![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_25.png)

~~الیف الفاضل المحترم الامام العالم شمس العلة والدین

~~مد بن القیس

~~رحمة الله علیه رحمة واسعة1

~~ه

~~من الرحیم

~~الحمدلله المنعوت بنعوت الجلال . الموصوف بصفات الکمال . المنزء عن التغیر

~~والزوال. المتعالی) عن الأشباه والأمثال. والصلوة والشلام علی خیرخلقه محمد منقذ 3

~~الخلق من الضلال ، وشفیع الآمة یوم عرض الأعمال . وعلی آله واصحابه اکرم صحب

~~و خیرم آل . سپاس و ستایش مر خدای را جل جلاله و عم نواله که ارواح مارأ

~~نزینت تعلیم و تعلم بیاراست و اشباح1 ما را بطینت أحسن تقویم بییراست عقل

~~راهنمای7 را قاید خیر و راید8 سعادت ما کردانید (و) نطق دلکشای را ترجمان خاطر

~~و سفیر1 ضمیر ما ساخت (و) چندین هزار جواهر زواهر معنی2 در درج

~~طبع ما درج کرد (و) انوار (و) ازهار علم و معرفت بر نهال دل ما بشکفانید و درود

~~و صلوات بی پایان11 و تحیات زاکیات12 فراوان10 بر ذات مطقر وروان مقدس

~~خلاصة موجودات وبر کزیدهآ مکونات رسول تقلین 15 (و) خواجهآ کونن خاتم انبیا

~~1- ازاینجا تاصفحهآ 12 سطرچهارم از نسخةآ بریتیش میوزیم بکلی مفقود شده است 2 - م - المتعال

~~2- نجات دهنده ورها کننده 4 -م * خداوندیرا 5- آ- م - تعلم و تعلیم 9 - اشباح جمع

~~شبح (بفتح شین و حرکت و سکون با) کالبد 7- م - رهنمای 8 - رائدجوینده و خواهنده

~~-6-9

~~و کسی که در طلب آب و طف پیشاییش قاقله رود ودرمثل است (الرائد لا یکذب اهله

~~فسیر 10_ آ-ه -معانی 11- درج بضم دال طبله و جبهآ که زناد دروی پیرایه و جواهر نهند

~~12_ آع - فراوان 13- زا کیات جمع زاکیه یاکیزهاونیکوها "1- آ- 6- بی یایان 15- م - التقلین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_26.png)

~~شفیع روز جزا محقد مصطفی باد که مستعد ان قبول دعوت1 را از غرقاب کمراهی و

~~غوایت1 ییساحل2 نجات (و)4 هدایت آورد (و) مستسعدان حصول معرفت را

~~از تیه 1 حیرت و بیدای جهالت بمرتع"3 عرفان و مآمن ایمان اوراه نمود و بعد ازو

~~بر آن 9 و ms001 اهل بیت او باد که نثار1 منصب11 نبوت وحق المنشور ولایت رسالت

~~و بنص

~~قرآن مجید جزاخلاص محبت و امحاض مودت ایشان بتواند 12 بود. که

~~لاأسألکم علیه آجرا الأ المودة فی القربی14 ومن یقترف حسنة نزذله

~~فیها حسنا جعلنا الله من المتمشکین بهذه العروة الوثقی ورزقنا خیر الآخرة والأولی

~~رأنه قریب مجیب

~~دیباچه10آ کتاب

~~(و بعد چنین 16) کوید 11 محرر این تألیف و محبر

~~این تصنیف بندهآ

~~دولتخواه19 محمدبن قیس10 تاب الله علیه 21 : که در شهور سنهآ اربع عشرة وستمائة

~~که هنوز احوال ممالک خوارزم و خراسان در سلک اطراد منتظم بود و امور جمهور

~~آن اقالیم بروفق مراد ملتئم اطراف و اکناف آن ولایات در غایت خصب و آبادانی (و)

~~سعادت امن واستقامت22 شامل احوال اقاصی و ادابی رباع فضل و هنر بفراغ خاطر

~~فضلاء آن (دیار و) بلاد مأهول15 و معمور10 (و) اعلام علم و ادب بیفاع

~~2

~~1-م - دولت 2 - غوایت کمراه کشتن 2- م -سواحل 4- 1-6 - بدارد 9 - م-6-

~~او رسایید 6-6 - مستعدان 7- تیه بکسر صحرا که رویده در آن هلاک شود 8 - آ - ع-

~~و بیابان جهالت بسربع 9-ع - افروده : او 10- نثار بکسر آنچه که در عروسیها بر حاضرین

~~بیاشند و متفرق کنند 11 - منصب بکسر صاد مقام و مرتبه و فارسی زبانان آنرا بفتح صاد خوانند

~~12- نص در کلام آنست که جز احتمال یک معنی در آن نرود و تأویل در آن جائز نباشد 13-

~~آ-ع - نیست 14- م - القری 10_ م - دیباجه 16- آ - ندارد 17_ع - م - میکوید

~~18- م - مخبر؟ ومحبر از تحبیر است که بیعنی نیکو نوشتن خط و آراستن سخن و شعر است

~~19- آ - ع - م مخلص 20 - ع - م - القیس 21 - تاب الله علیه یعنی توفیق توبه بدهد اورا یا

~~باز مهربان شود بر او 22- آ- ع - استنلمت- و استنامت صحیح و بعنی آسود گی است 623-

~~خواطر *2- ماهول اهل داشته شده و مانوس 25- آم - ندارد 26- م - بیقاع ؟ ویفاع

~~بمنی زمین مرتفع و یشته است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_27.png) ms002

~~قدر علماء آن دیار مرتفع و منشور ، دوستی از جملهٔ‌ حملهٔ‌ علم و برادری از زمرهآ

~~ارباب1 فضل که در عیون علوم و فنون آداب از ا کفا و اقران1 قصب السبق

~~برده2 (بود) و در حل مشکلات معارف نقلی و کشف معضلات مطالب عقلی

~~بر امثال و اضراب4 مزیت تقدم یافته (و) میخواست تا بر معاییر5 اشعار عرب

~~و عجم که بیشتر اهل تمیز از حلیت معرفت آن عاطل باشند واقف شود و بر نقد نیک

~~و بد کلام منظوم که اغلب ارباب فضل1 در اصابت تمییز آن قاصر باشند قادر کردد ،

~~از من در شهر مرو جددالله عمرانها که مجمع اصحاب طبع و مربع ارباب نظم ونثر

~~بود درین فن التماس مؤامرهٔ‌ 8 کرد تا غور معرفت (من) در شرح غوامض آن بشناسد ،

~~واقتراح6 تصنیفی نمود تااندازه شأو10 من در مضمار11 تفصی از مضایق آن بداند ،

~~ومن چون ازفحوای12 کلام او بوی امتحانی شنیدم11 واز مذاق سخن اوطعم اختباری

~~یافت14 اسعاف15 ملتمس او(را) [(رحمه الله16)] لارم شمردم واجابت دعوتش فریضه

~~دانست ، وعلی الفور دیباجهآ تألیفی 11 در علم عروض و قوافی و فن نقد اشعار تازی

~~و فارسی18 آغاز نهادم و یقوش تقسیم و تبویب آن (را) نیرنک 16 زد ، و در چندروز

~~معدو دبیشتر فصول و ابواب آن را مرتب کردانیدم و معظم سواد آنرابحد بیاض رسانید.

~~کن0) قبل از آن که عروس 21 آن خدر بر منضهآ 22 جلوه آید و کل آن بوستان

~~نقاب غنچهآ مسوده بکشاید رایات اعلی سلطان سعید محمد س تکش 12 اعلی الله در جتهما

~~یوم الحساب حجتهما بر صوب عراق در حرکت آمد ، و خاطر 25 خدمت

~~و لقن

~~3

~~1- آم -6 - ابناه

~~2-م - افزوده : خویش

~~4- ع - قصب سبق ربوده

~~4 - اضراب جمسع ضرب بمعنی مایند و همتا است

~~5 - معاییر جمع معیار بمعنی اندازه ها

~~6- م - افزوده ، و هنر 7- م - مرنع 8 - در تمام سخ مؤامره است و آن ms003 در لفت جز بمعنی

~~مشاورت نیامده و این معنی مناسب با سیاق عبارت نیست کمالایخفی 9 - اقتراح بتحکم چیزی از

~~کسی خواستن 10- شاو سقت نمودن وییشی جستن 11 - مضمارمیدان 12 - فحوی بفتح :

~~معنی ومضمون وروش 13_ ا- م - امتحان شنودم - ع - شنودم 14- 6_یافتم 15- اسعاف

~~رواکردن حاجت 16- در نسخه آ-ع - ندارد 17- آ م -ع - افزوده تألیفی و نسخه چایی این

~~کلیه را ندارد 18- م- و یارسی 19- نبرنک عنوان و گرده و طرح انسازی نقاشاد (برهان)

~~20- م - لیکن - ا-6 - پیش از 21- م - عروص * 23 - منصه (بفتع اول) حجله و خانه اراسته

~~عروس (و بکسر) آنچه بر آن عروس را نشانند و جلوه دهند 23- و فی نسخة ایاصوفیه "سلغو

~~من تکش

~~24- لقن از تلقین است بعنی فهمانیدن و تفهیم کردن

~~25- م - افروده: در

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_28.png)

~~رکابش "را ، مستحکم کشت1 ، جه از کثرت اراجیف 2 مختلف که در آن تاریخ

~~بر سبیل مجمجه2 از افواه شنوده می آمد دل بر اقامت خراسان (و) لا سیما در

~~عیبت4[سلطان قرار نمیکرفت و تخلف بهیج وجه مصلحت نمی نمود (و) ازین جهت

~~در آن مطلوب در صدف تعلیق بماند و مرغ آن آرزو در دام اتمام نیفتاد و چون بعد

~~تراخی مدة الغربة و تمادی آمد 5 الغیبة بعراق رسیدم و بقایای خویشان و دوستان را

~~بازدید خوش آمد1 .

~~لاد بها نیطث علی تمائمی

~~و آول آرض مس جلدی ترابها

~~سلسلهآ حت الوطن درجنبانید و داعیهآ مقام ری که مسقط رأس و مقطع سره

~~بود در باطن ظاهر کردانید عزیمت اقامت را تصمیم دادم و دل بر خواندن فرزندان

~~و نقل خانه از خوارزم و خراسان بنهاد1 و درین میانه بهر وقت انتهاز10 فرستی

~~میکردم و تطلع فراغ خاطری می نمود تا باشد که اجزای آن مسوده برهمان ترتیب

~~بآخر رسانم و نظم آن تألیف برهمان نسق تمام کنم از ترادف شواغل لاطایل12 دست

~~فراهم نمی داد و ازتواتر اسفار بی اختیار میشر نمیشد و عاقبة الامر آواز19 هجوم ms004

~~1- م -ع- شد 2- اراجیف جمع ارجاف خبرکه بکمان خود گویند 3 - و فی نسخة ایا صوفیا

~~مجیجه - در تمام نسخ خطی دیگر مجمجه است و درنسخهآ چایی (همهمه) و همهمه اکرچه بعنی آهسته

~~سخن گفتن آمده و دراین جا نیز صحیح است لکن چون نسخ خطی عموما مجمجه است متن رامطابق

~~نسخ غطی اصلاح نبودیم و مجمجه در لفت بمعنی ناییدا گفتن خبر و بیان نکردن آن است که مرادف

~~یچیچه کردن (بضم اول و ثاک و سکون ثانی و فتح جیم فارسی) است در یارسی و یچیچه ویچیچ

~~سخنی است که در السنه و افواه افتد و همه کس بطریق سر گوشی و خفیه بهم گویند

~~4- از

~~اینجاتا ص 6 س 11 که بین دوقلاب

~~محصوراست از نسخهآ خدا بخش ساقط شده است. واز حسن

~~اتفاق جناب یرفسور ادوارد برون درماه آوریل 1908 که طبع(اول) این کتاب در شرف اتمام بود سفری

~~باسلامبول فرمودند و در اثناء اقامت در آنجا تمام دیباچهآ این کتاب را از روی یک نسخهآ الحجم کهدر

~~کتایخانه مسجد ایاصوفیه محقوظ است نویسانیدند وبدین طریق تمام دیباچه بدون زیاده و نقصان بدست

~~آمد و این کتاب نفیس مرتب و مکمل گردید . و نسخهٔ‌ مذکوره در سنهآ 881 هجری در شهر ادرنه

~~بوشته شده و نسرهٔ‌ آن در کتابخانهآ ایاصوفیه عدد 4272 است

~~5-ا0م0ع - آقد و در نسخه مطبوعه امداد- وآتدبسعنی غایت و نعایت است 6 - ذ - افزوده،

~~مودم 7- نیطت - آویخته شده است و تمائم جمع تمیمه بمعنی تعویذ و بازو بند است 8 - صر-

~~اف

~~9- 6-بنعادم 10- انتهاز فرصت یافتن وغنیمت شمردن

~~یق

~~12-و

~~لی الاصل "نسق ترتیب *

~~1 -م - بی طائل

~~-ع ، آوازه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_29.png)

~~کفار و نجوم1 فتنهآ تتار که از دو سال باز منتشر بوه محقق کشت و خبر استیلا*

~~ایشان بر بلاد ماوراء النهر و استعلابر عساکری که بحفظ آن نواحی منصوب بودند

~~متواترشد و بحکم آنک صیت سلطنت وبسطت مملکت وسعت1 شکوه و شوکت ms005 و کثرت

~~لشکر و عثت آن سلطان نافذ فرمان و قهر وغلبهآ او بر ملوک (ترک) و بقاع ترکستان

~~بیش از آن بود که در ضمیر هیچ کافر یارای تعلق بعضی از اطراف ممالک او صورت

~~بستی یا 1 در دماغ هیچ متهور تمنای تملک دیهی از نواحی مملکت او در خیال

~~آمدی از اقدام بی تحاشی آن قوم برقصد ولایت چنو 5 پادشاهی قادر (و) قاهر و اقتحام

~~بی مبالات6 آن جماعت درغمار دیار اسلام باوجود چنان لشکری کاثر وافر * دلهای

~~خواص وعوام حشم شکسته شد و رعب وخوف برترک و تازیک لشکر و دورونزدیک

~~وعیت مستولی کشت تا قریب پنجاه شصت هزار سوار شمشیر زن بر کستواندار2 (که)

~~بظاهر بلخ در حلقهآ قومە10آ خاص مرتب بودند و بر مقدار پنج فرسنک خیمه در

~~خیمه زده11 و طناب در طناب کشیده و پیش از آن هر فوج (از ایشان) بتاختنی

~~ملکر کرفته و بحملهآ ی لشکری شکسته بمجرد آوازهآ نزول کفار بر شط جیحون نظام

~~چنان جمعیتی از هم فرو کشادند و کالفراش المبثوت متشعت11 خاطر و متشقبرای

~~کشت و(بی) مناطحه14 و مقابله از محامات ثغراسلام و محافظت بیضهآ ملک تفادی6

~~مودند و مرکز مقام خالی کذاشت و طرائق قددا و عبادید 11 عدداهر فرقت

~~1

~~1 - نجوم یدید شدن بد منهب و خارجی

~~=ا1ه- نیقت - و ان بمعتی توشش و قلو در

~~بوشاک و خوراک است - م - ونفک ؟ 2- ع بندد و در اصل : تا

~~-ه"م ، دهی

~~5 - م ، چواو 6 - و فی الاصل : بی موالات 7- و فی الاصل ونسخةآ اأو نسخة ذ ، همار و

~~بی سایر النسخ ، غمار و غیار بالکسر جمع غیره وغیرة الشئی شدته ومزدحبه 8 - فی الاصل : ذافر

~~و فی نسخة آ، ع ، م وافر کاثر و فی نسخة المطبوعة ظافر 9- برکستوان پوششی باشد که مردم

~~روز جنگ یوشند و براسب یوشانند 10 - فی الاصل قومه وفی نسخة آ، ع قوته و فی ، م ، قوته

~~و ms006 نعاص - و قومه ( برفرض صحت نسخه) جمع قائم و بمعنی نگاهبانان و مستحفظین است (ذیل قوامیس

~~مرب از د زی) 11- کلمهآ زده از نسخه چایی افتاده و درآمم ، ع ، افزوده است 12- آ - بناحیتی

~~12_ الفراش کل ولای خشک شده در روی زمین وغبار- و مبثوث بمعنی برا کنده - متشعت - پریشان

~~ومتفرق ودرنسخه جایی متشعب 14- مناطحه شاخ زدن ودفع کردن وفی الاصل" مساطحه؟ *1- تفادی

~~یرهیز نمودن و یکسو شدن

~~16- طرائق قددا - طرائق جمع طریقه خط مشی و قدد جمع قده

~~جماعتی از مردم که رایهاشان مختلف وهریک را بر خلاف دیگرتی رای باشد و این دو کلمه بعض از

~~آیه قرآن است که کنا طرائق قددا ای کنا فرقا مختلفة اهواننا - عبادید و هباید بر وزن عصافیر دو

~~جمع اند که از لفظ خودمفردی ندارند بمعنی گروه مردم پریشان و متفرق شده و سواران رونده بهر

~~وی است : یقال صارالقوم عبادید و عبابید ای متفرقین - و غدد جمع عدة (بالضم) استعداد ، یقال

~~ونوا علی عدة ای استعداد- ودرنسخه اصل ، و -م- ، هنادید ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_30.png)

~~وقه 1 بکوشهٔ‌ افتادند و عار و شنار هزیمت 2. بنی جنک را بنام و تنک چندین

~~سالهآ خویش راه دادیفعل الله مایشاه و یحکم ما یرید تاخصم از تنسم 3 آن بددلی

~~که تا آن4 حد از هبچ لشکری تصور نکرده بودند چنان دلیر شد و از مقاومت لشکر

~~اسلام که از آن حسابی تمام بر کرفته بودند چنان ایمن کشت که هر قوم رو بطرفی

~~نهادند وهرجوق قصدشهری کرداند) بعضی از ایشان بیک رکضت6 کالنجم اذا انقض

~~اللرجم از کنار جیحونا تا در اصفهان بل تا اقاصی ابخاز3 و اران0) بتاختند و

~~همه راه از (شخص)11 کشتکان یتلال وهضاب11 ساخت وطایفهآ ازجمله بلادخوارزم

~~و خراسان جز رسوم و اطلال13 قایم نکذاشتند و از کافهآ سا کنان آن دو ولایت بهشت

~~سا جز مشتی اطفال وعورات وبعضی از صناع و محترفه که در ربقهآ اسار14 بریکدیکر

~~بدنده)15 بخش کرده بودند ms007 و برسم10 عبید تهنیت را بمعاهد17 خویش فرستاده زنده

~~ها] نکردند 19 وعادیهآ عیث 11 وفساد ایشان بسایر اقالیم {عالم} عدوی

~~کرد

~~1-فروقه یعنی بغایت ترسنده وجبان و بد دل

~~2 - شنار بکسرشین ننگ و عار - درتمام نسح خطی

~~هزیعت است ونسخهآ چایی (هرملت) و آن سهو است 3 - تنم خبر رسیدن وبوئیدن وفی الاصل

~~وفی نسخة مولوی : تبسم 4 - تمام نسخ خطی تاآن ودر نسخهآ چایی با آن ؟

~~5 - آ، م ، کرد - آ- بعشی - و بعث وبعث بمعنی لشکر و قومی که بجائی فرستند 6 - رکضت بمعنی

~~جنبش 7 - م ، نفض ؟ و ایقض یعنی فرو بیفتد ستاره 8 - آ، ذ ، م ، بلک تا

~~9 - ابخاز بفتح

~~هیزه و خای نقطه دار بروزن اهواز نام ناحیه ایست کوهستانی متصل باب الابواب که راههای آن

~~بسیار سخت و دشوار است و سوار را بدانجا راه نیست و طایفهآ از نصاری در آنجا سا کنند موسوم

~~کرج 10 - ازان بتشدید ثانی بروزن یران نام ولایتی است یهناور که دارای شهرهای بسیاری است

~~مانند گنجه و بردعه و بیلقان وغیره و بین آن و آذربایجان نهر ارس فاصله است که آچه طرف مغرب

~~و شمال است متعلق باران است و آنچه طرف شرقی است متعلق بآذربایجان 11 - شخص -

~~کالبد -12- تلال جمع تل بمعنی توده خاک وریک و هضاب جمع هضبه بفتح : یشته و کوه گسترده

~~بر زمین - وفی الاصل طلا ومصاب 9 - م - حضاب ؟ 13 - رسوم جمع رسم نشان یا نشان ناییدا

~~و اطلال جمع طلل بفتح طا و لام اثر سرای وجای خراب 14 - آ، م،6 - ربقه اسار - ذ- بوته

~~اسار ؟ و در نسخه چایی ابعدالسائر ؟ 15_ آ، ذ ، زنده - ندارد 16- ذ، بررسم 17- و

~~فی الاصل و ، ذ ، تهنیت معاهد بدون کلمه (را) وآ-ع -م - مهنت - ومهنت بمعنی خدمت و عمل -

~~واین مناسب تر از تهنیت است و معاهد جمع معهد منزلی که همیشه بوی باز گردند از هرکجا که رفته

~~باشند 18- وفی نسختی ms008 خدابخش و ایاصوفیا ه کردند * 19- عادیه ستم - عیث بفتح عین زیان

~~تباهی و در نسخه م بجای عیث عیب است 20 - عدوی بفتح وقصر تجاوز وسرایت بیماری وجز آن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_31.png)

~~و از صواعق رعد و برقشان1 اقطار وآفاق جهان در تشویش افتاد و علی الجمله آنچه

~~قزین افترت بروی1 اهل لسلام آمد وبرجور امت [ (محمد) مصطفی2 صلی الله علیه و

~~اله و صحبه وسلم] کذشت در هیچ دولت بر اهل هیچ ملت نشان نداده اند (و) مثل

~~ین واقعهآ شنیع و باقعهآ فظیع در هیچ تاریخ نیاورده و اکرچه در سنهآ عشرین

~~اختلاف ایشان از بیشتر1 ممالک منقطع [ شده بود و این سوی آب یک دو سال از

~~خوف قتل واسر آن سباع ضاریه ایمن کشته و مردم را بواسطهآ جمعیت بعضی از فرزندان

~~سلطان امید انتعاشی یدید می آمد ورایحهآ ارتیاشی بمشام میرسید مرا باری از کثرت

~~تقلب احوال عراق و تغلب خیال مراجعت تتار آمی خوش بکلو فرو نمیرفت و نفسی آسوده

~~از سینه1 برنمی آمد و بهیچ وجه زلزلهٔ‌ خوف و ولولهٔ‌ 8 رعب آن قتل بیدریغ

~~وغارت شعواء 10 که از آن حزب 11 قهر خداای) بچند نوبت در چند شهر دیده بودم و

~~مشاهده کرده12 از ضمیر کم نمیشد خاصه (که) یک دو کرت دردستا بعضی از شحنکان

~~ری افتاده بودم وذل استخدام کماشتکان ایشان کشیده و از بن جهت دل از جان شیرین

~~آمده 14 و جان از زندکانی مستلذ متبرم شده چه بهیچ حال از آن شدت و

~~صیر

~~محنت وجه خلاصی و [مناصی نمیدیدم و از آن اذیت و بلیت مفر و محیصی نمیدانست

~~نا نا کاه بخت خفته بیدار کشت و طلوع کوکب سعد[ی] از افق مطالعم10 روی نمود

~~اطراف فراهم کرفتم و عایق 16 منقطع کردانید و با غموض مسالک و نا ایمنی راهها

~~خودرا بما من یارس11 ایداختم و بحصن خدمت خداوندیادشاه سعیداتابک سعد *من

~~زنکی انار الله ms009 برهانه و اعلی فی علیین مکابه التجا ساخت و الحق پادشاهی بود از محض

~~3-

~~1 - آ، ذ، ع ، م، برق آن 2 م - برروی 3 - آحع - بر سرامت محمد صلوات الرحمن علیه - ذ-

~~بر سرامت احید گذشت م - برسرامت مصطفی علیه الصلوة والسلام * - شبیع زشت باقعه بعمنی

~~سختی و فظیع کارسخت و زشت از حد در گدشته درزشتی و درنسخهآ - ذ - نائبه فظیع * - ذ- افزوده

~~و ستمائه 6- آ، ذه م - بلاد ممالک 7-م - از دل 8 - ولوله بانک و فریاد کردن

~~9 - آ- بدریغ بدون کلمة (بی)

~~10-آ، ع -شفواء ؟ م - شغاه ؟ وصحیح شعواء است - وغارت شعوا

~~غارت متفرق و یریشان را گویند 11 - تمام نسخ چزب و نسخه چایی حرب ؟

~~11- م ، میگردم

~~12- از این دو موضع در نسخه ذ مقدار نصف صفحه بواسطه یار کی کتاب از بین رفته است 14-

~~-م، برآمده 15- آ،م ،ع تطلعم : ذ - تطلع 16 - آ ، م - علایق 17 - ذ ، م - فارس

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_32.png)

~~لطف خدا آفریده در یحجر خاصە1آ رأفت و نعمت1 او پروریده همه فضایل انساقی

~~و را 3 حاصل (و) همه شمایل پادشاهی او را موجود صورتی زیبا و همتی (والا

~~کرمی

~~کامل و شفقتی شامل بذلی بیدریغ وعطائی بیشمار مردانکی کسوتی [ که

~~بر حد قد او دوخته و غریب نوازی آیتی [که4

~~در شأن او منزل شده من

~~بنده را در حریم حمایت خویش جای داد و با کرام و اعزاز محظوظ فرمود و بنواخت

~~و تشریف6 کرانمایه مخصوص کرد و بمحلی مرموق و مکانی 2 مغبوط بنشاند و در

~~مدتی نزدیک با نقصان حالت و قصور مراسم خدمت از مقربان حضرت خویش کردانید

~~و بمرتبت خواص حجاب برسانید 9 [شرف محرمیت مجالس استیناس مبذول داشت

~~و تشریف حریفی کاسه و کاس ارزانی فرمود تاقریب پنج سال درظل و ارف عوارف

~~وکنفعواطف (لواطف) اوفارغ البال رافغ11 الحال فی دعة12 من العیش وسعة من

~~المال عمر کذرانیدم و روزکار بسربرد 11 ایزد سبحانه و تعالی صدهزار ms010 قنادیل رحمت

~~و رضوان و مشاعل10 بشری و غفران بروان یاک او برساناد و عمر و ملک و معدلت

~~و مملکت خلف صدق و ولی عهد او خداوند پادشاه معظم خاقان اعظم مالک رقاب

~~لأمم15 مولی ملوک العرب والعجم اعدل ولاة العالم اکمل رعاة بنی آدم حافظ البلاد

~~راعم العبادمدیل الأولیاء مذیل16 الاعداء المنصور من السماء (المؤید باعظم الاسماء)97

~~مظفر الدنیا والدین غیاث الاسلام والمسلمین عضدالخلفاء والسلاطین ظل الله فی الأرضین

~~المخصوص بعنایة رب العالمین قهرمان الماء والطین علاء الدولة القاهرة ضیاء الملة الزاهرة

~~بهاء الآمة الباهرة یمین الشلطنة والخلافة باسط النصفة والرافة محیی الخیرات ولی الحسنات

~~8

~~1-آ،م =حاضنه : وحاضته دایه و انکه بجای وی باشد در تعهد بچه2- ذ - رحت ورافت - م

~~رأفت و رحمت

~~3 آ، شاهی - آ، ذ، ع ، م در او 4 - نسخه آندارد 5 - آ- بر قد حد

~~او - ذبر قد او م بر قد خذ او

~~6 -م و بتشریف

~~9-م - و بکانی

~~1- نسخه چایی

~~رحانید

~~9- حریفی هم کاری - کاس جام شراب خوری و کاصه بفتح ثالث ظرفی که در آن چیز

~~خورند 90 - ظل وارف - سایه دراز - و عوارف جمع عارف نیکوئیها 11- نسخه خدابخش

~~و ایاصوفیا و مولوی رافع ؟ و نسخه آوع رافغ و رافغ عیش فراخ و خوش است 12- دعه فراخ

~~زندگانی کردن و راحت و آرام گرفتن. 13- م - بردم

~~19 -م - مشاعیل" و مشاعیل جح مشمل ومشعله

~~است بمعنی قندیل وجائی که در آن آتش افروزند

~~15- آمم ،ع، امم (بدون الف

~~-1

~~اذال غلامه اهانه (قاموس) 17- ازنسخهآ اصل و نسخهآ آساقط شده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_33.png)

~~حاحی البدعات محزرا ممالک البر والبحر مظهر مراسم العلاء؟ والقهر وارث ملک

~~سلیمان سلغر سلطان [اعظم

~~اتابک ابوبکر بن سعد ناصرامیر المؤمنین ابدالدهر

~~پایدار داراد و سرادق عظمت و جلال و سرایردهآ دولت و اقبالش بأطناب تأیید

~~واوتاد تأبید محکم و مبرم کرداناد که تاتخت سلطنت7 بزیب و زینت این پادشاه پر هیزکار

~~جمال یافته است و مسند ms011 پادشاهی بنفاذ 9 اوامر و نواهی این شهریار دینداو آرایش

~~کرفته اهل خیر وسلامت یای در دامن امن و راحت کشیده اند و حزب شر وبطالت سر

~~بکریبانا عزلت وعطلت فروبرده ابواب جور و حیف بعسمار1 انصاف و انتصاف اوبسته

~~شده اسباب رفاهیت خلق دست فراهم10 داده ارجاه و انحاء11 مملکت که بخطوات

~~اقدام جائره11 خراب وبائر کشته بود بیمن اعتنا و استعمار او معمور و مسکون شده

~~(و) مسالک ممالک که از تغلب دزدان [ و تعدی قطاع طریق مهجور و مدروس مانده

~~بود بحسن حراست 11 و سیاست او مسلوک و مأمون کشته سا کنان قری و مزارع

~~که بسبب غلاء سعر16 و تعذر زراعت بجلا مبتلی شده بودند از شمول معدلت و عموم مرحمتا

~~لاوروی باوطان مألوف بازنهاده قحط و تنکی نواحی ازیمن نقیبت1 اوبرخص و فراخی

~~مبثل16 شده عواطف لطف او سایه بر سر متظلمان افکنده (و) عواصف قهر او درخت

~~ظلم و عدوان از بیخ برکنده (و) مزاج طاعت حشم و لشکر که از قانون صحت

~~اخلاص منحرف شده بود بصواب تدبیر او از " اعتلال بحال اعتدال18" باز أمده اهوا

~~وآراء امناه و امراء که درانتهاج19 مناهج عبودیت متفرق و مختلف کشته بودبلطف .

~~استمالت او بر سلوک جادهآ استقامت مؤتلف و متفق شده جماعت متیزدان که بمعاقل

~~1

~~1- ذهم60- محرز 2-1، م، ذ، ه - الاعلاء 4 - در نسخة جابی السلطان الاعظم وکلممه

~~صلفر) را ندارد 4- ذ - افزوده : ابن زنکی

~~0 آ، ذ، ع" م - پاینده 6- سرادق

~~ضم سین سرا یرده و خیمه را کویند 7- آ- مملکت - ذ - مملگت بنوبت و زینت - م - ملک

~~زرینت تربیت

~~-م بنفاد *- مسیار آنچه بدان چیزیرا استوار کنند - میخ آهنی

~~310

~~آ، م،ع - درهم داده 11- ارجاه جمع رجا ورجاء بقصر ومداست یعنی نواحی ذه م - بجای انحاء

~~انجای) دارد 12-م - جابره 13- م - مراست؟ 14_ غلاه بالفتح ممدودا - گران گردیدن

~~رخسعر بکسرسین نرخ وجمعش اسعار است 1 - نقیبت نفس وخرد و کنکاش است ms012 یقال ثلان میمون

~~التقیبه ای مبارک النفس اوالامر ینجح فیما حاول ویظفر او میمون المشورة (منتهی

~~19 - ا0م،ع

~~بدل 17- از نسخه - ذ چند سطر از این موضع افتاده است 18-م، ع ، ذ- حال اعتلال بحد

~~تد

~~1- ذ، م - ابتهاج *- انتهاج ییدا وروشن گردانیدن راه

~~20- م - لطف

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_34.png)

~~بشغاف 1 و مضایق یشعاب تحصن کرده بودند و پای از دایرهآ فرأمان برداری باز کرقبه

~~بمیاننن بشهامت و دها و محاسن حصافت رای انور خدایکانی لطفأ وعنفا سر برخ

~~انقیاد نهاده وربقهآ طاعت را کردن داده3 و دست تطاول "ر آنتین خویشتن دارمی کشیده

~~و روی دل باخلاص بندکی بدرکاه چهان پناه آورده و پشت فراغ بدیوار امن و اعان

~~ماز داده کوهها از متغلبان خالی شده [و] راهها از متسلطان ایمن کشته کارواقها از

~~اطراف ونواحی بی زحمت [(و)]4 مؤنت باج و بدرقه می آیند و میروند و برذکران

~~در مواضع "دور دست"1 و مهاوی مهیب9 فارغ وآزاد تخم میکارند و میدروقد

~~چه باری عز شانه و عم احسانه ذایت مطهر آن1 پادشاه دین پرور عدل کستر را از

~~کرایم شمایل پسندیده و جلایل فضایل کریده آفریده است ولباس حفظ و عصمت خویش

~~از ذمایم افعال و رذایل اعمال درو پوشیده وبروی خوب وخلق خوش (و) سیرت تیکی

~~عفت [ نفس ویاکی ضمیر و علو همت و درستی وعد و وفای عهد و رجاحت عقل و

~~سماحت10 طبع ووقار وانات 11 و حزم و ثبات و سخا و شجاعت و ذکا و کیاست و

~~حلم با سیاست و تواضع با مهابت وعفو با قدرت واغضا11 با مکنت و تعظیم اوامر

~~حق و شفقت درحقی خلق و توفر برتفخیم علم و توقیر 11 علما و تبرک بمجالست ارباب

~~ورع ومثافنت 15 صلحا از ملوک عالم ممتاز کردانیده است و آنچه اورا ضاعف الله علاءه

~~از اکمال 15 مکارم اخلاق واعمال محاسن اعراق واقتناء ذخایر مثوبات بضبط مصالح

~~خلق و اقتناص شوارد 11 سعادات ms013 بحفظ امانت حق و اعتماد و توگل در جمیع امور

~~بفضل17 و کرم آفریدکار و استظهار و تمنع18 در کل احوال بعون ولطف پروردکار ملکه

~~شده (است) وطبیعت کشته دیکر ملوک روزکار و شاهان نامدار را هزار پک آن دست

~~18

~~1 - معاقل جمع معقل یناهگاه و کوه بلند و شعاف جمع شعفه (بحرکت شین وعین) سرکوه ودرقسعه

~~ذ شغاف با غین معجمه و آن غلط است 2- ذ- وزهاء ؟ 3 - ذ- در داده - تمام نسخ خطی (و)

~~ندارد

~~1- بدرقه راهبر و نگهبان 6 - ذ_ برزیکران 7 ذ - در و دشت

~~-5-8

~~و مقب آ-ع - مهیت ؟

~~9- م - این 10-م - ا-6 - سجاحت 11-م - انانت والصحیح

~~انات و هو بنعنی الوقار و الحلم 12- اغضاه چشم یوشی کردن و در نسخه م - و اتای

~~13-آ- ذ- و توقر

~~19_ نستخه چایی مثاقبت دارد و آن غلط است چه مثاقت در لقت نیامفه و

~~صحیح چنانچه درنسخه - آ، ع - است (مثافنت) با فا و نون است که بعنی مجالست نودن و

~~همزانو نشستن و یاری کردن است و در نسخة - م - بجای مثافنت مشاورت است

~~10_ ذ - اعلاه -م- کال 164_ اقتناص شکار کردن و شوارد جمع شارده رمندمها 17_م - یرقضله

~~18- م - وتمتع

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_35.png)

~~نداده است و صحیفهآ مفاخر ایشان بسطری 1 از آن مآثر موشح نکشته وبر صدق 2 این

~~دعوی و صحت این قضیت چند کواه عدل و دلیل واضح دارم که کدورت زور زلال

~~شهادت آنرا تیره نکرداند و کردنقص بردا من دلالت آن ننشیند، یکی آنکه در عنفوان جوانی

~~وربعان کامرانی که مجال1 وساوس شیطانی فسیح تر باشد و میدان هواجس جسمانی0

~~بسیطتر ازمنا کر ومناهی دست بداشته است و معاشرت معازف1. و ملاهی را پشت

~~یای زده و تحری رضای الهی را بر تتبع هوای یادشاهی تقدیم کرده و تخلق باخلاق اولیارابر

~~نأسی بسیرت پادشاهان دنیا ترجیح نهاده تا ببرکت آن بازار فسق و فجور فتور کرفته

~~است و رواج تهتک و فساد کساد ms014 پذیرفته رستهآ امر معروف معمور شده و متاع عفت

~~و صلاح مرغوب کشته و بیشتر[(از)] اهل مملکت از امرا و کبرا و حشم و خدم و

~~متجنده ورعیت موافقت اولوالأمر را واجب شمرده و بر موجب الناس علی دبن

~~ملو کهم بصدق 7 رغبت روی بتوبت و انابت آورده و پشت بر محظورات 2. محرمات

~~شرع کرده و ثواب آن ایام دولت قاهره را ذخیرهآ ثبات سلطنت کشته و دیکر آنکه

~~باستماع "کلام ملهوفان عادت کرده (است) وبا کشف (معضلات9 و) ظلامات متظلمان

~~نس کرفته و روز کار مبارک بر تهذیب احوال دین و ترتیب اعمال ملک مصروف کردانیده

~~و خاطر اشرف بر تنویه10 قدر علما و صلحا وترفیه حال حشم و رعایا کماشته ابواب

~~خیرات و مبرات بر عأمهآ خلایق کشاده و راه مطالبات ناموجه و عوارض نا واجب

~~بر کل ممالک بستهرسمهای محدث ازجراید عمال ولایت محو فرموده (و) بدعتهای

~~قدیم از صحایف اعمال دیوانی حک کرده مالهای خطیر بتهمت مظلمهآ حقیر ترک می آردا

~~وطیارات 12 دیوان و توفیرات خزانه الا برخصتی شرعی از وجهی مرضی بخود راه

~~-1- شطری 2- آ - صداق ؟ 3- آ- محال ؟ 4 - آ، م،ع - نفسانی

~~5 هذا

~~هو الظاهر و فی جمیع النخ مناکیر - چه منکر اگربعنی زیرک و فطن باشد جمع آن بر منکرون و مناکیر

~~آید و اگر بعنی ضد معروف باشد که آن قول و فعلی است که برخلاف رضای خدااست ومراد در

~~اینجا هم همین معنی است یس جمعش بر منکرات و مناکر آید 9 - معازف بروزن مساجد جمع

~~معزف ومعزفه آلتعای لهواست مثل چغانه و طنبور و غیر آن و در نسخه آ، م - معارف ؟

~~2- آ، ذ، ع- افزوده، و 8 - آ، م، ه - استماع 9 - نسخه آ(معضلات و) ندارد -م مغضلات

~~باغین معجبه) ؟ 10- تنویه بلند نام گردانیدن 11- ذ - میکند 12 - کذا فی نسخ خدا بخش

~~وایاصوفیا و آ، م ، ذ، ع - وبرای طیاره معنیی جز دکشتی سریع السیر * نیافتم و آن مناسب ms015 مقام نیست

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_36.png)

~~لمیدهد تا این غایت [(قریب)] بصدهزار دینار1 املاک نفیس و اسباب متقوم از

~~میههای معظم و مزارع مغل و باغهای پر نعمت و سرایهای عالی که سالها در خور

~~دیوان اعلی بودبمجرد شبهتی3 که در نقل ملک آن باز نمودند بمتعیان (آن) بازفرموده

~~است وذمت اسلاف مبارک خویش انار الله براهینهم از حمل اوزار آن سبکبار

~~کردانیده و اضعاف آن بر عمارت مساجد و معابد و اربطه و مدارس و قناطر و مصانع

~~و مزارات متبرک وبقاع خیر صرف کرده است و بکوشه نشینان هر ولایت و مشایخ هر

~~فاحیت و سبل2 بادیهآ حج و مسا کین حرمین فرستاده و چندین یاره دیه1 و مستغل

~~دیکر از ضیاع خاص هست که بعضی بهرکس از ایتمه (و) اهل ورع وارباب خاندانهای

~~قدیم وحق داران همین 9 دولتخانه ارزانی فرموده است و اعقاب و اخلاف ایشان را

~~مسلم داشته و بعضی بر عامهآ سادات مقیم و مسافر و کآفهآ متصوفهآ وارد و صادر وقف

~~کرده (وریع) وارتفاع آن چون1 سایر موقوفات و مسبلات10 ممالک بمصارف11 استحقاق

~~ومحال استیجاب 11 صرف فرموده و اطماع مستأ کله و تصرفات باطله از آن منقطع

~~کردانیده و آنچه برسم صدقة السر و ارزاق داره روز بروز و ماه بماه بعلما و صلحا و

~~سادات و کبرا واصحاب حدیث و حملهآ قرآن11 وسایر مستحقان غریب وشهری و

~~متوطن14 و طاری از مردان و زنان و مشایخ واطفال میرسد چون خلال جلال اوبی

~~یایان است و (چون) خصال کمال او بی قیاس ، و دیکر آنکه اکرصاحب طرفی از همسایکان

~~مملکت بکمال حلم و وفور کم آزاری این خسرو نوشیروان معدلت مغرور شود تا5

~~از سر رکاکت رای11حق جوار مبارک او یکسو نهد و بتحریش10 شریران درکاه و بد

~~12

~~1- آ،م،ع - بصدهزار دینار املاک و کلمهٔ‌ دینار از نسخهآ اصل افتاده است 2 - م_ دههای

~~2- م - - شبههآ 4- م - افزوده : را - م قناطیرو صحیح قناطر است ms016 که جمع قنطره بسعنی

~~یلها است و قناطیر جمع قنطار بمعنی وزن مخصوص و مال بسیار است که در اینجا مناسب نیست

~~9- آ،م،ع - صبیل 7- م - ده 8- آ- این - م - آن 9 - م - هچون

~~1- ا0م

~~4ع - مسبلات و سبل المال جعله فی سبیل الله والخیر - ودرنسخة چایی مبتلات وتبتل : انقطع من الدنیا

~~یالله

~~11- آ،م - بصاب

~~1-م - استجاب؟

~~11- -م افزوده : داره 14- آ، م،ع،-

~~مستوطن

~~1-م - ویا

~~سخة چایی : ری

~~11- تحریش بیعنی اغراه و بر افزولیدن

~~قوم وسکاست بر یکدیگر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_37.png)

~~خواهان دولت خویش بکوشهآ از اصقاع این ولایت تازد و چهار پایی1 (چند) براند

~~و درویشی چند را برنجاند و بدین سبب قوت حفیظهآ 2 آن پادشاه نیکو سیرت پاک

~~عقیدت ازروی بشریت درحرکت آید و مزاج دل عزیزش بطلب انتقام کرم شود تاباحضار

~~لشکرها [(الخ

~~.

~~(أ) فرمان دهذ وروی اعلام منصوره سوی ولایت آن بی عافیت4 (نهد) جون یک

~~دو منزل بر عزیمت کوشمال ایشان کوج مبارک فرموذ و کثرت حشم و حشر خویش

~~مشاهده کرد و اذناب و اتباع لشکررا دیذ (دند)] انهای طمع تیز کرده و رجالات حشم

~~را یافت غارت و تاراج را دامن در زده از انجا کی کمال خداترسی و آخرت اندیشی

~~اوست باز اندیشذ6 کی اکر این جماعت در سایهآ رایت اعلی بران دیار دست یابندیک

~~درخت قایم ویک خانه آباذان نماند ورعایای ضعفا مستأصل شوند و بیذا بوذ کی ازان

~~تأدیب و تعریک نصیبهآ ظلمهآ آن طایفه جند رسذ ودر مقابله نهزة 2 الذیب ایشان جه

~~مقدار آیذ باقی مظلمهآ باشد بسعی خود حاصل کرده و و بالی ببای خویش بدست آورده

~~و در دفع 8 ظلم غیری قانون معدلت خویش ازدست داذن و در استرداد مال دیکر(ی)

~~خودرا مظلمه اندوختن 6 نه کارزیرکان وشیوهآ دین داران است وجون ملهم10 توفیق

~~این اندیشهای صواب برضمیر منیر او بکذراند 11 و آیت ولا تزر وازرة وزر آخری

~~بکوش هوش او فرو خواند در حال نایرهآ آن ms017 غضب11 فرو نشیند و دامان 11 عزیمت

~~مبارک از آن نهضت درجیند خرابی ولایت را از عرض مال دیوان عمارت فرمایذ و

~~زیانهای رعایا را بشفقت و عاطفت خویش جبر کند و قطع مادهآ آن تعدی و حسم

~~باب 14 آن فتنه را بر مقتضاء وجادلهم بالتی (هی) اخسن طریقی اجمل (4) و وجهی

~~سلم بیش کیرذ و بهیج وجه تا سزای آن متعدیان بی ایذاه درویشان و تاراج مال

~~بی کناهان میسر نبینذ بجنک اجازت نفرمایذ و علی کل حال تا مجال عفو یابذ و

~~امکان اغضا باشد در تنفیذ موبقات15 خشم عنان نفس ا ماره فرو نکذارذ و در

~~13

~~1- م - چهاریایانی 2- یعنی غضب 3-از اینجا نسخهآ اساس یعنی نسخهآ بریتش میوزیم شروع

~~میشود 4 - م، آ، ع- بی عاقبت 5- م حبر 9- م - اندیشید 7-م - نهرت 8- ع - رفع

~~9-م - انداختن 10- م - ملتتم 11- م - کذراند 12- ع - ازفضب او 13- م - و دامن

~~1 - م - و خشم تاب و حسم ، بریدن و باز داشتن 15- موبقات بعنی مملکات است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_38.png)

~~مراقبت (جاتب) حق بلایمهآ خلق و کفت و کوی لشکر التفات تنمایذ و رضای الهی

~~را بسبب ناموس باذشاهی از دست ندهذ و جون بواسطهآ اجتماع عساکر و آوازهآ

~~حرکت رایات اعلی حفت بالنصر و الظفر آن جماعت را از وخامت عاقبت آن اقدام

~~و سوء مغتهآ 1 آن جسارت انتباهی بدیذ آیذ و از کرده بشیمانی روی نمایذ و باصدار

~~کتب و انفاذ2 رسل بیش آیند و دست در دامن اعتذار زنند باذشاه خلدالله سلطانه و

~~نصر انصاره و اعوانه در استماع کلمات (آن) فرستاذکان مبالغ تحامل ایشانرا تحمل

~~فرمایذ و ایاطیل اعذار ایشانرا در محل قبول آرد تا کعبتین آن وحشت را بلطف تدبیر

~~باز مالذ و بساط آن تشویش2 از عرصهآ ولایت بحسن المس درنوردذ و این همه از بهر

~~آن تا آسیبی بدل بیوه ی نرسد و مال یتیمی در معرض تلف نیایذ و خون بی کناهی

~~ویخته نکردد ms018 واین معانی خاصه در حالات حفیظت الا از سر یقین صادق دامن کیر

~~هیج باذشاه نشوذ و این اخلاق لاسیما باوقات غیظ و غضب جز بقوت دین درست در

~~باطن هیج صاحب فرمان بدیذ نیایذ ، و ذلک صل آلله یؤتیه من یشاء، و کواه دیکرابک

~~شراف (42) اطراف و اعیان بلدان که درین دور حیف و جور (و) باحور * فتنه

~~و فتور از بایهآ دستکاه خویش افتاذه اید و از سایهآ مال و جاه خویش بر صحراء ناکامی

~~مانده6، بآوازهٔ‌ امن و امانی کی بحمدالله ساحت این مملکت را شاملست و أمیذعدل

~~واحسانی که بمحض فضل حق طینت (باک) وطیت7 طیبه این باذشاه نیکونها ذراحاصل 8

~~جون مرغان تشنه که جان بآب اندازند من گلقج عبیق ، روی بزلال حضرت جلال او

~~می نهند و بعصمت جوار اقبال و ذمت زنهار ظلال او می بذاهند، وخستکی ظاهر و

~~باطن خویش را مرهم از داروخانهٔ‌ کرم او می طلبند ، و درد حرمان و رنج احزان

~~خویش را دارو از دارالشفاه شفقت او می جویند، وباذشاه9 جاویذ عمرباذ همکنانرا

~~در بناه مرحمت خویش می کیرذ و جناح مکرمت بر فرق ایشان می کستراند10

~~و لطف التفات خاطر اشرف را طبیب ان معلولان می سازذ تا از جسیم انعام (و)

~~1

~~1 - مفیه پایان هر کار و عاقبت مر حیزیرا کویند 2 - م - وایعاد 3 - م - افزوده : را

~~9- م - حالت 5 - باحور ککافور و با حوراه بزیادتی الف ممدوده شدت گرماست در تموز

~~ت ق)

~~1- م- افزوده: و

~~و طیبة

~~1-م افزوده : است

~~م-که

~~جاوید - ع - که دراز 1م - می کسترد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_39.png)

~~مسیم1 اهتمام او صحت انتعاش می یابند ، و ازصوب عاطفت وفض عارفت او سیراب

~~استقامت احوال می شوند، و در خصب آن دولت و رخص آن نعمت آمن السرب رابط2

~~الجأش عمر می کذرانند ، واز باری عز اسمه مزید عمر و سلطنت (او) می خواهند

~~و استصراف عین الکمال2 از آن حضرت جلال ms019 می کنند ، لاجرم بواسطهآ حفاوت

~~وپر خلق حال طراوت دولتش بنظام امور و صلاح جمهور در تزایدست ، وکار رونق

~~مملکت بفراخی نعمت وبسیاری رعیت در تصاعد ، کافهٔ‌ (اا) خلایق بدعاء خیر و

~~قناء خوب اورطب اللسان اند و اصحاب قلوب وارباب خلوت باستدامت عمرواستزادت

~~ملک اوبسته میان ، ملوک آفاق بمخألت دولت او مفتخر و سلاطین جهان بمراسلت

~~حضرت او مبتهج، وببرکات آن مکارم اخلاق صیت جهان نوردش بنیک نامی و احدوثهآ

~~جمیل در اقالیم جهان سایرترست ، و در اقطار6 آفاق مستفیض تر و بمیامن آن محاسن

~~اعراق قواعد دولتش هردم اکیدترست و بسطت ولایتش هر روز عریض (تر) و اینک

~~قیض من قیض و رشح من سفح مملکت کیش9 و مضافات آن از زمین عرب و بوادی

~~حجاز جون بلاد بحرین وظاهره وباطنهآ عمان و قلهات1 و تمامی بند رکاههای

~~خلیج بارس11 و قلاع و قصباتی که بران سمت است و سایر چزایر دریا بار با حصانت

~~مماقل11 و مناعت13 منازل آن از کنار آب بصره تاسواحل هند در تکسیر هفصذفرسنک

~~که بتجشم فوجی از حشم منصور و شر ذمهآی19 از درکاه جهان بناه بی انک برصاحب

~~حقی ازین حضرت حیفی رفت یا خونی بناحق ریخته شذ مستخلص و مسلم کشت و

~~هو سلک ملک فارس منتظم شذ ،

~~1

~~9 -م افروده ، و 2- سرب بالکسرویروی بالفتح بمعنی نفس ومنه هو آمن فی سربه ای فی نفسه وفی

~~الاساس ای فی حرمه وعیاله ورلابط الجاش - رایط یعنی سا ان و جاش بالفتح دل مردم و اضطراب

~~آن ازجیم یقال فلان رابط الجاش یعنی دلیر است ودل از جای نبرد 3 - عین الکمال چشم زخم

~~9- 4 - بیحل ه م - افزوده ، هر روز 6 -6 - در اطراف 7- اندکیست از بسیاری و تراوشی

~~است از ریزشی

~~8 - م - قیس 9 - قلهات بالفتح ثم السکون وآخره تاه لعله جمع قلهة ومهو یثر

~~یکون فیالجد وقیل وسخ وهو مثل القره وهی مدینة بعتان علی ساحل البعر ms020 الیها ترفاهاکثر سفن الهند

~~وهی الآن فرضة تلک البلاد و امثن اعمال عتاد هامرة آهلة ولیست بالقدییه فی العمارة ولا اظتها

~~لصرت الایعد الخمسمائه (یاقوت) 10- م بندرکیاه

~~1-م - فارس

~~11 ج م - مناقل

~~4- ومتازهت 14_ شرذمه بکسرتین گروه اندک از مردم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_40.png)

~~جاة ته طائتة ولم یفزز لقا

~~لذ کانث تلفک تغوه

~~مع ولم یشقر قلیقا منصل

~~أتثه 3 یقودقا آشتحقاله

~~قبل

~~ه فتققل

~~لیه مقیل

~~وامیذست کی عن قریب تمامی ممالک عراق بل جملهآ آفاق که احیا (مە) و

~~ستعمار آنر احسن ارعا و کمال شفقت جنوباذشاهی داذکررعیت برور متعین است بخطبه

~~و سکه مبارک او متزین 9 (شوذ) وقطان واهالیآ آن دیار کی از میان جان عبید و

~~موالی این دولت خانهاند جنانک از دست نکبت در بای محنت فرسوذه کشته اند در سایهآ

~~عاطفت وکنف مرحمت 5 اوآسوذه کردند وعلی الحقیقة مفاخر و مآثر آن1 باذشاه

~~ولی سیرت فریشته، صفت بیش از آنست که عشر عشیر آن در صدر کتابی یا 3 دیباجهآ

~~تألیفی شرح توان داذ و اندکی از بسیار آن در قلم توان آورد بل که طول و عرض آن

~~مناقب گقرض آلشتاه و آلأرض بی کرانست و اصناف الطاف باری جل و علادر حق (آن)

~~ذات کریم جون نسیم اهل بهشت بی بایان و هر اطناب که دران باب روذ جز بعجز و

~~قصور نکشذ و هر اسهاب کی در تقریظ 9 آن جناب تقدیم افتذ جز بتفریط و تقصیر

~~مرسد ولایق این حال ابیات مسعود سعدست10 کی صاحب کلیله (رحمهآ الله)11 در

~~دیباجهآ کتاب خویش11 ایراد کرده (است).

~~اکر مملکت را زبان باشذی

~~تعر)

~~نا کوی شاه جهان باشذی

~~رهی تو کر صذدهان دارذی

~~که در هر دهان صذ زبان باشذی

~~بذان صذ13 زبان صذ لغت کویذی

~~که در هر لغت صذ بیان باشذی

~~بنان کردذی مویها بر تنش

~~دو صذ کلک در هر بنان باشذی

~~بس آن کلکها وان زبانها همه ms021

~~بمدحت روان و دوان باشذی

~~نبشته جو با کفته جمع آمذی

~~وکر جند بس بی کران باشذی

~~زصذ داستان کآن ثتاء19 تراست

~~همانا که یک داستان باشذی

~~-1

~~1-م - نظم 2-م - فیعقن 3- م - اتاه 4- م- مرین 5- م- رحمت 6 - م - این

~~7-م- فشته 8- م - یا - نسعه چایی با 9 - ع - تفریط تقریظ ستودن زنده باشد بحق یا

~~بباطل 10 - م - افزوده ، سلمان

~~11- آ - ندارد 92- م افروده : آورده است - م -بجایه

~~خویش : خود 13 - م هرزباد 14- م آیدی 18_ع - ننامر تراست

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_41.png)

~~حق سبحانه و تعالی سایهآ معدلت این باذشاه (جوان) جوان بخت و شهریار

~~مبارک طلعت میمون دولت را تا دامن قیامت بر سر کافهآ خلایق مظل و مبسوط داراد

~~وآفتاب سلطنت اورا ازوصمت کسوف صروف و معرت1 زوال انتقال محفوظ و مضبوط،

~~سیط عالم بجمال جهرهآ جهان آرایش کلشن و جشم جهان بنور طلعت بهجت فزایش

~~روشن ساحت ولایتش بوفود بر و برکت و وفور خصب نعمت مأهول و مأنوس عرصهآ

~~مملکت از غیر2 حدثان وفتن آخر زمان معصوم ومحروس بمحمد و عترته، وجون

~~بفر1 دولت این باذشاه دین دار (ولایات) ایمن است و از سرحدها فراغت حاصل و

~~زین جهت در بیشتر اوقات دار الملک شیراز معسکر میمون شده است و مرکز رایات

~~منصور کشته مرا درین مدت با افاضل فارس کی فوارس میدان فضل و امائل اعیان

~~هنراند هریک در تفنن علوم بحری زاخرودر تبرز آداب شمسی طالع عترآلهآ رباع آلعلم

~~بفضل مثلهم و این لهم آلثل فی فلهم اختلاطی اتفاق می افتاذ و در خدمتشان ازهرنوع

~~بحثی می رفت مکر شنیذه بوذند که بیش ازین در فن علم شعر و معرفت معاییر آن آغاز

~~تألیفی کردهام وبنیاذ مؤامرئی نهاذه از من استکشاف آن حال (44) کردند4 و مسودهآ آن

~~همی خواست9 و من بحکم آنک در تحریر آن تأنقی نکرده بوذم و بیشتر آن از سر

~~برا کندکی خاطرو کوفتکی طبع در قلم آورده با آنک در صدمت هجوم ms022 کفار و هزیمتی1

~~که حشم سلطان وسلطان زاذ کانرا درجمادی الاولی1 سنه سبع عشره ببای قلعهآ فرزین

~~افتاذ جمله آن اجزا با سایر کتب نفیس کی پیوسته مستصحب آن بوذمی ضایع شذه

~~بوذ و بیرون از جزوی جند مبتر 9 کی بعد از مدتی مدید بر دست بعضی از مزارعان

~~(آن) کوه بایها بمن باز رسیذه بود نداشتم آنرا از بیشتر10 اهل فضل بنهان می داشتم

~~و باظهار 11 آن بر هر کسی 11 دلیری نمی نموذ تا اکر درانج (از) منشآت طبع است

~~غلط و تقصیری رفته باشد یا در آنج نقل محض است تحریف و تغییری افتاذه بوذ بیش

~~صحاب صناعت: بقلت بضاعت مطعون نکردم و بنزدیک ارباب براعت بزبان شناعت ملسون

~~1

~~1=م- بصدوف و مغرب2-م- عین 2-م ثر 4-م1060- می کردند 5- 1،م-

~~ی خواست 9- م - هزیت 7- نسخه چایی " الاولی * ندارد هم - قزوین

~~9- م-

~~متبر

~~-م - جمله 11- م - و بر اظهار 12- م - کس

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_42.png)

~~شوم 1 اما از کثرت الحاح آن عزیزان بقیت آن اجزا در میان مسودات دیکر طلب

~~کردم وبعد از تمهید عذر والتماس اغضا بذیشان نموذ و ایشان جون بر ترتیب و تهذیب

~~آن واقف کشتند و از مقدمهآ آن طرزسخن و تقریر معاتی که محرر خواست شدتفرس

~~کرد همه بر اطرا2 و ارتضاء آن متفق الکلمة شدند3 و مرا بر اتمام آن تحریضی

~~نمام نموذ و کفتند اکر تا (این) غایت بردازشی نبوذه است و فراغ خاطری دست

~~(42) نداذه اکنون باری هیج عذر نیست و از5 هیج جانب بحمدالله مشوشی نه هر

~~اینه این تالیف بآخر باید رسانید و در جمع آن جدی نمود که درین فن جامع تر ازین

~~نصنیفی نساختهاند و درین نوع مفیدتر ازین جمعی نکرده بس باستصواب آن دوستان

~~العود احمد برخواندم و روی باتمام آن آورد1 تا در مدتی نزدیک هم (بر) نسق اول

~~بآخر رسانیدم و بر محک طبع و قاد ایشان زذ و ایشان از آنجا کی غریب دوستی ms023 اهل

~~"هنر و عیب بوشی ارباب فضلست آنرا بعین الرضا ملحوظ داشتند و از تحسین و آفرین

~~خویش محظوظ کردانیذ 7 اما جمعی دیکر از طبقهآ 8 ظرفا و حلقهٔ‌ 9 شعرا که در

~~اعجاز نظم بارسی دم عیسوی زنند و در ابراز آیات معانی دری ید موسوی نمایند بحکم

~~آنک بنآه آن (تالیف) بر لغت تازی است بران دقی کرفتند و دران قدحی کرد1 و

~~کفتند دو تصنیف در یک سلک کشیذن و دولغت را بیک عبارت شرح کردن کی فایدهآ

~~آن بریک قوم مقصور باشد و هریک را ازاهل آن دولغت استیفاء حظ خویش از آن ممکن

~~نکردد وجهی ندارذ ومعهود ارباب تصانیف آنست کی در تألیفات بارسی اشعار تازی نویسند

~~و فصول عربی کی بذان احتیاج افتد درج کنند نه انک در مصنفات تازی اشعار بارسی

~~وندو شرح و نقد لفت دری کنند و هم ازین جهت خواجه امام رشید11 کاتب جون

~~خواست تا دقایق صناعت اشعار تازی و بارسی بیان کند و در حقایق مصنوعات آن

~~تالیفی(22) سازذ بناء کتاب حدایق السحر فی دقایق الشعر برلغت بارسی نهاذ و دکر2

~~صناعات شعری و شرح بدایع کلامی دران جمع بلغت دری آورد جی دانست که فایدهآ آن

~~عامتر باشذ و رغبت اکثر مردم بمطالعهآ آن بیشتر بوذ از بهر آنک هر مستعرب را قوت

~~18

~~-م - منسوب نشودو ملسون دروغ کووزبان بریده است 2 - اطراء نیک ستودن 3- م - کشتند

~~4-م - تحریصی *-_ نسخه چایی (از) ندارد 6- م- آوردم 7- م - کردانیدند

~~8 - م- طایقه

~~9- آ، م،ع - حلبهآ و نسخه چایی حلقه 10_م- کردند

~~11-م- افروده، عیری 12_ م- و دیکر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_43.png)

~~دراک لغت بارسی باشد و هر شاعر1 بارسی کوی (را بایهٔ‌) مهارت در لغت عرب نبوذ

~~بس (بنا) برین قضیت ترا ازان مطول هرج نصیبهآ ماست انتخاب بایذ کرد و بسیاقت بارسی

~~در عبارت آورد کی عروض و قوافی بارسی هم ببارسی بهتر و شرح اشعار دری هم بدری

~~خوشتر تامانیز ms024 از فایدهآ آن (مایده) محروم نباشیم وبذ و نیکی که درین باب بماحوالت

~~کرده ای نیک و بذ آن بدانیم (و اکر بر مقدمهی ازان سوالی 1 درایذ بطریق استفادت

~~بکوئیم و اکر تو آنرا جوابی دل بذیر کوئی بسمع قبول بشنوبم جون این مطالبت را

~~توجیهی تمام2 بوذ و این شکستکی از سر درستی طلبی می نموذ بر موجب در خواست

~~ایشان رفتن لازم دیذم و اطلاب سوال و اسعاف مسئول ایشان واجب دانست هرجه

~~دران تالیف بلغت بارسی باز می کشت درین مختصر فراهم آوردم و مجموع آنرا دو

~~قسم کرد .

~~اول

~~در فن عروض

~~سم دوم

~~در معرفت قوافی وعلم شعر ونام کتاب المعجم فی معاییر اشعارالع

~~جم نهاذم

~~و برستهآ صرافان سخن و ناقدان هنر فرستاذ ، امیذ جنانست که بعین الرضا ملحوظ

~~شوذ و محل ارتضاء افاضل کردد

~~19

~~-م شاعری 2 - م - سؤال 3 - م - توجیهی دلیذیر بود 4 - م - ول و اطلاب بمعنی

~~دادن و بخشیدن چیز خواسته صده است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_44.png)

~~44) در فن عروض و این قسم جهار باب استا

~~در معنی عروض و شرح ارکان و ذکر اسامی والقابی که درین فن مصطلح اهل

~~باب اول

~~ین علمست

~~در ذکر اجزا و اوزانی که از ترکیب ارکان عروضی حاصل شوذ

~~باب دوم

~~در ذکر تغییراتی که بذان اجزا لاحق کردد بافروع افاعیل (که) ازان منشعب شود

~~باب سوم

~~در ذکر بحور قدیم و حدیث 1 و نقش دوایر و تقطیع ابیات و فک اجزا بحور

~~باب جهارم

~~ز یکدیکر

~~در معنی عروض و شرح ارکان وذکر اسامی و القابی که درین فن مصطلح اهل

~~باب اول

~~ین علمست ،

~~بدانک عروض میزان کلام منظومست همجنانک نحو میزان کلام منثورست و آنرا

~~زبهر " آن عروض خواندند 3" که معروض علیه شعرست یعنی شعر را بران عرض کنند

~~تاموزون (آن) از نا موزون بدیذ آیذ و مستقیم از نا مستقیم ممتاز کردذ، و آن ms025 فعولی است بمعنی

~~مفعول جنانک رکوب بمعنی مرکوب و حلوب بمعنی محلوب، و بناء اوزان عروض برفاو

~~حین وداس، ت ببت* اوزان حرب تاتصریف اوزان لغوی وشعری بریک

~~25

~~ل

~~1-م - سیم

~~2-م - حدث 2 - م - از بهر این انرا عروض خوانند

~~4-م - بدان

~~5- م - نهاد 6 - مقداریک ورق آنچه بین دو یرانتز () است از نسخه آستانه مقدسه و آنچه

~~بین دوپرانتز

~~است از نسخه مرحوم میرزا عبد الرحمن مدرس ساقط شده است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_45.png)

~~تسق باشذ، و جنانک لغویان کویندضرب بروزن فعل است وضارب بروزن فاعل ومضروب بر

~~وزن مفعول عروضیان کویند (44) نکارینا بروزن مفاعیلن است و نازنینا بر وزن فاعلاتن

~~و دلدار من بر وزن مستفعلن و نون تنوین در افاعیل عروضی بنویسند تا مکتوب و

~~ملفوظ اوزان در حروف یکسان باشد و در فک اجزاء بحور از یکدیکر اشتباه نیفتد ،

~~و این فن در معرفت اجناس واوزان شعر علمی محتاج الیه است و در شناختن صحیح

~~و معتل اشعار معیاری درست ، و انج بعضی (شاعران) کوتاه نظر کویند که مقصوداز

~~علم عروض آنست تا مردم بر نظم کلام قادر کردند وجون راست طبع در معرفت

~~موزون و ناموزون سخن بذان محتاج نیست و کژ طبع را که در جبلت استعدادوزن

~~و ذوق معرفت آن نباشد، بواسطهآ عروض تخریجی نمی افتد فن عروض علمی بی منفعت

~~وتحصیلی مستغنی عنه باشد ، خطاء محض است وجهل صرف و دال است برآنک قایل

~~آن نه از علم اسرار شاعری بهره دارذ و نه از معرفت منافع علوم نصیبی ، و مقدمه و

~~تیجهآ این دعوی غلط است ، جی هرجند ممکن است که کژ طبع را بدوام ممارست اشعار

~~و طول مداومت بر تقطیع ابیات مختلف قریحت استقامت بذیرذ و سکر2 طبع کشاذه

~~شوذ تا نظم شعر دست دهد و متکلف اشعار او مطبوع کردذ، اما وضع این فن خودنه

~~از بهر آنست تا کسی شعر کویذیا بر نظم سخن قادر شوذ بل ms026 که مقصوداصلی (؟4) ازین

~~علم معرفت اجناس شعر و شناختن صحیح و متکشر 4 اوزان است ، برای آنک شعر

~~کفتن بهیج سبیل و اجب نیست لکن معرفت اشعار منظوم و اوزان مقبول برای شرف

~~نفس و دانستن تفسیر کلام باری عز شأنه و معانی اخبار رسول صلوات الله6 علیه وآله

~~لازمست ، و ایقهآ نحو و اصحاب حدیث را در حل مشکلات قرآن و کشف معضلات

~~حدیث اشعار جاهلی دستاویزی محکم است ، و در اصابت آن بر مستودعات دواوین

~~شعراء عرب معولی تمام و ابن عباس رضی الله عنه کفته است إذ1 قرأئم آلقرآن ولا

~~تذرون ما عربیثه فابتغوه7 فی آلسغر فان آلتغر دیوان الغرب ، و اکر در تقیید بعضی ابیات که

~~1-م- عروضی ظاهر میشود 2-م - کردد 3 - سکر بفتع بعنی بستن سد نهر و حزانست و سکر

~~بکسر سین بعنی بند آب وسد نهر وفیر آن است 4 - 6 - م - منکسر

~~5- م - مقول ؟

~~6- م افروده : و سلامه 7- م - فاتبعوه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_46.png)

~~درین ابواب مستشهد به توانذبوذ اهمالی رفته باشد1 یا در کتابت آن حرفی با کلمهی

~~ز قلم افتاذه ، ادیب عروضی بقوت معرفت اوزان و دانستن اصول اجزاء بحور وجه

~~صواب آن بأز توانذ یافت ، و شاعر ماهر بمجرد طبع راست بر متشابهات2 آن واقف

~~تتوانذشذ ، و بسیار افتذ که شاعر در قصیدهآ خویش ازوزنی بوزنی رود یا زیادت و نقصانی

~~باجزاه شعر خویش در آرد و جون از اصول اوزان بی خبر باشد بران شعور1 نیابذ ،

~~جنانک بیشتر فهلویات که اغلب ارباب طبع مصراعی ازان برمفاعیلن (24) مفاعیلن فعولن

~~کی از بحر هزج است می کویند ، و مصراعی برفاع لاتن مفاعیلن فعولن که بحر مشاکل

~~ست از بحور مستحدث می کویند ، وکاه کاه فاع لاتن را حرفی در می افزایند تا فاعی

~~لاتن می شود و مقعولاتن بجای آن می نهند وبر مفعولاتن مفاعیلن فعولن فهلوی

~~می کویند و آنرا بر مفاعیلن مفاعیلن فعولن می آمیزند و مستحسن می دارند ، ازبهر ms027

~~انک علم ندارند و اصول افاعیل نمی شناسند ، و باشد که نظمی از کفتهای استاذان متقدم

~~بذو رسذ یا کسی اورا بر سبیل امتحان از وزن و تقطیع شعری5 مشکل ببرسد جون

~~طبع او ازان بیکانه باشد از عهدهآ جواب آن تفصی نتواند کرد ، جنابک خرشیدی

~~کفته است

~~5

~~کی کریی، زعشق و تا کی نالی

~~سوذ ندارذ کریستن جه سکالی

~~و اغلب شعرا کی بمجرد طبع راست شعر کویند این بیت را منکسر 8 شناسند

~~ودرمصراع آخرین آن خللی بندارند ، وعلی الحقیقة مخالفت اصل در مصراع نخستین

~~این بیت بیش10 از انست که در مصراع دوم ، و ایشان جون اراحیف بحر منسرح نیک

~~ندانند مصراع نخستین را بسبب آنک بر وزن دوبیتی افتاذه است راستر بندار ندزیراک

~~وزن رباعیات مألوف طباع است و متداول خاص و عام ، و جون بذین مقدمه (28)

~~احتیاج ارباب فضل بعلم عروض معلوم شد بدانک اقل 11 شعر مقداری باشد از کلام منظوم

~~2

~~1-م- بود

~~2-م - متشهاب ؟ 3- م - شروع؟ 9 -م، ع - با مفاعیلن - ذ ، آ- یر متفاعلن و ان

~~سهو است 5 - م - وتقطیعی شعر ؟ 6 - آمم - شعر 7ع- کوئی

~~8- آ،ع- منکر

~~9- در تمام نسخ خطی خللی و نسخه چایی خلل 10- م - بیشتر 11 - آ،ع - م - اقل شعرو از نسخه

~~چایی کلمه اقل افتاده و در میزان الاوزان نیز (اقل شعر) نقل کرده است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_47.png)

~~کی جون شاعر از نظم آن فارغ شد و برآخر آن وقف کرد از سر کیردو دیکری مثل آن آغاز

~~کند ، و حرف آخرین هر یک را بجنس خویش در هربیت (مکرر) کرداند ، یعنی

~~هریک را بر همان حرف ختم کندکی دیکری (را) واین مقدار را بیت خوانند ، وبیت

~~درلغت عرب خانه باشد و اشتفاق آن از بیتوتت است یعنی شب کذاشتن وخانه را از بهر آنه

~~بیت خواندند 2 کی جای شب کذاشتن است جی مردم غالبا بشب ملازمت خانه بیش

~~ازان نمایذ کی ملازمت جائی دیکر که نه خانه ms028 باشد و همجنین بیت شعر بنایی است از

~~کلام کی ملازمت آن بضبط و اندیشه علی الخصوص در شب کی اوان خلوت و وقت

~~فراغست بیش ازان باشد که ملازمت همان مقدار (از) کلام منثور و هربیت رادو

~~نیمه باشد کی در متحر کات و سوا کن بهم نزدیک باشند و هرنیمه را مصراعی خوانند6

~~ودرلغت عرب احد مصراعی الباب یک پاره باشد از دری دو لختی، یعنی همجنانک از

~~در(ی) دویاره هر کذام کی خواهند فرازو باز توان کردیی دیکری، و جون هردوبهم فراز

~~کنند یک در باشد از بیت شعر هر کذام مصراع کی خواهند انشا و انشاد توان کرد

~~بی دیکری، وجون هردو بهم بیوندد یک بیت باشد و بحکم آنک بنآه (42) کلام منثور

~~برادراج واتصال بوذ بناه کلام منظوم بر مقادیری منفصل متکرر مسجع الاواخر

~~نهاذند و هر مقدار را بیتی خواندند1 و سجع آخر آنرا قافیت نام کردند و سکون حرف.

~~اخیر 7 آن لازم داشت و بران وقف کرد تاوجوه 8 کلام منظوم از منشور ممتازباشذ،

~~و از غایت حرصی9 کی برین امتیاز داشتند بیت را دونیمه کردند تا بیش ازانک بیت

~~تمام شود بواسطهآ و قفی که بر آخر مصراع اول افتد این امتیاز حاصل آیذ و مستمع را

~~هرجه زوذترنظم آن محقق کردذ ، ونیزتواند بوذ که یک نفس بانشاد بیتی تمام وفانکند،

~~و بیش از اتمام آن بتجدید نفس احتیاج افتد و بذان سبب سلک نظم منقطع کردد و

~~مستمع (را) 10 شعر مختل شوذ بس نیمهآ بیت را محل وقف کردانیدند تا هم در انشاد

~~سهل ایذ و هم نظم آن شنونده را بزوذی روشن شود، و ببایذ دانست که عروضیان جزو

~~اول را از مصراع اؤل صدر خوانند و جزو آخرین آنرا عروض کویند و جزو اول مصراع

~~2

~~1-م - بعضی ؟ 2 -م - خوانند 2- م - فرافتست 4 - م - وهربیتی را ؟

~~5 - م باعد

~~-6 - خوانند 7-م - آخر 8 -ع - تامهه ms029 وجوه 9 - م - غایتی حرص ؟

~~10- آ ندارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_48.png)

~~دوم را ابتدا خوانند و جزو آخرین آنرا ضرب کویند و اجزاء میان صدر و عروض و

~~ابتدا و ضرب را حشو خوانند یعنی آکین1 میانی اول و آخر مصاریع

~~و مراد از لفظ صدر وابتدا اؤل مصراعست و اختلاف اسامی برای سهولت تمییز

~~(و میشاید که هر دو آغاز را صدر کویند یا ابتدا 3) و اما جزه آخرین مصراع اول

~~را از بهر آن عروض خواندند کی کوئی قوام بیت بذوست و عروض خیمه جوبی باشد

~~که خیمه بذان قایم مانذ (22) و جون مصراع اول بذین جزء تمام شد معلوم شود که

~~این بیت بر کذام وزن خواهذ آمذ و از کذام بحر منبعث خواهذ شذ آنکه مصراع دوم

~~دا بران منوال نظم دهند2 تا شعر کردذ، و جزو آخرین بیت را از بهر آن ضرب

~~خواندند4 که ضرب و ضریب9 در کلام عرب نوع و مثل باشد و اواخر ابیات در

~~بعضی صفات امثال یکدیکر باشند 1 ونیز علی الاکثر این جزو قافیت باشد و قوافی

~~بر انواعست جنانک در قسم قوافی " شرح داذه 7، آیذ بس جزو آخرین بیت ضربی

~~است از ضروب اواخر اشعار، یعنی نوعی است از انواع قوافی ، و یکی از عروضیان

~~عجم کفته است که جزو آخرین بیت را از بهر آن ضرب خواندند که قیام بیت بذوست

~~یعنی جون عادت جنان است کی کویند ضرب آلغیتة و ضرب آلخباة و در بارسی کویند

~~خیمه بزذ و خرکاه بزذ و جز بضرب از خیمه [(و خبا)] و خرکاه و مانند آن منفعت

~~سکنی و بیتوتت حاصل نمی شود ، وهمجنین بی جزو آخرین کلام منظوم را شعر

~~قمی خوانند بس آنرا ضرب بیت خواندند و این معنی هم بذ نیست.

~~لصل

~~و جون کفتیم9 بیت شعر را بخانه تشبیه کرده اند و خانهآ عرب غالبا خیمه و

~~خبا (و خرکاه)9 و مانند آن بوذه است ms030 کی از بشم و موی سازند یا از شاخ درخت

~~بردارند و بیشتر آنرا بعد 10 (42) از ستونی که بذان قیام یابذ 11 از طنابی که بذان

~~کشیذه شوذ و میخی که بدان استوارماند و شرجی12 که فاصله میان دامنها باشدجاره

~~- آکین بروزن آثین بمعنی مالامال و آکنده باشد (برهان قاطع) 2 - 6،1،0 - این جمله

~~را ندارد 3- م - دهد 4 - م - خوانند 5-ع - ضربت؟ 6 -م- باشد 7-م - کفته

~~8)- افزوده: که (9) آ-ع - ندارد (10) در حاشیه نسخه آنوشته ظ بغیر (11) م - نماید

~~12) شرج محرکة درلفت بمعنی جای فراخ از دشت و غیره است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_49.png)

~~ببود، بس مداراوزان عروض براین) سهر کن نهاذند سبب و و تد و فاصله سبب طناب

~~باشد وتد میخ چوبین و فاصله جذائی میان دودامن وسبب را دونوع نهاذند 1خفیف

~~و تقیل ، سبب خفیف یک متحرک و یک ساکن است جنانک نم و دم ، و آنرا از بهر

~~آن خفیف خواندند که سبک در لفظ آیذو آکت نطق از تلفظ آن زود فارغ شود ، ووجه

~~عشبیه این رکن برسن آنست که همجنانک طناب خیمه2 کاهی تمام بکشند و کاهی کوتاهتر

~~کنند این رکن را نیز در بعضی افاعیل عروضی کاه2 تمام و درست بیارند ، و در بعضی

~~بخبن4 و قصر کوتاه کنند و سا کن آنرا بیندازند جنانک بجای خویش کفته شوذ، و

~~این رکن را در اصول اوزان عروض نه مثالست فاو تن از فاعلن و فاعلاتن مسوتف از

~~مستفعلن عی و لن از مفاعیلن تف و فو از مفعولات لا از فاع لاتن و صورت خط آن در

~~اصطلاح عروضیان هائی است یک جشمه مانند آنک در ارقام هند * آنرا صفر خوانند

~~والفی مانند آنک در حساب جمل آنرا یکی نهند برین مثال 10 ها علامت متحرک و

~~الف علامت ساکن ، واز بهر(ق.4) آن ها را علامت متحرک نهاذند که در او اخر بعضی کلمات

~~تازی و بارسی حرف ها علامت حرکت ماقبل است ، اما ms031 در تازی جنانک در قرآن مجید

~~است تااغنی عنی قالیه قلک عنی سلطانیه کی جون در وقف خواهند کی یاء متکلم را جون

~~مالی وسلطانی متحترک کردایند ها(ائی) بذان الحاق کنند تا دلیل فتحهآ ما قبل خویش

~~باشد و محل وقف متکلم کردذ، و اما در بارسی جنانک خنده و کریه و جامه و نامه

~~کی حرف ها در مثل این کلمات ملفوظ نباشذ و جزیرای دلالت حرکت ماقبل خویش

~~در قلم نیایذ و جز ضرورت قافیت را بحرفی محسوب6 نکردد جنانک در قسم قوافی

~~بیان کنیم، و از بهر آن الف را دلیل سکون کردانیدند کی الف ابدا سا کن باشد و

~~جون متحرک شد آنرا همزه خوانند ، و سبب تقیل دو متحرک متوالی است که باآن هیج

~~سا کن ملفوظ نکردد جنانک همه و رمه کی حرف ها درین کلمات نیز ملفوظ نیست ،

~~و آنرا از بهر آن تقیل خواندند کی دو متحرک متوالی در لفظ کران تر از یک متحرک

~~و سا کنی آیذ و در اصول افاعیل عروض تازی آنرا دو مثالست عل از مفاعلتن مث از

~~25

~~1-م -اده اند

~~1سع - افزوده: را 2 - م - کاهی

~~-م - بعور قصر؟ 9-6،ا

~~مندسه

~~-م - منسوب ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_50.png)

~~متفاعلن وصورت خط آن در عروض دو صفرست برین مثال 50، و وتد نیز دونوعسشا:

~~مقرون و مفروق (اا4) وتد مقرون دو متحرک و سا کنی است چنانک اکر و مکر و

~~بحکم آنک هردو متحرک این رکن مقارن یکدیکراند آنرا مقرون خواندند1 و مجموع

~~نییز کویند، و وجه تشبیه این رکن بوتد آنست که میخ هر کجا فرو کوبند ثابت و استوار

~~ماند و جز بقطع جیزی از سرو بن آن کم نتوان کرد و این رکن در بیشتر افاعیل عروضی

~~ثابت و تمام باشد و تغییراتی 2 کی باسباب لاحق کردد بذان راه نیابذ مکر کی در اول

~~بیت حرفی از اول آن قطع کنند یادر آخر بیت حرفی ms032 و حرکتی از آخر آن کم کنند،

~~و آنرا در اصول افعال عروضی جهار مثالست فثو از فعولن مفا از مفاعیلن و مفاعلتن

~~علن از فاعلن و مستفعلن و متفاعلن یلا از فاعلاتن ، وصورت2 خط آن در عروض دو

~~صفرست و خطی برین مثال 100 و و تدمفروق دومتحر کست بر دو طرف سا کنی جنانک

~~ناله وماله (که) حرفها درین کلمات نیز ملفوظ نیست ، وآنرادر اصول افعالعروض

~~سه مثالست لاث از مفعولات فاع از فاع لاتن تفع از مس تفع لن، و صورت خطآ آن دو

~~صفرست بر دوطرف خطی برین مثال 010، و بحکم آنک متحرکان این رکن از یکدیکر

~~جذا افتاذه اند آنرا وتد مفروق خواندند ، و فاصله نیز دو نوعست صغری و کبری

~~قاصلةآ صنری سه متحرک و ساکنی است (42) جنانک جکنم بدهم و[( آنرا)] در، اصول

~~افعال عروض تازی دو مثالست قلثن از مفاعلتن متفا از متفاعلن و صورت خط آن سه

~~صفرست و خطی برین مثال ممعا، و فاصلهٔ‌ کبری جهار متحر کست و سا کنی جنانک

~~بدهمش ببرمش و آنرا دراصول عروض مثالی نیست ، و در فروع و منشعبات 7 افاعیل

~~جز از مستفعلن نخیزذ بزحافی کی آنرا خبل خوانند جنانک از مستفلن سین و فآ

~~میندازند متعلن بماند فیلین بجای آن بنهند تا ترتیب فآو عین و لام کی بناء ضرب اوزان

~~بر آنست در آن مرعی باشد، و آنرا فاصلهآ کبری از بهر آن خواندند کی غایت متحرکات

~~متوالی است کی در کلام منظوم تواند بوذ ، و استعمال آن [ در] اشعار از تقلی خالی

~~نیست، و جون جهاو منحرک وسا کنی فاصلهآ کبری باشد سه متحرک و سا کنی

~~2

~~1 - م - خوانند 2-م - و تفیبرات ؟ 4 - از نسخه جایی کلیه (صورت) افتاده است *- م-

~~افاعیل

~~5-ع -قسست 6- م - ویدهم ودر اصول افعال - ع - واین رکن رادراصول افاعیل

~~1-6 - ومتشعبات 8 - م - وحاکن ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_51.png)

~~صغری بوذ، و وجه تشبیه این رکن بفواصل ms033 خیام آنست که شرج خیمه معقددوطناب

~~اصل و مجمع دودامن خیمه است و (این) رکن (نیز) در عرض یا معقد دو 1سبب

~~خفیف و ثقیل است یا مجمع سببی ثقیل و وتدلای) مجموع ، و ابوالحسن اخفش کی

~~یکی از کبار ایقهآ نحو و لغت بوذه است فاصلهارا از ارکان نمی نهذ و می کویذ ارکان

~~عروض بیش از سبب ووتد نیست و فاصله جزویست (4) از اجزاء افاعیل عروضی

~~یکی مرگب از دو سبب و یکی مرگب از سببی و وتدی ، و تقریر این قول آنست کی

~~جون با تفاق عروضیان سبب منقسم است بر خفیف و ثقیل ، و سبب ثقیل را جز در

~~فاصلها وجود نیست لازم آیذ که فاصلها از ارکان نباشد والا در تقسیم سبب بر خفیف

~~و تقیل هیج فایده نبوذ و ازین تقسیم تداخل ارکان لازم آیذ ، و اما تقریر قول جمهور

~~ای فواصل را از ارکان می نهند آنست که عروضیان مدار اوزان اشعار عذب در جمیع

~~لغات بر متحرکی و سا کنی و دو متحرک و سا کنی و سه متحرک و سا کنی یافتند ،

~~بک متحرک و ساکنی را سبب نام کردند و دو متحرک و سا کنی را وتد1

~~وسه متحرک و سا کنی را فاصله ، بعد از آن جون دیذند که (در) بعضی اشعار عرب

~~جهار متحرک و سا کنی اتفاق می افتاذ بحکم آنک در عدد متحر کات بر نسق فاصله

~~اصلی بوذ آنرا هم فاصله خواندند، و بسبب دوری آن در طبع و خروج آن در کثرت

~~متحر کات مترادف از اعتدال آنرا کبری نام نهاذند و فاصلهآ اصلی را صغری، بس جون

~~فاصله دو قسم شذو وتد خوذ (هم) بطبع و هم در استعمال دو نوع بوذ یکی مقرون و

~~یکی مفروق خواستند کی سبب را نیز دوقسم نهند تا هرسه رکن در تقسیم مشارک باشند

~~(44) و در آن متاوی ، و جون بنآء سبب بر متحرکی و سا ms034 کنی بوذ دران نیزدو قسم

~~بیش ممکن نبوذ یکی آنک ( حرف) نخستین متحرک باشد و دومین ساکن و یکی آنک

~~هردو متحرک باشند و بسبب آنک مجموع این هر دو قسم در فاصله یافته می شذ و از

~~فاصلها یکی در بیشتر طباع خفیف و مطبوع بوذ یکی تقیل و متکلف این قسم را ازین

~~سبب ثقیل خواندند، و سبب اصلی را خفیف نام کردند تا ابنیە3آ عروضی بردو سبب

~~و دو3 وتد و دوفاصله تمهید یافت و مساوات در تقسیم و تنوع آن بدیذ آمذ، و هرجه

~~26

~~1- م - دو و نسخه چایی ، در 2- 6 - افروده " نام کردند 3 - م - ایین 4 - م - و بردو

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_52.png)

~~مدار جیزی برآن باشد شاید کی آنرا و کن آن جیز خوانند اکرجه در بعضی از آن نوع

~~رکیبی تصور توان کرد.

~~سل

~~و اما علت آنک در ارکان عروضی ابتدا بسبب خفیف کردند انست کی اقل

~~حر(و) فی کی مردم بذان ناطق توان1 شذدو حرفست ، نخستین آن متحرک تا بذان ابتداء

~~کلام کند2 و دومین (را) سا کن تا بران وقف کند و خاموش کردذ جی ابتداء

~~کلام جز بحرفی متحرک نتوان کرد ووقف جز بر حرفی ساکن ممکن نکردد : از بهر

~~اتک وقف خاموش شذن است و خاموشی فناء صوت و سکون الت نطق است و بهیج

~~وجه فناء صوت و سکون آلت نطق 2 حرکت نتواند بوذ، و اما علت آنک در ارکان

~~0 عروضی از فاصله نکذشتند (118) وبرآن نیفزوذ4 آنست کی وزن ازلوازم کلام منظومست

~~و] اعتدال میان متحر کات وسواکن کلام منظوم از مقتضیات 5 وزن است وجون

~~بناء کلام بر ادراج واتصال نهاذه اند زیراک مقصود از سخن تفهیم معانی مختلف و

~~بقریر حالات متفاوت بوذ و این معنی بوصل حروف و ا تصال کلمات بهتر دست میداذ6

~~وحرکت از امارات وصلست و سکون از علامات وقف ازین جهت لازم آمذه است که

~~متحر کات ms035 کلام بیش از سوا کن باشد7، بس در صناعت شعر رعایت اعتدال درین زیادتی

~~نیز لازم توانذ بوذ وجون شاعر در نظم سخن از سبب خفیف کی متحر کی و سا کنی

~~است در کذشت و بوتد کی دو متحرک و ساکنی است بیوست، و ازان نیز تدرج کرد،

~~وبفاصله کی سه متحرک و سا کنی است رسیذ ، درزیادتی متحر کات شعری برسوا کن

~~ن بحد اعتدال تمام رسیذه باشد ، و هرجه بران زیادت کند تجاوز بوذ از اعتدال ،

~~برای آنک حد اعتدال در افزونی جیزی برجیزی بیش از آن نتواند9 بوذ که سه جندان

~~شود، و جون فاصلهآ کبری از صفری بیک حرف1 بیش زیادت نبوذ ، و در تجاوزبحد

~~افراط برسیذه بوذ ، طبع شعراء عرب از قبول ان نفرت کلی ننموذ و آنرا در بعضی اشعار

~~مستعمل داشتند، وعروضیان بضرورت (4008) استعمال عرب آنرا درارکان عروض شمردند،

~~28

~~1 - م- توانند 2-م - کنند 3- م - افروده : متحرک 4- ع - نیفزودند 5- م - مناقیات؟

~~6-6 - و بهتر دست میداداتصال کلمات 7- م - باشن 8 - م تواند ؟ 9-ع - جزو

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_53.png)

~~جنانک بیش ازین بیان کردیم . اما جون متحر کات متوالی بنج شذ و تجاوز آن از حد

~~اعتدالن در کذشت ، ذوق شعری دران مختل کشت ، لاجرم طبع سلیم از قبول آن نبوتی

~~بمام نموذ و هر هیج شهر متداول نشذ ، وآنج متکلفی خاطر رنجانیده است و قریحتا

~~خراشیذه و بر بنج متحرک 1 متوالی کفته

~~بیت2)

~~شکرک ازان دولبک تو

~~بجنم3 اکر تو یله کنی

~~از تخطر فات4 شعر است آنرا اعتباری نباشد و احتجاج را نشایذ اینست علت

~~آنک ارکان عروض منحصرست در دو سبب و دووتد و دوفاصله و جملهآ آن درین کلمات

~~جمع است : -

~~بل

~~خسته

~~سبب خفیف) (سبب ثقیل) (وتد مقرون) (وتدمفروق) (فاصلهآ صغری) (فاصلهٔ‌ کبری)

~~وم

~~و یکم از ثقلاء * عروضیان عجم کیفته است که اسباب سه اند خفیف و تقیل و

~~متو سط ، و اوتاد سه اند مقرون و مفروق ms036 و مجتمع ، و فواصل سه اند صغری و کبری

~~و عظمی، و مثال سبب متوسط یک متحرک ودو سا کن آورده جنانک کار و یار، و

~~مثال وتدمجتمع دو متحرک و دوساکن جنانک نکار وبهار ، و مثال فاصلهٔ‌ عظمی1 بنج

~~متحرک و سا کنی جنانک شکرک ما(44) بسرک ما، و این شخص نه بر کیفیتا ترکیب

~~افاعیل عروضی واقف بوذه است نه از دقایق علم تقطیع خبر داشته ، و من در شرح

~~تقطیع شعر از باب جهارم این قسم بیان کنم کی از التقاء سا کنین و ثلث سوا کن کی

~~در اشعار عجم افتد جکونه تفصی کنند و از آنجا معلوم شوذ که بتکلف تعدید * متحرکی

~~و دوسا کن (ودو متحرک و دوسا کن)2 در جملهٔ‌ ارکان عروضی حاجت نیست ،

~~ودران بر دوسبب و دووتد و دو فاصله مزیدی نه، و آنج در فاصلهآ عظمی کفته است

~~خوذ جهل محض و مکابرهآ صریح است ، و بیش ازین علت آنک درارکان عروضی از فاصلهآ

~~کبری نکذشتند9 و بر آن نیفزوذ ، شرح داذه ایم6 با عادت حاجتا نیست (والله اعلم)

~~-29-

~~1-1_ کلمه متعرک مکرر آورده شده 2 -ع - ندارد - آ - شعر 2- ع - بچشم 4 - تخرطفات؟

~~و تخطرف بشتاب رفتن و دو گام یکی کردن بتیزروی است - ع -

~~6 - م - کبری؟

~~7- جمله میان پراتز () در نسخه آ- نیست 8 - م - نگذاشتند 9 -ع - دادیم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_54.png)

~~در ذکر اجزا و اوزانی که از ترکیب ارکان عروضی حاصل شوذ، و بحکم آنک

~~للام منظوم بر هیج یک ازین ارکان سه کانه علی سبیل الانفراد خوش آینده نبوذ ، و

~~مقبول طباع نمی آمذ ، نه بر اسباب مفرداه) جنانک کفتهاند

~~ی مارا در غم داری:

~~ی5)

~~و نه بر اوتاد مفرده1 (چنانکه) کفته اند

~~کی بر ما 1 آری خواری

~~جرا عجب ندارم از نکار من

~~یت)

~~و نه بر فواصل مفرده جنانک کفته است

~~کی بی کنه برون3 شد از کنار من،

~~جکنم صنما جو ms037 دلم ستذی

~~بیت)

~~408) آنرابایکدیکر ترکیب کردند تاازان ترکیب اوزانی4 حاصل شد کی کلام

~~بکشم زتو هرجه کنی زبذی

~~منظوم [بدان 9] اوزان مقبول طباع و مستعذب نفوس آمذ ، واقسام عقلی درین ترکیب

~~بیش از سه نبوذ ترکیب سبب [و] وتد و ترکیب وتد و فاصله وترکیب سبب وفاصله،

~~و جون فاصله بر وزن دو سبب است یکی ثقیل و یکی خفیف ترکیب سبب و فاصله

~~مستحسن نداشتند؛ از بهر آنک ازین ترکیب جزوی حاصل می شذ مرگب از اسباب مفرده

~~و قاعدهآ رکنی بار کنی مختل می شذ، بس بجای آن دو سبب و وتدی ترکیب کردند

~~تا همان سه ترکیب حاصل آمذ1 وافاعیل عروضی سه نوع شد سببی و وتدی و دوسبب

~~و وتدی ووتدی و فاصلهی و از تقدیم و تأخیر ارکان در ترکیب ده جزو برهشت وزن

~~بیرون آمذ کی بناء جمله اشعار عرب وعجم بر آنست، و عروضیان آن اجزارا8 افاعیل

~~عروض خوانند و خلیل رحمه (الله) که واضع (این) فن ومستخرج این میزان است

~~آنرافواصل سالمه9 خوانده است : یعنی اجزای10 سالم از تغییراتی که در اوزان عروض

~~افتد جنانک بعد ازین بیان کنیم .

~~-35

~~-م -مارا 2- م - براوتار مفرد؟ 3- م - جداخد 4 - م - اوزان 5- م، آمع، بران

~~1-ع - آید 7- آ،ع - بود 8- م - بران اجزاع

~~10-ع - اجزائی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_55.png)

~~و ازین افاعیل دو جزو از ترکیب سببی و وتدی خیزد اکر وتدرابر سبب مقدم

~~داری فعولن آیذبروزن مخور غم و اکر سبب را بروتد تقدیم 1 کنی فاعلن آیذ(ق.)

~~بر وزن غم مخور. و هر یک ازین دو وزن مرگب است از بنج حرف سه متحرک و

~~دو ساکن و در اصول افاعیل عروض هیج جزو کمتر از خماسی نیست

~~و از ترکیب دو سبب و وتدی شش جزو حاصل آیذ سه از ترکیب دو سبب و

~~وتدی مقرون، و سه از ترکیب دوسبب و وتدی مفروق

~~ما سه اولین اکروتد مقرون را بر هردو سبب تقدیم ms038 کنی مفاعیلن آیذ بروزن

~~مخور غم رو ، واکر هردوسبب را بروتد مقرون تقدیم کنی مستفعلن آیذ2 (بروزن)

~~روغم مخور، و اکر یک سبب بر وتد مقرون مقدم داری و یکی مؤخر فاعلاتن آیذ

~~بر وزن غم مخور رو،

~~و أمآن سه جزو آخرین اکر هردو سبب را بروتد مفروق تقدیم کنی مفعولات

~~آیذ بر وزن دل شد تازه کی هاء درین کلمه ملفوظ نیست ، واکر وتد مفروق را برهردو

~~سبب تقدیم کنیفاع لاتن آیذ بر وزن تازه شد دل ، و اکر یک سبب را بر وتد مفروق

~~مقدم داری و یکی را مؤ خر مس تفع لن آیذبر وزن دل تازه شذ ، و این دوجزو اکر

~~جه در وزن و لفظ موافق و ممائل آن دو جزو می آیند کی از ترکیب دوسبب و و تدی

~~مجموع خیزد در ترکیب مخالف آنست ، واز مخالفت ترکیب مخالفت اجزایی کی ازان

~~متفرع شوذ لازم آیذ 3 جنانک بعد ازین بیان کنیم ، و خلیل رحمه الله بحکم آنک در

~~تعدید فواصل سالمه بیان اوزان کرده است افاعیل را هشت آورده است از بهر آنک

~~الفظ فاع لاتن و مس تفع لن در اوزان مختلف نشود5، و من جون افاعیل ترکیبی برمی

~~شمارم فواصل سالمه را ده می آرم از بهر آنک اکرجه اوزان هشت است افاعیل مختلف

~~ترکیب ده است ، وهم ازین جهت امثله اسباب خفیفه کی خلیل رحمه الله هشت 5 آورده

~~است من نه6 آوردهام از بهر آنک لا درین فاع لاتن سببی دیکرست و این شش فعل

~~39

~~-ع - مقدم 2 - نسخه چایی آمد 3 - اینجا در اصل نسخه بیست و سه سطر کدشته یعنی

~~از( بارکنی مختل) تا (لازم آید) از غفلت کاتب مکرر نوشته شده است بقسمیگه یک صحیفه ونه سطر

~~زاصل زائد ست و از متن چایی برداشته شده است .

~~4 -آ، م،ع شود ؟ و در حاشیه نسخه آ

~~شود

~~1-ع - ششی؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_56.png)

~~ی برشمردم هریک ms039 مرگب است از هفت حرف جهار متحرک و سه ساکن ، وازترکیب

~~وتدی و فاصلهی دو جزو حاصل آیذ اکر وتد را بر فاصله تقدیم کنی مفاعلتن آیذ بر

~~وزن بثا جکنم ، و اکر فاصله را بر وتد مقدم داری متفاعلن آیذ بر وزن جکنم بتا ،

~~و هر یک ازین دوجزو مرگبست (418) از هفتا حرف بنج متحرک و دو ساکن ، و در

~~صول اوزان عروض هیج جزوزیادت از سباعی نیست ، و ترتیب افاعیل ده کانه کی در

~~اشعار عرب باشد اینست ، فعولن ، فاعلن ، مفاعیلن ، مستفلن ، فاعلاتن ، مفاعلتر. ،

~~متفاعلن مفعولات ، فاع لاتن ، مس تفع لن ، و قاعده جنانست کی ارکان1 دو جزو را

~~اه مرکبست از دو سبب وو تدی مفروق کسسته نویسند تابذان دو جزو کی مرگبست

~~ز دو سبب ووتدی مجموع مشتبه نشود، و ازین ده فعل آنج در اصول عروض بارسی

~~معدودست هفت بیش نیست برین ترتیب ، مفاعیلن، فاعلاتن ، مستفعلن ، مفعولات ،

~~فاع لاتن ، مس تفع لن ، فعولن ، وازین اصول بیست و شش جزو دیکر متفرع شوذبتغییراتی

~~ی بذان لاحق کردد جنانک بعد ازین بیان کنیم و تفصیل فروع اینست ، مفاعیل، مقاعیل

~~فعولن ، فاعلن ، مفعولن ، مفعول مفعول3 ، مفاعلن ، فاع ، فقم ، فاعلات ، فیلاتن ، فعلات ، فعلن ، فع لن ،

~~فاعلان ، نیلان ، مفتعلن ، فعولان ، مفعولان ، فعول ، فعول ، فعل ، قق لان ، مفاعیلان ، فاعلییان

~~و فعولن ازین جمله هم در اصول معدودست و هم در فروع ازبهر آنک (204) این جزو

~~در متقارب اصلست و در بحور دیکر فرع2، و جملهآ افاعیل عروضی کی بناء اشعار

~~عذب بارسی بر آنست سی و سه بیش نیست ، هفت اصول ، و بیست و شش فروع، وآنج

~~شعراء متقدم در اشعار مستثقل خویش آوردهاند جون فلثن و مفاعل و مستفعل و مستفیلائن

~~و متفاعلن و مانند آن در ان باب تقیل6 شعراء عرب کرده اند و برای اظهار مهارت

~~خویش در علم عروض آن از احیف کران باشعار خویش در آورده آنرا از جملهآ از احیف

~~اشعار پارسی7 نباید شمرد (والله ms040 اعلم)

~~3

~~1- م - افزوده ، این 2- م - بیارسی در حاشیه دارد در فارسی 3 - از نسخه اصل کلمه(مفعول)

~~* بسکون لام " ساقط شده و نسخ - آمم،ع - دارد و ظاهرا در سقوط این فرع از نسخه چایی شبههآ

~~نیست چه اولا فروعی که در آن نسخه آورده شده بیست وینج است واکر این فرع نباشد (بیست و شش)

~~علط خواهد بود و ثانیا مفعول * بسکون لام * که مخنق مقصور از مفاعیلن است در بحر مضارع در

~~جزوفروع مفاعیلن آمده ودر نسخه چایی در این موضع ذکری از آن نشده یس تردیدی در سقوط آن نیست

~~4- م - فروع ؟

~~- مشتغار؟ 6- م - تقلید 7- در نسخه مطبوعه یارسای و آن سهواست

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_57.png)

~~اب سوم

~~در ذکر تغییراتی کی باصول افاعیل عروض در آیذ تا 2 فروع مذکور از آن

~~منشعب شود ، بدانک هرتغییر کی باصول افاعیل عروضی9 در آید آنرا زحاف خوانند

~~ومعنی زحف دوری است از اصل و تاخیر از مقصد و مقصود ، و ازین جهت سهم زاحف

~~نیری را کویند کی از نشانه بیکسو افتد ، و بحکم آنک عأمهآ شعرا هر تغییرکی در نفس

~~کلام منظوم افتد از نقصان حرفی محتاج الیه یا زیادت حرکتی یا حرفی مستغنی عنه

~~ی شعر بذان منکسر کردذ و وزن مختل شوذ آنرا زحف می خوانند و جون کسی

~~کویذ این بیت زحفی دارذ یا مزحوفست همکنان بندارند که ناموزونست و در نظم آن

~~خللی هست ، عروضیان اصطلاح کرده اند که تغییرات جایز را (402) کی در اصول بحور

~~از لوازم تنوع اشعارست و اغلب آن در شعر هیج کرانی بدیذ نیارذ بل کی شعر را در

~~بعضی بحور مستثقل الاصل مقبول و مستعذب کرداند زحاف خوانند ، بصیغت جمع ،

~~و لفظ زحف بصیغت واحد بران اطلاق نکنند و جمع زحاف ازاحیف آرند تا هم درین

~~تسمیت معنی دوری از اصل حاصل باشد و هم لفظا میان تغییرات جایز و ناجایز کی

~~در اشعارافتد فرق ظاهر بوذ، و کویند ms041 بیت مزاحف درست است و بیت منزحف منکسر1

~~و جون این مقدمه معلوم شد حقیقت زحاف اسکان متحر کی است یا نقصان حرفی یا

~~دویا سه ، و در ازاحیف اشعار عجم تا بنج حرف ممکن است که از جزوی ساقط

~~شوذ ، وباشد کی حرفی یا دوحرف بآخر فعلی در افزایند، و در اشعار عذب بارسی بیش

~~از یک حرف زاید در آخر ضروب مستعمل نیست الا آنک بعضی عروضیان متکلف در

~~بحرای) مثمن الاجزاء کی جزو ضرب آن بدو حرف باز آمذه باشذ جون فع یما بسه

~~حرف باز آمذه باشد ، جون فاع این فع (و فاع) را بر جزوی که بیش از آنست می

~~افزایند ، و بیت مثمن را مسدس می کردانند ، جنانک بموضع خویش بیان کنیم، واین

~~از احیف کی بیان کردیم سه نوعست نوعی انک در شعر هیج کرانی بدیذ نیارذ 9 وبیت

~~مزاحف آن با بیت سالم در عذوبت و قبول طبع برابر باشد جنانک در بحر رمل که بیت

~~-

~~-م - سیم

~~2- آهم،ع - تا و نسخه چایی با 3 -نسخه چایی که ازان وکلیه (که) ظاهرآ زائد

~~غیر لازم است 4-ه - عروض 5 - م - ازحاف ؟ 6 - م - اصل بجای نفس

~~-م - با ینج حرف و در حاشیه تا ینج حرف یش 8 - م - نیاید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_58.png)

~~سالم آن اینست

~~(بیت)1(قر4)

~~باز در بوشیذ کیتی تازه و رنکین قبائی،

~~مالمیرا کرد مشکین بوی زلف آشنائی *

~~و بیثا مزاحف آن اینست

~~ت

~~جرم خرشید جو از حوت درآیذ بحمل

~~اشهب روز کند ادهم شب را ارجل

~~و هردو در عذوبت برابرند ، نوع دوم زحافی باشد کی از سالم خوشتر و بطبع

~~نزدیکتر بوذ ، بل کی بیت سالم2 بنسبت با مزاحف کران و نا مطبوع آیذ جنانک بحر

~~مضارع کی بیت سالم آن اینست

~~(بیت)2

~~تکارینا کار ما را

~~جرا نیکومی نسازی

~~بر وزن مفاعیلن فاع لاتن مفاعیلن فاع لاتن ، کی اصل افاعیل بحر مضارع در

~~شعر بارسی اینست ms042 ، (و) این مصراع باسلامت اجزاء ثقیل و نامطبوع می آیذ، وجون

~~بزحافی* کی آنرا خرب خوانند میم و نون از مفاعیلن بیندازی تا فاعیل بماند مفعول

~~بجای آن بنهی وزنی مقبول و شعری مطبوع شوذ جنانک .

~~دلدار کار مارا نیکو همی نسازد

~~(بیت)2

~~بر وزن مفعول فاع لاتن مفعول فاع لاتن ، نوع سوم 5 زحافی باشد که شعربذان

~~کران شود بس اکرجه جایز باشد ترک استعمال آن اولی بوذ جنانک در بحر متقارب

~~کی بیت سالم آن اینست

~~(بیت6)

~~لکارا بعشوه دلم را ربوذی

~~بر وزن فعولن فعولن فعولن فعولن کی اصل افاعیل این بحرست و اکر بزحافی

~~که آنرائلم خوانند حرفی از اول ان بیندازی تا فعولن عولن شوذ (208) فع لن بجای

~~آن بنهی و کوئی

~~""شعرا"

~~مارا بعشوه دلم را ربوذی ،

~~بروزن فع لن فعولن فعولن فعولن کران ونامطبوع شود ، وفی الجملة هر زحاف کی

~~از استعمال آن بنج حرف متحرک جمع آیذ بهمه وجوه باطل باشد ، و استعمال آن در

~~-44-

~~-آ- شعر

~~- صالمه

~~1-آ- م - ندارد

~~4- م بزحاف 5 - م = سیم

~~6 - آ، م ،ع - ندارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_59.png)

~~هیج شعر جایز نباشد جنانک مس تفع لن فاعلاتن از بحر مجتث کی جون از مس تفع لن

~~کون بیندازی از فاعلاتن که بعد از آن است الف نتوان انداخت ، از بهر آنک اکر هردو

~~بیندازی بنج متحرک متوالی بهم آیذو آن مستفعل فعلاباشد ، و استعمال بنج متحرک

~~متوالی در هیج شعر جایز نباشد جنانک بیش ازین کفته ایم و هر زحاف که از آن

~~جهار متحرک متوالی حاصل آیذ اکرجه در اشعار عرب جایزست در اشعار بارسی نیایذ،

~~و اکر بیارند قبح آن [ در] اشعار عجم بیش از آن باشد کی در اشعار عرب

~~فصل

~~(بدابک) 1جملهآ اراحیف اشعارعجم سی وبنج است بیست ودو (از) از احیف

~~اشعار عرب وسیزده از موضوعات عروضیان عجم و جنابک خلیل رحمه الله هر یک را

~~از ازاحیف اشعار عرب لقبی از اسماء مصادر ms043 و نعوتی کی ازان مشتق باشد مناسب

~~تصرف آن در افاعیل نهاذه است عجم نیز از احیف خویش را اسامی نهاذه اند، وزحاف

~~بیست و دوکابه اشعار عرب کی در اشعار عجم مستعمل است اینست : - قبض، وقصر،

~~و حذف [و] خبن(21) و کف ، و شکل ، و خرم ، و خرب ، و شتر ، و قطع ، و

~~تشعیث ، وطی ، و وقف ، وکشف ، و صلم ، و معاقبت ، و صدر، و عجز، و طرفان و

~~مراقبت ، و اسباغ ، و اذاله ، و ازاحیف سیزده کانه کی از موضوعات عروضیان عجم

~~است اینست : - جدع، و هتم ، و جحف ، و تخنیق، و سلخ، و طمس، وجب ، وزلل

~~و نحر. و رفع ، و ربع ، وبتر، و حذذ ، وبعضی متکلفان سه زحاف دیکردر افزوده اند2

~~جننک وجه فساد آن بجای خویش کفته شود، و آن اینست : - توسیع، و تضفیت، و

~~قطویل، و جون تفصیل از احیف بر سبیل اجمال معلوم شد ، اکنون زحاف هریک

~~از اصول هفت کانه کی مدار اشعار عجم بر آنست شرح دهیم و معانی اشتقاق

~~هریک بیان کنیم ، از احیف مفاعیلن جهارده است : - قبض ، و کف ، وخرم

~~وخرب "وتخنیق، وشتر، و حذف1 ، و قصر، و هتم ، وجت ، و زلل ، و بتر ،ومعاقبت

~~و مراقبت ، 9 قبض ، اسقاط حرف بنجم جزوست جه ن سا کن باشد و آن در مفاعمیلن

~~1- ا-م ع - ندارد 2- ار صفحه 18 تا این موضع که تقریبا نه ورق میشود از نسخه اقای

~~دکاه الملک ساقط شده است 3 - م =- افزوده : و

~~-م - وحدت ؟ 5 - ذ - افزوده : اما

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_60.png)

~~باء1 بوذ و جون یا از مفاعیلن بیندازی مفاعلن بماند 1 و مفاعلن جون از مفاعیلن

~~منشعب باشد2 آنرامقبوض خوانند از بهرآنک حرفی ازان باز کرفته اند، گف، انداختن

~~حرف هفتم باشد 2 از جزوی کی رکن آخرین آن سببی (ق20) خفیف باشد و جون از

~~مفاعیلن نون بیندازی مفاعیل بماند بضم لام و مفاعیل جون از مفاعیلن منشعب باشد

~~آنرا مکفوف خوانند4 ms044 یعنی حرفی از آن کم کردهاند و کفة القمیص نورد دامن جامه

~~باشد 9 کی در دوزند ، خرم ، انداختن میم مفاعیلن باشد فاعیلن بماند مفعولن بجای آن

~~بنهند و مفعولن جون از مفاعیلن خیزد آنرا اخرم خوانند یعنی بریده [(بینی)]1 و

~~خرم باره ی از دیوارک بینی بریذن باشد ، وبسبب 9 آنک بذین تصرف رکن و تدناقص

~~می شود [ آنرا] ببریذن بعضی از بینی تشبیه کردند ، تغنیق هم خرم است الا آنک در

~~اشعار عرب این زحاف جز در اول بیت جایز نمی دارند و جون عجم در سایر اجزاء

~~بیت نیز روامیدارند آنرا در غیر صدور1 نامی [ دیکر] نهاذه10 اند و بکلو باز کرفتن

~~تشیه کرده11، و مفعولن جون در حشو بیت افتد و از مفاعیلن منشعب باشد آنرا مخنق

~~خوانند ، غرب انداختن میم و نون مفاعیلن است فاعیل بماند مفعول بضم لام بجای آن

~~ینهند و مفعول جون از مفاعیلن منشعب12 باشد آنرا اخرب خوانند وخربت12 سوراخ

~~بهن باشدهمجنانک در کوش هندوان معتادست ، و دوحرف از دوطرف مفاعیلن انداختن

~~را بذان تشبیه کرده اند [و] شایذ[ بوذ] کی الف اخرب الف مبالغت و تفضیل (4)

~~باشد یعنی از هر دوطرف جزو14 خرابی بذان راه یافته است ، شتر15 جمع است میان

~~قبض و خرم وجون از مفاعیلن میم ویاء بیندازی فاعلن بماند و فاعلن جون از مفاعیلن

~~منشعب باشد آنرا اشتر خوانند ، وشتر عیب و نقصان باشد ، و اشتر بلک جشم * نوردیذه

~~پوذ16، و بحکم آنک وتد وسبب این جزو بذین زحاف ناقص شد17 آنرا اشترخواندند18،

~~حنف انداختن سببی باشد از [ آخر] جزو و جون از مفاعیلن لن بیندازی مفاعی بماند

~~قعولن بجای آن بنهند ، و فعولن جون از مفاعیلن منشعب باشد 19 آنرا

~~36

~~1=ذهی 2- ذ شود 2-ذ- بود 4 -ذ- کویند 5- م - شد 1 -م - بینی بریده -

~~1، ذ- کلمه بینی راندارد 7-م- دیواریک 8-م - ونسبت ؟ 9- ذ - صدر 10-م - کرده

~~11_ذ_ افزوده : اند 12-ذه افروده : شده 13- ذ - خریب؟ آ- غرب 14- ذ - چود

~~10_ ذ ms045 - این کلمهرا مکرر دارد

~~آمم ، ع - فرو دریدمبود - ذ - فرو درید باشد

~~17- م- باشد 18- ذ، م - خوانند 19-م - شود

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_61.png)

~~محذوف خوانند یعنی دنبال بریذه ، قصر آنست که ساکن سببی (کی) در آخر

~~جزو باشد بیندازی و متحرک آنرا ساکن کردانی تا جزو کوتاه شود و مفاعیلن

~~بقصر مفاعیل شوذ بسکون لام ، و آنرا مقصور خوانند یعنی کوتاه کرده ،

~~متم اجتماع حذف و قصر است در مفاعیلن یعنی [یک] سبب آنرا1 بیندازند و دیکر

~~سبب را قصر کنند مفاع بماند بسکون عین2 فعول بجای آن بنهند بسکون لام و

~~فعول جون از مفاعیلن منشعب باشد آنرا اهتم خوانند ، یعنی دندان بیشین شکسته و

~~جون بذین زحاف هردوسبب این جزو بخلل2 شد آنرا بدندان بیشین شکستن تعریف4

~~کردند ، جب انداختن هردوسبب مفاعیلن است 5 (4) مفا بماند ، ضل بسکون لام بجای

~~آن بنهند ، و فل جون از مفاعیلن منشعب باشد آنرا مجبوب خوانند یعنی خصی کرده

~~بسبب آنک هر دوسبب از آخر آن انداخته اند ، زلل اجتماع هتم وخرمست در مفاعیلن

~~ماع بماند بسکون عین ، و فاع جون از مفاعیلن خیزد آنرا ازل1 خوانند و در لغت

~~عرب امراة زلا، زنی را کویند کی بر رانها و نیمهآ زیرین کوشت ندارذ ، بتر در زحاف

~~عجم اجتماع جب و خرمست در مفاعیلن فا بماندف بجای آن بنهند، و فع جون از

~~مفاعیلن حیزد آنرا ابترخوانند یعنی دنبال بریذه ، معاقبت و مراقبت در فصلی دیکر بکوئیم

~~ان شاء الله]، از احیف فاعلاتن کی مرگب باشد از دو سبب و وتدی مقرون جهارده

~~است : - خبن، و کف ، وشکل، و قصر، و حذف9، و صلم ، وتشعیت ، و ربع، و

~~جحف ، و اسباغ ، و معاقبت ، وصدر ، وعجز،9 و طرفان ، خبن اسقاط ساکن2 سببی

~~است کی دراول جزو باشد ، و جون " ازفادر فاعلاتن الف ،11 بیندازند فعلاتن شوذ،

~~و فعلاتن جون از فاعلاتن منشعب باشذ12 آنرا مخبون خوانند، و خبن در شکستن

~~کنار جامه باشد12 تا کوتاه ms046 شوذ ، کف در فاعلاتن فاعلات باشد و فاعلات جون از

~~فاعلاتن خیزد آنرا مکفوف خوانند ، شکل اجتماع خبن و کف است در فاعلاتن [تا

~~ضلاث شودە1آ بضم تا ، و فعلات جون (ثو4) از فاعلاتن خیزد آنرا مشکول 19 خوانند

~~37

~~1- ذ = سبب را

~~2-ذ - افزوده

~~و

~~3- ذ - مخلل باشد - م - باشد 4- ذ - تشبیه

~~5- ذ - باشد 6- ذ - زل ؟ 7-م - بکویم

~~=م = حذو؟

~~9- ذ - واو هاطفه در تمام

~~معطوفات افتاده

~~1- م - ساکنی

~~1- ذ - آنرا که الف است از فاعلاتن

~~1 -م - شود

~~1- م - بود

~~1- ذ - بماند

~~- ذ - شکل ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_62.png)

~~یعنی شکال برنهاذه و جون از دو طرف جزو دو سا کن ساقط شد، آنرا بشکال کردن

~~جهار بای تشبیه کردند ، قصر در فاعلاتن فاعلات باشد بسکون تا فاعلان بجای آن بنهند

~~و فاعلان جون از فاعلاتن خیزد آنرا مقصور خوانند ، حذف در فاعلاتن فاعلا باشد

~~فاعلن1 بماند ، و فاعلن جون از فاعلاتن خیزد آنرا محذوف کویند2 ، صلم در فاعلاتن

~~آنست کی سبب او بیندازی و وتد3 را قطع کنی ، وقطع در اوتاد همجنانست کی قصر

~~در اسباب یعنی ساکن آنرا بیندازند و ما قبل ساکن را ساکن کردانند ، و بذان4 زحاف

~~ازفاعلاتن فاعل ماند بسکون لام ، فع لن بجای آن بنهند و فع لن جون از فاعلاتن خیزد

~~آنرا اصلم خوانند یعنی کوش از بن بریذه و جون بذین زحاف سببی ازین جزو کم

~~شذه است و وتد ناقص کشته آنرا یکوش از بن بریذن تشبیه کردند ، تشعیت آنست کی

~~فاعلاتن را مفعولن کنند و در [ین] تغییر عروضیان [را] اختلافست بعضی کفته اند

~~ثی عین انداخته اند فالاتن مایده است مفعولن بجای آن نهاذه اند ، (و بعضی کفته اند

~~لام انداخته اند 7 فاعاتن مانده است مفعولن بجای آن نهاذه اند 8) ، و ز جاج کی یکی

~~از ائقهآ نحو و لغت [یوذه] است می کویذ (47) انج بیش من بصواب نردیکترست

~~آنست کی کوئیم فاعلانن را خبن کرده اند فعلان بمانده ms047 است آنکه عین را ساکن کردانیده

~~اند فع لاتن شذه است مفعولن بجای آن نهاذه اید، از بهر آنک ما را در بحر کامل تسکین

~~متحرک دومین از فاصله معهودست و هیج جایکاه1 خرم و تد در میان جزوی نداریم،

~~و مفعولن جون از فاعلاتن خیزد آنرا10 مشعت خوانند یعنی زولیذه11 و آشفته کردانیده،

~~جعف12 آنست کی فاعلاتن را خبن کنند تا فعلاتن بماند، آنکه فاصله ازان بیندازند

~~ثن بماند غ بجای آن بنهند وفع جون از فاعلاتن خیزذ آنرا مجحوف11 خوانند و جحف

~~باک ببردن و فرا رفتن جیزی باشد از روی زمین، و سیل جحاف6 سیلی باشد کی

~~بهرجه رسد ببرذ، و جون بذین زحاف بیشتر حروف این جزوساقط می شوذ آنراجحف

~~خواندند15، و بعضی عروضیان متکلف بجای فع سببی بر فاعلاتن افرایند و آنراتوسیع

~~38

~~1- ذ - فاعلن بجای آن بنهند 2- ذ - م - خوانند 3 - ذ - افزوده : او 4 - ذ - م - و بدین

~~5- ذ - بریده 6 -م - خلافست 7- ذ - امزوده : و8- نسخه آ- ندارد9- ذ - جا-

~~4- جای

~~10- ذ - افزوده : تشعیث و شعث ؟ 11- م - زولیده - ذ - بژولیده 12- ذ-

~~جف ؟

~~1- ذ - محجوف ؟ 14- ذ - حجاف ؟ 15- ذ ، م ، خوانند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_63.png)

~~خوانند ، جنانک فاعلاتن را فاعلییاتن1 کنند و آنرا موسع خوانند و الحق * این

~~تصرفی فاسد و استاذئی" جاهلانه است ، از بهر آنک بحر رمل در اصل دایرهآ مثمن

~~الاجزاست وفاع و فع در بیشتر بحور مستعمل است ، جی حاجت بوذ که دو حرف

~~و سه حرف زاید بر سبب آخر جزو افزایند و بیت مثمن را (202) مسدس کردانند ،

~~اسباغ زیادت کردن حرفی سا کن است بر سببی کی بآخر جزوافتد و آن در فاعلاتن

~~فاعلاتان باشد، فاعلییان بجای آن بنهند و آنرا مشبغ کویند یعنی تمام کرده جی

~~فاعلاتن خوذ تمام بوذ ، جون [ بران] حرفی ساکن " زیادت کردند " آنرا تمام

~~کرده کفتند ، و بعضی انرا مسبغ خوانند ارتسبیغ تا مبالغت بیشتر باشد در تمام کردن ،

~~و بعضی [آنرا مشبع خوایند از اشباع بشین معجمه ms048 و عین مهمله بمعنی سیر کردن و

~~جون جزو مجحوف را اسباغ کنند فاع کردد ، و فاع جون از فاعلاتن خیزد آنرا

~~مجحوف مسبغ خوانند

~~وهمان عروضی متکلف بجای فاع متحر کی و دو سا کن بر فاعلاتن افزوده

~~است و آنرا فاعلییاتان کرده و این تغییر را تضفیت نام نهاذه و اصل آن از ضفوست بضاد

~~مهصمه

~~و کویند درع ضاف یعنی . زرهی تمام ، و این متکلف ازین فعل بناء

~~تفعیلی

~~خوانده یعنی تمام کرده ، واین

~~بکرده است و فعلیی تان را ضرب مضفی

~~تصرفی نا معلومست جنانک کفتیم کی جون فماع و فع بنفس خویش مستعمل

~~م

~~است یتکلف استعمال سه حرف زاید کی فعل را از نسق تفعیل بیرون می بردجه حاجت،

~~ربع آنست کی فاعلاتن را صلم کنند تا فاعل بماند ، آنکه مخبون کردانند فعل بماند ،

~~و قل جون از فاعلاتن خیزد آنرا مربوع خوانند (ید4) و ربع جهار یک مال ستذن

~~باشذ، جنانک کویند ربغث آلقوة یعنی جهار یک مال ایشان ستدم ، و جون فاعل جهار

~~حرف بیش نیست و یک حرف از وی بخبن کم می دنند آنرا بجهار یک مال ستذن

~~-39

~~1- ذ - فاعلیتاتن ؟ 2- ذ - توسیع ؟ در حاشیه موسع دارد 3- م - ان تصرف فاسد و استادی

~~4-م - الجزه 5_ م - اشاء 6_ ذ - در آخر 7- ذ - فاعلیتان 8 - ذ- خوانند 9- م

~~افزوده : و 10_ ذحبذان افزودند - م- کردن

~~1-م افزوده : مسبوغ ؟ 12- ذ - محجوف

~~11- م - متعرک 14_م - آورده است 15- ذ - معجم

~~16- م - زره

~~تفعیل - ذ - تفعیلی نکرده

~~ذ- مضفا 19- م، آ- نیز

~~2- ذهم - بستدن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_64.png)

~~تعریف کردند ، واین هم از از احیف سرد عروضیان عجم است ، معاقبت و صدر ومجزو

~~طرفان در فصلی دیکر بکوییم ، از احیف فاعلاتن کی مرگب است از دو سبب و وتدی مفروق

~~بنج است کف و قصر و حنف و سلخ و طس،2 کف و قصر و حنف درین فاع لاتن همانست

~~ای در آن فاملاتن کفتیم سلخ (آنست) کی هردو سبب ms049 ازآخر این فاع لاتن بیندازی

~~و عین وتد مفروق را ساکن کردانی فاع بماند بسکون عین ، و فاع را ازین فاعلاتن

~~مسلوخ خوانند ، یعنی بوست بیرون کشیذه ، و بعضی عروضیان این زحاف را مسخ

~~خوانده اند ، وجزورا ممسوخ کفته ، واین اسم بذین زحاف لایقتر است طس آنست

~~کی ازین فاع لاتن بعد از اسقاط هردو سبب عین نیز ساقط کردانی فا بماند ، فع بجای

~~ان بنهی ، وفع جون ازین فاع لاتن خیزذ آنرا مطموس خوانند یعنی نا بدیذ کرده

~~زبهر آنک بذین زحاف ازین جزو بیش ازاثر (ی) نمی ماند ، ازاحیف مستفعلن کی مرگب

~~ماشد از دو سبب و وتدی مقرون نه است (قو2) خبن و طی و قطع و تغلیع و خبل و حذذ

~~ورع و اذالت و ترفیل ، خبن در مستفعلن اسقاط سین باشد متفعلن بماند مفاعلن بجای

~~آن بنهند، و مفاعلن جون ازین مستفعلن خیزد آنرا مخبون خوانند ، قطع در مستفعلن

~~آنست کی نون بیندازی ولام را ساکن کردانی مستفعل بماند بسکون لام ،

~~مفعولن بجای آن بنهی و مفعولن جون ازین مستفعلن خیزد آنرا مقطوع خوانند ،

~~برای آنک هرجه از وتد کم کنند بقطع توان کرد و جون خبن و قطع در مستفعلن

~~جمع شود متفعل بماند فعولن بجای آن بنهند، و این زحاف را تخلیم خوانند وفعولن

~~جون از مستفعلن خیزذ آنرا مخلع خوانند یعنی1 دست بریذه، و این از از احیف اشعار

~~عربست در شعر بارسی نیایذ، طی اسقاط حرف جهارم جزوست جون سا کن باشد، و

~~جون از مستفعلن فا بیندازی مستعلن بماند مفتعلن بجای آن بنهند و مفتعلن جون از

~~مستفعلن خیزذ آنرا مطوی خوانند ، یعنی در نوردیذه برای آنک حرفی از میان آن کم

~~کرده اند جنانک از میان جامه بارهی درنوردند ، خبل اجتماع خبن وطی است در مستفعلن

~~45

~~1- ذ- تشبیه 2- ذ - سواد ؟ -م - نزد

~~2- ذ - افزوده : اما 4 - ذ از اجزاء- م-

~~سببرا از آخرین

~~5- افزروده : که ؟ 6- ذ- افزوده ، را 7-م - برین 8- ذه کردیده ms050

~~1- ذ - بنهند 10- ذ - افزوده : هردو

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_65.png)

~~متعلن بماند فعلتن بجای آن بنهند و این فاصلهآ کبری است جنانک در فصل ارکان

~~عروض1 کفته ایم1 ، و خبل فساد عقل و تباهی عضو باشد(قه1)، وجون هردوسبب

~~این جزو بذین زحاف ناقص می شود، و آنکه بنفس خویش 3 مستثقل می آیذ آنرا

~~مخبول خواندند4 ، حنذ در اشعار عجم حذف وتد مستفعلن است مستف بماند ، فعلن

~~بجای آن بنهند و فع لن جون از مستفعلن خیزذ آنرا احذخوانند یعنی دنبال بریذه ،

~~رفم اسقاط سبب اولست از جزوی کی در اول آن2 دو سبب خفیف باشد ، و جون از

~~مستفعلن سبب اول بیندازی تفعلن بماند فاعلن بجای آن بنهند ، و فاعلن جون از

~~مستفعلن خیزذ آنرا مرفوع خوانند ، ازبهر آنک سببی از اول آن برداشته اند ، اذالت

~~زیادت کردن سا کنی است بر وتد آخر جزو و آن در مستفعلن مستفعلان باشد و آنرا

~~مذال خوانند ، یعنی دامن "فرو هشته ، وجون مخبون را اذالت کنند مفاعلان

~~ایذ، و آنرا مخبون مذال خوانند و با طی و اذالت مفتعلان باشد و آنرا مطوی مذال

~~خوانند "وباخبل و اذالت فعلتان آیذ " وآنرا مخبول مذال خوانند ، ترفیل زیادت کردن

~~سسی است بر وتد مستفعلن تا مستفعلاتن شود و آنرا مرفل خوانند ، یعنی دامن

~~دراز کرده و با خبن مفاعلاتن شود و با طی مفتعلاتن شوذ ، و ترفیل در اشعار عرب

~~خوش آینده [تر]:1 بوذ اکرجه بعضی عروضیان عجم بر ترفیل حرفی زیادت کرده اند

~~در شعر بارسی (28) و آنرا نطویل نام نهاذه [و] مستفعلاتن را مستفعلاتان کرده و آنرا

~~ضرب مطول خوانده11، جنابک بجای خویش کفته شوذ ، از احیف مس تفع ان کی مرگب

~~باشد12 از وتدی مفروق و دوسبب جهار است خبن و لف وقصر و شکل، خبن درین مس تفع

~~لن همانست کی در آن مستفعلن 12 کفتیم و قص و آف و شکل جزدرین مس تفع لن نتواند

~~بوذ از بهر آنک ms051 جزو آخرین این مستفع لن سبباست وقصر و کف و شکل از از احیف

~~اسباب است 11 ، و ازین مس تفع ان بعد از قصر مستفعل بماند بسکون لام ، مفعولن

~~بجای آن بنهند و آنرا مقصور خوانند ، و بعد از کف مستفعل بماند بغتم لام و آنرا

~~-41

~~1م - عروضی 2-ذ کفتم 3- ذ -خود 4- ذه م غوانند ه - ذ - کویند 6- ذه او

~~7- ذ - وچون فاعلن 8- آ- سرنهاده ذ-م - برنهاده 9 - در حاشیه نسخه ذ - وچون خبل

~~واذالت جمع شود فعلتان باشد 10- آ- است

~~1- ذ، م - خواندهاند 12- ذ - بود

~~1- ذ - افزوده : و؟

~~14- ذ - اند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_66.png)

~~مکفوف کویند ، و بعد از شکل متفعل بماند بظم لام مفا عل بجای آن بنهند و آنرا

~~مشکول خوانند ، و شکل و کف در مس تفع لن از از احیف اشعار عربست در شعر

~~بارسی نیایذ، ازاحیف مفعولات هشت است : - خبن و طی و وقف و کشف1 وصلم و جدع2

~~ونحر و رفع ، خبن در مفعولات معولات باشد مفاعیل بضم لام بجای آن بنهند ، و مفاعیل

~~جون از مفعولات خیزذآنرامخبون خوانند، طی در مفعولات مفعلات باشد فاعلات بجای

~~آن بنهند و فاعلات جون از مفعولات خیزذ (2) آنرا مطوی خوانند،[ وقف

~~اسکان تاء مفعولات باشد ، مفعولان بجای آن بنهند و آنرا موقوف خوانند] ، کشف 7

~~سقاط تاه مفعولات باشد مفعولن بجای آن بنهند ، و مفعولن جون از مفعولات

~~منشعب باشد آنرا مکشوف خوانند، و بعضی عروضیان این زحاف را کسف کویند

~~بسین مهمله و کشف] بشین معجمه برهنه کردن ایدام باشد و بسین (مهمله

~~بی) پاشنه بریذن بوذ ، و حرفی ار آخر مفعولات افکندن [ را] بیکی ازین دو اسم

~~تعریف کرده اند ، و جون خبن و کشف بهم جمع شود معولا بماند فعولن بجای آن

~~بنهند، و فعولن جون از مفعولات خیزذ آنرا مخبون مکشوف خوانند و با خبن و طی

~~و کشف معلابماند فعلن بجای آن بنهند، و فعلن جون از مفعولات خیزد آنرا مخبون

~~مطوی مکشوف ms052 خوانند و با طی وکشف مفعلا باشد فاعلن بجای آن بنهند ، وفاعلن

~~جون از مفعولات خیزذ آنرا مطوی مکشوف خوانند و با خبن و وقف [ معولان

~~باشد فعولان بجای آن بنهندو فعولان جون از مفعولات خیزذ آنرا مخبون موقوف

~~خوانند، وباطی ووقف مفعلان باشد فاعلان بجای آن بنهند و فاعلان جون از مفعولات1

~~خیزذ آنرا مطوی موقوف خوانند ، صلم اسقاط وتد مفعولات است (ق1) مفعو بماند

~~ع لن بجای آن بنهند ، و فعلن جون از مفعولات خیزذ آنرا اصلم خوانند ، و بعضی

~~عروضیان این زحاف را حذذ12 خوایند از بهر آنک سقوط وتدست از آخرجزو همجنانک

~~در عروض تازی سقوط وتد متفاعلن را حذذ12 خوانند ، و درعروض بارسی سقوط و تد

~~مستفعلن را حذذ خوانند، وابن اسم بدین زحاف لایقتر است، و صلم بقطع و تد

~~1- ذ- کسف2- ا- جذع؟ 3- ذح متعلات 4- ذ مکسوف ه- ذ - افزوده" واما

~~1- ذ - کشف 7- ذ- در حاشیه افزوده : بعضی - م - بجای و- : که - دارد 8 - ذ - افروده :

~~آفته اند

~~9 حذ- کسف

~~0م- مفعولان ؟ 12- م حذ ؟ درهرسه

~~ذال ثانی تراشیده شده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_67.png)

~~فاعلاتن لایق تر جنانک آنجا بیان کردیم ، جدعا اسقاط هر دوسبب مفعولات است و

~~سا کن کردانیدن تاهلات بماند بس فاع بسکون عین بجای [ آن بنهند و فاع جون از

~~مفعولات خیزذ آنرا مجدوع خوانند یعنی بینی بریذه و این اسم این زحاف را لایق

~~تیفتاذه است ، نعر اجتماع جدع وکشف است در مفعولات لابماند فع بجای آن

~~بنهند ، وفع جون از مفعولات خیزذ آنرا منحور خوانند : یعنی کلو بریذه ، واز بهر

~~آنک بذین زحاف ازین جزو کوئی رمقیبیش نمی ماند آنرا نحر خواندند ([ رفع اسقاط

~~سبب اول است از جزوی که در اول آن دو سبب خفیف باشد، و جون از مفعولات

~~سبب اول بیندازی عولات بماند مفعول بضم لام بجای آن بنهند2]) ازاحیف فعولن شش

~~است : - قبض و قصر و حنفو ثلم و ثرم و بتر ، قبض در فعولن سقوط نون است فعول

~~بماند بضم لام و ms053 آنرا مقبوض خوانند ، قصر در فعولن اسقاط نون و تسکین لام است

~~فعول بماند ، وفعول بسکون لام جون از فعولن خیزذ آنرا مقصور خوانند ، حذف در

~~فعولن فعو باشد فعل بجای او بنهند ، و فعل جون از فعولن خیزذ (2) آنرا

~~محذوف خوانند ، ثلم اسقط فاء فعولن است عولن بماند فع لن بجای آن بنهند، و فع

~~من جون از فعولن خیزذ آنرا اثلم خوانید : یعنی رخنه شذه ، ثرم اجتماع قبض و ثلم

~~است در فعولن عول بمند فعل بسکون عین و ضم لام بجای آن بنهند ، و آنرا اثرم

~~خوانند یعنی دندان بیشین شکسته، و بحکم آنک این جزو مرگبست از وتدی و سببی

~~وهردو معختل شد انرا بثرم تشبیه کردند، بتر درازاحیف عرب اسقاط وتد فعولن است

~~کن بماندفع بجای آن بنهند و آنرا ابترخوانند ، و بعضی کفتهاند کی بتر در فعوان اجتماع

~~حذف و قطع است و هردو یکی است ، و ثلم و ثرم و بتر در اشعار عجم نیایذ ،

~~و ازین ازاحیف قصر و حذف وهتم و جب و زلل و بتر و جدع و نحر و

~~سلخ و طمس و جحف و حذذ و اسباغ و اذالت و ترفیل مخصوص اند با عاریض و

~~ضروب، وباقی ازاحیف درسایر اجزاء بیت جایزست ، و بدانک اکرجه جملهآ تغییرات

~~عروضی را از روی آنک دوری است از اصل شاید کی زحاف خوانند ، ا ما عروضیان

~~تغییراتی کی باسباب ملحق شوذ آنرا زحاف خوانند، و آنج باوتاد تعلق دارذ یا بضروب

~~1

~~- ذ جنع؟

~~2- ذ مجذوع؟

~~3 - آنچه در میان یرانتز نوشته شده در نسخه آستانه ندارد

~~-م - پیش

~~-م - جذع 6- م - حذ

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_68.png)

~~واعاریض مخصوص باشدآنرا زحاف نخوانند بل کی علل علی الزحاف کویند ، و آن

~~کفته اند الزحاف لا یدخل الا علی الاسباب مراد اسباب (ا) حشوبیت است ،

~~وجون از تفصل ازاحیف و شرح تصرفات هریک فارغ شذیم صواب آنست کی ذکر

~~منشعبات هریک مکرر کردانیم و ms054 بر سبیل تفسیر هریک را لقبی کی از آن زحاف یافته است در

~~زیرآن بنویسیم تا اکرمبتدی طلب جزوی از مفترعات اصلی کند زوذبسرآن رسد،

~~ذکر منشعبات مفاعیلن و آن سیزده است

~~مفاعلن

~~مفاعیل

~~مفعولن

~~مفعول

~~فعولن

~~مقبوض

~~مکفوف

~~مقصور

~~اخرم

~~اخرب

~~محذوف

~~فعول

~~فعل

~~فاعلن

~~1

~~مفاعیلان

~~مجبوب*

~~اشتر

~~ازکه

~~ابتر

~~مسیغ

~~44

~~اهتم

~~-ع ، آ، م - فرع علی الزحاف

~~4- ظاهر متفرعات 3- با کلمهآ سزده غلط است و باید

~~دوازده باشد یا یک وزن از منشعبات افتاده است و ظاهرا سیزده غلط باشد چه در کتب عروض دیگر

~~هم غیر از این فروع مذکور نشد چنانچه در معیار الاشعار نیز (ص 86) دوازده می شمرد

~~نمام نسخ سیزده است و ظاهر آنست که کلمه سیزده صحیح ویک وزن که مفعول (بسکونلام)

~~است از منشعبات مفاعیلن در تمام نسخ خطی افتاده است و شاید علت سقوط آن در جمیع نسخ آن

~~اشد که چون کلمه (مفعول) (اخرب) با مفعول (مخنق مقصور) در صورت مشابه یکدیکر اند

~~ویسنده نسخه اولیه بتصور آنکه این کلمه مکرر وغیر لازم است آیرا انداخنه و دیگران بتبعیت او نسخ

~~دیگر را نوشته و در نتیج این فرع از تمام نسخ ساقط شده است و دلیل براین مطلب یکی آنکه در

~~تعام نسخ خطی این کتاب در بحر هزج که فروع مفاعیلن ذکر شده بجای اخرب (مخنق مقصور) دارد و

~~طاهر است که چون صورة هردو باهم مانند بوده نویسنده کتاب یکی از آندورا زائد ینداشته و مفعول

~~اخرب را انداخته است ومفعول مخنق مقصور را باقی گذاشته است در صورتیکه بودن مفعول اخرب

~~از فروع مفاعیلن محرز و در نزد تمام عروضیین مسلم است و بغیر این حدسی که زده شد خیلی بعید

~~است که درتمام نسخ مخنق مقصور بجای اخرب سهوا نوشته شده باشد

~~دلیل دیگر آنکه مصنف در بحر مضارع هم مفعول اخرب وهم مفعول مخنق مقصور را آورده

~~از منشعبات مفاعیلن شمرده ms055 است و این صریح است در اینکه این فرع در این موضع و در بحرهزج

~~فتاده است و آنچه حضرت استاد علامه مصحح محترم در تأیید نظریه خود که غلط بودن سیزده باشد

~~از معیار الاشعار نقل نمودهاند ظاهرا خالی از غفلت نیست چه در آنکیاب فروع منشعبه از مفاعیلن را

~~دوقسمت کرده و در دو موضع آورده است یک قسمت فروعی که پارسیان بتقلید ازعرب گرفته که آنرا

~~ش فرع شمرده است و قسمت دیگر آنچه یارسیان از خود افزوده اند و برای این قسمت دوازده فرع

~~آورده است بنا بر این فروعی که در آنکتاب از مفاعیلن ذکر شده هیجده است نه دوازده بعلاوه همین

~~وزن را که بواسطه تخنیق و قصر از مفاعیلن پیدا شده در آنجا آورده با این فرق که در آنجا ضلان

~~بجای مفعول آمده است در هرحال در بودن مفعول (یا فعلان بقول صاحب معیار الاشعار) از فروء

~~مفاعیلن جای شک و تردید نیست (رجوع شود بصفحه 52 و 67 معیار الاشعار چای طهران)

~~=ا

~~- اهتم ؟ 5 - م - ارز ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_69.png)

~~ذکر منشعبات فاعلاتن

~~کی مرگب باشد از دو سبب و و تدی مقرون و آن بانزده است

~~فعلاتن

~~فاعلات

~~فعلات

~~فاعلان

~~فعلان

~~مضبون

~~مکفوف

~~مشکول

~~مقصور مخبون مقصور

~~فاعلن

~~فعلمن

~~ملن

~~مفعولن

~~فعلان

~~فاعلییان

~~محذوف مخبون محذوف

~~اصلم

~~مشعث

~~اصام مسبغ

~~فعلییان

~~فعل

~~اع

~~خبون مستغ

~~مربوع مجحوف مسبغ مجحوف

~~ذکر منشعبات فاعلاتن

~~کی مرگب باشد از وتدی مفروق و دو سبب (4) و آن بنج است .

~~فاع لات

~~فاع لان

~~اع لن

~~مکفوف

~~مقصور

~~محذوف مسلوخ مطموس

~~ذکر منشعبات مستفعلن

~~کی مرگب باشد از دو سبب و وتدی مقرون و آن جهارده است .

~~مفتعلن

~~مفاعلن

~~مفعوان

~~فعولن

~~فاعلن

~~مطوی

~~مخبون

~~مقطوع

~~مخلع

~~مرفوع

~~فعلتن مستفعلان مفاعلان مفتعلان فعلتان

~~خبول

~~مذال مخبون مذال مطوی مذال مخبول مذال

~~مفتعلاتن

~~مفاعلاتن

~~مطوی مرقل مخبون مرقل

~~ذکر منشعبات مس تفع لن

~~اکی مرگب باشد از دو ms056 سبب و و تدی مفروق و آن بنج است

~~مفاعلن

~~مفاعل

~~مستفعل

~~مفعولن

~~فعولن

~~مغبون

~~مشکول

~~مکفوف

~~مقصور مخبون مقصور

~~ذکر منشعبات مفعولات و آن جهارده است

~~مفاعیل

~~فاعلات

~~فعلات

~~مفعولان

~~مضبون

~~مطوی

~~مخبون مطوی

~~هوقوف

~~-45-

~~ان

~~مستفعلأ تن

~~مرقل

~~مفعولن

~~1- نسخه آدر اینجا افروده ، مفتعلان مطوی مرفل و این غلط و زائد است چه اولا مفتعلان قبلا

~~ذکر شده و در اینجا لغو و زائد است و ثانیا مفتعلان مطوی مرفل نیست و مطوی مذال است

~~مکشوف

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_70.png)

~~لعولن

~~ملمن

~~11 هفعول

~~مخرون مطوی مکشوف مرفوع

~~ذکر منشعبات فعولن وآن شش است

~~فعول

~~عول

~~ان

~~فعل

~~مقبوض

~~قصور

~~ام

~~ثرم

~~محذوف

~~تر

~~صل

~~و جند لقب دیکر هست کی در فصول متقدم ذکر و شرح آن نرفته است درین

~~موضع بیان کنیم ، و آن شانزده است خزم و معاقبت و صدر و عجز و طرفان و

~~بری و مراقبت و سالم و صحیح و تام [(و موفور)] و وافی و معتدل و معری و مجزوء

~~و مشطور و منهوک، خزم زیادت حرفی است یادو کی در اول مصراع متقدمان شعراء

~~عرب استعمال کرده اند تمام معنی را ، و از وزن و تقطیع ساقط داشته و بیشتر آن

~~حروف عطف بوذه است جون هل وبل وثم و واو و فا ، و بعضی از شعراء عجم درین

~~باب تقیل بذیشان کرده اند ، و در یک دوبیت خزم آورده جنانک شاعر کفته است .

~~بیت)

~~هرک بامرد مست جنک کند

~~ملامت آنرارسذ کی هشیارست

~~و میم ملامت خزمست و وزن و تقطیع این مصراع جنان باشد کی لامت آنرارسذ

~~کی هشیارست و این زشت خزمی است ، جی در شعر عرب اغلب خزوم حروف زواید

~~(4) باشد جنانک کفتیم ، و این شخص میم ملامت را کی اصل کلمه است خزم

~~ساخته است ، و بهیج حال محدثان شعراء عرب و عجم را نشایذ کی خزم بکار دارنداز

~~بهر انک دوی شعر حدل می کند ms057 و طبع از آن نفرت می کیرذ ، و این اسم از خزامهآ

~~فعولان

~~مخبون موقوف

~~حذ

~~34

~~لجدوعا

~~مطوی موهوف

~~فاعلن

~~فاعلان

~~منحور

~~ا-م - مجذوع

~~2 - اصح هفده است وموفوررا که بعد می شمرد اینجا انداخته است

~~تعام نسخ شانزده است ممکن است معاقبت را بیلاحظه آنکه صدر و هجز وطرفان اقسام آنست و

~~معاقبت جز در ضمن آن سه حاصل نشود در شمار نیاورده باشد و از این جهت شانزده گفته باشد

~~3- م - معاقب 4 - آ - م -ع - (و موفور) را ندارد 5 - م - ومفطور ؟ 6 - م - غزم

~~7- م - افزوده ، که از

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_71.png)

~~شتر کرفته اند و آن زیادت حلقهی باشد بشمین کی در بینی شتر کنند تا مهار دروی

~~بندتد ، معاقبت آنست کی سقوط دو حرف از وزنی بر سبیل مناوبت باشد اکر یکی

~~بیفتد البته دیکری بر قرار باشد و شایذ کی هیج دو اقط نشوند ا ما نشایذ کی هردو

~~با هم بیفتند ، و این اسم از مناوبت دوشریک کرفته اند(کی) در سفری یک مرکوب

~~دارند وبنوبت بر نشینذ ، و آنرا در عربیت معقبت خوانند و هرچه از پس چیزی

~~در آید آنرا معاقبت خوانند و جون حقیقت معاقبت معلوم شد بدانک معاقبت است

~~میان یا و نون مفاعلن در بحر هزج ت اکر یا بیفتذ نشایذ که نون بیفتد ،

~~و اکر نون سیفتد نشایذ که یا بیفتد ، و همجنین معاقبت است میان نون فاعلاتن

~~و الف فاعلن وف علاتن دیکر کی ازبس آن آیذ، و جون حرفی بیفتد بمعاقبت حرفی

~~کی بعد از آن باشد آنرا صدر خوانند و جون حرفی[ بیفتد بمعاقبت حرفی کی

~~پیش از آن باشد آنرا عجز خوایند و اکر از دو طرف فاعلاتن الف و نون بیفتد بمعاقبت

~~ماقبل وما بعد. آن را طرفان خوانند، وابن12] تصرفات جز بمثالی روشننشود ،

~~بس کوئیم فاعلات فاعلاتن صدرست از بهر آیک (ق4) از فاعلاتن اول نون افتاذه است

~~بمعاقبت الف فاعلاتن آخر ms058

~~، و فاعلاتن فعلاتن عجزست از بهر آنک از فاعلاتن

~~(آخر) الف انداخته اید بمعاقبت نون فاعلاتن اول، وفاعلاتن فعلات فاعلا تن طرفان

~~است از بهر آنک از فاعلاتن اوسط الف و نون انداخته اند بمعاقبت ون فاعلاتن

~~اول و الف فاعلاتن سوم ، وبعضی عروضیان درباب صدر و عجز حرف ثابترا اعتبار

~~کنند نه حرف ساقط را و معاقب مابعد را صدر خوانند و معاقب ماقبل را عجز

~~کویند و این بصواب نزدیکتر است از بهر آنک در معاقبت راحله کی این اسم از ان

~~کرفته اند معاقب آنکس باشذ کی بر نشیند نه آنکس کی فرو آیذ، و هر جزو

~~کی

~~47

~~1- م - بافتد 2- م - باشد

~~- هر

~~-م - برمی نشیند

~~5- از نسخه اصل این جمله ساقط شده است ودر آ- معاقب 6 - آ - مفاعلن و بضط الحاقی مفاعیلن

~~7- م - بافتد

~~8- م،ا0ع - ساقط شد 9 - یعنی حرف ساقط را و باعتبار دیگر اصل

~~این عمل را

~~آ- مقید * 11- آ- افروده : آن

~~12- از نسخه ذاز معولان صفحه 42

~~نااینجا که در بین

~~است حاقط شده 12-ذ_ م حبیثال 14_ آ_ذ-م- دوم 15- م - معاقبت

~~1- ذ - م سیم

~~1- ذ - معاقبت 18-م- و هر حرفی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_72.png)

~~دران معاقبت قایم باشد و هیج حرف ساقط نکردانند و از معاقبت سالم دارند آنرا

~~ری خوانند یعنی باسلامت از معاقبت ، مراقبت آنست کی سقوط یکی از دو حرف باثبوت.

~~دیکری متلازمان باشند یعنی دو حرف نه باهم ساقط شوند و نه باهم ثابت باشندو

~~این (اسم) از مراقبت کوا کب افقی2 کرفته اند کی جون بمغرب ستاره ی فرو شذ

~~رقیب او هر آینه از مشرق طالع باشد ، و جون این طالع شذ رقیب او هرآینهغارب

~~باشذ و جنابک هردو بهم در برابر یکدیکر بیذا نمانند هر دو بهم نیز نابدیذ ، نشوند،

~~وجون حقیقت مراقبت معلوم شد بدانک مراقبت قایمست میان پاء مفاعیلن و نون

~~آن درنوع مسدس ازبحر هزج اخرب و خاص درین (22) نوع بعد از مفعول یا مفاعیل

~~یذ بسقوط ms059 نون یا مفاعلن آیذ بسقوط یا و در مسئس این [نوع] بهیج وجه بعداز

~~مفعول مفاعیلن سالم نیایذ جنانک بجای خویش بیان کنیم، سالم جزوی باشد کی باسلامت

~~بوذاز از احیفی کی بحشو تعلق دارد جون خبن و کف و طی و شکل ، [سحیح]ضرمی

~~* باشد کی باسلامت بوذ ، (از) اراحیفی کی تعلق بضروب دارد جون قصر و حذن

~~و جب و زلل و مانند آن ، تام بیتی باشد کی اجزاء صدر آن بر اصل دایره باشداکرجه

~~بعضی ازاحیف کی بحشو تعلق دارذ بعروض آن راه یافته باشد ، معتدل بیتی باشد کی

~~عروض و ضرب آن [ دروزن] یکسان باشند [یعنی ] اکرعروض مستفعلن باشدضرب

~~هم مستفعلن باشد و اکر مفعولن باشد [ ضرب نیز

~~مفعولن بوذ 11 ، موفور جزوی

~~باشد کی دران خرم جایز باشد و آنرا خرم نکنند و اخرم ضد موفور باشد2

~~وافی

~~بیتی باشد کی تجزیت 21 بذان راه نیافته باشد یعنی هیج 16 از آنج در اصل دایره

~~باشد کم نکرده باشند ، معری ضربی باشذ کی هیج براصل آن زیادت نکرده باشند جنانک

~~باسباغ واذالت و5) ترفیل (کنند16) ، مجزوء بیتی باشد کی اراصل دایرهآ آن جزوی

~~از عروض و جزوی از ضرب کم کرده باشند ، مشطور بیتی باشد کی [یک] نیمه از

~~48

~~-آ-م - نه بهم 2 - ذ - اخفی

~~2 -م بعرف ؟

~~4حم - رقبت ؟ 5 - ذ-چون قلب

~~العقرب و دبران که یکی در افق مشرق باشد و یکی در افق مفرب و ظهور هردو مجتیع نشود و هردو

~~هم نایدید نشوند - م = ناییدا 6 - ذ افزوده ، در شعر

~~7- ذ - آن 8 - از نسخه چایی

~~آ- کلمه (خبن و) افتاده است 9- ذ - بود که بسلامت باشد 10- ذ م -هم

~~11- ذ، م - باشد 12_ ذ - است 13- م - تخریب

~~کلیه هیچ از نسخه چایی وآ

~~افتاده است 15_ کلمه - و - از نسخه چایی نیز ساقط شده 16_ آ- شود

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_73.png)

~~اجزاء اصلی آن کم کرده باشند جنانک مربع هزج کی در اصل دایرهآ ms060 عجم مثمن است*

~~و در اشعار عرب روا باشد کی جهار دانک از اجزای بحری کم کنند جنانک از رجز

~~منسرح کی در اصل (2) دایرهٔ‌ عرب مسدس اند ، و 1 باشد کی بردو جزو از هریک

~~شعر کویند وآنرا منهوک خوانند بسبب قلت اجزا و ضعف آن ، و در لغت عرب کویند

~~نهکته الحتی یعنی تب اورا ضعیف [ ونزار] کرد، [ والله (الموفق و) المعین]

~~1 - ذ - بود و باشد - آ، م"ع - و باشد از نسخه چایی - و - افتاده است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_74.png)

~~در ذکر بحور قدیم و حدیث و نقش دوائر و تقطیع ابیات سالم و مزاحف آن ،

~~وبحکم آنکه صناعت شعردر بدو امر مخترع طبع عرب و مبتدع خاطر ایشان بوذه است

~~وعجم در کل ابواب آن تابع اند نه واضع و در تسمیهآ اجزا و ارکان و تصدیر بحورواوزان

~~و تقریر یجوز و لایجوز آن ناقل اند نه مستقل لازم آمذکی درین تألیف جنانک

~~ابتدا بشرح اوضاع و اصطلاحات ایشان کردیم در تقریر بحورو ثبت دوایر ذکراجناس

~~شعر و تعدید اوزان ایشان مقدم داریم تا آنج عجم در اشعار خویش بر آن زیادت"و

~~ز آن کم ، کرده اند خطا و صواب آن معلوم کردد و بذ و نیک آن روشن شوذ ،

~~بدانک جملهآ اشعار عرب آنج در دواوین ایشان یافته شدست و راویان ایشان روایت

~~کرده اند بانزده جنس است، کی عروضیان هر جنس را از آن بحری خوانند ، و هر

~~بحر را لایق اجزا و ارکان یا موافق احوال عرب در انشا و انشاد آن در غنا (و)

~~حدا ومدح وهجا و اصناف مذاکرات(*2) و مفاخرات نامی نهاذه اند و جملهآ

~~آنرا بنج قسم مختلف کرده وهر قسم دردایرهآ مرتب کردانیده و ترتیب بحوراینست:_

~~طویل ومدید و بسیط وافر و کامل1 هزج و رجز و رمل ** سریع و منسرح و خفیف و مضارع و

~~مقتضب و مجتث14 متقارب بناء طویل ومدید و بسیط بر جزوی خماسی و جزوی ms061

~~سباعی [(است)] اجزاء طویل جهار بار فعولن مفاعیلن، اجزاء مدید جهار بار

~~فاعلاتن فاعلن، اجزاء بسیط[جهار بار] مستفعلن فاعلن ؛ وجون این سه بحر درعدد

~~متحر کات و سوا کن و ترکیب اوتاد و اسباب موافق و متفق بوذند آنرا دریک دایره

~~نهادند، و بحکم آنک اجزاء آن مختلف اند بعضی خماسی و بعضی سباعی نام دایرهآ آن

~~دایرهآ مختلفه کردند ، و از بهر آنک بحور این دایره در ازترین بحور شعر بوذ آنرابر جملهآ

~~دوایر مقدم داشتند برای آنک طول ابیات و کثرت اجزاء آن بنزدیک عرب بسندیذه

~~هار

~~1-ا،ذ، مع - وتصدیر - نسخه چایی و تقدیر 2-ذ - وتقدیر 2- ذ = وتعدیل 4- ذ

~~و بقصان 5 - ذ - هریک را 6 - ذ - باتوافق 7- حداه بالکسرو بالضم ممدودا زجر کردن

~~و راندن شتران را بسرود و آواز 8 - ذ - مداکره 9 - تمام واوهای عاطفه از و مدید تااین

~~موضع از نسخه ذ ساقط شده است 10 - ذ افزوده" و

~~11 - نسخ خطی کله (است) ندارد وذ

~~افزوده " نهاده اند

~~11- م - آ -وترتیب

~~17- ذ - بیش

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_75.png)

~~قرست، جی معانی مختلف بکثرت اجزاء مستوفی تر دست دهذ و بذین سبب نام این

~~بحور طویل و مدید و بسیط نهاذندهمه نامهای در کثرت اجزا وطول شعر متقارب المعنی

~~تا از یکدیکر ممتاز باشند ، و از بهر آن طویل را در دایرهآ خویش " بر آن دو بحر

~~دیکر تقدیم کردند2 کی اوتاد بحر طویل مقدم بوذ بر اسباب و مدید و بسیط را

~~اسباب مقدمست بر اوتاد (و4) و ابتداء کلام باوتاد قوی تر آید که باسباب ، جنانک

~~بیش ازین کفته ایم کی بناء کلام بر ادراج و اتصال است و ازین جهت می بایذ کی

~~متحرکات کلامی بیش از سوا کن [آن] باشد [ و وتد دو متحرک و سا کنی است

~~و سبب یک متحرک و ساکنی بس وصل و ادراج در اوتاد بیش از آن باشد کی در اسباب

~~و همجنین مدیدرابر بسیط ms062 ازان تقدیم کردند، کی و تدآن بصدر نزدیکتراز و تد بسیطست ،

~~و بناء وافر و کامل بر سباعیات است مرگب از بنج متحرک و دوسا کن ، اجزاء

~~وافرشش بار مفاعلثن و اجزاء کامل (شش بار) متفاعلن و جون افاعیل این دو بحر

~~در عدد متحرکات و سواکن و ترکیب ارکان متفق و مؤتلف بوذند آنرا در یک دایره

~~تهاذند و نام آن دایرهآ مؤتلفه کردند و جون این دو بحر در کثرت متحرکات و توفر6 ابیات

~~مناسب] بحور دایرهآ مختلفه بوذند آنرا ردیف دایره طویل کردند و هم ازین جهت

~~بام این دوبحر وافر و کامل نهادند جی همجنانک بحوردایرهآ مختلفه را اجزاء بیشتر

~~از دیکر بحورست این دو بحر را ابیات بیشتر از دیکر بحورست ، و وافر را بر کامل

~~از آن تقدیم کردند کی وتد آن بر فاصله مقدم بوذ و وتد در کثرت متحرکات شعری

~~معتدل تر از فاصله است ، از بهر آنک متحرک وتد ضعف متحرک سبب است و نسبت

~~ضعف معتدل ترین نسبتهاست ، و بناء هزج و رجز ورمل (22) بر سباعیات طویل و

~~مدید و بسیطاست ، اجزاء [ هزج شش بار مفاعیلن و اجزاء رجز شش (بار) مستفعلن

~~و اجزاه رمل شش بار فاعلاتن و جون افاعیل این بحور در ترکیب ارکان متفق بوذند

~~آنرا در یک دایره نهاذند ، و بسبب آنک افاعیل این بحور کوئی مستخرج و مجتلب است

~~51

~~ذح بر مدید و بسیط 2- ذ - دادند 2- نسخه چایی: و در مدید

~~1- (را) از نسخه

~~چایی افتاده است * _ذ - سباعیاتی 6- ذ_ افزوده : که 7- م - ان 8 - ذ- افزوده :

~~تکثر

~~ع - افزوده : این - در نسخه چایی نیست 10 - ذ - افزوده ، اجزاء

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_76.png)

~~از اجزاء بحور دایرهآ مختلفه مفاعیلن از طویل و مستفعلن از بسیط و فاعلاتن از

~~مدید نام آن دایرة مجتلبه2 کردند و اجتلاب جیزی از جائی بجائی بردن است ، وسبب

~~تقدیم هزج بر رجز تقدیم اوتاد [او]ست جنانک کفتیم، و سبب تقدیم رجز بر ms063 رمل

~~آنست کی رجز در ترادف اسباب افاعیل موافق هزج است و بدین سبب اجزاء

~~رجز از جزو دوم هزج منفک می شود ، و اجزاء رمل از جزوسوم آن، بس

~~رمل (را) بدرجه سوم بردند و رجز را در درجه دوم بنهاذ * تا نسبت فک اجزا

~~مرعی باشد [ جنانک بجای خویش بیان کنیم] و سبب تقدیم دایره هزج بر دایره

~~سریع آنست که اوتاد هزج و اخوات آن مقرونه است ، و اوتاد بحور دایره سریع

~~بعضی مقرونه [ است] و بعضی مفروقه، و اوتاد مجموعه از بهرترادف متحرکات آن

~~قوی تر[ست] از اوتاد مفروقه

~~کی11 متحر کات آن12 از هم جذاست ، و بحرهزج

~~را از بهر آن هزج نام کردندکی اغلب نشیدات 11 و اغانی14 عرب برین بحرست و در غنا15

~~و حدا از ترغید11 و تحسین آواز جاره نباشد ، و هزج کردانیدن آوازست در غنا

~~و حدا، و رجز را از بهر آن رجز(قد2) خواندند17 که عرب غالبا این بحر در حالات 18

~~حفیظت حروب و شرح مفاخرە1آ اسلاف وصفت رجولیت خویش و قوم خویش

~~کویند ، و درین اوقات آواز مضطرب و حرکات [ سریع] توانذ بوذ، و رجز در اصل

~~لغت اضطراب وسرعت است ، و رمل رااز بهر آن رمل خوانند1

~~کی کوئی ارکان آن

~~درهم بافته است و تدای) در میان دو سبب [ و دوسبب در میان دو وتد] و رمل حصیر

~~بافتن استا کویند رقل الرمآل بیتا یعنی مردحصیری یک خانه حصیر بافت ، و بناءآ بحور دایره

~~56

~~1-م= وةعلات - وان صصواصت2حم - مختلفه ؟

~~3-م - تقدم

~~این صطر ار نخه

~~اصل افتده است و در تمام نسخ خطی موجود است 5- ذ - رکن 6 - ذ - رکن سیم - م سئم

~~7- ذ . پس رجزرا دردرجه دوم و رمل در درجه سوم بهادند - 8 ذ - اید 9- ذ - مقرونه

~~10_- ذ - افزوده : است 11 - م - افزوده : د 12- ذ - مفروقه 13- نشیدات جمع نشیدة

~~1- اغابی جمع اغنیه نوعی ارسرود وآواز خوش 15 - غنا بکسر آواز خوش که ms064 طرب اگیز باشد

~~16_ اشنقاق قیاسی است ارعیش رغد یعنی نیکو و فراوان و در لفت باب تفعبل از آن نیامده است

~~ذ- توعید -م - ترعیت 17_ذ - خوانند 18-م -این وزن - ذ - در حالت 19- م - شجاعت

~~20- ذ - خود 21- آ - خواز ند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_77.png)

~~سریع بر سباعیاتی است مختلف ترکیب1 در هر بحر ازان بحور جهار و تد مقرون

~~و دو وتد مفروق است ، و جون همه درین ترکیب متفق و موافق اند همه را در یک

~~دایره نهاذند، وبسبب آنک بعضی از افاعیل این بحور مشابه بعضی است در وزن و مخالف

~~در ترکیب 9 نام دایره آن دایرهآ مشتبهه " کردند ، اجزاه سریع دو بار مستفعلن مستفعلن

~~مفولات ، واجزاء منسرح دوبار مستفعلن مفعولات مستفطن واجزاء خفیف دوبار فاعلاتن

~~مس تفع لن فاعلاتن ، و اجزاء مضارع دوبار مفاعیلن فاعلاتن مفاعیلن ، و اجزاء مقتضب دوبار

~~مفعولات مستفعلن مستفعلن ، واجزاء مجتث دوبار مس تفع لن (او2) فاعلاتن فاعلاتن، و سبب

~~تقدیم سریع بر اخوات آن دردایره آنست کی و تدمفروق او از صدر دور ترست و اوتاد

~~مفروقه جنانک کفته ایم ضعیف تر از اوتاد مقرونه است بسبب تواتر متحرکات آن

~~و ترادف متحر کات این ، و اوایل ابیات بایذ کی بقوت تر باشد از بهر آنک ابتداء

~~کلامست ، و او اخر ابیات اکر سست باشدروا بوذ [ از بهر آز]ک محل وقفوموضع

~~ابقضاء صوت است ، و سریع را از بهر آن سریع خوانند1 کی بناء آن بر دوسبب ووتدی

~~است ، وانشاد اسباب مفرده علی الخصوص کی با اوتاد مفروقه باشد اقتضاء سرعت

~~کند و سبک در لفظ آیذ، و جون منسرح درتر کیب و ترتیب ارکان باسریع موافق بوذ آنرا

~~نیز در دایره ردیف او کردانیدند و بر خفیف و مضارع مقدم داشت ، و هم بذین سبب

~~آنرا منسرح خوانند7 کی از راه تقدم اسباب سبک و آسان در لفظ آیذ، و سراح در

~~للغت عرب آسانی وروانی باشد و کویند ( فعلت ) هذا ms065 فی سراح [ و رواح] این

~~کار بکردم بسهولت و آسانی و بعضی کفته اند این بحر را از بهر آن منسرح خوانند2 که

~~در نقصان اجزاء بحدی میرسد که کوئی از صورت شعر11 بیرون میرود برای آنکه در

~~تجزیت بدو کلمه باز می آیذ کی امثال آن در محاورات عوام سیار افتد و کس آنرا

~~53

~~1- ذ- الترکیب2=ذ - افزوده :چه درمستفعلن این بور بعضی ار اوتاد اهتبار وقد مة ون

~~دارد و بعضی مفروق و در فاعلاتن همین سبیل چون در وزن فرقی نیست و در تر نیب هست لاجرم این

~~دائره را مشتهه باء 3 - ذ - امزوده : و 1- م - مفعولان- و آن سهو است 5 - م - ایست ؟

~~6 - ذ - (مفروقه) بجای آن و (مقرونه) بجای این

~~م" آ- خوایدید 4 - ذ - افروده :

~~اجزاه آن - 0 - افزوده : مر دو سبب و وتد و 9 - م - باوتاد - ذ- افزوده : مرکب ماشد

~~10_ ذ - افروده : و غفت 11- ذ، م"آ - شعری

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_78.png)

~~شعر نشمرذ، جنانک 1 قن یشتری آلباذثجان برهزن مستفعلن مفعولان ، و در بارسی

~~له میخرد باذنجان بروزن] مفاعلن مفعولان و این قدر ازین بحر در اشعار عرب

~~بیتی درست است، (ا) و منسرح کسی را کویند کی از لباس خویش بیرون آیذ

~~وخفیف را از بهر آنا خفیف خوانندآ کی حرکات او تاد مفروقهآ آن متصل است [بحرکات

~~اسباب خفیفه از طرفین ، یعنی از هردو جانب تفع دو سبب خفیف است [ متوالی و

~~اول تفع هم وزن سببی خفیف است] بس کوئی اجتماع اسباب مفرده است ، و ان

~~اقتضاه سرعت و خفت کند در لفظ، وبعضی " کفته اند ، این بحر سبک ترین بحور

~~شعرست برای آنک بیشتر اسامی مطول کی انتظام آن در [دیکر] بحور دشوار باشد

~~جون ابن عبدالرحمن و ابن عبدالحمید و مانند آن درین بحربآسانی10 نظم توان کردجنانک

~~هر"1

~~ابن 12 قبد آلرخمن قاش جملا

~~] آبن عبد آلحمید (صار) نییلا

~~و در بارسی جنانک

~~ر" 12

~~خواجه عبدالرحمن ما در ms066 کتابت

~~همجو عبدالحمید " وابن العمید است 19

~~و جون ایراد جیزی در بحرای) آسان باشد و در دیکری دشوار دور نباشداکر

~~آنرا خفیف خوانند 19 ، وسبب تقدیم خفیف بر مضارع آنست که وتد مفروق خفیف از

~~صدر دور ترست جنانک کفتیم، و مضارع را از بهر آن مضارع خوانند 16 کی در تربیع و

~~تقدیم اوتاد بهزج مانند است 12 ، و مضارعت مشابهت و مقابلت است و هزج و مضارع

~~کرجه در دایره مسدس (5د2) می آیند در استعمال مربع اند، و مقتضب را از بهر آن

~~مقتضب خوانند کی از جزو سوم سریع مفکوک است ، و هیج بحر از جزو سوم دیکری

~~5

~~1- ذ- افزوده: بعربی بیت 2 - م - مفعولات ؟ 1- ذ - افزوده " و مفاعلن خبن مستفعلن باشد

~~4-ذ- آمده باشد و در حاشیه افزوده: ومنسرح کوئی ازورن بیرون آمده است * - م، آ- خوایدد

~~6- مصنف سهوی جزئی کرده است چه از طرف آخرصحیح است ولی از طرف اول بسا کن سبب خفیف

~~متصل است نه بمتحرک و بهتر آن بود که لفظ * حرکات * را نییآورد چنانکه در شرح معیار الاشعار

~~است * و در نسخه ذ- (حرکات) ندارد و در حاشیه آن بخط الحاقی نوشته شده است

~~7- ذ - کویند 8_ ذ_ بیشترین 9 - ذ - دشوار تراست 10_م - باسامی

~~11- آ- ندارد

~~12-م- ان * 13_ ذ- بیت و نسخه آم - ندارد 14_ نعبد لعبید است 1_ذ افروده،

~~زیرا که خفت اوست که تعمل ثقل این اسامی میکند 16- ا، ع،م - خواندند 17_ ذ - افروده :

~~یعنی غالبا در استعمال او مربع باشد اکرچه اصل او مسدس است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_79.png)

~~مفکوک نیست الا مقتضب ، واقتضاب بازبریدن جیزی از جیزی است ، وجوب تازیافه

~~را از بهر آن قضیب خوانند کی شاخی است از اصلی باز بریذه ، و مجتت را از [بهر

~~آن مجتت خوانند کی از جزو دوم خفیف مفکوک است و اجتئات از بیخ بر کندن

~~ست، و نهال خرمارا کی از جای بر آرند و بجای دیکر بنشانند جئیث خوانند، ms067 و اسم

~~مقتضب و مجتث در معنی بهم نزدیک اند و اختلاف لفظ برای تمییزست، و مضارع

~~و مقتضب را از بهر آن قرین یکدیکر ساختند کی عرب را درین دو بحر شعر سخت

~~اندک است ، و زجاج می کویذنمی شناسم کس را از اصحاب لغت و ارباب روایت کی

~~درین دو بحر یک قصیدهآ عربی روایت کند، و مجتت را از بهر آن باز بس جملهآ

~~بحور داشتند کی وتد مفروق آن بصدر نزدیکتر از جملهآ بحورست ، و دایرهآ سریع

~~را از بهر آن بر دایرهٔ‌ متقارب " تقدیم کردند * کی (درین دایره) شش بحر

~~سباعی الاجزا است ، ودر دایرهآ متقارب یک بحر خماسی الاجزا [بیش

~~نیست کراهیت داشتند کی یک بحر خماسی را بر شش بحر سباعی "تقدیم

~~(4) کنند "، و یناء بحر متقارب بر سه متحرک و دو سا کن است و اجزاء آن.

~~هشت بار فعولن است و خلیل [ رحمة الله (علیه)] ازین جزو هیج بحر دییکر تخریج

~~نکرده است و از وی برسیذند کی جراسبب فعولن بر وتد تقدیم نکردند و بحری بروزن

~~فاعلن فاعلن بیرون نیاوردند جواب داذ کی از بهر آن کی ابتدا بایذ کی (قوی تر) ازانتها

~~باشد و جون ارکان این بحر وتدی و سببی بیش نیست کراهیت داشتند کی ابتدارا

~~ضعیف کردانند و بحری برعکس ترکیب متقارب تخربج کنند کی آنکه سبب مفرد

~~را دروتد مفرد تقدیم کرده باشند ، ولکن بعضی متأخران این تصرف کرده اندوبر عکس

~~بناء متقارب بحری بیرون آورده [(اند)

~~اجزای آن هشت (بار) فاعلن ونام آن بحر

~~متدارک نهاذه ، و دایره متقارب را دایرةآ مثفته خوانند ، از بهر آنک اجزای آن درترکیب

~~و ترتیب متفق اند و متقارب را از بهر آن متقارب خوانند19 کی اوتاد و اسباب آن بهم

~~نزدیک اند، هر وتدی بر عقب سببی و هر سببی بر عقب و تدی ، و هم ازین معنی آن

~~55

~~1- ذ_ باشد 2- م- حقیقت؟ 4- ذ نشانند 4- آ_- آید: ms068 نسخه چایی اخلاف ه- ذ - همه

~~9- ذ- مقدم داشتند 7- ذ_ افروده، بیش 8 - ذه م" افروده : پس

~~9- ذ = مقدم دارند

~~10- ذ "م- آن 19- ذ - بابتدا آنرا 12- نسخه چایی : کند

~~13- آ- ذ -ع - (اند)

~~نداود

~~14- ذ - افزوده : و 15- 0.- خواندند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_80.png)

~~بحر مستحدث را متدارک نام کردند1 کی اسباپ آن اوتاد آنرا در یافته است وبحضی آنرا

~~بحر متسق خوانند، وبعضی بحرمتدانی واین همه (ا) نامهاای) است امتقارب المعنی،

~~صل

~~و] أما سبب آنک هرجنس را از اجناس شعر بحری خوانند آنست2 کی هر

~~بک در اشتمال (بر) اوزان مختلف و انواع متفاوت سعتی و کثرتی دارذ چی

~~تحت هر یک بواسطه از احیفی کی باجزاء آن لاحق می کردد انواع شعرستا،

~~و اصل بعر در لغت عرب شکافتن است و دریا را از آن جهت بحر خوانند1 کی

~~شکافی است فراخ در زمین مشتمل بر آب بسیار و انواع مکونات آبی ، و کویندفلان

~~کس بحریست در علم و بحری است در کرم و مروت یعنی تو سعی دارذ در فنون علوم

~~و مخصوص است بانواع مکارم عادات ، بس هر جنس از اجناس شعر طرفیست از

~~کلام منظوم مشتمل بر انواع اوزان ، و اما علت آنک جملهآ بحور را بربنج دایرهآ

~~مختلف نهاذند آنست کی ازین بحور بعضی بوذ [ کی] اجزاء آن بتقدیم و تأخیرارکان

~~از جند بحر دیکر بیرون می آمذ و بعضی بوذ کی اجزاء آن از یک بحر بیش

~~بیرون نمی آمد و بعضی بوذ کی ترکیب اجزاء آن با ترکیب اجزاء دیکر بحور مناسبتی

~~نداشت و ازین جهت اجزاء آن از هیج بحر دیکر مخرج نمی شد ، بس طویل و مدید

~~و بسیط را کی در اختلاف اجزا و ترکیب ارکان متفق و موافق بوذند و بذین سبب

~~اجزاء هریک ازدیکری بیرون می آمذ در دایرهی نهاذند ، ووافر و کامل را کی ترکیب

~~هر دو از وتدی (4) و فاصله ی بوذ قسمی دیکر ساختند و در دایره ی دیکر نهاذ

~~و ms069 هزج و رجز و رمل (را) کی ترکیب هرسه از دو سبب و وتدی مقرون بوذ قسمی

~~دیکر ساختند و در دایره ی نهاذ وسریع و اخواتش را کی ترکیب هریک از

~~دوازده سبب خفیف وجهار وتد مقرون و دو وتد مفروق بوذ در دایرهآ دیکر نهاد

~~1- ذ - نهادند 2 حم حمشتق خواندند - آ- خواندند 2 - م - خواند بدان نسبت؟ آخواندند

~~4- آ، ذ م"ع - در تنشی - آ- کلمه (بر) ندارد

~~*م - متقارت؟

~~6د= ازاحیف

~~7- ذ-میشود 8- ذ - از بهر آن 9- آ- خواندند

~~10- م - اصبا

~~1- تمام نسع

~~طرف ست و ظاهرا چنانکه از سیاق عبارت معطوم میشود (ظرفی است) صحیح است

~~2ذ،

~~4،ع ینج قسم

~~ان(2)

~~14_ ذ نهادند 15_ذ_ دائرمدیگری نهادند 16_ ذ-اغروده

~~بجای اخواتش، و منسرح و خفیف ومضارع ومقتضب ومجتث را 17 -م- ترتیب 18_د - بودند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_81.png)

~~و متقارب را جون اجزاء آن موافق اجزاء هیج یک از بحور متقدم نبوذ قسم خامس

~~کردانیدند و در دایره ی علی حدة نهاذ1 ، وآما فایدهٔ‌ آنک داهره را از میان دیکر اشکال

~~هندسی بر کریدند و موضع بحور کردانیذ2 آنست کی فگ اجزاء بحور ازیک دیکر در

~~دایره2 آسان تراز آن دست دهذ کی در دیکر اشکال وفگ آنست کی اجزاء بحر طویل وا

~~عثلا از وزن بحر مدید بیرون آری و اجزاه مدید را از وزن بحر طویل

~~بیرون آری] و این معنی صورت نبندذ الا بنقل جزوی یا رکنی از اول یک وزن

~~بآخر آن یا رد جیزی از آخر باول [ آن] ، و شکل دایره خطی است متشابه الاجزا

~~هر نقطه کی از آن فرض کنی آنرا هم سر دایره توان کفت و هم پایان دایره " شایذ

~~دانست ، و ازین جهت جون بیتی بر محیط [آن] نویسی در خواندن آن از هر

~~حرف کی آغاز کنی بدور بهمان حرف باز توان رسیذ بی نقل چیزی از اول آن بآخر

~~یا رد چیزی(408) از آخر [ آن] باول ، وفایدهٔ‌ فک بحور از یکدیکر ms070 آنست کی مبتدی

~~را معلوم کردذ کی این بحر از همان (ارکان) مرگبست کی أخت او ، و اکر سایلی

~~کویذ جون مقصود از وضع بحور در دو ایرآنست کی اجزاء بحری از بحری کی اخت او

~~باشد مفکوک شوذ و متقارب را در دایره هیج اخت نیست کی از آن مفکوک تواند شد

~~بس جرا اورا در دایره ی علی حدة نهاذند کوئیم اکرجه بحر متقارب در اصل اشعار

~~عرب اختی ندارذ لکن ازترکیب و تدی و سببی بطبع1 جنسی دیکر بر عکس این ترتیب

~~ممکن است بس آنرا در دایره جذا کانه نهاذند تامبتدی را محقق11 شوذ کی ازین ترکیب

~~جنسی دیکر تخریج1، میتوان کرد اکرجه عرب را بر آن وزن شعری نیافته اند ،

~~صل

~~بو] جون این مقدمات معلوم شذ بدانک عجم را بر بنج بحر ازین بحور

~~بانزده کانه 13 شعر عذب نیست و آن طویل است و مدید و بسیط و وافر و کامل15 وما

~~1- ذ نعادند 2 ذ- کردانیدند 2 - ذ- دوائر 4 - ذ- توان داشت 5 حم -بی تفل ؟

~~6- م - سائل 7- ذ - که چون 8 - ذ - کردد 9_ در حاشیه نسخه ذافروده" وبایستی که

~~10- م - تقطیع

~~11- ذ - معلوم میشود

~~دائره نبودی مکر متدارک باوی ضم کردندی

~~12-م - تخرج 13_ ذ_ شانزده کاه 1- در نسخه - ذ - دراین موضع افروده " بکرشمه

~~چه شود که بر من بی نوا نظری کنی بنوازشی ز دو ساعدم ... بحر کاملست و بخایت هذوبت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_82.png)

~~بیتی جند از اشعار قدما کی در نظم آن تقیل 1 بشعراه عرب کرده اند و برای اظهار

~~مهارت خویش در علم عروض گفته بیاریم تا ثقل آن معلوم کردذ و دوری آن از طبع

~~سلیم روشن شوذ،

~~ابیات طویل بیت مقبوض عروض سالم ضرب کی درین بحر تمامترین اشعار

~~عربست * (48)

~~بکاری جرا کوشی2 کران کار مرترا

~~همی عاقبت خواهذ رسیذن بشیمانی

~~فعولن مفاعیلن فعولن مفاعلن

~~فعولن مفاعیلن فعولن مفاعیلن

~~بیت مقبوض ضرب و عروض

~~بذین عاشقی ms071 هر کو دهذبند مرمرا

~~همی گو زبر کنبد فشاند بابلهی

~~فعولن مفاعیلن فعولن مفاعلن

~~بیت مقبوض "محذوف"

~~بکاری کجا همتا بخومی ندانمش

~~جکویی کرا باشد بعشقش صبوری

~~فعولن مفاعیلن فعولن مفاعلن

~~فعولن مفاعیلن فعولن فعولن

~~ابیات مدید

~~یت مسدس سالم کی اتم اشعار عربست درین بحر

~~غالیه زلفی سمن عارضینی

~~سرو بالاثی و زنجیر موئی

~~فاعلاتن

~~فاعلن

~~فاعلاتن

~~فاعلن

~~فاعلاتن

~~بیت] محذوف عروض مقصور ضرب

~~وندکانی تلخ 10 کردی مرا

~~زندکانی بی تو ناید بکار

~~فاعلاتن

~~فاعلن فاعلن

~~فاعلاتن فاعلن

~~فاعلان

~~48

~~-م تقلید 2- م - وزن - آ- کلمه (بحر) را ندارد 3 - ذ - گیری

~~1- م = بشا*

~~5- م - مفاعلن و آن سهو است 6 - ذ ، ن - عروض محذوف ضرب 7 - م - مفاعیلن و آن

~~نیز سهو است 8 - اصل نسغه عوض (فعولن) (مفا) یعنی (مفاعیلن) دارد ولی غلطی است واضح

~~چنانچه از شرح معیار الاشعار ص 94 معلوم میشود * سغه - آ، ذ" م ، د ،ع - مطابق تصحیح

~~شده است 9- م - عارضی ؟ 10- فی الاصل وفی - آ- طلخ

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_83.png)

~~"بیت مخبون1 *

~~جون زمن سیرشدی جکنم من

~~باسخم جون نکنی بزم تن

~~فاعلاتن

~~فعلن

~~فعلاتن

~~فاعلاتن

~~فعلن

~~فعلاتن

~~(قلا) بیت مشکول

~~طمع از وفاء او نبریم

~~م جفاء ، او نخوریم

~~فعلات فاعلن فعلان

~~فاعلات

~~فاعلن فعلان

~~یات بسیط

~~یت مخبون و این اتم اشعار عرب است درین بحر

~~روزم سیاه جرا کر توسیاه خطی

~~اشکم عقیق جرا کر توعقیق لبی

~~مستفعلن فعلن مستفعلن فعلن

~~لیت مجزوء

~~از مردمان دل مخواه ای سعتری

~~جون دل ببردی مکن (این) داوری

~~مستفعلن فاعلن

~~مستفعلن

~~فاعلن

~~مستفعلن

~~بیت مخبول [ مخبون 8

~~جه بوفا بسری جه بسزا صنمی

~~فعلتن فعلن فعلتن فعلن

~~کی بزبان ناوری که (تو) جرابغمی

~~فعلتن فاعلن فعلتن فعلن

~~ابیات وافر

~~بیت مقطوف و این اتم اشعار عرب است درین بحر

~~جوبر کذری همی نکری برویم

~~مفاعلتن مفاعلتن فعولن

~~جرا نکنی یکی نکرش بکارم

~~مفاعلتن مفاعلتن فعولن ms072

~~59

~~1- ذ - بیت سالم صدرین محبون عروض و ضرب و حشو 2- م - خون بکنی نزنم 3 - ذ -

~~افزوده : صدرین سالم حشوین مخبون مقصور عروض و ضرب 4- م - ببریم 5 - ذ - غم بر

~~جفاه - ن - که غم 9- ذ ، ن - فعلات 7 - ن - از دلبری چون بزدی مکن این داوری ؟

~~مصراع ثانی ناقص است و مطابق وزن نیست و سعتری بمعنی مرد شوخ و بیباک است و لریم شجاع

~~را نیز کویند 8 - آ، ذ ، ع - [مخبون] ندارد و در - م - کلیه مخبول را ندارد

~~9 - در اصل نسخه (جو بکذری) که مخالف وزن است * رجوع کنید بشرح معیار الاشعارص 109

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_84.png)

~~انکاه لام و نون [ از این مفاعیلن] حنف کنند مفاعی بماند فعولن بجای آن بنهند ،

~~وقطف آن است که لام مفاعلتن را سا کن کردانند و مفاعیلن بجای آن نهند

~~و فعولن چون از مفاعلتن منشعب باشد آنرا مقطوف خوانند و قطف میوه چیدن

~~است، و بسبب آنکه بدین زحاف [ از این جزو] دو حرف و دو حرکت " افتاده

~~است " آنرا بقطف (ثمار) تشبیه کردند

~~نکارینا بصحرا شو که عالم

~~بیت معصوب مقطوف

~~مفاعیلن مفاعیلن فعولن

~~چوروی خوب تو کشتست خرم

~~مفاعیلن مفاعیلن فعوان

~~وعصب1} آنست کی لام مفاعلتن را ساکن کردانندا1 ومفاعیلن بجای آن بنهندو

~~1 مفاعیلن جون از مفاعلتن " منشعب (ق4) باشد ، آنر امعصوب خوانند وعصب بستن

~~باشد و عصابه سربند ورک بند بوذ و بسبب آنک لام مفاعلتن را بذین زحاف از حرکت

~~بازداشته اند آنرا بعصب تشبیه کردند و این وزن مانند هزج محذوف است ، وخسرو1

~~شیرین نظامی کنجهآ و ویس [و] رامین فخری کرکانی بر این وزن است ، وجماعتی

~~انرا از این (بحر) پندارند و چون هیج جزو از[ این] وزن مفاعلتن نتواند بود و

~~کر بیارند مستثقل 11 واز طبع دور [ باشد] چنانکه کفتهاند

~~نکارینا بکن نکرش بکارم

~~مت *

~~مفاعیلن مفاعلتن فعولن

~~چو میدانی که من زغمت فکارم

~~مفاعیلن مفاعلتن ms073 فعولن

~~(پس ان [وزن] را [ از] مسدس هزج محذوف نهادن اولی تر ازانکه ازوافر

~~6

~~1- ذه م - بنهند 2 - م وچون فعولن 2- ا" مع - مفاعیلن و ان سهو است 1- ذ

~~افزوده : از درخت 5 - آ،م- سه حرف و آن نیز سهو است 9 - ذ - ساقط شده 7-

~~م- معصوف ؟ 8- ذ - رو 9- ذحخورم- م حعالم (9) 10_ این کلمات از آن است

~~تا.. وعب از نسخهاصل ساقط شده وتمام نسخ خضی موافق تصحیح شدهاست 11- م - کردانید

~~12_ ذ- خبزد 13 -م - و خسرو و شیرین 14- م بر آن 15- ذ - در وی نیست

~~19_و - افروده: شود 17-ذ - شعر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_85.png)

~~مزاحف)

~~بیت منقوص

~~ر یار مرا باز نوازه

~~م با غم سوداش بسازد

~~مفاعیل مفاعیل فعولن

~~مفاعیلن مفاعیل فعولن

~~و نقص آن است که از مفاعیلن معصوب نون بیندازی مفاعیل بماند بضم لام ، و

~~مفاعیل چون " از 1 مفاعلتن " منشعب باشد انرا منقوص خوانند

~~بیات کامل بیت سالم [آن]

~~چه کندشمن چوجداشودشمن ازصنم

~~بجز انکه روز وشبان نشسته بودبغم

~~متفاعلن

~~بیت مقطوع

~~صنمی که فرقت او همی بکشد مرا

~~همه ساله من ز فراق او بفغانم

~~متفاعلن متفاعلن متفاعلن

~~متفاعلن

~~فعلاتن

~~قطع در متفاعلن متفاعل باشد بسکون لام فعلاتن بجای ان نهند ، و فعلاتن

~~چون از متفاعلن منشعب باشد انرا مقطوع خوانند

~~بیت موقوص

~~ازان دو چشمکان پر فریب او

~~عجب نباشد که برد شکیب او

~~مفاعلن مفاعلن مفاعلن

~~مفاعلن مفتعلن

~~مفاعلن

~~و وقص آن است که "دوم فاصله را بیفکنند مفاعلن ماند " و مفاعلن چون از

~~متفاعلن منشعب باشد آیرا موقوص خوانند یعنی کردن کوتاه و چون از سه متحرک

~~فاصله بدین زحاف یکی ساقط میشود انرا بکوتاهی کردن تشبیه کردند

~~بیت مضمر

~~ای معتری کزمهتران خوذ بهتری

~~وز بهتری همه کر بیابذ مهتری

~~مستفعلن مستفعلن مستفعلن

~~9

~~و اضمار آنست کی دوم فاصله را سا کن کردانند متفاعلن شوذ بسکون تاه

~~1- ذ - ازمقاعیان که فرع متفاعلن است ms074 2- ذ - افروده: ضرب 2-م - بنانم 9-و0م-

~~افروده: و ه- ذ - تا متفاعلن بیفکنند مفاعلن بساند6- ذ - می کنند 7- این کلیات از

~~(از حرکت - تا - تشبیه کردند) از نسخه اصل افتاده است 8 - م - نیامد (2) 9 م - مستفعلن (2)

~~مستفعلن متفاعلن مستفعلن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_86.png)

~~مستفعلن بجای آن بنهند

~~بیت مجزوه مرفل

~~سمری شذ (م) بجهان1 در

~~زفراق آن سفری نکارم

~~متفاعل

~~فعلاتن

~~متفاعلن

~~متفاعلاتن

~~وآن بینتا (کی) بربنج متحرک و سا کنی کفتهاند و بندارم عنصری کفته

~~است از این ، بحرست و قایل آن سا کن فاصله را حنف کرده است یعنی اسقاط

~~حرف جهارم [را] در متفاعلن طی خوانده و خطا کرده [ است] از بهرآنک طی

~~از زحاف اسباب است نه از زحاف فواصل [ و بیت این است

~~شکرک از ان دولبک توبجنم اکر تویله کنی

~~متفیلن

~~بسرک تو کی بزنمت ببذر اکر تو کله کنی

~~متقیلن

~~متفیلن

~~متفعلن

~~متفیلن

~~تقیلن

~~و اما سبب ثقل طویل و مدید و بسیط در اشعار عجم آنست کی (46) اجزاء

~~آن مختلفست و نظم اسباب آن [نا] متناسب برای آنک بناء11 هر یک [ ازین بحور]

~~برجزوی خماسی وجزوی سباعی است نطم طویل بروتدی وسببی ووتدی ودوسبب و

~~ظم مدید بر سببی ووتدی

~~ودوسبب و وتدی ونظم بسیط بر دو سبب و وتدی و

~~سببی ووتدی] و عدد و ترتیب اسباب هیج یک متناسب نیست، و در اشعار بارسی تناسب

~~جزا و ارکان از " لوازم عذوبت اشعارست " تا اکر مثلاشاعری در بحر هزج کویذ

~~نکار من اکر با من بسازذی نکو بوذی

~~بر وزن]

~~مفاعلن مفاعیلن مفاعلن مفاعیلن

~~-62

~~1- در نسخه چایی بجهار در 2- در نسخه چایی منفاعلن 3 - م - ومنمارم ؟ 4 - ذ - واین

~~6-وح

~~بیت که عنصری کفته است و بنج متحرکی وسا کنی در این م - در این 5 - * - این

~~افروده : و پنداشته که این طی است و فرق نکرده مبانه متفاعلن و مستفعلن 7- در تمام نسخ عوض

~~(متفاعلن) (مستفعلن) دارد و آن ms075 غلط است 8 - آ، ذ، م خوانند 9- از نسخه مطبوعه ساقط

~~شده است 10_ن - بچشم اکرتونکه کنی 11-ذ بناهای 12- در نسخه - ذ - درین السطور

~~روی این جمله نوشته شده (ضولن مفاعیلن فمولن مفاعیلن) 12- و در بالای این جمله نوشته شده

~~(فاعلاتن فاعلن فاعلاتن فاعلن) 14- ودر بالای این جمله نوشته شده مستفعلن فاعلن مستفطن فاعلن

~~10- ذ - لوازم است و عذوبت بدانست - م -عذوب ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_87.png)

~~جزوی سداسی و جزوی سباعی یا در بحر رجز کویذ

~~بروزن

~~دلدار من اکر مرا در هجر خوذرها کند ،

~~جزوی سالم سباعی و جزوی مخبون سداسی جون اجزای آن مختلفست البته

~~مستفعلن مفاعلن مستفعلن مفاعلن

~~ذوق شعر ندهذ و طبع قبول نکند و اکر در1 هزج کویذ

~~بر وزن]

~~مرا غم تو ای دوست ز خان و مان بر اورد

~~مفاعلن مفاعیل مفاعلن مفاعیل

~~هردو جزو سداسی یکی مقبوض و یکی مکفوف یا مقصور و در بحررجزکویذ

~~بر من خسته ای صنم

~~بر وزن

~~جند کنی جنین ستم

~~مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن

~~جزوی مطوی و جزوی مخبون جون اجزا[ی آن] موافق یکدیکرند مقبول

~~طباع آیذ، و هم ازین جهتست کی (ثد2) برسوالم هیج یک از بحور دایره مشتبهه شعر

~~بارسی4 [ البته] خوش نیایذجی [هم در] ترکیب اجزاء مختلف اند و هم در

~~بظم ارکان نامتناسب 1[ بس] اکر سایلی کویذ جه کوئی در هزج اخرب [جنانک]

~~کر یار نکارینم در من نکران استی

~~بر وزن

~~مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن

~~و در مضارع (اخرب) جنانک

~~63

~~1- د - افزونه : بحر 2 - د - افزوده : بیت3 - 1 - چندین ودر حاشیه بها چنینا تصحیح

~~شده است 4 - ذ بیتی شعر فارسی و در نسخه چایی در شعر یارسی

~~5-ذ- که 6- ذ - در

~~حاشیه افروده برخلاف وافر و کامل و هزج و رجز و رمل و متقارب که اول شش بار مفاهلتن و

~~پان ماغر ولو وعل واله و ملما هرو مفهتن وراج برابار مقلیصل* و ملمسخرعثلر بلا طقدن

~~و سادس هشت بار فعولن ms076 است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_88.png)

~~دی گفت هلبر من کز دام من بجستی،

~~ک هریک با[ااختلاف اجزاء خماسی و سباعی وزنی مقبول و شعری مطبوعست،

~~مفعول فاع لاتن مفعول فاع لاتن

~~جواب کوئیم (کی) اکرجه هر یک ازین دو وزن در تجزیت مختلف است لکن در

~~بظم ارکان متناسب است ، برای آنک نظم هزج1 بر دوسبب وفاصلهی و دوسبب است

~~و نظم مضارع1 بر دو سبب و دو وتد و سببی است ، و تناسب نظم بر همه اوزا

~~موجب عذوبتا و علت قبول طبعست و تفاوت نظم با عدم تناسب اجزا سبب کرانی شعر

~~و موجب نبوت ذوقست تا اکر درین [ دو] وزن کی کفتیم اکر بجای خرب خرم

~~استعمال کنند و در هزج کویند

~~بر وزن]

~~کر روزی نکارینم در حالم نکه کردی

~~مفعولن مفاعیلن مفعولن مفاعیلن

~~و در مضارع کویند

~~کر کویذ دلبر من کز دامم جون بجستی

~~بر وزن

~~مفعولن فاع لاتن مفعولن فاع لاتن

~~با آنک (؟4) سداسی بسباعی نزدیکتر از خماسی است جون نظم ارکان آن نامتناسب

~~می بوذ ناخوش و تقیل می آیذ ، جی نظم هزج اخرم بر سه سبب و وتدی و دوسبب

~~می شوذ، و نظم مضارع بر جهار سبب و وتدی وسببی می شوذ و تفاوت نظم ارکان

~~و ترادف اسباب موجب اختلال شعر باشد ، و أما ثقل وافر و کامل از آن جهت است

~~کی ترکیب آن بروتدی و فاصلهی است، ومتحر کات این10 ترکیب برسواکن آن زایدست

~~ریادتی خارج از اعتدال برای آنک بناء (آن) بر بنج متحرک (است) و دو سا کن

~~برون]

~~69

~~- ذ افروده : اخرب 2- آ، ذ- در هه 3- ذ - کوید 4- ذ-م= کوید 5 -م -

~~آ،م - میشود - ذ - می شنود ؟ 7-م - به 8- آ، ذ، م"ع - می آید

~~جب

~~10 - م - باین 11_ذ - م- آ- افروده : است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_89.png)

~~و میان بنج و دو نسبت ضعفست و زیادت نصفی یعنی بنج دو بار و نیم جند دو است و

~~غایت " آنج اشعار ms077 بارسی1 ، از زیادتی متحرکات برسواکر " احتمال کنند ، نسبت

~~ضعفست کی صحیح ترین نسب است و آنرا در علم موسیقی الذی بالکل خوانند

~~و مضاعف ثنوی نیز کویند و نسبت بنج و دو کی نسبت ضعف و ریادت نصفی است

~~آنرا المضاعف الثنوی والزاید [جزأ] خوانند وآن دورست از تألیف اعدادا در

~~موسیقی جنانک در بحر رمل کویند (مصراع)

~~ته تو کفتی ار بکفتی من ازین خبر ندارم ،

~~بروزن]

~~فعلأت فاعلاتن فعلات فاعلاتن

~~و در بحر مجتث کویند

~~کر مرا غم عشقت بکام دل برساند ،

~~بروزن

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن

~~کی هر دووزن مرگبست از هشت متحرک (قوأ) و جهار سا کن و نسیت هشت

~~و جهار نسبت ضعف است لاجرم اوزان مطبوع و اشعار مستعذب است: بس مسبر

~~و امتحان معلوم شود کی اختلاف اجزا و عدم تناسب نظم ارکان وافزونی متحرکات

~~اوزان بر سواکن آن زیادتی خارج از اعتدال موجب [ کرانی * اشعار است و[سبب

~~نبوت طبع از آن ودوران که موجب غلبه ظن است کواهی میدهد (و) در جمیع صور

~~اوزان آتفاق اجزا و تناسب نظم ارکان و تعادل متحرکات و سوا کن آن علت عذوبت

~~(شعرست) ، اما علت آنک این اختلافات در اشعار تازی متحقل است وموجب

~~-65-

~~1- ذ- انکه شعر فارسی2- ذ - تحمل کند -م - کند 3 - نسخه چایی ونسخه آوذ - الذی

~~بالکل است و در نسخه م - الزاید بالکل و بقرینه بعد که (الزاید جزأ) دارد ظاهرا الذی بالکل

~~طط والزاید بالکل صحیح است 4 - ذ - بادو 5 -م - مضاهف بدون الف ولام 6 = نسخه

~~حامصرادرستاو آن غلط است 7- ذییت آ- ندارد 8 - آ، ذ،ع - ارگویی م از یکوئی

~~9- ذ - افروده ، بیت 10- م - مطبوه را اشعار 11- آ - سبر - سبر بعنی امتحان و اختبار

~~است و در نسخه چایی صیر با یاه حطی است و آن غلط است 12- م - منظوم (2)

~~12-ذ

~~فعر 19- سطر مابین } از نسخهچایی افتاده 15- ذ - افروده ، و 16- کلمه (شعر

~~است) را نسخه - آ- ندارد

~~17-م - مستحمل (؟) 18- ذ - موجب ms078

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_90.png)

~~ثانی شعر نمی شود و در اشعار بارسی متحقل نیست و [سبب] کرانی [شعر]

~~بی کردذ عالم السر و الخفیات داند و همانا هیچ آفریذه را بر سر آن وقوف تتواند

~~وذ

~~والله اعلم بالصواب]

~~صل

~~یجون این قواعد معلوم شد [ بدانک] در آن ده بحر کی مدار اشعار عجم

~~بر آنست مدعیان علم عروض از جنس تسمیات بارد و تقسیمات باطل و استخراج بحور

~~مستبدع مستثقل و اوزان مستقبح مستهجن نجندان خلط و خبط کرده (اندکی)

~~شرح توان داد و من درین تالیف از هر یک طرفی بکویم و آنج صوابست در تقریربحور

~~وثبت دوائر بیان کنم [ انشاءالله9] ، اول[آنک] هزج را سه بحر نهاذه اند بحرسالم

~~و بحر مگفوف و بعر اخرب و رجز را دو بحر نهاذه اند بعرحالم و بعر مطوی و رمل را دو

~~بحر " کرده اند سالم و مغبون ، و سوالم هر سه [ بحر]را (4) در دایره ی نهاذهاند

~~* و نام آن" دایره مؤتلفه

~~کرده و مزاحفات آنرا در دایرهی دیکر نهاذه و نام آن

~~ملیو محتلیه12 کرده، و الحق این استاذئی12 [سخت] جاهلانه است و تصرفی [نیک

~~فاسدانه برای آنک بحراسم جنسی است از کلام منظوم کی تحت آن انواع اوزانست

~~و هر نوع را بصفتی معرف کردانیده اند تا بذان وصف از یک دیکر ممتاز باشند جون

~~هزج مکفوف وهزج اخرب و رجز مطوی و رمل مخبون و مضارع اخرب و مجتث

~~مخبون و مانند آن ، بس هرنوع را که از جنس منبعث وبر آن متفرع باشد اسم جنس

~~نهاذن ودر دائره علی حده آوردن وجهی ندارذ، و آن جماعت جون دیذه اند کی

~~مز احفات بحور از سوالم مفکوک نمی شوذ بنداشته اند کی همجنانک سوالم بحور را

~~دوایر لازمست مزاحفات را نیز دوایر بایذ 11 و درین هم غلط کرده اند از بهر آنک

~~هزج مکفوف و هزج اخرب را دریک دایره جمع کرده اند و همانا ندانسته اند ms079

~~یممجنانک سوالم از مزاحفات بیرون نیایذ مزاحفات نیزجون در تزحیف بیکدیکر 18

~~66

~~1- ذ- بسی کردد 2- ذ -شعر قارسی 2- م- مستعمل ؟ 4- ذ - کران 5- ذ - میداند

~~9 - ذ - نداده اند 7- کلمه (علم) ازنسخه چایی افتاده 8 - آ - افزوده : العزیز-م - افروده "

~~و تعالی 9- ذ - نهادهاند بحر سالم و بحر مخبون 10_ ذ- و آنرا 11- ذ - افروده " نام

~~12_-م- مختلفه 13_- م - ان استادی 14_ آ، م - فاسد _- ذ - افروده، از 15_ آ، ذ-

~~1- ذ - و این 17- ذ- لازم آید 18- م - یکدیکر

~~چنی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_91.png)

~~فبت ندارتد از یکدیکر مفکوک نشود ، بس هزج مکفوف کی اجزای آن مفاعیل

~~مفاعیل باشد از هزج اخرب کی اجزاء آن مفعول مفاعیلن باشد جکونه بیرون آیذ ،

~~بلی اکر متحرکی [را] سا کن کردانی و سا کنی را حرکت دهی و حرفی از جزوی

~~مدیکر نقل کنی فگ ممکن باشد جنانک در فگ (42) اخرب از مکفوف کوئی

~~فاعیل مفاعیلم تامفعول مفاعیلن بجای آن بنهی [ ودر فک مکفوف ازاخرب کوئی

~~مفاعیل نمفعول تامفاعیل مفاعیل بجای آن بنهی] و آنکه نه تخریج جزوی از جزوی

~~باشد بل کی تغییر ارکان عروض بوذ ، و فک در عروض آنست کی اجزای بحری از

~~اجزای بحری بیرون آری جنانک هیج تغییر باسباب و اوتاد و فواصل هیج یکی

~~راه نیابذ، اعنی10 متحر کات وسواکن آن ازاصل خویش[متحول11] و متبدل نشود

~~جنانک در فصل فک بیان کرده آیذ، واین کس مکر فک بحری از بحری (هم) ندانسته

~~است ، دیکر آنک جون از بحور دایره مشتبهه در اشعار عجم بعضی مثمن الاجزا میآیذ

~~و بعضی مسدس الاجزا وازین جهت آنرا دودایره لازم بوذ ایشان درین نیز مبالغی

~~خبط کردهاند ، اول آنک منسرح (را) دوبحر نهاذه [اند]13 مثمن آنرا منسرح کبیر

~~خوانده[اند] و مسدس آنرا14 منرح صغیر و خفیف را دو بحر نهاذه اند مثمن آنرا

~~خفیف صغیر خوانده [اند] و مسدس را خفیف کبیر بر عکس تسمیت منسرح، وعذر

~~خواسته کی خفیف در دایرهآ مثمن مربع می آیذ15 و دردایرهآ ms080 مسدس تمام[ مستعمل

~~است] و مربع بنسبت با مسدس صغیر باشد ، و ندانستهاند کی جون بحری در اصل دایره

~~مثتن الاجزا باشد مسدس 16 آنرا مجزوه خوانند و مربع آنرا مشطور و جون اربحر

~~خفیف علی الحالات کلها بیت مثمن (8و4) خوش آینده و مستعمل نیست آنرا خوددر

~~دایرهآ مسدس بایذنهاذ و مربع آنرا مجزوء " آن شمرذ 11 ، و هر بحر کی مثمن آن

~~خوش آینده و مستعملست در دایرهآ مثتنات بایذ آورد و مسدس آنرا مجزوه آن دانست

~~تا بذین تطویلات خنک و تکلفات ناخوش احتیاج نیفتد ، واما آنج مقتضب را در دایرهآ

~~67

~~1- آحذحنشوند 2- م - مفاعیل؟ 2- ذ بود 4- ذ م - بدیکری *-ذ - مفاهلتن ؟

~~6- م - مفاعلتم ؟ 7- آ، ذ، م60 - دیکری 8- ذ - افروده ، آن 9- م - یک

~~10- ذ -یعنی

~~-ذ،م، آ - متغیر 12- در نسخه چایی و - آ- : مبالغ 13_ذ - افرودمه و

~~10-م - مدس را 15-ذ - مستعبلست 19_ ذ - م -مدسات 17- ذ مدس شمرد

~~نه مشطور مشمن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_92.png)

~~مثثمنات آوردهاند و ازان جز مربع مستعمل نیست آنرا وجهی می توان نهاذ برای آنک

~~مقتضب از جزو دوم منسرح مفکوکست و اکردر تثمین آن سجع نکاه دارندازروی

~~مشابهت بتربیع جندان مستثقل نیایذ ، و نیز جون برین بحر هم در تازی و هم در

~~مارسی شعر بسیار نیست و آنج نقل کرده [ اند] نیک نادر و اندکست بذان التفاتی

~~نکردند و آنرا بموضع فک خویش ملحق کردانیذ، و دیکر آنک بحر مضارع را در تثمین

~~و تسدیس دو بحر ساخته اند و مثمن اخرب و مکفوف [ دریک دایره نهاذه و مسدس

~~آخرب و مکفوف در دیکری و ما کفتیم کی اخرب و مکفوف] از یکدیکر مفکوک

~~نگردند بی آنک تغییری بمتحر کات و سوا کن ارکان هریک راه یابذ و اکر شایستی کی

~~دو نوع شعر را در دایرئی نهند کرهیج یک از قرین خویش مفکوک نکردذ بس در

~~وجود دایره هیج فائده نبوذی .

~~لصل

~~[بحکم آنک بحور دایرهآ مشتبهه مختلفة الافاعیل است ms081 و در هر بحر جهار

~~وتد مجموع و دو وتد(48) مفروق است از تصریف ارکان آن اجناس بسیار تخریج

~~می توان کرد و اکرجه خلیل [(رحمه الله)] اغلب آن بر شمرده است و بهریک اشارت

~~کرده و بعلتی واضح وجه اهمال2 آن باز نموذه جماعتی متأآخران بخیال مهارتی کی

~~خوذرا در علم عروض تصور کرده اند در آن سعیهای باطل نموذه اند و بحرهائی تخریج

~~کرده کی تا این غایت هیج صاحب طبع بر آن اوزان شعر نکفته است و بعد ازین نیز

~~نخواهد11 کفت، و بیشتر آن از بحور قدیم بیرون میتوان آورد لکن بسبب کثرت

~~ازاحیف و دوری [آن] از طبع مهمل مانده است ، و آن جماعت در تقطیع آن غلط

~~کردهاند و آنرا بحری مستبدع بنداشته و متقدمان شعراء عجم درین باب مبالغت زیادت

~~نموذه اند و استخراج بحور ثقیل بیشتر کرده لاجرم سی و اند بحر ازین دایره بیرون

~~اوردهاند و هریک (را) بر سبدل عمیاه او کخابطر خبط عشواه نامی نهاذه جون

~~8

~~1-ذ- مشمن - م- در نیه 2- ذ -نکه 3-م- درپصر 4- م- حاصل 5-1- ذ-

~~غیبری - نسغه چایی - تغییر - م - متعرکات 9 - ذ - خود 7- ذ - افزوده ، وهیه بحوررا دریک

~~دائره نعادندی 8 _ذ اشارتی 9- ذ -اسیاه در حاشیه اهیال آورده است 10_ذ مافروده، و

~~- کحائط خبط اعشو؟ و عشواء مؤنث اعشی است

~~11- ذ - نخواهند 12-ذ- ولیکن

~~و بسعنی شب کور وآنکه شب و روز کم بیند و ناینا وهویخبط خبط عشواه مثل است از برای کسی که انجام

~~دهد کاریرا بر غیر بصیرت 14- ذ - نهاده اند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_93.png)

~~بحر أصم وبحراخرس و بحرابکم و بحر صریم وبحر سلیم و آنرا در جهار دایره آورده

~~نام یکی منغلطه و یکی منقلبه و یکی منعکسه و یکی منعلقه و بحقیقت کمال جهل

~~یشان بیش از آنک اشعار ناخوش این بحور شنوند از تسمیات بحور و دوایر تفرس می

~~توان کرد ، و همانا بنداشته اند کی هر ترکیب کی از افاعیل عروضی ممکن کردد ms082

~~شعر باشد یا چنان دانستهاند که خلیل (را) (قلهأ) (رحمه الله) در تسمیت طویل و مدید

~~و رچز و رمل و منسرح و خفیف و در تلقیب دوایر جون مختلفه و مؤتلفه ومشتبهه

~~جز تعریف مجرد هیج مقصود نبوذه است و هیج معنی مناسب درین تسمیات

~~تصور نکرده ، و اکرنه هیج عاقل وزن شعر را ابکم و اخرس نام ننهد و دوایر آنرا

~~منغلطه و منعلقه

~~نخواند، و من جون از اصول دوایر و بحور قدیم فارغ شوم

~~اجناس [ انجاس

~~یک دایره ازین دوایر شرح دهم تا اهل خبرت 10 از سخافت

~~عقل و رکاکت طبع ایشان عبرت کیرند 11 و از جهل مرگب و بندار دانش بخذا 12

~~بناهند و آنج حالرا درین موضع بیان خواهم کرد سه بحرست کی آنرا از جملهآ[بحور]

~~دایرهآ سریع مینهند یکی مستخرج11 از سبب دوم آن بر تفعلن مس تفعلن مفعولات1)

~~مس تا فاعلاتن فاعلاتن مر تفع لن بیرون آمذ10 و آنرا بحر غریب و جدید نام کردند

~~و دیکری از و تد همین جزو برعلن مستف علن مفعولات مستف تخریج کردندتا مفاعیلن

~~مفاعیلن فاع لاتن بیرون آمذ وآنرا بحر قریب خواندند و دیکری ازوند مفروق مفعولات

~~تخریج کردند برلات مستفعلن مستفعلن مفعو تا فاع لاتن[ مفاعیلن مفاعیلن بیرون آمذ

~~و آنرا بحر اخیر وبحر مشا کل نام نهاذند ، و بحر قریب از جزو سوم بحر مضارع مفکوک

~~می شوذ و بحر مشاکل از جزو(یه4) دوم آن ،

~~صل

~~و جون بذین مقدمات بر بعضی از تصرفات فاسد این جماعت در تقریر بحورو

~~ببت دوایر وهوف اقتاد و تفصیل حبط و غلط ایشان درین فن معلوم شد صواب آنست کی

~~1-ذ اورده اندام متقلهمحا- منغلقهدهروض 1- ندارد

~~9- ذح نداشته ات 7-م - مناسبات

~~8-م -نمند ؟ 9- آ- انحاس

~~10- ذ - افروده : را ؟

~~اذح کیرد 12- نبخدای تعالی 13_ذ- اغروده "است حم = از-

~~11- م - مفعولاتن؟

~~10- ذ - آید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_94.png)

~~درین ابواب بتقسیمات باطل وتطویلات بی حاصل ایشان التفات بنمائیم وجمله بحوراشعار

~~عجم را در ms083 جهار دایره نهیم هزج و رجز ورمل دریک دایره و جملکی مفترعات و منشعبات

~~هریک بأصول آن ملحق کردانیم ، وجون بعلت بی التظامی ارکان بحور دایرهٔ‌ مشتبهه

~~جنانک بیش ازین تقریر رفته است در هیج یک از آن بحور بر اجزاه سالمه شعری

~~مستعذب نیست از هریک وزنی خوش2 کی اوزان دیکر بحور بی اختلال ارکان از آن

~~مفکوک شوذ اصل دایره سازیم و منسرح مطوی و مضارع مکفوف و مقتضب مطوی و

~~مجتت مخبون (را) بسبب تثمین اجزا در دایرهی نهیم و مستسات و مزاحفات هریک

~~باصول آن ملحق داریم وسربع مطوی وغریب مخبون وقریب مکفوف وخفیف مخبون

~~و مشاکل مکفوف را بعلت تسدیس اجزا در دایره دیکر آریم، و متقارب و متدارک را

~~در دایرهآ {دیکر ، و اسامی دوائر همچنانکه بعضی متقدمان نهادهاند [دایرهآ]هزج

~~را ببب ایتلاف اجزا درترتیب و ترکیب دایرهآ مؤتلفه [(نامیم)]2 ، ودایره ی منسرح

~~را بجهت اختلاف ارکان (7ه4) دایرهآ مغتلفه و دایرهآ سریع را بحکم آنک بحور آن از دایرهآ

~~منسرح انتزاع کرده اند دایرةآ منتزعه، ودایرهآ متقارب را برقرار دوائرعرب دایرة متفقه

~~و ترتیب بحور برین نسق [(است1)]

~~هزج " و رجز، ورمل ،

~~منسرح، و مضارع، و مقتضب، و مجتث،

~~سریم، و غریب ، و قریب ، و خفیف و مشاکل ،

~~متقارب، و متدارک ،

~~و صورت دوایر برین مثال (است12)

~~1- در چند مورد این کتاب مفترعات بجای متفرعات استعمال شده و چون موارد آن متعدد و در تمام

~~تسخ مفترهات است یقین شد که مصنف تعبدا و هیدا آنرا استعمال کرده باین جهت در متن آنرا تغییز

~~دادیم اگرچه باین معنی استعمال غلطی است 2 - م - بی انتظام 3 - م - وزن خوشی

~~- درنسخت آ-م کلیه (را) افتاده است ه-م - اخروده، و 6 - کلیات بین ) از نسغه چایی

~~قتاده است 7- این کلیه در آ، م - "ع نیست

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_95.png)

~~771

~~جون از تعدید بحور و نقش دوایر بر نهج صواب و طریق مستقیم فارغ شذیم

~~صلی ms084 در ذکر تقطیع شعر و دقابقی کی در این باب رعایت بایذ کرد بنوبسیم بدانک

~~تقطیع شعر آنست کی بیت را از هم فرو کشایند و بر اسباب و اوتاد و فواصل قسمت

~~کنند تا هر جزوی دروزن برابر جزوی شوذ از افاعیل بحری کراین بیت از آن منبعث

~~صل

~~1- م - بجای مفتعلن مستفعان دارد وان صهو است 2 - م - بجای بازبنازه3آ -م - بجای فاعلات

~~مفاعیل مفاعیل فاطاتن مفاهل و آد نیز سهواست 4 -نسخه آ(دائره مؤتلفه - دائره مختلفه - دائره

~~منتره- دائره متنقه ندارد * - مقدار یک ورق [ از مفاهیلن مفاهیلن تا این موضع] از نسخه ذ-

~~صاقط شده است 9-م - تعدیل ؟ 7- م افروده : دیکر

~~8 - م - آد

~~9- ذ - منشعب

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_96.png)

~~باشد جنانک اسباب[ این] در مقابل اسباب آن افتد و اوتاد در مقابل اوتاد و

~~فواصل در مقابل فواصل و درین باب اعتبار ملفوظ شعر را باشد نه مکتوب "آنرا،

~~اعنی1" تفرحرف کی درلفظ نیایذ اکرجه در کتابتا باشد [ در تقطیع آنرا اعتبار[ی

~~تنهند ، و هرجه در لفظ آیذ اکرجه در کتابتا نباشد در تقطیع بحرفی محسوب بوذ ،

~~جون الف [ آمن] وآهو و آتش و آسمان " و مانند آن

~~کی درین کلمات [اکرجه]

~~بک الف بیش ننویسند جون [بحکم] اشباع همزه الفی "درلفظ ظاهر " میشودآنرا

~~بحرفی سا کن محسوب دارند، وهمجنین 9 تشدید ، بحرفی محسوب باشد جنانک ،

~~ای بهمت بر شذه تا9 آسمان هفتمین ،

~~و اما آنج در کتابت باشد و در لفظ نیایذ هفت حرفست واو و هاء و یاء ونون و

~~تاء وباء و دال ، آما واو غیر ملفوظ سه نوعست واوعطف و واو بیان ضتمه (قه2) و

~~واو اشمام ضمه ، [ اما] واو عطف جنانک دلدار و دل و نیک و بد ودشمن و دوست

~~کی این واوات در لفظ نیارند و فتحهآ آنرا بضمه بدل کنند و بماقبل آن دهند مکر

~~جایی کی بتحقیق آن احتیاج افتد جنانک

~~رفتی و اکر باز نیائی جکنم ،

~~و جنانک ms085 رودکی کفته است : -

~~سبیذ برف بر آمذ بکوهسار سیاه

~~وجون درو نشدە1آ آن سروبوستان آرای

~~وآن کجابکواریذ15 نا کوار شدست

~~و آن کجا نکزایست کشت زوذ کزای

~~وتصریح آن برین وجه " مهجور الاستعمال است1" نزدیک متأخران شعراه و

~~و اما واو بیان ضمه جون واو تو و دو کی در صحیح لغت دری ملفوظ نیست جنانک:_

~~مرا تو مرد دو شهری، بروزن مفاعلن فعلاتن مکر کی ضرورت وقف را در آخر شعر

~~حرفی ساکن محسوب دارند جنانک :

~~12

~~- ذ- افزوده : افتد 2- ذ - را یعنی 3- ذ- دارند

~~4- ذ- وغیره * مذ- باشباع

~~9 -ذ ملفوظ 7م- آ - هر تشدید - ذ- هر تشدیدیرا 8 - ذ - بر 9 - ذ - افروده : بر

~~وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات 10- ذ - واو حاطفه از همه افتاده است 11 - ذ - حاطقه

~~11- ذ - نیاید 13- ذ افزوده ، مفاهیل (ظ مفعول) مفاعیل مفاعیل ضل 15- ذ - دران شد

~~15_ف نکرانست (مصرع صوم در این نسخه مقدم برمصرع دوم است) 16_م رودکرای - ذ افزوده:

~~بر وزن مفاعلن فلاتن مفاعلن ضلان 17- ذه که رودکی کفته است مهجور الاحتعمال است غیر مصراع اول

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_97.png)

~~همه سرها بر آستانهآ تو

~~بروزن فعلاتن مفاعلن فعلن کی واوتودرین شعر بجای نون فعلن باشذو همجنین

~~وآوجو وهمجو اکرجه در کتابت باشد جون از لفظ ساقط بوذ1 در تقطیع نیایذ جنانک :

~~و اما واو اشمام ضته جون واو خوارزم و خواسته و خواب و خواجه و

~~ای قد تو همجو تیر وقدم جو کمان ،

~~مانند آن کی کوئی حرکت ماقبل این واوات فتحه بوذه است و بسبب واو آنرا

~~بوئی از ضمه داده اند " و بسبب آنک ملفوظ نیست

~~(قه4)[و] اما هاء غیر ملفوظ جون خنده و کریه وآهسته و پیوسته و نامه وجامه

~~" از تقطیع ساقط دارند ،

~~و مایند آن] حکم [(آن)] همانست کی در واوات کفتیم، [ و هم جنین] یا آت

~~غیر ملفوظ جون نی و کی و جی اکر بیا نویسند حکم (آن) " همانست کی در هآت

~~کفتیم " ms086 و آما بون غیر ملفوظ هر نون کی ما قبل [آن] ساکن باشد [ و در شعر

~~بتحقیق آن احتیاج نبوذ در تقطیع] (ساقط آید6) جنانک :

~~جون نکارین روی او در شهر نیست ،

~~کی نون جون ونکارین از تقطیع ساقطند10 واما تاهر تا11 کی ما قبل آن ساکن

~~ماشد جون 11 مست و دست و باخت و تاخت اکر درمیان شعر افتد هر آینه بحرفی

~~متحرک محسوب باشد16 جنانک:

~~بر وزن فاعلاتن فاعلاتن کی تاه15 دست درین وزن بجای عین علا میافتد و

~~من بمهرت دست بردم،

~~آن متحر کست ، و اکر در آخر بیت افتد و بر وزن فعل 19 زاید نباشد [ هر آینه]

~~1-د - است 2- ذ - هیچو - وافروده - بر وزن مفعول مفاعل (ظ مفاطن) فولن فلان و این

~~مصراع را بر وزد رباهی تقطیع توان کرد چنایک مفعول مفاهطن مفاعیل فعول 3 - نسخه چایی، خوار

~~4- ذحچون ملفوض نیستند *حذ- افروده ههاء 9 -ذه افزوده: وخامه و نامه را 7- ذح واوات

~~و یاآت دارند و بتحقیق در تقطیع حاجت نبود 8- آ،ع، م - نیاید - ذ- ملفوط نکردد 9 حذ

~~اخروده، فاعلاتن فاعلاتن فاعلان 10_ ذحاقط است 11_ ذ_ واما تاات که 12_ ذ اغروده،

~~اه

~~12_ ذحویت 19_ذ_ بود 15_م - افروده، بردست و آن سهواست 16 حذ- افاعیل

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_98.png)

~~حرفی (ساکن) 1 محسوب باشد جنانک :

~~بزوزن مغعول مفاعلن مفاعیل واکربر وزن افاعیل اصلی زاید باشذ لیکن باسباغ2

~~ای نرکس بر خمار تو مست ،

~~یا باذالت آنرا بر وزن زیادت توان کرد هم ساقط نشوذ جنانک :

~~بر وزن فاعلاتن 2 مفاعلن فعلیان4 که اکرجه حرف تا درین شعربر [ اصل

~~اوبجشم امیرسخت عزیزست ،

~~نعلاتن زیادتسب اما جون باسباغ (ه4) سا کنی برین رکن زبادت می توان کرد

~~ز تقطیع ساقط [نیست و اکر بروزن فعل جیزی زیادت نتوان کرد البته در تقطیع

~~ساقطباشد جنانک :

~~ز سر مهر تو دلم بر خاست ،

~~بر وزن فاعلاتن مفاعلن فعلان10 کی حرف تادرین شعر [بروزن] فعلان زیادت

~~است وفعلان10" ms087 خود مسبغ و بر اسباغ جیزی زیادت 21" بتوان کرد لاجرم بهمه حال

~~ار تقطیع ساقطست 12، و تاء سا کن کی بیش از [آن] دوسا کن دیکر باشد اکر درمیان

~~بیت افتد و درلفظ توان آورد " البته باماقبل خویش در تقدیر حرکت باشد و بدوحرف

~~متحرک محسوب 13، جنانک :

~~باخت دل5 با تو مهر

~~بر وزن مفتعلن فاعلان "کی خا وتا در (ین) شعر بجای تاوعین مفتعلن است

~~و بذین سبب1، آنراحرکتی

~~مختلس دهندو اکر در لفظ نتوان آورد جنانک .

~~میکوست رخت جفا نه نیکوست مکن

~~بت

~~وان لایق دشمن است بادوست مکن

~~-7

~~-2- ندارد 2- ذ- ولبکن باشاع - م - باشباع یا اذالت 4 - ذ - ضلان و آن سهو احت

~~4- آ- فعلاتن و آن نیز سهواست * - م، آ- فاعلاتن * 9- ذ ، م- اشباع 7- ذ حجزو

~~8- م - توان 9-م - از 10- ذ_ ضلان : 11_- ذ - اصلم مشعث بدو اشباعی دیکر

~~12- ذ- ساقط کرقد 12- ذ - از این سواکن ثلاثه ساکن اول ساکنی محوب باشد و دوم

~~14- ذ - دلم - م - باخت دل با مهر تو

~~بستحرکی محسوب باشد و سوم از تقطیع ساقط بود

~~10- ذ - که الف باخت بجای فاه مفتعلن است وخاه بجای تاه مفتعلن وتاه از تقطیع ساقط باشدچنانله

~~16-م - حرکت 17- آ- ندارد 18- ذ -افروده : بر وزن مفعول مغاطن مفاعیل ضله

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_99.png)

~~جون تاه نیکوست و دوست درین شعر از لفظ ساقطند در تقطیع نیاید1 ، و

~~کر بآخر بیت افتد و بر وزن فعل 1 زیادت نباشد جنانک :

~~مرا تا غم عشق دلبر بجاست 3 ،

~~بر وزن فعولن فعولن فعولن فعول4 البته 9 ما قبل تا را حرکت باید داذ که

~~سیندرین شعر لهدأ) بجای لام فعول است واکر بر وزن افاعیل زیادت باشدهر

~~ینه ساقط تواند بوذ جنانک کفتیم [ از بهر آنک التقاه سا کنین در آخر اشعار ممکن

~~است و] التقاء ثلث سواکن محال ، واما باء ودال غیر ملفوظ حکم ( آ(ن) هماآنست

~~ی در [تاء] باخت12 و ساخت کفتیم جنانک :

~~کارد برداشت کار او بکزار[د

~~و جنانک12 :

~~جو ms088 کشتاسب را داذ لهراسب تخت "4

~~بی دال و باه [ از ]کارد و کزارد و کشتاسب و لهر اسب درین اشعار از تقطیع

~~ساقطند [ و] درلفظ نبز مختلس [ می] بایذ آورد تاوزن درست آیذ و [ همجنینی]

~~بیرون ارین حروف کی بر شمردیم هر حرف کی در خلال شعر یا در آخر آن در لفظ

~~نتوان آورد10 ، از تقطیع ساقط باشد 16 جنابک کفتهاند 17 :

~~مشتاب جندبن ای بری زاذ،

~~بر کشتن عاشق ببیداذ ،

~~بر وزن مستفعلن مستفعلاتن کی حرف ذال [ درین شعر] بر مستفعلاتن زیادت

~~است و یکی از متکلفان 18 بر ترفیل سا کنی 10 زیادت کرده است و آنرا تطویل نام

~~نهاذه و تقطیع این بیت بر مستفعلن مستفعلاتان " آورده1 است " و این تکلفی بارد

~~است 21 و برای تصحیح شعری 9 نادرست 11 ، ونظمی بی ذوق کی متعثتی

~~کیفته

~~75

~~باشد قواعد عروض برانداختن از مقاییس (قههٔ‌) مطرد 29 آن عدول کردن وجهی ندارد

~~9-م، ذ نیایند 2-ذه افاهیل 4 -ن ، ا" م - بجاست ودر نسخه چایی بغاست 9- آ - فولن ؟

~~5- ذ - افروده : سین 6 - در تمام نسخ بجز نسخه ذ - فولن و آد سهو است 7- آ - م - فعل

~~8-م - شعر 9 - ذ- اربع ؟

~~10 ذ = افروده وات

~~10- ذ "م - افروده" باخت

~~12- ذحاغروده ، بروزن فاطلائن مفاطن ضلان 13-ذ - و ایضا 1- ذ - اغروده ، فعولن

~~صولن ضولن ضول 10_ذ - نیاید 16_ م- باعند 17_ذ- دراین ییت 18- م - مقیمان

~~10_ذه ساکن 20_ ذ - کرده 21-م - بازداشت 22- ذ- بارد

~~23- م = منعنتی ؟

~~24- ذ - مطرفه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_100.png)

~~و غرض ازین اطناب آن بوذ تا معلوم کردد کی در اصول ارکان عروضی بسیب متوسط

~~و وتد مجتمع حاجت نیست و آنج آن عروضی نادان کفته است اسباب سه [است] و

~~وتاد سه و فواصل سه1 بطلان آن محقق شود ، و جون شرح تقطیع کرده شد و

~~مبتدی را بر قوانین آن وقوف داذه آمذ در تقریر بحور و ایراد ابیات سالم و مزاحف

~~و عذب و ثقیل ms089 و قدیم وحدیث آن خوض کنیم ، بعون الله و توفیقه

~~دائره اول کی آنرا دایرهٔ‌ مؤتلفه خوانند بحور آن سه است هزج و رجز ورمل ،

~~حر هزج

~~اجزاه آن جهار بار مفاعیلن مفاعیلن است و از احیفی کی درین بحر افتد بانزده

~~است قبض و کف و خرم و تخنیق و خرب و حذف و قصر و شتر و هتم و جب وزلل

~~و بتر و اسباغ و معاقبت و مراقبت ، و اجزائی کی بذین از احیف از افاعیل آن منشعب

~~شود دوازده است

~~مفاعلن

~~مفاعیل

~~فاعلن

~~مفعولن

~~مفاعیلان

~~مقبوض

~~مکفوف

~~مقصور

~~اشتر

~~اخرم ومختق

~~مستع

~~فعولن

~~فعول

~~مفعول

~~فعل

~~محذوف

~~هتم

~~اخرب 8

~~جبوب

~~زل

~~ابر

~~ابیات سوالم آن ، بیت مثمن سالم (ه2)

~~نکارینا بصحراشو کی بستان حله می بوشد بشاذی ارغوان با کل شراب وصل می نوشد

~~تقطیعش

~~لکارینا . بصحراشو . کبستاحل . لمی بوشد بشاذی ار . غوابا کل. شرابی وص . لمی بوشد

~~مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

~~76

~~4-م - داده امد 5-

~~- ذ- افزوده : است 2- ذ- است 2 - ذ- افروده " افانین

~~4 - بجای خوض کنیم یاد کنیم نسخه چایی د بعون الله و توفیقه * ندارد و در نسخ - آ، م ،ع -

~~موجود ودر نسخه - ذ - بعون الله تعالی 6 -م - و از احیف 7- نسخ - آ، م، ع - *یازده*

~~دارد و آن غلط است 8- نخه اصل ونسخ آه م"ع_ " مخنق مقصور " دارد و حضرت علامه

~~آقای قزوینی آمرا غلط پنداشته و * اخرب " تصحیح نسوده اند و ظاهرا د مخنق مقصور * صحیح

~~و فرع آن مفعول * بسکون لام ، است نه مفعول دبضم لام * و یک فرع از فروع مفاعیلن که همفعول

~~اخرب * باشد از تیام نسخ خطی افتاده است و ینایراین جله فروهی که از مفاعیلن غیزد سیزده است

~~ه دوازده * رجوع شود بحاشیه صفحه * 4 همین کتاب *

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_101.png)

~~بیت مسدس سالم

~~کارینا جرا با من نمی سازی

~~حسن خوذجر اجندین همی نازی

~~مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن ms090

~~مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

~~بیت مر بع سالم

~~ذکر کردی روا باشد

~~دلم غمکین جرا باشد

~~مفاعیلن

~~مثتن مقصور

~~تکارینا اکر با من نداری در دل آزار

~~بقول دشمنان از من جه کردی خیره بیزار

~~مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل

~~مسدس مقصور

~~کر در حیز کیتی کمالست

~~ز آثار کمال الدین خالست

~~مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل

~~مسدس محذوف

~~صبا و ابر مروارید کستر

~~تو بنداری کی نقاشند و زرکر

~~مفاعیلن مفاعیلن فعولن

~~و این وزن خسرو و شیرین نظامی و ویس (و) رامین فخری کرکانی است

~~(جنانکه بیش ازین در بحر وافر کفته ایم) (ه4) و خوشترین اوزان فهلویاتست

~~ی ملحونات آنرا اورامنان خوانند جنانک :

~~جمن جشمی کنی خواوش بکیتی

~~جمن دل کد بری لاوش بکیتی

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~چوبنداری هران مهری کشان کشت

~~بمن واریجهست اآوش بکیتی

~~مفاعیلن مفاعیلن

~~مفاعیل

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~وبحری دیکر مستحدث هست بر فاعلاتن مفاعیلن مفاعیلن کی آنرا بحر مشاکل

~~-

~~خوانند جنانک بموضع خویش آورده شود و بر نوع ( محذوف این) بحر نیز فهلویات

~~1- م - اقزوده : ییت 2 - م - چه میکردی تو بیزار

~~حاتست ؟ 4-م= مردارید ؟

~~9- نسخه - آ- کرکانی ندارد 6- این جمله در نسخه آه ه" م نیست 7- م - مران

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_102.png)

~~فته اند1 جنانک:

~~رکری مون خواری اج که ترسی

~~ورکشی مون ساری اج که ترسی

~~لاعلاتن

~~مفاعیلن

~~عولن

~~ع لاتن

~~مفاعیلن

~~لعولن

~~وینیمه دلی نترسم

~~ج

~~ای کهان دل ته داری اج که ترسی

~~فاع لاتن مفاعیلن فعولن

~~ماعلاتن مفاعیلن

~~معولن

~~و اهل همذان و زنکان را در نظم این نوع از شعر دو غلط صریح افتاده است

~~هکی آنک این هردو بحررا درهم می آمیزند و در فهلویات مصراعی بر مفاعیلن مفاعیلن

~~لعولن کی محذوف بحر هزجست و مصراعی بر فاع لاتن مفاعیلن فعولن کی محذوف

~~بحر مشاکلست (له4) بهم می کویند جنانک در بحر مشاکل بیان کنیم، و ms091 بسبب آنک

~~هردو بحر در دو جزو آخر موافق و متفق اند و اختلاف سا کن و متحرک آن در آغاز

~~جزو افتاذهاست بر اختلاف اجزا آن شعور نمی یابند ، و دیکر آنک جون این غلطدر

~~خاطر ایشان متمگن شد و طبع ایشان با تبدیل و ند مجموع مفاعیلن بوتد مفروق فاع لاتن

~~نس کرفت ساکنی بر وتد مفروق بیفزوذند و فاع لاتن را فاعی لاتن کردندیا مفاعیلن

~~را مافاعیلن کردند و مفعولاتن بجای (آن) بنهاذند و مصراعی ازین نوع بر مفاعیلن

~~مفاعیلن [فعولن] می کوبند و مصراعی بر مفعولاتن مفاعیلن فعولن"] جنانک کفتهاند،

~~دل در دیتم [ای] شوشا2 اواکر

~~ای روحم دست کیر وبا اواکر

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~مفعولاتن

~~مفاعیلن

~~معولن

~~راهی کم بذبته کوهین اویران

~~انادومی

~~مکر اوآاواکر

~~مفعولاتن مفاعیان فعولن

~~مفاعیلن مفاعیلن فعولن

~~بختم باهیذه تانم دور آجونی

~~مکر مگرد بختم را اواکر

~~مفعولاتن مفاعیلن فعولن (2ه4)

~~مفاعیلن مفاعیلن فعولن

~~-78

~~1- م - کفته آید 2 - آ،م - ارکری چون خواری اج که ترسی ورکشی چون نیاری اج که

~~ترسی (احتمال دارد "بزاری * باشد بقرینهآ رباعیات باباطاهر مطبوع *کشی مون اربزاری از که ترسی*

~~3- آ- ای بنییه 4- آ،م- مفاعیل ه - آ - تا 6-م حومصراع 7- مقدار یکورق از

~~دائرهاول تا - مفاعیلن ضولن] از نسخه ذح ساقط شدهاست 8 - ذ_ دل دروینم ای سوشا اواکر-م

~~ل دردینم 9- آ، ذ ، ع ، م - انارزمی 10 - م - مفاعیلن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_103.png)

~~زین [کین] بخت کوری وینشی ده

~~ووین کی خته و ویا اواکر

~~مفاعیلن مفاعیلن فعولن

~~مفاعیلن

~~مفاعیلمن

~~عولن

~~شر ودوری ته یبرد بکردیم

~~بوینشتی امن وزنا اواکر

~~مفاعبلن مفاعیلن مفاعیل

~~مفاعیلن

~~لعولن

~~و باشذ کی مفاعیلن و فاع لاتن و مفعولاتن بهم جمع کنند جنانک : -

~~دل بکیان کندنی هرشود کتی

~~ومی او کننده شی بدرود کتی

~~فاع لاتن

~~مفاعیلن فعولن

~~لاع لاتن

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~دوای درد اهرو واسری شذ

~~ان کس تو بستهه

~~تبود کتی

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~مفعولاتن

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~و این خطا فاحش ms092 تر از آن اولین است از بهر آنک هر جندفاع لاتن بجای مفاعیلن

~~(نهاذن) وجهی ندارد اما آخر فاع لاتن بنفس خویش در افاعیل عروضی اصلی است

~~علی حده و مفعولاتن در هیج عروض نه در اصول افاعیل و نه در فروع آن باول هیج

~~وزن مستعمل نیست ، و اکر کسی خواهذکی بجهد و تکلف این وزن را تصحیح کند

~~بیش از آن 12 ممکن نیست کی آنرا بر مفعولن فاعلاتن فاعلاتن تقطیع کند 13 وآنکه

~~مسدس رمل مشعت13 باشد و تشعیث آنست کی ازوتد فاعلاتن متحر کی

~~کم کنند

~~و مفعولن بجای آن بنهند و این وزن بهزار فرسنک (42) از مفاعیلن مفاعیلن فعولن

~~دورست ، والعجب کی بعضی از ارباب هنرو اصحاب طبع کی قصاید غرا و رباعیات لطیف

~~می کویند و در اشعار خویش زحافی کی جمله متقدمان و متأ خران جایز شمردهاند

~~روا نمی ذارند تا حدی کی بکی از شعراء عراق بر سبیل دق بر انوری * می کفت2*

~~ی او کفته است

~~79

~~- ذ، م - وزین کی خسته و ریا 2- ذ - شروه دوری ته بیرد بکردیم - م - شرو دوری نه بیمزد

~~نگردیم

~~3 - تقطبع این بیت از نسخه اصل و نسخه آافتاده است 1 - م - فعوان و ظاهر اسهو

~~حت 5- آ، ذ-م - می کنند 6- آ - کند هرشود کتی - ذ کندنی هرصود کبتی

~~م - تو می او کندشی - ذ - بدرو وکبتی 8 - ذ - مفاعلاتن؟ 9- ذ - مفعولاتن ؟ 10_ذ_

~~دوای درد هر رو - م - دوا دردا 11- م، آ- تو بستها بتود کتی - ذ - کش تو بسما ببود کیتی

~~صحیح این ابیات بهیجوجه مکن نشد و فقط اختلاف نسغ را آوردیم 12- ذ- از این

~~-13

~~ذ- کنند 1_ م - منشعت 15_ نسخه چایی متحرک

~~16- ذ - کرفته است 17- ذ -

~~افروده" شعر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_104.png)

~~و آن کریمی کافراط اصطناع کفت 1

~~بذان کشید کی کان همجو بحرناله کند

~~رامفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن "و در مصراع اول مفعولن بجای فعلاتن آورده

~~است" و همجنین در قصیدهی دیکر ms093 کی بناء آن بر مفعول فاع لاتن مفعول فاع لاتن

~~هاذه * [ است جنانک

~~ای خنجر مظفر تو یشت ملک عالم

~~وی کوهر مطقر تو روی نسل آدم

~~بیتی بر مفعول فاعلات مفاعیل فاعلاتن آورده است جنانک می کویذ

~~در ازدهای رایت تو باذ حملهآ تو

~~روح الله است کویی در آستین مریم

~~و کفت من باری این نیارم کرد و هر کز این زحف بشعر خویش نبسندم و در

~~هلویات زحفی بذان ناخوشی و تصرفی بذان دوری می بسندند [(والله المرشد)]*

~~بیات مزاحف ، مثمن مکفوف مقصور

~~زهی حسن وزهی روی زهی نوروزهی نار

~~زهی خط وزهی زلف زهی موروزهی ماز

~~مفاعیل مفاعیل مفاعیل مفاعیل

~~(قها) مثمن10 مکفوف محذوف

~~مرا عشق دوتا کرد بهنکام جوانی

~~جرا بازنبرسی توزحالم جوندانی

~~مفاعیل مفاعیل مفاعیل فعولن

~~مثمن]1 مقبوض [ مکفوف] مقصور

~~مرا غم تو ای دوست زخان و مان برآورد

~~مرا فراقت ای ماه زمال وجان بر آورد

~~مفاعلن مفاعیل مفاعلن مفاعیل مفاعلن مفاعیل مفاعلن مفاعیل

~~مسدس مکفوف مقصور

~~85

~~1 - ذ - افزوده : مفاعلن مفعولنم فاعلن فعلن 2- در نسخه - ذ - بجای این یک سطر این عبارت

~~را بخط الحاقی دارد - در مصراع اول عین فاعلاتن را ساکن کردانیده است و مفعولن بجای آن نهاده

~~این مستبعد نیست زیرا که در بعضی بحور آمده است 3 - م - مفعولا ؟ 4- ذ حافروده : و

~~کفته شعر 5- ذ - افروده : مفعول فاعلات مفاهیل فاعلاتن مفعول فاعلات مفاهیل فاطلاین 6 - ذ -

~~افروده : شعر 7ذ - افزوده " مفعول فاعلاین (ظ فاعلات) مفاهیل فاعلاتن مفول فاعلاتن مفعول فاطلاتن

~~8 - در نسخه آ- ذه ع - ندارد 9 - ذ - هزج مشن مکفوف در عروض و ضرب. 10 - د -

~~فروده: هزج 11- ذ - افروده : مقصور

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_105.png)

~~بتا خیز(و) بیار آن می خوش جوی

~~همرنک پوذ باکل خود روی

~~مفاعیل

~~فاعیل

~~مفاعیل

~~مسدس مکفوف محذوف

~~سیه جشم و سیه زلف غلامی

~~ه کرد دلم را بسلامی

~~مفاعیل

~~مفلعیل ms094

~~فعولن

~~مفاعیل

~~فمعولن

~~مربع محذوف مکقوف

~~جرا باز نیائی

~~عذابم جه نمائه

~~مفاعیل فعولن

~~و مثمن اخرب

~~کر یار نکارینم در من نکرانستی

~~بار غم عشق او برمن نه کرانستی

~~مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن

~~" مثمن اخرب مکفوف سالم عروض و ضرب ،

~~ثآی کی جنان کوذک من کس بجهان بینذ

~~هم جابک وهم زیرک وهم نیکو وهم بخرذ

~~مفعول مفاعیل مفاعیل مفاعیلن

~~(قهأ) "مثمن اخرب مکفوف مقصور

~~ی ملک مهین رکن ترا کلک وزیرست

~~ککی کی فلک قدرت و ایام مسپرست

~~مفعول مفاعیل مفاعیل مفاعیل

~~مثمن اخرب مکفوف محذوف

~~ای ملک ترا عرصهآ عالم سر کوئی

~~وز ملک تو تاملک سلیمان سرموئی

~~مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن

~~" مسدس اخرب مقبوض صحیح عروض وضرب

~~دلدار ز حال من نمی برسذ

~~از آه سحر مکر نمی ترسذ

~~مفعول مفاعلن مفاعیلن

~~لا-ذ افرودهة هزع 7- م - خاهیان29 -د- هزم شن اغرب صدرین سالم ضربین

~~1-م- تو ه- ذ - هرج شن اخرب صدرین مککوف حشوین سالم ضربین 9 - ذ - هزج اخرب

~~کنوف مقصور انووی کوید 2- ذحسچاره 8 - ذ - افروفه : انوری کوید 9 -ذ- از

~~10- ذ - هزج مدس اخرب صدرین مقبوض حشوین سالم ضربین

~~مفعول مفاعلن مفاعیلن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_106.png)

~~مسدس آخرم اشتر صحیح ضرب و عروض *

~~لدارم حال من نمی داند

~~وز رویم قصه بر نمی خواند

~~مفعولن فاعلن مفاعیلن

~~مفعولن

~~فاعلن مفاعیلن

~~مسدس اخرب مقبوض محذوف ،

~~ای جان و جهان من کجائی

~~وی راحت جان من کجائی

~~مفعول

~~مفاعلن فعولن

~~مفعول

~~مفاعلن فعولن

~~مسدس اخرب مکفوف محذوف "

~~سروست بر و ماه منقش

~~ماهست برو مشک معقد

~~مفعول مفاعیل فعولن

~~مسدس اخرب مقبوض مسبغ ،(282)

~~نرکس ز نشاط ماه فروردین

~~مر دست نهاذ ساغر زوین

~~مفعول مفاعلن مفاعیلان

~~ربع اخرب

~~ی شمع همه لشکر

~~شاذشت بتو جاکر

~~مفعول

~~مفاعیلن

~~مفعول

~~مفاعیلن

~~ربع مقصور

~~من بی ms095 تو چنین زار

~~او از دور همی خند

~~مفعول

~~مفاعیل

~~مر بع محذوف

~~یا جانا کجایی

~~جرا زی ما نیایی

~~مفاعیلن فعولن

~~1- ذ - هزج مسدس اخرم صدرین اشتر حشوین سالم ضربین2 - ذ - هزج مسدس اخرب صدرین

~~مقیوض حشوین محذوف ضربین 3- م - مفعولن ؟ 4 - ذ - هزج اخرب صدرین مکفوف حشوین

~~معنوف ضریین انوری کوید 5 - ذحهزج اغرب صدرین مقبوض حشوین مسبغ ضربین 6- ذ-

~~افزوده : هزج 7- نسخه ذ با نسخ دیکر در تقدیم و تأخیر امثله متفاوت است 8- ذ - اخروده :

~~اخرب 9- ذ - مفاعیلن در هردو موضع - ودر حاشیه به (مقعول و مفاعیل) تصحیع شده 10 - م .

~~چرا زی می نعالآی

~~مفاعیلن فعولن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_107.png)

~~و در بحر هزج معاقبتست میان یا و نون مفاعیلن [و البته نشایذ کی یا و

~~کون هردو بیفکنند از بهر آنک مفاعل بماند بضم لام و بعد ازو مفا می آیذجهار متحرک

~~متوالی بدیذ آیذ و بیش ازین کفته ایم کی فاصلهآ کبری جز از مستفعلن نخیزذ ، و

~~همجنین معاقبتست میان نون مفاعیلن و میم مفاعیلن کی از بس آن آیذ از بهر آنک اکر

~~از مفاعیلن اول نون بیفتد و از مفاعیلن دوم میم بیفتد مفاعیل فاعیلن بماند و آن بحر

~~طویل باشد بر وزن فعولن مفاعیلن و بیش ازین کفته ایم در بحر طویل شعر بارسی

~~خوش نیایذ ، و در مسدس اخرب این بحر مراقبتست میان یا و نون مفاعیلن وبعد از

~~مفعول مفاعلن آیذ(قه.4) بسقوط یا (و) یا مفاعیل بسقوط نون و مفاعیلن صحیح بعد

~~از مفعول نیایذ الأکی بعد از جزو صحیح اخربی دیکر آیذ جنانک مفعول مفاعیلن

~~مفعول مفاعیلن و ابن نتواند بوذ الا مثمن یا مربع ، و همجنین مراقبتست میان نون

~~مفاعیلن اول و میم مفاعیلن کی از بس آن آیذ در هزج اخرم [و] بهیج حال بعد از

~~مفعولن باثبات نون مفاعیلن نیایذ باثبات میم و بعد از جزو اخرم یا جزوی اخرم آید

~~یا جزوی اخرب یا جزوی ms096 اشتر، وضروب هزج متبدل نشود مکر فعولن کو بجای

~~مفعولن شایذ کی هردو از قوافی متواترند و در وزن دوییتی فعول بجای فاع شایدکی

~~هردو از قوافی مترادفند

~~صل

~~و یکی از متقدمان شعراه عجم و بندارم روذکی والله اعلم ، از نوع اخرم و

~~اخرب این بحر وزنی تخریج کرده است کی آنرا وزن رباعی خوانند ، و الحق وزنی

~~مقبول و شعری مستلد و معلبوعست و ازین جهت اغلاب نفوس نفیس را بذان رغبتست

~~و بیشتر طباع سلیم را بذان میل، و کویند سبب استخراج این وزن آن بوذه است کی روزی

~~ز ایام اعیاد بر سبیل تماشا در بعض از متنزهات غزنین [بر] می کشت [ و بهر

~~وع از اجناس مردم بر میکذشت و] طایفهی اهل (قو4) طبع را دیذ کرد ملعبهآ جمعی

~~وددن ایستاذه و دیده بنظارهآ کوز بازی کوذکی نهاذه ازانجا کی شطارت جوانان

~~-8

~~1- ذ اغروده: که 2- م - نیفکنند ؟ 2 - ذ_ افروده، اید 1- ذ- افزوده، و 5- م -

~~جای یا- با در هر سه موضع 6- ذ - و رودکی از مقدمان شعرای

~~-م - وزن

~~8- ذ- بضی 9-م - لبه 10_ذ برامده 11_ذ - کودکان -م - کودک

~~12- شطارت

~~شوخی و بیباکی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_108.png)

~~شاعر و بطالت شاعران شاطر باشد قدم هر نهاذ و سر بمیان ایشان بر آورد

~~کوذکی

~~دیذ ده پانزده ساله بازلف و عارضی جون سنبل بیرامن لاه

~~بقد جو سرو بلند و برخ جو بدر منیر

~~بخلق روح مجیم بعلق مشک و عبیر

~~منظری دلکشای و مخبری جان فزای کفتاری ملیح و زبانی فصیح طبعی موزون

~~و حرکاتی مطبوع مردم " درجمال و کمالش ، حیران مانده و او بلطف طبع آن نقش

~~باز خوانده بهر کرشمه صد دل می خست و بهر نکته ده بذله در می نشاتد بشیوه

~~ری جان شکری می کرد و در کوز بازی اسجاع متوازن و متوازی می کفت هر آمذ

~~و10] شذ تمایلی می کرد و در کفت [(و)]11 شنوذ شمایلی می نموذ کردکانی جند ms097

~~از کف بکوی می انداخت و در خفض ورفع خوذ را از اشارات مردم غافل می ساخت

~~شاعر در آن لباقت 14 خلق وذلاقت 15 نطق حیران مانده و انکشت تعجب دردندان

~~کرفته بر آن تناسب اعضا آفرین و تحسین می کرد و برآن صورت زیبا معو ذتین16 و

~~یسین می خواند ، تا یکباری در انداختن کردکانی11 از کو کوز بیرون افتاذ و

~~فهقری 0

~~هم بجایکاه باز غلطید کوذک از سر ذکای (قو2) طبع و صفای قریحت

~~کفت

~~غلتان غلتان همی روذ تا بن کو

~~شاعر13 را این کلمات وزنی مقبول و نظمی مطبوع آمذ 12 بقوانین عروض

~~مراجعت 22 کرد، و آنرا از مفترعات 11 بحر هزج بیرون آورد و بواسطه آن کوذک

~~برین شعرشعور یافت ، و از عظم 15 محل و لطف موقع آن بنزدیک او در نظم هر قطعه

~~بر هو بیت اقتصار

~~کرد بیتی مصرع وبیتی مقفی ، (و) بحکم آنک منشد و منشی و

~~بادی وبانی

~~آنوزن "کوذکی بوذ نیک 11، موزون و دلبر و [جوانی] سخت کازه

~~-8

~~1=م= افزوده: و

~~2-م - و عارض 2 - ذ - افروده ، میاد و 4-ذح افروده : بیت

~~5-م- و حرکات 9- ذ - در کمال جبالش 7- ذ - بدره * 8-م - در مینگاه

~~9

~~5 - جان سیری ؟ 10- آ، ذ، م0ع - درآمد شد (بدون اقحام الواو بینهما -)

~~11-آ

~~4- کفت شنود بدون واو 12_م- شمائل ؟ 12_ذ رودکی 14 - م - لیاقت - ولباقت ببای

~~موخده زیرکی ومهارت وچرب زبانی است

~~15م- ولاقت * وذلافت بیعنی نصاحت وتیززبانی است

~~1- موذتین ده صوره آخر قرآنست

~~1- ذ حیک چیذ

~~8-م - و

~~قصقرقه

~~نوهی از باز گشتن است 19- ذ -اخرودم بلغلتیدن جوز تمایل کنان کفت مصرع 20 - ذاغرودمة

~~مفسولن فاعلن مفاعیل فل 28- ذ- نیود 22- م = مزاحتها. 23- ذح مفرعات 29ح

~~- وان عظم

~~20=م- اختیار

~~م - و مانی ؟ 27- ذ - کودک بود و او نیک

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_109.png)

~~وتر 1 آنزا ترانه نام نهاذ ومایه فتنهی بزرک را سر بجهان در داذ و همانا طالع ابداء

~~ین وزن برج میزان بوذه است ms098 ماه وزهره وعطاردهر وسطالسما، 2 افتاب و مشتری از

~~عثلیث ناظر،2 زحل و مریخ از تسدیس متصل ، کی خاص وعام3 مفتون این 4 نوع شذه اند

~~عالم و عامی مشعوف این شعر کشته زاهد و فاسق را در آن نصیب9 صالح وطالح (را)

~~پذان رغبت کژ طبعانی کی نظم از شر نشناسند و از وزن و ضرب خبر ندارند ببهانهآ

~~ترانهآ در رقص آیند مرده دلانی که میان لحن موسیقار2 و نهیق حمار 7 فرق نکنند و

~~از لذت بانک جنک بهزار فرسنک ( دور2) باشند بر دوبیتی جان بدهند ، بسا دختر

~~خانه کی (أه4) برهوس ترانه درو دیوار خانهآ عصمت "خوذدر هم شکست10، بساستی11

~~کی بر عشق2 دو بیتی تار و بوذ بیراهن عفت خویش برهم کسست11 و بحقیقت هیج

~~وزن از اوزان مبتدع و اشعار مخترع " کی بعد از خلیل19" احداث کرده اند بدل نزدیکتر

~~و دو طبع اویزنده تر ازین نیست، و بحکم آنک ارباب10 صناعت موسیقی برین وزن

~~الحان شریف ساخته اند و طرق لطیف تالیف کرده 16 و عادت جنان رفته است کی هرجه

~~از آن جنس برابیات تازی سازند 17 آنرا قؤل خوانند ، و هرجه بر مقطعات بارسی

~~ماشد آنرا غزل خوانند ، اهل 16 دانش ملحونات این10 وزن را ترانه [ نام کردند

~~و شعر مجرد آنرا دو بیتی "خواندند، برای آنک 11" بناه آن بر دو بیت بیش نیست

~~و مستعربه آنرا رباعی خوانند11 ازبهر آنک بحر هزج دراشعار عرب12 مر بع الاجزا

~~آمنه 4

~~است]بس هر بیت ازین وزن دو بیت عربو باشد ، لکن بحکم آنک زحافی

~~کی درین وزن مستعمل است در اشعار عرب نبوذه است1 در قدیم برین وزن شعرتازی

~~نکفته اقد واکنون محدثان 11 ارباب طبع بر آن اقبالی

~~تمام کرده اند و رباعیات

~~تازی در همه بلاد عرب شایع و (اد4) متداول کشته است [ وجون این مقدمات معلوم

~~85

~~1= ذ - اقرودهة بود

~~1- ذ - افروده" و 2- ذ - اغروده: بدین سان ms099

~~محل

~~5- ذ- افروده، و 6- م - موسبقیقاره 7- نهیق حیار - باگ و آواز خر

~~-آ،م0ع

~~ندارد 9- م - هوحی؟

~~1- ذ- خودرا درهم شکته 11- م- سی1 12_ ذ برهوس

~~12حذ کسته 19- ذ- که پیش از خلیل وبعد از او

~~-م - ارتابا

~~16- ذح افروده"

~~ند 17- ذ - بیارند 19_ ذ - فارسی

~~19- ذ - برای آن اهل

~~2-م - آد

~~و- نلم کردند چون 22- ذ - خواندند

~~2- ذ_ تازی

~~2- ذ - آید 25-م - زحاف

~~2- ذ - محدثات

~~27 - م - اقبال

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_110.png)

~~شد بدانک ابتداء مصاریع دوبیتی یا مفعول باشد کی آنرا اخرب خوانند یا مفعولن

~~باشد کی آنرا اخرم کویند " و جون جزو" صدر مفعول بوذ جزو دوم مفاعیلن سالم

~~ایذ یا مفاعلن مقبوض یامفاعیل مکفوف و جون جزوصدر مفعولن باشد جزودوم مفعولن

~~یذیا مفعول یا فاعلن 1 کی آنرا اشترخوانند و جون جزو دوم مفاعیلن آیذ یامفعولن

~~باشد جزو سوم مفعولن آیذ یا مفعول وجون جزو دوم مفاعلن یا فاعلن یا مفعول آیذ

~~جزو سوم مفاعیلن آیذ یا مفاعیل و قافیت مفاعیلن و مفعولن فع آیذ کی آنرا ابتر

~~خوانند یا فاع آیذکی آنرا ازل کویند و قافیت مفاعیل و مفعول فعول آیذ کی آنرااهتم

~~خوانند یا فعل (کی) آنرا مجبوب کویند ، بس از احیفی کی خاص بذین وزن

~~تعلق دارذ جهارست هتم و زلل و جب و بتر، و برین دو صدر و جهار قافیت اوزان

~~دوبیتی بیستا وجهار نوع شوذ دوازده برصدر اخرب و دوازده برصدراخرم) و خواجه

~~امام حسن قطان کی یکی از ایمهآ خراسان بوذه است مختصری در علم عروض ساخته

~~است و اوزان دوبیتی رابر(ه4) دوشجره نهاذه من درین تألیف همان صورت نقش

~~کردم و بر هرنوع مصراعی شعر نوشت واز احیف هریک باز نموذ تا بفهم نزدیکتر

~~باشد و مبتدی بر کیفیت 11 انشعاب آن زوذتر واقف شود 11 ان شا الله العزیز

~~وصورت آن 11 دو شجره اینست که براین دو صفحه

~~(است والله اعلم)]

~~86

~~=م - با مفعولن با فاعلن؟ 2-م - مفاعیلن ؟ 3- م- کویند 4 - م - مخبون ms100 خوانند

~~م- ازاحیف ؟ 6 - ذ - افزوده = یکی اخرب و یکی اخرم اماشجره اخرب که صدر آن مفعول

~~بود جزو دوم آن یامفاعیلن سالم بود یا مفاعلن مقبوض یا مفاعیل مکفوف ، و چون جزو دوم مفاعیلن

~~سالم بودجزو سوم مفعول اخرب یامفعولن مخنق بود ، واکر جزو دوم مه علن مقبوض یامفاعیل مکفوف

~~بود جزوسیم مفاعیلن سالم یا مفاعیل مکقوف آید ، و چون جزو سیم مفاعیلن سالم یامفعولن مخنق باشد

~~قافیت آن فاع ازل یافع ابتر باشد ، و اکر جزو سیم مفعول اخرب یامفاهیل مکفوف بود قافیهآ آن فعول

~~اهتمر یا فعل مجبوب آید ، اما شجره اخرم که صدر ان مفعولن بود جزو دوم آن یا مفعولن مخنق

~~بود یامفعول اخرب یافاعلن اشتر ، و چون جزو دوم مفعولن بود جزو سیم مفعولن مخنق آید یامفحول

~~اخرب، واکر جزو دوم مفعول اخرب ، یا فاعلن اشتر بود ، چزوسیم مفاعیلن سالم یا مفاعیل مکفوف

~~آید ، و اکر جزو صیم مفعولن مخنق یا مفاعیلن سالم بود ، قافیت آن فاع ازل یافح ابتر آید " و اکر

~~جزو سیم مفعول اخرب یا مفاعیل مکفوف آید قافیت آن ضول اهتم یاضل مجبوب آید ، والله اعلم یس

~~7- ذ افروده : دو شجره 8- ذ - شجره 9 ذ- نوشتم 10- ذ - نیودم 11_ذ - کیفیت

~~آن و انشعاب - م - کیفیتی انشعاب 12_ ذ - کردد

~~-م - این

~~10- ذ - افزوده

~~وشته میشود و هنه مهما نمودار

~~سع - ثبت کرده آمد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_111.png)

~~8

~~1

~~ممد

~~هرما

~~مفعول

~~اغرب

~~ه استانه مقد سهآ رضو

~~5

~~ی ومننناقایمولوی

~~لشنمنحوممدل وسراست

~~وم ملول

~~(ه4- سزاوهن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_112.png)

~~88

~~4

~~شر

~~اخره

~~5 م - مشو

~~5

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_113.png)

~~8

~~خره

~~ول - مفجولن

~~ایاره

~~دوهدا

~~علین

~~م

~~و

~~4

~~باره

~~وبروذ

~~عول

~~ناعلن

~~جبه

~~فم

~~وش

~~عبزل

~~فاره

~~ق-

~~ول

~~الک - مقهیولن

~~با

~~وواخم مطایق شخال

~~ای دکاء اللک

~~هر

~~5

~~6

~~5

~~فی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_114.png)

~~اخرب

~~# ~~ول

~~که

~~اسشو

~~فلعلن

~~ف

~~انی

~~فتمکه

~~مفجود

~~رافات

~~1

~~ضاعی

~~ملی

~~نوا

~~قالف

~~*

~~عشفو

~~ماعیل

~~490 ms101

~~احفمطابی خاقی دنو ل

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_115.png)

~~و ازین اوزان هرجه متناسب تر واسباب و اوتاد آن متعادلثر خوش آینده ثر

~~و هرجه اسباب آن بیشتر تقیلتر ، و فی الجمله اوزان شجره خرب مطبوع تر از

~~وزان شجرهآ خرم است برای آنک " در شجرهآ خرب ، اوتاد متعادل ترست و ثقیل

~~ترین اوزان شجرهآ خرب مفعول مفاعیلن مفعولن فع است از بهر آنک درین وزن

~~شش سبب متوالی است و ثقیل ترین اوزان شجرهآ خرم مفعولن مفعولن مفعولن فع است از

~~بهر آنکه جمله اسبابست و هر آینه در خلط این اجزا از دقیقهآ تناسب ارکانغ فل

~~نبایذ بوذ و وزنی خفیف (را) با وزنی ثقیل نبایذ آمیخت تا ناخوش آینده نبوذجنانک

~~کفته اند

~~فعر

~~کفتم کی دهان نداری ای مسکینک

~~کفتا دارم کفتم کو کفت اینک

~~مفعول مفاعلن مفاعیلن فع

~~مفعولن مفعولن مفعولن

~~و خفیف ترین اوزان شجرهآ خرب را با ثقیل ترین [اوزان] شجرهآ خرم

~~جمع کرده و جون لازمست کی بیت نخستین این وزن مصرع باشد نشایذ کی سه قافیت

~~ان متغیر شود یعنی فعل بجای فعول نشایذ وفاع بجای فع نشایذولکن فاع بجای

~~تعول باشد 10 از بهر آنک هر دو از قوافی مترادفت و فع و فعل اکر جه یکی

~~بتواتر [ ودیکری1

~~متدار کست بهم شاید و [در] مصراع سوم

~~ای آنرا خصی

~~می خوانند اکر تصریع نکاه ندارند فاع بجای فع و فعل بجای فعول 14 شایذ (ق15)

~~و بعضی شعرا برین وزن مقطعات 15 کفتهاند جنانک ابوطاهر خاتونی کفته است ،

~~شعر

~~استاذ مبر کمان کی دل ریش نیم

~~واز فعل تو و از16 توبذ اندیش نیم

~~در کیش تو آیین نکو کاری نیست

~~ایزذ داند کی من بران کیش نیم

~~91

~~-آ" ذ، م - و اوتاد آن - نسخه چایی (آن) ندارد 2- ذ - اخرب 2 - ذ - حروف شجره

~~اخرب را

~~9-ذ - اخرم

~~5 - آ،ه، م ، ذه افزروده : از بهر آنکه جمله اسباب است و نسخه ms102

~~جایی ندارد 6 -ذ- و وزد 7 - در نسخه چایی (شعر) ندارد در سایر نسخهست 8 - ذ - ومطبوه

~~9- درنسخه چایی (آن) ندارددر سایر نسخ هست 10-آ،ع، ذ ، م -شاید 11-آ،ه، ذ ، م-

~~ویکی

~~م= صیوم -ذه حیم

~~1- بر وزن وصن چه دراصل بععنی خصیه دور کرده باشد و

~~هون این هم بسب نبودد قافیه گویا عضو آخرش بریده است لهذا آنر اخصی نامند (شرح معیار الاشعارص

~~1- ذ - افروده، آورند 15_ ذ- قصیده 16- ذ - وز فعل تو من با تو

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_116.png)

~~باهمجوخوفی بوفمراخویشی وبس

~~کاهٔ‌ طبع خویش وا خویش نیم

~~در نیکی و هر بذی نیم همر تو

~~ب خار نیم ولیک با فیش نیم

~~کفتی کی جرا دوانی و باز بسی

~~وان بازبسم کی جون تو دربیش نیم

~~و فرخی قصیدهی کفته است بر وزن دو بیتی و جند جایکاه تصریع نکاه داشته

~~جنانک جند رباعی ازان برمی توان داشت و اؤل آن اینست1

~~سر وی کر سر و ماه دارذ بر سر

~~ماهی کر ماه مشک دارذ و عنبر

~~ماهت با مشک سیم دارذ هم بر

~~سروت همه را ز لاله دارذ زیور

~~شکر داری جنانک داری لؤلؤ

~~روزی بر من ببوسه باری شکر

~~یکجند ز داغ عشق زاری دیذم

~~زاری دیذم جنانک خواری بی مر

~~واما ابیات ثقیل "کی درین بحر قدما کفته اند 6:-

~~مثمن اشتر مقبوض

~~جرا همی نکارینم همیشه نزد من نایذ

~~مرا نبایذ زار نالیذن بدرد دل

~~مفاعلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

~~فاعلن مفاعیلن مفاعیلان مفاعیلن

~~مثمن اخرم

~~مرمارا نکارا داذ خواهی درد و بیماری

~~هم اکنون کردمان بایذ زکار عشق بیزاری

~~مفعولن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

~~مفاعیان مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

~~(لوا) مثمن مقبوض محذوف حشو

~~تروغ جام باذه بدآلت نور داذه

~~بلان شاه11 زاذه تراجو برده دارا

~~مفاعلن فعولن مفاعلن فعولن

~~مثمن اخرب اشتر محذوف

~~ای آنک بدو عارض جون ماه سمائی

~~بندهرا نوازش کن کربار12 خدائی

~~مفعول مفاعیلن مفعول فعولن

~~فاعلن مفاعیلن مفعول ms103 فعولن

~~4

~~1- ذه افروده: شعر 2حم - که 2-ذ - ماهی کز مشک ناب دارد چنبر 4 سذه م0ه-

~~صروت مه را

~~5- ذ- که قدما در بحر هزج کفهاند چندی بکویم

~~9-م= نیاید 7-ذه

~~اخوده : صدر 8 -م0ذ، آ، م - و تیماری 9 - ذ - کردمی 10 - ذ افروده : وعروض

~~ضرب 11- م حبدان 12م- یار

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_117.png)

~~مثین مقبوض مگفوف مقصور عروض محذوف ضرب

~~عمیشه شافمانا باش [(و)

~~بکام دوستان باش

~~مفاعلن

~~مفاعیل

~~مفاعلن

~~مفاعیل

~~و جاوذان جوان باش

~~مفاعلن

~~مفاعیل

~~عدوت خاگسا را

~~بفاطن

~~مثثمن اخرم الصحدرین

~~فعولن

~~بر فردوس رضوان کرنعرخسارت دلیلستی

~~مفعولن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

~~مردم را سوی نادیذه دیذن کی سبیلستی

~~مفعولن مفاعیلن

~~مفاعیلن مفاعیلن

~~مثمن اخرب مقبوض مکفوف سالم عروض و ضرب

~~آن سرو سهی که بار خرشید روان دارد همواره ستاره از دو جشم من روان دارذ

~~مفعول مفاعلن مفاعیل مفاعیلن

~~مثمن اخرب مسبغ

~~مفعول مفاعلن مفاعیلن9 مفاعیلن

~~ای من رهی ان دیدار کز حسرت او هموار

~~کبک دری از کهسارزی باختر7 آووداست

~~مفول مفاعیلان مفعول مفاعیلان مفعول مفاعیلان مفعول مفاعیلان

~~مشمن اخرم اخرب اشتر

~~کر دانی که من بی توتا جند بلادیدم

~~مفمولن1 مفاعیلنی مفعول مفاعیلن

~~سوی من کرائیدی جون بتوە کرائیدم

~~فاعلمن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن

~~مثمآن اخرب مقبوض مکفوف محذوف

~~غماز بمطبق 11

~~به و بدخواه بدوزخ

~~مفعوله مفاعیل1) (مفاعیل) فعولن

~~من با تونشسته روی برروی بهاده

~~مفعول مفاعلن مفاعیل فعولن

~~1-هرتتعذ - این مشال یسن از مثال اخرم السدرین واخرب مقبوض ات 2 - بدوده واو درتسلم نسخ

~~هسم - مناعیلنه 1- ذ- مغاط *- مقدار یکورق ازین موضح از نسضجایی ساقط شده اذح ایه

~~بر وهی 7- ذهم - زی ماحثر * - ذ- اغروده، حالم مروض وضرب9- ذ - ع - بیتیه

~~90- م -مضوله وآن سحواست و صیح مضولن احت 11- طبق

~~و کو بله هولنت

~~زندانی وا کویت که دوزیو ذمی ساته باوند 14- ذ - بارویه 13-

~~**م - (مظاعیلن)

~~للود و آن فظط است وننه - ذ - متاعیل ونسخه آح ملعیل مغی را نصارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_118.png)

~~مسدس مقبوض مسبغ

~~ی نامه آفتاب ms104 زی کیوان

~~هرام سخا و مشثری عنوان

~~مفعول مفاعلن مفاعیلان

~~مسدس اخرب مقبوض اخرم اهتم

~~جان ازطرب و دل از نشاط

~~لا بتوانی باز1 مدار

~~مفعول مفاعلن فعول

~~مفعولن مفعول فعول

~~مسدس مجبوب

~~از ادمیان همچون پری

~~چون بر کذری دل می بری

~~مفعول

~~مفاعیلن فعل

~~مفعول مفاعیلن1

~~فعل

~~مربع اشتر مقبوض عروض ابتر ضرب

~~کر بخواهدی بیا

~~یدی پیشش خور

~~فاعلن

~~مفاعلن

~~مفاعیلن

~~و موجب ناخوشی این اوزان اختلاف نظم اجزاست و عدم تناسب ارکان9 و

~~بندار رازی را این اختلاف بسیارافتاده است لاجرم الفاظ عذب و معانی لطیف خویش

~~را باوزان مستهجن و ازاحیف مختلف نامطبوع کردانیده است چنانکه کفته است

~~شعر)

~~مشکین کلکی سروین بالائی

~~رادو1 چشم شهلا و چه شهلائی

~~مفعول

~~مفاعیلن مفعولن

~~فاعلن

~~مفاعیل

~~مفاعیلن

~~4

~~مذح افروده : اخرب 2- م - تابنوازی باز 2 - درنسخه آه ه" م - (مفعول مفعول فعل)

~~دارد وصحیح چنانکه از تقطیع مصراع و کلمات اخرب و اهتم معلوم میشود مفعولن مفعول تول

~~است که مطابق بانسخه - ذ- نیز میباشد *- ذ - کر 5 -م - دل بری 6-م- مفاعیل جای

~~مفاهیلن واکربیت (دل بیری) باشد چنانک در نسخه م است تقطیع آن بر مفاهیل نیز صحیح هت

~~7- در حاشیه نسخه - ذ - اغروده کر بخواهدی بیایدی پیشش خوریک مصراع مشن الاجراء است واکر

~~مربع باشد کلیه بیایدی بدونیه باشد هر نیمه در مصراهی

~~8- ذ در حاشیه افروده : که کفتم

~~* در این بحور قدما شعر کفته اند و این اشعار ایشاد است این زمان مهجور الاستعال است .

~~56م - ندارد

~~1م - داد و چشم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_119.png)

~~و در این شعر خرب وشتر بهم جمع کرده است و (چنانکه 1) کفته است

~~شعر)

~~دیم من ودیم دوست ان اشایه این اج درد

~~مفعول مفاعلن مفاعلن مفاعیلان مفعول مفاعیلن مفعوان مفاعیلان

~~چونان کل دودیمه نیمی سرخ ونیمی زرد

~~و در این شعر خرب وقبض و تخنیق و اشباع* جمع کرده است

~~و چنانکه کفته است

~~شعر2)

~~یا خو ms105 نکوئی که منی را

~~ولم واتو دوا اواح یاسه.

~~مفعول مفاعیل فعولن

~~مفعولن مفاعیلن فعولن

~~و در این بیت کف و خرم و خرب و حذف آورده است پیش از این کفته ایم

~~له در این بحر مراقبت است میان نون جزو اخرم و میم مفاعیلن که از پس آن آید و

~~نشاید که یس 13 از مفعولن مفاعیلن آید و در این شعر مراقبت بجای نیاورده استا

~~جزو اخرم راباجز وسالم بهم آورده است لاجرم ناخوش و بی ذوق آمده است [(والله اعلم)

~~وو2) بحر رجر

~~جزای آن جهار بار مستفعلن مستفعلن است و از احیفی14 که درین بحرافتد بنج است.

~~خبن ، و طی ، و قطع ، و اذالت ، و ترفیل ،

~~و اجزائی کی ارین از احیف خیزد هفت است

~~مفاعلن مفتعلن مفعولن مستفعلان

~~مفتعلان

~~مفاعلان مستفعلاتن5

~~مخبون مطوی مقطوع مذال

~~مطوی مذال مخبون مذال مرآقل

~~ابیات سوالم 16 آن ، بیت مثمن

~~ای ساربان منزل مکن جزبردیار یارمن

~~تایک زمان راری کنم بر ربع و اطلال و دمن

~~مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن

~~9

~~1- ذ - ودیکر کفتهاست 2 - آ -60_م- ندارد 2 - آن استانه اراح درد 9 - م- چون نان

~~*ذح روبه

~~6- ذ_ مفاعیلاد ؟ 7 - ذ مفعول مفاعیلن

~~=ذ ، م - اسباغ

~~9- م تایاخو -ذ - که چی راتو

~~ذح

~~*ه باشد م - بوکم و اتودما

~~واج باشد 11- ذ - مضولن و آن سهو است

~~-آ،ه - ضول و آد نیز سهو است

~~11- ذهم- ه بجد 14_ آ، ذ، م مع - واز احیفی ونسخه مطبوه "وزحاف 1-0- مفتلاتن

~~1-ذ- حالم 17- م- در دیار

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_120.png)

~~بیت مسئس 1 کی آنرا حجزو خوانند

~~دل جر کرفت از من بتم یکبارگی

~~جاویذماندم من درین بیجارکی

~~مستفعلن مستفعلن مستفعلن

~~مستفعلن مستفعلن مستفطن

~~بیت مربع کی آنرا مشطور خوانند

~~ای بهتر از هر داوری ، بکشای کارم را دری

~~مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن

~~مسدس مقطوع

~~عاشق شذم بر دلبری عیاری

~~کرلبی سیمین بری خون خواری

~~مستفعلن مستفعلن مفعولن

~~مز ms106 احفات آن ، بیت مثمن مطوی

~~دست کسی بر برسذ بشاخ هویت تو

~~قارک انیت او ز بیخ و بن برنکنی

~~مقتعلن مفتعلن مفاعلن مفتعلن

~~مفتعلن مفتعلن مفاعلن مفتعلن

~~بیت مثمن مخبون (قو2)

~~بیام کردست بمن بلهوسی طنطننی

~~کی توبمدح ملکان نه ازقیاس جومنی

~~مفاعلن مفتعلن مفتحل مفتعلن

~~مفاعلن مقتعلن مفاعلن مفتعلن

~~" مثقن مطوی مخبون

~~بر شوم از نشاط دلوقت سحر بمنظره

~~بشت بسوی در کنم روی بسوی بنجره

~~مفتعلن مفاعلن مقتعلن مفاعلن

~~مفتعلن مقاعلن مقتملن خاعلن

~~و بایذکی در خبن و طی تناسب اجزا رعایت کنند تا مصاریع مختلف نیایذ "و

~~فوق * شعر مغتل نکردو * جنانک کفتهاند 10"

~~بس چوتوئی نکار من وز دوجهان بیزارم

~~بکارمن کن نظری وکرنه دل بردارم

~~مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفعولن

~~مفاعلن مفتعلین مفاعمن مقعون

~~1- ذ - اغزوده: صالم 2- ممی ا- ذپرلین *- د ساغروده : مخمون

~~حقرایعه

~~مفتعلن) دارد و صحیح مفاعلن باست 9 - ذ - اقروده " مطوی

~~حد - تا صدن

~~8- ذ_ ییت مشن مطوی صدرین و منبود ضرچن 9 سذ - افروم ، بینی جزوی هیکر غاسه عیای

~~هردو نیارند تاذوق10- ذ - چنانکه متکلفی کفت است شعر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_121.png)

~~مسدس مطوی مقطوع

~~این دل من هست بدرد ارزانی

~~نکند

~~باردکر

~~نادانی

~~مفتعلن

~~مقتعلن

~~مفعولن

~~مفتعلن

~~مفعولن

~~مسدس مضبوا

~~کنون کی کردذ از بهار خوش هوا

~~لمزون شود بهر هل اندرون هوی

~~مفاعلن

~~حفاعلن

~~مفاعلن

~~عفاعلن

~~مفاعلن

~~مطوی مخبون

~~بر من خسته جان مکن [جنین]ستم

~~مفتعلن

~~ین هلم از بی تو شد جنین بغم

~~مفاعلن

~~لفاعلن

~~مفتعلن

~~مفاعلن

~~فاعلن

~~مربع مطویآ [مقطوع

~~عالیه زلفی و برخ

~~سرختر از کلناری

~~مفتعلن

~~مفعولن

~~(1) وضروب " رجز اکر مستفعلن باشد یا ، مفعولن متبدل نشوذاما مفاعلن

~~بجای مفتعلن شایذو همجنین در اعاریض [ مستفعلن] متبدل نشوذ

~~و از ابیات قدما] ، مسئس مقطوع ضرب

~~دلبربتی

~~شگرلبی سیمین بری

~~ممدا همی خواهذ دلم بربوذن

~~مستفلن مستفعلن مستفعلن

~~مستفعلن متفعلن مفعولن

~~مسدس مذال

~~هجران او چانم بتیر غم بخست

~~بر من در آرامش و شاذی ms107 ببست

~~مستفعلن مستفعلن حستفعلان

~~مستفملن مستفعلن مستفعلان

~~و مسدس مطوی مذال "

~~تا غمت اندر دل من کشت بدیذ

~~شی مرا با لب بر خنده تدچذ

~~مفتعلن مفتعلن مفتعلان

~~مفاعلن مفتعلن مفتعلان

~~-9

~~1- ن = نیست ؟ 2 - تعام نسخ السجم مفاعلن است و آن سهو است وصحیع مفتعلن است جنانک

~~و نخه میزلن للاوزان است 2 - ذ - اصل متن کتاب (هوا) بوده و بعد بخط الحاقی (هوسم)

~~ومه حذ مم طوی صدرمغبود عروض 5 - ذهم - بر من وخحبان من مکن ستم

~~6- دونته آ( مقطوه) نسارد و- ذ- اخروده : ضرب 4-م - مفطن " ه حذ- وجروه

~~مصتفکن بلاعد

~~ه حف حطوی مفود لبتنا منال هروض وخرب

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_122.png)

~~مخبون مذال

~~عاشق شذن جز بتو بر غرامتست

~~هرجند بر من ز غمتا قیامتست

~~مستفعلن مفتعلن مفاعلان

~~مخبون مذال عروض ،

~~جنانک بخل تو ز تو مبعدا

~~زمین مبعد نبوذ از آسمان

~~مفاعلن مفتعان مفاعلان

~~مفاعلن مفتعلن مفاعلن

~~و شایذ کی نون را از لفظ ساقط کردانند و عروض را مخبون غیر مذال داند

~~" مسدس مرقل "

~~ای لعبتی کز لعبتان مختار کشتی

~~باز ز خوبی فتنهٔ‌ بازار کشتی

~~مستفعلن مستفعلن مستفعلاتن

~~مفتعلن مستفعلن مستفعلاتن

~~(4) مربع مرقل

~~من ذره ام تو آفتابی

~~بی تو مرا زنده نبینذ

~~مستفعلن مستفعلاتن

~~و بیش ازین کفته ایم که بعضی عروضیان کران جان بر ترفیل سا کنی زیادت

~~کردهاند و آنرا تطویل نام نهاذه و آن [ ضرب] را مطول خوانند جنانک کفته اند.

~~مشتاب جندین ای بری زاذ

~~بر کشتن عاشق ببیداذ

~~مستفعلاتان

~~مستفعلن

~~و این بیت مسدس است و (ضرب) وعروضش احذمقصورست یعنی وتد مستفعلن

~~انداختهاند آنکه سبب را قصر کرده مست بمانده فاع بجای آن بنهاذند و تقطیع [این

~~بیتجنین است

~~مستفعلن مستفعلن فاع

~~ی4-

~~1- ذ - سالم صدرین مطوی حشوین مخبون مذال ضربین

~~-م مفتلان؟ 2 - ذ - مخبود

~~صدوین مطوی حشوین مضبون مذال هروض مضبون ضرب

~~1- ذ- مسدس مرثل مطوی ابتدا ms108

~~5-م - نبینند 6- ذ افروده، شعر

~~8

~~و0م-

~~ذهمتف : 9ذ- جاشه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_123.png)

~~اجزا آن " جهار بار فاعلاتن فاعلاتن ، است و زحافی گی درین بحر افتد جهارده

~~است کف، "وخین وشگل، وقضر، وحنف، و صلم، و تشعیث، و جغف، و اسباغ، و ربع و معاقبت، و صدر

~~ومجر ، وطرقان" و اجزاء " منشعبهآ (ان) سیزده است1"

~~فاعلات فعلاتن فعلات

~~فاعلان

~~فاعلن

~~فعلن

~~مکفوف مخبون مشکول

~~مقصور محذوف مخبون محذوف

~~ن(فعلان) فعلآن

~~فعل

~~فاع

~~مفعولن

~~اصلم (اصلم مسبغ) مخبون مقصور

~~مربوع مجحوف[مجحوف مسبغ] مشعت

~~ابیات سالم ان ، بیت [ مثمن] صحیح ضرب وعروض(4560)

~~از در بوشیذ کیتی تازه و رنکین قبایی

~~عالمی را کرد مشکین بوی زلف آشنایی

~~فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلا تن

~~فاعلائن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن

~~بیت مسدس

~~ای نکارین روی دلبر زان مایی

~~فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن

~~رخ مکن بنهان جو اندر جان مایی

~~فاعلاتن

~~فاعلاتن فاعلاتن

~~بیت مربع

~~من همیشه مستمندم

~~وز غم عشقت نژندم

~~فاعلاتن

~~بیت مثمن مقصور

~~ای باستحقاق شاه شرع را قایم مقام

~~وز قدیم الدهردنیا بیشوای خاص وعام

~~فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلان

~~فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلانا

~~بیت] مثمن محذوف

~~-98

~~حر رمل

~~1- ذ - هشت بار فاعلاتن 2 - کلیه واوهای عاطفه (از خبن تاطرفان) از نسخه - ذ- افتاده است

~~2- ذ - منشعب آن پانزده است 2- م - منشعبه سیزده است 4- م - اصلم ؟ 5 - م - اصلم

~~سیغ؟ 6 - درحاشیه نسخه ذ - دوجزء دیکر " (فاعلییان مسبغ) وفعلییان مخبون مسبن) افروده است

~~و احتمال قوی است که این دو جزه از اصل نسخه نبوده و کاتب از خود افروده است هر چند در

~~معیار الاشار این دو جزو را از متفرعات فاعلاتن در این بحردانسته است 7- ذح افروده : سالم

~~8- ذ شرق 9ذ- شاهان

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_124.png)

~~حبذا بز می کزوهر دم دگر کون زیوری

~~اسمانا بر عالمی بندذ زمین بر کشورمی

~~فاعلاتن فاعلاین فاعلاتن فاعلن

~~لاعلایة فاعلاتن فاطاتن فاعلن

~~میس مقصور

~~ی بکوهر تا بآدم باذشاه

~~در بنایه اعتقادت ملک شاه

~~فلعلاتن فاعلاتن ms109 فاعلان

~~فاعلاتن فاعلاتن فاعلان

~~مزاحفات (آن2) ، مثن مخبون محذوف اصلم ضرب

~~جرم خرشید جو اوحوت در آیذبحمل

~~اشهب روز کند ادهم شب وا اوجل

~~(فاطلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن)

~~(فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن)

~~(1) وقوافی رمل آنج فاعلاتن وفاعلن باشد متبدل نشوذ ، و فعلن و فع لن بهم

~~شاید ، و هو اعاریض فاعلن و فاعلان بهم شایذ ، و معاقبتست درین بحر میان نون

~~فاعلاتن والف فاعلاتن کی بیش ازو باشذ

~~بیت مشکول

~~دل من بیرد ترکی کی دلی جوسنک دارذ

~~ز غمش جو نای نالم جوبجنک جنک هارذ

~~فعلات فلعلاتن فعلات فاعلاتن

~~فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن

~~درین بیت صدرست و طرفان از بهر آنک از فاعلاتن اول نون انداخته است

~~بمعاقبت الف فاعلاتن هوم و از دوطرف فاعلاتن سوم و هفتم الف و نون انداخته است

~~بمعاقبت نون ماقبل والف ما بعد آن

~~بیت صدس مخبون اصلم

~~دلم ای دوست تو داری دانی

~~جان ببر نیز نمی

~~نتوانی

~~فعلاتن

~~فلاتن

~~فاعلاتن

~~فعلاتن

~~م لن

~~و دریزییت عجزست از بهر آنک از فاعلاتن دوم وبنجم الف انداخته است

~~بمعاقبت نون فاعلاتن اول و جهارم و[ حذف الف] فاعلاتن اول بی معاقبتست برای

~~انک از بیشی میج نیستا کی معاقب آن باشد

~~-در نسخه - آ (ظطن) دارد و آن ظط است 2- ذ- مراسنات رمل *ییت شمن

~~حوین مخبون حنوف هروض ضرب اصلم 3 - از نسخه - آساقط شده 4 - ذ- اثروده ، واحا

~~*حة-انرو، وهرضروب 6- ذ= المروفه : سالم ضربین *- ذ- افروه: اما ا صر

~~جحارهآ نه حاقبه اساخته است 4- ذح افووده: عرو

~~وضرب انودی گوید 9-3- بر

~~10- ذ- از برای آنکه 11- ذ - معاقبت بان

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_125.png)

~~بیت] مسئس [ مخبون] مقصور

~~ای بسردل بنه و بوسهبیار

~~ین همه جنک و درشتی بجه کار

~~فاعلاتن فعلاتن فعلان

~~فهأ) مسلس مخبون اصلم مسبغ عروض مقصور ضرب

~~ای بشاهی زهمه شاهان فرد

~~مشتری طلعت [و] مربخ نبرد

~~فعلاتن

~~فعلان

~~اعلاتن

~~فعلاتن

~~فعلان

~~بیت]مربع مخبون

~~دلم آواره تو کردی

~~خرذم باک تو ms110 بردی

~~فعلاتن

~~ابیات قدیم تقیل ، [ بیت] مثمن مشعت مجحوف ، مسعود سعدراست

~~راست کن طارم و آراسته کن کلشن

~~زه کن جانها جانا بمی روشن

~~فاعلاتن فعلاتن فعلاتن

~~فع

~~ماعلاتن مفعولن فعلاتن فع

~~و بیش ازین کفته ایم کی همجنانک در اشعار عرب سببی خفیف بر و تد افزایند

~~و آنرا (ترفیل) خوانند بعضی عروضیان عجم سببی بر سبب آخر جزو افزوده اید

~~و آنرا توسیع نام نهاذه و بذین سبب این بیت را کی مثمن آورده ایم (ایشان) مستس

~~دانند و تقطیع آن برین وجه کنند

~~راست کن طارم و آراسته کن کلشن

~~ازه کن جانها جانا بمی روشن

~~فاعلاتن فعلاتن

~~فعلییاتن

~~ماعلاتن مفعولن

~~فعلییائن

~~و این ضرب را موسع خوانند

~~101

~~-5 بت

~~2- ذ - افروده : انوری کوید این مثال در نسخه - ذ- قبل از مثالییش اصد

~~-*- یلدشاهی 4- ذ- اغروده ، مخبون 9- م - محجوب - ذ- افروده ، ضریین

~~6

~~ذ- مسعود سعد سلیان کوید و در این نسخه پس از این بیت بلا فاصله بیت (زینهار الخ) را ذکر

~~یکند 2- ذ_ افرایند 8 - طارم بر وزن آدم خانه ایت که از چوب سازند و بعنی گنبد

~~بز آمه است ونیز مسجری را کویند که از چوب سازند 9- م - ضلهان" 10_ ذ - افوده،

~~و متحرکی ودوساکن برسبب آخرین افرایند و آنرا تضفیت خوایند پس این دویدرامدس کردانند

~~تقطیم یت اول براطاتن فلاتن ضلیتاتن (ظ ضلبیاتن) کنند و تقطبع بیت دوم بر ظاطاتن فاطلاتن

~~ظطیاطن کنند و یشطاول را موسع خوانند ویت دوم را مضفی واصل آن از ضفواست بسنی تسام هدن و

~~وع ضلف زوهی تلم دامن باشد و ایشاد از این اصل تضبلی بیرون آورده اند و بدین زحاف

~~لاخوش نصاده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_126.png)

~~بیت مثمن مجحوف مسبغ

~~زینهار ای دل برنده ترکک من زوذ

~~باذه بیش آور کی غم را (باذه) دانم سوذ

~~فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاع

~~و همجنین متحرکی و دو سا کن بر سبب فاعلاتن افزوذه اند ms111 و آنرا تضفیت نام

~~نهاذه و این بیت را مسدس نهند و تقطیع آن جنین کنند (ققا)

~~زینهار ای دل برنده ترکک من زوذ

~~باذه بیش آور کی غم را باذه دانم سوذ

~~فاعلاتن فاعلاتن

~~فاعلییاتان

~~فاعلاتن فاعلاتن فاعلییاتان

~~واین ضرب [(را)]2 مضفی خوانند ، واصل ان ازضفواست بمعنی تمام شذن

~~و درع ضاف زرهی تمام دامن باشد ، و ایشان ازین اصل تفعیلی بیرون آورده اند

~~و برین زحاف ناخوش نهاذه

~~مسدس مجحوف

~~14

~~من ترا ای بت خربذارم

~~ر تو مارا ناخریذاری

~~فاعلاتن فاعلاتن

~~2 واین بیت را مربع نهند بر فاعلییاتن وآنرا ضرب موسع کویند [جنانک] کفتیم2

~~* بیت مثمن مشعث اصلم مسبغ

~~سروست آن یا بالاماهست آن یاروی

~~زلفست آن یا جوکان خالست آن یاکوی

~~مفعولن مفعولن مفعولن فع لان

~~مثمن] مخبون مربوع

~~بت من کر بسزا حرمتا من داندی

~~نه مرا کهآ کندی خوار و کهی راندی

~~فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعل

~~فعلاتن فعلاتن فعلاتن فمل

~~و] مثله مقصور العروض

~~خرذش بایذازین بیش کی بس بی خرذست

~~نکشد عاشق

~~ج خرذ دارذی

~~حرس صرین فعلاتن فعلان

~~فعلاتن

~~فعلاتن فعلاتن فعل

~~10

~~1- ذ- رمل مشمن مجحوف مسبغ معود حعد سلیان کوید2 - 1ا- بود 3 - اه م (را) نداره

~~=م = صافه؟

~~4 - م = و از ایشان ؟

~~6 - ذ- افزوده : و ایشان

~~1- م = فلییانن

~~8= تمام سطر میان از نسضه

~~افتاده 9- ذ مشن مشعه بتیامت 10- ذ- یارویش

~~11- ذه پاکویش 12- بجای فعلان درنسخه م ، آ- فاع است وآن غلط است ودر - ذ - مفولن

~~13- ذ - افزوده، واین ییت از هزج اخرم مخنق است واز رجز مقطوع واز منرح مقطوع مکشوف

~~1-م - خروش ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_127.png)

~~(قهأ) "مستس مکفوف مشعت 1"

~~نبری جوبین و میخ آهنین

~~عاشق مسکین جون بشکنذ این

~~فعلاتن فاعلات فاعلان

~~فاعلاتن

~~مفعولن فعلان

~~"مسدس مشکول مسبغ "

~~ای صنم نیز زمانکی وفا دار

~~مکذرتیز جنین براسب رهوار

~~فاعلاتن فعلات فاعلییان

~~فعلاتن فعلات فاعلییان

~~مسدس] مخبون محذوف عروض

~~بسر اکر5 تو بخواهی ms112 شفل ما

~~می بساریش همیذون بزمانی

~~فعلاتن

~~فعلاتن فاعلن

~~فاعلاتن فعلاتن

~~فعلاتن

~~و بسبب اختلاف اجزا از ابیات متقدم تقیل ترست و اکر9 کفتی شغل مارا بر

~~وزن فاعلاتن [ آمدی و] هم ناخوش بوذی بسبب عدم انتظام ارکان ،

~~و

~~مختلفه

~~و بحور آن [ جهار است] منسرح و مضارع و مقتضب و مجتث

~~حر منسرح

~~اجزاء آن از اصل مستفعلن مفعولات جهار بار مفتعلن ماعلات اند12 و ازا حیفی کی

~~درین بحر افتد بازده است طی ، وخبن ، وکف ، ووقف ، وقطع ، وگشف، وعذذ1 و رفع ، و

~~بدع ، و نخر ، و اسباغ ، و اجزاء منشعبه آن از اصل مستفعلن هفت است

~~مفتعلن مفاعلن

~~مفعولن

~~ع لن

~~فع لان فاعلن

~~مفعولان

~~مطوی

~~مخبون

~~مقطوع

~~احذ13 احذ مسبغ مرفوع

~~مقطوع مسبغ

~~(4آ) واز اصل مفعولات نه است :

~~10

~~1- ف مخبون مکفوف مشعد مقصور 2-م - بتیر 3- ذ- مخبون ابتدا مشکول حشوین مسغ ضرب

~~1-م - یسرک کر 5 - م - می نسازیش 9 - ذ - هم اکنود 7- ذ - افزدده ، و این بیت

~~-آ، ذ،هم - واکر - نسخه مطبومه" اکر

~~م - انظا

~~م10-ذ - افروده : است

~~1- ذ- افروده : اول 12-ذ- آید - آ- (اند) ندارد

~~192- م. مضولان؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_128.png)

~~مفاعیل

~~فعولان

~~فعولن

~~فاعلات

~~فلعلن

~~ان

~~مخبون مخبون موقوف مخبون مکشرف مطوی مطوی مکشوف *مطوی موقوف *

~~مفعول

~~رفوع مجدوع منحور

~~بیات آن ، " مثمن مطوی موقوف*

~~حیدر شرع و کرم بازو[و] احسان تست کین در روزی کشاد وان در خیبر شکست

~~مفتعلن

~~فاعلن مفتعلن فاعلان مفتعلن فاعلان مفتعلن فاعلان

~~مثمن] مطوی مخبون موقوف

~~شنو و نیکو شنو بغمت خنیا کران

~~بهلوانی سماع بخسروانی طریق

~~مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلان

~~مفاعلن فاعلان مفاعلن فاعلان

~~مثمن] مطوی مکشوف

~~ای بسر آخر بساز جاره ودرمان من

~~رحم کن ای دل ربای بردل وبرجان من

~~مفتعلن فاعلان مفتعلن فاعلن

~~مثمن] مطوی مخبون مکشوف (فه1)

~~کیست کی بیغام من بشهر شروان برذ

~~یک سخن از من بذان مرد سخن دان برذ

~~مفتعلن فاعلن مفاعلن فاعلن

~~مفتعلن فاعلان

~~مفتعلن فاعلن

~~و ms113 بعضی شاعران این شعر را مطوی بسیط بندارند و نجنانست از بهر آنک

~~فاعلان در بسیط نباشد

~~بیتمطوی موقوف عروض مکشوف ضرب

~~لیصنم خوب روی صابری لز من مجوی

~~باغم

~~عجران یار کس نکند صابری

~~مقتعلن فاعلان مفتعلن فاعلان مفتعلن فاعلان

~~مفتعلن فاعلن

~~-149

~~1- ذ - مقطوع ؟ 2- م -افزوده ، و 2 ذ - یفت مشن مطوی موقوف انوری کوبد * - ذ-

~~افروده ، ضربین 5 -م -یهلوانی ؟ 9-م - فاعلن 7- ذ - میر 8- وفیالاصل و-ا،

~~ع - ظطلات فی السواضع و غی نسنه (م) قاعلات فی الاول و هو سهو طاهر 9 - گویا حق با آنکس

~~احت که این شعر و همثال آن را از مطوی بسیط می شمرد و ماعراض مصنف غیرولارد است چه نون

~~* بنان * حرتقطیع ساقط ؟است کما قدم نظیره پس برغاطن تطیع میشود نه برغاطان 90 - هر این

~~قت نته ذبا نسعه حای ویکر در حسیم و تلخیر بشه بتطاف بسیار ددرد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_129.png)

~~ملک مصولست وحصن ملک حصینست

~~منت وافر خذایرا کی جنینست

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن فاع

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن

~~فا

~~و بیش ازین کفته ایم کی بعضی عروضیان جزو مجدوع را بر[ وتد] ما قبل

~~افزوذه اند و آنرا تطویل " نام کرده ، و ازین جهت این شعر را مسدس نهند و

~~تقطیع آن بر مفتعلن فاعلات مفتعلاتان کنند

~~" مثمن منحور 05[معروفی (کفته است )] (ه)

~~این دل مسکین من اسیر هوا شذ

~~بیش هزاران هزار کونه بلا شذ

~~بندش برما برفت و حیله روا هذ

~~جادوکی بند کرد و حیلت بر ما

~~حکم قضا بوذ وین قضا بدلم بر

~~محکم ازان هذکی یاریار قضا شذ

~~هرجه بکویم زمن نکر کی نکیری

~~عقل جذا شد زمن کی یار جذاشذ

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن فع

~~ومثله مع القطع

~~جوزا را کر بکن ببانک مغنی

~~بروین را رنک ده بباذهآ روشن

~~مفعولن فاعلات مفتعلن فع

~~مفمولن فاعلات مفتعلن

~~و شایذ کی چزو منحور را بر [ وتد] ما قبل افزایند ما مرفل ms114 شود[ و بیت را

~~مسدس نهند] و تقطیعش 11 مفمولن فاعلات مفتلایمن کنند

~~مثمن منحور مجدوع

~~خوب تر از روی تو کمان نبرذخلق

~~زارتر از من گسی ببرد کمابی

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن فاع

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن فعر

~~10

~~مثین مجدوع

~~* ححتبذکرمطوی بودن نیت چه طی لمصل است درید ر وهه اریکد مطوی مستعبل است

~~کر نادرا (شرح معیلر الاععار ص **

~~2- ذمعطوی وه انودی کوید -م - مجنوه:

~~*م قاعنه جنافزایند هنسنواتند 6- ذه ی 7ذممطوی منجودخربین

~~4-و مروفی هحم مجابوکه 9-ذهم - بکنتم 10 جدر نخه - ذه پرای تام این

~~مهاریت مین تتطیم را مکرر کرمساست 11- آ - فی بافطم

~~-م مضولن : 312ذ-

~~افروده زبر 14- ذح مطوی مجدوع (م - مجنوع) عروض منحودضرت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_130.png)

~~ها)مثمن]مقطوع

~~جزاموقوف عروض مکشوف ضرب

~~ورا از نیکوبی قارون کردست باز

~~مارا خواهذهمی کزغم قارون کند

~~مفعولن فاعلن مفعولن فاعلان

~~مفعولن فاعلن مفعولن فاعلن

~~مسدس مطوی

~~عشق بمحنت صبور دیذ مرا

~~رفت (و) بر آتش بخوابنیذمرا

~~مفتعلن فاعلات

~~مفتعلن

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن

~~مسدس مقطوع*

~~تازه تر از تازه برک نسرینی

~~دوستر از دیذه و دل و دینی

~~مفتعلن فاعلات مفعولن

~~مسدس] مطوی مقطوع

~~دل بربوذی زمن کنون جکنم

~~سوذ ندارذ مرا بشیمانی

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن

~~مفتعلن فاعلات مفعولن

~~مر بع مطوی موقوف

~~حیز [و]" بیار ای نکار

~~باذهآ انده کسار

~~مفتعلن

~~فاعلان

~~مفتعلن

~~فاعلان

~~(ه4) مربع مخبون موقوف

~~دلبر من کجا رفت

~~وز بر من جرا رفت

~~مفتعلن

~~فعولان

~~مفتعلن

~~فعولان

~~" مربع مطوی مکشوف [(مقطوع)1]بوالحاورمزدی کویذ]

~~کفتم نایمت نیز هرکز بیرا منا

~~بیهذه کفتم من این بیهذه کویامنا

~~مفعولن فاعلان مفعولن فاعلن11

~~مفتعلن فاعلان مفتعلن فاعلن

~~106

~~1- ذح افزوده مطوی 2- ذ - افزوده، و3 - در نسحه - ا" ع - تقطیع بیت چنین است

~~(مفتعلن فاعلات مفتعلن فعلان) و آن سهو است - م - بجای فاعلان (فاعلن) دارد و این نیزغلط

~~است 9- ذح مدس مطوی مقطوه ضربین 5 - ذ- افروده : ضرب 1 - ا- (مفعولن)

~~و آن سهو است 7- باسقاط و او عاطفه در ms115 تمام نسخ خطی 8 - م - ضولان؟ 9 - ذ - مربع

~~مطوی صدرین مخبون موقوف ضریین 10 - ذ- ملمع من القطع والوقف والطی و الکشف

~~17- در نسخه اصل و نسخه آمفتعلن فاعلان مفتعلن ذعلن و درنسخ مطبوعه مفعولن فاطلان مفتطن

~~قاعطن ودر - م - مفتعلن فاعلات مفتعلن فاعلان ودر - ذ - مفعولن فاعلان مفعولن فاعلن دارد وهو الظاهر

~~کما یظهر من تقطیع البیت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_131.png)

~~مارا گفتی میا[ی1] بیش بذین معدنا

~~مارا دل سوختست عشفی وثرا دامنا

~~مفعولن فاعلان مفتعلن فاعلن

~~مفعولن فاغلان مفتعلن فاعلن

~~بیات قدیم تقیل] بیت مثمن مختلف اجزا"

~~آنا روشنائی کی بوذ کشته نهان در زمین

~~آنک بمشرق رسید وزطرف او [بر]دمیذ

~~مستفعلن فاعلان مفتعلن فاعلان

~~مستفعلن فاعلان مستفعلن فاعلان

~~مسدس مختلف اجزا

~~ای دلبر جان فزا[ی] تندی مکن

~~باعاشقان خوش سرا[ی] تندی مکن

~~مستفعلن فاعلان

~~مستفعلن

~~مستفعلن فاعلان مستفعلن (فه1)

~~مختلف الاجزاء"

~~ن11 روی آن ترک بین

~~وثی که ماه سماست

~~مستفعلن

~~فاعلان

~~مستفعلن فاعلان

~~* مستس احذ مسبغ 12

~~بیرون شذ از احتراق بهرام

~~وآورد زی شاه ماه

~~بیغام

~~مستفعلن فاعلات فع لان

~~مسدس مرفوع

~~رنج بی مر همی برد دل من

~~نیست جز غم زیار حاصل من

~~فاعلن

~~فاعلات

~~مفتعلن

~~فاعلن

~~فاعلات مفتعلن

~~وین بیر سی مبون بیرون اید بر فاعلاتن مفاعلن فعلن:

~~207

~~حم =بیا2 =ذ - مفعولن فاعلن - ا" م - مفتعلن فاعلات وصحیح مفعولن فاعلان است چنانک از

~~قطیع یت ظاهر است و مطابق است باسخه اصل و در صورتیکه یای اخرمبای را بیندازیم و (مارا

~~گفتی میا) بخوانیم تقطیعش بر فاعلن نیز صحیح است چنایک در نسخه - ذ - است 3 - ذ - مارا

~~خون کشت دل تر نشدت دامنا 4 - ذ - مفعولن فاعلن -م - مفتعلن فاهلان و هر دو سهو است

~~- در نسخه مطبوعه اشعار ابوالحسن اورمزدی بعد از مثال اول ابیات قدیم تقیل آورده شده

~~- م - مختلف الاجزاء - ذ- افزوده : سالم صدرین مطوی موقوف ضریین 7- ذ - مفتعلن و

~~آن سهواست 8 -م - درای 9 ms116 - م - فاعلات و آن سهواست - ذ - فاعلن 10- ذ - مربع

~~سالم صدرین مطوی موقوف ضربین 11- م - هان 12- ذ - افزوده : و تمامت این ابیات

~~از بسیط ورجز مستخرج میشود کاه مطوی کاه مخبون کاه مقطوه و فاعلن از بسیط جزو خیاسی

~~سالم است و از رجز مرفوع و فاعلان از بسیط مذال باشد و از رحز هرفوع مذال فرض آمکه از

~~اول بحر تا اینجا از بسیط ورجز بیرود آید 14 ذ - مدس حالم صدرین مطوی حشوین احذ

~~11- م - اختراق ؟ 10 حذ- افزوده: صدرین 19- ذ - بی بر

~~سبغ ضریین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_132.png)

~~سش ا مقطوع

~~قل بامن نماند جزوسمی

~~رز جان با من نماند جز بوئی

~~مفعولن فاعلات

~~مفعولن

~~فعولن

~~فاعلات مفعولن

~~مقطوع مبغ

~~بیشی از من رهی بجز خدمتا

~~دلرم لز تو طح بجز هیذار

~~مفاعلن فاعلات مفعولن

~~مفاعلن فاعلات مفعولان

~~مطوی مخبون احذ"

~~روی مکرهان ز من حبیبی

~~ی درد جان مرا طبیبی

~~مفتعلن فاعلات

~~فع لن

~~مفاعلن فاعلات فعلن

~~" مستس مقطوع احد مسبغ 8، له2)

~~دور شد از من قرار و آرامم

~~شدم از بیش آن صنم دور

~~مفتعلن فاعلات مفعولن

~~مفتعلن فاعلات

~~فع لان

~~مسدس مرفوع حشو

~~واردقدم مانند تاری قصب

~~ز فرقتش آن ترک یباسلب

~~مستفعلن مفعول مستفعلن

~~و این بیت از 9 سریع مطویآ مکشوفست بر مستفعلن مستفعلن فاعلن ،

~~بیت مخبون اجزا

~~جرا همی نکاراتو جفا کنی

~~وفاکن ار نهیاری تو جفامکن

~~مفاعلن مفاعیل مفاعلن

~~158

~~واین وذن [ از] هزج مسدس مقبوض مکفوف است

~~1-م = ییت 2 - ذ - افروده : مطوی حشوین 3 - ذ- افروده : واین یت از هزج اخرم صدزین

~~اشتر حشوین حالم ضربین بیرون آیدبر مفوان غاهان مناهیلن 4 - ذ - مخبون صدرین مطوی حشوین

~~مقطوع عروض مقطوع مسبغ ضرب * - ذ- اثروده : واین یت از هزج بدر آید مقبوش صدرین

~~اشتر ضربین (ظ حشوین) مسبد ضرب برمفاطن فاعطن مفامیلان 6-ذ - مطوی صدر و حشو

~~حنذ هروض مخبون ابتدا مخبول ؟ حشو حنذ ضرب 7- ذ - افروده ms117 : و این یت از رجز مطوی

~~مرفوع مغلوع وجزه ابتدا معبون بیرون آیدبر مفتعطن ناطن ضولن و حشوثانی فلن مرفوع مخبود بود

~~8- ذه مطوی متطوع هروض احذ مسبع ضرب 9- ذ سرج مطوی مکشوف و وهر مرفرع است

~~1- ذ- افزوده: بتامت 11-م - باری 12- ذ - افروبه : حثو

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_133.png)

~~ربع مخبون مکشوف

~~حلقه شدست بشتم

~~همجو دو زلفکانتا

~~مستفعلن

~~فعولن

~~مستفعلن

~~فعولن

~~و قوافی منسرح متبدل نشود و در اعاریض آن فاعلن و فاعلان بهم [شایذ

~~یفعولن و فعولان بهم [ آیذ] (وفع وفاع بهم شاید4) و [بیش ازین کفته ایم کی] خرشیذی

~~بیتی کفته است " و قطع و طی در مصراع اول بکار داشته است و طی تنها در مصراع

~~دوم و ضرب و عروض را منحور کردانیذه (ثها) تا مصراع اولین آن بر وزن دو بیتی

~~مذه است جنانک "

~~اکی کرئی ز عشق و تا کی نالی

~~موذ ندارد کریستن جه سکالی

~~مفعولن فاعلات مفعولن

~~ع

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن

~~و جون تاء فاعلات با مفعولن بیوندی و کوئی مفعولن فاعلا تمفعولن فع بر

~~109

~~1-م - افزوده: بیت2- در نسخه اصل و،م و، ا- (مخبون مطوی) دارد و ظاهر انست

~~که کلیه مطوی زائد است چه علاوه برآنکه درنسخه - ذ ، و ،ع - کلمه مطوی را ندارد تقطیع بیت

~~برتمام نسخ مستفعلن فعولن است وصعیح بودن کلمه مطوی مستلزم فلط بودن مستفعلن است در جمیع

~~سخ ودیگر آنکه از نسخه ذ که بجای (مربع مغبون مطوی مکشوف) (مرع سالم صدرین محبون مکشوف

~~ضربین) دارد بخوبی زائد بودن کلمه مطوی معلوم میشود چه سالم بودن صدرین دلیل زاید بودن کلیه

~~مطوی احت و مصحح معترم در نسخه چایی کلیه مطوی را صعیح دانسته و مستفعلن را به (مفتعلن) تصحیح

~~ودهاند 3 - نسخه - ذ - چند سطر که درذیل نگاشته میشود درمتن افزوده وظاهر است که کاتب

~~از خود اضافه نموده واز اصل کتاب نیست و برای آنکه خالی از فائده نیست ذکرشد ، (و این بیت رجز ms118

~~مربع مخلوع است و از مضارع اخرب بیرون آید برمفعول فاعلاتن و هر بعر که مفعولات جزو آن

~~هاشد از بحور دیگر مستخرج شود از برای آنکه جزوسالم مفعولات درهیچ شعری نیست و اگر بتکلف

~~بیاورند نامطبوع بود و شعر ببعوریکه مفعولات جزو آست کفته اند بیزاحفات ان کفته اند و تمامت

~~زاحیف مفعولات از از احیف مفاعیلن و مستفعلن و فاعلاتن بیرون آید و هیجیک از از احیف آن

~~بست که از اجزاء دیکر مستغرج نیست اما غرض و اضع عروض از جزو مفعولات آنست که خواسته تا

~~از دائره مشتبهه شش بحر سریع و منسرح و خفیف و مضارع و مقتضب و مجتث بیرون آید و اکر

~~مضولات نباشد این شش بحر از یک دائره بیرون نیاید و الاهیج فائده دیکر از مفعولات حاصل نیست

~~قال الاندلسی الاجزاء التی تترکب منه الشعر سبعة جزواد خماسیان وهما فعولن و فاعلن وخمسة سباعیه

~~و هی مفاعلتن و متفاهطن و مفاعیلن و مستفعلن و فاعلاتن و لیس مفعولات منها هند الجوهری و بدانکه

~~توافی

~~4- نقط درنسخه -ذ - است 5- ذ - که از بنج بحر یک (2) مصراه اولش مستغرج شود

~~ومصراع دوم بجز از منرح مستغرج نشود ودراون کتاب ان نموده شد وبیت این است 6حم - سودی

~~-م چ بپیونیدی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_134.png)

~~وزن مفعولن فاعلن مفاعیلن فع وزن دو بیتی باشد] و دیکری یک بیت کفته است "که

~~بر هر دو بحر تقطیع می توان کرد *

~~دلبر اکنون عتاب داردبا من

~~عنبربارذ ززلف خرمن خرمن

~~مفعولن فاعلات مفعولن فع

~~مفعولن فاعلات مفعولن

~~(و

~~و اکر بر مفعولن فاعلن مفاعیلن فع تقطیع کنی وزن دوبیتی باشد

~~مسعود سعد سه بیت کفته است که دوبیت " ازان بر (هر) دو بحر تقطیع می

~~وان کرد) جنانک"

~~عهدی کردم کی تابر تو نایم

~~بوسی ندهم بران عقیقین شگر

~~مفعولن فاعلات مفعولن فع

~~فه بستانم ز می کساران ساغر

~~نه بنیوشم زروذ ساذان ms119 نفمت

~~مفعولن فاعلات مفعولن فع

~~حشمت بوی ترا نبویم عنبر

~~حرمت روی ترا نبینم لاله

~~مفتعلن فاعلات مفعولن فع

~~دو بیت نخستین را (1) کر بر مفعولن فاعلن مفاعیلن فع (قه4) تقطیع کنی از

~~بحر هزج باشد وبیت سوم جز بر منسرح تقطیع نتوان کرد لاجرم مغلطه ایست کی

~~مردم را بذان امتحان کنند و کسی که در عروض ماهر نباشد بندارذ کی این بیت نه

~~زان بحرست ، وفع در منسرح منحور باشد و در هزج ابتر

~~مضارع

~~اجزاه ران) از اصل مفاعیلان فاع لاتن جهار بار مقعیل ههرت ایدورحاف

~~110

~~-ذ - که هم از ینج بعر منسرح و مضارع و مجتث و رمل و هزج مستخرج شود و بیت

~~6 - سطر بین () را ندارد

~~2- ذ - افروده: سلمان

~~این است

~~*- ذ - اولین آنرا از این پنج بحر استغراج توان کرد و بیت آخرین منسرحست 5- م - یابر

~~9-ذح بدان 7-م - چشمت 8- م - آنست 9- م - و رفع ؟ 10_ ذ - افزوده ، دوم

~~11- در اصل نسخه در تقطیعات این بعر هرجا فاع لاتن سالم است منفصل نوشته و هرجا فاع لات

~~مکفوف یا فاعلان مقصور یا فاع لن محذوف یافاع لبیان مسبغ است متصل نوشته و صواب در آن مطلقا

~~انفصال است تا بفاعلاتن مرگب از وتدی مقرون بین سببین خفیفین مشتبه نشود چنانکه رسم قالب کتب

~~هروض است ولی ما متابعت اصل نسغه را نبوده آن را تغییر ندادیتم - در نسغه - ذ- نیز هیچ رطایت

~~مفروق الوتد نشده وتیام را متصل نوشته است بخلاف در نسخه آوع و م که کلملا مراعات آن شیه

~~فالبا در تقطیعات اجزاه منشعبه از فاع لاتن مفروق الوتد را منفصل نوشته مکر اندکی -

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_135.png)

~~ین بحر یازده استاکف و خرم و خرب و قصر و حنف و سلخ و طمس و قبض و بتر و اسباغ و

~~براقبت و اجزاه منشعبهآ آن از اصل مفاعیلن هفت است

~~مفاعیل مفعولن مفعول ms120

~~مفعول فعولن مفاعلن

~~مکفوف

~~آخرم

~~اخرب مخنق مقصور محذوف مقبوض ابتر

~~و از اصل فاع لاتن شش است

~~فاعلات)

~~فاع لان

~~فاعلن فاعلییان

~~ع

~~مکفوف]

~~مقصور

~~محذوف

~~مسبغ

~~" مسلوخ مطموس

~~* وابیات مکفوف آن ، بیت مثمن مقصور

~~4

~~صبا دوش اوریذبمن بوی زلف یار

~~جهان کشت مشک بوی ززلفین آن نکار

~~مفاعیل فاعلات مفاعیل فاعلان

~~(ثها) مثمن[ مکفوف (مقصور1) محذوف

~~بیامذ بحجره مست نکارین و در بزد

~~لطافت نموددوش سمن بربرون زحد

~~مفاعیل فاعلات مفاعیل فاعلن

~~مسئس مکفوف مقصور

~~بنامیزد ای نکار بری روی

~~شکر لفظ لاله جهر سمن بوی

~~مفاعیل فاعلات مفاعیل

~~مسدس محذوف

~~خرامیذن تو باذ خجسته

~~دل دشمنان جاه تو خسته

~~مفاعیل فاعلات فعولن

~~ابیات اخرب، مثمن] اخرب

~~ای رایت رفیعت بنیاذ نظم عالم

~~وی کوهر شریفت مقصود نسل آدم

~~مفعول فاعلاتن مفعول فاع لاتن

~~1- در نسخه - ا- ندارد 2 - م - سلخهس 1 - ذ - مجحوف مسبغ مجحوف 4 - ذ - ابیات

~~هنب آن بیت مکفوف مقصور - ذ فاعلان" 5 -م - غاعلات وآن صهواست 6- آ - هوض

~~فاطان مفاعیل دارد و آن سهو است و - م - فاعلات و آن نیز سهواست 7- ذ - لفروده ، مگفوف

~~8- از مسدس مکفوف مقصور تا این موضع در نسخه - ذ- پس از بیت ای ماه خند خندان آورده

~~شده است 9 - ذ - افروده صدرین سالم ضربین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_136.png)

~~مثمن]مکفوف اخرب

~~ای خنجر مظفر تو بشت ملک عالم

~~وی کوهر مطهر تو روی نسل آدم

~~مفعول فاعلات مفاعیل فاعلاتن

~~مفعول فاعلات مفاعیل فاع لاتن

~~مثمن] اخرب مقصور

~~ی عید دین و دولت عیدت خجسته باذ

~~بامت از حوادث

~~ام رسته باذ

~~مفعول فاع لاتن مفعول فاعلان

~~مفعول فاعلات مفاعیل فاعلان

~~(قه) مثتن] اخرب مکفوف محذوف

~~ای بارکاه صاحب عادل خوداین منم

~~کز قربت تو لاف زمین بوس میزنم

~~مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن

~~مثمن] اخرب محذوف

~~مست ms121 شبانه بوذم افتاذه بی خبر

~~دی دراتاغ خویش کی دلبر بکوفت در

~~مفعول فاع لاتن مفعول فاعلن

~~مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن

~~اخرب مکفوف مقصور ظهیر کوید

~~درحق وی کمان ثبات و بقا خطاست

~~لیتی که اولش عدم وآخرش فناست

~~مفعول فاعلات مفاعیل فاعلان

~~مثمن]اخرب مسبغ

~~رایش مه دی سرما وبرف وباران

~~خاصه بشهر غزنین و اطراف کابلستان

~~مفعول فاع لاتن مفعول فاعلییان

~~مفعول فاعلییان مفعول فاعلییان

~~* اخرب مسبغ حشو "

~~ای ماه خند خندان ای سرونازنازان

~~باروی تن درستان باچشم در دمندان

~~مفعول فاعلییان مفعول فاعلییان

~~مسدس اخرب "مکفوف 11"

~~112

~~1

~~1- ذ - افزوده: سالم ضربین 2 - این تقطیع مخالف است با آنچه مصنف در (ه1) گفتهاست

~~که بناء این قصیده بر مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن است مکریک (بیت) که در آنجا مذکور است

~~3- ذ - اقروده : مگفوف مقصور حشو اول سالم* - ذ - افروده : سالم حشومکفوف

~~=ذه افزوده، و- ذ* وثاق 7 این سه سطر فقطادرنسخه و اقروده است8-دح

~~افروده : ضرب 9_ ذ -مثله 10- اصل نسخه و-م - آسیاز یازان دارد 11- ذ - افزوده:

~~صدرین مکفوف حشوین سالم ضربین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_137.png)

~~ی کرده کردماه زشب خرمن

~~کریان زحسرت تو جو باران من

~~مفعول

~~فاعلات

~~مفاعیلن

~~مفعول فاعلات مفاعیلن (قه1)

~~اخرب مکفوف محذوف 1 ،

~~نا جند ازین مجادله کردن

~~می خون من کرفته بکردن

~~مفعول فاعلات فعولن

~~ابیات قدیم تقیل ، مثمن اخرب مکفوف مسلوخ

~~عاشق شذم بران بت ناساز کار

~~صبرم دهاذدر غم او کرد کار

~~مفعول فاعلات مفاعیل فاع

~~مثمن] مطموس

~~آن خوب روی دلبر بیداذکر

~~کندرغمأنش سوخته کشتم جکر

~~مفعول فاع لات مفاعیل فع

~~مفعول فاعلات مفاعیل فع

~~و درین وزن اکربجای خرب خرم استعمال کنی* بروزن دو بیتی باشد جنایک"

~~آن دلبر از بلانمی برهیزد

~~هرروزم فتنهی همی انکیزد

~~مفعولن فاعلات مفعولن فع

~~ر8 این وزن را] بر مفعولن فاعلن مفاعیلن فع تقطیع ms122 کنی ازه بحره

~~باشذ و فع درین بحر مطموس است [ازفاعلاتن و] در هزج ابتر[ست از "مفاعیلن

~~" مستس مخنق11"، دختر کعب کفته [است

~~1

~~ترک از درم در آمذخندانک

~~آن خوب روی جابک مهمانک

~~مفعول فاع لاتن مفعولن

~~مفعول فاع لاتن مفعولن (ق18)

~~1و رودکی نهیه است)مستس مسیغ

~~9

~~1= ذ - اخرب صدرین مکفوف حشوین محنوف ضربین ا -د - افزوده : مهجور الا ستعمال

~~قدماگفته اندییت 3 -ذحافروده ، اخرب مکفوف ذ - غیش بوخته [ه - آفام 6 -م حفاعلان"

~~7- ذ - از ینج بعر مضارع و منسرح و مجتث و رمل و هزج بیرود آید 8 - ذ - واکر 9-

~~ذ- وزد رباهی 10-م - فاطن مفاه و در نسخه ذ از [اکر] دوسطر قبل تا اینجا تمام قبل از مثال

~~12-م-

~~یتی (ان دلبر) آورده غده 11- و اغرب صدرین سالم حشوین مخنق ضربین

~~افزوده است : و رودکی کفته است و ان زائد و سهو کانب است 12- ذ - مسدس اخرب صدر

~~مکفوف حشومسبغ هروض اخرب ابتدای حالم حشو مخنق مسبغ ضرب شعر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_138.png)

~~ل ناخوریم باده کی مستانیم

~~وز دست نیکوانمی بستانیم

~~مفعول فاعلات مفاعیلان

~~مفعول فاعلاتن

~~مفعولان

~~دیوانکان بیهش مان خوانند

~~دیوانکان نه ایم کی

~~مستانیم

~~مفعول فاع لاتن مفعولان

~~مفعول فاعلات مفاعیلان

~~و درین بحر مراقبتست میان نون فاعلاتن و میم مفاعیلن کی بعد از آن آیذ و

~~بهمه حال یکی ازین هر دو ساقط " بایذ کرد و یکی ثابت داشت ، و نشایذ کی هردو

~~هم جمع شوند یا هر دو بیفتند

~~بیت] مسدس مکفوف مطموس

~~دل از یار بی وفا بکش

~~مفاعیل

~~فاعلات

~~وذ یار بی وفا نخوش

~~تع

~~مفاعیل

~~فاعلات

~~مسدس مخنق مقصور ،

~~ترکان نغز نیکو دیذار

~~جابک سوارشیرین رفتار

~~مفعول فاعلاتن مفعول

~~مفعول فاع لاتن مفعول

~~مربع مکفوف مقصور

~~برا کشت بی حدید

~~سیه جشم بوسعید

~~مفاعیل

~~فاعلان

~~مفاعیل

~~فاعلان

~~مسدآس مقبوض

~~همی کنم مهربانی بجای تو

~~جفا مکن کر توانی بجای من

~~مفاعلن فاعلاتن مفاعلن

~~مفاعلن فاع لاتن مفاعلن (فه2) ms123

~~و این وزن11 اکر مثمن کویند متناسب12 ترآید جنانک شرف الدین11 شفروه

~~اصفهانی کفته است 14

~~- ذح بل تا خوریم - نسخه مطبوعه : بد ناخوریم

~~4- ا- فاعلات و

~~1- م - فاعلان

~~آن سعواست * - ذ- افروده : وهکسه5- نسخه مطبوه : باید و یگی ثابت 1- ذ- اخرب

~~صدرین سالم حشوین مغنق مقصور ضربین 7- در تمام نسخ خطی ترکان غزو در نسخه مطبوه

~~ترکانه زفره وزفریعنی دهان 8- ذ - ابوسعید ؟ 9- ذ افروده : سالم حشوین 10- م- مفاعل

~~وآن سهواست 11- ذافزوده: را 12- ذ مناسب 12- م ، ذ افروده، الدین 14-ذ-

~~فرودهه بیت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_139.png)

~~بجشمت ای روشنایی کی بی توبس بی قرارم

~~مفاعلن

~~فاع لاتن

~~لاعلاتن

~~جانت ای زندکانی

~~ی بی توجان

~~هی سبارم

~~مفاعلن

~~بفاعلن

~~فاع لاتن

~~اع لاتن

~~و بعضی از متقدمان] بر اجزاء اصلی این بحر ابیات کفته اند و بسبب عدم

~~تناسب ارکان بی ذوق است

~~بیت مثمن سالم

~~بسنبل جون مرسمن را بپوشانیدی نکوئی

~~بیفزوذی ای مشعوذ ز که آمختی نکوئی

~~مفاعیلن فاع لاتن مفاعیلن فاع لاتن

~~بیت مسدس سالم

~~نبینذ کس جون سلیمان بن ناصر

~~بکیتی در از مسلمان و از کافر

~~مفاعیلن

~~فاع لاتن مفاعیلن

~~فاع لاتن

~~مر بع سالم

~~لم برد آن کلستانش

~~ز زلفین دلستانش

~~مفاعیلن

~~اع لاتن

~~لاتن

~~4 مقتضب (لها)

~~اجزاء آن از اصل مفعولات "مستفعلن دوبار فاعلات مفتعلن آیذ و ازاحیفی

~~که درین بحر افتدجهارست طی و خبن و قطع و رفع و اجزاء منشعبهآ آن از اصل مفعولات

~~فاعلات

~~مفعول

~~سه است

~~مفاعیل

~~مخبون

~~مطوی

~~مرفوع]

~~مفتعلن

~~مفعولن

~~وازاصل مستفعلن دو است

~~115

~~1- نسغه مطبوه ونسغه اصل وم وا: بیوشیدی تو نکوئی ودرنسخه ذه ه - بیوشانیدی 2 - نسخه

~~مطبوعه : آمیختی وصحیح بلاحظه وزن شعر آمختی است که مطابق نسخه ذ است کذا فی الاصل وعلاوه

~~بر اضطراب معنی قافیهٔ‌ این بیت صحیح نیت 3 - م ، آ- و زلفین 4 - ذ افروده ، صوم

~~5 - مستفعلن مستفعلن فاعلات مفتعطن دوبارآید

~~بطوی

~~قطوع]

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_140.png)

~~بیث مستعمل ms124 درین بحر مربع اسنتا

~~ارک خوب روی مرا

~~جرا نه خوش منشی

~~فاعلات

~~مفتعلن

~~علات

~~مفتعلن

~~مربع مطوی مقطوع

~~ز وفا جه برکردی

~~هون مرا سمر کردی

~~فاعلات

~~مفعولن

~~اعلات

~~مفعوان

~~مربع مخبون

~~همی دل ز من ببرد

~~کی کوذک سفری

~~مفاعیل

~~مفتعلن

~~مفاعیل

~~مفتعلن

~~مربع مطوی سالم ضرب و عروض

~~دست باز

~~دار از دلم

~~رنه جان زتن بکسلم

~~فاعلات

~~مستفعلن

~~فاعلات

~~مستفعلن

~~بیت مثمن مطوی

~~ای نشسته غافل و بر کف نهاذه رطل زری

~~هیج انده و غم آن روز باز بس نخوری

~~ماعلات مفتعلن فاعلات مفتعلن

~~اعلات مفتعلن فاعلات

~~مفتعلن

~~مسدس مطوی (1)

~~آن بزرکوار ملک فضل کرد

~~رکذشت2 آنج ز من دیذه بود

~~فاعلات مفتعلن فاعلان

~~فاعلات مفتعلن

~~فاعلان

~~مسدس مرفوع بر ترتیب دایرهآ عرب

~~ای سعتری بیهذه تاکی مرا

~~داری همی از جفا اندر عنا

~~مفعول مستفعلن مستفعلن

~~قر

~~جتث

~~116

~~(اجزاء آن از اصل مستفعلن) فاعلاتن جهاربار مفاطن فلان آید و زحاف

~~- ذ- افزوده ، بیت مطوی

~~2 - ذ - افزوده : بیت

~~3- ذ افروده " صدرین مطویه خربین

~~-م - غوبروی

~~- فاعلان و آن سهواست

~~-نسخه چایی م - ذ - در کذاشت نسخه -

~~- در کنشت 7- ذ - افروده : چهارم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_141.png)

~~من[بحر]نه است خبن و شکل و قصر و حنف و رض و جعف و اسباغ و تشید1 و صلم

~~و اجزاه منشعبه ان از اصل مستفع لن سه است

~~فاع لن

~~ماع لن

~~مفاع ل

~~بخبون

~~برفوع

~~مشکول

~~و از اصل فاعلاتن نه [است

~~فعلاتن

~~فصلات

~~فعلان

~~فعلن

~~علن

~~لان

~~صخبون

~~مشکول مخبون مقصور محذوف مخبون اصلم

~~اصلم مسبغ

~~مفعولن

~~اع

~~مشقث

~~مجحوف مجحوف مسبغ

~~ابیات عذب آن ، بیت] مثمن مقصور

~~اکر محول حال جقانیان نه قضاست

~~جرامجاری احوال برخلاف هواست

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان

~~بیت تمام آن

~~سوار من بسفر شد نکار من بسفرشد

~~دلم که فتنه او بود باز زیر و زبرشد

~~5 مثمن محذوف ،

~~سبهر رفعت و کوه وقار وابر ms125 سخا

~~علاء دین کی سبهریست از علاو سنا

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (4)

~~* مثمن اصلم [(عروض 2)] محذوف ضرب،

~~بی کذاشته ام دوش درغم دلبر

~~بران صفت کی نه صبحش بدیذبذنه سحر

~~مفاعان فعلاتن مفاعلن فع لن

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

~~" مثمن مشعث محذوف "

~~تو آن کریمی کافراط اصطناع کفت

~~بذان کشیذ11 کی کان همجوبحر ناله کند

~~مفاعلن مفعولن مفاعلن فعلن

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

~~117

~~- تعام و اوهای عاطفه در این سطر از نسخه - ذ - ساقط شده است

~~4- م - هذبان

~~3- و - اخروده : مخبون

~~9 - این مثال فقط در نسخه آستانه استه - ذ- مخبون محنوف

~~نوری کوید 6- ذ - بحر 7-آ - کلیه [هروض] را ندارد 8 - ذ - مخبون اصلم هروض

~~معنوف ضرب انوری کوید 9- این بیت در نسغه - آ - تقطیع ندارد 10- ذ - مشعت حشو

~~1-م - رسید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_142.png)

~~و] مخبون اصلم * ضرب و عروض

~~زهی ز عدل تو خلق خذای آسوذه

~~رخروان جوتوئی درزمانه نابوذه

~~(مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن)

~~و مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لن

~~مثمن مشعث اصلم مسبغ عروض مقصور ضرب

~~4

~~بر من آمد خورشید نیکوان شبکیر

~~بقد جو سرو بلند و برخ جوبدر منیر

~~مفاعلن مفعولن مفاعلن فع لان

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان

~~مربع مخبون(فه؟)

~~جفا مکن

~~نبایذ

~~رهی مکش کی نشایذ

~~مفاعلن

~~علاتن

~~مفاعلن

~~فعلاتن

~~مربع مقصور

~~دلم بتو

~~هست شاذ

~~ترا زمن

~~نیست یاذ

~~مفاعلن

~~فاعلان

~~مفاعلن

~~فاعلان

~~" ابیات قدیم تقیل ، بیت مسدس مخبون

~~بهار بوذ بجشمم خزان ودی

~~ی شاذ بوذ برویم نکار من

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن

~~و سبب ثقل مسدس درین بحر1 آنست کی ارکان ان در مثمن منتظم بوذ بر

~~دو وتد و فاصلهی و سببی و دو وتد و فاصلهی و سببی و در مسدس فاصله و سبب11 از

~~آن ساقط شد و نظم آن بر دو وتد و فاصلهی و سببی و دو وتد قرار کرفت " و تناسب

~~ازان زایل کشت 12 و، ms126 اکر سببی برآن افزایند [یا] و تدی مفروق موقوف سبک تر

~~نمایذ [ از بهر تناسب اسباب] جنانک درین "بیت 12 مجحوف است 4

~~1

~~اسیر محنت آن روی جون نکارم

~~بکرد فرقت او تلخ

~~روزکارم

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعر

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع

~~ا-د - ضربین 2- م - نبوده ؟ 2 - این بیت در نسخه اتقطیع ندارد 4 - د - بیت مخیون

~~مشعت حشو اصلم مسبغ عروض ، مقصور ضرب انوری کوید 5 - آ، ع ، م ضلان و آن سهواست

~~6- ذ - مخبون صدرین مقصور ضریین 7- ذ - ابیات نامطبوع که قدما کفته و بواسطه بی ذوقی

~~مهجورالاستعمال است 8 - م - وسببه

~~9- ذ - افزوده : بواسطه 10- نسخه چایی : وبر

~~دو - واو آن زائد است و آ، ع ، م ندارد 11- ذ - و سبیی 12-ذ - و هر آینه تناسب

~~ارکن زائل کشت 13 -م - بحر

~~10 ذ - بت مخبون مجحوف ضریین است

~~15- در نسخه اصل هه جا عوض تلخ طلخ نوشته شده است و در نسخ دیکر تلخ است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_143.png)

~~و جنانک درین بیت]" مسبغ است1 "

~~کاست صابری و آب دیذه بفزوذ

~~دل از نشاط تهی کشت و تن بفرسوذ

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فاع

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فاع لله4)

~~و بیش ازین کفته ایم کی بعضی عروضیان فع را بر ما قبل آن می افزایند و آنرا

~~توسیع می خوانند و تقطبع بیت اول بر مفاعلن فعلاتن مفاع لاتن می کنند و آنراضرب

~~موسع می خوانند [ و همجنین فاع را بر ماقبل می افزایند و آنرا تضفیت می خوانند].

~~و تقطیع " بیت مسبغ ، بر مفاعلن فعلاتن مفاعلاتان می کنند و آنرا ضرب مضفی

~~می خوانند

~~* بیت مشعث مجحوف "

~~سیاه جشما این دل جکونه بردی

~~کنون کی بردی باری بذو جه کردی

~~مفاعلن مفعولن مفاعلن فع

~~مفاعلن مفعولن مفاعلن

~~بیت مشکول

~~ترا دل من نکارا بهیج نمی کرایذ

~~زان جهتست یارا کی درد دام فزایذ

~~مفاعل فاعلاتن مفاعل فاعلاتن

~~و این بیت با ms127 آنک شکل در مستفع لن از از احیف ثقبل اشعار عربست بسبب

~~انتظام آن بر و تدی و فاصلهی و و تدی و سببی سبک تر از ابیات متقدمست و این ترکیب

~~وزن وافر مر بع مقطوفست بر مفاعلتن فعولن مفاعلتن فعولن و دقیقی غزلی [مشکول

~~کفته است و بعلت بی ایتظامی ارکان و اختلاف اجزا [ در قبول طبع بدین بیت

~~نسبتی ندارذ 10 و] غزل اینست

~~شب سیاه بذان زلفکان تو ماند

~~سبیذ روز ببا کی رخان تو ماند

~~مفاعلن فعلاتن مفاعل فع لن

~~مفاعلن فعلاتن مفاعل فعلن (فه2)

~~عقیق را جو بسایند نیک سوده کران

~~نه آبدار بود با لبان تو ماند

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان

~~مفاعلن فعلاتن مفاعل فعلن

~~9

~~1- ذح مخبون مجحوف مسبغ ضربین 2- ذ - بیت دوم 3 - م - مشعب؟ 4 - ذ - مخبون

~~صدرین مشعت حشوین مجحوف ضربین 5 - ذ حبوی 9-م - مفاهطن و آن سهواست 7-م -

~~ستفع ان؟ 8 -م - معطوف ؟ 9- آ،ع - مفاعیلن ؟ 10_ ذ - ذوقی ندارد 11 -م -شبی

~~12- ذ - صفید روز بیاکی بدان رخان توماند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_144.png)

~~ببوستان ملوکان هزار کشتم بیش

~~ال شکفته بر خسارگان تو ماند

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لان

~~مفاعلن فعلاتن مفاعل فعلن

~~دو جشم آهو و دو نرکس شکفته ببار

~~درست و راست بذان جشمکان تو ماند

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان

~~مفاعلن فعلاتن فاعل فع لن

~~کمان بابلیان دیذم و طرازی تیر

~~کی بر کشیذه شوذ بابروان توماند

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لان

~~مفاعلن فعلاتن مفاعل فعلن

~~ثرا بسروین بالاقیاس نتوان کرد

~~ی سرورا قد و بالا بذان تو ماند

~~مفاعلن مفعولن مفاعلن فع لان

~~مفاعلن فعلاتن مفاعل فع لن

~~و اکر میم ماند مشدد در لفظ آرند جزو مشکول مخبون باشد جنانک

~~شب سیاه بذان زلفکان تو ماند

~~سبیذ روز ببا کی رخان تو ماند

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لن

~~و همانا او جنین کیفته باشد اکرجه هر دوناخوش است و با ناخوشی ms128 وزن بیشتر

~~قوافی آن شایکان است و جون صاحب طبعی خواسته است کی برین شعر راهی سازذ

~~ین زحاف ازان بیرون برده است تا برین نسق می خوانند ،

~~شب سیاه تو کوئی بزلفکان تو ماند

~~سبیذ روز بباکی بذان رخان تو ماند

~~فقیق را جو بسایند نیک سوذه کران

~~جونیک سوده شوذهم بذان لبان توماند (ق4)

~~کمان بابلیان دیذم و طرازی تیر

~~می بر کشیذه شوذ هم بابروان تو ماند

~~بر وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن

~~بیتا مرفوعبر ترتیب اشعار عرب

~~ای بسر می بیار و باز بربط

~~مرغ مسمن بیار و باز بر بط

~~فاعلن فاعلاتن فاعلاتن

~~مفتعلن فاعلاتن فاعلاتن

~~1- ذ- کل شکفته بخوبی بسان توماید 2 - م - فلان و ان سهواست 3 - م توراسروین

~~4- م - طبع 5_ ذ - عبارت این نسخه چنین است : فیر آیکه وزن ناخوش است ییشتر قوافی شایکان

~~است و اصطلاحی بخایت بدی (کذا) اما اکر میم ماید مشدد در لفظ آید جزو مشکول مخبون کردد

~~وزن خوشتر شود و صاحب طبعی خواسته است که راهی بدین شعر ساخته است (کذا) و این زحاف

~~ازان برده تا بدین نسق میخوانند شعر 6- در نسخه - ذ - این تقطیع را برای هردو بیت که ایراد

~~کرده تکرار کرده است و نسخه - م - افزوده ، مفاعطن فلاتن مفاعلن فلاتن 7- ذ - ای یسر می

~~پیاور باز بربط مرغ فربه بیاور باز بربط -م - بجای مسمن (مشمن) دارد و ان غلط است 8-

~~، آ، ع فاطلاتن وان نیز سهو است 9- ذ - فاعلن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_145.png)

~~بیتی بر اصل دایره عربی کفته اند

~~ی لعبتی سرو قد سیم ساعد

~~بایذ اکر با وهی باشی مساعد

~~مستفع لن

~~فاعلاتن

~~مستفع لن

~~فاعلاتن

~~دایرهآ

~~مو

~~بنتز عه

~~و بعضی آنرا مجتلبه خوانند و هر دو در معنی بهم نزدیک است و بحور این

~~دایره بنج است سریع و فریب و قریب و خغیف و مشاکل

~~سریع

~~اجزاء آن از اصل مستفعلن مستفعلن مفعولات دو بار مفتعلن ms129 مفتعطن فاعلات آید

~~و زحاف این بحر هفت استا خبن و طی وقطع و خبل ووقف و کشف و حنذ واجزاء منشعبهآ

~~ان از اصل مستفعان جهارست

~~مفتعلن

~~مفاعل

~~مفعولن

~~فعلتن

~~مطوی

~~مخبون

~~مقطوع

~~مخبول

~~و از اصل مفعولات جهارست

~~فاعلن

~~فاعلان

~~لعلمن

~~ملن

~~مطوی مکشوف ، مطوی موقود ، "مخبون مطوی ، مکشوف احذ

~~وابیات عذب آن]، بیت مطوی موقوف

~~نقش طبیعی سترد روزکار

~~نقش الهی نتواند سترد

~~مفتعلن مفتعلن فاعلان

~~مفتعلن مفتعلن فاعلان (4)

~~129

~~1 - ذ - افروده، این بیت بر تربیب اشعار هربست از اصل مستفم لن (ظ مستفعلن) فاعلائن فاطلاتن

~~وفاعلن که در این بیت بصدر وابتدا نشسته است مرفوع است از مستفعلن که دو سبب و وتدی مقرون

~~باشد و مستفع ان مجتث مرکب است از سببی ووتدی مفروق و سبیی و رفع در جزوی جائز باشد که

~~دراول جزو دو سبب باشد و در این بحرجائز نباشد و مصنف این بیت دراین موضع ایراد کرده است

~~نوشته شد - ظاهراست که این قسیت ازاصل کتاب نیست و کاتب نسخه - ذ- از خود افزوده است

~~2- ذ- افزوده ، اول 3 - درنسغه اصل و نسخه چایی و نسخ- آیم ، ع - (ینج) دارد و صحیع

~~هفت است که مطابق با نسعه - ذح باشد چه قطع وخبل مسلما آز از احیف این بحر نیز هست و جزه

~~(مقطوع و مخبول) هم که از اصل مستفطن منشعب شده درتیام نسخ خطی و نسخه چایی آمده است

~~بنابر این معلوم است که کلیه ینج غلط ودو کلمیه قطع و خبن ار تمام نسخ افتاده است - ذ - مخبول

~~5- ذ - حنذ و ان سهواست 6- ذحافروده " ابوری کوید 7- ذ - افروده : و این بیت بعینه

~~وجر مطوی مذال (ظ مرفوع منال) احت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_146.png)

~~بیت مطوی مقطوع مکشوف عروض موقوف ضرب

~~هر که تواند که فرشته شود

~~خیره جرا باشذ دیو وستور

~~مفتعلن

~~مفتعلن فاعلن

~~مفتعلن مفعولن فاعلان

~~یت]مقطوع حشو

~~سیم بسنک اندر بنهان بوذ

~~بار مرا سنک بسیم اندرست

~~مفتعلن مفعولن ms130 فاعلن

~~مفتعلن مفتعلن فاعلان

~~ابیات تقیل ، بیت مخبون " مکشوف "

~~دو غمزه جون دوناجخ لشکری

~~همی کنی بهردوان دلبری

~~مفاعلن مفاعلن

~~فاعلن

~~مفاعلن مفاعلن فاعلن

~~* بیت احذ9"

~~جند خورم از تو بتا ضربت

~~جند زنی بردل من حربت

~~مفتعلن مفتعلن فع لن

~~بیت مخبول مطوی مکشوف

~~بزنمت ببرمت جان من

~~بکزمت بمزمت هردو لب

~~فعلتن فعلتن فاعلن

~~بیت مخبون مطوی مکشوف

~~از عشق او من درجهان سمرم

~~می سوزذ از هجران او جکرم

~~مستفعلن مستفعلن فعلن

~~مستفعلن مستفعلن فعلن 14

~~623

~~رسو سهو است ودر نسخه - ذ - بعد از بیت افزوده ، و این بیت رجز مطوی مرفوم عروض مقطوع

~~حشو مرفوع مذال ضرست 4 - ذ - افزوده ، مکشوف عروض موقوف ضرب 5 - ذ - افروده "

~~این بیت بوزن بیت اول است اما در ان بیت قطع در مصراع دوم بود در این در مصراع اول است

~~6 - ذ - مطوی مکشوف ضربین 7- ذ - افزوده" و این یت هم رجز مخبون مرفوم است و

~~هم هزج مقبوض اشتر 8 - ذ - مطوی حنذ ضریین 9 - ذ افزوده : این یت رجز مطوی احذ

~~هروض و ضربست 10- م - مخبون 11_ ذ- افزوده ضربین 12- ذ_ افروده " این ببته

~~نیز رجز مخبول مرفوع عروض و ضربست 14 - ذ - سالم صدرین وحشوین ، مخبول مکشوف ضربینه

~~14- ذ - افروده : این بیت نیز رجز مرفوع مخبون عروض و ضربست تمامت ابیات سریع از بحور

~~دیدر مستخرج شود چنانکه در منسرح و مقتضب نموده شد که هر بحر که مفمولات جزه ان باشد از

~~حور دیکر مستخرج عود

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_147.png)

~~از جملهآ بحور مستحدثست و آنرا " بحر جدید 1 ، نیز خوانند و اجزاء آن (ما}

~~بر عکس اجزاه مجتث است و درین دایره از اصل فاعلاتن فاعلاتن مستفع لن دو بار

~~ملان فلان مفاطن آیذو بیت دایرهٔ‌ آن

~~مسدس مخبون

~~ملکا تیغ تو مر بذسکال را

~~بخورذ همجو غضنفر شکال را

~~فعلاتن فعلاتن

~~مفاعلن ms131

~~فعلاتن

~~مفاعلن

~~و]مربع آن ، مر بع خفیف باشد

~~برین مثال]

~~روی داری ای سعتری

~~هست کوئی جون مشتری

~~فاعلاتن

~~مستفع لن

~~فاعلاتن

~~مستفع لن

~~* و مخبون مربع همجنین

~~دل من می جرا بری

~~جون غم من نمی خوری

~~فعلاتن

~~مفاعلن

~~فاعلاتن

~~مفاعلن

~~و بیتی بر اجزاء اصلی آن کفته اند

~~ای نکارین روی دلبر کم کن ستم

~~کین دل من بی(رخ) تو بر شذبغم3

~~فاعلاتن فاعلاتن مستفع لن

~~و این بحر یکی از متکلفان مستعربه احداث کرده است و بران جند بیتا عربی

~~کفته شعراء عجم درین باب تقیل بذو کرده اند و در دوایر خویش آورده

~~ترقریب

~~هم از بحور مستحدنست و اجزاه آن از اصل مفاعیلن مفاعیلن فاع لانن دو بار

~~مفاهیل مفاعیل فاعلاتن آیذ و زحاف این بحر هفت است قبض وکف و نصر (48) و

~~123

~~ریپ

~~1- ذ - افزوده : دوم2- ذ- جدیدش 2- ذ_ هربد -ن - صگان ؟ 4- ذ - شغال -ن -

~~فکار * 5 - ذ - است 6 - ذ - روی آن پارسعتری هست کوئی چون مشتری - م - چومشتری

~~7 - ذ - فاملاتن مفاعلن فاعلاتن مفاطن و چون درنسخه - ذ - مصرع آخر چون مشتری است بنابرین

~~تقطیع آد بر فاطاتن مفاعلن غلط و باید فاطلاتن مستفع لن باشد 8 - ذ- مربع تمام مخبون 9- ذ -

~~بل مارا 10- ذ - چوغم ما 11- م ، ذ - فلاتن و آن صحیع است در صورتیکه نون چون

~~را پیندازیم و بیت را چو غم من یا چوغم ما بخوانیم چنانک در نسخه ذاست 12- ذ - و متکلفی

~~یتی بر اجزای اصلی این بحر کفته است وذوقی ندارد 13 ذ - زغم و در حاشیه چنین است خود.

~~شد ز فم 19-1- فاعلان

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_148.png)

~~خنف و خرم و خربو سلخ و اجزاه منشعبهآ آن از اصل مفاعیلن جهارست

~~مفاعیل

~~مفعول

~~مفاعلن

~~مفعولن

~~مکفوف

~~اخرب

~~مقبوض

~~خرم

~~و از اصل فاع لاتن سه است

~~لاع لان

~~فاعلن

~~مقصور

~~محذوف مسلو

~~ابیات مستعمل آن : بیت مکفوف مقصور

~~فغان زان سر زلفین تابدار

~~فروهشته ms132 ز یاقوت آبدار

~~مفاعیل مفاعیل فاع لان

~~ه مکفوف مقصور محذوف 9

~~غریبی ببلا مبتلا شذشت

~~جه باشد کی مرورا رها کنی

~~مفاعیل مفاعیل فاع لان

~~مفاعیل مفاعیل فاعلن

~~ببیت اخرب مکفوف صحیح ضرب و عروض ، (انوری " کفته است ")

~~قا ملک جهان را مدار باشذ

~~فرمان ده او شهریار باشذ

~~مفعول مفاعیل فاع لاتن

~~و روذکی کفته است"

~~می آرد شرف مردمی بدیذ

~~آزاذهآ نراد از درم خریذ

~~مفاعیل مفاعیل فع لان

~~مفعول مفاعیل فاعلان

~~می آزاذه بدیذ آرذ از بذاصل

~~فراوان هنرست اندرین نبیذ

~~مفاعیل مفاعیل

~~فاع لان

~~مفاعیل

~~فاع لان

~~هرآنکهآ کی خوری می خوش آنکهست

~~خاصه جو کل و یاسمن

~~دمیذ

~~مفاعیل مفاعیل فاعلان

~~مفعول

~~مفاعیل

~~باعلان

~~بسا حصن بلنداکه می کشاذ

~~با کره نوزین کی

~~بشکنیذ

~~مفاعیل

~~فاعلان

~~مفاعیل مفاعیل

~~فاع لان

~~-92

~~1= ذ - تمام بدون واو عاطفه است 2- ذ- سلخ و ان صهواست 2- ذ- زلف 4=

~~از باقوت 5- ذ - بیت مکفوف مقصور عروض محذوف ضرب 6 -ذ - کوید 7 - ذ - و این

~~قطعه مکفوف الصدرین رودکی کفته الا که جزو ابتدا بیت اول ویت سوم خرب آورده 8 -ذ- نواد

~~از درم - م - آ - ترا از درم - نسخه چایی = ترا زدرم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_149.png)

~~بسا دون بخیلاکی می بخورد

~~یمی بجهان در براکنیذ

~~مفاعیل

~~فاع لان

~~مفاعیل

~~علان

~~و خسروی کفته است و صحیح و اخرب درهم آمیخته

~~جنان دانی کم خواستار نیست

~~ما شهر مرا جز تو یار نیست

~~مفاعیلن مفعول فاعلان

~~مفعول مفاعیل

~~فاع لان (*ا)

~~جنان دانی ای ماه روی دوست

~~کارین کی جز از تونکارنیست

~~مفاعیلن مفعول فاع لان

~~مفاعیل مفاعیل

~~فاع لان

~~مراجون تو هزاران هزار هست

~~ولیکن بتوبر اختیار نیست

~~مفاعیل مفاعیل فاع لان

~~دلی داذم بنموذمت صحیح

~~و کفتم کی مرین را عوارنیست

~~مفاعیلن مفعول فاعلان

~~مفاعیل مفاعیل (فاعلان)

~~بمن بازش داذی جنان خلق

~~مسلسل ms133 کی برو11 بوذ[و] تار نیست

~~مفاعیلن

~~مفعول

~~فاعلن

~~مفاعیل م فاعیل فاع لان1

~~همی کویم برتر شو

~~از دلم

~~فرابادل من هیج

~~کارنیست

~~مفاعیلن مفعؤلن

~~فاعلن

~~مفاعیل مفاعیل

~~علان7]

~~ااخرب مکفوف مقصور ، انوری "کفته است15،

~~لو آصف جم کو بیا ببین

~~بر تخت سلیمان راستین

~~مفعول مفاعیل فاعلان

~~مفعول مفاعیل فاع لان

~~دل از] ابیات تقیل تر[ین] آن اخرب مکفوف محذوف است

~~احم - می نخورد2- ذ بهم 2 - ذ - افزوده: فعر - فی الاصل نکار زن و در نخه

~~،م" م ، ذ - نکارین ودر نسخه مطبوعه : نکارینا 5 - نسخه مطبوه مفاعیلن؟ حم - مفاعبلن

~~7- در نسخه آاین سه بیت تقطیع ندارد 8- در اصل ننمودمت صحی ودر آ، و - م - و6 - صحی

~~و در حذ - بیعیه 9 حذ مستفعلن 10-آ ذ"ع"م - فاعطن 11_ ذحبدو 12_ دراصل

~~بر رسونسخه چایی بر رس تو 12_ نسخه چایی مفعول و در م = مفعولن 14ح چون در تمام

~~نسخ خطی این مثال وبیت انوری را بعد از ایات رودکی و خروی آورده ماهم متابعت اغلب را نوده

~~و بر خلاف نسخه مطبوه اینجا آوردیم 15_ ذ - گوید 16- م - اغروده ، و بلحن اورمزدی

~~کفته است و ظاهرا زائد و سهو ناسخ است ذ- افرده : بیت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_150.png)

~~بنده بتا خیره بذشذی

~~س ره نشموذت کی لحوذ شذی

~~مفعول مفاعیل فاعلن

~~بفعول مفاعیل

~~فاعلن(48)

~~(و بلحسن اورمزدی1 کفته است)

~~ای باذ ز بهر غریب را

~~دروذی ببرازمن حبیب را

~~مفعول مفاعیل فاعلن

~~مفاعیل مفاعیل فاعلن

~~سرابای بتم را ببوسه کیر

~~همی بوس جو ترسا صلیب را

~~مفاعیل مفاعیل فاع لان

~~مفاعیل مفاعیل فاعلن

~~بیت مقبوض

~~من از فراق آن صنم بفغانم

~~همیشه با دلی حزینم زغم

~~مفاعلن2

~~مفاعلن فعلاتن

~~مفاعلن مفاعلن

~~فاعلن

~~و فاع لاتن درین بحر مرگبست ازوتدی مفروق و دو سبب و در ساکن و تد مفروق

~~خبن جایز نیست و این قایل میان این فاع لاتن و ان فاعلاتن کی مرگبست از دوسبب

~~ووتدی مجموع2 فرق ندانسته است ms134 والف این فاع لاتن را خبن کرده و این بیت مخبون

~~بحرمجتث است بر طریق دوایر اشعار عرب

~~بیت اخرم اخرب

~~باز آمذ یارم بشاذکامی

~~ی باشم شاذ ارکنون نباشم

~~مفعولن مفعول فاع لاتن

~~مفعولن مفعول فاع لاتن (282)

~~بیت مسلوخ

~~وارندهآ ما خذایست

~~روزی ده مابجایست

~~مفعول مفاعلن فاع

~~خفیف

~~ز بحور قدیمست و اجزاء آن از اصل فاعلاتن مستفع لن فاعلاتن دو بار

~~268

~~خلاتن مفاع لن فلاتن آیذ و زحاف این بحر هفت است غبن و قصروصلم و حنف و تشعیت وجف

~~-ذ - وابوالحسن اورمزدی گفته است بیت و نسخهم - ندارد - 2 - 1 - فاطن 4 - 4 -م - مفروق

~~آن سهواست 1-ذ - خداست : ه ذ- جاست "

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_151.png)

~~و1 اسباغ واجزاء منشعبهآ آن از اصل فاعلاتن هشت است

~~فعلاتن فعلن

~~فع لن فعلان

~~فع لان مفعولن

~~مخبون مخبود معنوف اصلم غبون مقصور ، اصلم مسبغ مشعت مجحوف جحوفت مسبغ

~~واز اصل مستفع لن

~~مفاع لن لاغیر

~~مبون

~~و]ابیات عذب آن ، بیت مخبون

~~صنما طاقت فراق ندارم

~~جز بوصل تو اتفاق ندارم

~~فعلاتن مفاع لن فعلاتن

~~فاعلاتن مفاع لن فعلاتن

~~(بیت) اصلم

~~باغ سرمایهی دکر دارذ

~~کان شد از بس کی سیم و زردارذ

~~فاعلاتن مفاع لن فع لن

~~بیت اصلم مسبغ

~~.ای زرای تو ملک و دین معمور

~~شب این روز و ماتم آن سور

~~فاعلاتن

~~مفاع لن

~~فع لان

~~فعلاتن مفاعلن

~~فعلان (408)

~~مخبون مقصور

~~دوش سلطان جرخ آینه فام

~~آنک دستور شاه راست غلام

~~فاعلاتن مفاعلن فعلان

~~فاعلاتن مفاع لن فعلان

~~بیت] مخبون محذوف

~~روی از عاشقان نهان جکشی

~~قصد آزار بی دلان جکنی

~~فاعلاتن مفاع لن فعلن

~~فاعلاتن

~~مفاع لن فعلن

~~ابیات قدیم تقیل ، بیت مشقت

~~من بجشم امیر سخت عزیزم

~~جه شوذ کربجشم دشمن خوارم

~~فاعلاتن مفاعلن فعلاتن

~~فعلاتن مفاع لن

~~مفعولن

~~بیت مجحوف

~~12

~~1- نخه ذح تسام معطوفات دراین موضع باسقاطواو عاطفه است 2 - ذ - فلاتن ؟ ودر حاشیه ms135 فاطلاتن

~~دارد 3 - ذ - انوری گویه

~~م - شیآ 5- م - فالاتن و آد سهواست 6- آ

~~* (یت .. مبغ) را ندارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_152.png)

~~غمزه جون تیر زلف جوناقیر

~~شم بر خواب زلف برتاب

~~فاعلاتن

~~مفاع لن

~~اعلاتن

~~باع لن

~~مسبغ عروض مجحوف ضرب

~~روی جون آینه3 [ز] خرشیذ

~~مته بیش نقش آزر

~~فاعلاتن مفاعلن فاع

~~اعلاتن مفاعلن

~~رو] روذکی [ قطعه ی مثتن] کفته است هیج نوق ندارذا

~~کرکند یاریی مرا بغم عشق آن صنم

~~تواندزدوذزین دل غمخوارهزنک غم

~~فاعلاتن مفاع لن فعلاتن مفاع لن

~~ملاتن

~~مفاع لن فعلاتن مفاعلن

~~حر مشاکل (702)

~~از بحور مستحدنست "و آنرا (بحر) اخیر نیز کویند1 " و بعضی متکلفان

~~برین وزن 9 بیتی جند10 ، تازی کفته اند و اشعار فهلوی درین بحر بیش از اشعار

~~ارسی است و اجزاء آن از اصل فاع لاتن مفاعیلن مفاعیلن دو بار فاعلاث مفاعیل

~~مفاعیل آیذ

~~بیت مکفوف مقصور

~~ای نکار سیه جشم سیه موی

~~سروقد نکوروی نکوکوی

~~فاعلات مفاعیل مفاعیل

~~ماع لات مفاعیل مفاعیل

~~مر بع مقصور

~~روزکار

~~خزانست

~~اذسرد

~~وزانست

~~باعلات12 مفاعیل

~~باعلات

~~مفاعیل

~~و[بیتی] مثمن کفتهاند [و] تقیل تر آمذه است 14

~~کارجان ز غم عشقت ای نکار بسامان

~~هست16 جون سرزلفین دلربات بریشان

~~فاع لات مفاعیل فاع لات مفاعیل

~~فاع لات مفاعیل فاعلات مفاعیل

~~-9

~~1- ذ - افروده مو 2 - ذ - افزوده " مجحوف 3- ا - روی اینه اینه - واین تکرار غلطاست

~~9- م - فاه و آن سهواست ه - ذ - افزوده مشن و 6- ذ - افغروده، بیت 7- م - زدودزتن

~~21 ذ_ فاهلاتن * 9- ذ_ وآن بحر را اخیر نیز خوانند 10_ ذ_ اععار 10_ ذ- شعر

~~1- ذ - دری

~~19_ ذح افروده : بیت 15_ن - نیت ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_153.png)

~~(بیت)مستس محذوف

~~ای بسر می بیار و باز بربط

~~غ فربه بیار1 وباز بربط

~~فاع لاتن مفاعیلن فعولن

~~علاتن مفاعیلن فعولن

~~و بعضی فهلویات صحیح برین وزنست جنانک کفته اند

~~ج تهوذ کردن ووذ بردن اج من

~~وجته خوناوه داذن خوردن اج من

~~علاتن

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~باع لاتن ms136 مفاعیلن فعولن (48)

~~ور بنالم

~~تهوانالم مکر کوش

~~ج ته شمشیر خوش بی کردن اج من

~~فاع لاتن

~~مفاعیلن

~~مفاعیل

~~فاع لاتن

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~وباعث کلی و داعیهآ اصلی برنظم این [ وزن تقیل و] بحر مستحدث در سلک

~~وزان قدیم و بحور مشهور آن بوذ کی کأفهآ اهل عراق را از عالم و عامی و شریف و

~~وضیع بانشا و انشاد [ ابیات] فهلوی مشعوف یافتم و باصغا و استماع ملحونات آن مولع

~~دیذم بل کی هیج لحن لطیف و تألیف شریف از طرق اقوال عربی و اغزال دری و

~~ترانهای معجز و دستانهاء مهیج اعطاف ایشانرا (جنان) در نمی * جنبانید *

~~و دل و طبع ایشانرا جنان در اهتزاز نمی آورد کی

~~لحن اورامن و بیت بهلوی

~~زخمهآ روذ وسماع خسروی

~~و اکرجه بیشتر فهلویات بمعانی غریب آراسته است و بنغمات مرق مطرب بیراسته

~~بواسطهآ این بحر کی درمیان خلق شهرتی ندارذ و دو جزوآن ببحر هزج می مانداغلب

~~مقطعات آن مختلف الترکیب مختل الاجزا می افتد وبذین سبب از منهج صواب وجادهآ

~~مستقیم منحرف می شوذ جی بیشتر " شعرا14، بحر هزج و بحر مشاکل [را] درهم

~~می آمیزند و مصراعی ازین [و مصراعی از آن](44) برهم مییندند (جنانک کفته اند)

~~خوری کم زهره (نی) کش سا ببوسم

~~ینم12 آن دست رس کش پا ببوسم

~~-1

~~1- ذه بیاور- 2 - ذ - انداج نه ذی 2- ذ - تو 4 - ذ - ورننالم بهوانالم - م - ور بنالم

~~به انالم

~~5- م - آن 9_ ذ - طرف 7- ذ - و داستانهای 8 - این کلمیه را تمام نسخ

~~خطی ندارد 9 - ذ - جنباند 10 - اورامن نوهی از خوانندکی و کویند کی باشد که آن خاصهآ

~~فارسیان است و شعر آن بزبان یعلوی باشد (برهان قاطع) 11- ذ - فهلوی 12- ذ - وزخمه

~~12_- این بیت بضبط فرهنک جهانکیری ازیندار رازی است 14- ذ - فهلوی کویان 15- م - با

~~مصراهی 16 - ذ - کش ما یوسم - م - کس شا پبوسند ؟ 17 - ذ - نیم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_154.png)

~~مفاعیلن

~~فعولن

~~ع لاتن ms137

~~مفاعیلن

~~تمولن

~~وازیه کو کوامش

~~خانهایا

~~ش خوادا بشم آن خا ببوسم

~~مفاعیلن

~~لعولن

~~ماعلاتن

~~مفاعیلن

~~مولن

~~و مصراع عروض [ از] هر دو بیت بروزن هزج محذوفست و مصراع ضرب بر

~~وزن مشاکل محذوف خواستم تا جماعت فضلا و طایفهآ شعراه کی تا این غایت از راه.

~~خفلت یا از سر فراغت بر اختلاف ترکیب کفتهای خویش وقوف نیافته اند و بذان سبب

~~نی غلط ان دراول جزو صدرمی افتد وجه اختلال آن معلوم نکرده همجنانک میدانشد

~~کی وزن مفاعیلن مفاعیلن فعولن هزج مسدس محذوفست بدانند کی وزن فاع لاتن

~~مفاعیلن فعولن وزن مشاکل محذوفست (10) و بهیج سبیل دو بحر[را] دریکدیکر

~~نشایذ آمیخت و بر دو وزن مختلف شعر نشایذ کفت و فیما بعد فهلویات مختلف ترکیب

~~مختلف ارکان نکویند و این عیب فظیع را بشعر خویش راه ندهند و بندار زازی

~~برا در بعضی قصاید و مقطعات همین اختلاف افتاذه است جنانک می کویذ

~~ای همه فر و تایید زمانه

~~ولایت بتواج هروی مصفا

~~فاع لاتن مفاعیلن فعولن

~~مفاعیلن مفاعیلن فعولن

~~و می کویذ

~~سنانش ددل دشمن نشینه

~~دی دل وگیان را درننهیا

~~مفاعیلن مفاعیلن فعولن

~~فاع لاتن مفاعیلن فعولن

~~والعجب کی در اشعار بارسی هیج کس را این غلط نیفتاذه است و یظامی و فخری

~~کی خسرو[(و)]11 شیرین و ویس (و) را مین برین وزن بنظم آورده اند (هیج جایکاه

~~ناع لاتن 12 بجای مفاعیلن نیاورده اند13) و اکر کسی کویذ

~~خذاوندا در توفیق بکشای

~~بندکان را ره تحقیق بنمای

~~هر کس کی ادنی طبعی دارد بداند کی مصراع دوم[این شعر] بروزن مصراع اول

~~14

~~1- ذ - کم کدامش 2- ذ - جوابش بوی ان جا بیوسم 2 - ذ- فرق

~~4- فافروده واند

~~5-م - وضیع 6- ذ- خود 7- ذ - بر 8- ذ- انروده : ییت 9_ نسوی دل وی کیان

~~وبنهیا 10_ذ- فارسی 11- ذ، ع" آحترو شیرین بدون واو عطف 12-ذ- افروده تدا

~~13- قست مبان پرانتز از نسخه آستانه حاقط هده *1_ م - ادب

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_155.png)

~~میست و همانا ms138 بندار درین باب مقلد بونه است نه مستبد و متقیل بوذرهاست انه مسققل

~~و کیف ماکان جون در خطا و غلط این خلط هیج شک و شبهت نیست و تجویز (8؟)

~~و تصحیح این اختلاف ترکیب را هیج وجه و محمل نه [ باطل] تباعت را نشایذ و

~~بمبطل اقتدا درست نیایذ و اهل همذان و زنکان جون برین هر دو (بحر) فهلوپات

~~فراوان کفته انداکربر سبیل سهو در بعضی از ان خلطی کنند و بسبب مشابهت بیشتر

~~اجزاء آن بیکدیکر اکردر اول مصراع و تدی مجموع بوتدی مفروق بدل کنند یاسا کنی

~~بروتد مفروق فاع لاتن "زیادت کنند ومفعولاتن ، بجای آن بنهند بافظاعت این خطا

~~وشناعت این غلط " مغذورتر از بندار باشند " کی زبان او بلغت دری نزدیکتر از

~~فهلوی است و او جندین قطعه وقصیده بر مفاعیلن مفاعیلن فعولن [ کفته است

~~و هرکز بر فاع لاتن مفاعیلن فعولن بنج بیت متوالی نکفته ندانم او را این سهو

~~از کجا افتاذه است و جون از استعمال ازاحیف تقیل در اشعار او تفرس میتوان

~~ردکی طرفی از عروض داسته است این اختلاف ترکیب بجه وجه روا داشته است

~~بو آیرا جه حجت خیال کرده و من جون درین فن شروع کردم و در تألیف کتاب الکافی

~~فی العروضین و القوافی بدین فصل (48) رسیذم کآفهآ فضلاه و عأمهآ شعراء فارس و

~~عراق (باتفاق) درین باب مرا خلاف کردند و بر تصویب ایشان[ و]تخطیهآ من

~~اصرار نموذ وبهیج حجت شعری و علت عروضی وجه خلل این وزن درطبع ایشان

~~قمی نشست و زحف از بییش خاطر ایشان روشن نمی شد تا روزی کی جمعی از اعیان

~~آن قوم ووجوه آن کروه تجتم نموذه بوذند و برسم برسش جمال داذه و ساعتی

~~ز هربوع بحثی می کردیم 14 وزمانی بسماع صوفیایه تعلل می نموذ دوستی ازاهل

~~طبع کی در نظم ونثر دستی داشت و از عطیت یزید فی الخلق مایشاء کی در بعضی ms139 تفاسیر

~~آنرا آواز12 خوش تاویل کردهاند نصیبی تمام جون 11 مجلس از اغیار خالی دیذ و

~~18

~~مجالس را بزیور آتحاد حالی یافت بیتی جند از خسرو [(و)] شیرین نظامی بلحنی

~~131

~~51ذ- برین 2- ذ - افرایند 2-م - تفصاعت ؟ 4 - ذ - معذور باشند بیسبت تابندار =م-

~~مفرورتر ؟ 5-م - فلط؟ بجای لفت 9- ذ - فهلویات 7- ذ-افروده : کفتهاست 8 - ذ -

~~افخروده، است

~~1-م - تخطیه ؟ 10_ذ- نودد 11_م -می شد؟ 12-م - تعشم 13- م-

~~رص ؟

~~1 - ذ - می رفت 15- ذ - می نبودیم 16- ذ - باواز 17- در نسخه - ذح

~~فروده " داشت 18- ذ - باوازی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_156.png)

~~خوش و آوازی1 دل کش بر [می] خواند و با جند ظریف آنرا ضربی خفیف می زد

~~من کفتم همانا از فهلویات هرجه برین وزنست بنسبت همین لحن بر توان کفت

~~و در قسمت همین ضرب توان آورد1 همه با تفاق کفتند جمله فهلویات برین وزنست

~~وهمه اورامنان بذین اصل بس من بیتی جند بهلوی بر مفاعیلن مفاعیلن فعولن (48)

~~ازیشان باز خواستم و با ایشان بر همان سبیل کاه بیش رو شدم و کاه رسیل تاطبع

~~ایشان بر آن لحن قرار کرفت و دست ایشان بر آن ضرب روان شد ناکاه بیتی دیکر مختلف

~~ثرکیب القاکردم و خوذ را از اختلاف ترکیب آن غافل ساخت ایشان جون سه مصراع

~~برضرب وصوت مألوف بر کفتند و در اول مصراع جهارم بفاع لاتن رسیذند دستهاشان1

~~ازضرب فروماند واصوات از لحن بایستاذ 12 و از اختلاف لحن ضرب بر اختلاف بحر

~~ووزن استدلال کردند و بخلل بعضی از (اوزان) فلهویات اعتراف آورد

~~دایرهآ جهارم متفقه

~~و بیش ازین کفته ایم کی درین دایره از بحور قدیم جز بحر متقارب نیست ولکن

~~بعضی] عروضیان بر عکس بناه متقارب بحری بر فاعلن فاعلن تخریج کرده اند و آنرا

~~بحر متدارک نام نهاذه14 و اکرجه بران بحر شعراهآ متقدم و متأخرهم در تازی و هم

~~در بارسی جز بیتی جند معدود نکفته اند اما برای تمامی دایره ایراد می کنند

~~لحر متقارب ms140

~~بناء آن برخماسی مجرد است و اجزاء آن جهاربار ضولن (4) فعولن و از احیف

~~آن شش است قبض و قصر و ثلم و ثرم و حنف و بتر و اجزاء منشعبهآ آن شش است

~~فعول

~~عل

~~فعل

~~مقبوض

~~مقصو

~~محذوف

~~ابتر

~~ابیات سالم عذب ، بینتا مثقن صحیح ضرب و عروض

~~11

~~17- ذ-ادائی 2 حذحبدین 3_ ذ خواند 9 -م - آوردن 5 -ذ،م- برین 6- ذ - فهلوی

~~7- نسخه - آ، ع - بجای مفاعیلن مفاعلتن دارد وان غلطاست 8 - ذ - کله 9 - ذ - افروده،

~~وزن 10- م - برفاع لاتن 11- م- دستهای ایشان 12- ذ- باز ایستاد 13- ذ-

~~وردند - ه، آ، م - افزوده والله الهادی 14-م - کرده

~~15-م مجند ؟ 16 - تام این

~~کلیات از نسخه آستانه ومولوی ساقط شده 17_ ذ_ افرودمنانوری کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_157.png)

~~دو عیدست مارا ز روی دو معنی

~~هم از روی دین و هم از روی دنیا

~~عولن فعولن فعولن فعولن

~~لعولن فعولن فعولن فعولن

~~بیتمثمن محنوف1

~~بنام خذاوند جان وخرذ

~~ثزین برتر اندیشه بر نکذوذ

~~فعولن فعولن فعول فعل

~~لعولن فعولن فعولن فعل

~~بیت]مثمن مقصور

~~فریذون. فرخ فرشته نبوذ

~~زمشک و زعنبر سرشته نبوذ

~~فعولن فعولن فعولن فعول

~~لعولن فعولن فعولن فعول

~~ابیات قدیم تقیل ، مسدس سالم

~~بوسه نکارا جو نوشی

~~بباسخ جوحنظل جرایی

~~فعولن فعولن فعولن

~~عولن

~~فعولن فعولن

~~مسدس محذوف

~~را کویم ای مشک سر

~~خوبی

~~شذستی سمر(48)

~~فعولن

~~فعولن فعل

~~فعولن

~~فعل

~~مسئس مقصور

~~لکارا

~~کجائی

~~بیی

~~غربت ازین بس مبای

~~مولن

~~فعولن

~~فعول

~~عولن فعولن فعول

~~مثمن اثلم

~~یار سمن بر دلم را ببرد

~~س در عنا وندامت سبرد

~~فعل فعولن فعولن فعول

~~فع لن فعولن فعولن فعول

~~مثمن اثرم

~~1- ذافروده " از شاعنامه فردوی

~~2- م - فعولن 3 - ذ - افروده: هم شاهنامه فردوصی

~~- ذ - اغروده ، بداد و دمش یافت این فرهی توداد و دهش کن فریدون توثی و در نسخه ذ

~~در حاشیه مقابل تقطیع بیت اول نوشته (تقطیع بیت اول است و ییت دوم قافیه فعل باشد) * خح

~~افروده ms141 : یت 6 حنخه چایی و آوع و م ضل دارد و - ذ - ضول است و همین صحیح است چنانکه

~~از تقطیع یت و لفظ مقصور مطوم است 7- م - اصلم ؟ ذ- افروده اثلم ابتدا اثرم صدر مقصور

~~ضربین

~~8- در نسخه مطبوه و آوع -م - د - فملن و در ننه ذ فصل و صحبح فعل است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_158.png)

~~مهر توای ماه نیگو سیر

~~د مرا از جهان بی خیر

~~فعل فعولن فعولن فعل

~~مل فعولن فعولن فعل

~~مثمن ابتر

~~مرا با نکارم سخن باشد

~~ی سخنهای جون شگر

~~قعولن فعولن فعولن فع

~~ولن فعولن فعولن

~~و روذکی دوبیت مقبوض اثلم کفته است و سجع دران نکاه داشته و ازان

~~جهت جندان ثقیل نیامذه است"

~~ل بهاری بت تتاری

~~بیذ داری جرا نیاری

~~فعول فعلن فعول فعلن

~~لعول فعلن فعول فعلن

~~تبیذ روشن جوابر بهمن

~~زد

~~کلشن جرا نیاری

~~فعول فعلن فعول فعلن

~~لعول فع لن فعول فعلن

~~و حمید کازرونی ملمعی اثلم کفته است

~~مذ بنث عنی

~~یاذا آلجةه

~~شیرت قلیی

~~یث آلبلاه 1

~~فع لن فعولن فعلن فعولن

~~ملن فعولن فعلن فعولن

~~درد جذائی کشتست مارا

~~سی را مباذا درد جذائی

~~فع لن فعولن فعلن فمولن

~~اغرقت قلبی أسقنت روجی

~~لن فعولن فع لن فعولن] (14)

~~یم سریعا7 آزیل دوائی

~~فع لن فعولن فعلن فعولن

~~ع لن فعولن فع لن فعولن

~~ی راحت جان بی بنده جونی

~~وی نور دیذه آخر کجائی

~~فع لن فعولن فع لن فعولن

~~لن فعولن فع لن فعولن

~~حر متدارک

~~اجزا آن جهاربار فاعلن فاعلن آیذ و بیت دایرهآ آن

~~خیز و این دفترت نزد سرهنک بر

~~تاخوری ازهنرهات وفرهنکبر

~~-13

~~(فاعلن فاعلن فاعلن فاعلن)

~~1- ذ - دوعالم خبر آحم- افزوده: است احذ والحق بدنیت بیت4 م - ملیم 1-د-

~~مذفبت عنی باذ الجفائیم - مننیت 6 -ذ ، م - البلالآی ؟ 7- آ،ع "م " ذ - صریحا - نسخه مطبوعه:

~~لریفا 8 - ذ افروده : و 9- ذ - افروده : این است بیت 10- نسخه آع ندارد

~~(فاعلن فاعلن فاعلنفاعلن10) ms142

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_159.png)

~~بیت مثمن مخبون کی آنرا رکض الخیل خوانند

~~جکلی صنمی کی دلم ببرد

~~بس ازان بعنا وبلا سبرد

~~معلن فعلن فعلن نعلن

~~فعلن فعلن فعلن فعلن

~~مثمن

~~مقطوع

~~اکی مارا درغم داوی

~~ی برما آری خواری

~~لن فع لن فع لن فع لن

~~ن فع لن فعلن فع لن

~~مسدس مخبون

~~دل من بدغا ببری

~~جه دغا ودغل بسری

~~فعلن فعلن فعلن

~~مسدس مقطوع

~~جانا دردل کردم

~~ثز مهرت برکردم

~~من فعلن فعلن

~~لن فعلن فعلن

~~صل

~~و جون بیش ازین وعده " رفته است " کی بعد از تعدید بحور و دوایر مشهور

~~و تقطیع ابیات سالم (278) و مزاحف شرح بحور یک دایره از دوایر مجهول و بحور

~~مستحدث کی عروضیان عجم جون بهرامی سرخسی و بزرجمهر قسیمی و امثال ایشان

~~احداث کرده اند بیاریم " صواب آنست کی درین موضع تمامت بحور بیست و یک

~~کانه مستحدث در سه دایره [آن] باز نمائیم آنکه9 [ار] ابیات بحور یک دابره آنج

~~خفیف ترست بنویسیم تا باقی ابیات بحور بران قیاس کرده آیذ و فساد تخریج و بطلان

~~سعی آن جماعت اهل طبع را روشن کردد [ ان شاء الله العزیز

~~اسامی بحور مستحدث تقیل

~~صریم، کبیر ، بدیل ، قلیب ،حمید صغیر ، اصم ، سلیم ، حمیم ، مصنوع ، مستعمل ، اخرس

~~مبهم ، معکوس ، مهمل ، قاطع ، مشترک ، معثم " مستر ، معین ، باهث :

~~و تقسیم آن در دوایر و افاعیل آن برین مثال (4)

~~165

~~1- م - ارکض ؟ 2 - در نسخه - آ- فع لن نوشته شده و نسخ آ ، ع ، م - در اتصال و انفصال

~~افاعیل درست مطابق نسخه چایی است مکر بعضی موارد که موضع اختلاف را نودیم و چون در نسخه

~~ذ - مراهات این قست نشده و نیودد تیام موارد اختلاف مشکل بود از اشاره بدان صرف نظر کردیم

~~2- ذ_ افروده : یت 4- م - مارا 5- م - سیری 6 - ذ - کرده بودم 7 - ذ - اکنود

~~8- م - آنگاه 9-م - تعالی 10 - ذ - جلیل

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_160.png)

~~136 ms143

~~و اما شرح [و] تقطبع بعضی از ابیات [ بحور] دایرهآ منکه که اندکی بشعر

~~یماند2 ، بحر اول [بحر] سریم12 اجزاء آن دوبار مفامیلن فاعلاتن ناعلاتن وخفیف تربن

~~بیات آن "مکفوف است0"

~~1- م - مفاعلن : و آن سهو است چهدر افاهیل این دائره هیچ زحافی وارد نشده 2- وفی الاصل

~~ماهلاتن 3- و فی الاصل وفی نسخه - م - مفاعیلن 4- و فی الاصل وفی - ذ - متفلن و

~~د صهواعب چ در هریت ارین بحور بایدیت وتد مفروق باشد و نمیتواد گفت که شاید رکن اول

~~مثلقه و نسخه آح ندارد 8 - م - مفاعلن این نیز سعواست 9- ذ- افروده" سوم - و نخه]

~~بدارد 10- م - سازد ؟ 11-ذ_ افروده : پبان کنیم 12-ذ_ اغروده ، و 12حذ_ ی

~~اعلاتن است زیرا که درین دایره مطلقا فاع لاتن نیست و نیز کلیه جرم درین دایره همجا در مقابل

~~وتد مفروق احت 5 - ذ - جیل 9- ذ - لفروده ، دائره اول - آندارد 7- ذ اخروده " دوم

~~کفوف مقصور ضربین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_161.png)

~~مخور هیج درد یار نابکار

~~کند یار نابکار ل فکار

~~مفاعیل فاع لات فاعلان

~~مفاعیل فاعلات فاعلان

~~و این بیت از هزج مکفوف مقبوض اشتر مسبغ بیرون آیذبر مفاعیل

~~فاعلن مفاعلان و بسبب اختلاف اجزاء [ و عدم تناسب نظم ارکان] مهجورست .

~~بیت] اخرب

~~امروز کرد یارم قصدلشکر

~~تاکشت جانم از دردش برآذر

~~مفعول فاع لاتن فاع لاتن

~~مفعول فاع لاتن

~~فاع لاتن

~~و این بیت از مضارع اخرب اشتر مجحوف بیرون آیذ (بر) مفعول فاعلاتن

~~فاعلن فع ، بحر دوم [ بحر] کبیر اجزاه آن دوبار مفعولات مفولات مستفطن * و سبک

~~قرین [ ابیات] آن مطوی است

~~آن نکار خوب جهر سیم ذقن

~~روی خویش درنهان نموذ بمن *

~~فاعلات فاعلات مفتعلن

~~فاعلات فاعلات

~~مفتعلن

~~و این بیت از وافر اجم معقول بیرون آیذ بر فاعلن مفاعلن مفاعلتن وجم در

~~و افر سقوط میم و تاء مفاعلتن باشد فاعلن بماندو آنرا اجم خوانند و شاة جقماء کوسبندی

~~بوذ کی هردو کوش با هردو سروی او بریذه باشند 11 ms144 وجون بذین زحاف از وتد و

~~فاصله این فعل (دو حرف آن) بریذند13 آنرا اجم (48) خواندند14 و عقل در وافر

~~سقوط لام مفاعلتن باشد15 مفاعتن بماند مفاعلن بجای آن بنهند و آنرا معقول خوانند

~~یعنی شکال بر نهاذه و جون بذین زحاف یک حرف16 از فاصله کم کردند "همجنانست 17

~~امی جهار بای را "یک بای شکال کنند ، بیت [ مکفوف] مخبون مذال

~~13

~~احفح غم

~~2- م = مفاهلات ؟ 2 - فی الاصل فاعلات : 4 -م بعر 5 - م - اجتر 7 6-

~~م= مفاعیلن ؟ 7- 0 - دردیر اذر 8 - ذ - واخف 9 - ذ - روی خوب خود نهاد بررخ

~~10- ذ،0- دوسفندی 11-م - باشد - ذ - بود 12- ذ - افزوده : (وتد و) این

~~کلیه از نسخ دیگر افتاده و نقط در نسخه - ذ - است و درلزوم آن جای تردید نیست چه اجم سقوط

~~م و تاه مفاهلتن است و سقوط این دو حرف از فاصله تنها نیست بلکه سقوط میم از وتد وتاه از

~~فاصله است بنایر این کلیه و تد لازم است که آورده شود 13-ذ- کم کردند - آ"ع"م - بازبرند

~~10- ذحخواندد 15- ذ_ بود 16- نسخه مطبوه کلیه (حرف4) را ندارد و درنسخ خطی

~~موجود است 17- ذ - چنان بود

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_162.png)

~~دلمبرد یکی ترک بابروان

~~رخم کرد زتیمار جوزعفران

~~مفاعیل مفاعیل مفاعلان

~~واین بیتا بعینه وزن هزج مکفوف مقبوض مسبغ است ، بحرسوم1 بربدیل اجزاء

~~ان دو بار مستفع لن مستفع لن فاعلاتن و خفیف ترین ابیات آن [بیت] مخبون است

~~نکار من سوار من بسفر شد

~~همیروذ جوسر کشان بجهان در

~~مفاع لن

~~مفاع لن فعلاتن

~~مفاع لن

~~فعلاتن

~~و این بیت از کامل موقوص مقطوع بیرون آیذ بی تغییر و وقص [ در کامل

~~انست کی تاء متفاعلن بیندازند مفاعلن بماند آنرا موقوص خوانند یعنی کردن کوتاه

~~و جون بذین زحاف متحرک از فاصله کم شذه است آنرا بکوتاهیآ کردن تشبیه

~~ردند] بحر جهارم [حر] قلبب اجزاء آن دو بار فاع لاتن فاعلاتن مفاعبلن و خفیف

~~(ترین)] ms145 ابیات آن مکفوف مقصورست

~~ای صنم رهی مکش کی سزا نیست

~~ین جفا مکن (بتا) کی روانیست*

~~فاع لات

~~مفاعیل

~~فاعلات فاع لات مفاعیل] (2)

~~و این بیت از مدید "مخبون مکفوف مسبغ11، بیرون آیذ مر فاعلات12 فاعلن

~~فعلییان ، بیت محذوف 4

~~مستمندم14 زاروارم نکارا

~~خسته15 داری جان مارا بهجران

~~فاع لاتن فاع لاتن فعولن

~~فاع لاتن فاع لاتن مفاعیل 17

~~{واین بیت (عینه) بحر مدید سالم است بر فاعلاتن فاعلن فاعلاتن 18، [بیت مقصور

~~-9

~~11-ذ- مکفوف صدرین مغبون مسبغ ضربین 12 - م - فاعلاتن ؟ 13- ذ - افزوده : عروض

~~ذ"ع - مستمند ونخه -م مستیندم 15_ نتخه مطبوهه، خسته" 16_ذ_ افزوده: بروزد

~~17- فی جمیع النسخ فسولن و الصحیح مفاعیل کمایظهر من تقطیع الییت 18- ذ - بجای این سطر

~~دارد ، واین یترا مصراع وحش (کذاوالظاهراولش) مدید است بر فاطاتن فاعلن فاعلاتن وضربش

~~1-م - سیم 2 - ذ - واخف 3 - ذ - افزوده، چنایک * - ذ - افزوده : بر وزن

~~5 - ذ - این جمله را افزوده ، کرده وفعلاتن قطع است از متناعلن وقطع سقوط ساکن وتد بود و سکون

~~ماقبل آن 9 - م - متعرکی 7- ذ - تغلیب 8 - م - وخفیف آن و کلمه ترین از نسغه آ، ع ،

~~ذحافتاده 9 - ذ - روانیست 10 - ذ - بر من این جفامکن که سزا نیست - م - مکن کعروا نیست

~~مقصور ضرب چنانک -م- افروده : مقصورو در حاشیه همین نسخه باز افروده است : زیادی است (یعنی

~~کلیه مقصور)درصورتیکه نون بهجران بحساب نیاید و بالعکس فبالعکس 19 نخه مطبوعه آه

~~مسبع احت بر فاعلاتن فاعطن ضلیتان (ظ - فاطییاد)

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_163.png)

~~ی بسوزم درفراقت همیزار

~~ی صنم تاکی روا داری آزار

~~فاع لاین

~~فاع لاتن مفاعیل

~~اع لاتن فاع لاتن مفاعیل1})

~~و این بیت از مدید مسبغ بیرون آیذ بر فاعلاتن فاعلن فاعلییان بحر بنجم

~~حر حید2 و اجزاء آن دوبار مضولات مستفطن مفعولات و سبک ترینبیاتانمطو

~~موقوفست بیت

~~دوش یار کشت مرا خواستار

~~بوصل جان مرا شاذ کرد

~~فاعلات مفتعلن فاعلان

~~و این وزن مستس ms146 مقتضب است بی تغییر "، [و] بیت مخبون مکشوف

~~همی دل برد ان نکار دلبر

~~رکی) تاداغ نهذبجان ودلبر

~~مفاعیل1 مفاعلن

~~فعولن

~~مفاعیل

~~مفاعلن فعولن

~~(واین [بیت از]هزج مکفوف مقبوض محذوفست [بی تغییر]1 بحرششم [بعر صغیر]

~~اجزاء آن دو بار مستفع لن فاعلاتن مستفعلن و خفیف (ترین 11) ابیات آن مخبون است

~~بهار بوذ بجشمم خزان و دی

~~بی شاذ بوذبرویم

~~نکار من

~~مفاع لن فعلاتن مفاع لن

~~مفاعلن فعلاتن

~~مفاع لن

~~واین بیت مدس مجتث "است بعینه بیت سالم

~~برخیزجابا بمنده آن جام می

~~از بور ماه را باشد روشنی

~~مستفع لن فاعلاتن مستفع لن

~~مستفع لن فاعلاتن مستفع لن (ه1)

~~وابن [نیز] مسدس مجتث است10 براصل دایرە6آ اعجم ، بحر هفتم بعراصم و اجزا

~~مین یرایتز از نسخه - ا"ع" م - افتاده است وقسمت میان دوقلاب [] از نسخه - ذ - ساقط

~~عیه 2-ذ - جمیل

~~3 - ذ - واخف 4 - فی الاصل و فی سغ آ، م 0ع - مغبون و فی

~~فخه - ذ- مطوی موقوف وهو الصعبع 5- ذ - داشت 6 - ذ - مفتعلن فاعلات فاعلان ؟

~~7- ذ - واین بیت مقتضب مطوی مرفوع مذال است 8 - ذ - افزوده : ضربی بیت 9 - م

~~مفاهیلن ؟ 10- در نسخه آاین کلیه را ندارد 11- ذ = و اخف - آ، م ، ع - وخفیف بدون

~~کلیه ترین 12-م - بچشمم 13- ذ. افروده : بروزن 14- ذ - افروده: است (اما آچه

~~جم آنرا مجتث نم نهاده اند این بحراست زیرا که در دائره هرب بحر مجتث . مستفعلن فاهلاتن

~~قاملان امده است و هجم بر مخبون ان شعر میکویند بر مفاعلن فعلاتن مفاهلن فطلاتن مفاعلن خبون

~~است از مستقعلن نه از فاعلاتن و مخبود مجتث برطریق دوائر عرب مفاهلن فلاتن فسلاتن بشد یس

~~نچه مجم آنرا مجتث میخوانند بقیقت این بحر صنیراست از دواثر مستحدث) 15- م - افروده .

~~مینه 19- ذ - افروده" هرب و؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_164.png)

~~ن دوبار فاعلاتن مفاعیلن ناعلاتن و اخف ابیات بیت مخبونست

~~بمجمی ترک من برفت بقربت

~~زغم عشقاو جوزیر وزریرم

~~فعلاتن مفاعلن فعلاتن

~~فصلاین مفاعلن

~~فعلاین

~~و این ms147 مسدس خفیف است بی تغییر و جون و اضع این بحود [بناه]فاع لاتن درین

~~بحر بر وتد مفروق و دوسبب نهاذه است بایستی کی [ الف فاع لاتن را خبن نکردی

~~ی خبن از ازاحیف اسبابست [در همه اشعار]، وبیتا مخنق

~~تبری جو بین میخی آهنین

~~عاشق مسکین جون بشکند این

~~فعلاتن مفعولن فاعلان

~~فاعلاتن مفعولن فعلان

~~واین بیت مسدس رمل مشعت مقصورست10 " بحر هشتم [حر سلیم] اجزاء

~~ان دوبار مستفعطن مفعولات مضولات و اخف ابیات " آن بیت مطوی است 12"

~~ای بتک2 ماه روی حور زاذ

~~باذه بمن ده برنک بامداذ

~~مفتعلن فاعلات فاعلان

~~مفتعلن فاعلات

~~فاعلان

~~و این بیت [ از] منسرح مطوی مخبون است چون جزو اوسط را کشف کنند

~~و جزوآخر را اذالت بر مفتعلن فاعلن مفاعلان

~~وبیت مطوی مکشوف

~~ای صنم حور زاذ نیکو رو

~~جنک مجو با رهیت کمترکو

~~1 مفتعلن فاعلات مفعولن

~~مفتعلن فاعلات مفعولن(اه؟)

~~و این وزن منسرح مطوی مقطوع است بی تغییر، بیت مخبون موقوف

~~مکن بتا بمن بیهذه آزار

~~کی مردی ام کم آزار دل آزار

~~مفاعلن مفاعیل مفاعیل

~~145

~~7- ذ - بیت مخبون صدر حنف (ظ خنق) حشوین مقصور عروض سالم ابتدا مخبون مقصور ضرب

~~8- ذ - فاعلان * 9-م -مشقب ؟ 10_ ذ - واین بیت رمل مسدس مغبون صدر مشعدحشوین

~~مقصور عروض سالم ابتدا مخبون مقصور ضرب است بی تغییر

~~11- م - افزوده : و- و اچزاء

~~11- ذ - این بیت مطوی موقوف عروض و ضرب است بیت 13- ذ - ای پسر

~~15-م- کف 15- آ، ذ، ع. فاطاد ؟ 19-م- و آن 17- ذ - افروده : یت

~~1- ذ - کی مردی کم آزارم دل آزار و این مصراع باین صورت مناب بامورد مثال نیست

~~1- آ،م0ع - ابیات آن ذ- واخب ان مخبون مقبوض حشواست 2 - م - بعجی؟ 3- ذ - چنین

~~ وو ه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_165.png)

~~واین بیت از هزج مقبوض مکفوف مقصودست بی تغییر ، بحر نهم [جرا حیم اجزاه

~~ن دوبار غلاتن متضلن متضلن و اخف 1 ابیات آن مخیونست

~~جه ماند رخان آن ms148 نکار من

~~کی همی تابذآن رخش جو[ن] مشتری

~~فعلاتن

~~مفاع لن

~~فعلاتن

~~مفاع لن

~~مستفع آلن

~~و این بیت مخبون مقبوض بحر مشاکل است کی بیش ازین امذه است

~~یت مربع

~~بکردذ یار زمن

~~قیره کردذ برمنز من

~~فاعلاتن

~~مفتعلن

~~فاعلاتن

~~مستفع لن

~~و این بیت مجزو خفیف است بی تغییر ، اینست تمام نه بحر کی دردایرهآ منعکسه

~~آورده اند و این دایره را منعکسه از بهر آن خوانده اند کی بر عکس ترکیب دایرهآ

~~مشتبهه است کی در هر یک از بحور دایرهآ مشتبهه دو وتد مفروق و جهار11 وتد

~~مجموعست [ودرهریک از بحور این دایره دووتد مجموع و جهاروتد مفروقست2،

~~و بهرامی سرخسی در کتاب غایة العروضیین آورده است کی این 2 دایره (ابو) عبدالله

~~رشی نهاذه است :

~~وا مابحور آن دودایرهآ دیکر کی براجزاه مختلف تر کیب نهاذه است همجنین هر

~~بیت کی اندکی ذوق نظم دارذ ازابیات بحور مشهور15 مخرج11 می شوذ وباقی نثری

~~بی مزه است ، ازین جنس برین قدر اختصار کنیم جه در ذکران فایده نیست و مقصود(ه4)

~~از ایراد این مقدار نیز آن بوذ تا 11 محقق کردذ کی درین فن بر آنج مشهور و متداول

~~است و اهل طبع وشعراء مفلق بران 18 اشعار عذب کفته اند مزهدی نیست2 و نیز

~~اکر متعثتی بر سبیل معایات11 و طریق امتحان بیتی ازین اوزان مستهجن برخواند

~~و خواهذ کی اهل دانشی را بذان باز مالذ شنونده10 جون برین تقریرات واقف شذه

~~باشد از جواب او در نماند و تفصی از آن بر وی آسان باشد

~~والله الموفق

~~1- ذ- وآخر ؟ 2 -م - افروده : شعر 3 - ذه افروده : بروزن حذ - مفاعطن چون نون

~~چون) از نسخه ذصاقط شده تقطیعش بر مفاعلن صحیح است 5 - ذ - یارم زمن 9 - ذ - مستفعلن

~~بواسطه آنکه در نسخه - ذ- بجای یار - یارم - دارد تقطبعش بر مستفعلن صحیع است

~~1- ذ - بحر؟ 8- ذ - تمامی 9_ ذ خوانند 10_ ذ - چهار

~~1- آ،

~~،م ms149 - ودر هر بعر از این دائره برهکس آن جهار و تدمفروق ودو وتد محموه است 13- م - ان

~~(1- تام نسخ جز نسخه اصل قرشی است و در اصل (فوشی

~~است

~~15- م - مشهود

~~1- ذ- مستخرج 17-م- که 18- م- بدان 19_ ذ - معانات 20-م - شنویده

~~2- ذ - بود

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_166.png)

~~و جون از تعدید بحور قدیم و حدیث و تقطیع ابیات عنب و تقیل ان فارغ شدیم

~~قسم عروض را بر شرح فک اجزاه بحور از یکدیکر ختم کنیم بدانک فک در اصل

~~لفت کشاذن و جدا کردن است و در اصطلاح عروضیان آنست کی اجزاه بحری [ از

~~بحری] بیرون آرند و جذا کنند یعنی بیت هزج [ را مثلااز وزن بحر رجز

~~بر خوانند و بیت رجز را از وزن بحر هزج برخوانند و طریق فک آنست کی باول

~~افاعیل بحری نظر کنند و سه رکن متوالی را ازان بحر بکیرند بس بنکرند تا همان

~~سه رکن بر آن نسق در اول افاعیل این بحر از کجا یابند فک اجزاء این بحر [ از

~~آنجا باشد ، مثال ان خواستیم تا اجزاه بحر رجز کی مستفعلن] مستفعلن است

~~از اجزاء بحر هزج کی [ مفاعیلن] مفاعیلن است فک کنیم باول رجز نظر کردیم

~~سه رکن اولین آن مستفعلن بوذ کی دو سبب خفیف و و تدی مقرون بوذ باول بحر

~~هزج "باز آمذیم و همین 10، سه (2) رکن را طلب کردیم اول عیلن یافتیم کی دو

~~سبب خفیف بود 11 ، بعدازان مفا [بوذ] کی و تد[ی] مجموعست بدانستیم کی [اجزاء

~~رجز] از عین عیلن منفک تواند شذبس مفا[را] اذاول مفاعیلن [(اول)] باخر[اجزاء

~~بردیم و کفتیم عیلن مفا[عیلن مفا] تا وزن مستفعلن 11 صحیح بیرون آمذمثال دیکر

~~خواستیم تا اجزاه بحرمجتث کی مفاعلن فعلاتن است از اجزاء بحر مضارع کی مفاعیل

~~فاعلات است فک کنیم باول بحر مجتث نظر کردیم مفاعلن فعلایافتیم کی سهر کن بوذ

~~دووتد 12 و فاصله ی همین سهر کن را دراول مضارع طلب کردیم از لام مفاعیل ms150 یافتیم

~~کی لفاعلاتمفا دو وتد و فاصلهی بوذ بس مفاعی [را] از اول مفاعیل بآخر اجزابردیم

~~و کفتیم لفاعلات مفاعی تا وزن مفاعلن فعلاتن بیرون آمذ15 ، وبر عکس خواستیم تا

~~بحر مضارع را از بحر مجتث بیرون آریم باول بحر مضارع نظر کردیم سه رکن متوالی

~~در اول آن مفاعیل فا یافتیم کی و تدی مقرون و و تدی مفروق و سببی خفیف موذوزن

~~همین سه رکن را در اول اجزاه مجتث طلب کردیم ار عین فعلاتن یافتیم [ کی] جون

~~1

~~صل

~~ا- ذه افزوده: بعر 2 -م - بروزن 4- ذ- بروزن 9- ذ - نظری - م - خواستم

~~6- م - بحور؟ 7-م - کنیم 8- م - اواز 9- ذ - باشد م - مفروق بود 10- ذ-

~~ظر کردیم 11 - ذ - اولین ان مفاعیلن بود که وتدی مجبوع و دو سبب خفیف باشد

~~افروده : مستفعلن

~~11- ذ - دو وتد مجوع -م - و وتد 14- م - آید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_167.png)

~~کفتیم علأتنم فاوتدی مجموع ووتدی مفروق وسببی خفیف بوذ بس مفاعلن ف از

~~اول اجزاء مجتث بآخربردیم و کفتیم علاتن م فاعلن ف تا وزن مفاعیل فاعلات بیرون

~~امذ ، اینستا حقیقتا فک اجزاء بحور ازیکدیکر وجون امثله فک و طریق تخریج

~~آن معلوم شد از هر دایره بیتی بیاریم (ه1) تا فک (این) ابیات بحور نیز از یکدیکر

~~محقق شود و اشتباه نماند ([ ان شاء الله])

~~وبیت) هزج

~~مایرهآ مؤقلفه

~~مکن زین مس نکارینا بمن بر این جفاکاری

~~مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن

~~مکن زین بیش نادانی مکن کزمن بیازاری

~~وزن رجز]

~~مفاعیلن مفاعیلن

~~مفاعبلن مفاعیلن

~~زین بس نکارینا بمن براین جفا کاری مکن

~~مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن

~~زین بیش نادانی مکن کزمن بیازاری مکن

~~مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن

~~وزن رمل

~~بس نکارینا بعن بر این جفاکاری مکن زین

~~فاعلاتن فاعلاتن

~~بیش نادانی مکن کزمن بیازاری مکن زین

~~فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن

~~بیت منسرح

~~دایرهآ مختلفه

~~بارزمن دل ربوذ یار زمن رخ نهفت یار زمن جان بخواست " بازدل از من برفت *

~~مفتعلن فاعلات مفتعلن فاعلات ms151 مفتعلن فاعلات مفتعلن فاعلات

~~1

~~ذحا 2-م- آید 2-م -

~~4- ذ حاغروده : فک 5- ذ - افزوده: اهنا

~~6- م - باززمن؟ 7- ذ - یار زمن دل برفت ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_168.png)

~~زن مضارع]1

~~زمن دل ربوذ یار زمن رخ نهفشا یار

~~زمن جان جخواستا "باز دل ازمن برفت4 یار

~~مفاعیل فاعلات مفاعیل فاعدرن

~~مفاعیل فاعلات مفاعیل فاعلان

~~وزن مقتضب (ه1)]

~~دل ربوذ یار ز من رخ نهفت یار زمن

~~جان بخواست "باز(دل) از من " برفت یارز من

~~فاعلات مفتعلن فاعلات مفتعلن

~~وزن مجتث

~~وبوذ یار ز من رخ نهفت یار ز من جان

~~بخواست باز دل از من برفت یار ز من دل

~~مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن

~~دایرهآ منتزرعه

~~بیت سریع

~~صبر ربا یذ ز دلم عشق یار

~~مشق ربا یذزدل من قرار

~~مفتعلن مفتعلن فاعلان

~~وزن بحر غریب]

~~رر بایذ زدلم عشق یار عشق ربا

~~یذزدل من قرارصب

~~فعلاتن فعلاتن مفاعلن

~~فعلاتن فعلاتن

~~مفاعلن

~~وزن بحر قریب

~~ربایذ ز دلم عشق یار عشق

~~ربایذ زدل من قرار صبر

~~مفاعیل مفاعیل فاعلان

~~مفاعیل مفاعیل فاعلان1

~~-144

~~وزن خفیف]

~~1 - ذ - افروده: فک 2 - ذ - یارزمن دل برفت 2 3 - فی الاصل فاطلات والظاهر فاهلات و

~~نسخ آ، م ،ع - مطابق نسخه اصل است ودر هرچهار موضع (فاعلات) است وظاهرأ صحیح در اول

~~و حوم (فاعلات) و در دوم وچعارم که عروض وضرب است (ناهلان) چنانک در نسخه - ذ- احت

~~1- ذ- افروده : ایضا ه- ذ - بار زمن دل - آ- باز زمن دل ازمن ؟ 6 - کذا فی الاصل

~~و - ذ، م "ع - والظاهر مفاع لن

~~7- فی جمیع النسخ فالات و الظاهر فاعلان - در نخه

~~مطبوع و اصل و- م وع - فاعلات والظاهر فاعلان چنانک در نسخه ذاست 9 - در نسخه اصل

~~م وآوع - غاعلات ودر - د - فاعلان وظاهر فاعلان است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_169.png)

~~ودلم عشق یارعشق ربایذ

~~ز دل من قرار صبر ربایذ

~~لا

~~مفاع لن

~~فعلاتن

~~علاتن مفاع لن

~~فعلاتن

~~وزن بحر مشاکل ms152

~~بار عشق ربایذ زدل من قرار صبر ربایذ زد لم عشق

~~لات مفاعیل مفاعیل

~~لاع لات مفاعیل مفاعیل (له؟)

~~ایرهآ متفقه

~~یت متقارب

~~مکن بی وفائی مکن دلربائی

~~مکن تا کی آخر عذابم نمائی

~~عولن فعولن فعولن فعولن

~~زن بحر متدارک

~~بی وفائی مکن دلربائی مکن

~~کی آخر عذابم نمائی مکر

~~فاعان فاعلن فاعلن فاعلن

~~علن فاعلن فاعلن فاعلن

~~145

~~- ذ - مفاطن 2- ذ - ظطات 3 - آ- بحر 4 - ا0ع - افروده : والله اعلم بالصواب

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_170.png)

~~9 در علم قافیتا و نقد شعر و آن شش بابست

~~ول

~~در ذکر معنی شعر و قافیت و حد و حقیقت آن

~~و

~~در ذکر حروف قافیتا و القاب و اشتقاق آن

~~در ذکر حرکات حروف قافیت و اسامی ان

~~] جهار

~~در ذکر حدود قافیت و اصناف (ان)

~~ب]بنجم

~~در ذکر عیوب قوافی واصناف نابسندیذه کی در کلام منظوم * افتد

~~ششم (22)

~~عکه

~~-199

~~در ذکر محاسن شعرو طرفی از صناعات مستحسن کی در نظم [ وتثر کلام]باشد

~~1 - ذ - افروده " من کتاب العجم فی معایر اشعار العجم - ا - قسم اول و در حاشیه بخط الحاقی

~~م

~~2 حذ - در معرفت قوافی و طم شعر و آن مشتمل است بر عش باب

~~4- م - سویم

~~-آ-ه - اوصاف ه - ذح نظم افتد آ- منظوم باشد 6- آه ع - اقتد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_171.png)

~~در1 معنی شعر وقافیت و حد و حقیقت آن

~~بدانک شعر در اصل لغت دانش است و ادراک معانی بحدس صایب [(واندیشه)

~~و استدلال راست و از روی اصطلاح سخنی است (اندیشیده2) مرتب معنوی موزون

~~متگرر متساوی حروف آخرین آن بیدیکر ماننده و درین حد کفتند سخن مرتب

~~معنوی تا فرق باشد میان شعر و هذیان و کلام نامرتب بی معنی و کفتند موزون[تا

~~فرق باشدمیان نظم و نثر مرتب معنوی و کفتند متکرر] تافرق باشدمیان بیتی ذو مصراعین

~~و میان نیم بیت کی اقل شعر بیتی تمام باشد جنانک بیش ازین کفته ایم و ms153 کفتند

~~متساوی تا فرق باشد میان بیتی تمام و میان مصاریع مختلف هر یک بر وزن1 دیکر

~~* کفتند حروف آخرین ان بیکدیکر ماننده] تا فرق بوذ میان مقفی و غیر مقفی کی

~~سخن بی قافیت را شعر نشمرند اکرجه موزون افتد

~~و] أما سبب انک [کلام] موزون را شعر خواندند 2 [(ابوعبدالله8)] قاسم

~~بن سلام بغداذی کی یکی از ایمه نحو و لغت و تاریخ بوذه است می کویذ2 یعرب بن

~~قحطان بن عابر10 بن 9 شالخ بن ار فخشد11 ، بن سام بن نوح [(صلوات الله علیه لی

~~جهار صدسال عمر یافته بوده است و اورا یعرب ازین جهت خوانده اند کی عربی کفته

~~است 12) و] 9 بعد از طوفان لغت عربی از و [ی] منتشر شد باسجاع و قراین مشعوف

~~بوذه [ است و] جون در اثناء اساجیع عرب مصراعات (موزون) می افتاذ یعرب بقوت

~~فطنت و ذکاء قریحت آنرا * دریافت و میان12 " موزون و ناموزون (2ه2) [کلام]فرق

~~کرد و ار تجالا این دوبیت بکفت4

~~ما الخلق الا لاب19 و ام

~~خدین جهل. او خدین علم

~~مابین خلق رآیع 11 و یحلم

~~ای مررح1 طور آوطورآهم

~~147-

~~ب اول

~~1- ذ - افزوده : ذکر 2- ذ دانستن 2- نسخه - ا" ذهه"م- ندارد 4- ذ= که کفتهاند

~~5 - ذ - کفتیم 9 - آ - بروزن و سایر نسخ دیکر : بر دوی و ظاهر اول است 7 - ذ - کفتند

~~اد بود 8 - آ، ذ ،* (ابوعبدالله) ندارد 9- آ، ذ - افروده: که 10-م - هامر 11-ذ-

~~فالح بن ارنحشد 12- این قست در نسخ آ، ذه 8 - نیت 13- ذ - درمی یافت و میان

~~کلام 14- ذ، م - افروده: شعر 15 - ذ- الابام ؟ 16- ذ - خد ابن طم او حذابن

~~طم -م - خنف جهل اخدین علم - والخدین : الصاحب والرفبق 17 حذ - حلق رابع 4-م ، آ، ه -

~~طق زایغ 18- آ-ه - فی فرح - ذ- فی موج طورا و طورا اهم *

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_172.png)

~~و در محفلی خاس کی اکابر اقارب و اعیان خویشان اوحاضر بودند انشاد کره

~~ایشان [(جون هر کز سخن موزون ms154 نشنیده بودند1 )] کفتند ما هذا الثرتیل الذی مه

~~کنا شعرنا بک [ تقوله] این جه نسق [سخن] و ترتیب کلامست کی از تو مثل

~~ین کفتار3 ندانسته ایم او کفت وایا4 ایضا ما شعرت به من نفسی قبل یومی هذا

~~من نبز تااین غایت " این سخن از خوذ6 " نیافته ام بس بسبب آنک او را بی و اسطه

~~تعلیم1 وتعلم بکلام موزون شعور افتاذ آنرا یشعر خواندند وقایل آنرا شاعر نام نهادند*

~~(وبعضی (میکویند) شعر اول جرهم بن قحطان کفته است9)] و بعضی از اصحاب

~~نواریخ اولیت شعر را بآدم [ صلوات الله علیه ] حوالت کرده اند و این ابیات را در

~~مرئیه10 هابیل11 کی قابیل اوراکشت بوی نسبت داذه 12

~~تغیرت13 البلاد ومن علیها

~~فوجه الارض مغبر قبیح

~~غیر کل ذی طعم ولون

~~وقل بشاشة الوجه الصبیح 14

~~فوااسفا15 علی هابیل ابنی

~~قتیل قد تضمنه الضریح

~~و باتفاق اهل علم16لغت آدم سریانی بوذه است اکراین روایت درست است مکر

~~و[ صلوات الله علیه جیزی ازین جنس] بلغت سریانی کفته باشد * و بعد ازو آنرا

~~تازی ترجمه کرده (فها) باشند 17"

~~و همجنین ابتدا شعر بارسی10 ببهرام کور نسبت می کنند و در قصص ملوک

~~عجم آورده اند کی یزدکرد12 شابور را کی بدر بهرام بوذ هر فرزند کی می آمذ [هم]

~~در مبادی طفولیت در می کذشت جون بهرام جهار ساله شد و امیذبقاء او بدیذ آمذ منجمان

~~زایجهآ طالع او بنهاذند و در مواضع کواکب و وجوه دلایل آن نظر " کرد اقتضاء20*

~~ادوار فلاکی در آن میلاد21 جنان یافتند کی نشو و نماه او در غربت باشد و مؤدب

~~و مردانه 11 خیزد و وارث ملک شوذ و سبب بقاه خاندان کردذ مر یزد کرد منذربن

~~148

~~1- این قست در نسخ ا: ذع نیست 2- 1" ع - افزوده : ما 3 -م - بکفتار؟ 4 - ذ -

~~افزوده: و(ایضا) 5- ذ - بسن 9- ذ - از سغن خویش 7- م - تعلیمی 8 - م - نهاد

~~9- آ، ms155 ذ، ع - ندارد 10- ذ - برییه

~~11 -م افروده: طیه السلام 12- ذح میکنند -ذ-

~~- افروده : شعر 13- م - بغیرت 14- ذ - البلیح 15- ذ - اسفی 16- ذ - عالم

~~17ذ - واین ترجبه آن بود 18- ذ - فارسی را 19- ذ - افروده، بن یعرام ین

~~20-و-

~~لردند اقتدار 21 - ذ - حالت 22 حذ - و فرزانه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_173.png)

~~عمرو بن عدی لخمی1 راکی از "دست او بر حیره ، بادشاه بوذ بخواند و بهرام

~~را بنو سبرد و جند مزرک را از ارکان دولت " باوی بحیره فرستاذ4" تا در میان

~~عرب برورش بافت و فصیح و شاعر و مبارز و مردانه خاست وبعضی [می] کویند ملک

~~حیره5 در آن وقت نعمان بن منذر بن عمروبن [ منذر بن عمرو بن ] عدی بوذ

~~وجون یزدکرد بهرام را بحیره فرستاذ بفرموذ تا(در) بعضی از متنزهات 8 حیره

~~ازبهر وی [واصحابوی] مسکنی جذا کانه سازند بس معماران خورنق و سدیر بنا کردند

~~و ابن قتیبه می کویذ10" خورنق (را) درعجم خورنکاه11 نام نها فله بوذآند یعنی جای

~~خوردن و نشستن باذشاه زاذه و عرب آنرا خورنق

~~کردند بتعریب و سدیر سه کنبد

~~بوذ متداخل یکدیکر وآنرا (قه1) سه دیر خواندندی عرب آنرا سدیر12 کردند و جنین

~~کویند کی آن سه کنبد معبد1آ4 ایشان بوذه است و همانا در قدیم کنبد را بزبان بهلوی

~~دیر می خوانده اند از بهر آنک در بعضی از کتب مسالک دیذهام کی منزلی کی ارهطرف

~~اصفهان بر صوب ری10 " هست وآنرا دیر کجین11 می خوانند کنبدی مجصص11 بوذه

~~است و حماد بن ابی لیلی 18 کی مدار [روایت] بیشتر [ اشعار عرب بروست جند قطعهآ

~~قازی از] اشعار بهرام مشتمل * بر تفاخر و تکاثر از اهل حیره روایت می کند وآنج

~~عجم آنرا اول اشعار بارسی نهاذه اند و بوی نسبت کرده اینست 19"

~~منم آن بیل دمان10 و منم آن شیریله

~~بام من بهرام کور کنیتم بو جبله

~~و در بعضی کتب فرس دیذه ام کی علماه عصر بهرام هیج ms156 جیز از " اخلاق و

~~حوال 21 ، او مستهجن ندیذند الا قول شعربس جون نوبت باذشاهی بذو رسیذو ملک

~~بروی قرار کرفت " آذربادین زرادستان حکیم بیش وی 11" آمذ و در معرض نصیحت

~~29

~~1-ذح لحمی 2- ذ- قبل او در بعیره 4 -م - ویندین 4- ذ- با او بفرحتاد 5- ذ - بحیره ؟

~~و در حاشیه حیره تصعیع شده 6 - ذه افروده : بن لحمی 7- ذ - اینجا 8 - م - منزهات

~~9- ذ - بارند 10_ ذ - واین قبیله مبگویند 11- ذ- خوردگاه 12- ذ - اغروده ؛ نام

~~13-م - و هیچنین 14- ذ - بعید ؟ 15- ذ - طرق بر صورت دهی 16 -م - کنجین

~~1_ جص اندوده شیه گچ 18_ ذ- افروده : کوید 19 ذ - بوده است تفاخر از اهل

~~جزیره روایت میکنند (2) و آنچه مجم آنرا اول اشعار یارسی می نهند و نسبت آنرا به بهرام کور کردهاند

~~61- ذ - اختلاف حال او - م - اختلاف احوال او

~~این است بیت

~~20 م - و ماقی؟

~~22- افربازین زرادشتان حکیم ییش او حم- اذر بادین زرادشتاد ییش او - آ- آذربادین بن زرادستان

~~حکیم بعش وی آمد و در ننه جایی اذرباد بن زرادستا

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_174.png)

~~کفت امی باذشاه بدانک انشاه شجر از کبار معایب ملوک و دنی عادات باذشاهانست ازبهر

~~آنک اساس آن بر کنب و زورست و بنیاذ آن بر مبالغت فاحش و غلو مفرط و ازین جهت

~~عظماء فلاسفه ادیان از آن معرض بوذه اند و آنرا مذموم داشته و مهاجات 1 شعر (اء)

~~را از اسباب مهالک "ممالک سالفه، وامم ماضیه (ه؟) شمرده اند و از مقدمات تلف اموال

~~و خراب دیار نهاذه وعأمهآ زنادقه و منکران نبوت را خیال مجال طعن در کتابهای

~~منزل و انبیاه مرسل جز بواسطه نظم سخن نیفتاذه است و اندیشه معارضه ایشان جز

~~بسبب اعتیاد اسجاع و قوافی روی ننموذه و اکرجه طایفهی از دوستداران علوم

~~نج از آن جمله بر منهج صدق و صواب افتد و بر نصایح مرشد و حکم و امثال

~~نافع مشتمل باشد آنرا آیتی ارآیات دانش نهاذهاند ms157 و معجزی از معجزات حکمت شمرده

~~و آورده اند (کی) اول آفریذهی 11 کی در زهد " و موعظت نفس

~~و تسبیح و

~~تقدیس حق شعر کفت ملکی از ملائکهآ 13 مقرب بوذه است باری اتفاق است * کی

~~نخست آفریذه ای کی در شعر خویشتن را بستوذاه) و دران بر دیکری14 مفاخرت کرد

~~ابلیس بوذ علیه اللعنه بهرام کور از آن باز کشت19 و " بعداز آن شعر نکفت و نشنوذو فرزندان

~~و اقارب خویش را ازان منع کرد [و] همانا ازین افتاذه است کی بار بذجهر می16 کیاستاذ

~~بربطی10 بوذ بناه لحون و اغانی خویش در مجلس خسروبرویزکی آنرا خسروانی خوانند

~~با آنک سربسر مدح و آفرین خسروست برنثر نهاذه است وهیج از کلام منظوم در آن بکار

~~نداشته ، وبعضی (می) کویند (کی) اول شعر بارسی ابوحفص حکیم ابن احوص

~~سفدی کفته است از سفد سمرقند و او در صناعت موسیقی دستی تمام داشته است1

~~بونصر فارابی در کتاب خویش ذکراو آورده 21 است و صورت آلتی

~~موسیقاری

~~150

~~1- معاجات یکدیکرراهجو کردن وزشت کفتن2- ذ - شعرا- م - غعررا؟3- ذ لوه

~~نلاصفه -م- ملوک سالقه * محال 5-ذ کتب 6- م - ننوده اند 7حذ - دوستاران

~~8- ذ- افتاده 9- ذ - مرشده 10- ذ - شیردهاند

~~1-ذ-کی 12مو - ومعرفت

~~فس و مومظت 14-م - ملکه 19- م - نزدیکی

~~10- ذ - که اول آفرینه که خود را

~~بستود و بدان بر دیکران تفوق کرد ابلیس بود القصه بطولها اذربازین حکیم بهرام کور را ازان

~~از داعت و او

~~-ذح مهر

~~1- ذحبربط

~~1-ذ- اخوص 7-م=ا

~~وض

~~1-ذهم - افروده" و- وابونصر

~~2- ذح خود

~~ذحکرفه

~~22ح ح الک

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_175.png)

~~ام آن شهرود که بعد از بو1 حفص هیج کر (له2) آنرا در عمل نتوانست آور دبر کشیذه

~~ومی کویذ 2 او در سنهآ ثلثمایة 2 هجری بوذه است و شعر (ی) کی بوی نسبت می

~~کنند اینست

~~اهوی کوهی در دشت جکونه دوذا4

~~یار ندارذ بی یار جکونه روذا

~~و جون این مقدمات معلوم شذ بدانک جون ابیات متکرر شذ ms158 و از بانزده و

~~شانزده در کذشت آنرا قصیده خوانند و هرجه ازان کمتر بوذ [ آنرا] قطعه [ کویند]

~~ودر قصاید بارسی لازمست کی بیت مطلع مصرع باشد یعنی قافیت هر دو مصراع در

~~حروف و حرکات یکی باشند والأ آنرا قطعه خوانند هرجند از بیست [بیت] در

~~کذرد و هر شعر کی مقصور باشد بر فنون عشقیات از وصف زلف و خال " و حکایت

~~وصل و هجر و تشوق بذکر ریاحین وازهار12، و ریاح و امطار و وصف دمن واطلال

~~آنرا غزل خوانند و غزل در اصل لفت سمر دختران و حدیث ایشان است و مفازلت

~~عشق بازی با زنان12 است و کویند رجل غزل 11 یعنی مردی عشق باز و سماع دوست

~~و ازین جهت " شرح احوال عاشق وصفت جمال معشوق.ا غزل خواندند 11" و اشتقاق

~~قصیده از قصدست و ان توجه و روی نهاذن است بجیزی و جائی و مقصود محل قصد

~~مردم است بطلب و تحصیل و کفتن و کردن آن بس قصیده فعیلی است بمعنی مفعول

~~یعنی مقصود شاعرست بایراد معانی مختلف و اوصاف متفرق از مدح و هجا و شکر و

~~شکابت و غیر آن وهاه در آخر قصیده از برای15 آنست تادلالت کند بر و حدت ان1

~~جنانک شعیر و شعیره وذبیح وذبیحه

~~و أما قافیت بدانک قافیت (ثهأ) بعضی از کلمه آخرین بیت باشد بشرط آنکه آن2

~~کلمه بعینها و معناها در آخر ابیات دیکر متکرر نشوذ بس

~~اکر متکرر شوذ] آنرا

~~ردیف خوانند و قافیت در مقبل آن باشذ جنانک

~~شعر

~~رخ تو رونق قمر دارذ

~~لب تو لنت شکر دارذ

~~151

~~1- ذ م = ابوحخص 2 حذ- می کویند 2 - ذ - ثلاث و مائه

~~4-م - رودا

~~حاشیة الاصل فی هذا البوضع : جو ندارد یارحاصع 9- م - دودا 7- ذ - یانجده 8 -ذ-

~~ودر قصیده غارسی 9- ذ - باشد 10_ ذ - افروده : هم - هم در 11- ذ - هجران و

~~وصال وذکر ریاحین و انعار 12-ذ- با ایشان 13-ذ ms159 - منازل 14- - وصف جبال

~~مشوق و شرح احوال عاشق را فهزل خوانند 15- آ، ذ، م = از بهر 16 - نته اصل و

~~م0ه- وحدان و - ذ- وحدت ان 17- م - این 18- ذ - که 19- ذ- بیت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_176.png)

~~شکرست وجون ماقبل راه قمر و شکر متحرک است قافیت این شعر حرفی و حرکتی

~~جون کلمهآ دارذ درین متکرر آمذ1 آنرا ردیف خوایند و قافیت در کلمهآ قمر و

~~بیش نباشذ اعنی حرف راه و حرکت ما قبل آن و اکر ماقبل حرف آخرین از کلمهآ

~~قافیت سا کن باشد جنانک

~~(شعر)

~~ای نرکس بر خمار تو مست

~~قافت آن از " آخر کلمه باشد تابنخستین ، حرکتی کی بیش از سواکن آن

~~دلها ز غم تو رفت از دست

~~بوذ بس قافیت [این شعر دو حرف و حرکتی بیش نباشد وان سین و تاء است و حرکت

~~ما قبل ان آما اکر حرف آخرین از کلمهآ قافیت] نه ازنفس کلمهآ قافیت بوذ بل کی

~~بعلتی بذان ملحق شذه باشد جنانک

~~(" شعر")

~~برخی جشم مستشان

~~وان زلف همجون شتشان

~~کی کلمهآ اصلی در اخر این شعر مست وشست است و شان از بهر اضافت جماعت

~~بذان ملحق شذه است [( قافیت آن از آخر کلمه باشد تا بنخستین حرکتی که بیش از

~~سوا کن حروف نفسر کلمه باشد 7)] بس قافیت این شعربنج حرف * و حرکتی باشد"

~~بعنی از نون تا بحرکت ماقبل سین مست و شست و این جمله را قافیت خوانندو هر

~~کدام10 ازحروف و حرکات قافت [(را)]11 نامی است کی بعد ازین 11 نموذه شود

~~و هیج (4) یک از حروف (قافیت) در کل قصیده "نشایذ کی متغیر [ و متبتل

~~شود13، الا حرف دخیل19 جنانک بعد ازین بکوئیم10 و قافیت را از بهر آن قافیت

~~خواندند 16 کی از بس اجزاء شعر درمی آیذ و بیت بذو تمام می شود واصل ان از

~~قفوت فلانا [است] یعنی از بس فلاتی فرا رفتم وقفیت فلانا یعنی کی را از ms160 بس

~~بلانی19 روان کردم بس این کلمه را کی بناء بیت برآن است و در کل قصیده رعایت

~~آن لازم قافیت [می] خوانند یعنی بس رو اجزاء بیت است 16 و بیت را مقفی خوانند

~~31

~~7- ذ- مکرر آمد-م - متکرر آید 2- ذ -م- بیت 3 - ذ حرفته 4 -ذ - آخرین حرفی باعد

~~نحستین 5- آسذ باشد 6- ذ - افزوده: وهست ؟7- قست میان دو قلاب از تیام نسخ

~~خطی سافط شده 8 - ذ - بجای و حرکتی (سه حرکت) دارد وافزوده " حرکت ماقبل سین حنو است

~~وحرکت تا مجری و حرکت شین وصل نغاذ باشد - وظاهر آ کلمه حرکتی در متن چایی غلط و صحیح

~~صهحرک) نسخه - ذ- است 9- ذ- هست " 10_ آ- ذ- وهریک را 11 کلیه

~~را) از نسخه آ، ذ، ع - افتاده است 12- م،آ،6- باز نسوده شود 13- ذ - نباشد

~~ه متغخیر نباشد " 19_ ذ افروده : و تأحیس اکر متبدل شود روا باشد و اکر لازم دارد بحن

~~شعر پغزاید

~~15- ذ - کوئیم

~~19- ذ - کویند 17- ذ - افروده: ققوت است کوهند

~~1- ذ- ظاد 19- ذ = باشد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_177.png)

~~عنی آنرا قافیت بدیذ کرده [(والله الموفق )]

~~اب دوم

~~در ذکر حروف قافیت و اسامیآ آن [ و آن] نه است روی وردف وقید و تأسیس

~~و دخیل و وصل و خروج و مزید و1 نایر

~~بدانک] حرف اخرین کلمه قافیت جون از نفس کلمه باشد آنرا روی خوانند

~~حرف روی

~~جنانک

~~هی بقاه تو دوران جرخ را مفخر

~~(شعر)]

~~جون حرف راء در کلمه مفخر اصلی است روی این شعر راهست و جنانک

~~جون تاء (از) اصل کلمه مست است روی این شعر تامست و این لفظ

~~ی نرکس بر خمار تو مست

~~از روا کرفته اند [وروا رسنی باشد کی بذان بار برشتر بندید بس جون بناه جمله ابیات

~~شعار برین حرفست همجنانست کی کوئی جملهآ ابیات بری حرف بسته می شود آنرا

~~برواه شتر ماننده کردند و نامی مشتق از آن نهاذ، (2) و جون حقیقت روی معلوم

~~شد ودانسته آمذ ms161

~~که هرحرف [کی] در آخر کلمه قافیت ازنفس کلمه باشد شایدکی

~~آنرا روی بیت سازند بدانک هر حرف کی در آخر کلمه قافیت نه از اصل1 کلمه باشد

~~"وبعدبذان ملحق کردانیده باشند اکردر صحیح لفت دری ملفوظ نباشد جون هاء خنده

~~و کریه و نامه و جامه 11 و یاه کی و جی و واو دو و تو نشایذ کی آنرا روی سازند

~~و اکرهمجون حروف اصلی در [لفظ] آیذ و مشهور14 الترکیب نباشد و بکثرت استعمال 19

~~ز نفس کلمه نماهذجون راه رنجور ومزدور 11 و دال دانشمند و خذاوند و الف دایا

~~15

~~1- در نخه - ذح تیام معطوفات بدون واو هاطفه است 2 - ذ - افزوده : و بزرکی این جمله را

~~در یک ییت جسم کرده است بیت (روی وردف و دگر قبد و بعد ازان تأسبس - دخیل و وصل و خروج

~~ومزید با ناثر)اه و این ظاهرا از اضافات کاب است " 3 - ذ افروده، است 4 - ذ - ملک

~~-ذح باقد 9- ذ- افروده ، بیت 7- م - ان

~~8- ذ- افروده : را 9- م= بدین

~~1=م- اند

~~1- م - از نفس 12_ ذ - وبعلتی بدان ملحق بود - م - وبعلتی بدان کرایند

~~اعد

~~12-ذ_ و خامه 19_ذ - و معروف 15- ذ - اغروده، ان 16- ذ - ومندور

~~و مندور مضتف مندیور احت ومندیور بعنی ملوک ویریشان حال واصل این لنت منده یور بوده است

~~سنی صاحب اولادبیار بواسطه آنکه نقیر کثیر الاولاد همیشه پریشان است وفمناک (فرهنک ناصری)

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_178.png)

~~وبینا شایذ کی این نوع را روی سازند و اکز3 مشهور الترکیب باشد جون الف شاها

~~و خذاوندا و میم آمذم و رفتم وذال می آیذ ومر روذ ونون کلستان و نیستان درین نوع

~~تفصیلی ا هست [کی] بعد ازین [ بشرح] بیان کنیم [ و] بحکم آنک قوانین لفت

~~دری را مقیاسی درست نیست کی معرفت صحیح و فاسد آن ازو طلبند و در شرح خطا

~~و صواب کلام بارسی3 اصلی معتمد علیه نه کی بوقت حاجت بذان مراجعت کنند

~~و ms162 کمسرامایکان این روزکار در باب، نقد شعر و یجوز ولایجوز قوافی خبط بسیار

~~کردهاند و خلط فراوان روا داشته و یکبار آی علم شعر بس بشت انداخته اند وروی

~~بنظم الفاظ نا مهذب آورده از فن شاعری بجریان در هذبان قناعت کرده و از شیوهٔ‌

~~سخن وری بمنحول کری خرسند شذه و از منتمیان ایشان کس هست کی

~~قافیت جز حرف روی نشناسذ و دران نیز میان حرف زاید و اصلی فرق نکند

~~* از علم عروض جز مفاعیل فاعلات (هأ) فهم نا کرده و از بحور شعر جزاسامی بی معنی

~~نادانسته جنان مقلد طبع خویش [ و معتقد فضل خویش] است کی انوری را بجا کری

~~نبسندذ و خاقانی را بدر بانی قبول نکند بس صواب آست کی درین فصل از حروف تهجی

~~بر ترتیب اب ت ث12 هر آنج در لغت دری مستعمل است بر شمارم و زواید مفرد

~~و مرکب آنرا کی باواخر کلمات لاحق کردذ و درین لغت بمنزلت حروف تصریف و

~~کلمات ادوات باشد [ بیان کنم] و معنی وعلت الحاق هر یک بموضع خویش شرح

~~هم 15 تا اهل طبع را آنج از آن حروف روی را شایذ معلوم کردذ و اشتباه نمانذ

~~ان شاء الله العزبز]

~~حرف الف

~~بدانک از جنس الف در اواخر کلمات هشت حرف زاید افتد

~~حرف فاعل وصفت

~~و آن الفی است کی در اواخر اصول1 معنی فاعلیت دهد10 جنانک دانا و

~~1

~~9- ذ- افروده : این 2- م- تفصیل 3- ذ - فارسی 4- م - معهد ؟ 5- م = ان

~~6- ذ_ افروده : را 7- ذ - ازاین 8 -ذ - بسخرگی ومنحول شعر و سحنی که دیکری گفته

~~1- م = نشناصند ؟

~~بخود بر ستن 9- 1 -م - مقدماد - ذ - متقدمان 10- م - نیست

~~12_ ذ - افزوده ، و - واز 13-ذ - مفاهیلن فاعلاتن - م - مفاهیل فاعطاد 14_ ذحالف وباوتا

~~10- ذ - دهیم 16 - وفی الاصل -ع ، م ، آ- در اواخر اصول اواخر - ذ مطابق متن است

~~11- آه ذه م - دهد - نسخه مطبوعه : وهند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_179.png)

~~بیشا و شنوا و کویا ms163 و در اخر نعوت معنی اصاف دهذبذان صفت جنانک زیبا و شکیبا

~~حرف نداء و دعا

~~و آن الفی است کی در اواخر اسامی معنی ندا دهذ جنانک خداوندا [و]شاها

~~و]جانا ودر اواخر افعال معنی دعا دهذ جنانک بیایذابروذا [و] جنانک [شاعر کویذ]

~~بیت 9

~~منشینذا از نیکوان جز توکی برجای تو

~~کم بیندا جز من کسی آن روی شهر آرای تو

~~حرف تعظیم و تعجب

~~و ان الفی است کی در اخر بعضی نعوت فایده تعظیم و تعجب دهذ جنانک با کا

~~فریذکارا" بسامال کی فلان دارذ و جنانک شاعر " کویذ

~~1شعر"

~~اکر شاه غازی نکردی هنر

~~ور ایزد مرورا نداذی ظفر (1)

~~نباها کی دین محمد شذی

~~سیاهاکی محراب و منبربدی

~~حرف نسبت

~~و ان الفی است کی در [ او اخرە] (بعضی) نعوت فاهده نسبت دهذجنانک فراخا

~~و درازا و بهنا و باربکا و باشد کی نونی در افزایند11 کویند فراخنا و درازنا ومعنی

~~آن فراخی و درازی است12 الا آنک این الفاظ عام ترست و ان خاص تر

~~احرف تخصیص

~~و آن (راه) و الفی است 12 کی در اواخر اسامی معنی تخیص دهذ جنانک

~~اورا و شمارا (و اسب را) و جامهرا

~~حرف شکل وهیأت

~~و ان کلمة اساست کی در اواخر (اسامی) معنی شکل وشبه دهذ جنانک

~~-155-

~~-ذ- حروفه او دها ؟ 2- ذ- ننشیندا ز نیکوان جز تو کسی بجامی تو 2- ذ- افروده

~~1- ذح اواخر * - ذ - یا بسامالاکه ثلان دارد و چنانک عنصری - ن - بسامالا 6-

~~ذ- ییبر

~~1- ذهم= عدی 8- ذحافروده : چمارم 9-م- آخر 10- نسشه مطبوه

~~-آ- تاریکا

~~1- ذ - افروده : و 12 حذ باشد 13- ذ - انروده، پنجم 19حذ

~~روده، مشم 10-ذ - افروده: بضی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_180.png)

~~مرد[م] آسا و بافشاه آسا و خراسانیان کویند [فلان] مردی بآساست1 یعنی با وقار

~~ورو] است

~~هرفه جمع

~~وآن هاء والفی است کی (در) اواخر بعضی اسامی "جمع را باشد "

~~جنانک زرها و کوهرها

~~عرف اشباع

~~آن الفی است کی شعراه متقدم 9 از الف اطلاق اشعار ms164 عرب کرفته اند10 کی

~~عرب در قافیه جمال و کمال مثلاجون وزن اقتضاه حرفی دیکر11 کند اکر لام در محل

~~صب باشد الفربذان الحاق کنند (کوبند) جمالا و کمالا و اکر در محل رفع باشد

~~کویند جمالو و کمالو و اکر در محل جر باشد کویند جمالی و کمالی و این الفوواو

~~وبارا حروف اطلاق خوانند یعنی حرف رویرا بحرکت مطلق می کرداند وقیده1آ

~~سکون ازوی بر می دارذ15 و بحکم آنک دربارسی11 بیشتر کلمات مسکنة17 الاواخرست

~~جون وزن اقتضاء [ حرکت] روی کردی الفی بذان الحاق کردندی جنانک

~~شعر18*

~~دوش شبی بوذ خوب ورخشانا9

~~وآنرا الف اشباع خواندندی10 از بهرآنک تؤلد الف جزاز اشباع فتحهآ (2)

~~بروین بیذا و ماه تابانا

~~ماقبل نخیز دو متأ خران شعراء استعمال ابن الف21 را عمی فاحش " شمرندو البته22"

~~جایز ندارند[و] جون این مقدمات معلوم شد بدایک هرجه ازین [ جمله] حر[و]ف

~~مفرده 12 و ظاهر الترکیب [است] جون الف دعا وندا والف تعظیم و تعجب والف

~~تسیت نشایذ کی 19 روی سازند و بناء شعر بر آن نهند جنانک بلفرج ( در قافیتی الفی

~~گمفته است

~~156

~~1- ذ - بااحاست 2- روا: آبرو، و نیگی منظر 3 - ذ - افروده : هفتم *- ذ - جر

~~5- ذ - الف 6- آ - (در) ندارد 7- ذ - برای جمع آورند 8 - ذ - افروده: هشتم

~~9- ذ -ما تقدم 10- م - کفته اند 11 - درنسخه جایی افزوده : الحاق و سایر نسخ - نداره

~~و چون غیر لازم بود آنرا ایداختیم

~~12- ذ- کویند 13- ذ - میکردانند -م - می کنند

~~19- ذ - افزوده، و ؟ 15_ ذ_ بر مبدارند 16- ذ - قارسی 17- م - متکنة ؟

~~18- ذ - بیت 19_-م- واخشانا 20 ذ - کفتنهی 21_-ذ- آنرا 22- ذ - شروهانه

~~آنرا 23- ذ - افزوده ، باشد 24- ذ - افزوده ، آنرا

~~25- م - الف 26-ذ -

~~بوالفرج کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_181.png)

~~شعر"

~~باغها راغ کند ونج قدوم ملکان

~~راغها باغ کند یمن قدومت ملکا

~~و أماالف فاعل جون دانا و بینا بیشتر متأخران این الفات را از نفس کلمه

~~می نهند از بهر آنک ترکیب آن با کلمتی تام المعنی نیفتاذه ms165 است جی در صحیح

~~لفت دری بین و دان وشنو و کوی "اوامر صحیحه نیست ، الاکی [ جیزی دیکر

~~باول ان در آوند (جنانک) ببین و بدان و بشنو و بکو یا کویند می بین و می دان

~~ومی شنو و جون تمام معنی این کلمات درین صورت بالف حاصل می شوذ آنرا از

~~فس این کلمات نهاذند و جایز داشت کی [ آنرا] روی سازند جنانک انوری

~~کفته است"

~~" شعر

~~کسی جه داندکین کوزبشت مینارنک

~~جکونه مولع آزاد مردم داناست

~~ه هیج عقل بر اشکال دور او واقف

~~نه هیج دیذه باسرار11 حکم او بیناست

~~و الف شیذا و بیذا[ وهویذا] (وآشکارا) [ وببشوا] و اندروا12[ ونانبا

~~قولا واحدأروا باشذ کی روی سازند14 والف زیبا و شکیبا[رابالف شیذا و بیذا ملحق

~~می دارند10 در جواز از بهر آنک هردو از صیغ نعوت اند همجو شیذا و بیذا و اکرجه

~~زیبا و شکیباظاهر الترکیب اند بسبب آنک ازین نوع بیش ازین دو کلمه "نیست در

~~ان مساهلت کرده اند19" [و]اماالف آساومراوتراو شوربادر "هر قصیده یکی جایزست

~~و اکر ، مکرر شود(ه1آ) [ درابیات دیکر] آنرا ایطا خوانند و ان از عیوب قافیت است

~~جنانک] بجای خویش بیان کنیم و بعضی شعراه مرا و ترا و کرا و جرا بهم جایز دارند

~~بخلاف مارا وشمارا از بهرآنک ما و شما کلمات تمامست و م کلمتی 10 تمام نیست

~~بل کی اصل آن من است "نون انداختهاند 18" و را بذان بیوسته بس [ کوئی] را

~~درین کلمه16 بجای حرفی اصلی است بخلاف1 مارا وشمارا وجون ترا و کرا و جرا

~~157

~~ابن له میدانتم

~~نیامده است 6-ذ - در آرد 7- ذ- افروده : ومیگوی 8- م - بادل ؟ 9- ذ - داشتند

~~1حذ هم - کود اابرارار12- ذ وانبرا12- ذه افروده : واما1م

~~و یدا کردانند 15_ ذ- است دران مشاهده کرده اند 16 - ذ - در هرقصیده یکی جایز باشدو

~~اکر در ایات دیگر - ودر نته مطبوهه در هر بیت: 17_ ذ_ و میم و تاکلیات 18_ذ. و ms166

~~تونود و واو ینداخعاند 19-ذ - کلیات 20- ذ - بخلافراء

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_182.png)

~~موصول مینویسند وواو وهاء از کتابت آن انداخته اند و رابذان الحاق کرده آنرا[نیز

~~همجون مرا شمردند " جنانک قاینی وراق کفته است

~~شعر 9

~~همه ملاحت و آهستکی و شرم تراست

~~همه ملامت و دل خستکی وعشق مراست

~~دل من و دل تو جون دویار ساخته اند

~~مراست آن تو و آن من ای نکار تراست

~~مرا نشاط قرینست تا تو یار منی

~~دلا بناز قرینی به از نشاط کر است

~~وقیاس آنست کی اکرجنین بردنبال یکدیکر ندارند و در اثناء قصیده برا کنده آرند

~~روا باشد [و] اما حرف جمع جنانک زرها و کوهرها] بیشتر شعراهآ] روا ندارندکی

~~ثرا حرف روی سازند همجنانک نون مردان و زنان، و اما اسامی یائی جون بای

~~و جای و افعال امری جون درای و بکشای روا باشد کی برای توسیع مجال قافیت یاه

~~ازین کلمات بیندازند و در قوافی الفی بیارند جنانک [ کفته اند]

~~یت

~~با دل کفتم کی در بلاافتادی

~~کم خورغم عشقش کی زیاافتاذی

~~و الفات ممدوده کی در محاورات بارسی آنرا مقصوره در لفظ آرند جون ضیاو

~~بها و دعا و ریا و الفات11 جمع تکسیر جون اعدا و اعضا و احشا شایذ کی در قوافی

~~الفی بکار دارند ولکن11 بایذ [کی از مشهورات](18) و که در کفت و شنید عجم

~~مستعمل باشد13" در نکذرند و الفات تنوین جنانک رایت رجلاو اشتریت جملا نشایذ

~~کی روی سازند جی16 در اشعار عرب هم جایز نیست [ کی بناء قافیت بر آن نهندو

~~کر ضرورت افتد [ همجون الفات جمع] بایذکی از مشهورات کی متداول بارسی

~~کویان است عدول نکنند جنانک حقا وعمدا و مرحبا و قطعا15 و آنج خاقانی کفته است

~~خاقان اعظم کز شرف " آمذ سلاطین را کنف16،

~~باران جود از ابر کف شرقا و غربا ریخته

~~158

~~1- ذ- چون مرا شمرند و جایز دارند 2- م - فاینی دراق 2- ذ - کوید ms167 4- ذ - بیت

~~*-م- نه آرند 9-ذ چون 7- و - الفتنها 8- و - شعر 9 - و - محدوده در حافه

~~بسمدوده تصحیح شده 10_ ذ - آورند 11-م - والف 12_ذ- ولیکن 12_ ذ- که از گفت

~~و شنود در عجم مستعبلست "1_ ذ - که 1- ذ - افروده: روا باشد و آنچه خاقانی گفته متداول

~~نیست اما با او بدین قدر مضایقه نتوان کرد خاقانی راست 16_ ذ - دارد جهان را در کنف

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_183.png)

~~از مستعملات نیست آما او را ازین جنس تو سعات بسیار باشد 1 "

~~و

~~بنزدیک عآمهآ شعراء [ هیج] کلمه امر و نهی در قافیت

~~م

~~جمع نشایذ کرد

~~(جنانک) بیا[ی] و میا[ی] بکن و مکن و اکر کسی روا دارذ آنرا وجهی می توان

~~نهاذ4 بخلاف صیغت نفی و اثبات جنانک رفت و نرفت کی قطعا بایذ کی روانباشد

~~جی ترکیب در آن ظاهرست از بهر آنک لفظ نه کلمتی مستقل است و در افادت

~~معنی بترکیبی محتاج نیست وم در مکن و مکوی بی ترکیب هیج معنی نمی دهذ بس

~~بکن و مکن در بارسی همجنانسنتا کی درتازی افعل و لاتفعل کی لفظا و معنی متغایرند

~~و رفت ونرفت همجنانست کی ذهب و ماذهب کی هردو در لفظ متفقاند و بذین اعتبار

~~انوری کفته است10

~~کجا بماند کی اقبال تو بدست قبول

~~طرایف " سخن من11 ، همی نکرداند

~~جو بای من بوذ اندر رکاب خدمت تو

~~عنان مدت من جرخ بر نکرداند

~~مرا اکرهنری هست 12 این دوخاصت4 1است

~~کی هر کرا بوذ از مردمانش کرداند

~~(18) تقدیر کرداند اولین10 جنانست کی نمی کرداند بطرفه کرد مردمان و دوم عنان

~~من دهر بر نپیجاند و کرداند سوم از صیرورت و اصارت است ،

~~و همو

~~تویذ

~~خذای جل جلاله ز من جنین داند

~~می هر که نام خداوند بر زبان راند

~~و می کویذ

~~مکرهوای تواصل حیات 18 شد کی قضا

~~برات عمر بتوقیع او همی راند

~~و می کویذ

~~عنان بابلق ایام ده کی ms168 رایض او

~~سعادثی است کی در موکب تومی راند

~~و می کویذ

~~159

~~1- آ- م -ع - اما با او بدین قدر مضایقت نتوان کرد

~~1- ذ- افروده : اما 3 - ذ - نتوان

~~4- ذ - کفت 5- آ- م - ذ - افروده : ان - که آن و در نسخه آبجای نباشد (باشد) است ودر

~~حاعیه تصعیع شده 6- ذ - چرا 7- آ - ذ-ظاهر تراست 8 - ذ - تر کیبی 9 - ذ - ومیم

~~10_ ذ- افروده : شعر 11_م - ذ- صخنم را 12_ذ - قدرت ودر حاشیه مدت 13- آ - م

~~نیست 19_ذ - خاصیت 15-ذ_م - اول 16 - کذا ظاهرا وقرائت اصل متن بدر ستی ممکن

~~نیست 17_ذ - وهم اومیگوید 18_ذ - نشاط ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_184.png)

~~نو تا مدبر ملکی شکوه تدبیرت

~~ام کیتی تقدیر بذ همی راند

~~و همو2 کویذ

~~خصایصی کی هوای تراست در اقبال

~~خرد دران بتحیر همی فرو ماند

~~و می کویذ

~~جونام دولت اکفی الکفاة بردم کفت

~~کاردولت اکفی الکفاة می ماند

~~و می کویذ

~~زمانه مهره تشویش باز چید چو دید

~~فتنه با تو همی بازد و همی ماند

~~ودر قوافی الفی کجا وآنجا باهم شایذ ازبهر آنک یکی استفهامست و دیکری

~~اشارت و آنجا و اینجا بهم نشایذ [ و بای و جهار بای بهم شایذ] وجون قسیده مردف

~~باشد و الفات زایده را اضافت کند جنانک دانای او بهنای او [ جانای ا] و زیبای او

~~کفتای او] جمع میان (این) الفات روا باشد ازبهر آنک الف درین قوافی (حرف

~~ردف است [ جنانک بعد ازین بیان کنیم] و حرف روی [ درین قوافی)]1 همزه

~~ملینه اضافتت

~~لرف بی

~~و از جنس ب هیج حرف زاید کی باواخر کلمات درایذ نیست الا کلمه آب

~~کی در بسیار مواضع متکرر22 می شوذ جنانک کلاب و دولاب و کوذاب [ و سیلاب و

~~غرقاب و کرداب و زهاب و سراب و بناب (لها) و شوراب وبایاب وتیزاب و کوراب

~~و زرداب و خوناب و سیماب و سبیذاب و خوشاب و دوشاب، وقطعا 13 آب و کوذاب

~~ودولاب] و سیماب [و کوراب]" ms169 وسیبذاب14 ودوشاب" بهم شایذو آب و شوراب

~~و تیزاب و بنیراب و سراب و بناب و زهاب و سیلاب و خوناب و زرداب بهم نشایذ و

~~ب و جلاب بهم شاید ودر کلاب خلافی هست و بیشتر متأخران "روا می دارند

~~165

~~1- در نسخه - ذح و دیواد انوری : تقدیر بد همی راند و نسخه اسلانه تدییر بد همی راند و نسخه

~~مولوی زمام گیتی تدیر بدهمی راند نسخه مطبوعه : تدییر بد نیراند 2- آ - ذ - و می گوید

~~2-م - در اضال 4- ذ - متحیر 5- نسخه آستانه ونسخه مطبوه : باز میچیند 6- م - الف

~~7- ذ- جائز باشد 8-م - ذ- ویکی 9-م - کنند - آ- چود دانای 10 آ- صطر

~~بین () راندارد 11-آ-ذ- حرف باه -م - حرف ب 12- ذ- مگرر 13- ذحوامااب

~~19- ذ_ ودوشاب و سفیداب 15- ذ - وآب وخلاب بهم نشاید 19- ذ - خلانیست

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_185.png)

~~اب و کلاب بهم یعنی کلاب مایعی است 1 غیرآب معهود همجون دوشاب وازین

~~مهت انوری (می) کویذ

~~شعر،]

~~دل ز بیم آنک باذی سرد بر وی بکذرد

~~جود و دستت هردوهم زاذند همجون رنک و کل

~~وزوشب "جونانک ماهی را براندازی زآب *

~~و تاب (و]) برتاب بهم شایذو افتاب و ماهتاب بهم شایذ برای آنک افتاب مرگب

~~ی توان کردن جذارنک از کل و بوی از کلاب

~~نیست از آف و تاب جنانک ماهتاب کی معنی آن تاب ماه است

~~و زواید این [جنس] دو حرفست

~~عرف تی

~~حرف] اضافت و ضمیر

~~و آن تائی است کی در اواخر اسماء معنی اضافت بحاضر دهذ جنانک اسبت و

~~غلامت و در اواخر افعال معنی ضمیر حاضر دهذ جنانک می دهذت و می کویذت

~~حرف رابطه و اثبات

~~و آن کلمه "است باشد " کی در اواخر کلممات فایده اثبات صفت کند در

~~موصوف10 و ربط صفات کند بموصوف جنانک[فلان کر] آمذه است ونشسته است11

~~و این از اختصاصات لغت بارسی است و سخن در اکثر مواضع بی آن تمام نباشد و روا

~~باشد کی در وصل11 همزهآ [آن] ms170 حذف کنند و کویند (فه1) فلان [کس] عالمست

~~و فلان کس توانکرست و تاه ضمیر و اضافت نشایذ کی روی سازند اما تاء رابطه بحکم

~~آنک بعض کلمتی مفردست جایز داشته اند کی در هر قصیده یکی بیایذ13 جنانک

~~گفته اند

~~شعر"

~~161

~~1- آ-م -ع - مایعی نسخه چایی مائی 2 - ذ - بجهت آیکه مایعی است همچون دوشاب

~~روا می دارند 3 - ذ - راست 9_ ذ- نگنرد 5 -م - هچوکه ماهی براندازی زآب - آ-

~~براندازی زآب نسخه مطبوعه باندازی زآب ذ - چون ماهئی کورابراندازی زآب 9 - ذ - آ-

~~حرف تاه -م =حرفت 7حذ آخر 9حذ_ دمدبحاضر 9-ذایست 10-ذ - بوصوف

~~11- درنسخه چایی (است) ندارد 12- در نسخه آ-م -ع - [وصل] است و در نسخه مطبوعه

~~ونسخه ذ: اصل 12- ذ بیارند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_186.png)

~~کفتند که پار رخت بر بست

~~وای دلم اکر جنینست

~~[جنانک] سنائی کفته است

~~6

~~زخم تیر بلا سبر شکنست

~~چ کس خوذززخم اونبرست

~~واما تاه تأنیث عربی (کی) در وقف ها کردد جون حرمت ودولت و نعمت و

~~مثال ان بیشتر شعراه مفلق ماقبل آنرا التزام کرده اند جنانک

~~شعر*

~~خذای عزوجل جون زینده طاعت خواست

~~کرد اول ارزاق بندکان قسمت

~~رسول ا مت خوذ را جو سنتی فرموذ

~~هم از نخست ضمان شد شفاعت أمت

~~و التزام ماقبل تاه قافیت کرده است

~~شعر 9

~~جنانک سید حسن [غزنوی] کفته است

~~جودولت رفت بر تخت امارت

~~مه تاجش بذیرفت استدارت

~~وزیری جست جست وراداو) مقبل

~~می باشد در همه کارش مهارت

~~و حرف دخیل را بجنس خویشر نکاه داشته و این التزام بنزدیک بیشتر شعراء

~~نه از صنعت اعنات است [ آی آنرا لزوم مالایلزم خوایند] بل کی نکاه داشتن [ ما

~~قبل] تاء تأبیث البته واجب دارند اکرجه ان حرف در عداد حروف قافیت نباشدو

~~دران مدخلی ندارذ و این لزوم ارآجا کرفته اند کی درقوافی عجم ماقبل جمله (قه4)

~~تاه ات اصلی سا کن است جنانک مست و دست و راست و خواست ms171 و بخت و رخت

~~و رفت و کفت ، و هر حرف ساکن که ماقبل روی افتد در شعر بارسی التزام ان و اجبست

~~جنانک در فصل ردف بیان کنیم بس جون مألوف اشعار عجم آن بوذ کی ماقبل تاهات

~~را رعایت کنند در الفاظ عربی نیز بر آن رفتند و ماقبل تاءات عربی را التزام کرد

~~فکیف کی بیشتر10 شعراء عرب نیز ماقبل حروف ضمیر را درقوافی مرعی داشتهاند

~~جنانک صمتی و عمتی و صامتی11 و قمتی و ثوابک و کستابک وذلکا و هنالکا کی درین

~~همه ماقبل حرف12 ضمیر را التزام کرده اند و سبب و علت آن در کتاب البعرب فی معاییر

~~162

~~1- ذ- ه - م - خواست - نسخه مطبوهه داشت ودر- امهردورا دارد 2- ذ - اند 2-ف-

~~افروده " است

~~م اعناق ! 5-ذ- است6-م -تخت 7-م - اقزوده: و

~~8- ذ - کردند 9 - ربط این جمله بسا قبل درست و اضع نیست . 10 - ذ - جمله

~~(1حدح

~~وسامتی

~~12- م - حروف

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_187.png)

~~اشعار العرب1 بیان کرده ایم1 و بعضی متأخران براصل جواز رفته اند و درین1 تاءات

~~بر حرف روی اقتصار کرده (و) بیشترین آن در قوافی موصوله باشد [ جنانک

~~انوری کفته است

~~" شعر ،]

~~ی جهانرا ایمنی از نعمت طفرلتکین

~~طغرلتکین

~~جاوذان منصور باذا رایت

~~نور و ظلمت از حضور وغیبت خرشیذدان

~~امن و تشویش از حضور و غیبت طغرلتکین

~~[(شعر)]

~~و رضی نیسابوری کفته است

~~آنک زو هر کردنی در زیر بار منتست

~~سرور کیتی مجیر الدین نصیر ملتست

~~حاصل دور جهان نصر محمد کز کفش

~~مرامیذ منهزم را هردهی صذنصرتست (یه2)

~~و دیکری کفته است

~~(شعر)]

~~آرامکاه نکبت و مأوای محنتست

~~دنیا سرای آفت و جای مخافتست

~~کنج مراداز آن سوی عالم طلب جرا

~~زیراکزین سویش همه رنج و مشقتست

~~حرف ثی 1

~~در بارسی دری نیست

~~عرف جیم

~~ز جیم اصلی هیج حرف زاید نیست و ازجیم اعجمی جون جیم چراغ و چاکر

~~حرف تصغیر 12

~~است و ان جیمی است موصول ms172 بهاه بیان حرکت جنانک غلامچه و باذامچه و باغچه

~~16

~~و سراچه و در قافیت میان جیم اصلی و جیم اعجمی [ جمع] نشایذ کرد جنانک بنج و

~~1- ذ - عرب (بدون الف ولام) 2- ذ - کرده ام 2 - ذ- وبرین 4- ذ- افزوده ، و

~~9- ذ- درمدت 6 - ذ - دولت 7- م - نیشابوری

~~8-م- زمرتست ؟ 9- م - صوه

~~10- ذ- صوش 11- آ- ذ- حرف ثاه - م - حرف ث 12-م - تصغیرات

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_188.png)

~~بضچ1 و خواجه وسراچه کی روی مختلف کردد و کلیچه و دریچه وبازیچه بهم شایذ

~~و کفچه و سفچه

~~حمچه

~~هم [شالد] و لباچه و سراچه بهم [شایذ

~~و آلوچه و سبوچه بهم [ شایذ] وغلامچه و باذامچه [ بهم شایذ] و باغچه وطاقچ

~~هم نشایذ از بهر آنک جیم در هردو تصغیر راست

~~حرفه حی

~~در بارسی

~~نیست

~~عرف خی1

~~ازین حرف 12

~~الا" حرف موضع نیافتم جنانک سنک لاخ بمعنی سنکستان و

~~دیولاخ یعنی جای دیوان و آن خانهاای) خراب و جایها(ی) نزه بسیار آب و کیاه را

~~کویند کی در شعاب1

~~کوهها و مواضع15 غیر ماهول باشد

~~حرف دال

~~و زواید ان دوبیش نیست

~~حرف نعت

~~و آن میم و نون و دالی است که در اواخر صفات بمعنی نعت باشد جنانک دانشمند

~~و حاجتمند و هنرمند و دردمند و نزدیک بذین معنی خذاوند و خویشاوند و باوند

~~یعنی بند که بر بای نهند و آوند خنوراب10 را(قه2) کویند و همانا در اصل آب وند

~~بوذه است و

~~حرف وابطه و جمع

~~16

~~و آن نون و دالی است کی در آخر صفات فایده ربط [ صفت] بجماعت دهذ جنانک

~~1- یخج - بفتح اول وسکون ثانی بعنی یهن ویخش است 2 - کفچه بروزن و معنی چیچه است

~~وپیچ و تاب سرزلف را نیزگویند 3 - سفچه بروزن کفچه بمعنی صفح است که خربزه نارصیده باشد

~~و در خراسان سیبچه گویند و شراب جوشیده نیز باشد 4 - چیچه مصغرچم است و چم آبکردان

~~بزرگ چوبی را گویند * - لباچه بروزن سراچه بالایوش است ودر نسخه - ذ ms173 - بجای لباچه کباچه

~~دارد و ظاهر آ فلط است چه درکتب لفت معنی برای آن یافت نشد 6 - م - باقچه " 7-آ-

~~6 - بهم نشاید - ذ - بهم دو دو شاید - نسخه چایی و نسخه - م - ن - بهم شاید و ظاهرآ نشاید صحیع

~~است چه از علتی که ذکر میکند دجیم درهردو برای تصغیر است " کله (چه) ردیف خواهد بود و

~~ماقبل چه که قاف وفین است باهم قافیه را نشاید 8 -ذ - افروده " از اینها 9-1- ذ-ه -

~~حاه -م -ح 10-ذ- قارسی 11_1- ذ - ع - خاه - م - خ 12- غیراز 13- شغلاف

~~19-ذ_ وخانها 15_ درنسخ آ- ذ -م -ع - خنوراب - و غنور بضمتین ظرف مطلقا از کوزه

~~وکاسه وخم و سبو ومانند آن وبفتح خاه نیز گفته اند و در نسخه چای ختوراب و آن فطط است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_189.png)

~~عالمند و توانکرند و در جمع کویند می آیند و می روند و رفتند و آمذند و در قوافی

~~دالی خذاوند و خوهشاوند بهم شایذازبهرآنک مشهور الترکیب نیست و بکثرت استعمال

~~و قلت امثال و اخوات از کلمات مفرده می نمایذو خرذمند و هنرمند بهم نشایذ

~~و مستمند و دردمند بهم نشاید از بهر ظهور ترکیب و دانشمند و حاجتمند بهم شایذ

~~کرجه وجه ترکیب در حاجتمند ظاهر ترست اما جون دانشمند اسم علم کشته است

~~عالمان را باسمی مفرد ماننده شده است و ازین جهت هردو باهم قافیت می سازند[جنانک

~~انوری کفته است

~~شعر)

~~دمی زاذه بی کنه نبوذ

~~زان بکفارتست حاجتمند

~~شخص و دینت ودیعت ایزد

~~بی نیاز از طبیب و دانشمند

~~مرف ذال

~~زواید آن سه است

~~حرف مضارع

~~و آن ذالی [مفرد]ست کی در اواخر کلمات فعل را صیغت مضارع کرداند

~~جنانک آیذ و روذ و می کویذ و می شنوذ

~~حرف ضمیر

~~و ان یاه و ذالی است کی در آخر کلمه فایده ضمیر جماعت حاضران دهذجنانک

~~می اییذ ومی رویذ و ربط را نیز باشد جنایک عالمیذ و توایکریذ ms174

~~حرف دعا

~~و آن الف و ذالی است کی در اواخرافعال معنی دعا دهذ جنانک برساذ و بدهاذ

~~و صیغت خأصهآ دعاه باذ و مباذ [ است] و در اصل (ش1) بواذ و مبواذ بوذه است

~~واو تخفیف را" حذف کردهاند و در قوافی ذالی هفتاذ و هشتاذ بهم شایذ افتاذ و

~~165

~~1- ذ ح افروده : آن 2- نسخه مطبوعه شاید و نسخ خطی : نشاید 3- آ - ذ -ع - م -: و

~~مستیند ودردمند بهم نشاید از بهر طهورترکیب و در نسخه مطبوهه و مستند و دردمند از بهر ظهور ترگیب

~~4- ذ- شده ه - ذ - افروده : و

~~9- ذ - بصینت 7-م - می آیند ؟ 8 - ذ - شاید

~~9- ذ - واورا جهت تخیف

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_190.png)

~~بد افتاذ بهم نشاید و کشاذ و نکشاذ بهم نشایذ اما داذ و بیداذ بهم شایذ از بهر آنک

~~فظ] بیداذ اسم علمست ظلم را نجناتک2[لفظ] بی اسب و بی مال " و مانندآن*

~~ای ترکیب این کلمات مشهور و معلومست وسوذ و نمکوذ بهم شایذ و بدیذو تلهدیذ

~~هم شایذ و جمله الفاظ ماضی جون رفت و کفت و آمذ و شذ ودیذ و شنیذ و کرد

~~و آزرد وغیر آن شایذ کی قافیه سازند بخلاف الفاظ مضارع که صیغ ماضی کلمات مفرده اند

~~وصیغ مستقبل مرگبند، وبدانک در صحیح لفت دری ماقبل دال مهمله الآراء ساکن

~~جنانک "در دو مرد ، یازاه ساکن جنانک دزد[ و مزد] یانون ساکن جنانک1 کمند

~~و کزند] نباشد و هر دال کی ما قبل آن یکی از حروف مدو لین است جنانک

~~باذ وشاذ و سوذ و شنوذ و دیذ و کلیذ یایکی از حروف صحیح متحر کست جنانک نمد

~~و سبذ و دذ و امذهمه ذال معجمه اند و در زبان اهل غزنین و بلخ و ماوراء النهرذال

~~معجمه نیست و جمله دالات مهمله در لفظ آرند جنانک [ کفته اند

~~شعر)

~~از دور جو بینی مرا بداری

~~بیش رخ رخشنده دست عمدا

~~جونونک1 شراب از1 بیاله ms175 کردد

~~رنک رخت از بشت دست بیدا13

~~و] دال و ذال بهم قافیت کرده از بهر آنک ایشان همه دالات مهمله در لفظ آرند

~~عرف ری*

~~و زواید آن ده است

~~حرف فاعل

~~و آن کاف و الف وراءست16 که در اواخر افعال معنی فاعلیت دهند17(ه؟)

~~169

~~1-آ-6- افتاد و بدافتاد بهم شاید و کشاد و بکشاد بهم شاید ونسخه - م - بهمین عبارت است جزآنکه بجای

~~ید افتاد به افتادست ودر نسخه مطبوعه : افتاد و بد افتاد بهم و کشاد و بکشاد بهم شاید ؟ وتمام سهو است

~~و صحیح آنست که در متن اصلاح شده ومطابق بانسخه ذاست وعبارت لسان القلم دراین موضع چنین

~~است : وبعضی کفته اند که افتاد با نیغتاد و کشاد بانکشاد و یدید با نایدید می شاید و در این سخن بحث

~~است از آنکه ییشتر کذشت که نقی و اثبات بهم نمی شاید واین الفاظ از قبیل نفی و اثبات است و این

~~عبارت مؤید تصحیعی است که در متن شده است 2- ذ - کویند چنانک 3 - ذ - و بی مانند

~~4- ذ - م - افروده : ستدو ه - ذ- دردمند ؟ 9_ذ_ افزوده : چند و 7-م - افزوده

~~حرف 8- ذ - آید 9- ذ - از دورچه (کذا) تو مرا ببینی داری

~~10- ذ - دودست

~~11_ م - زنک 12_ ذ_درییاله 12- ذ_ رنک رخ توزیشت دستت ییدا 14- ذ = افروده*

~~است 15- آ - حرف رای - م -ر 16ذ - ورائیست 17- ذ - دهد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_191.png)

~~جنانک کردکار وآفریذکار و آموزکار و در اواخر اسماء [(و)] صفات معنی نعت دهذ

~~جنانک سازکار و کامکار و آموختکار و نزدیک بذین معنی یاذکار و روزکار

~~و ان کاف و راءست کی در [او] اخر اسامی معنی حرفت دهذ جنانک زرکر و

~~حرف حرفت و صناعتا

~~کاسه کر و تیرکر

~~و ان الف و راءست کی در اواخر بعضی افعال معنی مصدری دهذ جنانک رفتار

~~حرف مصدر

~~و کفتار و کردار و در بعضی کلمات معنی صفت دهذجنانک کشتار و مردار وخریدار

~~و کرفتار و ms176 خواستار و فروشار

~~و ان سین و الف و راءست کی در [او]اخر اسماء معنی تشگل و تشمه دهذ

~~حرف شکل وشبه

~~بجیزی جنانک شرمسار و نکونسار و کرز کاوسار و بمعنی موضع نیز باشد جنانک

~~کوهسار و رخسار و شاخسار

~~و آن تاء و راءست2 کی در اواخر صفات معنی ترجیح [ و تفضیل] دهذجنانک

~~حرف تفضیل

~~عالم تر و توانکرتر

~~و ان واووالف وراءست کی در اواخر بعضی اسامی معنی لیاقت و شایستکی * (جیزی)

~~حرف لیاقت

~~دهذ" جنانک کوشوار وشاه وار ونزدیک بهمین معنی حامه وار ونامهوار وخانه وار

~~معنی باندازه جامه وخانه ولایق نامه و بمعنی مشابهت نیز باشد جنانک مردوار و

~~بر کی و ار یعنی مانند مردان و ترکان

~~167-

~~1- ذ- وآموز گار * ذ- ورائیست 2- ذ- کفتار 4- ذ- افزوده: کلمات ه - و

~~یالاصل "نکوسار* وآن نبز لغةآ صحیح و مخقف نکونسار است ولی مناص مقام نکونسار است نه

~~نکوسار کما لایخفی درنسخه آ- م - نیز نکوسار ودر - د - ذ - 6 - نکونسار است 9 - گر زگاو

~~سار وگرزه گاوسار بعنی آرزگاو جهراست که گرز فریدون باشد 7 - ذ - بود 8 - ذ - دهد

~~حیزیرا

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_192.png)

~~عرف صحابت

~~و آن و او وراهست کی در او اخربعضی اسامی معنی خذاوندی جیزی دهذجنانک بیشه ور

~~و هنرور و تاج ورو بهمین معنی رنجور ومزدور ودستور یعنی خذاوند (رنج) و

~~مستحقی مزدو خذاوند دست و منصب و آنج اجازت را دستوری (ه؟) خوانند ازین است

~~بعنی اورا صاحب [(ید)] کردانیدنست (بران کار)

~~حرف میل و شهوت

~~وان باه والف و راءست موصول بهاء بیان حرکت کی در [او] اخر اسامی معنی میل و

~~شعف دهذ بجیزی جنانک غلام باره و روسبی باره و سخن باره و جامه باره یعنی پسر

~~وست وروسبی دوست وسخن دوست وجامه دوست

~~حرف مفرس و منبت

~~و ان زاء و الف و راءست کی در اواخر نباتها معنی اختصاص موضع دهذ بدان جنانک

~~کشت زار و لالهزار و کلزار " و ms177 بهمین معنی ، هندبار و دریا بار

~~حرف صفت

~~و ان دال و الف و راءست کی در اواخر بعضی اسامی معنی صفت دهذجنانک

~~آبدار و تابدار و بایدار و همجنین "جاندار و بردهرار" و راه دار

~~و در قوافی رائی کردکار و آمرزکار بهم [ نشایذ] و ستم کار و زیان کاره [نشایذ

~~و مردوار و دلیروار9 نشایذ] وجامه وار ونامه وار نشایذ و رفتار و کفتارو کردار

~~بهم نشایذ و بعضی [ کفتار و رفتار بهم] روا داشته اند از بهر آنک ازین جنس مصدر

~~بیش ازین نیست و اطرادی ندارذ درسایر کلمات بس [ کوئی] دوسه کلمهآ مفردست

~~بر یک وزن و راهوار و شاهوار بهم شایذ و دیذار و خریذار بهم شایذ و کهسار

~~و رخسار شایذ] وکشت زار وکارزار 8 شایذ] و اوستوار وکوشوار شایذ وعنبر

~~بار و کوهربار بهم ساید و "نه رار و بنبه زار نشایذ و کوشیار و هوشیار بهم شایذ و

~~168

~~حم = خداوندک خبری2- ذ - افزوده : نزدیک 2 - ازنیخه چای کلیه(کار افتاده ذح

~~کردنست بدین کار 4- آ-6_ وصنعت ه - فقط در نسخه ذاست

~~6- ذ- و هم بدین معنی نزدیک 7- ذ - چایار دار و پرده دار - م -د - خانه دار و پرده دار

~~8- ناغروده، بهم 9- کدافی الاصل وم و آوع وفر نسخه - ذ استوار 1-ذ- افروده : باهم .

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_193.png)

~~مردار و کشتار بهم شایذ و بعضی هندبار و زنکبار بهم روا داشته اند یعنی هریک اسم1

~~ولایتی است وقیاس آنست کی روانباشذ(له4) همجنانک لاله زار و کشت زار وهزاروده

~~هزار بهم نشایدوآبدار و بایدار بهم شایذ جون معنی مختلف باشد جنانک] انوری

~~کفته است"

~~شعر"]

~~جون سلک معانی نظام داذم

~~ران تا سخنم آبدار باشذ

~~خرشیذ کسوف فنا نبینذ

~~تا قصر ترا برده دار باشذ

~~ملکی جوجهان بایدار یابی

~~خود ملک جنین بایدار باشذ

~~کی آبدار بمعنی طراوت و رونق است و بایدار بمعنی ثابت و دایم، و بهتر وبذتر

~~بهم نشایذ و راهبر و بیغامبرنهم [ شایذ] و ms178 بار وبیرار بهم شایذ و بریر و بس بریر نشایذ

~~و بکیر و کفکیر و شبکیر بهم شایذ و انجیر و بیذانجیر شایذ و زرکر و خنیاکر بهم

~~شایذو هنرور و سخن ور4 [نشایذ] و کزیر و نا کزیر بهم نشایذ و رنجور و مزدور بهم

~~شایذ از بهر آنک مشهور الترکیب نیست و ببذیر و دل بذیر بهم شایذ وراه دار و جاندار

~~بهم شایذو رکابدار و سلاح دار بهم نشایذ و بکستر وداذ کستر بهم شایذ و دلبر و رهبر

~~بهم شایذو کهتر و مهتر بهم نشایذ الاکی یکی اسم باشد

~~عرف زی11

~~وازین جنس هیج زاید نیست الا

~~حرف لعب

~~چنانک حقه باز و عمود باز وزنک باز و جامه باز و در قوافی زایی ساز و ناساز

~~بهم شایذو کارساز و بساز شایذو بباز و دیر باز 9 و باز و حقه باز بهم شایذ و هر

~~روز و امروز بهم شایذ و بعضی شعراه روز ونوروز بهم جایز2 داشته اند یعنی نوروز

~~تام روز (ی) معین است [ونه بمعنی روز نواست] و هنر ورز و (2) کشاورز بهم

~~169

~~شایذو سخن ورز و هنرورز نشایذو آمد باز و ازدی بازبهم شایذ

~~1- وح نام 2- م - عاید 2 حم- تابدار 4- ذ- آوید 5-ذه م - ملکت - ا= علک

~~1- ذ پادا

~~7- ذ - افروده : اما 8 - آ، ذ ،م - انزوده، بهم - ودرآ(شاید) ندارد 9-م-

~~ما* دار

~~م - آنگه

~~11-آ- حرف زای - ذ - زا - م- ز

~~12- ذ - زیاده

~~1- ذ - بهم نشایدو باز بعنی لعبو حته باز بهم نشاید 19- ذ - روا

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_194.png)

~~و ازین جنس هیج زاید نیست الا

~~حرف شکل و هیأت

~~و ان دال و یاه و سین است کی در [(او)]اخر بعضی اسامی معنی شکل و شبه

~~دهذ چنانک مردم دیس و خایه دیس و ترنج دیس و فرخی کفته است

~~کی خانه کردست فرخاردیس

~~و] فرخار بت خانه باشد و تندیس تمثال باشد، و درقوافی سینی آس و دستاس

~~می بفروزد از دیذن ms179 اوروان

~~و خراس بهم نشایذمکر معنی مختلف باشد جنانک سید حسن کفته است

~~بخواه جام کی سر جرب کرد خصم ترا

~~1 شعر 9

~~موافقان را بأست نمالد وجه عجب

~~بشیشه تهی این آبکینه رنک خراس

~~در آسباه فلک سنبله نکردذ آس

~~یعنی آرد (نکردذ) و لفظ آس هم برآسیا 10 اطلاق کنند وهم بر آنج (آسیا)

~~خرد کند و دست رس و فریاذ رس بهم شایذ و هر کس و نا کس بهم شایذ

~~عرف ضین

~~و زواید آن دواست

~~حرف مشابهت

~~و ان و اوو شینی است کی در[او] اخر اسامی فایده مشابهت دهذجنانک12 ماه

~~وش و حوروش و باذشاهوش

~~حرف مصدر وضعیر

~~وان شینی مفردست کی در اواخر او امر معنی مصدر دهذ جنانک روش و دهش

~~و برورش و در اواخرافعال ضمیر غایب باشد جنانک داذش و کفتش و می بردش و می

~~دهذش و در اواخر اسمأ معنی اضافت بغایب دهذ جنانک اسبش و مالش و غلامش، و در

~~نواهی شینی ماه وش وحوروش بهم نشایذ وخوش وناخوش و هوش وبیهوش شایذ(؟)

~~170

~~حرف سین

~~-در -ذهم- آخر 2- آ - افزوده" شعر 2- ذ- کردند 4- ا - بفزود * - ذ - است

~~-ذ = تبدیس؟

~~ذ- و در قافیه 8- ذ - راست 9- ذ - لطفت 10 -م افروده : هم

~~-ذ - بو

~~فزوده : چون

~~آ، م - آرد

~~19- م - شین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_195.png)

~~ر یکی بمعنی عقل (باشد) و یکی بمعنی مغمی علیه و خویش و ازان خویش بهم

~~شایذاکر یکی بمعنی خویشاوند باشد و یکی بمعنی خوذ و کش و کشاکش بهم شایذ و

~~بیش و کم بیش نشایذ (وکیش و بذکیس نشایذ ) الا کی معنی مختلف [باشد

~~و جوش وسرجوش بهم شایذ و درپوش و سرپوش وشیوش بهم شاید) و بتراش

~~و قلم تراش بهم شایذ و برورش و دهش بهم نشایذ جنانک "کمال اصفهانی" کفته

~~ست

~~(شعر)]

~~ای ز رایت ملک و دین در نازش و در برورش

~~ی شهنشاه فریدون فر اسکندر منش

~~تیغ حکمت ms180 آفتاب کرم رو را بی کنذ

~~قاب عزمت آورذخاک "زمین را در روش2

~~مقتبس از شعلهآ رایت شعاع آفتاب

~~مستعار از نفحهآ خلقت نسیم خوش دمش

~~بر سر آمذ کوهر تیغ تو در روز نبرد

~~بر سر آیذ هرکرا زآن دست باشد برورش

~~ودر بیشتر "ابیات این شعر " شین مصدررا روی ساخته است و اکراین جایز

~~دارند بس] نون مصدر نیز جایز بایذ داشت جنانک3 کردن و کفتن و نموذن و

~~آوردن و مانشد آن واتفاق است کی این نونات را روی نشایذ ساخت و اکرضرورت

~~افتد در هرقصیده یکی [ بیش نشایذ] جنانک انوری16 کفته است

~~(شعر)]

~~ای نهان کشته در بزرکی خویش

~~وز بزرکی زآسمان در بیش

~~آفتاب این جنین بود کی تویی

~~آشکار ونهان ز تابش خویش (*1)

~~ای توانکر زتو بسیط زمین

~~وز نظیر تو آسمان درویش

~~171

~~1- ذ- چون 2- ذ، م - افزوده : بهم

~~3- آ - ندارد 4- ذ- الا بعنی ه - ذ -

~~خوش و صرخوش 6 - از نسخه چابی افتاده 7- آ - نشاید 9 - ذ - کمال الدین اسمعیل

~~4- م - زمین در یرورش 10-م - خود دمش 11_ ذ- این قصیده 12- ذ - روا

~~13- ذ - مصدری 14_ ذ_ مثل 15- (را) از نسخه چابی افتاده 16- م - آذری ؟

~~17- ذ - جهان

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_196.png)

~~شاذ باش ای بمعجزات کرم

~~تا نگویی کی شعر مختصرست

~~ریمی از هزار عیسی بیش

~~ختصر نیسشا تا توبی معنیش

~~وجون در شعر باستعمال حرفی از حروف زواید احتیاج افتد هرآینه ماقبل آترا

~~روی بایذ ساخت و آنراوصل شمرد جنانک [ کفته اند

~~بیت 3"

~~ای (دل) نشدی دشمن سوداش هنوز

~~هم سیر نیامذی ز غمهاش هنوز

~~مم می بخری عشوهآ فرداش هنوز

~~ما از تو بمن جها رسد باش هنوز

~~کی درین شعر جون ، خواست کی شین اضافت بیارذ ما قبل آنرا روی ساخت

~~و شین باش[را با آنک اصلی است همجون شینهاه زاید وصل کردانید و شاعر جون

~~هرفی اصلی "بازاید استعمال کند " حرف اصلی را حکم حرف زاید کنند3 جنانک

~~باز] نموذه ms181 آیذ

~~( در بارسی نیست) و از جنس

~~صاد وضاد وطاوظا وهین وقاف

~~هیج حرف زاید نیست کی با واخر کلمات ملحق باشد

~~ن وفاه

~~عرف کاف

~~و زواید [ آن] سه است

~~جنانک مردک و بسرک

~~حرف تصغیر

~~حرف بدل

~~172

~~و ان کافی است اعجمی کی در وصل بدل همزهآ ملینه در لفظ آرند 12

~~-م - متریسی؟ 2-ذحدر شعری 2- ذ - شعر 4 - ذ - معرم در حاشیه دشمن نوشته

~~4- ذ میب

~~- ذ - چون در شعر 7- ذ - را درمبان حروف زوائدشواهد که استصال

~~کند 8- ذ_ دعد 9- ذ- آمد 10- ذ"م - شود 11- ذ - را زوائه 12- ذ-

~~فرود : و 13- ذ - آید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_197.png)

~~جنانک بندکک و بندکی و بندکان و دایکک و دایکی و دایکان

~~حرف صفت

~~و آن نون و الف و کافی است کی در اواخر اسما معنی نعت دهذ جنانک غمناک

~~و سهمناک و کویند [ این ]جامهی برزنا کست و خاکی ریک نا کست ، و در قوافی

~~کافی میان کاف اصلی و کاف اعجمی جمع نشایذ کرد جنانک کویذ فلک و سمک و

~~آنکهآ کویذ رک و تک وآبناک و خاک ناک "بهم نشایذ و برزناک با مشک نک (4)

~~بمعنی مشک دغل شایذ ، جنانک مجیر کفته است

~~بشام ناک ده و آفتاب راه نشین

~~"شعر،]

~~عرف لاما

~~و در قوافی لامی سال و امسال بهم شایذ و سال و هرسال نشایذ و بمال و کوشمال

~~شایذو کویال ویالایال شایذ و دال و ذال [ بهم شایذ] و بی مول و مولامول شایذ

~~و مال و بی مال نشایذ و مال واموال وحال و احوال بهم شایذ ودل و بر دل

~~بهم شایذ]و بل و سر بل بهم شایذ کی سر بل " شهرکی است نزدیک سمرقند بر

~~کنارآب " جنانک کل باویکل کی از ولایت کاشان است و چال و اسب چال بهم شایذ

~~و زواید آن سه است

~~هرف میم

~~حرف اضافت و ضمیر

~~1

~~1- ذ - بزرک باکست 2- سخه مطوعه درهردو موضع کوید ؟ و ms182 در - ذ - اوئی - م ، * کویند

~~فلک 3 - ذ - سمک و بسک و فلک 4- ذ - با هم شاید کفت ویزرک باک و مشک باک باهم شاید

~~اکر بمعنی مشک ذغل باشد 5 - ذ - کوید 9 - نقط در سحه - ذ - است 7 - ذ - افزوده :

~~(

~~8 - ذ - وفی مولی و مولا مولی - آهم ، ن - ومی مول و مولامول - مول بواو مجهول

~~بروزن قول مردی بیگابه که زن دیگری با او سری پبدا کند مولوی گفته

~~ن زنک میخواست تا با مول خویش

~~بر زید در پیش شوی کول خویش

~~دیگر بسعنی بودن و دریک و تأخیر و مول مول یعنی باش باش مولوی گفته

~~رای تو مهان در انتظاراند

~~سبکتررو چرا در مول مولی

~~دیگر بسعنی بازگشت و مولامول بمنی تأخیر از یی تأخیر و مولیدن یعنی درگ کردن و مول یعنی

~~درنگ مکن نریان بشد شاد و گفتا میول و در فرهنگ بعنی ناز و غزه و بععنی حرامزاده نیز

~~آمده (انجمن آرای ناصری) 9 - ذ - اسم موضع است 10- ذ - و بیکل 11- م - مهمی؟

~~و ان مسی مفردست کی در اواخر اسما فایده اضافت دهذ بنفس خویش

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_198.png)

~~جنانک غلامم و اسبم وبراذرم و در اواخر افعال فایده ضمیر تغیر دهذ جنانک آمذمو

~~برفتم ومی آیم و می روم و در او اخرصفات فایده ربط صفت دهذ بنفس جنانک عالمم و توانکرم

~~ودرجمع کویند عالمیم و توانکریم

~~عرفی عده

~~(وان) میمی مفردست کی در اواخر اعداد تتمیم عدد (متقدم) فایده دهذ

~~جنانک دوم و سوم و جهارم و در لغت عرب صیغت ثالث و رابع و خامس را متمم

~~مایلیه (من) العدد خوانند یعنی "جون کفتی ، دوم یکی کی متقدمست بذین

~~عدد دوشد و جون کفتی سوم دو عدد کی بیش ازین است بذین سه شد و برین

~~فضیتا بایستی کی یکم نکفتندی * از بهر آنک بیش از یکی

~~هیج نیست کی یکی

~~متشم آن شود الا آنک جون مختص مطلق ms183 عددست این اطلاق برو[ی] روا داشتهاند

~~عرف تلون

~~و ان باء والف و میمی است کی در (او) اخر الوان معنی تلون فایده دهذ

~~جنانک(ها) سرخ بام و سیاه بام و بعضی فاء 11 اعجمی در لفظ آرند کوبند سرخ فام

~~وسیاه فام 11 ، ودر قوافی میمی1) نام و دشنام بهم شایذ و نام و نیک نام بهم نشایذ ودم و

~~17

~~1- ذ - متکلم 2م - افزوده : خویش 3 - م - سیوم 4 -م - مایله ؟ 5 - ذ- که چون

~~کفتی که 6- ذ - م - مقدمست برین 7- ذ_ افزوده : که 8 - ذ - بود 9 - ذ - ودرین

~~10- ذ - که یش ازان 11- هذا هوالظاهر وفی الاصل هنه الکلیة محتبلة لان تقرا ه تاه*

~~او " ثاه 0 12 - هذا هو الظاهر و فی الاصل: سرخ فام و سیاه غام (کذا) در نسخه اصل ونسخ

~~چهارگانه خطی البعجم و هیچنین در نسخه خطی لسان القلم مختصر البعجم که در نزد نگارنده است

~~نمام *فاه اعجمی و سخ فام وسیاه فام * است دراین صورت یا باید * فا* در هرسه موضع در تمام

~~نسخ غلط و صحیح "یا * باه فارسی باشد چنایکه فاضل علامه آقای قزوینی در تصحیح کتاب همین

~~صورت را اختیار و اعمال فرموده اند و یا آنکه کلیه * اعجمی * را لثو و زائد دانسته و *فاه در

~~تمام مواضع صعیح باشد و این صورت ظاهرا بصحت اقربست چه حروفی که در آخر الوان معنی تلون

~~قائده دهد آنچه در معاورات مستعمل ودر کتب لفت ضبط است یکی یام با باه فارسی و دیگری فام است

~~و بام با باه موحده ابدا باین معنی استعمال نشده است و عبارت کستاب هم که در مواضع سه کانه با باه

~~موحده آمده برای آنست که در رسم الغط قدیم فرقی بین با و یا فارسی گذاشته نشده و هر دو بیک

~~صورت نوشته میشده چنانکه رسم الخط نسغه العجم آستانه مقدسه و نسخه اصل نیز چنین است بناء

~~بر این ms184 باء موحده در هرسه موضع باء فارسی است یس از تصدیق این مقدمه واضح است که عبارت

~~و بعضی باء اعجمی درلفظ آرند ، غلط وبی معنی است مگر آنکه (فا) را در هرسه موضع بصورت

~~مود گذاشته و کلیه * امجبی * را زائد بدانیم و عبارت را چنین خوانیم و بضی فاه در لقظ آرند

~~کویند سرخ فام و سیاه فام واز اینکه در بعضی از نسخ روی ه فا * در مواضع سه گانه سه تقطه نهاده

~~فده مجتوان احتمال دیگری نیز داد که کلیه "امجیی، زائد نباشد واد این است که بکوئیم فاماعجی

~~با سه نقطه حرفی از حروف تعجی فارسی بوده که تلفظ مخصوصی داشته و کم کم تلفظش در محاورات

~~از بین رفته است ودر نسخه اصل هرجا فام استعبال شده سه تقطه در روی آن کقاشته شنه است چتانه

~~" آینه فام * نیز با سه نقطه است 13-م - میم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_199.png)

~~دمافم بهم شایذو کام و نا کام بهم شایذ اگر معنی مختلف باشد و باهم ومرهم بهم شایذ

~~و از جنس میمات زایده در قوافی میمی یکی بیش (نشایذ ) کی در قصیده ی بیارند

~~همجنانک سایر حروف زواید جنانک روذکی کفته است * بیت"

~~واجب نبوذ بکس بر افخال و کرم

~~واجب باشد هر آینه شکر نعم

~~تقصیر نکرد خواجه در ناواجب

~~عرف نون

~~من در واجب جکونه تقصیر کنم

~~و زواید آن هشت است

~~حرف صفت و جمع و تعدیت و اضافت و توقیت

~~و ان الف و نونی است کی در اواخر افعال معنی اتصاف دهذبصفاتی ماننده افعال

~~جنانک خندان و کریان و افتان و خیزان و در اواخر اسماء فایده جمع دهذ جنانک

~~مردان وزنان و اسبان و درختان و در اواخر (اوامر) صحیحه فایده تعدیت دهذ

~~( جنانک) بخندان و بکریان و برخیزان و برسان و در صیغ اضافت فایده جمع دهذ

~~جنانک اسبم و اسبمان اسبت و اسبتان [اسبش و اسبشان] و در ms185 اواخر اوقات وازمنه

~~معنی توقیت دهذجنانک سحرکاهان وبامداذان و ناکاهان و بیکاهان وحرف جمع جون

~~موصول بوذ بهاء بیان حرکت معنی لیاقت و مشابهت دهذجنانک مردانه و باذشاهانه و

~~زرکانه

~~حرف ظرف

~~و ان دال و الف ونونی است کی در اواخر اسماء فایده ظرفیت دهذ جنانک

~~قلم دان و نمک دان و آب دان

~~حرف نسبت و تکریر اعداد (قه1)

~~و ان کاف و الف و نونی است کی در اواخر بعضی اسماء معنی نسبت دهذجنانک

~~در مکان و کروکان یعنی آنج مال شمارند (و[ آنج] کرورا شایذ) و جنانک ماذرکان

~~و بذرکان یعنی آنج بفرزند رسیذه باشد از ماذر و بذر و خذایکان یعنی کماشتهآ خذابر

~~غلق و رایکان دراصل راه دن بوذه است حرف هاه بهمزه ملینه بدل کرده اند وبصورت

~~9

~~1- ذ- و مرهم وهم 2- آ- ندارد 2- ذ- ارند همچون 4- ذحشعر *- ا- در

~~صیر نکرده 6- م - افروده : و دختراد 7- کلیه چنانک از نسخه - آ- افتاده 0-8-

~~وقاف ؟ 9 - این جله از نسخه - آ- ساقط شده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_200.png)

~~" می نویسند یعنی آنج در راه * یابند بی بنل عوضی ، و تحتل " مشقت کبی

~~و سعیی] و شایکان همجنین در اصل شاه کان بوذه است یعنی کاری *کی بحکم " بافشاه

~~کنند بی مزد و منت جنانک شهید شاعر کفته است

~~شعر"

~~مفرمای درویش را شایکان

~~وکویند بیکار و شا کار یعنی کاربحکم و زور و بی مزد * و کنج ، شایکان یعنی

~~منجی کی شاهان نهاذه باشند یا کنجی کی (لایق) شاهان تواند بوذ و آنج رشید

~~گفته است

~~شعر

~~اشعار بر بدایع دوشیزه منست

~~می شایکان ولیک به از کنج شایکان

~~یعنی " بی قوافی نادرست ، کی [ حرف] روی آن اصلی نباشد و بحکم آنک

~~شاعر در استعمال حروف جمع جون مردان و زنان و سایر حروف زواید بجای حرف

~~روی جون الف ملکا و شرقا و غربا و راء رفتار و کفتار و نون آمذن و رفتن و امثال

~~ان سعی اندیشه ms186 و رؤیتی نبرده است و بایراد آن در جمله قوافی صحیح کی حرف روی

~~ن از اصل کلمه باشد متحکم است آن قوافی را شایکان خوایدند11 جنایک ازرقی

~~کفته است

~~آن همام دولتا عالی جمال دین حق

~~(شعر)]12(4)

~~آن فخار جمع شاهان مفخر سلجوقیان

~~و [(جنانک)] خاقانی کفته است

~~"شعر 14

~~باران جود از ابر کف شرقا و غربا ریخته

~~و[جنانک] بلفرج14 کفته است

~~" شعر2

~~راغها باغ کند یمن قدومت ملکا

~~و [ جنانک] کمال 16 اسمعیل کفته است

~~3126

~~9 - ذ - یایند بی بدلی و عوضی - م - مییابند یی بذلی وعوضی 2- ذ - مشقتی از کسی و کسی

~~1- ذ - که ازیرای 4- ذ- مصرع

~~5-م- شکار 6- ذ - وکویندکاد 7- م - کنج

~~8- ذ - باشد 9 - ذ - قوافی آن نادر است 10_ در نسخه چایی متعکم دلارد و در تعام نس

~~خطی مستعکم است 11_ ذ- می خوانند 12- نسغه آ- ذ - ندارد 14-م - مصرع

~~19- ذ - و ابوالفرج 15- ذ - مصراع اول بیت را افروده : باغها راغ کند رنج قدوم ملکاد

~~19- آ - ذ - کمال الدین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_201.png)

~~شعر"

~~ای زرایت ملک (و) دین در نازش و در برورش

~~[جنانک] انوری کفته است

~~و شعر ه

~~ما نکویی کی شعر مختصرست]

~~مختصرنیست جون تویی معنیش

~~و کاف و الف و نون جون باواخر اعداد در آیذ تکریر عدد فایده دهذ جنانک

~~دوکان و سه کان و جهار کان بمعنی دو (دو) و سهسه و جهار جهار وهو معنی قوله

~~قعالی مثنی وثلاث و رباعم

~~حرف حفظ و حراست

~~و ان باء و الف و نونی است کی در او اخر اسماء معنی بکاه داشتن آن جیز دهذ

~~جنانک کلمه بان و ب غبان و دربان

~~حرف مصدر

~~وان نونی است مفرد کی در اواخر افعال ماضی معنی مصدر آرذ جنایک آمذن

~~ورفتن

~~حرف موضه

~~و ان سین و ته و لف ونون است کی در اواخر اسماه معنی تخصیص موضع

~~دهذ بذان جیز جذیک تر کستانو کوهستان و بیمارستان

~~حرف مشایهت ms187

~~و ان سین (2) و الف ونون است کی در اواخر اسماه فایده مشابهت دهذ جنانک

~~مردم سان و دیکرسان و هم بذین معنی دیکر کون و کندم کون

~~حرف تخصیص

~~و ان یاه و نونی ([است9]) کی در اواخر اسماه معنی تخصیص ماهیت جیزی

~~دهذ ببعضی از صفات "جنانک ، زرین وسیمین و امسالین و بارین و بنجمین و هفتمین

~~و در بعضی صیغ کافی در افزایند جنانک غمکین و سهمکین و کرکین و شوخکین، و در

~~قوافی نونی سایه بان ( و باسبان) و مهربان بهم شایذو باغبان و دشت بان بهم نشایذو

~~177

~~-ذ- صدریت -م - مصدررا 2 - ذ - افزونه وکفتن 4- ذ،م - نومی

~~4حاوذح

~~است) ندارد 5 - ذ - افروده : و 6 - ذ - مثل 7- آ - این کلمه را ندارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_202.png)

~~آب دان و ناودان و زنخدان بهم شایذ و خندان و کریان بهم شایذ و آنج[بلعباس

~~امامی کفته است

~~شعر)

~~دو جمشک "برزبند" جشم بندان

~~دو یاقوتک همیشه خند خندان

~~یکی مر تن درستان را غم ودرد

~~کی را بوی درد دردمندان

~~حرف روی دال است و الف و نون وصل و اکر قافیت نون کرده بوذی شایکان

~~بوذی و بخندان و بکریان بهم نشایذ از بهر آنک حرف تعدیت بکلماتی تام المعنی

~~* ملحق شذه است ، یعنی نخست فعلی لازم ببایذ تاجون الف و نون بذان بیوندد

~~فعلی متعد(ی) شوذ جنابک بخندو] بخندان وبرس و برسان و برخیز و برخیزان

~~بخلاف خندان و کریان کی الف و نون در آنجا بکلماتی تام 8 المعنی ملحق نیست و

~~جند کلمه از متعدیات افعال هست کی الف و نون دران صیغ از نفس کلمه است جنانک

~~بستان و بران و بنشان(21) و بخوان برای آنک حرف تعدیه درین کلمات بفعلی لازم

~~در نیامذه است بس قیاس آنست کی این نونها شایذکی روی سازند همجنانک خندان و

~~کریان و در قوافی موصول روا داشته اند کی حرف تعدیت را روی سازند جنانک10

~~(شعر11

~~من ms188 خاک جنان باذم کو زلف تو جنباند

~~و[ جنانک] انوری کفته است

~~نه در وصال تو بختم بکام دل برساند

~~نه در فراق توعمرم12 ز خویشتن مرهاند

~~" و کفته است 13"

~~(شعر)]

~~همیشه تا کی زتأثیر19 جرخ وکریهآ ابر

~~دهان غنجه کل را صبا بخنداند

~~الب مراد تو از خنده هیج بسته مباذ

~~بی خصم را بزا خنده تو کریاند

~~و از بهر آن در قوافی مقید روانداشتند (کی16) حرف سا کن ضعیف باشدوجون

~~17

~~1-م - بوالعباس

~~1- م - بر زنندم

~~3 -1، م - افزوده : و جمع - ذ- افروده و خروج

~~1- م - حرف صفت بکلمات تمام البعنی و دراصل - ذ، آ- تمام السعنی وع - تام العنی ودرحاشیه -

~~آ-تام 5- ذحدرآمنه احت6-ذ- حرفی" 7-م- فل 8- درحه اصل ونوم "ن -

~~تیام و امانسخه - آستاه 9- ذ وم بخوابان - آ- بخوانان 10- ذ - افروده : کفته اندمصراع

~~1- نسخ غطی (شعر)ا دارد 12_ ذ - چرغم 12- ذ - وهم انوری کفته -م - وهمچنین

~~کفه است "1- ذ، م- بتاثیر 1_ذ - افروده : ایضاکوید 16_ آ- کله (کی) ندارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_203.png)

~~حرف ووی مستند بیت است وبناء شعر بروی است نخواستند کی در وی دوضعف باشد

~~یکی سکون وعدم حرکت و یکی آنک از کلمه قافیت اجنبی بوذ اما جون روی متحرک

~~اشد وبعد از وساکنی بوذکی محل وقف کردد و او بذان سبب بمیان قافیت نزدیکتر

~~افتد شایذ کی اورا قایم مقام حرفی اصلی دارند ، و در قوافی بقوت وصل جندجیز

~~متحمل است کی بی وصل نباشد یکی استعمال حروف زواید در مواضع حروف اصلی

~~جنانک مثال آن در حرف تعدیت باز نموذم و مثال دیکر زیادت بیان را استعمال

~~حروف جمع جون مردان و زنان کی در قوافی مقید آنرا عیب شمارند و ان قافیت را

~~شایکان خوانند " و جون نون جمع بهاء بیان حرکت موصول (شد) رواباشد کی

~~نرا روی سازند جنانک انوری "کفته است ،(40)

~~(شعر10)]

~~ایا بای از آن خطه برتر کشیذه1

~~بی باشد زمر دست ایشان زمابه

~~(قطعه

~~4

~~و درین قطعه کفته است

~~سماع ms189 مغنی شراب 14 مفانه

~~کی تاروزروشن نیوشی11 و نوشی

~~آمذی نانشسته

~~جو اندر اتاغ 15

~~فرو ریختی خردهآ صوفیایه

~~دلا اجند ازین حالت ابلهابه

~~کی احوال "عالم16 نوائی " ندارذ

~~(و] دیکر احتلاف حرکت توجیه [کی] در قوافی (مقید) روا ندارند جنانک

~~جاکر و کمتر و ناصر و در قوافی مطلق شایذ [جنانک] انوری " کفته است 18"

~~(شعر 12)

~~ای مسلمانان فغان از دور جرخ جنبری

~~وز یفاق تیر و قصد ماه و صبر11 مشتری

~~[(شعر 12

~~ودر[ین]2قصیده کفته است

~~317

~~1- ذ- و دوم 2- ذ- باشد 4- م - بود 4- ذ - درارند ؟ 5- ذ- و در قافیه عوت

~~م - و در قوافی نعوت 9 - م - حروف 7- ذ - باز سودیم و مثالی 8 - ذ - و چایکه نون

~~جع که چون 9-م- کوید 10_ آ-ذ- بدارد 11-ذ_ برتر نهاده 12- آ، ذ-"م"ه _ندارد

~~13- م - بنوشی 14- فی الاصل : ساه 15_ ذه وثاه؟ 16-ذه کیتی دوامی 17- ذ -

~~و اشتر 18_ ذ - کوید 19- ذ - صیر مشتری - م - صیر ماه و قصد مشتری و در دیواد

~~انوری : کید مشتری 20_ آ- نودر قصیده- کلیه (این)آندارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_204.png)

~~من نمی دانم کی این نوع1 از سخن را نام جیست

~~بوت می توانم کفتنش نه

~~صاحری

~~و کفته است

~~شعر

~~از حسد جون ممتلی شذمرد " روی آرذ بقذفب ،

~~معدهای بد مزاجان را قی افتد از بری

~~و] جمع کرده است میان فتحه و ضمه و کسره در حرکت ماقبل روی [متحرک

~~و اکر روی ساکن بوذی معیوب داشتندی ، [و] دیکر اختلاف حذو جنانک دقیقی

~~کفته است

~~شعر6)

~~بر افکند ای صنم ابر بهشتی

~~زمین را خلعت اردیبهشتی (اهد4)

~~زمین بر سان خونالوذ دیبا

~~هوابرسان نیل اندوذ مشتی

~~بطعم نوش کشته جشمهآ آب

~~برنک دیذهآ آهوی دشتی

~~وا کرنه حرف وصل بوذ اختلاف حرکت ماقبل شین جایز نبوذی، و کلستان و

~~فیستان بهم نشایذ و کلستان و بستان بهم شایذ جی هرجند11 اصل آن بوی ستان بوذه

~~است جون اران حذفی کرده اید و آنرا اسم علم مشاجر ومغارس ms190 ریاحین کردانیده کوئی

~~کلمهی مفردست [ و بعضی ترکتان و هندستان بهم جایز داشته اند همجنانک در هندبار

~~و زنکبار کفتیم] و جون و بی جون بهم شایذ الأکی معنی مختلف باشد و دوکان و

~~سهکان بهم نشایذ و غمکین و اندوهکین بهم نشایذ و رایکان و شایکان و خذایکان بهم

~~شایذ و ماذرکان و بذرکان بهم نشایذ و کروکان و درمکان بهم شایذ از بهر آنک کروکان

~~بکشرت استعمال اسم مرهون کشته14 است وصفت نسبت ازوی افتاذه و مرزبان و میزبان

~~(وزمان) بهم شایذ و مهربان و باسبان بهم شایذ خون وطبر خون1 بهم شایذ ایشان

~~وفداشان بهم شایذنا کاهان و بیکاهان بهم نشایذ16 این و جنین بهم شایذ آستین و راستین

~~* و بوستین) بهم شایذ جنایک انوری "کفته 17 است "

~~(شعر

~~-18

~~1- ذ- این جنس سغن 2- ذ-نی 3- آ-ذهم -6 - ندارد 4-ذ کارش افتراحت -م-

~~روی آرد بعذر - و قنف متهم کردن ودشنام دادن است - ذه افروده" حرکت 6- آ-م-

~~ندارد 7 - هذاهو مقتضی القافیه وفی الاصل : مشستی (؟) 8- آ ، ذ- بودی 9 - ذ - روا

~~10- م - بوستان

~~1- م- هرچه؟

~~12- ذ - افروده : امام - افروده ، و 13-ذ - اما

~~19- ذ- شده 15- ذ، م - افروده : و 19- ذ - اغروده : و 17_ذ- کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_205.png)

~~لخت2 سلیمان راستین

~~گو آصف (جم) کوبیاببین

~~و گفته است

~~شیربست مزور ز بوستین

~~با کوشش او1 شیر آسمان

~~و کفته است

~~هتت او ملک آن و این

~~بای ملخی بیش نه بقدر

~~اری جو ملک باشی این جنین (489)

~~در ملک " زمینش زملک عار

~~وزرین و بارین بهم نشایذ لا1 (کی) قافیه موصول باشد جنانک کفته اند

~~و کی همان احمد بارینه ای

~~کر جه کنون بازر و زرینه ای

~~و بایذ کی مثل این قوافی کی جواز [ استعمال] آن بقوت حرف و صل تواند بوذ در

~~أما نونات [ مصدر بدایک] در

~~قصیدهی یک دو بیش نیفتد تا شعر بی ذوق نشوذ [و

~~لفاظ مصدرسه صیغت هست کی درآن نون مصدر بیفتد یکی صیفت قصد جنانک خواهذ

~~شمذن ms191 و یکی صیغت لزوم جنانک می بایذ آمذن یکی صیغت جواز و امکان جنانک [می]

~~و افصح و

~~شایذ آمذن و می تواند آمذن و نزدیک بهمین معنی می داید آمذ ([ن

~~یلغ نظما و شرا درین سه موضه آنست کی نون حذف کنند و کویند خواهذ آمذ و

~~می] بایذآمذه و می توان شد ، و می داند آمذ جنانک [شاعر] کفته است

~~بیت)

~~ز بند بلاه تو رها خواهم شد

~~تا ظن نبری کز تو جذا خواهم شد

~~بیت 16)]

~~و کفته است

~~وز بیش تو بی مراد می بایذ رفت

~~فسوس کی دل نزدتو 12" می بایذ ماند

~~کفته است8

~~غمت بر نمی توان آمذ

~~ول ز دست غمت بجان آمذ

~~181

~~1-م - بن ؟ 2- ذ -در ملک 2- م - ماکوش ارشبر ؟

~~حد اثروده" مفعول مقال

~~فاعلان 5- آ، ذ - بقدر و درنت مطبوه مقدر 6 - ذ افروده : و آفته است اخرب مگفوف

~~مقصور از اصل مفاعیلن مفاعیلن فاطلاتن که بحر قریب است 7- م - در ملک رهییش ز نیک و عار

~~1- آ، ذ ،5 - آمذ

~~8- ذ مگر 9-م - قبول ؟ 10. ذ_ افروده: شعر

~~14- ذ - اند

~~15-ذ

~~بدون نود 13 -ذ- وشاید آمد ومی تواند آمد - م - ومی تواند شد

~~- شعر - آ- ندارد 19_م- شمر آ، ذ - ندارد 17- ذ - برتو 18- م - افروده: شعر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_206.png)

~~بس اکر شاعر در قصیدهآ خویش باستعمال حرف هصدر محتاج شوذ بایذ کی ازین

~~صیغ احتواز کند ونونی آردکی البته در تمام معنی بذان حاجت باشد

~~و زواید آن دو است

~~حرفه واو

~~حرف تصغیر

~~و ان واویست کی بجای کاف تصغیر استعمال کنند[ جنانک شاعر کفته است

~~بیت"(10)

~~جشم خوش تو کی آفرین باذ برو

~~یعنی ای بسرک

~~بر ما نظری نمی کند ای بسرو

~~واو بیان ضمه

~~و ان واو دو و تو است کی در صحیح لغت دری ملفوظ نکردذ و در کتابت برای

~~دلالت ضتمه ماقیل ان نویسند و نشایذ کی آنرا روی سازند مکر کی قفیت موصول ms192 باشده

~~جنانک [شاعر] کفته است

~~(شعر)

~~بروذ هوش و دل اکر بروی

~~با تو الا بدوستی نروم

~~هوش "ودل رفته کیر " اکر توتوی

~~بدل و جان و دیذه می کوشم

~~1 من الا بدشمنی نروی

~~کی بر خیزد از میانه دوی

~~ومعروفی کفته است

~~سیه جشم معشوق و ان ابروان

~~شعر1)]

~~و[آغجی شاعر] کفته است

~~بردند جان و دلم هردوان

~~" شعر 9)

~~کرشب از در شاذیست و باذه خسرویا

~~شبا بدید نیاید همی کرانهآ تو

~~مرا نشاط ضعیفست ودرد دل قویا

~~براذر غم و تیمار من مکر توبا

~~182

~~-و- تمامی 2- ذ- شعر - آ"م - ندارد 2- م - با ما 4 - ذ - افزوده، و ه-

~~و - اند 6- آ- ندارد 7-م - برد ؟ 8- ذ - دل دارد 4 -م - دل رفته زر

~~9-آ-

~~ذحع -ندارد 10- آ-ذ -م، ع - ندارد 11_ذ - نیامد 12- ذ ، آ- داو؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_207.png)

~~می کویذ

~~* صهر

~~نناه حران نیکو بسر توانم برد

~~مرآنکهی که تو تشبیب شعر من بویا

~~و در قوافی واوی چون جادو و بازوشاید که مو (و رو)[ و شو] بیاورند و

~~حرف یاه ازین کلمات برای توسیع مجال قوافی بیندازند

~~عرف هی

~~شخی از جمله استاذان شعراه عجم در تقسیم هاه ات اصلی و وصلی کفته است کی

~~هاء اصلی آنست کی کلمه بی آن معنی خویش ندهذ و وصلی آنست کی کلمه رادر اصل

~~معنی بذان احتیاج نباشد (و) این تقسیم راست مانندست امادر تفسیر آن نظری (د4)

~~هست زیراک کفته است هاء 6 شانه و بهانه اصلی است کی اکر [ هاء] ساقط کردانند.

~~شان و بهان ماند و هیج معنی ندهذ و همجنین هاء جامه و نامه اصلی است کی اکر

~~هاه بیندازید [جام و نام ماند] و آن معنی کی از جامه و نامه مطلوبست ندهذو

~~هاه کرانه و میانه و نشانه اصلی نیست [ اربهر آیک

~~اکرهاه بیندازند کران و میان

~~و نشان ماند و همان معنی اول بدهذ و این غلطست از بهر آنک بناه این کلمات بر

~~فتح ms193 است واین هاءات درکل احوال ازلفط ساقطند و جز دلالت حرکت ماقبل

~~در معنی کلمه هیج مدخل ندارید بس اختلال معانی این کلمات از تسکین حرف متحرک

~~می خیزد نه از اسقاط هاه غیر ملفوظ از کتابت بدلیل آنک اکر مبتدئی کی بردقابق

~~علم خط وقوف ندارذ و نداسته باشد کی در خط بارسی هر کجا کلمهی مفتوح الآخر

~~افتد 15 هائی بذان الحاق "بایذکرد 16 ، جون مثل این کلمات در قلم حواهذ آورد

~~البته بی هاه نویذ " و درست 17، خواند زیراکسبحان و ان و کأن در قرآن دیذه

~~باشد و خوانده و دران هیج حرف زاید ندیذه و آنج کفته است کی کران و میان و نشان

~~همان معنی می دهذ [ کی کرانه و میانه و نشانه] (هم) غلطست از بهر آنک نشانه دیکرست

~~و نشان دیکر همجنانک دندانه دیکر16 ست و دندان دیکر13 وزبانه دیکرست و زبان

~~- آح م - دارد 2 - این یک سطر از سخه چایی افتاده و در تسام نسخ خطی موجود است

~~4-م = بحال 4-ذح

~~6-م- شاهاه 7- ذ- شود 8-ذه م-

~~ساند 9ذذ- بیفتد

~~1-- واکر2

~~11-ذ - "هد 12-م - فحه 13- ذ - ساقط آید

~~قروده" که "

~~15_- باشد 19حذ کنند 17- آ- هوراحت 18- م حجدا

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_208.png)

~~دیکر بس کوییم هاه اصلی آنست کی در کل احوال ملفوظ باشد علی الخصوص دراضافت

~~وجمع و تصغیر و نسبنتاجنانک زره من وزرهها وزرهک [(و زرهی 1)] وهاء وصلی

~~ق40) آنست کی جز ضرورت قافیت را در لفظ نیایذ1 ودر تقطیع بحرفی محسوب

~~نباشد و در اضافت بهمزهی ملینه بدل شود1 و در جمع از کتابت نیز ساقط شود ودر

~~تصغیر و نسبت بکافر اعجمی بدل شود اما در شعر و تقطیع جنانک

~~شعرهٔ‌ *

~~خسته دارم دیذه در هجرت همیشه

~~] هاه خسته و دیذه از تقطیع ساقطند و هاه همیشه برای ضرورت وقف

~~ملفوظ است و یحرفی محسوب و اما در اضافت جنانک دایهآ من وینده تو و در جمع

~~جنانک شانها و بهانها و در ms194 تصغیر جنانک بندکک و دایکک و در نسبت جنانک بندکی و

~~دایکی، و جون شرح هاه ات اصلی و وصلی بر نهج صواب معلوم شذ بدانک هاء ات

~~وصلی دو نوعست نوع اول انست کی در اواخر کلمات جز دلالت حرکت ماقبل هیج

~~فایده ندهذو آنرا هاء سکت خوانند یعنی هائی است کی متکلم در وقف بر آن خاموش

~~شود و این هاء در لغت عرب روشن در لفظ آیذ جنانک ماأغنی عنی مالبه هلک عنی

~~سلطاینیه و در بارسی هاءات زایده بهیج وجه در لفظ نیارند مکر کی قافیت باشد[و

~~بضرورت شعر آنرا بحرفی سا کن شمارند و بوشیذه در لفظ آرند جنانک

~~شعرآ"

~~ای شمع رخت را دل من بروانه

~~وز عشق توام بخویشتن بروا نه

~~و مثال هاء ات1 سکت در بارسی هاء شانه و بهانه وجامه " و نامه و خانه11"

~~(ا) وسر که و سینه و سفره و خنده و کریه و امثال آنست و اکرجه برین تفسیر جمله

~~هاهات وصلی هاء سکت 11 باشد اماجون درین کلمات جز دلالت حرکت ماقبل هیج

~~فایدهآ دیکر را متضمن نیست آنرا بذین نام خواندیم تا موافق لغت تازی13 باشد ، نوع

~~دوم آنست کی جز حرکت ماقبل معنی خاص را مستلزم باشد زاید بر اصل آن کلمه و

~~آن جهار کونه است

~~18

~~0

~~-آ- ذ- م -ع ابن کلیه را ندارد 2- ذ - نیارند 2 - ذ - نشود 4 - آ-م - ندارد

~~م - لفظ ؟ 6_ذ- من 7- ذ - افروده:ها 8_ذ- غارسی

~~-

~~015

~~و میان ها است ؟ 11_ذ- وخامه وخانه - م - ونامه و خامه 12 - م - که 14- ذ - عرمی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_209.png)

~~هاه تخیص

~~و ان هائی است کی در او اخر بعضی اسماه نوعی را از جنسی ممتاز کرداند و آنرا

~~یص النوع من الجنس خوانند جنانک دندانه از دندان و جشمه از جشم و زبانه از

~~زبان و بایه از بای و کوشه از کوش و دسته ازدست و ناخنه از ناخن و تنه از تن ms195 وبشته

~~از بشت و علی هذا زرینه وسیمینه و چوبینه وآوازه وجهله و دهه و هفته و ترشه

~~وتلخه وبنفشه وسبزه وسیاهه و سبیذه وزرده و نشانه و کرانه و میانه و آسمانه کی این

~~همه] هاءات بواسطهآ حرکت ماقبل خویش هر نوع را از جنس خویش فصل می کند

~~وهاه صفت

~~و ان هائی است کی در اواخر صیغ ماضی فایده أتصاف دهذ بدان فعل جنانک

~~آمده و رفته و نشسته و خفته و کرده و کفته و نزدیک بهمین معنی یک روزه و یک

~~ساله و زنده و [ مرده] و کشته و افتاذه

~~رهاء فاعل

~~و ان هائی است کی در اواخر جموع [فعلی] معنی فاعلیت دهذ جنانک " دانده

~~و کوینده ، و کننده(ثهأ)

~~وهاء لیاقت و نسبت

~~وان هائی است کی در اواخر جموع اسمی معنی لیاقت ونسبت دهذ جنانک شاهانه

~~و زیرکانه و مردانه و زنانه و هیج یک ازین هاهات نشایذ کی روی سازند و سنائی هاهات

~~زایده را روی ساخته است " جنانک می کویذ

~~شعر

~~نیک نادان در اصل نیکو نه

~~د داة

~~ز نیک نادان به

~~های به اصلی است و های نه زاید و همو کفته [است

~~شعر

~~هر که بشنیذبخیخ اورا به

~~وانک نشنیذخیره 11 ماراجه

~~18

~~1 - ذ - افروده ، اول 2- ذ - کویند 3- م - سبنه ؟ و در حاشیه یشمینه دارد 4- و فی

~~الاصل : حوسه " و فی نسخة السطبوه خوشه ؟ و فی نسحة ذ - وم و آو *چوبینه 5- وفی الاصل و

~~-م- طلخه

~~9- ذ - مرنوه را

~~7- ذ - افروده : دوم

~~8 - ذ- افروده" سیم

~~9- ذح کوینده وبیننده 10 - ذ - افروده : چهارم

~~1- ذ- وگفته 12_ آ-م - بدارد

~~11- م - نشنید بخ بغ اورا نه 14- م - جیره

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_210.png)

~~و همو گفته است [ وهردو قافیت 1 هائی زایده کرده

~~شعر"

~~بر زبان صوت و حرف و ذوقی نه

~~غافل از معنیش کی از بی جه

~~" وهمو کفته است"

~~هر کجا ذکر او بوذ تو که ای ms196

~~جمله تسلیم (کن) بذوتوجه ای

~~و درین بیت [ خوذ] آنج ملفوظست از قافیت کاف و جیم است و لفظ ای خوذ

~~ردیف است و بتقلید او مهستی دبیره کفته است "

~~بیت ،]

~~با روی جو نوبهار و با خوی دیی

~~با ما جوخمار و با دکر کس جومیی

~~بخت بذ " ما همی کند سست پیی

~~ورنه توجنین سخت کمان نیزنه ای

~~قافیت یائی است و روی در دی و می [ویی] درست [است] ا ما [ قافیت

~~نه ای درست نیست

~~و درقوافی هائی کاه وآنکاه (و خرکاه 11) و درکاه بهم شایذ [ و آکاه و ناکاه

~~هم شایذ و یازده(4.068) و دوازده و ده بهم شایذ] و سحرکاه و شباکاه [ بهم نشایذ13

~~و خرمن کاه و منزل13 کاه بهم نشایذ و شاه و شاهانشاه بهم نشایذ الآکی یکی 14 اسم باشد

~~و جمهور شعراء بکاه و بیکاه بهم جایز11 ندارند و اکر کسی روا دارذ " جواز

~~رجهی توان نهاذ 18 جی بیکاه و بکاه بمعنی دیر و زوذ مستعمل است نه

~~بمعنی وقت ونا وقت 11 بدلیل آنک اکر کسی حاجتی ببزرکی رفع کند و در محل

~~اجابت افتد اورا نکویند کی این [سخن] بکاه کفتی بل کی کویند بوقت کفتی یابهنکام

~~کفتی و اکر کویند بکاه کفتی جنان فهم کند 20 کی زوذ کفتی و دیرتر ازین

~~می بایست نفت وا در دران تعویفی افکند و باسعاف مقرون ندارد ویت نیاین

~~189

~~1- مه افروده : را 2- ا-م - ندارد 2-ذ ودیکر کفته 4- کلمه (کن) را بسخه ندارد

~~5- سخهچایی- آن 9-0_ "هتی 7- ذ - کوید 8 - م - چون ؟

~~9- ذ - من هی

~~کند - م - ما میکند این سستیئی 10_ذ ، موری

~~11- کلیه [خرکاه] از نسخه آستانه افتلقه

~~13- آ - ذ - ندارد 13- و فی الاصل : مترک

~~14- از نسخه چایی و م کلیه یکی افتاده

~~15- ذ کاه

~~ذ روا

~~10- م- دوازانرا 18- ذ- کفت 19-ذ - وی وقت

~~020ذ - کنند 21- م- ازان 22- ذ - نشود

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_211.png)

~~صخن بیکاه کفتی [ بل کی] کویند بی ms197 وقت کفتی یابی هنکام کفتیو اکر کویند بیکاه

~~کفتی جنان فهم کند4 کی دیر کفتی و زوذتر ازین می بایست کفت بس معلوم شد

~~ی بکاه و بیکاه بمعنی زوذ و دیرست نه بمعنی با وقت وبی وقت وجون احتلاف معنی

~~مذ بایذ کی اکر کسی هردو بهم قافیت سازد خطا نباشد و بعضی شعراه در آخر برنا

~~ویکتا ودیبا وقبا حرف هاه در می آرند و در قوافی هائی استعمال می کنند جنانک

~~انوری کفته [است

~~شعلهآ صبح از آفتاب دورنک

~~شعر "

~~درزذ اتش بآسمان دو تاه

~~و] دیکری کفته [است

~~(شعر)]

~~ماهست بتم اکر نهد ماه کلاه

~~و دیکری کفته[ است

~~بیشم آمذ بکاه در راهی

~~(شعر)

~~سروست اکره زیبذبرسروقباه *(فه1)

~~نغزمردی شکرف برناهی

~~حرفی 9

~~وزواید آن بنج است

~~حرف ضمیر ورابطه

~~و ان بائی است کی در اواخر افعال ضمیر مخاطب باشد جنانک رفتی و می روی و

~~در اواخرصفات حرف رابطه ماشد جنانک [تو] عالمی [تو] توانکری

~~حرف نکره

~~و ان یائی است ملینه کی در[او] اخراسماء علامت نکره باشد جنانک اسبی " خریذم 11

~~غلامی فروختم ،

~~حرف شرط وجزا

~~و ان یائی است ملینه کی در اواخر افعال معنی شرط وجزادهذ جنانک اکربخواستی

~~187

~~بذاذمی اکر بفروختی بخریذمی و در صیغت تمنی نیز بیایذ12 جنانک کاش بیامذی کاشکی

~~1-م- بی هنکاه ؟ 2- ذ- شود - ا - افتد 2- م - اختلال ؟ 4-م - باهم 9- ذ -

~~افزوده : دوتاه 9- آ - ذ، ه"م - ندارد 7-ذ - برو یوشند قبا

~~*- م - برنائی

~~9- ذ - یاه -م=یی 10- ذ - افروده : و

~~11- ذ - و غلامی خریدم - م - فقط واوی بر

~~قلام اغروده 12- آ، ذ - بیامدی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_212.png)

~~جنین بوذی

~~حرف نسبت

~~وان یائی است کی در اواخر اسماه فایده نسبت دهذ جنانک عراقی و خراسانی و

~~بی و آتشنی و همجنین روشنائی و مردمی و آمستکی وهم راهی وهم شهری

~~حرف لیاقت [ولزوم]

~~و ان یائی است کی در اواخر مصادر معنی لیاقت و لزوم دهذ جنانک او دوست ms198 داشتنیه

~~است و این کار کردنی است یعنی اولایق آنست کی 1 دوست دارند و این کار لازمست

~~کردن و خوردنی را از بهر آن خوردنی کویند کی لایق خوردن باشد و بوذنی جیزی

~~را کویند کی بوذن آن لازم باشد

~~ودر قوافی بائی چون می ودی وهی و پی و پیایی شایذ و دریای و جای ودای

~~و رای [ شایذ] و از کلمات امری (10) جون میکشای و بنمای شایذو نی وجی

~~وکی جنانک اکر بهاء نویسند نشایذ کی در قوافی هائی بکار دارند اکر بیاه نویسند

~~هم نشایذ کی در قوافی یائی استعمال کنند جی حرف هاء درسه و نه و که وجه و حرف

~~پاه درنی و کی وجی برای دلالت کسره ماقبل [ان] نویسند و کی جون بمعنی مردم

~~باشد بهاء نویسند جنانک که می کویذ " و هر که می آیذ کوبیا ، الاکی استفهام مجرد

~~باشد جنانک او کیست [کی] درین موضع بیا نوبسند و یاء در لفظ ظاهر کردانند و

~~جون بمعنی تفسیر و تحقیق باشد بیا بنویسند

~~جنانک کفتم کی برو و توکی فلانیه

~~همجنین جی جون استفهام راباشد بهاء نویسند]جنانک جه می کوئی واکر تعلیل را11 یه

~~مساوات را باشد بیا نویسند جنانک کوئی خدای یکی است جی اکردو بوذی فساد عالم لازم

~~آمذی [ (یعنی از بهر آنک اکردوبوذی فساد لازم آمذی 12)] و جنانک کوئی مراجی

~~این وجیآن یعنی نزدیک 11 من هردو متساوی 10 است و جون اشارت کنندکی و جی

~~منصل و مفرد نویسند بطرح هاه و یاه جنانک آنک می کفتی آمذ و آج آوردی دیذم

~~و (در استفهام مجرد موصول جوبیاه نویسند و پاه در لفظ آرند جنانک آن15 جیست

~~ه1-

~~1- ذ - افزوده ویرا 2- آ ، ذ، م- افروده: چون 2- ذ - و دریای *- (ورای مه از)

~~از نسعه چایی افتاده و کلیه شاید درهیچ یک از نسخ نیست - آ، ذ - مکشا- م - بکشا 6- ذ-

~~17- م حوچه و که 8- ذ- و هر که مکوید 9- ذ - ارید ms199 10- ذ" م - نویسند

~~برند

~~1- م - افروده" نویسند 12_ فت میان پرانتز در نسخه - آ، ذ- نیت 14- ذ - نزد

~~" ذ - یکسان 15-ذ - این

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_213.png)

~~(همجنین در استفهام "بهاه نویسند" جنانک "شعر1

~~* کفتی کزین بس کنم دوستداری

~~بنامیزذ الحق نکو قول یاری (4)

~~و در نفی[ مطلق] اکر باول کلمه "افتدنون مفردبیوسته" نویسند جنانک من نکفتم

~~و اکر بآخر افتد بیاه نویسند جنانک مرا ازین خبر نیست و بعضی حرف ربط حذف

~~کنند و کویند مرا خبر نی جنانک [شا کر2] بخاری کفته است

~~شعر 5

~~سردست روزکار و دل از مهر سرد نی

~~می سال خورده بایذ ماسال خوردنی

~~از صذهزار دوست یکی دوست دوست نی

~~وز صذ هزار مرد یکی مرد مردنی

~~و بعضی شعرا (آنرا) در قوافی مماله جون طوی و دعوی و معنی استعمال

~~ردهاند11 [ جنانک] معزی " کفته است 512

~~همای کلک تو مرغیست لاغر

~~کی از منقاراو (شذ2) ملک فربی

~~هرانکس کو ترا بیند بیرسذ

~~کی این خرشید تابنده10 ست یانی

~~وادیب صابر " کفته است 12"

~~ز رای روشن اومانده اختران خیره

~~ز کلک لاغر او کشته کیسها فربی

~~تهمتی کی مرا ایدران جنایت نی

~~رفیع رای تو بر من تغیری دارذ

~~و بعضی متقدمان در قوافی مرفوع جون خو[ی] وبوی 10 در لفظ اوبائی افزودهاند

~~و آنرا روی ساخته[ جنانک کفته اند] "شعر "

~~روذکی رفت و ماند حکمت اوی

~~می بریزد نریزد از می بوی

~~شاعرت کوکنون کی شاعررفت

~~نبوذ نیز جاوذانه جنوی

~~خون کشت آب جشم ازغم وی:

~~زاندهش موم کشت آهن وروی

~~نالهآ من نکر شکفت مدار

~~شوبشو19 زارزار نال بر[ا]وی

~~جند جوئی جنو نیابی باز

~~ازجنو درزمانه دست بشوی (10)

~~1- آ"م - ندارد 2- ذ - موصول بی ها ویانویسند 3 - نخه جایی باری ؟ حذ-اوفتد

~~نون ییوسته برمفرد 5 - ذ - افروده ، کلیه 6-م- شاهر 7- آ- م - ندارد 8 - ذ"م-

~~صال خورد بایدو 9- ذ - قافیه 10-م - طوبی 11. ذ - کنند 12- ذ - کوید -م -

~~افروده: شعر 13- ذ - تابان

~~19- ذ - بین ms200 نسبتی ندارد نی آح مرا دران -ن - خیانت نی

~~10_ذ_ ومو 16_ ذ - چو 17ذ، م - کشت خون آب- (ذح خوناب) چشم از فم اوی

~~18-ذ - بثب

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_214.png)

~~و باناخوشی شعر ایطانیز کرده است و کفته جو[ن] اوی و براوی ، و بعضی

~~شعراه در قبا یا[ئی] در افزوذه اند و[در قوافی یائی استعمال کرده * جنانک] دیلمی

~~گفته اسی

~~شعر "

~~هم رنک می لبانش هم رنک کل قبای

~~بردست می نهاذه و بر کل نهاذه بای

~~بوی بهار یافته از دست او نبیذ

~~آمذ بسان ماه و می آورد جون مهیل

~~بوی بهشت یافته از نور او سرای

~~دیذی سهیل در قدح و ماه در قبای

~~(ای چون خرد بدیع ولکن خردستان

~~ای چون روان لطیف ولکن روان ربای

~~(وکفته است)

~~کبک حریر سینه و کور سمن سرین

~~سرو شراب خواره و ماه غزل سرای

~~جزوی و کلی از دویرون نیست هرچه هست

~~جزوی همه تو بخشی و کلی همه خدای

~~من از خدا واز تو بخواهم همی کنون

~~نا او ترا بقا دهد و تو مرا قبای)

~~و اماحرف ردف

~~بدانک هر الف و واو و یاه کی ماقبل روی باشد آنرا ردف خوانند و آن قافیت را

~~مردف خوانندبکون راء بشرط آنک9 ماقبل و اومضموم [باشد] و ماقبل یاه مکسور

~~همجنانک ماقبل الف ابدا مفتوح (باشد)] و ضمه ماقبل واو در [لغت] بارسی

~~دوکونهبوذ11 مشبعه و ملیمه مشبعه جنانک ضمهآ حورو سورو ملینه جنانک [ضمه

~~روز ویوز15 وهمجنین کسره ماقبل باء دو کونه باشد مشبعه و ملینه مشبعه جنانک " کسره

~~فیل و زنجبیل و ملینه جنانک کسره دیر و پریر1، و متقدمان شعراء متحرک بضمه

~~مشبعه را مرفوع معروف خواندهاند و [ متحرک بضمه] ملینه را (مرفوع مجهول و

~~همجنین متحرک بکسره مشبعه را مکسور 16(4"40) معروف و[بکرهٔ‌] ملینه را12)

~~مکسور16 مجهول و هر حرف ساکن غیر حر(و)ف مدولین کی ماقبل روی افتد آنرا

~~195-

~~1- ذه افزوده، از 2- ذ- در ms201 اورده ابد 2 - ذ- و دیلمی کوید - م - و یکی کفته است

~~1- آ- م - ندارد 5-م- کل 6- در مجیع الفصحاء بجای نورروی است 07آ- م - دراینجا

~~افزوده ، و کفته است شعر 8- این چهار بیت از ابیات دیلمی است که از نسخهآ اصل ساقط عده و در

~~تمام نسخ خطی دیگر موجود است 9- ذ - بشرط آنکه ماقبل الف ایدا مفتوح باشد و 10 - م

~~سکور ؟ 11_ ذ - است 12_ ذ افروده: اما 13- ذ"م- افروده ، نور

~~14ذ-

~~زور و بور 15_ذه ظهیر وضیر وملینه چنایکه شیر وششیر 19- ذ - مجرور 17- قست

~~میان یرانتر از نسخه آستانه افتاده است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_215.png)

~~عرف قید خوانند و جون ماقبل حرف قید یکی از حروف مثولین افتد حرف قیدرا

~~در آن موضع] ردف زاید خوانند[ و ما قبل] آنرا ردف اصلی و جون این مقدمات

~~معلوم شد شعر مردف دو قسمست مردف بحرف ردف و مردف بکلمه ردیف

~~سم اول

~~دونوعست مردف بردف مفردو مردف بردف مرگب امامردف بردف مفردآنست کی ماقبل

~~آن یکی از حروف مدولین ماشد و مردف مرگب آنست کی هم ردف اصلی دار ذوهم ردف زاید

~~رجی ارداف] اصلی جزالف وواو ویاه نیست و ارداف زایده شش اندخ ر س ش ف ن1 وازین

~~شش حرف پانزده قافیت بر خیزد [اول ]از مردف بخاءسه نوع1 یکی مفتوح ماقبل جنانک

~~باختا و تاخت و بکی مرفوع ماقبل جنانک سوخت ودوخت و یکی مکسور ماقبل جنانک بیخت

~~وریخت ، [دوم] از مردف براه2 دونوع بوذ4 یکی مفتوح ماقبل جنانک کار دو آردو مضموم

~~ماقبل جنانک مورد و آنرا قرینهی دیکر نمی دانم [ درلغت دری الا انک شهرکازرون

~~کهنه را در قدیم شهر نورد خوانده اند] و مکسور ماقبل چنانک لیرد کی 9 در بعضی

~~لفات بارسی غراره را بذبن نام خوانند " و [سوم ار] مردف بسین جهارنوع بر خیزد

~~یکی مفتوح (10) ماقبل جنانک ماست وراست و یکی مرفوع[ ماقبل] جنانک بوست

~~ودوست و یکی مکور[ماقبل بکسره] مشبعه جنانک بیست و کریست ms202 و یکی مکسور[ما

~~قبل بکسره] ملینه جنانک دویست وبأیست، و [جهارم ار] مردف بشین دونوع است .

~~بکی مفتوح [ ماقبل] جنانک داشت وبنداشت 11 و یکی مضموم * [ ماقبل] جنانک

~~کوشت و آنرا نظیری 11 نیست ، و [بنجم از] مردف بفاه سه نوع

~~یکی] مفتوح

~~ماقبل] جنانک یافت14 وبافت و[یکی] مضموم[ماقبل] جنانک کوفت و روفت و[یکی

~~مکسور [ماقبل] جنانک فریفت و شیفت ، و [خشم] مردف بنون و ان الآمفتوح ماقبل نتواند

~~بوذ جنانک ماند وراند ، و در اشعار مردفه التزام ارداف زاید [ و] اصلی و اجب باشد

~~19

~~و بهیج وجه تغییر همج از آن جابز نباشد و ردف در اصل لغت آنست کی از بس جیزی

~~1- ذ - باواو عاطفه در تیام 2- ذ - افزوده " خیزد 2- ذ - وازمردف به ر4-ا "ذه

~~م- برخیزد 5- ذ - ویکی مرفوه 6- آ، م،6- و مکسور ماقبل چنانک لیرد - ذ - و مکسور

~~چنانک ایرد و کلمه چنانک از نسخه چایی افتاده است ولیرد بمعنی غراره که بوهی از سلاح جنک است

~~7- ذ - بلفت بعضی فراره باشد - م - غناره ؟ 8 - ذ - است 9- وفی الاصل یست - ذ -

~~وبکریست 10- ذ - افروده : است م - افروده : برخیزد 11- ذ - افزوده: و کاشت

~~12_ ذ - قرینه 12_ به ف سه نوه است 14_ ذ افزوده : و تافت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_216.png)

~~در آینبس اکر سایلی کویذ [جون1] رهف هر جیز آنست کی از بس آن در آیذ

~~و حرف ردف لفظا وکتابةآ بیش از حرف روی اسنتاجرا آنرا ردف خوانند جواب

~~ئیم گی ردف شعر اکر جه درخط ولفظ بیش از روی است از روی حساب

~~و راه نظر باحوال قافیت بس از روی است برای4 آنک اصل حروف قافیت حرف

~~روی است کی بناه شعر بر آنست و روا باشد کی شعر از جمله حروف قوافی خالی

~~باشد الا از حرف روی که] شعر بی روی شعر} نباشد بس بذین سبب نظر مردم

~~در امور قافیت نخست برحرف روی باشد تادرست هست یا نه بعد ازان بر حروف ms203 دیکر

~~و جون نظر در حال ردف بعد از فراغتست از حال روی آنرا ردف خواندند

~~وأما امثلهآ ارداف [اصلی] ، مثال مردف بالف (10)

~~ومثال مردف بواو

~~می جو دریا سخی جوشیر شجاع

~~راست زهره کی بااین دل زصبر نفور

~~و مثال مردف بیاه

~~واما)

~~ی بروی تو جشم ملک قریر

~~مرفوع مجهول [جنانک

~~ی امر توجیره چون شب و روز

~~و مکسور مجهول [ جنانک]

~~دل نکردذ ز وصل جانان سیر

~~و بهیج حال میان مکسور معروف و مکسور مجهول در قوافی جمع نشایذ کرد از

~~بهر آنکیاء1 در مکسور معروف اصلی است و در مکسور مجهول کوئی منقلب است از

~~الف و ازین جهت آنرا با کلمات مماله عربی ایراد توان کرد جنانک انوری کفته است

~~بذین دو روزه توقف کی بوک خود نبوذ

~~جرا قبول کنم، از کس آنج عاقبتش13،

~~درین مقام فسوس و درین سرای فریب

~~ز خلق سر زنشم باشد از خذای عتاب

~~194

~~1-ذ افروده: که 2- ذ - افروده: چیز 2 -م - خواند 4- ذ- از برای ه- ذ - قافه

~~9- این یک سطر از نسخه اصل ساقط شده 7- ذ - ردف 8 - م - در جلوتام مصراعها (م)

~~علامت مصراع دارد 9-ذ دلی

~~1- ذ-ی 11-م - مدیر

~~12-ذ - و مثال

~~13- 5 - آنه عاقبت بجهان

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_217.png)

~~ولکن درین جنس1 بایذ کی از استعمال کلماتی کی در محاورات بارسی کویان متداول

~~بباشد احتراز کنند تا معیب نیایذ جنانک روذکی "کفته است"

~~وشعر *

~~یاسمین سبیذ و مورد بزیب

~~کل صذبرک ومشک و عنبر وسیب

~~فزد تو ای بت ملوک فریب

~~ین همه پکسره تمام شنست

~~" شعره"]

~~آنکهآ کفته است

~~شب عاشقت لیلة القدرست

~~جون توبیرون کنیرخ از جلباب (1)

~~و امالت جلباب در محاورات دری نیایذو أما جمع میان مرفوع معروف و مرفوع

~~مجهول بیشتر شعراه روا داشته اند[ جنانک] انوری " کفته است"

~~هرک تواند کی فرشته شود

~~خیره جرا: باشد دیو و ستور

~~(قطعه10)

~~و درین قطعه می کویذ

~~خود جه تفرج بوذ ms204 اندر تنور

~~جیست جهان قعر تنور اثیر

~~11

~~و همو کفته [است

~~مویه کر کشته زهرهآ مطرب

~~برجهان وجهانیان مویان

~~روزم از دوذ آتش تقدیر

~~فیره جون طره سیه مویان

~~(قطعه 10)]

~~و درین قطعه می کویذ

~~همههم شهریان وهم کویانا

~~قو وسگان سدره دررتبت1

~~قئس الله روحه کوبان

~~عرش رو در خیالت آورده

~~شعر

~~و سنائی کفته [است

~~داذه کلکش جنانک شاه و عروس

~~از بقاب تنک خرد را بوس

~~و ارین جس احرار "ولیثر (تاشعر مطبوع ترآیذ) 6)

~~9

~~--

~~1-ف ازاین حس2 -ذه م - کند 2- ذ- باشد ه - ذ - کوید ودردومی م - افزوده، غعر

~~5- آ- م-ع دارد 6- ذ - سفید -م - شنبلید 7- ذ ، م - عشاق 8ذ -صر 9- ذ - چه

~~10-_ ذ - وکفته - م - شعر - آ - بدارد 11- م - افزوده : شعر 12- ذ - افروده ، و گفته

~~است 13 -م - در زینت 19 - فی دیواد الابوری رخ وفی الاصل و - م، آ - روی و هو

~~یکسر الوزد وفی - ذ ، وع : رو 15- آ - ذ - دارد 16 - مسغه آ-5 بدارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_218.png)

~~و اماحر[وآف قید

~~بیش ازین کفته ایم1 کی (هر) حرف ساکن [غیر حروف مدولین] کی ماقبل

~~روی باشد آنرا[ حرف]قید خوانند و حروف قید ده است ب جنانک ابر و کبر خ

~~جنانک بخت و رخت ر جنانک سرد و زرد ز جنانک دزد و مزد س جنانک مست و

~~دست ش جنانک دشت و تشت غ چنانک نفز ومغز ف جنانک رفت و کفت ن جنانک

~~بند و کمند * جنانک مهر وجهر و اکر بناءآ قافیت بر کلمات عربی نهند و بیش (از)

~~روی واوی مفتوح (40) ماقبل (یا یائی[ مفتوح ماقبل"]) افتد جنانک اوس وقوس

~~و [ فردوس و جنانک ] قیس [ و کیس] واویس آن واو و یاه هم حرف قید باشد و

~~واو مفتوح ماقبل در بارسی جز نوک نیافتم که آن تبزی سر سنان و سر قلم باشد

~~و یاء مفتوح ماقبل جز پیک ندیذم وبهیج حال حرف ردف [را] با حرف قید نشایذ

~~آمیخت ms205 جنانک [ شاعر کفته است]

~~شعر

~~هر وزیر و مفتی11 و شاعر کی او طوسی بوذ

~~جون نظام الملک و غزالی و فردوسی بوذ

~~والتزام حر[و]ف) قیدبجنس خویش در کل قصیده همجون13 التزام حر[و]ف

~~ردف واجب باشدوهم بذین سبب آنرا (حرف14) قیدخوانده اندکی از موضع15 خویش

~~نقل نکند و بحرفی دیکر متبدل نشودالا بعذر تنکی قوافی16 جنانک منوجهری کفته است

~~اشعر17*

~~نوروز در آمذ ای منوجهری

~~بالاله سرخ و باکل خمری

~~مرغان زبان کرفته را یکسر

~~بکشاذ زبان سوری و عبری

~~1

~~1- ذ - کفتیم 2 - ذ - پیش از 3- م - ابروگیر ؟ 4 - ذ - و تعت ه - ذ - طشت

~~6- ذ - قند 7- نسخه آ- ع ندارد 8 - فقط در سخه - ذ ، د - است 9 - ذ - نیافتم

~~15_ذ- حای 16-و- قافه 17-آ- ذ - 0 - ع ندارد 19- درنسخه - و - ودیوان

~~منوچهری (طبع طهران) ودونسخه دیوان خطی کتابحاه رضوان وقفی مرحوه مبررا رضاخاد بائینی"

~~حمری باحاء حضی است و در نسخ آ، ع ، م - چایی ، خمری والغمری من الالوان الاسود الضارب

~~الی العمره و * لون خمری ، یشبه لون العبر (اقرب البوارد)

~~10_ آ-م میدارد 11- ذ - عالم 12- آ_6 - حرف 13_ ذسچون 14- آ - بدارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_219.png)

~~شاعر بتبدیل حرف قید محتاج شود بایذ کی 5 قرب مخارج حروف " رعایت کنده

~~ومیان هاء و میم وباء [ در قید] جمع کرده است " ضرورت1 را و جونه

~~تا قبح آن کمتر نمایذ جنانک فردوسی کفته است

~~و شعر 9

~~جه کفت ان خداوند تنزیل [و] و حی

~~خداوند امر و خذاوند نهی

~~(کی) قرب مخرج حاه و هاه نکاه داشته تاعیب تبدیل [حرف] قید [را] "بوشیذه

~~کردانیده است ، وشایذ [بوذ] کی این حرف را قید از بهر آن خواندهاند کی سکون

~~آن لازمست همجون حروف ردف

~~سم دوم (4)

~~مردف بردیه [ست] وآنرا مردف بتشدید دال کویند و ردیف قافیت کلمهی باشد

~~مستقل منفصل از قافیت کی بعد از اتمام آن در لفظ [ آیذ] بروجهی کی شعر را دروزن

~~و معنی بذان حاجت باشد و ms206 بهمان معنی در آخر [جمله] ابیات متکرر شوذ جنانک

~~انوری کفته است

~~" شعر ،

~~ای ز یزدان تا ابد ملک سلیمان یافته

~~هرجه جسته جزنظیر از فضل یزدان یافته

~~کلمهآ یافته ردیف [این شعر]ست [کی در کل ابیات متکررست و شعر دروزن

~~و معنی بذان محتاج (باشد)

~~کی ردیف از دو کلمه و سه کلمه زیادت

~~افتد جنانک (کفته اند)

~~بیت 9

~~ای دوست کی دل زبنده برداشته ای

~~نیکوست کی دل زبنده بر داشته ای

~~و بعضی متقدمان کلمه ردیف را حاجب خوانده اند و بر غزوانی11لوکری دق

~~کرفته اند کی او کفته است

~~-195

~~1-م = ضروب را ؟ ذ - و بغایت بد است و اکر از حال ضرورت تفیبر قبد کند باری 2- ذ-

~~نگاه دارد 2- ذ- باشد 1 - ذ - م - آ-6 - ندارد 5 - ذ - پوشانیده 6 - ذ - خوانند

~~9- در نسخه چانی و روا باشد و در نسخه آو * اصلا آنرا ندارد و در نسخه م - و - ذ - و باشد

~~8- ذ- آید 9- ذ - شعرآ،م - ندارد 10_ ذ - افزوده " تا بشنیدست میر نکنجد دشمن در

~~بوست که دل ز بنده برداشتهآ 11- کدا فی الاصل (وفی آ، ذ، م50) هنا وفی صنحة 233 واو در

~~تذکرهٔ‌ لباب الالباب للعوفی (طبع یرفسر ادوارد برون جلد دوم ص 15) باسم غزالی لوکری مذکور

~~است و غزوانی بنظر ارجع می آید چه نسخ العجم بخایت مصخع و مضبوط و قدیم است ونیز ناموی

~~در دو موضع درین کتاب آمده است و هردو بلفظ غزوانی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_220.png)

~~شعر.

~~ساقی بده آن کلکون قرقف را

~~افته "از آنش کز * تف را

~~نزدیک امیر احمد منصور

~~بر کوشک بر این شعر مردف را

~~و گفتهاند این شعر محجوبست نه مردف وحجت آورده کی جون حرف ردف

~~[را] از روی حساب و راه نظر در احوال قوافی بس ازحرف روی می نهند جنانک

~~بیش ازین کفته ایم بس کلمه ردیف بیش از ر وی باشد و هرجه بیش از جیزی باشد

~~باسم ms207 حاجبی لایق تر[ ازان بوذ] کی باسم ردیفی و جواب آنست کی بناء شعربر درستی

~~(ق4) قافیت است بس نخست نظر مردم در احوال شعر بر امور قافیت افتد و کلمهآ

~~ردیف بعد از تمام قافیت است بس باسم ردیفی * اولی باشد ، و اما حاجب بنزدیک

~~فحول شعراه کلمهی باشد کی بیش از قافیتا متکرر شوذ جنانک مسعود سعد درحق

~~سلطان ملک فرزند10 سلطان مسعود[ کفته استا

~~9

~~صلطان ملکست در دل سلطان نور

~~9هرروزبروی او کند12" سلطان سور

~~هر کز نرود برو و بر1 سلطان زور

~~جشم بذ خلق ازوو از سلطان دور

~~کلمه سلطان کی بیش از قافیت (درهربیت) مکرر11 می شوذ[ آنرا] حاجب

~~خوانند [ و همجنین امیر] معزی

~~در رباعی ذو قافیتین این عمل کرده است و

~~لحق در صنعت تقابل بهتر ازین نکفته اند

~~بیت 16"

~~ای شاه زمین بر آسمان داری تخت

~~ستست عدو تا تو کمان داری سخت

~~حمله سبک آری و کران داری رخت

~~بیری تو بتدبیر و جوان داری بخت

~~95

~~1- ذ- آع - بدارد 2- قرقف کجمفر و کهدهد : می 4 - ذ - او آتش و کرده 4 هذا

~~هو الظاهر البلانم للاستدلال البطایق لما سبق فی ص 26

~~و 227 و فی الاصل : حرف (2)

~~ودرنسخه آ- حرف و در نسخهم - ردف و در - ذ - حرف ردف - آ- حروف 6- ذ - اتام

~~7- ذ- اولتر 8- ذ - مکرر کردد 9- ذ - افروده: حلیان کفته است 10-ذ- یر

~~11- م - افزوده : شعر 12- ذ- هرروز کند برای او

~~14 - هذا تصحیع قیاحی لاقامة

~~الوزن و فی الاصل : هرکز نرود بروور سلطان زور (2) نسخه آسع - ذ موافق باتصحیح شده است

~~ودرنسخه م - ازو وز سلطان زور 14- ذ - مصرع متکررسم متکرر 15- ذ- معزی کفاست

~~19- ذ، آ" م - ندارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_221.png)

~~کلمهآ داری کی میان هوقافیت *در هرجهار مصراع متکررسنت جون بیش از قافیهآ اصلست

~~فرا حاجب خواننده وجون کلمئردیف در موضع خویش متمکن نیفتدیعنی شعررا از روی

~~معنی بذان احتیاج نبوذ معیب باشد جنانک غزوانی کفته است

~~((شعر)]

~~ساقی بده ms208 آن کلکون قرقف را

~~نایافتهه از آتش کز " تف را

~~جنانک] انوری کفته است

~~هر آن مثال کی توقیع تو برو نبوذ

~~زمانه طی نکند جز برای حتارا

~~کی] کلمهآ را [ درین شعر] متمکن نیفتانه است برای آنک شعر " در معنی

~~بذان محتاج ، نیست و همجنین امتزاج ردیف و قافیت مستحسن نداشته اند(2718)

~~جنانک معزی کفته است

~~(شعر)]

~~بهاری کز دو رخسارش همی شمس و قمر خیزذ

~~تکاری کز دو یاقوتش همی شهد و شکر خیزذ

~~خروش از شهر بنشاند هر آنکاهی کی بنشیند

~~هزار آتش بر انکیزد هر آنکاهی کبی بر خیزذ

~~و شکرو قمر در بیت اول قافیت کرده و خیزذ ردیف ساخته و در بیت دوم

~~برخیزذ هم قافیت[ست] و هم ردیف الأ آنک معزی از آن جمله هست کی درین قدر

~~بذو اقتداتوان کرد10 لاجرم بیشتر متأخران این عمل را صنعتی11 می شمارند و

~~لطیفهی 11 می نهند جنایک عمادی کفته است

~~"شعر

~~کر صبا با زلف تو سر داشتی

~~آتش اندر سنک عنبر داشتی

~~و کفته است

~~کر ستیز من نبوذی لعل تو

~~" و جنانک یکی از اصفهانیان کفته است

~~ز جهان آیین غم بر داشتی

~~شعر13

~~کرعکس روی خوب توافتد برآینه

~~کردذز فیض نور تو قرص خورآینه

~~19

~~1- ذ - مکرر میشود چون پیش از قافیه اصلی است حاجب است و رباعی ذوقافیتین در صنعت تقابل

~~هتراز این نکفته اند 2- ذ - او آتش کرده 3 - ذ ، م براد بود 4- ذ - حنورا 5-

~~و - را درمعنی براه احتیاج 9- ذ افروده امیر 7- م - ننشاند ؟ 8 - ذ - افروده " است

~~9-ذحبرین 10- ذ - کردن 11-م - صیفتی ؟ 12_ ذ - ولطیف تر 13- در تمام نسخ

~~خطی (شعر) ندارد 14- ذ - و کمال الدین اسماهیل راست 15 - نسخه مطبوعه، کر زانکه

~~ک روی تو افتد بر آینه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_222.png)

~~(شعر1)

~~و گفته است

~~اخر نتیجهی بدر آیذ هر آینه

~~از لفظ فحل ومعنی بکرم امیذهست

~~" شعر1

~~و هر آینه هم ms209 قافیتست و هم ردیف] و همو کفته [است

~~رارم بها نه می برسذ

~~لبرم بی بها نمی برسذ

~~و مثل این قوافی را معمول خوانند

~~و اما حرف تأسیس

~~(402) الفی است کی بحرفی متحرک بیش از روی باشد جنانک الف آهن ولاذن

~~و این الف را از بهر آن تأسیس خواندند کی در تنسیق [ شعر] آغاز و اساس قافیت

~~ازین حرفست و هر حرف کی بیش ازین باشد در عداد قافیت نیایذ [و] بقافیت تعلق

~~ندارذ و بیشتر شعرآء عجم تأسیس را اعتبار نمی نهند و آیرا لازم نمی دارند[جنانک]

~~شعر"

~~بلفرج رونی کفته است،

~~فلک در سایهآ بر حواصل

~~زمین رابر طوطی کرد حاصل

~~بس کفته است 9

~~کرا دانی تو اندر کل عالم

~~جنو فرزانهی مقبول مقبل

~~شعر

~~وخاقانی " کفته است"

~~نشایذ کوفت آهن جز بآهن

~~نشایذ بردن انده جز بانده

~~بس کفته است

~~کرشد ماذر روزی سترون

~~دلم آبستن خرسندی آمذ

~~شع

~~و انوری کفته است

~~بطبعش در کیاست را ذخایر

~~بکلکش در مروت را خزاین

~~بوذ در جنب حکمش باذ قاصر

~~بوذدربیش حلمش خاک عاجل

~~شعر

~~بس کفته است

~~مور شرع را عدلش مربی

~~رموز غیب را علمش مفشر

~~198

~~1- در تمام سخ خطی (شعر) ندارد 2- ذ - با حرفی 3 - ذ - خوانند * - ذ - نباعد

~~9 -م - عجبی 9 - م حرومی 4 - ذ - و ابوالفرج رونی کوید 7- آ-ع - ندارد 8 -م-

~~افزوده ، شعر 9- ذ - کوید 10- ذ - در کفایت 11 - م - حیلش ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_223.png)

~~و اکر شاعر(ی) الف تأسیس را رعایت کند آنرا لزوم مالایلزم خوانند1 [جنانک

~~ملقابادی کفته است

~~* شعر ،]

~~تابنده دوماه از دو "بنا کوش تو " هموار

~~وز دو رخ رخشنده خریذار و ترازو

~~با ران و سرین "سارهیونانی و کوران *

~~با جشم کوزنانی و با کردن آهو

~~و[جنابک] ابوری " کفته است"

~~(شعر)] (47)

~~کرجه در بستم در مدح و غزل یکبارکی

~~ظن مبر کزنظم الفاظ و معانی قاصرم

~~بل که در هر نوع کر ms210 اقران من داند کسی

~~خواه جزوی کیر آنرا خواه کلی ماهرم

~~منطق و موسیقی و هیأت بدانم ایدکی

~~راستی بایذ نکویم با نصیبی وافرم

~~و هر حرف متحرک کی میان تأسیس و روی افتد آنرا

~~دخیل

~~خوانند از بهر آنک بمیان دو حرف لازم در آمذه است و او بجنس خویش لازم

~~نیست و روا باشد کی بحرفی دیکر متبدل شود و از شعرآه عجم هر کس کی الف تأسیس

~~را] لازم دارذ آرا حرف حایل خواند از مهر آنک میان دو حرف لازم حایلست

~~و اما حرف وصل

~~آنست کی روی بوی بیوندد و آن در شعر یارسی الف است و ذال و کاف و ها و

~~یاو} حر[و]ف اضافت و حر[و]ف جمع و حر[و ]ف مصدر و حر[و]ف تصغیر و

~~حر[و]ف رابطه و شرح همه در فصل روی کفته آمذست اما درین موضع از هریک

~~مثالی بیارم تا معرفت آن بر مبتدی آسان ماشد

~~الف وصل [ جنانک

~~زان میش کی ارجور تو دلبندا

~~کویم سحر رار

~~خذاوندا

~~و]ذال وصل [جنابک]

~~199

~~من خاک جنان باذم کوزلف توجنبانذ

~~1- ذ - کویند 2- آ- ه - بدارد 3 - م - سا کوشی و

~~4 - ذ - سار هویاد و کوزنان

~~5- ذ- کوید 6- ذ_ راستی کویم مکویم - م -راستی ماید بکویم 7 - ذ- ار مرای آیکه حم - میان

~~8-ذ فارسی 9- در نسحه چایی این قست را ندارد و بجای آن این عبارت (اقام اثیره است چون)

~~را دارد 10 - سخه چایی افروده ، (وغیرها) و سح آ، ذ، م" ه - اصلا این آلمیه را بداشت

~~و بجای آن - ذ - افروده بود ، است - و چون کلمه [وغبر ها) غیر لازم بود از متن برداشته شد

~~11-م - راز

~~در آتشم ار آی کابدام ترا مانذ

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_224.png)

~~و]کاف وصل [ جنانک]

~~ل بغم تسلیم کردم من شذم بظارکی

~~مازغم سیر آیذ اویا خون شوذیکبارکی

~~و] هاه وصل [جنانک]

~~ای باغم عشق تو دلم بیوسته

~~هر کزباشد دلم زعشقت رسته

~~و] یآء وصل [جنانک ms211

~~جانا جه بوذی ار ز توکاری بر آمذی

~~با در میانه وصل و کناری بر آمذی

~~واز حر[وآف اضافت تاه حاضر [جنانک] (40)

~~ای روشنی روز ز تاب رویفتا

~~تاریکی شب از شکن کیسویت

~~[و] شین غایب [جنانک]

~~جو بخنده باز یامی اثی دهان تنکش

~~صدف کهر نماید دولب عقیق رنکش

~~و میم نفس 2 [ جنابک

~~ای بسته بعشق تو زبانم

~~مرآرزویت بسوخت جانم

~~و از حر[و]ف جمع هاء [ جنانک

~~ای از بنفشه ساخته برکل مثالها

~~بر آفتاب کرده ز عنبر هلالها

~~و الف [ جنانک

~~ای کرسنه وصل تو سیران جهان

~~بذدل شده در غمت دلیران جهان

~~و از [حروف] مضدر نون جنانک 3

~~تا کی دل خسته را بغم فرسوذن

~~تا جندجنین بروز محنت بوذن

~~و شین جنانک]

~~جون نیست مرا زوصل او آسایش

~~می جکنم بتهمتش آلایش

~~[و از] حروف تصغیر [ کاف جنانک

~~سیب زنخدانکی و سیمین دندانک

~~سیب کزی شرم نایذت ززنخدانک

~~[و] جیم [ جنانک

~~دی در فکنده بوذم شیرین بسرجهآی

~~نا کاه بیشم آمذ به زو دکرجهآی

~~605

~~9

~~1- ذ_یس عدم 2-م - افزوده : شعر 3- ذ - متکلم * - فی الاصل وفرآ، م : ای از

~~هم تو بسته زبانم و لیتامل الوزد 5 - ذ - درازوت ؟ 6 - ذ - افروده : ونون 7- دراصل

~~رآ، م ، ع : ای کرسنه وصل توسیران بد دل عده درفت دلیران 8- ذحهت 9 - م - سیم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_225.png)

~~واز حروف] رابطه پاه حاضر 1[ (جنانک)]

~~دوستاکر دوستی کر دشمنی

~~جان شیرین وجهان روشنی

~~وسین غایب [جنانک

~~سبیذه (دم) کی وقت تار بامست

~~نبیذ راوقی رسم کرامست

~~(188) و نون جمع [ جنانک

~~ترکان قتا بحسن غرقند همه

~~بوشیذه قبا برهنه فرقند همه

~~و میم نفس " [ جنانک

~~کرجه اکنون بر جمالت عاشقم

~~زوذ سیر آیم ز جورت واثقم

~~و یاه جماعت [جنانک]

~~صنما تا بکف عشوهآ عشق تو دریم

~~از بذونیک جهان همجوجهان بی خبریم

~~و جون حر(و)ف رابطه ازر و ی منفصل باشد و بتخلل الف قطع کامهآ مفردشود

~~ردیف کردذ جنانک ms212

~~تامرغ عشق را دل من آشیانه است

~~دل دربی سماع و شراب مفانه10 است

~~نون روی است وهاء وصل و است ردیف و همجنین

~~نها کی ملازمان کوی ما اند

~~بیوسته زدست محنت اندروااند

~~الف روی است و اند ردیف وهمجنین

~~ما غم عشقت آننا ایم

~~ارراحت جان و دل جذاایم

~~الف روی است و ایم ردیف

~~و اما حرف خروج

~~آنست کی حرف وصل بذو بیوندذ و آنرا از بهر آن خروج خواندند13 کی شاعر از

~~حرف وصل بواسطهآ آن تجاوز تواند کرد و بیرون تواند کذشت 12 وجون حروف14[وصل

~~معلومت خروج را بامثله حاجتا نباشد

~~-201

~~- ذ یاء حاضر رایطه -م = افروده، شعر 2 - ذ، م - وردشنی

~~1

~~و- ناز ه- ذ - افروده، و دال 6- لغتی است درختا که خطا نیز نویسند در حاشیه نسته - ذ

~~این یت را چنین نوشته، ترگان بقبای حسن فرقند هیه پوهیده تن و برهنه فرقند هیه 7- ذ

~~افروده : متکلم 8-م - خریم ؟ 9-ذ- م افروده: شعر 10_ ذ - شبانه 11- م-

~~فروفه: شعر

~~12- ذ - خوانند 13- ذ - آمد 14 حم - افروده ، و چون- وآن صهواست

~~15- ذ- نیت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_226.png)

~~و حرف مزید

~~آنست کی حرف خروج بذان بیوندذ و آنرا از بهر آن مزید خواندند2 کی اقصی

~~غایت حروف قافیت در اشعار تازی حرف خروجست و جون در قوافی عجم حرفی بر

~~ن زبادت شوذ آنرا مزید خوانند

~~وحرف نایر

~~آنست که (4882) حرف مزید بذان بیوندذ و اصل این اسم از نوارست بمعنی

~~رمیذن و آتش را بهمین معنی نار خواندند کی در التهاب مضطرب و رمنده باشد و

~~کویند امرأة نوار زنی بارسا و رمنده از فواحش و جون این حرف از خروج کی

~~قصی غایتحروف] قافیت است بدو مرتبه دورتر می افتد آنرا نایر خواندند و این

~~5 معنی ابو مسلم بشاری کی یکی از فحول شعراء عجم بوذه است روایت می کند و باشذ

~~ی حرف نایر متکرر " کردذ و دو وسه " نایرباشد جنانک در اصناف ms213 قوافی بیان کنیم

~~-20

~~-ذ، م - افزوده، واما 2- ذ- خوانند 4- م - بدان 4 - در نسخه چایی و نخه ا،

~~"ع - بجای مزیدغروج است و ان سهو است چه حرف خروج همه جا بزید یوندد و مسکن نیست

~~بائر متصل گردد ذ ، ن - مزید 5 - ذ - نور است 6 - ذ - هم بدین

~~7- ذ - م - خوانند

~~*م - افزوده ، را ؟ 9 - ذ - شود و پدووسه برحد چله

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_227.png)

~~ب صود

~~در ذکر حرکات حروف قافیت و اسامی و اذ قاق هریک

~~وعدد آن شش است رش و اشباع و حذو و توجیه و مجری و نفاذ

~~حرکت ماقبل الف تأسیس است و آنالا2 فتحه نتواندبوذ جی الف جز [(از)]

~~اشباع فتحه نخیزد ، و رس در اصل لغت ابتدا کردن (جیزی) باشذ بر سبیل بوشیذ

~~ی و آهستکی و ازین جهت آغاز تب و عشق را کی در تن [ و دل] مردم بدیذ آیذرس

~~الحتی ورسیس الهوی کویند و همجنین جاه خراب قدیم را کی بوشیذه ترین آثاری

~~باشد از عمارت رس خوانند قال الله تعالی و أصحاب الرآس ابو عبیده می کویذ

~~بعنی اصحاب جاه قدیم بس جون این حرکت بتبعیت الف در عداد حرکات قافیت

~~می آیذ کوئی جنانست کی بر بوشیذکی خوذ را بر قافیت می بندد و آغاز قافیت

~~می شوذ10 آنرا رس (45) خواندند

~~اشباع

~~حرکت دخیل است و بحکم آنک از جمله حروف قافیت آنج بیش [حرف] روی

~~می افقد جز تاسیس و دخیل و ردف نیست و تاسیس و ردف هردو ساکن اند ولازم

~~و دخیل متحرگست و متبدل بس جون مخلف صواحب خویش آمذه است حرکت

~~انرا اشباع خواندند [یعنی بر حروف سا کن مزیتی دارذ] و [ حرکت دخیل را] در

~~قوافی موصول اشباع خوانند و در قوافی مقید توجیه کویند جنانک بعد ازین بکوییم

~~حذو

~~حرکت ماقبل ردفست و همجنانک هیج یک از حروف ردف نشایذ کی متبدل شوذ

~~حرکات ماقبل آن نیز نشایذ که متبثل ms214 شود و حرکت ما قبل قید هم حذو باشذو

~~20

~~1- ذح افروده : اما 2- ذ - جز 3 - کلیه [چبزی] رانسخه - آ- ندارد 9 - ذ خوانند

~~5- م - آبادی، و آن سهواست 9- آ - می کویند ؟ 7- ذ افروده ، تأسیس 8 - ذ- در

~~9- ذ - بقافیت 10_- ذ - افروده : بدین سبب 11- ذ - از روی 12- وفی الاصل - آ-

~~صواب؟ ودر ذه ع ، م- صواحب و در نسخه جایی اخوات تصحبح شدهاست 13_ ذ - بیان کنیم

~~1- ذ - حرکت

~~15- آ، ذ ، م 0ع - نشاید کی متبدل

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_228.png)

~~عمجون حرکت ماقبل ردف بجنس خویش نکاه بایذداشت جنانک انوری کفته استا

~~شعر

~~ی بهعت بر آسمانت دست

~~سمان با علو قدر تو بست

~~بهتر از کوهر تو دست قضا

~~بیرایه بر زمانه نبست

~~هیج دل با تو بذ نشد گی فلک

~~رزوهاش در جکر نشکست

~~باز در طاعت تو کبک نواز

~~دیو در دولت تو حرز برست

~~(و) تا آخر قطعه فتحهآ ماقبل سین لازم داشته است وبیش ازین کفته ایم کی در

~~قوافی مطلق اختلاف حرکت ماقبل قید متحمل استا بنزدیک بیشتر شعرآه جنانک

~~خسروی کفته است

~~من بنگردم ز مهر چونا تو بکشتی

~~شتی باشد ز هر که باشد زشتی

~~ودقیقی کفته استا

~~(شعر2)]

~~بر افکند ای صنم ابر بهشتی

~~زمین را خلعت اردیبهشتی (4،4)

~~زمین برسان خون آلوذ دیبا

~~هوا برسان نیل آلوذ مشتی

~~بطعم نوش کشته جشمهٔ‌ آب

~~برنک دیدهٔ‌ آهوی دشت

~~وحذو [در (اصل)الغت] برابر کردن است کویندحناالنعل بالنعل حذوا[یعنی

~~نعلین را اندازهی کرفت راست] و جون حرکت ماقبل ردف برابر و مقابل حرکت ما

~~قبل تأسیس است در ثبات و لزوم یعنی جنانک الف تأسیس جز از اشباع فتحهآ ماقبل

~~می خیزد [حروف ردف جز از فتحه وضمه و کسرهآ ماقبل نمی خیزند

~~الف

~~از) اشباع فتحه و واو از اشباع ضمه و یاء از اشباع کره بس ازین جهت حرکت

~~ماقبل ارداف را حذو خواندند

~~وجیه

~~حرکت ماقبل روری سا کن است و روی ساکن را مقید خوانند ms215 یعنی از حرکت

~~باز داشته جنانک

~~(شعر)

~~60

~~1 سذح ومچنین 2- ذحاغروده: وقید 3- ا-ع - ندارد 4 - ذ - اغروده: را 5 - ذ-

~~معتمل است 9- از نسخه اصل بیت خروی و جیله (ودقیقی کفتهاست) افتاده است ودر - ذ-

~~من بنکردهم ودر - آ، م : من نکردم 7 -م -حور بهشتی 8- ذ - اندود 9 - آ، ذ،ع" م :

~~حذاالثعل بالثال حنوا 10- ذ - اقروده : در ریف نیز

~~-آ،م: نیخیزد 12- ذ-

~~افروده ، آید 12- ذ - خوانند 14-ذ - افروفه : اما

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_229.png)

~~زهی بقاء تو دوران ملک را مفخر

~~راه روی است و حرکت خاء توجیه و این حرکت را ار بهر آن توجیه خواندند

~~کی حرف روی را در دو حالت مختلف دوروی است اار مقتداست روی (1)

~~سوی ماقبل خویش است و اکر مطلق است روی او سوی ما معد خویش [ است] بس

~~حرکت ماقبل روی مقتد توجیه اوست سوی ماقبل و توجیه ر وی کردانیدن کسی

~~بوذ بسوی جیزی و اختلاف توجه بهیج حال جیز بباشد و بیش ارین "متهانه ای

~~جون روی موصول بشد حرکت ماقبل آنرانوجیه بخوایندبس اختلاف آن روا داشتهاند

~~جنایک جا کری و باصری و مشتری و ساحری

~~جری

~~حرکت روی است [ و این حرکت را از بهر آن مجری خواندند (488) کی ایتداء

~~جریان صوت در حرف وصل از حرکت روی است] جنانک

~~9 شعر *

~~دوستا کر دوستی کر دشمنی

~~که صوت باه در بن شعر الآ بحرکت بون کی روی است ظاهر نتواند شد

~~ماذ

~~حرکت وصلست جون بخروج بیوندذ و جنایک حرکت روی را مجری (خواندند

~~از بهر آبک جریان صوت در حرف و صد ) ازوست همحنبن حرکت وصل 10 یفاذ

~~خواندند از بهر آنک نفوذ صوت در حرد خروج ازوست و بذین اعتبار حرکت

~~((خروج و)] مزید [نیز] هم نفاذ باشد و در شعر پار سیلازم نیست کی حرف و صل

~~متحرک باشد تابخر وج تواند بیوست و شایذ کی دوساک و سه سا کن بآخر قافیت افتند و

~~یکی روری باشد11 یکی ms216 وصل 13 یکی خروج. اکر نایر متحرک شود حرکت آنراهم نفاذ

~~خوانند 13 ونفاذ و یفوذ ببرون کذشتن 14 تبر از نشانه وروان شدن کار و فرمان باشد5

~~205

~~1-ا- خوانند 2- ذ- افروده : خویش 2 -دح نیست 1- د -انرا - دسجا کری

~~و عنصری و ساحری و مشتری 9 - ذ - افروده ، اما 7- آ - 6 - ندارد 8 - سخه آستانه

~~و نسخه مرحوم مدرس که از روی نسخه آستابه نوشته شده بهمین جا ختم و بقبه آن افتاده است

~~-م - نقود ؟ 10_ - حروف ؟ 11_ذممافتد 12_ذ- افزوده ن(و) 12_ذ کویند

~~18 حذحشدن 10- درنخه ذ افروده : وبزرنی دربیشی اسامی حرکات را جمله جیع کرده است و

~~یت این است : رس و اشباع حنو و توجیه است ماز مجری و بعد از اوست غاذ حو ظاهرآ این فست

~~از اصل کتاب نیست

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_230.png)

~~5

~~در حدود قوالی واصناف آن و ذکر حروف وحرکاتی کی لابد هر قافیت باشدا

~~بدانک عدد قوافی در اشعار عرب سی و بنج است جنانک در کتاب معرب شرح داذه

~~آمذه است و همه بنج قسمست کی آنرا حدود قوافی خوانند

~~تکاوس

~~و آن جهار متحرک وسا کنی است جنانک فعلتن کی از مستفعلن خیزد و این فاصلهآ

~~کبری است و شرح آن در [ قسم] عروض داذه آمذه است و کفته [شذه] کی این

~~قافیتا در شعر بارسی خوش آیند [م] نباشد جنانک متکلفی کفته است

~~شعر)(404)

~~کریار من غم دلم بخورذی

~~و اشتقاق این لفظ از تکاوس است بمعنی انبوهی و مزاحمت و کویند تبث

~~زین بهترک بحال من نکرذی

~~متکاوس یعنی کیاهی درهم رسته " و بهم بیرون شذه" و بسبب کثرت متحرکات این

~~قافیت و دوری [ آن] از اعتدال آنرا بتزاحم کیاه و درهم رستکی آن تشبیه کردند

~~قراکب

~~و آن سه متحرک و سا کنی است جنانک

~~ز عشق تو من در جهان سمرم

~~و این فاصلهآ صغری است و در اشعار عجم در جهار افاعیل بیش نیفتد فعلن و ms217

~~مفتعلن ، و مفعول فعل ، و مفاعیل فعل ، و ترا کب برهم نشستن باشد و بحکم آنک

~~سه متحرک متوالی در شعر سبک تر از جهار متحرک متوالی است10 آنرا مترا کب

~~خواندند11 جی ترا کب در تزاحم " کمترست از تکاوس

~~امتدارک

~~و آن دو متحرک و سا کنی است جنانک

~~بنام خذاوند جان و خرد

~~(شعر)]

~~256

~~1- ذ - بود 2- ذ - داده ام 3- ذ - افروده، قسم اول 4- ذ - نکار من

~~5- ذح

~~فزوده : است 6- ذ - و درهم بیرون شده 7- ذ - نسبت کردهاند م - تشبیه کرده اند 8-

~~ذح افروده " دوم

~~9- ذ= افزوده

~~شص

~~من ز هشق تودر جهان رم

~~ذ- بود

~~11_ ذ_ خوانند 12ذ- کتر از تگاوس است 13_ ذ حافزوده : ثاک

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_231.png)

~~و این وتد مقرون است و در اشعار عجم در بنج فعل بیش نیفتذفا علن ، ومستفعلن

~~و مفاعلن ، و فعولن فعل ، و مفاعیل فع ، وآنرا از بهر آن متدارک خواندند کی دو

~~متحرک آن یکدیکر را دریافته اند و بهم بیوسته

~~متواقر

~~و آن متحرک و سا کنی است جنانک

~~برانی آی غم بر دل من کماری

~~و این سبب خفیف است و در اشعار عجم دربازده فعل بیش نیفتد مفاعیلن ، و

~~فاعلأتن ، و فعلأتن ، و فعؤلن ، و مفعولن ، و فع لن ، و فاعلاتن فع ، و فعلاتن

~~فع ، و مفاعیلن فع ، و مفتعلن فع ، ومفعولن فع ، (278) و این قافیت را از بهر

~~آن متواتر خوایدند 1 کی متحرک آیرا سا کن بر یی است و درین قافیت تتابع و توالی

~~حرکات نیست جنانک در قوافی متقدم از متدارک و متراکب و متکاوس ، وناقةآ موائرة

~~بشتری باشد کی یک زانو بر زمین زند و زمانی بایستد آنکه2 دیکر زانو بر زمین آرذ،

~~و تواتر در هر جیز اقتضاء آن کند کی میان هر دو حال فترتی باشد و اکر آن فترت نباشد

~~متتابع و متدارک 7 کویند ، وآنج عأمهآ مترسلان کویند و نویسند بر تواتر خبر فلان

~~یا نامهای ms218 فلان میرسد و مراد آن بوذ کی بیا بی می رسد بی انقطاع حطاست و صواب

~~آنست کی کویند بر تتامع یا بر توالی

~~مترادف

~~و آن قافیتی1 است کی در آحر آن دو سا کن باشد جنانک

~~" شعر"

~~دی بامداذ عید کی بر صدر روزکار

~~و در اشعار عجم این قافیت در یازده فعل افتد مفعولان ، وفاعلان ، و فعلان ، و

~~فع لان . وفعولان ، ومفاعیل ، و فعول ، وفاع ، و مفاعیلان ، و فاعلییان ، وفعلییان

~~و این قافیت را از بهر آن مترادف خواندند کی سواکر [ آن] بر بی یکدیکرند.

~~یکی ردف دیکری ، و عدد قوافی اشعار عجم سی و یک است

~~207-

~~1-ذ - خوانند 2- ذ- افروده ، رابع 3 - ذ - افروده : اشعر

~~1- ذ_ در یازده فعل افتد

~~5-م - متواتره 9 - ذ- انکاه دکر 7 - ذ_ و متوالی 8- ذ - افزوده : [خامس

~~9-ذ-

~~قافیه است 10_ ذ - یکدیکر آید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_232.png)

~~بل - دراصنافی قوا

~~بدانک حرف روی دو نوعست مقید و مطلق مقید آنست کی سا کن باشد و بحرف

~~وصل نبیوندذو مطلق آنست کی بحرف وصل بیوندذ (4108)

~~روی مقید

~~سه نوعست مقید مجرد، و مقید بردف، و مقید بحرف قید ، مقید مجرد جنانک

~~زهی بقاء تو دوران جرخ را مفخر

~~راء رویست و حرکت ماقبل آن توجیه و دربن قافیت یک حرف و یک حرکت

~~بیش نیست ، مقید بردف دو نوعست مقید بردف اصلی جنانک

~~ی بهستی داذه کیتی را کمال

~~لام روی است والف ردف اصلی وحرکت ماقبل الف حذو و درین قافیت دوحرف

~~5 و یک حرکت لازمست ، مقید بردف زاید جنانک

~~ار سر مهر تو دلم بر خاست

~~تاه روی است و سین ردف راید و الف ردف اصلی و حرکت ماقبل الف حذو و

~~درین قافیت سه حرف وحرکتی لازمست ، مقید بحرف قید جنانک

~~هستم بجمالت آرزومند

~~دال روی است ونون قید وحرکت میم حذو و درین قافیت دوحرف و حرکتی لازمست ،

~~و8روی مطلق

~~دوازده نوعست مطلق مجرد ، [و] مطلق بقید، [و] ms219 مطلق بردف ، [و] مطلق بخروج،

~~و] مطلق بخروج و مزید ، [و] مطلق بخروج و مزیدو نابر ، [و] مطلق بقیدو خروج،

~~و] مطلق بقیدو خروج ومزید ، [و] مطلق بقید و خروج ومزید ونایر ، [و] مطلق

~~بردف و خروج، [و] مطلق بردف و خروج و مزید ، [و] مطلق بردف و خروج و

~~مزیدونایر، مطلق مجرد وآن دونوعست مطلق بحرف اطلاق1 ومطلق بحرف وصل،

~~1 مطلق بحرف اطلاق جنانک (4008) قدما کفتهاند

~~1- م - افرودم(م) علامت مصراع 2- ذ - ملک را 4 - ذ ما قبل را 4 - ذ- اغروده : (شعر)

~~نسخهم - افزوده (م) علامت مصراع 5 -م - حد

~~در این

~~1-ذ،م - و مقید 7- ذ-

~~ویک حرکت 8 - ذ - و اما روی 9- ذ - و اما مطلق

~~ذقید * 11- ذ- ومطلق

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_233.png)

~~شعر}

~~ی شب [ جنین] دراز نبودی و سرمدا

~~ز تو بدیذ نیست به شعری نه فرقدا

~~جی] این الف در قافیت جز اطلاق [روی] هیج فایده ندهذو این جنس قافیت

~~متأ خران روا ندارند و استعمال حرف اطلاق در شعر بارسی عیب شمارند، [و] مطلق

~~بحرف وصل [ جنایک

~~بوستا کر دوستی کر دشمنی

~~بون روی است ویاه وصل و حرکت ماقبل نون حذو و حرکت نون مجری

~~و درین قافیت دوحرف ودو حرات لارمست ، [و] مطلق بقید جنانک

~~آخر در زهد و توبه در بستم

~~5 روی است و میم وصل وسین 2[حرف]قید و حرکت ماقبل سین حذو

~~وز یند قبول این و آن رستم

~~و حرکت تاه مجری و درین قافیت سه حرف و دو حرکت لارمست! [و]مطلق بردف دو

~~توعست مطلق بردف اصلی جنانک

~~نه کفتی کزین بس کنم دوستداری

~~راه روی است ویاه وصل و الف ردف اصلی و حرکت ماقبل الف حدو وحرکت

~~راء مجری و درین قافیت سه حرف و دوحرکت لازمست، و مطلق بردف زاید جنانک

~~ای هما[ی] هثتت سر بر فلک افراخته

~~5 روی است و هاه وصل وخاه ودف زاید و الف ردف اصلی وحرکت

~~ماقبل الف حذو و حرکت تاء ms220 مجری و خاه اکرجه در تقطیع محسوب است بحرفی

~~متحرک حرکت آنرا اعتباری نیست و اسمی ندارد و درین قافیت جهار حرف و دو

~~حرکت لازمست ، (404) ومطلق بخروج جنانک

~~حنما تا بکف عشوهآ عشق تو دریم

~~ر1ه روی اسب و پاه وصل و میم خروج و حرکت راه مجری و درین فافبت سه

~~-209

~~=م - ای شب چرا دراز ببودی وصدمدا-ذ- سدرا2- ذ- (ن -ی) 3 - م - افزوده

~~- ذ - (ت - م - س) ه-م - افروده (م) لامت مصرع و (همت) بجای همتت

~~9 - ذ (ه- خ) 7- ذ - بحرفی متحرک محسوب است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_234.png)

~~حرف و یک 1 حرکت لازمست ، [و] مطلق بخروج ومزید جنانک

~~آنج از حق در دلستش

~~هرجه خواهذ حاصلستش

~~لام روبی است و سین وصل و تاه خروج وشین مزید و حرکت لام مجری و حرکت

~~ماء نفاذ ودرین قافیت جهار حرف و دوحرکت لازمست، [و] مطلق بغروج و مزیدو نایر جنانک

~~اکی بخون دیذه ودل یروریمشان

~~اکی زره روند و براه آوریمشان

~~راه روی است] و یاه وصل و میم خروج وشین مزید و الف و نون نایر و حرکت

~~روی مجری وحرکت [(میم و )] شین نفاذ و درین قافیت شش حرف و دو حرکت

~~ازمست ، [و] مطلق بقید وخروج جنانک

~~تاظن نبری کی دل زمهرت رستست

~~یا از طلب تو فارغ و آهستست

~~تاه نخستین روی است و سین نخستین قید و سبن دو م وصل وتاه دوم خروج

~~وحرکت ماقبل قید حذو و حرکت روی مجری و درین قافیت " جهار حرف و یک

~~5 حرکتا بیش لازم نیست، [و] مطلق بقید و خروج ومزید جنانک

~~جهرهآ دل بند لاله رنکستش

~~غمزه دل دوزجون خدنکستش

~~(48) کاف روی است و نون قید وسین وصل و تاء خروج و شین مزید و

~~حرکت ماقبل نون حذوو حرکت کاف مجری و حرکت خروج نفاذ و درین قافیت بنج

~~210

~~- نسخه چایی (دو حرکت) و در نسخه - م ، ذ - (یک حرکت) دارد و ms221 ظاهرا کلیه (یک) صحی

~~(دو) خطاست چه حرکت ماقبل روی که توجیه است اکرچه اختلافش بهیچ حال جائز نیست ورهایت

~~نکراران در تیام قوافی لازم است لکن در این قافیت کهروی موصول است حرکت ماقبل آنرا توجیه

~~نخوانند و از حرکات قافیت محسوب ندارند بنابر این حرکت دال در این قافیت داخل نیست و فقط

~~همان حرکت راه (مجری) از قافیت است (رجوع شود بکتب مختلفه هروض و قوافی فارسی وصفحه

~~مین کتاب) 2 - ذ- و حرکت راه 3 - از تمام نسخ کلیه (میمو) افتاده است 4-

~~5 - اول - کذافی جمیع النسخ والظاهر : دو ، چه حرکت حذو چنانک کفته شد یا حرکت ماقبل ردف

~~است که اختلاف آن بعیچ حال روا نیست ویاحرکت ماقبل قید است دراین صورت اکر روی موصول

~~باشد اختلاف آن جائز و تکرارش لازم نیست و قافیه این بیت از قبیل ثانی است که حذو حرکت ماقبل

~~ید و روی ان موصول استیس تکر ارش لازم نیست و کلمه سه سهواست مکر در نزد کسی که اختلاف

~~آنرا نیز جائز ندارد 9 - نسخه چایی و -م - (یک حرکت بیش لازم نیست) و نسخه - ذ (دوح کت لازم

~~است) و ظاهرآ کلیه (دو) نسخه - ذ - غلط و صحیح (یک) است چه در این قافیت اکر چه دو

~~عرکت است (حذو) و (مجری) لکن آنچه تکرار آن در این قافیت لازم است همان حرکت روی

~~مجری) است ، و(حذو) در صورتیکه حرکت ماقبل حرف قید باشد و بواسطه حرف وصل متعرک شود

~~اختلاف آن بنزد اکثر شعرا رواست چنانچه درهمین ببت مثال (حذو) مختلف است بنابر این آنچه

~~کرار آن دراین قافیت لازم و اختلافش جایز نیست چهار حرف ویک حرکت است (رجوع شود بصفحه

~~20همین کتاب وکتب مختلفه عروض وقفیه فارسی 7-ذ(ک، ت ،ش)

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_235.png)

~~حرف و سه حرکت لازمست، [و] مطلق بقید وخروج و مزیدونایر جنانک

~~سوداه تو از سینه فرو رفتنیست

~~وانکه سخن تو نیز ناکفتنیست

~~تاء ms222 نخستین روی [است و] فاء قید [ست و] نون وصل [و] یاء خروج [و]

~~سین مزید [و] تاء آخر[ین] نایر و حرکت ماقبل فاء حذو[ست] و حرکت تاء مجری

~~و حرکت [(نون و)] پاء نفاذ و درین قافیت شش حرف و جهار حرکت لازمست ،

~~و مطلق بردف وخروج دو نوعست مطلق بردف اصلی جنانک

~~در جهان کر هیج یاری دارمی

~~ر[اه] روی است و الف ردف اصلی و میم وصل و یاء خروج و حرکت ماقبل

~~الف حذوو حرکت ر[اء] مجری و حرکت میم نفاذ و درین قافیت جهار حرف وسه

~~حرکت لازمست ، [ و مطلق بردف زاید جنانک

~~دل داغ تو دارذ ارنه بفروختمی

~~در دیذه توثی وکرنه بر دوختمی

~~تاه روی است و خاه ردف زاید و واو ردف اصلی و میم وصل و یاء خروج و

~~تحرکت ماقبل واو حذواست) و حرکت روی مجری و حرکت میم نفاذ و درین قافیت

~~نج حرف وجهار1 حرکت لازمست، ومطلق بردف وخروج و مزید دو نوعست (1808)

~~مطلق بردف اصلی جنانک

~~جون سرخ کل شکفته رخانستش

~~بر سرخ کل ز مشک نشانستش

~~نون روی است و الف ردف اصلی و سین وصل و تاه خروج و شین مزید و

~~حرکت ماقبل الف حذو و حرکت نون مجری و حرکت تاء نفاذ و درین قافیت بنج

~~حرف و سه حرکت لازمست ، و مطلق بردف زاید جنانک

~~رخ جو ماه آراستتش

~~کیسه زان برخواستستش

~~تاه نخستین روی است وسین نخستین ردف زایدو الفردف اصلی و سین دوم و صل

~~و تاه دوم خروج وشین مزید وحرکت ماقبل الف حذوست و حرکت روی مجری و

~~211

~~1- م- افزوده "شعر 2- ذ - اول ذه افروده (اول) 4 - کذا فی جمیع النسخ والظاهر : صه

~~چه در اینجا نیزحرکت حذو مانند مثال قبل است و تکرار آن غبرلازم است و در خود بیت هم حرکت

~~راء و کلف که (حذو) است مختلف آمده است بنابر این باید کلمه چهار سهوو ms223 صحیح سه باشد 5-

~~م - افزوده (شعر) 6-م حتوی اکر 7 - کذا فی جمیع النسخ والظاهر : صه چه حرف خاءاکرچه در

~~تقطیع بحرفی متحرک معوبست حرکت آنر ااعتباری نیست و اسبی ندارد بنابر این سه حرکت در این قافیت

~~همین کتاب) 7- م - تاء نفاد ؟

~~بیش نیست کمالایخفی(رجوع شود بها

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_236.png)

~~حرکت خروج نفاذ و درین قافیتا شش حرف و سه حرکت لازمست و مطلق برفف

~~وخروج و مزید و نایر دو نوعستا مطلق بردف اصلی جنانک

~~کر لطف حق یارستمی

~~جز عشق او کارستمی

~~راه روی [است] و الف ردف اصلی و سین وصل و تاه خروج و میم مزید و

~~باء نایر و حرکت ماقبل الف حذو[ست] و حرکت راه مجری و حرکت تاه و می

~~ففاذ و درین قافیت شش حرف و جهار حرکت لازمست، [و] مطلق بردف زاید(جنانک)

~~لر دل زغم یار نه برداختنیستیش

~~ما اوبهمه وجوه در ساختنیستیش

~~تاه نخستین روی [ است] و خاه ردف راید و الف ردف صلی و نون وصل ویاه

~~نخستینخروج و سین مزید و تاه دوم و باء و شین سه] نایرو حرکت روی

~~مجری وحرکت ماقبل ردف حذو و حرکت نون [ و تاء دوم] نفاذ و درین قافیت

~~منه حرف و سه حرکت لازمست و غایت آنج

~~جمع]تواند شد1 در قافیتی ان

~~حر[و]ف و حرکات اینست [ والله اعلم

~~(4

~~21

~~1-م- افزوده - شعر 2- ذ، ت - 2- م- افزوده: شعر -ذ - یرداختنیست - در

~~ساختنیست 5 - ذ - و(خ) 6- ذ - و(ی) 7- ذ - و حرکت ت اول مجری 8- ذ -

~~هفت حرف9 - در نسخه - ذ - چون در اصل بیت (یرداختنیست و در ساختنیست] آمده کلمه سه

~~صحیح و سه حرکت بیش دران نیست اما مطابق متن که در نسخه چایی و نسخه - م - آمده است سه

~~مرکت سهو و ظاهرا چهار صحیح است کمالایخفی 10- ذ - بود 11 - م - والله اعلم مالصواب

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_237.png)

~~در عیوب قوافی و اوصاق انابسندیدهآ کی در کلام منظوم التد

~~واکرجه متقدمان شعراه درین ms224 باب تدقیقات کرده اند و هر اندکمایه تفیر را کی

~~در ترکیب الفاظ و تنشق معانی افتدعیبی شمرده و نامی نهاذه ما درین تألیف برآنج

~~استاذان صنعت کفته اند اقتصار کنیم و آن اقواست ، واکفا ، و سناد ، و ایطا

~~و مناقضه ، و تضمین ، و تخلیع ، وعدول ازجادهٔ‌ مستقیم [ در شعر ، ماقواء اختلاف

~~حذو و توجیهست اما اختلاف حذو جنانک [ کیفته اند

~~(شعر)

~~هر وزیر و مفتی وشاعر کی او طوسی بوذ

~~جون نظام الملک و غزالی و فردوسی بوذ

~~واما اختلاف توجیه جنانک

~~(شعر)

~~از غضهآ هجران تو دل بر دارم

~~بیوسته از آن دیذه بخون تردارم

~~و در اشعار عرب اختلاف مجری را اقوا خوانند و در شعر یارسی11 اختلاف

~~مجری [را] از آن فحش تر می شمارند ای آنرا در عیوب قوافی

~~القبی بهند و

~~اقوا در اصل لغت (تاب) باز داذن ریسمان است15 و حبل مقوی رسنی باشدکی

~~تاب او سست شذه باشد و جون حرکت حذو یاتوجیه در قافیتی مخالف دیکر قوافی

~~افتد آنرا اقوا خوایند ، اکفا اختلاف حرف روی است و تبدیل آن بحرفی کی درمخرج

~~بذان نزدیک باشد جنایک [ کفته اید]

~~(شعر)

~~رو بجای15 آر اندرین کار احتیاط

~~زانک جز بر توندارم اعتماد

~~وجمع کرده میان طا ودال کی در زبان بیشتر22 عوام بهم نزدیک اند3، (4815) و

~~دیکری کفته [است

~~(شعر)]

~~کفتی کی ما مخالف توزین سبس مرا

~~بوذ بهیج حالی بی امر تو حدیث

~~رفتی و راز (کفتی) بادشمنان من

~~رآنکس کی کوشدار توبوذ آن همه شنیذ

~~213

~~- ذ - اصناف ؟ و درحاشیه باوصاف اصلاح شده است 2- م = صراید کمایه ؟ 3 - وفی الاصل

~~ک ؟ و در سخه چیی (در نظم) تصحیح شده است 4 - ذ - تسیق 5 - ذ - افزوده : این

~~6- ذ - افزوده (هشت است) 7- ذ - (است) بدارد 8 - م - مناقصه؟ 9 - ذ - عالم

~~1- ذ - روی

~~11- ذ - فارصی 12-ذ - می دایند 13- ذ- افزوده (قوافی) سایر

~~نسخ ندارد 14- ذ - باشد 15- ذ - بجان ؟ م : بجاراز ؟ 16 - ذ - در ms225 بیشتر زبابهای

~~17- ذ - است م " آید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_238.png)

~~و] جمع کرده میان ثاء وذال کی در مخرج بهم نزدیک اند و اما اکر این اختلاف

~~میان دو حرف متباعد المخرج افتد جنانک میان نون و جیم یا میان باه و دال و مانند

~~آن آنرا درعیوب نشمارندو آن نظم راشعر نکویند و معنی اکفا روی از مقصد و مقصود

~~بر کردانیذن است و کویند أکفأت القوم عن وجهتهم یعنی آن قوم را از آنجاکی

~~روی بذان آورده بوذند بر کردانیذم و جون بناه شعر بر حرفی نهند تبدیل آنرا اکفا

~~خوانند ، سناد در شعر عرب اختلاف حذوست و اختلاف تأسیس و در شعر بارسی

~~شعر)

~~اختلاف ردفست جنانک [ کفته اند]

~~اکر ازما دمی دوری کزینی

~~کنی ناخوش بما بر زندکانی

~~دف قافیهآ اؤل الف (است) وردف قافیهآ دوم یاه وجون اختلاف مجری را

~~جنان فاحش مینهند کی آنرا در عیوب مستحق لقبی نمی شمارند[ جنانک بیش ازین

~~حکایت کردیم]9 بهمه حال اختلاف ردف از آن قبیح ترست از بهر آنک در آن اختلاف

~~حر کتی بیش نیست و درین هم اختلاف حرفست و هم اختلاف حرکت ماقبل آن س

~~بایستی کی اکر آنرا از اختلاف مجری زیادت ننهادند باری با آن برابر داشتندی و

~~من جونا در کتب متقدمان جنین یافتم " همجنان حکایت11 کردم ، و معنی سناد

~~اختلافست و کویند خرج آلقوم متتاندین یعنی آن کروه (108) بیرون رفتند بررایهای

~~مختلف و اندیشهای یرا کنده ، ایطا باز کردانیدن قافیتی است دو بار و آن دونوعست

~~(شعر)

~~جلی وخفی ، ایطاء جلی جنانک بوسلیک 12 کفته است

~~درین زمانه بتی نیست از تو نیکوتر

~~نه برتو بر شمنی از رهیت مشفق تر

~~شعر *

~~و دقیقی کفته است

~~جکونه بلائی کی بیوند تو

~~لجویی بدست وبجویی بتر

~~همی از شب داج تاریک تر

~~لبی بیش کردم جکونه شبی

~~نخواهذ شذ از تارکم راستر

~~درنکی14 کی کفتم کی بروین همی

~~شع

~~و همو ms226 کفته استا

~~-21

~~1- ذ - افزوده : است 2- ذ- ومیان 3 - ذ - باشد 9 - ذ - باز کردانیدم - ذ - کویند

~~6-ذ_فارسی 7- ذ- وردف 8 - در نسخه اصل وم - ذ - است ندارد و نسخه چایی افزوده :

~~است 9 -م : و بهمه 10_ ذ - ننهادندی 11_ ذ - تقیبل (ظ تقیل) ایشان کردم 12- ذ

~~م : بوسلیمک 13- ذ - بوجهی 14- ذ - دو رنکی ؟ 15- ذ - بخواهد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_239.png)

~~بکیتی زآب و آتش تیز تر نیست

~~دو جان اند و دوسلطان ستمکر

~~قرا سیمرغ و تیر کز نبایذ

~~نه رخش جاذو و زال فسون کر

~~و همو کفته است

~~(شعر)]

~~توآن شبرنک تازی را بمیدان جون بر انکیزی

~~عدورا زوذ بنوردی بذان تیغ بلا کستر

~~باندک روزکار ای شه دو جیزم داذ بخت تو

~~یکی لفظی خرد رتبت دوم طبعی سخن کستر

~~وبوطاهر خاتونی کفته است

~~(شعر)]

~~زهجو روزه همی داشتیم و دشوار ست

~~بکوه کردن افطار روزه داران را

~~جوتاج کردد هر مدحتی کی من کویم

~~بتاج بر بنکارند تاج داران را

~~ایاز دشمنی دوستان و کینه وری

~~بکبین و دشمنی آورده دوستداران را

~~قتیدهآیست بنا کرده بر قصیدهآ تو

~~ای کفته بوذی عزلست کارداران را

~~و دیکری کفته است [ از قدماه شعر

~~هرکه مرا بیند کوید بژند

~~چند نشینی تو چنین مستمند

~~چونکه نیامیزی با مردمان

~~چون نکشائی تو زبان را ز بند

~~زیرا نامیزم با مردمان

~~کین که همی بینم نه مردمند

~~قدر خرد شد ز دل مردمان

~~سوی خرد خلق همی ننکرند

~~تما که دکر1 کونه شده است این جهان

~~جهل درست است و خرددردمند

~~هر که درم دارد قولش رواست

~~کرچه خط کوید زو2 بشنوند

~~وانکه ندارد چیز از قول وی

~~حکمت لقمان بمیانجی نهند

~~در چهار قافیت این شعر نون و دال جمه (کرده) است[ و صواب آن است که

~~دیکری (بدین قافیه) کفته است (نیک) [و یکبار کلممه مند میش استعمال نکرده]

~~215

~~1 -ذ- دوخان 2 - در نسحه اصل افزوده از رقی کفته است ؟ و ms227 آن زائد است 3 - م - بحم بو؟

~~1- ذ - یکی لفطی شکر ریز ویکی طعی سغن کستر 5 - ذ - ابوطاهر 9 - ذ - کوید 7- ذ-

~~دشغوار 8- ذ حربنکارید 9- ذ - چون بنیامیزی 10_- م - پاک دکر 11 - ذ - از او

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_240.png)

~~هر

~~دیر زیاد آن بزرکوار خداوند

~~جان عزیزان بجانش اندر پیوند

~~دایم بر جان او بلرزم زیراک

~~مادر آزادکان کم آرد فرزند

~~در ملیکان کس (ندید) جزتوجوانی

~~را دوسخن (دان) و شیر مردو خردمند

~~کس نشناسدهمی که که شش تو چون

~~خلق ندایدهمی که بخشش تو چند

~~(ثه41) و ایطاء جلی از عیوب فاحش است در شعر الا[ کی] قصیده دراز باشد

~~جنانک از بیست وسی بیت کی در اشعار بارسی حد قصیده است بقول بعضی [در

~~کذرد] یا قصیده را دو مطلع باشد] س] شایذ ای بک دو قافیت در مطلع دوم باز

~~کرداید1 و تکرار قافیهآ عروض را ار [ مطالع] ایطاء نشمارند ، و اما ایطاء خفی

~~آنست کی بعضی از حروف رواید کی در فصل روی بر شمرده [ آمذه است در قصیدهآی]

~~* مکرر کرداید [ بر وجهی ای میان هردو فرقی توان بهاذ] جنایک آب و کلاب و سارکار

~~و کامکار و شاخ سار و کوهسار و آبدار و بایدار و ار [ آن] حفی تر جنابک رنجور و

~~مزدور و دایا و کویا و مرزیان11 و باسبان و بیشتر شعراء در ایطاآت حفی مسامحت

~~کرده اند جون در قطعهآی دوناسه آرند11 و بر سبیل بدرت افتد و آنج رشید11 دفته است

~~(شعر)

~~منت خذایرا کی بتأیید آسمان

~~آمذ بمستقر جلالت خدایکان

~~شاهی کی حادثات زمانه بخفت14 خوش

~~تادر زمانه حشمت او کشت باسبان

~~جاسوس اختران شوذ و ناظر فلک

~~بر سطح اوبمدت نزدیک دیذه بان

~~شذ ما تنم یخدمت او فخر آشنا

~~شدیادلم بحشمت15 او جرخ مهربان

~~اشعار بر بدایع دوشیزهآ منست

~~می شایکان ولیک به از(کنج) شایکان

~~درشعر11 من نیابی مسروق و منتحل

~~در نظم من نبینی ایطا و شایکان

~~1- ذ ms228 - ازیراک 2- م - جنو حوانی - ذ - چون تو جوادی 3 - م - او 1 -15 سطر

~~از {و دیگری گفته است تا بحشش تو چند} ار نسخه اصل و چایی ساقط شده است 5 - ذ-

~~216

~~از ینست و سه بیت در کذرد 1 - ذ - فارسی 7- ذ - دوقافیت که درتحت مطلع اول اورده باشد

~~در تعت مطلع دوم نیز بیاورد اما 8 - ذ - نشمرند 9 - ذ - بر شمرده ایم 10- ذ - افزوده : و

~~حاکسار 11- ذ - افزوده : و مهربان 12- ذ - آرد 13ذ- واستاد رشید الدین وطواط

~~1 -ذ - نخفت ؟ 15- ذ - بیدحت 16- م - در نظم من نیابی - ذ - در شعر من نینی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_241.png)

~~کر عاقلی بجان بخرد مدحت مرا

~~رزان بود هنوزجه ارزان کی رایکان

~~بر در که تو بذ نبود مادحی جومن

~~دروقت نوبهار و بهنکام مهرکان

~~بیشتر آن ایطاء خفی [است] و شایکان است و او از جهت آنک " شعراه

~~(در آن)] (1) مسامحت ، کرده اند " از شعر خویش نفی ابطا کرده است *

~~مطلة، و جون میشتر حر وف کی روی ساخته است از زواید و ملحقات است هرآینه

~~شایکان باشد خصوصا نی مدرر [می] شوذ جناک باسبان و دیذهبان و مهربان و مهرکان

~~و خذا بکان و رایکان و شایکان الا آنک او این سخ بر مذاق عا مهآ شعراء کفته است

~~ی ببشتر ایث ن قافیهآ شایکان آیرا ونند کی الف و نون جمع در آن مستعمل باشد

~~جدبک ازرقی افته است

~~(بیت)

~~آن هماء دولت عالی جمل دین حق

~~آن فخار جمع شاهان مفخر سلجوقیان

~~و شرح] شایکان بیش ازین دفته ایم با عادت حاجت نیست و ایطا قدم بر

~~جای قدمی دیکر نهاذن است در راه و مواطأة موافقت است در کاری و سخنی [بس.

~~جون قافیهآ متقدم را برجای و فیهآی دیکر بنهند و یک قافیت را موافق قافیتی دیکر

~~آرند در لفظ و معنی آرا ایعطا خوایند ،10 مناقضه و تناقض در شهر و سایر کلام آنست ms229

~~ی معنی دوم مناقض و منافی معنی اول باشد جنانک [شاعر] کفته است 11

~~شعر9

~~در مش بخشم بوسه ندهذ جور کند

~~بدرم جامه کی بوسه نفروشد بدرم

~~" وجه تناقضی کی دین، شعر [می نمایذ] آنست کی دراول ذکر بخشش [درم]

~~کرده است و در آخر سخر بیع و شری کفته و اکرجه ناقدان عجم این ببت باستشهاد

~~تناقض] آوردهاند " آنرا12 تصحیح " میتوان کرد بعنی [کی ] اکر درم بخشم بوسه

~~ندهذو اکره خواهم کی بخرم بدرم ،1 " نفروشد و دیکری کفته است [(شعر)

~~(400) هجران توبامرک برابر کنم ایراک5

~~از مرک بترباشد هجران تو دانی

~~-217

~~1- ذ - کفته مرا 2 - ذ - این قوافی 3 - ذ - و او از انجهت له 1 - م - غعراء مساحت؟

~~5- ذ - در ایطاء خفی از شعر خویش نفی ایطا و شایکان کرده است 9 - م - شعر 7- ذ -

~~فروده: چون 9 - ذ - و در سخنی 9 - ذ - قافیه 10- ذ - افروده، اقا 11- ذ -

~~کفته اند 13- ذ - وجه تناقض در این

~~13_ ذ - در تناقض آنرا تصحیحی 14- ذ - بدرم

~~خرم هم 15- ذ- ایرا - کز مرک

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_242.png)

~~بعنی در [ مصراع] اول هجران [او] را با مرک برابر " کرده است و در دوم

~~ز آن بتر نهاذه و آنج1 ، انوری کفته است

~~شعر)

~~ای ملک ترا عرصهآ عالم سر کویی

~~وزملک توتاملک سلیمان "سرمویی

~~بعضی از راه آنک

~~در اول [ بیت ]ملک اورابیش از عرصهآ عالم نهاذه [است]

~~و در آخر کم از ملک سلیمان [نهاده] آنرا متناقض بندارند و بعضی آنرا النزول

~~فی المدح خوانند یعنی در آخر بیت از مرتبهآ مدح بارهآی کم کرده [است] و هیج

~~دو نیست بل کی مراد انوری آن بوذه است کی از ملک او تا ملک سلیمان " اندکی

~~است ، یعنی زبان مرغان دانستن و مسخر بوذن دیو و بری و این را بنسبت با ملک

~~او اندکی2 نهاذه [است] و این از اغراق و مبالغات شاعرانست، تضمین دو ms230 نوعست

~~بوع اول آنست کی تمام معنی بیت اول ببیت دوم متعلق باشد وبر آن موقوف و آن

~~بیت را مضمن خوانند و ضمان مال در شریعت آنست کی کسی ذمت 11 خویش را در

~~تعلق دین با ذمت مدیون بیوندذ و کویند در ضمان خذا باش یعنی بحفظ12[ و کلاهت

~~خذا بیوسته باش و بحکم آنک استاذان صنعت کفته اندکی شعر جنان می بایذکی هر

~~بیت بنفس خویش مستقل باشد و جزدر (تر) تیب معانی و تنسیق سخن بیکدیکر محتاج

~~نباشد 11 بدین جهت تضمین را عیب شمرده اند بس هرجند این احتیاج و تعلق بیشتر

~~بوذ14 بیت معیبتر15 باشد [ و] فی الجمله این معنی در اشعار عرب ببشتر تواند بوذ14

~~48) برای آنک در شعر " تازی می افتد11 ، کی از یک کلمه بعضی قافیت مصراع

~~اول می شود و بعضی اول مصراع دوم جنانک کفته اند

~~* شعر،

~~لنم ابک للاظعان ولث أم لرش

~~م مقفر (أوحش) منهم و درس

~~کلمهآ یلرسمیرا دونیمه کرده است ورس را قافیهآ درس ساخته و میم را از آخر

~~یلر سم باول مصرلمع دوم برده 19 و شک نیست کی این جنس مضمن قبیح باشذ أما

~~جون در اشعار بارسی11 این جنس تفریقات الا20 در نظمی کی بر سبیل هزلو

~~218

~~1- ذ - نهاده و دو دوم از مرک بتر حکیم 2 - م - بسر کوئی ؟ 3 - ذ افزوده چون 4*

~~ذ- التزلزل م "البزول 5 - کذافی جیع النسخ والظاهر : دورنیست حذ - اندکی تفاوت بوده است؟

~~7- ذ - اندک 8_ ذ -افروده: اما 9_ ذ حتمامی 10_ ذ- واین 11- م - دست 12-

~~ذ - درحفظ 13_م- باشد ؟ 19_ ذ- باشد 15_ذ- معیوبتر 16-ذ عریی تواند بود

~~17- ذ - لم ابک الاظعان ولت ولرس 18- ذ - آورده 19- ذ فارسی

~~الا

~~کی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_243.png)

~~الرافت] کویند نیفتذ جنانک سوزنی 1 کفته است

~~(شعر)

~~شاذمان باذ مجلس مستو

~~رفی مشرق حمید دین الجو

~~هری آن صدر کز جواهر أل

~~فاظ او اهل دین ودانش و دو

~~لت تفاخر کنند ms231 و جای تفا

~~خر بوذزانک از آن جواهر طو

~~ق مرصع شوذ بکردن أب

~~نای ارباب فر و زینت و رو

~~نق آن طوق هرک یافت برأص

~~حاب دیوان و دین بوذ مستو

~~لی باقبال وجاه و مجلس می

~~مون او زانک کلک اوست صنو

~~بر بستان نظم و نثر و معا

~~ملمت ملک و دین و از هر نو

~~عی کی جویی دروست جمله وباءآ

~~ز ، بأنست مثل او مستو

~~فی زهی خط وخامهآ تو مسل

~~صل و مشکین جوزلفلعبت نو

~~شاذ و نوشاذ شذ بخطآ توردی

~~وکوید)

~~ابن شاه نواینت شاذی نو

~~سعد دین مدح خواجهآ مستو

~~فی شنیذی و در دل آمذ سو

~~دای آن نو طریق و کردی تح

~~سین برآن وزن شعر وقافیه مو

~~(ثه4) [قوف تاکرد بهر ذکر تو خا

~~بطر من زان نسق مدیح تو موء

~~زون زهی مهتر سخی سخن

~~دان که ناورد سیر اختر و دو

~~لت مردی [و مردمی] زا کا

~~د[اخسیک10آنک منشأو مو

~~یلد 11 اسلاف و اصل کوهریا

~~ک تو از خطهآ ویست و زأو

~~الاد دهقان راغژاذ کی فر

~~غانیان جا کرند و بنده و مو

~~لاه آن کوهر شریف و تو آ

~~زاذه را بند کی کنند بطو

~~ع(و) برغبت 11 جوتربیت زتویا

~~بنده1آ ایشان و ما و از هر قو

~~می کی در عالمست و باوی15 یعل

~~رمیست درحق اوتو یابی تو

~~فیق احسان ومکرمت جهه بدس

~~ت جواد عطاده و جه ببتو

~~6

~~- نسضه چایی شاهری کفته است م : سوزنی کوید ذهآ سوزنی کفته است 2 ذ - باش 2 - ذ- م:

~~بستان چایی : مستان 4 - ذ - جمله و نا -م : حمله و یا؟ 5- م : زبابست 6 - ذ - شاهد

~~7- ذ- تو در 8-ذ - شادمابی نو؟ 9- م - وهمچنین کفته است شعر 10- م - اخسیکت

~~1-ذ - کزاسلاف ؟ م - لداسلاق؟ 12- ذ - رافشی تو که فر - م - راغراو کی فر

~~312

~~حترهبت ؟ 14- ذ - زتو دریاف - تند 15- م: باری

~~2

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_244.png)

~~قیع ms232 کلکت کی مشک را بر کا

~~ورنقش افکند جو بر رخ حو

~~را سر زلف حلقه حلقهآ مر

~~هول وزان بیش شاعران را تو

~~جیه زر است و سیم و اطلس وأک

~~سونا ودمیاطی وعتابی وتو

~~زی وکثان ودق وفرش وأوا

~~ی ودریا(ی) عیش و عمر برو

~~فق وترتیب و در مدیح تو فک

~~وت یکی کرده باعروضی ذو

~~یقی کی تا آفرین و مدح تو کو

~~بند ازبن نوع با بدیکر نو

~~عی کی دانند و من برین سر مز

~~رعه ام نثرکار و نظم یدر و

~~تمت القصیده "

~~توقیف معانی ابیات [ بر یکدیکر] جندان11 قبیح نباشد کی آنرا در معایب

~~شعر بایذ 13 آورد بل کی ازین جنس افتد کی سخت بدیع و نادر باشد جنانک مسعود

~~سعد کفته 14است (47)

~~(شعر)]

~~جواد کفی عادل دلی کی در قسمت

~~ز ظلم و بخل نیامذ نصیب او الا

~~ی جام باده بساقی دهذزدست تهی

~~میغ سر بزند کلک را نکرده خط

~~و معروفی کفته است

~~شعر)

~~آواز توخوشتر بهمه رویی

~~نزدیک من ای لعبت فرخار

~~ز آواز نماند بامدادی

~~در کوش غمین مرد ببمار 17

~~1- مرفول بر وزد مقبول بیعنی ییچ و تاب باشد وزلف و کاکل خوبان را نیزکوبند وقتی که آنرا

~~شاخ شاخ کنند و بعداز آن ییچند 2- ذ - نقش 3 - اکسون بااول مکسور بافته ایست از جنس

~~دیبای سپاه رنک بغایت بفیس * - دمیاطی یارچه و بافته ایست که در دمیاط بافند و دمیاط بالکسر

~~شهریست بر ساحل بیل از مضافات مصر * - عتابی بفتح عین مهمله و تشدید تاء مثناة فوقیه قسمی

~~از تافته درعت موج داراست و آن منسوب است بعتابیه یکی از محلات غداد که دران نوعی از یارچه

~~الوان موج دار می بافتند و هتابیه خود بیز منسوب است بیکی از اعقاب بنی امیه موسوم بعتاب که دراد

~~محله سکنا داشته است و بعد ازان بکثرت استعبال هرجامه الوان موج دار را عتای کفته ms233 اید ولوآنکه

~~از معله عتایه بغداد نباشد (ذیل قوامیس عرب از دزی بنقل آقای قزوینی در حواشی مرزبان نامه)

~~6- توزی بافته ایست از جنس کتان که در توز که شهری از خوزستان و اهواز بوده می بافته اند

~~7- دق بفتح اول و سکون ثابی نوعی ازیارچه قیمتی را کویند همچون دق مصری و دق رومی و در

~~نسخه -م - و ردف ؟ 8_ ذ - و ذو 9- ذ -یند با یکدیکرهمی هریو 10- ذ - و توقیف

~~-و توفیق ؟ 11- ذ - چنان 12- ذ_ در معات؟ 14-م - باشد 14_ذ. معود حعد

~~سلمان کوید 15 - ذ - بدست 16 - کذافی جیع النسخ والظاهر " روی لاستقامة الوزن

~~225

~~ذ - مرد بیمار و در نسخه چایی و نسخه م مردم پمار وظاهرا سهو است چه شعر از وزن خارج میشود

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_245.png)

~~و دیکری کفته است

~~(هشعره]

~~داست کویی کی در دل شعرا

~~است کویی کی در دو جشم بشر

~~از بی مدحت تو رست زبان

~~ز بی دیذن تو خاست بصر

~~و از جنس مضمنات آنج متکلفان شعراه متقدم فراهم نهاذه اند و آرا استدراک

~~م کرده سخت قبیح است هم از روی تضمین 9 و هم از وجه استدراک جنانک

~~متکلفی کفته است

~~(بیت )]

~~تخواهم کی باشد ترا خان و مان

~~له نیزت کی باشد دیه و دوذمان

~~جز آکنده از نعمت وسیم وزر

~~جز آراسته از کهان و مهان

~~و] دیکری کفته [است

~~(شعرا]

~~اثر خواجه نخواهم کی بماند بجهان

~~خواجه خواهم کی بماندبجهان دراثر [(1)]

~~و نوع دوم از تضمین آنست9 کی بیتی یا مصراعی از شعر دیکران در شعر " خویش

~~درج کند ، و این نوع اکر در موضع خویش متمگن باشد و در عذوت و رونق ماقبل

~~میفزاید آنرا یسندیذه دارندجنانک رشید کفته است و مصراع عنصری [را] تضمین کرده

~~نمود تیغ تو آثار فتح و کفت فلک

~~نمعر)

~~جنین نمایذ شمشیر خسروان آثار

~~(40) و باشد کی شاعر تنبیه کند در بیت خویش کی ms234 درین شعر جیزی از کفتهآ

~~دیکران تضمین می کنم جنانک انوری کفته 10 است

~~شعر)

~~درین مقابله یک بیت ازرقی بشنو

~~نه از طریق تنحل11 بوجه استدلال

~~زمرد و کیه سبز هر دو هم رنک اند

~~ولیک زین بنکین دان کشندوزان بجوال

~~و همو[ کفته است و هم] شعر خویش12 تضمین کرده

~~شهر*

~~از کفتهای خویش سه 11 بیت از قصیده ی

~~کانجانه معتبر14 بوذاینجا نه مستعار

~~221

~~1-م-دست 2- ذ - ما تقدم 2- ذ - چه 4- ذ - و چه از راه 9-م = شعر

~~1

~~ذم : ده 7-م - اثری؟ 8- ذ - این است 9 -ذ - خود درج کنند 10- ذ - کوید

~~11_ تنخل شعر دیگریرا بر خود بستن 12- ذ - خود 13- م : خویش دویت - ذ - بنده سه

~~بیت 14 - کتافی الاصل وفی دیوان الانوری و - ذ - و در نسخه م : اینجانه معتبر بود آنجا

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_246.png)

~~آورده ام بصورت تضمین درین مدیح

~~بهر آنک بر سخنم نیست اقتدار

~~لکن جو سنتیست قدیمی روا بوذ

~~حپاه سنت شعراه بزرکوار

~~ای فکرت تو مشکل امروز دیذه دی

~~وی همت تو حاصل امسال دانه بار

~~قادر بحکم بر همه کس آسمان صفت

~~قایض بجود بر همه کس آفتاب وار

~~در ابر اکر زدست تویک خاصیت نهند

~~دست تهی برون ندمذهر کز از جنار

~~و اکر مثلی سایر در شعر خویش تضمین کنذ آنرا ارسال الشل خوانند جنانک بلمعالی

~~رازی] کفته است

~~(شعر)

~~مادیذه روزکارم از آن رسم دان نیم

~~اری بروزکار شود مرد رسم دان (40)

~~و[ جنانک] عنصری "کفته استا،

~~شعر))

~~جنین نماید شمشیر خسروان آثار

~~جنین کنند بزرکان جوکرد بایذکار

~~وهمو " کفته است" [ وبیشتر مصاریع امثال است

~~فعل آلوده کوهر آلاید

~~خم سرکه سرکه بالایذ

~~هر کجا کوهری بذستا بذیست

~~بذ کهر نیک جون تواند زیست

~~بذ ز بذ کوهران بدیذ آیذ

~~هر کسی آن کند کزو زایذ

~~تغلیع انست کی بر بحور مستثقل و اوزان ناخوش شعر کوبند و از اختلاف اجزا

~~و تفاوت نظم ارکان ms235 احتراز نکنند جنانک [یکی از قدما] کفته است

~~شعر"

~~آی بت من جرا همی سوزی مرا

~~س هر دمی (می) زنیم بی کنه

~~و معنی تخلیع درشرح از احیف کفته آمذه است ، عدول از جادهآ صواب در شعرجند

~~نوعست نوع اول آنست کی شاعر برای صحت وزن یا درستی قافیت لحنی بشعر خویش

~~در ارد وخطای لفظی یا معنوی جایز دارد و اکرجه شعرارا درین باب رخصت یجوز

~~222

~~1-م - نه بهر 2-م - دست تهی برون ننمد هرکز از غیار 3 - ذ - ابوالعالی * - ذ- کوید

~~5- ذ - کنند " 6- ذ - کفته اند 7- م - بی کهنه ذ - یس از بیت افروده : مفتعلن مفاطن

~~مستفطن مستفطن مفاطن مفاعطن 8- ذ - کفته ایم

~~9 - م - لختی؟ 10 - ذ- و خطائی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_247.png)

~~للشاعر مالا یجوز لغیره متمشکی1 قوی است و بهانهآ ضرورت شعر مستندی و طی

~~لکن معظم آن باشعار عرب مخصوص توانذ بوذ کی کلام منظوم را واضع اصل اندوطرق

~~شعر را سالک اول و مقابیس لغت ایشانرا فروع بسیارست و نصرفات نحو و صرف آنرا

~~شعب فراوان وازین جهت اکر بعضی از جفات عرب در انتهاج این طریقت نامسلوک

~~بطرفی منحرف (406) از جادهٔ‌ صواب افتاذه باشند و در ابتداع این ترتیب غریب

~~پای از منهج کلام قویم یکسو نهاذه آنرا برایشان نکیرند و ازیشان بعیب نشمرند و با

~~آنک سیبویه [ رحمه الله3] می کویذ هرجه شعراء عرب در مواضع ضرورت و مواقع

~~اضطرار از جنس حذ[و] ف و زیادات وتبدیل حروف و تغییر حرکات باشعار خویش

~~در آورده اند و استعمال آن جایز شمرده هریک را و جهی درست دانسته اند و دروجوه

~~تصاریف لغت آنرا محملی10 راست تصور کرده باجماع ایمهآ این علم احداث مستعربه11

~~و متأخران شعرا را جز درآنج صحیح اللفظ ظاهر الجواز باشد تقیل 12 ایشان نشایذ

~~کره و بوجوه بعید ایشان تمشک نبایذ نموذ فکیف لغت دری کی موجزی است ازلغات

~~پارسی1 ومنتخبی ازرطانات15 عجم واکر نه بی عرصکی میدان ms236 بلاغت و تنکی مجال

~~فصاحت این لغت بوذی متمیزان عجم در سرد سخن دست دردامن عربیت نزذندی و آرایش

~~نظم و نثر خویش ازالفاظ تازی نساخت10 بس شاعر مفلق و صاحب سخن حاذق آنست

~~کی در نظم خویش از شیوهٔ‌ نثر بلیغ عدول ننمایذ و از کلمات تازی و بارسی 2، جزآنج

~~در خطب و رسایل غرا و فصول و حکایات سلس کی مستعمل و متداول اهل فضل و

~~ارباب طبعست در (شعر) خویش بکار نبرذ و جنان سازد کی اکر نظم او را از هم فرو

~~کشایند نثری (402) مصنوع باشد و اکر نشر اورا نظم کنند شعری مطبوع کردد

~~وبهیج وجه در تغییر11 حروف وتحریف کلمات و تأسیس شعر براوزان تقیل و از احیف

~~کران تقلید قدما نکند کی میشترین آن نزدیک 10 ارباب براعت از معایب شعرست و بیش

~~ب برت ر مرودب سر و من درین فصل طرفی از تخطر فات بار دوتصر فات

~~322

~~1-ذ - متکی 2 - الوطی ، السهل اللین 3 - نسخه چایی وطرق شعرارم - وظرف؟ شعر را

~~4- ذ- بی شیار *- ذ - از زحفات؟ ذ - نامسلوکی

~~7- ذ حترتیل ه- م - افزوده : علیه

~~9-ذ - باشند 10-م - مجملی؟

~~ذحافروده :است

~~اذهتقییل ؟ 12- ذ - فارحی

~~14- رطن له رطانة بالفتح وبکسر : کلیه بالاهجییه جمع رطانات 15- ذ - ناختندی 16 - م -

~~ر تکسیر ؟

~~1- م - بنزدیک

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_248.png)

~~فاسد ایشان از جنس زیادات و حذوف و تغییر کلمات و حروف و صرف معانی ازوجه

~~صواب و استعمال الفاظ نامهنب در هر باب بیان کنم و یجوز و لایجوز آنرا روشن

~~تردانم [بعون الله و توفیقه] ، اما زیادات جنانک بهرامی کفته است

~~(شعر))

~~جکویی کر همه حزان جنو بوذست ک نیزا

~~نه هست اکنون ونه باشد و نه بودست هر کیزا

~~بکاه خشم او کوهر شوذ همرنک شونیزا

~~جنو خشنود باشد من کنم ز انفاس قرمیزا

~~در(ین) شعر بیرون از تشبیه بارد و استعارت رکیک و ترکیب نامهذب دو عیب

~~است یکی زیادت یاء هرکیز و قرمیز و ms237 دوم زیادت الف اشباع و معنی بیت آنست کی

~~جون ممدوح در خشم باشد کوهر شفاف از هیبت او جون شونیز سیاه و بی نورشود

~~وجون خشنوذ باشدمن ازشاذی روی تاریک خویش بر افروزم و سرخ کردانم وقرمز

~~رنکی سرخر است کی ابریشم بذان رنک (ی4) کنند و [می کویند اصل] آن کرمی

~~است کی در [ نواحی] ار ان با آذربیجان1 [ می] باشد ، و فیروز مشرقی کفته است

~~(شعر))

~~نوحه کر کرده زبان جنک حزین از غم کل

~~موی بکشاده و بر روی زنان ناخونا

~~که قنینه 10 بسجود اوفتد از بهر دعا

~~نه زغم بر فکند یک دهن از دل خونا

~~و در ناخن واوی زیادت کرده از بهر قافیت ، وروذکی کفته است

~~شعر

~~ارطل بر کن مکوی بیش سخون

~~بوذنی بوذ می بیار اکنون

~~و در سخن واوی افزوده است] و دیکری [ کفته است] دو اصطرلاب12

~~229

~~1- شونیز سیاه دانه که برروی نان پاشند 2- وفی الاصل رانقاس 3- ذ - ودرین

~~1 - ذیاه

~~در هرکیز

~~*م - صقاف

~~6- ذ - افروده : چون قرمیز 7- ذحوآذربایجان 8ذ--م

~~ربان و در نسخه چایی، زمان

~~9-م - روی ؟ 10 - قنینه بر وزد سکینه : شیشه شراب و در اینجا

~~مضفف استعمال شده 11- ذ - افزوده : است 12-ذ - در اصطرلات" گفته

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_249.png)

~~حره

~~زبان ندارد و بیذا سخن نکوید هیج

~~سخن وران جهان باک بیش او ابلاه

~~و] در ابله از ابلهی الفی [در] افزوذه است و سنائی 1 " کفته است"

~~معر)

~~عام دربند هزل و تراهات

~~خاص در بند لذت و شهوات

~~کفته است "

~~و اصل ترهاتست بی الف وازرقی

~~شعر))

~~در مدح ناکان نکنم کهنه تن بنیز

~~زان باک نایذم کی بوذ کهنه بیرهن

~~کلمه] بنیز بمعنی هر کز استعمال کرده است و قدما این کلمه را هم بمعنی نیز

~~و هم بمعنی هر کز استعمال کرده اند جنانک بوشکور بلخی " کفته است "

~~"دشعر"

~~نه این را از آن اندهی بذ بنیز

~~ه ms238 آن زین بیازرد روزی بنیز

~~و قافیهآ اول بمعنی هر کز است و دوم بمعنی نیز و دیکری کفته است

~~"شعره] (1)

~~بسحرکاهان ناکاه بمن باد نسیم

~~بوی دلدار من آوردهم از سوی شمال

~~باء بسحر کاهان زیادتست از بهر آنک الف و نون در آخر اوقات و از منه حرف تخصیص

~~است و کویند سحرکاهان و شبانکاهان و بامداذان یعنی بسحرکاه و بشبانکاه و ببامداذو

~~جون الف و نون باشد بحرف با احتیاج نباشد و همجنین الف ابر وابا وکوییا و

~~بند[ا] ریاو کفتا همه زیادات بی معنی [است] شعراء پاکیزه سخن بابذکی از استعمال

~~ن احتراز کنند " نجنانک روذکی" کفته استا

~~اشعو"

~~ابا غلغل رعد در کوهسار

~~ابا برق وبا جستن صاعقه

~~225

~~1- م - و ثنائی 2 - د. در هر چهار موصع . نوید 1-د - در ترهات این الف ترهات است ؟

~~4- وفی الاصل : از روقی 5 - فی الاصل برنبیز وفی ذ-م تن بنبز وفی نسخه دیوان الازرقی فی مکتبة

~~الاهلیة بباریس کهنه تن سیر ؟ 6 - هذاهو الظاهر کماصیصرح به بعید هذا وفی الاصل : بنیز - ذ - تن

~~بتبز9م - نیز حفی الاصل : یوسلور انظرلباب الالباب طبع الاستاذ برون ج2 ص 21 8 - ذ - نیست

~~9- ذ - زیادت است - م - زیاد است 10- ذ - اینها 11- ذ - و- از این جنس روکدی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_250.png)

~~وعنصری کفته است

~~(شعر)

~~می زذ زننده بعنابها

~~ابرزیر و بم شعر اعشی قیس

~~شعر

~~و دیکری کفته است

~~رشح شب1 نم بر کیا بنداریا

~~رلب خضرآب حیوان میجکد

~~و دیکری کفته است

~~شعر

~~کوییا با شیر خوردم عشق تو

~~رتنم بی جان نمی کردذ جدا

~~اشعر"

~~و دیکر[ی] کفته است

~~فتا اکرم نمی رسد تا نکشم

~~و از جمله زیادات قبیح تشدید مخقف است علی الخصوص کی " در کلمات تازی

~~افتد جی دلالت کننده باشد 2" برآنک شاعر اصل آن ( کلمه) ندانسته است [جنانک

~~"خاقانی کفته است 4"

~~شعر)]

~~ازان عقل بدو کفت کی ای عمرعثمان

~~هم عتر خیامی هم ms239 عتر خطاب

~~" وسنائی کفته است "

~~بود مر شرع را بدر عثر

~~بیش دین بود جون سیر عمر

~~9 و در کلمات بارسی جنانک رو ذکی کفته است ،

~~شعر

~~ملکا جشن مهرکان آمذ

~~جشن شاهان وخسروان آمذ

~~بدل باغ و بوستان آمذ

~~خز بجای ملحم6 و خرکاه

~~مورد بعجای سوسن آمد باز

~~می بجای ارغوان آمذ

~~توجوانمرد و دولت توجوان

~~بی ببخت1 تو جوان آمذ

~~شعر

~~وهمو کوبد

~~1- این بیت منسوب بینوچهری است ومصنف در اینجا بعنصری نسبت داده و در دیوان منوجهری

~~چنین ضبط است : بزیر وبم شعرا هشی قیس زننده همی زد بمضرابها ودر نسخه م یس از بیت (رشح

~~شب) آورده شده 2 - وفی الاصل : ست ذ- رشحه ش در کیا پندارپا 3 - ذ - در کلماتی افتد

~~له دلالت کند 4- ذ- وخاقانی کوید * م - هم عنر 1- م - و ثنائی ا کفته است ذه و

~~صنائی کوید 7-م - سر 1- ذه م - بود در شرع راهبر هثر 8- ذحوتشدید در نلمات عرسی

~~226

~~رودکی کوید 9 - ملعم ککرم توعی از جامه است که تارآن ابریشم باشد 1- وفی اصل سغت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_251.png)

~~رر خواهی و ترنج اینک (ازین) دورخ من

~~و جون تشدید جز از ادغام حرفی در حرفی نخیزذ جنانک

~~می خواهی و کل و نرکس از آن دورخ جوی

~~هم مخور ای دوست کین جهان بنماند

~~اشعره

~~و جنانک

~~" شعر،

~~بایذکی هر حرف کی مشدد کردانند در [ آن] شایبهآ ادغامی تصور توان کرد و آن

~~ب بر لب یار سیم بر بایستی

~~در سه موضع باشد یکی در حرف راء کی مکرر در لفظ می آیذ و بذان سبب کویی دو

~~حرفسنتا بس تشدید برحرف راه ناخوش نیایذ جنانک

~~شعر

~~فلک در سایهآ بر حواصل

~~زمین رابر طوطی کرد حاصل؟

~~و یکی در کلماتی کی آخر آن حرفی غیر ملفوظ باشد جون دو و توونی وکی و سه

~~و] بسته و رسته و مانند آن کی حرکات ما قبل ms240 این واو و یاه و ها را بما بعد آن

~~بیوندند تا تشدید[ی] متولد شوذ و آن بدل این حروف باشد جنانک

~~دو ماه شذ ای دوست [که] تو هجر کزیدی

~~اشعر"

~~و یکی در عطف یا در اضافت جنانک

~~شعر

~~من و توایم نکارا کی عشق وخوبی را

~~ز نعت لیلی و مجنون برون بریم همی

~~کی جون و او عطف صریح در لفظ نمی آرند ماقبل آنرا مضموم می کردانند و در

~~(40) مابعد آن می ییوندند اکر درین موضع تشدیدی آرند هم شایبهآ ادغامی باشد و

~~در اضافت جنانک

~~شعر 9

~~در ظلال جاه تو آرایشی دارد بشر

~~در جمال عدل تو آسایشی داردجهان

~~برای آنک صیغت اضافت در لغت بارسی جزبتحریک آخر کلمهآ مضاف درستا نیایذ

~~چنانک یار من ودردوست ، وهر همه کی منحرک الآخر باشد درین لغت مستلزم حرفی

~~22

~~-و فی الاصل حری ؟ ذ خری 2- ذ - این یت از ابوالفرج رونی است 4 - ذ- م: پیوندد

~~- م - من وتویم 5 - ذ - فارسی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_252.png)

~~سا کن است اکر درلفظ آیذواکر نیایذ جنانک در تو و دو و نه و سه [و] کفته و رسته

~~باز نمودیم بس بذین سبب میان کلمهآ مضاف و کلمهآ مضاف الیه شایبهآ ادغامی بدیذ آیذ

~~و ازین جهت تشدید در اول کلمهآ مضاف الیه تاخوش نمی آیذ و جز درین سه موضع

~~مشدد کردانیدن حروف نابسندیذه است ، و همجنین اظهار واو دو وتو از زیادات شعر

~~است جی در صحیح لغت دری آن واوات ملفوظ نیست و کسائی [ شاعر] آنرا روی

~~ساخته است [ جنانک می] کوید

~~"شعر")

~~نان سیاه و خوردی بی چربو

~~ونکاه مه بمه بوذ این هردو

~~و معزی نیز کفته است

~~9 شعر4

~~دو جشم تو هستند فتان و جاذو

~~دل و دین نکه داشت بایذ ز هر دو

~~که شعر مداح خوش کو منم من

~~که بوسه معشوق خوش لب تویی تو

~~تا دیکر شعرا تقیل ایشان ms241 کرده اند و قاضی منصور فرغانی می کوید

~~شعر)

~~بر خیز کی شمعست و شرابست و من وتو

~~وآواز خروس سحری خاست زهرسو

~~و شمس طبسی [می] کویذ

~~(شعر)]

~~آی زلف شب انکیز ورخ روز نمایت

~~جون عنبرو کافور بهم ساخته هردو

~~(ثمد4) و اثیر اخسیکشی [می] کویذ

~~شعر))

~~دلی کی بستهآ این بیرزال جاذو نیست

~~همیشه خستهآ زخم جهان بدخو نیست

~~کر دو عالمش از لطف در کنار نهی

~~عجب نباشد([اکر]) مستحق هردونیست

~~و همجنین زیادات دیکر هست کی هر یک را استشهاد[ی] آوردن دشوار باشد

~~28

~~1- ذ - یدید آمد 2-ذ - و گوید 3 - خوردی بیعنی مأکولات و اطعمه است و چربو بسعنی

~~چربی است و ونگاه مرادف و آنگاه است م - وانکاه 4 - ذ - تقییل؟ - برای بقیهآ این قصیدهٔ‌

~~ملیعه رجوع کنید بلباب الألباب لنورالدین محمه العوفی طبع یرفسر ادوارد برون جلد اول ص 195-

~~6 - و فی الاصل - ذ ، م و رساله قافیه زیار تکاهی 7 - برای بقیهآ این قصیده که بوازنهآ

~~قصیدهآ قاضی منصور است رجوع کنیدبلباب الالباب جلد دوم ص 309-310 8- در نسخه خطی

~~دیوان اثیراخسیکتی کتابغانه رضوان (آستان) و نسخه - ذ - بجای اکرهنی * م : عجب نبانه مستحق*

~~9- ذ - تطویل بلاطائل باشد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_253.png)

~~جنانک ناکاهیان بمعنی ناکاهان و فرداذ بمعنی فردا و همجنین دیباه و برناه و دوتاه

~~و آسیاب و دریاب2 [ جنانک] خاقانی کفته است

~~هست ببیرامنش طوف کنان آسمان

~~شعرم

~~آری بر کرد قطب جرخ زند آسیاب

~~و کفته اند آسیاب اصلش آس آب بوذه است پاء در افزوذه اند و بکثرت استعمال

~~بآه طرح کرده و آسیا می کویند و برین وجه4 آسیای باذ و دست آسیا کفتن خطا باشد

~~(ازبهر آنک همجنان باشد) کی کویی آس آب باذ و آس آب دست و بایذ کفت آس باذ

~~وآس دست و دست آس همجنانک می کویند خرآس و نکویند خرآسیا و همجنین دریااصل

~~ن درآب بوذه است یعنی دریذهآ آب و بکثرت ms242 استعمال دریا کردهاند بس متقدمان دریاب

~~بر آن وجه کفته اند،

~~واما حذوف جون تخفیف حرکات مشدد جنانک سنایی کفته است

~~مصطفی را ز حال کرد آکاه

~~فعر)

~~یلمزون المطؤعین ناکاه

~~وطاء مطؤعین مشددست او بجهت شعر مخفف آورده است ورربنجنی کفته است

~~شهر"

~~جون خواجه ابوالعباس10 آمذ

~~کارت همه نیک شد سراسر

~~و دیکر [ی] کفته است

~~(شعر)

~~متصل باذا ترا امداد لطف ایزدی

~~مادت عمر تو در آخر اوایل یافته

~~و مادت مشدد بایذ و همانا مدت [ عمر تو در اخر اوایل یافته کفته باشد12 و

~~229

~~- ذ حمثل 2 -ذ ، م دریاب و نسخه چایی دویاب - و دریاب بمعنی دریاست 3 - ذ - و خاقانی

~~کوید 4- م - جهت 5- ذ - دس 6 - فی الاصل : بعضی - ذ- و بعضی دریده آب کفته اند

~~-م - یعنی دریده آب 7 - در نسخه چایی (کفته است) مکرر شده 8 - ذ - وزد 9- و

~~فهی الاصل : ریجی - ذ ، م - رسجی و مقصود بلاشک همان ابوالعباس الفضل بن العباس ااربنجنی از

~~شعراه سامانیه است که ترجیهاش در لباب الالباب (جلد دوم ص 9-10) مذکور است واین کلیهآ مشگوکة

~~القرامة را ملامةآ مستشرق دخویه باین هیأت یعنی ربنجنی تصحبع نموده است و هواقرب الاحتمالات

~~الی الواقع 10_ دراصل نسغه بالای این دوکلیه بخط خفی نوشته "خف * یعنی باید مغفف خوانده

~~شود) 11- ذ- افروده: وعباس مشدد بارا مخفف ساخته 12- ذ - افروده : وناخ خطا کرده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_254.png)

~~این بهتر از اول باشد و درست تر ، و اسقاط حرف جنانک] منصور منطقی "کفته

~~شعر)

~~ت6(4)

~~صبر کنم صبر و هرجه باذاباذم

~~باز کرم دل ز تو جنانک بداذم

~~و در صحیح لفت دری بازکیرم بی حرف یاه مستعمل نیست و خاقانی "کفته است *

~~فعر))

~~خوذ بخوذی باز داذ صیحک الله جواب

~~لمبل کردش سجود کفت الا انعم صباح

~~والا انعم صباحا بابستی وصبحک الله بالخیر [بایستی] واز بهر شعر این همه

~~حذف کرده است جنانک سنائی کفته است

~~(شعر)]

~~هرجه خواهی بکن ms243 کی فاصنع شیت

~~آدمی جون بداشت دست از صیت

~~یعنی کو هرجه خواهی بکن کی کفتهاند اذا کنم تنتخی فأضغ ماشنث و او از بهر شعر

~~ین اختصار بارد کرده است ، وهمجنین حذ(و)ف دیکر هست جنانک خمش از خاموش

~~و فرموش از فراموش و جهن از جهان و نهن از نهان و شنذ از شنیذ شاعر مجیدبایذ

~~ی ازین جمله محترز باشد و تقیل قدما درین باب جایز نشمرذ، واماتغییر الفاظ از منهج

~~سواب [جنانک] معروفی کفته [است]

~~شعر)

~~بار خدا بعبدلی را جه بوذ

~~ثربس بیران سر دیوانه شد

~~" ابو عبدالله را بعبدلی کرده است ، وبوسلیک کفته است

~~شعر))

~~از کنیت تو خیزد وز خاندان تو

~~ای میر بوحمدکی همه محمدت همی

~~ابو محمد را بو حمد کرده است و ابو شکور کفته است

~~شعر)

~~اب انکور وآب نیلوفل

~~مر مرا ازعبیر ومشک بدل

~~265

~~1- ذ - کوید 2- ذ- و اواز 2- ذ، م - کفته اند و در نسخه چایی کنته آمد *- ذ-

~~و تقییل ؟ 5 - ذ - افروده : کرده است و 9- در حاشیهآ اصل بطور نسخهآ بدل نوشته "ببرانه *

~~و در هرصورت وزن تأمل شوده ذ- یبرانه -م -ییراد 7-م - ابوهبداله بعبدلی را کفته است ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_255.png)

~~نیلوفر را بجهت قافیهآ بدل نیلوفل کرده است "" ومسعود سعد کفته است*

~~کمانم از بی آن تیر وار قامت تو

~~(شعر)]

~~وزومراهمه در دوغمست قسمت و تیر

~~مرا نشانهآ تیر فراق کرد و هکرز

~~کسی شنیذ کی باشد کمان نشانهآ تیر

~~و در صحیح لغت دری هکرز (نیست) و مستعمل هر کزست و دیکری کفته است

~~ایذون دانی کی رستم از غم تو من

~~شعر)

~~کاش جنان بوذمی کجا تو بری ظن

~~(40) یعنی کاش جنان بودمی که تو ظن می بری و لفظ کجا بمعنی حرف صله

~~مستعمل قدماست و همجنین بمعنی هر کجا جنانک کفته اند

~~شهر"

~~لجا زر باشذم آنجا امیرم

~~کجاخوش باشدم آنجاست جایم

~~ریعنی هر کجا] و همجنین کرا بمعنی هر ms244 کرا کفته اند [ جنانک9

~~کرا خرما نسازذ خار سازذ

~~(شعر))

~~کرا منبر نسازذ دار سازذ

~~یعنی هر کرا] و [ همجنین] اکر بمعنی یا کی حرف تردیدست استعمال کرده

~~اند جنانک انوری "کفته است ،

~~ننکست بر تو سکنی کیتی11 ز کبریا

~~(شعر)]

~~در جنب کبریای تو خوداین جه مسکنست

~~وین طرفه ترکی هست بر اعدات نیز تنک

~~باس جاه یوسفست اکر جاه بیژنست

~~یعنی بس جاه یوسفست یا جاه بیژن و] انوری سرخسی بوذه است و حرف شک

~~بمعنی حرف تردید استعمال (کردن) لغت سرخسیان است: و از جمله مفیرات هنیز

~~بمعنی هنوز و غنویذن بمعنی غنوذن و شنویذن بمعنی شنوذن و خفتیدن و خسبیذن

~~بمعنی خفتن و رساندن و رهاندن بمعنی رسانیدن و رهانیدن و شستن بمعنی نشستن و

~~امثال این بسیارست شاعر دری کوی بایذ کی درین ابواب تقلید قدما نکند و در آنج

~~239

~~1_ذ-راه نیلوفر را به لام بدل کرده بسبب قافیه 2- ذ - و مسعود سعد سلیان کوید 3- ذ او

~~4- تیرهحصه و نصیب ه - م- ودر هبچ لفت 9 - و فی الاصل : جنانک

~~م - طن ؟

~~هذ- جانم 9-م - چنانک کفتهاد 10_ ذ - کوید

~~1- م

~~12-م - ان

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_256.png)

~~ویذ از جادهٔ‌ دری مشهور متداول "عدول جایز نشمرد * واماخطاما(ی) معنوی جنانک

~~رافعی کفته استا

~~(شعر)

~~معطی نشوذ مردم ممسک بتعاطی

~~احور نشوذ دیذهآ ازرق بتکحل

~~و همانا بنداشته استاکی تعاطی تفاعل است از اعطا یعنی مردم باراءت اعطا و

~~تکلف بخشند کی بخشنده نشوذ جنانک خذاوند دیذهآ ازرق بتگلف سرمه سیه جشم نکردد

~~و تعاطی در لغت عرب جرأت واقدام است (10) و از اعطا مشتق نیست وبدان تعلقی

~~ندارد و اکر کفتی معطی نشود مردم ممسک بتسخی راست بودی ولکن او خواسته است

~~کی مجایست معطی و تعاطی بجای آرد و همو کویذ

~~شهر

~~ای اخترسخا کی زسیر نوال خویش

~~هر روز در سبهر تفاخر کنی قران

~~اکر کفتی بانجوم تفاخر کنی قران راست بوذی ار بهر آنک قران کوکب ms245 با کوکب

~~باشد و بی تعیین مقارنی نکویند کی ستاره در فلک قران کرد و بلفرج کفته است

~~شعر)

~~دیذار خواست جشم زمانه ز قدرتو

~~در کوش او نهذ قضا لن ترانیا

~~جون جواب زمانه (نه) قدر او می دهذ لن ترانی درست نباشد الا آنک تصحیح

~~نرا وجهی توان کفت یعنی قضا زمابه را از عدم امکان (آن) دیذار بذین عبارت

~~اعلام داذ کی موافق لفظ قرآن بوذ و درزیان عوام هست کی جون از کسی جیزی طلبند

~~تا بنکرند و آنکر ضنت کند و کویذ نمی توان دیذ کویند آیت لن ترانی (می) خواند

~~و منوجهری کفته است

~~(شعر)]

~~همی نازد بعدل شاه مسعود

~~جو بیغمبر بنوشروان عادل

~~و نشایذ کفت کی بیغامبر صلوات2 الله علیه و آله بکافری بنازید و اکر تمسک [بذین

~~حدیث [کرده است کی] ؤلدت یفیز من ملک عادل سغامبر [صلوات الرحمن

~~1- ذ - عدول جایز ندارد - م - عدول یکند 2 - ذ - کفته است 3 - ذ - وابوالفرج کوید

~~9- ذ - از دیدار - در دیوان منوچهری چاب طهران و نسخ خطی کتابخانه رضوان این مصره

~~هنین است ، همی نازد بعهد میر مسعود 9 ، وفی الاصل : بیغامبر 7- م - صلی الله طیه ذ -

~~بحدیث 9 - ذ - اللک العطدل 10 - م - یخبر صلی الله علیه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_257.png)

~~علیه]این سخن درمعرض (شکر) فضل "کردکار تعالی و تقدس ا" کفته باشد [ در

~~حق خویش] یعنی سرشت وطینت مرا بمحض لطف خویش از رذایل و نقایص جنان

~~ماک آفرید کی ولادتم نیز در زمان عدل [ وایام دولت باذشاهی عادل] (40) تقدیر

~~کرد و جون او [صلی الله علیه و سلم] بسیادت کل اولاد آدم [(صلوات الله علیه)]

~~ننازید کی أنا سید ولد آدم ولا نخر جکونه بماکی کافرفخر کند ، و از جنس زیادات

~~و حذوف بعضی هست کی مشهور و متداول کشته است و بذین سبب در نظم و نشرجایز

~~و سایغ است . جنانک کر و اکر و مانا و همانا و می و ms246 همی و کنون و اکنون و

~~درون و اندرون و برون و بیرون و فغان وافغان و جار وجهار و دکر و دیکر و بتروبذتر

~~وجای و جایکاه و جنان و جونان و خامش و خاموش و شاه و شه و ماه و مه وراه

~~و ره و کوتاه و کوته ولکن بعضی کلمات باشد کی بسبب تعادل متحر کات و سواکن

~~فصیح تر آیذ جنانک دامن از دامان فصیح تر و بیرهن از بیراهن خوش ، تر و نا کهان

~~از نا کاهان بهتر و آکهی از آکاهی بلیغ تر (و همجنین) شکوه از شکه و کروه از کره

~~اولوتر 8 ، و اما امیر و میر جون دربارسی1 لفظ امیر معنی مفرد ندارذ و تفسیر روی

~~راست آن کار فرمای است برسبیل مبالغت10 و معنیش خذاوند فرمان است و لفظ

~~میر موجز و مفیدست بس کویی بارسی کویان آنرا مختصرتر کرده اند و همزه از آن

~~انداخته بس اکر شاعر خواهذ کی از افظ امیر همزه بیندازد وضرورت12 وزن را

~~میر بیارذ عیب کمتر باشد 11 و نجنان [بوذ کی] (بو) عبدالله را بعبدلی خواندو امثال

~~آن ، وأما لکن ولاک وولی

~~کی هرسه مستعمل است لکن با تفاق لعظی تازی است و

~~در اصل] نون لکن مشدد [ست] و تخفیف را سا کن در لفظ می آرند و ضرورت

~~شعر را نیز و نون را اسقاط(41) می کنند ولاک میکویند جنانک

~~ولاکی آشقنی اد کان ماؤک ذافنلا

~~1- ذ- حق تعالی 2- م - و تفاضل ؟ 3 - م- افروده : واله 4-م - فغر نکند؟ 5-

~~ذ - و شایع است 9- ذ - افزوده ، و خموش 7- م - خموش تر ؟ 8 - ذ - بلیغ تر آید

~~9- ذح فرسی

~~10- ذ - افروده : است 11- م افروده : شعرو 12- فی الاصل باشد

~~-ذ- باشداقا 13- ذ_ وولی - نسخه چایی ونسخه - م - ولی (بدود واو) 14- ذ - افزوده

~~ون اد 15- ذ - بوزد نیز2 م - نون نیز 16 - م - و افضل ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_258.png)

~~بمعنی و لکن أسقنی و در بارسی قدیم بمعنی1 ms247 لکن بیک استعمال کرده اندبأمالت

~~سرهآ باه و اکنون آن لعظ اززبانها افتاده است و مهجور الاستعمال شذه و بارا بلام

~~بدل کودهاند ولیک می کویند وباشد کی کاف نیز حذف کنند ولی [ تنها] کویند

~~و غلبا این لفظ بی واو ابتدا مستعمل ندارند جنانک

~~(شعر)

~~بنیک و بذ سر آیذ زندکانی

~~ولی بی تو نباشد شاذمانی

~~بس در لفظ لکن کی تازی محض است بهیج سبیل نشایذ کی یاه نویسند اما

~~لیک جون بدل بیک است در بارسی می یاء و بلام الف نشایذ نوشت ، و اما لفظ ایمن

~~و ایمنی اکر جه اصل آن از آمن است ولعظ آمن تازی محض است بحکم آنک آمن

~~را در بارسی معنی مفرد نیست و تفسیر آمن بی بیم شذن است و این لفظ مستعمل نیست

~~بس کویی ایمنی بارسی شذه است بکثرت استعمال اکر لفظ ایمن و ایمنی بیاه نویسند

~~تا بقاعدهآ کتابت بارسی نزدیکتر باشد خطا نباشد بخلاف لفظ کتاب و حساب وعتاب

~~و امثال آن کی هرجند در استعمال بارسی این کلمات البته مماله در لفظ آرند(أما)

~~جون الف اصلی خویش دارذ در آن تغییر جایز باشد و جون در ایمن و ایمنی جون بر

~~نسق تازی نویسند دوالف عادت نیست اکر در بارسی یائی بدل الفی دیکر بنویسند بر

~~آن " دقی نبایذ کرفت ،، و اما کلمات الفی جون دانا وزیبا و زرها جون اضافت

~~کنند پائی بنویسند جنانک دانای دهر و زیبای شهر و مالهای فلان ازیهر انک علامت

~~اضافت درین لغت کسرهآ آخر کلیهآ مضافست جون مال من و حال (48) روزکار و

~~جون حرف آخرین کلمهآ مضاف الف باشد و الف قابل حرکت نیست هر آینه همزهییا

~~یائی بابذ کی محل حرکت اضافت شود بس هر11 کلمه کی حرف آخرین آن هائی زیاده2

~~باشد جون بنده و آینده و رونده یا حرفی از حروف مد ولین باشد جنانک دانا و بینا

~~و جنانک کذو و ms248 بازو و جنانک سی و باری جون اضافت کنند[ البته] حرفی در

~~لفظ آیذ مکسور میان همزه و باء و ازین جهت آنرا همزهآ ملینه خوانده ام جی مستمع

~~-و فی الاصل : معنیی

~~1- م - با2 4- فی الاصل ولیکن - ذ، م - ولیک - ن - لیاه

~~1- ذ- و ولی 5 - ذدراورند 6_ ذ- افروده : و تفسیران 7- م - بی

~~8حوح

~~ارسی 9- ذ- کرفتنی نیست 10_ذ-وزرهای مهر 11_ ذ_یس درهر 12ح - زائده

~~باشد -ذ باشد زائده 13_ ذ - بینی و بازی - م سسی وتازی *1- ذح خوانندم - خواندهاند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_259.png)

~~ان بهمزه نزدیکترست کی بیاء و در کلمات تازی جون ممدوده باشد جون علآء و بهاه

~~علامت اضافت را اکر بر مدی اقتصار کنند بصواب نزدیکتر باشد از بهر آنک در کلمات

~~ممدوده خوذ همزهآصلی هست و آنراحرکت می توان داذ جنانک علاء دین وبهآء دولت

~~ما در کلمات مقصوره جون قفا و عصا اکر بر همان قاعدهٔ‌ اول یائی بنویسند تا محل

~~حرکت کردذ خطاء محض نباشد ، و همجنین کلمهٔ‌ اولی تر کی جماعتی بندارندکی

~~(جون) [ در کلمهٔ‌] اولی معنی4 تفضیل و ترجیح هست [ لفظ] تر با آن ضمآ کردن

~~خطا باشد و نجنانست غایة ما فی الباب * آن باشد کی مبالغتی بوذ بر مبالغت و جون

~~در بارسی می کویند به وبهتر و کلمهآ به خوذمتضمن معنی رجحان و اولویت است جنانک

~~کویند این به از آنست وبهتر از آنست جرا نشایذ کی کویند " جنان اولیتر ، الاکی

~~نسق کلام تازی باشد جنانک کویند طریق اولی " اینست جی درین موضع نکویند "

~~کی طریق اولیتر اینست وجون کلمهآ أولی بآخر افتد هر آینه آنرا رابطه می (و41) باید

~~تا سخن تمام شود جنانک کویند اولی اینست یا این اولی است با این اولی باشد و مانند

~~آن و اکر کویند جنین اولی و سخن قطع کنند9 [ سخن] بارسی تمام نباشد جنانک

~~در تازی کویند فلان علم و فلان غنی اکر در بارسی کویند فلانی عالم و ms249 فلانی توانکر

~~سخن تمام نباشد الاکی کویند فلانی عالمست و فلانی تو انکرست و جون در بارسی

~~توینداین اولی تر بکلمهآ رابطه احتیاج نباشد11کی لفظ تردرین موضع " مجوز سقوط 12"

~~حرف ربط است اکر کسی11 در نظم و نثر کویذجنان14 اولیتر خطاء محض نباشد

~~ع دوم

~~آنست کی ترکیبات ناخوش و استعارات بارد و تقدیم [و] تأخیرات نادل بسندو معانی

~~واهی در شعر بکار برد جنانک کفته اند

~~(شعر)

~~باز مجلس و بیش من آر جام نبیذ

~~هلاکی دوست بنا کاهیان فراز رسیذ

~~و اکر کفتی هلاجو دوست بهتر بوذی از بهر آنک استعمال کاف صله بعد از هلا

~~هلاک دوست ماندو دیکری کفته است

~~235

~~1-م- نو دیکر است ؟ 2- ذ - در کلهه 2 ذ - جمعی؟

~~4- ذ-اولی را معنی-م-

~~اولی بعنی 5- ذ - غایتش 9- ذ حچناد اولی یاچنان اولی تر - م - اد اولیتر 7 - ذ -

~~اینت نشاید کفتن 8_- م - وقطع سغن کنند 9 - ذ - فلان 10- ذ - فارحی 11 - ذه نیقتد

~~9- م - قائم مقام

~~12- ذ - واکرکسی

~~و فی الاصل ، جنانک 15 - یعنی از انواع

~~صدول از جادة صواب در شعر(

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_260.png)

~~خرمن ز مرغ1 کرسنه خالی کجا بوذ

~~ما مرغکان کرسنه ایم و تو خرمنی

~~لفظ (تو) خرمنی ممدوح را لفظا او معنی استعارتی رکیک است و ترکیبی

~~زشتا و دیکری "کفته است*

~~هوا جودریاماهی جومرغ کشتی پر

~~شعر))

~~شناورانش سیه زاغکان غرقه نفوس

~~جون کفت هو اجو دریا بایستی کی کفتی مرغ جو ماهی نه ماهی جومرغ واکر

~~توییم کی غلط از نشاخ افتاذه باشد واو [ جنین] کفته [است (کی)] هوا جو

~~دریا ماهیش مرغ کشتی پردرست باشد اما لفظ و معنی سیه زاغکان غرقه نفوس ژاژیست

~~هیج خر نخایذ و بلفرج کفته است

~~شعر)) (17)

~~همت بلند باید کردن کی توهنوز

~~ممدوح را بر بایهآ نخستین و بایهآ بلندترین کفتن شایذ اما ذکر نردبان و ممدوح

~~بر بایهآ نخستین از نردبانیا

~~را بر نردبان کفتن زشت است، و [از] تقدیم [ و] ms250 تأخیرات ناخوش معزی کفته است

~~شاعر خذایکانا از کفتن مدیحتا

~~شعر))

~~بر عنبرست و کوهر بیش توهردهانی

~~و ازین زشتر فرید عطار * می کویذ

~~شاه خوارزم تکش زاد محمد سلطان

~~فمعر)

~~کی ز دل زهرهٔ‌ مردان بحذر می آرذ

~~و از تبیین نادرست اثیر کفته است

~~طینت آبست و خاک ذات شریف تو لیک

~~شعر)

~~خاک نسیم انحراک11 باذ اثیر التهاب

~~جون طینت را آب و خاک کفت بایستی کی [ در] نبیین آن ذکر آب و خاک کردی

~~نه صفت خاک و باذ و اکر غلط بنشاخ حوالت کنیم هم نیک نیست جی آب را بالتهاب

~~2

~~1 - فی الاصل و در دیوان فرخی مصحح بتصحیع آقای عبدالرسولی : مرغکان والوزن منکسر فاسد

~~2 ذ - ممدوح را کفتن لفظا ومعنی - م - مدوح را لفظا ومعنی 3- ذ - کوید 4 -م - کفتی

~~"سم - افروده : است ؟ 9-ذ- شتر 7- ذ - و ابوالفرج 08 ذ- باشد 9 - ذ - کفته

~~است 10- م - تأثیر

~~11- انحراک از ماده حرکت در لفت نیامده است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_261.png)

~~صفت نکبند و اکر نیزجایز دارندجه مدح باشد کی طینت ممدوح را بآب جوشان تشبیه

~~کند1 وازرقی "کفته است "

~~(شعر)]

~~آب حیات خورد سنان عدوی تو

~~هر کس کی خور دضربت او ماندجاودان

~~یعنی عجز و جبن عدو تا حدی است کی زخم سنان او قاتل نیست و بذین عبارت

~~می کویذکی هر[ کس] کی سنان او خورد جاوذان بماند و این بمدح عدو لابق

~~ترست کی بذم و نیز ازآب حیات خوردن سنان لازم نیایذکی هر کس (کو) آن سنان

~~خورد جاوذان بماند بس بهمه و جوه هم ترکیب [بیت] سست است و هم معنی نادرست

~~و انوری " کفته است"

~~شعر)) (48)

~~همیشه تا که بوذ نعتا زلف در اشعار

~~همیشه تا کی بوذ وصف خال درامثال

~~و در امثال وصف خال و غیر آن از اوصاف شعرا نباشد مکر کی ذکر خال بر سبیل

~~ایهام آورده است و مراد از خال ابر داشته ms251 کی عرب را در ابر وباران امثال بسیارست

~~و همو" کفته است"

~~(شعر)]

~~ایامدایح تو نقش کشته بر اوهام

~~و یا محامد تو وقف کشته براقوال

~~بایستی کی کفتی اقوال وقف کشته است بر محامد تو تا همه اقوال بذان مصروف

~~بوذی نه آنک محامد او وقف باشد بر اقوال تا جز بقول محمدت او نکویند مکرلفظ

~~وقف هم بر سبیل ایهام آورده باشد کی وقف در لغت عرب دستینهآ عاجین باشد کی

~~زنان در دست کنند یعنی محامد (تو) لارم اقوال کشته است همجنایک دستینه لازم دست

~~باشد و تقدی کلام جنان باشد کی ای محامد تو دستینهی کشته بر ساعد اقوال (یعنی

~~ملازم اقوال کشته) و سنائی کفته است

~~ذهره اندر حضیض نا بیذا

~~(شعر))

~~کشته از نورخویش جملمه جذا

~~و زهره از نور خویش جذا نشوذ و منوجهری "کفته است"

~~23

~~1- موافق نسخه ذاست و درنسخه اصل وم: ممدوح باب جوشان بود 2- ذ- کوید 3- م -

~~خورد

~~-م - ممدوح ؟ 5 - ذ - نعت زلف درابیات - م= نعت شعردر اشعار 6- م - نکنند

~~7- ذ - اج 8 - و فی الاصل ، بلازم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_262.png)

~~ویی ظل خذا و نور خالص

~~کیتی کس شنیدست این مسایل

~~و گفته است

~~کشاذم هردوزا[نو] بندش از بای

~~جوهرغی کش کشایند از حبایل

~~جرس دستان کونا کون همیزذ

~~سان عندلیبی از عنادل

~~این [همه] جموع حشو و بی معنی است و ذکر عندلیبی از عنادل تخصیصی نامعلوم

~~بی فایده

~~2

~~آنست که در بعضی از اوصاف مدح و هجا وغیر آن جندان غلو کند که بحد استحالت

~~عقلی رسد یا ترک ادبی ({41) شرعی را مستلزم بود جنابک انوری کفته است

~~اکر فنا در هستی بکل بر اندایذ

~~بر)

~~ترا جه باک نه ذات تو مستعد فناست

~~وکر بقا نبوذ در جهان ترا جه زیان

~~بقا بذات تو ماقی نهذات توببقاست

~~درین مسثآله میان عقلا خلافست کی باری تعالی باقی بذاتست یا باقی ببقا و او

~~کفته است " بقا ms252 بذات تو باقی [است] نه ذات تو ببقا [ باقی] است و غضایری

~~کفته است

~~صواب کردکی بیذا نکردهر دوجهان

~~بکابه ایزد داذار می نظیر و همال

~~و کرنه هردو ببخشیذیی بکاه عطا

~~میذ بنده نماندی بایزد متعال

~~و دیکری کفته است

~~(شعر)]

~~ثیر از جشم نابینا سبیذه باک بردارذ

~~ی نه دیذه بیازارذ نه نابینا خبر دارذ

~~وجمال (محمد) عبد الرآزاق کفته است

~~هر

~~از سر لا اله بر کیرذ

~~23

~~کفرست وکرنه دست جود تو

~~1-م- هردو زاد؟ بندش 2- ذ0 م- صیم 2-م- ادب 1 - ذ- حکما 5 - ذه کوید

~~9 - م - افزوده : شعر 7- و فی الاصل : ببخشبدنی - م ، ذ - بغشیدئی و معتمل است نیز که

~~* بیخشیذتی " خوانده شود برسم بعضی از متقدمین از جمله شیخ عطار در تذکرة الاولیاء که درمورد

~~شرطبهآ ماضی بجای کردی * کردتی " استعیال میکرده اند (رجوع کنید بقدمهآ جلد اول از تذکرة

~~الاولیاء طبع مستر نیکلسون س کآ - کب) 8 - وفی الاصل مجمال - ذ - و جمال الدین

~~حبدالرزاق کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_263.png)

~~جون نفی این لا بجود و بخل تعلقی ندارد مبالغتی زشتست و مدحی قاصر و در

~~کلمهآ شهادت بربن کلمه وقف کردن ناشایست و جون کفت دست جود تو معنی آنکه

~~درست بوذی کی در نفی آن لا اثبات جودی تصور شایستی کرد و این جنس اطلاقات

~~خوذ نزدیک ارباب براعت نابسندیذه است جنانک عیب کرده اند بر کثیر عزه کی

~~کیفته است

~~شعر

~~یقر بشی ما یقر بنیها

~~یعنی هرجه عزه بذان خوش دل و جشم روشن شوذ من بذان خوش دل و جشم

~~دوشن شوم و کفته اید او دوست دارذ کوماوی (و41) مجامعت کنند س بایذکی

~~کثیر همان معنی بخویشتن بسندد و همجنین 9 عیب آرده ایدیر متنبی 9 کی کفته

~~است

~~شعر)

~~لو آختطف رکنث آثاس گنهه

~~لی سعد نن عبدأله بغرایا

~~یعنی اکر تواستمی جمله مردمان را شتر ساختمی و بر نشسته بخدمت سعبد

~~بعبدالله رفتمی و کفته اید اکر ms253 متنبی راضی است کی بر ماذر خویش نشیند و بخدمت

~~ممدوح روذ و ممدوح راضی بباشد کی متنبی مر زن وی شیند وبیش (وی) روذ

~~و انوری " کفته است"

~~(شعر)]

~~ای کمالی کی بس ار دات خدا

~~جز کمال ثو همه بقصاست

~~و کفته است تجاور الله عنه [ واستغفر الله من کتماته و قراهته

~~بزرکواری کندر کمال قدرت خویش

~~نه ایزدست و جوایزد بزرک و بی همتاست

~~و] هموه کیفته است

~~1شعر)

~~زهی بتقویت دین نهاذه صدایگشت

~~مآثر ید بیضات دست موسی وا

~~بخاک بای توصذبار طعنه بیش زذست

~~سبهر نخت سلیمان و تاج کسری را

~~جنینی و ترا جنبن است و کر 12 فلان بیغامبر11 جنان کرد تو جنین کردی جنانک

~~239

~~1حو فی الاصل: ول م- واز کلیه - ذه کلمیه (در) بدارد 2- ذه بر آثیر که بحبت هره دفةه

~~مت - م - کثیر هرنی

~~4- - (م) هلامت مصره جی شعر 4 - ذ - عره بجای (او)

~~5- ذ - هیب متنیی کرده اسد 6-م - شر ؟ 7- ذ - رشتی م- و شته 8- ذ- خود

~~9- م- نبود 10_ ذ - کوید 11- م- ییغبر 12-م - واگر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_264.png)

~~9شعر

~~زرقی کفته است1

~~کر تخت سلیمان را همی صرصر خذاوندا

~~کشید اندر هوا بران بنام قادر داور

~~تو آتش طبع کردونی همی در زیر ران داری

~~ی اندردست او ابرست و ایدربای اوصرصر(4)

~~وکر خضر بیمبر را مباح آمد کی بی کشتی

~~لذارذ کام را بر موج دریاهای بی معبر

~~نو از بولاذ مینا رنک دریایی بکف داری

~~ی صذدریای خون دارذروان ارآب وز کوهر

~~(شعر)

~~و خاقابی کفته است در مدح بذر خویش علی نجار

~~ز هنر دم زنند بر در امکان او

~~یوسف نجار کیست نوح دروکر که بوذ

~~قنطره بستی بعلم بر سر طوفان او

~~نوح نه بس علم داشت کر بذرمن مذی

~~و معزی کفته است

~~(شعر ا)

~~اینت فرخ شذن و اینت بهنکام سفر

~~رمضان شذ جو غریبان سفر بار دکر

~~سفری را بتوان داشت مقیمی بحضر

~~بوذ ms254 شایسته ولکن جتوان کرد جورفت

~~عذر تقصیر توان خواست از و سال دکر

~~کرجه در حق وی امال مقصر بوذیم

~~زوذ بکذشت ورهی دور کرفت اندر بر

~~دیر ننشست و سبک باری و تخفیف نموذ

~~نالهآ عاشق می یار همانا بشنوذ

~~بر دل مطرب بی کار ببخشود مکر

~~خشک داریدلب و تافته دارند جکر

~~(د4) نبسندند کرین بیش جهانی زن ومرد

~~آنک این طاعت فرموذ حققت داست

~~کی ازین میش دمادم نتوان برد بسر

~~عید بکشاذ دری را کی مه روزه ببست

~~فرخ آیکس کی زند دست درین حلقه ودر

~~نوبت مسجدو تسبیح و تراویح کذشت

~~نوبت مجلس بزمست و می و رامشکر

~~صبر کردیم کی در روزه جنان می بایست

~~رطل خواهیم کی در عید جنین نیکوتر

~~و هموه کیفتهاست

~~*شعره]

~~240

~~1- ذ- و ازرقی کوید 2 - و فی الاصل : ببامبر

~~1-ذ - م - در دریای بی معبر 4 - م -

~~و هروسان ؟ 5 - فی الاصل سبک بازی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_265.png)

~~جون هوا سردی بذرذجای ماگاشانه به

~~مصحف ما ساغر ومحراب مامی خانه به

~~و این جمله ناشایست است و دلیری بر شریعت و دلیل کننده بر بی اعتقادی شاعر

~~و فتور قوت صدق او در دین نعوذ بالله صن الضلال بعد الهدی

~~آنست کی درابتداء و مطالع قصیده لفظی مستکره و سخنی ناخوش آینده آرذ و در

~~هارم

~~سؤال واستعطاف طریق ادب مرعی ندارذ و از نسیب و تشبیب بآنج مقصودست بر وجهی

~~جمیل و شیوهی مناسب نقل نکند ، أما مطلع نایسندیذه جذنک [ شاعر کفته است

~~نیست ترا در زمانه هیج نظیر

~~شعر"(402)

~~و کلمهآ نیست و نباشد و نماند و امثال آن ابتداه قصابد را نشابد" و آنج کمال اسمعیل

~~هست بروی توجشم خلق قریر

~~اصفهانی در مطلع سوکند نامهی با جندآ آن لطایف کفته است *

~~امیذلذت عیش از مدار جرخ مدار

~~اگر جه خطاب با خویشتن می کند سخت نا پسندیذه باشد مواجهت ممدوح بذین

~~مطلع کی امیذ لذت عیش ms255 مدار و جون درین قصیده اجتدا و استعطاف خواهذ کرد

~~جون توان گفت

~~وبااین همه اکر (در) تخلص بر وجه تدارک عذری تمهید کردی سهل تر نموذی

~~ی در دیار کرم نیست ز آدمی دیار

~~اجنانک سید حسن10 در قصیدهآ کرم ردیف [ کی ] می کویذ

~~فانه کشت سکماره داستان کرم

~~نهر)

~~بتخلص 12 کفته است 13

~~بربذه شذ می حاجت زآستان11 کرم

~~زحدببردم14 نی نی هنوز سرمست است

~~زجام جود وسخا طبع شاذمان کرم

~~-24

~~1- در حاشیه نسخه ذه (یسمایه) بجای میده نوشته 2- :- درین ؟ ذ- و نعوذ 3 ذ* قصاید

~~9- م - نسبت ؟ 5 - م ماچند ؟ 6 - ذ - وبا وجود چندان لطائف و خیلات در سوکند نامه

~~کمان الدین اصبعیل کفته - م - مطابق متن چایی است وافروده شعر 7- ذ- افزوده : که در دیار

~~910-ه- م علامت مصره

~~کرم نیت زادمی دور 8 - سثوان اردن و عضا خواستن - م - اب

~~افروده است 10- ذ - افروده، غزنوی 11-م - بر آستان 12-م- و در تعلص 13- ذ-

~~افروده : شعر 14- م - ز حد هردم ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_266.png)

~~و جنانک انوری کفته است

~~شعر)

~~خراب کرد بیکباره بخل کشور جود

~~لماند در صدف مکرمات کوهرجود

~~و در تخلص اززبان معشوق می کویذا

~~بخشم کفت کی جندین برسم می ادبان

~~شهر"

~~کوی مرئیهآ جود در برابر جود

~~وآنج رضی نیسابوری کفته است

~~کجاست نوبت احسان وروزکار کرم

~~فعر"

~~41

~~غبار بخل زصحن زمین بجرخ رسیذ

~~جی وقت می شکفد بار نوبهار کرم

~~نه مرغ همت کس راست بر وبال سخا

~~کجاست آخر یک ابر سیل بار کرم

~~ه شاخ دولت کس راست برک و بار کرم

~~نیامذآخر یک کل ز غنجهآ احسان

~~" آنکه بوجه تخأص می اویذ "

~~نماند آخر یک طفل از تبار کرم

~~نعوذ بالله اکر صدر شرق خود نبدی

~~مدحی ناقص است و تخلصی رکیک از بهر آنک نخست نفی فضیلتی از فضایل انسانی

~~لی خواست بوذ دکر در همه دیار کرم

~~کرد علی الاطلاق کی کلی از غنجهآ احان و ms256 طفلی از تبار

~~در ممدوح باز آورد و این قصور ممدوح باشد کی [تا] در جهان کرم نماند * کرم او بدیذ

~~کرم نماند آنکه اثری

~~نیامذ ، و این جنس تخلصات لایق [آن] بوذ کر در نزول وقایع بزرک و حلول حوادث

~~عظام استعمال کنند کی درین و اقعه نعوذ بالله اکرنه فلان بوذی دفع آن که توانستی کرد

~~و رستکاری خلق از آن بواسطهآ که بوذی وازین جهت تخلص انوری (بهتر)2 از تخلص

~~سید حسن است کی انوری خوذرا غافل ساخته است از جود ممدوح تا قایلی او را

~~کاهی می دهذ کی مکوی مرنیهآ جود در برابر جود و سید حسن کفته است نینی

~~هنوز شمهی(و40) از کرم مانده است و ازین نیز قصور ممدوح درین خصله11آ شریفه

~~لازم آیذ و از جنس ابتدا آت" آنج بمطالع لطیف انوری ماند 13 اینست" 14

~~24

~~-د - افزوده ، وعذر است 2-م - می شفکد ؟ 2- ذ ایکه عذر خواهد بوجه تخلص بعبار

~~ناخوش وکوید 1- ذ- این مدحی ه - م -ناز؟ 6- ذ - تاکره اویدید آید 7- ذ- به از

~~8- و فی الاصل : عادل 9- م - مرتبه " 10- ذ- نه نه11- ذ= حلیه -م - حله

~~1- م - بمطالته ؟

~~13- و فی الاصل : نوری ناند 14 - ذ - و مطالع لطبف این احت

~~* انوری کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_267.png)

~~ی ترا کرده خداوند خذای متعال

~~و اما تخلص قببح آنست کی از غزل و تشبیب بمدح ممدوح جنان نقل کند

~~ی کویی استعانت می کند بذو در ادراک مراد از معشوق جنانک [ شاعر کوبذ

~~نمی برم امیذ از وصلزیرا و اثفم کزتو

~~شعر"

~~و غضایری کفته است "

~~(ثعر)]

~~بتوفیق شهنشاهی مراد خویش بردارم

~~کنم خدمت ب ذشا تا کند

~~مرا بر " تو بره باذشا باذشا

~~و این سهل ترست یعنی جندان مال دهد کی بذان * بر تو * باذشا شوم [وظهیر

~~گفته است*

~~بارها در دلم آمذ* کی من این مظلمه را

~~در صفدر آفق برم یکباری

~~واکر ازین جنس تخلصات " آزیر نیست باری جنانک ms257 انوری " کفته است "

~~اله دره

~~ما فلک یارمشو11 دربذ من

~~ای بهر نیکوینی 12 ا زانی

~~کی جواز حد ببری فش کنم

~~قصهآ درد ز بی درمانی

~~نا ترا از سر من باز کند

~~مجد دین بلحسن عمرانی

~~و ازین جنس تخلصات بارد عمادی کفته است

~~1

~~بازم رهان زعشوهآ بسیار جون مرا

~~دهخذا حدیث تو بسیار هی روذ

~~و اما ترک ادب در سؤال و استعطاف آنست کی ار ممدوح بالحاح و ابرام جیزی

~~طلبذ 14 و خویشتن را بفنون آداب و انواع هنر بستایذ واستحقاق خویش الواع

~~عواطف (و10) و اصذف عوارف [را] باز نماید آکه1 تقصیر در رعایت حق واداه فضل

~~و17 بممدوح نسبت کنده1آ جنانک [شاعر کفت

~~24

~~1-م-م (طلامت مه) بجای شعر 2 -م - واما از تخلصی 4- م - افر ده : و

~~3

~~5 - استفتنی 5- ذ - عنصری کوید 6- ذ - بر بتم 7- ذ - کوید 9-ذ - آید 9-

~~ذ کویند بجای (کزیر نیت) 10_ افزوده - ذ: بیت - م ، شعر 11- ذ - شوی

~~12

~~" ای بهر نیک و بدی ارزانی

~~14- ذ - بیت

~~11- ذهم - طلبند 15- ذ - بانواه

~~1- ذ - وانکه 17- ذ - خود 18- م - کنند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_268.png)

~~1

~~جو من صاحب هنر در خدمت تو

~~عرا بایذ کی باشد ضایع و خوار

~~و ازین زشت تر دیکری کفته است

~~ر)

~~جو من کسی بر تو کرنه مال و جاه بوذ

~~جرا کذارذ عمر وجرا کشد خواری

~~و یا ار1 مخدوم جیزی معین جون غلامی با اسبی یا جیزی [ دیکر کی مخدوم

~~را بذان التفتی بیشتر] تواند] بوذ [ بخواهذ] جنانک [ شاعر] کوید

~~عیدی و نو روزی از شه هیج نستانم مکر

~~شهر)

~~بار کیر خاص و ترکی درج کوهر برمیان

~~و این جنس سؤال دلیل وقاحت شاعر و تهتک طبع اوباشد و درین باب شکایت

~~لطیف و استعطاف خوش جنان باشد کی ظهیر کفته است

~~در عهد جون تو شاهی کز فضلهآ سخات

~~شعر)

~~شایذ کی بعد خدمت یک ساله در عراق ms258

~~هر روز جرخ راتب دریا و کانن دهذ

~~ثانم هنوز خسرو مازندران دهذ

~~24

~~- ذح و یا ار ممدوح -م - و یا ان مخدوه 2- ذ - افزوده : خواهد 2- ذ - مدوح

~~9-ذ_ کفته اید 5- ذ- واازین جنس 6- ذ - شعر 7- ذ - افروده: آینده

~~2 - کذا فی جمیع النسخ و فی لباب الالباب لنور الدین معة ه العوفی فی ترجمة طهیر الدین الفاریامی (طبع

~~لاستاذ برون ج 2 ص 307) ولکن فی تاریخ طبرستان لمعتد بن اصفندیار "ده ساله * (اظر

~~رجمة التاریخ البذکور بالایکلیزیة للاستاذ برود ص 73)

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_269.png)

~~در ذکر محاسن شعر وطرفی ازصناعات مستحسن کی در نظم ونثر بکاردارند2

~~و اکرجه درین باب نیز متکلفان شعرآء اطناب کرده اند و تدقیقات نموذه ما

~~درین تالیف بر آنج مشهور و متداول (10) متأخران ارباب طبع

~~است ولبر

~~بج]فحول شعراه و سخنوران ماهر آنرا اعتبار کرده اید اقتصار کنیم تفویف ، و

~~مرصبع ، و تجنیس ، و تکریر ، و مطابفه ، و تشبیه ، و جمع و فربق ، و ایهام ، و ایغل ، وتکمبل

~~وافراق، واستعارت ، وتمثبل ، و ارداف ، وتبیی وتفسبر ، وتقسیم ، وتوسیم، وتسهبم ، و تفریع

~~و استطراد ، وتلمیع ، وایجاز ، ومساوات ، و سط ، واعتراض ، و البفت ، وتدارک ، و تقابل 3،

~~وتأ کیدالمدح بما یشبه الده ، واعنت، و ذوقافیتی ، و تسبق صفت ، وسباقة الاهداد ، و یوشبح ، و سمیط

~~وترجیع ، و حسن مصلعو:) مقطم ، و لطف تعنس ، وادب طل ، وبعد ارآن فصلی در ذکر بعضی

~~از اجناس شعر وابواع بظم کی در مراولت این فن و تعطی این شبوه ممعرفت آناحتیاج

~~افتد جون سبب ، و شبب ، و غرل ، و رباعی، و مزدوح ، و مصرع، و مققی ، و معدود ، و

~~مجع ، وبیت فصبده ، و لغر ، و معتی، و مکنف ، و مطوع ، ردیف ین باب سارنم ارکه

~~کتاب را یخ تمهی مشتمل برجنداشارت مرشد و تنبیه هادی کی در افتتاح این صناعت

~~و اکتداح 12 این مضاعت ار آن جاره بباشد بآخر رسانیم( ان شاء الله (تعلی)

~~ویف

~~آنست آی بناء شعر بروزنی خوش ولعظی شیرین و ms259 عبارتی متبن 11 وقوافی درست

~~و ترکیبی سهل و معانی لطیف نهندجنایک . فهام بزدیک باشد و در115.ر اکواستخراج

~~آن باندیشهآ سیار و امعان فکر احتیاج نیفتد و ار استعارات بعید و مجارات11 شاد و

~~تشبیهات کانب و تجنیات13 متارر (415) حلی باشد وهر میت در لفظ ومعنی بنفس

~~خود 18 قابم بود و جز ارروی معابی و تنسبق کلام مدیکری [محتاج ومر آن] موقوف

~~نباشد ، و الدظ و قوافی در مواضع خویش متمگن ماشد و جملهآ قصیده یک طرز و یک

~~شیوه بوذ و عبارت کاه بلند و کاه مست نشود و معانی کاه متسق و کاه مضطرب نکردد

~~-245-

~~اب ششما

~~- ذ - صیوم 2- ذ - آرمد 3 - 0- تدفیة ت 2 1 - ذ - بداچه - سحه چایی (متاخران

~~ارباب طع) را دارد 9 - ذ - حرف عاطفه (واو) در تماء معطوفات اقتده 7- ذ- تفریع ؟

~~8- ذ - مقیله 9- ذ-اعت ب ؟ 10_ ذ= افروده: حسن 11-0- مجیع ؟ 12حاکتداح

~~کب کردن

~~12- ذ - تصفیف ؟ 14- م- متن ؟ 15ذ- و بادراک

~~16-م- محادات؟

~~11- م - و تحسنات ؟ 18- ذ-خویش 19- و فی الاصل : شود

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_270.png)

~~و مجاورت الفاظ و لیاقت آن بیکدیکر مرعی باشد واز غرایب الفاظ و مهجورات لفهآ

~~الفرس در آن مستعمل نباشد بل کی از صحیح و مشهور لفت دری و مستعملات القاظ

~~عربی کی در محاورات و مراسلات بارسی کویان فاضل متداول باشد مرگب بوذ جنانک

~~انوری گفته است

~~فهر)

~~ای درضمان عدل تو معمور بحرو بر

~~وی در مسیر کلک تو اسرار نفع و ضر

~~ای روزکار عادل و ایام فتنه سوز

~~وی2 آسمان ثابت و خورشید سایه ور

~~در روزگار عدل ثو با جبر خاصیت

~~بیجاده از تعرض کاهست بر حذر

~~قدر تو گسوتیست کی خیاط فطرتش

~~مر دوختست ز ابرهآ افلاک آستر

~~کردون بر نتایج طبعت بود عقیم

~~دریا بر لطایف طبعت بود شمر

~~ی جرخ استمالث و مریخ ایتقام

~~ای آفتاب خاطر و ای مشتری نظر

~~حرص 1 و شوق جمال مبارکت

~~کر در قوای نامیه بیدا کند اثر

~~این در ms260 زبان خامش سوسن نهد کلام

~~و آن در طباق دیدهآ نرکس نهد بصر

~~از عشق نقش خاتم تست آنک طبع موم

~~با انکبین همی نبرد دوستی بسر

~~نشکفت اکر نکین ثرا در قبول مهر

~~جون موم نرم سجدهآ طامت بردحجر(قده4)

~~نکذاره ار بجرخ رسد باد قهر تو

~~آثار حسن عاریتی بر رخ قمر

~~ور سایهآ تغیر تو بر جهان فتذ

~~در طبع کوکنار مرگب شود سهر

~~بیند فلک نظیر تو لکن بشرط آیک

~~هم سوی تو بدیدهآ احول کند نظر

~~نا تربیت دهند سه. فرزند کون را

~~ترکیب چار ماذر و تأثیر نه پدر

~~از طوق و داغ کردن این چار نرم دار

~~وز مای قدر تارک آن نه فرو حیر

~~تاواحدست اصل شمار (و) نه در شمار

~~دوران بی شمار بشاذی همی شمر

~~بر مرکر مراد تو ائیام را مدار

~~چرخ را مدار بود کرد این مدر

~~و جنانک رشید کفته است

~~اشعره

~~ی در کف عزیمت تو خنجر صواب

~~جان عدو سؤال حسام ترا جواب

~~1- ذه افروده : از مضارع اخرب بروزد مفسول فاعلات مفاعیل قاطن 2 - ذ - طدم 4 - م - ای

~~4- ذ - فکرتش 5 - و فی دیواد الانوری المطبوع بتبریز * کلکت *

~~9-- علقت

~~فخرش 8- فی الاصل وم : کنند 9-م - مصر

~~10- نه فرا

~~11م - افروفه : وطواط

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_271.png)

~~کتجیست خاطر تو یر از کوهر هنر

~~چرخیست فکرت تویر از اخترصواب

~~بیرایهآ روان شده مهر تو جون خرد

~~سرمایهآ طرب شده پاد تو چون شراب

~~بام بی طراوت اقبال تو دؤم

~~وآفاق بی عمارت انصاف تو خراب

~~از راه بر و لطف توثی مالک القلوب

~~وزروی امر و نهی توثی مالک الرقاب

~~دولت کریده بر در معمور تو مقام

~~نصرت کشیذه بر سر میمون توقباب

~~صدرتو همچوخلد و چوانفاس اهل خلد

~~امداد بخشش تو برون رفته از حساب

~~حاکی کی باد خلق جمیلت برووزید

~~یابذ ضیاء آتش و کیرد صفاه آب

~~تا از حجاب چهرهٔ‌ ملکت نشد پدید

~~پنهان نکشت چهرهآ ms261 احداث در حجاب

~~قأیید را برایت و رای تو انتما

~~اقبال را بنامه و نام تو انتساب

~~دوزخ زتفآ کوشش تو کمترین شرار

~~کوثر زآب بخشش تو کمترین حباب

~~در خشک سال حادثه کشت امیذخلق

~~از فیض نعمت تو رسیده بفتح باب

~~(4) از خواب برنخیزدالأبنفخ صور

~~هر دشمنی کی بیند شمشیر ثو بخواب

~~کر شعلهآی ز خشم تو بر بحر مکذرد

~~دود سیه بر آید از بحر پر عباب

~~از تو بدیع نیست هنرچون زمی نشاط

~~وز تو غریب نیست کرم چون زکل کلاب

~~بر دشمنان مخنجر و بر دوستان بجود

~~هم مرسل عقابی هم منزل ثواب

~~روزی که نیزه را بود از سینها غلاف

~~جایی کی نیغ را بود از فرقها یقراب

~~تردد کشاده چهرهٔ‌ آجال را قناع

~~کردد کسسته خمهٔ‌ آمال را طناب

~~سر ها پر از خمار کند باذهآ یطعان

~~دلها بر از شرار کند آتش یضراب

~~همچون زمین ساکن کردون در اتظار

~~همچون سپهر کردان هامون در اضطراب

~~از خون تازه پشت زمین چون رخ تذرو

~~وز کرد تیره روی هوا چون یر غراب

~~شیران حرب را و دلیران رزم را

~~جان عرضهآ نهیب و روان طعمهآ نهاب

~~بر جان بد سکال ثو از صفحهآ اجل

~~خواید زبان خنجر تو آیت عذاب

~~کردد جو خک زیر سم مرکبان تو

~~آنکس کی کرده باشد کین توا کتساب

~~با قوت تو زمرهٔ‌ کفار را چه قدر

~~شیطان چه پای دارد باحملهآ شهاب

~~247

~~9- قیاب جع قیه بنائی که سقف ان کرد باشد ، کنبد 2 - ذه انغاس 4 - و- وزه

~~1

~~صفا زآب 5- ذح سراب 9- قباب بالضم پایاب و جائی که آب ببارجع باشد 7 - قراب

~~الکسر: ظاف 8- ذ - زخاک 9- م - جله "

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_272.png)

~~از آهوان تپاید کاری جز از گریز

~~هون شیر شرزه نعره زند از میان غاب

~~از کوهسار سیل شتابان رود ولیک

~~ریا چو پیشش آیذ کم کرددش شتاب

~~و " جنانک ظهیر کفته است1 *

~~ر)) ms262

~~کیتی ز فر دولت فرمان ده جهان

~~ماند بعرصهآ حرم و روضهآ جنان

~~بر هر طرف کی چشم زنی جلوهٔ‌ ظفر

~~وزهر جهت کی کوش کنی مژدهآ امان

~~آرام یافت در حرم امن وحش و طیر

~~وآسوده کشت در کنف عدل انس وجانا

~~کردون فرو کشاد کمند از میان تیغ

~~و ایام بر کرفت زه از گردن کمان

~~(40) ملاکی چنین مقرر و حکمی چنین روان دیریست تا زمانه نداد از کسی نشان

~~منسوخ کشت قصهآ کاوس و کیقباد

~~افانه شد حکایت دارا و اردوان

~~بالید ار آن نشاط تن تخت بر زمین

~~بکذشت ازین نوید سرتاج[1]ز آسمان

~~زین غشه خون کرفت چومی ظلم راجکر

~~وز خنده باز ماند چو کل عدل را دهان

~~شاید کی بکذرد [ر] پی فر خی همای

~~زین پس بزیر سایهآ چتر خدایکان

~~سلطان شرق و غرب قزل ارسلان کی نیست

~~صدمت رکابش ایام وا توان

~~آن شاه شیر حمله کی شاهین همتش

~~دارد فراز کنکرهٔ‌ سدره آشیان

~~وقت طرب چودست سوی جام می برد

~~برهم زند ذخیرهٔ‌ بحر و دفین کان

~~هنکام کین جونیزه فراز آرد از کتف

~~مریخ را خطر بود از صدمت سنان

~~وقتی کی کم شودز سر سرکشان خرد

~~روزی کی بکسلد ز تن می دلان روان

~~لودر میان لشکرچون موروچون ملخ

~~هر یک چو مور بسته بفرمان تو میان

~~در تازی از کرانه چوشیران جنک جوی

~~کویال بر زمین زنی و بنک بر زهان

~~آن لحظه کس ندارد پای تو جز رکاب

~~وان روز کص نکیرد دست تو جز عنان

~~بدخواه ملک را زنهیب تو آن نفس

~~خون "رجکر بجوشد و مغزاندر استخوان

~~ای خسروی کی تیغ فنا را قضاء بد

~~بر دشمنان دولت تو کرد امتحان

~~کیتی طمع نداشت که تو سر در آوری

~~قا سایه بر سرت فکند افسر کیان

~~1-ذح طهیر فاریای راست 2- ذحارم 2- ذحنهی 4- ذ ملم ه-ذ - بالید

~~از این م - نالبد از آن 9- ذ - از ضه ms263 7- ذ - بر افرازد 8- ذ - ضربت 9-ذ-

~~صروران 10- ذح بی عدد 11- ذ - آد زمان 12- م - نجوعد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_273.png)

~~ن هم تواضعی است کی کردی و کرنه چرخ

~~دادد کی مشتری بننازذ بطیلسان

~~مصتاج نینست طلعت زیبای تو بتاج

~~شمشیر صبح را نبود حاجت فسان

~~بسترد بدست صبا دایهآ بهار

~~کرد از جببن لاله و رخسار ارغوان

~~کلزار دولت تو کی دارد نسیم خلد

~~سوده باذ تا ابد از آفت خزان

~~(ی4) جاه توسرفراز و قبول تو دستکیر

~~ملک تو پایدار و بقاء تو جاوذان

~~1 و جنانک رضی الدین نیسابوری کفته است

~~(4

~~ای پسر نیک ز حد می ببری کار جمال

~~با جنان حسن زتوصبر کنم اینت محال

~~چشم دارم کی سخن کویی بامن اکنون

~~ای چو طوطی شکرت کشت زمرد پروبال

~~اروی بیار بود لیک نه چونین بفروغ

~~حسن سیاربود ایک نه چندین بکمال

~~شهر خواهی که نیاشوبد برتو سهلست

~~لاله بر سرو مبر غالیه بر ماه ممال

~~خان خوبان تویی و عشق خاص تو منم

~~اشک از بن معنی چون حاصکیان دارم آل

~~ای همه کاز دل بنده چو زلفت سر کم

~~چندباشیم بر آتش زرخ تو چون خال

~~ما خبالی شده از عشق تو و باز ترا

~~جای در دیده همی کن زعزبزی چوخیال

~~وصلت از سال ندانم بکجا افتد باز

~~کی کنون ماری از ماه فتادست بسال

~~نه مرا مکنت صبر و نه ترا عادت رحم

~~نه مرا طاقت "جر و نه ترابرک وصال

~~خون یک شهر ترا ریختنی از غمزه

~~فرصت رحم کجا یابی با این اشفال

~~دل بسی کویدچون آب تو از سر بکذشت

~~روی بر خاک نه از جور وی و زار بنال

~~لیک ظلمت برخ خاک بسودن پس ارآیک

~~مرکب خاص خداوند بودش بنعال

~~سرور شرع مجیر الدین مخدوم جهان

~~کی دلش جمله سماحست و کفش جمله نوال

~~ای خداوند کی همجون تونیاید دکری

~~ورچه بسیار کشد خامهآ فکرت اشکال

~~هرکرا دست دهی ms264 پای نهد بر افلاک

~~هر گجا پای نهی سر نهد آنجا اقبال

~~از ثناه تورهی عز وشرف می طلبد

~~249

~~1 ذحان هم

~~3- ذ - رضی الدین نیابوری کفته است در بهر رمل مضبون مقصور

~~3- ذ - اینت ؟ 4- ذ - بیاشوبد " ه - آل بعنی سرخ نیم رنک است و در نسته م هلال *

~~است و آن رنک حرخ است فرخی کوید: آن تازه کل لال که در ماغ خندد در باغ مکوتر تکری چمشم شودلال

~~=فی الاصل : باشم

~~1- ذ - جای در دیده خود کرده ز حرة چو خبال 8- ذ * هجراد

~~-م - از بناه؟

~~چه محل داردسیم و زرواین جنس آخال

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_274.png)

~~بنده ازجود تو یرچشم چنان شدکی همی

~~ننکش آیدکی کندمدح براقافیه مال

~~بیشتر ابیات این قصاید مفوفست و شرایط این صنعت را جامع و تفویف (قحههٔ‌)

~~تخطیط جامه است بخطوط ملون و کویند ثوب مفؤف یعنی جامهآ باریک و انکفت

~~آن

~~است]و مخطط بخطوطی دل کشای جنانک " هیج تفاوت در غزل و نسح

~~نباشد و اول و آخر آن یکسان بوذ

~~جواهر درنشاندن است و درصناعت سخن کلمات10 را مسجع کردانیدن والفاظ را

~~در وزن و حروف خوانیم متساوی داشتن [ ترصیع خوانند] جنانک در قرآن مجید[ست]

~~ان آلابرار لفینیم. وإن الفجار لفی جییم. و در شعر جنانکرشید وطواط گفته است

~~شعر)]

~~ای منور بتو نجوم جلال

~~وی مقرر بتو رسوم کمال

~~آسمانیست قدر تو ز جلال

~~بوستانیست صدر تو ز نعیم

~~خدمت تو معول دولت

~~حضرت تو مقبل اقبال

~~در کرامت ثرا نبوده نظیر

~~در شهامت ترا نبوده همال

~~خیره پیش شمایل تو شمال

~~تیره بیش فضایل تو نجوم

~~ملکرا از تو منتظم احوال

~~شرک را از تو منهدم ارکان

~~همچو اسکندری بیمن لقا

~~همجوبیغمبری بحسن خصال

~~بخشش توبرون شده ز بیان

~~کوشش تو فزون شده زمقال

~~رزمکاه تو مجمع اهوال

~~بزمکاه تو منبع لذات

~~ته ملک راز طاعت تو ملام

~~نه فلک را زخدمت تو ملال

~~25

~~= ذحخشم ms265 ؟ ا حذح ننکش آید که کندقافیه مدح تومال ا- ذه مصفوف ات 1- ذ - تفیف

~~5- ذ - مصفوف 9- کذافی الاصل (2) واگر فرض کنیم که مقصود "هنگفت * است معنی قاسد

~~ی شود چه مفؤف جامه ایت باریک و نازک درصورتی که "منگفت" یارچهآ کلفت وسطبر و ضحیم را

~~ویند پعنی درست ضد معنی مفؤف احت بخط مستقیم - شاید از (باریکر جامه) مقصود باریکی ورقت

~~عطوط ملونه آن باشد چنانک در لنت هم آمیه است (الفوف من البرود الذی فیه خطوطایش) و از

~~صطبری و ضغامت کلفتی یارچه آن و دراین صورت معنی صحیح خواهد بود 7- ذ - مخطوطی ؟

~~8- ذ- کشایش در غول و مدح 9- ذ- باشد 10_ ذ- کلیاتی 11- ذ - م وطواط)

~~بارد نسخه جایی این کلبه را ندارد

~~فی الاصل : یخامیری

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_275.png)

~~وهمجنین تا آخر قسیده [جمله ابیات] مرصع [کفته] است و [چست) مصم

~~کفته اسنت

~~(شعر)

~~برسخاوت اونیل1 را بخیل شمار

~~برشجاعت او پبل را ذلیل انکار

~~(40) و آنج در حروف خواتیم متفق نباشد آنرا

~~وازفه

~~خوایند جنانک در قرآن عظیم است و آتیناهما الکتاب المستبین و هد ینأهما

~~الشراط المستقیم و در شعر [جنانک] مسعود سعد [ کفته است]

~~لعر))

~~شاهی کی رخش اورا دولت بوذ دلیل

~~شاهی کی نیغ اورا بصرت بوذ فسان

~~اندر بی کمانش زه بکلذ یقین

~~و ندر بی یقینش ره کم کند کمان

~~[جنانک] رشید "کفته است "

~~(شعر)]

~~آنک مال خزاین کیتی

~~نیست با جود دست او بسیار

~~وانک کشف سرایر کردون

~~نیست در بیش طبع او دشواز

~~90 و جنانک دیکری کیفته است

~~فعر ")

~~ببزم ورزم تو ماند همی خزان و بهار

~~بتبغ و کلک تو ماند همی قضا و قدر

~~الفاظ بیگدیکر مانند استعمال کردن است و آن "جند نوع باشد " تام ، و ناقص

~~و زاید، ومرگب،، ومزدوج، ومطرف ، وتجنیس خطآ ، وهمه پسندیده ومستحسن

~~باشد در نظم و شر و رونق سخن بیفراید و آنرا دلیل فصاحت و کواه اقتدار مردشمارند

~~بر تنسیق سخن [والکن ms266 بشرط آنک بسیار نکردد و برهم افتاذه نباشد و دربیتی دولفظ

~~یاجهار لفظ بیش نیایذ بتقیمی مستوی

~~آنست کی دو کلمهآ مثفق اللفظ مختلف المعنی بکار دارذجنانک خاقانی "کیفته11 است"

~~هر)

~~مفخر خاقانیت مدح توتادرجهان

~~صبح برد آب ماه میوه برذ ماه آب

~~-9

~~1-ذ - کوید 7 - فی الاصل نیک- بیک 2- م - نشان 4- ذ - راست 5- ذ بجای

~~و چنانک دیکری کفه است) لنبره 6-م بهار و خزان 7- ذ - وآن هنت احت 8- از

~~عه ذواوهای اطهه افاده 9- ذ - وهم 10- ذ= افروده: متحسن 11- ذه کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_276.png)

~~و دیکری کفته است

~~شعر)

~~ی جراغ همه بتان خطا

~~ور بوذن ز روی تست خطا

~~دیکری "کفته است "

~~(شعر))

~~ر4) ابا غزال سرای و غزل سرای بدیع

~~کیر جنک بجنک ابدر و غرل بسرای

~~و دربن بیت هم تجنیس تام است و هم [ تجنیس] زاید ، و دیکری کفته است

~~شعر))

~~بیمین تو جرخ داذه یسار

~~میسار تو ملک خورده یمین

~~و درین بیت " صنعتی (دیکر) هست کی آنرا

~~ک الصدر الی العجز

~~حواند "، [ و جون ( آج) در آخر بیت آمذه باشد در اول دیکری بازآرید آنرا

~~ردالعجز الی الصدر

~~ویند :] و مثال "رد صدر " بی تجنیس جنایک غضایری کفته است

~~شعر)

~~عصا بر کرفتن نه معجز بوذ

~~همی ازدها کرد بایذ عصا

~~و رشید را برین نسق قصیدهآی هست [ جنانک

~~شعر))

~~قرار از دل من ربوذ آن نکار

~~بذان عنبرین طرهآ بی قرار

~~نکارست رخسارهآ من بخون

~~ز هجران رخسارهآ آن نکار

~~خمارست در سر مرا می شراب

~~درایدوه آن نرکس بر خمار

~~ورد العجز الی الصدر دیکری کفته است10

~~هر

~~-4

~~قوام دولت و دین روزکار فضل و هنر

~~نظام ملت و ملکی عجب نباشد اکر

~~1 1-م = ایا عزل ؟ 4- ذ . فیر تجنیس رد العجز الی الصدراست 4- م -

~~خوانند * - ذ - ردالعجرالی الصدر - م - ردالصدر 6 - ذ - عنصری 7 حفی الاصل بالزای

~~السقوطه بنقصة واحدة 8_ ذ - بدین 9- ذ - افروده : بمضی ms267 ازاد این است 10 سذ - بجای

~~تیام این جبله دارد: و لغیره

~~1-5- ملک

~~از فضل وافر تو یافت زیب و فر ونظام

~~برونق است دری روزکار کلک11 وحسام

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_277.png)

~~مام وکلک توکرهمد کام اعباکم

~~روا و رای تو بردند از زمانه ظلام

~~لام باذ شب و روز دشمن جاهت

~~کم باذ همه کار دوستانت مدام

~~مطیع باد ترا دولت و سبهر غلام

~~مدام ما کی بوذ کردش فلک بر جای

~~آنست کی کلمات متجان در حروف متفق باشند و در حرکات مختلف جنانک قطران

~~کفته است"

~~(شعر)]

~~(405) بیاده شوددشس از اسب دولت

~~جو باشی بر اسب سعادت سوار

~~بدست اندرون از سعادت سوار

~~بر اسب سعادت سواری وداری

~~جنیس زاید

~~آنست کی کلمهآ متجانر از دیکری بحرفی زیادت باشد جنایک [ کفتهاند]

~~یت)1

~~ر ناله جو بال کشتم ازمویه جوموی

~~در حسرت رخسار تو ای زیبا روی

~~نیس مرکب

~~آنست کی الفاظ متجانس یک کلمتی مفرد باشد و دیکر[ی از دو ] کلمه مرگب

~~بوذ]جنانک شاعر "کفته است" [(شعر)]

~~آفت دلعاست و ندر دیذکان زآن آفت آب

~~سروبالائی کی دارذ بر سر سرو آفتاب

~~و دیکری " کفته است "

~~(شعر)]

~~ناشده نشذ بیش تو تا بنده نشذ

~~خورشید کی نور دیذهٔ‌ آفاق است

~~(شمر)]

~~و دیکری کفته است

~~در راه تو تازنده ام

~~بربوی تو قا زندهام

~~و

~~انست کی کلمات متجانس مترادف [بکدیکر] افتند جنایکه معزی کفته 11

~~است

~~(شعر)

~~بیست کر را نزد آن یاقوت تگوبلو بلو

~~-2

~~هست شگر بار یاقوت تو ای عیاریار

~~9-و - کار 2- ذ - کوید 2 - ذ - چو باضی تو براسب دولت موار - م - چو باشی براسب

~~صلوت صولرا 1- م - چوارا 5- ذه ازان دیکر 9-م= شعر 7- ذ- ألمیة 8-

~~ذ- میکوید 9-_ ذ - اغروده : و مکرر نیز میکویند 10- ذ،م - افتد 11 -ذ- امچ

~~موی گوید مری کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_278.png)

~~سال سرتاسر جوکلزارستا خرم عارضت

~~جون عل من صددل اندرعشق آن کلزارزار

~~بیمهآ دینار ماند آن دهان تنک تو ms268

~~در دل تنکم فکند آن نیمهآ دینار نار

~~ایبت شیزین لبان تاجند ازین کفتار تلخ

~~روزمن جون شب مداراز تلخی کفتارتار

~~دوستی و مهربانی کار تو بنداشتم

~~(ثهه4) و باشد گی متواتر باشد جنانک"

~~بی کمان بردم کی داری کینه و بیکارکار

~~افتاذ مرا با دل مگار تو کار

~~وافکند درین دلم دو کلنار تو نار

~~من مانده خجل ببیش کلزار تو زار

~~مااین همه در دوجشم خون خوار تو خوار

~~و جنانک " معزی کفتهاست "

~~(بیت

~~ای گوی زنخ سخن زکویت * کویم

~~وی موی میان زعشق مویت مویم

~~ر آب شوم کذر بجویت جویم

~~ور سرو شوم ببیش رویت رویم

~~و دیکری " گفته است "

~~(شعر)]

~~از خاک کسی عنبر خوش بوی نبویذ

~~وز خار خسک لالهآ خوذ روی نرویذ

~~و این جنس را مکرر و مردد خوانند

~~و تکریر

~~خوذ بنفس خویش صنعتی است جنانک " رشید کفته است "

~~زهی مخالفت امر تو خطاه 11 خطا

~~هر))

~~رهی موافقت رای توصواب صواب

~~و دیکری "کفته است "

~~(شعر)

~~جهان از دولت سلطان اعظم

~~هار ایدر بهار اندر بهارست

~~و باشد کی تکریر لعظ از جهت معنی مستأیف افتد جنانک [شاعر کوید

~~بیش شمال امرت بای شمال در کل

~~هر)

~~بیش سحاب دستت دست سحاب برهم

~~ای روزکاردولت [(و)]دوات بتومشرف

~~وی حق کرار ملن [(و)] ملت بتومکرم

~~مریرات متکلف عجدی "کفته است "

~~-46

~~1- فی الاصل : طلغ - طلغی ؟ 2- ذ - وشاید که متواتر باشد یعنی در میان حائلی افتد 3-

~~-شعر 1 - ذ - امیر معزی کوید 5 - م مویت ؟ 9 - ذ - کوید 7- فی الاصل حک

~~8- ذ - افروده، نیز 9- م - خود 10- ذ- رعیدالدین کوید

~~-و- خطای خطا

~~09م- متایف : 13- ذ - وی

~~14-م - ودر تکریرات

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_279.png)

~~باوان قطره قطره همی بارم ابر وار

~~زان قطره قطره قطرهآ باران شده خجل

~~هر روز خیره خیره ازین جشم 9 سیل بار1"

~~ران خیره خیره خیره "دل وجان من فکار *

~~آنست کی متجانسان در جملهآ ms269 حروف متفق باشند الا(4(4) درحرف [ طرف یعنی

~~نیس مطرفی

~~حرف] آخزین کلمه جنانک معزی " کفته است *

~~از شرار تیغ بودی * باذ ساران را شراب "

~~شعر))

~~و جون هردو کلمه متقارب باشد در ترکیب آنرا

~~وز طعان رمح بودی خاکاران را طعام

~~و اقتصاب خوانند جنانک کفته اند

~~شتقاق

~~نوای نو ای خوب جهر نو آیین

~~شعر)

~~رهی کوی خوش ورنه بر راهوی زن

~~در آورد در کار من بی نوایی

~~ز وصفت رسیذست شاعر -بشعری

~~کی هرکز مباذم زعشقت رهایی

~~نعتت گرفتست راوی روایی

~~جنانک شاعر کویذ

~~نیه

~~همان خوشتر کی نوشی اندرین مدت می صافی

~~اشعر

~~و] رشید " کفته است

~~همان بهتر کی بوشی اندرین موسم خز ادکن

~~در دولت ثو اسب معالی بتاختیم

~~(شعر)]

~~وز نعمت تو نرد امانی بباختیم

~~(شعر)]

~~65

~~ودیکری "کفته است "

~~1-م - اشکبار 2* ذحدل من شده فکار 2- ذ- کوید

~~ذح باده صاران را رار

~~5 - کقا فی جیع النسخ و لعله "اقتضاب* بالطادالمجة 6 - ذ - یت 7- ذ - بتاختم سیاختم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_280.png)

~~و مشکین خال ومن جنین مسکین حال

~~جون سرو تو می بال و من از غم جون مال

~~در. اصل لفت مقابلهآ جیزی است بمثل آن و طهاق الخیل آنست کی اسب در رفتار

~~بای بجای دست نهذ و در صنعت سخن مقابلهآ اشیاه متضاد را مطابقه خوایشد از آن

~~روی کی [ضد ان] مثلان اند در ضدیت و مثال آن مسعود سعد2[ کویذ

~~ای سرد و کرم دهر کشیذه

~~شیرین و تلغ جرخ جشینه

~~شعر)]

~~و بلفرج می کویذ

~~(10) ظلم کوتاه دست کشت {بدانج

~~اردعدلش برفق پای دراز

~~وابوالفرج کوید

~~بشکستن آن درست میدانستم

~~من عهد تو سخت سست میدانستم

~~آخر کردی نخست میدانستم}

~~این دشمنی ای دون که توکردی بامن

~~و نطنزی کفته است و در آن هشت مطایق [ آورده]

~~فعر)

~~بزم و رزمش ورد و خار و عفو و خشمش نور و بار

~~امن و بیمش تخت ms270 و دار و عهر و کینش فخر و عار

~~و رشید در جهار طبع کفته است و الحق سخت لطیف افتاذه است]

~~از آبدار خنجر آتش لهیب تو

~~جون باذ کشت دشمن ملک توخاکیار

~~و درین باب13 ازین لطیف تر دوبیتی نکفته اند

~~غم با لطف تو شاذمانی کردذ

~~عمر از نظرتوجاوذانی کردذ 19

~~ا-م -مسکین حالم 2- و فی الاصل " فتار 2 -ذه افروقه : سلیان - فی الاصل طلخ

~~5- م - دست درد 9- از بدایخ تاآخر یت از نسغهآ اساس یعنی نسخآبریتیش میوزیم بواسط صحافی

~~ریده شده است و نسخهآ خدا بغش اصلا این یید را ندارد سذ- پای درازی 7- درمجع النحاه

~~این دشمنی ای دوست که بامن ز جنا 8 - این ربامی که بابوالفرج منوبت نقط در نسفه - ذ-

~~بوجود و از دو نسخه اصل و- م - مفقود است ودر مجع الفصحاء ج اص 94ه بسهتی کنجنبت

~~داده شده است 9-م و نظیری 10- م - مطابق نکاه داعته - و در نفه - ذ- مهستی کوید

~~1- ذ- بیت

~~-فی جیع النسغ : نهیب 13- ینی دو جمار طیع 19-م - صر

~~1- ذ افروده - مظفری کویده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_281.png)

~~رباذ بدوزخ برذ از کوی توخاک

~~ش همه آب زندکای کرهذ

~~جیزی بجیزی ماننده کردن است و هرین باب از معنیی مشترک میان مشبه و

~~مشبه به جاره نبوذ [و چون چند معنی بیکدیکر ایتدو تشببه همه را شامل شودپسندیده

~~ربود1)] و تشبیه کامل تر باشد2[ و بهترین تشبیهات آن بوذ] کی ممکوس توان

~~برد [ یعنی مشبه و مشبه به را بیکدیکر تشبیه توان کرد] جنانک شب را بزلف و زلف

~~وا بشب و نعل را بهلال و هلال را بنعل و ناقص ترین تشبیهات آنستا کی [ وهمی بوذ

~~و آنرا در خارج مثالی تصور نتوان کرد جنانک] بعضی متعشفان تنورهآ آتش را

~~بدریابی بر از مشک تشبیه کرده است و] در خشیدن آتش از میان انکشت سیاه بموج

~~زر مایع مابنده کرده و[ از شعرا ازرقی مذین صنعت مولع تر بوذه است و ms271 تشببهات

~~نیک و بذ بسیار کرده ، وجون این مقدمه معلوم شذ بدایک ]تشبیه بر انواعست [تشبیه

~~صریح ، و [ تشبیه] کنایت، و [تشبیه] مشروط ، [ وتشبیه معکوس]، و [تشبیه]

~~مضمر ، و [تشبیه](40) تسوبت، و [ تشبیه] تفضیل " [(اما)]

~~آنست کی بعضی از کلمات تشبیه درو مستعمل باشد جنایک [ کویند این همجناست

~~یابدان می ماند [و] جنایک از رقی کفته است

~~(5

~~بیجیذن افعی بکمندت ماید

~~ش بسنان دیو بندت ماند

~~ابدیشه برفتن سمندت ماید

~~خرشیذ بهمت بلندت ماند

~~* ومعزی کفته است "

~~(شعر))

~~بیار آن می کی بنداری روان یاقوت نابستی

~~"و بلفرج کفته است*

~~ریا جون برگشیذه تیغ بیش آفتابستی

~~(بیت7)]

~~سیب سیمین سلب جوکوی بلور

~~با جو نو خاسته بر حورست

~~25

~~1 این یک سطر در دو نسفه -م " ذ موجود و در ننه جایی شقود است 2 حذح آن باشد

~~2-م - مصور: 4-م - متصنان ه-ذ- تشبیه کرفهاند 6-ذ 0م -درآن 7-م حشعر

~~8-ف خورهید 9-ذ - مو رات ؟ 10- م ین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_282.png)

~~اخ امروذ کویی و امروذ

~~کرجه تشبیه سبب بگوی بلور درست نیست و تخصیص حور را معنی نیستا و

~~مسته و

~~کردنای طنبورمت

~~ز بهر قافیت آورده است [و] ازرقی " کفته است "

~~هوا جو بیشهآ الماس کردذازشمشیر

~~شعر)

~~و] همو کفته است

~~(شعر)]

~~زمین جو ییکر مفلوج کرده اززلزال

~~برک جون دینار زر ابدوذ شذ بر شاخ سیب

~~و کسائی نیکو کفته است هم استعارت و هم تشبیه

~~ب جون سوهان سیم اندوذ شد در آبدا

~~روز آمذ و علامت مصقول بر کشیذ

~~(فعر))

~~وز آسمان شمامهٔ‌ کافور بر دمیذ

~~کوبی کی دوست قرطهآ [شعر]2 کبودخویش

~~جایکاه ناف بعمدا فرو دریذ

~~32

~~فاضل علامه آقای قزوینی دراین موضع و چندین صفحهآ بعد در ترجیع بند جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی

~~کلیه قرطه * مه قرطه پرنبان زده چاک " را ه ه فوطه " تبدیل و تصحیع نمودهاد با آنکه قرطه

~~انسب بیقام است و فوطه نیز در ms272 هبچبک از دو موضع مناسب بست خصوصا در ییت کسائی که فرو

~~دریدن تا ناف مناسب پبراهن و امثال آنست نه فوطه و لنک و استعمال کلیه قرطه هم ظاهرا صحیح

~~و خالی از اشکال است چه نسخ سه کاه السجم بسبار قدیسی و بغایت صحیح و مضبوط است و در

~~دوموضع هم این کلیه بهیین صورت آمده است و نبزدردیوان خطی جمال الدین عبدالرزاق کتابخانه رضوان

~~آستانه) قرطه است و معلوم است که شس قیس خود هیدا این دو ییت را بهمین صورت که مطابق

~~گفته هاهر بوده اختیار و نقل کرده است و خود او از اشخاصمر است که در نقل اشعار اعتاد کامل

~~بدو میتوان نسود و اگر روایت شعر فوطه یا کرته بود تبدیل و تغییر آنرا بهبچ وجه جایز نیداشت و

~~اکر هم در کلیه قرطه اشکالی بود البته از اشاره بدان خود داری نیگرد بعلاوه جحی از صاحبان

~~رهنک مایند صاحب برهان قاطع وکشف اللغات و شس اللغات تصریع نسوده اند که قرطه معرب کرته

~~است و دفته این چیاهت با شواهد بسیاری نه اراشعار شعراهیر از کسانی و چان دیدین ه شعرعال

~~مورد بحد است مانند فرضی و خاقانی و کال الدین اصحیل وازرفی و کفی تفر ای قیل

~~کتابخانه رضوان (یشه) 3 -ذ- بید * - ذ هم تشبیه هم اصتعارت و افزوده ، دیکری کوید هذ-

~~منصوره9- صیامه - آچه را بویند ازبویهای خوش 7- فی الاصل قرطه سعرحذحم قرطه شعر

~~افی برصحت این کلیه تواندبود فرخی راست ، چوچین قرطه بهم برشکه جد شکن چو حلقهای

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_283.png)

~~هرشید [با سهیل عروسی کند همی

~~: بامداذ کلهآ 1 مصقول بر کتیذ

~~18) و آن عکس آفتاب نکه کن علم عل

~~زره بر زده دو زلف سیاه ، (مجع النصحاء ج 1- دیوان فرخی چاب هدایت - سه نسخه خطی دیوان

~~و خاقانی گوید : قرطه فستقی فلک چاک زند چو فندفش

~~فرخی کتابخانه رضوان * آستانه *)

~~نسخ خطی دیواد خاقانی کتابخانهآ رضوان که در دو نسخه ms273 قرطه و دریک نخه کرته است و در حاشبه

~~دیوان قصاید خاقانی کتاخانه رضوان از شس اللغات بقل کرده که ه قرطه بضم کرته است یعنی یبراهن

~~و این معرب است")

~~و کمال الدین اسعبل را استعمال این کلیه مکرر دست داده که از جیله این بیث است، چو آفتاب

~~طباشبر فره اش رادید زرشک قرطه کحلی خویش بر بدرید (دیوان کمال الدین اسعیل چاب ببئی

~~صنحهآ 107) و همچنین در اشعار از رقی این الممه سبار آمده است از جیله این بیت است : دهت

~~باز حریر حبز یوشید قرطهآ پر عنبر آستیش پرمشک بادبان (مجع الفصحاء ج 1 چاب طهران ص

~~190 و نسخه خطی دیواد از رقی کتابخانه رضوان " آستانه *) و کافی طفر همدانی راست

~~با قرطه رومی هیه چون بدر منبراند بر مرکب تازی همه چون بار یرانند (لباب الالباب ج 3

~~طبع برون 211 - و مجمع الفصحاء ج 1 چاپ طهران صفحه 480) و آگر کی تتبع بیشتری در

~~دواوین شعرا بنماید مسلما موارد بسیاری از شعر شعرای دیکر وشواهد بیشماری از برای استعمال

~~این کلیه خواهد یافت و کلمه ای که این اندازه متداول درمبان شعرا و ادبا باشد بدون دلیلی قاطع

~~نبتواد آد را فطط ینداشت بلکه این کثرت استعمال دلبل صحث آن احت و آنچه بحضی از فضلاه

~~فرموده اند که " معرب کرته قرطق است و قرطه اشتباه است * دلیل بر ظط بودن قرطه نیز نتواند

~~بود چه بودن قرطق معرب کرته دلیل آن نیست که قرطه معرب آن نباشد از جهت آرکه کلما ات بباری

~~است که دو و سه لفظ معزب دارد و میکن است کرته هم از آجیله باشد که معرب آن هم فرطق و

~~هم قرطه آمده باشد و طاهرآ قاهنهآ هم برای تعریب کلیات اعجچه جز آنچه برای شناختن آنما در بعضی

~~ازکتب ادیه آمده استدر دست نیت که با تطبیق با آن قواعد صعبح و فلط آن ms274 متعین کرددیس حکم

~~بخلط بودن آن مطوم نیست از روی چه میزانی است واکر عدم ایراد در مسجیات لفت هرب وقلت استعمال

~~هرب آنرا دراین معنی موجب تردیددرصحت آن باشد با کثرت تداول آن در میان شعرای پارسی زبان

~~که خود مصدا واعبارقان مه فمدبه ادباه است چای شاک وعیعه در صحت آن دریارسی نیث وامثال

~~و نظائر آن در غارسی بسیار است 8 - و فی الاصل : حوش

~~9- وفی الاصل: کله 2- ذ - مقصوره 3 - ذ - بلازود * حاین مصرع دراصل بکلی محو

~~همه احت ودر ننهآ خداخش اصلا این اییات موجود نیت

~~-78

~~توئی بلا جورد می سرخ بر چکیذ

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_284.png)

~~بر بنففه زار کل و بار سایه کره

~~آتش شعاع ز مشرق فرو غتند

~~با برک لاله زار همی بر جکد بخویذ

~~بام کبوذ و سرخ نبیذ آر2 کآسمان

~~ما برنیان لعل کسی باز کستریذ

~~جام کبوذ و سرخ نبیذ و شماع زرد

~~ویی کی جامهای کبونست بر نبیذ

~~و دیکری گفته است

~~گویی شقایقست و بنفشت و شنبلیذ

~~(شعر)]

~~بیراهنم از خون وآب دیذه

~~جون تور کمانست و من کمانم

~~وانوری " کفته است

~~اله بر شاخ زمرد بمثل

~~(شعر)]

~~وز ملاقات صبا روی غدیر

~~قدحی از شبه و مرجانست

~~بیه کنایت

~~راست جون آژدهآ سوهانست

~~نست کی خالی باشد2 از حروف تشبیه جنانک عنصری " کفته است "

~~کاه بر ماه دوهفته کرد مشک آری بدیذ

~~شعر))

~~و ازرقی کفته است "

~~کاه مرخور شیدرا در غالیه بنهان کنی

~~(شعر)]

~~روزی کی آب وآنش خندو1 ززخم تیغ

~~شنگرف بارذ از دم13 زنکار جهره تیغ

~~این لاله قطره کرددو آن ارغوان دخان12

~~بیجانه ریزدە1آ از سر بیرور کون سنان

~~1- خوید عطف سبز چو که باسبان دهند ومطلق فله زاراست 2- فی الاصل وم - با آتشی شدست

~~ ی برلاد وثیر

~~وزین اسب برای استحکام انها کشند و آن برنک زرد و بقوت مایند ابریشم است 6-ذ- کوید

~~ونک است 8- ذ - بود ms275 9- غالیه بوی خوشی است مرکب از مشک و عنبر و جران سیاهرنه

~~* موی را بوی خضاب کنند حاها بذلک سلیان بن مبداللک 10- ذ - دیکری گوید 19- کن

~~یاهصل : وفی لباب الالباب لنورادین محد الحوفی طبع اه حد برون (ع2 ص 19) میزد.

~~لطه هوالضواب 12- نعه جابی : رخاد مجم التححاذم- دخان 12-م - از دم

~~1= فی الاصل : ود( کفنا) و فی لباب الالباب" روید ودو مبم القصاء ومم ه ذ- رود

~~7-م - آزده - و اژده رامها و گودیهای روی صوهادرا گویند و نغه چایی آزده 9 است که بعنی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_285.png)

~~و ویگری کفته اسعا

~~(بیت)

~~نمش دیذی کی باشدش آب نقاب

~~یمن شده آب از آتش وآتش ازآب

~~بنکر تو بذین باذه وآن جام شراب

~~بیه مهروط

~~آب فسرده بینی و آتش ناب

~~آنست کی حرف شرط در آن بکار دارند(قه"1) جنایک عمعق بخاری" کفته است *

~~کر موری سخن کویذ و کرمویی روان دارد

~~شعر)

~~و[دیکری کفته استا

~~من آن مور سخن کویم من آن مویم کی جان دارد

~~شعر)]

~~کر ماهی سخن کویذتو آن ماه سخن کویی

~~وکر سروی قبا دارد تو آن سرو قباداری

~~و انوری "کفته است*

~~(شعر)]

~~کر دل و دست بحر و کان باشد

~~یه1 معکوس

~~دل و دست خذایکان باشد

~~آنست کی جیزی بجیزی تشبیه کند بعداز آن * مشبه به را بوجهی باؤل تشبیه

~~دند جنایک عنصری کفته است 9

~~(شعر)]

~~ز سم ستوران و کرد سباه

~~زمین ماه روی وزمین روی ماه

~~روی زمین را از نشان نعل ستوران بماه تشبیه کردهستباز روی ماه را از

~~کثرتغباربزمین تشبیه کرده و رشید [(همین معنی12)] ملاحظه کرده [است

~~و کفته

~~شعر)]

~~بشت زمین جوروی فلک کشته از سلاح

~~روی فلک جوبشت زمین کتته ارغبار

~~از سم مرکبان شذه مایند غار کوه

~~و ازرقی کفته 12 است *

~~وزشخص کشتکان شذه مایند کوه غار

~~ما حلم او زمین کران جون هواسبک

~~(ثعر)

~~باطبع او هواه سبک جون زمین کران

~~-7

~~1-م =شر ms276 2-ذ- کوید 2-م- موی ؟ 4- م - مورم ؟ 9= م - ابوری افته ات

~~6- ذ- و کرحروی قبابوشد تو آن سرو قبا یوشی نسحه جایی : و کرروی قبابندد 7-م - دیکری

~~8- این بیت در نسخه م قبل از بیت (اکر ماهی سحن ...) است 9- م - مشبه ؟ 10_ ذ"م-

~~کنند 11_- ذ - مشبه به را بشبه تشییه کنند مثال عنصری بوید 12- ذ_ این ملاحظه 14-

~~ذ- انوری کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_286.png)

~~فست کی شاعر در بعضی از اوصاف خقپش تشبیهی مضمر کرداند، ومراد [او

~~ز آن معنی آن تشبیه "باشد جنانک منجیک ترمدی ("1) کفته است *

~~هر)).

~~وریاسمین بری تو بدل جونک آهنی

~~کر انکبین لبی سخن تو جراست تلخ

~~" و معزی گفته است ،

~~(بیت2)]

~~کر نور مه و روشنی شمع تراست

~~بس کاهش وسوزش من از بهر جراست

~~ور ماه تویی مرا جرا بایذ کاست

~~ثر شمع تویی مرا جرا بایذ سوخت

~~و مقصود شاعر ازین معانی تشبیه لب دوست است بعسل و بر او بیاسمین

~~و روی او بماه و شمع (است)

~~شبیه تسویت12

~~آنست کی جیزی را در بعضی [از] اوصاف باجیزی برابر ومساوی کند 12 جنانک

~~شاعر "کفته است 14"

~~شعر

~~کفتم ز دل خویش دهان سازمت ای ماه

~~کفتا نتوان ساخت زیک نقطه دهانی

~~شفتم زتن خویش میان سازمت ای دوست

~~کفتا نتوان ساخت زیک 11 موی میانی

~~دل ومیان خویش را با موی و نقطه11 متساوی کرده است ودیکری کفته است

~~هر)

~~زلفست آن یا جوکان خالست آن یاکوی

~~صروست آن یا بالا ماهست آن یاروی

~~و تشبیه خال بمطلق کوی [ تشبیهی] درست نیست

~~شبیه تفضیل

~~آنست کی بعد از تشبیه جیزی بجیزی وجه تفضیل3 مشبه به "بیان کند19" جنانک

~~رخی [سجزی

~~" کفتهاست 11" [(شعر)]

~~329

~~1- ذ - کرده است 2 - ذ - این 3 - م - این 9 - ذ - باشد مثال این معنی 5 - فی الاصل

~~طلخ 6- ذ - بدل از چه چو آهنی 7- ذ = منجیک ترمدی کوید؟ 8 - م - شعر 9-ذ-

~~من آخیر زکجاست 10- م - باکبین 11_ م -یاسین 12_ذ ms277 سمتساوی 12_ ذ حومتاوی

~~کنند م * ومساوی کنند 14-م - کوید 15_ ذحییت 16-م - بیی 17- م - باقطه

~~19- ذ - بان کنند؟

~~20- م - سعری کوید ؟

~~18- م - افروده : مشبه بر

~~موی

~~2- ذ کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_287.png)

~~بقد تو کویی سرویست در میان قبا

~~(فا) جوماه بودو جوسروو نه ماه بودو نه سرو

~~وی کفتی1 ماهیست بر نهاذه کلاه

~~مر نبندذ سرو[و

~~کله ندارد ماه

~~و] دیکری "کفته است1*

~~وی اوماهست نه نه ماه کی دارذ کلاه

~~قی او سروست نینی سروکی بندذ قبا

~~و] انوری "کفته است"

~~خواستم کفتن کی دست و طبع اوابرست و کان

~~عقل کفت این مدح باشد نیز با من هم بلاس

~~دست اورا ابر جون خوانی و آنجا صاعقه

~~وابیات اول را صنعت

~~لبع او را کان جراکویی و آنجا احتباس

~~خوانند و بیت انوری [ را] تشبیه تفضیل برای آنک ایشان بذکر کلاه وقبافرق

~~مع و تفریق

~~میان روی و قد دوست و میان ماه و سرو ظاهر کردانیذه11 اند و انوری وجه مزیت

~~و تفضیل دست و طبع [ ممدوح] بر ابر و کان باز نموذه

~~بکمان افکندن است و این صنعت جنان بود کی [لفظی] ذو معنیین بکار دارد یکی

~~ریب 13 یکی غریب تاخاطر سامع[ نخست] بمعنی قریب روذ و مراد قایل12 معنی

~~ریب1 باشد جنانک عنصری " کفته 3 است ، [ در مدح سلطان معمود]

~~تو آن شاهی کی اندر شرق و در غرب

~~همی کویند در تسبیح و تهلیل

~~جهوذ و کبر و ترسا و مسلمان

~~ویا دیکری" کفته است"

~~(شعر)

~~ی یارب عاقبت محمود کردان

~~2

~~ا- ذ- کولی

~~2- ذ - چو ماه باشد و چون سرو نه نه ماه و نه صرو و دردیوان فرخی این بیت

~~چنین ثبت است چو سرو بود و چو ماه و نه ماه بود ونه سرو قبانپوشد سرو و کله ندارد ماه 2 - ذ - کوید

~~1- ذ- نی نی

~~5 - م - افروده: شعر 6- پلاس مکر و حیله و صاحب انجمن آرای ناصری

~~همین بیت ms278 انوری را شاهد برای این معنی آوردهاست 7 حذ-خوانی که آن باصاعته 9- احتباس

~~باز ایستادن 9 - ذ بجای خوانند آورده (نیز جمع است) 10- ذ - افروده : است و بس

~~1_ ذ کرده 12-ذ. دارند 13-ذ - ویکی 11_ ذ - خود 19-م = قریب

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_288.png)

~~فهرأ) جزروی تو در وجه دلم می نشود

~~و (دبکری) " کفته است

~~جز قد تو راست نیست بر کار دلم

~~جز [ز] آینه رویهم دمی نتوان دیذ

~~و شرف شفروه کفته است

~~و شعر

~~زو نیز جه فایده جودم نتوان زد

~~اندر نیام از پی تجهیز دشمنان

~~دار دسرافکنی که بجوهر مر صع است

~~وهمو کفته است

~~شعر

~~جز حلقهآ خلخال و یسوار دستت

~~بای تو که دار دوزبر دست تو کیست

~~آنست کی شاعر معنی خویش نمام بکویذ و جون بقافیت رسد لفظی بیازد کی معنی

~~بیت بذان مؤگدتر و تمامتر کردذ جنانک کفته اند

~~نک بدرفشد جو مصقول آینه در آفتاب

~~نعر)4

~~و شک نیست کیلمعان آینهآ مصقول در آفتاب بیشتر و تمامتر باشد ولکن معنی بیت

~~بذکر آفتاب احتیاج ندارذ کی تشبیه او آن مشبه را درروشنی و در خشیذن بآینهآ مصقول

~~تمامست و آنج دیکری کفته [است

~~نک بدرفشذ جو تیغی نوزدوذه بی نیام

~~هر)

~~لفظ بی نیام لغوست جی آنرا در در فشندکی مدخلی نیست ، واین [جنس

~~زیادات بی فایده را در عیوب شعر

~~لغا

~~خوانند یعنی لغو و باطل آوردن11، و معنی ایغال دور برفتن در شهرها باشد واین

~~صنعت را از بهرآن بدین نام تعریف کردند کی دور رفتن است بمعنی [و] مؤگد کردانیدن

~~بر وجه افزونی، وجون شاعر معنیی بکویذو بر اثر آن معنیی دیکر بیارد کی معنی

~~اول را تمامتر کرداند آنرا

~~2

~~1- ذ- کوید 2- تجهیز ساختن لشکر و مرده و مسافر و فازی و مانند آن 3 - سوار بکسر

~~دست بند زناد 4- ذ - مصرع - م -ع (طامت مصرع) 5- ذ - بدرغشد 6 - ذ - شیه

~~9- زدودن زنک از چیزی دور ms279 کردد و جلادادن باشد 8 - ذ- اخفی است 9- ذ حرخشیدن

~~1- ذ - زیادة

~~=م - آورده اند 12د - بروجهی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_289.png)

~~کعیل

~~خوانند [ جنانک] بلفرج کفته است 1

~~شد ممگن درجهان هر کوبساطش بوسه داذ

~~شعر))

~~وآن دهذبوسه بساطش کز در تمکین بوذ

~~در مصراع اول معنی بزرکی ممدوح تمام کفت کی هرکس کی بساط (4) او[(را)]

~~بوسه دهد ممگن شود درجهان و در مصراع دوم کمال آن بزرکی باز نموذ و کفت کسانی

~~بحضرت او توانند رسید و شرف تقبیل بساط او یافت کی استحقاق تمکین و احترام

~~دارند و این سعادت هرکس را مسلم نباشد

~~غراق

~~بر(در) کشیذن کمان است و در صنعت سخن آست کی در اوصاف مدح و هجا

~~و غیر آن غلو کنند و مبالفت نمایند و وجوه مدایح بحسب تفاوت درجات ممدوحان

~~مبختلف است [و] بر موجب اختلاف احوال ایشان در ارتفاع و اتضاع متفاوت و

~~از عیوب مدح یکی آنست کی از حد جنس ممدوح بطر فی افراط و تفریط بیرون

~~برند جنانک انوری " کفته است"

~~(شعر9)

~~زهی دست تو بر سر آفرینش

~~وجود تو سر دفتر آفرینش

~~قضا خطبها کرده در ملک وملت

~~بنام تو بر منبر آفرینش

~~جهل سال مشاطهٔ‌ کون کرده

~~رسوم ترا زیور آفرینش

~~کر فضلهآ کوهر تو نبوذی

~~حقیر آمذی کوهر آفرینش

~~و این نوع مدیح جز بیغامبر را [ صلوات الله علیه و آله] نشایذ و بیرون ازودر

~~حق هرکس کی کویند تجاوز باشد از حد مدح ، و جنانک دیکری کفته است

~~شه11 فرشته صفت خواجهآ محتد خلق

~~بعره

~~وحیددهر ملک بودلف12 کریم جهان

~~1-ذ - وابوالفرج 2 - ذ - افروده ، توانند 3 - ذ - بزور کشیدن م : یرکشیدن 1- ذ -

~~مدیح 5- اتضاع دود مرتبه عدن 9 - ذ - بطرف 7- ذ - کوید 8 - ذسیت

~~9-م

~~جر پیغبرم نشاید 10- ذ - بود

~~1-م - شهی

~~ا- ذ- یوسف ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_290.png)

~~وجتس ملوک را خواجه و وحید دهر، مدحی قاصر باشد وجنس خواجکان را

~~شه وملک نالایق: وجون این مقدمات معلوم شد ms280 بدانک خلال وخالی کی مردم را

~~بذان بستاینذ بسیارست و حصر اسباب آن متعذر(ثه4) الآآنک عمدهآ مدایح حقیقی در

~~مدح مردان صفتی تواند بود که بفضایل نفسانی باز: کردد جون عقل و علم و جود و

~~علم ورای و شجاعت وعدل وعفت و اکر جه جمال و صباحت1 را در وجوه

~~مدایح مدخلی تمام است و منظر انیق و وجه جمیل درهیبت و حشمت صاحب 2

~~منصب بیفزاید و عرب بذان تیمن کرده [اند] و از دلایل خصال 8 حمیده شمرده 1

~~جی در احادیث آمذه است کی [ أطلبوا] الخیر بعند رحسان ألوجوه10 و قبح

~~منظر ودمامت 11 صورت موجب سقوط هیبت و دلیل خلال مذهوم دانسته لکن

~~بایذکی

~~در وجوه مدایح رجال معول برذکر طراوت خلق و جمال صورت نکنند14

~~و آنرا جز بتبعیت بعضی از فضایل نفسانی بکار ندارند ودر مدایح 14 خلفا وسلاطین

~~وکبار " اعتماد"] برذکر16 سخا و شجاعت هم بسندیده نداشته اند17 از بهر آنک بذل

~~مال خوذ از ضرورات باذشاهی است و کسی19 را کی جندین هزار مرد و زن نان خوار

~~باشند16 و همه را علی اختلاف طبقاتهم مکفی المؤنه ببایذ داشت جکونه بسخاومروت

~~وصف توان کرد و مبارزت و حفظ نواحی مملکت نصیبهآ بندکان دولت و اعیان عساکر

~~باشد و خلفا و سلاطین بزرک قهارمهآ عالمندو مستعملان ارباب شجاعت ، بذین دوخصلت

~~در مدح 21 عبید و موالی ایشان اکر مبالغتی روذ آن هم ببزرکی قدر ابشان باز کردد

~~و اکر کسی خواهذکی لابد ایشان را بذین و جوه بستایذبر و جهی [بایذ] کی غیر ایشان

~~را لایق نیفتد جنانک روذکی کفته است

~~ععر)

~~همی بکشتی تا در عدو نماند شجاع

~~همی بدادی تا در ولی نماند فقیر

~~و در مدح حوانی منو و سرطین ذکر جمال و خوش خویی نبایذ کرد ودر

~~1-م = وحیدالدهر 2- ذ - است 2 - ذ - حلال ؟ 4- ذ - در حق 5-م - و حکم

~~9-م- وصاحب؟ 7-م- حاج : 8- ذ- خصائل 9حذ - شردهاند 10- م - اطلب ms281

~~الغیر عند حسان الوجه 11- ذ - ذمامت ؟ و دمامت بعنی زشت روئی است 12حم = ماندکی

~~12-م - نکند 14- وحمدح 15-م - اعتبار 16- ذحبذکر 17-م - بداشته اند *

~~18_ ذ- چه کسی را 19_ ذ= باشد 20- ذ - باید

~~م حمدی

~~2- وفی الاصل:

~~بالغی

~~23- ذ- گوید

~~29- ذ - و ملوک ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_291.png)

~~رم وسخاوت مبالغت نبایذنموذ و لفظ عفت را در مدیح 1 ایشان بعصمت بدل بایذ

~~رد، واز اغراق در مدح ملوک مختاری 2 کفته است

~~ز کنه رفعت او وهم را بریزذ بال

~~و شوق مدحت او طبع را بر آیذبر

~~در آفرینش برنده بود خنجر او

~~فه تربیت زفسان یافت نه زآهنکر

~~نخست بارکی برکان او کذشت فلک4

~~برینه یافت شب وروزرا ز یکدیکر

~~نعوذ بالله اکر نام اوبرد یأجوج

~~بریذه کردذ صدجای سد اسکندر

~~همی بدفتر بردم صفات رزم ترا

~~بذو رسیذم خون شد مدادبر دفتر

~~و معزی کفته است

~~(شعر)]

~~قوتی دارد ز رایش زآن بلند آمذ فلک

~~نسبتی دارذ بلفظش زآن عزیز آمد کهر

~~متتش در راستی کویی دلیلست از قضا

~~قدرتش در جیرکی کویی و کیلست از قدر

~~با لقاه او بصر تفضیل دارذ بر زبان

~~با ثناه او زیان ترجبح دارد مر بصر

~~آب دریاقطره قطره لؤلؤ مکنون شذی

~~کر بدریا بر خیال همتش کردی کذر

~~باغ را هرکر نبوذی آفت از باذ خزان

~~کر ز ابر جود او بر باغ باریذی مطر

~~و همو کوید

~~(شعر)]

~~نخست جیز کند آرزوی خدمت او

~~جو در بدن متحرک شود جنان جنین

~~ز حرص خدمت و دیذاراوعجب نبوذ

~~بی قرار شود نطفه در قرار مکین

~~[و] ازرقی1" کفته است 512

~~شعر)) (ث4)

~~بشمشیر او باز بستست کیتی

~~عرض باز بستست لابد بجوهر

~~ار از باختر بر کشد تیغ هندی

~~رسذم وج خون درزمان تابخاور

~~کسی کو ندیذست مر ناو کش را

~~ز آتش مرگب ندینست صرصر

~~-297-

~~1- ذ - مدح 2 - م - بخاری 4 - فسان سنکی که شمشیر و کارد و غیره ر ابدادن تیز ms282 کند

~~9- ذ - نضت بارکه بکذشت بر سرارکان *- ذ حوخون 6- ذ- دلیلست 7- م- تفضیل

~~8- نسخه چایی وم -: مگر 9 - ذ - دیکرنی کوید 10- کذا فی الاصل : یعنی "که بی *

~~14- م - انوری این ایات از از رقی است و نسخه - م - که بانوری نسبت داده غلط است ودردیوان

~~ازرقی نخه خطی کتابخانه رضوان (آستانه) و مجمع الفصحاء ج1 بنام از رقی ثبت است 12 ذ - کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_292.png)

~~با شهریاری کی با هتتا تو

~~اهراض زایل شمارند کوهر

~~زتف سنان تو نازاده دشمن

~~و بیم سنان تو نایذ بمحشر

~~جونام تو خاطب زمنبر بخواند

~~سخن کوی کردد بمدح تومنبر

~~شعاع درفش تو بر هرکه تابذ

~~نوایذ ز اولاد آن دونه دختر

~~تو آنی کی شیر ژبان روز هیجا

~~همی بر سنان تو افسر کند سر

~~بلنک ازنهیب سنانت بخواهذ

~~بخواهش کری بال و براز کبوتر

~~کر آب تیغ تو در رفتن آیذ

~~درو هفت دریا بوذ هفت فرغر

~~ز خنجر کنی جامهآ زندکانی

~~کر نام خوذ بر نویسی بخنجر

~~بنام خلاف تو کر کل نشانند

~~سنان جکردوز و خنجر دهذبر

~~باندیشه اندر نکنجد مدیحت

~~ی مدحت تمامست و اندیشه ابتر

~~و] معزی کویذ

~~(شعر))

~~ایا مراد تو مقصود آسمان زمدار

~~و یا رضاه تومطلوب اختران زمسیر

~~خیال مور ببینذ ضریر در شب تار

~~اکر ضمیر تونورافکند بجشم ضریر

~~وکرز عدل تو نخجیر بهرهی یابذ

~~بدوستی نکرد شیر شرزه در نخجیر

~~وکر موافقت تورسد بآتش و آب

~~شوندهر دوبهم ساز کارجون می وشیر

~~و] انوری کویذ

~~(شعر)]

~~سیم نطف تو با باذ اکر سخن کویذ

~~حیات ونطق بذیرد ازو عظام رمیم

~~(48) سموم قهر توباآب اکرعتاب کند

~~بشیزه داغ شود بر مام ماهی شیم

~~و [نیز] انوری10 کویذ [در صفت اسب

~~- و فی الاصل: اغراض 2 - نسخه چایی : ترابد 2 - م - ار بهی سنانت نخواهد؟ - ذ -

~~از نهیب تو افسر بخواهد - بفتح اول و ثالث جوی خشکی که از آن آب رفته و اندکی برجای

~~مانده باشد ms283 ودر فرهنک ناصری همین بیت را شاهد آورده 5 - م - کفته است 9 - ضریر نایینا

~~7- استغوان پوسیده 8 - ذ- باد 9 - یشیز ویشیزه بعنی یول کوچک و نازکی است که از مس

~~صازند وفلس ماهیرا بجمت شباهتش باین یول یشیز ویشیزه کویند 10- و فی الاصل "فضایری*

~~ولی این آلمیه بخطی جدید نوشته شده ودر اصل *انوری" بوده و معو شده و آثار آن باقی است،

~~اگر محول حال جعانیان نه قضاحت

~~و این ابیات از قصیدهٔ‌ انوری است که مطلعش این است

~~هرا مجاری احوال بر خلاف رضاست و درجیع نسخ دیوان انوری موجود است و در نخه - م -

~~بیت فضائری را که اندکی بعد ذکر شده در اینجا آورده است و بعد از ان این ایات (تبارک الله)

~~است که بخود انوری نسبت داده است و در نسخه حذحبجای و نیز انوری کوید (وهوراست) است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_293.png)

~~تبارک الله از آن آب سیر آتش فعل

~~ی بارکاب توخاکست و باعنانت هواسنتد

~~بوقترفتن وطی کردن مسالک ملک

~~هواش فدفد و دریاسراب و که صحراست

~~جهان بوردی کامروزش اربرانکیزی

~~بعالمیت رساند کی اندرو فرداست

~~و] کمال (اسمعیل) [کفته است

~~شعر))

~~تکاوری کی بیک حمله زیر بای آرذ

~~کر از درازی اومیذآ باشذش میدان

~~و غضایری * کویذ

~~(شعر)

~~درنک از امن تو آموختست خاک زمین

~~شتاب ازاسب تو آموختست باذشمال

~~و مبالغت در وصف صباحت و ملاحت معشوق عنصری کویذ

~~(شعر)]

~~جون دورخ او کر قمرستی بفلک بر

~~خرشیذ یکی ذره زنور قمرستی

~~جون دولب او کر شکرستی بجهان در

~~صذ بدرهآ زر قیمت یک من شکرستی.

~~واغراق در وصف نازکی [تن] معشوق {بغایت لطف چنانک ظهیر کوید

~~ای روی تو از لطافت آبینه روح

~~خواهم که قدمهای خیالت بصبوح

~~در دیده کشم ولی ز خار مزه ام

~~فرسم که شودپای خیالت مجروح

~~دیکری کویذ]

~~(شعر)]

~~از باد سر دو زلف عنبر بویت

~~زرده شود همی کل خوذرویت.

~~ز انگشت نمای هرکسی در ms284 کویت

~~رسم کی نشان بماند اندر رویت

~~وبلفرج کویذ[ در مبالغت عدل

~~فعر

~~آموخته زایذ بجهآ شیر ز ماذر

~~از عدل تودر بنجه نهان کردن جنکال

~~رو کوید

~~-269

~~1- ذ حنعل 2م - که بارکابت 2 - کذافی دیوان الانوری وهوالظاهر وفی الاصل وم - فرقد

~~-ذ- فدند و ششد وشت ات و در لباب الالباب ، فرفر

~~9- ذه اکر درازی امید *-ذ

~~عنصری 1- ذ- انروده : چنانک 7- ذ - صنت ه - این دوییت ظمیر نقعادر نسخه ذحاحت

~~9- ذ- دیکری کوید 10 ذ - ابواللرج کوبد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_294.png)

~~1

~~خیال تیغ تو اندر میان صلب پذر

~~عدوی دولت اودین رامیان زنذبدونیم

~~شعرء](4)

~~ومعزی کویذ

~~کر دشمنت در آب جوماهی وطن کند

~~ور حاسدت جوسنک در آمن کند حصار

~~آن کردذ از نهیب تو در آب سوخته

~~وین کردذ از خلاف تو درسنک خاکسار

~~و مبالفت در هجو یوسف عروضی کویذ

~~شعر)

~~ای خواجه قصد من بهجا مر ترا نبوذ

~~جزطبع خویش برتونمی کردم آزمون

~~همجون نخست برسک تیغ آزمون کنند

~~باشذ بنیکی وبذی خلق رهنمون

~~ولامعی کویذ در بخل

~~(شعر)]

~~ماه رمضان کرجه شریفست و مبارک

~~سیروزفزون نوبت او نیست بهرسال9

~~در خانهآ اوسال سراسر رمضانست

~~لما حشر نبینند عیالانش

~~شؤال

~~و جنانک دیکری کفته است]

~~خواجه بزر کست [و]مال دارذ و نعمت

~~بعمت و مالی کی کس نپابذاز آن کام

~~شوخ بکرمابه بان و موی بحجام

~~بخلش جایی رسید کو نکذارذ

~~در فرومایکی بکمال

~~و] انوری کفته است

~~ترا هجا نکنذ ابوری معاذ الله

~~*او کی ارشعراه کس ترا14" هجانکند

~~نه از بزرکی تو*زآنک در19" معایب تو

~~جه جای هجو کی اندیشه هم کرانکند

~~ستعارت 16

~~نوعی ازمجازست11 ومجاز ضدحقیقت است وحقیقت آنست کی لفظرا بر معنیی

~~225

~~1- استخوان یشت که دارای نقراتی است واز بالاتا یائین کشیده شده و بسعنی یشت است و در مجمع

~~الفصحاء : بجای صلب ه پشت است 2 مذ- هی 2- ذ - ور حاسدت بسنک چو آمن کند

~~حصار 4- ذ - کر 5 - و فی الاصل : جر ms285 طبع خویش بر تو همی کردم آزمون - م - جز طبع

~~خویش بر تو همی کردم آزمون - ذ= حرطین خویش تر توهمی 6 - فی الاصل میچود بحست

~~برسکه ؟ - ذ - همچون نضست تیغ بستک 7- کذا فی الاصل ؟ 8 - ذ - کفته است

~~9- نسخه چایی و م : سی روز بود نوبتوقت او هرسال ؟ 1_وفی الاصل هیلانش 11- ذ -

~~حت ومالی که کس نشانش نیابد 12- ذ- بخل بجائی

~~14-ذ - میجکس

~~14- ذ - کوید

~~1- ذ - بلک از 16- ذ- مجازه 17-ذ - مجازات ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_295.png)

~~اطلاق کنند کی واضع لغت در اصل وضع آن لفظ بازاء [آن] معنی 1 نهافه باشد

~~جنانک کویی دست بشمشیر برد[ و] بای فرا بیش نهاذ [کی لفظ دست و بای در اصل

~~وضع بمعنی این دو جارحت مخصوص نهاذه اند،] و مجاز آنست کی از حقیقت در کذرند

~~و لفظ را بر معنیی دیکر اطلاق کنند کی در اصل وضع نه برای (قدرهٔ‌) آن نهاذه باشند

~~لکن با حقیقت آن لفظ وجه علاقتی دارذ3 کی بذان مناسبت مراد متکلم از آن اطلاق

~~فهم توان کرد جنانک کویی فلان را بر تو دستی نیست و در دوستی تو بای ندارذ یعنی

~~اورا بر تو قدرتی و نعمتی نیست و در دوستی تو ثبات ننمایذ و دست و بای دراصل وضع

~~بمعنی قدرت و نعمت و ثبات و دوام ننهاذه اند الا آنک جون ملازمتی میان دست و

~~قدرت وبای و ثیات هست 6 ازین استعمال بقرینهآ ترکیب این الفاظ معنی قدرت و

~~نبات معلوم شوذ، و مجاز برانواعست و آنج از] آن جمله باسم استعارت مخصوص است

~~لنست کی اطلاق اسمی کنند بر1 جیزی کی مشابه 8 حقیقت آن اسم باشد در صفتی

~~مشترک جنانک [مرد] شجاع را شیر خوانند بسبب دلیری و اقدامی کی مشترک است میان

~~نهردو و مردم کند طبع نادان را خر خوانند بواسطهآ بلادتی کی مشترک است میان

~~هردو و این صنعت با سایر مجازات دیکر در جمله لفات مستعمل است و ms286 در نظم و نثر

~~اصناف مردم متداول و آنج از وجوه استعارات مطبوع و دل بسند11 افتد و در موضع

~~استعمال مقارب و مشابه معنی اصلی آیذ در عذوبت سخن و رونق کلام بیفزایذودلیل

~~بلاغت و فصاحت مرد باشد و در دلالت معنی مقصود از استعمال حقیقت بلیغ تر بوذ جنانک

~~تویی باذشاه دست ظلمه ازاموال مسلمانان کوتاه کردانیذوبای کفره12(4) از یلاد

~~اسلام منقطع کردهٔ‌ 1 در مبالغت بیش از آن باشد که کویی تصرف ظلمه 19 از اموال مسلمانان

~~باز داشت و آمد شد کفره از بلاد اسلام منع کرد ، و از استعارات لطیف [ جنانک]

~~عمادی " کفته است 16 "

~~(شعر))

~~با حملهآ باز هیبت او

~~شاهین قضا کبوتر آمذ

~~271

~~9- معانی 2_ذ کنرد 3- ذ - وجه علاتی باشد - م - وجه لامتی دارد *- ذ - مناسب تر

~~9- ذه مناحبتی 1- ذ - افزوده - در اصل وضع بسعنی ؟ 7- ذ - و بر 8 - ذ - مشابهت

~~9- ذ = بسبب 10_ذ - افروده : است 11_ذ - دلیذیر

~~12-ذ - ظلمرا 13- ذ - کفر

~~1

~~1- ذ - کردانید 15- ذ - ظلم 19- ذ - کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_296.png)

~~و همو کویذ *

~~فمزهآ تو سبزه آهوی جان

~~ه تو تلهآ روباه تن

~~کرجه لفظ تله خوش نیست] و بلفرج

~~کفته است

~~کاو دوشای عمر بذخواهت

~~رهآ خوان شیر کردون باذ

~~و] انوری 3[ کفته است

~~شعر)

~~مسند تست بحق باز ز مجموع وجود

~~آن دکر[(ها)] همه ترقین عدمرا تفصیل*

~~و کمال اسمعیل اصفهانی را در سو کند نامه و غیر آن استعارات لطیف و ایهامات

~~خوش است جنانک می کویذ

~~(شعر)

~~حسود برطبق عرضم آن عراضه نهاد

~~بی شاخ خاطرم آن جنس میوه نارذبار

~~و می کویذ

~~شا

~~مهابت تو اکر بانک بر زمانه زند

~~طار هفتهآ ائیام بکسلند مهار

~~و می کویذ

~~شعر)]

~~همای رایت قدر تو نسر طایر را

~~هاذ نور سعادت بزقه در منقار

~~و اکر توانستی کی کفتی دانهآ سعادت حق تقابل مرعی تر و استعارت "قریب تر

~~بوذی و کفته است و درین هم ms287 استعارت لطیف است و (هم) ایهام خوش

~~شمعر*

~~بجشم آب کی آشفته کردداز خاشاک

~~یغ کوه کی از نم برآورذ زتکار

~~مروری دماغ و ویاست اعضا

~~باحترام زبان و وجاهت وخسار

~~و کفته است و درین مطابقهآ نیکوست

~~شعر)) ال2)

~~خشک مغزی خاک وبآب تر دامن

~~سردی دم باذ و بیشت کرمی نار

~~و کفته است

~~شعر)

~~بیارنامه کی درسر کرفته انداشجار

~~بتابخانه کی دروی نشسته اند انجم

~~1- فه ابوالفرع 2- ذح انوری ؟ 2- ذ- کمال ؟ - در نسعه - ذ- این ییت چنین نیه

~~احت " مسندتست بحق باروی جود واندکرهاهیه ترقین هدم - هراضه بالضم راه آورداز طعام

~~وجز آن 6- ذ - توانستی کفتن که

~~7- ذ - قرب تربودی و استعاره ایهام همو کفع است ایخاله

~~8- ذ- بفشک مثری آب و بخاک؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_297.png)

~~و از استعارات بابسندینه [(جنانک)] فرخی [کفته است

~~ما مرغکان کرسنه ایم و تو خرمنی

~~خرمن زمرغ2 کرسنه خالی کجابوذ

~~و از سایر انواع مجازات آنج باوصاف شعرا مخصوص ترست و جز در کلام منظوم

~~قداولی بیشتر ندارذ مکالمهآ جمادات و حیوانات غیر ناطق است جون مناظرات تیغ و

~~قلم و شمع وجراغ و کل و بلبل و مخاطبات اطلال و دمن و ریاح و کواکب وغیران

~~جنانک کافی ظفر همذانی کفته است

~~شعر)

~~کزکل خبری هست ترا4 کفتاهست

~~برسید بباغ بلبل از نرکس مست

~~از کله برون آمذ ودر مهدنشست

~~کل مهد زمردین بکلبن بربست

~~وآن هم از جملهآ استعاراتست "الآ آنک این نوع استعارتی" (است) بطریق

~~مثال یعنی (جون) شاعر خواهذکی بمعنیی اشارتی کند لفظی جند کی دلالت بر

~~معنیی دیکر کند بیارذ و آنرا مثال معنی مقصود سازذ و از معنی خویش بذان مثال

~~عبارت کند و این صنعت خوش تر از استعارت مجرد باشد [ جنانک کفته اند

~~هعر)

~~ثرا خرما نسازد خار سازذ

~~کرا منبر نسازذ دار سازد

~~جون خواست تا بکوید کی هر دشمن کی بمراعات و استمالت دوست نکردذ و

~~بمدارا[ت] و مجاملت عادیهآ عداوت او کم نشوذ ms288 درمان آن جز دوری نباشد(406) و

~~وجه خلاص ازو الا1 بقهر و قمع ممکن نکردذ ازین معانی بدان دو مثال عبارت کرد

~~و این همان معنی است کی دیکری کوید

~~حر)

~~هر کجا داغ بایذت فرموذ

~~جون تو هرهم نهی ندارذ سوذ

~~6

~~1- ذ - و استعارت 2 - دراصل و دردیوان فرخی طبع عبدالرسولی : مرفکان؟ و لیتامل الوزن

~~3 - فی الاصل . وعوال 2 ذ - عال 4- ذ - بکو 5 - کیله بکسر پرده تنک و هریرده که مثل

~~خانه بسازند 6- ذ حوالاانک ازنوه استطارات - م - استعارت 7- م - اشارت 8 - ذ - یت

~~9- ذ- و جر 10- ذ - از این معانی دو مثال را بعبارت آورد و بهمین معنی دیکری کفته است

~~-م - مطابق با متن جزآنکه بجای کوید" (میکوید) است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_298.png)

~~و جنانک ازرقی1 گفته است

~~ولیک زین بنکین دان کشند وزآن بجوال

~~ومردوکیه سبز هردو همرنک اند

~~ب صدر یا دو براذر کی یکی ببعضی از فضایل

~~چون خواست کی میان دوط

~~فسانی مخصوص بوذ و دیکری از شرف تحلی بذان محروم فرق کویذ بمثال زمرد

~~و کیاه و عزت آن و رخص این از آن عبارت کرد

~~داف

~~و آنا از جملهآ کنایات است و کنایت آنست کی جون متکلم خواهذکی معنی از

~~معانی بکویذ9 معنی دیکر (کی) ارتوابع و لوازم معنی اول باشد بیارذ و ازین [یذان]

~~معنی اشارت کندو این صنعت در جمله لغات مستعملست و بنزدیک خاص و عام متداول

~~جنانک عوام کویند در سرای فلان کسی بسته نبیند و دیک2[ او] از آتش دان فرو

~~کمی آیذ یعنی مردم بخدمت او بسیار [می] روند و مهمانی بسیار می کندجی در سرای

~~نابستن از لوازم کثرت تردد واختلاف مردم است ودیک از بار فرو نا کرفتن اولوازم

~~لعام "بسیارست و جنانک شاعر کفته است در حق طبیبی بیمارکش

~~فه

~~ازهیبت کشکاب توخون می ریزند

~~آنها کی زتیر و تیغ می نکریزند

~~بیمار همی شوند وبر می خیزند

~~نورفته بروستا1 وشهری ms289 بمراد

~~و دیکری کفته است در بلندی قدر ممدوح

~~ه

~~خواهذکی بای قدر توبوسدبراوج11 خویش

~~40) کرسی بزیر بای نهذآفتاب اکر

~~(و ظهیر کوید

~~ابوسه بررکاب غزل ارسلان دهد12

~~نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای

~~بن وتفسیر

~~انست کی شاعر جند صفت مجمل بر شمارد [ آنکه

~~در بیت دیکر [ با در

~~-6

~~ا1 - و فی الاصل محاری (4) ذ، م - مختاری ومتن اصلی بلاشبعه خطیاست چه این بیت از قصیدهآ

~~معروف از رقی است که مطلعش این است " ز نور قبهآ زر ین آینه تثال زمین تفته فرویوشد آتشین سربال

~~و بسیاری از ابیات این قصیده را مصتف درهیین باب باستشماد آورده است 2- ذ - نعند ازان

~~جوال -م - برند و زان بجوال 2- م - فرق کند 9حم - کردد ه - ذ - افروده: و

~~6 - ذ - قلانی 7- ذ- ودیک یایه 8 - ذ - بسیار است و شاهری هجو طبییی کرده است و این

~~سنعت را رعایت کرفه است 9 -نسخه چایی: می میزند 10- ذ حروستاق 11- م - دراوج

~~19- این بیت نقط در نسغه (ذ) است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_299.png)

~~مصراع دیکر بیان آن بیارد و] تفسیر آن بکند جنانک عنصری کفته است

~~با ببندذ یا کشایذ یا ستاند یا دهذ3

~~شعر))

~~ج بستاند ولایت آنج بدهذ خواسته

~~باجهان بربای باشد شاه را این باذکار*

~~نج بندذ بای دشمن آنج بکشایذ حصار

~~و] معزی [ کفته است و تفسیر کرده

~~در معرکه بستاند و در بزم ببخشذ

~~شعر))

~~ملکی بسواری و جهانی بسؤالی

~~[و] ازرقی "کفته است2 [ و بیان کرده

~~با هیبت تو بریزد اندر که جنک

~~با جود تو زی کف تو دارذ آهنک

~~تیزی ز سنان زه زکمان برزخذنک

~~و] معزی کفته است [و تفسیر کرده

~~بیروزه ز کان در زصدف لعل زسنک

~~اندرین مدت کی بوذستم ز دیذار تو دور

~~بیت)

~~جفت بوذم با رباب و با کباب وبا شراب

~~بوذ اشکم جون شراب لعل در زرین قدح

~~(ثو4) [و] همو" کفته است 2 [ و بیان کرده ms290

~~باله جون زیر رباب و دل بر آتش جون کباب

~~مخالفان ترا از جهار کوهرهست

~~شعر))

~~ز نار کرمی جسم وز باذ سردی دم

~~جهار طبع نصیب جهار جیز مدام

~~و] متکلفی کفته است

~~زآب تری جشم وزخاک خشکی کام

~~اندر برم و بریزم ای طرفهآ ری

~~(شعر)]

~~در خانه ترا ودر قدح بیش تومی

~~ازبای تو موزهوز بنا کوش توخوی

~~275

~~بیرون کشم و باک کنم اندر بی

~~1-ذ- کند 2- ذ - کوید 2 - درهر ههار موضع تابجای با است 4- ذ- کاریاد- م-

~~بادگار 5-م خ شر 6- ذ - صف 7- نسبنت بودم باشراب وبارباب وبا کبابم - باشراب

~~با کباب و با رباب 8 - ذ - جام

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_300.png)

~~و آن جنان باشد1 کی [شاعر] معنیی بکویذ " و تفاصیل آنرا *

~~بیان کندجنانک

~~هیج قسم از اقسام آن مهمل نکذارد جنانک کفته اند

~~ل احوال او بنامیزذ

~~همه از یکدکر شکرفترست

~~خفته ابدر عبادتست و جو باز

~~کشت بیذار ناشر هنرست

~~ایستاذه نماز راست

~~مقیم

~~شسته در ذکر حی داذکرست

~~جون بکویذ تکویذ الا خیر

~~خأمش اندر عجایب فکرست

~~نیستی راست صابری شاکر

~~در خدادانه حاتمی دکرست

~~زنده مر خلق راست راهنمای

~~مرده هم سفت1 سیدبشرست

~~و]دیکری "کفته است

~~شعر"

~~درازی عمر مردم شصت سالست

~~شبست12 نیمی و شب خفتن حلالست

~~بمانذ سی و زآن سی بانزده نیز

~~حساب طفلی و حد کمالست

~~بمانذ بانزده زآن بانزده ده

~~هم دنیا و فرزند و عیالست

~~بماند بنج و آن بنجستا عمرت

~~نرا ای شصت ساله بنج سالست

~~جوعمراینست از آن پس مرتراخود

~~درین دنیات دل بستن محالست)

~~دە) و آنج دیکری کفته است (شعر)]

~~رخان و عارض و زلفین آن بت دلبر

~~یکی کلست و دوم سوسن وسوم عنبر

~~هم ازین قبیل است

~~آنست کی بناه قافیت بر حرفی نهذ کی نام ممدوح یا آنج مقصود شاعرست در آن

~~منسیق0 کردد جنانک انوری " کفته است 17"

~~2

~~1- ذح باید ا حذح وتفسیران کاح ذح بنوهیکه = ذه نیاند ms291 ه- م سچنانکه شاهر کوید

~~6-م - بیامیزد ؟ 7- نسخه چابی : نازارست ؟

~~8- ذ- راستی مست 9- م - خاتی؟

~~10_ بضم اول وسکون ثانی بعنی دوش احت 11- ذ- کوید 12- کدا فی الاصل و نسخه

~~-م - ولیتأمل الوزن . ونسخهآ خدا بخش اصلا این ایات را ندارد و نسخه -ذ- وزاد نیمی بشب شتن

~~حلال است 13- فی الاصل ینج 14_ذ - هم از قبیل جع و تقسبم است 1- نعه چایی ه

~~شعر 19-ذ - تبیین -م - متسق 17- ذ، م - کوبد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_301.png)

~~ای سر از کبر بر فلک برده

~~مته کردان جوانجم فلکی

~~بعقابی وسیذه از مکسی

~~سما کی رسیذه از سمکی

~~بس بس اکنون کی بیش ازین نرسد1

~~اش لله دیورا ملکی

~~با آنجاکی "کفت1*

~~خواجه هستی جرا نیاموزی

~~خواجکی کردن از شهاب زکی

~~جون خواسته است تا شهاب زکی در قافیت بیارذ بناء شعر بر کاف و یاه نهاذ و

~~فرف الدین شفروه5 کفته است

~~ای جو دریا سخی جوشیر شجاع

~~جوان )اقضاحاکم و جوجرخ مطاع

~~تا آنجا کی "کفت92]

~~ثر نکردم وداع معذورم

~~نیست بر مگیان طواف وداع

~~جون خواسته است " کی عذر خویش در تخلف وداع مخدوم بخواهذ بناه

~~قافیت بر عین نهاذ و این صنعت را از بهر آن توسیم خواندند کی شاعر اثری از مقصود

~~خویش در قافیتا باز نموذه است و وسم داغ و نشان کردن است

~~آنست که شاعر نسق شعر بر وجهی نهذ کی بعضی از آن بر بعضی (48) دلالت کند

~~و جون صاحب طبعی یک مصراع از آن بشنودبداند که مابعد آن جه تواند بودجنانک

~~شاعر کفته است

~~شعر)]

~~خون عاشق مباح داشت بتم

~~باز وصلش حرام داشت مدام

~~نه مباحست آنج داشت مباح

~~ه حرامست آنچ کرد حرام

~~جون شاعر بشنوذ1

~~فه مباحست انی داشت مباح

~~277

~~ا- فی الاصل کرند وفی نسختی - م ، ذ - ونسته دیواک الانوری الطبوع بتبریر ص 416 هکردان *

~~1-م= برصد؟ 3-م -... کفته است شعر 9- ذ - نهاده و شرف الدین - م - نعاده است

~~و عرف الدین و ms292 نسخه جابی الدین ندارد 5 - و فی الاصل : شفره 9- ذ - و چون خواست

~~7- ذ- خوانند -م - خواند 8- ننه جایی: طبع 9- در نسخهم - داشت به دکرد * تصحیح

~~عمه 10_ذ - داشت 11_ چون شاهر و صاحب طبع شبوندکی - ذ - چون مرد فاضل بشنودکی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_302.png)

~~هر آینه دریابذکی تمامی آن آن باشد1 کی *

~~حرامست آ

~~رد حرام

~~و. همجنین آنج برقافیت دلالت کندهم ارین قبیل باشد جنانک "2 عمادی کفته

~~ست

~~شعر

~~کنار بایستی

~~بر غم یار یار بایستی

~~ندرین بوستان کی عیش منست

~~ل طمع نیست خار بایستی

~~و این صنعت را از آن جهت تسهیم خواندند کی شاعر دیکری را در دانستن بعضی

~~ز آنج نظم خواهذ کرد مساهم و مشارک کردابیذه است

~~ستطراد

~~آنست کی شاعر و صفی بر یک نسق می راند تا جون بآخر رساند آنج مقصود باشد

~~از آن شعر بذان بیوندذ و بذان اشارتی کند جنانک عمادی کفته است

~~هر

~~با جند ز صحبت مجازی

~~ی سخنان نا نمازی

~~(تا آنجا کی کفت )]

~~خوذ قول بوذ بذین دروغی

~~خوذ عشوه بوذبذین درازی

~~کنون باری شکر فراخست

~~بعنی لب لعل الب غازی

~~و منجیک ترمذی کفته است (شعر)

~~وکرد سرخ خواست زمن سبز من بری

~~مروز اکر نیافتمی روی زردمی

~~کفتم کی نیک بود که کو کردسرخ خواست

~~کرنان خواجه خواستی از من چه کردمی

~~(40) آنست کی شاعر وصفی آغاز کند بصیغت نفی [و] کویذ نیست فلان جیزکی

~~جنین و جنین است [و نیست فلان جیز کی جنین و جنین است بهتر از فلان یا10 بیشتر

~~278

~~از فلان و این صنعت در اشعار عرب بسیارست و اما در اشعار عجم جنان باشد کی

~~1 - جای تعام جله در نسخه - ذ- داندکه نمصراع ذیکراین که -م - دریابند که تنامی آنت که

~~2- و فی الاصل : نه جنانک این هبارت در- ذ - چنین است ، و آنچه بر قوافی دلالت کند ازاین

~~قبیل است که 3 - ذه از بهران 4- م - خوایند 5_ ms293 و دراصل : می آیذ ونسخه جابی "می آرد

~~9- م - بینمازی 7- م - افروده : تا آنجا که کفت 8 - درتیام نسخ کوکود است و ازییت بد

~~که کلیه کو کردداردظاهر است کهدر این موضع هم صواب کو کرد استن* کو کود 9- درنسخهٔ‌ اساس

~~عالب کلیات محوشیه اسشودر نسنهآ خدا بخش اصلا این دوییت موجودنیست 10- م - ویوهتر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_303.png)

~~صیفت نفی در تشبیه تفضیل بکار دارند جنانک کفته اید

~~سبز دریا کی برآشوبذ و برخیزدموج

~~به عطابخش تراز خواجه کر خشنوذ[ه]بوذ

~~ی ز بیم غرقش خلق بوند اندروا

~~و این صنعت در شعر بارسی رونقی ندارذ

~~ان وزیر ملک مشرق تاج الأمرا

~~آنست کی الفاظ اندک بر معانی بسیار دلالت کند و لمح جستن برق باشدو لمحه

~~بک نظر بوذ و جون شاعر جنان سازذ کی الفاظ اندک [او] بر معانی بسیار دلالت کند

~~آنرا تلمیح خوانند و این صنعت بنزدیک بلغا بسندیذه تر از اطنابست ، و معنی بلاغت

~~آنست کی آنج در ضمیر باشد بلفظی اندک بی آنک بتمام معنی آن اخلالی راه یابذ بیان

~~کند و در آنج ببسط سخن احتیاج افتد از قدر حاجت در نکذرانده [وبحد ملال نرساند

~~و اهل نقد کفته اند بلاغت لفظ نیکوست با سخت معنی و فصاحت با و کیزکی سخن

~~است از دشواری، و بلاغت در سه نوع سخن بیدا شود ایجاز و مساوات و بسط

~~آنست کی لفظ(ثه4) اندک بود و معنی [(آن)] بسیار جنانک سنائی کفته است

~~فا بحشرای دل ار ثنا کفتی

~~حر

~~همه کفتی جومصطفی کفتی

~~و جنانک] انوری کفته است

~~" شعر

~~بی تو رفتست ورنه در زنبور

~~وهمو کفته است1)

~~در بی نوش کی فتاذی نیش

~~من جه کردم آنج آن آیذ ز من

~~(شعر))

~~آن بوذ کی لفظ و معنی برابر باشد جنانک [شاعر] کفته "است "

~~و مساوات

~~توجه کن آنج از تو آیذ والسلام

~~سؤال رفتی بیش عطا همیشه کنون

~~فعر) 11

~~-279

~~1- ذ- داود2-م - ترا ms294 شوید

~~2- اندروا سر کفته و حیران

~~4- م - ملع

~~5- م - در نکنرانند 6-م - نرحانند 7- ذ - فضل ه- ذ کوید 9- ذ - بجای (وهو

~~کف احت) ایضاله 10_ ذ- اند 11- ذ حییت 12- استقبال و پیشباز کسی رفتن است و

~~فرهنک ناصری میین فت را شاهد آورده و آنرا نسبت بعنصری داده است

~~همی عطای توآیذبذیره بیش سؤال

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_304.png)

~~نست کی معنی را بالفاظ بسیار شرح کند و بجند وجه آنرا مؤگد کرداند جنانک

~~کر لفظی مشترک المعنی باشد بیان مراد خویش از آن بکند و اکر بتفسیر(ی) احتیاج

~~افتد در رفغ التباس اشباعی بجای آرذ بس استعارات و تشبیهات جمله ازباب ایجازست

~~و ایغال، و تکمیل ، و تبیین ، و تفسیر، و تقسیم، و استطراد ، و تفربع ، و هرجه

~~زین صناعات 3 از بهر زیادت بیانی یا رفع اشتباهی استعمال کنند همه از قبیل

~~* بسط سخن است " و جنانک کفتیم در ایجاز و مساوات بایذ کی از اخلال معنی

~~محترز باشد دربسطنزبایذکی از اطناب بی فایده و استعمال الفاظ غیر محتاج

~~الیه اجتناب واجب داند جنانک " در امثلهآ ایغال و تکمیل و تبیین و غیر آن ایراد افتاذه

~~است" و مثال بسط7 نابسندیذهنانک شاعر کفتهاست

~~فعر)

~~من وتوایم11 من وتو کی درجهان نبوذ

~~تراض

~~من وترا بهنرجزمن وتویار وقرین

~~آنستا کی شاعر در اثنای بیت لفظی برای تمامی 11 شعر بیارد کی معنی بذان

~~محتاج نباشد و آنرا حشو خوانند [ یعنی انبارش بیت 14] و آن 25 سه نوع (40)

~~ست 6

~~آحشو] ملیح ، و[حشوا متوسط ، و[ حشو] قبیح

~~لمو ملیح

~~آنست کی هرجند شعر در معنی بذان محتاج نباشد در عذوبت [آن] بیفزاید و آنرا

~~رونقی "دیکر دهذ " چنانک رشید کفته است

~~در محنت این زمانهٔ‌ بی فریاذ

~~دور از توجنانم کی بذ اندیش مباذە

~~لفظ دوراز تو حشو[ی] ملیح است [و] هموه کفته است3"

~~فعر)

~~خبالات تیغت کی برنده باف(ا)

~~منازل در ارواح اعدا کرفته

~~285

~~1- ف ایجازات 2- ذ - و اکال 3- ذ ms295 - انروده : باشد که * - ذ - زیادتی

~~5-ذ

~~بسیط است در سخن؟ 6 - ذ - از اخلال 7- ذ - بسیط 8- ذ- ییش از این ایراد کرده

~~شد 9 - ذ- افروده ، این 10- ذ- بیت 11-م- من وتوهم 12_ ذ - اتام -م - تمام

~~12- ذ - معنی آن بدو -م - معنی او بدان 14- م - یمنی انبارش نیست 15 - ذ - و این

~~19_ذحهست 17_ذ توباد 18-ذ. راست

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_305.png)

~~و اکر توانستی کی کفتی منازل در دماغ اعدا کرفت بهتر بودی کی جای خیال

~~هاع است

~~متوسط

~~(شعر)

~~جنانک [شاعر کفته است

~~ثر خیره مرا زیر و زبر خواهی کرد

~~ازعمر خوذ ای دوست " جه بر خواهی خورد

~~لفظ ای دوست حشو متوسط است جی هرجند در عذوبت و رونقی شعر مدخل

~~بدارذعیبی بلفظ و معنی آن لاحق نمی کرداند

~~جنانک کفته "است*

~~(شعر)

~~زیرا رمد جشم وصداع سرم است

~~کر می نرسم بخدمتت معذورم

~~ذکر سر و جشم با ذکر رمد و صداع قبیح[ است] و " من کل وجه ، مستغنی

~~شه جورمد بی جشم نبوذ و صداع بی سر نباشد

~~قفات

~~آنست کی جون شاعر از معنی خویش فارغ شد در تمام1) بیت اشارت بمعنیی دیکر

~~کند [کی] هرجند بنفس خویش مستقل باشد [ اما هم] بمعنی اول تعلقی دارذ

~~جنانک منجیک ترمذی کفته است

~~هر))

~~مارا جکر بتیر فراق تو خسته شد

~~ای صبردر فراق بتان بیک جوشنی

~~(10)[و دیکری کفته است

~~(شربا]

~~دریغا کجا توانم رستن

~~کاش من از تو برستمی بسلامت

~~وای

~~و دیکری " کفته است

~~کشتی زبیم هجر دل و جان من فکار

~~هر که کی از فراق تو اندیشه کردمی

~~کنون تو دوری از من و من بی توزنده ام

~~281

~~1- ققط در نستهآ غدایخش2- ذحییت 2 - ذه ای دوست ز هر خود *-ذ- مدغلی

~~ه_ذ حم - افروده، نیز 6-ذ- ملیح " 7- ذ- اند 8- ذ - و من کل الوجوه 9- ذ -

~~افروده " است 10- م = باشد ؟ 11- ذ - تبامت 12- ذ - هم تعلقی داشته باشد - م.

~~سلت هارد 12_ذ کود 14_ذ- نیک خوعی ms296 10-م- وی 1-ذ- که من ودر

~~لباب الالباب کریله نضر 17_ این دوییت از قصیده معرون هعق بخاریست که مطلعش این است "

~~خیز ایی بت *شتی و ان جام می ییار کاردیهشت کرد جهان را بهششوار

~~سختا کی آدمیست براحداث روزگار

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_306.png)

~~راه

~~نست کی معنیی از معانی بنفی مطلق یا باثبات صریح مخصوص کرداند آنکه

~~آنرا] بوجهی از وجوه تدارک کند و شرطی در میان آرذ کی آن صفت بذان شرط

~~متبدل تواند شذ جنانک [شاعر] کفته است

~~(فعر))

~~کجا توانم مالیذ کعبتین عدو

~~بلی اکر تودهی مر مرا بحق یاری

~~(شعر)

~~ودیکری کفته است

~~مکر کی وصلت مرا ز غم برهاند]

~~وای دریغا کی مردم از غم تو من

~~ونزدیک بهمین معنی آنست کی شاعر در مدح [ خویش] حرفی از حروف استثناء

~~بیارذ جنانک مردم بندارند کی بعد از آن ذمی خواهذ کرد و آنکه صفتی دیکر

~~مدحی بکویذ و آنرا

~~اکید المدح بمایشیه الذقم

~~خوانند جنانک [شاعر کفته است (شعر)]

~~همی بعز تو نازند دوستان لیکن

~~ببی نظیری تو دشمنان دهند اقرار

~~(شعر)

~~و دیکری کفته است]

~~کفت می کند بر خزاین ستم

~~قرا بیشه عدلست لکن بجود

~~(شعر))

~~و دیکری کفته است

~~بزلف کثر مژلکن بقد وقامت راست بتن درست ولکن بجشمکان بیمار]

~~جنانک شاعر "کفته است "

~~و در تأ کید ذم نیز کویند

~~شعر)

~~مأنشان نه کند مین وسخنشان درشت لیک کاه عطاترش رو[ی]و در وعده کاذبند(

~~(

~~انست کی [شاعر] اسماء متلازم متقابل [ در شعر خویش] بیارد جنانکه بلفرج

~~گفته است "

~~شعر)

~~خم دهی حرص را ببخشش پشت

~~بر کنی آز را ببنل شکم

~~282

~~1- ذه بود 2- ذ - اند 3- ذ - هیین معنی است 4- ذ- انبات- م - استتا 5- ذ- تفی

~~9- ذ- بصفتی 7- ذ - یشتبه 8- ذ- بیت 9- ذ - لیکن 10-م -لوید 11- ذ-

~~کاه تند 12- ذ - متقابل 13 - فه ابوالقرج کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_307.png)

~~و بطنزی "کفته است"

~~وشمرا

~~شاه کیوان کین هر مزد اختربهرام رزم

~~مهر چهر ثیر ثیر زهره طبع مه ms297 نشان

~~و بلفرج کفته است"

~~(شعر)]

~~صلح و جنک تو شاذی آمذ وغم

~~مم و خشم تو تیهو آمذ و باز

~~وظهیر کفته است

~~شعر)

~~کفتار تلخ از آن لب شیرین نه در خورست

~~حوش کن عبارتت کی خطت هرجه خوشترست

~~درین ابیات یشت و شکم و خم دهی و بر کنی و خصم و خشم و کین و رزم و اختر

~~و تیر و چهر و طبع وخط وعبارت تقابل است وصلح و جنک و شاذی [ و غم] وتلغ

~~و شیرین از باب مطابقه وتیهوو باز و کیوان و بهرام از صنعتی است هم نزدیک بذین

~~عنی کی آنرا

~~راعات النظیر

~~خجوانند جنانک بلمعالی رازی کویذ [(شعر)

~~از مشک همی تیرزند نرکس جشمت

~~زان لالهآ روی تو زره ساخت زعنبر

~~و رشیذ کویذ

~~بیت )

~~جون فندق مهر تو زبانم بر بست

~~بار غم تو جو کوز بشتم بشکست

~~هر تیرکی از جشم جوباذام توجست

~~درخسته دلم جو مغز دربسته نشست

~~که] مشک و عنبر نظیر یکدیکر ونرکس و لاله وتیر و زره نظیر یکدیکر

~~(قیههٔ‌) و فندق وکوز و باذام و بسته نظایر یکدیکر و زبان و یشت و جشم ودل

~~ازباب تقابل است و نزدیک بهمین (معنی) صنعت سؤال و جواب (است ) جنانک

~~معزی کویذ

~~(شعر)]

~~بیام داذم نزدیک آن بت کشمیر

~~کی زیر حلقهآ زلفت دلم جراست اسیر

~~جواب داذ کی دیوانه شددل توزعشق

~~بره نیارذ دیوانه را مکر زنجیر

~~28

~~1-ذ_ کوید 2- ذ - مهر چهر پیر تیر

~~-ذ- ابوالفرج کوید

~~4 - فی الاصل : طلخ

~~5-ذ- اقروده، است 6- ذ- ابوالعالی 7-م- شعر 8-ذ- دربست 9- ذ جوز

~~10_ذ_ اغروده . اند 11- فی الاصل و- م - سیروفی نسخه - ذ ه زره * 12- ذ هین

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_308.png)

~~و همو کویذ *

~~(شعر

~~کفتم مرا سه بوسه ده ای ماه دلستان

~~فتاکی ماه بوسه کرا داذ در جهان

~~کفتم فروغ روی تو افزون بوذ بشب

~~فتا بشب فروغ دهذ ماه آسمان

~~ل5

~~انست کی شاعر حرفی یا کلمهی کی التزام ms298 آن واجب نباشد التزام کند و در هر

~~بیت یا مصراع مکرر کرداندو شعراه عجم آنرا لزوم مالایلزم خوانند و اعنات1 در کاری

~~دشوار افکندن باشد جنانک سیفی نیسابوری در هر مصراع این قسیده التزام سنک و

~~فعر)

~~سیم کرده [است

~~ای نکار سنک دل ای لعبت سیمین عذار

~~دردل من مهر تو جون سیم در سنکین حصار

~~سنک دل یاری و سیمین بر نکار و مهر تست

~~همجو نقش سیم و سنک اندر دل من بایدار

~~18

~~من جوسنکم صلب درعهدوتو چون سیمی دوروی

~~زآن جو سیم از سنک ناکاهم برفتی از کنار

~~تا من ای سنکین دل سیمین بر نا مهربان

~~همجو شیمم با تو صافی همجو سنکم بردبار

~~کاه بر سنکم زنی جون زر و جویی نقش سیم

~~ه زنی سنک و مرا جون سیم و زرکیری عیاو

~~4) رحم کن منکر ببی سنکی و بی سیمی من

~~رآنک سنک آنرا بود کزسیم وزردارد یسار

~~التزام

~~و ازین جنس امیر محمود قمری را دو بیتی است در هر مصراع آن

~~11

~~سنک و زر و سیم کرده

~~تا دلبر سنک دل زر و سیمم خواست

~~از سنک زروسیم قراشم جب وراست

~~ی سنکی ما زبی زر و سیمی ماست

~~-28

~~باسنک دلان بسیم وزو شایذ زبست

~~-ذ- ایضا له 2- ذ- اعتاب؟ 3- ذ_ وی 4 - ذ - دودل تو مهر من 5- و

~~حافیة نسخة الاصل : درسنء استوار

~~6-م- مهرتو 7- ذ- احتوار

~~-و صن

~~- ذ- سیم 10_ ذ - ناکامم 11-م - بیار ؟ 12- فی الاصل و-م - قیر - و-ذهقیری

~~12-م - ازان 14_ م - شعر 15- ذ - از سنک تراشم زر و سیم از 19- ذ - باید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_309.png)

~~و جنانک فخرالدین 1 مبار کشاه غوری [ کفته است و] در هر بیت التزام آقتاب

~~وفره کرهه1

~~شعر،

~~بر آفتاب زلف تو تا سایه کسترستا

~~این دل کی هست ذر مزعشقت برآفرست

~~در زلف سایه وار تو بر آفتاب روی

~~دلها جوذرهای "ذریره معطرست "

~~ذر مست این دل و رخ رخشانت آفتاب ms299

~~عشق جنان وخی بجنین دل جه دو خورستا

~~در تیغ آفتاب زذ این دل جو ذره دستا

~~ری دلم بدولت عشقت دلاورست

~~ماندم عجب ز صورت جون آفتاب تو

~~کندر دلی جوفره جکونه مصورست

~~در بیش آفتاب جمال تو بی شمار

~~مانند فره ازدل سرکشته لشکرست

~~و همجنین تا آخر قصیده " نکاه داشته ، است و جنانک رشید [ کفته است و

~~التزام دو قافینتا کرده

~~هره

~~(48

~~ای از مکارم تو شده در جهان خبر

~~افکنده از سباست تو آسمان سیر

~~صاحب قران ملکی و برتخت خسروی

~~هرکر نبوده مثل توصاحب قران دکر

~~بارای پیر و بخت جوانی وکردهاند

~~اندر بناه جاه تو پیر وجوان مقر

~~کیتی زبان کشاذه بعدح تو و فلک

~~بسته ز بهر خدمت تو برمیان کمر

~~با موکب سیادت تو هم کتف شرف

~~سیق صفات

~~لا مرکب سعادت تو هم عنان ظفر

~~آنست کی شاعر جند وصف مختلف بر بی یکدیکر دارذ و یک جیز را جند صفت

~~مختلف کند جنانک مسعود " سعد کفته است

~~شعر" 8

~~جعان کیر شاهی عدو بند شیری

~~صف آرای کردی سبه گش سواری

~~و عنصری کفته است

~~(شعر 8)

~~شاه کیتی خسرو لشکرکش لشکرشکن

~~سایهآ یزدان شه کشورده کیتی ستان

~~28

~~1- ذ- فخردین 2- ذ- افروده : ات 2- ذ- م - سایه دار 4- ذ- زرین مصفر است

~~5- ذ - دلم

~~9- ذ- رفته 7 ذ- افروده ، است 8- ذ- بیت 9- ذ - جوان؟

~~10_ ذ- صد سلیان کوید 11 - نخ اصل : شاه کبتی خسرو لشکر شکن

~~سایه یزدان

~~شه کشور ده کیتی ستان - م - شاه کیتی خرو لشکر شکن سایه یردان شه کشور ستان و متن مطابق

~~نسته ذح تصحیع شد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_310.png)

~~689

~~او جنانک دیکری گفته است

~~لییت)]

~~وی من بسلام آمذ آن شمسهآ عالم

~~زمشک.. براکنده بکرد کل بر بار

~~استه و تازه و شاذ وخوش وخرم

~~و آنج] عبدالواسع جبلی" کفته است

~~ج وکره و حلقجه وسلسله وخم

~~که دارذ جون تو معشوقی نکار و جابک و دلبر

~~فعره

~~نفشه موی ms300 ونرکس جشم ولاله روی ونسرین بر

~~هم ازین قبیل است و نزدیک بذین معنی صنعتی استا کی آنرا

~~خوانند و آن] جنان باشد کی شاعر جندجیز از اسماه مفرده بر شمارد و آنکه]

~~یاقة الاعداد

~~جمله (را [یا) یک یکرا] وصف کند جنانک "زینتی کفته است6*

~~اسب و کهر و تیغ بذو کیرد قیمت

~~و آنج] ادیب صابر " کفته است *

~~تخت [و] سپه وتاج ازو یابذ مقدار

~~بمن نمود رخ و جشم و زلف آن دلبر

~~عقیق ونرکس و عنبرش بستذند از من

~~یکی عقیق و دوم نرکس و سوم عنبر

~~حیات وقوت وبیکرسه مایه بود مرا

~~یکی حیات و دوم قوت و سوم بیکر

~~ضعیف وقاصر و لاغرشود بمحنت عشق

~~یکی ضعیف و دوم قاصر وسوم لاغر

~~سیاقة الاعدادست و[هم] تکریر و[هم] تقسیم و[آنج]لؤلؤی کفته است

~~یکی سبهر و دوم کوکب وسوم کوهر

~~سه چیز ثو از سه چیز دایم بعذاب

~~لعر))

~~سه جیز من ازسه جیز بیوسته خراب

~~روی از خط وخطززلف وزلفت اوقاب

~~هم سیاقة الاعدادست وهم تبیین (و) تفسیر [همجنانک]12 قوامی کنجهی کفته

~~جان از دل ودل زدیذه و دیذه زآب

~~4 - د - وانچه هبدالواسع جبلی کفته از این قییل است 2 -م- غعر - و فی الاصل " صله

~~-ذ- راست *-ذ - زلف 6-و=

~~کوید ؟ 7_ ذ - یت 8- ذ - پدو 9_ف

~~کوید 10- ذ - اند 11- ذ - افروده، این شعر 12- این بیت از نسخه جایی مققود ودر

~~دونسغه - م ، ذ - موجود است 14- ذ - و قوامی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_311.png)

~~است

~~*شعر

~~و عکس روی ولب وعارضش1 برندصفا

~~می سهیل و دوم زهره و سوم جوزا

~~سهیل و زهره و جوزا زیور اوشنه اند

~~فوند و واله وشیذا شوند بیش رخت

~~کی نژند و دوم واله و سوم شیذا.

~~کی بری و هوم لعبت و سوم حورا

~~آنست کی بناه ابیات قسیده بر بنچ مصراع متفق القوافی نهند و مصراع ششم را

~~قافیه مخالف قوافی اول آرند کی بنای شعر برآن باشد ms301 جنالک منوجهری کفته است

~~خیزیذو خز آریذ کی هنکام خزانست

~~باذ خنک ازجانب خوارزم وزانست

~~آن برک رزان بین کی برآن شاخ رزانست

~~دهقان بتعجب سر انکشت کزانت

~~کویی کی یکی بیرهن ونک رزانست

~~کندر جمن [(و)] باغ نه کل ماندنه کلزار

~~و لامعی [کرکانی] " کفته است ثه

~~شعر)] (ه4)

~~مرغ آبی بسرای اندر جون نای سرای

~~ما شگونه بدهان باز کرفته سرنای

~~اثر بایش کویی کی بفرمان خذای

~~بر زمین برک جنارست جو بردار ذبای

~~بر تن از حله قبا دارذ و در زیر قبای

~~آب کون پیرهنی جیب وی از سبز حریر

~~و باشد کی در عدد مصاریع بیفزایند جنانک] " کفته است *

~~ایا ساقی المدام مرا بانه ده مدام

~~سمن بوی لاله فام کی تامن درین مقام

~~زنم یک نفس بکام کی کسرازخاص وعام

~~درین منزل ای غلام امیذقرارنیست

~~واین مسقط (را)[ اکر] بسبب رعایت قوافی از مربع مضارع دارند بناه آن بر

~~مشت مصراع باشد و اکر [ از] مثمن مسجع نهند بناء آن بر جهار مصراع باشد وآنج

~~28

~~9- ذ - عارضت 2- ذه م - رخش 4 - ذح افزوده : و معزی کفته است، برولب ورخ دلبند

~~من نود مرا یگی لطیف و دوم دلبر و سبوم (کذا) زیبا لطبف و دلبر و زیبا جویار من نبود

~~یکی یری و دوم یوسف و سیوم (کدا) حورا پری و یوسف و حورا چو او نداشته اند یکی

~~رفت و دوم سیرت وسیوم(کدا) سییا (چون احتبال میرفت که این ابیات از اصل کتاب نباشد

~~و کاب نسخه ذاز خود افروده باشد باین ملاحظه در متن کتاب آورده نشد) - م - متفق اللفظ

~~5- ذ - افروده: مصراع 09 ذ- آورند 7- ذ- بدان 8- ذ- کوید 9- یعنی وازکونه

~~ذ- بازکونه 10_ ذ- مه ؟ 11- ذ - هبدالواصع راست 12_ ذ - تعام 13_ ذ - آورند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_312.png)

~~بعزی کفته است

~~"شعر

~~ای ساربان منزل مکن جز بر دیار یار من

~~ایکزمان زاری کنم بر ربع واطلال [و]دمن

~~ربع از دلم برخون کنم اطلالرا ms302 جیحون کشم

~~خاک دمن کلکون کنم از آب جشم خویشتن

~~نرا؟ مسجع خوانند [و] مسقط جزجنان نیست کی کفتیم و تسمیط در رشته کشیذن

~~مهرهاست و این شعررا از بهر آن مستط خوانند کی جند بیت را در سلک یک قافیت

~~کشیذه اید

~~آنستا کی بناء شعر بر جند بخش مختلف الوزنا نهند کی جملهآ آن (یک) قصیده

~~اشد و جون هربخش را جذا کانه [بر] خوانی قصیدهآ دیکر بروزنی دیکر [ابیرون)]

~~مآید جنانک رشید [ی] سمرقندی کفته است

~~فعر*

~~ای کف راذ تو در جود به از ابر بهار

~~علق را با کف تو ابر بهاری بجه کار

~~ا) عالمی را دل از افشاندن باران کیفت

~~خوش وخرم شذ و آراسته جون باغ بهار

~~بیش از اندازهٔ‌ این طایفه بربند[ه)نهاذ

~~جود تو باراراد ز آن دو کف کوهر بار

~~دیکرانند جو من بنده و من بنده زشکر

~~عاجزم جوددکران وز خجلی کشته فکار

~~عجز یکسو نه و انکار کی کردستم جرم

~~سوی عفوت تکرآن ماندهود بر تیمار

~~و خذاوندی احسان کن و این جرم بفضل

~~ز در عفو بوذ هر که بتقصیر و بجرم

~~زین رهی در کنران ز آیک توبی جرم کذار

~~کرد در پیش ولی نعمت زیبا اقرار

~~ای تو ابری کی زجود توشود دی نوروز

~~ای تو شمسی کی ز نور تو شوذ لیل نهار

~~ابرکی خوانمت ای خواجه جوشد ابر مطیر

~~شمس کی خوانمت ایخواجه جوشد شس منبر

~~نزدتوحیران در دست تو سر کشته و خوار

~~یش تو بنهاد وزروی تو آسیمه و زار

~~هست دربخشش و دربینش و دردانش وانضل

~~آن دل باکت بحری کی ورا نیست کذار

~~-28

~~1- در نسخهذ - قبل از ابیات امیرمعزی اییاتی از خواجو و این ققیهی (کاب نسخه) موجود است

~~هون معلوم بود که از اصل کتاب نیست حنف شد 2- ذ - این را 3- ذ - چندین 9- نساست

~~5- ذ یت 6- ذ - م - وان 7- ذحوی 9_- مطیر باران بار 9_ ذ - چود ودرمجم ms303

~~لفصحاءج ارکی کویت 10-م - کنار

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_313.png)

~~بل کی أو وشک کف وآن دل جون بر فیر

~~کشت بی باباد اندوه ول جمله بحار

~~چون توخواهذ کی بوفخسیتا تواند بوذ

~~مر ترا هرکز هر هیچ هنر نایذ یار

~~هست هر جیز ترا الا متا و نظیر

~~هرصه کیمان وین خلق نداند هموار

~~از کف تو همه محتاجان آسوفه شدند

~~باکف راذت وین خلق به آیذ ز احرار

~~از نوازیذ بسیار تو از شنل حقیر

~~شاهران یکسان وستند ز عیش دشوار

~~در بناه کف احسان تو منصور شنیم

~~بر مراد دل همواره همه دولتیار

~~قولت و نصرت و بیروزی ویزدانتنصیر

~~قیهٔ‌) باد جاویدان کزجاه تویی برخوردار

~~مام نیکو نتوان یافتن الا بدو جیز

~~دانش و جوذ وزین 9 کیرذ مردم مقدار

~~قودرین هردو جنانی کی کسی نیست جوتو

~~اجرم نام تو شذ بیذا در جمله دیار

~~ین نکو نامی وین راذی فرخنده کناذ

~~بر تو مولی و بداراذ ترا در زنهار

~~بسلامت بسلام آمذ ای صعد البلک

~~عید اضحی حق او را بسیادت بکزار

~~شاذمانی کن وخرم زی [و] آنکس کی بعید

~~مح تو کفت برو کستر از اکرام شعار

~~شعر ما هست بهنکام تو بر رفته زجاه

~~تا بشعری که شکیبذ کی بکویذ اشعار

~~تا شود جفت طرب هر که در آیذ بشراب

~~تا بوذ یار خمار آنک برون شذ ز عقار

~~نیک خواهان تو باذند همه جفت طرب

~~بذ سکالان تو باذند همه یار خمار

~~جملهآ قصیده از بحر " رملست ، وآنج درحیز اول بسرخی نوشته (است) .

~~رجون جذا بر خوانی این] دو بیتی است

~~ی5)

~~بر بنده نهاذ جود تو بار کران

~~من بندهز شکر عاجزم جون دکران

~~قردستم جرم سوی عفوت نکران

~~این جرم بفضل زین رهی در کذران

~~و حیز دوم این قطعه است ازبحر هزج مسدس مسبغ11 بر9 مفعول مفاعلن

~~مفاعیلان

~~68

~~1- ذح اغروده: و 2= در مجح النحاء این بیت چنین روایت شده " از ms304 لف توهیه رنجوران

~~آسوده شدند که کفت مسجر عییاحت جهانی بیار 3- ذ - در اشعار؟ 9 - ذ - بدین

~~4-ذ- این * 6- م حاشاره 7حذ اصل 8- ذ حانزوده ، رمل مغبون است بر فاطاتن

~~فلاتن فلاتن فلان 9- ذ - نبشته 10 - هرچه در نسخهآ اصل درین قصیده بسرخی نوشته شده

~~-ذ - و آنچه درحیز دوم بسرخی نوشته

~~بود درمتن مطبوع خطی فوقانی برزبر آن رسم نبوده ایم

~~بر هزج اخرب مقبوض مسدس مسبغ است بر وزن

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_314.png)

~~690

~~شد ابر مطیر تزد بو حیران

~~شد شمس مثیر بیش ثو بنهان

~~در داش و فضل آنا ل باگ

~~چون بحر قسیر کشت بی پایان

~~لواند بوذ مر ترا هرگز

~~همتا و نظیر هر همه کیهان

~~ا) آسوهه شدند با کف رادت

~~از شغل حقیر شاعران یکان

~~منصور شذیم بر مراد دل

~~بزدات صیر باذ جاویذان

~~و حیز سوم " این قطعه استا ، بر مفعول مفاعلن فعولن

~~فرخنده کناذ بر تو مولی

~~ای سعد الملک عید اضحی

~~وآنکس کی بعید مدح تو کفت

~~ر رفته زجاه تا بشعری

~~و این نوع را مو شح محیز خوانند از بهر آنک از هر حیزی از آن وزنی بی هورذ

~~و باشد کی درهر مصراع حرفی یا کلمهآ نکاه دارند کی جون جمع کنی اسمی باشعری

~~پا دعائی باشد جنانک رشید رباعی کفته اسنتا و در اول (هر) مصراع حرفی نکاه داشته

~~ی مجموع آن [نام] محمد باشد [برین مثال

~~هر))

~~معشوقه دلم بتیر اندوه بخست

~~حیران شذم و کسی نمی کیرذدست

~~مسکین تن من زیای (محنت) شذیست

~~دست غم دوست بشنتاصبرم بشکست

~~1-و= مزج مدس اضرب مقیوش منوف آحذح مراهی ا-م حبود -دواش

~~دو نسخهآ اصل قسیدهٔ‌ رائیهآ رشیدی سرقندی را انیا بدون میچ سبی مگرر نبوده است و ما آنرالاو

~~متن برداشتیم تعرزا من التکرار بلاقائدة

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_315.png)

~~چنالت دیکری گفته است

~~ون یخوشفی صاباده بخله

~~یل مان وناخ وزلف ترا

~~فد

~~وملنخترم وشاذ

~~الی دبنالدامدودل ومل

~~می ms305 اصرترا

~~فه وقشتهم الکه لوتأیید وجلال

~~مل

~~ست ل

~~صد

~~ولقا

~~شهما

~~روض املیلتک للعلب

~~فااان کنذ وهیدین اقق جنلن

~~المکاو

~~مدو

~~بیلصذه صفتش)بان

~~وصکه م کنهدل

~~در ملت شن بیلاة

~~لخلها نیم

~~فیانبوود

~~بلنارح دا

~~یاولالکابریا

~~الاناجدال

~~ریذون

~~طی شاءمدام

~~6

~~لهبیمیمیافی ماشینهتکاه

~~زرای طبدجی وعشرتکاه

~~رتکرلن نهه خانی برشاه

~~اکرت چند بذاغت وفروخویچاه

~~المنمداح

~~ملک العرشمهلابداالدهرنله

~~فودین ظل لذ

~~وششولنه بابلطااه

~~تابونو

~~یمون کاه

~~رشلی الحل لالستلفصیانی

~~عالم لعا سعلدشویل لینت اه

~~ف الهاو

~~فکلکاه

~~مللن

~~ماعقاکی شدلامل

~~ودخب

~~نوناراة

~~اتانوکندا

~~مازاهرا نلوروی ح ازاشبا

~~یهزدفاناتکتل لتاک

~~کاملنباه

~~شکرشالامللاکهادلفاه

~~مدضیرا(آدفحلده

~~بدک شه باذبدعا لاافواه

~~که

~~مل بی آک

~~که

~~1- این یت فیر مفصوم است 2 - کذا فی الاصل وبیت ناقس ومخلوط و فیر مفهوم است

~~2

~~این دومصراع مظوط وفیر منهومت 9 - این قسیده را درننهآ خدابخش ونسخآ ذاصلا ندارد لهنا

~~مضی ازمواضع آن نامصتح حاند 5- م - تار 6- م - دا 7_ م زیبدکر دز7 8 - م - اد

~~م -خود پیرمدح نیکناهت 10_ م باز 11_* شد؟ 12_ م سواصنش 12- م- ردشد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_316.png)

~~حروف آخر مصاریع اوک اینت

~~مذا البناء جناء الجد والکرم

~~و حروف اول مصاریع دوم اینست

~~(وکلمات میان مصاریع اول تا آغاز) مربع مستطیل اینست

~~ازال مرتفعا فی العز و الفعم

~~و کلمات میان مصاریع دوم اینست

~~لی وصف قصر الملک دام ملکه

~~و کلمات کی بر محیط مربع ایمن است دو بیتی است2]

~~ی مدح الملک عز نصره ابدا

~~است اینست

~~بردو ضلعین

~~توبی " همه حال خلدناز" آمذ ناز

~~بز خلد بجز ناز نشد بیذا راز

~~ین فرخ قصر خلد نقد3 آمذ باز

~~[آنج] بر ضلع یسار[ست] اینست

~~کز خلد بسی نکوترش آمذ ساز

~~و کلمات کی بر محیط مربع ایسرست دو بیتی دیکرست آنج بر دو ضلع یمین

~~است اینسنتا

~~مهر ملک اصل عز وجاهست مرا

~~و بر ضلع یسار1 اینست

~~فخر همه عمر مدح شاهست مرا

~~دل با طربست [و] نازکاهست مرا ms306

~~و سه کلمهآ دیکر 9 کی در میان مصاریع اولست اینست

~~وز بخت بفر مدح راهست مرا

~~و آنج در میان مصاریع دوم است اینست

~~صفت کوهیح اینست

~~واز اصناف موشح آنچه بر صورت درختی نهند آنر امشجر خوانند چنانکه شاعر

~~شال موشح اینست

~~گفته است "ومثال این است"

~~ه

~~1-م - افروده" و کلمات میان مصاریع اول با آخاز 2- م- و آنچه بردو - ذ - و آنچه از دو

~~3- ذ - که همی زخلد باز 4 - ذ - غز 5 - ذ - وآنچه 9- م - اخروده : است 7- م-

~~افروده : این است 8 - م - افروده : در آخر قصیده 9 - م - بر این مثال

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_317.png)

~~و آنچ بر شکل مرغی نهند آنرا مطیر خوانند و آنچ بر شکل دلیرهآ نهند آنرا مدور

~~خوانند، و آنچ بر شکل کرهی از اشکال هندسی نهند آنرا معقد خوانند چنانک متکلفی

~~دیکر قطعهآ درین شکل درج کرده است و در هر حیز از احیاز تقاطع خطوط کلماتی نکاه داشته

~~است کی چون جمع کنند یک بیت باشد و شکل اینست [( که برآن صفحهآ دیکرست)]

~~-ذه صی 2- م - درباغ نیان 2-م - و کنار 4- م = ازان لعبت 5- ذ =م -

~~ساله 6-ذ- خنساد وبین ا-م - اودبر -تنی 8-م = افروده : نند49-

~~و این

~~10-م - کند 11- ذ - ان

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_318.png)

~~-29

~~(4) و قطعه اینست

~~فخر منست آنک هست مفخر دنیا

~~اجب بیروز بخت سید والا

~~نصرت یابذ ز کردکار بهر وقت

~~کس کش کار شد ز نصر مهیا

~~راست جو با قرش آشنایی جویذ

~~می و روشنایی آیذ بیذا

~~هتت او کویی آتشی است بکوهر

~~انک جو آتش همیشه جوینبالا

~~ملکت باحاجب جلیل امین نصر

~~زذ کز بخت اوست تازه وبرنا

~~از هنر اوست بایداری ملکت

~~کرم اوستا روشنایی دنیا

~~و خدایی کزو بزرکی جویذ

~~ستش با حاجب امین دل یکتا

~~آنکس کر مهر بخت او اثری یافت

~~خت بر آرفش از ثری بثریا

~~ماواشافی [بذو] فزایذ کز بخت

~~دارد اقبال10 آشنایی با ما

~~ول قطته

~~خرقطعه

~~1= ذه این ms307 شکل را نصارد و درم مقنم برمفجر است 2 - ذ- انروده ازر مشر مطوکه

~~منحوربر مفتطن فاطات مفتملن ض 3- صاحب 4- م = والا ذ - صاحب جلیلم - حابت

~~لیل 6_م -بازد 9- ذ- جویند 8-م - حاحت 9-ذ - 10_ذ- الروده تو

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_319.png)

~~دولت چویذ هر آنک مهرش چویذ

~~فولک رامصر اوست مکن وماویه

~~ختش جاویذ باذ و عمرش جاویذ

~~شاذ بذو اولیا و سوخته اعدا

~~وآن1 کلمات کی برخی نوشته اسنتا جون جمع کنی این بیت باشد

~~انکس کی زبخت روشنایی جویذ

~~با حاجب صر آشنایی جویذ

~~واین نوع توشیح [را] مطرف[مضله

~~ویند ،

~~وفرقت آن هلبر من دایم بیمارم

~~وآنج براضلاع شکلی بهند جنانل

~~لولا و عرضا بر توان خواند آنرا مض

~~دلبر کزعشقش با

~~و

~~وبیذارم

~~(مربع)] خوانند برین مثال]

~~ن دایم

~~با در

~~باموبعا

~~رجیع

~~نست کی قصیده را بر جند قطعه تقسیم کند همه دروزن متفق و در قوافی مختلف

~~و شعرا هر قطعه را از آن خانهی خوانند آنکه فاصله میان دو خانه بیتی مفرد سازد

~~و آن [بیت] را ترجیع بندخوانند بس اکر خواهذ همان بیت را ترجیع بندهمه

~~خانها سازذ و در آخر هر قطعه [ و اول ما بعد آن] بنویسذ [ و اکر خواهذهر خانه

~~را ترجیع بندی علی حدة کوید] و اکر خواهذ(40) ترجیع بندها بریک قافیت (بنا)

~~هد تا قطعهآ مفرد باشد و جمال (الدین محقد) عبدالرز اق را] در نعت " بیغامبر

~~صلوات الله علیه وآله " قصیدهی ترجیع هست11 و الحق سخت

~~نیگو آمذه اسع

~~وبیشتر ابیات آن لفظأ و معنی] عنب و مطبوع افتاذه12 تبرک [ثناه آن حضرت

~~مقتس] را درین تألیف آورده شد (هعر)]

~~ای از بر سدره شاه راهت

~~وی قبهآ 14 عرش تکیه کاهت

~~ای طاق نهم رواق بالا

~~مشکسته زکوشهآ کلاهت

~~هم عقل دویده در رکابتا

~~ام شرع خزیده15 دربناهت

~~این جرخ کبود زیده دلقی

~~ر کردن پیر خانقاهت

~~مه طاسک کردن سمندت

~~شب طرهآ برجم سباهت

~~یمارموبیدارم وبی یارم) وغمخواوم ms308

~~1- ذ- و این 2- متصود آن کلیاتی است که درهشت مربع صنیر در زوایای شایهآ شکل هندی

~~مزبور واق است و در طبع بسیاهی طبع شدمات سهحاجت 4- ذ- نوه را ه- ذ-خوانند

~~9- فسکننه 9 ذحیارند 8- ذ- افزوده و یند 9-م خواهی؟ اذ - رحول صلراله

~~طیه وسلم - م - یشبر صلوات ال طیه و آله وصلم 11_ ذ - کفه 12- ذ بخایت 13- ذه

~~ت

~~19- دردیوان جبال الدن مبد الرزاق : فه 15- ذ - خریفه "

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_320.png)

~~جرخ ارجه رفیع خاک بایت

~~عبریل مقیم

~~احتات

~~عقل ارجه بزرک طفل راهت

~~و اقلاک حریم بارکامت

~~خوردست قدر زروی معظیم

~~سوکند بروی همجو ماهت

~~یزذکی رقیب " جان خردکرد

~~تو ردیف نام خود کرد

~~ای نام تو دستکیر آدم

~~وی خلق تو بایمرد عالم

~~قراش درت کلیم عمران

~~ر نام محقدست میمی

~~جاوش رهنتا مسیح مریم

~~حلقه شده این بلند طارم

~~قو در عدم و کرفته قدرت

~~طاع وجود زیر خاتم

~~در خدمتت انبیا مشرف

~~وز حرمتت آدمی مکرم

~~ز سعی مبارک تو رفته

~~بابوده بوقتا خلوت تو

~~هم باسر حرفهآ خود آدم (2)

~~لهعرش و نه جبرئیل محرم

~~مایافته عز التفاتی

~~ونین نوالهی ز جودت

~~بیش تو زمین و آسمان هم

~~فلاک طفیلی وجودت

~~روح الله باتو خر سواری

~~از مطبخ تو سبهر دودی

~~وح القدست وکابداری

~~در موکب تو زمین غباری

~~در شرح رموز غیب کویت

~~عفوت زکناه عذر خواهی

~~بر ساخته عقل کار و باری

~~جودت ز سؤال شرمساری

~~ین کیسهآ هر نیازمندی

~~وان عدت هر کناه کاری

~~بر بوی شفاعت تو ماندست

~~کاری جه شود اکر بشوید

~~بلیس جنان امیدواری

~~الطف تو کلیم خاکساری

~~بی خردکیست نا امیدی

~~جا کی ز تو نواله بیجند

~~در عهد جو تو بزرکواری

~~هفت وشض وبنم وجارهیجند

~~1- ذ - این ذکر که رفت دیوان جال الدین عبد الرزاق " ایزد جو 2- ذ- اولیا ممف

~~رقه 4- ذ - صده -م - صدهآ 5 - دیوان جمال الدین عبدالرزاق : آن کبه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_321.png)

~~ی مسند بو ورای افلاک

~~صدر تو ms309 وخاک توده حاشالا

~~هو راه تو زخم محش مرهم

~~بریاد تو زهر عین تریالک

~~طغرای جلال تو لعمرک

~~منشور ولایت تو لولاک

~~به حقه وهفت مهره بیشت

~~دست تو و دامن تو زان باک

~~هرج آن سمت حدوث داره

~~در قیدهآ هتت تو خاشاک

~~در عهد نبوت تو آدم

~~بوشیده هنوز خرقهآ خاک 1(فه1)

~~تو کرده اشارت از سرانکشت

~~مه قرطه پرنیان زده جاک

~~تقش صفحات رایت تو

~~لؤلاک لما خلقت الافلاک

~~ی کرده بزیر بای کونین

~~بکذشته ز حد قاب قوسین

~~ای آرزوی قدر لقایت

~~وی قبلهآ آسمان سرایت

~~در عالم نطق هیج ناطق

~~کفته سزای تو ثنایت

~~هرجای کی خواجه ی غلامت

~~هم تابش اختران ز رویت

~~هرجای کی خسروی کدایت

~~هم جنبش آسمان برایت

~~جان داروی عاشقان حدیثت

~~اندوختهآ سیهر و انجم

~~قفل دل کمرهان دعایت

~~رنامده ده یک عطایت

~~بر شهبر جبرئیل نه زین

~~لاف زند ز کبریایت

~~ر دیدهآ آسمان قدم نه

~~نا سرمه کشد ز خاک بایت

~~حواب تو ولا

~~بنام قلبی

~~خوان تو أبیت عند ر بی

~~ای از نفس تو صبح زاده

~~آهت درر آسمان کشاده

~~-297

~~علم تو فضول جهل برده

~~- اضاره بحدیث کنت نییا و ادم بین الماء والطین"- درهره ننه المعجم ودر دیوان حی

~~بن الدین هبدالرزاق *قرطه * دارد و استاد ملامه آقای قزوینی "فوطه * تصحیح نسوده اند لکن

~~بنظر نگارنده انب (قرطه) است 3 - در نستآ خطی دیواد جیال الدین هبدالرزاق (کتاخانه

~~1-ودر

~~رضواد) این فت بجای بند (ای خواب تو) آورده شده و آن بیت بند در اینجا

~~دیوان جبال الدین " کویا - درانت اصل زیر این کله بطور نت بدل نوشته : آسیان

~~ودر نسته - ذ - و در دیوان خطی : آساد و در نسخه جایی و-م - اختران

~~حلم تو غرور کفر داده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_322.png)

~~هر حشرت قدس مسند کو

~~وم ز مشیمهآ عدم مام

~~ر فروهآ لامکن بهاده

~~وحجره تبؤت1 تمو زاده*

~~عموکرده جوجان فلک سواری

~~خورشید فلک ms310 جوسایه درآب

~~کرد

~~ثو اببیا بیاده

~~از لطف و زعنفت آب وآتش

~~دربیش تو برسر ایستاده (1)

~~اندر عرق وتب اوفتاده

~~این بر در ساوه غوطه خورده

~~نخاک قدم تو اهل عالم

~~وآنا دردل پارس جان بداده

~~زیر علم تو نسل آدم

~~ای حجرهآ دل بتو منور

~~ای شخص تو عسمت مجشم

~~وی عالم جان زتو معطر

~~وی ذات تو رحمت مصؤر

~~بی باد تو ذکرها مزور

~~خاک تو نشان شاخ طوبی

~~ی نام تو وردها مبثآر

~~دست توزهاب حوض کوثر

~~ای از نفس نسیم خلقت

~~نه کوی فلک جوکوی عنبر

~~از یعصمک الله اینت جوشن

~~وز ینصرک الله اینت مغفر

~~تو ایمنی ازحدوث کوباش

~~عالم همه خشک یا همه تر

~~تو فارغی از وجود کو شو

~~بطحا همه سنک یا همهزر

~~طاوس ملایکه بریدت

~~ای دست کش تواین مقؤس

~~سر خیل مقربان مریدت

~~وی دست خوش تواین مقرنس

~~ای خاشکدانت سقف ازرق

~~وی شاد روانت چرخ اطلس

~~چون روح زعیبها منزه

~~جون عقل زنقصها مقدس

~~ف2-

~~از بنکه تو کمینه شش طاق

~~- ذ - نبوتت نهاده " و این ظاهرا فلط است چه قافیه مکرر میشود

~~=م = سیاری

~~1حم -

~~در ذکر ؟ 4- نسخه جایی و ز عتبت ه - کذا فی نسخة خدا بخش و - م - و فی الاصل : حناه

~~جان بداده و فیذح سناصجای داده 9-م - منور ؟ 7- م - فعاب ؟ 8 - نخه دیوان خطی

~~جمال الدین : مجبر

~~این جرم معلق متس

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_323.png)

~~شذ شهر روان بفونامت

~~دو مدح تو هر جماد ناطق

~~ین فلس مکلر مطلس

~~تروصف کوهرفیح اخرس (قهها)

~~از عصد تو تا بدور آوم

~~فوخیل تو هرجه زانبیا کس

~~هم کوس نبوت تو در بیش

~~هم چتر وسالت تو ازیس

~~ج ندب بقیت و حدی

~~عل در

~~بعدی

~~ای امر توچیره چون شب وروز

~~وی خیل تو بر ستاره بیروز

~~ای عقل کره کشای مفتی

~~در حلقهآ درس تو بو آموز

~~ای تیغ تو کفر را کفن باف

~~ای ملتها و ms311 مبعد تو

~~تعلین تو عرش را کله دوز

~~جون مکتبها بعید بوروز

~~از موی تو رنک کسوت شب

~~حلم تو شکرف دوزخ آشام

~~وز روی قو نور چهرهآ روز

~~خشم تو عظیم آسمانا سوز

~~ماه سر خیمهآ جلالت

~~در عالم علو مجلس افروز

~~بنمونه نشان روی فردا

~~بینهآ معجز تو امروز

~~ی کفته صریح و کرده تصریح

~~در دست ثو سنک ریزه تسبیح

~~ای سایه ز خاک بر کرفته

~~وی روی تو نور خور کرفته

~~ای بال کشانه باز چترت

~~عالم همه زیر پر کرفته

~~طوطی شکر نثار نطقت

~~جانها همه در شکر کرفته

~~افکنده وجود را بس بشت

~~س فقر فکنده بر کرفته

~~آدم سخن تو در گرفته

~~69

~~از بهر قبول مجلس خویش

~~9- در نسخه - م - شهر روا بدون نون است و ههر رواد یعنی زرو سیم حره و رایج ورواد در

~~فعره * شعرروا * بحنف نود و *شعرواه بحنف احدی الرائین ونون نیز گویند صعدی گوید

~~که در دیار فرییش بهبچ نستانند

~~بررک زادهآ نادان بشهرواماند

~~و شهر رون با نود از مرهنکها فوت شده است . وفرض شاعر از ظس مکلس مطلس قرص آفتابست

~~ودر دیواد جبال الدین عبدالرزاق : این ظس بنهره مطلس 2- کذافی الاصل وفی -ذ- ظح

~~و ظج بعنی زنجیر و کلید آن دراست و ندب مطوم نشد مراد از آن چیست 3- و در دیواد خطی

~~بر الدین هبدالرزاق کتابخانه رضواد " ای شرع 4 - و در دیواد خطی ، صنی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_324.png)

~~60

~~جا که جنیبت بو رفرف

~~آنجا کی نشیمن تو طوبی

~~پسی دم لاشه خرکرقته لاها)

~~در مکتب جان زشوق نامت

~~سی وه طور بر کرفته

~~حصن ثو

~~حنکبوتست

~~أدنی زسر کرفته

~~بر آدمیی کی او ثنا کفت

~~و هن چه کی احسن البیوتست

~~خوذخاطر شاعری جه سنجذ

~~هرج آن نه ثناه توخطا کفت

~~نعت تو سزای تو خذا کفت

~~رچه نه سزای حضرت تست

~~هرچند فول کوی مردی است

~~بیذیر هر آنج این کدا ms312 کفت

~~آخر نه ثناه مصطفی کفته

~~در عمر هرآنچ کفت یا کرد

~~بادانی کرد و ناسزا کفتا

~~زان کفته و کرده کربیرسند

~~کز بهر چه کردیاچراکفت

~~ین خواهذ بوذ عنت او

~~کفارت هرجه کرد یا کفت

~~او محو کن از جریدهآ او

~~جون نیست بضاعتی زطاعت

~~هرهرزه کی از سر هوی کفت

~~هسن مطلع و مقطع و لطف تخلص و ادب طلب

~~ز ما کنه و ز تو شفاعت

~~حسن مطلع آنست کی [(شاعر مطلع هر شعری لایق مقصود خویش نهد و)

~~ابتدا بکلمات مستکره نکند الا که مرنیه یا هجو باشد و در آن نیز آنج بنسبت با آن

~~(حال) جمیلتر ومستورتر 9 بوذ ، مطلع سازذ و در غزل و تشبیب قصاید مدحی

~~ام غلامی یا زنی نبرذ الاکی معلوم باشد کی ممدوح را بذان اسم تعلقی نیست و مطالع

~~اغزال 2] از الفاظ عذب رایق سازد جنانک سید اشرف کوید

~~هر نسیمی کی بمن بوی خراسان آرد

~~4) ااشعر))

~~و عمادی کفته استا

~~جون دم عیسی در کالبدم جان آرذ

~~(شعر)]

~~1- و در دیوان جبال الدین : تو بررفت 2 - فی نسخة السطبوه : در مرکب ؟ 4- ودر دیواد

~~جمال الدین : احن چه که اوهن البیوت است 7 4- و فی الاصل : مصطقا

~~5 - و = اثروده

~~ماعد و پسندیده تر 9 - وفی نسخة السطبوعة : متعلقی 7 - کذا فی الاصل

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_325.png)

~~هو عالمی کی عثق تراکار می روذ

~~دیشه وا معامله دشوار می روذ

~~اوری "کفته است

~~شعر)

~~صبا بسبزه بیاراست دار فنیا را

~~مونه کشت زمین مرغزار عقبی را

~~و کمال [ اسمعیل اصفهانی

~~کفته است*

~~هر)

~~زهی بنور جمال توجشم جان روشن

~~ماه جهرهٔ‌ تو عذر عاشقانا روشن

~~و [ از مطالع مدح] انوری کویذ

~~ای رایت رفیعت بنیاذ نظم عالم

~~ی کوهر شریفت مقصود نسل آدم

~~وهموکویذ

~~(شعر)]

~~زهی بقاء تو دوران جرخ را مفخر

~~فهی لقاه تو بستان عدل را زیور

~~واز ابتد(ا) آت نا بسندیذه بلفرج راست

~~ای سر افراز (عالم) ms313 ای منصور

~~ی بصدر تو اختلاف صدور

~~ممدوح را بنام خوانده است بصیغت ندا و نشایذ کی ممدوح را کویند ای فلان

~~مکر در جیزی کی در آن صفت مدحی باشد جنانک ای بانشاه عالم و ای صدر جهان

~~و مانند آن] و از مقاطع لطیف انوری کوید

~~(فعر))

~~تا محل همه جیز از شرف او باشد

~~جاوذان برهمه جیزیت شرف باذومحل

~~در کهت مقصدار کان و در وبار و حجاب

~~مجلست منشأاعیان و درو مدح وغزل

~~بای اقبال جهان سوی بذاندیش تولنک

~~دست آسیب فلک سوی نکوخواه توشل

~~روزبذرفته وروزت همه فرخنده وعید

~~وزقضا بستذه با دخل ازل وجه امل

~~(4)[واز] مقاطع نابسندیده ازرقی کفته است

~~همیشه تا نبود صذ فزون تر ارسیصذ

~~همیشه تا نبود بنج برتر از بنجاه

~~بدست و طبع تو نازنده باذ جام وادب

~~بفر و نام تو باینده باذ افسر و کاه

~~مباذ دست تو بی جام باذه ماه بماه

~~601

~~مباذ کوش تو بی بانک روذ سال بسال

~~1ح ذهکوید م - میگوید 2- م - روی 2- ذ- کوید 4- ذ افروده: در مدح 5

~~د- ابوالفرج کوید

~~- صفدر؟ 7- م - خیزیت ؟ 8 - ذ - چو هید 9 - ذ - مقطع

~~1-م - باک؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_326.png)

~~بون دعا هو عیب است یکی معثوی یکی

~~مشوی أنست کی کقتهلت

~~ممیفه دربطالت باش و هرکر ه مباذ کنیر

~~د * وبی گاری [مشنول) باشی وجقاک

~~وجوه مدایح بایذکی بجیزی از فخایل فانی باشد عمدهٔ‌ اهعیهآ ممدوح بایذ کی بر حصول

~~سعادات نفسانی بوذ وعیب لفظی آنست کی کفته است مباذ کوش بو و مباذ دست تو و

~~این جنس سخت نا بسندیذه است وبایذ گی شاعر مجید و گاتب فاضل نظم و شر

~~خویش را از الفاظ نوات وجهین کی جون آنرا از قرینه جذا کنی قبیح باشد با

~~دارذ و اکر ازین جنس ضرورت افتد میان لفظ دعا و ذکر ممدوح فاصلهی درآرذ جنانک

~~کویذ مجلست بی می مباذ و کوشت می سماع مباذ و ms314 مرا در خدمت باذشاه سعید اتابک

~~سعد تفمده الله بغفرانه والبسه حلل رضوانه وقتی ازین نوع بادرهٔ‌ افتاد (ف40) کی باجماعت

~~حجاب و امرا در خدمتش نشسته بودیم و از هر جنس سخن می رفت من بر حالی

~~کی دیکری می کفت از سر بی خویشتنی کفتم تا دشمن خناوند اتابک کور شود اتابک

~~"[ خذاش غریق رحمت کرداناذ] تیز در من "نکرست و تبشمی بکرذ " من از آن

~~نظر (او) منتبه شنم و جنان از دست در افتاذم کی از خجالت خواستم کی بزمین

~~فروشذمی و تا یک ماه شرم می داشتم کی نیک بروی مبارک او نکاه کنم [مکر] او

~~رحمة الله علیه رحمة واسعة] اثر [آن] خجالت دربشرهٔ‌ من مشاهده " می فرموذآ *

~~بعد از جند روز تشریفی [ خوب] و استری [نیکو] و مهری زر فرستاذ تا بلطایف

~~سخن و لواطف غریب بوازی مرا در کار آورد و خدشهآ آن تشویر گی بروی ل من

~~مانده بوذمندمل11 کردانید " واز(ین) جنس تخلصات مستحسن" عمادی کفته است

~~ندیشهآ تو مرا مبارک

~~فر

~~جون عیدشه مظقر آمذ

~~و انوری کفته است)

~~(شعر)]

~~هر نماز دکری بر افق از قوس قزح

~~در کهی بینی افراشته تا اوج زحل

~~بمثالی کی بجیزیش مثل نتوان زد

~~جز بعالی در دستور جهان صدراجل

~~و از تخلصات نادر بلیغ مختاری کفته است

~~1-م - ویکی

~~ذه مباداکه نه درهزل 2-م = سعن **م - خود ه-ذ - بوهم 9-

~~4- خدایش 7- ذ - نکریت و تبسی کرد -م - نکریت و تبی بکرد

~~8=م=ه

~~-ذ- کرد 10-م - برروی 11- اندمل الجرح به شد ونیکو کردید 12_ ذ - وتخلص خوب

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_327.png)

~~ی باز هو تگر آنم اکی بافرا

~~تاب ستبل سمن آوای توجه کار

~~کر نیز کره زلف تو کرهذ بسوزمش

~~واز (ناسات بذکر) خیام و جمال دیکری کویذ

~~ز وصف آنش سر شمشیر شهریار

~~ر9

~~بیش آمذم باغی خرم برجتر وخرکاه و خیم

~~کاخیمها کاه نشان چون برجها بر آسمانا

~~از طبل ms315 و منجوق وعلم جون در که جمشیدیل

~~ومعزی کفته است (

~~بون ثور وجوزا زآن میان اخر بشتهآ شیخ دول

~~((شعر)]

~~ای ساربان منزل مکن جز بر دیار یار من

~~قا یک زمان زاری کنم بر ربع و اطلال و دمن

~~و گفته است

~~* هایل هیولی دیودو اندک خور بسیاررو

~~(شعر)

~~ز3 آهوان برده کرودر بویه و در تاختن

~~بر پشت او مرقد مرا درکام او سوده مرا

~~و از تخلصات زشت ازرقی کفته است

~~ر

~~قاصد و مقصد مرا در کاه صدر انجمن

~~(هعر))

~~کر تو تیغ جفا را دلم نشانه کنی

~~بجان خواجهآ فاضل نکویمت کی مزن

~~و أما ادب طلب و حسن سؤال [ از ممدوح جنانک] بوشکور (بلخی) کفته

~~است

~~ادب مکیر و فصاحت مکیر و شعر مکیر

~~(شعر)]

~~له من غریبم و شاه جهان غریب نواز

~~9 و بلمعالی رازی کفته است"

~~(شعر)]

~~1-م - کمه 2- در نته مطبوه : کا 2- در نته - م - شهریار باز؟ 4- م =غتم؟

~~5- فی الاصل وفی-م زیک : 1- فی الاصل دوک ؟ 7- م میول دیوذ - میون تیز هیون

~~شتر جبازه که برفتار تیز و تند باشد 8 حم - وز 9- م - احود؟ 10- - من؟ 11_ذ-

~~ابو شکور 12_ ذ- و ابوالحالی رازی گوید این اییات را صاحب مجبع النصحاء نست بابوالحالی

~~نخای اصفهانی دافه احت

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_328.png)

~~وای من همه همجون1 زمانه باشذ ازآنک

~~می نکرهذ ازو کار من رهی بثوا

~~هه جیز باشد از آن خوبترکی هتتاتو

~~یگدکر برهاند زمانه را و فرا

~~و ابوری "گفته است

~~شعر)

~~غایت کرم تست یا ز خامی من

~~بااکناه جنان منکرم امینعطاست

~~وجون از ذکر بیشتر معایب و محاسن شعر فارغ شدیم و اغلب اوصاف بذ و

~~میک آن بر شمرد درین فصل بعضی ازاجناس شعرکی مصطلح ومتداول عأمهآشعراست

~~بیانا کنیم

~~مبیه

~~جماعتی از ارباب براعت کفته اند کی لسیب غزلی باشذ کی شاعر علی الرسم آنرأ

~~مقدمهآ مقصود خویش سازد تا بسبب میلی کی بیشتر نفوس را باستماع احوال محت. و ms316

~~محبوب و اوصاف مغازلت عاشق و معشوقی باشد طبع ممدوح بشنوذن آن رغبت نماپذو

~~حواس را از دیکر شواغل باز ستاند (ثه44 و بدین واسطه آنج مقصود قصیده است

~~خاطری مجتمع و نفسی مطمین ادراک کندو موقع آن بنزدیک او مستحسن تر افتدجنانک

~~وری " کفته است 6"

~~(شعر)]

~~بر من آمذخرشید بیکوان شبکیر

~~بقد جوسرو بلند و برخ جوبدر هنیر

~~هزار جان لب لعلش نهاده بر آتش

~~هزار دل سر زلفش کشیذه درزنجیر

~~کشاذه طرهآ اوبر کمین جانها دست

~~کشیذه غمزهٔ‌ او در کمان ابرو تیر

~~و تشبیب غزلی باشد4 کی صورت واقعه و حسب حال شاعر بوذ جنانک اشعار شعراه

~~عرب جون کثیر و قیس ذریح و مجنون بنی عامر و امثال ایشان کی هریک را با

~~رنی تعلقی*1 قلبی بوذه است و آنج کفته اند عین واقعه وصورت حال ایشانست الا آنک

~~بیشتر شعراء مفلق بذین فرق التفات ننموذه اند و هر غزل کی در اول قصاید بر مقصود

~~شعر تقدیم افتد از شرح محنت ایام و شکایت (نکایت) فراق و وصف دمن و اطلال

~~و نعت ریاح و ازهار و غیران آنرا نسیب و تشبیب خوانده اند12 و نسیب در اصل لغت

~~صفتا جمال محبوب و شرح احوال عشق ومحبت است وحکایت حال عاشق باا1 معشوق

~~م

~~=م =

~~زهی ؟ 3 - ذ - کوید (در این نغه یت انوری قبل از ایات

~~بوالمعالی رازی است) 4-ذ - بر شردیم ه-م- کنم 6-ذ - کوید 7-ذ - کعاه

~~1-م = بود 9 - م - فربح

~~10-م - تطق 11- ذ حثواننه 12- ذ - و

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_329.png)

~~و این اسم ازباب ضل یفعل کست بنتح هین هر ماشی و کسر [آی هر مستآقبل جنانک

~~یشد1 نسب ینسب تسیبا یعنی غزل کفت واحوال عاشقی و معشوق وآج برآن تعلق

~~وارذشرح داذونسبت ازباب فعل هفعل است بفتح عین هرماضی وضم آندر مستقبل

~~جنانک کویند نسب پنب بنسبهآ بعنی جیزی را بجیزی باز خواند و در اصطلاح

~~جزاغزال را (فأ) سیب نخوانند ms317 و هر مقدمه کی در آغاز امثله و مناشیر وسایر

~~فگتوبات متر سلان منساق بوذ بمقصودی آنرا تشبیب سخن کویند و اکرجه شعرا را

~~هرباب نسیب هست مطلق است تا هر وصف کی خواهند از فنون عشقیات و انواع

~~مشوقات تقدیم کنند الا آنک رعایت ادب در جمله ابواب لازم باشد و نسیب هرمدح

~~(هعر))

~~بایذ کی لایق آن افتد و آنج رضی نیسابوری کفته است

~~شراب حاضر ودلبر ندیم و من مخمور

~~جرا یشته ام از عشرت وطرب مهجور

~~شراب لعل مروق بده بری رویا

~~کی دیو رنج بلا حول باذه کردذ دور

~~ز تاب آتش او در هوای دی با حور

~~بیار از آن جولب خویش لعل تاسازیم

~~کناه دل بوذ ارزین سبس بوذ رنجور

~~جو یارهست مساعد شراب هست لطیف

~~کذاره کردد از سقف طارم معمور

~~خراب شوز شرابی کی نوک لمعهآ او

~~کشاذه کویم هشیار را نیم سغبه

~~کرنباشی سرمست کمتر از مخمور

~~سرور عیش صبوحی مباذ جز آفرا

~~کی در شراب بصبح آورذ شب دیجور

~~تناه آنک بوذ دور عالمش مامور

~~علی الخوص کی باشد سماع مجلس او

~~خذایکان شریعتا بزرک سیف الدین

~~کی جهل کشت بسیف زبان او مقهور

~~بناه ملت عبدالعزیز آنک شذشت

~~ز عز بارکهش حظ هر هنر موفور

~~سی را کی خذایکانا شریعت و بناه ملت خوالند بسیب مدح او بشراب ومستیو

~~سبوح لایق نباشد واکر آنج11 سماع مجلس را ثناه او نهاذ شرابرا بذکر مناقب و

~~05

~~ا- ذ-لوید ا- ذ- م - بدان 4- کنا فی الاصل . و افرال درج قرل در کتب لفت یافت نقد

~~4- وفی الاصل: نسبت ه_م مترسلات: 6-م - خواهده 7- این تصیده بتمامهادر جلد اؤل از تذکرهآ

~~الباب الالباب لنورالدین محتد العوفی الباری مسطور است (طبع الاستاذ برون ج اصه 2ح224)

~~4-دراصل وحذه درد و در -م - ودر لباب الالباب ومجع النصحاه جا بعوض دردو "دیوه دارد و

~~صوابمان است بسناسبت "یری * و هلاحول * 9 - در مجع النصحاء ج 1 این ms318 بیت را دراینجا

~~نروده" ز رنج جرخ جه قالی که کرفه صد جرحت جو باده داری در رنج او نهآ معذور- ودر نسخ

~~45

~~لجمنیت 10- درلباب الالباب این یتراندارد 11 - کلالی الاصل: و- نحم والظاهم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_330.png)

~~معالی وشرح عوارف وا

~~* کرمی سهدبر پوفی، وهر فسیده کی ازحلیت

~~سیب عاطل باشد آنراوة

~~بازهاهته (سا) ازسیب ومنب بیز کوشه

~~بعنی باز بربده از نسیب جنان

~~ثر دل و دستا بحروگان باشد

~~عل و هست خنایگن باشد

~~و غزل در اصل لنت حدیث زنان و صفتا عشق بازی با ایشان و تهالک در هوستی

~~یشان است و مغازلت عشق بازی و ملاعبت است با زنان و کویند رجل غزل پمنی

~~مردی کی متشگل باشنبصورتی کی موافق طبع زنان باشد و میل ایشان بدو بیشتربوهآ

~~بسبب شمایل شیرین و حرکات ظریفانه و سخنان مستعنب ، وبحضی اهل معنی فرقه

~~هاذه اندمیان نسیب و غزل [و] کفته اند معنی نسیب ذکر شاعرست خلق و

~~خلق معشوق را و تصرف [ احوال] عشق ایشان در وی و غزل دوستی زنان است و

~~میل هوای دل بریشان و بافعال و اقوال ایشان و ازینجاست کی کویند جون سک

~~3 در صید بآهو رسد و آهوک بیجاره کردذ بانککی ضعیف بکند از ترس-

~~ارقتی

~~بیذا شوذ و از وی باز ایستد و بجیزی دیکر مشغول شوذ کوهند غزل

~~همانا

~~" آهورا غزال ازینجا " بام نهاذه اندکی (این) مغازلت را شایسته است ، و بیشتر

~~شعراء مفلق ذکر جمال معشوق و وصف احوال عشق و تصابی را غزل خوانندواغزالی

~~کی مقدمهآ مدحی یا شرح حالی دیکر باشد آنرا نسیب کویند و بحکم آنک مقصود از

~~عزل ترویح خاطر وخوش آمذ نفس استا بایذ کی بناه آن بروزنی خوش مطبوع والفاظی

~~عذب سلس و معانی رایق مروق6 نهند و درنظم آن از "کلمات مستکره وسخنان*

~~خشن محترز باشند جنانک عمادی کویذ (40)

~~هعر))

~~دل و جالم بعشق تو سمرند

~~همه عالم بدین حدیث درند

~~زلف ms319 و روی و لبت بنامیزه

~~همه از یکدکر یشکرفترند

~~کو نه ای بار لیک در غم تو

~~همه آفاق یار یکدگرند

~~3

~~- ذ- کوید -م- کفت است 2 -م - باعد 2- م - بدیشان 4- م اهورا از اینجا مرال

~~5-ذ- خوانند 9- و فی الاصل : وفی نسخ - ذ، م ، ن : مرق ؟ 7- ذ - حعتان وکلیات

~~مستگره 8- ذح بنام ایزدم - نیامیزد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_331.png)

~~320

~~ولند نه

~~فیزرهآ بو

~~ی چز از مرغرار جان مهرند

~~خووش طوطیان شحر باشد

~~لوطیان لب بو خوه شکرند

~~ط من کشتا حلقهی کی هرو

~~جان فروشند و عشوهآ تو خرید

~~عاشقان راجه روی با توجز آناه

~~لب بدوزندو در بو می نکرند

~~ببرند از غم بو جان بکنار

~~خاصه قومی که نام بوسه برند

~~بر هر ثو مقیم توان بوذ

~~هوسی می پزلد و می کذوند

~~مجنین رباعی کی بیش ازین درقسم مروض شرح آن کفته [آمذه استا]حکم

~~تک بناه آن بردوبیت بیش نیست بایذ کی ترکیب اجزاء آن درست و قوافی متمکن والفاظ

~~عنب و معانبی لطیف باشد و از کلمات حشو وتجنیسات متکرر و تقدیم [(و)] تأخیرات

~~لاخوش خالی بوذ و اکربا آن جیزی از صناعات مستحسن و مستبدعات مطبوع جون

~~مطابقهٔ‌ لطیف و تشبیهی درست " و استعارتی لطیف * و تقابلی موزون و ایهامی

~~شیرین یارجوذ بیکوتر آید جنانک [شاعر] کفته "است ، ودر مطابقه بهتر ازین دوبیتی

~~گفته اند

~~بیت4)

~~غم با لطف تو شافعانی کرهذ

~~عمر از نظر تو جاوذانی کرهذ

~~کر باذ بدوزخ برذ از کوی توخاک

~~تش همه آب زندکانی کردذ

~~و جنانک یکی ازفخلاه [ اصفهان کفته است (والحق] تشبیهی صحیح است10)

~~بیت 1

~~(ف4)

~~ای وصل ترا عمربهاجون شب وروز

~~هجران توره زن بقا جون شب وروز

~~کی بامید وصل بوهان باشم

~~در پی هم زهم جذا جون شب وروز

~~و دیکری گفته است

~~(بیت)

~~هرجند کو قالبیم یک دل داریم

~~جانا من و تو نمونهٔ‌ برکاریم

~~-م - ببر ا -م- ک 4 - م -یکبار ا -کاب ms320 نته ذه در چندموشم کتاب لاخود

~~رفای توده و افعاری انروده است از جیله در اینجا چند محرل از جلال الدین مند و صلیان

~~ساوهی و حانا هیرازی و این نتیهی (کاب نسنه) از خود اضاه نسوده وخود نبز صریح کرده

~~است که ازخود المروده است وکوید (چود مثال مصنف درسیاة الامداد و تگریرو عسیم و تسیط خالی از

~~طف همری بود چند مثال ازخود آوردم) وما آد اشار را که براصل نسد اثروده بود در هر جهار

~~مورد اناغتی *-ذ حومجنید 1- ذ- واستارانی نیگو 7- ذ- اند 8-ذ- فعر

~~-وفی الاصل کردماست 0اذ- کرده 11-ذ- م- هعر 12-م=باشیم 12حم- فمر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_332.png)

~~بر نقطهآ مهر پای اکر بفعاریم

~~ودطره سرزوذ بهم باز آریم

~~و اشرفی سمرقندی "گفته

~~2

~~شاها جو دلت درصف تدبیر آیدسه 56 اؤرا مدد از عالم قدیر آیذ

~~نیغ توجهان کرفت وآری شک نیست

~~را کی تو برکشی جهانکیر آیذ

~~و دیکری کفته [است

~~بیت

~~برکس جو بدوستی رقم شوان زذ

~~و راه یکانگی قدم تتوان زذ

~~رجز آینه روی هم دمی کوان دیذ

~~و نیز جه فایده جودم توان زذ

~~و کمال [اسمعیل] "کفته است1"

~~45

~~در رزم جو کوس تو بآواز آمذ

~~صرت با اوبطبع دم ساز آمذ

~~فیغ تو بقطع و فصل (کار) دشمن

~~هرجای کی رفت سرخ روباز آمذ

~~(و یکی از) صاحب طبعان نشابور گفته است "

~~*"

~~4 کی دست دهذوصل جو تو دلبندی

~~بهزار حیله لهر یکجندی

~~ای در بن هر موی من ازتو مهری

~~ری با سر هر موی توام بیوندی

~~شعریست کی بناه آن بر ابیات مستقل مصرع باشد[ و شعراء] عجم آنرا مثنوی

~~خوانند از بهر آنک هریک را(ف4) دوقافیت لازم است، فردوسی " کفته است"

~~عر))

~~جهان را نبایذ سبردن ببد

~~ی بر بذکنش بی کمان بذرسد

~~جنین است باذافره داذکر

~~ی مر بذکنش را بذ آیذ بسر

~~کسی کو بوذباک و پزدان برست

~~یارد بکردار بذ هیج دست

~~کی هرجند بذکردناآسان بوذ ms321

~~فرجام ازو جان هراسان بوذ

~~جوبی رنج باشی و پا کیزهرای

~~ز آن بهره یابی بهر دو سرای

~~و این نوع در قصص [مطول] و حکایات دراز کی نظم آن بر قافیتی معین متعذرباشد

~~استعمال کمند

~~1- ذ - کوید 2- وفی الاصل: جوزه 2- ذ- هر جا که برقت ا- د- ونیثابوری ود

~~9- ذه خواند 6- ذح هریت را

~~حم - افروده " چنانک 8-م - باهاور ؟ 9- م - کوده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_333.png)

~~بتی باشد کی هروش وضرب آن هر وزن و حروف قافیت مثفقی اند1 جنانک هبلف

~~لفتعلت*

~~بیت"2]

~~رتیب ملک وقاعدهآ حلم و رسم داذ

~~عبدالحمید احمد عبدالشمد بهاذ

~~ی حروف قافیت هرهو مصراع الف و ذال است ووزن هرهو فاعلان استا ازبحر

~~مضارع اخرب بر مفعول فاعلات مفاعیل فاعلان ، و بیش ازین کفته ایم کی در قصاید

~~ارسی تصریع مطالع لازمست و هر قسیده کی مطلع آن مصرع بباشد اکرجه هوازبوذ

~~نرا قطعه خوانند و اسم قسیده برآن اطلاق نکنند و [همجنین] در رباعیات تصریع

~~بیت اول لازم داشته اند تا فرق باشد میانا آن و مقطعات دیکر و در مثنویات جنانک

~~کفته ایم " بحکم آنک بناه آن برابیات مفرده است در جملهآ قشه (10102) تصریع لازمست

~~و باشذ که یک قصیده را جند مطلع کنند جون از صفتی بصفتی دیکر نقل کنند و از

~~جمله شعر اخاقانی بذین شیوه مولع [تر] بوذه است " وجند قصیدهآ بسیار مطالع کفته

~~جنانک کفته است"

~~شعر))

~~جون آه عاشق آمذصبح آتشین معنبر

~~سیماب آتشین زذ در باذبان اخضر

~~وهم درین قصیده کفته است " [(شعر)]

~~در آبکون قفص بین طاووس آتشین بر

~~کز پر کشانن او آفاق کشت زیور

~~و کفته است 11*

~~((شعر)]

~~صحن ارم ندیدی درباغ شاه بنکر

~~حصن حرم13 ندیذی برقصر شاه بکذر

~~" وکفته است 4

~~(شعر)]

~~ای عندلیب جانها طاووس بسته زیور

~~بکشای غنجهآ لب بسرای غثه تر

~~و باشد کی در نقل ازنسیب بمدح11 مطلع نو17 کند جنانک انوری کفته است

~~59

~~ا-ذ - باهد م ms322 = اید 2- ذ- ابوالفرم کوید م - بلفرج کوید -م - شعر -د- هرسی

~~4-م - اطلاع نکنه " 9ذ - کفته هد 7م اند؟ 8- ذ - وقصاید ذ ومطالع کفته خاقانی

~~وید 9- ذ-ومطلع دیکر کوید 10_ ذ حراست 11_ ذ - و هم در نبدهٔ‌ کوید مطلع سوم

~~14- فی الاصل وفی نسنة - م = صبح وفی ننة - ذ - ومجع النصحاء ج 1: صحن کما هوالظاهر

~~1- فی نمة البطبوه و- م - خرم و فی ذه و نسخ خطی دیوان خاقانی: حرم

~~14- ذ- ومطلع

~~هارم کود 15-فی الاصل.ه وفر نفة الطبوه و-ذ فنه بی برا=م - فتهتر 16ح- مدع ؟

~~11- و فی الاصل سو(4) ذه سوگند کند 7- م - نوکند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_334.png)

~~ست شبانه بوقم .افتاف بند بخهر

~~خوش کی علبربکوفتهر

~~وبعد از وخاص لطیف کفته لستا

~~ای در ضمان عدل تو معمور بحروبر

~~ی در مسیر کلک تواسرار شع وضر

~~و باشد کی ابتدای قسیده بمدح گند و بر غزل ختم کند و آیرا مطلع تازه

~~وذ جنانک فلکی شروانی "کفته است

~~فعر))

~~سیهر مجد ومعالی محیط بقطهٔ‌ عالم

~~بهان جود ومعابی جراغ دوذهٔ‌ آدم

~~وهر آخر فسیده " گفته است"

~~هر))

~~کجا شذ آنک مرا جان بذو شذی خوش و خرم*

~~* تاشد اوهل وجشمم تباه شذز نم

~~و

~~آنست که ضرب وعروض آن در حروف مختلفمباشند12 جنانک رشی کیشابوری12 کفته

~~است

~~(اشعر)]

~~وهی سرفرازی کی " با پایکاهت

~~میشر نشد جرخ را هستیاری 11

~~کی اکرجه وزن هروض [و] ضرب این بیت 15" فعولن است حروف آن مختلف

~~است ، وبباید دانست کی جون بناه قافیتا شعر بر جزوی اصلی افتاذ چون فعولن در

~~بحر متقارب و19 مفاعیلن در بحرهزج و فاعلاتن در بحر رمل و مستفعلن دربحررجز

~~بهیج وجه در تصریع و غیر تصریع روا نباشد کی جزو اصلی متغیر شوذ جنانک درین

~~بیت باز نموذیم 17 کی جون قافیت آن فعولن است لابد عروض آن لازم آمذ

~~کی

~~فولن باشد و در عروض و ضرب هیج بیت از ابیات این قطعه نشایذ کی جزوی دیکر ms323

~~م

~~-فوکی آحفهوعد تماس مطلم دیکر اورده 3 -و- مطلی احخیاوصل وفی هساره

~~0-م - ملگی " 6حذ - کوید 7- فی الاصل: مالی

~~هو- مورم* 9- وف الاصل

~~کی * 10- نسفه ذ- که درفراق اوهل وچشیم تبله عد ز هم ونم و هرحاهیه نسفه ذح است -

~~قبله شد مل و چشم ز فرقتش ز هم و نم =م - که تا عد او دل وچشم تبله شد رن و فم=نسعه

~~مطبوعه - که باعد اوملو 11-م - باشد 12_ ولی نختی خدا بخش وم : رضی وفی الاصل

~~وضیاله 12- ذ = بایان کلمت -م = با بابکات: 10- م - فت بلزی

~~1-م =أکره

~~ودن عروض آن یت 19- م - و در ملامین 17_ - باز نودم 18-م - آید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_335.png)

~~گفته

~~و دوان بیارد1 و اکر بناه قافیت بر جزوی فرعی هند جنانک همو

~~شعر 9

~~زاوصاف تو قاصر افکار من

~~با بافشاه شریعت کی هست

~~جون بناء ضرب این شعر بر فعل نهاذکی محذویف فسولن استا هر تصریع لازم

~~باضد کی عروض آن هم فعل باشد و [ در] غیر تصریع روا باشد کی فول آیذ چنانک

~~م هوین بیت کی وزن عروض آن فعولن فعولن فعولن فعول است ووزن ضرب آن فمولن

~~صولن فعولن فعل ، ودر اشعارباوسی بناه * اتفاق و اختلاف ضروب و اعاریض بر

~~جزاه اصلح و فرعی است و نجنانست کی در اشعار تازی کی مفاعیلن از ضروب طویل

~~استا و نشایذکی (ا*4) جز (در) تصریع آنرا عروض سازند و فعلاتن از ضروب

~~کامل است و نشایذکی جز در تصریع آنرا عروض سازند و فع از ضروب متقارب

~~است [ و] نشایذکی جزدر تصریع آثرا عروض سازند بل کی در شعر بارسی بیشتر اجزا

~~ی ضرب شعری تولننبوذهمان جزو عروض آن شعر تواند بوذ در تصریع و غیر تصریع

~~و اختلاف بسیار در اعاریض جایز می دارند جنانک حفاف [شاعر] کفته است

~~فمعر)

~~هر شب بر آید از دو بناکوشش

~~مخرشیذ و کل کرفته در آغوشش

~~بر مفعول فاعلات مفاعیلن و مفاعیلن جزو اصلی ms324 این بحرست وجزو عروض وضرب

~~ین وزن مفاعیلن است وبنابرین نهانه [است] باز می کویذ ((هعر))

~~لک همی برد دوسیه بوشش

~~وخسار او زباغ سمن دزدید

~~بر مفعول فاعلات مفاعیلان و جزو سالم را با جزو مسبغ عروض ساخته است و

~~هعر)

~~هم اینجا] می کوید

~~با عشق اوصبوری کتواند

~~- م - نیارند 2= وفی الاصل میجوه 2- م =است ا- ذ- فارصی

~~545

~~بناه و و کهه دراینجا زائد وفیرلازم اسد 6- نسخه - ذ- درمتن ضولن" است ودر حاهیه ض تصحیح

~~شده است و پس از آد افروده : که 7- کلا فی الاصل " و فی نسنة خداخش" خلف 7-ذ=

~~وعلف حم = حاق 8-م- خورشید 9- ذ- و باز 10_ م دردمد 11_ م- کی توانده

~~13_ از قافیه آورمن "کوفش هرا باه آفوشش هوه سیه بوشش * ملوم میشودکه ماقبل ضیرهش*

~~دو کلام ضیح مگور است و در حواشی لباب الالباب نیز اشارهٔ‌ بدین مطلب نوده ایم بسناسبت این

~~ربامی که در جد اول لباب الالباب ص 277 مذکور است

~~دوشم هه ثب درد در افرایش بود

~~وید شده از مجرتووهایش بود وین طره که بااین ممنت شبدوش بانسبت شبها هب آسایش بود

~~باجرخ برشده که کند کوشش

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_336.png)

~~برمفعول فاطاین مضولن وچزوسالم وجرو مسبغ وجرو اخرم *

~~هروض ساحته

~~است و ازین جهت من درین تألیف تعرض ضروب واعاریض هربحر تکرده اما کرجه

~~بعضی عروضیان عجم هو تألیقات خویش آرده اندکی هزج را جتدین عروض است

~~و جندین ضرب و همجنین سایر بحور را ضروب و اهاریض تعیین کرده و همانا آن

~~شضص ابیات هر بحر بر شمرده است و هر جزو کی (40089) در عروض بیتی دینه است

~~آنرا عروض آن ضرب نهانه و میان ضروب و اعاریض اشعار عجم هیج فرق نیست ویجوز

~~ولایجوزی کی در جمع میان ضربی و عروضی افتد بناه آن بر سلامت و مزاحفت

~~جزوست واین معنی سایر اجزاه بیت را شامل است تااکر بناه شعری براجزاه سالم هند

~~جنانک مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن یا فاعلاتن ms325 فاعلاتن فاعلاتن دربیتهای دیکر (تغییر)

~~هیج یک از آن اجزا روا نباشد و نشایذ کی دربیت دیکر مفاعیل مفاعیل مفالهیلن یافاعلات *

~~فاعلات فاعلاتن بیارذ بخلاف اشعار تازی کی اکر بناء طویل بر فعولن مفاعیلن فصولن

~~مفاعیلن بهد در بیت دیکر شایذ کی فعلن مفاعیلن فعول مفاعلن بیارذ ولکن ضربها*

~~- این مفض ات ب اچه در ص 11 ت که چون بهسیت شعر بر جزوی اصای التاد بهیع

~~رجه در تصریع و فیر تصریع روا باشد که جزو اصلی مشیمر شود نه درهر وض و نه درضرب 2- ذ-

~~مود 3- م - بابیات7 14- م - جمیع؟ 5-م - با؟ 6- م - ضولن

~~7- درتام نسخ

~~لاثه مفاعلن است و فاضل علامه آقای قزوینی در تصحیح کتاب مهاطن را فلط ینداشته و "مناعیلن*

~~نودهاید و ظاهرآ هیان مفاعلن که مطابق نسخه اصل و ذه و م - است انسب است چه مقصود مصنف

~~در اینجا بیان دومطلب است: یکی فرق اشعار تازی ویارسی در اتفاق و اختلاف اجزاه غیر هروض

~~ضربست که کوید "اگر در اشعار فارسی بناه آن بر اجزاه حالم نهند تغییر هیچیک از اجزاه روا

~~باشد بخلاف اشعار تازی که اختلافش جایزاست مثلا در بحرطویل آکر بناء قصیده برفولن مفاهیلن

~~ون مفاهیلن باعدشاید که در اییات دیکر قصیده ف لن مفاعبلن ضول مفاطن آید وضولن صدر الم و

~~ولن حشو مقبوض عود و این اختلاف را که در هربی روا داشته اید در فارسی جایز ندارند ودیکر

~~رق اععار تازی ویارسی دراخلاف و اتفاق جزوهروض وضربست که کوید : در شعر یارسی ضروب

~~اعاریض یکسان اند یعنی اکرضرب صعیح است هروض لابد صحیح باشد و اکر ضرب مزاف است

~~بروض مزاف باید و لکن در اشعار مربی اکربناه عروض آن بر جزو سالم باشد دریت دیکر شاید

~~* تغییر یابد چنانک درجر طویل اکرهروض یت اول قصیده مفاعیلن باشد در ایات دیگر هروض باید

~~مفاطن آید چه بحرطویل هروض آن جزدر تصریع همیشه مقبوض است یعنی اکر هروض ییت ms326 اول برای تصریع

~~هاعیلن آید درحایر ابیات هروض آن مفاعیلن جایز نیست و باهد مفاطن باشد برای آنکه بر طویل را یک

~~حرب پیش یست وذکر ش لن مناعیلن ضول مفاطن برای ییان این هردومتوداست کهجوازاشلاف

~~ارکان صدر و ابتدا و حشو و اجراه هروض وضرب در اشعار تازی باعدواکر مناعیلن بجای مقاطن

~~اشد مقصود مانی از آد بر نیاید و استدراک بد که کوید : ه و لکن ضرها باید کی از متاعیلن

~~کردد بی مورد و با تعلیل بعد که کوید : از بهر آنکه هروض طویل مقاطن ییش نیت متاب فیاهد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_337.png)

~~بایذکی از مفاعیلن بنکرهذ از بهر آنک عروض طوبل مفاعلن بیش نیست و ضروب

~~طویل سه است مفاعیلن و مفاعلن و فعولن وهو شعر پارسی ضروب و اعارض

~~بکسانا اند یعنی اکر ضرب صحیح است عروض لابد صحیح باشد و اکر ضرب

~~مزاحف است عروض مزاحف بایذ، و جون مطلع شعری موهم باشد بتصریع و مققی

~~آیذ آنرا تجمیع خوانند و بیت را - مجتع کویند جنانک [ شاعر کفته است

~~5

~~بسحرگاهان نا کاه بمن باذ نسیم

~~بوی دلدار من آورد هم از سوی شمال

~~لی قافیهآ نسیم موهم است بذایک قافیهآ دیکر مثل نعیم و مقیم و مانند آن آیذ و

~~جنان آمذ

~~16

~~میده

~~آنست کی نخست(482) شاعر را معنیی در خاطر آیذو آنرا نظم کند و بناه قصیده

~~بر آن نهذ و ممکن باشد کی [ در] قصیده بهتر از آن بیت بسیار افتد و عا مهآ شعرا

~~بیت القصیده آنراخوانند کی بهترین ابیات قصیده بوذ ولامشاحة فی الالقاب الآ آنک قول اول

~~هرست ترست جنانک شرف (الدین) شفروه کفته است (شعر)

~~ای جو دریا سخی جو شیر شجاع

~~تا آنجاکی کیفت

~~جون قضا جیره و جو جرخ مطاع

~~کر نکردم وداع معذورم

~~نیست بر مگیان طواف وداع

~~جون خواسته است کی عذر تخلف 7 از وداع مخدوم بذین عبارت خواهذ کی

~~بیست بر مگیان ms327 طواف وداع

~~پناء شعر برعبن نهاذ بس بیت القصیدهآ این شعر این بیت است [(والله اعلم)]

~~زومعماه

~~الغز آنست کی معنیی از معانی در کسوت عبارتی مشکل متشابه بطریق سؤال

~~برسند و ازین جهت در خراسان آنرا جیست آن خوانند و این صنعت جون عذب و

~~1= یعنی در قوافی یک قیده که بناه قافیه ان بر مفاهبلن است و الا تناقض خواهد داشت باآن

~~میکوید که ضروب طویل سه است مفاهیلن و مفاطن و ضولن - ذ- مکردد 2 - ذ - فارسی

~~3- م - آید 4- و فی الاصل "بین آن" انظرس225 5- م - قول او ؟ 6-م - افروده ،

~~7- م - بخلف " 8- م - آن 9 - هکذا هومکتوب فی الاصل بالالف فی جمیع السواضع

~~شعر

~~والواب کتابه بالیاه ای ه مصتی * 10- م - پرسند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_338.png)

~~مطهوع افتد و اوصاف ان لاروی معتی با مقسوه مناسیتی هارد و بفو اللاط هواز

~~تکردذ و از تشبیهات کانب و استعارات بعیددور بوذ بسندینه باشد و تشحید خالطررا

~~بشایذ جنانک معزی " در (صفت) قلم تشبیب قسیدمی " ساخته است اکرجه سنت

~~ظاهرست

~~لغز)

~~جه بیکرست ز تیر سبهر یافته تیر

~~بشکل تیروبذو ملک واست کفته جوکیر

~~کجا بکرید در کالبذ بخنده جان

~~کجا بنالذ هر آسمان بنازذ ثیر

~~زنادرات جواهر بشان دهنبرشک

~~ز مشکلات ضمایر خبر دهذ بصریر

~~48) هرآج طبع براندیشد او کند تألیف

~~هرآنج وهم فراز آرذ او کند تفسیر

~~وخاقابی در کبوتران برنده کفته است اکرجه سخت درازست (لخ)؟

~~مصور جیستا آن حصنی نگو بندیش وبه بنگر

~~بیذا زبام او نه بیذا بام او از در

~~شذه در ذات او فگرت جورای ابلهان عاجز

~~جنان کندر صفات او دل دانا شوه مضطر

~~قوکویی رزمکاهستی زهر سویی رسد فوجی

~~بکی لرزان زبیم جان یکی هل شاذ وبازی کر

~~یکی بنداری از صنعت مکر جرخیست کردنده

~~یکی کویی ز استاذی برون خواهذشد ازجنبر

~~کی را طیلسان بینی بان فرش بوقلمون

~~بکی از بهرمان دارذ رداه وکوت وافسر

~~یکی همجون وزن زابی ms328 زشرم شوی هرخجلت2"

~~1- تشحیذ تیز و تند کردد ذمن 2- ذ= در تشبیب قصیدهی صفت قلم 3- ذ- م = شعر

~~4-م= تافت سر 5 - م - زبادرات ؟ 6-م - آن کند 7- وفی الاصل : ظویندلش و *

~~بنکر . و فی نسخة خدا بغش * مصور چیست آن حسن بلندش بام و بر ییکر * و در نسعهٔ‌ ذ نکو

~~بندیش و خوش بنکر و بخط الحاقی (*) در روی کلیه خوش نوشته شده و در نسغه مطبوعه *

~~پیوندیش و نه ییکر 8 - م - زهر سو میرسد 9 - بهرمان نوهی از بافتآ ابریشی منت رنک

~~بسیارلطیف (برهاد) وفی نفهٔ‌ خدا بخش " کهرمان 10-م - زد زالی زعرم هوی در خباد

~~نعه مطوعه: ازشیات

~~روان کشته بهر جایی بیای اندر کشان جافر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_339.png)

~~رقیب ابدرمی ایغان بهشیاری جوبذ مستان

~~کی رمحی بدست ایدو کزو بسبت کند شکر

~~پلند از یست بر تمازید بی ترتیب از کن کونه

~~عیال اختر اربینی بروز اندر هوابی مر

~~فروذ آیند و بر کرهند کرد عرض کاه خوذ

~~می جویند بی تأخیر کام هل زیکدیکر(408)

~~بکی نالنده بی علت یکی در جنک بی آلت

~~بکی دو بند بی زگت یکی بی رود خنیاگر

~~یکی همجون زحل تاری هوم جون مشتری روشن

~~سؤم مریخ کون * ولکش جهارم زهرهٔ‌ ازهر "

~~هوا از صورت هریک جو دعوت خانهآ مانی

~~زمین از سایهآ هریک جو صنعت خانه آزر

~~بسا بیر و جوان بینی ازیشان خرم و شاذان

~~بساسیمین بران بینی ازیشان کشته سیمین بر

~~کشیذه یک بیک بیکر10 ز بهر نزهتا وشاذی

~~بیش خسرو عادل صف اندر صف پر اندر پر

~~و دیکری کفته است در کیان

~~(12)

~~جیست نه شلوارونه بیراهنش

~~هرجه خواهی می نهی در دامنش

~~راست کویذهرجه کویذبی زبان

~~ژدهایی عقربی در کردنش

~~و] دیکری کفته است در مقراض

~~جیست کندر دهان بیدندانش

~~-ذح درحافیه" زهفیاری 2-ذ- مسکر و هدر باتشدید ثانی سیغول یسنی روباه ببر امدار و

~~حاریشت پررک که بقبر دوک تیرها در بین دارد ومی ms329 اندااد (برهان) 2- م - خیال اختران

~~دی بروز اشر هوا بی حر- ذ- اختراد 4- م- هرصه کاه 5- م - نالبده 6- ذ - چارم

~~بسان زهره ازهر * حذحایشان 4 -ذ خوزم 9 - کنافی الاصل (4) ودرنسهآ خدابدش این یشرا

~~مارد 090م-یک یگدیکر 11_ کیاد مهو قپان که تراروی بورکی است که یه کله دارد

~~رهان). وهینعه غدا بخش "لکن ه ذ- انرکیان 12-م- شمر 13-م - زیر زیره

~~هر جه افتاذ ریز ریز14 گند

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_340.png)

~~جونزذی درهو جشم او انکشت

~~در زمان هر دو کوش تیز کند

~~ودیکری کفته [است] در کوزهآ آب

~~بتی جیست نغز و خاک مزاج

~~ی بآبیست از جهان خرسند

~~دست بر سر نهاذه بنداری

~~بسر خویش می خورد سوکند

~~و لغز در اصل لغت بر کردانیدن جیزی استا از سمتا راست و الغاز راههای کز

~~مژست و لغیزا سوراخ موش دشتی است کی بر و ریب خانهآ اصل ببرذ وجند راه

~~مختلف بیرون برذ تا از مضیق طلب صیادان بسویی بیرون جهذ و این جنس سخن را

~~از بهر آن لغز خواندند کی صرف معنی است از سمت فهم راست و بعضی مردم آنراکغز

~~خوانند بضم لام وغین و دردیوان الادب آنرا درباب فعل آورده است بضم فا وفتح عین.

~~و معما آنسنتا کی اسمی یا معنیی را بنوعی از غوامض حساب یا بجیزی از قلب و تصحیف

~~و غیر آن از انواع تعمیت آنرا بوشیذه کردانند1 تا جز باندیشهآ تمام و فکر بسیاربسر

~~آن نتوان رسیدو برحقیقت آن أطلاع نتوان یافت [جنانک در نام

~~مسعود گفته اند

~~جو نامش بیرسیذم از ناز زوذ

~~بدامن جو برخاست بربط بسوذ

~~تازی بدانستم آن رمز او

~~کی نامش زبربط بسوذن جه بود

~~(44)[و] دیکری [کفته است

~~اسم] بوسعیدا

~~(شعر))

~~تج از لب دلبران ستانی بستم

~~با روز نخست ماه شؤال بهم

~~جمع آوری آن " حروف راهردوبهم

~~این نامبت منست آن شهره صنم2

~~و بلفرج 14 کفته است در10 عبدالر حمن

~~احم = شعر 2- ذه بایست م - بابیست ms330 در 2 - ذ- م - مانند نسخه اصل دوبیت را له مثال

~~معمی باسم بوسعبد است در اینجا آورده - و رب چو مهیب همچوأریب کج و معرف وبترکی

~~یقاج کویند(برهان) *- ذ - اصلی 6- م - کرداند 7_ ذ- فکرت 8 - ذ - انزوده ، ودر

~~9-م- یار 10- ذ- را 11 ذ_ افروده: کوید 12_ م - آن حروفها را بقلم ؟

~~14- م - شعره صنم - این دویت را درنسخهآ اصل و (ذ و م) در ذیل امثلهآ لغز بعداز لغز کوزهآ

~~آب نوشته بود و واضح است که مثال معتی است نه لغز لهذا ما آنرا از صفحةآ سابق باینجا قل دادیم

~~و در نسخهآ خدا بخش اصلا این دو بیت را ندارد 14- ذ - وابوالفرج 15- م حافروده " اسم

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_341.png)

~~سورتی "کندرو1 * یک آیت را

~~د بایذ همی بسی تکرار

~~خر نام تست اول آن

~~ی نکو سیرت نکو کردار (42)

~~خر نام تو ترا بدهاد

~~ول نام تو جو من بسیار

~~و دیکری [ کفته است] در [ اسم] رشید [ بطریق نسبت

~~مام یارم جار حرفست ای براذر

~~رره نسبت بکویم کر بدانی

~~حرف رابع خمس عشرحرف اؤل

~~حرف ثالث ثلک عشر حرف ثانی

~~و] دیکری کفته است در[ اسم] ستیک

~~(معما2))

~~م آن مه طرازی

~~هفتست ببارسی و تازی

~~"و] دیکری کفته است1 ، در (اسم) بیبیک

~~معما2)

~~نام آن بت می 7 بکویم روشنت

~~بر ندانی رنج من کردذ هبا

~~دو دوهریک بادهی ترکیب کن

~~تکلف (و

~~نکهی با بیست ضم کن جمله را

~~عأمهآ مردم بندارند کی شعر متکلف علی الأطلاق آن باشد کی بر وزنی مشکل و

~~علبو

~~از احیف کران کفته باشند یا کلمات آن بزور بر هم بسته باشد و معانی آن بدشواری

~~قراهم آورده و این ظن خطاست از بهر آیک جمله مصنوعات شعر و مستبدعات نظم کی

~~در فصول متقدم بر شمردیم وآنرا از مستحسنات صنعت9 نهاذ از قبیل متکلفات اشعارست

~~کی جز بامعان نظر و ادمان1 فکر مثل آن دست ندهذ و مانند آن میشر ms331 نشوذ10اما

~~کر شاعری التزام کند کی جند معنی مختلف در شعری اندک بیارذ (یا) جند اسم

~~متغایر در نظمی بر شمارذیا خواهد کی شعری غریب و11 نظمی مشکل امتحان طبع

~~خویش را یا افحام12 یکی از اهل دعوی را بکویذ و در ضمن آن جیزی از قلب و

~~تصحیف 13 استعمال (408) [(کند [و]) ]حروف عطل یامنقوط لازم دارد هرآینه از

~~وع تعتفی14 خالی نباشد جنانک نطنزی کفته است

~~61

~~1- ذ - راکران 2- ذ افروده ، کوید 2- م - شعر 4- ذ - چار حرفست ایبرادر نام یارم

~~5- ذح تا بدانی -م - اربدانی

~~1-م- ومن کفته

~~7- م - من

~~8حهفت

~~9- ادمان هیواره کاریراکردن 10- ذ - افروده : و

~~-ذ -یا 12- افحام خاموش

~~کردانیدن سبت و خصومت 13_ ذ - م - افروده : و 14_ نسخه چایی: تعف - م - تعیفی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_342.png)

~~لو بر بران دین بر برحون خربر

~~بس در برخوذ بین خور کرهن ازبر

~~جون خواسته است کی جندین تجنیسات ناخوش مکرر کرداند لابد خوش بیایذ

~~و دیکری " کفتهاست 2"

~~(بیت3)

~~8

~~زین جنبش شاه جرخ فرزین رفتار

~~دورم چو رخ از رخ زرخ فرخ یار

~~دل زاسب9 طرب بیاذه و بیل غمت

~~شه مات بجان خواسته بر نطع قمار

~~جون النزام کرده است کی جمله کالای شطرنج در دو بیت بیارذ لاجرم جندین

~~رخ بر هم افتاذه است و نطنزی کفته است

~~فعر))

~~ما زحل را هست جون هرمزد1 وجون بهرام و ثیر

~~بهر و ناهید و قمر را جمله بر کردون آ بیوت

~~قا حمل تا ثور9 و جوزا باشد و خرجنک و شیر

~~خوشه و میزان و عقرب قوس وجدی و دلو و حوت

~~کا بهفت افلاک بر آن هفت را باشد مسیر

~~بوذ بر ضد ایشان این دو و ده را ثبوت

~~عمر باذت ثابت و نامت بنیکوئی روا

~~ین10 همه بیشت کننده همجو من بنده قنوت

~~و[ از جنس صناعات شعری] همو" کفته11 است "

~~شعر

~~تیر مژکان کمان ابرو سمن بر سنک دل

~~ماز ms332 سیرت کبک رفتار آب تن آتش رخان

~~-

~~فعر)

~~1- ددا فی الاصل (4) ذه تو بر بران دین بربر حون خربز بس دد بر خود بین خور کردون از بزه

~~4- نوبر بران دین برنرچون خریر پس در خور خود بین خودکردون از بر ؟ و در نسغهآ خدا

~~بخش اصلا این یت را ندارد و تصحیح این بیت برای من بهبچ وجه میسر نشد 2- ذ - کوید

~~4-م- شر 4- م - زاسب ودرنسغه مطبومه و ذه دل راست - چون شاهر خواسته است تیام

~~اجزای شطرنج را جیع نماید - کلیه ز اسب صعیع است ه - ذ - م چندین و در نسخه مطبوعه

~~چند بر رخ 9- و فی الاصل : هرمز 7_ وفی الاصل :کردن 8 -م - باثور 9. ذ- م-

~~ایشاد - نسعه مطبوه ، آن منت 10 - و فی الاصل ، وزین

~~1- ذ،م - کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_343.png)

~~خوب ظاهر زشت باطن زهر کین بازهر مهر

~~لیک وعد1 بذ کنش فربه سرین لاغر میان

~~برق خنده برف دندان کژزلفین راست قد

~~مه جبین شب کیسوان حنظل سخن شیرین زبان

~~(ق40) جون خواسته است کی جندین صناعات مستحسن از تشبیه راست و تطابق

~~درست و تقابل نیکو و تنسیق صفات در [ دو] سه بیت جمه کند هر آینه مطبوع تر

~~زین نیایذو از جنس مقلوبات همو " کفته است 1"

~~با خسرو نو نور سخای

~~باری ده (ما) مهدی وای

~~هر مصراع بهمان لفظ [ و معنی] مقلوب [برمی] توان خواند [و] دیکری

~~کفته [است

~~بیت1)

~~رامشش درمان دردش کرم یار

~~رای مرکش درد نامردش شمار

~~و هر مصراع قلب دیکری است و مقلوب نظم دیکری کفته است

~~مقلوب)

~~خرمن خرمن ز زلف بارذ عنبر

~~با من اکنون عتاب دارد دلبر

~~ومقلوبش

~~دلبر دارذ عتاب اکنون با من

~~عنبر بارذ ز زلف خرمن خرمن

~~و مقلوب کلمه دیکر(ی) کفته است

~~مقلوب1))

~~کنج جنکست رای یار مزن

~~روز زورست راز زار مکو

~~و مقلوب بعض کلمه رشید "کفته است 10"

~~(مقلوبا)

~~99

~~1-م - وهده 2 درحاشیه سخه ذه ms333 زلف کرو 2- ذ - بهتر 4- ذ- گوید - م - افروده

~~فعر 5 - ذ افروده : را 6-م - شعر 7- و فی الاصل رامششدر مان دردش کرم پار

~~رای مرگش رای نامردش شار بنایراین لاوه بر آیکه این بیت هیچ معنی ندارد در بکی از مصراعین

~~علطی است یعنییا ه دردش * در مصراع اول باید "یارش * خوانده شود یا هرای * در مصراه

~~بوم باید "درد * خوانده شود والا فرض یعنی قلب بعمل نسی آید . و در نسخهآ خدا بغش بجای

~~بیت متن این بیت را دارد رامش مرد کنج باری و قوت تو فوی را بجنک در مشمار و در

~~نممولوی : رامشش در ملد درش کرم پار ار مرگش رای نامردش شمار دراین ییت کلیه یار

~~مصرع ثانی لطط وو رای * باید صحیح باهد تا مثال مقلوب را شاید و متن مطابق نسخه - ذ- اصلاح شد

~~8-م - منظم 9 ذهم - افروده : این است ودرنسخه -م - اضانه نیوده : هعر 10 ذ- کوید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_344.png)

~~از آن جاذوانه هو جشم سپاه

~~لم جاولهابه برنج وعناست

~~و دیکری کفته است

~~(شعر)]

~~جزوی و ککی از دوبرون نیست هرجه هست بجزوی همه توبخشی کلی همه خذای

~~من از خذا و از تو بخواهم همی کنون

~~او ثرا بقا دهذ و تو مرا قبای

~~و از جنس تصحیف دیکری کفته است

~~حر و محبتی و کلی کلبنان بدر

~~مرد نیکبی ونکوساز درسفر

~~خر و مخنشی و کلی کلتبان پدر

~~امرد بنکیی و نکوسار در سقر

~~و از جنس حروف مقطع6

~~بیت *7

~~زار وزردم ز درد آن دل دار

~~درد دل دار زرد دارد وزار

~~و از جنس حروف عطل9 مجیر (بیلقانی) کفته است 1

~~که کرد کار کرم مردوار در عالم

~~شعر

~~که کرد اساس ممالک ممقدو محکم

~~عماد عالم عدل وسوار ساعد ملک

~~اساس طارم اسلام و سرور عالم

~~ملک علو عطارد علوم مهر عطا

~~سماک رمح10 اسدحمله وهلالعلم

~~سروراهل مکارم هلاک1) عمرعدو

~~سرملوک و دلارام ملک واصل حکم

~~محتد اسم ms334 عمر عدل و کام او در دهر

~~ملوک12 وار در آوردرسم عدل و کرم

~~کلام او همه سحر حلال درهرحال

~~مراد او همه اعطاه مال در هر دم

~~دل مطقر اوهم دم کلام علوم

~~یو مکرم او مورد صلاح امم

~~رسوم عادل او کرده حکم عالم رد

~~سموم حملهآ اوکرده کام اعداکم

~~هم او وهم دل او دارعدل وامعمار

~~هم اووهم در (او) درددهررامرهم

~~هدع الع م هال

~~همه رسوم مکارم همه علو همم

~~625

~~1-م- شعر 2- و فی نسخه غدا بخش . تا - د - یامرد 4 - م - نیکیثی 9- م - کلبتان؟

~~5- ذ - ننکنی - م - ننکی 6 - ذ - مقطع دیکری کوید - م - مقطع نسخه مطبوه : منقطع 7-

~~ذح شعر 8- م - معطل 9- ذ - کوید 10-در نخه - ذ - رامع 11- نخه مطبوه:

~~حلهآ ملال 12 - نسخه مطبوه: هلال 13- ذ - در حافیه رسول بجای ملوک آورده

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_345.png)

~~ویک کلمه عطل ویک کلمه منقوط 1

~~زین عالم شد او ببخشش مال

~~او زینت ممالک شد

~~و یک حرف مهمل ویک حرف منقوط

~~غمزهٔ‌ شوخ آن صنم

~~(

~~لسته بهجر جان من

~~و از متکلفات اشعار یکی آنست کی کلمات تازی کی در محاورات بارسی (کویان)

~~غریب باشد یا کلمات فهلوی کی درلغت دری مهجور الاستعمال باشد در آن بکاردارند2

~~جنانک منوجهری کفته است

~~غرابا مزن بیشتر زین نعیقا

~~شعر)42

~~له مهجور کردی مرا از عشیقا

~~نعیق تو بسیار و مارا عشیقی

~~نبایذبیک دوست جندین نعیقا

~~ایا رسم اطلال معشوق وافی

~~شدی زیر سنک زمانه سحیقا

~~عذیره برفت از تو وکرد منزل

~~مقراة یسقط اللوی وعقیقا

~~خوشا منزلا خرما جایکاها

~~کی آنجاست (آن) سر وبالارفیقا

~~بوذ سرو در باغ و دارذبت من

~~همی بر سر سرو باغی انیقا

~~ایا لهف نفسی کی این عشق بامن

~~جنین خانکی کشت وجونین عتیقا

~~زخواب هوی کشت بیذار هر کس

~~نخواهم شذن من زخوابش مفیقا

~~بذان شب کی معشوق (من) مرتحل شد

~~دلی داشتم نا صبور و قلیقا

~~فلک جون بیابان ومه جون مسافر ms335

~~منازل منازل مجره طریقا

~~بریذم بذان کشتی کوه لنکر

~~مکانی بعید و فلاتی سحیقا

~~و معزی " کفته است*

~~(شعر)]

~~نه درر کش ضربان کم شودز ضرب سیوف

~~نه بادلش خفقان ضم شود زخفقی بنود

~~و [ آنج ازین چنس بر] انوری* [کرفته اند اینست *

~~371

~~1=م - اغروده : دیکری کفته است 2- ذ- برند

~~1= وفی الاصل وفی ذ: اطلاق 4-

~~5 - بقراط سقط لوی". م - بقراة سقط لوی 5 - ذ- منزلا خورما - م - خرها منزلا 6-

~~1- این مشوه 7- همن 8_- ذ - کوبد 9 -م - وآنچه برانوری کرنت اید از این جنس این است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_346.png)

~~چون اصطکاک قرع هوابر سبیل صوت

~~ره صماخ دماغ مرا خبر

~~استعمال] فهلوی غریب

~~بیک

~~4

~~دارذ هموکس بتا باندازهٔ‌ خویش

~~بر خابهآ خوذ بنده وآزاذ وخدیش

~~خذیش کذبانو خانه باشد ودر لغت دری غریب است ، و فی الجمله شعر مطبوع

~~آن باشد کی نثری بلیغ و نظمی بدیع دارد و قوافی آن درست (40) و معانی لطیف و

~~الفاظ عنب بود و حروف [(و)] کلمات آن برهم افتاده و بلفظ کلمات او مشغول نبود

~~و تجنیسات آن متکرر و صناعات آن متکلف نباشد و بناه آن بر مشهورات لفت دری

~~صحیح بوذ و از غرایب لفة الفرس و مصطلحات هرولایت باک باشد و کلمات عربی کی

~~در محاورات بارسی کویان بیایذ در آن مستعمل نبوذ " و از حروف " زواید وحشو

~~های قبیح کی جهت انبارش بیت استعمال کنند و از تغییرات الفاظ کی قدماضرورت

~~همر را در اشعار خویش جایز داشته اند خالی باشد تا بشنونن آسان و بکفتن* دشوار

~~بوذ جنانک انوری در قصیده ی می کویذ

~~(شعر)

~~ای دل ار قومی نکردند از تو یاذ اندر رحیل

~~عیب نبوذ زآنک از اطوار نسناسند ناس

~~تا خذاوندی جو مجد دولت و دین بلحسن

~~آنک از کنه کمالش قاصرست ادراک عقل

~~حق شناس بندگان باشد برو او را شناس

~~آنک با جودش سبکساری نیایذ ز انتظار

~~راست جونان کز کمال ms336 عقل ادراک حواس

~~و آنک با بذلش کران باری نیایذ از سباس

~~یابذ از یک التفاتش ملک استغنا نیاز

~~همجنان کز کیمیا ترکیب زر یابذ بحاس

~~3

~~ا*م شعر ا-ذه مشکل

~~4-م - قدر حروف 4- ذ- بجهت 5-م - تکفین؟

~~6 - هنا هو الظاهر الشهور. وفی الاصل "نسانته " وفی ذ وفی دیوان الانوری السطبوع بتبریر

~~نسپانند * 7- م - * هم اورا

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_347.png)

~~خواستم کفتن کی دست وطبع اوبحرست وکان

~~حقل (کفت) این مدح باشذلیز بامن هم بلاس

~~دست اورا ابر جون خوابی وآنرا1 صاعقه

~~للبع اورا کان جرا کویی و آنجا احتباس

~~دهر و دوران درنهاذ خویش از آن عالی تراند

~~کز سر نهمت منجمشان بییماید بطاس

~~هو لباس سایه و نور زمان عقلش بدیذ

~~لکفت با خوذ ای عجب نعم البدن بنآس اللباس

~~ای ندافه خرج جودت تن درین سوی شمار

~~وای نهانه دخل جاهت بای از آن سوی قیاس

~~ای برسم خدمت از آغاز دوران هافته

~~لمارم قدر ترا هندوی هفتم جرخ باس

~~عالم قدرت مجتم نیست وره باشذی

~~لدرون سط

~~او بیرو عالم را مماس

~~بر تو حاجت نیست کس را عرهاگردن احتیا

~~ز آنک باهد از همه کس التماست التماس

~~ختم شد بر توسخا جونانک بر هن "شاعری

~~وین سطن هر روی کردون هم بکویم بی هراس

~~دور نبوذ کین زمان بروفقی این دعوی کی رلک

~~در دماغش خوذ شهادت را همی کردد عطاس

~~شاعری دانی کذامین قوم کردند آنک بوذ

~~ابتداشان امرؤالقیس اتهاشان بو فراس

~~فی4) وانک من بنده همی بردازم اکنون ساحری است

~~62

~~-م - و اورا 2-م - التاسات ؟ 2 - ذ- شد سغن و در حافیه (عامری) تحیع شده

~~- ذ - دردماغ مهربگغاید ههادت را مطاس و در حاشیه (در دمافش) دارد

~~سامری گو تا بیابد کوشمال لاماس

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_348.png)

~~ز جه خیزد در سخن حشو ازخطا بینی طبع

~~وزجه رویذ پرزبر جامه1 * زناجنسی لاس

~~ما کی باشد این سخن کالیأس احدی الراحتین

~~ادی اندر راحتی کانرا نباشد بیم ms337 پاس

~~دامن بخت تو باک از کرد آس آسمان

~~وز جفای آسمان خصم نو سرکردان جو آس

~~بی سبیذه دم شب خذلان بذ خواهت جنانک

~~بصبح حشر می کویذ أحاد أم سداس

~~رآهم برین قافیت] سید حسن [غزنوی]" کفته است "

~~(شعر))

~~زهی علو محلت برون ز حد قیاس

~~بناه دولت و دین را متین نهاذه اساس

~~کشاذه مهر تو جون ابر جشمهای امیذ

~~کشیذه کین توجون برق دشنهای هراس

~~3 مضاه رای توجون کوهر ظفر بنموذ

~~خرذبدیذ کی از برق جون جهدالماس

~~بحق کزیذ ترا روزکار بر همه خلق

~~غلط نکرد زهی روزکار مرد شناس

~~بخواه جام کی سر جرب کردخصم ترا

~~بشیشهآ تهی این آبکینه رنک خراس

~~موافقان را بأست نمالذ وجه عجب

~~در آسپای فلک سنبله نکردذ آس

~~ببیش خلق تو نرکس جه باذ بیمایذ

~~بذان آی بر کف سیمین نهاذ زرین طاس

~~ز خلق وخلق توهر لحظه مژده ی برسد

~~مدان7 کی فتنه بخسبذدرین زمانه ولیک

~~ببارکاه دل از شاه راه بنج حواس

~~ز عدلتست که باری شذست در فرناس

~~(فرناس از کلمات غریب لغة الفرس است 9)

~~(104) عدوجو کشت فضولی حقیرترکردد

~~ی تعبیه است کمی در فزونی آماس

~~بزرکوارا دربند قومی افتادم

~~کی نقد رایج شان هست محخر افلاس

~~9- ذ- وز چه باشد یر ز بر دیبا 2- لاس ابریشم یاک نشده و در فرمنکه انجین آرلی ناصری

~~همین بیت برای این معنی شاهد آورده شده 3- م - افروده : اشرف ه- ذ - کوید *- و فی

~~الاصلر : ندیذ 6- در حاشیه نسخه ذ- ز شیشه تصحیح شده 7- م بدان 8 - م - فریاس ؟

~~9- بعنی نیمخواب یا خواب انیاه (برهان) و درحاشیه نسخه ذ نوعته فرناس غافل ولادلن طبع بود

~~و معنی اول در اینجا مناسب ات 10- کنا فی الاصل وفی ذ، م 11- و فی الاصل ، بینه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_349.png)

~~له باطق وهنه منطق فروش چون طوطی

~~ه مرهم و همه مردم جاذجون سناس

~~سبیدکار وهوروی وضعیف جون قرطاس

~~سیه کر وهوزبلنو(ر) کیک جون خامه

~~کناه ms338 کردن هرخس بنان همی نرسد

~~لی عنرخواهذوخواهذکیهر دهدرپواس

~~وماهتاب جهان را عوض دهد کرباس

~~جو مه کی توزی بکدازد و بصذ منت

~~توباک زاده مباذا از آن کروه نه ای

~~کی منع و بذل تو باشد نتیجهٔ‌ وسواس

~~همیشه تا که نماید قمر ز سبزهآ جرخ

~~کهی جوزرین خرمن کهی جوسیمین داس

~~دل حسود تو نالان و مضطرب باذا

~~و تیر حادثه مانند سینهآ برجاس

~~و همو" کفته است 8"

~~(شعر)]

~~دلرازطره وخط او مشک "وعنبرست"

~~جانرا زعارض ولب اوشیر و شگرست

~~هم دل (که وصال) جو باعنبرست مشک

~~هم جان که فراق جو درشیر شگرست

~~آشوب عقلم آن شبه عاج مفرش10 است

~~نقل امینم آن شکر پسته بیکرست

~~در دیذه اشک هست ولکن لبالبست

~~در صینه درد هست ولکن سراسرست

~~در موج همجوا 1دیذهآ من آشناورست

~~آن آشنا وشی کی خیالست نام او

~~جانا خوش است تحفهآ باغ بتان ولیک

~~لوباوهآ جمال ترا آب دیکرست

~~عالم نکر کی کویی خان11 منقش است

~~بستان نکر کی کویی خلد مصورست

~~آن غنجه نیست طوطی سبز شکر لبست

~~وان روضه نیست شاهد نفزسمن برست

~~لاله جومجمری که هم از مجمراست عود

~~ینی چوباده ی که هم از باده ساغرست

~~418) تابر سر خیال توجشمم کلاب ریخت

~~با آتش فراق دلم خوش جو مجمرست

~~آریرسد ولکن جون حلقه بردرست

~~کویم رسد بکوش تو آهم جو کوشوار

~~در خون من شدست یکایک دو جشم تو

~~لبهای تو میان من و جشم داورست

~~دل بردمی وقصد بجان می کنی هنوز

~~با این همه کی دارم این نیز در خورست

~~دست از جفا بدار کی در آب غرقه شد

~~جشم حسن کی خاک کف شاه صفدرست

~~آن خسروی کی روزسخاروی دولتست

~~حذ- نشناس؟ اح* ترصدا ک= ریواس بنی ریا وتقلق ومکر و فریب و افوس اصته

~~برهان)

~~-م - بکذارد" *-م - زماه تات

~~6- هنا هو الظاهر (2) و فی الاصل

~~اذاو فی ننة ذح هه مبادا ودر ننمهایی : نهادا 7- یعنی ms339 آماهکاه و نشاهآ تیر (برهان)، 8-

~~ذکوید - ذ- اففراست 010م - مفرس ؟ 11- درحافی ذ- اب بجای ههجو* نوشته

~~شه است

~~12_م - جان 13_ م - نه نه واین یت درنسنه اصل موجود نیست 14- ذ. ولبکن

~~وان صفدری کی روز وغایشت لشکرست

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_350.png)

~~حورشید فتح وصرت محمود غازی آن

~~و نوردین1 وقوت شرع بیمبرست؟

~~والا معز دولت خسرو شه شجاع

~~ان شیر مرد غازی محمود دیگرست

~~پینه در مقابل رایش معطل است

~~ندیشه هر حدیقهٔ‌ مدحش معطرست

~~آن آب رنک تیغش هر کف جوآتش استا

~~وآن کومبیکر اسبش درتک جوصرصرستا

~~ای دل امیذبند کی در بزم حاتم است

~~وای جان مدار بیم کی دررزم حیدرست

~~از مهر او صحیفهآ جانها منقش است

~~جود او ذخیرآ کانها محقرستا

~~روی سبهر طالع او را شمر از آنک

~~شت و بناه شاه جهان بوالمظقرست

~~شتر ابیات [ این اشعار] و آنج در فصل تفویف ببشته آمذ[ه است] مطبوعست

~~و نیکو تألیف و باکیزه الفاظ و لطیف معانی مستوی طرز متناسب نسج خالی ازعیوب

~~-ذ- در حاهیه دمر بجای هدین ه نوهه

~~4- و فی الاصل ، پبامبر

~~4 - ذ - افروفه این

~~-ذ- نوفه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_351.png)

~~4)و]جون بأتمام این ضل ازاصل کتاب فارغ شدیم واز عهدهآ هردوقسم

~~عروض و قوافی که در مقدمهآ آن التزام رفته بود تفشی کرد آنرا برین خاتمه کی فاتحهآ

~~حقیقت علم " وواسطهآ یعقد این صناعت است ختم کنیم و برین وصیت مرشد بآخر

~~رسانیمان شاء الله تعالی

~~صل

~~بدانک شعر را ادواتبست و شاعری را مقدماتی کی بی آن هیج کس را لقب

~~شاعری نزیبذو بر هیج شعر نام نیک درست نیایذ اما ادوات شعر کلمات صحیح

~~و الفاظ عذب و عبارات بلیغ و معانی لطیف است کی جون در قالب اوزان مقبول

~~ویزند و در سلک ابیات مطبوع کشند آنرا شعر نیک خوایند و نمام صنعت جزباستکمال

~~لات و ادوات آن دست ندهذ و کمال شخ بی سلامت اعضاه و ابعاض آن صورت

~~فیندذ، و امامقدمات شاعری ms340 آنست کی مرد برم فردات لغتی کی برآن شعر خواهذ کفت

~~وقوف یابذ و اقسام ترکیبات صحیح وفاسد آنرا مستحضر شوذ ومذاهب شعراء مفلق

~~و امراء کلام در تأسیس مبانی شعرو سلوک مناهج نظم بشناسذ و سنآت وطریقت ایشان

~~در نعوت وصفات وهرجات مخاطبات و فنون تعریضات و تصریحات " قوانین تشبیهات

~~و تجنیسات و قواعد مطابقات و مفالطات و وجوه مجازات و استعارات وسایر مصنوعات

~~کلامی بداند و بر طرفی از یحکم و امثال وشطری از تواریخ و احوال ملوک متقدم

~~و حکماه سالف واقف کردذ و معانی لطیف ازضعیف فرق کند و برحسن مطلع ولطف

~~مقطع هر شهر مطلع شوذ تا هر معنی را در کسوت عبارتی لایق بر منصهٔ‌ نظم نشاند و

~~در سرد سخن از معانی سردو تشبیهات (م48) کانب و اشارات مجهول وایما آت مشکل

~~و ایهامات ناخوش و تجنیسات مثکرر و اوصاف غریب و استعارات بعید و مجازات

~~ماهوست و تکلفات تقیل و تقدیم تأخیرات ناهل بسند مجتنب باشد و در همه ابواب

~~ماتمهآ کتاب

~~1= و فی الاصل : وهود تسام م - وچون بتیام 2 - ذ- قد این طم 4- ذ- شعررا - م-

~~شعرا ادواتت نفه مطبوهه ععرارا 4 - ذ - در حافیه هامر نوت شده *- ذ- اثروده ،

~~حلیف 9- ذ- نیگو 7-م - دیدند" هم - اثروده " آن 9-م - شوند 10_ کفا

~~الاصل ای " هدیم تأخیرات * بدون اقحام الواو بین الکلتین - ذ - قدیم و تاخیرات

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_352.png)

~~از قدر حاجت بطرفی افراط و تفریط بیرون نرود واز ما لابد نکاهد و در ما لایعنی

~~یفزایذ و بیش از آنک در نظم شعر شروع کند و بدعوی شاعری میان در بندذ اول

~~مختصری در علم عروض وقوافی برخواند تا بر بحور قدیم و حدیث واقف شوذواوزان

~~خوش از ناخوش فرق کند و یجوز ولایجوز ازاحیف بداند و صحیح ابیات

~~از سقیم بشناسد و قوافی اصلی از معمول تمییز کندو آنکه سرمایهی نیک از کفتهای

~~مطبوع و مصنوع استاذان این صنعت و با کیزه ms341 کویان این فن بدست آرذ و از قصایدو

~~مقطعات درست ترکیب عذب الفاظ لطیف معانی نیکو مطلع بسندیذه مقطع شیرین مخلص

~~از دواوین مشهور معروف و اشعار مستعذب مستحسن در فنون مختلف و انواع متفرق

~~طرفی تمام یاد کیرذ و جوامع همت بر مطالعه و مذا کرهآ آن کمارذ و ببحث و استقرا

~~بر دقایق حقایق مصنوعات آن واقف کردذ تا آن معانی در دل او رسوخ یابذ و آن

~~الفاظ در ذهن او قرار کیرذ و آن عبارات ملکهآ زبان او شوذ و مجموع آن مادهآ طبع

~~و مایهآ خاطر او کردذ بس جون قریحت او درکار آیذ و سکر طبع او کشاذه شوذفواید

~~آن اشعار روی نمایذ و نتایج آن محفوظات بدیذ آیذ آنکه شعر اوجون جشمهی (ث6".)

~~زلال باشد کی مدد از رودهای بزرک و جویهای عمیق دارد و جون معجونی خوش بوی

~~یدکی روایح آن مشام ارواح را معطر کرداند و کس بر اخلاط آن واقف نشود و بایذ

~~هی جون ابتداء شعری کند و آغاز نظمی نهذ نخست بثر آنرا بیش خاطر آرذو معانی

~~ان بر صحیفهآ دل نکارذ و الفاظی لایق آن معانی ترتیب دهذ و وزنی موافق آن شعر اختیار

~~کند و از قوافی آنج ممکن کردذ و خاطر بذان مسامحت کند بر ورقی نویذو هرجه

~~از آن سول و درست باشد و در آن وزن جای کیر و متمکن آیذانتخاب کند و شایکان و

~~معمول را بذان راه ندهذ و در نظم ابیات بسیاقت سخن و ترتیب معانی التفات ننمایذتا

~~جمله قسیده را بر سبیل مسوده تعلیق زند و کیف ما اتفق بکویذ و بنویسد و اکرا تفاق

~~افتدکی قافیتی در معنیی بکار برده باشد و ببیتی مشغول کرده بعد از آن معنیی بهتر

~~ووی نمایذ و بیتی از آن عذب تر دست دهذ و آن قافیت درین بیت متمکن تر آیذ نقل

~~کند بس ا کر ببیت اون حاجت باضد انرا ms342 داهیتی دیکر طلبذو اکر نه ترک آن آرذ و

~~68

~~-ذه افروده " مصبول از 2-م متصرف 2- م - مطالح 4- ذ - مجنی - م - وشکرهآ

~~سگر بکسرسین سد و بند آب وغیر آد است 6 - ذ - کیرد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_353.png)

~~جون ابیات بسیار شذ و معانی تمام کشت جمله را مرة بعد اخری از سر اتقان باز خواند

~~و دو نقد و تنقیح آن مبالغت بمایذ ومیان ابیات تلفیق کند و هریک را بموضع خویش

~~باز برذ و تقدیم تأخیر از آن زایل کرداند تا معانی از یکدیکر کسسته نشوذ و ابیات

~~از یکدیکر بیکانه ننمایذو بهمه وجوه توافق [ ابیات و] مصاریع و تطابق الفاظ و معامی

~~لازم دارذ جی بسیار باشد کی دوه صراع یادوبیت بایکدیکر از راه (4158) معنی متناسب

~~نایذ و بذان سبب رونق شعر باطل کردد جنانک [ شاعر کفته است]

~~(

~~در جام اوست جشمهآ حیوان از آن کزو

~~دین بر قرار و قاعده ملک محکمست

~~و مصراع اول لابق دوم نیست و این معنی در رباعیات بیشتر افتد کی شاعررامعنی

~~خوش در خاطر آیذو بیشتر جنان بوذ کی آنرا بیت آخر سازد " بس اولی بذان الحاق

~~کند و در آن از تناسب لفظ و تجاوب معنی غافل باشد جنانک رضی نیسابوری

~~کفته احت"

~~15

~~هردم زتو دل بادم سردی بوذست

~~وزجام توجرعهی ومردی بوذست

~~معذورم اکردر دسری داذم (ا) زآنک

~~آن درد سرم از سر دردی بوذست

~~کی نخست بیت آخرین کفته است و آنکه بیت اول را بذان الحاق کرده و مصراع

~~دوم ازبیت اول لایق معنی بیت نیفتاذه است وعطف آن بر مصراع اول نیکونیاهذه،

~~(شعر)

~~(و چنانک وزیر بونصری 11 کندری کفته است

~~یا کشت پریشان دل موری از ما

~~بی آنکه بکس رسید زوری از ما

~~شوریده سر زلف توشوری از ما

~~کاه بر آورد بدین رسوائی

~~که مقصود بیت دوم بوده است وبیت اول تمام شعررا بدان الحاق کرده است لاجرم

~~تناسبی مختل دارد ms343 بجهت آنکه شوری که از سر زلف یار خیزدنه نتیجه ظلمی و آزار

~~دلی باشد الأ آنکه مکر اندیشیده است که بی آنکه من دلی را پرا کنده کردم سرزلف

~~نو دل مرا پرا کنده کرد و این معنی در مفازلت و عشقبازی علتیرکیک است و

~~329

~~1 - ذ ح ایقان - م - اتفاق ؟ 2- م - دهد 4 - کذا فی الاصل بدون افحام الواوبین الللمتین

~~- ذ - و تأخیر 4 - فی الاصل و م از یکدیکر و از راه معنی ؟ و متن مطابق نسخه ذ- تصحبع

~~عد 5-فیبت اولین 9-م - تجارب 7- ذ - ماند 8-ذ - کوید 9-م - شعر

~~10- کدافی الاصل وفی نسغ خدابخش -مذ 11 - کذا و الظاهز ، بونصر 12- از (وجنایک

~~تا رکیک استنتط در نسنهٔ‌ آقای مولوی است

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_354.png)

~~در قوافی آولی جنان باشد کی نعیین آن برمعنی مقکم داره بس معنیرا بذان الحاق کبند

~~وبر آن بندذ قامتمکن آیذوهیج کس را تغییر آن ممکن نکرهه جنانک ابوری کفته است

~~دوش با آسمان همی کفتم

~~برسبیل سؤال مطلب ای

~~ی مدار حیات عالم کیست

~~روی سوی توکردو کفتاوی

~~أه40) کفتم این رادلیل باید کفت

~~هیج دانی کی می جکویی هی

~~میر آبست و حق همی کوید

~~و من المآه کل شی حی

~~وهیج شاعر یک قافیت را ازین شعر بدیکری مناسب تبدیل نتواند کرد و اکرنظم

~~ابتدا کند و آنکه قافیت را بر آن بنده روا بوذ3 کی جنان متمگن نیایذ و تغییر و

~~تبدیل آن ممکن بوذ جنانک دیکری " کفته است"

~~سودای ثو تا در سر من ساخت مقر

~~بت4

~~فمهای تو از تنم بنکذاشت اثر

~~و کنون در دل آرزو[ی] هیجم نیست

~~جز آرزوی روی تو ای زیبا خور

~~و اکر کسی خواهذ کی این قوافی را بدیکری خوشتر از آن تبدیل کنه (تواند)

~~جنانک کویذ

~~(بیت)

~~سودای تو تا در سر من ساخت قرار

~~غمهای تو از تنم بر آورد دمار

~~وکنون در دل آرزو[ی] هیجم نیست

~~جز آرزوی ms344 روی تو ای زیبا یار

~~و همجنین بایذ کی در الفاظ و معانی هر بیت دقایق تنوق بجای آرذ تا اکر لفظی

~~رکیک افتدعذبی (بجای) آن بنهد و اکر معنیی قاصر یابذ تمام کند و درین باب جون

~~بقاش جیره دست باشد کی در تقاسیم نقوش و تداویر شاخ و برکها هر کلی بر طرفی

~~نشانذ و هر شاخ بسویی بیرون برذ و در رنک آمیزی هرصبغ جایی خرج کند و هر

~~رنک بکلی دهذ آنجا کی رنک سیر لائق9 آیذ نیم سیر(409) صرف نکند و آجا کی صبغ

~~روش مایذتاریک بکار نبرد و جون جوهری استاذباشذکی بحسن تألیف و تناسب ترکیب

~~1- در حاشیه نسخه ذ بدل این بیت را چنین نوشته کفتم این را دلیل می بایدکفت دابی که می جکولآی

~~2- ذ - شاید 2- ذ - کوید *- ذ - بجای بت ثانی شعرحم- درهردو: شعر ه

~~کذاکان مکتوبا فی الاصل و-م - بعنف الالف - ذ - و اکنون 6 - (و) نقط در - ذ - است

~~09م - صنع ؟ 8 -م - و نخه مطبوع کلیه "لاتق * را ندارد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_355.png)

~~وویق عقد خویش بیفزایذ وبتفاوت تلفیق و بی ترتیبی نظم آب مرواریذ خویش ببرذ و

~~مایذ کی هو افانین سخن و اسالیب شعر جون نسیب و تشبیب و مدح و ذم و آفرین و

~~فرین وشکر و شکایت و قشه و حکایت و سؤال و جواب و عتاب و استعتاب * وتمنع

~~و تواضع و تأبی و تسامح وذکر دیار و رسوم ووصف آسمان و نجوم و صفت از هار

~~و اهارو شرح ریاح وامطار و تشبیه لیل ونهار و نعت اسب و سلاح و حکایت جنک

~~و مصاف و فن تهانی و تعازی از طریق افاضل شعرا و اشاعر فخلاعدول ننمایذ وهر

~~بقل از معنیی بمعنیی و تحویل از فئی بفنی خروجی لطیف وشروعی مستحسن واجب

~~داند و در رعایت درجات مخاطبات و وجوه مدایح باقصی الأمکان بکوشد ملوک و

~~سلاطین را جز باوصاف باذشاهانه جنانک در فصل ms345 اغراق بیان "کرده آمنست *بستایذ

~~وزرا و امرارا باوابد تیغ وقلم و طبل و علم مدح کند سادات و علمارا بفرف حسب و

~~طهارت نسب و وفور فضل وغزارت علم ونزاهت عرض و نباهت قدر ستایذز هاد و

~~عیاد را یتبئل و انابت و توجه حضرت عزت صفت کند اوساط الناس را بمراتب بازل

~~حوام فرو نیارد عوام را از بایهآ خویش بسیار بر نکذرایدخطاب هریک فراخور منصب

~~و لایق مرتبت او کند و هر معنی را(.4) در زی لفظی مطایق ولباس عبارتی موافق

~~بیرون آرذ جی کسوت عبارات متعدد است و صور معانی (مختلف) و همجنانک زنا

~~صاحب جمال در بعضی ملابس خوبتر نمایذ و کنیزک بیش بها در بعضی معارض خریذار

~~کیر )کر آیذهر معنی را الفاظی بوذ کی در آن مقبولتر افتد و عبارتی باشد کی

~~بذان لطیف تر نمایذ و درین باب نظم و نثر یکسان است و سخن موزون و ناموزون

~~برابر جنانک کویند یکی از خلفاه قاهر عاملی بشهری فرستاذ و اورا در تیماراداشت)

~~شخی از معارو آن ولایت وصیت فرموذ و در آن مبالغت تمام نموذ عامل بر موجب

~~فرمان دیوان عزیز آن شخص را احترام واجب داشت و بالتماس او بعضی از ضیاع

~~ان مملکت بر سبیل عمل بروی نوشت و تحصیل طرفی ازاموال خزانه بوی ماز کذاشت

~~بس بسعایت شریران و نمیمهآ بذکویان خاطرعامل از وی آزرده کشت و و حشتی از جانبین

~~بدیذ آمذ و آن شخص بقوت استظهاری کی بعنایت دیوان داشت بذان التفات ننمونو

~~1-م - وتتع ؟ و تواضم و تابی و تشامع " 2 - م - افروده، و" 3 - ذ کردیم *- ذ-

~~نرمت9 5 - غریدار گیریمنی مشتری گبرنده که زود بفروش رحد که هرب رایج و نافته مقابل

~~اسده گوید (برمان) 6- ذ - بود 7- م - اغروده، وجود 8- ذ- افروده: عریز

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_356.png)

~~را وزنی ننهاذ تا بمرور ایام آن ازار کینهی تمام شد وهداوتی بزرک کفت عامل آن

~~شغل از وی فرو ms346 کشوذ و در محاسبتا او مناقشت بیش آورد روزی آن معروف باعامل

~~در محاکات آواز بلند کرد و سخن سخت کفت هامل بتأدیب او اشارت کره از اطراف

~~بذو دستها در از شد و مشت و جوب روان کشت و او آن ضربات مختلف یکی بر مقتل

~~او آمذ در حال جان تسلیم کرد عامل از کرده (فه4) بشیمان کشت و از خشم دیوان

~~ندیشمند شذ زرها در خرج انداخت و بقرابین خلیفه التجا ساخت و دست تخرع در

~~"امن مقربان حضرت زذ و بهریک ازیشان جیزی نوشت تا باشد کی یکی ازیشان بوجهی

~~جمیل آن حال بعقام عرض رساند و عذراودر آن اقدام تقدیم کند وغرامت آن جریمت

~~رابر مال قرار دهذ و بعقوبت غضب دیوان عزیز مأخوذ نکردذ هیج آفریذه را یارای آن

~~ندید کی در آن باب قدم بیش نهد و آن التماس را دست بر سینه زند و همکنان متفق بونند

~~ی اکراین حال بمامع مبارک رسذبی شک بقتل عامل فرمان دهذ و هیج کس را (مجال)

~~شفاعت ناشد عامل دبری فاضل و صاحب سخنی کامل داشت جون قلق و اضطراب او

~~مدیذ و عجز و اضطرار او مشاهده کرد کفت مخدوم را جندین اندیشه بخاطر راه

~~نبایذداذ و این حادثه را جندین عظیم نبایذنهاذ کی من در اثناء خدمتی کی بدیوان نویسیم

~~و در خلال تذکره ی کی بحخرت فرستیم این حال را کسوت عبارتی بوشانم وعرض این

~~واقعه بوجهی، در قلم آرم کی بر تو هیج تاوان نباشد و در استرضاه خلیفه بجندین

~~تکلف وتضرع احتباج نیفتد آن که قلم برداشت و مصالحی کی بوذ باز نموذ جون سیاقت

~~سخن بذین حکابت رسید کفت واما للان فانته فأستخولثه نأدبثه فوافق الأدب الأجلیعنی

~~حال فلان معروف جنان بوذ کی اورا امین بعضی از اموال دیوان ساختم و خاین یافتم

~~دبش کردم تأدیب من با اجل او موافق افتاذ جون آن مکتوب بحضرت رسید و آن ms347

~~حال(ثه40) محل عرض یافت لذت بلاغت این عبارت ولطف موقع این عذر نکذاشت کی

~~بهیج وجه نایرهٔ‌ غضبی درباطن خلیفه اشتعال کیرذ یا تغیر خاطری بضمیر او راه یابذ

~~عامل سر آزاذ از آن ورطه بیرون آمذ و رایکان از آن خطر خلاص یافت ، و هر شعر

~~زین جنس بسیار بوذه است کی بیک بیت عظایم امور ساخته شده است و رقاب عقول

~~-و فی الاصل: نعاد 2- م - نجاست ؟ 2- م- ح

~~- قرابین جع قربان احت یضتم

~~فتح قاف وآن بمعنی جلیس و همنشین مخصوس پادشاهست

~~5

~~=م - نویه ؟

~~-ذحم

~~طبوه بروجهی

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_357.png)

~~هوربقهآ تسخیر آمذه و ضغاین موروث بمودت و محبت بدل شذه و بر عکس بسیبوفه

~~ست کی یک بیت موجب اثارت فتنهای بزرک شذه است و سبب اراقت خوهای

~~خطیر کثته جنانک شاعر "کفته است *

~~(هعر))

~~ببیتی شوذ مرد با کینه نرم

~~بجوشنببیتی دکر خون زئن

~~بسادل کی کشت از بی شعررام

~~بسا سر کی ببریذ نظم سخن

~~صا

~~و نبایذکی هیج عاقل صاحب مروت مادح خویش [(را)]کی بطمعی شعر بوی

~~آورده باشد از جائزه ی محروم کذارذ و باندک و بسیار در مقابلهآ مدح باوی احسانی نکند

~~لی از حسین [(بن)] علی ["رضی الله عنهما4"] نقل است کی روزی شاعری (را) عطایی

~~جزیل داذ یکی از حاضران مجلس کفت سبحان آلل أنغطی رجلا ینصی9 الرخنن ویقول

~~الیفتان ققال یا هذا خیر ما بذلک به بن قالک ما وفیت به یرضک و إن من آبفاه الخبر آنقاقالثر

~~بعنی بهتربن بذلی کی از مال خویش کنی آن باشد کی عرض خویش را بذان از بذ

~~کفت خلق در نکاه داشت آری و از جمله خواست و طلب به افتاذ خویش یکی آنست کی

~~از شرور ببرهیزی (له(4) و خودرا در معرض آن نیاری ، و درین باب مؤیدی1[شاعر

~~قطعه ی] "کفته است ،

~~(شعر)]

~~نه هر کسی سخن نثر نظم داند کرد

~~کی نظم شعرعطایی است از مهیمن فرد

~~اکر بنازد ms348 شاعر بذان شکفت مدار

~~کی بایکاه جنانش خذای روزی کرد

~~مدیح او برساند سر یکی بسها

~~مجآه او ز سر دیکری بر آرذ کرد

~~اکرجه نثر بوذ خوب خوبتر کردذ

~~جوشاعرش بعبارات خوش بنظم آورد

~~بشعر شاذ شود مرد لهو روز نشاط

~~بشعر فخر کند مردجنک روزنبرد2

~~کسی کی شاعر خطی فروه کشد بروی

~~زخویشتن تواند بهیج حیله سترد

~~بجوی تا بتوانی رضای شاعر وهیج

~~درو مبیج اکربخرذی وزیرک مرد

~~- وفی الاصل و ذه ظغاین و ضغاین جع ضفن بعنی کینه است 2- م- بیک 3- اثارت - بر

~~انکیعتن 4- م - اراقب ؟ و ارافت ، ریختن 5- ذ - کوید 6- م- افروده : سخن 7-ذ-

~~نعری

~~-م - کرم اله وجهما 9- و فی الاصل : یعطی 10 - کذا فی الاصل وفی نسختی

~~-م

~~11- ذ- خود 12- ذ - بشعر شاد شود مرد برم روز نشاط بشعر فخر کنه مرد

~~رزم گله نبرد 13- ذ - کشید برو

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_358.png)

~~دیکری کفته است

~~بشعر کردد جاوید نام مردم نیک

~~بشعر در بنگوهند هرزه کاران را

~~که تا بنیکی رغبت نمای کردد مرد

~~زبد بریده شود میل هوشیارانرا}

~~و هم ازین جهت نبایذ کی هیج عالم خویشتن دار بر رد و عیب هر شاعر دلیری کند

~~و در رکاکت لفظ و سخافت معنی آن با او دمزند الاکی واثق باشد بآنک آن شاعر سخن

~~ورا محض شفقت و عین به آموزی خواهذ شناخت و از آن مستفید و مسترشد خواهذ

~~بود جی درین عهد هیج صنعت مستحف تر وهیج حرفت مبتذل تر از شعروشاعری

~~نبست برای آنک هر پیشه کی از آن کهتر نباشد و هرصناعت کی از آن (ثهر4) بیر

~~موزتر نبود تا " مرد مدتی بر مزاولت " آن مداومت نمی نمایذ و در آن مهارتی

~~کی استاذان آن صنعت ببسندند حاصل نمی کند بدعوی آن بیرون نمی آیذ 11 و

~~کرده وساختهآ خویش ممن یزید عرض نمی برذ 12 الا شعرکی هرکس کی سخن موزون

~~از ناموزون بشناخت و قصیده ی جند کثر مژیاد کرفت و ms349 از دوسه دیوان جند قصیده

~~در مطالعه آورد بشاعری سر بر می آرذ و خوذرا بمجر د نظمی عاری از تهذبب الفاظ

~~و تقریب معانی شاعر می بندارذ و جون جاهلی شیفتهآ طبع خویش و معتقد شعر خویش

~~شذ14 بهیج وجه اورا از آن اعتقاد بازنتوان آورد و عیب شعر او با او تقریر نتوان کرد

~~وحاصل ارشاد ونصیحت او15 جزآن نباشد کی از کوینده بر نجذ و سخن اورا بهانهآ بخل

~~و نشان حد او شمارذ " وروا باشد11

~~کی از آن غشه بیهوذه کفتن در آیذ و هجو

~~بیز آغاز نهذ 11 جنانک مرا بافقیهی افتذ کی ببخارا18 درسنهآ احدی وستمایه بخدمت

~~من رغبت نموذ و بنج شش سال اورا نیکو بداشتم واوبیوسته شعر بذآفتی (ومردم

~~بر وی خندیذندی) تا بعد از جندسال جون بر عزم عراق بمرورسیذم روزی بره دیوار

~~سرایی کی آنجا نزول کرده بوذم نوشته دیذم

~~- این3 سطررا نقط نسخه م دارد 2 - کذا فی سخ خداخش م - ذ - وفی الاصل : به امروزی

~~4- ذ - شد 4- وفی الاصل : مسحفیر (کذا) و در نسخه مطبوعه مستعقرتر تصحیح شده 5-

~~سخه مطوعه : برانک ؟ 6-م - دتر 7- کذا فی الاصل " و درسخهآ خدابخش این جملهرا ندارد

~~8-0- مردم مدتی بر موازلت 4 - ذ - مرده 9- ذ - نایند 10_ و فی الاصل : بنشدید - م-

~~نیندید 11- ذ - نمی کنند 12_ ذ - نمی برند 13_0- افزوده : شد 19_ م - کشت

~~15_ ذ - افزوده " او 16_ ذ - و شاید 17_ ذ - کند 18-ذ- در بغارا بسنهآ 19-

~~نسخه مطبوعه شعر ندارد 20 - م - دیواری ؟ حرایی که در آجا

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_359.png)

~~صننامهآ عمر خوانده کیر اخرجه

~~دنیا بمراد رانده کیر اخرجه

~~برسبیل طیبت اورا کفتم این بیت جه معنی دارذ و هآه اخرجه عاید بکیست و فاعل اخرج

~~کیست کفت تغز کفته است وحقیقت بیان کرده است یعنی هرمراد کی داری پافته کیر

~~28) و دیرسالهازیته کیر هم عاقبة الامر اجل در رسذ و مرد را از دنیا بیرون برذ

~~فاعل ms350 اخرج اجل است و ضمیر عاید بمردست کی بتقدیر درین بیت لازمست و تقدیر

~~بیت جنانست کی ای مرد دنیا بمراد رانده کیر آنکاه می کویذ اخرجه یعنی اجل

~~میایذ و او رابیرون برذ جمعی کی حاضر بوذند برتفسیر بیت و تقریر نحو او بخندیذند بس

~~کفت شک نیست کی اخرجه نیک ننشانده است می بایست کی فاعل آن ظاهر تر ازین بوذی

~~من بیتی بکویم بهتر ازین ودیکر روز ببامذ و کفت بیتی سخت نیکو کفتم وبیت این بوذ

~~شاذی ز دلم برایکان اخرجه

~~جون سوذی نیست بر زیان اخرجه

~~او سلطانست بیک زمان اخرجه

~~جون لشکر غم ولایت دل بکرفت

~~مرین بیت نیز زمانی بخندیذیم و تحسینی جند کردیم بعد از آن اتفاق افتاذ کی

~~روز بنج شنبه روزه هی داشتم و نزدیک فروشدن3 آفتاب بر سر سجاده بذکری مشغول

~~بوذم بیامذو کفت دو بیتی بهتراز آن در اذخلهآ و آخرجهآ کفته ام بشنو

~~(و بیت این بود

~~در دن چونبود خود کنون اد خله

~~عیش وطرب و نشاط چون اد خله

~~غم اخرج شادی فزون ادخله

~~صحرای دلم چو لشکر عشق کرفت

~~من از سر رقتی10 کی در آن وقت داشتم کفتم ای خواجه امام تو مردی سلیم القلبی

~~1- ذحم - شعر 2 - یعنی آخرچه . چون در کتابت فارسی تا قرن هفتم و هشتم فرفی مابین جیم

~~خارسی و هربی نمی کذاردید و هر دو را بیک بقطه می نوشتند و شاید لاتب مد الف آغر را

~~نیز فراموش کرده بوده یا آنکه مد را نیز در آن هصر سی نوشته اند لهذا بر سبیل طیبت و تمسخر

~~فقبه مصنف آنرا " أخرجهآ * ماضی از باب اضان از خروج خوانمه و نقیه صاده لوح بز توجبهات بارد

~~برای فاعل ومضول اخرج نموده است 3- ذ - اخرجه 4- م - افزوده : دردل ه- م- شر

~~9 - کنا فی الاصل و فی نسختی ذ - * و لبتآمل الوزن 7-0- هر ؟ 8 - نفرورفتن 9 -

~~این سه سطر نقط ms351 در نحه آقای مولوی است 10- 0- وقتی ؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_360.png)

~~و بر من حقوق خدمت ثابت کرده ای نمی بسندم کی تو علم شعر نادانسته شعر کویی آ

~~می کویی نیک بیست وما و دیکران برتو میخندیم وخوذ راوبال حاصل می کنیم بصیحت

~~من بشنو و دیکر شعر مکو برخاست و کفت هلانیک آمذ دیگر نکویم و بس از آن در

~~مجو من آمذو با مردمانی کی داستی2 کی بامن نکویند می کفت الا آنک آن جماعت

~~بیوسته می کفتند کی ای خواجه امام ترا مسلم است خصمان خوذرا جؤره کوکرهن

~~من روزی (فه40) برسیذم کی این جه اصطلاح است مکر شعری کفته است و یکی را

~~ر5 کو کرده کفتند نه اما می کویذ من با هر که مناظره کنم از من کم آیذ و بدلیل و

~~حجت قاطع اورا خوار و ذلیل کردانم جون رکوی حیض تا در سنهآ سبع عشرة کی

~~بری رسیذیم اورا آنجا بکوذکی نظر افتاذ و بیوسته جیزی بوی داذی و از من بجهت

~~وی جیزی ستذی (مکر) بعضی اشعار خویش بر سفینهآ کی بجهت او کرده بوذ می

~~نوشت و1 بعد از "بنج شش ماه ، در ری وفات کرد آن کوذک بطلب مراعاتی کی

~~بیوسته بجهت خواجه امام از من یافته بوذ بیش من می آمذ روزی کفت خواجه امام

~~حقی نعمت تو نشناخته بوذ و ترا بذ بسیار کفته [ است] و هجوها کرده و بر سفینهآ من

~~نوشته کفتم سفینه بیار تابنکرم کفت براذری بزرک دارم آن سفینه باوی است و بهمذان

~~رفته است اما خطکی از آن او دارم بیارم و آن کمترین هجوی است (کی کفته است)

~~کاغذ بستذم دیذم بر آن نوشته

~~شعر)

~~شمس قیس از حسد مرا دی کفت

~~شعر تو نیک نیست بیش مکوی

~~خواستم کفتنش* کی ای خر طبع

~~کس جو تو نیست عیب مردم کوی

~~دعوی شعر می کنی و عروض

~~بهتر از شعر من دو بیت ms352 بکوی

~~ورنه بس کن ز عیب شعر کسی

~~کو بهجوت جنان کندجو رکوی

~~و در زیر ر کوی نوشته کی یعنی رکوی حیض مستحاضکان و بهتر ازین جهار قافیه

~~وی هریک بمعنی جون توان آورد لعنت بر("40) حاسدان وجاهلان باذ من جون

~~ین حد بدیدم بدانستم کی انج در مرو آن جماعت می کفتند ای خواجه (امام) ترا

~~1- کلیه (شر) نقط در ذاست 2- ذ- دانت 3- م ویکی بار؟ 4- ذ- افروده، وستانه

~~هذه اثروده، از 9-و - انروده" وخراجه امام

~~1- م - یا دوسال

~~8-م - کفتش؟

~~-م-که 10-ذکه

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_361.png)

~~مسلم است خصمانرا جو وکوکردن این کلمات بونه است کی بریشان خوانده است و

~~ن سخن اصطلاح کرده کی بهر وقت بیش من می کفتند و فایدهآ نصیحتی کی ازروی

~~شفقت با او کفته ام این بوذ کی هجو[ و دشنام] من در عراق و خراسان بر کوشهآ

~~سفینها مثبت مانده است و مع ذلک از روی اصاف جون انواع سخنان مردم همجون

~~اصناف وطبقات خلق مختلف و متفاوت است بعضی نیکو بعضی زشت بعضی نیک بعضی بذ

~~بعضی ملیح بعضی بارد وهمه در تداول خلق می آیذ و در استعمالات مردم برکار می شوذ

~~جنانک بذلهی ناخوش و مضحکه ی سرد [ باشد کی] در مجلس بزرکی جنان برکار

~~نشیند و قایل آن از آن منفعتی یابذکی بسیار بذلهای خوش و مضاحک شیرین ده یک

~~ن بخوذ نبینذ وجنانک حرارهای مخنثان کی بارگت لفظ و خشت معنی در بعضی مجالس

~~جندان طرب در مردم بدیذمی آرذ کی بسیار قولهای بدیع و ترانهای لطیف بدیذنیارد

~~و جون حال برین جملت است سخن کسی را رد کردن و اورا در روی (او) بر آن

~~سخن سرد کفتن از حزم و عقل دورست و در شرع مکارم اخلاق محظور اما اکر

~~کسی خواهذ کی در فن شعر بدرجهآ کمال رسد و سخن جنان آراید کی بسند ارباب

~~طبع باشد بایذ کی جهد کند تا نثر و نظم او ms353 بالفاظ با کیزه و معانی لطیف آراسته آیذو

~~جنانک بصور معانی بدیع در کسوت الفاظ (40) رکیک سر فرونیارذ بنقوش عبارات بلیغ

~~بر روی معانی واهی فریفته نشوذ جی معنی بی عبارت هیج طراوت ندارذ وعبارت

~~معنی لطیف

~~ی معنی بهیج نشایذ وابوالهذیل (علاف) جون "سخنی شنودی [ بی

~~-ذ - چون ؟ 2 - ذ- بجای (و) الفرض 3- ذ - افروده : و 4- ذ - افروده" کاه باشد

~~* - کذا فی الاصل و فی نسخة ذ - حوارهای واین کلیه در تاریخ سلجوپه مستی براحة الصدور

~~ه درحبود سنة 600 هجری یعنی اندکی قبل از این کتاب تألیف شده نز استعمال شدمست ، دروقتهآ

~~احمد بن عطاش رئیس ملاحدهآ دز کوه که سلطان محند بن ملکشاه او را اسبر کرده فرمود تا در

~~وچهای اسنمان تشعیر کردند و قریب صد هزار نفراز اهل شعر بتاهای او ببرون آمیه کثافات و

~~قاذورات بر وی می افکندند کوید "... با انواع تار و خاشاک و سرگین و بشکل و مخثثان حراره

~~کنان در یش با طبل و دهل و دف و میگفتند حراره. عطاش . عالی . جان من . عطاش عالی . میان

~~سر هلالی. ترا بدز چکارو * (متغبات راحة الصدور بقلم یرفسور ادوارد برود در روزنامهآ انجین

~~سایونی آحیائی منطبة لندن سنه 1902 صنە609) و از قراین معلوم میشود که مقصود ازین کلیه

~~اشعار سخیفی ات که مستان و مسخرگان و هوائم الناس در کوچها و مجالس لهوو لب خوانند و

~~اکنود در ایران هتصنیف * گویند . و محتمل است غراره با خاه معجیه باشدو آن آوازی است که

~~سبب گره یافیر آن از گلو بیرون آید چه مسغرگلد و سفها اشعار سخبف خودرا بدین آواز خوانند

~~30

~~2 - ذه بدین

~~7- ذ - مکارم الاخلاق 8- ذ - یسندیده 9- و فی الاصل ، شود

~~هبارت

~~11-وفی الاصل . حاف

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_362.png)

~~فتی * هذا

~~و4 قاهم

~~ی برسینند کی جه معنی دارذ کلام ظرغ کفت

~~الفاظ اوفیهآ معانی است و معانی

~~او بس هر سخن که درو معنیی لطیف نباشد کی

~~طباه ms354 اهل تمییز را "بذان میل بلودآ * نهمجنان باشد کی وعائی خالی و فارغ دروی

~~یج متاع نبوذو بایذ کی بهیج حال دراوک وهلک بر کفته و برداختهآ خویش 4 اعتماد

~~نکند و تا آنرا مرة بعد اخری بر ناقدان سخن و دوستان فاضل مشفق عرض ندارذو

~~خطا و صواب آن ازیشان بطریق استرشاد نشنود و ایشان بصخت نظم و قبول وزن

~~ودرستی قافیت و عذوبت الفاظ و لطافت معانی ان حکم نکنند" آنرا بر منشهآ عرض

~~عا مه ننشاند و در معرض بسند و نابسند هرک نیارد و جون صاحب هنری بمعرفت

~~شعر شهرت یافت و بنزدیک نحاریر سخن وران بنقد شعر محکوم علیه شذ و مشارالیه

~~کشت سخن اورا در رد و قبول هرلفظ و معنی کی کویذ نشی صریح شناسد و اورا

~~در آن] مجتهدی مصیب داند و بهرجه کویذ از وی حجتی قاطع و علتی واضح نطلبد

~~کی بسیار جیزها بوذ کی بذوق در توان یافت و از آن عبارت نتوان کرد جنانک ابرهیم

~~موصلی می کویذ روزی محقد امین مرا از دو شعر بیر سیذ کی کدام بهتراست و هر دو

~~بهم نزدیک بوذله41) الا آنک در یکی اطفی بذوق در می یافتم کی از آن عبارت نمی تواستم

~~کرد کفتم این شعر بهترست امین کفت وجه ترجیح این برآن جیست کفتم این یک

~~ملطفی مخصوص است کی طبع بر آن کواهی میدهذوزبان از آن تعبیر نمی تواید کفت

~~راست می کویی کی کاه کاه دواسب می افتد کی هر جه بشان فراهت است در هردو

~~می یابیم و دو کنیزک می آرند کی هر جه اوصاف حسن وجمال است در هردو مشاهده

~~میکنیم و جون آنرا بنشاس حانق می نماییم اسبی را بردیکری ترجیح می نهذو کنیزکی

~~را بر دیکری مزیت میدهذوجون از وی وجه رجحان ومزیت این برآن می طلبیم

~~نج بکثرت در بت و طول ممارست از مزاولت بیع و شراء دواب و ms355 ارقا بذوق یافته است

~~در عبارت نمی تواند آورد، وبایذ است کی نقد شعر و معرفت وکیک ورصین وغث

~~و سمین ان بشعر نیک کفتن تعلق ندارد و سیار شاعر باشد کی شعر نیکو کویذ و نقد شعر

~~ا- م - سخن بی معنی بشنیدی کفتی 2 - ذ- بشاید و میل بعلک گنند 3 -م بر کرفته ؟

~~4- ذ- خود *- م - نصیحت : 6- م - ممنی آن نسخه مطبوه : معانی او 7- و فی الاصل :

~~کنند 8-م - بضی 9- ذ- کرد 10_ نخه مطبوه : بشان

~~1- م - افروده " اسب

~~1- نسخه مطبوهه (وی) ندارد 14- ذ - و باید - م - پباید

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_363.png)

~~جنانک بایذ تواند و بسیار ناقد شعر باشد کی شعر نیک تواند کفت و یکی از فخلا

~~و امرای کلام [ارا)]برسیذ ندجراشعرنمی کویی کفت از بهر آنک جنانک می خواهم

~~کی آیذ نمی آیذ و آج [ فراز] می آبذ نمی خواهم و بیشتر شعرا بر آن باشند کی نقد

~~شعر شاعران مجید توانند کرد و جز ایشان را نرسد کی هر ره و عیب آن سخن کویذ

~~و این غلط است از بهر آنک مثل شاعر در نظم سخن همچون استاذ نشاج است کی

~~جامهای متقؤم بافد و نقوش مختلف و شاخ برکهای لطیف و کرارشهای (42) دقیق

~~و دوالهای شیرین در آن بذیذ آرذاما قیمت آن جز سمساران و بزازان کی جامهای

~~بیش بها از هر نوع و متاع هر ولایت بردست ایشان بسیار کذشته باشد نتوانند کرد و جز

~~ایشان ندانند کی لایق خزانهآ باذشاه و شایستهآ کسوت هر نوع از طبقات بزرکان کذام

~~باشد و هیج کس جولاه را نکویذکی بهای این جامه بکن و جولاه اکر بهای جامهآ خویش

~~کند از حابریمان وابریسم و زر رشته و روزکار عمل خویش در نتواند کذشت

~~ولطف جامه و شیرینی و زیبائی آن نتواند دانست الاکی بزازی کرده باشد و جامه شناس

~~شذه مسرقول او اکر بشنوند بجهت بزازی و سمساری شنوند نه از روی جولاهکی

~~و جامه بافی جی ms356 هرکس کی جیزی را بر هیأت اجتماعی بیند و مستعمل آن برآن

~~هیأت بوذه باشد جودت و رداهت آن بهتر از بردارنده12آ آن داند کی بترکیب مفردات

~~آن آنرا از قوت بفعل آورده باشد و نیز شاعر نظم سخن بشهوت طبع خویش کند وشعر

~~بر وفق حاجت ولایق صورت واقعه1 کویذ و ناقد اختیار آن برای نیکوبی لفظ و

~~معنی کند و فرق بسارست میان آنج بشهوت و خوش آمذ طلبند و آنج برای نیکوبی

~~و ستوذکی خواهندو شعر فرزند شاعرست جون بیتی جند کفت هرجکونه کی آمذاکر

~~جه داند کی کمتر ازابیات دیکر افتاذه است از خویشتن نیابذکی کفته و برداختهآ خویش

~~را باطل کندو بزرکان کفته اند التره نفثون بخله وشریه وآبنه یعنی مرد فتنه ومفرور

~~1 ذ نداند 2حم - ذ - و یکی را 2 - نته مطبوه : مبل ا- دا فی الاصل. و بر

~~رض صخت ننه وگرارش * بسنی *گرار * باید باعد وکرار بعنی نقش باریک وکم رنک حاشان

~~و صوران است که اول می کشند بجهت اندام و اسلوب و جد از آن رنک آمیزی کرده یردار

~~میدهندا برهان) حذکرارشها 5 - کتافی الاصل 9-وفی الاصل : ساراد 7- ذ - وابریشم

~~8- وفی الاصل رسته - ذ - زرشه 9- م - قولش 10- وفی الاصل: ساری 11- م - که

~~14- کقا فیالاصل وفی نختی ذح وم - ولطه: یردازنهه

~~-م -وفت 2 14-ذ - اغوده

~~خوش

~~10_ و در نسخه مطبوه" اختیارات خویش

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_364.png)

~~مقل خویش (*4) و شعر خویش

~~خویش باشد و ببسند، عقل و شعر و فرزند

~~خویش مبتلی بوذ اماناقد را دل نسوزد برشعر دیکهان کی نه اوخاطر سوزانینه است

~~در نظم و ترتبب الفاظ و معانی آن بس هرجه نیکو باشد اختیار کند و هرجه رکیک

~~باشد بکذارذ جی شاعر در نظم خویش * طالب خوش آمذ باشد " و ناقد جویندهٔ‌ به

~~أمذ بوذ

~~صل

~~و نبایذکی شاعر با خوذ تصور کند کی شعر موضع اضطرارست و متقدمان برای

~~ضرورت شعر خطاها ارتکاب کرده اند و ms357 لحنها در شعر خویش بکار داشته جی اقتدا

~~بنیکو کویان نیکو آید نه ببذ کویان و نیز بایذ کی شعر شعرارا غارت نکند و معانی ایشان

~~بتغییر اوزان و اختلاف (الفاظ) در شعر خویش بکار نبرد کی ملک مردم بتصرف فاسد

~~عهلک نبذبرذ و سخن دیکران بر خویشتن بستن دلالت [(بر)] فضل نکند و ببایذ دانست

~~لی سرقات شعر جهار نوع است انتحال و سلخ والمام و نقل

~~ما التحال

~~سخن دیکری بر خویشتن بستن است و آن جنان باشد کی کی شعر دیکری را

~~مکابره بکیرد و شعر خویش سازد بی تغییری و تصرفی در لفظ و معنی آن یا بتصرفی اندک

~~(جنانک) بیتی بیکانه بمیان آن در آرد یا تخلص بکرداند جنانک سنایی "کفته است *

~~شعر))

~~کرد رختاصف زنست لشکر دیو وبری

~~ملک سلیمان تراست کم مکن انکشتری

~~بردهآ خوبی بساز امشب و بیرون خرام

~~زهرهآ زهره بسوززان رخ جون ششتری

~~(4) کفر ممگن شذی بامدد جزع تو

~~کر نزدی اعل تو موکب بیغمبری

~~عشق تو آورد خوی خستن بی مرهمی

~~هجر تو آورد رسم کشتن بی داوری

~~هجر تو مانند وصل هست روان بهرآنک

~~بر سر بازار تیز کور بوذ مشتری

~~عقل در دل بکوفت عشق تو کفت اندر آی

~~صدر سرای آن تنتا کر بحرم ننکری

~~6

~~1- م -نیسند؟ 2- وفی الاصل وفی نسخه ذه مبلا 3- ذحطلب خوش آمد کند 4 - م - باشد

~~4- نقط م افزوده : کسی

~~6- ذ - کوید

~~1- ذهم - مشتری و در حاعیه نسنه -ذ=

~~ششتری * مارد 8 - و فی الاصل ، یخامبری

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_365.png)

~~خدمت خروکرین ماتوزخود برخوری

~~جون ز تو هل برتخورد باری بر آب کار

~~أنک جو بهرام هست خاک درش مشتری

~~خسرو خسرونب سلطان بهرامشاه

~~کشت سنائی بعشق بندهآ درکاه او

~~زایک مروراست وبس خوی ثنا بروری

~~* و همجنین " عمادی کفته است [ و بیتی جند برآن زیادت آورده و مخلص بشاه

~~مازندران کرده

~~شعر))

~~ملک سلیمان تراست کم مکن ایکشتری

~~کرد رخت صف ms358 زدست لشکردیو وبری

~~زهرهآ زهره بسوز زان رخ جون ششتری

~~بردهآ خوبی بساز امشب و بیرون خرام

~~دستکه شیشه کر بایکه کازری

~~صلح جذا کن زجنک زانک نه نیکوبوذ

~~صذکس رایک کری یک کس را صذکری

~~عشق توهمجون فلک خرمن شاذی بداذ

~~(40) کفر ممکن شذی بامدد جزع تو

~~کر نزدی لعل تو موکب بیغمبری

~~عشق تو آورد راه خستن بی مرهمی

~~هجر تو آورد رسم کشتن بی داوری

~~هجر تومانند وصل هست روان بهر آنک

~~بر سر بازار تیز کور بوذ مشتری

~~عق در دل بکوفت عشق تو کفت اندر آی

~~صدر سرای آن تست کر بحرم ننکری

~~هم بخوری ای فضول هم دکران رابری

~~زلف تو بر دوش تو کفت بکوش دلم

~~کفت دل من بذو رو رو پافه مکوی

~~مرد بدوزخ روذ بر طمع مهتری

~~کرجه ز حد در کذشت در جمن باغ عشق

~~صبر مرا فربهی رحم ثرا لاغری

~~صذ کنه این سری بک نظر آن سری

~~باشم کستاخ وار با تو کی لاشی کند

~~طبع عمادی بسحر ختم کند شاعری

~~حن تو جاویذ [باد] تا کی زسودای تو

~~خدمت خسرو کزین تاتوز خوذبر خوری

~~جون زتوک بر نخوردباری برآب کار

~~خسرو مازندران مایهآ بیک اختری

~~شاه فرامرز راد دولت ودین را عماد

~~1- ذ* تو؟ 2 -وفی الاصل : تت ؟ 2- م حییله ا-م- بشعق ؟ 5 - وفی الاصل

~~و - ذ - سنا 9- ذ - افروده: و همین ایات باییتی چند دیکر 7- م- مشتری 8- در نستهآ

~~اصل در حاشیه مقابل این ییت وبیت بعد نوشته "زیادت * یمنی این دوییت زیاد است و باید برداشته

~~شود و ما متن را تغیر ندادیم (مراد از زیادت آن است که صادی این دو یت را از خود بر اشعار

~~حنائی افروده چنانک در نسخه ذ- در مقابل ایاتی که از سنائی است همکرر * نوشته هده)

~~9- کذا فی الاصل . و محتیل است مقصود کر باشد و آن بضم کاف و تشدید راه کبلی است مراهل

~~فراق رابرای یسانهآ جوو ms359 کندم وفیرآن 10_ وفی الاصل : وفی نسخ - ذینامبری 11- مرای

~~1-م- یاوه 12 م- زاد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_366.png)

~~معلوم بیست کی حابق کنامست (4) وغاصب کقام

~~وهرهو هریک صر بوه

~~(فع]

~~[جنانک] معزی کفته استا.

~~کرجه بجفا هست برآوردستی

~~برهارم هست تالفروذ آری هت

~~و رافعی ازو برده [است و کفته (هعر)

~~بردارم دست تا فرود آری دست

~~زین بس بخذاای صنم عشوه برست

~~و[همجنین] معزی کفته [است "شعر"

~~همان کند کی زمرد بدیذهآ افعی

~~تواتر حرگاتش بدیذهآ دشمن

~~دیب [صابر] ازو برده [است و کفته

~~هعر)

~~همان کندکی زمره بدیذهٔ‌ افعی

~~بصبر من صنما آن لب جو بشد تو

~~و بلفرج [رونی] کفته [است (شعر)]

~~کفته با زایران صریر درش

~~مرحبا مرحبا در آی در آی

~~و انوری ازو برده [(است) و کفته

~~هعر))

~~کفته با جملهآ زوار صریر در تو

~~مرحبابر نکذر خواجه فرودآی و درآی

~~(هعر)]

~~و فرخی کفته [است

~~آز نهیب خنجر خوخوار تو روز نبرد

~~خون برون آیذ بجای خوی عدورا از مسام

~~(فعر))

~~وظهیر ازوبرده [است و کفته

~~بذ اندیش را از تف قهر تو

~~بجای عرق خون چکد از مام

~~و معزی " کفته است"

~~(هعر))

~~کوهر بکان خویش نیارذ بسی بها

~~مردم بشهر خویش ندارذ بسی خطر

~~(قهه4) و انوری از وی غارت کرده [است و کفته

~~ااهعر)

~~69

~~بشهر خویش هرون بی خطر بوذ مردم

~~1حم - عشق 2 -ذ انروده: و 2- ذه م -ن - چکد ودرنته جایی عله ا- ذه کویه

~~ه ذه اوراحم- ازو

~~بکان خویش درون بی بها بوذ کوهر

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_367.png)

~~و بلفرج کفته است

~~(شعرما)

~~از خواب کران فتنه سبک بر تکنذ سر

~~دیذهآ حزم تو بوذ روشن و بیذار

~~و ظهیر ازو برده [است و کافته

~~ر)

~~جاوذان فتنه سر از خواب فنا بر نارد

~~در آفاق جو حزم تو بوذ بیذاری

~~و لما سلخ

~~بوست باز کردن است و در شعر این نوع سرقه جنان باشد کی معنی و [لفظ] فرا

~~یرذ ms360 و ترکیب الفاظ [ آن] بکرداند و بروجهی دیکر ادا کند جنانک روذکی " کفته

~~ست9

~~(

~~هر که نأمخت از کذشت روزکار

~~میز ناموزه ز هیج آموزکار

~~بوشکور ازو برده [است] و کفته

~~هر))

~~مکر بیش بنشاندت روزکار

~~ی به زو نیابی تو اموزکار

~~و روذکی کفته است

~~(شعر)]

~~ریش و سبلت همی خضاب کنی

~~خویشتن را همی عذاب کنی

~~ابوطاهر خسروانی ازو برده [(است )] و کفته افعر)

~~عجب آیذ مرا ز مردم میر

~~کی همی ریش را خضاب کند

~~بخضاب از اجل همی نرهذ

~~خویشتن راهمی عذاب کند

~~و معزی کفته است

~~([شعر]

~~یشتم دو تانه ازیی آن شد که عشق تو

~~باری برو نهاد ز اندیشه و عنا

~~کم شد دلم زدست وبخاک اندراوفتاد

~~کردم ز بهرجستن او پشت را دوتا

~~و دیکری ازو برده [است و کفته

~~شعر]

~~کفتی که دو تا چرا شود قامت مرد

~~زیرا که ز کوهر جوانی شد فرد

~~وافرا که بیوفتاد جیزی از دست

~~یشت از بی جتنش دوتا باید کرد

~~4ح

~~1- ذ- وابواقفرع ا-ذه کوید

~~3-ف کذفه - ذ- و ابومکور

~~ند

~~9- در اینجا از نخة اصل بهدر بک ورق سقط شفه است و آنهه دو یین دولا

~~اصه

~~از نعهآ آقای ذکاه السلک و آهای مولوی است 7- ذ - نصد یرزاندیشه 8 - ن - اندرون فتلد

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_368.png)

~~و مسعود سعد (سلمان) گفته لت

~~هعر

~~کمانم از غم آن تیروار قامت تو

~~ونو مراهمه در دوغیست قسمنتاوتیر

~~مرا بشانه تیر فراق کردو هکرز

~~لی شنید که باشد کمان نشانه ثیر

~~و تابیدی رازی ازوبرده است و کفته

~~هعر

~~کردی تن من کمانا ببازی بازی

~~از بسکه در و توتیر مژکان سازی

~~ترکان همه تیر از کمان اندازند

~~1

~~س چون که تو تیردر کمان اندازی

~~قصد کردن و نزدیک شدنست بجیزی و در سرقات شعر آنست که معنیی فرا کیرذ

~~و بعبارتی دیکر و وجهی دیکر بکار آرذ جنانک ازرقی کفته است (بیت1)]

~~صدف زبیم یلان ms361 در شوذ بکام نهنک

~~زخون برنک پواقیت رنک کرده لآل

~~یعنی لآلی "یاه از برای ضرورت شعر انداخته است ") و انوری از و برده

~~است] و نیکوتر [ازو] کفته

~~(بیت )

~~لهر تو کر طلایه بدریا کشذ شوذ

~~در در صمیم حلق صدف دانهآ انار

~~و شهاب مؤآید نسفی کفته است

~~15

~~همییالیذ خون از حلقهآ تنک زره بیرون بر آن کونه که آب نار پالائی بیرویزن

~~ظهیر ازو برده است و (به ازو) کفته (بیت1))

~~توئی که برتن خصم تو درع داودی

~~رزخم تیغ توپرویزنی بودخون بیز

~~و معزی کفته است

~~(بیت )]

~~جو بنوشت بر لوح نام ترا

~~قرو ایستاذ از نوشتن قلم

~~همی کفت زین یس جه دانم نوشت

~~جوجزوی و کلی نوشتم بهم

~~انوری [(این)] معنی [را] ازو " برده است و نیکو کفته

~~جون زمین را شرف مولدتو حاصل شذ

~~آسمان راه نظیرت بزد اندر تحصیل

~~39

~~خود وجود چوتوئی باردکر ممتنع است

~~ا_م- شعر احم - درجهد احذه ویا انداخته است ضرورت ضررا ها- ذه م ه ن- برد

~~5- ذح مویآد در نسخه جایی موبد ؟ 9 - م - ابتدا پالید بوده و جد پالود تصحیع شده 7- ذ

~~وبهتر 8- ذ- م - تیر 9- ذ - کلی وچزوی 10- م - افروده : کرفه است و نیکوتروجهی

~~بکار برده و انصاف که سفت نیکوست 11_ ذ - رای 12- م- *

~~ورنهنی فیض کتست ونه فئاض بخیل

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_369.png)

~~نست که {هراین باب)1 شاعر معنی [شاعری] دیکر بکیرذ و از بابی ببابی دیکر

~~برد و در آن پرده بیرون آرذ جنانک مختاری کفته است

~~کجا شدآن زقبائی دریذه دوخته چتر

~~کنون ببایذ چترش درید و دوخت قبا

~~فی5

~~رضی نیشابوری بباب مدح برده است و کفته

~~بسا ملوک که ازتاج مینهند10 کمر

~~بعزم خدمت درکاه تو بهر طرفی

~~*در (باب اشکایت [از] روزگار}

~~و جنانک [ دیکری] کفته است

~~هر

~~کوهمجونکین ساده بوذ یاکنده

~~(8ا) بر تخت زرآنر انهذامروزفلک

~~رضی نشابوری " بباب مدح نقل کرده (است) و کفته (شعر)

~~هرآنک خاتم مدح ms362 تو کرد در انکشتا

~~سر از دریجهآ زرین برون کند جونکین

~~(شعر)

~~و غضایری کفته است

~~صواب کرد کی بیذانکردهردو جهان

~~یکانه ایزذ داذار بی نظیر و همال

~~امیذ بنده نماندی بایزد متعال

~~وکرنه هردو ببخشیذتی بکاه عطا

~~رضی نشابوری آنر انقلی نیکو کرده است و ترک ادبهاو از آن بینداخته* [و کفته

~~شعر)

~~مکن نکاه ومجنبان سخات را12 زنجیر

~~بموج بحر و بفیض سحاب و تابش ماه

~~ی دست رس بدو کون است واوجودرشورد

~~بهیج وجه بسش نایذ این متاع حقیر

~~295

~~1- از نسخه چایی افتاده 2 - م - شاهری دیکری ؟ ذ- کی دیکر

~~را مکرر آورده 4 ذ - افروده ، دیگری 5 -م - شعر 9 - م - قبای 7- م - افروده

~~الدین 8- ذ -م - بافن 9_- م- افزوده " است 10_ذ - زنند 11- ذ- اند 12-

~~م- یاکنده بود - ن - ناکنده 13-م - بدح 14- کدا فی نسبة خدا بخش و هوالصواب.

~~و فی الأصل * بخشیدی * و استعال این هیئت یعنی *کردتی * در موقع شرطبهآ معاطب درقدیم

~~متداول بوده احت . در تذکرة الأولیاء شیخ مطار مسطوراست (طبع متر نیکلسون ص 42) " تو

~~اگر امروزحرب کردتی اسیرشدی ... وچود گوشت خوک بخوردتی کافرت کردندی * و در موضع

~~دیکر گوید (س 116) * اگر دیوانه بودی طهارت نگردتی * و درجای دیگرگوید (ص184) ه اگر

~~تو جنان بوذتی که بایستی اوترا آن تتوانستی گفت * وغیرذلک - ذ بخشیدیی 15 ذ - اخروده ، و

~~1 ذ - اورا -م - اورا انداخت 17_ فی ننه خساخش سناش و فی الاصل، سحاب را وفی

~~ختی -ذ - و-م = سخات را 18- فی ننة خدا بخش دست اوسوفی الاصل وذحم - دسشرس

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_370.png)

~~جنانک شاعری گفته استا

~~در عشق ثو هم واقعهآ مجنونم

~~می ز شمار عاقلان بیرونم

~~زین غشه که بامن جوالفراست نه ای

~~بیوسته جو واودر میان خونم

~~دیکری این عمل بلفظ جان نقل کرده است و کفته

~~از خطآ تو دیذه را کهرسای کنم

~~وز لفظ تو نطق را شکر خای کنم

~~هر حرفی را زنامهآ میمونت

~~مانند الف میان جان جای کنم ms363

~~(8ا) و از نقلهای نادر آنست آی روذکی کفته است

~~(فعر)

~~کر کل آرد بار آن رخان او نشکفت

~~هر آینه جوهمه می خورد کل آرفبار

~~دقیقی آنرا بر همان وزن و قافیه بقلی لایق کرده است [( و کفته)

~~شهر

~~کر سر2 آرد بار آن سنان او نشگفت

~~هر آینه جو همه خون خوردسر آردبار

~~و ارباب معانی کفته اند جون شاعری را معنیی دست دهد و آنرا کسوت عبارتی

~~ماخوش بوشاند و بلفظی رکیک ادا کند و دیکری همان معنی فرا کیرد وبلفظی خوش

~~و عبارتی بسندیذه بیرون آرد او بذان اولی کردد و آن معنی ملک او کردد و للأؤل

~~ضل الشبق جنابک روذکی "کفته است "

~~(شعر))

~~ما صذهزار مردم تنهایی

~~می صذهزار مردم تنهایی

~~یعنی با صذهزار مردم تو فردی بهنر و دایش در میان ایشان وبی صذ هزار مردم

~~نو بسیاری و کویی بجای صذ هزار مردمی و اکر جه معنی نیکوست عبارتش رکیک

~~است و عنصری از وی برده است و کفته

~~شعر))

~~کرجه تنها باشد همه جهان با اوست

~~وکر جه با او باشد همه جهان تنهاست

~~(اه40) و بیت عنصری اکرجه در آن بسطی کرده است نیکوتر و عذب تر از بیت

~~روذکی [(است)] باوجازت آن بس این معنی ملک عنصری شد و روذکی را فضل سبق

~~ماند و همجنانک در بیت معزی و نقل انوری کفته ایم

~~جون زمین را شرف مولد توحاصل شد

~~1- ذحم - شعر 2-0- برارد 3 - ذ - افروده ، باد 4- ذ- کوید 5 - ذ - اخرودهه

~~است 6- م - بیارد؟

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_371.png)

~~کسوت عبارقی بلیغ تر و عنب تر از آن نبوشاند او دزه معنی باشد و احسان اولین را

~~بوذ جنانک در بینتا بلقرج و انوری کفته ایم

~~کفته با جملهآ زوار صریر در تو

~~و در بیت معزی و بیت انوری کفته ایم

~~بشهر خویش درون بی خطر بوذ مردم

~~کی ابن سرقهآ محض است و ملک اولینان راست

~~فصل

~~و ms364 ببایذ دانست کی شاعر در جودت شعر خویش ببیشتر علوم وآداب محتاج باشد

~~و (بذین جهت) [ بایذ] کی مستطرف بوذ و از هرباب جیزکی داید تا اکر بأیراد

~~معنمی کی فن او نباشد محتاج شود آوردن آن بروی دشوار نشود و جیزی نکویذ کی

~~مردم استدلال کنند بذان کی او آن معنی [(است)] نداسته جنانک معزی کفته

~~است

~~(شعر))

~~سزد کر بشنود توحید یزدان

~~هر آن مؤمن کی باشداو مسلمان

~~کی جون باشد مسلمان مردمؤمن

~~دلش بکشایذ از توحید یزدان

~~و مؤمن نباشد کی مسلمان نبود اما مسلمان باشد کی مؤمن نبود] کی]اکر

~~فرقی نهند میان ایمان و اسلام نخست ایمان باشد آنکاه اسلام جی ایمان تصدیق وباور

~~داشتن خذا ورسول است و اسلام کردن نهاذن احکام خذا و رسول را و منه قوله تعالی

~~قالت الاعزاب آمنا آقد لم تؤرمنوا ولکن قؤلوا أسلمنا وجنانک انوری کفته

~~است

~~(شعر))

~~کیوان موافقان ترا کر جکر خورذ

~~ومسته عبارت است از طعمهآ مرغن شکاری کی بوقت حاجت بذیشان دهندو کرکس

~~نسرین جرخ را جکر جدی مسته باد

~~نه از جملهآ شکرهآ مسته خوارست و ازین جهت این بیت بروی کرفته اند، اینست معانی

~~69

~~1- ذح بیوشاند ؟ 2-0 - افزوده: غعر 2-م- و ممنی 1- د- بود 5- م - این

~~9- ذ را نداد - 0- افروده : است 7- ذ - م - اوباشد 8- م - افروده ، او 9_ ذ -

~~افروده" است 10_ ذ - را بجای هاست * 11_ 4- خورش 12- ذ - صکره

![page image](img/Shams-e_Qays_-_Mojam.pdf_page_372.png)

~~مطالعه دارذ وبهرباب کی رسذ بادانسته از سرآن در تکذرد بمدتی اندک در سخن ودی تثرا

~~ولظما تخریجی تمام یابد وبر استعمال الفاظ ومعانی بلیغ لطیف قادر کردد ان شاه الله تعالی

~~والحمنلله رب العالمین والصلوة

~~((والتلم)]هلی

~~1خیر خلقه و مظهر حقه)

~~حتد وآا

~~لطیبین)

~~الطاهرین الأکرمی

~~(الأخیار وسلم تسلیما

~~کثیرا دایما)

~~648

~~کی در فن شاعری لازم باشد دامستن و امینست کی اکر صاحب طبعی این جمع را هو

~~-م - و صلوته 2- ذ - افروده : نهه 3 - ذ افروده : و اصحابه 4- م ms365 - اجینms366

0650QaysRazi.Mucjam

كتاب 0650QaysRazi.Mucjam

نبذة عن الكتاب

الفهرس