آیینه که عالم مثال به او متعین شده است حاصل

~~می آید ، صورتی که آنچیز را درعالم مثال ثابتست درآنجا متعبن میشود، و چون

~~ناظری در برابر آن سطح آیینه وعالم مثال که به او متعین است می آید، صورت مثالی

~~آن ناظر در آنجا ظاهر می گردد ، وجون دراو نظرمی کند ، کثافتی که درپشت آیینه

~~است، شعاع بصری اورا از نفوذ وتلاشی که به هوا وافع میشوده مانع می آید، لاجرم

~~هسان شعاع متکیف شده به جملهآ آن صور مثالی که بالمحاذاة در آن آیینه، ظاهرشده

~~است باز بسوی باصرهی او منعطف و منعکس میگردد، تا صورت مثالی نفس خودش

~~وهرچه درآنجا است ، مدرک او میشود، پس به حقیقت این ناظر درآن آیینه ، جز

~~صورت خود را ندیده است ، ونفس او یکی بیش نیست ms529 که دریک حال در دوصورت

~~حسی ومثالی متلبس شده خود را براو عرضه میکند، پس ازاینجاء تمکین در تلوین

~~را فهم کن.

~~وأصغ لرجع الصکوت ، بعد انقطاعه

~~الیک ، باطراف القصور المشیدةا

~~مشارق التدرادی

~~1 - فی بعض النسخ : الیلک باکناف القصور المشیدة . رجع الصوت : ارتداده. اکناف

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_708.png)

~~أهل کان من ناجاکه ثم ، سواک، ام

~~سمعت خطابا من صداک المصکوت

~~الاصغاء من فولک : اصغبت الی فلان ، اذا ملت بسمعک نحوه ، واصله من الصغو

~~المیل، یقال: صغا یصغوا صغوا وصغی یصغی صغا وصغیا . والقصر المشیتد : المرتفع

~~المطلی بالجص او یالبلاط

~~وگوش دار به سوی باز گشتن آواز تو هم بهسوی تو بعد از انقطاع آن آواز از

~~حلق وگوش تو به کنارهای کوشکهای بلند به سنگ و گچ اندوده وبرآورده، و در

~~کوههای بلند که سنگهای آن صلب باشد و آواز از آن نفوذ نکند و نگذرد و متلاشی

~~نشود ، وببین که جز تو کسی بود در آن کوشک یا کوه بلند که باتو همان سخن ترا

~~باز گفت یا خود میشنودی هم ازخودت خطابی مثل همان خطاب خودث از صدای

~~آوازدهندهآ خودت که به حقیقت هم تو و آواز تو بودکه بدو نوبت از تو ظاهر گشت

~~وهم تو ازخودت متأثتر شدی ومؤثتر هم، تو بودی، اولا وآخرآ.

~~یعنی : چون نفسی بهفوتی مخصوص از باطن به ظاهر می آید، وهوا به آن نفس

~~منکیتف میشود، آن نفس را به آن فکوت تکیشف و تکییف، صوت میگویند، واگر

~~آن نفس به مخرجی یا بسخارج حروف، متعیتن و متکیتف شده، ظاهر می گردد، آن را

~~حرف با کلمه یا کلمات گویند، و به واسطهآ آن که از باطن به فشوت، ظاهرشده است، اثری

~~از نفس متنفس به آن نفس و صوت و کلمات همراه می باشد که حکم ظهور آن نفس به

~~آن فکوت ممتد میشود، وتا بهغایت خود میرود، وآنجا منتهی ومتلاشی میشود،

~~وتا رسیدن آن صوت ونفس ممتد به آن غایت ms530 خودش، هرهوایی که گرد این

~~متنفس مصوت در آمده است، به آن صوت و نفس به فوت او متأثر ومتکیشف میشود،

~~به آن طریق که هرجزوی که ازاین هوا به متنفتس نزدیکتر است ، زودتر متکیسف و

~~سعیدالدین قرغانی

~~563

~~القصور: نواحیها، الواحد کنف، المشیکده : المبنیشة بالشید ، الکلس. اوالمرقوعة البناء .

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_709.png)

~~564

~~متأثر میگردد، پس جزوی را که ملاصق اواست، به آن قوت که با آن نفس همراه

~~است، قرع میکند تا آنجا که غایت و منتهای آن نفس است، پس هرکه در آن هوای

~~منکیخف واقع باشد، اثر آن تکیشف هوا به آن صوت و کلام، به هوایی که داخل صماخ

~~اواست میرسد وقوت سامعهآ او آنرا تلفی میکند و به نفس او میرساند ، اکنون

~~اگر چنان که پیش ازرسیدن آن نفس مصکور به صورت صوت یا کلام به آن غایت که

~~چون بهوی میرسد منلاشی میشود، نقوذ ناکرده و متلاشی ناشده، کوهی یا عمارتی

~~بلند صلب پیش آید ومانع آید مرآن نفس مصتور مذکور را از نقوذ وبلوغ به آن

~~غایت، واز تلاشی آنقتوت که در آن نفس مرکوزاست و اورا تا به آن غایت میرسانید،

~~مرآن نفس را بازگرداند تا منعطف شود و بار دیگر در آن رجوع و انعطاف ، مرهمان

~~هوا را که حوالی متنفس وغیر اواست ، قرع میکند وتا به هواییش میرساند که

~~داخل صماخ متنقس است، وهر که نیز که درآن هوای متکیتف به آن انعطاف واقع

~~باشد، پس سامعه، باردیگر همانصوت و کلمه را بعینه تلفی می کند و به نفس میرساند،

~~واین صوت راجع را-صدا- نام است1 که موجب رجوعش چنان که گفتیم صلابت

~~وعدم نفوذ است ، واصل این معنی درعالم الهی آنست که چون به حکم "انما قولنا

~~لشیء اذا اردناه2 ان نقول له کن فیکون) ، قول الهی که اثر نفس وجودی او دروفت

~~ایجاد به حقیقتی ازحفایق ممکنات میرسد ، به واسطهآ صلابنی ازحکم عدم حقیقی که

~~فی واحد طرفی تلک الحقیقة ms531 ثابت است، آن نفس الهی وجودی ازوی نفوذ نمی کند،

~~لاجرم همان قول بعبنه بهحضرت وجودکه آن نفس ازوی صادراست، رجوع می کند،

~~وفی الحال تعبشنی مراین حضرت وجود را درخودش ازخودش حاصل می آید ، محل

~~ظهور آن تعبثشن وحکم واثر وی، آن حقیقت مذکور میشود، وحبنئذ آن حقیقت

~~روحی موجود میگردد، پس مؤثتر ومتأثتر، یکجیز بیش نیست، و آن وجود یگانه

~~مشارق التدراری

~~1 - آن ندا کو اصل هربانگ و صداست خود صدا آنست، دیگرها صدا-ست

~~2-س 16،ی2]

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_710.png)

~~است.

~~پس میگوید که : چنان که درآیینه وخارج ازاو، جز نفس خود را نمییینی ،

~~که درصور واشکال متنتوع برتو ظاهر میشود، هم چنین آوازی که دراول و آخر

~~میشنوی ، هم از نقس تو صادر میشود، وبه واسطهآ قوت نفس تو، دیگر بارهم به

~~نفس تو میرسد، وهم توبی که ازصورتی دیگر که آن عمارتست، باز خود را

~~میخوانی، وبا خود خطاب می کنی. مثال دیگر:

~~وقل لی : من القی الیک علومه، وقد رکدت منک الحواس بعفوة

~~وما کثنت تدری، قبل بومک ماجری

~~بأمسک ، او ما سوف یجری بغدوة

~~فأصبحت ذا علم باخبار من مضی

~~وأسرار من یأتی، مدلاة بخبنرةا

~~وبگوی مراکه کی انداخت به سوی تو علوم خودش را در آن حالی که ساکن شده است

~~از تو حواستظاهر تو به واسطهآ خواب که دراو وقایع میبینی، وترا از آن وقایع به

~~تصریح یا به تعبیر مسائل وعلوم معلوم میشود ، وتو نسمیدانستی پیش ازاین روز که

~~درخواب رفتی و در وی این وقایع دیدی که دی وپیش از دی درزمان ماضی چه

~~رفته است از امور وکو این عالم، ونه تیز میدانستی که بامداد وفردا و پس فردا در

~~زمان مستقبل ، جه خواهد رفت دراین عالم ازامور وحوادث ، پس چون از خواب

~~بازآمدی، آن وقایع دیده ترا به طریق تصریح یا تأویل وتعبیر آن خواب، دانش

~~محقق، حاصل میشود به اخبار و احوال هر که گذشته است به سالهای ms532 بسیار وقرنهای

~~بیشمار ، وصاحب علم وآگاهی میشوی به اسرار احوال هر که بعد از تو خواهد آمد

~~به مدتهای مدید، وحال تو بهسبب آن خبرت ودانش محفق فرح وانبساط می باشد.

~~قوله : مثدلاء : ای فرحانا منبسطا من قولهم ادل فلان ، اذا فرح واببسط ، هو

~~نصب علی الحال .

~~سعیدالدین ثرغائی

~~565

~~1- مدلاة: ای ادلال، جرآة واعتداد بالنفس

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_711.png)

~~566

~~اتحسب من جاراک فی سنة الکری،

~~سواک بأنواع العلوم الجلیتة

~~وما هی الا النتفس ، عند اشتغالها،

~~بعالمها ، عن مظهر البشریتة

~~تجلت لها بالغیب فی شکل عالم ،

~~هداها الی فهم المعانسی الغریبة

~~وقتد طثبعت فیها العلوم ،و أعلمت

~~باسمائها ، قدما ، بوحتی الأبکوةا

~~وبالعلم من فرق السوی ما تنعکمت،

~~ولکن بما املت علیها تملتت

~~اگر تو میپنداری و گمان میبری که غیر تو بود آن کسی که در آن حال که تو

~~در بیهوشی خواب بودی ودرخواب اورا میدیدی که باتو درسخن رفت وترا به انواع

~~علوم واسرار بزرگوار اعلام فرمود ، هیهات ، نبود آن آموزنده وخبرکننده ترا در

~~آن خواب از آن علوم جز نفس بگانهآ تو در وفت اشتغال و توجشهش بهسوی کلشیت و

~~کمالبتت خودش درعالم غیب اضافی که عالم ارواح ومعانی است، واعراض در آن

~~زمان ازاین مظهر وصورت بشریگت وانسانیشتش که جون ازاین قبود واوصاف جزویت

~~تدییری در آن حالت خواب خلاص بافته، به کلیت خودش روی آورد، آن جهت

~~گلیت وبساطت خودش ، اعنی: نفس کل، آنجا به عالم غیب اضافی که عالم ارواح و

~~معانی است بروی به صورت عالمی بزرگوار پیدا شد، ومر این جهت جزویگت و تعلق

~~خودش را به تدبیر بدن که نفس جزوی است به فهم علوم ومعانی غریب، راهبری کرد،

~~وپیش ازاین خود قدیما ، این علوم دراین نفس ، منطبع شده بود به واسطهآ وحییی

~~که بهحضرت پدری ، یعنی آدم، علیه السلام، مضاف بود، و اخبار و اعلام کرده بودند

~~مراین نفس را به اسماء آن علوم وحقایق اشیاء، جنان که گفتند: ((وعلتم آدم ms533 الأسماء

~~مشاری الشدراری

~~1 - فی بعض النسخ : سواک بانواع العلوم الجلیلة. جاراک جری معک. السنة:

~~النعاس. الکری: النوم، وهو من باب اضافة الشیء الی نفسه

~~2 - وفی بعض النسخ : وقد طبعت فیها العلوم واعلنت.

~~3 - فی بعض النسخ: وبالعلم من فوق السوی. تملشت: تمتعت.

~~2-س42ی29

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_712.png)

~~کلها" وبقوله : (أنبئهم1 باسمائهم" . پس به آن علم، مراین جهت جزویت خودش را

~~اعلام کرد، واین نفس تدبیری به آن دانستن علوم از تفرفه بی که به غیری مضاف باشده

~~یا در آن غیریگنی ثابت بود، برخوردار وخوش عیش نشد، ولیکن به آن چه از جهت

~~کلتیت واطلاق خودش براین جهت جزویگت و تقیشد به حکم تدبیری خودش، از آن

~~علوم ، املا کرد، هم به آن پر و مملوء گشت، چه اگرچه درنفس به حسب جزویاتش ،

~~تفرقه بی می نمایده اما در آن تفرقه هیچ غیری را مجال نیست ، بل که آن تفرفه، صور

~~وجوه وحیثیتات ظهورات همین نفس بگانه است لا غبیر.

~~مقصودش - والله اعلم - ازاین ابیات آنست که نفس یکی بیش نبست، واورا دو

~~جهت ظهور است، یکی من حیث البساطة والکلیتة والجمعیتة، ومثال روشن این جهتش

~~در خارج حقیقت قرص آفتاب و نوریتت مطلق اوست که اصلا فابل تبعیض وانقسام

~~نببست ، واما جهت دومش، جزویت وتقبید است به حکم تدبیری، ومثالش شعاع

~~آفتابست ، وهرچند این شعاع هم عین نور است، وفی نفسه بساطتی دارد، اما بهحکم

~~آن که قابل ظهور است واتتصال بهعالم ترکیب وجسمانیتت من الهوا الی الارض وما

~~بببنهما ، به آن سبب جزویتتی ، بهوی مضاف میشوده وجنان می نماید که متجتزی و

~~منقسم است، وفی الحقیقه آن تجزیه و انقسام از آن مظاهر وقوابل است که به سبب آن

~~کسه این شعاع مظهر و مثظتهر ایشانست به واسطهآ آن قرب واتصال بهوی مضاف

~~مینماید ، هم چنین نفس نیز از آن جهت که قابل ظهور است بهصورت تدبیر امزجهآ

~~جزوی مختلف ، اورا بهحکم اضافت هروصفی تدبیری وظهور به آن ms534 صفت در آیبنهآ

~~هرمزاجی معین، نفس جزئی میگوییم مع توحیدالعین ، چنان که آفتاب2 یکی بیش

~~سعیدالدین فرغانی

~~567

~~1-س 42 ی 21. قوله (س 2) : دانستن، فی م: بآن دانش علوم ...

~~2 - اینکه می فرماید ، نفس کلی، یکی بیش نیست ونفوس جزئی ظهورات و رقایق

~~و فروع آنند، باید توجه داشت که بنام نفس درملکوت وجود موجودی مدبر و محیط

~~برنفوس تحقق ندارد واین عقل کل است که محیط است بکلیهآ حفایق عالم نساسوت و

~~شهادت مگرآنکه اراده نماید نفس کلی فلکی را که آن باعتبار جهت ارسال واحاطه و

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_713.png)

~~8

~~نبست، واورا از حیشیتت ظهور در هرروزنه یی واظهار هرجسمی، پرتو آفتاب وعکس

~~وشعاع او میخوانیم، وهم چنان که محال وقوابل را درظهور شعاع آفتاب و صفت

~~وخاصبتت او اثرهای ظاهر است، تا اگر برآبگینهآ سبز میتابد عکسی که ازاو ظاهر

~~میشود، سبز پیدا میگردد، واگر برآبگینهآ زرد، زرد. واگر برآبگینهآ سرخ، سرخ

~~و اگر روزن مثدور میباشد، شکل شعاع مدور مینماید. واگر مربع، مربع. و اگر

~~مستدس، مستدس. واگر برروی گازر مینابد، سیاهش میکند، واگر بر شقتهآ جامه

~~میتابد، سپیدش می گردانده هم جنین مرائی امزجه را درظهور نفس درایشان و تقبید

~~به تدبیر ایشان واظهار احوال ایشان، اثرهای عظیم ظاهراست، که اختلافات وتنوعات

~~اغراض وآمال و أمانی وصفات واخلاق ذمیمه و آداب وصنایع عموم خلایق به حسب

~~وحکم آن اثرها وتنوعات واختلافات ایشانست . وباز این شعاع اگر مثلا بر آیینهآ

~~صافی افتد وبعد از تکیشف به کبفیت آن آیینه، عکس او برآبگینه افتد، وبآن

~~منکیتف شده پرتوش بر آبی صافی افتد و از آن آب صافی تکیشفی پذیرفته بردیواری

~~مشارق التدراری

~~گلتیت عین عقلست . نگارنده درحواشی بر - قوی النفس - حکمت صادقیه - مولانا

~~محمدصادق اردستانی در اواخر ریساله آنجا که درصدد تزییف مرام شیخ رئیس و

~~صدرالحکما برآمده است ودر جواب اشکالات ومناقشات وبرای فرار ازایرادات همین

~~مشرب شارح وناظم را که کثیری ازعر فا برآن رفتهاند ، انتخاب ms535 نموده ، دراین مسأله

~~مفصل بحث کردهام ودر آنجا بیان نمودیم که نفس بماهی نفس دارای تکشرت فردی و

~~بحسب ابتدای وجود کلیهآ نفوس افراد نوع واحد واز حفایق متواطئه بشمار مپروند و

~~نفس بعنوان نفس حادث زمانی ایست واضافهآ ببدن ذاتی وجود نفست وبدن بهنحوابهام

~~درجمیع مراتب از نفس جدا نمیباشد ولی فرف ایست بین ابدان اخروی ومثالی ودنیوی.

~~برای بحث مفصل وتقریر ماهو الحف، رجوع شود به حواشی حقیر بررسالهآ قوی النفس

~~که حکمت صادقیه نام دارد وملا حمزه گیلانی تقریرات اردستانی را در مباحث نفس

~~بصورت ریسالهئی درآورده و آنرا حکمت صادقیه نام نهاده است - سیدجلال آشتیانی

~~مشهد مقدس رضوی لیلهآ اول جمادی الأول 1396 من الهجرة النبویة المصطفویة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_714.png)

~~مصقول آید، واز آن دیوار برجسمی افتدکه مقابل آن دیوار مصقول بوده باشده آن

~~شعاع را بهحسب هرمظهری ازاین مظاهر مذکور، وصفی ورنگی حاصل می آید ،

~~به خلاف آن که آن شعاع، بی هیچم تکبشفی برشخصی تابد که جز صفت ورن همان

~~بک مظهر، با او حکمی وصفتی دیگر همراه نباشده هم چنین اگر جنان که جهت تدبیر

~~نفس به وساطت ملکی با ملایکهآ بسیار به مزاجی عنصری، تعلق گیرد، ازهر ملکی

~~خلفی وصفتی وخاصیتتی با او همراه میباشد، واختلاف همم ومقاصد دینی و علوم

~~بقینی واخلاق وآداب نفسانی وتنوعات آن، از آثار آن وسایط و اختلافات و تنوعان

~~صفات ایشان واقع میباشد. واما اگر تعلق نفس به مزاج کاملی بی وساطتی ظاهر

~~میشود، همه اخلاق واوصاف او وحدانی النعت می باشد متناسب . واشارت فرآن و

~~حدیث در نقی واسطه واثبات آن وارد است؟ اما اشارت فرآن به نفی واسطه ر(و تفخت

~~فیه من1 روحی) واما اشارت حدیث بهثبوت واسطه، قوله، علیه السلام : ر(ان خلق

~~احدکم یجمع فی بطن امته اربعین یوما نطفة ، ثمة یکون علقة مثل ذلک، ثم بکون

~~مضغة مثل ذلک ثم یبعث الله الیه ملکا باربع کلمات، فیکتب علبه عمله واجله ورزقه،

~~وشقی* ام ms536 سعید، ثم؟ ینفخ فیه الروح" یعنی : الملک ینفخ . پس ظهور نفس فیرکامل

~~به وسایط بسیار میباشد میان این شخص ومیان نفس کل، پس نفس یکی بیش نیست،

~~و تنثوعات2 ظهور او را نفوس جزئی میخوانند ، وهکذا الأمر فی الوجود بعینه

~~شعیدالدین فرغانی

~~569

~~1-س415ی29

~~2- کلیهآ نفوس انسانیه بحسب نو6 متحدند باعتبار وجود ابتدائی و باعتبار رجوع

~~الحق انواع متباینهاند باعتبار ملکات وآثار حاصله ازنیشات واعمال. لذا حشر نفوس

~~مختلف ایست، چون نفس درابتدای وجود ودر مقام خیال وعقل هیولائی ماده معنولات

~~وصور مکتسبه وصورحاصل ازاعمال ونبات جهت فعلیست ومنشأتکوین وجود نفسنده

~~لذا نقوس درمقام حشر مختلفند بحسب نفس ذات و وجود ولذا دارای حشر مستتلند

~~وبا نفس کلی از حیث ذات تباین دارند و فاعل مابه الوجود درنفوس عقلست مادامی که

~~نفس واقع تحت تدبیر عقل محاط عقل باشد وبرخی ازنفوس در مقام استکمال بمرحلهئی

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_715.png)

~~50

~~والحقیقة ، فافهم . بعرف معنی قوله : ((من عرف نفسه عرف ربته) .

~~اکنون چون مراین نفس یگانه را ظهوری خاص آمد به نسبت با هر شخصی به و اسطه

~~با بیواسطه ، واز آن حبثیتت به تدبیر بدنی منعیگن گشت، وآیینهآ آن نسبت ظهور

~~نفس، مزاجی مخصوص آمد، وقیام وثبات آن مزاج بغذایی معناد مشروطست، وحکم

~~تدبیر نفس به واسطهآ قوا وحواس و اعضا، میسگر شد، پس آنگاه که این نفس مراین

~~آلات را درتدبیر استعمال میکند ، به تدریج غذا تحلیل می بذیرد ، چه حرکت محلتل

~~است وروح حیوانی به سبب تحلیل غذا، ضعیف میشود، وقبام وحرکت قوا وحواس

~~واعضا به روح حیوانی بازبسته است، وبه فتور وضعف او، به واسطهآ تحلیل، فتوری و

~~نقصانی وکلالی دراین قوا واعضا، پیدا میآید، پس نفس به علم فطری وهدایت عام2

~~اأعطی کل5 شیء1 خلقه، ثم هدی) به عدم مساعدت آلات محس میشود، از استعمال

~~آلات ظاهر اعراض میکند، وبه باطن متوجته میشوده تا بدل ما یتحلگل از غذای تازه،

~~حاصل می آید ومرکب، قتوتیابد، و آنگاه باز ms537 به تدبیر و استعمال جمیع آلات، توجثه

~~مشارق الترراری

~~میرسند که عقل حسنهئی از حسنات آنان بشمارمیروند تا جهرسد به نفس مدبتر جسم

~~سماوی که خود تحت تربیت عقل واقعست - فالمصیر الی ما علقناه علی الرسالة التی

~~املأها مولانا محمدصادق الاردیستانی - قده - حقیر در آنجا بیان نمودم که ممکن نیست

~~که اضافهآ نفس کل بهبدن مادی درایتدای امر اضافهآ تدبیری باشده چون این بدن،

~~بدن نفس کلی نشود ناچار اضافهآ نفس کل اضافهآ کلی و سعی نظیر اضافهآ عقل کل فاعل

~~مابه الوجودست نه اضافهآ جزئی وچون حدوث بجشرد تام ممتنع است ناچار حادث

~~صورت مبدا تنویع ماده و محصل جنس خواهد و قهرآ این صورت درابتدای امر عین

~~صور جسمانی است وناچار ازطریق تحول جوهری واشتداد ذاة ی بمفام تجسرد میرسد

~~وباید اولین صورت آن، مجرد برزخی باشد که به تحولات حمبلی وسیر ذاتی بمقام عقل

~~بالفعل ریسیده وجمیع درجات استکمال دریک وجود عریض رفیع الدرجات واقع میشود

~~وتا فناء فی الله درنفوس کامله این سیر ادامه دارد - جلال آشتیانی -

~~1-ص20،ی 52

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_716.png)

~~نماید، آن حالت اعراض نفس را از تدبیر و استعمال آلات ظاهر، خواب میگویند، و آن

~~زمان که نفس از این آلات ظاهر اعراض می نماید و به باطن می بردازده اگر این نفس مدبتر

~~چزوی را تجردی که موجب مناسب باشد میان جهت تد بیر و کلبت او مراین نفس جزکی را

~~حاصل شوده ازتدبیرقوای باطنه هم متخلتص شود، و به حضرت کلیت خودش، میل کند،

~~جهت کلبت او برشکل عالمی که معانی وعلوم بهذات او قائم باشده برجهت جزئیت

~~خودش پیدا میشود، وپیش ازاین به حکم "اکتب علسی فی خلقی" این معانی و علوم

~~غریب به نسبت با ابن عالم ، جون درآن حضرت کلسبت مرتسم بود که ((وقد طبعت

~~فیها العلوم" اشارت به آنست . پس این جهت کلیت که برشکل عالم پیدا شده است

~~مراین جهت جزئبنت خودش را به سوی عالم کلبیت ms538 که اصل است ومعانی دراو منطبع،

~~دلالت می کند تا آن علوم ومعانی غریب را بهحکم وحسب مناسبت حالی از آن حضرت،

~~ضبط وفهم کند، وپیش ازاین آنگاه که طینت آدم، علیه السلام، تمام شد و این جهت

~~تدبیری من حیث جمعیتتها بجمیع الجهات التدببریه الجزئبة ، درآیینهآ مزاج آدم ،

~~علیه السلام، بیدا شده اسما وطرق تصریفات آن علوم ومعانی را بهحیی الهیء تلقی

~~کرده بوده کما اخبرنا بقوله ، تعالی : ((وعلتم آدم الاسماءا کلتها" ، وآن جهت

~~تدبیری من حبث جمعبیتها لهذه الجزئبتات که خطاب "الست2 بریکه) با ایشان و

~~وتعبسنات ایشان بود ودرمظاهر مثالیشان، وجواب ((بلی) هم ایشان داده بودند، به آن

~~اسما ومعانی وطرق تصربفات وتأوبلات وتفهبمات وتفهمات عالم شده، وهو المراد

~~بقوله: (واعلمت باسمائها قدما بوحی الاأبکوة) الا آن که احکام امزجه و وسابط میان

~~هرجهتی جزئی تدبیری ومیان آن علوم ومعانی واسما حجاب وحابل شده بودند ، و

~~آن علوم به نسبت با عموم، مغلوب احکام امزجه گشته، وحکم جهل غالب و پیدا

~~آمده. پس چون جهتی از این جهات تدبیری جزئی از تدبیر قوای باطن وظاهر خلاص

~~یابد وبه عالم کلیت میل کنده به حکم مناسبت حالی و به حسب اوجیزی از آن علوم و

~~سقیذالدین فرغائی

~~(ان

~~1-س 42ی 29. قوله (س 2): موجب، فی م : سبب ...

~~2- س47 ی 171.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_717.png)

~~572

~~معانی تلقی کند و تذکریش ولو من بعض الوجوه از آن اسما که به پدرش رسیده بود

~~حاصل آیده چون باز به عالم تدبیر مراجعت کند، از آن اسما ومعانی آن چه ضبط کرده

~~باشد بعضی را- کما هی - ظاهر باید ومعلومش شوده وبعضی را که قتوت متخبتله

~~کسوتی مناسب آن حال که او بدان مننلبتس بوده است پوشانیده باشد، به تعبیر محتاج

~~شود ، اگر این ببننده به تعبیر دانا باشد از آن کسوت خیالی آنرا به کسوت حستی

~~تعبیر، والا به مثعبتری که به آن علوم وتعبیر آن دانا باشد رجوع سازده تا آنهچه از

~~علوم غریب ms539 وکواین که به ماضی ومستقبل تعلق دارد در آن چه او دیده است مدرج

~~باشد، اورا از آن آگاه کند. پس این علوم ومعانی دراین حالت خواب، نفس را هم از

~~وی حاصل آمده است، وهم ازخود بدانش آن متنعتم وخوش عیش شده، وهم از

~~خودش به آن علوم پر شده است نه ازغبری واز تفرقهیی که به غیری تعلق دارد .

~~ولو انکها ، قبل المنام ، تجتردت لشاهدتها مثلی ، بعبن صحیحة

~~واکر چچنان که ابن نفس توکه مسترشدی پیش ازخواب درحال بیداری ازاین قبود

~~تدبیری وجزئبت همجو من ازعلایق وشواغل وتعلثفات وتعششقات وهمگی آمال و

~~أمانی وشهوات وصفات جسمانی و نفسانی و روحانی مجرد شدی، وهیچ ازاین اوصاف

~~اصلی و عارضی جنان که با نفس من همراه نیست با این نفس تو نبز همراه نماندی ،

~~حبنئذ هرآینه مراورا اعنی : نفس خودت را واصل وحقیفت اورا مشاهدت کرده بی

~~به جشمی روشن به نور (فبی یبصر" ، ومعلوم کردهیی که نفس یکی بیش نیست ، و

~~تفرقه به اوصاف وتعبسنات است، لاغببر.

~~وتجریدها العادی* اثبت ، اولا2

~~تجثردها الثانی المعادی ، فائبت1

~~و این مجتردگردانیدن نفس مرخودش را که به طریق عادت خواب و اعراض از احکام

~~و اوصاف تدبیری، اورا حاصل می آید تا به این تجرید عادتی دراول سلوک ومبادی

~~مشارق الکدراری

~~1 - تجریدها : تعریتها، تجسردها: تعریها. المعادی: ای فی یوم المعاد

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_718.png)

~~امر وصول، با بیش از آن به عالم خود توجه می کند، واز آنجا هم ازخود و کلیت

~~خودش علوم و اسرار و اطلاعات تلفی می کند، این تجریدعادتی اثبات میکندکه نفس

~~را مجتردشدنی هست فیثانی الحال از این بدن واحکام و اوصاف او، که در آن مجرد

~~شدن به طریق انسلاخ بمعاد کلتیت خودش رجوع لازم میافتد، پس این تجریدعادتی

~~به طریق خواب، پایهیی ودرجه یست مراین تجرد حقیقی را به دو جهت :

~~یکی، آن که چون سالک به عقل خود نظر کند که چون سبب حصول این علوم ms540 و

~~اسرار واطلاعات که درخوایش حاصل شده نجشرد و اعراض نفس اواست از شواغل و

~~تعلقات بدنی، پس داند که اگر این تجثرد واعراض نیز درغیر خواب دست دهد ،

~~همین نتبجه حاصل آبده واین نظر باعث سالک شود برمزید اجتهاد درسلوک و فنای

~~اوصاف ونفی تعلثتات ، وآن سلوک موجب تمکثن او گردد از تجرد وانسلاخ و

~~توجته بهسوی معاد وکلتیت خودش فما فوقها من مراتب البقاء.

~~واما جهت دوم، آنست که مبادی وصول وکشف حقیقی درمقام نبوت به محض

~~موهبت وهدایت، ودرمقام ولایت، به سبر وسلوک راه فنا، خوابها * وقایع راست و

~~درستست ، جنان که مصطفی را، صلی الله علیه وسلتم، در مبداء ظهور حکم نبتوتش،

~~شش ماه ظهور وحی و ملک بروی به طریق خواب بوده است، جنان که به آن معنی

~~اشارت فرموده است درحدیث که : (الرؤیا الصادفة جزء من ستتة وأر بعین جزءا من

~~النبکوف" جه مدت ظهورش، صلی الله علیه وسلم، میان امتت به صورت نبوت ورسالت،

~~دیست وسه سال بود وشش ماه ، ازاین مجموع جزوی باشد از جهل وشش جزو . پس

~~ازاین جهت ایبن تجثردعادنی واعراض نفس درخواب درجه ییست مثبت ومعبیتن تجیرد

~~حقیفی در بیداری و توجه به معاد به طریق معراج یا به طریق انسلاخ . پس تو که

~~مسترشدی، عقل و نظر اعتباری خودث را دراین باب اندک مشمر ودرکار آور وبه

~~این جچه گفتم ومثالها که نمودم ازجا مرو وثابت باش . والله الهادی -خ -

~~سعیدالدین فرغانی

~~572

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_719.png)

~~574

~~ولا تک ممتن طبکشتهآ دروسثه،

~~بحبث استقلکت عقله ، واستقزتت1

~~واز آن علمای ظاهر مباش که به نقلیات مقیکد باشد و کثرت دراست این علوم نقلی او

~~را مغرور وسبکسارگردانده تا ازجای برود وعقل خودرا که به تفکثر وتدبثر در باطن

~~قرآن وحدیث وامثلةروشن ومثلها مطابق معانی خوب استنباط کند وازشاهد برغایب

~~استدلال کند، اندک شمرده واز هرجه جز به طریق صریح نقل بهوی رسیده است ،

~~اعراض نماید ، وجون عقل را که اورا ms541 دراین علوم نقلی اوهم مدخلی عظبم است و

~~فهم آن نقلیات وحججودلایل آن بروی موقوف، درباب استخراج و استنباط معانی

~~غریب و ادراک معانی مجگرد، به جیزی برنگیرده علوم کشفی وذوقی که به بسیاری از

~~ابن معانی مستنبط به عقل باریکتر است، درتنگنای وعای نفس وطبع یا ذهن او کجا

~~تواند گنجید تا بهسبب جهل وعدم گنجابی آن علوم را به سفسطةآ با به کفر و زندقه

~~و بدعت ومذهب حثلول نسبت کنده با آن که اصول این علوم، در نقل، مذکور باشد.

~~پس توکه مسترشدی به علوم نقلی، از علوم عقلی به کلشی اعراض منمای، ودراین امثله

~~که به تو نمودم تدیشر کن، وبعد از آن چون به طریق اجمال چیزی از آن فهم کردی از

~~آن علوم نقلی وعقلی هم بدر آی، وبه این حضرت جمعیتت من توجثه کن به فنای جملهآ

~~وصاف جسمانی ونفسانی خودت ، تا بعبن الحباة علم حقیقی برسی.

~~فثم* ، وراء النکقل ، علم یدق* عن

~~مدارک غایات العقول الستلبمة2

~~مشارق التدراری

~~1 - فی بعض النسخ بدل: واستفزت، واستقسرت. طیششته حملته علی الطیش ،

~~وهو الخفة والنزق .

~~2-یعنی: ((بمعارج انا انحق نرسی بپای منبر

~~که سری شناسد این سر5 که سزای دارباشد)

~~چه آنجاکه مدرسهآ اهل ذوق است معارف عالیه ودقایق ورموز ونوامیس الهیه در

~~بین است که با نردبان عقل و رفرف فکر بآن پایه نتوان رسیدن.

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_720.png)

~~جه آنجاکه حضرت جمعبتت منست، علمی الهی است وسری نامنناهی از علوم ذات و

~~اسرار وحکم افعال وصفات، که ازغایت غموض وخفاء باریک وپوشیده میشود از

~~مدارک عقول سلیم ونفوس مستقیم، ازیراکه بدان علوم واسرار، جز به فهم و عقل

~~(بی بعقل) تنوان رسید، واز سر(لا یعرف الله الا الله) گرد آن علوم واسرارة حصنی

~~منیع است .

~~بباید دانست که عقل فکوتی وصفتی است نورانی ساری در نفس انسانی از آثار و

~~انوار عقل اول ، حکم وعمل اوادراک حقایق اشباء وتمبیز مبیان حق وباطل وخیر و

~~شتر، ms542 وحث ودلالت بهخبر و وحدث وعدالت ، جنان که درمقابلهآ او هوا اثری و

~~صفتی ظلمانی است، از آثار کثرت امکانی وصور نامتناهی ممکنات، که نفس کامل

~~شامل آنست من حبث توجثهها الی عالم الطبیعة والعناصر ، واظهار صورها، هم دراین

~~نفس مثدبتر انسانی ساری وحکم وعمل او ظهور بهصور انحرافات و حث ودلالت

~~به تصشرفات وصور انحرافات نامنناهی، خلقا ووصفا وقولا وفعلا، وجملة فوا و

~~اخلاق و اوصاف روحانی مثل مفکتره وحافظه، وهمجو طهارت ونزاهت وایمان و

~~اسلام وغبرها اعوان وانصار عقلند، وهمگی قوای جسمانی و صفات واخلاق ذمیمه

~~جون شهوت و غضب و بختل و حسد و کبر وظلم اعوان هوااند ، وهرگاه که حکم

~~هوا به مدد احکام عادات، براین نفس جزئی مدبر، غالب آید، لابد عقل را باعوانه

~~وانصاره، مغلوب گرداند، ودرعمل خود استنباع واستعمال کنده تا وجوه مکر و

~~حبله در تحصیل مطالب شهوات ولکذات ازجهت هواء به کار برده وهرگاه که عقل

~~باعوانه غالب باشد، هوا را استتباع و استتعمال کند در جده و اجتهاد درعبادات وانواع

~~فربات، واین عقل را سه نوع از ادراکات است :

~~بکی ، به آلات ومدارک حستی ظاهرا وباطنا

~~و دوم ، بهفتوت فکری لاغبر که به وساطت ابن قتوت فکری، قیاسی ترکیب کنده

~~ومقدمات برانگبزد، وازآنجا تتبجهآ ادراکی وعلمی بحاصل کند، واین قسم را عقل

~~نظری گویند.

~~سعیدالدین فرغانی

~~575

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_721.png)

~~576

~~ونوع سوم، آنست که آن قتوت عقل از باطن نفس سربرزند، وبالذات لا بالآلات

~~ادراک اشبا کند، واین قسم آنگاه میستر شود که به ریاضت و مجاهده ترکبه و تخلیهآ

~~نفس از اخلاق ذمیمه و به اخلاق حمیده دست داده باشد، واز مجاذبات آمال و آمانی و

~~صفات وصور انحرافات که به هوا تعلق دارد، خلاص نفس تحقشق پذیرفته و به حضرتی

~~که منبع علومست جون لوح المحفوظ مثلا متوجه گشته، وبعضی را ازحکمای اوایل،

~~شمته بی ازاین دست داده است، وبهحکم آن که علاقهآ نفس به مزاج تمام منقطع ms543 نشده

~~است، ومادهی هوا به کلی منحسم نگشته، آن علوم از حکم حجابیتتی که لازم طبیعت

~~و مزاج است " تمام خالی نبوده است ، و اختلافات وخطاهای بسبار به آن علوم و

~~ادراکات، واشکالات برایشان متطترق شده است، وابن جمله اقسام عقل و ادراکات

~~او، درزیر طور ولایت ونبوت است، ازبراکه ادراکی که درطور ولایت و نبوتست

~~به طریق کشف ومشاهده مثدرک او آن ستر وجودی الهی است که در دل ولی یا نبی

~~منتجلتی است، ونفی وفنای ابن ادراکات عقلی وعقل ونفس وغبرهما، درظهور تجلی

~~آن سر وجودی، شرط است .

~~پس میگوید که : توکه مسترشدی به علوم نقلی، مغرور مشو ومدرکات عقل را

~~که در مرتبهآ خودی علتوی و تحققی دارد از ادراک ملکوتیات و روحانیات و

~~مجردات، به سبب آن که ازاین علوم نقلی ومفهومات تو خارجست، به کلی نفی مکن،

~~وبه سبب جهل از آن تععبشب واستنکاف منمای که بالای این علوم منقول تو، علمی از

~~علوم الهی وکشفی هست که به مقام وطور نبوت وولایت تعلق دارد ازعلوم اسما و

~~صنات، که باآنکه این علوم عقلی از ادراک معجردات و روحانیات سخت دقیق و

~~باریکست ، وبه نسبت با علوم نقلی غامض وپوشیده، ومعذلک آن علم الهی که به طور

~~ولایت ونبوت معلق است ازمدارک عقول سلبمه که بالای علوم نقلی است ، وهیچ

~~آفتی ومانعی ازاحکام هوا وطبیعت بهوی متطترق نمیتواند شد ، هم باریک و

~~پوشیده است واز غایت دقت وخفای این علم الهی مذکور، آن عقول سلیمه از ادراک

~~مشارق التدراری

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_722.png)

~~آن قاصرند، تا به این نقلیات تو جه رسد؟ ودر آن معرض جه باشد ؟

~~تلقتیته منشی ، وعنتی أخذته ، ونفسی کانت، من عطائی، مشمکدتی1

~~من آن علم الهی وسر غیبی را که امثلهآ آن با تو گفتم ودیگر خواهم تقریر کرده

~~هم ازخودم که این حضرت احدیثت جمع مذکور است، تلفی کردم، وازاو پذیرفتم،

~~وهم ازغیب ذات خودم آن علم به من واین حقیقت ms544 من، تجاوز کرده تا ازاو باز گرفتم

~~بعد از آن که تمام از آن خودی مجازی خودم واز آن صفات وعلوم عقلی و نقلی، به کلی

~~فانی شده بودم، وبه این حضرت جمع وحدث خودم تحتتق محفتق بافته و به ازالت

~~همهآ احکام امنبازی آن حقیقت به من مضاف آمده، وابین نفس وذات من، اکنون من

~~حبث جمعیگتها بین الأحدیثة ، ازعطاها ورحمتهای اختصاصی غیبی خودش ، مرا به آن

~~علم وفهم وتدبر آن مددکننده بوده وفی الحقیقه، مددکننده هم ، من بودم من حبث

~~الباطن وحکم فاعلیتته ، ومددگیرنده هم من بودم من حیث الظاهر والجمع و حکم

~~فابلیتته ، فافهم، ففیه سر شریف .

~~پس اکنون دراین ابیات آینده ، مثالی دیگر خواهد نمود خبال باز را و صوری

~~را که از او ظاهر میشود مرصدور وظهور کثرت صفات و افعال را ازیک ذات یگانه .

~~ولا تک* باللاهی عن اللتهو جملة،

~~فهزل الملاهی جدة نفس مجکدة2

~~یقال : لهبت ، بالکسر ، عن الشیء لثهیقا ولهیانا ، اذا سلوت عنه وترکت ذکره ،

~~ویقال : اله عن الشیء، ای : اترکه .

~~یعنی: تو که متابع و مسترشدمنی، مشغول و مثعرض مباش از این بازی به یکبارگی،

~~و به گلی ترک نظر در آن واعتبار به آن مکن که هزل ومجازی که در آلات لهو و بازی

~~است، عبن جد است مرنفسی را که دراشیاء نظر واعتبار بهجد و تحقیق کند، ازیراکه

~~بسعیدالدین فرغانی

~~5777

~~1- ممتدتی، من أمارة: اعانه

~~2 -الجدة ضدة الهزل. مجدة : نقیض هازلة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_723.png)

~~578

~~عبث را مطلقا درنظر محقق واعنبار تحقبق وجود نیست . بل که هرجه دروجود ظاهر

~~و مشخکص میشود، آن را درعالم حقیفت معنیی درست و محقق است که هر کس که در

~~آن صورت، عین آن معنی را مشاهده کند، به نظر عقل یا به بصیرت اگرچه آنصورت

~~آلت لهو ولعب باشد در نظر عموم خلق، اما آن درنظر این معتبر، صورت حقیقتی

~~درست وجد باشد، واز فواید بسیار خالی نبود، والدلیل علیه قوله تعالی ms545 : "وما

~~خلفنا السموات والأرض1 وما بینهما باطلا ذلک ظن* الذین کفروا" ای: ستروا الحق

~~والحقیقة، باحکام نفوسهم وتقیشدهم بالطبع ، وهرچه دراین ظاهر وجود است، مما

~~بین السماء والأرض است، پس باطل وعبث نباشد، لاجرم هرکرا نفسی مجدة باشد ،

~~جهد کند ، تا از آن میان صور لهو ومجاز ، صورت حقیفت و حفیتت و فایدهآ آن را

~~عموما وخصوصا دریابد، واز آن نصیب خود بر گیرد .

~~وایاک والأعراض عن کل صورفر

~~مشموهة ، أو حالة متحبلة

~~اباک هیهنا للتحذیر باضمار احذر وباعد ، فان ایتاک متی کانت للتحذیر، ولم یکن

~~بعدها ان المصدریتة، فالواو، او من بعدها لازم، ومتی اعقبه ان المصدریکة، فیقال

~~بانواو او بمن او بحذف من، کما تقول: اباک والأسد، ومن الاسد، او تقول: ایاک

~~وان تفعل کذا ، او من ان تفعل کذا ، او ان تفعل کذا . والتمویه التلبیس ، واصله،

~~موهت الأناء اذا طلیتنه، وهو من نحاس اوحدید، بذهب اوفضتة، فالصورة المموهة،

~~ان تراها وتحسبها شبیئا ، وهی فی نفس الأمر علی خلاف ما تراها وتظثنها ، کصور

~~یریکها صاحب الستارة . والحالة المستحبلة : هی التی لا اصل لها ولا ثبات من حیث

~~النظر الی حفیقتها، کتلک الصور الخبالیتة وما یبدو منها فی نظرک .

~~یعنی : دورباش از اعراض ازهرصورتی که چنان که نماید او چنان نباشد، یا از

~~هرحالتی که زود تغیشرپذیرنده باشد ، همچون صورتهای آن خیالباز ، واحوالی که

~~مشارق الکدراری

~~1-38،ی26

~~2 - المموهة: المزخرفة، المحسنة الظاهر التحیلة : المتغیشرة

![page image](img/Faraghani_-_MashariqDarari_-_1978.pdf_page_724.png)

~~برآن صورنها طاری میشود ، از حزن و فرح و بکا و ضحک وغبر آن.

~~فطیف خیال الظل ینهدی الیک ، فی

~~کری اللکهو، ما عنه الستائر شقت1

~~ججه آمدن خبال آن سایه بی که خبالباز به نو می نماید ، هدیه می آورد بهسوی تو در

~~آن حالت بازی ومشغولی نو به آن که همچو خوابی است، ازجهت اعراض تو در آن

~~حالت از کارهایی که اصلی و حقیقتی دارد، وبرتو عرضه میکند در آن حالت آن چیزی

~~را که ازاو آن پردههای شفتاف و ms546 تنک شده، تا تو آن چیز را از

0699SacidDinFaraghani.MashariqDarari

كتاب 0699SacidDinFaraghani.MashariqDarari

نبذة عن الكتاب

الفهرس