مس م 9س

اتمتون قاری کتابهای قردوس العرشدیه، تاریخ کاشان، قندیه ، سمریه ، حالات و متان ابوف، هرضباه آوزون حسن * ببان الصتاعات *اغاذوانجام * مادةالحیوة، فاریخ یزد، چامع مقیدی ، رساله مشق باخرزی، کارنامه اوقاف ، فصولی از "تاریخ کبیر4، مسالک وممالک * ابسکندرتامه، فرخ نامه، خرابکزاری، اورادالاحباب و گزیده را اثتشار داده است .

دد رشته گتابتناسی 7 فهرست مقالات قارسی "، 9 کتابتای فهرست های نخمهای خطی فارسی " وو فهرستنامه کتابشناسی های ایران " را متتشر کرده است، "کتابهای ایران " (فهرست بالانه کتابهای چاپ ایران) را وی نأسیس کرد و ته جلد اذآن تاکثون تشر شده است .

یادداشتهای قزوینی ل8 جلما، میرزا.

تقیخان امیرکبیر (از عباس اقبال)، فهریست املام هالم آرای عباسی وخاطرات اعتمادالسلطته به اعتمام وی تدوین و طبع شده استه بهه: 27 تومان

با آنکه سالهاست انتشار متون فارسی ms001 توسط ناشران مختلف رواج دارد ، برای غالب این آثار طبع انتقادی دقیقی که با روش علمی صورت پذیرفته باشد در دست نیست ، و اگر "مؤسسه اوقاف گیب" وبعضی ناشران خارجی دیگر بطبع انتقادی بعضی ازین متون همت نگماشته بودند ، تعداد چاپهای قابل اعتماد ازین هم کمتر بود .

در ایران هنوز هیچ دستگاهی در صدد رفع این نقیصه برتیامده است . رقابت مالی رقجاری نیز که در ایام اخیر موجب رواج طبع یا تجدید طبع برخی ازین آثار شده کمکی بعسحت ودقت آنها نکرده ، بلکه برعکس در غالب موارد باعث رواج نسخ مغلوط و نادرستی که بشتاب تحویل بازار گردیده شده است .

با پیشرفتی که در سالهای اخیر در یافتن نسخ خطی کهن حاصل شده و با امکان دسترسی بکتابخانه هایی مانند کتابغانه های ترکیه که نسخه آنها پیش ازین در دسترس نبود ، ضرورت طبع انتقادی متون زبان فارسی ویا تجدید طبع آنها بیش از گلشته مشهود است: این "مجموعه " بهمه آثار معتبر زبان فارسی از شعر و نثر نظر دارد وامیداست بتواند بتدریج بمهمترین آثار ادبی و تاریخی و فلسفی وجز اینها پپردازد روش اصلی که راهنمای طبع این آثار است همان روشی است که در کشورهای غربی در طبع انتقادی اینگونه متون متداول است ، و براصاس رعایت حق قضاوت برای خوانند گان قرار دارد : کسی که تدوین و تصحیح متنی را بعهده دارد، با آنکه در روشن ساختن آن میکوشد ر خواننده را برحسب اطلاع و درایت خود بممتن درست اصلی راهتمایی می کند، درک و صلیفه‌ خود راحاکم مطلق تمی شمارد وهمه نکاتی را که ممکن است موجب تعبیر دیگری بشود نیز ضبط میکند.

============================================================

معمولأ معتبرترین نسخ کهزترین آنهامت ، مگر آنکه بدلیل خاصی نسخه جدیدتری ترجیح داده شود. کسی که به تنظیم و تصمیح اهتمام می کند طبعأ نسخ را خوب میسنجد، با احوال هریک آشنا میشود، نسخ معتبر را ازنسخ فرعی که نکته تازهای دریر ندارد بازمی شنامد . در بسیاری موارد شجره نسب نسخ و ارتباط آنها با یکدیگر را تشخیص میدهد و نسخ فرعی و بیفایده را کنار می گذارد و تنها بذکر نسخه بدلهای معتبر اکتفا می کند.

خواندن نسخ خطی بعلت ابهامی که در خط ما رجود دارد وهم ببب کهنگی و فرصودگی نسخ غالبا دشوار امت . در نسخ قدیمتر چون نقطه کمتر بکار میرود، کار از اینهم دشوارتر است.

کاتبان نسخ مرچند عموما خوش خطاند، دقیق یاعالم نیستند و از اینرو در کارآنها مهو ولغزش فراوان است . ازاین گلشته درهرتحریر تازهای اثر اصلی اندکی تغییر میپنیرد و کاتب گاه بخطا و گاه بگمان خود برای اصلاح، چیزی میافزاید یا میکاهد. نسخ خطی بعضی آثار بحدی متفاوت است که گویی هریک تألیف دیگری است . پس کار مصحح که باید اثراصلی نویسنده را از مجموعه نسفی که در اختیار دارد تشخیص دهد و غبار تغیر وتصرفی را که یگنشت ایام بر چهره‌ عبارات آن نشسته است پاک کند، وگذشته از دانایی و تبمر محتاج دقت و یردباری وحوصله ایست که از همه کس ساخته تیست ، اگر تنها یک نسخه در دست باشد عموما خواندن و فهمیدن اثر است که مشکل مصح محسوب میشود آثاری که با روش انتقادی و ذکر نسخه بدلها طبع میشود شاید برای خوانندگان عادی و با بی خومله چندان مناسب نیست ومعمول نیز اینست که متونی که برای مدارس و یا استقاده‌ عیومی یچاب میرسد از ذکر نسخه بدلها و یحثهای مربوط بآن خالی باشد و خواننده اثری روشن و یکسان در برابر خود بیابد. آما تردید ms003 نیست که برای آنکه خواننده عادی نیز از متن درست و شایسته اعقادی برخوردار شود شرط اول وجود طیع انتقادی کتاب است . چنین طبعی ضروری است تا متن اصلی را درحدودی که امکان پذیر است بدست بدهد و درست را از فادرست جدا کنه و پایه استواری برای طیع های عادی فراهم سازد امید است با انتشار * مجموعه متون نارسی " گامی در راء این مقصرد برداشته شوه.

احان یارضاطر

21662 46 6 66 19rd67 4d4 f.24d dee6f, eaa61839- مولر ترجمه همین کتاب را به آلمانی درسال 1849 (هامبورگ) انتشار داد .

============================================================

ازمتن عربی مسالک الممالک ترجمه ای درخوراهمیت بزبان فارسی دردست داریم که باحتمال قوی در قرون پنجم یاششم هجری بزبان فارسی نقل شده است. زیرا امارات وقرائن کافی برقدمت ترجمه ازسب متن وشیوه لغات آن بدست می آید و هر گونه احتمال تردید نسبت به کهنگی ترجمه سست میشود.

ترجمه فارسی کتاب اصطخری، درمقام مقایسه، بامتن عربی کاملا موافق و مطابق نیست. در بسیاری از موارد مترجم جملات و مطالبی را حذف وکسر کرده ودر مواردی هم جمله ها و عبارانی بر آن افزوده است. مترجم گاه در ترجمه دقت کافی ندارد و سهوهای روشن و اغلاط واضح براو دست داده است که به موارد مهم این گونه عیوب درذیل صفحات اشارت رفته است .درقسمت اخیر کتاب، ms005 یعنی فصل مربوط به ماوراء النهر فسمتهای زیادی از ترجمه با متن اصطخری مطابقت ندارد. باین صورت که ترجمه اضافاتی دارد و موارد اختلاف با سنن صورة الارض تألیف ابن حوقل (که این کتاب خود میتنی وبراساس مسالک العمالک است) مطابق ومواقق است، بنابرهمین ملاحظات است که متن فارسی را باید ترجمه آزاد و اقتباس گونهای از کتاب اصطخری دانست. دخویه مستشرق 1 - برای تفصیل نگاه کنید به معجم المطبوعات ج 1 س 453 - 454 ، اکتفاء القنوع ص 49 ، الاعلام زرکلی ذیل محمدبن حوقل وابراهیم بن محمد اصطخری، برو کلمان چاپ اول ص 229 وضمیمه جلد اول ص408، دائرة المعارف اسلامی چله اول ذیل "اصطخری " ، تاریخ آداب اللغة العربیة تألیف جرجی زیدان الجزءالثانی (قاهره 1957) ص 234 . ویه مقاله دخویه بعنوان تیل : 6 6d29d 46 6 6 ، . بد مسالک الممالک توسط دخویه در سلسله متون عربی جغرافیایی درسال1870 انتشاریافت و مجددآ ازروی آن درسال 1927 طبع دیگری بهمان شکل بطریق عکسبرداری منتشرشد . درهمین ایامی که این مقدمه زیر چاپ بود طبع جدیدی از جنرافیای اصطخری بنام "المسالک والممالک " در سلسله انتشارات موسوم به "تراثنا" (وزارة الثقافة والارشادالقومی، المجهوریة العربیة المتحده) بتحقیق دکتور محمد جابر عبدالعال الحسینی ومراجعه‌ محمد شفیق غربال در سال 1961 در قاهره انتشار یاقت . این ابع مبتنی برسه نسخه‌ قدیمی ومصور (یکی تاریخ دار ومورخ 878) وطبع معروف دخویه است . در مقدمه‌ این طبع متنی را که "مولر" بنام " الاقالیم " بطبع رسانیده است صورت مختصر شده‌ "المسالک والسالک" دانستهاند .

============================================================

بعلاوه درین دونسخه اغلاط اسلائی دیده می شود که نمی تواند از کاتبی باشد که خود مؤلف است وواضح است که چون کاتب نسخه را از روی نسخه دیگری نقل کرده وخط آن خوانا نبوده و یاوقوف برمعنی بعضی کلمات نداشته است لذانتوانسته است که برخی کلماترا درست بخواند. نا گزیر چنین کلمات را عینا تصویر کردهاست، مانند کلمه "حال! " (ص 263) که ترجمه سبخة بمعنی زمین نمکزار است (احتمال میرود که "نمکناله " یاچیزی شببه این کلمه بوده است) وکاتب بعلت عدم وقوف آنرا بشکل غیرقابل قراءتی نقل کرده است: 5_ وجود نسخهای ناقص از کتاب متعلق به کتابخانه سر کزی دانشگاه که بدون شکه در قرن هفتم هجری وشاید میان 650 و700 یعنی پیش ازعهد ابن ساوجی کتابت شده است : 6- از این ساوجی منظومه ای بنام درة المعالی دردست است (پس ازین درحاشیه صفحه ه مقدمه به آن اشارت سی رود) که اشعار آن سخت سست وضعیف است و در مقام مقایسه میتوان گفت که صاحب چنین اشعار کم پایه نمیتواند صاحب نثری بدان مایه باشد 34

این نسخه درطبع کتاب نسخه اساس قرارگرفت ، مگر درموارد افتادگی و سهو که ناگزیر نسخ دیگر مورد استفاده واقع شد و به نشانه "م" شناسانده شده است. نسخه مذکور رقم داردومورخ 72 وبخط ابن ساوجی1 است. کانب درپایان نسخه می نویسید: 1- تحقیق در باب ابی ساوجی : پیش از این گفتیم که باستناد نسخهای تازه نویس ازقرن دوازدهم موجود در کتابخانه انستیتوی شرقشناسی لنین گراد که بشماره‌ 6 پرازین معرفی میشود این ماوجی را مترجم مسالک وممالک دانستهاند . میکلوخومکلای درمقالهای که ترجمه آن ms008 درشماره دوم سال دوم مجله‌ پیام توین پنام نسخه های نفیس انستیتوی خاور شناسی شوروی " طبع شده است ونیز درصفمات 12_14 فهرست نسخ چغرافیائی موجود در انستیتوی مذکرر بنام 0دلن 666 6666 666. نعل194 1955 .1109669، وهمچنین به نقل ازو آقای محمد تقی دانش پژوه در فهرست نسخه های خطی کتابخانه مرکزی جلد * صفحه 11، وایضا استوری درحاشیة ص 117- 119 از جلد دوم "تآلیفات فارسی".

/266a, f61 2af1 18a جنین گفتهاند .

اما استدلال کردیم که این شخص نمیتواند مترجم باشد ومردی کاتب بوده است و دونسخه هم از مسالک و ممالک به خط او در دمت داریم ، چون اطلاعاتی در باره‌ احوال وی بدست آمد درج آنها درین حاشیه خالی از فایده نخواهد بود .

در کتاب هدیة المارفین و آثار المصنفین تآلیف اسمعیل پاشا بغدادی (استانبول، 55 - 1951) [ وبنقل ازو درالاعلام زرکلی م ذیل "ابوالمحاسن محمدبن سعید (غلط چاپی وسعد درست است) ابن محمد النخجوانی المعروف بابن الساوجی" مینویسد : "کان حیا سنة اثنتین و ثلاثین وسیعمائةله درةالمعالی فی ترجمة اللآلی".

ظاهر این است که مؤلف هدیة العارفین این مطلب را از روی نسخه‌ چاپ شده‌ کتاب * درةالمعالی فی ترجمةاللآلی " (استانبول، 1315 ه. ق.) [که نسخهای از آن درکتابخانه‌ استادمینوی دیده شد و ایشان مرا بر نسخه مطبوع کتاب مطلع ساختند ) نقل کرده است و بر طبع کننده‌ کتاب هدیة العارفین اشتباه حاصل شده ونام پدر ابن ساوجی را بجای "سعد" به مهو "معید" نوشته امت : نسخه چاب شده‌ درةالمعالی بقطع جیبی وشخصی بنام علی غالب یانی طبع آن است وبنا برمقدمه چاپ کننده، ازروی نسخه خط مترجم یعنی خط ابن ماوجی محقوظ درکتابخانه‌ ملی شهر استانبول چاپ

ضیاءالملة و الحق والدین حسین بن المولی المرحوم السید اقضی القضاة فی زمانه وعصره فخرالملة و الحق والدین احمد بن سراج دامت معالیه وطاب مثراه" : بقیة حاضیة صفحه قبل گفتیم که یک نسخه تاریخ دار دیگر بخط وی در دست هست وآن مجموعهای است متعلق به کتابخانه دوست بزرگوار آقای دکتر اصغرمهدوی استاد دانشگاه محتوی بر چهار رساله: رساله عربی "کلمات باباطاهرعریان" ورساله "المخمسات" ورساله "المعشرات" و"اوصاف الاشراف" خواجه نصیر طوسی . هر یک از این چهار رساله تاریخ تحریر دارد بترتیب و بشرح زیر : 1) تم والحمدالله رب العالمین 0 علی یدی العبد الضعیف الراجی عفوریه الاحدابی المحاسن محمد بن سعد بن محمد یعرف باین السارجی غفرالله له ولوالدیه ولمن قال آمینیارب العالمین یومالجمعة فی اواخر من شعبان سنة خمس عشرة وسبعمائة بمدینة اصفهان . (عکس شمارة 8) 2) تمت المعشرات بمدینة اصفهان فی اواخر شعبان سنة خمس عشره وسبعمائة الحمدلله دب العالمین و یتلوه المخمسات.

3) تمت المخمسات یوم الاربعاء فی شهر شعبان سنة خمس عشرة ومبعمائة بعدینة اصفهان علی یدی العبد الضعیف المفتقر الراجی عفوربه الاحد ابی المساسن محمد بن سعد بن محمد یعرف بابن الساوجی احسن الله عاقبته غفرالله لمن قال آمین با رب العالمین حامدا ومصلیا ومسلما ، 4) تمت الرسالة فی ذکر اوصاف الاشراف بحمدالله العزیز و ms011 منه یوم الاحد ألعشرین من شعبان المعظم سنة خمس عشرة وسبعمائة علی یدی العبد الضعیف الراجی عقو ربه الاحد ابی المحاسن محمد بن سعد بن محمد یعرف بابن الساوجی غفر الله ولوالدیه ولجمیع المؤمنین والمسلمین أمین رب العالمین بمدینةاصفهان.

اطلاع دیگری که مربوط به این شخص بدست آمد نکته ای است که استاد جادل همائی درمقدمه کتاب کنوز المعزمین تصنیف ابن سینا (تهران، 1331 ش) نوشتهاند و مطالب ایشان عینا برای اطلاع نقل می شود: " در پارهای از کتب مربوط بعلوم غریبه ازاین کتاب (یعنی کنوزالمعزمین) ...

00. نام بردهانه، از جمله کتاب حل المشکلات تآلیف ابوالمحاست محمدبن سعدبن محمد معروف بابن الساوجی که در عهد شاه عباس کبیر (985-1038) میزیسته وکتاب خود را همان ایام و بطور قطع قبل ازکشف الظنون تآلیف کرده است 0" استنباط استاد همائی درباب اینکه این ساوجی درعهد شاه عباس کبیر می زیسته بعلت احتوای وقایع ومطالبی مربوط به عهد پادشاه مذکوراست که در کتاب حل المشکلات وجود دارد وطبعأ قرینه وامارهای برزمان تآلیف کتاب میتواند باشد . اما دراین ایام اخیر که درباب این سارجی از رجال قرن هشتم با ایشان صحبت شد فرمودند که درنسخه مذکوراحتمال تصرفات زیاد از کاتب میدود وامکان

درآخر این نسخه سه ورقی که بجای اوراق ساقط شده افزودهاند ازقرن نهم است : هلموت ریتر این نسخه را معرفی کرده است1 .

پایان این نسخه بطور سشوش کتابت شده وسطور آخرین آنرا درصفحه 274 نقل کردهایم.

3- نسخه‌ شماره‌ 1271 در157 ورق متعلق به کتابخانه ملی وپنه (اطریش) که جدید نویس است ودرمواردی که نسخه پدل آن نقل شده است بعلامت "و" آنرا مشخص ساختهایم. عکس وفیلمی ازاین نسخه در کتابخانه مر کزی دانشگاه موجود است. وصف این نسخه در فهرست فلوگل 42402 بنام "ترجمة المسالک و الممالک" آمده است . دخویه موارد اختلاف این نسخه را از لحاظ اضافات و اختلافات دیگر ms012 با متن عربی اصطخری در ذیل صفحات چاب متن عربی نقل کرده و این نسخه را بعلامت ع شناسانیده است ( نگاه کنید به عکس شمارە5) هایان این نسخه چنین است : " بواسطه عموم معانی و خصوص فواید این کتاب را که مشهور است بمسالک و ممالک از زبان عربی بز بانفارسی در آوردیم تاخوانندگان از آن مفید وشنوگان مستفید شوند وموسوم بکتاب ترجمة المسالک والممالک شد و الحمدلله وحده قم الکتاب بعون الملک العزیز الوهاب من مصنفات خواجه تصیر الدین طوسی علیه رحمةالله الباری و علی من قرأ هذا الکتاب آمین 50 قیه حاشیة صفحة قبل بسیار هست که مطالب روقایع مربوط به عهد شاه عباس راکاتب براصل حل المشکلات افزوده باشد باری اگر ابن ساوجی مؤلف حل المشکلات شخص دیگری نباشد (چنانکه قرائن قوی برین ادعا وجود ندارد) از و دو تألیف میشنامیم یکی حل المشکلات و دیگر درة المعالی وبنابرذکر میکلوغوماکلای این صارجی مترجم وسالهایهم از زبان عریی به زبان فارسی است درباره الفبا منسوب به شهابالدین مکتوب (؟) که من اطلاعی از آن ندارم ومیکلوخوماکلای هم نشانه ای از آن بدست نمیدهد (پیام نوین ج 2 ش 2 ص 10) 14d66 6, 13, 2.6

چند ورقهم از آخرین اوراق نسخه تازه نویس وخاتمه آن چنین است : 7. و بواسطه عموم معانی و خصوص فواید این کتاب را که به مسالک وممالک وموسوم گشت یکتاب ترجمة المالک و الممالک تمت الحمدلله رب العالمین 000 در صفحه‌ عنوان این نسخه که دارای ترنجی است نام کتاب "نرجمة المسالک والممالک" نوشته شده است، (نگاه کنید بهعکس شمارة6) 6- نسخة شماره‌ 610 متعلق به کتابخانه مؤسسه تحقیقات شرفی لنین گراد که معرفی آن در کتاب فهرست نسخ جغرافیابی فارسی موجود درمؤسسه مذکور تألیف میکلوخوسکلای1 آمده است. این نسخه مورخ سیزدهم ربیع الثانی 1164 است و نام مترجم درین نسخه ابو المحاسن محمد بن سعدین 1- نگاه کنید به صفحه‌ 13 و حاشیه‌ صفحه 5 مقدمه . همین مؤلف این دونسخه را در "یادداشتهای علمی انستیتوی خاورشناسی اتحاد شوروی" جلد شانزدهم (مسکو، 1958) نیز معرفی کرده است :

اتفافأ درایاسی که به نوشتن این مقدمه مشغول بودم عکس صفحه اول و آخر نسخه بلطف آقای کمیسارف مدیر محترم قسمت مطالعات ایرانشناسی (درمؤسسه خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی شعبه مسکو) به تهران رسید وعکس صفحه آخر آن درینجا بطبع میرسد یا کر ده کی تبت وین که فاین صوه مساتٹا قابر ورماه کرو بر اسطه عمو ی وضص فواه ا ورت ال ماک اززیان عربی نزبون وری ق کردهف" خانش کان ازان مغی ات ون ن ش فونه وموسوم ب نرج المساک مماک ومن ج ابهالمی ون بن ممد النجران بان الا وجی احر عافت غ الما د ن الحعیزر نا کیا رعهم ن فقرکل مرب وری انهم ففردر وه ms014 الدیو م نارن وم، ر ان وتت نووعردروبت * اعیش مو 114 صفحه اول این نسخه جدید نویس است وبعدأ به نسخه الحاق گردیده.

7- نسخه شماره‌ 9797 ایضا متعلق به مؤسسه مذکور در فوق که نسخه ای ناقص و جدید نویس آز قرک سیزدهم هجری است، 8- نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی (مشهد) که بشمارە178 درجلد سوم فهرست آنجا معرفی شده است. نسخهای است مغشوش و ناقص ،عکس آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران بشمارههای 1331 و 1332 هست.2 1 - ظاهر اینست که ناسخ آنرا از روی نسخهای نقل کرده که بخط ابن ساوجی بوده و اشاره‌ اورا در رقم ختم کتاب دلالت برمترجم بودن او دانسته است .

2- آقای دانش پزوه در فهرست دانشگاه (ج 8 صر11) بنقل از فهرست آستان قدس نوشته اند که درین نسخه عبارتی مربوط به تاریخ 898 یاد میشود. این مطلب قطعا الحاقی از طرف کاتب است

10- نسخة شماره‌ 1407 کتابخانه مجلس (تهران) بخط نستعلیق خوش بقطع رحلی که از روی نسخه ای که اینک در موزه ایران باستان است درزماتی که در بقعه شیخ صفی بوده است کتابت شده، کاتب در پایان این نسخه مینویسد : "پتاریخ شهر محرم الحرام هزار و میصد و شانزده هجری مطابق سال فرخنده فال ایت ثیل جناب مستطاب بتدگان علی خان حکمران اردبیل مشکین مدظله و جناب مستطاب آقای حاج میرزا کاظم ملک التجار کل ممالک محروسه ایران و جناب آقای میرزا حسین خان قوام دفقر دام اقبالهما به بقعه متبرکه شیخ صفی علیه الرحمه رفته بودند این کتاب مستطاب در کتایخانه مبارکه آن بزرگوار دیده شد. حسب الفرمایش بندگان جناب مستطاب حکمران معظم الیه بخط این بندة مذنب عاضی الحقیر الققیر قتیر علی این مرحوم میرزا عباس افشار ارومیه استنساخ پذیرفت ، فیغره‌ شهر جمیدی الثانی 1316 یا علی الاعلی ."

3- تاریخ ملازاده، تهران 1339، ص نه ازمقدمه .

============================================================

2 - درمواردی که یکی از نسخه ها (ایاصوفیه وموزه) افتادگی داشت افتاد گیها از روی آن دیگری نقل شد و موارد ساقط شده میان دو ستاره تعبین و در حاشیه قید گردید.

3- با اینکه چاپخانه بر ای طبع کلمات معرب وسیله کافی نداشت کوشش شدکه در موارد واجب اعلام واسماء جغرافیایی با اعراب ضبط شودتا فراءت کلمات مهجور آسان باشد. ضبط این کلمات مبتنی برمتن مطبوع اصطخری است .

4- در آن قسمت از فصل ماوراء النهر که ترجمه فارسی برمتن عربی اضافات دارد برای تطبیق ازصورة الارض ابن حوقل استفاده شد وبموارد اختلاف در ذیل صفحات اشاره گردید.

5- نقطههای وقف بصورت ل در غالب نسخ ابن کتاب هست (نگاه کنید به عکسهای شماره‌ 2و6و7)، اسا میان هیچ یک ازدونسخه یک نواختی و همسانی دیله نمی شود، تردید نیست که رعایت آن گونه نقطه گذاری در چاب کنونی نه مبسر بود و نه مفید، 9- رسم الخط قدیم در مورد "کی" و "آنچ" و "تر" نگاه داشته شد.

کلماتی که با "پ" و دچ" و دگ، و "ژ" است بانقطه کامل ضبط شد. دیگر سعی برین بوده است که کلمات مستقل از یکدیگر جدا باشد.

7- سترجم درشرح ms018 بعضی ازشهرها از آوردن نام جمیع دیه ها وآبادیهای آن شهر که در متن عربی وجود دارد خودداری کرده است. در مواردی که به مطلب صدمه کلی و اساسی وارد آمده است ناچار افتادگی را میان [ا ازمتن عربی نقل کردیم:

و اما مهانج والعخونب واجن وداخرقان و ممانه وخوقه اوا برواثان(2) ودیرشرقانت لا ا وا تشوی آ و ا مرند و ت وک وسلساسن ومرقد وتجریز دزرتد وورثانو وقانه و جابروان واشته فانفامدن صفارمتقاربة و بردتد و ددثان وموقات وجابووات واشته، فی الکبر ویسوی شقر های دوچن باشد واما جابروان وتجریز واشنه الادزیه فاته حن الشلتة العدن وماتف بهتعریق بالردیه واما یرضعة فانها مدینة کبیرة بیها تکون بردعه کبره جدا فکون اکیرمن فرس نودت شمهری بزرن است ، قرستگی شر ر وهی قزهه خصبة ولهم غاکیة یسی فرنکی هاشد شهری آبادات وبا میوه‌ بسار اکبر من فرسخ قی قرسخ و هی نزهد خصبة ابووعال ب بعدبر العطرلک جرلو الطلعم اذا ادرک و کشاورزی و در عراق و خراسان کنشته رة الترح * الثمار جدا ولی فیما بین العراف وخراسأن ms020 یعدالری واصیهات مدینة قیه مراره قیل اه یفرلک وببردعه مم عی وابد بسم سضر و علی قلعة فرسخ بردعه نهر انکر از ری و سیاهان شهری بزرکذتر و تیکوقر اکیر ولا اشب ولا احسن موضا ومرانف یرتفع مته سمک یمی الذراقن و العشب وبا مرافق تر ازبردع قعت، ودریک فرستگی من یردعه و منها علی اقل من فرسخ وح وهما سمکان بفقلرن علی سایراجتامر السمکن برشع میان کرته ولعومبه ویقطان جای هت ی الاندرامب مابحن کرته ولصوب و یقطان بعلکت التواحی وعلی باممه بردعه سوف عتظممر آن را اتدرامیه خوانند ، بکث روزه واه همه من مسیرة یوم فی هوم مشکة الیسات الباعامت کلها فواکه وفیها البندق الجد بوم الاحد اغ یو ان ومه دارست وققدف آنجه به ار اجود من بشدقه ممرفند وبها شه علوط اجوصم دق ممرقتد باشد، و ماهلود ایان به اث اهبلوط الخام ولهم فاکهة تمی الروقال هیلوط شماج احت ودد بهد دج اتج بهر اذ تقدیر التببراء وله توی سفوالطعم اذا ادراة دیکز جاههابود، وامریشم بسار کیرند، وتوته وفیه مزارة قبل ان بدرلک و اما الشاهیلوط آنچا میاع باشید بوایریش ازآنجا به خوزستان و کاف علی حقدیر قصت جدزة سوداء یقاورمبه طعمه هارس برقد، و رود کر آنجاست کی شورمای ط البتق والرطب ویبرشعة تن بل من لو یفضل علی جنسه ومونفع من الابرن خود وازین دود کر دوکوته ماعی خیزد شی کتیر یربی علی توت مباح لامانک له زراقت و عشب ، از دیکر اجتاس ماضی بهتر ز مته الی قارس که شوزستان می کشی ود وبو دره دروازه کردانت * یازاری هست و علی ثلت فریخ برذعة تهر الکرو بتهر الکر کی آن را کر کی خوانند. روزیک شنیه آتجا مای الذی یصل الی الاقاق مالحا ویرققع دوز بازار بود ، متداو یک فرستکن در یک ن فهر الکرسکن یسعی الزراقن و العشویة قرسشکه از عراف و خراسات مردم آنچه جمله مکان یقخدرن علی اجناس السکت یعلکن ms021 شوتد و یزرگ تر از یازار کود سره است الندای وعلی باببه برذعة بسی بابه الاکراة وشرسردمان چوتنه ووزهقته شموقد کوفتدت وق یسی الکر کی مقدار فرسخ فی فرسخ

چنانکه گفته شد چون دخویه موارد اختلاف عربی وفارسی را در ذیل متن عربی آورده است واطلاع براینگونه اختلافات فقط برای اهل تحقیق مفید خواهد بود ما از آوردن موارد اختلاف در این چاپ خودداری کردیم: کسانی که میخواهند برین موارد مطلع شوند خود یه مسالک الممالک طبع دخویه مراجعه می کنند. همچنین اختلافات ضبط اعلام جغراقیایی سیان اصطخری و حدود العالم توسط ولادیمیرمیتورسکی در ترجمه انگلیسی حدودالعالم ذکر شده است.

برای آنکه خوانندگان و ms022 مراجعه کنندگان ، بهتر و ییشتر برموارد اختلاف میان ترجمة فارسی ومتن عربیی وهمچنین متن صور الاقالیم اطلاع حاصل کنند قسمتهایی از آنها را برای نمونه درسه ستون مقابل هم درصفحه جداگانه بچاپ رساندهایم: سسالک و ممالک قارسی را اعتمادالسلطنه در دست داشته و در تدوین رساله‌ جغرافیائی طالقان از آن نام و استفاده برده است (فرهنگ ایران زمین 1 - نگاه کنید به حاشیه مفحات 16، 107، 109، 109، 139، 215، 217، 262،257،242.

2- برای مثال گفته میشود که * سطر ازصفحة 10، یک سطر ازصفحة 21، سه سطر ازصفحة 24 مقط شده است .

============================================================

فصلی ازآنرا که مربوط به بخارا ونواحی آن است آقای احمد گلچین سعانی درمقدمه‌ کتاب تاریخ ملازاده (طهران 1339 ش) بطبع رسانیدهاند (ص .نه- شانزده): اطلاعات ومطائب دیخر اصل عربی کتاب اصطخری "مسالک الممالک" نام دارد. اسا نام ترجمة فارسی دربعضی نسخه ها چنانکه پیش ازین دیده شد "ترجمة المسالک والعمالک" نقل شله است10 کشف الظنون ذیل "مسالک الممالک ، سی نویسد : لابی زید احمدبن سهل البلخی اوله الحمدلله مبدیء النعم وولی الحمد" و این عبارت مطابق است با عبارت همین ترجمه، کتاب ابوزید بلخی (صورالاقالیم) چنانکه نام آن حکایت دارد میتنی بر نقشه های جغر افیایی بوده است واصطخری نیزهمین روش را در کتاب خود اخذ و اقتباس کرده و درچاپ عکسی قدیمی کتاب الاقالیم" تیز نقشهها عینا طبع شده امست، در جمیع نسخ فارسی کتاب نقشه های رنگین هست (سگر آنکه بعلت ناقص بودن نسخه فاقد چند نقشه باشد) . چون یکی از مزایای این کتاب وجود نقشه های جغرافیایی آنست، نقشه های آن طبع شد تاشیوه نقشه نگاری قدیم عینا حفظ ونقل شده باشد و مراجعه کتندگان به آسانی بدانها دسترسی داشته باشند.

این نقشه ها از روی نسخه موزه‌ ایران باستان که تسخه کامل قدیمی دردسترس بود، بطبع رسید، درباره نقشه های این کتاب یکی از علمای اروهائی تحقیقاتی دارد ( - بنام ms023 " ترجمه مسالکشو ممال " کتاب دیگری نیز وجود دارد، نگاه کنیه به استوری ص 120 جلد دوم . 2- نگاه کنید بهحاشیه 2 صفحه اول مقدمه . نسخهای ازاین چاپ کمیاب درکتابخانه‌ استاد مینوی فست

این مقدمه را با سپاسگزاری ازاستاد پدیع ازمان فروزانهر برای شناساندن نسخه کتابخانه سلطنتی و مجی مینوی استاد دانشمند دانشگاه برای عکس دو نسخه نر کیه ویاری وهمراهی در باز شناختن نسخه های دیگر ونلخیص و ترجمه مقدمه به انگلیسی، به پایان سی آورم ومراحم هر دو استاد ارجمند را نعمت پایدار میدانم: 24 اهداعکتاب چون استاد دانشمند ابراهیم پورداود هماره برا برطبع سننهای قدیم زبان فارسی ومخصوصا کتاب کنونی نشویق و ترغیب خاص فرمودهاند و همیشه مورد مهر ومحبتشان بودهام بر ای سپاس جاودانه این کتابرا شادمانه به ایشان تقدیم می کنم : ایرج افشار تهران، 24 دیماء 1340

بد ر 223 0 اللق قن ] 20 الب یرةةالة (ه1 ب د چ

اه 2 7 ~~ی 27 ن 44 ه: س اهی ن 2 4 ~~ااقمقهمقم م علمانق وعلسی یع. 181 0 ه 42 اباچ ما 42 ا1 2 2882 3ست 711 4 124یققعم 2

2122713274 و او د که راه قوان بو یقق ل قنه بر ق لی 22 ر ز ن للف ms026 له ا ه ذ ر

، ب بعس م ب م د

افسل باشذ() وانا خاعیداب یود وبعدن نوینفاست ثم واد مضه اودروم کوه ست (ع ودرجته عج کیشت وفرافی بانذ وانا جابنده کم س 13 اد بصرودد مصرخان واستان تیشی کبها باشند وح حاش حنان بناشد 3 سا اوایشانا اذ چدوداوان ضکان کوجلافدهریل چنذ کوسفتدعت ان ایان ناچت بون جوندببتد ودر نعزهمد فان ستلای ه .

3 اباشند و حنین کویندکی کنزاذ خرکود کی رندیباما ذه غاهلی جفت کیرد ص 10 احن رونه باشددح در نین جچغاد ما رباخد سیلجنی بلسو ان ذمین .2 اجهند و در بجهلا فتند بریشت اختردمردمان راکرد مصیان کوندا و ین مد او ی د ه مبر 4 ه یه1 هاهذ والهاعلم بالصواس 42 121 النون اغاذ کنم ذکر دیابوشام 22 166 4 4 د ه ص

اما بعد ، چنین گوید خداوند سخن که مراد ما از تصنیف این کتاب آنست که اقلیمهای روی زمین یاد کنیم آنچه دایره اسلام بدان محیط است: وقسمت این چنین“ ساختیم کی هرموضعی معروفرا اقلیمی نهادیم وهرچه بآن3 حدود پیوندد با آن یاد کنیم از شهرها و نواحی وکوهها و رود ها و دریاها، و پیابانها جمله در آن اقلیم گفته شود ، و آنچه بشناختن و دانستن آن حاجتی نبود4 فرو گذاشتیم تاسخن مختصر بود وخواننده را ملال نگیرد . وسیاقت6 این کتاب نه بروضع هفت اقلیم نهادیم * تامعلوم باشد، و اگر کسی خواهد کی کیفیت هفت اقلیم بداند در کتابهای دیگر به اخبار می آید، معلوم توان کردن.

و مثال* چنان نهادیم کی دریای محیط کی گرد بر گرد زمین است آنرا صورت 9-ت : بسمالله الرحمن الرحهم . همین نسخه دربالا وپائین صفحه اول وصفحة بعد این دوبیت را اضلفه دارد: بشنو ای دوار از زوار ملک حوزه‌ اسلام را جمله بیان در ممالک از مسالک هرچه هست قرب و بعدش را همی گوید عیان 4_ت : چنانا 4ت : بازا *ت : نباشد _ت : ملالت 9ت: ترتیب] 4- از ستاره تا اینجا در"ت* چنیزاست : وکیفیت هفت اقلیم خود از کتب دیگر معلوم گردد و نهز این مختصر حمل آن نکردی و مقصود فوت شدی ، اکنون بدانک ما وضع این کتاب کی نام او مسالک و ممالگ امت .

============================================================

و دایره اسلام را بربیست اقلیم بخش کردیم: ونخست از دیار عرب در گرفتیم * و آنرا اقلیمی نهادیم به حکم آن، کی خانه خدای تعالی آنجاست ،و خانەه کعبه ناف زمین است وخدای عزوجل 10 آترا درقرآن6 ام القری خواندست و ام القری قصبه باشد که دیگر نواحی را بان، باز خوانند؛ و ازآن پس دریای پارس نهادیم بحکم آن کی بردیار عرب می گردد، و از آن پس زمین مغرب؛ آنگاه4 دیاره مصر؛ و بعد از آن صورت شام نهادیم10؛ و پس از آن11 دریای روم؛ آنگاه دیار جزیره؛ وآنگاه دیار عراق17؛ و آنگاه دیار خوزستان ؛ 9_ از ستاره تا اینجا در "ت9 : تبشت] 4.ت: از] 4. از ستاره تا اینجا در نسخه 9ت " نیت] 4. ازستاره تااینچا درنسخه "ت* نیست] *. ازستاره تا اینجا درنسخه "ت " نیست ] 9_ت: کلام 1 2_ت : بدان 4 -م : بعد از آن زمین!*.ت: (ندارد)] 90_ ت : (ندارد) 91_م :پس ازآن * ندارد! 14_ت : عراق عرب

244 [35] خداوند کتاب می گوید که این شکل صورت زمین است آیادان و ویران، وقسمت کردیم بر ممالک . ومعنی ممالک پادشاهیها باشد کی یکی را از آن مملکت گویند.

وهیچ ملک آبادانتر وتمامتر وخوش تره ازممالک ایرانشهر نیست، و قطب این اقلیم بابل بود وآن مملکت" پارس استه ، وحد این مملکت در روز گار پارسیان معلوم بود. چون مسلمانی آشکاراشد مسلمانان از هرمملکتی نصیبی پگرفتند، برین جمله که یادکرده آید: ازمملکت روم شام ومصر واتدلس و 9حم: انستاره تااینجا ندارد 4 -ت : دریای 4 حت : (ندارد) : 4 - ت: (ندارد) خت : 9 وخوشعر * ندارد! 9ت : مملکت 2.م : آن مملکت * ندارد 9-م : " (ندارد) "

مصنف کتاب چنین گوید که حدود سقلاب وهرچه باآن پیوندد4 ازروس و سریر و الان و ارمن وهمه ترسائی راجمله درشمار مملکت روم دارند، وسندو 5 کشمیر و بهری از تبت درمملکت هند شمارند، و زمین سیاهان در مغربو زنگیار و بجه وحدود این گروه را در این کتاب ذکری نکردیم بحکم آنکه قوام پادشاهی بعقل و عنر و دین و دانش و عمارت وسیاست تعلق دارد، و مردم آن جایگاههاه را از اینچه یاد کردیم بهره‌ نبود. که ایشانرا بدان مرتبتی بایستی نهادن و از جهانبانی نصیبی دادن و اقلیمی بنام ایشان کردن . واگرچه 10 گروهی را از ایشان ریاضتی و دیانتی هست چون نوپیان“ وحبشیان، و سبب آنست کی بدیگر حدود نزدیکند مانند نوبه و حبشه کی بر کرانه دریای قلزم است. بدین فضیلت [49] ذکر ایشان بیش ازین نتوان کرده .

ومملکت اسلام بر دیگر مملکتها فزونی دارد بآنچه زیادت دارد وزیادت شده است از جنوب وشمال و از حدود مشرق خلیجی کی از بحر محیط بردارد 15 تا بحد چین و ماچین، و خلیجی ms031 دیگر کی هم از دریای محیط برمیخیزد اززمین مغرب تا بزمین اندلس، خداوند کتاب گوید که ما زمین را بدوقسمت نهادیم، وسرخط این قسمت ازدریای چین“ برخیزد و بزمین هند گذرد درمیان مملکت اسلام همچنین برزمین مصر تا مغرب ،و هرچه ازین قسمت درجانب شمالست مردمان درومیپید بوست 20 بوند1، وهرچند دورترشوند سییدی برایشان چیرهتر بود، واقلیمهای این جانب 9-م : سلکت] 4 .م: مملکت! *.ت: (ندارد)] 4.ت: پپوند .ت: این جایها] 9.ت: میچ بهره] 9. ممه نسخ "یونانیان * است، اما در اصل عریی * النوبه * آمده وتصیح مبتنی برآن است 4.ت : کردن 1 9 مت : (ندارد) 99-ت: باشند

هملکت مسلمانی: شرقی مملکت اسلام3 زمین هندوستان است و دریای پارس، و غربی اسلام رومست و ارمن والان و سریر و خزر و روس و بلغارو سقلاب و بهری از ترکستان ، وشمالی اسلام مملکت چین و آنچه بآن پیوندد از حدود ترکستان ، وجنوبی اسلام دریای پارس باشد مملکت روع؛ :شرقی این مملکت دیار اسلامست ، وغربی وجنوبی آن دریای محیط، و شمالی آن حدود [45] اعمال چین بحکم آن که ما آنچ میان تر کستان و دیار رومست از سقلاب و دیگر گروههای ایشان از ملکه روم یادکردیم.

مملکت چین : شرقی وشمالی آن دریای محیط است، وچنوبی آن اسلام و هندوستان ، و غربی هم دریای محیط است. و یأجوج ومأجوج و آنچ بعد از ایشان هستند تا کرانه دریا * هم از مملکت چین شرند .

هملکت پارس : شرقی آن بلاد اسلام وغربی وجنوبی آن بحر محیط زمین هندوستان :شرقی این ملک دریای پارس بود، * وغربی وجنوبی ولایت اسلام" ، وشمالی دریای چین وماچین ، حدود مملکتها برین جمله است که ms032 یاد کردیم، 9_ت : غالب] 4.ت: اقالیم ! 4.ت : اما ملکت اسلام، شرقی آن1 *همه نخ فارسی؛ سند، تصیی مهتنی برمتن عربی است احت: (ندارد) اوحت از متاره تا اینجا را ندارد ! 4-ت : از ستاره‌ صطر قبل قا اینجارا ندارد

ذکر دریای روم دریای روم از دریای محیط برخیزد تا بآن؛ خلیج رسد کی میان مغرب و 10 زمین اندلس است[59) ، نا به تغرهای شام رسد و مقدار این مسافت هفت ماهه راه باشد، و این دریا مستقیم تر وپائین تر از دریای پارس است، وچون ازدهانه این خلیج روانه شوند امتدادی است که تا آخر این دریا برساند.

و میان قلزم کی زبانه است میان دریای پارس ومیان دریای روم برراه 1.م: ذکر دریامای این دیای 4. همه نسخهها " بجرین* و تصحیح مپتنی برمتن عربی است] 4 -م : این عنوان را ندارد] * حت : بدان1 ن

و از مصر تا آخر مغرب صدوهشتاد مرحله باشد، و از غایت زمین مشرق تا آخر زمین مغرب قرب چهارصد مرحله باشد، و از اقصای حد شمال تا ms033 اقصای حد جنوب ازسواحل یحر محیط درباید گرفت تا زمین یأجوج ومأجوج و برظاهر سقلاب گذرد * و بزمین بلغار برون شود و [از] سقلاب" و بلغار درونین بگذرد، واز روم مسافت شست مرحله بهشام رسد ، و از زمین شام تازمین مصر سی مرحله باشد، و از انجا بزمین ثوبیان برون شود، آنگه بکشد به پبابانی آید میان زمین سیاهان و زنگبار- تابدریای محیط رسد: این خط میان جنوب و شمالست، وآنچ معلوم است از مسافت این خط از ناحیت یاجوج تابلغار و زمین سقلاب مقدارچهل مرحله باشد، واززمین سقلاب تا روم وتاحدودشام شست مرحله دارند، واز روم تاآخر زمین نوبیان مقدارهشتاد مرحله گویند تا به نوبیان رسند.

واما میان [56] یأجوج وماجوج ودریای محیط درجانب شمال ومیان یایان سیاهان ودیگر پاره حدود دربای محبط خرابست وهیچ عمارت نگفته اندو نمیدانم کی مسافت آن دو بیابان کی بر کرانه3 دریای محیط است چند باشد.

زیرا ممکن نیست درآن بیابان رفتن. چه سرمای4 سخت میباشد، چنان کی ممکن نگردد* هیچ عمارت کردن وآنجا مقام ساختن. وهمچنین درجانب جنوبی هیج جانور نتواند بودن از گرمای سخت ، کی آنجا6 مقام نتوان کرد.

و اما میان چین و مغرب همه آبادانست، و زمین گرد است ، ودریای 1- م : " لیکن سبکتر " ندارد] 4. ت : از ستاره تا اینجا را ندارد 4 ت : کناره‌ 4- م : سرما .ت : نباشد! 9ت: (ندارد)

وازدریای محیط خلیجی برنیخیزد تابظاهردریای سقلاب رسد وبرزمین روم گذرد برقسطنطینیه تا در بحرروم افتد.

وزمین روم را حد از دریای محیط است تابزمین جلالقه کی پانیذ جالقی مرا نسبت بایشان کنند ، وفرنگ و روم و اتیناس تا قسطنطینیه نا سقلاب، و روم خالص [9 6) از حد رومیه گیرند تاحد سقلاب.

و اما آنچ گفتیم کی فرنگ وجالق6 و غیرهم از جمله روم است، بحکم آن گفتیم کی دین و پادشاه یکی است. لیکن زبانهاشان" مختلف است.

ومملکت چین را8 مقدار چهارماهه راه دراز است درسه ساهه راه پهنا: و چون از دهانه خلیج درآید تاولایت مسلمانی از حدود ماوراءالنهر مسافت، سه ماهه راهست، وچون از حد مشرق درآید و خواهد کی بحد مغرب برون 20 شود و بزمین نوبیان پیوندد و بزمین خرخیز ونغزغز و برظاهر کیماک تابدریا مقدار چهارماهه راه باشد، ودرمملکت چین زبانهای مختلف است: 9_ت : "چنان است که * ندارد! 4. ت: نگردد! 4. ت: ازآنجا 4_ت:در 9- م: جالقی 9. اصطخری: جلالق 9.ت: زبانهای ایشان ] 4. م : ومملکت چتین را * ندارد 9 ت : (ندارد)

واماخرخیز [66] را جایگاه میان غز وکیماک ودریای محیط وزمین خزرج باشد ms035 *2، وزمین تبت درمیان خرخیز ومملکت چین است و اما مملکت چین درمیانه دریا و زمین غز2 وزمین نبت باشد، وچین خود این اقلیمست. لیکن دیگر شهرهای ترکستان4 را نسبت با آن کنند ، چنان کی مملکت روم به قسطتطینیه باز خواتند، وهمه مملکت اسلام به ایرانشهر باز خوانند، و آن زمین بابل است: وزمین سقلاب دراز وپهنست. مقدار دوماهه راه دردوماهه*، وبلغار شهری“ کوچک است، و نواحی بسیار ندارد، و بدان سبب مشهور شدست، سکی فرضه مملکت است.

9-متن عربی : الخزلجیه ! 4-ت : ازستاره‌ پنج سطر قبل تا اینجارا ندارد] 4- ت: " وزمین غز " ندارد] 4 حت : 7ی ترکستان * ندارد] *-ت : " در دوماهه " ندارد 9_ت : شهرکی] 4_ت: شده است

و خزر نام گروهی از ایشانست. قاما نام شهر اتل گویند، واین شهر پنام آن 5 رود باز خوانندکی آنجا2 میگذرد وبه دریای خزرمیرود، و این شهر اتل بس ناحیتی ندارد الاچند جایگه کی آنرا فارس خوانند به حدود خزر وسریر2 وروس وغزیه4 .

و اما نبت میان ولایت چین و هندوستان و زمین خزلجبه و نغزغز ودریای پارس، باشد، وبهری در مملکت هند وبهری درمملکت چین، و گویند 10 کی ایشان را پادشاهی هست از فرزندان تبع: واماجانب جنوب ازروی [4 47 زمین ولایت سیاهان است دراقصای" مغرب بر کناره‌ دریای محیط، ولایتی باشد به سر خویش، با هیچ مملکت اتصالی“ ندارد، و یک حد آن بادریای سحیط دارد، وحد دوم با پیاباتی کی دریای مغرب پبوندد، وحدسوم“ بابیابانی دارد کی بزمین مصر بیوندد ، وحد 10 چهارم بابیابانی دارد کی از گرما آنجا جانور نباشد. و چنین گویند کی درازای و پهنای زمین ایشان مقدار نهصد فرستگن درنهصد فرسنگ باشد: و اما زمین ms036 نوبیان حدی بازمین مصر دارد، ودیگر حد بازمین مغرب، وحد سیم یا زمین بجه دارد برابر قلزم، وحد چهارم به یابانی کی گفتیم پیش 20 ازین کی خلق درآن بیایان نتوانند رفت10.

9_م: ساخته.4.ت: برآنجا! ؟ .م: میعرد، ت متغرغز، تصمیح از روی متن عربی است]* م؛ حرلسر، ت: خرلخیه . تصیی ازروی اصطجری] *م ات : زمیز فارس 9ت: چنوبی 2.ت: زمین مغرب 8.ت: اتصالت 10-ت: رفتن

و اما زمین هندوستان برابرزمین کرمان باشد و تا زمین منصوره وبدهه4، و دیگر ولایت سند تا به قنوج رسد، آنگه بزمین تبت باز گردد مقدار چهارماهه راه. این درازی ولایت هندوستان است. وپهنای از دریای پارس تا زمین[72] قنوج مقدار سه ماهه راه یاشد.

و اما مملکت مسلمانی را از حد فرغانه گیرند تا خراسان و کوهستان و عراف و زمین عرب تا ساحل یمن دارند، مقدار پنج ماهه راه، و پهنای مسلمانی از کرانهه ولایت روم گیرند تا شام وجزیره وعراق و پارس و کرمان تا زمین منصوره بر کناره‌ دریای پارس، مقدار چهارماهه راه، و حد مغرب تا زمین اندلس در شمار درازای مسلمانی نگرفتیم زیرا6 کی آن مسافت چندان باشد کی اینچ یاد کردیم تقریبا و اندر شرقی مغرب مسلمانی نیست ونه اندر غربی مغرب، بحکم آن کی چون از زمین مصر یگذرند در حدود مغربجنوبی آن سپاهاناند و شمالی دریای روم، آنگه زمین روم. واگر کسی خواهد" کی 9_م : "را حد* ندارد ونسخه ترکیه صحیح است . درنسخه‌ ms037 وپنه آمده است : 9که نهایت بر فارس است" ] 4_ت : ازستاره درسطرقیل تااینجارا ندارد! 4.ت: زمین 4.ت، م: ندهه، تصحیح ازروی اصطخری .ت : کناره‌ 9-م : ادران 2ت : خواهد کسی

و ما درین کتاب اقلیمهای مملکت اسلام به تفصیل یاد کنیم چنان کی 5 جایگاه هر اقلیم شناخته شود، ودر این شکل داد کیفیت اقلیها بواجبی چنان کی هست نتوانستیم داد، بر آن اختصار افتاد کی جایگاه هراقلیم معلوم گردد، و نواحی و آنچ گرد بر گرد آن اقلیم هست یاد کنیم،

اینچ، یاد کردیم شرقی ولایت عرب است و ناحیت جنوب و بهری از غربی، آنگاه از ایله سوی شارستان قوم لوط رود و بحیره کنده کی آنرا بحیره زغرگویند و سوی یلقا رسد از اعمال فلسطین واذرعات وحوران وبتنیه و غوطه ونواحی بعلبک از اعمال دمشق ، و تدمروسلمیه و این هردو از اعمال حمص باشد، آنگاه ختاصره وبالس ms038 ازاعمال قنسرین ، اینجایگه4 بهفرات رسد.

آنگاه برفرات ولایت عرب است تا بهرقه وقرقیسیا ورحبه ودالیه وعانه وحدیثهو 9_م، ت : ایله، تصمیح از روی اضطخری است 41.ت: اینچه4.م،ت: زعرا، تیح از روی امطخری است] 4.ت : اینجایگاه

واین دریای پارس بعقدار سه چهاریک از دیارعرب برسد و آن حدود شرقی وجنوبی[89) ولایت عرب است ازحد غربی هم درجمله مداد دریای پارس است، وآنچ درحد غربی ازدیار عرب برون از دریاست ازایله تا بالیس ازشمار شام است، و آنچ از بالس تاعبادان است ازحد عراق است و به مغرب پیوندد بناحیت ایله- بآن بیابان کی تیه بنی اسرائیل گویند. این تیه اگرچه به دیار 10 عرب پیوسته است نه از دیارعرب باشد، بل که ازحدود عمالقه و زسین یونان بودست کی به قبطیان باز خوانند، و عرب را آنجا هیچ آب و چراگاه نیست، از این سبب آن بیابان1 را در ولایت عرب یاد نکردیم . و گروهی از رییعه و مضر به جزیره مفام ساختند تاچنان شد کی دیار خود دانند، وایشانرا آب و چراگاه پدید آمده است، وما این جزیره را درعرب نیاوردیم- زیرا" کی میان 15 بارس وروم است درسیانه نواحی آبادان . ومیان پارس وروم فرود آمدهاند، و گروهی از ایشان ترسایی گزیدند و بدین رومیان در شدند وهمه بر آن اتفاف سکردند و آن تغلب من2 ریبعه بود بزمبن جزیره وتنوخ ازیمن بزمین شام .

و دیار عرب حجازست: مکه ومدینه و یمامه وآنچ به آن پبوندد، و پیوسته است به زمین بحرین وبادیه عراق وبادیه جزیره وبادیه شام، ویمن کی 20 مشتل است برنهامه و نجد ویمن وعمان ومهره وحضرتوت ودیار صنعا وعدن ms039 ودیگر نواحی یمن موچون ازحد سرین4 درآید بناحیت یلملم برون شود برظاهر 9_ ت: (ندارد)] 4 م: آنرا] 4 . ت، م: تغلب بن ربیعه! تصحیح مبتنی بر متن عربی است ومعلوم میشود مترجم توجه بهمتن نداشته ومن"را "بن" خوانده است ا 2. م، ت؛ سریر

وچون از حد سرین در آید بهدریای پارس تا نزدیک مدین چنان کی بهمشرق باز می گردد، و درشمار حجاز دارند.

وآنچ ازحد یمامه در گیرد تامدینه چنان کی سوی بادیه بصره بازگردد ه نا بهدریای یحرین آنرا از نجد گیرند.

و آنچ از حد عبادان درآید تا اتبار برابرنجد وحجاز برولایت بنی اسدو بنی طی و بنی تمیم ودیگر قبیله های مضر این جمله را از بادیه4 عراق شمرند.

و آنچ از حد انبار گیرد تا بالس برابر شام بر زمین تیما و بیابان خساف تا تزدیک وادی القری وحجرازبادیه جزیره دارند.

و آنچ از بالس تا ایله برابر حجاز بردریای پارس تاناحیت، مدین برابر زمین تبوک تا به دیار طی رسد از بادیه شام گیرند.

و بهری از علما گویند کی مدینه از نجدست و مکه ازتهامة الیمن بحکم نزدیکی: (109) آنچهمعلومست وخبر یافته ایم ازاین حدود جمله شهرها وجایهای تهورست، و ریگها و مسافتهای آن همه یاد کنیم، و در زمین عرب هیچ دریا ورود نیست کی کشتی برآن کار کند، و مردابی هست کی آنرا بحیره‌ زغر گویند ببادیه نزدیکست، ولیکن نه از شمار بادیه باشد. و آنگیری کی درزسین یمن به دیار سبا باشد- در پیش آن سدی بودی و بسیاری آبها درآنجا گردآمدی و دیهها ومزارعها بود برآن آب تا به آن وقت کی کفران نعمت کردند، خدای تعالی آفتی یر ایشان گماشت و هیچ آب درآن جایگه بنماند ، چنان کی درقرآن 9- م: دیار، متن مبتنی بر اصطخری است ms040 ا 4.. سه یک! *.م: (ندارد) 4ت: حد 6م : ناحیة 6ت : راه

وصفا جایگاهی است بلند بر کوه بوقبیس، ومیان صفا وکوه بوقبیس و میان مسجد وادیی است کی بازارگاهست وراه، و اگر کسی بر صفا ایستد برابر حجرالاسود باشد و مسعی میان صفا ومروه سنگی است از حد قعیقعان ، و برابر رکن 20 عراقی باشد.

وکوه بوقبیس برمکه و بر کعبه مشرفست. و قعیقعان کوهی باشد بر غربی 9 و4 : قرآن، سوره‌ سبا آیه های 18 و19] . . سه یک ! *.ت : زمین

وسنی بر راه مکه است، ومیان منی ومکه سه میل باشد، ومنی شعبی است. درازای آن قدردومیل یاشد وپهنا ms041 کم دارد. ودرو پناها بسیارست مسلمانان را از هر شهری و مسچد خیف نزدیک میانه منی است سوی کعبه وجمرةالعقبه در آخر منی یاشد سوی مکه ، وجمرة العقبه کی نسبت جمره با آن برند نه از منی است، وجمره نخستین و میانگین بالای مسجد خیف باشد سوی بکه: و مزدلفه آرامگاه حاج است، شب آنجا باشند و نماز کنند - چون از عرفات بروند، وازجمله وادی محسر7 ومازمین باشد .

(119) وبطن محسر،وادی ای باشد میان منی ومزدلفه ، نه ازمنی باشدونه ازمزدلفه . و این جایگه کی آنرا مازمین گویتد شعبی باشد میان دو کوه، آخرش بمیان عرفات پیوندد، و جایگاهی رسدکی موقف امام آنجا باشد براه حصن و دیوار بتی عامر نزدیک عرفه. و آنجا مسجدی است کی امام نماز پیشین و دیگر در آن مسجد جمع کند. و آنجا چشمه ای است به عبدالله بن عامرین کریز باز خواتند.

وعرفات نه ازحرم است، و لیکن از حدحرم باشد . ومساقت حرم تا آنجاست کی آنرا مازمین گویند. چون ازعلمین بگذرند بیرون حرم پاشد . وهمچنین تنعبم- کی به مسجد عایشه رضی الته عنها معروفست- نه ازحرم است: وحدود حرم مقدار ده میل باشد در عرض یک روزه راه، و درمکه آب م،ت: منا4 .م، ت: عشر، تصمیح ازروی اصطخری است!4.م نخص، اصطخری : حمن

وحدیبیه بهری درحل است وبهری درحرم ms042 ، وکاقرانرسولرا علیه السلام به این جایگاه از مسجد حرام بازداشتند. و این سوضع دورترین مواضع حل باشد ازخانه ،ونه برطول است ازخانه وته برعرض- بزاویه ای باشد. ازاین سبب ازانجا تا مسجد یک روزه راه زیادت بانشد.

ومدینه کم از نیمه‌ مکه باشد ودرشورستانی است ، و آنچا درخت خرما 15 بسیار باشد، و آب کشت و درخت ایشان آب چاه باشد. سیاهان کشند، وبارو دارد، ومسجد نزدیک میانه‌ شهر بود، وروضه پیغامبر علیه السلام در شرفی مسجد نهاده است نزدیک قبله، و خانه ای است بلند و میان او وسقف مسجد گشادگی اندک مایه هست، و آن فرجه نیز هم بسته است و هیچ در ندارد.

و تربه رسول صلی الله علیه وسلم آنجا است ، و تربه ابوبکر وعمر رضی الله 20 عنهما، و آن منبر کی رسول صلوات الله علیه 3 برآن خطبه کردی منبری دیگر ساخته اند و آنرا درمیان گرفته ،وروضه در پبش منبرست میان تربه ومصلی سکه رسول صلی الله علیه وسلم نماز اعیاد آنجا کردی.

9_ت: شنوده بودما4 .ت: زمینا 4.ت: صلی الله و علیه و سلما

و قبا بیرون از شهرست مقدار دو میل سوی قبله، وخانه های اتصار آنجا باشد، بهدهی ماند کوه احد در شمالی مدینه باشد، نزدیکتر از دیگر کوهها برمسافت دوفرسنگ، وبدان نزدیک مزرعها است اهل مدینه را .

وادیالعقیق میان مدینه ومیان فرع بود، ومیان [129) فرع ومدینه چهار روزه راه باشد در جانب جنوب، و آنچا بنیر وجامع بود ، و درین جایگه وگرد بر گرد مدینه ضیاع خراب فراوان است: و عقیق وادی باشد اندر راه مکه برچهار میل، و خوشترین آبهای این تاحیت چاههای عقیق باشد شهر یمامه کمتر ازمدینه باشد، و آنجا جهودان پسیار باشند، ونه از شمار حجازست، وبرکرانە1 دریای پارس باشد، و آنجا قرمطیان باشند ، ودیه های بسیارست، و قبیله ها از مضر، ms043 ودر حجاز هیچ شهر نیست بس از مکه ومدیته بزرگتر ازیمامه .

وادی القری درین میانست ، و آنجا درختان خرما وچشمه های آب یاشد. 10 جار فرضه‌ مدینه است برسه مرحله برکناره دریا * و از جله کمترست، وجده فرضه اهل مکه باشد بردو مرحله برکناره‌ دریا *2 آبادان ، و تجارت آنجا پبشتر بود. ودر حجاز، از مکه گذشتی هیچ جای آبادانتر از ان نیست، و تجارت ایشان با اهل پارس باشد طایف شهری کوچک است، چند وادی القری. و ازانجا مویز خیزد، و هوای طایف خوش است، ویه مکه میوه ازانجا آرتد، وجایگاه آن برکوه 1 - ت : کنار] 2 - ت : میان دوستاره را از سطرقبل تا اینبا نداره

وحجر دهکی کوچک باشد از وادی القری بریک روز راه [120] که معلن تمود بودست درمیان کوهها، و خدای تعالی در حق ایشان می گوید: "وثمود الذین جابوا الصخر بالواده:. و آن کوهها را اثالب خوانند. وتمود اندرآن سنگها خانه ها ساخته بودند چنان کی گفت : "وتنحتون من الجبال بیوتا فارهین"2. وچون از دور نگاه کنند یک کوه پیوسته نماید، و چون آنجا روند هر کوهی بذات خویش ایستاده بود. و گرد بر گرد آن پشته های ریگست کی 10 به دشواری برسر آن نوان شدن. و چاه تمود علیه السلم آنجاست کی در قرآن من آید : "لها شرب و لکم شرب یوم معلوم"3.

تبولک جایگاهی باشد میان حجر و میان سرحد شام برچهار مرحله در نیمراه شام، حصنی است و آنجا چشمه‌ آب و نخیل باشد، وحایطی هست کی آنرا به رسول علیه السلم باز خوانند، وگویند کی اصحاب الایکه- کی شعیب را 19 علیه السلام بایشان فرستاد ms044 خدای تعالی. از این جایگه بودند وشعیب نه از جمله ایشان بود کی از مدین بود.

ومدین بر کناره دریای4 قلزم است برابر تبولک برشش مرحله، واز تبوک بزرگتر است. و آن چاه کی موسی علیه السلم از انجا آب کشید و گوسفندان شعیبرا داد باین جایگاهست. "خداوند کتاب، گوید این چامرا دیدم پوشیده اندو 20 خانهای بروبنا کرده. و آب آن مردمان از چشمه روان باشد . ومدین نام آن قبیله است کی شعیب از ایشان بود، و دیه را بایشان باز خوانند. خدای تعالی می گویده و الی مدین اخاهم شعیبا"5.

1- قرآن، سوره‌ فهر آیه‌ 9] 2. قرآن، سوره‌ شعراه آیه ] 4. قرآن ، سوره‌ 26 آیة 1150 4 -ت : (ندارد)) - قرآن ، سورة اعراف آیة 85

جبله حصنی باشد در آخر وادی ستاره1، واین وادی میان بطن مروعسفان باشد یردست چپ آن کس که به مکه رود، وطول این وادی دوروزه راهست .و کسی که در میانه این وادی باشد هیچ نخل“ نبیند. و بر پشت این وادی وادی 3 دیگر هست کی آنرا سایه4 گویند0.

وسه وادی دیگر آنجا هست، سایره و نخیل و بعد، و پعد بنی تمیم را0ا بودی، ودرگوشه این بیابان لقیط ین زراره را وقات6 رسید - برادرحاجب بن زراره.

خیبر زراعت و نخیل پسیار دارد، ینبع حضی است بانخیل و کشاورزی وآب، وآنجا وقفی هست برعلویان" .

عیص“ حصار کی کوچک باشد میان ینبع ومروه، عشبره هم حصار کی کوچک است، وخرمای این جایگه بهتر ازخرمای آن جایگاهست.

کوه رضوی نزدیکٹ ینبع باشد، کوهی بزرگ است، درو پشتهها و شعبها ووادیها و آبهای بسیارست و درختان بسیار دارد . و گروهی ms045 کی ایشانرا کیسانی خوانند چنین گویند کی محمد حنفیه رضی الله عنه آنجا مقیم است، و سنگ کارد ازین کوه بردارند و به آفاق ببرند“. ودرین نزدیک 9_م : ساده، ت: ساره4.ت: نخهل! 4.ت: این وادی دیگر] *- م: سابه، ت: سامه ت: خواتند] 9-ت: فرمان] *. ت : و آنجا علویانرا وقفی هست 8.م“ ت: عرض، متن مبتنی براصطخری است4 .ت: برند

ودان هریک منزلی جحفه باشد، و از انجا تا آبوا کی بر غربی راه 5 حج باشد شش میل بود، ورئیس جعفریان آنجا مقام داشتی وایشان را به فرع و

تپما حصنی باشد ازتیوک آبادان تریرچپ تبولک . خرماستان بادیه1 است، 10 و از انجا تا بهحدود شام سه روزه راهست.

و در عراق و شام و یمن جایگاهی ندانم کی آنجا آب و چراگاه باشد الاگروهی از عرب کی اینجایگه آرام کردهاند وچراخور دارند، مگرمیان یمامه و بحرین ومیان عمان بر پس پشت عبدالقییس بیابانی هست بی آب و چاه و چراگاه2، هیچکس آنجا نرود و از قادسیه تا شقوف در طول و عرض تا تزدیک سماوه نا حد بادیه بصره قبایل پنی اسد مقام دارند.

چون ازشقوق بگذرد دیار بنی طی باشد تا از معدن نقره بگذرد درطولو عرض، و همچنین از پس دو کوه کی آنرا جبلی طی گویند برابر وادی القری تاحدود یمامه ایشان باشند و تا بحرین و از معدن گذشته برچپ مدینه دیار بنی سلیم باشد، و بردست راست مدینه جهپنه باشد میان مکه و مدینه، و آتجا فبایلی هسستند از یکربن وایل و از حسینیان و ms046 از جعفریان و از مضریان.

9- ت : خرماستان وبادیه، اما نسخه‌ موزه اصیح است بدلیل متن اصطخری که مینویسد: "وهی ستارالبادیة *! 4.ت : و یچراگاه

واما بادیفجزیره- درینجایگه قومی ازربیعه یمن آنجا باشتد، وبیشترین بنی کلباند از یمن ، و ازین گروهی کی ایشان را بنی العلیص1 خوانند بالشکر مصر یکی شدندوبه شام درآمدند بهروز گار مکتفی بالله، وچون خلیقه المکتفی بالله بیامد به رقه - ایشان را بشکست.

وبادیة سماوه ودومةالجندل تا عین التمر2 و بریة خساف 3 از بادیه جزیره میان رقه و پالس، بر چپ آن کس باشد کی به شام رود، وصفین زمینی است به نزدیک فرات مهان رقه و بالس، وحرب صفین معروفست، و بروز گارامیر المؤمنین علی بن ابی طالب رضوان الله علیه بیت المال آنچا بود.

و اما بادیه شام_ بنی فزاره ولخم و جذام و بلی و گروهی ازیمن وربیعه و مضر آنجا مقام دارند .

ریگی بعروف هست در حجاز سخت نرم. چنان کی بهری ازان چون گردی باشد، و پهنای آن رمل از شقوق تاجایگاهی کی آنرا أجفر خوانند، و درازا از جبلی طی تا دریا، و آن ریگی است زرد و نرم.

تهامه4 کوههایی است کی غربی آن به حدود دریای قلزم باشد. چنان کی به درپابرسد، وشرقی این کوهها به ناحیت صعده پیوندد تاتجران، وشمالی بهحدود 9-م ،ت : بنوالغلیظ] 4.م: الیمن، ت: الشمس! 4-م، ت : بریةالخشاف 4-ت، م : تهام

و نجران و چرش دوپاره شهرند، و ms047 آنجا درخت خرما باشد صعده آبادان تر است . و ادیم به نجران و جرش وطایف کتند. لیکن بیشتر از صعده خیزد، وجای بازر گانیست، و حسینیان" بسی آنجا مقام دارند و دریمن هیچ شهری بزر گتر و با مرافق تر از صنعا نیست، وهوای این جایگه معتدل است چنان کی مردم آنجا تابستان و زمستان بیک جایگه مقام 10 تواند ساختن، و پادشاهان یمن آنجا مقام داشتهاند، و آنجا بنایی عظیم هست، کنون خراب شده است وتلی بزرگ مانده آن را غمدان گویند ، قصر و نشستگاه شاهان یمن بوده است، و در همه یمن بنایی نیست ازان بلندتر: و آنجاکوهی هست بلند و استوار و درو مرغزارها و آبها، وگیاه آن کوه زغفران است. جزیک راه ندارد. وشنودهام، کی افراز او بیست فرسن است و 15 هیچ کس آنرا نگرفته بود تا به این وقت کی از یمن قرمطی ای ییامد او را محمد ابن الفضل نام بود وآنرا به غلبه بستد .

شبام کوهی باشد سخت استوار، و درو مزرعهاست و مردم، و گویند کی آن کوه مغنیسیا است ، و گویند کی در میان سنگ ریزه مغنیسیا یابند .

وعدن شهر کی است کوچک، و بهحکم آن کی فرضه گاهست مشهور 20 شدست، و آنجا معدن مروارید باشد ولایت ایاضیه ،ولایتی آبادان است ومزرعها وآبها دارد.

9ت : باشند]2. اصطخری: الحسنی]4 حت: وصنعاشهری است بامرافق وهوای.0 4- ت : شنیده ام

عمان. در عمان4 خرما و میوه بسیار باشد، چون ناروموزه و ناف ms048 کی آنرا به تازی نبق گویند و آنچ بدین ماند، و کشتیهای بزرگ آنجا آید .

و بر کرانه" دریای پارس هیچ شهرنیست آبادان تر وتوانگرتر ازصحاره، و درین ولایت شهرهای بسیارست، و گویند کی اعمال آن سیصد فرسنگ باشد، و آن را قومی خوارج داشتند کی ایشان را شراة خوانند ، تا آنگاه کی میان ایشان وگروهی از بنیسامة9 بن لوی حرب افتاد ، مردی از ایشان نام او محمدبن القسم السامی نزدیک معتضد آسد ومدد خواست معتضد مردی را با وی بفرستاد کنیت او بوثور. آنجا شد و عمان بگشود و خطبه بهنام معتضد کرد. و آن قوم شراة به ناحیتی شدند کی آنرا نزوه10 خوانند وهنوز آنجااند11.

و عمان ولایتی گرمسیرست، و شنودهام12 که درنزدیکی آن جایگاهی هست که از دریا دورست. آنجا برف افتد اندک مایه: 9_ت : (ندارد)] 2. اصطخری: بلهوت! 4. ت: کندرو! 4.ت: "در عمانه ندارد * .م: مویز، متن مواقق "ت * و اصطخری است] 9. نبدرا در لغات بمعنی کندر ضبط کرده اند ، نگاه کنید به تعلیقات] 2. ت : کناره‌! 8.ت:... میج شهر آبادانتر از عمان وپر نعمت تر نیست ]9.م، ت : اسامه90.م، ت: پروی 99_ت: آنجا باشندا 94.ت : شنیدهام

و دریمن بوزینه بسیارپاشد، چنان گرد آیند که مردمان با ایشان برنیایند، وایشان را مهتری باشد کی نحل را مهتری هست. آنرا یعسوب3 گویند.وشنودم، که دریمن غول باشد، و ازایشان بسیار عجایب باز گویند، نخواستم کی ذکر آن درین کتاب آید. والسلم، ذکر مسافات دیار عرب ازعبادان تا بحرین پانزده مرحله دارند، و از بحرین نا عمان یکن 10 ساهه راه، و از عمان تا بهره یک ماهه راه، و از رود6 تا حضرموت یک ماهه راه، و ازجده تا ساحل ms049 جحفه پنج مرحله، وازساحل جحفه تا جار سه مرحله،و ازجار نا ایله بیست مرحله ، و از کوفه نا بصره دوازده مرحله، و از بصره نا عبادان دو مرحله، اینست گشت دریای محیط بر دیار عرب: ذکر راهها از کوفه تامدینه بیست مرحله دارند، وازمدینه نامکه ده مرحله- وراه 15 راست از کوفه تامکه نزد یک نراست به مقدار سه مرحله- چون یه معدن نقره رسند اذراه مدینه میروند تایهمعدن بنی سلیم پیرون آیند به ذات عرق، و از بصره به مدینه هزده مرحله باشد- و بهمعدن نقره راه کوفه وبصره بهم اوفند و اما بهراه بحرین تا به مدینه پانزده مرحله دارند، و از رقه تامدینه ام، ت: صنعا4 .م، ت: نجدین] . یعسوب در لفت نام پادشاه زنبور عمل است ! 4_ت: شنوده ام ! 5. م: (ندارد)! 9_ اصطخری : (ندارد)

و از عدن تامکه یک ساهه راه دارند، وآنجا دو راهست : یکی برساحل دریا دورتر است ، و دیگرسوی صنعا وصعده وجرش ونجران وطایف برون آید تا بهمکه رسد. و راهی دیگرهست بربادیه و تهامه، و آن ازین دوراه نزدیکتر است ، لیکن برقبایل عرب باید گذشتن. کسانی به آن راه روند کی آشنا دارند. و مردمان حضرموت ms050 ومهره از پهنای ولایت خود بهراه جادهای رسند کی میان عدن ومکه است، وازایشان تا به این جاده بیست مرحله باشد، وجایی هست کی بنچاه مرحله راه عمان راهی سخت دشوار و بیاباتی صعبست، و در آن راه آبادانی کم باشد، و از راه دریا به جده برون آیند“، و اگر برساحل دریا از مهرهو حضرموت براه عدن [166م آیند راه دور باشد.

و از عمان تابحرین راهی دشوار است ، وآنجا عرب نشیند3 .

9_م، ت: ایله! 4.ت: آید! چ.ت: واز عمان تا بحرین راه سخت دشوار است، کس به آن راه نرود و عظیم خطرناک باشد و آبادانی کمتر باشد و بپابانهای ناپیدا و جایهای مخوف ، واگر روند بهراه دریا روند کی آن به سلامت باشد ومأمون العاقبه ، و بدان راه نیز کمتر روند زیرا کی معود نیست ومردم آنجا کم جمع شوند و به نادر وقتی کسی رود،

اینست مجموع مسافات کی دیارست.

============================================================

آنگه پهنای دجله گوئیم تا بهساحل رسیم به ماهی رویان، وجنابا، وسوی پارس شویم به سیراف همچنین تا ساحل هرموز کی ازپس ms051 کرمان است تا دیبل و نا ساحل مولتان و آن سرحد سند باشد، و به مولتان حد مسلمانی سپری شود شود. آنگاه بهساحل هندوستان رسیم تا ساحل تبت، آنگاه بهزمین چین رسیم، وچون ازجانب غربی قلزم درایی بر ساحل دریا به بیایانهایی ازحدود مصر، و آن راه سوی بیابانهای بجه کشد، ومعدن زر آنجاست تا بهشهری رسد بر کرانه دریای نیل که آنرا عیذاب* خوانند، آنگاه سوی حبشه برون شود برابر مکه ومدینه تا برابر عدن رسد، آنگاه چون ازحیش بگذرد به زمین نوییان، رسد تا ازانجا به زمین زنگیان 2 شود ، وآن جایگاه فراخ تر وبزر گتر از مملکت 1- این عنوان در 5م “ نیست] 4. تمام این چمله در ”ت نیست! . ت : اینست] 4_ اصطخری: مهروبان ! 5- م مات : عیدابه ! 9-م : لونان] 3..ت: زنگبار

فاما آنچ ازاین دریا ازحدود قلزم است تا آنجاکی برابریمن آن رادریای قلزم خواتند، ومسافت آن مقدار سی مرحله است، درازا و پهنای دریا این جایگاه به سه شبانروز گذرند ، آنگاه تنگ میشود تا چنان شود کی ازین جانب آن جانب دیگر بتوان دید، تاآنگاه کی به قلزم رسد، آنگاه بر جانب دیگر بازگردد.

و دریای قلزم چون وادی است، ودرآن کوههای بسیارست درزیرآبو راه در آن دریا معلومست کی چگونه باید رفت، و در آن دریا بهروز گذرند چنان کی کوهها را در زیر آب می یینند و ازان احتراز می کنند، چه آب صافی باشدکوه بتوان دیدن. اما به شب البته نشاید گذشت: ومیان قلزم وایله جایگاهی است کی آنرا تاران گویند و هیچ جایگاه 10 دردریا بدتر ازان نیست. به حکم آن کی آنجاگردابی ms052 هست درپیش کوهی عظیم: چون باد بر سر آن کوه آید بهدو قسمت شود و درمیانه کوه بگردد، ودیگرباره هردو باد3 روی به یکدیگر آرند وبرابر یکدیگر شوند، موج دریا آشوب گیرد.

هیچ کشتی از ان گرداب برون نتوان آمدن از اختلاف آن دو باد. وچون باد جنوب اندک مایه بجنبد ممکن نشودکی آنجا نوان رسیدن.

درحکایت آمده است کی مر کبی به این4 جایگاه رسید. در گرداب افتادو چند روزگار بماند. بعد مدتی کی مردمان نومید شده بودند و زاد کمتر گشته 9_ ت :... زنگیان شود ، بدان کی چون بساحل زنگبار شود آن جایگاه فراختر و بزرگتر آن مملکت است] 4 -ت : (ندارد): 4 - ت : (ندارد)] * - ت : بدین

سن شمارا چارهای سازم- اگر فرمان من کنید. همه خرسند شدند . گفت اتفاق کتید کی یک تن هلاک شود و دیگران رهایی یابند. یک تن گفت خویشتن را فدا کردم، وبرین قرار دادند، واین مرد دانا هرچه در کشتی ابریشم بودبیاوردو رسنی محکم بساختند وبرمیان آن مرد بستند و روی او پپوشیدند وبر کرانه کشتی بنهادند. روز دیگرماهی بیامد و آن شخص را بربود3 . وسررسن در کشتی استوار کرده بودنده. چون شخص را بربود بهقوت ماهی کشتی روان شد تا ازان گرداب برون آمدند وبه ایمنی رسیدند. رسن ببریدتد وازان گرداب یه این حیلت خلاص یافتند.5 و مقدار درازی این گرداب قرب سهمیل باشد به قباس .واین ان جایگاهاست مکی فرعون درو غرقه شد.

و به نزدیکی تاران جایگاهی است کی ms053 آنرا جبیلات گویند. پیوسته موج میزند، وبهاندک مایه باد بموج می آید. و آن جایگاهی مخوفست. چون باد صبا آیددرآن جایگه سوی مغرب نروند. وچون باد دبور آید سوی مشرق نروند.

و برابر ایله ماهی بسیار باشد گونه گونه .

وچون برابر بطن الیمن رسد آنرا دریای عدن خوانند نا ازعدن بگذرد،20 آنگه دریای زنگ خوانند [186] و زنگیار - تا آنگاه کی برابر عمان رسد و سوی پارس آید، واینجا“ دریا فراخ پهناست: 9_م: (ندارد) 4.ت: کناوه‌ 4.ت: در ربود 4.ت: بود] *. این داستان در اصطخری نیست ] 9- ت : آنجا

و به نزدیک عدن معدن مروارید باشد، ازانجا خبزد و بهعدن آرند، ازعمان برود تا آنگاه کی ازحدود اسلام یگذرد این دریا وبه سرندیب 5 رسد دریای پارس خواتند، وسخت فراخ پهناست، و درین دریاشیبها بسیارستو باز گشتهای سخت دشوار. وازهمه سخت تر آنست که نزدیک1 جنابه وبصره است، و آن جایگاه را هورجنایه خوانند . جانی مخوف باشد. کشتی از انجاکم بهسلامت بگذرد، چون دریا بشورد وجایگاهی هست کی آنرا خشبات گویند ، از عیادان تا آنجا شش میل 10 باشد ، آب دجله آنجا به دریا ریزد وآب تنک شود، وکشتی را مخاطره باشد.

ودرین جایگه چوبها فرو بردهاند وبرآن بنایی ساخته و دیده گاهی3 ساختهانده کی ناطور آنجا نشیند وبهشب آتش کند تا ازدریا راه به وی باز یابند و بدانند کی مدخل دجله کجا است. وجایگاهی مخوفست . چون کشتی آنجا رسد ترسند کی بشکند از تتکی آب.

و برابر این جایگه جایی هست کی آنرا خارک خوانند ، و آنجا معدن مرواریدباشد. اندک مایه مروارید خیزد. لیکن این مروارید قبمت افزون آرده بو

و به عمان وسرندیب7 دراین دریا معدن مروارید است، و جز دریای پارس هیچ جای معدن ms054 بروارید نگفتهاند.

واین دریا را مد و جزر باشد [199] درشبانروزی دوبار از حد قلزم 9- م: (ندارد)] 4 -م : (ندارد)] 4.ت: دیدیانگاهی! 4. ت : "صاخته انده ندارد 5ت : آورد] 9حت : معدن خیزد و اینچا یافته اند ! 2.ت : واز عمان تا سرندیب ، نسخه‌ م" موافق اصطخری است

و درپطن این دریا- کی نسبت آن خاصه باهارس کردیم- چزیرههاست: لافت وأوال وخارک وغیر ازان از جزیره هابی کی در آن مردم باشند وآب خوش وکشاورزی و چهار پا و این صفت این دریاست درحدود سسلمانی، و آنچه برساحل این دریاست * یاد کنیم چنان کی نخست ازقلزم گیریم و نا پایان شرح دهیم.

4* قلزم برکناره‌ دریاست، واین دریا آنجا سپری شود، واین جایگه در آخر زبانه این دریاست *1، وآنجا هیچ کشاورزی ودرخت وآب نباشد ، لیکن ازجایهای دور دست آورند وآیادان است بآن کی فرضه‌ مصر وشام است ، وهر چه به شام آورند ازانجا بار کنند، و بابت شام و مصر از انجا به حجاز و یمن پرند، ومیان سواحل این دریا ومیان مصر سه مرحله باشد ، آنگاه کرانه2 دریاست. آنجا هیچ شهر و دیه نباشد، الا یک جایگه قومی ماهی گیران مقام دارندو آنجا قدری خرما باشد نا به تاران وجبیلات رسدو برابر کوه طورتا ایله.

وایله شهر کی کوچک2 باشدآیادان. اندک مایه کشاورزی دارد. وآنجا جهودان باشند. آنان کی صید روز شنبه بر ایشان حرام شد و خدای تعالی ایشانرا مسخ کرد وبوزینه گردانید.

واما مدین [197) و آنچه باز بیوندد بهحدود یمن تاعمان وبحرین20 نا عبادان همه را ذکر کردیم در دیار عرب : 9_ت : میان دوستاره را ازسه سطر قبل قااینجا ندارد] 4.ت: کناره‌! 4.ت : (ندارد)

آنگاه دجله بگذارد وبر ساحل دریا به ماهی رویان1 رسد بمحد پارس: ه و درین مسافت جایها پیش آید کی بدان نتوان گذشت الا درآب . وسبب آنست کی آبهای خوزستان بهدورق گرد آید وحصن مهدی وباسیان2 آنجا به آب دریا ریزد به ماهی رویان1 و این ماهی رویان1شهر کی کوچک است آبادان وفرضه‌ ارغان 3 باشد ، وآنچ به آن پیوندد از دریای پارس وبعضی ازخوزستان، آنگاه به سینیز. بزر گتر از ماهی زویان1 است، وآن جایگه4 فرضه همه پارس است وازانجا ساحل دریا به نجیرم کشد. واین زبانه میان جنابه وتجیرم باشد، و انجا مرغزارها و دیهها باشد و جایگاههای گرمسیر: آنگاه ازانجا به سیراف رسد، و اندرپارس فرضه‌ بزرگی آنست. شهری بزرگ است از اعبان شهرهای پارس، وآنجا کشت و کشاورزی نباشد ، وآب 15 از دور برند.

وازانجا بگذرد برآن ساحل جایگه هایی است کی کوهها و بیابانها پیش آید تا به حصاری5 رسد کی آنرا حصن ابن عماره گویند . حصنی استوار است و در همه دیار پارس استوار تر و آبادان تر ازان حصنی نیست. وگویند کی خدای تعالی خداوند این حصن را در [4 20] قرآن یاد کردست ، آنجا کی 20 می گوید "وکان ورائهم ملک یأخذ کل سفینة غصباه1.

9 اصطخری : مهروبان] 4. *: رامسان، ت: رامینان (؟) تصیح مبتنی برمتن عربی است ا 3اصطخری : ارجان 4.ت: جایگاه! 5.ت: بجائی] 9. قرآن، سوره‌ 18 آیة 40

آنگاه پساحل هندوستان پیوندد تابساحل تبت رسد.

آنگاه بساحل چین وماچین رسد، وازانجا کس نگذرد .

و چون از قلزم از جانب غربی این دریا گیرند یبابانی خشک پیش آید تاناحیت بجه ، مردمان بجه خانه های مویی دارند1، وازحیش سیاهثر باشندمانندعرب : وآنجایگه دیه وشهرو کشاورزی نباشد، جز آنکه از یمن و ازشهرهای حبش و از مصر و از زمین نوپیان" آنجا هرند . و زمین ایشان میان حبش و زمین نوبه و زمین مصر و معدن زر باشد. و این معدن ازنزدیک سواد مصر برخبزد تا بفحصنی بر کراته دریا کی آترا عیذاب2گویند، مقدار ده مرحله. درین معدن جایگاهی هست کی آترا علاقی گویند . مردمان آنجا چمع شوند . زمینی هامون است و ریگ. و اصول این معدن به مصر اوفتد، و آن معدن زر است کی درو هیچ سم بشعت و بجه قوسی باشند کی صنم پرستند وچیزی کی بهچشم ایشان خوب آید.

آنگه به زمین حیش بیوندد وایشان نصرانیان اند، وهمرنگ عرب باشند سیاه چرده، و ایشان با کس نیامیزند، وساحل این دریا چون برابر عدن [206] رسد آنجا سپری گردد ، و پوست پلتگ و دیگر پوستهای رنگین و بیشتر پوستها کی به یمن آرند و چرمها ازانجا خیزد، و با مسلمانان بهحرب ثباشند 9_ ت : خانهعا از مو بود] 4.ت : توبان م، : پونان (تدارد) 4.ت :عبداب، م : عیدان ؛ متن میتنی بر اصطخری است

آنگاه به بیابان نوبیان پیوندد، و نوبیان نصرانی اند. وولایت ایشان فراخ تر از حبش است و عمارت بیشتر، ونیل مصر میان ناحیت ایشان گذرد و 9 از انجا به زنگبار رسد، و ازان پس نتوان رفت .

آنگاه این دریا به زمین زنگیار رسد برابر عدن.

آنگاه از حدود مسلمانی بگذرد و در حدود ایشان شود.

وزنگبار ولایتی خشک ms057 باشد - اندک عمارت، وکشاورزی کم باشد *1 و بعضی به من چنین رسانیدهاند کی در بعضی از ولایت زنگبار مردمان 10 سپید باشند و این قوم زنگیان را مددقوت و پوشش ازجاهای دیگر آرند ، ونه جایی باشد کی ازانجا متاعی زیاده خیزد. ومردم زنگبار را زیادت هنری و و دانشی نباشد و همه مردمان یک لخت باشند ، اما توانا و زورناک باشند .

والله اعلم بالصواب 9- این قسمت که میان دو ستاره مشخص شده از عشت سطر قبل تا اپنجا درنسخه‌ "ت" بعد از "عرب باشند * در سطر 18 صفحه قیل آمده است ( 4. ت: زنگیار! 4. این قسمت از " ویعضی بمن ’0"(سطر 9 پبعد) در متن عربی اصطخری نیست

وخربی این جایگه بعر محیط3 باشد، و شمالی دریای روم وازحدود مصر بردارد تا به طرابلس مغرب رسد، آنگاه به مهدیه، آنگاه به تونس رسدوطیرقه وننس وجزیره بنی مزغنا، وناکوره و بصره وتاازیله وتا سوس اقصی برسد، وهمچنین می کشد نابه ییابانی کزان’ بپس هبچ عمارت نیسست: 9-م : عنوان را ندارد. فقط عنوان مصورة * درنسخه‌ هم* هست 4.ت: میان دو ستارمرا ندارد]4.ت: (ندارد) ] * جم، ت : بنی رعبی] 5. م،ت: باکور] 9.م، ت : بصیره 2.ت : کی ازان

و اما طرابلس المغرب ازاعمال افریقیه است ، وشهری است کی ازسنگ خارا بنا کردهاند برساحل دریای روم ، وجایگاهی سخت استوارست و پرنعمت: مهدیه شهری کوچک است ، عبیدالله بنا کرده است آنگاه کی مغرب را به تغلب فرو گرفت ، و نامش او نهاد وبرکناره‌ دریاست . و عبیدالله متغلب از قیروان به آنجا تحویل کرد، واز قیروان تاآنجایگه دو روزه راه باشد، نونس10 شهری باشد بزرگ استواربا کشاورزی یسیار، وسرحد اندلس باشد، و ازانجا گذرند ، وفراتر از آن درحدود مغرب شهرهای فرنگ پاشد 9_م : ازین] 4 .م: میکشند 4.ت: واکنون صورت آن بنگاریم، صورت دریای مغرب 4 اصطخری : جلالقه] * .م: سیربن ، ت : تسربنا 1 حم: بلد، ت : [ندارد)ا 2. م: بادیهای 4_م: آنکی :9.م، ت: عبدالله! .م، ت: بولس

چزیره بنی مزغتا2 شهری باشد آبادان و گروهی از بربر آنجا مقام دارند، و بقایت آبادان و پرتعمت باشد. ms059

ناکور3 شهری بزرگ است بر کرانه دریا ازآنجا سوی بجانه گذرند، شهری آبادان و استوار.

بصره4 شهری بزرگ وفراخ و پرنعمت در برابر چزیرهای باشدکی آنرا به جبل طارق باز خواتند، ومیان او [227) ومیان جزیره پهنای دریا پاشد دوازده فرسنگ.

آزیله شهری بزرگ است بر کناره‌ دریا، و بصره و آزیله* از اقلیم طتجه دارند.

سوس اقصی ولایتی عظیم است پرنعمت، قومی بربریان آنجا باشند طنجه ولایتی فراوان است ، درو شهرها ودیهها وبیابانها باشد ازحدود بربر. وقصبه این ولایت را فاس گویند ویحییفاطمی آنجا مقام دارد. وعبیدالته فاطمی هنوز آترا2 نگشوده بود تا این غایت.

ناکور وجزیره بنی مزغنا کی ما ذکر کردیم و چند پاره شهرو دیه به نزدیک تاهرت اعلی باشند.

و قصبه را نام تاهرت است، شهری بزرگ وآبادان وپرتعمت باآب و کشاورزی، وقومی بر آن غالب شدهاند کی ایشان را اباضیان گویند.

9_ درمتن اصطخری "عسکر مکرم" است و درینجا ترجمه شده]4..، ت: بنی رعبی، تحیح از روی اصطخری است] 4 .م، ت: باکور] * .م، ت: بصیره، تصمیح ازروی اصطخری است] 5- م : اربله، ت: ارسله 9 سم ، ت: عبدالله! 2ت: آنجا * -م، ت : طبریه

سطیف شهری بزرگ و آبادان باشد میان تاهرت وقیروان، و مردم آنجا قبیلهایاند از بربر ایشان را کتامه گویند وعبیدالله به ایشان نیرو گرفت و ابوعبدالته المحتسب که داعی عبیدالله بود میان ایشان مقام داشت وایشان را 10 دعوت [6 23] می کرد.

قیروان بزر گوار ترشهری است درزمین مغرب- گذشته از1 قرطبه ms060 دراندلس که آن عظیم ترست، ولاة مغرب همه به قیروان مقام داشتهاند، وجایگاه آل اغلب بوده است تاآنگاه کی وقت زوال ملک ایشان بود ، وابوعبدالله المحتسب برون" آمد و دعوت کرد ، و ازان پس عبیدالله6 آنجا مقام داشت تاآنگه، کی 10 بر کناره دریا مهدیه ساخت و تحویل کرد، زویله درحد مغرب شهری میانه است. ناحیت بسیاردارد . تزدیک ولایت سیاهان است: زمین سیاهانه زمینی فراخ است لیکن سخت خشک باشد. ودر کوههای ایشان هرمیوه کی درولایت اسلام هست باشد- لیکن ایشان ازان نخورند ، و 20 میوه های دیگر و نیاتها6 هست کی غذای خویش ازان سازند2، و سیاهانی 9-م: گذشت قرطهه] 4.ت: بیرون] 4.م، ت : عبدالل! *.ت : آنگاه 5- اصطغری : سودان] 9.ت : نهاتهای دیگر است] 2.ت : اپشان از آن باشد

اینست آنچ حاجت آید بشناختن آن ازجایها و اقالهم کی برجانبشرقی (2235 این دریاست از حدود مغرب.

اکنون جانب غربی این دریا از حدود مغرب آغاز کنیم .

اندلس ولایتی فراخ است وشهرهای بسیار وآبادان، وقصبه آن را قرطبه گویند. درمیانه ولایت است ، ودریای محیط بریک جانب اندلس باشد.

آنگه دریای روم ازد گرجانب برو می گردد تازمین فرنگ. آغاز از شهر شنترین باشد تا احشنبه و اشبیلیه وسدونه ومالقه وبجسانه تا ولایت مرسیه تا دیار بلنسیه تا طرطوشه - بازپسین شهری است که برکرانه درهاست: آنگاه ms061 ازجانب دریابه فرنگ پیوندد وازجانب خشک به ولایت علجسکس، و آن ولایت گروهی نصرانیان است.

آنگه بهولایت بسکونس رسد- هم نصرانیان باشند .

آنگه به جالقیان پیوندد، هم ترسایان اند.

واندلس را دوحد است: یکی به کافرستان پیوندد ویکی بهدریا، واین شهرها کی بر کناره دریا یاد کردیم همه شهرهای بزرگ و آبادان است.

============================================================

این همه شهرهای [9 24] بزرگ است و بیشتر بناهای آن سنگ است از بناهای جاهلیت ، هیچ شهر محدث نیست مگر بجانه در ولایتی که به بیابان 10 نزدیک باشد.

وبه شنترین- کی بر کناره دریای محیط است10_ آنجا عنبرافتد. وبه دریای محیط و دریای روم هیچ جایگاه دیگر نشساسند عنبر را مگر به شنترین: "خداوند کتاب" گوید درآنوفت کی من به شام بودم به سواحل دریای روم چیزی اقتاده بود عجایب، و ازان پس شنودم کی به شتترین درهر سالی یکبار 15 افتد. وآن چیزی است ازدریا آید سالی یکهار؛ او را مویی باشد چون خزسخت نیکو، خویشتنرا به آن سنگها کی در میان دریاست برمالد وپری ازوجدا شود، مردمان شنترین آنرا بیایند - بردارند وجامهها بافند مانند خز . روزی به چند لون بگردد. پادشاهان اندلس آنرا عزیز دارند و نگذارند کی برون آرند، و جامهای ازان بیش از هزار دیتار قیمت دارد.

9 م، ت عبدالله!4.م، ت: ایله “ در نسخه بدل اصامی میان دو نسخه ترکیه وموزه بسیار اختلاف است و تیز با متن اصطخری تفاوت دارد ، ما متن را مبتنی بر اصطخری قرار دادیم ونسخه بدلهارا دراینجا می آوریم ! *. م: جبار، ت : (ندارد) *. م ms062 : یه ، ت: سدونه وم، ت: سرلصه] “.م: برخاله9.م، ت: لودیها .م.، ت: باحر10م: عافق99م، ت: لیله 14.م، ت: فرمویه!

14-م، ت: مورود 94_م، ت: اسبحه! 16_م: است کی

فحص البلوط ناحیتی استوار و آبادان است وقصبه آترا غافق گویند، قوریه شهری بزرگ بود. خراب شد به تعصب کی میان اهل این شهر افتاد ودو گروه شدند. یک گروه از جالقیان مدد خواستند - بیامدند وشهر خراب کردند .

مارده و طلیطله دوپاره شهر بزرگاند دراندلس، پنی امیه را آنجا هیچ عامل نباشد الا آن کی خطبه بنام ایشان کنند.

شنترین7 ناحیتی است قصبه آنرا قلمریه4 گویند.

ت؛ (ندارد)ام، ت: تلیه! *.م، ت: سسرها4.م، ت : ربها . ، ت: حفصویه] ا.م: پنی، ت: نبی علیه اففل الصلوات؛ متن را ما مبتنی بر اصطخری تصحیح کردیم] *.م،ت: بسرین !4.م، ت: بحداسه

ودر اصناف کافری برجانب اندلس هیچ گروه بیشتر از فرنگ نباشند ، و 5 پادشاه ایشان را فاراه2 خوانند . و از فرنگ سوی مسلمانی اندکاند ، و دیگر اصناف کافران ms063 بیش از ایشانند به حکم آن کی دریا مانع است و ایشان را با دیگر اصناف کافران جنگ وخون باشد، و جالقیان کمتراند از ایشان وهم بسیارند بو از همه اندکتر قومی اندکی ایشان را بسکونس خوانند، و ایشان مردانهتر باشند. وبهنزدیک بسکونس ازتغوراندلس این [259] جایگاهها باشد: سرقسطه و 10 تطیله [و] لارده. و میان ایشان گروهی ترسایان باشند کی ایشان را علجسکس خوانند، مردمانی بد باشند و این قوم میان فرنگ و میان بسکونس باشند.

و مردمان بربر که دراندلس و در مغرب باشند دو گونهاند. گروهی را بتر خوانند ودیگر گروهرا برانیس . ونفزه و مکناسه وهواره و مدیونه از بترنده و دراندلس باشند، وکتامه وزنانه ومصموده وملیله وصنهاجه ازیرانس باشند.

اما زناته را وطن به ناحیت ناهرت است و کتامه به ناحیت سطیف باشند، ودیگر بربریان که ازبرانس اند درزمین مغرب برجانب شرقی دریای روم، و نفزه و سکناسه از اندلس است ، میان جالقیان ومیان قرطیه باشند.

و اما هواره و مدیونه- ایشان ساکنان شنتبریهه اند.

وبه کوره بیره جزیره ای است بزرگ به ازدیگرجزیرهها2. و دراندلس م،ت: اسموره4حم، ت : انبط41. اصطخری : قارله4 حم، ت: بربر ا حت: سسرته وت، م: هریه] 3. از موارد تفاوت بامتن عربی، اصطخری : وبکورةالبیرة حریر کثیر یفضل ویقدم علی غیره

زویله شهری است دربرابر زمین سیاهان وخادمان سیاه بیشتر آنجا افتد.

و هرچه از زمین عرب درجانب شرقی دریای روم باشد مردم آن جایگاه گندم گون باشند و هرچند دورتر شوند از جنوب در ناحیث مشرف سیاه گونه تر باشند * تا آنگاه کی به زمین سیاهان [2255 رسد - مردم آنجا سیاه ترباشند. وآنچه درجانب غربی دریای روم باشند وبه زمین اندلس همه سپیدروی باشند * و گربه- چسم، وهرچند دورنر شوند سپیدی و کبودچشمی بر ایشان چپره تر باشدو سرخ روی وسرخ موی ms064 باشند، وبهری را ازایشان چشم وموی سیاه باشد، * و ایشان صنفی اند از رومیان از نزاد جالقیان و گویند کی اصل ایشان از شام است، چنان کی گروهی به خرشنه4 به زمین روم ایشانرا نیز همچنین چشم وموی سیاه بود *6. وگویند کی نزاد ایشان ازعرب است از ینی غسان وبا مردی آنجا افتادند نام او جبلةبن الایهم: ومیان مغرب وزمین سیاهان بیابانهائی است کی آنجا براه نروند الاچند جایگاه معروف: و پادشاهان افریقیه وبرقه ازفرزتدان اغلب بودند کی او را درابتدای روز گار دولت عباسیان فرستاده بودند تا آنجا درپیش روی ادریس بن ادریس باشد و با او کارزارکند.

ومیان ایشان و میان افریقیه به تاهرت قومی اند کی ایشان را شراه گویند و آن جایگه بنست ایشانست.

9-م، ت :کولس] 4.ت، م : بطلیطله] 4.ت : میان دو ستاره را از سر سطرقبل تا اینجا ندارد] 4. م : نحرشه 5- ت: میان دوستاره را ازسه سطر قبل تا اینجا ندارد

وغالب برمذهب اهل مغرب مذهب مالک انس باشد، وفتوی به آن مذهب کنند.

و ارتفاع مغرب خادمان سپاه باشد از زمین سیاهان ، و خادمان سپبد از جانب اندلس افتد، و کنیز کان بیش بها- وکنیزک باشد کی هیچ صناعت نداند و هزار دینار پیشتر بها آرد. و استران زینی و نمد مغربی و مرجان و عنبرو زر و زیت و انگبین وسفن وحریر وسمور واما مسافتهای دیار مغرب: از سصر ms065 تا برقه بیست مرحله دارند، واز 19 برقه تا طرابلس بسست مرحله، و از طرابلس تا قیروان بیست مرحله- وجمله راه ازمصر تاقیروان شست مرحله بود، واز قیروان ناسطیف شانزده مرحله، و از سطیف تا تاهرت بیست مرحله، و از تاهرت نا فاس پنجاه مرحله، وازفاس تاسوس اقصی قرب سی مرحله، و از قیروان تا سوس اقصی مقدار صدوشانزده مرحله باشد . وجمله مسافت از مصر [ 260) تا افصای مغرب درجانب شرفی 20 دریای روم چند شش ماهه راه باشد، وحجاج کی از آخر مغربند در اول محرم برون آیند ویک سال در راه باشند تا بهحج برسند، واز قیروان تا زویله یکساهه راه باشد، و از قیروان تا سهدیه دوروزه راه هست، و ازقیروان نا شهرتونس سه مرحله باشد، واز تونس تا طبرقه ده مرحله باشد، و از طبرقه تاتنس قدر

و اما همه مسافات در هفرب قصبه اندلس را قرطبه گویند، و ازانجا تا اشبیلیه سه مرحله دارند، و تا استجه برسمت قبله یک مرحله باشد، و از قرطبه تا سرقسطه پنج روزه راه باشد، و تا تطیله سیزده روزه راه باشد، و از تطیله تا لارده چهارمرحله ، واز قرطبه تا مکناسه چهارروزه و تا هواره همچنین، وتا نفزه دوروزه راه، واز نفزه تا شهر سموره چهار روزه، واز قرطبه تا قوریه دوازده روزه، واز قوریه تا مارده چهار روزه، و از [279] قوریه نا باجه شش روزه راه، و از قرطبه تا طلیطله شش روزه، وازطلیطله تا وادی الحجاره دو روزه، وازقرطبه تامکناسة چهار روزه چنان کی یاد کردیم، و برراه مارده برآن سوی کی اخشنیه است از ms066 قرطبه به اشبیلیه آید تا باجه تا مارده تا قوریه تا قلمریه3 شارستان شنترین .

و از باجه تا شنترین دوازده روزه راهست ، وناآخر کور شنترین پنج روزه ، و از قرطبه نا فحص البلوط یک روزه ، واز فحص البلوط تا لبله چهارده روزه ، واز قرطبه تا قرمونه درناحیت مغرب چهارروزه میان باجه واشبیلیه باشد برراه مارده، و از قرمونه تا اشبیلیه دو روزه، و از استجه تا مالقه هفت روزه، و از استجه ناارجدونه سهمرحله، وازقرطبه تابجانه شش روزه، و ازقرطبه تاشهر مرسیه عفت روزه، و ازقرطبه تا بلنسیه دوازده روزه، و ازطرطوشه تا بلنسیه دوازده روزه ، وازمرسبه تا بچانه شش روزه، و از بجانه تا مالقه قرب ده روزه ، و از مالقه تاجزیره‌ کوه طارق چهار روزه، و همچنین نا شهر سدونه و تاقرمونه سهروزه، اینست مسافتهای اندلس و مخرب.

9م، ت: بتی رعبی]ا.ت: و والله اعلم * قدارداو.م، ت: فلیترته

دبا ه ب 44 د : 2 ی نه 21 فو ب جر یفن

و : به فففنص به ا ب ه هیهیه جبه هه عف لة عنفه ب ب ا ب اه ت مفه س قش: یبزیهه:: همن

18 خش ب: کثه..

.... :.

به

2 ~~ا.

1 نجن : بانذ ه ن ~~: خییهه

فکر مسافها در این حد ازساحل روم کی آغاز کردیم تا زمین نوبیان پس پشت واح بیست وپنج

ودرازای این مسافت ازاسوان تا دریای روم بیست وبنچ مرحله، وآنجا 9_ت : (ندارد) ! 4.م، ت: جوار 4.م : کردم ] 4. ت: ذکر مسافات درین حد و ذکر دیار مصر وتوابع آن [ 5.ت : جونوی (1)]

اکنون "صورتهدیارمصربر کشیم وحدودآن برسبیل نفصیل نمائیم*1، والله اعلم بالصواب.2 [249ت]* بزر گترین شهری کی دراین دیار است آن را فسطاط گویند بر کناره‌رود نیل برجانب شمال ، وچنان است که رود نیل از مشرق سیرود، و این همه شهر بریک نیمه آنست . و به نزدیک آن عمارتها است کی آنرا جزیره خوانند- از فسطاط آنجا گذرنه بر جسر، و ازین جزیره جسری بستهاند به دیگر کناره و آنجا عمارتی ساختهاند آنزا جیزه2 گویند. ومقدار این شهر به قیاس دوثلت 10 از قرسنگی باشد، وسخت آبادان است و پر نعمت، ودرین شهرمحلتها وقبیله ها باشند کی هریکی را به لقبی باز خوانند، چنانک به کوفه وبصره . و زسین آنجا شورناک باشد، بناهای ایشان همه هفت و هشت طبقه باشد، ودر زیرین طبقه نتوان نشستن. وبرکناره شهر جایگاهی هست کی آنرا موقف گویند، زمین آن محکمتر باشد وشوره کمتر. وگویند کی فساط نام قبیله ms068 ای بوده است.

حمرا شهریست بر کناره رود نیل، دو مسجد آدینه دارد: یکی درمیان شهر- عمروعاص بناکرده است ، ودیگری به آن جایگاه کی موقف خواننداز کرده‌ احمد بن طولون، و بیرون از شهرستان عمارتی هست زیادت از یک میل کی احمد بن طولون ساخته بود از بهر لشکر خویش، آن جایگاه را قطایع خوانند.

همچنان کی بناهای آل اغلب کی آنرا رقاده * خوانند ، بیرون از قیروان بود.

20 ودرین دیار کشاورزی وخرما بسیار بود، وکشتزارها بر کنار رود نیل بود.

9_م: میان دوستاره را ندارد ودر امطخری هم نیست .نسخه *ت * جمله عریی را ندارد 4- در اینجا نسخه‌ موزه افتادگی دارد وما متنرا از روی نسخه‌ ترکیه میآوریما 4- اصل: احره 4. و: که بانی آن بنا شدند *. اصل : فاده ، تصحیح ازروی اصطخری است.

============================================================

شهر فیوم. این فیوم نه بزرگ شهری باشد گویند کی یوسف پیغامبر صلوات الله علیه آن آب او درآن شهرداد آوردن وآن را لاهون نام نهاد وبه سنگ برآورده است. [246ت) وچشمه رود نیل را هیچ کس ندانسته است به حکم آنک از غاری بیروی می آید از حدود زنگبار از جایی کی آدمی را آنجا تردد کمتر باشد، و آنجا نتوان شد، وازانجا در عمارتها وبیابانهای نوبیان1 میرود تا به مصررسد، و ازانجا کی اول رودست چند دجله و فرات باشد چون بهم افتند و آب نیل خوشتر وصافی تر از همه آبهای روی زمین است، ودر رود نیل نهنگ و ماهی سقنقور باشد. و نوعی ماهی باشد که آنرا رعاده گویند.

تا زنده است او را کسی بدست نتوان گرفتن و اگر کسی بردست گیرد لرزه براندام وی افتد و چون ms069 بعیرد چون دیگر ماهی بود. ونهنگ را سر دراز باشد چنانک سرش نیمه تن بود. او را دندانها است که اگر شیری به دندان او آید چون در آب باشد آنرا بکشد، وباشد که از آب بیرون آید و برخشک رود، لکن بر خشکی کار نتواند کرد. و پوست نهنگ پوست سقن را ماند وهیچ سلاح برو کارنکند الاکی بربغلگاه ومیان ران او زنند. وسقنقور توعی ازماهی است، الا آنک او را دست و پا باشد و اندر معجونات باه بکار برند، و هیچ جایگاه نباشد الا در رود نیل.

وبر کنار رود نیل از حد اسوان نا به دریا همه عمارت است ، و اسوان20 ثغر نوبیان1 است لکن به صلح باشند، 9- اصل : پونان

: وبرجانب شمالی رود نیل نزدیک فسطاط کوهی هست که آنرا مقطم 5 خوانند و در نواحی آن کوه سنگ خماهن2 باشد. و این کوه تا زمین نوبیان3 بکشد. ونزدیک آن کوه درحد فسطاط گورستانی هست و تربه شافعی رحمة الله علیه آنجا نهاده است: اسکندریه بر کنار دریا باشد، شهری بزرگت است و بناها و عمارتهای آن از سنگ رخام، است و در آب [259ت ) منارهای است از سنگ سخت بلندو 10 درو مقدار سیصد خانه هست وهیچ کس بی دلیل برآنجا نتواند شد.

وعمارتی کی به فسطاط بر کناره نیل هست هرچه بالای شهرست آنر اصعید گویند و هرچه زیرشهرست آنراریف خوانند. وبردوفرسنگی فسطاط بناهای قدیم هست کی آنرا اهرام خوانند. ودر آن میان دوبناهست سخت عالی که آنراهرمان گویند. ارتفاع هریک ازین دو بنا چهارصدگز باشد، و بر دیوارهای آن چیزی 15 به یونانی نوشتهاست، ومی گویند کی نبشته است کی: پنی الهرمان والنسرالطائر فی السرطان . وبنیاد این مربع است و هرچند بالاگیرد ms070 تنگ تر میشود وچون به سر رسد مقدار آنست که اشتری برو بخسبد، و از درون راهست کی مرد برسر آن تواند شدن ، ودر هرمان منفذی هست در زیر زمین و نتوان دانست کی چیست و گویند کی این اهرام گورستان ملوک آن ولایت بوده است واین 20 درمست ترست ، 9_ اصل : معطم ! 4. خمامن سنگ تیره رنگی است که در صناعات بکار میبردهاند. رجوع کنید به فرهتگها و *بیان العناعات "] 4. اصل : یونان 4. رخام نوعی سنگ سخت زرد یا سرخ است *. اصل : نیف

و برزمین مصر دریاچه ای هست شور،چون رود قیل غلبه گیرد آب آن دریا خوش گردد، ودرآن وقت کی جزر بودکی آب رود باز گردد و کم شود باز شور گردد.

ودران دریا جزیره هاست، به کشتی بدان توان شدن واز جمله تنیس و دمیاط است ، ودرین هردو شهر کشاورزی و چهارپا نباشد، و جامه های رفیع از انجا خیزد.

وآب این دریا بسیارنیست و کشتی [255 ت] دروی به مردی2 رود.و درین دریا ماهی باشد مانند مشک کی آنرا دلفین خوانند، وماهی دیگر باشد کی هر کی از ان یخورد خوابهای سهمناک بیند و از حد این دریا تا حد شام همه ریگ است گوناگون نیکو [رنگ]، آن را جفار خوانند. در آنجا آبها وعمارتها ونخل خرما باشد. و یک حد جفار به دریای روم دارد، ودیگر کناره سوی تیه ms071 بنی اسرائیل وریف2 مصر تاحدود قلزم: تیه بنی اسر ائیل. گویند آنراچهل فرسنگ درازا باشد، وپهنا هم درین حد.

9_ اصل: جوف ا 4. مردی چوبی است که آنرا بر کف دریاچه فشار می دعند و قایقرا هدایت می کند! 2. اصل : زیف

کناره نیه باحد آن دارد و دیگر حد به طور سینا و سدیگر1 سوی بیت المقدس وفلسطین، وچهارم سوی بیابانی کی به ریف مصر پیوندد و به حد دریای قلزم شهر أشمونین شهری کوچک است- آبادان با کشاورزی ونخل ، ازانجا جاسه ها خیزد:

مروان بن محمد آنجا کشته شد گویند جادوان فرعون از بوصیر بودند.

اسوان شهری است با نخیل وکشاورزی اسنا2 واخمیم هردو در یک یبابان باشند، هردو آبادان وبا کشاورزی و 10 نخیل، گویند کی ذوالتون مصری از اخمیم 3 بود.

فرما بر کناره‌ دریا باشد. شهر کی خوش وآبادان، وگور جالینوس یوتانی آنجا نهاده است، و از فرسا تا تنیس دو فرسنگ باشد درین دریا، و[به] تنیس تلی عظیم است، وبناهای آن برمردخان نهادهاند- چنین که بسیارمرده بر یکدیگرنهادهاند تاچون تلی شد وآننلرا ترکوم، خوانند. وشاید کی پیش از روز گار موسی علیه افضل الصلوات بوده است، ودر دین بردمان مصر در روز گار موسی علیه السلم آن بود که مردمان را دفن کردندی و ازان پیس دین ترسایی هم برین منوال بودند، و ازان پس مسلمانی آمد و همچنین دفن می کنند.

"خداوند کتاب" می گوید که من برتن ایشان کفنها دیدم مانند[264 ت] خیشه، و استخوانها وکلهها دیدم بغایت بزرگ.

ودر رود نیل چند جای آنست که نهنگ در آنجا زیان نکند . به فسطاط 20 و بوصبر و چند جای دیگر6 1_ سه دیگر] 4. اصل: بلینا] 4. اصل: خمیم] *. اصطخری : بوتون . خچش. درعربی پارچه ستبرباف، کتان بد] 6. این قسمت در ms072 متن اصطخری پس از " فرعون بودصت " (دردو سطر بعد) آمده است

و به نزدیک فسطاط گیاهی است *6 [9 28] کی آنرا بلسم3 خوانند . روغن بلسان ازان گیرند، ودرهمه جهان هیچ جای دیگر نباشد .

وجانب دست چپ نیل آنرا حوف، خوانند، وعباسهه وفاقوس وجرجیر درناحبت حوف باشد، ودر برابر این تاحیت بردست راست رودنیل ناحیه ریف باشد کی یاد کردیم، و معظم روستا و ناحیت" مصر این دوجایگاهست.

ومعدن زر در زمین بجهاست، از اسوان ناآنجا پانزده فرسنگ باشد ، و ازانجا به عیذاب رود، ومعدن زمینی است هموار وریگ ودروهیچ کوه نیست: و در بجه هیچ کشت وفراخی نباشد، و ازانجا بنده ونجیب آرند بهمصر.10 و در مصر خران واستران بیش بها باشند، وهیچ جایی چنان نباشد، و ایشان را از حدود اسوان خر کانی“ کوچک افتد هریک چند گوسفندی ، چون ازان ناحیت برون شوند نزیند، و در زمین صعید خران سملاقی10 باشند . و چنین گویند کی گشن11 از خر گور17 گیرند کی باماده خر اهلی جفت گیرد. سخت دونده باشند.

درزمین جفار سار باشد هریک چند بنستی13، اززمین یجهند ودرمحمل14 افتند برپشت اشتر و مردمان را بگزند. مصریان گویند زمین جفار در روزگار فرعون آبادان بودست ، واین آیت کی خدای تعالی می گوید: - و دمرنا ماکان 9_ اصل: مفطم4. از سطر * صفحه 2، تا اینجا در نسخه "م * نیود و از روی نسخه وت" نقل شد! 4. اصطخری : بلسان] 4.ت: خوفا .ت: قیاسه! 9ت: فاقور، م: قابوس ا 3.ت: معظم روستای ناحپت آ *.ت: و زمین معدن زمینیا 9_ت : خرکان] 90_م، ت : سقلابی 91_ت: ازگور] 12_گشن درلنت بمعنی نروفصل است 14- پدست در لفت بمعنی رجب است 94-م : محفل

9- قرآن، سوره7 آیق136] 4. م: میان دوستاره را ندارد] 4 -ت: "والله اعلم" ندارد:

وثغرها را به شام اضافت کردم3، بهری را تغور شام خوانند وبهری را تغور جزیره، وهردو درحساب شام باشد به حکم آنک هرچه بریک نیمه فرات است از شام بود. و از ملطیه تا مرعش ثغور جزیره گویند کی مردمان جزیره آنجا مقیم باشند وکوره شام است ، و باشندگان فلسطین لشکر شام اند وثغور جزیره جبل اللکام است ، و آن فاضل ترین ثغرهاست : و کوه لکام دویست فرسنگ درولایت روم است. ودر اسلام میان مرعش و هارونیه وعین زربه - تا ازلاذقیه بگذرد -کوه لکام خوانند. آنگاه کوه بهرا و تنوخ گویند تا به حمص رسده. و ازانجا درهمه شام کوه لبنان خوانند تاآنگاه کی به دریای تلزم رسد .

1- م، ت: ابله ! 4.م : "تارفح " ندارد] 4.ت: تکردیم] 4-ت: (ندارد)

و آب فلسطین از آب باران بود، * وکشت ودرخت بی آب باشد مگر نابلس که آنجا آب روان بود *6 ، وفلسطین بهینه ولایت شام است ، وبزرگتر شهری رمله است، وبیت المقدس هم برابر رمله بود.

وبیت المقدس شهر یست بلند بر کوه وآنجا مسجدی هست کی در همه مسلمانی مسجدی ازان بزر گتر نیست، و جایگاه صخره بلندست چون دکانی، و در میان2 سنگ برین صخره گنبدی سخت بلندست . و ارتفاع صخره از زمین ناسینه مرد باشد ودرازا وپهنا به هم نزدیک است- ده دوازده گز باشد، وبهنردبان درو باید شدن.

و در بیت المقدس آب روان نباشد مگر چشمه هایی کی به کشت رسد.

و از همه ولایت فلسطین برنعمتترست، ومحراب داود علیه السلام آنجا است ، وآن بنایی4 بلندست. ارتفاع آن قرب پنجاه گز باشد و از سنگ ساختهاند و پهنای آن چند سی گز بود، و بر سر آن بنایی هست چون حجره، و آن محرابست، وچون از رمله آنجا روند نخست این محراب پیش آید، ودرمسچد 20 بیت المقدس هر ییغامبری را محرابی معروف هست، و از بیت المقدس ** چون 9حم، ا، ت: ور]4.ت: اریحا تاملقا:م : لجا تااریحا]4 سم، ت: ابله 4_ اصطخری : المتتنة .ت: خوانتد] 9ت: میان دوستاره را نداردا 2مت : دکانی در میان منگ! 4.ت: از بناهای] 4. از اپنچا تا سطر 7 صفحه‌ 24 در نسخه 9م" افتاده است و از روی نسخه ت* (سطر * از ورق 6 22 ببعد) نقل شد.

============================================================

وگویند که ازان درخت خرما کی مریم ازان خورده بود سکه ذکر آن درخت درقرآن می آید - شاخی درین کنیسه دربن گنبد نهاده است و آن را گرامی دارند.

واز بیت ms075 اللحم برسوی جنوب شهر کی کوچک هست که آن را مسجد.

ابرهیم گویند، و درمسجدی که روز آدینه آنجا نماز کنند گور ابرهیم و اسحق ویعقوب علیهم السلام نهاده است بریک صف ، و گور زنان ایشان همچنین دربرابر گورهای ایشان نهادهاست برابر گور هر پیغمبری. ودرین شهر کوههای بسیارست و درخت بسیاردارد، وهمه کوههای فلسطین درخت دارد، و میوه بسسیار باشد وزیتون و انجیر.

نابلس شهری است و قومی سامریان گویند که نایلس بیت المقدس است، و این قوم هیچ جایگاه نباشند مگر درین شهر.

و در آخر نواحی فلسطین بر آن سوی کی جقار مصر باشد شهری است که آنرا غزه گویند. آنجا گور هاشم بن عبد مناف نهاده است . و آنجایگه مولد شافعی بوده است. و درجاهلیت عرب عمربن الخطاب رضی الله عنه آنجا گنشته بود، وی را آنجا بازداشته بودند.

و در فلسطین قرب بیست منبر باشد، و شهری پرنعمت باشد واما جبال وشراة دوشهرند به سرخویش، وقصبه جیالرا أذرحاخوانند 2893ت]، وقصبه شراه را روات گویند. و این دو شهر سخت آبادان اند و عرب آنجا غلبه دارند 1 - اصل : درح ، أذرح قصبه‌ شراة است نه جیال طبق اصطخری ویاقوت ذیل اذرح در معجم البلدان 2- اصل : دواد ، روات قصبة جبال است طبق نوشته اصطخری

وآنجا چشمههای آب روان است سخت گرم ، و ازمسافت دو فرسنگ آید وچون بهشهر رسد چنان گرم باشد کی اگر پوست دران آب افکنند از هم بشود . تا آب 5 سرد با آن نیامیزند به کارنتوان برد. و آب گرمایها و آب خانه ها را به کاربرند.

و نخستین حد غور کی یاد کردیم جنوب است ، نزدیک آن جایگاهی هست کی آن را مسجد ابر هیم گویند- بحیره آنجاست، آنگاه سوی بیسان رسد و از ms076 انجا به زغر و ریحا1 شود تا به دریاچه کنده رسد، و درغورهیچ برف پای ندارد: ونخل و رودها وچشمههای آب دارد، و آغاز آن از حد اردن گیرند وچون 10 ازانجا بگذرد در حد فاسطین باشد و همچنین نا ایله کشد.

صورشهری استسخت استوار بر کناره دریا، آبادان. قدیمتر همه شهرهای ساحل است، و همه حکیمان یونان ازانجا خاستهاند و اردن وطن یعقوب علیه السلم بوده است، بردوازده میل باشد از طبریه سوی دمشق، و ابهای طبریه از دریاست: دمشق شهری بزر گوارست، بهین شهرهای شام . زمینی فراخ دارددرمیان کوهها، وآبهای بسیاردارد کی گرد بر گرد او می گردد، و درخت و کشاورزی دارد.

و آن بقعهرا غوطه خوانند مقدار یک مرحله ، و در همه ولایت بغرب خوشتر و نزهتر ازان نیست. و آب آن جایگاه از کنیسه پیرون می آیدکی آنرا 20 فیجه گویند و درآن جایگاه که بیرون می آید ارتفاع آن یک گز باشد و در پهنا یک بدست. آنگه درمیان شکافها رود کی آنجا چشمهها گردد و در ان آمیزد و رودی عظیم گردد و آن رود را یزیدین معاویه براند [6 28 ت) و پهنای 1- اصل : اریحا

و برین آب پولی، هست درمیان شهر دمشق که دران آب سوار تواند گنشت و از اینجا دیههای غوطه رسد. و درمیان خانهها و گرمابها و دکانهای ایشان آب روان باشد. و آنجا مسجدی هست که درهمه مسلمانی مسجدی ازان بزر گترنیست. و آن دیوار و قبه که زیرمحراب است پیش مقصوره آن را صابثان بنا کردهاند، آنگاه به دست یونانیان افتاد و ms077 عبادتگاه ایشان بود، وازان پس به دست جهودان افتاد و پادشاهانی که بت پرستیدندی، ودرآن روزگار یحیی زکریا علیهماالسلم بکشتند. وبر در این مسجد مردی را برچوب کردند جایی که آنرا باب جیرون گویند. پس نصرانیان غلبه کردند بر آن و آنجا عبادت کردندی تا آن وقت کی به مسلمانان رسید و آن را مسجد ساختند و هم به آن جایگه کی سر یحیی ز کریا بردار کرده بودند سر حسین علی رضی الله عنهما بر دار کردند. ولیدین عبدالملک برروز گار خود آنرا عمارت فرمود وقرش رخام افکند وستونهای رخام قرمود ملمع و سرستونها در زرگرفت و به جواهر مرصع کرد و آسمانه ها همه به زر کرد. و گویند کی خراج شام بر آن صرف کرد وبام را ارزیز در کشید وسقفی ازچوب به زر نقش کرده. وآب بر بالای مسجد می گذرد تا به همه ر کنها برسد: ازحدود دمشق، بعلبک بر کوهی نهادهاست. ودرو کوشکها است ازسنگ نراشیله و سرستونهای سنگی بلند. و در همه شام که می بینی هیچ بنایی نیست بزرگتر وعجبتر ازان.

1- اصطخری: القتوات] 2 - اصل: مسروت ] 3 - قرآن ، موره‌ 23 آیە 51 41-- پل

انطرطوس حصنی 1 [309] است بر کناره‌ دریای روم، ثغر مردمان حمص یاشد، ومصحف عثمان رغی الله عنه آنجا نهاده است : سلمیه2 شهری است که پیشتر مردمان آنجاهاشمی باشند بر کنار بادیه شیزر وحماه دو پاره شهرند کوچک و خوش آب و درخت بسیار وکشاورزی.

قتسرین ms078 قصبه حلب است برراه عراق وتغور شامات، وتاحیت راکوره قنسرین خوانند.

معره مصرین3 شهری است و ناحیت آن برآب باران باشد.

خناصره شهر کی است4 بر کتاره‌ بیایان، عمربن عیدالعزیز آنجا نشستی، عواصم * نام ناحیتی است وقصبه آنرا انطاکیه گویند. بعد از دمشق هیچ جایی خوشتر ازان نیست، باره ای از سنگ دارد. و درختان خرما و کشاورزی وآب و درخت و آسیاها دارد. گرد بر گرد یاره سوار به دو روز رود. و آب درسراها و محله ها میرود، و نواحی آبادان دارد: 2 صخره جایگاهی است کی آن را صخره موسی علیه السلام گویند.

1- اصل: انطرموس . از صفحه‌ 91 تا اینجا در نسخة "م" افتاده بود واز نسخه‌ "ت" نقل شد : 4.م: سلیمه، ت: صلییه 4.م: کذادر اصل، ت: مصرش، اصطخری : معرة النعمان 4م: "شهر کی است" ندارد *.م، ت : غراصم! 9.ت: خرمامتان

وبه آن نزدیک سنجه2 شهری باشد کوچک و آنجا قنطره ای هست از سنگ، آنرا قنطره‌ سنجه3 خوانند، و درمسلمانی هیچ پولی، عجبتر ازان نیست،، ممیساط شهری است برفرات وجسرمنبج همچنین شهری کوچک است ، لیکن آب و کشاورزی داردو آب از فرات بردارند.

ملطیه شهری بزرگ است و ثغور آن5 نزدیک کوه لکام است. درخت گوز بسیار دارد، ومیوه [306] بسیار بود مباح- مل کس نیست6. و آن را از ناحیت روم شمرند، وگویند کی ازانجا تا ناحیت روم یک مرحله است : حصن منصور حصار کی است، کشتش برآب باران بود، و منبر و مسجد آدینه دارد.

حدث و مرعش دوپاره شهرند کوچک وآبادان با درخت و کشاورزی.

زبطره2 حصاری است نزدیک روم، رومیان آنرا ویران کردند.

هارونیه در غربی کوه لکام، حصنی کوچک است. هارون الرشید پنا کردست.

اسکندرونه8 حصتی است برساحل دریای روم، کوچک، ودرخت خرما باشد آنجا.

ییاس9 شهری کوچک است ms079 برشط دریای روم . نخل و زرع دارد.

تینات حصنی است برشط دریا، چوب صنوبرازانجا برند به مصر وشام : کنیسه حصنی است برشط دریا وچون تغری است بر کناردریا، ودرومتبر.

تقب0’ حصنی است کی عمرین عبدالعزیز بنا کردست و سنبری آنجا نصب کردست و مصحف خویش آنجا نهاده.

ت: به آب ام: مبه،ت صعهع.م: صنجه ا4 م. پل اه م : (ندارد)] 6.ت : نی *.م: زیطره، ت: رطره] *.: اسکندرویها*.

م: بناس 10.م: قبقب، ت: قیقب

مصیصه وکفربیا دوشهرند بر کناره‌ رود جیحان، و میان هردو جای پولی، هست ازسنگ، وزمین این شهر بلندست چنانک چون کسی درمسجد آدینه 5 نشسته باشد نگاه کند تا نزدیک دریا بتواند دیدن مسافت چهار فرسنگ.

رود جیحان از روم پیرون آید نا به مصیصه رسد به ناحیتی که آن را ملون خوانند و به دریای [319) روم افتد.

آذنه شهر کی است چندیک نیمه از مصیصه بر کناره‌ رودی کی آن را سیحان خوانند ، شهری آبادان و از سیحان دورتره است و رود سیحان کم ازرود جیحان است، و پولی سخت بلند وعظیم برسیحان ساختهاند، و سیحان هم از روم بیرون آید، طرسوس شهری بزر گست، دوبارو دارد ازسنگ. مردم سوارو کارزاری3 باشند درو، وسخت آیادان است، و ازانجا تا حد روم کوههای بسیار است دشوار. وگویند در طرسوس اندهزار هزار سوار باشد. ومردمان این جایگاه را 15 در هرشهری بزرگ [و] معروف از شهرهای اسلام چون سیستان وکرمان و پارس و خوزستان و عراق وحجازو یمن و شامات و مصر سرایی، باشد کی آنجا نزول کنند.

اولاس حصنی است برساحل دریا . قوسی خداپرست درو باشند، و آنجا آخر عمارت مسلمانی است بر کناره دریای روم.

رقیم شهر یست به نزدیک بلقا، دیوارها و خانههای آن همه از سنگ، پنداری کی ms080 همه یکپاره سنگ است.

دریای کنده ازغورست نزدیک زغر و آنرا بحیرة المنتنة خوانند ومنتنه به آن سبب گویند کی درو هیچ جانور نبود . بر کناره این دریا چیزی افتد که 9_م: رزبه 4. پل! 4م: مردم وصواران! *.م: سرای.

============================================================

اندر زغر خرمائی یاشد که آنرا بسر خواتند، و نام این بسر انقلا-کی

دیارقوم لوط - آن را ارض المقلوبه خوانند ، یعنی زمین بر گشته . درآن جا زرع وگیاه و چهارپا هیچ چیز تباشد. زمینی سیاه بود، ودرو سنگها، به اندازه‌ یکدیگر، هنداری که آن سنگ است کی برقوم لوط انداختند.

و معان شهری است کوچک در دست بنی آمیه .

*حوران و بتنیه دوناحیت باشند ازشمار دمشق ، کشت آن همه بخس، 0 باشد.*5 بصری شهری باشد درین حدود، پیش ازین گفته ایم کی در میان دریای حوض جایگاهی است میان بصری وعمان، (کذا) بغراس شهری است بر راه تغرها، و آنجا مهمانخانه ای است که زبیده ساختست، ودر شام جز آن هیچ مهمانخانه نیست، بیروت شهری باشد آبادان از اعمال دمشق بر کناره دریای روم. اوزاعی صاحب اخبار آنجا مقام داشتی .

ذکر مسافتهای شام: درازای مسافت شام ازسلطیه دارند تا رقح. از ملطیه تا منبج چهارروزه راهست ، واز منبج تاحلب دو روزه ، و از حلب تاحمص پنچ روزه، وازحمص تا دمشق پنچ روزه، وازذمشق نا طبریه چهارروزه، واز طبریه تا رمله سه روزه، و از رمله تا رفح دو روڑه- جمله بیست و پنچ روز 9- بسر در لفت بمعنی غوره‌ خرما آمده است4. بدست. وجب] 4.ت: منگهای 4. بخس. زراعت دیم] 6.ت: میان دوستاره را ندارد] ا.ت: ذگر مسافات شام جزیره

9ت : قدس، م : قوس]4.م: ms082 بانچاس، ت: باناس] 4 .م، ت: اسکترویه 4-ت : زیرا! 5-ت : درازا.

============================================================

و اما ناحیت دمشق. قصبه آن دمشق است. ازانجا تا بعلیک دو روزه راهست، وتا طرابلس دو روزه، ونا بیروت دو روزه، وتا صیدا دوروزه، ، ونا اذرعات چهار روزه، وتا آخر غوطه یک روزه ، وتا حوران وبثنیه دوروزه.

و اما ناحیت قنسرین را قصبه آن قسرین است. لیکن دارملک3 وبازارها و مسجد آدینه وعمارت درحلب است، و از حلب تا بالس دو روزه راهست، واز حلب تا قنسرین یک روزه ، و از حلب تا اتارب یک روزه ، و از حلب تا قورس یک روزه، و از حلب تا منبج دو روزه، واز حلب ناخناصره دوروزه، و اما ناحیت عواصم قصبه انطاکیه دارند . ازاتجا تا لادقیه سه روزه راهست، و ازانجا تا بغراس یکٹ روزه، وتا اتارب دو روزه، وتاحمص پنج مرحله، و ازانچا تا مرعش دوروزه، وناحدت سه روز و تغرها را هبچ قصبه نیست، هرشهری پعسر خویش باشد و سنبج به تغرها نزدیک است، از منبج تا فرات یک برحله سبک دارند ، و از منیج تا قورس، دو مرحله ، و از منبج تا ملطیه چهار روزه ، و از منبج تا سمیساط دو روزه، [و از منبچ نا حدث دو روڑه، و از سمیساط نا شمشاط دو روزه) و از شمشاط* تا حصن منصور یکن روزه، و از حصن متصور نا سلطیه دو روزه، و از حصن منصور نا زبطره یک روزه ، و از حصن منصور تا حدث یک روزه، و از حدث تا مرعش یک روزه، اینست مساقات تغور جزیره.

9_ت : (تدارد)] 2. بابانیا، ت : باساس] 4. ت: دارالملک! 4. م: فورس، ت؛ قوس [ 6 اصل در هر سونسخه سمیساط، امایاتطبیق متن ms083 عربی معلوم میشود که مترجم دوجمله را انداخته است وما درمیان دوابرو قراردادیم ودرینجا ناگزیر سمیساطرا به شمشاط برگرداندیم .

============================================================

اصطخری هم این قسمت را ندارد .ا

[345] وچون از اولاس بگذرد درمیان کوههایی رود کی به دریای روم پیوندد ، آنرا قلمیه خوانند.

و قلمیه شهر یست کی رومیان را بودست و طرسوس را دروازهای هست کی آن را باب قلمیه خوانند به نسبت این شهر. قلمیه ازدریا دورست، وبرکناره دریا. چون از اینجا یگذرد به مقدار یک مرحله دهی آید بر کناره دریا آن را لامس گویند، و ازان جایگاه روم است و چون از یک جانب اسیری گرفته شود به این جایگه بازخرند ، چنان کی رومیان در کشتی باشند و مسلمانان برخش.

انطالیه1 حصنی است استوار رومیان را بر کناره‌ دریا، روستا و مردم بسیار دارد، و ازانجا به خلیج پیوندد وآب آن شور باشد، و آن را خلیج قسطنطینیه خوانند. و برین خلیج سلسلهای کشیده اند تا هیچ کشتی آنجا نگذرد از دریا وغیره، ودردریایروم افتد و بر جانب روم ساحلهاست کی آن را سواحل اثیناس و رومیه گویند، 10 شهرهای بزرگ ودیههای بسیار و کشاورزیهای وافردارند. واین دوشهر اتیناس و رومیه نزدیک دریاست ، تعبرانیان دارند، و اثیناس آل جایگاهست کی حکیمان یونان از انجا خاسته اند.

و رومیه نزدیک دریاست، و نصرانیان را رکنی باشد از ار کان ملک ایشان. و ترسایان را یک کرسی در انطاکیه است، و دیگری به2 اسکندریه، 20 وسه دیگر3 به رومیه. و این کرسی که ایشان را در بیت المقدس است به روزگار حواریان نبوده است [359)، محدث نهاده اند ازبهر ms085 تعظیم بیت المقدس .

آنگاه دریا به فرنگ پیوندد برساحل بحر تا برابر صقلیه4 رسد، وازانجا یگذرد تا طرطوشه5 از زمین اندلس .

9-م، ت: انطاکیه ! 4.ت: یا 4.ت: دیگری] 4.م: سقیله، : سقالبه ت طرسوسه

و درین دریا جزیر [5] هاست کوچک وبزرگ و کوههاست . آنچ آبادان است صقلیه1 است و از همه بزر گتر است.

اقریطش وقبرس وجبل القلال.

صقلیه1 بهقرنگ نزدیک باشد، واین جزیره مقدارته مرحله باشد ، ودرین صقلیه1 نعمت و کشاورزی وبنده و پرستار وچهارها بیش باشد کی به دیگر جزیرهها کی در مسلمانی بر کرانه دریاهست.

اقریطش، جزیره ای است کوچکتر از صقلبه1 ، مسلمانان درو باشندو غازیان ، ومیان ایشان گروهی تصرانیان اند چنان کی درولایت اسلام باشند .

مردمان قبرس همه نصرانی باشند اقریطش جزیرهای سخت استوارست. بهروز گارمعاویه آن رایه صلح بستدند، کتون با مسلمانان بعصلح باشند.

و پهنای این دریا به این جایگاه چون باد راست باشد دوروزه راهست تا قبرس، واز قیرس تا دیگر سوی همین قدر باشد. و مصطکی از قبرس آورند بهدیار اسلام: جبل القلال کوهی بودست خراب و درآنجا آب و زمین بسیار، قومی از مسلمانان آنجا مقام گرقتند3 وآبادان کردند4 . وتقر فرنگ است ، وقرنگث [356] بر ایشان دست نیابد. و درازای این کوه دو روزه راه باشد.

9_ت : سقالبه،م : سقلیه] 4.ت،م: اقریطس] 4.ت: گرفته اند 4.ت: کردهاند.

============================================================

آنگاه بر دست چپ باز گردد تا تکریت بر کناره دجله، و ازانجا تا جزیره بر کرانه شط توان رفتن .

آنگاه حدیثه وموصل وجزیره‌ این عمر تا به آمد رسد.

آنگاه حد دجله منقطع گردد برمسافت دور از حد ارمینیه .

آنگاه به سمیساط پیوندد وباز به آن جایگه رسد کی سرآب فرات گفتیم. 10 و مخرج آب دجله از بالای آمد است درحد مسلمانی 3661) و بر جانب شرقی دجله وغربی فرات شهرها و دیهها هست کی آن را به جزیره بازخوانند و اگر چه با آن نیست به حکم نزدیکی.2 9_ ت : میان دوستاره را ندارد [ 4. ت : اما بحکم تزدیکی و اتصال حد آن را از جزیره گیرند، واکنون "صورت" دیار جزیره بنگاریم و شهرهای آنرا علی حده شرح دهیم، والسلم .

============================================================

وبه نزدیک[4 37] نصیبین کوهی هست که آن را ماردین خوانند، ازهستی 15 تا سر کوه دو فرسنگ باشد. و آنجا قلعه [ای] استوار هست کی آن را بجنگ نتوان ستدن. و برین کوه مار کشتده بسیار باشد. و در این کوه گوهر آبگینه پاشد.

موصل شهری است کی همه بناهای آن شهرازسنگ و گچ باشد وشهری بزرگ است.

1_ اصطخری : رأس عین] 2 .ت : ذکر ٹهرما [ی] جزیره] 4.م، ت : بالوصا 4.ت: آتک آبی . دیم 9.ت: باشند

سنجار شهری باشد درمیان ببابانی’، بهدیار ریبعه باز خواتند، ودرخت خرما بسیار دارد ، و در ولایت جزیره چز به سنجار درخت خرسا نباشد مگر کناره فرات به هیت و انبار.

دارا شهری کوچک باشد، و آب و کشاورزی داردو بخس کارند، و در هیش کوهی نهاده است: کفرتوثا درها مونی نهاده است، بزرگتراز دارا بود. رودودرخت و کشاورزی دارد.

راس العین بر هامون نهاده است، پنبه آتجا ببش از همه چیز خیزد .

قرب سیصد چشمه آب ازو روان شود، آبهای صافی. چنان کی هرچه در قعر آن باشد بتوان دیدن. و آن آبها جمع شود، واصل رود خابور به قرقیسیا ازان آبست؛ وبرین آب قرب پیست قرسنگ دیه ومزرعه است. واین رأس العین از کفرتوتا بزرگ ms088 تر باشد. و درخت وکشاورزی دارند و درخت بسیار، و بخس نیز کارند.

آمدبر شرقی [6 37] دجله پاشد. دیواری استوارداردودرخت و کشاورزی فراوان.

جزیره ابن عمر شهری کوچک است بر غربی دجله، درخت دارد.

شمشاط2 آخر ولایت جزیره است. بر شرقی دجله وفرات پاشد، ملطیه و تغور شام کی پیش ازاین ما ذکر کردیم به جزیره باز خوانند، 20 به حکم آن که اهل جزیره بهنوبت آنجا باشند و آتچ از اصل جزیره است ازجمله ثغرهای شمشاط2 است: 1_ت: برقه باشد. در "اصطخری" بریه آمده است.!4.ت، م: سیاط

سن بر شرقی دجله شهریست نزدیک کوه بارما بر یک مرحله ، ودجله بر کناره کوه بارماگذرد . و درین کوه چشمههای قیر و نفط باشد . واین کوه 5 برجزیره گذرد سوی مغرب تا بهحدکرمان برسد . وگویند کی کوه ماسبذان 2 این کوهست.

ذکر دیار مضر دیار مضر- رقه و رافقه دو شهرند، هریک را مسجد آدینه باشد وهردو بر جانب شرقی فرات نهادهاند. آب و درخت بسیار دارند. و در غربی فرات میان رقه وبالس زمین صفین است. گور عماریاسر3 آنجا نهادهاند.

حران شهری میانه است، و گروهی که ایشان را صابی خوانند آنجاباشیند.

و نماز گاهی هست آنجا بر تلی بلتد آنرا به ابرهیم علیه السلم4 باز خوانند و ایشان آن را حرمت دارند. * و از اطراف آنجا به زیارت آیند و آن را متبرک شمرند * وحران درخت و آب کمتر دارد و بخس بسیار دارد.

رها هم به این قدر باشد. [389] نصرانیان آنجا غلبه دارند. و درین 15 شهر سیصد دیر زیارت بود، وکلیسایی دارند کی درهمه اسلام ازان عظیم تر کنیسه6 نیست، و بوستانها و آب کشاورزی بسیار دارد.

جسر منبج و سمیساط دو شهرند با کشاورزی و بوستانها وآب وبخس بسیار7 ، وهردو بر جانب غربی فرات باشنده قرقیسیا بر خابور باشد. ms089 بوستان ودرخت کشاورزی وتماشاگاه بسیاردارد.

و رحبه مالک بن طوق شهری باشد بادرخت وآب بسیار برشرقی قرات.

9-ت ؛ پرنزهت و درختی] 4.ت : ماسدان، م: مامندان ا2م: عمرباسر، ت : عمروپاسر 4_ ت: صلوات الله علیه 5- م : میان دوستاره را ندارد! 4.ت: کلیسیائی 9_ت: بسیار دارد] *.ت: باشد.

============================================================

تکریت بر غربی دجله نهاده است: نهر دجیل از شجله باشد و از دجله *6 باز شکاقد7 [وم ناحیت سامره را آب دهد .

عانه شهر کی کوچک است از فرات، خلیجی بر[و] می گردد.

حصن مسلمه -گویند [2 38) که مسلمة بن عبدالملکه را بودست: گروهی از بنی امیه آنجا باشند. * جایی خوش است و نعمت فراوان و *6 بر 15 آب باران نهادهاند .

نل بنی سیار شهر کی کوچکست. قومی از عرب بنی غنی آنجا مقام دارند.

عباس بن عمرو10 القنوی را بودست11: 9- مقصود ابوالعباس عبدالله السفاح اولین خلیفة عباسی است (13 ربیع الاول 132 هجری) 4 -م: (ندارد)1 4_م: میان دوستارهرا ندارد، اصطخری نیزفاقد این قسمت است] *- اصطخری: زابان] 5.ت : چندانک] 9-م: میان دوستاره را ندارد] 2.ت : دجله شکافته شود 8_ ازامرای بنی امیه متوفی در 120 هجری] *_ م: میان دوستارهرا ندارد [ 10_م، ت : عمر 19_ جمله "عباس بن عمر والغتویرا بودست * درنسخه های ترجمه فارسی در انتهای عبارت مربوط به ms090 حصن مسلمه آمده است ،تصحیح مبتنی براصطخری است . عیاس بن عمروالثنوی متوقی در 305 هجری از امرای عباصی است .

============================================================

دالیه شهریست بر کنار فرات، کوچک: جودی کوهیست به تزدیک نصیبین، گویند کی کشتی نوح برسرجودی بایستاد . در زیر این کوه دهی هست ثمانین خمد. گویند کی اصحاب نوح 5 صلوات الله علیه 3 آنجا از کشتی بیرون آمدند وهت کس بودند دیه بتا کردند : و سروج شهری بزرگ است با میوه بسیار ، بریک مرحد نهر حوان.

* والله اعلمبالصواب *،.

1-2 :هرد)) 2 - م: (ندارد) [ 2 - ت : علیه السلم ! 4 - م : میان دو ستاره را ندارد.

============================================================

3- ه نا چ مادن اسال ام فه م ات صورت عراق اورق* 39

رود ابله چهارفرسنگ درازادارد. برین روددو رویه کوشکها و بوستانهاست 9_ م : میان دو ستاره را ندارد! 4 -م : عراق] 4 ms092 - م : میان دو ستاره را درین نسخه تراشیده و باک کرده اند 4- از صحابه متوفی در سال 17 هجرت] 5. امیر و قاضی بصره متوفی درحدود 126 هجری 9-م : سنی ، ت: سی] 9- طلحةبن عبیداله (428- 89ه) و انسبن مالک (10ه-93 ه.) از صحابهاند . 9_ت : میان دو ستاره را نداردا* مقصود حسن پضری از متصوقهاست 10. این مپرین آر روات ومحدتین بضری است که درسال دهم هجرت درگذشت

وزمین بصره خا کی سپبد است، وشهر های بصره، عبادان ، ابله ومفتح و مذار همه بر کناره‌ دجلهاند، واین شهرها کوچک است آبادان ، وابله بزرگنراست. ودرنواحی بصره اجمهاء وبطایح* است و به مردی6کشتی رانند، و قعرآن عظیم نزدیک و هنداری کی به روز گار زمین خشک بوده است و ممکن باشدکی آب از رودهای بصره راه ساخته است و هرجا کی مغاکی یافته آنجا گرد شده به روزگار.

واسط بردو کناره دجله نهاده است ودر مسلمانی بنا کردهاند. حجاج یوسف بنا نهادست، و حصن حجاج آنجاست برجانب غربی. اندک مایه کشت دارد،و شهر واسط شهری آبادان و پرتعمت باشد، وهوای آن به از هوای بصره باشد: روستابیی بیوسته و آبادان دارد.

کوفه ازبصره کوچک ترست وآب وهوای کوفه خوش ترست و بهفرات 20 ms093 نزدیک است و نهاد آن به نهاد بصره ماند سعدین ابی وقاص شارستان آن را بنا کردست.

9ت : لکن] 2. اصطخری: خور ، هور درلفت عبارت است از چایی که آب تند شود (فرنود سار) ا 4 .ت :8 و این ابله * ندارد] 4. اجم در لغت بمعنی قلعه استه.

بطایح جمع بطیحه و بمعنی زمین پست است ! 9. مردی چوبی است که با آن زورق میرانند، یدین معنی که چوب را در آب فرومیپرند و بر سطح زمین فشار میدهند وزرق رانده میشوه،

وحیره شهری قدیم است و بزرگ، لیکن چون کوفه بنا کردند حبره 5 خالی شده، و خاک و هوای حیره درستتراست و ازانجا تا کوفه یک فرسنگ باشد. به کوفه گور1 امیر المؤمنین علی رضی الله عنه نهاده است. بهری گویند درزاویه درگاه مسجد آدینه نهادهاند [416]، و بهری گویند به دوفرسنگی نهاده است: قادسیهبر کناره بیایان نهادست کشاورزی وآب روان دارد. ازان پس 10 در حدود عراق آب روان و درخت نباشد.

اما مدینة السلام بغدادشهری محدث است. درروز گاراسلام بنا کردهاند.

ابوجعفر منصور دوانیقی درچانب غربی عمارتی آغاز کرد. وهر کس را از حواشی خویش قطیعهای پدید کرد پرامن بغداد، چون قطیعة الربیع وحربیه و مانند آن. و ازان پس آبادانی گرنت. چون مهدی به خلافت نشست لشکر گاه به جانب 19 شرقی زدو آنجا عمارت آغاز کردند و آبادان شد، و خلافت به آن جانب باز گشت. و مکوشکهای خلافت وبناهای خلفا ازبغداد تا نهر یبن برسد مقدار دوفرسنگ. و عمارت از نهر پین تا واسط پیوسته است و از بالای دجله تا شماسیه برسد مقدار پنج میل و حربیه در برابر شماسیه است از جاتب غربی و ازانجا پیوسته میآید 20 تا کرخ و جانب شرقی را باب الطاق ms094 رصافه3 خوانند و عسکر المهدی گویند .و معنی باب الطاق منسوبست با طاقی عظیم کی در بازار بزرگه کی آن را سوق الاعظم گفتندی - بود: 9_ت : مشهد 4. دومین خلیفة عباصی (14 ذی الحجة 146 هجری) ا 4 .م: درباب الطاق رصافه

و کرخ آبادان ترست و بازرگانان گرانمایه آنجا باشند.

و اما درختان و آبها. کی در جاتب شرقی پاشد- آب از رود نهروان خورد و ازدجله آبی بر نخیزد کی به آن1 عمارتی توان کرد. و جانب غربی را آبی هست کی آن را نهرعیسی خوانند، از فرات شکافد. و ازین رود هرجایگه آبکها بر خیزد کی بدان عمارت سازند و چون جمله شود رود کی گرددکی آن را صراه خوانتد. و ازین صراة2 آبها برخیزد کی قابل عمارت باشد. و نهر عیسی به بغداد در دجله افتد، و ازفرات درنهرعبسی کشتی برود و به دجله اتدرآید.

و رود صراةرا موانعی هست. پس کشتی ازفرات درصراه برانند. چون به قنطرة الصراة رسد بار از کشتی بردارندوبرچهارپا ازان جا بگذرانند وبه کشتی دیگر برند.

ومیان بغداد وکوفه ناحیتها است پیوسته، آبها از فرات در آن میرود.و ازان جمله مدینه صرصر است * برجوی صرصر *2 ، و کشتی درین رود کار کند.

و این شهر بر سهفرسنگی بغدادست. شهری آبادان با نخل وکشاورزی بسیار.

وازان پس به دو فرسنگ نهرالملک آید، رودی باشده ازصرصر بسیار بزرگتر. جسری بروبستهاند. وقصبهنهرالملک به آبادانی و میوه و زرع بیش ازصرصر باشد 9_ت: بدان ms095 4ت: صرات ] 4- م: میان دوستاره ر ندارد! 4. م: بزرگ.

چنان کی ایشان را آب زیادتی باشد.

و ازان پس به نهر سورا2 رسد. رودی بزرگ. فرات را هیچ شاخی 5 بزرگتر ازان نیست، و از سورا بگذرد و بهسواد کوفه رسد و دربطایح افتد.

کربلا از غربی قرات است برابر قصر ابن هبیره: سامره جمله در جانب شرقیست و درین چانب هیچ اب روان نیست الانهوالقاطول کی به ناحیث می ریزد2 وازانجا دورست وعمارت و آب و درخت دربر آن برجانب غربیست ، ومقدار یک مرحله به درازای4 عمارت است. آغاز 10 بنای آن معتصم کردمت و بر دست متو کل تمام شد و همه خرایست. هود کی دریک فرسنگ سرای آبادان نیابند. و هوا و میوه سامره به از بغدادست: نهروان برچهار فرسنگی بغدادنهادست. رودی بزرگ درو می رود و آن رود به زیردار الخلاقه به سواد بغدادافتد به جانبی که آن را اسکاف بنی جنید گویند و دیگر نواحی. وچون ازنهروان به دسکره آید آبها کم شود و نخل کم گردد و 15 از دسکره تا حدود حلوان بیابانی پاشد بی عمارت تا آنجا کی تامرا است و حدود شهرزور تا تکریت، مداین شهوی کوچک است، قدیم سحخت عظیم بوده است، از بغداد تا آنجا یک مرحله . وآرامگاه پادشاهان بودست. ایوان کسری آنجا است و به سنگو گچ بنا کردهاند. اکاسره را هیچ بنا عظیم تر ازان [426] نبوده است.

خبر بغداد مشهورست ، پیش از ین درین کتاب یاد کردیم، بایل دهی کوچک است. لیکن قدیم ترهمه بناهای عراق آنست ، و این 9- اصطخری: عمرین هبیره - وی از امرا و ازاهل شام بود ودرحدود سال 110 در گذشت (الاعلام) 2ت: به شهر سوار! 4.ت: میرود] 4-م: درازی.

============================================================

و کوثی1 دوجایگاهاست: یکی را کوثی طریق خوانند، ویکی را کوثی- ربا2. و درین جایگاه هنوز تلهای خا کسترست. گویند آتش نمرود بودست کی ابراهیم را علیهالسلم به آن انداخته بودند * و مداین ازشرقی دجله است. ازبغداد تا آنجا یک مرحله دارند ،وگویند کی ذوالقرنین آنجا فرسان یافت ، وگمان برم کی این خبر درست نیست ، زیرا کی او را زهردادند در آن وقت که ازچین باز گشت و تابوت او به اسکندریه پیش مادرش بردند. وگویند کی در مداین بردجله پولی، بودست و ما آن را انر ندیدیم: تت عکبرا وبردان ونعمانیه و دیر العاقول وجبل وجرجرایا وفم الصلح و نهر سابس ودیگر چایها کی بر کرانه دجله یاد کردیم به یکدیگر نزدیکاند، و در بزرگی و کوچکی متقارب.

حلوان شهر یست آبادان، گذشته از کوفه وبصره وواسط وبغدادوسامره و حبره هیچ شهردرعراق بزر گتر ازان نیست. انجیر بسیاردارد. به کوه نزدیکست و در عراق هیچ شهربه کوه چنان نزدیک نیست ، و بودکی آنجا برف [436] آید و بر آن کوهخود همیشه برف باشد.

دسکره آبادانست وحصنی گلین دارد . اندرونش فارغ است و آنجا مزرعه ای هست. گویند کی پادشاه گاه گاه آنجا مقام کردی ، آنرا دسکرة الملک خوانند .

و از تکریت تا پالای سامره تا نزدیک علث درین مقوس تا به دسکره بازآید و هم چنان تا حد عمل واسط از حد عراق تا حد کوه همه عمارت کم 1 - ت : کوفی] 2- ت : کود دریا] 3 - م : بود] 6 - - هل :1

============================================================

اینست حدود خوزستان کی ذکر کردیم: [445] کوره اهواز آن را هرمزه گویند، ودیگر نواحی خوزستان بهاهواز بازخوانند. شهرلشکر آن را عسکر مکرم خوانند.

9ت: دیار 4. اصطخری: مهروبان] 4.م: سیمره ا4.م (ندارد) 5م: سفاهان] 6.م: تارما، ”ر* و "ت *: بارما، اصطخری : بیان *.ت : آنگاه بگردد از بالای مفتح و مذارکی] 8 - اصطخری : هرمز شهر .

============================================================

وزمین حوزستان هامون است. آبهای روان دارد. بزر گتررودی در خوزستان رودشوشترست، وملک سابور درین رودسدی کردست- آنرا شاذروان خوانند: 10 بهحکم آن کی شوشتر بر بلندی نهادست، سابوراین شاذروان بفرمود تا آب بالا گیرد و به زمین شهر برآید. این رود از لشکر به اهواز آید و بهرود سدره افتدو به حصن مهدی به دریا رسد. وازناحیت شوشتررودی میرود آنرا نهرالمسرقانه خوانند و چون به لشکر رسد جسری عظیم برو بستهاند، و درین آب از لشکر به اهواز روند و مسافت هشت فرسنگ باشد و چون شش فرسنگ بروند[2452 10 آب همه بر کارگرفته باشند به نی شکر وکشتزارها، و دو فرسنگ رودخانه خشک ماند، و درهمه خوزستان هیچ جابی آبادان نر از مسرقان6 نیست. وآبهای خوزستان از اهواز و دورق و شوشتر وهرچه درین حدود خیزد همه به حصن.

مهدی جمله شود و آنجا رودی عظیم گردد و به دریا افتد.

ودرخوزستان دریا نیست مگراندک مایه از دریای پارس کی از ماهی رویان2 20 نا نزدیک سلیمانان برابر عبادان پاشد.

9_ اصطخری : سرق (کذا)1 2حم: سادرالکمری ، مبادرالصغری ؛ ت : مادرالکبری؛ مبادرالعخری]4.م، ت : بردون] *. اصطخری : کرخان] ه.م، ت : المشرقان] 9-م، ت: مشرقان] *. اصطخری: مهروبان

و در همه خوزستان شهری ندانم کی آب چاه خورند، و خاک زمین خوزستان هرچه از دجله دورترست خشک تربود و هرچه به دجله نزدیک است چون خاک بصره و آن حدود باشد و در مسرقان1 خاصه رطبی باشد کی آن را طم2 خوانتد، هرک ازان رطب در میان شراب بخورد حالی تب گپردش: و در زمین خوزستان برف ویخ نبود البته. وهیچ جایی از خرما خالی نباشد، و ms099 میوه و غله فراوان باشد، و در همه نواحی2 نیشکر نشانند و بیشتر به لشکرافتد، و بهلشکر نیشکر بسی نباشد. و به خوزستان همه میوه باشد مگر درخت گردکان ودرختان سردسیری. [5 45] وییشتر مردم4 خوزستان تازی و پارسی دانند و خاصه زبان خوزی داننده ، وزی ایشان در پوشش زی اهل عراق است. و مردمانی بخیل و بدخو باشند. و بیشتر مردم زرد گونه وتحیف و تشکریش باشند. و بیشتر معتزلی باشند و ازعجایب خوزستان شاذروان شاپورست به شوشتر. گویند کی یکد میل درازای شاذروان است، به گچ و سنگ ساختهاند تا آب برشوشتر افتد7 .

ودرشهر سوس رودی هست. وشنودم کی در روز گار ابوموسی اشعری4 آنجا تابوتی یافتند و گفتند کی استخوانهای دانیال پیغاسبر علیه السلم در آن تابوت بود، ومردمان سوس آن تابوت را حرمت داشتندی ، وبهوقت ننگی بیرون آوردندی و باران خواستندی. ابوموسی اشعری بفرمود نا آن تابوت بیاوردند وسه گور بفرمود ساختن به خشت پخته، و تابوت آنجا دفن کرد و استوار فرمود 1-م،ت : مشرقان] 4. اصطخری : طن 4_ت : حوالی] * ست : (ندارد) _م : دارند 9_ت: (ندارد)] 2.م : افتاد] 4. ابوتوسی اشعری صحابی از حکام بصره وفاتح اصفهان (21 قبل ازهجرت.4؛ مجری) .

============================================================

و به لشکر جنسی کژدم باشد مانتد برگ انجدان آنرا کزوره2 خوانند، کشنده تر ازمار.

از شوشترجامه های دیبای گرانمایه خیزد، وکسوت خانه‌ [469) کعبه سازند آنچا ، وسلطان را آنجا طراز باشد ودر سوس جامههای خز مرتفع بافند. و جنسی از ترنج خیزد کی آن را " پنج انگشت" گویند. بغایت خوش بوی. و به سوس جامههای خز ms100 خیزد، وبه قرقوب وسوس طراز سلطان باشد.

ودرین حدود جابی هست آنرا بصتی3 خوانند، پرد[ه) های نیکو بافند.

و به کلیوان و برذون پرد[ه) ها بافند وعمل بصنی، بر آن نویسند.

و به رامهرمز جامههای ابریشم خیزدن گندیسابورشهری بزرگ و آبادان است، نخل و کشاورزی بسیاردارد.

یعقوب بن اللیث الصفار آنجا مقام کرد ، وگور وی هم آنجا است .

نیری. درین شهرجامه ها بافند مانتد بقدادی، و به بغداد آرند وقصارت؛ کتند وبه بغدادی خرج شود.

9- زفت به کسر زاء نوعی ازقیررا گفتهاند (فرهنگ نفیسی) ] 4- اصطخری: جراره، اما نسخه بدلهای " الکزودة * وهالکروره * راهم آورده است . م، ت :کزوره محتمل امت " کزوره" در لهجه محلی که نام این نوع از کژدم بوده است مرکب از [کژ * وره ] باشد. 4- ، ت : بصیا 4. قصارت در لغت بمعنی گارزی و سید کردن جامه است .ا

سنبیل ناحیتی است، درروز گارمحمدبن واصل درشمار پارس بود کنون تحویل باخوزستان کردند.

زط وخابران دوناحیت [460) است، بر رودی نهاده: پنهان میان پارس و سپاهان است. سرد سیر باشد. و درخوزستان سردسیر جز آین نیست، آسک دهی است کوچک، خرماستان دارد. جنگ ازارقه آنجا بودست ، آن کی گویند کی چهل مرد از شراة دوهزار مرد از لشکر بصره بکشتند.

ارغان2 شهریست، دوشاب خیزد ازانجا و درآفاق پبرند.

مناذر3 الکبری والصغری دوناحیث است آبادان ، درخت خرما دارد.

وارتفاع بسیار خیزد ازانچا، ازهمه نوعی تمام4 : اما ذکر مسافات خوزستان از پارس تا عراف دو راهست یکی بهراه بصره ودیگربهراه واسط. راه بصره 9- مقصود ms101 ابوعلی جبائی از علمای کلام وامام معتزلی متولد در 245 ومتوفی و در 304 است .

اشمری او را ردکرده است] 4 - درمتن اصطخری ذکری از " ارغان * نیست و فقط دردنبال ذکر آسک اشاره میکند : " دوشاب ارجانسی میپرند به آفاق * و معلوم است که کلماتی سقط شده است. ارغان همان ارجان است که ذکر آن به تفصیل در معجم البلدان آمده است و تصریح میکند که * عامة العجم پسمونها ارغان"41.م : منادر، ت: مبادر" 4.م: "ازهمه نوعی تمام * ندارد.

وبیان بر کناره دجله است، اگر خواهند درآب سوی ابله روند و اگر خواهند برخشک بروند، وچون برابر ابله رسند یگذرند.

اما راه واسط از ارغان به بازار سنبیل آیند یکت مرحله، و ازانجا 10 به رامهرمز2 دومرحله (2479، رامهرمز3 به لشکرسه مرحله ، ازانجا به شوشتر یکت مرحله، از شوشتر به گندیسابور یکت مرحله ، و از گندیسابور به شوس یک مرحله ، ازانجا به قرقوب یک مرحله ، از انجا به طیب یک مرحله- آنجا به عمل واسط پیوندد. و از لشکر تا واسط راهی هست نزدیکه نر ازین کی به شوشتر در نرود4 ، این راه به آن یاد کردیم کی مسافت میان شهرها معلوم گردد.

15 از لشکر به اینج چهار مرحله دارند، و از لشکر به دورفهم چهار مرحله ، واز اهواز به رامهرمز3 سه مرحله - زیرا کی اهواز و لشکر پریک سمت نهاده اندو را مهرمز3 برمثلثه آنست ، و از لشکر تا بازار چهارشنبه یک مرحله ، و از یازار تاحصن مهدی ms102 یک مرحله ، وازاهواز تا نهر تیری یک روزه، وازسوس به بصنی کم از یک مرحله، و ازسوس تا برذون یک مرحله ، واز سوس نا متوث 20 یک مرحله : جمله سسافتها دره خوزمتان اینست: 9_م: دیران، ت: دبران، در یاقوت هم زیدان است، تصحیح مبتنی بر اصطخری است] : جان مردوپه، ت: حان مردوه] 4 .م، ت: رامز] 4.ت: به شوشتر رود -ت: مسافتهای.

============================================================

22 مرادان سح 2 ال 2 1244 2 2 2 2 ت4 سا 2 : ز للش مه بننقد رد م مریه

ذکر کور[ه] های پارس، کور[ه] های هارس پنج کورء اند، وبزر گتروفراخ ترکوره اصطخراست.

9حت: فارس] 4.م:" و جانب شمالی هم بیابانی امت میان پارس و خراسان" اضافه ددار 41.ت: فارس] 4.ت: ذکرخواهیم کرد! 5.ت: روستائی] 9.ت: و حدود وحوالی مختلف و دیگر این چنین مختصری حمل ذکر آن بکلی نمیکرد 2- م : کوه 8_ ت: وهرچه درین کتاب نیاید آنرا دررماله شرح دهیم چنانک معلوم گردد ، چه تفصیل آن برشمردن واصامی وحدود آنرا ضبط کردن عسری (کذا) تمام داردگی ولایتی بسیار است ومعمور و قواعد آن در اقسام اموال و ارتفاعات و خراجهای دیوانی متنوع ، بقدر تفههم آنچه بدین ضعیف رسیده باشد بیان کند وبدان چه مهم ترست مشغول گردد، والسلم ا* ت :فارس .1

خوره1 شهر هاست چون شیراز وسیراف: واما جور قصبه اردشیر خوره2 است به حکم آن کی او بنا کرد ودار الملک وی آنجا بود.

وشیراز اگرچه قصبه پارس است ودیوان وسرای امارت آنجاست محدث است، در مسلمانی ساخته اند ارغان هم شهری بزرگ است: کوره سابور کوچک تر ناحیتی است در پارس، و شهر آن را شابور خوانند. شابور بناکردست. به نزدیک کازرون است: و اما رموم2 پارس پنج است. چند جایگاه است درپارس کی آن را بهرم باز خوانند و مراد ازان قییله باشد یکی از همه بزر گتر رم جیلویه است، رم زمیچان خوانند.ن ودیگر رم احمدبن اللیث - رم لوالجان، خوانند.

سدیگر رم حسینهبن صالح، رم دیوان خوانند.

چهارم [486] رم شهریار، رم بازنجان" خوانند.

بنجم رم احمدین الحسن ، رم کاریان خوانند- وآن رم اردشیرست.

واما احیاء الاکراد: وجومهای،اکردان بیش ازانست کی درشمار آید، و گویند کی درهارس 9_م، ت: اردشیردره]4.م: سانور ا.ت: رمومهای. نسخه "م " در همه موارد "زم " است، اصطخری وابن بلخی درهمه جا * رم " دارند . در ابن حوقل چاپ چدید "زم * آمده است . رم [حرمه] درلغت فارسی بمعنی گله ستورو جمعیت وقییله آمده است (فرهنگ نفیسی) 4م: لوابحان] 6.م،ت: احمد، تصحیح میتنی براصطخری وصفحه 00ااز متن حاضرست .ا 9- فارسنامه ابن الیلخی : رم الذیوان . اصطخری هم "دیوان" دارد.] *م، ت : بادیحان 8_م :کادیان،ت :کادما]4 .ت: ذکر جومهای کردان] 10. چوم درلغت عرب بمعنی شبان است . "ت" : "حوم" وحوم بمعنی گله بزرگ شتراست ، نیز : چوم ،

دودهای پارس؛ آنچ کشتی برتاهد. نهرطاب، تهر شیرین ، رود شاذکان، رود درخید1، رود خوبذان2 ، رود رتین3 ، رودسکان ، رود جرشیق’، رود اخشین، رودکر، رود ms104 فرواب6، رود تیرزه.

دریاهای پارس: دریای پارس، دریای بختگان7، دریای دشت ارژن بحبرة التور، بحیرة الچوپانان8 ، دریای جنگان .

آتشکدههای پارس: هیچ شهر وناحیت بی آتشگاه10 نیست، وآن را حرمت دارند و ازین پس یادکنیم، حصارها؛ درهمه ولایت پارس بهر جایی حصاری وقلعه ای هست، یکی ازدیگر استوارتر، وبیشتر به نواحی سیف بنی الصفار11 باشد، وما همهرا یاد کنیم چنان کی معلوم گردد.

و بسیار ناحیت بزرگ هست کی در ذات خویش فراوان 12 است ونام وذکر بسیار ندارد، وما جمله این مواضع را یاد کنیم [499] و ییانی13 شافی بگوییم درین "رساله".

ذکر نواحی کوره اصطخر ناحیت یزد بزر گتر نواحی اصطخر باشد، سه جایگه مسجد آدینه دارد: سکثه ومیبد و نائین وبهره14.

9م: درجید، ت: درچندا:ت: حربدان، م: خویدان]4:م، ت: روس .م:جرسیق، ت خرسی] *.م: فروات، ت: قرات 9.م، ت : برده 4م، ت : نحکان 9-م_ت: الحریایان 9 -م : حکان، ت: بحکان] 10_ت: آتشکده.] 11_ت: الصعار] 14_ت: عظمی دارد 14_ت: بیان ] 14_ اصطحری: فهرج

و مقدار ناحیث اصطخر شست فرستگ باشد.

ایرقو شهری است: اقلید و سرمق شو پاره شهرند. به پارسی کلید وسرمه خواتند ناحیه جوبرقان- قصبه [آن) را مشگان خوانند.

ارخمان1 شهری است: جارین2 منتر ندارد.

قوین منبر ندارد، طوخیشان3 منبر ندارد.

* بوان ، قصبه آن مریزجان است.

رهنان4 منبر ندارد. *0 آباده دیه عبدالرحمن باشد.

مهرزنجان [و] خورستان" منبر ندارد.

بودنجان4 قریة الآس خوانند.

صاهکالکبری، وصاهک الصغری منبر ندارد.

مروسف منبر ندارد: شهرفاتک10، هراة11، رودان، کلس، خبر12، اذکان12، سرشک، راذان، بیضا، هزار14، مائین ، ایرج10، رامجرد- هر دو متبر ندارد.

1 - م : ارجمان ، ت: ارحمان] 2 - ت : حارس ] 4 -م، ت : طرخینسان ! 6 -م: وهیان 5ت : میان دوستاره را ندارد] 9حم، ت : مهرومان] *.م : خوستان، ت: (ندارد) ] 9 سم ، ت: بودنحان 1 * -9ت" و اصطخری: 9 وصافک الصغری* ندارد 90_ همه نسخ و اصطخری چنین است ، ممکن است مراد *شهربابک * باشد.! ms105 91-م ، ت : هراه . تصحیح میتنی براصطخزی است . اکنون نام قصبه‌ مذکور را که میان یزد و شیرازست هرات تلفظ می کنند] 14_م، ت: خره] 13-م، ت : ارکان ، یاقوت : اذکان] 14_ م : هزانا 15.م : ابرج، ت : (ندارد) ، یاقوت : ایرج، ابن بلخی : ابرج،

مهرجاسقان، [جفوز]’، حمر، فاروق. این هرچهارمنبر ندارد*، سرواب“ [و] کمین7 هر دو منبر ندارد.

رون8 منبر تدارد .

ارد4 ، کورد10، کلار، سروستان11، اوسینجان12، سردن لورگان13، اسلان [495]، باسان، خمایگان14 سفلی ذکره1 نواحی اردشیرکوره شیراز مقر عاملان پارس باشد، و آنجا دوازده طسوج هست، درهر طسوجی ناحیت وعمارت ’1 امت، و هر طسوجی عملی باشد در دیوان مفرد، ازین جمله : طسوج کفرة العلیا، وطسوج کفرة السفلی، وطسوج کبیر، وطسوج جویم، وطسوج دسکان17، وطسوج تنبوله، (وطسوج) کارنیان18، وطسوج اشاربانان16، وطسوج انیدیان ، وطسوج شاهمرنگ20، وطسوج شهرستان ، و طوج طیریان21، وطسوج خان . و پیش ازین گفتیم کی شیراز محدث است.

ات:رمه، م؛ جرمه، ابن بلنی خرمه او.ت: عرمهم: حمره، اصطغری: خیره، ابن بلخی: خیره 4- م: کاسان1 4 م : (ندارد)، ازاصطخری افزوده شدا -ت : مهان دوستاره را ندارد ! 9-م : سررات، ت: سرواب، این یلخی: سروات [ 2. م،ت: کمی 8-ت : راون] 9 سم، ت : لاذن! 10_ : ت: کورت، اصطخری: کرد، ابن بلخی: کورد] 11_م،ت: سراوسچن] 14- م : اسییدان ، ت : اسدان ، این بلخی : اسفیدان 14_ اصطخری : لورجان ] 14_ ت : خماردکان ، ابن یلخی واصطخری : خمایچان . (منظور همان است که اکنون همایجان می گویند)! 95-م : (ندارد)! 12_ت : ناحیتی وعمارتی 17-م : دینکان ، ت : دیکان] 14-م: کاذینان، ت کادبان 14_ت، م : اتباربانان 40.م: شامریک، ت: شاهمرک] 29_م : طبریان، ت:طیران.ا

و صیمکان - وشهر آن صبمکان است: وخوار3 منبر ندارد.

فرجان4 ، پاسجانء، خنیفغان منبر ندارد.

خبر منبر ندارد، واین خبر غیر خبر اصطخر است2 باذوان، خورستان8، فوسجان، همند10، جیبرین 11، هرمزء تشکانات12، سیف بنی الصقار، همجان 13، کوهکان14، کیزرین10، ms106 حسکان ، سیف آل

کران، این جایگه هیچ مثبر ندارد.

میراف قصبه ای است وسه منبر دارد.

نجیرم16، جم، 12، دشت واریخن18، غندجان14، دستیقان20- قصبه آن صفاره است، توج، خریق قصبه‌ اغرستان ، کیر21 ، کارزین22 ، ایرز23، سمیران، کوار24، [509] کهرجان منبر ندارد، جزیره های معروف دردریا : جزیره‌ بنی کماوان25. لافت منبر ندارد .

15 خارک26 جزیره بزرگ است.

9_ : ت: ذکرا 4 م: میمد،ت: مصد -م: صرار،ت؛ (ندارد)، این بلخی: خوار 4.ت: فرخان ت: بایان] وم، ت: حمان! *م، ت :مادوان 4 ت: خورصان .*: فریان، ت: رسحان10.ت، م: عمید11ت همرس، م: حمرس 94.م: سکاماب، ت : سکانات ] 14.م : هحان، ت : سجان 14_ت، م: کومکان! 15_م، ت: کبری] 16.م: نحیرم، ت: بحیرم 13_م، ت: خم! 18_ اصطخری: بارین، ایزبلخی: باری ] 19. اصطخری : غندکان، این.

بلخی: غندجان 20_ اسطغری: دستقان] 40.ت، م: شکیر، (منطور* قیر * در تلفظ کنونی است)، ابن بلخی : قیر 49_م، ت : کازرین] 44- م، ت : ایرن 24- م، ت :کوان، ابن بلخی بکوار] 44.م، ت : برکاوان] 45- : سیارک.

============================================================

مص، پسا، طمستان2، محوله2، کردبان4، جهرم، فستجان5، دارکان6، ازبراه 2، سنان“، جویم“، ایج0’، اصطهیانات11، نیریز12، مریزجان12، ماروان، حشواء1، روبنج15 ، روستای رستاق16 ، فرج17، تارم18، ماسکانات19، قنطره، سوانجان20، شق الرستاق، شقالرود، تالات21، شق الماسنان"2،

============================================================

اما نواحی کوره‌ ارغان ههر رمی14را شهری و ناحیتی هست ، و آنجا رئیسی باشد کی خراج و معاملت به ضمان دارد، وبدرقه راهها برو باشد ورم15 جیلویه کی به رمیجان16 باز خوانتد نزدیک سپاهان است، وطرفی 10 ازکوره‌ اصطخر، وطرفی از کوره‌ ساهور، وطرفی از کوره ارجان12 درین جمله بود، حدی سوی بیضا دارد، و دیگری سوی حدود سپاهان، و سدیگر سوی حدود خوزستان، و حدی سوی ناحبت سایور، و هرچ درین حدود باشد دیه و شهر جمله در شمار این رم18 آید .

و در اعمال اسپاهان صنفی از بازنجان10 باشند به رم20 شهریار، و ازین 15 بازنچان چیزی درعمل بارس نیست ، لیکن آنجا ضیاع و اسیاب دارند.

رم دیوان حسین صالح21 را بودست . از کوره‌ سابورست ، و یک حد با اردشیرخوره22 دارد، و سه حد به کوره شابور بازگردد.

9م، ت: بهلوق4م، ت: بهسکان!ا.م، ت: بادر 4م، ت ان .ه، ت: دنحانام، ت: مدهان ا 3. اصطخری : مورق، هردو نسخه بشکل مذکور در متن ms108 است . ابن بلخی ندارد] *.م: تازرمح، ت: باررنح، این بلخی: بازرتگ! *.م: ویسهن، ت: ویسهل) 90- م : اسلجاراصطخری: السلجان 99م، ت: فردک 14.، اصطخری : مهروبان ا 14 .م، ت: سیس ام، : زی ه1م ات : زم! 99_م،ت: ترمحان 13_م : دحان 14م : زم 19م، ت: مادبحان !40.م، ت: قوم (ودرست "به رم است) 49_ت: حسین بن صالح (اصطخری همچنین)] 44-م : دره، ت: (ندارد) .

============================================================

و نابستان وزمستان بر چراخوارها گردند و اندک مایه مردم از ایشان به حدود 9_م ، ت: لوانچان] 4_م، ت: دره1 4م، ت : بادلحان * :م، ت :دره م، ت : زموم 9:م: زمانیان،ت: رمانیان] 2.م، ت: مدر 4م: بقیله، ت : بصله مو سم: بند امهریان، ت: سدامهریان ا 99-م : صاحیان: 14-م سهرکیان، ت: شهرکمان 14_ت: طهاریان، اصطخری: الطهمادهنیه 94-م، ت : ریادیان 16-م: سهروبان 99_ت:م: سدادکیان] 13-م : رکان 14.م، ت: سهمارنان] 19.م: مهوکمان].م: سارکیان] 49.م: اسامهرتان 44.

ساهویان 44-م: صبرنان] 44.ت: میان دوستارهرا تا اینجا ندارد ، م : آزاد رختیان 46-م، ت: بران دختیان) 49 -م : سهاکانیان ، اصطخری : الشاها کانیه، ت: شهاکامان 49-م، ت: خلیلهان] 24_ت: میان دو ستاره را ندارد. ms109

============================================================

ذکر حصون فارس شهرها هست کی دیوارهای استوار دارد، وشهرها هست کی در آن حصار های استوار باشد و ربضها دارد ، و قلعه ها هست مغرد یر کوه های استوار.

واما شهرهای حصین اصطخر حصنی است گرد برگرد آن [515] ربض.

کشه1 حصن و ریض است.

بیضا حصن وربض دارد.

سرمه2 حصن وربض است: قریة الاس به هارسی دیه مورد، کهن دژی دارد و ریض شیراز قهندز و ربض است.

چور حصاریست بی ریض، کارزین قهندز وربض دارد.

کیر قهندز و ربض دارد.

* ایرز3 قهندز و ریض دارد.

سمیران فهندز وربض دارد *4.

فسا قهتدز و ربض دارد.

9_ ت: کی نه، م: کنه! 4. مقصود مورمق است 4.م: ابور .ت: میان دو ستاره را ندارد ! 5م : فسالها.ا

روبنج حصن وربض دارد.

سابور حصن تنهاست، جنجان حصاری مفرد است بی ربض: ذکر قلعهها شنودهام کی در پارس بیش از پنج هزار قلعه نامدار هست بر کوهها ودرشهر ها. وشنودهام کی قلعه ها هست کی هر گز هیچ پادشا آن را نگشودست.

ازان جمله قلعه ابن عماره1 است، آنرا قلعه دانیان7 خوانند وبه جلتدی معروف باشد. هیچ کس بر آنجا نتواند شدن ، و آنجا حدگاه است، آل عماره آنجا از کشتیها ده یک ستانند.

قلعه کاریان3 برکوه طین ، محمد بن واصل، با لشکرخویش مراحمد بن10 الحسن الازدی را حصار داد ونتوانست گرفتن .

قلعه سعیدآباد از کوره اصطخریک فرسنگ بر باید شدن ، و آن را درجاهلیت قلعه اسفندیار خواندندی. در روز گار امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب رضوان الله علیه، زیاد بن ابیه" ms110 درین قلعه شد - به وی بازخوانند، وزان پس در روزگار بنی امیه [9 52] منصوربن جعفر [که) والی پارس بود آنجا مقام کرد، وبعوی باز خواندند. و ازان پس مدتی خراب بود، ویعد ازان محمدبن واصل الحنظلی آبادان کرد- والی پارس بود. چون یعقوب ابن اللیث او را بگرفت باز بفرمود تا خراب کردند. دیگر باره آبادان کرد و زندان ساخت.

قلعه اشکنوان ازروستای مائین. چشمه آب روان دارد و به دشواری برتوان شدن.

9-م، ت : ابن عمار] 4. اصطخری: دیگدانا 4 م : کاذیان ، ت : کادمان م: فاضل ا ت: الحسین9_ اصطخری : اسفندبازا 9 م، ت : بنی امیه.

============================================================

ذکر آتشکده های پارس هیچ ناحیتی وروستایی نیست که نه درو آتشگاهی هست. آنچه بزر گترست و معروف تر ازان یادکنیم ، کاریان آتشگاهی است تزدیک بر که جور وآنرا بارین، خوانند وبه زبان پهلوی برآن نبشتهاند کی سی هزار دینار برآن هزینه3 شده است.

* آتشگاهی بردر سابور هست شپرخشین خوانتد. هم درسابور آنجا 10 کی باب" ساسان گوهند * آتشگاهی هست، گتبد کلوشن7 خوانند.

به کازرون آتشگاهی هست آن را چفته8 خوانند. ودیگری هست کلازن خوانند.

و به شیراز آتشکلهای هست مسوبان خوانند و در گبر کی چنانست کی هر زنی کی بهوقت آبستنی یا به وقت حیض زنا 15 کند پاک نشود تا آنگاه به آتشگاه6 آید و پبش هربذ پرهنه شود وبه کمیز10 گاو خویشتن را پشوید.

[525] ذکر رودهای فارس م رودطاب از کوههای سپاهان بیرون آید نزدیک برج’’ ودر رود مسن 9ت؛ خوذرت، م؛ خودرت] 2 ست: بارس، اصطخری : بارنوا]4 ت: خرج4 .م: سوحسین ! *.م: باباب 1 9 .ت : میان دوستاره را تدارد 9 اسطخری: جنبدکاوس 9.م: حفه، ت: چنفه 4.ت: آنشکده هیربدا 10_ کمیز بمعنی شاش ms111 ولفت فارسی است] 99_م : ت : یرح.

============================================================

و روستای زم2 را آب دهد، ازانجا برود به حدود شوشتر به دریا افتد. * رود شیرین از کوه دینار3 بیرون آید به ناحیت بازرنگ، قرزک4 و جلاد کان 5 را آب دهد و بهدریا افتد * رود شاد کان" از بازرنگ برون آید به تنبوک مورستان" گذرد، روستای زیزانزد4 ونائین و کهر گان را آب دهدوبه دشت دستقان10 پیوندد و به دریا شود.

120000 رود درخید11 ان 000 [ رود خوبذان از خوبدذان بیرون آید و بهم خوبذان13 رود و به انبوران14 و [به] جلادجان ریزد وبه دریا افتد .

رود رتین از خمایگان بالایین خیزد [و] بهزیریان10 رسذوبهرود سابور افتد، و ازانجا سوی توج ماتها (!)’1 رود و به دریا ریزد .

رود اخشین 17 از کوههای داذین14 خیزد ، چون به جنقان19 رسد در رود نوج20 افتد .

9_ اصطخری: تکان !4. اصطخری : ریشهر، ممکن امست که هر دو نسخه غلط و"رم" درست باشدا 4 حم: دسان ! 4.م: برول] * -م: حلارکان] 9 نت: میان دوستارهرا ندارد 9-م: ساککانا 9.م، ت: سول مره شار!* .م: دنرایر، ت: دمرامر 90_م، ت: رشتقان، اصطخری: دستقان] 99_م: دوحد، ت: دوجند 94 درینجا مترجم فراموش کرده است که دنباله مطلب را ترجمه کند یا اینکه از میان جملهای بمیان جمله‌ دیگر رفته است. چون همه نسخ خطی این قسمت را ندارند احتمال سقط مطلب بومیله نساخ ضیعیف است متن عریی چنین است: "نهر درخید فانه یدخل من جیال الجویخان فیقع فی بحیرة درخهد واما نهرخویذان فانه یخرج من الخوبذان فیقی الخوبذان وانبوران .. الخ.*/ 14-م ، ت : جوندان 14_م، ت: اسوران ! *1.م، ت: مدبران] 19- درهر دونسخه ومانها * ودرمتن عریی فیمضی الی توج فیمر ببامها ومنها الی 000" است . ممکن امت این کلمة ناخوانا همان بیابها" باشد ms112 که مترچم ترجمه نکرده است ! 93. ت: رخشین] *1. ابن بلخی واصطخری: داذین 99م، ت : حمان 20.م، ت: نوح

رود جرشیف از روستای ماسرم10 خیزد و بهروستای سشجان11 درشود [539] وبهزیر پول سبوک12 گذرد - پولی قدیمست ازسنگ برآورده، و ازانجا به روستای خره12 اوفتد و بهروستای داذین14 و بهرود اخشین پیوندد.

رود کروانه15 از کروان برون آید ازحد ارد وبه کروان بازخوانندو به شعب بوان برون شود وناحیت کام فیروزرا آب دهد و به رامگرد16 و کاسگان و طسوج 10 رسد وبه دریایی رودکی آن را بحیره عمرو17 گویند وبحیره بختگان18 نیز خوانند، وگویند کی این آب را راهی هست در زمین دارابگردکی از انجا به دریا رود.

رود فرواب16 ازجوبرقان20 برون آید از جایی که آن را فرواب21 گویندو ازانجا در زیر پول خراسان گذرد بردر اصطخر و به رود کر پیوندد.

رود تیرزه22 از ناحیت دارجان شاد23 برون آید و روستای خنیفغان 9-م: تیکان 4.م، ت: ریان] 4.م: ساه، ت: شاه] 4.ت: شادافری 5-م، ت: کور، این بلخی : کوار] 9م: حر، ت: (ندارد)] *: م، ت: جمکان، ابن بلخی ؛ صمکان 1 8 اصطخری : سک . در هردونسخه‌ "م" و "ت* : باده شل است م، ت: جرسیق 10.م؛ ت: ماسرم، اصطخری و ابن بلخی:ماصرم19م، ت: مسحان ا 14_م، ت: بول] 14.م: جره،ت: حره 14. این بلخی واصطخری: داذین، ت: کارزین] 1 دره م * و 9ت" صراحة "کروانه " است. اصطخری و ابن بلخی : کر، محتمل است مرجم درخواندن متن دچار اشتباه شده پاشد باین معنی که درعبارت اصل عربی "واما نهر الکر فانه یخرج .* لفظ "فانه* را بعلت بدی خط دنباله ms113 "کر" تصورکرده وآن را "ا کروانه" خوانده است . پهرحال ما درمتن شکل مفبوط درنسخ را حقظ کردیم . مترجم خود درهفت سطرپس ازین نام همین رودرا "کر میتویسد. 19_ت : (ندارد)] 92-ت :عمر، اصطخری بچفور 14.م،ت: یحکان]14.م: فرقات، ت: فروات ابن بلخی: پررات، ودرنسخه پدل یکبار بروات] مو.م، ت: حومن] 49:م : فرفات، ت : فروات 24-م، ت : مرره 44. اصطخری : سیاه

ورودهای کوچک درهارس قراوان است، همه را شرح نتوان داد.

ذکر دریای پارس دریای پارس خلیجی باشد از دریای محیط درحد چین وحدودواف واق و به هندوستان رسد، و آنرا به پارس وکرمان باز خوانند به حکم آن که هیچ ولایت ازین آبادان تربرین دریا نیست. وبه روز گار گذشته پادشاهان پارس بزرگتر وقویتر بوده اند، وهم درین روز گار مردمان پارس بهر جایی مستولی، اند از کرانههای این دریا.

و از دریاها کی برآن عمارت است [536) بحیره‌ بختگان6 است کی رود کر درو میافتد و تا حدود کرمان برسد. درازای آن مقدار بیست فرسنگ باشد و آب این دریا نمک بندد و این دریا در کوره اصطخر باشد .

دریایکی هست به دشت ارژن از کوره سابور؛ درازای آن ده فرسنگ باشد وآب آن خوش است. وقت بود کی خشک شود و آب هیچ نماند، وباشد کی ده فرسنگ آب گیرد2. وهمه ماهی شیراز ازین آب گیرند.

. بحیره توزه نزدیک کارزین درکوره شابور، درازای آن مقدار ده فرسنگ بود تا نزدیک مورق. آبی شوردارد، و درو صید بسیار باشد دریای جنگان10 شورست، دوازده فرسنگ درازا دارد . برکرانه آن نمک بندد. ازجمله اردشیرخوره11 وگویند اردشیرخره باشد، اولش دوفرسنگی شیراز و آخرش حد خوزستان.

9_ اصطخری: 007 وچورحتی یخترقرساتیق اردشیرخره ". ظاهرامترجم "حتی" را جزء8 چوره پنداشته و در ترچمه آورده است . درهردو نسخه بهمین شکل است،4 -م، ت : دره 4_ت : دریاهای] 4 ست : مشغولند! 5م، ت بحکان! 9.ت: دریاچها ms114 9-ت: گیرند 8.م: نوذ، ت: بوە] 9. ابن بلخی: موروبحیره‌ مور 10.م: جکان، ت : نحکان، اصطخری : جنکان / 19-م، ت : دره.

============================================================

5 فراخی آن قدر یک میل بود. پادشاهان پارس آنجا مقام داشتندی. اردشیر آنجا بوده است، و درخبر می آید که سلیمان پیغامبر علیه السلم بامداد از طبریه برداشتی نسب به اصطخر رسیدی،و به اصطخر مسجدی هست ، مسجد سلیمان ابنداود خوانند، وقومی گویند کی جم [549] پیش از ضحاک بود - سلیمان اوست وغلط می گویند. ودرقدیم اصطخررا بارو بودست و پول خراسان برون 10 ازشهرست: بشاور ملک شاپور بنا کردست، و بهقدر اصطخر باشد، لیکن بشاور آبادان نرست، اما هوای شهر درست نیست: دارابجرد ملک دارا بناکرد. باروی محکم دارد و خندقی باآب دارد.

ودرین آیها گیاهها وخارها باشد کی درمیان پیچد و به دشواری ازمیان آن برون 15 توان آمد. چهاردروازه دارد. ودرمیان شهر کوهی جداگانه هست چون گنبدی.

عمارت ایشان ازگل بود.

جوراردشیر بنا کردست گویند دریاچه بود، چون اردشیر دشمنی را آنجا قهر کرد خواست کی شهری بنا کند، بفرمود تا آب را راهها ساختند چنان که به شیبها برون شد و این شهر بنا کرد . دیواری از گل 20 دارد و چهار دروازه بروست: یکی را "باب سهر“ گویند سوی مشرق، 9-م : ماسفهوته، ت: ماسفهوته] 4.م : (ندارد)] ت: بوده! *. اصطغری: سابور، ابن بلخی: بشاوور. پٹابور. پشاوپور.

============================================================

ودرشهر آبهای روان بسیارست. وبه هر[2546 دروازه مقدار یکفرسنگ بوستان وتماشاگاه باشد.

شیراز محدث است. محمدبن القسم بن [ابی) عقیل پسرعم حجاج بن یوسف بناکرد. وازهمه شهرهای پارس حمل به شیراز برند وازانجا به هیچ جای نبرند. ولشگرگاه اسلام آنجا زدند، درآن وقت کی براصطخر جنگ می کردند .

وشهر آن وقت بناکردند. ومقدار یک فرسنگ باشد، وبارو ندارد . ودیوان پارس آنجا باشد وعاسلان ازاینجا روند.

کارزین شهر کی کوچک باشد چند سیکی، اصطخر، وقلعهای دارد.

و بهترین شهری در کوره اصطخر سوی خراسان شهری است که آنرا کثه 6خوانند از حدیزد2، وابرقوه8؛ به نواحی کرمان رودان و هریه4 بر نیمه کرمان، و ازناحیه سپاهان کرد و سردن.

و کٹه شهریست بر کنار بیایان، جایی خوش است و ناحیتی پرنعمت دارد، وآنجا شهری هست وحصاری دارد. وآن را دودر آهنین است: یکی را

روذان هم چون ابرقوه2 باشد درهمه معانی، وایشانرا میوه پسیار بود.

کرد بزرگتر از ابرقوه بود و پر نعمتتر.

سردن3 شهری کوچک است پر نعمت: بیضا بزر گتر شهریست در کوره اصطخر. و دیوارهاش سپید، [2559 10 ولشکر مسلمانان آنجا بودندی ms116 دروقت فتح اصطخر. وشهری آبادانست.* ازانجا شله به شیراز برند.

کوره شابور؛ شهرهای بزرگ آنجا کازرونه است وخره ونوبندجان2، شهر های آبادان است ، گل وسنگ وگچ به کار برند.

کازرون چند7 نوبندجان باشده. وکازرون استوارتر وآیادانتر ودرست 15 هواترست9. وهوای کازرون ازهوای همه پارس بهتراست. آب ازچاه خورند.

میوه و خصب فراوان هود: ودر کوره شاپور کازرون و نوبندجان از همه پرنعمت تر است.

کوره دارا بجرد: بزر گترشهری درآنجا10 پسا است، چند شیراز باشد.

وهوای پسا به ازهوای شبرازست، وچوب سرو در عمارت به کار برند، وشهری 20 قدیمست، حصار دارد وخندق وربض، وآتجا هرچه در گرمسیر وسردسیر بود یابند11 : رطب وجوز و ترنچ 9-م، ت : ابرد [ 4.م: برقو] 4.م، ت: سر] * ت: " و شهری آبادان است " پس از کوره‌ اصطخر آمده امت.61.م : درون1 9_ اصطخری : نوبنجان 9ت : چون 4_ت : (ندارد)] 9 موادرستترا 10م: " درآنچا " تدارد 99-ت: باشد.

============================================================

توج10 شهری گرمسیرست: نوبندجان هم گرمسیر است* اندکی درخت خرما دارد.

و شعب بوان نزدیک نوبند جان است *11 بر دو فرسنگی ، دیه های بسیارو 10 آب روان و درخت فراوان، چنان کی آفتاب دشوار درو جهد . در همه پارس چنان تماشاگاهی ms117 نیست ،سردسیر باشد جنابه و سینیز و ماهی رویان12 گرمسیرند برکرانه دریا. میوه های گرمسیری فراخ بود، 1-م، ت: دره 1 4- نوعی درخت مندوستانی! 3..داشت! 4- م، ت : ح م ت:کمها2م: خورا 2.م نحانه، ت: جنابه ا* اصطخری :نوبنجان 9-م، ت: هندجان] 90.م: بوح، ت: توح1 99_ت: میان دوستارهرا ندارد 14- اصلخری : مهروبان

الکبری هشت فرسن، وازصاهک تا رباط سرمقان هشت فرسنگ ، وازسرمقان تا رباط پشت خم نه فرسنگ ، و ازانجا تا سیر گان کرمان نه فرسنگ. و رباط سرمقان از حد کرمان است.

ذکر راه ازشیراز تاکثه؟

و این راه خراسان است. ازشیراز تا زرقان3 شش فرسنگ ، واز زرقان تا اصطخر شش فرسنگ ، واز اصطخر تا بیر قریه چهارفرسنگ، واز بیرتا کهمنده هشت فرسنگ، واز کهمنده تا دیه بیده هشت فرسنگ، واز دیه بیده تا ابرقوهدوازده فرسنگ، و از ابرقوه نا دیه شیر6 سیزده فرسنگ، واز دیه شیر تا به جوز1 شش فرستگ، واز دیه جوز7 تا به قلعه مجوس. کی دهی استشش فرسنگ، و از قلعه مجوس تا شهر کشه پنج فرسنگ، واز یزد تا بهجایگاهی که آبخیزه8 نام داردشش فرسنگ ، [562] و از آبخیزه8 تا کثه هفت فرسنگ. واین آخر اعمال پارس است، وجمله این هشتاد و هفت فرستگ است: ازشیراز به اصفهان و ذکر مسافت آن از شیراز تا هزار نه فرسنگ، وازهزار تا مایین شش فرسنگ، وازمایین تا کنسا کی رصدگاه است - شش فرسنگ ، از کنسا تا دیه کنار0 اچهار قرسنگ، از کنار13 تا قصراعین هفت فرسنگ، واز قصراعین تا اصطخراندهی باشدهفت فرسنگ، واز اصطخران تا خان اویس هفت فرسنگ، وازخان اویس تادیه کوز [هفت فرسخ ، و از کوز] تاکره هشت فرسنگ ، و از کره تا خان لنجان هفت 9_ اصطخری: آس- آس درلغت عرب به معنی درخت مورد آمدهاست ! 4 - م: از شیرتاکثه 4-م، ت : دوقاق، ابن بلخی: رزقان! .م،ت: ms119 کهند، این بلخی: کمهن! 5م، ت : سد1 9_ همانجاست که امروز "ده شیر" می گویند! *.م، ت: حور 08م، ت: حره91_ت: ذکر راه از شیراز به اصفهان! 90_م، ت : کمار

و از شیراز تا صفاهان هفتاد و دو فرستگته باشد.

از شیر از تا تارم که حدکرمان است ازشیراز تادیه خان میم از روستای*2 کهر گان، هفت فرسنگ، و ازانجا 5 تا خورستان5- شهر کی باشد [ هفت فرسنگ]، و از خورستان" تا رباط چهار فرسنگ، واز رباط تاکرم چهار فرسنگ، وازکرم تا پسا پنج فرسنگ، وازپسا تا شهرطمستان7 چهار فرسنگ، ازطمستان " تا جومه‌ فستجان “ شش فرسنگ، * از فستجان تا شهردار کان6چهارفرسنگ، دار کان9 تا مریزجان چهارفرسنگ *10، از مریزجان [9 57] تاسنان11 چهار فرسنگ، ازسنان11 تادارابگرد یک فرسنگ، 10 ازدارابگرد تا رم12 مهدی پنج فرسنگ، ازرم تاروستا13_ شهر کی باشد_ پنج فرسنگ، ازروستای روستا تافرج14 هشت فرسنگ ، ازفرج14 تا تارم14 چهارده فرسنگ. جمله ازشیراز تا نارم15 هشتاد و دو فرسنگ.

ازشیراز2 به ارغان18 از شیر ازبهشهرجویم“1 پنج فرسنگ، * از جویم 14تا دیه خلان10 چهار فرسنگ، از خلان20 تاخراره21 پنج فرسنگ، و ازخراره21 تا کر کان پنج فرستگ، *22 و 10 از کر کان تا نوبنجان شش فرسنگ، واز نوبنجان تا خوروان23 چهار فرسنگ، و 9-م، ت: روس] 4.م: مازم] 4. ت: میان دوستاره را از دو سطر قبل ندارد 4. ابن بلخی، اصطخری ، یاقوت : کهرجان] *.م، ت : خوزستانا 9م، ت کروم؛ ابن بلخی، اصطخری: کرم] 9-م، ت: طمیسان *-م، ت: مسیحان، مسحان 9-م : دواکان م1_ت: میان دوستارهرا ندارد! 99_م مان، ت بسان ا14.م، ت : زم 14. اصطخری : الرستاق941.ت: فرخ! 15.م: پازم، ت : بازم

============================================================

و مسافت حدی کی به کرمان باز دارد از حد سیف از حصن ابن عماره 5 تا آنجاکی به تارم2 رسد وازاتجا به روذان شود نا حد خراسان هم چندان است کی میان درها برخط شیراز تا بیابان [589] خراسان جمله صدوبیست فرسنگ؛ وحدی کی سوی خوزستان دارد تا ماهی رویان3 تا ارغان4 وبلاد شابور تا حد سپاهان قرب شصت قرسنگ باشد.

ذکر هوا وخاک همه، پارس زمین بارس راقسمت نهادهاند بریک خط از ارغان تا نوبندجان تاکازرون 10 تا آخر خره1 برحدود سیف تاکارزین تارم2 و دارابگرد تا فرج و تارم“.

هر چه ازناحیت جنوبست کرمسیرست وناحیت شمال سردسیر.

وگرمسیرهای پارس: ارغان، ونوبندجان، وماهی رویان4، شینیز10، توج، دشت دستقان11، خره12، داذین13، مور’1، وکازرون، وبارین، * جنابه ، جیبرین15، دشت بوسقان16، رم لوالجان 12، کیر، کیزرین *13 ، ایرز’1، ت: مائیناا .م، ت: بازما 4. اصطخری: مهروبان! 4. اصطخری: ارچان م: (ندارد)! 6.م: فهر، ت: مهر. مترجم ظاهرا مرتکب سهو شده است. متن عربی اینست : 7... من لدن ارجان الی الثوبنجان الی کازرون الی خره تمرعلی حدودالسیف الی.0" (ص 145) یعنی مترجم ”خره * را رها کرده و7 تمر" را نام خاص پنداشته است ویعدها نسخه نویسان آن را بصورت "فهر" (م) و 9 مهر" (ت) ضبط کردهاندا 2.م، ت : زم 8م، ت: بازم 9. اصطخری: مهروبان]10.م : سیس، ت : (ندارد) 99-م : دشت رسقان ، ت: دشت ورستاق 14.م، ت :حره 14.م: داوین، ت: کارین] 14_ اصطخری: مورق) عا-م :حبرین) 99-م :موسقاق 1 14-م : لولیحان 18_م: کررین .ت: میان دو ستاره را در این سطر ندارد! 19.م، ت: ابرز

سردسیرهای پارس: اصطخر، بیضا، مایین، ایرج، کام فیروز، کورد3، کلار، سروستان4، اوسبنجان ، ارد6 ، رون7، صرام8 ، بازرنگ، سردن’ ،

و هوای جور و بسا و [2586 و شیراز و شابور و کازرون به هم نزدیک است : و سردسیرها هست کی آنجا ازسرمای سرد میوه تباه شود وجزغله چیزی نباشد، چون ارد1’ وکورد22 و رستاق اصطخر ورهنان 3 و گر مسیر باشد کی آنجا به تابستان هیچ مرغ مقام ومأوی نگیرد از گرما، و جایی هست کی به تابستان گوشت بر سنگ بریان شود.

و هوای سردسیرها درست باشد، وهوای گرمسیر تباه بود، و هوای دارابگرداز همه تباه ترست، وارغان درست ترست، آنگه سیراف وجنابه4" وشینیزه2 .

اما شیراز وپسا وکازرون وجور به اعتدال تزدیکاست، وآب دارایگرد بدست.

9.م: جرمن، ت: حرس] 4_ت: مار، اصطغری : (ندارد)] 4. اصطخری : کرد 4.م، ت: سرسین! 6.م: اویسحان، ت: اوسحان] “.م: یزد، ت: سرد م: درد، ت: روڑ م نصران، ت: حران ا ت: سردر10.م مه، ت: جرمه 99.م، ت حره ا 14.م: سیودر، ت: ستودر 1.ت مشکانان، اصطخری: الماسکانات ، ابن یلخی : میشکانات ) 14- م : اصطهاجات ، ت : اصطهاجان، اصطخری :اصطهبانان) 16 سم :یرم ، ت: برم 1 19-م : رهان، ت: رهبان 13_م، ت: توار *.م: طرحسان، ت: طرحمانا 14. اصطغری: جوبرقان 40-م : یرد 41.م : برد، ت: برد 24: اصطخری: کرد! 24.م: رهان، ت: رهبان ا. 44.م: حباما، ت: جنایا] ع4.م: مسر، ت: سیتبرا

وقاضیان کلاهها بر سرنهند چنان کی گوش پپوشند، وطیلسان برافکنند، و پیراهنهای باریک پوشند، و دراعه وموزه ندارند: و دبیران پارس دراعه ودستار دارند* واگر کلاه یا دستاردارند پوشیده باشد*6، وزی ایشان به زی اهل عراق نزدیک است: اخلاق پارسیان کسانی کی وجوه و اعیان باشند و در عمل سلطان تصرف کنند مروتی 19 دارند و سراهای نیکو سازند و میزبانیها کنند و مردمانی با ادب باشند.

بازرگانان بر جمع مال حریص باشند. * و اهل سیراف و سواحل دریا گذار باشند. *2 9-ت : "وزی ولباس ایشان" ندارد 4.ت :هیچ لنت ] 4. ت : مکاتبات بدان است] 4ت: اما زی ایشان ولباسهای] * دراعه درلفت بمعنی جامه‌ پنبهای است ا9 ست : میان دو ستارهرا از سطرقبل تا اپنجا ندارد] 2-ت: میان دوستاره را ندارد.

============================================================

ومردمان سیراف را ازبازرگانی دریا" روزی تمام هست.

خداوند کتاب گوید من آنجا کسانی دیدم کی هر یک را چهار بار هزار هزار دینار بود وبیشتر، وکس باشد کی بسیاری پیش ازین دارد وجامه او همچو جامه مزدورش باشد و اما مردمان کازرون و پسا بر خشک بازرگانی کنند و ایشان را ازان روزیست. ومردمانی (596) صبور باشند بر غربت، وبرجمع مال حریص مومردمان بارس هر کجا باشند توانگر ومتمیز باشند و با دیانت.

مذاهب اهل پارس مردمان سواحل مذاهب اهل بصره دارند از سیراف تا ماهی رویان3 تا ارغان به "قدر" گویند. ومردمان چهرم ”معتزله" باشند، گر مسیریان هفت گونهاند، ومردم سردسیر. شیراز واصطخر وپسا.

مذهب سنت وجماعت دارند برمذهب اهل بغداد ms124 ، وفتوی یهمذهب اصحاب 10 حدیث کنند.

و در پارس گبر کان و ترساآن و جهودان باشند، و غلبه گبر کان دارند .

وجهودان اندکی باشند ، و کتابهای گبر کان و آتشکد[ه] ها و آداب گبرکی هنوز درمیان پارسیان هست . وبه هیچ ولایت اسلام چندان گبر نباشد کی در ولایت پارس- کی دارملک ایشان بودست.

9_ت: برخشک ! 4.ت: (ندارد)ا 4. اصطخری : مهروبان

و مملکت ایشان تا به حدود روم برسیدو علم ولوای(*60] مملکت از پارس بیرون شدندی، چنان کی تبابعه- کی از یمن بودند- چون جهان بگرفتند ازیمن برخاستند وعرب را چون ولایت فراوان شد به عراق در آمدند . و پادشاهان 10 بارس معروف بودهاند واخبار ایشان مشهورست، بیش ازین شرح نبایدداد* و درعهد اسلام از پارسیان پادشاهان و4 بزرگان بودهاند، و ازان جمله هرمزان گبر بود- کی در روزگار عمربن الخطاب رضی الله عنه * اورا بگرفتند - از جمله سواران پارس بود، چون عمر خطاب رحمةالله علیه *5 گذشته شد عبدالله بن عمر اورا یکشت2 سلمان پارسی هم ازجمله سواران بود، زاهد شد و درجهان می گردید بهطلب دین، نا بمدینه بر دست رسول صلی الله علیه وسلم مسلمان شد.

آل عماره_ کی ایشان را جلندی8 خوانند-ایشان را مملکتی فراخ وولایتی تمام وقلعههای استوار هست بر کنار دریا درحد کرمان. گویند کی ملک ایشان پیش از روز گارموسی عمران صلوات الله علیه بودست9، و از فرزندان آن پادشاهند کی 9حت: (ندارد)] 4 .ت : بیشتر! 4.ت : بیش ازین گفتن به تطویل ms125 انجامد! *.ت: "پادشاهان و" ندارد حت : میان دوستاره را ندارد ، م : روی عبارات "رضی الله عنه" و " رحمةالله علیه " را در این سطر وسطر قبل خطکشیدهاند و لعن نوشتهاند[ 9- ت :در گذشت 2.ت : بگرفت وبکشت] 9-م : الجلدی! 9ت : بوده است.

============================================================

و آل ابوزهیر کی سیف بنی زهیر بهوی بازخوانند از فرزندان سامة بن لوی پادشاهان شمشیرند. ابوساره کی به بارس خروج ودعوت کرده ازایشان بود وپارس به غلبه بگرفت تا آنگه کی مأمون خلیفه از خراسان محمد بن الاشعث را بفرستاد و در صحرای شیراز مصاف کشیدند و لشکر ابوساره پراکنده شد و آنجا کشته شد، ودر آن وقت کی والی پارس یزید بن عقال بود، وجعفربن ابی زهیر.و جعفر آنست کی هرون الرشید گفته بود کی اگرنه آنستی کی جعفرنیک نشنود وزارت بهوی دادمی، مظفربن جعفرملک دستقان* او دارد وخداوند شمشیرست ، و

============================================================

مولد کی مهتر بود ایشان را از ظلم و فساد باز میداشت ، برو برون آمدند 10 وخواستند کی او را بکشند. او دست به مرداس بن عمر زد، مرداس او را از ایشان نگاه داشت وبه بغداد فرستاد .

واین ترکان ابرهیم بن سیما را بر خویشتن مهتر کردند . عبیدالله بن یحبی نامه فرمود به مرداس نا ایشانرا همه تباه کند. مرداس استعفا خواست: پس محمد بن واصل را فرمود تاکار ایشان تمام کند. محمد بن واصل حواشی 15 خود را بخواند وبفریود تا آن امیرانرا یگرفتند وبکشتند، وابرهیم بن سیمارا با چهار اسیر دیگر رها کرد ازان جمله، و ازان پس رئیس و مقدم ترکان در پارس او بود.

و محمد بن و اصل در پارس مستولی شد، و از بغداد عبدالرحمن بن مفلح را بفرستادند با لشکری بسیار [616] وسپهسالار لشکر طاشم * نام بود.

20 وبامحمد بن ms127 واصل کارزار کردند*1 .طاشم کشته شد وعبدالرحمن را دستگیر کرد ویکشت، وپارس او را’ مستخلص شد تا پسرعم او برداس ازو مستسعد3 شد.

9_ت : میان دوستاره را ازمطرقیل تا اینجا ندارد] 4. ت: ازو]4-اصل : مستسعر.

============================================================

آل سامان ازفرزندان بهرام بودند، وبهرام ازخبر1 بود ازاردشیرخره" .

به ری مقام داشت. آنگاه با ترک کارزار داشتی. ازانجا سوی هرات کشد ولشکر10 ترکان بشکست وکار او بالاگرفت . چنان کی ملک، کسری ازو بشکوهید، وقصد کارزار او کرد. وکسری را حاجت آمد پناه بهروم بردن ، و آن قصه درارست: آل سامان ازفرزندان ویند- پادشاهان ماوراءالتهر وبلخ وجیحون . سالها پادشاهی درخاندان ایشان بود تا روز گار اسمعیل بن احمد بن اسد. وپادشاهی اوچنان شدکی خراسان وماوراءالنهر وگر گان وطبرستان وقومس وری وقزوین و ابهر [629] وزنگان همه بگرفت. و به هیچ روز گار این همه ولایت یکتن نداشته است5 ، و کاربهجایی رسید کی تاختن تر کستان می کرد، و پادشاهان چین و تر کستان ازو بشکوهیدند. تا تر کستان و حدود چین همچنان امن شد کی ولایت اسلام.

م ر،ت: حرد4.م: ارشیرجرد، ت: اردشیرخردا4.م: هراه، ت: هرا، اصطفری :بلخا 4ت: لشکر *ت: نداشت! 9ت: ایمن.

============================================================

بعدازو پسر او نصربن احمد به پادشاهی ms128 نشست *1 ودر روز گار او هیچ

علی بن الحسین بن بشر- [کی] از قبیله ازد بود کی به بخارا مقام دارند- به شحنگی به دریای پارس آمد. ودر روز گار معتز و سستعین کار او قوی شد تا آنگاه کی یعقوب لیث با او کارزار کرد به قنطره سکان2 نزدیک شیراز، و اورا بشکست وبگرفت ومدتی پازداشت و ازان پس بکشت.

و پادشاهان رمهاکی بر درگاه ایشان هزار سوار کمتر وییشتر باشد :

هس بودلف قصدکرد وبیامد و او را بکشت وسر او برداشت. و آل بودلف 15 تا آخر [625] روز گار خویش سر اورا به فال داشتندی ومدتی آن سر برنیزه کرده بودند ودر پیش لشکر می بردند و کاسه سراورا درسیم گرفته بودند. تااین وقت کی عمرولیث، احمدبن عبدالعزیزرا به زرقان، بشکست و آن قحف به دست وی افتاد، پفرمود نابشکستند ، وریاست رم هنوز در آل جیلویه است: رم دیوان- مهتر ایشان آزاد مرد بن کوهستان7 کرد بود. و آن ریاست 20 همچنان درفرزندان اوست.

9_ت : میان دوستاره را از دوسطر قبل تا اینجا ندارد] 4م، ت : مکان 41.م مسجان ، ت: مسحان 4 .م: رزوان، ت: (ندارد)] 5. قحف درلغت عرب بمعنی کاسه سرمت 9- اصطخری : کوشهاذ

رم کاریان- در دست آل صفارست*، ورتیس ایشان حجر ms129 بن احمد بنه الحسن باشد رم بازنجان6. رئیس ایشان شهریار کردست، رم بهوی بازخوانند وبا جیلویه پیوند کرده بود. و از بعد اوقاسم شهر یار مقدم ایشان بود. اکنون به موسی ابرهیم اتتقال کردست. وبازنجان"کی به اصفهان باشند ازین قوماند، لیکن ازپارس انتقال کردند7 و در پارس ضیاع بسیار دارند وریاست درخاندان0ا ایشان است.

دبیرانی کی نامبرداران پارس بودهاند عیدالحمید بن یحییء ازبنی امیه بود، وحال او مشهورست.

عبداللهابن المقفع پارسی بود. ودربصره مقام داشت، وبهروز گارمنصور کشته شد دریصره، وسبب آن بود کی او را امان نامه فرمود نبشتن از چهت عبدالله بن علی من منصور10 . در آن امان [639]) نامه نبشته بودکی اگر عهد بشکند یا برو جوری کند مسلمانان ازبیعت او بری باشند منصور را ازان خشم آمد. عامل بصره را پفرمود تا اورا درنهان هلاک کرد 9_م : لوابحانا4 .م: صفاقا 4.ت: میان دو ستارهرا از دو سطر قپل ندارد 4- اصطخری: کوشهاذا 6.م: صفاق 6.م، ت: باریحانا 3ت: وقوم ایشان بعضی به اصفهان یاشند و از پارس اتتقال کردتد ! *.ت : دبیران]4 عبدالحمید بن یحیی عامری معروف به کاتب متوفی در 132 هجری ]10. اصل : ین منصور، اصطخری : العبدالله بن علی من المنصور * . ظاهرا مترجم آنرا " بن منصور" خوانده و نقل کرده امت .

============================================================

اهل دیوانهای خلافت وعمال بیشتر از پارس بودهاند، [و] وزیران معروفچون برامکه وتا روز گارذوالریاستین 1 و همه اصحاب دیوانها درهمه 5 روز گار پارسیان بودهاند. عمال دیوانهای پارس درعمل کافی ترباشند، به حکم آن کی درپارس دیوانهای مختاف است، وخراجها بر اصناف غلات و اجناس آن متفاوت، و ایواب المال بسیار. چنان کی یک نن همه معاملات ضبط دشوار تواند کرد. وهیچ کس را ندیدم کی همه معاملات دانست مگر تنی چند: معلی بن النضر. کی دبیر حسن بن رجا ms130 بود - و از عراق بود به شیراز 10 گذشته بود. وحسن رجا کی حرب و اعمال دیوان به وی تعلق داشت گور وی درشیراز نهادهاند به دار هداب" بن ضرارالمازنی، سرایی کی مأمون فرموده بود.

ومدت پنجاه سال در دیوانها بود، وچون ناببنا شدشش سال دیگر بزیست: ماهانبن بهرام ازاهل شیراز3 دردیوان علی بن الحسین بن بشر بود ودر دیوان محمد بن واصل. وهمه دیوانها بهوی حوالت [630) کرد. همه 15 دیوانهارا به واجب تیمار داشت، مگر دیوان رسایل، وحسن4 بنعبدالله کی او را ابوسعد خوانند ونام او عبدالله بزرجمهربن خدایداده بن المرزبان [و] اصل او ازپسا بود وبه شیراز وطن داشت و ازجانب مادر نسبت به آل مروان باز برد، * محمد بن یعقوب ازاهل یزد*“، دردیوانهای پارس بر آمد وبه بخارا 29 وطن ساخت: 9- اصطخری: 9 وآل ذی الریاستین والی یومنا هناه( 4-م،ت : هداف ا 4- اصطخری : رافا 4.م، ت: حن * م: فرانداد، ت: "بن خدایداده ندارد]9.ت: میان دوستاره را ندارد.

============================================================

آل پنی صفیه 1 ازقبیله باهله : یحیی وعبدالرحمن وعبدالله2 ازفرزتدان محمد بن اسمعیل به روزگار مأمون در پارس وطن ساختند وعمل دیوان کردند .

آل مرزیان بن زادیه ازاهل شیراز : حسن مرزیان بندار محمد بنواصل بود، وازان پس ازان یعفوب لیث بود، وعلی بن المرزیان ازقبل عمرو لیت بود بر دیوان استدراک. جعفر بن سهل بن المرزبان دبیر [ابی) حارث بن فریغون بود، آل مرزبان خداپداده: ازه خاندان ایشان قدیمتر وبزرگتر نبود .

ابوسعد الحسن بن عبدالله ، نصر بن منصور ms131 [649) بن المرزیان [و) احمد بن10 خدایداد تا این روزگار هنوز عمل دیوان کنند.

آل مردشاد7 بن نسبه : علی بن مردشاد7 وفرزندان او حسن وحسین واحمد، عمال دیوانند.

434 وگروهی از پارسیان در دیانت بهچایی رسیدند کی از حد بگذشتند، 9.م: صفر، ت صفاد .م: عید ا4. بنداردرلفت به معنی صاحب تجمل ودوا فروش امت وبه معنی مرهنگهم آمدهاست (آنندراج) [ * -م : فراسداد ، ت : فرامداد -م: (ندارد) ! 9 سم : (ندارد)] * م : مرمصاد

حسین بن منصور الحلاج از اهل یبضا مردی حلاج بود . پرهیزگاری گزید و دیانت میورزید . تا کار به جابی رسید کی گفت هر کس کی به طاعت 5 مشغول باشد وبرمفارقت لذت صبر کند و زمام شهوت نگاه دارد بهدرجه مقربان رسد، آنگاه به ندریج صافی میشود تا از بشریت بیرون آید . چون پشریت درو بنماند چنان شود از قوت روح یاری تعالی چنان کی به مریم رسید و عیسی را علیه السلام حاصل شد او را حاصل گردد تا در میان خلق مطاع شود. آنگاه هرچه گوید چون کلام خدای بود، وهرچه کند چونفعل خدای بود، وفرمان او 10 فرمان خدای باشد. ازین سخنان می گفت وخلق را به خویشتن دعوت می کرد.

تا قومی از وزرا واصحاب سلطان روی بدو آوردند و امرا و پادشاهان عراق و جزیره وجبال بهری را بهدست آورد و به هارس باز نتوانست گشتن ، واز کار خود اندیشمند شد وبه یغداد در سرای خلافت میبود وکارها ظاهر میشد، حجاب وخادمان سخن او میشنودند. تا حال به آنجا رسید [649] کی اورا 15 زنده بردار کردند تا بمرد .

حسن جنابی کی اورا بوسعید گویند، دقاقی1 بود. مذهب قرمطیان برون آورد و ازانجا به بحرین برون شد به بازر گانی، و عرب را شعوت می کرد . و قوسی بسیار بروگرد آمدند . و کار به آن رسید کی لشکرها میشکست ms132 و اهل عمان را حصار می داد وپلاد عرب می گرفت تا کشته شد.

20 سلیمان بن الحسن مردی بود کی درراه حچ برون آمد و حاجیان را میغارتید وسی کشت. تاکار به آن رسید کی خزینه کعبه بغارتید و معتفکان را 9- م : ن قاقی (کذا) ، ت : زقامی. دقاق درلغت به معنی آرد فروش است .

============================================================

ذکر بناهای فارس به ناحیت اصطقر بناهای عظیم هست. از سنگ صورتها کرده و برا آنجا نیشته و نگاشته، گویند مسجد سلیمان علیه السلام یودست ودیوان ساختهاند.

وماتند آن درشام ویعلبکن ومصر هست: 34 و به تاحیت اصطخرسیبی یاشد یکن نیمه شیرین ویکن نیمه ترش .برداس ابن عمر این سخن با حسن بن رجا باز گفت، انکار کرد. بفرستاد تا بیاوردند و به وی نمود، دردیه عبدالرحمن چاهی هست چند مرد بالایی، همه ساله قعرآنچاه خشک باشد. وقت کشاورزی آب ازوبرخیزد و روان شود. وبهخوردن و کشت به کار میدارند. چون کشت از آب برون آید آب ناپدید شود.

به ناحیت سابور کوهی هست. در آن کوهصورت هر پادشاه ومرزبان [2654 و موبد و سعروفی کی درپارس بودست، کردهاند. وآنجا کسانی اندکی صورتها و قصههای آن همه نبشته دارند. واین قوم یه ناحیت ارغان به حصن الجص" باشند .

به جور3 [کی) شهریست. بردر شهر سوی شیراز بر که ای هست: درمیانه آن دیگی مسین برو فرونهادهاند، و سوراخی دربن دیگ است وآبی عظیم ازان سوراخ تنگه سی آید .

به نزدیک ابرقوه6 تلهای خاکسترست . عامه گوهند آتش نمرود 9-م : پر، درنسخه "م " صراحة روی ”پ" ضمه گذاشته شده است 1 2.ت : حصن مهنی م، ت :خور 4.ت: بهتنک !ه.م: برقو.ا

که آسیاوار آب ازو برون می آید و کشت ایشان را آب دهد. مردمان این 5 دیه گویند کی بسیار جهد کردیم تا به2 رسن و سنگ اندازه‌ قعر آن بدانیم3 .

ممکن نشد.

به کوره رستاق الرستاف چاهی هست میان دو کوه. پیوسته ازو دودی برون، می آید، وحرارت چنانست که اگر مرغی به آن نزدیک بپرد، درافتدو یسوزد.

به دشت وازین6 دهی هست، جروهین6 خوانند، آنجا هیچ درخت نبود، خاندانی هست آنجا ، ازایشان درجادویی حکایاتی شنودهام کی باز نتوان گقت: به اردشیر خوره1 به درشیراز چشمهایست ، مردمان ازان آب یخورند تا شکم براند. هرک یک قدح ازان آب پخورد یک مجلس شکم براند، وهرک دو قدح خورد دومجلس، به ناحیت کام فیروز دهی هست مورجان خوانند. آنجای8 درمیان کوهها غاری هست . ازسقف آن غار آبی میچکد ومهره می بندد. اگر یک مرد در شود چندان یابد کی اوراکفایت باشد، واگر هزارمرد درشوند همه را باشد.

به نزدیک ارغان [657] سوی خوزستان پول هست "پول، دیلمی" خوانند کی طبیب حجاج بود. یکطاق دارد فراخ“، وفراخی طاق دویست گام. وبالای 9م، ت : صاهک العرب 4.م: کردند تا یهیچ! *.م: بداننه! *.ت: بیرون 5- اصطخری : یارین! 6. اصطخری: جور، ظاهر اینست که مترچم عیارت عریی "تعرف بجورهی " ا"جروهین" خوانله است 9-م ، ت : دره7 4-ثت: (ندارد)، م : انجان 9- م : (ندارد).

============================================================

به ناحیت شیر از اسپرمی4 هست آن را "سوسن نر گس" خوانند * بر گش چون برگ سوسن بود ومیانه چون نرگس*5 به ناحیت داذین رودی هست نهر اخشین’ خواتند [با) آبی خوش، بخورند وبه کشت برند فاما چون جامه شویند جامه’ ms134 سبز شود، به دشت وارین8 دهی هست آن راماء نوح خوانند. آنجاچشمه آب هست.

[کی) درد چشم را10 وعلتهارا سود دارد. و ازحدود چین وخراسان آیند11 و ازان آب ببرند"1.

ذکر آنچه از دیار فارس برآید و به شهرهای دیگر یرند جهت نیکوی آن چنس“ گلاب پارس از جور خیزد و به دریابار وحجاز و یمن و شام ومصرو مغرب و خراسان ببرتد.

و آب طلع14 آنجا چکانند وهیچ چای دیگر ندانند.

3 زعقران و آب بیذ بهتر ازان که بهدیگر جای باشد.

و روغنها کی سازند به از آن کی بهشهرهای دیگر، سگر روغن خیری و روغن بنفشه16 که به کوفه به ازان بود.

1_ ت : بالا چنان کی ] 2 - ت : که مردی بر اشتری نشیند و علمی به دست گیرد به ارتفاع آن هنوز نرسد ] 4 -م ، ت : کوان ! 4 _ اسپرم در لغت بمعنی مطلق گیاه معطرآمده استا - ت : میان دوستارهرا ندارها 9_م،ت :حسین] 2_ت: (ندارد)] *. اصطخری: بارین ا9 حت؛ نوح، م: باتوح، اصطخری: 7... بقریه تسی پرعین مآء قلیل یعرف بماء نوح."1 90_ت: در آن چشمه روند! 91.ت : آنجا آیند! 14_ت : برند 94- ت : ذکر آنچه ازولایات فارس برند از متاعهای آنجا و فاضلتر از چنس خود بود وبه اطراف برند( 94- طلع درلغت شکوفة خرماست! 95.م : بنفش .

============================================================

و سلطان را درهرشهری طرازی هست وجامه های بسیاری به آقاق ببرند.

ودر پسا طراز1 دیباست سلطان را [669] و طراز گاه سوزن کرد7 .

و جاسه های زریفت در بسا ببافند، و از قز3 وشعر جاسه هاو بردهای ه مرتفع یافند.

و از جهرم افکندنیهای نیکو خبزد.

و از یزد و ابرقوه جامه های پنبه خیزد و حریر،4 و از غندچان- کی قصبه دشت وارین باشد- بساطها و بردهایء نیکو خیزد، و سلطان را آنجا کار گاهست.

وسوزن کرد پسا برسوزن کرد قرقوب قیمت زیادت دارد، ایرا7 کی به قرقوب ms135 از فریشم’ باقند و در هسا از ریسمان و پشم، و از سیراف متاع درباخیزد، چون عود وعنبرو کافور وجواهروخیزران و عاج و آبنوس و پلپل وصندل و دیگر گونه طبب، و داروها ، و ازانجا به آفاق برند. ودرین شهر بازرگانان توانا باشند. و "خداوند" کتاب گویدمن بازر گانان 19 دیدم شرین شهر هریک را شست بار هزار هزاردرم بود سرمایه.

و از ارغان دوشاب خیزد ، از دهی که آن را آسک10 خوانند کی درهیچ جابی مثل آن نباشد مگر سیلان احسا11 و به کازرون12 جنسی ازخرماباشدکی آن راجیلان خواتند ، به سپاهان و عراق ازان ببرند 9- طراز جامه پادشاهانه را گویند ! 4. ت : اصطخری: سوسنجرد، طرازگاه به سوزن کنند 2. قزمعرب کج وآن ابریشم پست است] 4.ت :پنبه وحریرخیزدا *.م: پردهای. ممکن است مقصود " پرده" باشد نه برد به ضم باه 9.ت : کارخانه امت و علما 9.ت : زپا 4.ت: اپریشم ا. طیب درلنت بمعنی بری خوش است)10.م: اشک، ت: اسک 19_م :احشا،ت : (ندارد) ! 14_ اصطخری : کاررین .

============================================================

و در روستای دارایگرد مومیایی خیزد، سالی یک بارآنرا2 درباز کنند و معتمدان سلطان حاضرشوند و مقدار ناری حاصل شده باشد، مهر برنهند وبر3 دارند.

و به ناحیت دارایگرد کوههای نمکن باشد سپهد و سیاه و سبز و زرد، ازان4 خوانچهها سازند و در آفاق [666) بیرند.

و در زمین هارس معدنهای سیم و آهن وسرب وگو گرد و نفت همه باشد . و معدن سیم اندکی باشد در سردسیری کی آن را نائین گویند. و آهن از کوههای اصطخر گیرند از دیهی که آن را دارابگرد خوانند.

برد شیرازی معروفست.

از کوره اصطخر کرباسهای باریک خیزد.

ذکر نقود وکیل و وزن ایشان ییع و شری در ولایت پارس به درع پاشد ودینار نام دارد، ولیک * درمیان نبود. و*2از روز گار سگزیان باز تا این غایت در بارس سکه درم جز به نام ms136 امیر المؤمنین نباشد. ودر پارس وزن درم ده هفت8 مثقال بود.

و منگ پارس دوگونه باشد: کوچک و بزرگ. سنگ بزرگ یک من هزار و چهل درم باشد، چنان کی سنگ اردییل. و سنگ کوچک سنگ بغداد بود. و سنگ یبضا یک من هشتصد درمسنگ بود. و به اصطخرچهارصددرمسنگ.

و بهخره دویسست و هیشتاد درم، وبه سایورسبصد درم ،وبه آردنشسرخوره دویستو چهل درم، 1-ت: (ندارد)] 4_ ت: آن1 4- م : (ندارد)] . ت : آنجا! 5_ ت: ذکر نقود اهل فارس! 6.ت: شرا! 2-ت: میان دوستاره را ندارد 1 *.ت: وزن درم دو مثقال.

============================================================

[279] ذکر ابواب مال بیت المال ابواب المال کی در دواوین مثبت بود، از خراج و عشر کشتبها وخمس معادن ومراعی وجزیت و غله دادالضرب ومراصد وضباع ومستغلات و آببها، و ضرایب نمک وضریبه و بیشهها.

خراج زمینها برسه گونه باشد . بر "مساحت" و "مقاسمت *و"قوانین" .

این همه مقاطعهای معروف است ، زیادت ونقصان نگردد ،کاشته بود یانه5. آنچ "مساحت، و "مقاسمه" باشد، چون کاشته باشند خراج بخواهند و اگر نکارند حیزی نخواهند، و بیشتر ولایت فارس "مساحت" است تا آنجا کی رمها باشد.

و خراج شیر از گران تر؛ چنان کی یک جریب زمی7 را به جریبی بزرگ 15 چون گندم و جو باشد آبی صد و نود درم خراج بود و بی آب را صد ونود ودو درم، جریب پالیزرا دویست وسی وهفت درم، چریب باغها را ms137 هزار وچهارصد و بیست و پنج درم، و جریب بزرگ سه جریب و دو چهاریک باشد به جریب کوچک، وجریب کوچک شصت گز باشد به ذراع الملک، و ذراع الملک نه قیضه باشد وخراج جور8 دوچهاریک این خراج شیراز باشد. به حکم آن کی جعفربن 9-م: بشابور] 4.م: (ندارد) ]4 ست: ذکر ابوابالمال! 4.ت: آیهایا 5- ت: اگرکشته بود واگرنه! 9. ت: آنجا! 7_ت : زمین (زمی حزمین)] 4-م، ت : کوان ، م : کوار.

جمله است. خراج بخوس" برسه یک خراج سیح باشد [676]، وبخوس دیم بود.

"مقاسمه" بر دو گونه است: بهری آنست که خط امیر المؤمنین علی وخط امیر المؤمنین عمر رضی الله عنهما و دیگر خلفا دارتد ، به قسمت عشر و ربع وثلث بر آن روند.

و دیگر ضیاع حور3 باشد کی مردمان بر آن کشاورزی کنند، ضیاع سلطانی در مساحت ناید، بفمقاطعه و مقاسعه بود وصدقات واعشارواخماس ودیگر ابواب المال کی یاد کردیم همچنان است کی به دیگر جایها. و در همه پارس دارالضرب جز به شیراز نیست. مستغلات زمین سلطان را باشد. اجرت زمین بدهند ازدکان و آسیاب و کارگاه ماء ورد.، وباغ و درخت را در پارس خراج نبود، علی بن عیسی خراج برنهاد سنة اثتتین و تلثایه: و در پارس ضیاعی، هست کی ارباب آن در روزگار به حواشی سلطان تلجیه6 کردند و ربعی ازخراج بینداختند، وهم به نام اصحاب سلطان باشد و خرید وفروخت به نام ایشان رود، اکنون یادکتیم بلادکرمان.

9- سیح درلفت پمعتی آب روان امت !4. پخوس جبع بخس وبمعنی دیماست ا4.ت: حر، و: جور ، ممکناست "خور" باشد که بمعنی زمین پست کنار دریاست. اصطخری: (ندارد) 4_ت، م : ماورد .ت: ضیاع] 9. سپردن، واگذاردنا

ز ع زز 1ز ms138 مه چهر * 2ه چن هه 4 بتن 2 ن

اصر .

بههار مس ک د ن الدرس بجد بنه نن لا

بیهه کرمان گرمسیر وسردسبر هست ، و درهم آمیخته بود.

* واز میوهها همه گونه باشد و عالب گرمسیر باشد وبعضی از کناره‌ دریا برحدکرمان افتد. وآنجا قرضه ایشان باشد و به غایت گرمسیر، همچو هرموزوجرون وغیره وهوای ناخوش عقن، اکنون آغاز کنیم ذکر مردم وشهر های آنجا و صورت آن را چتانک مییاید و دیدهایم بنگاریم.* شهرهای کرمان سیرگان، جیرفت، بم، هرمز، روبین. این شهررا قومی پندارند کی 9_ م: این عنوان را ندارد] 4. م، ت: بحرین ! 4. م : میان دوستاره را ندارد 4- "ودجله " درهر دونسخه‌ "م " و ت" هست ، اما بکلی بی وجه وغلط است. ظهرأ مترجم اشتباء کرده وعبارت عربی " دخله فی حد فارس * را "دجله" خوانده امت *.ت : " در بلاد 9-م : میان دو ستارهرا از چهار سطر قبل ندارد. اصطخری : (ندارد) .

============================================================

ومیان جیرفت وسیر گان : ناحت6 ، وخیراست".

* ومیان سیر گان و بم: [شامات وبهار وختاب وغبیرا وکوغون و 5 رائین وسروستان ودارجین.

و ms139 میان جیرفت و بم’م شهریست قریه جوز“ خوانند *0 ومیان سیرگان وبارس : أناس10 وکردکان12 و بیمند 13 ومیان سیرگان وبیابان: بردسیر، جنزرود’1 ، زرند، فرزین10، ماهان، جص و بر آن دشت کی دشت بیابان است سوی بم16: نرماشیر12، فهرج18، سنیج10.

این شهر درمیان بیابان است و از کرمان گسسته است، درعمل کرمان باشد.

خواش20 آخر حدکرمان است. گویند کی از عمل سیستان است.

کوه بارز21 - ریقان [و] مدینه قفیر [و] حومه کی به کوهستان ابوغانم باز خوانند22 ومیان هرمز وجیرفت؛ کومین، نهرزنگان23، منوجان.

9_ت : کبسار، م: کیستان] 4.م: جیروفان،ت: حرومانا4.م، مرزفان، ت : مرزمان ] 4- م : لاسکرت ، ت : الاس کرلی ، اصطخری : ولاشکرد (یاقوت ، حدود العالم : لاشکرد) م، ت : معون ا 9 حم: باحت، ت : باحلب4 م: (ندارد) 1 9- مطالب مذکور در قلاب در نسخه مای ترجمه مسالک و ممالک صاقط است 9م: خودا10_ت : میان دوستاره را نداره] 11.م: ایاس، ت: ایین 14 کودگان 14.ت: ممتد، م: نیمندا 14.م: حروه :ت: جنرده 16.م قروین، ت؛ فروین] 6’.م: بوم، ت: توم] *1. اصطخری : نرما شهر 14.

: قهرج، ت : مهرج] 19.م: سبح، ت: سیخ! 40.م، ت: حواس، حدودالعالم: خواش، اصطخری : خاش] 41.م: قارب، ت: قارنا چ. اصل جمله‌ عربی اینست: "و حوالی جبل بارز الریقان وملینة قفیر وحومة قوهستان آبیغانم"ا 24- اصطخری : نهره زنجان ، ت : هرزنگان ، م : مهرزگان.

============================================================

و در شهرهای کرمان معدنها بسیارست، و کرمان چنان پیوسته نیست کی ولایت پارس.

ذکر کوههای دیار کرمان کوههای قفص را حدجنوبی دریاست، وشمالی حدود جیرفت ورودان؟

وکوهستان بوغانم، وشرقی خواش وبیابانی کی قفص ومکران است3 ، وغربی آن یلوج وحدود منوجان، ونواحی هرموز، گویند هفت کوه است وتخیل بسیار دارد و کشاورزی و چهارها. وجایگاههای استوارست. ms140 و به هر کوهی رئیسی باشد و از سلطان جامگی دارند. وبا این همه رامزنند در کرمان تاحدود سیستان و نا حد بارس، و همه پباده دزد باشند. ومردمان تحیف و گندم گونه باشند، گویند اصل ایشان از عرب است. ودر آن ولایت مالهای بی اندازه گرد آمدهاست.

و بلوج درپایان کوه قفص باشد. وقفص به پارسی کوچ باشد. واین دو قومرا کوچ وبلوچ خوانند. وکوچ از کس نترسند الا از بلوچ. ومردمانی صحرا.

نشین باشند. راه نزنند و کسی را رنجه ندارند.

جبال بازرسکوههای سردسیرست و پرنعمت واستوار. آنجا برف افتد.

و به روز گار گبر کان بودند" و دزدی کردندی بتر از8 کوچ. و به روز گاربنی العباس 9_ت: کورهای ندارد 4. اصطخری: رودبار] 4 .م: (ندارد)ا4 ت: میرجان، م: مرحان! 5. ت: کفت کوهیست] 9_م : مازن، ت: مارن] 2.ت: بودهاند 9-ت : بدتر

وگرمسیر کرمان بیش ازمردسیر باشد، و همانا کیه سردسیر چهار یکی از ولایت بیش نبود از حدود سیرگان تا حد پارس تا بیابانی کی سوی بم دارد: وگرمسیر از حده هرموز بود نا مکران وتا حد پارس وحد سیرگان.

و درین میان هرموز ومنوگان" و جیرفت و کوههای کوج و دشت رویست8 و پشت [خم]“ درآید وهمچنین بم تا بیابان وتا حد کرمان و تا خبیص ومردمان کرمان بیشتر نحیف وگندم گونه باشند.

وچون ازجیرفت وپم گذشته باشد سوی مشرق هیچ0’ سردسبر نماند، و 15 سوی سغزب جیرفت سردمییرست، برفبارد میان کوه نقره تا دربای’1 تاجیرفت، و همچیین درپیش کوه بارز12 نزدیک جیرفت وجایگاهی کی آن را میجان12 خوانند14 ms141 * وبرف ومیوه ونعمت جیرفت از میجان و دربای خبزد*10. و رودی بزرگن میرود [با] آبی تیز. به دشواری توان گذشت. مقدار یبست آسیا آب باشد.

و هرموز مجمع پازرگانان * کرمان است ، وفرضه دریاست، بازار و 9_ت: کوههاست] 4.م: دریان، ت : دریان ا 4.م: دریان، ت : (ندارد) !

.ت:بیشتر! *_م: (ندارد)] 9.ت: حدود! 9.ت ،م: موکان، اصطخری منوجانا * .م: ویران، ت: ویران ا .م زست ،ت: مشت ا90.ت: (ندارد)ا 99م دریان، ت : دریان] 14.م، ت: بارم ا 14ت: مسیحان ،م :مان 14_ت: گویند 19-ت : مان دوستاره را ندارد.

============================================================

و اما جیرفت. تنه [9 70) او مقدار دو میل باشد به نزدیک دریا برحد خراسان و سیستان. و هر چه در گرمسیر وسردسیر بود آنجا یابتد، چتان کی در یک وقت برف و رطب وگوز و ترنج بههم باشد. وکشاورزی ایشان آبی بود: شهر بم تخیل بسبار وروستای قراوان دارد. و روز آدینه درسهمسجد نماز آدینه2 کنند: در بازار "مسجد خوارج"، ودر بزازان "مسجد اهل سنت" ، و درقلعه شهر مسجدی دیگر بود، و بیت العال صدقات درمسجد آدینه دارند.

سیر گان آبهای کهریز دارد. و روستا آب از چاه بردارند. و از همه شهرها[ی) کرمان بزر گترست. ومردمانی3 صاحب حدیث باشند ، ومردم جیرفت صاحب رای باشند، ومردم رودبار و قوهستان بوغانم ویلوچ همه شیعت باشند: وازحدمغون، وولاشگرده تا ناحیت هرموز نیل کارند وزیره. وهانیذ ونی شکر ازانجا خیزد. تان ارزن خورند، ونخل* خرما بسیار نود، و سنت ایشان چنانست کی ازدرخت خرسا [ی] *6 جیلان* مکی باد بریزد- کسانی بردارند کی ایشانرا خرما نبود، و راهگذریان، وآنچه از باد افتاده بود یک خرما خداوند درخت بر نگیرد. و سال بود کی دو بهر باد بریزد ازان خرماها. و ازانچ بردارند ده یکن به پادشاه دهند چنان کی دربصره.

9_ت : میان دو ستاره را ندارد4. ت: سه مسجد آدینه ms142 نماز 4.ت : مردمان!

4-م، ت: معون] 6.م، ت: لاشکرد، اصطخری: ولاشجرد] 9ت: میان دوستارهرا نداردا 4 .م؛ جبلان، ت: حلان خرمای جیلان ترجمه "ثمر " در متن اصطخری است خرمای جیلدن درلغتها نیز مضبوط استا

شهرو دهی باشد بر کنار دریا، ماهی گیران باشتد. متزل گاهی است [6 70] بر راه بارس.

زبان اهل کرمان زبان پارسی است، و کوچ را زیانی دیگر هست، و همچنین یلوج را.

از تاحیت زرند کریاس آستر2 خیزد. سوی پارس و عراق ببرند.

و اما خواش قومی صحرانشین باشند، و اشتر دارند ، و درخت خرما دارند، و خانههای ایشان از نی باشد. و ازانجا پانید خیزد و به سیستان برند.

10 و دادوستد بهدرم پاشد ذکر مسافات شهرها، از سیرگان ناکاهون دو مرحله دارند، از کاهون تا حستایاد دوفرسنگ، و از حستاباد تا رستاق رستاق دومرحله، و از سیرگان تا روذان تابیمند چهار فرسنگ، واز بیمتد6 به کردکان دوقرستگ ، و از کردکان تا أناس" یک موحله، واز انجا تاروذان یک مرحله ، و ازسیر گان تا رباط سرمقان دو مرحله 15 گران، و بهراه بم ازسیر گان به شامات9 رود یک مرحله ، و ازانجا تا بهار یک مرحله ، وتا خناب10 یک مرحله ، وتاکوغون11 یک فرسنگ، وتا رائین یک سرحله، و ناسروستان12 * یک مرحله ، و نا دارچین یکن مرحله، وتا بم یک مرحله: 9_م: دوست ، ت؛ دویست ا 4.ت کرباس و آستر! *.م: خواس، ت حواس [ 4.ت :کرمان ! 5.م: کاهور 2-م : ممد! 2. م : ایاس 4 ات: مشرقان ا ت ساب، ، شیمات م.م،ت: حاب 1م کرغون ، ت : کرعون ! 94-م : شورمتان ، ت : شارستان

مسافت راه از بم تا بیابان نخست بهنرماشیر آید یک مرحله ، وازنرماشیر به فهرج8 یک مرحله- بر کنار ببابان است، و از بم تا جیرفت یک مرحله .

راه جیرفت سوی پارس: ازجیرفت نامغون دومرحله، ازمغون تاولاشگرده یک مرحله، واز ولاشگرد4 تاسورقان10 یک مرحله ، ازسورقان10 تا مرزقان11 تاجیروقان12 یک فرسنگ، ازجیروقان12 تاکشیستان13 یک مرحله ، وتا روبین،1 یک مرحله ونا تارم یک مرحله: و مسافت راه ازجیرفت تا هرموز اینست : نخست ازجیرفت به ولاشگرد رود و ازانجا به دست چه باز گردد تا کومین یکن مرحله، واز کومین تا نهرزنگان15 یک مرحله ، وازانجا تا منوجان16 یک مرحله ، وازمنوجان16 تاهرموز تا شهرو کنار دریا یک مرحله، * و از شهرو نا رویست12سه مرحله ، وازانجا تا تارم18 سه مرحله *19. اینست همه مسافت زمین کرمان20 9_ت: میان دوستارهرا ازدومطرقبل ندارد، م: سورستان ا4.م، ت: تاختا*:م، ت : حرا 4 .م ،ت :ارزیای 6. اصطخری: یردشیر] 9. "یعنی واشیر" درمردو نسخه هست ، اما اصطخری ندارد، مقصودهم ررشن نشد. نخه رینه بعی واشره 2- م: رود، ت خمرود *.م: بهرج، اصطخری: فهرج ا*.ت: لاشکرد، اصطخری: ولاشکرد90.م، ت : سوروان] 11.م، ت: مورران! 14.م: حیروان، ت : جیروان ا 14.م: کسینان، ت: کسیبان] 14.م، ت: روین! 16.ت: بهرزنکان ا 99_م، ت: موتحان] 93. م: رونشت ا 14.م : بارما99_ت: میان دو ستاره را ندارد ! 40. ت: واکنون بعدازین شرح دیار مند وبعضی ازهند بگوئیم، والله اعلم بالصواب.

============================================================

* اکنون بنگاریم بصورت" ولایت سند و بعضی از هندو آنچه واقع است از غرائب وعجائب، و اگراین اقلیم گرمسیرست و غالب این اقلیم گبران دارند و 10 بیشتر شهرهای این اقلیم کافران وبت پرستان دارند و ذکر ایشان را فایده نیست ، والسلم** [726] ذکر شهرها کی درین اقلیم افتاده است10 : تیز، کیز، 9- ت : ذکر دیار سند و بعضی ازهند! 4 .م، ت: ندهة.. "ت" اضافه دارد: و آنچ در آن حد است از دیار اسلام] 4. "ت" اضافه دارد : ولواحق آن از بریه وشهرها 8_ت : (ندارد)] 6 .ت: وآنچه پیوسته است بدان حد] 6. ت: وآنچه پیوسته است از شهرها کی ایمان آوردهاند ! 2.ت: بیابان ] 4.م، ت: صمون ! * - میان دوستاره از چهارسطر قبل تا اینجا در نسخه‌ "م" نیت 90-م : افتد

اینست نام شهرهای سند و هند 13 و کنیایه تاصیمورتا بلهرا پادشاه هنده1 دارد. و پیشتر کافرستان است ، لکن مسلمانان10 هستند درین ولایت. ودرشهر مسجد آدینه هست مسلمانانرا، و هر آدینه خطبه کنند، و این پادشاه هندو-کی در بلهرا16 مقام دارد- مملکتی ms145 فراخ دارد.

منصوره شهری است مقداریک میل دریک میل، و خلیجی از رودمهوان 1- م: الش کر فیربون ،ت: اس کرفوتون] 4. م:مد فصرسد فهلعهره سکی تسلی آرمانیل، ت : مد قصر س مهلقهره سکی قسل ارماسل! 4 .م: تشهرهان آن محالی ندارد ا *. م : کیرمانان، ت : کر کامان ! 5. م،ت:قصدان ( 9.م، ت : ندهه ! 2- م: قندایل، ت : قدابل 4_ت: میان دوستاره را ندارد! *. م: دیل برون مالوی ایری لوی مسواهی بهرج ناسه محانری سدوسان روز، ت: دییل قبرون مالوی ابری لوی مسوائی بهرح ماسه مبحابری سدوسانرو [ 10-ت: (ندارد)] 99-م : وامهل کینانه سریان، ت : فامهل کینانه سریان 14 .م: ممون ملمان جندور بیمدیت : مسون ملمان حبدورسیمه[ ج1.ت : و بعضی از هند ! 14.م: کانه باممون بانهر، ت؛ کانه مامسون با شهر پادشاه هندو] 9م: مسلمان] 19:م: سهر، ت: شهر.. تصمیح متنی براصطخری است

ومولتانشهریاست چندیک نیمه منصوره ، آنرافرج، بیت الذهب خوانند.

10 و درین شهربتی هست و هندوان از ولایتهای دور بهحج آنجا آیند، و هرسال ه مالهای بسیار آرند و برین بت9 خانه و کسانی کی آنجا معتکف باشند هزینه10 کنند، و جایگاه این بت کوشکی است درمیان بازار مولتان . و در میانه کوشک گنبد11است و گرد بر گرد این قبه خانه هاست کی خدمتکاران و رهبانان این صنم در آن باشند، و مولتان نه ازشمارسند و هند باشد، و ms146 درین شهر بشپرست این 1گروه باشند کی درین بت خانه16اند. واین بت چنانست کی صورت مردی13 ساختهاند پای گرد زده بر دو کانی14 از گچ وخشت پخته. واورا جامه سرخ بوشانیدهاند، مانند سختیان10 بوازتن او هیچ چیزپیدا نشود’1 مگر دو چشم او. وقوسی گویند کی تن او از چوباست ونگذارند که ازتن او هیچ چیز12 پیدا شود جزدوچشم 9_ت : نخیل 4.ت: و41.م: میان دو ستاره را ندارد! 9.ت: دارندا 5م: قاهری] 9.م:“ مریک بوزن بنجاه درم باشد" ندارد] * - م : هندوستان 8_م ،ت فرح9ت: (ندارد) 10_ت: خرج! 11_ت: گنبدی 14-م: خانه 1 14.م : مردمی] 94.ت: دکانیا ه1. سختیان درلغت پمعنی پوست بزدباغی شده است ، انبان راهم گفتهاند( فرمنگ نفیسی) ا 46.ت : نباشد 13_ت : (ندارد) .

============================================================

وچون هندوان آنجا آیند به کارزار وخواهند کیبت را از ایشان بستانند مردم مولتان بت را بیرون آرند و چنان نمایند کی آنرا بخواهند شکستن و سوختن .

چون هندوان چنان بینند حرب نکنند و باز گردند. و اگرنه چنین بودی" مولتان خراب کردندی. ومولتان حصاری دارد. لیکن منصوره آبادان ترست. ومواتانرا فرج2 بیت الذهب بازخوانند ، کی مسلمانان درتنگی بودند - چون مولتان بستدند زر بسیاری یافتند وبر گها بساختند و قوت گرفتند. و به مقدار نیم فرسنگ بیرون مولتان کوشکهاست . اسیر مولتان آنجا مقام دارد و روزهای آدینه درشهر آید.

و امیر مولتان قرشی است از فرزندان سامة4 بن لوی کی مولتان به غلبه گرفت.

و امیر مولتان خداوند منصوره را طاعت ندارد، ولیکن خطبه بهنام خلیفه کند .

و اما 5 بسمده شهری کوچک باشد . و ms147 بسمد و مولتان و جندراور2 بر جانب شرقی رود مهران نهادهاند، از هریک تا کنار “ رود یک فرسنگ باشد. و آب این شهرها آب چاه بود، و بسمد شهری پرنعمت است، رور پس چیزی کم ازمولتان نباضد، و دو بارو دارد، وبرکران4 رود مهران نهاده است: دیبل برشرقی رود مهران است بر کنار10 دریا. فرضه ابن ولایت است.

کشت بی آب کنند. وجایگاهی تنک است. لیکن از بهر بازرگانی آنجا مقام سازند.

9-ت : صرف کند1 4_ت : واگر چنان نکردندی هندوان] 4.م ، ت : فرح 4.م: شاب، ت: ساما .م: ”و آما " ندارد] 9.م: بمید، ت: بشمند 7-م : حدراور، ت : جنداورا 4_ت : با کنارە4 م : دور، ت: (ندارد) 10-ت : کنارة.1

سنحانری برجانب غربی رود مهران است: وبهرج ومسواهی3 وسدوسان وهنیبو(1)4 بر غربی رودمهران نهادهاند.

انری و قالری هردو پرشرقی مهران اند. چنان کی ازمنصوره به مولتان 5 آیند رود از کتاد رود.

بلری برشط رود مهران است ، نزدیک خلیجی که گشاده میشود از رود پر پشت منصوره،2 بانیه8 شهر کی کوچک است، کی عمربن عیدالعزیز هباری جد این طایفه - کی منصوره به تغلب دارند - بتا کرده است10 وقامهل شهری است از’1 اول حد هندوستان تا صیمور12 و از قامهل تا مکران تا بدهه و تا حدود مولتان جمله از هندوستان است.

و مید13 از هندوستاناست وکافر دارد .

*و این جمله که ذکر رفت از هندوستان است.*14 و بدهه زمینی هامون است در میان طوران و مکران ومولتان: و شهر های منصوره و این تواحی برخربی رود مهران است، وازاینجاء اشتران بختی1 خیزند .

وقصبه ناحیت بدهه چایگاه بازر گانی است ، آنرا قندابیل14 خواتیذ.

9_م: لورن، ت؟ و لوون اا.م، ت: سعابری 4.م: " ومسواهی " ندارد 4- ت : مستز(2)، اصطخری: (ندارد)] *.م: قالوی، ت : ابری و قالوی]9.م: بلوی، ت : بلوی 2. م: که رودمهران برمنصوره میرود ا ه.ت، م : مانه ا9 ت: شهریاست کوچک ا 90.م: ms148 جد آمیران منصوره آتجا تهاده است ] 19_ت : در] 12_م، ت: صیمون ا 14.م: مندا 94_م: میان دو ستاره را ندارد 16.م "و ازینجا" ندارد ! 19_ بختی در لفت عرب بهمعنی شتر قوی دوکوهانه است 13- م: قدایل، ت : قدابل.

============================================================

و فامهل و سندان وصیمور2 و کنیایه هرچهار شهرمسجد آدینه داردو مسلمانی آشکارا2 گوزهندو و موز هسیار باشد، و بیشتر حبوب برنج بود،، و انگبین بسیار خبزد، راهوق وکلوان دوناحیت است میان کیزو ارمائیل*. و هردو ناحیت بی آیست . لیکن چهارپا دارند.

طوران [476]شهر کی کوچک است ، روستاها وشهرهای کوچک درین ناحیت بسیارست، مغیر بن احمده دارد و خطبه بهنام حلیقه کند، و نشستگاه او شهر کیز کانان است. شهری پرنعمت وشهری فراخ مساحت ومیوه های سردسیری باشد: و میان بانیه و قامهل بیابانهاست، و هچنین میان قامهل وکنیایه: آنگاه از کنبایه تا صیمور ناحیتی آبادانست ، هندوان دارند، و مسلمان وهندو آسیخته باشند . ودرین ولایت همهساله ازار درمیان دارند و جامه دیگر ندارند به سبب گرمای گرم. و بهمولتان هم چنین دارند، و زبان مردم مکران پارسی بود و مکرانی . و بازرگانان در مکران دراعه و دستار پوشند. ومکران ولایتی بسیار است ، لیکن بیشتر ییابان و قحطو تنگی بود.

1-م: کنار] 4.م: مسون 4.ت: کردهاند اینجا! 4. کر و ارمامیل 5- ت" و 6م": احمد بن لعمر (1)، تصحیح میتنی براصطخری استا 9.م : (ندارد).

============================================================

و این شهر کیز چند نیمه مولتان باشد . فرضه‌ مکران است ، و درخت خرما دارد: و در آن نواحی چایی هست آنرا تیز مکران خوانند.

و بزر گترشهری درمکران اینست ازشهرهایی که نام برند: قنزبور، ms149 به، بند، قصرقند، درک، فهلفهره5_ وشهر کهای کوچک است: ناحیتی هست کی آن را خروج گویند و قصبه آن را راسک خوانند.

روستای جدران. پانیذ ازانجا خیزد بیشتر، و اندک مایه ازناحیث مشکی 10 خیزد، و این جایگاه مطهر2 ین رجا دارد. خطبه به نام خلیفه کند و هیچ کس را طاعت ندارد، و ناحیت او مقدارسه مرحله باشد، اندک مایه خرما دارد2 ارمائیل وقنبلی، [745] دو پاره شهرند بزرگ برمقدار دو منزل . واز ارمائیل تا دریا نیم فرستگ باشد.

قندابیل شهری بزرگ است درپیایانی .ومیان قندایبل و کیز کانان شهری10 19 بزرگ هست در بیابانی11 ایل12 ناحیتی است ازبدهه12. مسلمان و کافر آمیخته باشد، بیشترکشت ایشان بخس باشد. لیکن باغ و چهارپا دارند. و ایل12نام آن مردست کی این ناحبت به تغلب بگرفت ، به وی بازخوانند.

هسافات دیار سند از تیزتا کیز پنج مرحله دارند. و از کیز تا قنزبور دومرحله- و اگر 9-م : (تدارد) ! 4.م، ت: حین، حنین (1)] * .م، ت: مهرا! *. م کر، ت : کبرا 5. م: عدیون سه سد قصرفد درک فهلقهره 9.ت : ماسکان 2.ت، م: ظفر] 8-7ت" اضافه دارد : " و بهقصدار (اصل : بقصدآن ) فانید خیزد کی بآفاق بر ندو نواحی آن پیوسته باشد بروستای کرمان یجائی کی آنرا مسکی خوانند".این قسمت در اصطخری قبل از مطلب مربوط به مطهربن رجا آمده است ] 9 - م : ارمابیل و قلی !10_ت : شهری دیگر بزرگ است معمور] 99. ت، م : نابل] 14_ت : بیابان نابل] 13_ 3،ت : ندهه.

============================================================

ذکر رودهای این اقلیم مهران؛ گویند چشمه این رود از جیحون است، به مولتان برون آید به خد بسمد و به منصوره گذرد و به شرقی دیبل به دریا افتد، آبی خوش است.20 وگویند او را جزرو مدست چنان کی رود نیلرا، و نهنگ دارد.

1م، ت: قصر 4.م: سار، ت: تبارا 4.ت: ماتن

اینست آخرحدود اسلام درین اقلیم: کتون به حد روم باز گردیم و اقلیمهای آن یاد کنیم .1 و نخست از ارمینیه و اران و آذربایگان گیریم.

1 - ت : 9 و ms151 اتلمهای آن یاد کنیم " ندارد. ]

مراغه چند اردیهل بود، ودر قدیم جای امارت بوده است، وروستاو باغ وبوستان وکشاورزی بسیار دارد، و دیوار داشت. این ابی الساج س ویران کرد.

ارمیه شهری بزرگ است پر نعمت - با نرخ ارزان- بر کناره دریاو نزهت گاه بسیار دارد.

9- م : عنوانرا ندارد! 4 -ت : ازحدودارمن واران والان ! 4 -م : قیتق، ت: قیتاق 4_ ت : راجمله بهم ! 5. ت: خواهیم کرد! 9. ت: چنانک نگاشته آید در مورت 9- ت : اردبیل.

============================================================

بردع شهری* بزرگ است، فرسنگی در فرسنگی باشد. شهری *0 آبادان و 5 با میوه بسیار وکشاورزی، ودرعراق وخراسان گذشته ازری وسپاهان شهری بزرگتر و نیکوتر وبا مرافق تر از بردع نیست. [5 76] ودریک فرسنگی بردع میان کرنه ولصوب و یقطان جایی هست آن را اندراب خوانند7 ، یک روزه راه.

همه باغ وبوستان ومیوه دارست، وفندق آنجا به ازفندق سعرقند باشد، وشاهبلوط ms152 ایشان به از شاهبلوط شام است. ودر بردع اتجیر بهتر از دیگر جایها8 بود.

10 و ابریشم بسیار گیرند. وتوت، آنجا مباح باشد، و ابریشم ازانجا به خوزستان پارس برند. و رود کرآنجااست* کی شورماهی“ خیزد. *10و ازین رود کردو گونه ماهی خیزد: زراقن وعشب11، ازدیگراجناس ماهی بهتربود. وبردردروازه کردان" بازاری هست کی آن را کر کی خوانند. روز یک شنبه آنجا روز بازار بود. مقدار یک فرسنگ در یک فرسنگ از عراق و خراسان مردم آنجا جمله 10 شوند وبزرگتر ازبازار کورسره12 است. وبیشتر مردمان چون روز هفته شمرند گویند: "شنبه وکر کی و دوشنیه وسهشنبه" ، وبیت المال درمسجد آدینه دارند * درخانهای از آهن، وبام خانه مرصص، نه ستون دارد. وسرای امارت درپهلوی مسچد آدینه است، *13 و بازارها در ربض شهر یاشد دربند بر دریاست و بر دوکرانه دو سد بناکردهاند بر آبی که از دریا 20 درشهرمی آید، و این دوسد ازسنگ و رصاص ساختهاند. وبردهانه آب سلسله 1_ اصطخری: اوجن ( 4 ت: (ندارد)، اصطخری: داخرقان ! 4- اصطخری : (ندارد)- نریر کلمه "نشوی * درنسخه "م" بعدما بخط جدیدتر افزودهاند " نخجوان2 4 -م ، ت : خابران] 5_ ت :میان دوستارهرا ندارد] 9.ت: اصوت] 2.ت: گویند! 4.ت جایهای دیگر[ 4_ اصطخری: السرماهی ] 10_ میان دوستاره را ندارد 99.ت: عثر 94_ت: لوره سره، اصطغری: کولسره 94_ت: میان دوستاره را از سطرقیل تا اینجا ندارد

ودربند چند اردییل باشد کشاورزی پسیار دارد. میوه کم بود. [779] دیواری ازسنگ دارد ویکی از گل. فرضه گاه خزر وسریر و گرگان وطبرستان ودیلمان باشد. و به همه اران و آذربایگان جامه کتان از دربند برند. و برده آنجا افتد، و زعفران آنجا خیزد.1 9_ت: واما دربند شهری است که بردریا بنا کردهاند. بردو کناره خلیج دریا دوسد کشیده تاجای در آمدن کشتی تنگ شود. وبرین دهانه زنجیری کشیدهاند تاکشتی بفرمان ایشان در ms153 آید وبیرون شود و این دومد از سنگ وارزیز بنا کردهاند ، و این دربند برکناره‌ دریای طبرستان است ، وبزرگتر از اردبیل باشد . وکشت وزراعت آنجا بسیار باشد ومیوه‌ ایشان اندک باشد ، الا از نواحی آورند .

و برین شهر باروئی باشد از سنگ کشیده بر کوه برطول تنگ . وباروی دیگر از گل دارد تا از آن کوه کسی از کافران را درین شهر راه نباشد . و پارهای از این دیوار بارو کی به متگ کردهاند در دریا آمده است مقدارش برج تا کشتی نزدی باروی شهر نیاید. و این بنائی محکم است از پناهای نوشروان عادل . و آین شهر دربند شهری است بزرگ معروف . و این شهر را دشمنان باشند بسیار گرداگرد . و زبانهای مختلف دارند . ودر پهلوی این شهر کوهی بزرگ هست کی آن را ذثب خوانند و برآن کوه هیمه بسیار جمع کنند هرسال . و آتش بسیار برافروزند وقتی که تشویشی باشد ایشان را از دشمنان از طرف آنرییچان و ارمینیه و اران . و یسیار باشد که آب این دریا به باروی این شهر برسد. و گویند کی این شهربه کوه دربند پیوسته است. هفتاد و اندگروه بر آن کوه باشند و هریکی زیانی دیگر گویند ، چنان که همسایه زبان همسایه نداند و پیوسته پادشاهان عجم محافظت این شهررا مهم داشتهاند و این شهررا پیش ایشان خطری بوده است و از دشمتان بسیار رعایت کردهاند و قومی را جهت محافظت این شهر آنجا تعیین کردهاندکی ایشان ردا طبرسران خوانند . وقومی دیگر در جنب این شهر مقام دارندکی ایشان را به فیدان باز خوانند . و قومی دیگر هستندکی ایشان را لکزان خوانند و ایشان [97 الف ) از کثرت درعدد نیایند . ودو گروه دیگر پاشندکی ایشان را لیران (اصل : لیزان) وشروان (اصل: سروان) خوانند و بیشترلشکر این طوائف پیاده باشند وسواراندک بلشد. و این شهر فرضه‌ دریاست ازخزر وسریر وگرگان و طبرستان وگرج وقیتاق وبههمهاران و آذربایگان جامه کتان از در ms154 بند برند و برده آنجا افتد و زعفران آنجا خیزد . و برکنار این دریا شهری است کی آن را شابران گویند کوچکن، چایی پرنعمت وروستای بسیاردارد وبالای این روستا روستای جشمدان باشد تا حد شروان و باکوه و درنیق ولکز ، ودرین روستا قلعهای باشد بزرگ علیم، چنانک چهارپایان این ولایت همه آنجا کنند تا می چرند و می چمند و هیچ به نگاه داشتن حاجت نیفتد ( این قسمت در متن اصطخری هم وجود ندارد و دخویه از روی یاقونت نص عربی همین مطالبرا، که از ترجمه فارسی نسخه‌ ترکیه نقل کرده شد، عینأ در حاشیه اصطخری آورده است).

============================================================

دبیل شهریست بزرگتر از اردییل. قصبه ارمینیه باشد. سرای اسارت آنجایگه * بود ، و هم چنان کی بردع دارالملک ازان است اردییل ازان آذربایگان9. و دبیل دیوار10 دارد. وترساآن آنجا بسیار پاشند. و مسجد آدینه و کلیسیا به هم نزدیک است11. و افکندنیها12 وبساطهای نیکوخیزد از دییل. رنگ 10 قرمزی نیکو سازند 13، وشنودهام14کی قرمز کرمی باشد. و بزیون15 بسیار خبزد ازانجا، و پیش ازین دردست سنباط ابن اشوط بودست . وهمیشه آن را پادشاهان ترساآن 16 داشتهاند.

و بیشتر’1 اهل ارمینیه ترسااند، و یک حد ارمینیه سوی بردع دارد، ودوم به حد جزیره، وحد سیم به سوی آذربایگان وجبال18و ری، وحد چهارم 15 سوی تغور روم. ومردمان آذربایگان به غرا به آن تغور روند. [775] وطرابزنده"1 سرحد روم است، بازر گانان آنجا جمله شوند وهرچ آنجا افتد از جامه رومی و بزیون وغیر آن همه از طرابزنده14 افتد .

9- "ت" اضافه دارد : و آنواع نعمت و ms155 عسل از آنجا بر روی آب کربدانجا آورند4 -ت: دارند[ 4 -م: وریان، ت، ورمان] 4. م: بردنح، ت: بررنح] 5.م : لایجان، ت : الایحان) 9-ت : (ندارد)! 2.ت: شمکور وشترا 4.ت: آنجایگاه* ت: ودبیل از آن ارمینیه [10.ت: باروی دارد بس فراخ وعجایب ! 99. ت : باشد وچنین گویند که در این شهر جهودان یا ارمینیان منار دزدیده اند] 14.ت : افکند! 14_ت : کند 14_ ت : شنیدهام ا 15- بزیون کلمه فارسی است ونوعی پارچه ابریشمین را گویند (فرهنگ نفیسی) 16.ت: ترسا! 14.ت: بیشتر از 14. ت : جبال دیلم 99-ت : طرابزون.

============================================================

ذکر رودهای این دیار رودهای بزرگ درین حدود؛ رود کر ورود ارس [و] اسفیدرود کی میان اردییل و زنگان است، و رود کرآبی خوش است، از کوهآید وبه حدود گنجه رود وبه شمکور و درمیان تفلیس گذرد وبه کاقرستان اوفتد.

ورود ارس آبی خوش است4، از ارمینیه خیزد وبه حدود موقان نزدیک رود کر رسده و به دریا اوفتد.

ذکر دریاهای این دیار به آذربایگان دریایی هست کی آن را دریای ارمیه خوانند، آبی شور دارد و درو هیچ جانور نیاشد. گویند کی سگ آبی باشد. و گرد بر گرد آن دریا همه عمارت وتواحی است و ازین دریسا تا مراغه سه فرسنگ دارند وتا اورسی دو فرسنگ. و درازنای این دریا پنج روزه راهست برخشک ، ودرآب چون باد راست بود به یکن شب برون شوند وبه ارمینیه دریایی هست نزدیک ارجیش وخلاط، ماهی طریخ" ازانجا خبزد و به همه آفاق ببرند.

و دریای طبرستان هم درین حدود است و دریند و با کو برین دریاست، وازپاکو نفته خیزد.

0000 و اندک مایه ازدجله در حدود ارمینیه رود ، 1_ت : ملازگرد] 4.م، ت: سروج! 4.ت: ذکر سایر] *.ت: و پرنیم فرستگی نشوی گذرد یعنی نخجوان [ 5-ت: نزدیک دررود کر ریزد] 9 -م ms156 : ارزیر، ت: ارجیس ا] 2. طریخ نوعی ماهی کوچکی نمک سود شده است (فرهنگ نفیسی) 8_ت : نفط4- عبارت در ترجمه ناقص است و افتادگی دارد.

============================================================

و حدود آذربایگان ازتارم دارند2 تا حدود زنگان تا دینور تا حلوان تا شهرزور تا دجله و به حدود ارمینیه باز گردد.

و ارزانی نرخ را دراین اقلیم حدی نیست. جایی بود که گوسفندی به دو درم دهند، وجایی هست کی دو من وسه من عسل به درسی دهند.

و درین اقلیم پادشاهان بزرگ باشند چون شروانشاه و غیر او. و این اود همه سمر تصیر سی و و نزدیک شهر اردبیل کوهی عظیم هست . شکار گاهست و آب وهیزم 10 ازانجا آرند. وسنگ اردبیل هزار و چهل باشد چون سنگ3 شیراز .

و این حدود همه زبان تازی و پارسی دارنده. و مردمان اردبیل زبان ارمنی دانند. و نواحی بردع را کوهستانی هست. ایشان را زبانهای مختلف باشد.

ونقد آذربایگان وارمینیه زر وسیم بود.

هسافات دیار آفوبیجان [ از بردع تا اردبیل) : از بردع تایونان هفت6 فرسنگ ، وازانجا تا 15 بیلقان هفت فرسنگ ، وازبیلقان تا ورثان هفت فرسنگث ، و از ورثان تا بلخاب" هفتفرسنگ، وازبلخاب7 تا برزندهفت فرسنگ، وازبرزندتااردبیل پانزده فرسنگ.

ذکر مسافت از بردع تا دربند : از بردع تا برزنج8 هژده فرسنگ ، وازانجا به رود کربگذرد تا شماخی چهارده فرسنگ، ازشماخی تا شروان سه فرسنگ ، واز شروان تا ابخاز دوروزه راه، و ازابخاز تاپول سمور10 دوازده فرسنگ ، واز جسر سمور10 تا دربند [785) بیست فرسنگ.

1- قز یا کج یاکژ بمعنی ابریشم خام ر یاید آمده است (فرهنگ نفیسی)] 4- ت : گیرند 4- ت : سنگ بزرگ! 4.ت : دانند] ت : ذکر مسافات ایز دیار 9-م: بومان ،ت: بودمان ا 2 م: لحان، ت: الطمان ا *.م: برسیخ، ت: بررند 9م: لابحان، ت : لایحان/ 10حم : میمون، ms157 ت : مسمون.

============================================================

مسافت میان بردع ودبیل: از بردع تا قلقاطوسه نه فرسنگ، وازانجا نا متریس7 سیزده فرسنگ، واز متریس تا دومیس دوازده فرسنگ، واز دومیس تا کیل کوی شانزده فرستگ، واز کیل کوی تاسیسجان مشانزده فرسنگ، و از انجا تا دبیل شانزده قرسنگ، و این مسافت همه مملکت سنباط بن اشوط است : از اردبیل تا زنگان : از اردییل تا پول سپیدرود دومرحله ، و ازانجا تاخونه دوروزه راه، واز خونه تا توشسواران یک روزه، و از توتسواران تا زنگان یک روزه9.

ازاردبیل تا مراغه : از اردبیل تا میانه پیست فرسنگ، وازمیانه تاخونه هفت فرسنگ، وازخونه تاکولسره ده فرسنگ، واز کولسره تامراغه ده فرسنگ.

مسافت میان اردیبل تا آمد؛ از اردییل تا مراغه چهل فرسنگ، واز مراغه تا دیرخرقان10 دومرحله ، وازانجا به تبریز دو مرحله ، و ازتبریز تامرند دومرحله ، و از مرند تا سلماس دومرحله ، و ازسلماس تاخوی هفت فرسنگ ، واز خوی تا بر کری سیفرسنگ، واز برکری تا آرجیش دو روزه راه، و از ارجیش نا خلاطسه روزه، و ازخلاط تا بدلیس سه روزه، و از بدلیس تا [790] میافارقین سه روزه، واز میافارقین تا آمد چهارروزه11.

مسافت از مراغه تا دینور سی فرسنگ، واز ارمی تا سلماس چهارده فرسنگ، و از سلماس تاخوی هفت فرسنگ، وازخوی تا نشوی سه مرحله ، و از نشوی تا دیل چهار مرحله، و از مراغه تا دینور شست فرسنگ.

9- اصطخری: 10 4-م:حان،ت :میان4_ اصطخری: 121 4م،ت : ابر کیدیان 5-م : ملعاطرین! 9 سم، ت: مهرس] 2 .م : کیلکون، ت : کیلون (محتمل است که "گیل کوی" بمعنی محله گیلکی ما باشد)! *- م: سیسیان،ت: سیستان ! *. اصطخری: ومن القنطرة الی السراة یوم ومن السراة الی نوی یوم ومن نوی الی زنجان ms158 یوم / 90- اصطخری: داخرقان/ 99_ اصطخری : یومان.

============================================================

و شمالی کوهستان دیلمان و قزوین و ری، و ما درین "صورت" ری * وقزوین و ابهر و زنگان را از کوهستان برون آوردیم و با دیلمان اضافت کردیم، به حکم آنک پر تقویس ایشان می گردد3.

وحد جنوبی کوهستان عراق است و بهری از خوزستان والله اعلم بالصواب، .

[2809 و کوهستان را شهرهایی هست مشهور، چون همدان و 10 دینورو سپاهان وقم. و شهرهای کوچک چون قاشان و نهاوند و لور و کره6و برج و جرپادقان.

ذکر مسافت شهرهای جبال [ از همدان تا حلوان) : از همدان تا اسداباد نه فرسنگ ، واز اسداباد تا قصردزدان8 هفت فرسنگ ، وازانجا تا (ماذران چهار فرسنگ ، واز ماذران 9_ ت : ذکرعراق عجم] 4. م: خراسان است و پارس و پهری از خوزستان!. ت: میگذرد] 4. ت : این عبارت را ندارد] 9. ت : شهرمای مشهور! 9. اصطخری: کرج1 2ت : ذکر مسافات این دیار براجمال] 4. اصطخری: قصراللصوص.

============================================================

1 ما قه و ما

از همدان تا ساوه سی فرسنگ و از ساوه تا ری سی فرسنگ .

از همدان تا آذربیجان : از همدان تا بارسین3 ده فرسنگه ، از بارسین2 نااود هشت فرستگ، واز اود تا قزوین دوروزه راه - ومیان همدان و قزوین هیچ شهر نیست.، و از قزوین نا اوهر دوازده فرسنگت دارند، ms159 از اوهر تا زنگان پانزده فرسنگ، واگر خواهند از همدان به راه سهرورد به زنگان آیند سی و اند فرسنگ.

از همدان به دینور: از همدان به ماذران رود، و ازانجا تاصحنه چهار ن فرسنگ، و از صحنه نا دینور چهار فرسنگ راه دمه و رامن6 : ازهمدان بهرامن هفت فرستگ، وازانجا به ورو گرد 0 یازده فرسنگ، و از وروگرد تا کره ده فرسنگ، واز کره تا برج دوازده فرسنگ ، واز برج [805] تا خونجان" ده فرسنگ ، واز خونجان تا سپاهان سی فرسنگ بیابان.

[ از همدان به خوزستان ) : از همدان نا رودراور هفت فرسنگ ، از رودراور تا نهاوند نه فرسنگ، از نهاوند نا لاشتر ده فرسنگ ، از لاشتر تا شابر خواست8 دوازده فرسنگ، از شابرخواست * تا لورسی فرستگ. هیچ آبادانی نیست، از لورتا آندامش دوفرسنگ، و از پول اندامش تا جندیشابور دوفرسنگ.

9_ اصطخری: قرماسینا 4_ اصطخری: زبیدی] 4_ اصطخری : نارستان! 4. اصطخری: ابهد61- اصطخری: الطریق من همدان الی اصبهانا 9- اصطخری: بروجرد4-م، ت : حومحان] 9_ اصطخری : شابرخاست .

============================================================

از سپاهان تا قاشان سه مرحله ذکر شهرهای جبال

همدان4 شهری بزر گست. فرسنگی درفرسنگ باشد. چهار دروازه دارد آهنین. بناهای ایشان از گل بود. باغها و کشاورزی بسیار ms160 دارد.

دینور چند دوسیک همدان باشد * شهری پرمیوه و کشت فراوان. مردمان 15 دینور مطبوع تر از همدانیان باشند.* مپاهان دوشهرست: یکی جهودستان، دیگرشهر سپاهان. میان هر دومقدار دو میل باشد، و به هر دوجای مسجد آدینه هست، وجهودستن بزرگترست ، وجهودستان از همدان بزر گتر باشد. و "شهر" کم از نیمه جهودستان است .

و سپاهان پرنعمت تر از همه کوهستان است. ودر هیچ شهر آن مال نیست کی مت: لاسین4م، ت: ومه4م، زدده، ت: دوده4ت : لوسته _ ت : میان دو ستاره را ندارد] 9.ت: سیمره: 9. اصطخری: "قصرالبرادین، زنجان " ندارد ، ت :قصرالبرادین 9_ ت: اما همدان]4_ت: میان دوستاره را تدارد.

کره شهری پراکنده است، آن را کره‌ بوداف خوانند . وفرزندان او آنجا مقام داشتند ، تا آنگاه کی ملک ایشان را زوال آمد. وهنوز آثار کوشکهای ایشان ماندست3. کشاورزی وچهارپا دارند. ومیوه ایشان از وروگرد بود.

شهری دراز است، مقدار یک فرسنگ درازی دارد. و دو بازاردارد: یکی بردر مسجد آدینه. و میان [815) این دوبازار مسافتی دورست.

ورو گرد شهری فراخ نعمت است، وزرای آل بودلف را بودست، درازا چند نیم فرسنگ باشد. وزعفران خیزد ازانجا ، نهاوند بر کوهی نهاده است، رودبارها، وبوستانها ومیوه بسیاردارند، 10 و دومسجد آدینه دارد: یکی نو ویکی کهن، و از نهاوند زعفران خیزد.

رودراور روستایی باشد. وقصبه، شهر کی است کی آن را کره رودراور خوانند- جایی آبادان و برنعمت. و زعفران آنجا بیش ازدیگرجایها خیزد وبهتر باشد و هرجایی ازانجا برند، حلوان شهر کی باشد دربن کوهی، چندیک نیمه دینور بود.دیوارهای آن از گل و سنگ بود. جایی گرمسیرست. درخت خرما و نارو انجیر فراوان باشد.

صیره وسیروان میوه گرمسیری وسردسیری دارند. آبروان درخانه های ایشان ms161 میرود.

شهر زور شهر کی کوچک است. کردان بر آن غلبه کرده اند، وهمچنین سهرورد، این دوجای دردست کردان است: 9_م: صفاهان! 4.ت: برند! 4ت: ماندهاست ا *.ت: باغها] *. م: جایهای.

============================================================

قم دیوار دارد، وآب چاه خورند. * ومردم تنگ معیشت باشند. وبهارو تابستان رودخانه بزرگ روان باشد *5. و پسته وبندق6 بسیار خیزد.

درهمه کوهستان درخت خرما نبود الا به صیمره و سیروان وشابرخاست، 8263) وهم اندک مایه بود.

و مردم فم همه مذهب شیعت دارند، واصل ایشان بیشترازعرب است.

قاشان شهر کی کوچک است4.

ودرهمه کوهستان هیچ دریا نیست، و کوههای بسیارست، مگراز همدان تا ری و تاقم کی کوه کمتراست. واز حدشهرزور تا حلوان نا صیمره و سیروان تا لور تا حدسهاهان ونا حد شابر خواست * وناحد سپاهان وحد پارس * وازانجا باز گردد و به قاشان و همدان بازآید و تاشهر زور وحدود آذربایگان همه کوهستان 15 است. و هیچ جایگه نیست کی کوه نتوان دید، و اساری- گفتیم کی برحدود ولایت دیلمان است . هم ازجبال بود وهم ازخراسان. وگذشت10 از بغداد هیچ شهر در مشرق بزر گتر و آبادان تر ازری نیست ، مگر نشابور که عرصه نشابور فراخ تر است. لیکن عمارت و فراخ نعمتی و 9_ت: بادوااحت: (ندارد)! 4.م: خودا * .م: بروشم، ت: بزشم [بزوشم، باضم اول و سکون ثانی بزشم (باضم اول و فتح ثانی) کرک و پشم نرمی است که از لابلای موهای بز بیزون می کشند وبافته های باآن بسیار نرم ونازک است و به عربی آن را * مرعز" گویند] (فرهنگ نقیی)] 5_م : میان دو ستاره را ندارد] 9-ت: (ندارد)] 2.ت : قم و کاشان ( 8 - "ت " اضافه دارد: و کژدم سیاه کشند وتوعی دیگر که آنرا جراره گویند ms162 در آنجا بسیار باشند، ومردم سخیف عقل باشند * ت : میان دو ستاره راندارد 90ت : بعد،

و از کوههای نام برده درین نواحی کوه دماوند است . از پنجاه فرسنگ آنرا بتوان دید. ونشنودهام کی هیچ آدمی برسر این کوه رسیدست. ودرخرافات پارسیان1 گویند کی ضحاک دراین کوه است و هرشب جادوان بر آورند.

و کوه بیستون همچنین بلندست و دشوار، وروی کوه پنداری تراشیدهاند: * و درین کوه چند مرد بالای آنست کی تراشیده اند *2 وساده کرده . و گویند پادشاهی بوده است و خواست کی این کوه را کوشکی سازد تا قدرت وپادشاهی او مردم را معلوم شود. و بر پشت این کوه [825] بر کنارراه غاری هست و چشمه آب ازان غار برون می آید. و درآن جایگه صورت اسبی نگاشته اندکی ازان نکوتراسب نتواند بود. گویند کی آن صورت شبدیزاست- اسب کسری، و صورت کسری بر پشت آن نگاشته . و درین حدود چنین کوهها دیگر نیست.

وکوه سبلان از دماوند بزرگترست.

* و گویند کی کوه حرثکی به پارسی آن راه ماست کوه" خوانند از همه بزرگتر است *2.

و کوههای خرم دینان، کوههای استوارست . و گویند کی مردمان آنجایگه دین خرم دینان6 دارند- همانا نوعی باشد از گبرکی. و در مسجدها قرآن خوانند لکن بهظاهر، والاطریق اباحت دارند.

و بیشترنقد کوهستان زر سرخ باشد، ودرهمه این کوهستان معدن زر و سیم نشنوده ام مگر به اسپاهان، درحدود پارس معدن سرمه وبه کوهستان گوسفند بسیار دارند. واغذیه ایشان بیشترسپیدی بود. وپنیر کوهستان درآفاق پیرند، 9_ت: فارسیان 4.ت : میان دوستاره را ندارد 4. اصطخری : حارثا *.م خرم دیمان،ت خرم دمنان ، اصطخری: خرمیه! *.ت: اینجایگاه!9 م، ت: خرم دیمان ( 2_ اصطخری : البان (از * سپیدی " مراد موادی است که آمروزه لبنیات می گویند)

و ms163 شمالی دریای خزر، و غربی بهری از آذربایگان و شهرهای اران.

و شرقی کوههای روبست" و پادوسیان وکوههای قارن وگرگان.

و دریای خزر جداگانه "صورت" کرده ایم و آذربایگان و اران درجمله ارمینیه نگاشته ایم برحدطبرستان ودیلمان ، واین صورت طبرستان ودیلمان است، .

(836) زمین دیلمان بهری کوهست و بهری هامونه. آنچ هامون است زمین گیلان است بر کنار دریای خزر درزیر کوههای دیلمان، و آنچ کو هستانست 10 دیلمان اصای باشد. پادشاه دیلمان آنجا مقام دارد6 و آن را رودبار خوانند. و پادشاهان از جستانیان اند. و گویند کی دیلم از بنی ضبه بودهاند. و این ناحیه همه بیشه و درخت باشد، بر آن جانب کی روبه دریا دارد. وطبرستان زمینی هامونست و کشاورزی کنند وستوردارند، و زبانی دارند نه تازی و نه پارسی، و بهری هستند 9_ت: ”و دیلم" ندارد] 4. اصطخری: روبنج، در "تاریخ طبرستان" ابن اسغندیار محلی بنام رودیست ذکر شده 4. اصطخری: قادوسیان]4.ت : 7و این صورت طبرستان ودیلمان است " ندارد! 5.ت: بهری کوه وبهری هامون است]9ت : باشند

روبست3 و کوههای قارن جایهای استوارست ودشوار، ودر هر کوهی رئیسی باشد، ودرختان بلند وبیشههای پرنعمت و آبهای بسیاردارند کوههای قارن روستاست. * و آنجا هیچ شهری نیست الاشهمار*4.

و از فریم تاساری یک مرحله دارند. و قرار گاه قارن کی پادشاه ایشان بود این جایگاه است ودارالملک ایشانست ، وذخیرهها * آنجا دارند.

و جبال پادوسپان6 قصبه است، و ازانجا ms164 تاساری یک مرحله دارند، جبال روبنج" مملکتی است الا آنک درین ناحیت همواره شکستی8 باشد، گاه از حانب ری و گاه از جانب طبرستان.

[2849] وراه گذرسوی دیلمان از طبرستان جایگاهی است کی آن را سالوس خوانند بر کناردریا. جایی استوارست9. اگر نگاه دارند10 نتوان گذشت.

و ازسرحد دیلمان و کناردریا نااستراباد11 یکروزه راه بیش است12. 10 ناحیت قزوین به ناحیت ری13 پیوسته است. ابهر و زنگان و طالقان و قصرالبرادین درین نواحی بود، و خوار وشلنبه و ویمه به ری متصل است، و قومس وسمنان و دامغان و بسطام پیوسته یکن دیگراست و آمل و ناتل14 و سالوس و کلار ورویان ومیله وبرجی وچشمه الهم10 و 9 مقصود حسن بن زید علوی است. برای احوال اونگاه کنید به " تاریخ طبرستان" ص228- 1249 4.ت: آن ا4. اصطخری: روینج] 4.م: میان دو ستاره را ندارد.. اصطخری: سهمار] 5.ت : خزینهها] 9. اصطخری: قادوسیان] 2.ت: رورمخ،م: رورمج 8ت : هموار شکتگی ا4.ت: جایی است استوار] 90_ت: دارندبدانجا! 11 م: استاراباد! 14.: نیست] 14.ت: ناحیت ری بقزوین! 14.م، ت: بلل 16- اصخری : عینالهم :

و بزرگترین شهری ازین کی یادکردیم از عراق گذشته بر حدود مشرق“ شهر ری است. و دروازههای معروف دارد: یکیرا دروازه‌ باب طاق0 خوانند کی سوی کوهستان وعراق رود11، ودروازه بلیسان کی سوی قزوین رود، و دروازه‌ کوهک17 سوی قم وبازارها13 ومحلههای معروف درری هست چون : روده وبلیسان14، 10 دهک نو، نصر آباد، ساربانان، باب الجبل، درهشام. و روده ازهمه آبادان ترست و سکاروانسراها و بازارها [848] وبازر گانیهای بسیار آنجا باشد. و درشارستان وی مسجد آذینه است، و گردبر گردشارستان دیوارست، وشارستان بیشترخراب است و ربض آبادان است. و آب رودوآب کاریزدارند، ** و کاریزی هست کی آن ms165 راه کاریز شاهی" خوانند بر "ساربانان" گذرد و کاریز دیگر رادگیلانی" خوانند *15 و 15 "گیلانی" بر کوی "ساربانان" گذرد و بیشتر آب ازان خورند. و کاریزهای دیگر بسیارست16کی بر آن کشاورزی کنند، ومعاملت بهزرو درم کنند . و مردمان اهل مروت باشند. وتربة محمدبن الحسن فقیه17 وگورعلی بن حمزة الکسائی 9_ اصطخری : مامطیر] 4. اصطتری : ساریة! 4. اسطخری : "و بهروان وراسک) ندارد 4. اصطخری : طمیشه] 5.ت: بیشه] 9.م: رورمج، ت: رورمح 9 اصطخری: قادومیان 9. م، ت: سمنان (تصحیح میتنی بر اصطخری است)ا 9_ ت:... کردیم ری است. ازبغدادگلشته درحدود مشرق شهری نیست از ری به عظمت تر 10_م ت :باطان ! 99_ت: است ] 14_ اصطخری: کومکین] 14_ت: "وبازارها" ندارد] 94_ت: فلیشان] 19.م: میان دوستارهرا ندارد! 99.م : "ی دیگربسیار"!

99- محمد بن الحسن الشیبانی (141- 189) مؤلف کتب متعدد درفقه حنفی

وویمه و شلنبه از ناحیت دماوند دوشهرست کوچکتر ازخوار. وویمه از شلنبه بزرگتر است. کشاورزی وباغ و بوستان و میوه بسیار دارد. ودرین حدود هبچ جایی سردتر از ویمه نیسست: ودرناحیت ری دیهها است بزر گتر ازین شهرها چون - ورامین وآرنبویه و ورزنین و دزا8 و قوسین9 ، شنوده ام کی درهر دهی ازین قرب ده10 هزار مرد زیادت بود، و روستاهای قصرانین درونی و بیرونی [و] بهزان11 [و) السن و بسا12 و دماوند [و] کها12 و مرکوی14.

و از ری پنبه به بغداد آرند و به آذربایگان برند وجامه نرم منیره1اخیزد.

و درین همه16 نواحی که یاد کردیم رودی نیست کی کشتی بردارد، [850] وهمواره ازسر دماوند رودی می خیزد17. و گرد بر گرد این کوه دیههای 9- یکی از ms166 قاریان هفت گانه مشهور که وفات او را به تفاوت میان سالهای 179 - 192 نوشتهآند] 2- هشام بن عبیدالله الرازی فقیه حنفی متوفی در 201 هجری [ 4- ابراهیم خواص از کبار مشایخ صوفیه متوفی در سال 291 هجری] 4. ابراهیم پن حبیب قزاری از منجمان معروف عالم اسلام در قرن دوم هجری . وی منجم دستگاه منصور دوانیقی بود و در سال 184 هجری وفات کردا - ت : " و از آنجا کرباسها و گلیمهای پاکیزه خیزدکی به آفاق برند" ] 9 - م : " در مثل آن" ندارد [ 7-م : " از رودی باشدکی" ندارد *. اصطخری : دزاه، ابناسفندیار : دزا 9- "ت" اضافه دارد: "وسست وحد وغراین 1"_ اصطفری هم این قسمت را ندارد!90_ ت: دوا19_م،ت: بههان 14_ اصطخری: بشاویه! 14ت: (ندارد) 14_ اصطخری: و دنبا و رستاق قوسین وغیرذلک! 16.م : " نرم" ندارد.، منیر در لغت بمعنی جامه دوپود بافته آمده است (فرهنگ نفیی)] 19_ت: (ندارد) 12- ت: برمی خیزد.

============================================================

و کوه دماوند برهمه کوههای طبرستان مشرف بود و از همهجایی او را بتوان دید. * و کوه دماوند را اقرع گویند، زیرا کی بر آنجا اشجار بسیار نباشد.*2 و اما قومس- قصبه قومس دامغان است ، بزرگتر از خوارری بود و سمنان کم از دامغان است: و بسطام کم از دامغان است، واز بسطام میوه بسیار خیزد.

قزوین دو شارستان است و دیوار دارد. و مسجد آذینه در شارستان بزرگست. و درشهر3 دو کاریز کوچک هست خوردن را. و کشت بر آب باران 10 بوده. و بابی ابی شهری پرنعمت است. وتغردیلمان است. وهمواره میان مردم و شهر جنگت بود، ومیوه بسیار دارند. انگور و بادام و مویز چندان بود کی به شهرها ببرند. و مساحت شهر یک میل در یک میل بود، وبر زمین و باغ کی درفصبه دارند* خراج تبود، ابهر و زنگان دوشهر کوچک اند . نعمت ودرخت و کشاورزی بسیار ms167 10 دارد *6 زنگان بزرگ تر از ایهرست. لیکن مردم زتگان با غفلت باشند7 .

طبرستان ولایتی بزرگ است. وبناهای ایشان از چوب ونی باشد. وپیوسته باران بود.

ساری بزرگ تر از قزوین است ، آبادان و پرنعمت .

و از همه طبرستان ابریشم بسیار خیزد خاصه به آمل ، وچوبینه از طبرستان 20 به همه آفاق ببرنده. ومردمان طبرستان بسیارموی و پیوسته [2856 ابروباشند، و سخن بهشتاب گویند. وبیشتر طعام ایشان نان پرنچ و ماهی’ بود. وسیر بسبار 1- ت: (تدارد)] 4 - م: میان دوستاره را ندارد ! 4 . ت. شارستان ] * ت: وکشت را آب ازیاران بود *- [ همواره ]! 9_ ت : میان دوستاره را ندارد ! 3-ت :.

عظیم غافلوار باشند] 4.ت : برند!9 .ت: ماهی وبرنج.

============================================================

و گرگان شهری پزرگ است و باران و نم چنان نباشد کی درطبرستان.

و مردم گرگان مردمانی خوش طبع و بامروت باشند . و بیرون شهر محلتی هست کی آن را بکراباد خوانند. و رودی بزرگ درمیان است. و ابریشم و جامه های نیکو خیزد از گرگان. و تخم ابریشم گرگانی را در طبرستان ابریشم نخیزد . و درناحیت گرگان آبهای بسیارباشد ونواحی کشاورزی فراوان هست: وچون از عراق گذشتی هیچ شهری جامع تر از گرگان نیست. و میوه گرمسیرو سردسیر آنجا یابند1 و به تابستان برف نزدیک بود، و ازگرگان مردمان معروف برخاسته اند، چون عمر کی و خبره: نقد طبرستان دیتار و درم بود، ومن سنگ آنجا ششصد درم باشد2 .

استراباد به دریا نزدیک است و ازانجا به آیسکون روند. وبهدریا سوی خزر و دربند و دیلمان و دیگر جایها رود. و درین همه نواحی هیچ فرضه بهتر از آبسکون نیست، و دربن ناحیت تغری هست آنرا دهستان خوانند، * جایی

9_ت : باشد] 4.ت: "درم باشد" ندارد] 4 .م : میان دو ستاره را ندارد 4.

قسمت ذکر مسافات ازروی نسخه‌ "ت" که مشروحتر بود و افتادگی کمتر دارد نقل شد 5.

م : پساز "نرودراء" جمله چنین ختم میشود "راه به یزد آیادکند" .

============================================================

الکلب یک مرحله ، واز رأس الکلب11 تا سمنان یک مرحله ، وتا علی آباد 10 یک مرحله، و تا جرمحوی یک مرحله ، وتا دامغان یک مرحله ، و از دامغان نا حداده یک مرحله ، وازحداده تا بدیش12 یک مرحله، و از بدیش12 تامورجان یک مرحله، و از مورجان تا هفدر یک مرحله ، و از هفدر14 تا اسداباد مرحله- و اسدایاد ازاعمال نیسایورست، * ودخل آن وقف است بر آینده و رونده کی سهروز آنجا اقامت کند و اگر بیمار شود آنجا بهنفقه بدهند تا نیک شود*10.

9_م: این عنوان را ندارد 4_ ms169 ت، اصطخری : قسطانه! 4.ت: و ازقسطانه]4-م میان دوستارهرا ندارد * -م :عنوانرا ندارد! 6. اصطخری: مامهند( 2_ اصطخری: کنازل 9- م : راه آمل از ری تا بردیار یکث مرحله ، از آنجا تا مامهر یکث مرحله ، از مامهر تا اشک یک مرحله ، وتا پلور یک مرحله ، وتا آمل دو مرحله!*- اصطغری : کهده ! 90_م: "ازدیه نمک" ندارد! 99_م:"ازرأس الکلب" ندارد 14_ اصطخری بنش 14.م : "از بدیش" ندارد، اصطخری: بٹش! 14_ م : " ازهفدر " ندارد 9- م : میان دوستاره را از سطرقبل ندارد.

============================================================

والله اعلم بالصواب* .

9.م؛ راه عبرستانا4.ت“ ترجی، م: برحلهات: باسه، م از ساری تا نامله یک مرحله از بامله تا [ 4- م : و اگر از استاراباد برباط وذاره شوند یک مرحله 1 *- م: راه سالوس از آمل تا ناتل یک مرحله و از ناقل تا شالوس ms170 یک مرحله 9_ اصطخری: دینار زاری! 2. اصطخری: املوتلو 4 -م : سدابت ، ت: سند است 4- م : " والله اعلم بالصواب" ندارد.

============================================================

و جانب غربی اران و موقان، و حدود سریر ودیاره خزر وبهری از بیابان غزیه : وجانب شمالی بیابان غزیه به ناحیت سیاه کوه: وجانب جنوبی با گیل و دیلمان و آن حدود دارد.

و این دریا به هیچ دریا پیوسته نیست. واگر کسی خواهدکی گرد این دریا بگردد هیچ چیز اورا باز ندارد مگر رودآب خوش کی درین دریا میافتد.

وآب این دریا آبی شورست وتاریک. وقعر این دریا گل سیاه است به خلاف دریای 10 قلزم ودریای هارس. کی دردریای پارس جایی بود که درقعرآب سنگهای سپید بتوان دیدن از روشنی آب. و آب این دریا سیاه وتاریک بود. [876) واز این دریا هیچ چیز نخیزد ازمعنی4 مووارید وبرجان و آنچ بدین ماند. وجزبه بازرگانی 9-م : ذکرمسافات دریای خزر] 4.ت میان دوستارهرا ندارد] 4-م : "و حدود آن" ندارد] 4 -م : "موقان" تدارد! .ت : دریای] 9 -م : "و آن حدود" ندارد 7_ ت : هیچ او را مانعی نیاید مگر رودی چند که از اطراف [ 4. ت : مثل

ودرین دریا هیچ جزیره آبادان مممکون نیست چنان کی به دریای پارس و دریای روم یاد کردیم، لیکن درختستان وبیشه بسیارست، واز جمله مواضع آنجا یکی جزیره سیاه کوه جزیره بزر گاست. وآنجا چشمههای آب ودرختان بسیار هست. و ددودام آنجا مأوادارد3. وجزیره دیگر هست به حد لکزان بزرگ.

با آب و گیاه، واز بردع ستوران ms171 به کشتی آنجا برند و رها کنند تا فربه شود .

و از آیسکون بروند برجانب دست راست. و ازدریا تا به خزر هیچ شهرو دیه نیست مگر چون پنجاه فرسنگ از آبسکون بروند جایگاهی هست کی آن را4 دهستان خوانند، وآنجا آب خوش باشد. وازنواحی مردم آنجاگردآیند ازبهر صید ماهی ،و گویند کی به نزدیک سیاه کوه قومی تر کان مقام دارند، ودرین مدت نزدیک آنجا شده اند- به حکم خلافی کی ایشان را باغز افتاد ازحدوده غز برفتند و آنجا مقام ساختند.

و اما ازجانب دست چپ دریا ازبرابر آبسکون تا زمین خزرهمه آبادانی پیوسته است، از آبسکون بر حدود گرگان و طبرستان و دیلمان بروند. آنگه در حدود اران شوند و چون از سوقان بگذرند تا دربند دو روزه راه ولایت شروانشاه است. وازانجاکی گفته شد تابه سمندر چهار روزه راهست تمام .[2886 و ازسمندر تا اتل" هفت روزه راه وهمه بیابانست، ودرحدود سیاه کوه این دریارا دهانه ای هست “. اگر باد کشتی را بدان جانب اندازد بیم شکستن باشد.

و خزر ناحیتی باشد از قصبه ای کی آن را اتل خوانند. و اتل این رودست کی ازروس وبلغار به دریا می آید. و اتل دونیمه است؛ یکی برجانب غربی این رودست، و دیگر نیمه بر جانب شرقی این رود. و پادشاه اتل درجانب غربی 9-م : "از آن جمله * 4_ت:چشمه 4_ت: دارند! 4-م : "کی آنرا" ندارد!

_م : ندارد] 9_م: * تادر بند" ندارد 2_ اصطخری: اثل 1 4ت : است.

============================================================

و پادشاه ایشان جهودست، وچهار هزارمردحاشبه دارداز مسسلمان وخزری و 10 ترساوبت پرست لیکن خاصگیان اوجهودان باشند. وچون کسی را حرمت دارندو تعظیم کنند او را سجده برند . و این ملکن دوازه هزار مرد لشکری دارد، چون یکی بمیرد دیگری را بهجای او قرار کنند. وایشان را اجرا وجاسگی[886] نبود، مگراندک مایه چیزی کی درمدتهای4 دراز بهایشان رسد. و هر کس در کار خود مشغول باشد، چون کاری افتد یا کارزاری پیش آید همه گرده شوند.

و ابواب المال از رصدگاه و باجهای بازر گانان باشد کی فرضه دریا ورودها نگاه دارند، و باج آن بستانند، و این پادشاه را نه مرد قاضی باشند: یکی مسلمان و دیگری جهودو سدیگربت پرست ودیگر کیشها. * و کمترین قوسی درین ملک او جهودان اندو بیشتر مسلمانان اند وتصرانی اند، الاملک وخاصة اوکی جهودانند. وبرهرملتی 20 فاضیئی نصب کرده اند*7، وروز مظالمحاکمان به داوری نشینند. وحاجبی باشد 9-م، ت: بال (اصطخری : بک ویسمی ایفأ باه‌، تصحیح مبتنی بر اصطخری است)!

م: مسجد و جماعت ا 4ت: خاصگانا 4.ت: مدت .ت: جمع 9ت: از ملمان و جهود و نضرانی وبت پرست ا 2.م: میان دو ستاره را ندارد 9-ت : دیوانمظالما

و این شهر هیچ روستا ندارد. لکن مقدار بیست فرسنگ سزارع دارند.

کشت کنند وارتفاع به کشتی و به گردون" به شهر بازآرند. و بیشترطعام ایشان برنچ و ماهی باشد. وعسل وموم از ناحیت روس آنجا آرند.

و نیمه شرقی اتل بیشترین مسلمانان و بازر گانان باشند ولشکر وحاشیت درین جانب باشند، و دیهها خالصه ملکن بود.

و زبان خزرمانند زبان ترک ms173 است وهیچ قوم دیگر آن زبان ندانند .

ورود اتل از حد خرخیز بیرون آید، و ازانجا به کیماکرسد و به غز درآید و به بلغارشود و برحدود برطاس به دریا ریزد. * و گویند کی ازین رود هفتاد واندرود برسی خیزد ونواحی را آب دهد وعمود رود به دریای خزرافتد*2.

و گویند کی این رود درآن وقت کی همه آبها به هم باشد [892] زیادت از رود جحون بود، و از بسیاری که هست چون بهدریا رسد دو روزه راه نوان دیدکی در دریا می رود وبر آب دریا غلبه کند، چنان کی درمیان دریا به زمستان یخ بندد و ازآب دریا پدید باشد ودرخز رشهری هست که آن را سمندر4 خوانند. باغ وبوستان بسیاردارد، چنان کی از دربند تا حد سریر همه باغ وبوستان این شهرست. گویندچهل هزار باغ دارد، پیشتر همه انگور بود، ودرین شهرلمانان بسیارنده و مسجدها دارند و بناها ازچوب سازند، و هادشاه ایشان جهودست وبا پادشاه خزر خویشی دارد و باپادشاه سریر یهصلح باشده .

ازانچا تا سرحد سریر دو فرستگ باشد، و مردم سربر ترسا باشند، و 9_ت: برآن ] 4- مقصودگردوته است [ 4حت: میان دوستاره را ندارد! 4.ت: اسمید! .ت: بسیار باشند! 9. ت : باشند

و آنچ بازرگانان از خزر آرتد نه از خزر خیزد، کی ازدیگر جایها به خزر 19 آرند چون موئینه و برده4 و عسل وشمع و خز، و آنچه بدین ماند، ومردم خزررا جامه پوشیدنی تباشد ، از گر گان وطبرستان وارمینیه و آذربایگان و روم آنجا برند.

و پادشاه ایشان را خاقان خزر خوانند و ملک خزر چون این پادشاه را فراز کند و به خاقان خزری نشاند * وچون خواهند کی اورا بنشانند ** اورا بیارندو 20 پارهای حریر بر گلوی او بندند تا چنان گردد کی نفسش بخواهد گسستن ، آنگاه 9_ت: مردمان] 4 -م : "بترکان نزدیکاند واما" ندارد ! 4. ت : میان دوستارهرا ندارد1 4. اصطخری: الزیبق، درحاشیه نسخه بدل "الرقیق * را هم بلست داده است 5- ت: میان دوستاره را ندارد ! 9 - م : آنگه.

============================================================

هرترک کی [9 90] باشد چون او را دید جنگ نکند و بازگردد . و چون خاقان خزر بمیرد هر کس کی ms175 به نزدیک گور او بگذرد پیاده شود و سجده کند، و تاگور او ناپدید نشود براسب ننشیند. واورا چنان فرمان بردار باشند کی اگر بزرگی را از ایشان قتل برو واجب گردد و ملک بخواهدکی او را بکشد او را بفرساید کی خویشتن را بکش. بهخانه باز، شود و تن خود را بکشد. و خاقاتی در خاندانی باشد معروف، وایشان را نعمتی نبود، چون نوبت به یکتن رسد ازایشان اورا به خاقانی نشانند ، واگرچه یک درم ندارد. وازمعتمدان شنودم کی برنایی در بازار برد کانی چیزی می فروخت و مردمان آن جایگه می گفتند کی چون این خاقان کی بود بگذشت خاقانی به وی می رسد. لیکن این برنا مسلمان بود وخاقانی جز به جهود ندهند، و خاقان را تخت وقبه‌ زر باشد، و هیج کس دیگر را نبود. و کوشکت خاقان ازهمه بناها بلندتر بود و آن ملک ازان خاقان کمتر باشد.

و به ناحیت برطاس خانه ها از چوب سازند. و دو گروهند : یک گروه 9_ت: چندانی ا4.ت: (ندارد) !* ت: برا *.ت: در! ع.ت: آنجایگاه

و بلغار نام شهرست . مسلمانان باشند ومسجد آذینه دارند.

و سوار شهری است نزدیک بلغار، هم مسلمان ومسجد آذینه دارد. ودرین 5 هردو شهر [2 90) مقدار ده هزار مرد باشد، و درازی شب به تابستان آنجا چنان باشد کی مردی بیش از یک فرسنگ نتواند رفت بل" کمتر ، و به زمستان روز چند شب نابستانی بود به کوتاهی: روس سه گروهند: گروهی تزدیک بلغار باشند وپادشاه ایشان به شهری باشد کی آنرا کویابه خوانند و آن بزرگ تر از بلغارست .* و گروهی برتر 10 ازیشان باشند ایشان را صلاویه3 خوانند *4، وگروهی را ارثانی خوانند. و پادشاه ایشان را مقام جایگاهی باشد کی آن را ارثا خوانند. ms176

و بازرگانان تاآنجا نرسند و تابلغار پبش نروند. و به ارتا کسی نرود به حکم آنک هر غریب کی آنجا رود او را بکشند. و اگر کسی به بازرگانی آنجا رود هم در آب بازر گانی کند و به خش برون رها نکنند. و سمور سیاه وارزیز و 15 قلعیخیزد از ارتا، و مردم روس مردهرا بسوزند وعادت دارند کی ریش یکدیگر بتراشند چنان کی دیگرجایها موی تراشند6 . و بلغار بزرگ به روم نزدیک است ، و خلقی بسیارند وفوتی عظیم دارند، وبلغار درونی ترسا باشند.

ذکر مسافات میان بحرخزر و نواحی آن، از آبسکون تانواحی خزر سیصد فرسنگ بود ، وازآبسکون تا دهستان 20 قرب شش مرحله باشد، و چون یاد خوش بود بر پهنای دریا به دربند روند، و ت: قریبا.ت: بل کی ا4 .م، ت: جلابه ا 4.ت: میان دوستاره درین نسخه پس از " ارثا خوانتد " در سطر بعد آمده است ! ه .م، ت : آوثانی ا9حت : "چنان کی دیگر جایها موی تراشند" ندارد ! 4- ت : ذکر مسافات بحرخزر

9_ت : ایل! 4-م:ت : مصال 4 سم : کوثابه، ت: کویاته] 4.م : سخرت، ت : بشخرت ا ه -م : میان دوستاره را ندارد.ا

و چنوبی آن کرمان و پارس وبهری ازحدود سپاهان.

و درین پیابان مردم بسیار مأوی ندارند، چنان کی در بیایانهای بادیه کی خاته های عرب باشد، وهم چنین بیابانهای“ * نچد و تهامه وحجاز و یمن. همه مردمان باشند، مگر اندک مایه بیابان میان *4 عمان و یعامه سوی دریا درحدود یمن کی آنجا کسی مقام ندارد. و هم چنین بیابان مکران و سند همه5 مردم نشینند. * و چراگاهها باشد اندراتجا به تخصیص هرقومی را.

و اسا این یبابان غیر مسکون است، و هیچ قومی درین بیابان نباشند، و بیوسته این یبایان جای دزدان و راه زنان باشد، و پیوسته خالی باشد. درین بیایان بی دلیل راه دشوار توان بردن2.

1- ت : ذکر راههای بیابان میان قارس وخراسان ! 2. از ”و شمالی " تا اینجا در نسخه م " نیست ودر نخه‌ "ت" در میان عبارت 7. خالی باشد" (جهار سطر بعد) و "و پپوسته این بیابان.’’" قرار دارد، درینجا با متن عربی تطبیق داده شد! 4. ت : بیابان دیگر 4- ت: میان دوستاره را ندارد * -ت : هم] 9-م : "والله اعلم" اضافه دازد 9- م : میان دوستاره را تدارد.

یکی ازان را کر کس کوه خوانند. از کوههای گسسته است و چهار سو بیابان دارد. وگرد بر گرد این کوه دو فرسنگ بیش نبود. ودرمیانه " این کوه آبی هست آن را "آب یبده" خوانند. و کوه پیرامن این چشمه آب در آمده است و کوهی8 دشوارست، و سیاه کوه کی به کوههای جبل پیوستهاست، و درین بیابان جای.

جای ده باشد فاما4 شهری معروف نشنودهام، مگر سنیج10. شهر کی باشد از عمل11 کرمان برراه سیستان. ودرین بیابان برراه سپاهان تانشابور جایگاهی هست آنجا سه پاره ده است کی آن را جرمه12 خوانند.

و بر حدود این بیابان شهرهای معروف باشد. برحد پارس : [2925 نائین12 ویزد وعقده واردستان ازسپاهان، و برحدکرمان: خبیص وزاور14 و نرماشیر، و برحد کوهستان15. قم و قاشان و دزه16. و هم چنین نواحی ری و نواحی خوار 9_ت: اصفهان! 4.ت: قاشان] 4- م: "وبعضی بمقومس وحدودآن" ندارد! *-ت: میان دوستارهرا ندارد] _ ت: (ندارد)] 9-م: نتوانند! 2_ت : میان ا9-ت: کوما41 ت: اما!10.م: سپنج،ت: سپنح! 99_ت: اعمال 14_ اصطخری: جرمق ا 14_م،ت :مانین] 14_م، ت: زوزن] 14_ت: قهستان] 19ت: دره.

============================================================

وراهها درین بیابان آنچه معروف است از سپاهان1 تاری ، واز کرمان تا سیستان، وازپارس وکرمان تاخراسان، وراه یزد درحدپارس، و راه شورو راه 5 زاور2، و راه خبیص، و راهی دیگر هست کی آن را راه نو خوانند از کرمان تا خراسان .اینست راههای معروف، و از این پس مسافتهای این راهها یاد کنیم: ذکر مسافات راه ازری به اصفهان ازری تادزه4 یک مرحله - ودرین مرحله همه آبادانی است الادوفرسنگ، واز دزه4 تا دیر گجین * یک مرحله ms179 ، و چون به میان بیابان رسد درین مرحله کر کس کوه وسیاه کوه برابر باشد، و دیر گچین *5 منزل گاهی است و چاه 10 آب دارد لیکن شور باشد و آب باران خورندو دو بر که بیرون دیرساخته اند، و از دیر تاکاج بیابان است* یک مرحله و حوضها ساخته اند از بهر آب باران و آبچاه شور بود، واز کاج تا قم یک منزل بیابان است *6 تا دوفرسنگی قم آنجا دهی هست و این دوفرسنگ هم بیابان بود، [934) وازقم تاده گیران یک مرحله آبادانی و مردم باشد و مردمان این ده گبر باشند7 ، و ازانجا تاقاشان دومرحله 10 آبادان بر کناربیابان، و از قاشان تا رباط بدره دومرحله- و راه بهری بیابان است و بهری عمارت بر کناربیایان، و رباط بدره حضنی داردوقرب پنجاه خانه بودو کشاورزی دارنده ، وازبدره تا رباط علی بن رستم یکن مرحله گران بیابان است وبه حدود بیایان مکر کس کوه پیوندد و درین رباط رجاله باشند- به نوبت راه نگاه دارند و حوضی دارندکی از دهی دیگر به آن نزدیک آب روان شود و به حوض آید، و ازانجا 9_ت: سفاهان ا 4.ت:“ وراه شور" ندارد، م: مور (تصحیح مبتنی بر اصطخری است)ا* سم، ت: زوزت] *ت: دره .ت: میان دوستاره را نداردا9.

ت : میان دوستاره را ندارد ! * - م : تاده گبران یک مرحله آبادانی و مردمان این دیه گبران باشند 4_ت : دارد. ز

راه از نائین تا خراسان از نائین تا مزرعهای کی بر کنار بیابان است یک مرحله- چشمه آب روان دارد و بر آن کشت کنند و دو یا سه تن درین مزرعه باشند، و ازانجا تا جرمه چهار مرحله- برهردو فرسنگ گنبدی و بر که ای آب باشد، و ازجرمه تا نوخانی چهار مرعله. به هر سه یا چهار فرسنگ گنبدی و بر کهای آب باشد، [2935 و از نوخانی تا رباط حوران یک مرحله ، و از رباط تا آتشگهان - دهی باشد - یک مرحله‌ سبک، و ازانجا تا طبس یک مرحله ، * و اگر خواهند از نوخانی به دسکروان روند یک مرحله ، وازانجا تا بن6 یک مرحله *2، و ازانجا تا ترشیز8 دو مرحله ، و ازانجا تا نشابور پنچ مرحله و راهها بهدیه کری4 جمله شود برسه فرسنگی طبس. دهی بزرگ است، مردی هزار درین دیه باشند، واماراه شور شور نام آبی است در بیابان و سر این راه از دیه بیره0’ برخیزد برسر بیابان ازحدود کرمان ، ازان دیه بهچشمه مغول11 آیند یک مرحله وبه این منزل هیچ عمارت نیست ، ازانجا به غمر سرخ2: آید یک مرحله، ودرین مرحله مغاکی 9_ت : دانحی،م: دابحی 4.م: دهی] 4_ ت: صفامان! 4_ت :میان دوستاره را ندارد.! .ت : ماسن *م : ماین] 9.م : بلر] 2.ت: میان دومتاره را ندارد 9.م: برسیر، ت: هردشر 9.م کنی،ت :کزی 10ت: سره، م تپره 99_م، ت: مفرل] 14.م، ت:عمروین مرح

9_ت : است ا4. قسمت میان دو ستاره در تسفه "ت “ در سطر قبل پیش از "آنجا" قرار دارد]4.م: راون، ت: راون! 4.م، ت: کوجوی] 5.م، ت: سوردوارها9.م: بانید! *.ت: میان دوستاره را نداردا *.ت : باند، م یاد91 ست: گنیدها 1 10_ت: میان دوستارهرا ندارد] 19_ت : بثرا 14-م، : جور ا 14.م، ت: بستا

باران7 یک مرحله ، وازانجا تا رباط دو مرحله - ودرین رباط چشمه آب روان است وتتی دو درین رباط باشنده [2946 و کشاورزی کنند، و ازانجاتا کوکور، یکشسرحله- دهی آبادان است ازحد کوهستان ، واز کو کور ناخوست دومرحله. ms182 و درین راه خبیص چون از رباط چشمه آب روان بردارند و دوفرسنگن سوی خراسان بروند مقدار چهار فرسنگ سنگهای سیاه خرد باشد10، واز بارسک ناگور

لیکن مردم نیست، و ریگ ریگی است مقدار دوفرسنگ، و از ریگ تا سهلب یک مرحله بیابان و رباط حوران1 از گچ [959) وسنگ ساخته اندوتنی سه چهار آنجا 5 مقیم اندکی نگاه دارند و آنجا چشمه آب است ، و از رباط حوران تا زاد آخرت یک مرحله- ودر زاد آخرت چاه آب و کاروانسرایی هست لیکن مردم نباشد، و از زاد آخرت تابستاداران یک مرحله- دهی باشد کی سردی سیصددرین دیه باشند[و] آب کاریز دارند و کشاورزی کنند، وازیستاداران تا دیه ms183 بن یک مرحله - دهی آبادان است و درین دیه مردی پانصد باشند و کشاورزی و آب روان دارند، 10 واز بن تازادویه یک مرحله بیابان- و درین منزل کاروانسرای و چاه آب هست لیکن مردم نی6 ، و ازانجا تا رباط ریگن تا استلشت یک مرحله - واستلشت یک منزلی است وحوض آب باران دارد وکاروانسرای بیمردم دارد، و از استلشت تا ترشیزیک مرحله - و ترشیز از حدود بشت باشد کی نواحی نشابورست. و درین راه برهردو فرسنگ خان وحوض آب ساخته اند. وراه بیابان بربی یکدیگر نهاده 15 است، چنان کی راه سپاهان و پس راه ری وپس راه نائین و پس راه خراسان و هس راه شور و پس راه زاور و پس راه خبیص وهس راه نوکی راه کرمان است: ذکر راه نو از نرماشیر به دارستان2روند یک مرحله- دهیست و درخت خرما دارد برسر بیابان [و) ازان گذشته هیچ عمارت [955) نیست ، و ازانجا به چشمه سرآب یک مرحله، و از سرآب تا دیه سلم چهار مرحله بیابان. گویند کی این 20 دیه از شمار کرمان است، و ازانجا تا هری4 ده6 روزه راه.

9 م، ت: کوران4.ت: نپاشند * مت، ایسان، م: ارستانا 4.ت: هراه ت مو

و اسا راه سیستان ازنرماشیر یعسنیچ روندهنج روزه، و ازسنیج پمسیستان هفت مرحله، چنان کی در "صورت " نگاشته آمدمت1 .

9- ت : و پیدا کردست درصورت سیستان وکرمان.

============================================================

وجانب شمالی4 زمین هندوستان: و جانب جنوبی پیایان سیستان وکرمان.

و از جانب خراسان و غور وهندوستان و آن حدود تقویسی درسی گردد.

و این "صورت* سیستان استه .

*اما[ 966] شهر های سیستان کی احتیاج است درین کتاب به معرفت ms184 آن *1: زرنج، کس، نه، طاق، قرنین، خواش، فره، جزه، بست ، روذان ، 10 سروان، صالقان، بغنین، درغش،تل، بشلتکن، بنجوای ، کهک، غزنه ، قصر، سیوی، اسفنجای، جامان1 و هیچ شهر بزرگ تر از زرنج نیست. شارستان وربض دارد، وگرد 9_ت: ذکرولایت سیستان! *. (ندارد)! 4. ت: عند! 4. ت:شمال! 5.ت : و این صورت سیتان است * ندارد] 9. م: بجای میان دوستاره دارد "شهرهای میستان ": 7- م: زرنح کیرونه طاق وغریین وحواسفره جره بست ررذان سوزان طالقان پعمیردرغش تل سلتکه فتجرای کهک کرنه قص سبوی اسفنجای جامان ، ست : رریح کرونه طاق غرنین خراس فره حره ست روذان سوزان طالقان یعمردرغشر قل سلتکن قبحرای کهک کرمه قصرسوی اسمحای جامان .

============================================================

وبناهای ایشان همه از گل بود، به حکم آن کی چوب را خوره افتد. ومسجد آدینه در شارستان است، چون از دروازه پارس درشوند نزدیک ربض. و سرای اسارت [9 97) در ربض است میان دروازه طعام و دروازه پارس ،و زندان در شهر بود بهریض بازآوردند ، و میان دروازه پارس و دروازه طعام ms185 کوشکی هست ازان یعغوب لیت و کوشکی ازان عمرولیث، وکوشک یعقوب لیت سرای امارنست. ودر شارستان میان در کر کویه14 ودروازه نیشک10 بنایی عظیم هست16 کی خزانه17 عمرولیث بودهاست. وبازارهای شارستان گرد بر گردمسجد آدینه است و بهغایت انبوه و آبادان. و بازارهای ریض هم آبادان است. یکی 1- م : کرکونه، ت: کرکونه] 4. ت: بسکی، م : تیسک! 4. ت : دروازه!

9_ت: اشیرک! 5.م، ت: سارا] 9.م: خوبک، ت: خوتک! 7مت: کار [ 9.م : تیسک، ت: نسکی! *.م: کرکونه، ت: کرکونه 10.م: اسپریس، ت: اسپرس 19م، ت: غنجوها 14.م، ت: رستان] 14.م،ت رنکیان، اصطخری : رودگران [ 14- م : کرکی، ت: کر کونه] 15- م : تیسک ،ت: سکی] 19.م، ت: بنائی هست عظیم کیا 17-خزانهخانه.

============================================================

و درشارستان رودهای آب روان است: یکی ازدروازه کهن درآید، و دیگر ازدروازه‌ نو، و سدیگراز باب الطعام. واین هرسه آب چون به هم آید یک آسیا 5 گرد باشد. و به نزدیک مسجد دو حوض آباست بزرگ. آبها2 درآن هر دو می آید و ازانجا به سراهای مردمان میرود. و بیشترخانه ها از شارستان و ربض آب روان و بوستان3 دارد. و در ربض شهر رودهایست کی جویهای شارستان ازان برمی خیزد. و بازار از دروازه پارس نا در مینا پیوسته است ستداریک فرسنگ .

و زمین این جایگه شوره است و ریگ.

و شهری گرمسیرست ودرخت خرمادارد، وهیچ کوه ندارد. وبهزمستان آنجا برف نبارد، وپبوسته باد سخت وزد و اسیا برباد ساخته باشند. ونودهای ریگ را هریک چنده باد بردارد و از جایی بجایی گرداند7. و اگرایشان [5 97] درنقل ریگ حیلها نسازتد ییم آن بود کی شهر بینبارد ، و چون ریگ به نزدیک شهر گردآید مردم جمله شوندو گرد بر گرد ریگ دیواری سازند از چوب و خاشاک 10 بلندتر از ریگ، و در بن این دیوار ms186 جایها باز گذارندکی باد درآید و ریگ را برمی دارد و یهسر دیوار برون7 می برد - چندان کی چشم کار کند و جایی اندازد کی ایشان را ازان زیان نبوده.

و میان کرمان و سیستان بناهای عظیم ماندست. گویند کی شهردرقدیم آن بودست و آنرارام شهرستان خواندندی بو گویند کی رود سیستان برین شارستان 20 میرفت. مگر بندی کی به هیرمند بهجایگاهی کی آن را سو کن خوانند گسسته شد، و ازین شهر آب بیفتاد. مردم رام شهرستان از انجا برخاستند و زرنج پنا کردند.

9_ ت: بیمارستانمکه 4.م: آبگرم] 4.ت: بوستانها] *.ت: جویها! *ت: چندیک[ 9حت: بگرداند 2.ت: بیرون ! 4.ت: زیان ندارد *.ت: شهرستان.

============================================================

اول رودی کی ازوبر سی خیزددرمیان روستا افتدتا آنجا کی به نیشک6 رسد.

ورودی دیگر برخیزد کی آن را بشترود7 گویند.

و رودی دیگرکی آن را سنارود8 گویند. و در وقت آب خیز درین رود کشتی از بست به سیستان رود، و رودهای سیستان همه ازین منارود“ برخیزد.

و رودی دیگرهست کی آن را رود شعبه خوانند و سی باره دیه را آب میدهد: و رودی دیگر آنجا هست کی آن را رود میلاه گویند. ناحیتی ms187 بسیار ازان آب بردارد وباقی کی بماند در رودکزک10 به دریای زره رسد. و آنجایگه بندی11 بستهاند، و بر راه بست برین آب جسری ساخته اند چنان کی جسرهای عراق باشد از کشتیها.

9_ اصطخری : هندمند! 4.ت: باشد 4.ت: پیرامون ا 4. ت: منزل ازا ت : بر می خیردا 9.م: سک، ت: مسک! 3.م: تیسررد، ت: سرود، اصطخری: باشترود *.م: سیاه رود، ت: سپاده رود9. اصطخری : میلی 99م، ت ترکا 99ت: سدی.

============================================================

و سیستان ولایتی پرنعمت است و خرما بسیار دارد. و مردمان4 سیستان بیشتر مردمانی توانگر باشنده. و از یبابانی کی میان سیستان ومکران است غله 5 بسیار خیزد از انگزد6 - چنان کی هیچ طعام ایشان را بی انگژد نبود* 2.

و اسفنجای8 بزر گتر از قصرست ، ولیکن والی به قصر مقام دارد .

و رخج نام اقلیم است و این نواحی را کشاورزی وغله بسیار بوده.

*دو داور11 اقلیعی پرنعمت است، وتغرغورست، وبغنین 12 و خلج13 و بشلنک14 *15 و خاش 16 درین تاحیت است.

و داور12 ناحیتی است و قصبه این ناحیت تل ودرغش18 است بر کنار هبرمند. [985) و بغنین10 و خلج وکابل و غور سردسیر است.

و خلج قوسیترکان بودند ودرقدیم به این زمین افتادند. میان هندوستان و نواحی میستان آرامگاه20 ساختند. مردمانی باشند یرشکل ترکان ، و زی وجامه ترکان دارند، و همه زبان ترکی گویند.

بست شهری است کی درهمه اعمال سیستان گذشت21 از زرنچ شهری بزرگنر ازان نیست. ومردمان بست اهل مروت باشند، وزی عراقیان"2 دارند .

9_ اصطخری : ویقع فی بحیرة زرةالفاضل من وادی فره]4.م: یسک، ت : بسک 4.ت : پیرون] 4.ت: مردم] 5. م: بودند] 6. اتگڑد (.حلتیت. انغوزه* انجدان - انگدان) پرای تفصیل راطلاع مراچعه شود به صفحات 9 هرمزدنامه (تآلیف پورداود، تهران 1331ش.)1 4_ت :میان دوستاره را ms188 ندارد *_م: سفتجان،ت: سفنجایا*.

ت: واین تواحی کشاورزی بسیار دارد] 19-م: دوار] 14. م: بغش] 14- م: حلح 19_م: بسلیک] 16.ت: میان دوستاره را ندارد! 19.م: حاس، ت : حایینا 99_م: دوار، ت: دواز 14.ت: درغس، م: مغوس 19.ت: نضی، م: تنبی] 20- م : آرام گها 41_1 گذشته]1 44_ ت : عراق.

============================================================

و قرنین1 شهر کی کوچک است بریک مرحله از سیستان بر دو فرسنگی سروزن2 .

و صفاریان کی پارس و خراسان وسیستان و کرمان به غلبه بگرفتند ازین جایگه خاسنند، چهار برادربودند: یعقوب و عمرو وطاهر و علی فرزندان لیت، و طاهر بر در بست کشتهشد، ویعقوب به حدود نیسابور فرمان یافت، چون از بغداد باز گشت و گورش به نیسابورست. وعلی پیش رافع شد به گرگان به زنهارومدتی آنجا بود. پس به دهستان فرمان یافت. ویعتوب برادرمهتر بودو غلام رویگری3 بود. وعمرو مکاری بود، و گویند کی به روز گاراول بنا بودست. و علی ازهمه برادران کهتربود. و سبب خروج ایشان آن بود کی خالی داشتند و او را کثیر بن رقاق گفتندی. و قومی از مقدمان خوارج بروه گرد آمده بودند درقلعهای کی آن را

============================================================

ملدد طاق شهر کی کوچک است به نزدیک بست وروستایی دارد. و به همه 10 سیستان نعمت و انگور ازانجا برند.

خواش؟ آب روان دارد.

فره شهری بزرگ است و شصت پاره دیه و روستا دارد، وکشاورزی و نخیل ومیوه فراوان بود.

جزه اشهری کوچک است بردست راست راه خراسان . و از بست تا آنجا ه1 دو سرحله دارند: داور و صالقان5 بردو منزلی بست. دوشهرست برتعمت وبا کشاورزی و میوه پسیار، و بیشترمردم جولاهه پاشتد، روذان شهری کوچک است نزدیک فیروزقنده، آب روان و کشاورزی دارد.

م: رفت ا.م حراس، ت: حواسا4.ت: ده رومتا! 4 .ت: فره، م: قره6 .م، ت: طالقان] 9.م: فیردرمید، ت: فیررزمند.

============================================================

داه از سیستان به بست نخست مرحله را زانبوقه خواتند . از زانبوق6 تا سروزن7 یک مرحله ، و تا دیه حروری8 یک مرحله- رود نیشک درین مرحله پیش آید [21002 [ کی] پولی از خشت پخته بر آن بستهاند، و از پول حروری تا رباط دهک یک منزل ، و ازانجا تا رباط آب شور یک متزل ، و دیگرمنزل رباطکرودین ،10 و دیگر رباط قهستان“، و دیگر رباط عبدالله ، و از رباط عبدالته تا شهر بست یک منزل، و از رباط دهک تا یکفرستگی بست همه بیابان است .

واه از بست10 به غزنه از بست تا رباط فیروزقند11 یک منزل ، و نارباط مغون12 یک مثزل ، وتا رباط کییر13 یک منزل ، و ازانجا تا شهر رخج یک منزل14، * وتا تکین آباد15 یکمنزل ، و ازانجا به خرسانه [یک بنزل ]164، وازانجاتا رباط سراب17 [یک 6_م، ت: کرکونه 4.م،ت: نسر! 4.مت: حرترا *-م،ت:کوسان م : حاسان، ت : حایان! 9.ت؛ رسوق، م راسوق] 3م،ت: سرود .: جرردٹ ا م: هیستان، ت: هستان 10. سیستان ا 14.م: فبروقد، ت : فیررزمند 94-م، ت :معون ! 14_ت، م : کر ! 14_ت: واز آنجا تا عرای که آثرا شهر رجح خوانند یکٹ منزل! 15. م: دکراباد ! 99_ت : میان دو ستاره را ندارد1 17-م : شراب.ا

راه از سیستان به بالس به راه بیابان از رخج به رباط سنگین روند یک متزل ، آنگه به رباط جنگی ، آنگه به رباط بر، آنگه به استنجای ، جمله چهار مرحله: راه سیستان به کرمان و فارس نخستین منزل خاوران ، دوم رباط دارک ، و از رباط دارک تابرین6، واز 10 انحا تا کاونیشک7 ، آنگه رباط ناسی8 ، آنگه رباط قاضی، آنگه رباط کرامخان9، آنگه سنیچ. جمله هشت مرحله، و این سنیج شهری است از نواحی کرمان برسرحد سیستان ، عمرولیث بناکردست..1000 و این جایگه را قنطره کرمان [1005] خوانند. و آنجا هیچ پول نیست لیکن چنین گویند.

سایر مسافات سیستان از فره12 تا قرنین13 سه مرحله ، و بین نه تافره یک منزل، واز کس’1 15 تا سیسنان سی فرسنگ، و طاق برراه کس14 است بر پنج فرستگی، خواش10 بریک 3 فرسنگی راه بست نهاده است، و میان خواش و قرنین یک منزل بود، و از بست نا سروان دو مرحله دارند بر راه داور، آنگاه از رود هیرمند بگذرند به یک سنزلی م: اویی اج.م،ت: عوم 4.م جایست . مت: خساجی اه.

، ت: سحان[ 9ت : برین 2.م، ت: کاوس] 8.م، ت: مای 9-م کرامجان،ت: کرامحان ! 10_ اینجا ترجمه افتادگی دارد 11 - م : وهمه سافتهای سیستان برین جمله است 14_م: مره 14. م: فرنی! 14.م: کسر! 16. م: خواس.

============================================================

و شرقی خراسان " نواحی سیستان و دیار6 هندوستان باشد7 ، به حکم آن کی ما غور و دیار خلج وحدود کابل همه از شمار هندوستان نهادیم8 .

و غربی خراسان بیابان غزنی9 و تواحی کر گان نهادهایم: وشماای خراسان ماوراءالنهر و بهری10 از بلاد ترکستان11 و ختل12.

و جتوبی خراسان بیابان پارس و قومس، و پیش از این گفته آمدست کی قومس را با دیلمان اضافت کردیم13، و هم چنین گر گان و طبرستان و ری * و آنچهیدان پیوسته است. واین سجموع را حه 10 اقلیمی نهادهایم چنانک ذکر رفت. و بلاد *14 ختل را با10 ساوراء النهر نهاده ایم *و خوارزمرا هم ازماوراء النهر یادکردیم *16،[9 101]جهت آنکه17 شهر 9_ م: و اما خراسان]4.ت: وخراسان!4.م: میان دو ستاره را نداردا4س م: میان دو ستاره را تدارد 5_ ت : آن! 9_ ت: (ندارد) ! 7_ ت : هند است 8.ت: جهت آنکه اضاقت کرده ایم به سیستان و آنچه پیوسته است آز پس غور این همه را به هند[ 9_ت: غزنه1 10.ت : بعضی 11.ت : ترکان 14-م : کوهستان (تصحیح میتنی بر اصطخری است) ، ت : (ندارد)] 14- ت: ms193 ویعضی ازقومس را باکوههای دیلم آن طرف نهادهایم] 94- م : میان دوستاره را ندارد] 15. م : و جبال را درشهر،.

ت: وبلاد جبال را با (تصحیح میتنی بر اصطخری است)) 19_ ت : میان دوستاره را ندارد 17-م : زیرا چه

* [1025] و شهرهای خراسان کی براعمال2" جمع کنند و آن را نام برند و بازگویند چهار شهرست : نشابور و مرو و هراه و بلخ13.

و دیگر کوره ها هست چون قوهستان 14 و طوس و نسا و باورده1 و سرخس واسفراین وبوشنگ وبادغیس و گنج رستاق وبر ورود و گوزگانان16و غرجستان17 و بامیان و تخارستان و زم و آمل ، و گفتیم کی خوارزم را در ماوراءالتهر یاد خواهیم کرد.

و شهر تشابور را نواحی هست که آنرا از نشابورجدا تکردیم. بهسبب آنک در شمار18 اعمال نشابور میآید.

و تخارستان را از بلخ جدا کردیم چنان کی در دیوانها آنرا ذکری10 9_ت : در آن طرف ا 4.ت : طرف ] 4.ت: با] 4.م: فواره، ت:قواره 5_ت: کردهاندا 9_ت: کرمان] 2- م: "ومسکون ونعمت فراوان یاشد" ندارد* -ت: کوهها" ندارد]* ت: بنهیم! 90.ت: ms194 بجملگی درنظر است ! 11-ت: جمله دعاتی را ندارد ( 14- م : عمال! 14_ت : مرو وبلخ ونشابور وهراه 14_ت قهستان] 15_ ت : (ندارد)] 19_ اصطخری: جوزجان] 13- م : غرج وسان، اصطخری : غرج الشار 94_ت : (ندارد)) 19ت : ذکر

تشابور را ابرشهر خوانند. در هامونی نهاده است. و بناهای آن ازگل باشد. و مساحت شهر فرسنگی در فرسنگی بود، و دوشارستان دارد. و قهندزو * ربض و شارستان آبادان است. و مسجد آدینه در ربض شهرست ، وآن جایگه را لشکر گه1 خوانند، و سرای امارت در جایگاهی است کی آنرا "میدان حسین" خوانند، و زتدان هم در این نزدیک است، و میان مسجد آدینه و سرای امارت و زندان مقدار چهاریک فرسنگی بود . وسرای امارت عمرولیث فرموده است : و شارستان را چهار دروازه است : یکی را در پول گویند، ودوم دروازه 10 کوی معقل، وسوم درقهندز، [1036] وچهارم دروازه پول تکین3. وقهندز از شارستان بروناست . و ربض گرد بر گرد شارستان قهندز است . و ریض را دروازه هاست: دروازهای کی سوی مرووء یلخ وماوراءالنهر روند- آن را دروازه جنگ خوانند، و دروازهای کی بهراه عراق وگرگان روند آنرا دروازه قباب گویند، و دروازهای کی بهراه پارس و قهستان روند دروازه سپریسهخوانند.

و یازارها در ربض باشد . وچشمه بازارهاشان دو بازار است- یکی را چهارسوی بزرگ خوانند سوی مشرق. بازارها دارد تا گورستان معمر، وبردست راست هم چنین بکشد تا گورستان حسین2، و بر دست چپ هم برین جمله تا سرپول. وچهارسوی کوچک نزدیک میدان حسین7 است آنجا کی سرای میر2 است: و آبهای نشاهور در زیرزمین میرود. چون ازشهر بگذرد بهصحرا افتد. و 20 کاریز ها هست کی در شهر پیدا گردد، و در سراها و بوستانها می رود .و 9_ت : لشکزگاه} 4.ت : میم! 4. ت: مکین] 4.ت : "مروو" ندارد 5- اصطخری : احوصاباد 9_ اصطخری : الحسینیین ! 7-ت : امارت .

============================================================

و در خراسان هیچ شهری بزر گتر از نشایور نیست. و هوای نشابور از دیگر هواهای خراسان بهترست. و جامههای ابریشم وکرباسهای باریک خیزد - چنان کی در آفاق2 ازانچا ببرند.

وحدودنشا بورفراخ است و نواحی بسیار. چون: بوز گان ومالن وسلومک و سنگان و زوزن و کندر وخان روان و آزادوار وخسرو گرد و بهمناباد و مزنیان و سابزوار و دیواره [1036) و مهرجان و اسفراین و خوجان و رزیله3.

و اگر طوس در شمار نشابور گیریم شهرهای طوس اینست : راد کان، طابران، بزدغور، نوقان4 -کی مشهد علی بن موسی الرضا رضوان الله علیهماه وگور هارونالرشیذ آنجاست به چهار فرسنگی شهر، ودر کوههای تشابور وطوس کان پیروزه باشد. وسرای امارت به خراسان در مرو بوشی ودر بلخ بودی تا روزگار طاهریان کی آنجا مقام ساختند ، بهسبب مقام ایشان دارالملک شد. واز نشابور’ دبیران و ادیبان معروف خاستهانده ، و علماء مشهور1 نه چندان کی شرح توان داد.

شهر مرو. آن را مروشاهجان خوانند. شهری قدیم است. گویند کی قهندز راطهمورت پنا کرد. وشارستان11 را ذوالقریین درهامونی نهاده است کی در حدود آن هیچ کوه نپینند. و زمین مرو شورهناک است و ریگ بوم. سه مسجد 9ست : سقا، م : سعاا 2.ت: همه آفاق] 4. م : بوڑگان وما ان و سلوت و بژکان وزوزن و کدر وحان داون وارادوار و حسرو کرد و بهینا باذ و مزینان و ساروآن و رمواده و مهرجان و اسفراین و ریدین وکر کان،.ت : بورکان و ما آن وسلونک و ترمان و زوزن و کدروحان و داون وارادوار و خسروکره و بهمتاباه و مزینان وساروان و رمواده و مهرحان و اسفراین ورندین وکرکان ] 4 - ت : رایکان طابران برعود نمومان ، م : رایکان طایران برعود نموقسان 9-ت : رضیالله عنه 9- م : لعنت الله علیه 2ت : (ندارد) 4 -م : "ازنشابور" ندارد! * م : خاستند 90- م : مذکورا 19_م شهرستان.

============================================================

قاسا بر چهارسوی مرو رودهای معروفاند: یکی رود هرمزفره، حسین طاهر4 بر کنار این رود عمارتهای بسیار فرمود و خواست کی بازارها و سرای امارت را به این جایگه نقل کند. ومحلتی که سرای خواجه ابوالفضل محمدبن عبیدالله آنجا است و آنراسرشابای خوانند- ازین رود آب خورد. ودوم 15 رود ماچان، و2 مسجد آدینه نو و سرای امارت و بازارگاه و زندان و سرای8 آل بونجم مولی آل ابو محیط همه برین آب است ، و آن قیه کی سواد بنی العباس درو رنگ کردند درسرای پونجم باشد. و سوم رود زریف10 بر درشهر، وازین رود آبها به حوضها برند کی مردم شهر بردارند، و مسجد آدینه کهن برین آب است، و در پایان این رود کوشکهای آل خالدبن احمدبن حمادست کی میر بخارا بود.

9ت: ماهان] 4.ت: بازارهای قدیم] 4..ت: پس محلت میدان (نسخه "م" با اصطخری مطابقت دارد)] 4.م، ت: حسنا 5.: عبدالله! 6.: سرشایانی، : سرسایاهیا 9.ت: یردرا 9م: کی9ت: ایومیط10.م رزیق، ت : درق.

============================================================

عمارتهای مروبرین رودهاست. و دیوار شهر گرد بر گرد این رودها و عمارتها در کشیده است. و دیواری بودست گرد بر گردشهر و روستا کی آن را رای خوانند [1045] وهنوز آتار آن دیوار پدید3است.

وشارستان درونی را چهار دروازه است. یکی درشارستان است کی به مسجد آدینه باز دارد، ودوم در سنجان، وسوم دربره، و چهارم در مشکان.و این دروازه خراسان است. وسرای مأون و لشکر گاه او برین درست ، و آنجا مقام داشتی تا آنگه کی خلاقت بهوی رسید، و رود مروروده بزرگ است واین رودها کی یاد کردیم همه ازین رود برخیزد و آن را مرغاب خوانند - یعنی آب مرو. وگویند کی نسبت این* آب به آن چایگاه است کی ازو برون میآید از غرجستان [و] این جایگه را مرغ گویند یا مرغاب*6 و این آب به مروالرود گذرد. و کشاورزی ایشان همه برین

9مت: باسعید! 4.ت: شعان، م: شیخانا.ت: پدیدارا 4. اصطخری: بالین 5- مروالرود] 9ت؛ میان دو ستاره را ندارد] 3. م، ت حوران م، ت: قریقینا* .ت: ررق، م؛ رزیق “1 .ت: میان دوستاره را ندارد 11_ت : آب 1 94_ت: (ندارد).ا

و خوش ترین شهرهای خراسان است و میوهای مرو به از میوهای دیگر شهرهای خراسان بود، تا آن حدکی خربزه آنجا را خشک کنند و کشته2 خربزه به آفاق ببرند3 . و هیج جایی دیگر نشنودهام کی خربزه کشته توان کرد کی تباه نشود4. و نان مرو معروف است. و اندام و ترتیب* بناها و بازارها و پا کیزگی 15 مردم و ترتیب** بازارهای پیشهوران چنان کی هر حرفتی بازاری جداگانه دارند. و سراها و آبهای روان و درخت و بوستانها بر آن نسق که در شهرمروست هیچ جایی2 نیست، و اشترغاز’ به همه جهان از بیابان مرو برنده . و ابریشم و قز بسیار کی در مرو گیرند جای دیگر نگیرند10. و شنودهام کی اصل ابریشم در روزگار’1 از مرو به طبرستان افتاد ، و هنوز تخم از مرو به طبرستان برند.

20 و پنبه مروی و کرباسهای نیکو از مرو خیزد.

9_ت : ساختهاند! 4. میوه خشک کرده (برهان قاطع)] 3. ت : نبرندا 4.

منشود 6_ت : میان دوستاره را ندارد] 9. ت: جداگانه بازاری] 7.ت: جای دیگر ] 8- بیخ گیامی است که آنرا در عربی شوک الجمال گویند (فرهنگ نفیسی)!*.

م: خیزد] 10- م : " جای دیگر نگیرند " ندارد ! 99_ ت: "در روزگار" ندارد.

============================================================

و شهر دیواری عظیم دارد و قهندر و مسجد آدینه در شهرست و سرای امارت در خراسان آباد است و ازانجا تا شهر سه فرسنگ باشد برراه پوشنگ و این خراسان آبادآنست *”کی لشکر گاه بودی در اول . ومساحت9 شهر مقدار تیم فرسنگ باشد.

و شارستان را چهار دروازه است: دروازهای کی راه بلخ است، و یکی دروازه نشابورست آن را زیادی10 خوانند ، [ویکی دروازه سیستان کی آن را پیروزایاد11 خوانند]، و یکی دروازه * غور کی آن را *12 در خشک گوپند. و دروازها همه از چوب است مگر دروازه بلخ کی آهنین است. و در میان شهر و ربض آبهای روان است، و حصار را چهار درست، هردری سوی دروازهای وهم به تام آن دروازه باز خوانند. وگرد بر گرد حصن دیوارست، و پهنای دیوار سی گام 9م: کهر رمزفره حوه سوستان نسیح خرع دندانقان فریقس باسان، .ت : کسهر هرمزفوه سومعان بسح خبرع دیدایهان فریفنن بامان 4 -م : هرا 4- اصطخری : اوفه (تاریخنامه هراة : اوبه) 1 4- م، ت : مالف حسان آسرسان اوبه ماراباد داسان کروخ حست ماسران ادرسکرکواران کوسف خراسان] 5_ ت : اسران،م : استران] 9_ت : هراه 2 م: " واعمال و نواحی آن بسیارست " نداردا *حت: میان دوستاره را ندارد!4.

ت : مسافت 90_ اصطخری : زیاد ! 99_ اصطخری : فیروزآباد] 14_ت : میان دوستاره را ندارد.

============================================================

و هری بار کده پارس وخراسان است، وفرضه خراسان و پارس وسیستان است. وکوه بردوفرسنگی شهرست * بر راه بلخ. ودرین کوه گیاه و هیزم و هیچ چیز نبود. سنگ آسیا را شاید. و بر سراین کوه جایگاهی است آبادان آن را سرسکه2 خوانند ، کنیسه ترساآن است04، ومیان شهر و این کوه هیچ آب و باغ وبوستان نیست مگر رودشهر، وبول ندارد. و دیگردروازها همه باه آب و 10 باغ و بوستان است . آبادترین6 دروازها در پیروزابادست، و آب ایشان از نزدیک رباط کروان برخیزد . چون از غور بیرون آید و نزدیک هری رسد رودهای دیگر ازوجداشود . یکی ازان رودهارا رود برخوی خوانند. نواحی سنداسنگ“ را آب دهد، ورود بارست کی روستای کواشان1 وسیاووشان10 را آب دهد، و رود اذریجان11 بهروستای سوسان12 رود، و رود سکو کان13کی 15 روستای زیرین14 را آب دهد، * و رود کراغ به روستای کو کان رود، و رود غوسمان10روستای کرک را آب دهد * 16، و رود کنک 17 به روستای غوبان18 و سکربگرد رود، و رود فغر’’ کی روستای سوخیر در حد بوشنگ برآنست20، و رود آنجیر21کی شهر هراه و باغها و بوستانها را آب ازان است برراه سیستان ، همه باخهاست بیوسته 9- م : (ندارد)]2. ت: علما وفقها 4. اصطخری: سرشک! 4.ت: میان دوستاره پس از "بوستان هست " دردوسطر پاثیزتر آمده است ] 5. ت : را ] 9_ ت: آبادانترین 7_ت : هراه1 4م :سبداسنک، ت: سپداسنا 9.، ت: کراسانا1 م : سپاوشان ! 91_م، ت: اردیحان! 14_م، ت: میرستان 14_.م : بسکوکان، مت : یسکوکان] 14_ اصطخری: سله 14_م: عوسجان !19_ت: میان دوستارهرا ندارد 17_ت: کیل 14.م، ت: عربان] 14.م: سغر، ت: سعرام4.

اصطخری : فغریسقی رستاق یغاوردان وفیردا 49.م، ت: خیرا

و کروخ در شعبی نهاده است و مقدار بیست فرستگ ناحیت دارد. همه باغ و بوستان: اوبه چند کروخ بود، و ms201 مردم اوبه اهل جماعت باشند، مالان کم از کروخ بود. باغ و بوستان بسیار دارد.

خیسار3 از مالان کمتر بود، و باغ و آب روان4 اندکی دارد.

استربیان کمتر6 ازمالان بود، وکشت وزرع2 پیش ازباغ دارند، و مردمان این دیه خوارج باشند، ماراباد باغ و آبهای8 فراوان دارد.

اسفزاره چهارشهردارد. بزر گترین آن مواضع10کواشان است.* کمتراز کروخ بود. آب و باغ بسیار دارد. کواران [و] کوشک11 [و] ادرسکر هر سه بهاندازه‌ یکدیگر باشند *16، و مردمان اسفزاره اهل جماعت باشند.

بوشنگ چند یک نیمه هری باشد، و از پوشنگ تا بن کوه12 دو فرسنگ بود. وشهرهای پوشنگ اینست: خرگرد14 ، [فر] گرد، کوسوی15، کره1.

و پوشنگ هم بر شکل هری نهاده است ، و چندان درخت عرعر کی آنجا باشد درهمه خراسان نبود، وازانجا به دیگر شهرها برند. وآب پوشنگ از هری یاشد و این رود به سرخس رود . لیکن بهوقت آن کی هواگرم17 شود آب آنجا نرسد .

9- فرقه ای از خوارج (اصطخری : شراة) ] 4. ت : میان دوستاره را تدارد ! 4 م : حسان، ت: حسان] 4.م: آب وباغ ! *.م : اسبرنیان، ت : اسرسان: 9ت : (ندارد)] 9.م: کشت ورز 8.ت: آب و باغهای9. م : یاسفران، ت : افران10ت: موضع 91_م: کوسد 14_ت : میان دو ستاره را ندارد] 14_ت: (ندارد) 94.م: حرکرد، ت: خسررکرد! 16.م : کرسو، ت: کوسری! 16_: م، ت: خره] 94. ت: گرما سخت

کوسوی2 شهر کی باشد کمتر از بوشنگ، آبهاوباغ و بوستان [1072] دارد.

*خر گرد کوچکتر از کوسوی بود، و باغها دارد*2.

فرگرد4 از خرگرد5 [کوچکتر] است. آب روان دارد. لیکن باغ کمتر بود، چهارپا دارند بیشترا.

بادغیس2 ناحیتی است و شهرهای آن اینست : کوهسیم [وکوفا] و کوغناباده وبشت9 وجاذوی10 وکابرون11 و کالوون12 و دهستان13. و شاهیان14 به کوغنایاده مقام دارند .

دهستان13 آبادان تر بود وچند ربع پوشنگ بود. وخانه های گلین دارند و زیرزمین بسیار. و بر ms202 کوهی تهاده است . و آب روان [کم] باشد و باغها ندارند. وکشت ایشان یخس10 بود.

و کومسیمو کوقا1 و کراکین17 هم چنین باشد18، و کوه سیم معدن نقرهاست .

وکوغناباد“ و جاذوی10 را آب روان هست . لیکن کشاورزی بر آب 15 باران بود.

کالوون12 وکابرون11 آب چاه دارند، و کشت برآب باران کنند.

و کوه نقره بر راه سرخس است،

9_ت : میان دوستاره را ندارد] 2.م، ت: کوسری] 4.ت: میان دوستاره را ندارد * - م : فوکرد، ت : نوکرد 5. م: حرکرد، ت: خسروکرد! 9.

ت: (ندارد)] 4.ت: بادغیش! 4. م :کویعمایاذ، ت: کوی عمایاد] * -م: بست، ت: یست] 90 م : جارو، ت: حارور] 99_ت : کایرون، م : کارون ا 14.

م، ت : کالون 14-م، ت : هستان! 14_ اصطخری: والسلطان] 15. [.دیمع 19-م :کو، ت: کوی! 17_ اصطغری: (ندارد) [ 14.ت: بود 19_ت: باشند] م،ت: خجار

و کیف و ببن3 آبها یسیار دارده و باغ و بوستان فراوان، و بغشور در پیاباتی نهاده است. و کشت ایشان همه بخس بود و آب چاه دارند و هوای درست دارد.

و این شهرها همه برراه مروالرودست . وتواحی مروالرود اینست: کوشک أحنف ، دزه7 ، مرو[ 1076]روده.

و مرورود8 از پوشتگ بزرگ تراست، و رودی بزرگت دارد . و این رود است کی بعشهر مرو سی رود، و بیابانی خوش دارد و آب و باغ و بوستان قراوان.

و کوشک آحنف * یریک منزلی مرو[روع دمست برراه یلخ. و دزه برچهار فرسنگی مرو[رو] دمست. وقصر احتف آب روان دارد و میوهای نیکو دزه - رود مرو10 درمیان دزه می گذرد، وازین جانب به آن جانب پول کدرند. باغها و بوستانهای بسیار دارد.

طالقان چندمرورود8 بود*11. وآب روان دارد وباغها ، لیکن نه چنان که ms203 مروالرود8، و هوای طالقان درستتر از مروالوود8 است، وطالقان درمیان کوه نهاده است، لیکن آب روان و باغ و میوه12 پیشتر دارد.

گوز گانان 13 نام ناحیت است ، وقصیه‌ آن چهودستان 14 است .

وشبورقان روستاست ، وقصبه آن را کنددرم10خواتند.

9_ اصطخری: کنج رستاق ا 4.م: و41. م’ت: س! 4_ ت: میان دوستاره را دارد ت : (ندارد))96_ت : بعشور! 7-م: وره،ت : دره ا9ت: مروالرود، م : مرود9 ست: کوشک: 90_ اصطخری : مرررود! 99ست : میان دوستاره را از چهار سطر قبل تدارد] 94.م : "و میوه" ندارد ! 14. ت: کوز کام، اصطخری: جوزچان ! 14. اصطخری : پهودیها ه1.م، ت: کندرم .

============================================================

[ وانبار بزرگتراست] وشاهیان1 آنجا مقام دارند. بزرگتراز سرورود2 بانشد. ابهای روان و باغ وبوستان دارد.

و کتددرم3 درمیان کوهست. آنجاء میوه بسیارخیزد.

و شبورقان آب روان دارد ، وبزرگتر از کنددرم است .

و سان کشاورزی بسیار دارده ، و اندک مایه باغ و بوستان دارند.

و از ناحیت گوزگانان سختیان6 گوزگاتی خیزد ، و به همه خراسان از آنجا برند .

و از شبورقان" تا اثبار یک برحله دارند، و تا پاریاب از شبورقان دو 10 مرحله، و از شبورقان تا کندشرم" چهار مرحله 2 و غرجستان8 دوشهر دارد: یکی نشین’ و یکی سورسین، و هر دوچند دگر10 باشند، و از نشین [108] برنج بسیارخبزد. وازسورمین مویز بسیار خیزد. واز نشین تادزە11سرورود17 یکمرحلهدارتد. ونشین بالای دزه11 است ، و آب مرو از نشین به دزه11 ومروالرود12آید. واز نشین تا سورمین یک مرحله.

و غورناحیتی بسیاراست، ودر جمله مسلمانی یاد کردیم به حکم13 آن کی درخوزمسلمانان بسیار باشند. و کوهستانی آبادان است14 و استوار. و رودها و چشمه ها و باغها و بوستانها بسیار دارد. و حدود غور از عری15 در گبرد تاقره و تا زمین داور و تا رباط کروان از اعمال ا[بن] فریغون وتاحدود غرجستان ، وهم چنین تا به هری باز گردد.

9- اصطخری : ویهامقام السلطان 4 - م: مرود! 4 -م، ت کندرم ! * -م : (ندارد)] 5. م: ms204 بیشتر دارند] 9. پوست بزدباغی شده (فرهنگ نفیسی)! 7. م: شیرقانا 8_ اصطخری : غرج الشار]9.م: بشین، ت: بشتن] 10_ت : یکدیگر! 11_ت: دره 14-م : مرود] 14. ت: ازبهر! 14_ ازینجا تاآخر جمله بعد در "ت" چنین است ؛ و آب روان ویاغهای بسیار دارد! 95- ت : هراه.

نسا شهر یست چند سرخس و پرنعمت، و اب در سراها ومحله ها رود.

و باغ و بوستان و نزهت گاهها فراوان دارد، و در میان کوه بود.

فراوه تغریست در بیابان و از عمارتها دورست. و قوسی مرابطان آنجا نشینند- اندک مایه مردم ، لیکن آلت و عدت بسیار دارند . و چشمه آب دارند در میان دیه. و هیچ باغ“ و بوستان و ترهزار وهیچ * چیز ازین نوع *9 ندارند. 10 [1086] و کم از هزار مرد نباشند درین دیه.

7* کوهستان10 از جمله خراسان است در بیایان پارس، وهبچ شهر ندارد.

وقصبه این ناحیت را قاین خواتند. شیعه باشند11 . قصبه آن : ینابد12 و طبسبن نعرف13 به کری [و خور].

و قاین چند سرخس یود. و بناها همه از گل بود. وقهندزی دارند، و گود آن خندقی هست ، و سسجد آدینه و سرای امارت در قهندز پاشد. و آب از کاریز خورند، و باغ و بوستان کمتر بود. و جایگاهی14 سردسیرست: 9_ ت: بجای " مگر آن قدر کی گفتیم کی " دارد * مگر آنک *! 4_ ت : زیاده 4-ت: در حساب کی چند 4_ت: مروالرود ! 5 ت: "بود در نواحی" ندارد! 9_ ت: اشتر! 4- خراس آسیای بزرگ که باچهارپابگردد (فرهنگ نفیسی)] 8.ت : "وهیج" ندارد 9 ت: میان دو ستاره را ندارد]90. اصطخری: قوهستان ms205 ! 91 .م:" شیعه باشند " ندارد! 14_ت : ساید، م : (ندارد) ! 14.م، ت: تعرف (مترجم توجه یه "تعرف" نداشته وظاهرا آنرا نام خاص پنداشته وترجمه نکرده است) 0/ 94-ت : (ندارد).ا

خور3 از طیسین کوچک تراست -یه نزدیک خوست4 . اندک مایه باغ دارده، و آب تنک6 بود. و مردمان این جایگه2 ستور و گوسفتد دارند.

و ینابذ8 بزرگتر ازخورست6 ، وناحیت و روستا دارد ، و آب از کاریز بردارند.

وطبس بزرگترازینایذه است ، وآب کاریزدارند، وحصاری ویران دارد.

و کوهستان و طبسین *10و این حدود کی یاد کردیم همه مردسیرست: 10 و در میان این شهرها ونواحی کی شرح دادیم بیابانها 11 فراوان است. کرد12 و خلج وگوسفندداران آنجا نشینند.

ودر حد قاین بر راه نشابور به دو روزه راه گل خوردتی خیزد کی به هر جانبی ازان ببرند . و در همه کوهستان رود آب13 نیست، و جز چاه و کاریز نیاشد. و درین ناحیت کرهاس باریک خیزد، و پلاس و آنچ به این ماند، 4 بلخ - تواحی بلخ اینست14: تخارستان16، [ختل ، پنجهیر، بدخشان ، عمل بامیان.

وشهرهای تخارستان اینست ] : خلم، [1096] سمنگان17، بغلان17، م طس2.ت:از * .م: حور، ت: جون] 4.ت: ”بنزدیک خوست" ندارد ! 5_ ت: دارند] 9_ت: کم! 3. ت: جایگاه! 9- م، ت: کانه (ینایذ.

گناید جنایذ گناباد)!4 .ت: چون است ،م: خورست (درین نسخه بالای" جورست" بخط دیگری نوشته اند "یعنی تون")! 10-ت: میان دو ستاره را ندارد 1 99- ت: بیایان 94_ت: (ندارد) 94_ت: آب رودا 94_ اصطخری : فانالذی یتصل بها.

16_ اصطخری : طغیرستان 991_ اصطخری : سمنجان1 94-ت : بعلان

م واماختل9- وشهرهای: 1ختل11اینست17: هلاورد ، لاوکند، کارینک13،

بدخشان. بدخشان اقلیمی است . شهرها و روستاها"2 دارد وقصبه آن را بدخشان خوانند.

بلخ شهر یست در هامونی نهاده، از بلخ23 تا کوه چهار فرسنگ بود.

و بلخ بارو دارد. و ربض و مسجد آدینه درون شهرست. و بازارها24 گرد برگرد مسجد شهرست * کی همیشه آبادان بودست. مساحت شهر *20 مقدار نیم فرستگ بود، و پناها ازگل سازند، شش دروازهدارد، نخستیندر توبهار، ودر رحبه، و دروازه هندوان ، درجهودان، درشصت بند، درواره‌ یحیی، و در میان ربض شهر رودی سی رود. آن را رود دهاس26 خوانند، بر در نوبهار گذرد و ده آسیا 9- م،ت: دوالبن] 4م: ارهر! 4. م : راو، ت : راور! 4_ت: طابمان ت سکست وم، ت: دوا ا*ت: حشب، م خوست ا.م، ت :مدر4_ "واماختل" نداردا 90ت: شهران! 99_ اصل در 7م" و "ت، (درین مورد و یسیاری از موارد بعد) ”کوهتان " است ، ظاهرأ مترجم "ختل" را " جبل" خوانده و به کوهستان ترجمه کرده است و چون به اساس مطلب صدمه میزد و مقصود را ضسایع میکرد ناچار کوهستان را به "ختل " تغییر دادیم] 14. ت: "ختل اینست" ندارد! 14- ت: کاویل، م: کادنک ! 14. م: بعلاب، ت: ملات] 15. م، ت : هلک] 19.

ت: (تدارد)، م: ستورقد 18.ت: سکدره 1 14. بحرا، بحوا 19.

: قروان!40. م : عرته، ت : غرنه ! 49. م: ساطر.. اصطخری : هی مدینة واحده نی بنجهیر ا 24. ت: روستا] 24. ت: آنجاا 44_ت : (ندارد) 45- ت : میان دوستاره را ندارد 49.ت : هاس

واما ناحیث تخارستان2- بزر گترشهری درتخارستان طایقان است. شهری2 5 در هامونی نهاده وبه کوه نزدیک است ، رودی بزرگ دارد. ویاغ وبوستان، فراوان. وتنه شهر چند سیکیء بلخ بود اندرایه شهر یست در شعب کوه نهاده، ms207 و آنجایگه6 نقره کی از چارپایه’و پنجهیرافتد گرد کنند. و دو رود دارد: یکی رود اندراب8، و یکی رود کاسان.

و باغ و درخت بسیار دارد.

و دیگر شهرهای تخارستان متقارب است ، و همه از طایتان کمتر بود.

ووروالیز4 واندرابه10 دوپاره شهرند باآبهای11روان و در ختستان12 بسیار.

[و اما شهرهای ختل ]- اسکندره13 در میان کوهها نهادست14.

وخش بزر گترین شهریست درختل10، * ودرمیان صحرا تهادست ، **11 وهمچتین شهر منگ و شهر هلبک.

و ختل15 در میان رود و خشاب و رود بدخشان است، ودرین کوه رودهای بسیارست، و به نزدیک ترمذ این آبها جمله شود ودر جیحون افتد و منگ از هلیک بزر گترست، و خانه های این هردو جایگه از گل است.

وسور منگ17 ازگچ و سنگ [است].

9_ت : بستانها] 4.. اصطخری: طخیرستان] 4.ت: شهریست] 4. ت : بستان: 5_ت: سیک ! 9_ت: آنچایگاه! 2م، ت: حاریانه 8_ت : اندرابه: 9- م : رقالبر، ت : زوالین] 90_ت: درات، م : درابا 16.ت : آب] 94_ت: درختان ! 14_ اصطخری : سکندرها 14_ ت: نهاده است ! 15_ اصل : کوهستان! 99_ ت: میان دو ستاره را ندارد! 12. م، ت: شورمنک شهرکی کوچک است .

============================================================

و ازین ختل3 ستوراننیک خیزند، و از بدخشان لعل خیزد و لاژورد4 .

و درین کوهها معدنهاست، و مشک بسیار افتد به بدخشان: بجهبر شهریست بر کوهی نهاده، قرب ده [2 2110 هزار مرد درو باشند، و مردمانی مفسد باشند. باغ وبوستان و آب روان باشده ، لیکن کشاورزی نکنند، جارپایه’کوچک تر از پنجهیرست ، وبه هردوجای معدن نقره باشد، و مردمان در معدن مقام دارند. و چارهایه6 باغ و بوستان و کشاورزی* و هیچ چیز ازاین معنی *7 ندارد8.

و رود پنجهیر در میان شهر سیرود، و رود پنجهبر ازچارپایه بگذرد و نا به فروان رسد وبه زمین هندوستان رود.

با میان چند یک نیمه بلخ بود. بر کوهی نهاده است و ms208 در پیش کوه رودی میرود و آب این رود به غرجستان ریزد. و هیچ“ باغ و بوستان ندارد، ودرین نواحی هیچ شهر بر کوه نیست مگربامیان*، ودیگر شهر ها درهامون است *10.

و همه یاغ و یوستان وآب روان دارد، الاغزنی که باغ وبوستان ندارد. و رودی در میان غزنی میرود، و درهمه نواحی بلخ هیچ شهری تواتگرتر و پرتجارت تر ازغونی نیست ، بهحکم آن کی فرضه هندوستان است.

کابل قهندزی دارد سخت استوار. از یک راه بیش برونتوان شد بواین11 قهندز مسلمانان دارند. و رپض هندوان کافردارند. و گویند کی شاه پادشاهی را 9_م: خرناب، ت: خرباب ] 4-م : (ندارد) 1 4. اصل "م" و "ت" : کوهستان 4_ت: لاجورد] *ت: دارند! 6. اصطخری: جاریایه، م: حارباته، ت: جاربانه 9_ ت : میان دوستاره ندارد !4 ست : ندارته! ت: (ندارد)! 90.ت : میان دوستاره را ندارد] 99_ت : "و این" تدارند.

============================================================

ولجرا3 و سکاوند وکابل گرمسیرند ، لیکن درخت خرما نبود.

غور کوهستان است، وگرد بر گرد غور همه ولایت مسلمانیست. لیکن ایشان کافرند، و اندک مایه مسلمان در میان، غوریان هستند. وکوههای استوار دارند وپرنعمت. و زبان غور چون زبان خراسان است، ومراعی وستور و آبهای 10 روان بسیاردارنده. و یه آن6 سبب درجمله خراسان یاد کردیم کی سرحد غور تا خراسان است و یک حد با نواحی سیستان، وبیشتر برده‌ غور" به هری" وسیستان اقند.

و کوههای غور از حد خراسان است، و همچنین برحدود بامیان و پنجهبر و ماوراءالتهر تا تر کستان درونی و تا شاشی“ و تا خرخبز برسد. و درین کوهها از اول تا آخر معدنهای نقره است * ومعدنهای زر، و ms209 بهترین 15 آنست کی به حدود خر خیزست. و ازین معدنها آنچ در ولایت اسلام است بهترین آنست کی در حدود پنجهیرست10.

و اما جبحون وخوارزم و آمل و زم همه در شمارماوراءالنهر است- یاد خواهیم کود.

خوارزم برساحل دریا نهادست11، وگرد حدود خوارزم ازبلخ و از مروو 9_ت : بندند] 4.ت: وهمه میوههای گرسیر دربلخ باشد مگر درخت خرما کی نباشد و در یلخ برف اقتد 4.م، ت: خرناب] 4.ت: " درمیان" نداردا .ت: وهراعی بسیار دارند وآبهای روان ] 9. ت : بدان ] 2. ت : غوری ا 4_ ت: هرا: مت: سرسا90_ت: میان دوستارهرا ازدومطرقبل ندارد1 99.ت: نهاده است

و درین پیابان شتر بیشتربود به ناحیت سرخس و نواحی بلخ. و گوسفند ازولایت غزیه3 واز غورو از بلخ، خیزد. و بهخراسان ستور و بنده و خوردنی و پوشیدنی و ازین انواعه هرچه مردم را به آن محتاج پاشده فراوان بود. وبرده * ازخراسان به جایهای دیگر برند. و بهترین متور ازنواحی بلخ خیزد. و برده*2 از تر کستان به خراسان افتد، و جامههای اپریشم و کرباس از نشابور و مروم برند. * وغله به هیچ جای چنان نبود کی بهمرو*. و بهترین گوسفند از ولایت غزیه2 آورند * و خوشتر و سبکترین آبها جیحون است. و مردمان بلخ و مرو ادیبتر و فقیهتر وعاقل ترودین دارتر باشند*10. و خوش ترین زمینهای خراسان آنچ آبی است زمین نشابورست و آنچ بخس بود زمین هری 11 و مرو، و مردمان نشابور با نشاطتر و خوشدلترباشند. و در خراسان گرمسیرنیست، الابهناحیت کوهستان12 درحد پارس وکرمان. وسردسیر خراسان شهر یامیان است، ایراچه13 ms210 خوارزم در شمار14 ماوراءالنهر نهادهایم10.

واما مسافتها در خراسان6 * درذکر مسافتهای خراسان *17 استقصا نخواهیم کردن ، به حکم آن کی خود سعروف است ، ما لابد منه یاد کنیم18.

9_ت: میان دوستارهرا ندارد] 4 . م: غزتی، ت: غربی] *.م، ت: غزنی] *.م: خلخ،ت: خلج ! _ ت : "ازین انواع" ندارد 9_ت: بدان احتیاج بود] *_ ت: میان دوستاره را ندارد 8_ ت : (ندارد) ! 4_ت: میان دو ستاره را ندارد! 90 ت: میان دو ستاره را ندارد 99_ت: هرا 14ت :گرمسیر خراسان ناحیت قهستان است ! 14.ت: زیرا چها 14_ت: حسابا 15.ت: نهانیم 99.ت: ذکر مساقات خراسان *1.ت : میان دوستاره را ندارد] 14_ ت : لابد یاد کنیم.

============================================================

وعرضخراسان ازبدخشان استتا کنارجیحون *نا دریای [1122] خوارزم: ازبدخشان تا ترسذ برسمت جیخون سیزده مرحله دارند، و از ترمذتا زم پنج مرحله ، و از زم تا آمل * چهارمرحله، و از آمل * تا خوارزم دوازده 20 مرحله، و از خوارزم تا دریا [ی خوارزمع شش مرحله.

9ت : حدا 6ت : میان دوستاره را ندارد] ت : هراه 1 4 م، ت: استراین ت : میان دوستاره را ندارد: 9.ت : هرا1 *- م:مررد.

============================================================

از نشابور تابوزگان چهار مرحله، و ازبوزگان بردمت چپ سوی نشابور تا سالن یک مرحله - و این نه مالن هری پاشد، و از سالن تا جایمند2 یک منزل ، و ازجایمند2 تاسنگان یکسنزل، واز سنگان تاینابذ یومان، و ازانجابه قاین3 یومان، و از سلومک چون به دست چپ سنگان بازگردد تا زوزن یک روزه راه، و از زوزن تاقاین سهروزه، و از نشابور تاترشیز چهار مرحله، و از ترشیر تا کندره یک روزه راه، و از کندر تاینایذ دو روزه، و ازینابذ تاقاین دوروزه، و از نشابور تاخسرو گرد چهار مرحله، وسابزواره پیش از خسرو گرد آید به دو فرسنگ، و ازخسرو گرد تا بهمناباد یک مرحله بزرگ، و از بهمناباد تا مزتیان به راه کومش6 مقدار یک فرسنگت، و از نشابور تا خان روان7 [یک مرحله ، و از خان روان) نا مهرجان دوروزه، واز مهرجان تا اسفراین دو روزه، وچون از بهمنابادسوی مهرجان روند یک روز به ازادوار8 روند [1125] ویک روز به دیواره، و یکشروز به منزل گاه، و یک روز به مهرجان.

ذکر مسافات شهرهای’ مرو از مرو تا کشمیهن10 یک منزل ، و ازهرمزقره کی به یک فرستگی کشیمقن نهاده است و سر راه پیابان خوارزم است درییابان شود11 و از مرو تا دندانقان دومرحله- وراه سرخس و قرینین12 به دندانقان رود، خره13 برسه فرسنگی شهرست ms212 میان راه سرخس وباورد وسوسقان به یک فرسنگ14 دورترست. * 9_ت : میان دو ستاره را از دومطر قبل ندارد] 4 .م ،ت: جام! 4.م، ت : فار!

4_ ت : کندرما .م، ت: ساروا 9.ت: قومس] 2.م: خازروان، ت: خاوران 9سم، ت : ازادوان 1 4.ت: بشهرهای" ندارد! 10.م، ت: کسهرا 19_ ت : "است دربیابان شود" ندارد! 14.م: غرینن] 14. اصطخری : خرق 14_ت : منزل.

============================================================

ذکر’ مسافات شهرهای بلخ از بلخ تا خلم10 [1136] دو روزه راه، و از خلم تا وروالیز دو روزه، [و از وروالیز تاطایفان دوروزه)، واز طایقان تا بدخشان هفت روزه، و ازخلم تاسمنجان12 یک روزه، واز سمنجان تا اندرابه پنچ روزه، و از اندرابه تا چارپایه1 سه روزه، و از چارهایه13 تا پنجهیر یک روزه، و از عسکر پنجهیر تا فروان دو مرحله، واز بلخ تا بغلان شش مرحله، و [از مذر) تاکه یک منزل ، وازکه 15 تا بامیان15 سهمرحله ، واز بلخ تا شبورقان سه مرحله، و ازشبورقان تا پاریاب16 سه مرحله، وازهاریاب17 تاطایقان18 سه مرحله، وازطایقان18 تامروزود19سه مرحله.

1-م : اسقرانا 4. اصطخری : اربع ms213 4.م: مرکرده، اصطخری : فرکرده 4.م خیتارا 6.م: سرساد 9.م: مری 9.م: بینه. بنیها 9.ت میان دو ستاره را از ده سطر قیل تا اینجا را ندارد] 4- (ندارد) ا10-ت : حلما 99م: ورال، ت والسن ا14م: سیجان، ت سحان 1 14.ت: جاریانه، : حاریانه ا 94ت: فراوان 1ت: مناصیان، م مامان 19ت: قارباب] 14_ت : "وازپاریاب" ندارد 14. م،ت: طالفان] 14_ت: مروالرود

وجانب غربی ولایت غزیه2 وحد طرازه بر نقویس باز گردد نا فاراب و بیسکنده و سغد سمرقند6 و نواحی بخارا تا خوارزم وکنار دریا .

و جانب شمالی حدودتر کستان تاحد فرغانه و طراز برخطی راست ، به حکم آن کی ختل بر رود جریاب است.

وجانب جنوبی ازجیخون نخست ازبدخشان درآیدنا دریای خوارزم بر

(1145) وماوراءالنهرازهمه اقلیمها پرنعمت تراست در دایره اسلام.

ومردم ماوراءالنهردرخیر راغب باشند، ومردمانی بی بدویا سلامت "وبی غایله و دست گشاده باشند، وبیشتر رادطبع10 و شیرمرد و سلاح دوست11بوند.وفراخی 9- م: راصب وفایزت: "راشت وقامر" ندارد] 4. اصل در "م" و "ت *: کوها4 م، ت: غزنین 4 م : طوان، ت: طوران 5.م: بیکند،ت:برکد 9.م، ت: سقد وسمرقندا 3 .م: خرباب، ت: حرباب، آبن حوقل؟ خرناب] 9.ت : میان رود چریاب است و میان رود وخشاب، وشهر خوارزم برآن جانب رودست و به ماوراء النهر نزدیکتر کی به خراسان] 4. ت: سلامت جو] 90_ت : "طبع" ندارد ! 19-م : دست.ا

فقعتة 2 ق ه ه2 وانة 2 2992و 2لق 9 ااخة 71 ه 241 131 ms214 6207 ش 134 م د د 12 466 124 111 او اذالقمقم انققمة 17 2 2 1ممق 1212 1اقلاةقیعه قو242م 1 مة2 ه

خله وطعام و میوه برین جمله بود و آبهای ایشان خوش ترین وسبک ترین همه آبها بود. در کوه وصحرا آبها فراوان باشده. و ستور وچهارپای نیک بسیار دارند. و گوسفند ازتر کستان و از شز بسبار آرند، و کریاس سمرقندی همهجایها“ ستوده است. وقزو صوف و موی بسیار افتد، و بعادن زروسیم و ژیوه2 و آهن در ولایت ماوراء النهر بسیارست: ومعدنهای ایشان به از دیگرمعدنهاست، مگرمعدن سیم کی در پنجهیر بهترست: اما زر وژیوه’ ومس و آنچ از معدن خیزد همه ماوراءالنهری بهتر بود ومعدن نوشادر درهمه جهان4 آنجاست. و چون کاغذ سمرقندی هیچ جای دیگر نبود.

و میوه در سغد و اسروشنه4 و فرغانه و چاچ چنان فراوان بود کی ستوران ایشان میوه خورند، و برده از تر کستان نخست به ماوراءالنهر افتد، و زیادنی ایشان به دیگرجای رسد. و هیچ برده چون ترک نیست. (6 115] و از تبت وخرخیز شک نخست آنجا آرند10 و در’1 آفاق ببرند، و پوست روباه و سمور و ستجاب بسیار باشد12، و بار12 از ماوراءالنهر گیرند.

و اما فراخ دستی ونان پاره ایشان چنان باشد کی هیچ کس را از مهمان کراهیت ناید14. و اگر کسی تأمل کند پندارد که همه ماوراءالنهربه این معنی یک خانه است، و چون شریبی آنجا رسد همه کس جهد خویش در خدمت او بهجای آرد10 و چشم مکافات ندارد16. و دلیل بر مروت ایشان آن بس کی 9- م : (ندارد)] 4. م : سالی ! 4.ت: چندانی! 4. ت: نگاه داردا *.ت: بودا 9.ت: جانیا 3.ت: زیق ! 8.ت: خراسان، اصطخری : اسلام*.

م، ت : استرشنه، ms215 اصطخری : اشروسنه] 90.ت : آورند! 99_ت : از آنجا به 14_ت : بود! 14_م: باز] 14_ت: نیاید 16_ت آر... تدارنه!19 ت : باشد.

============================================================

برگ مردم و ستور همه مهیا باشد. و هر کاری را کار کنی گماشته . وچون 10 مهمان قرارسد خداوند خانه شادی نماید و تازهروبی کند، واین معنی در هیچ اقلیم نشنودهام7 مگر در این دیار.

و به دیگرشهرها [1156] خداوندان نعمت مال2 خویش برخاصگان خود هزینه کنند ودرفسق و فساد به کار برند، ومردم ماوراءالنهر همه بر کار خیرو پول“ و رباط هزینه2 کنند، و هیچ شهر ومنزل و بیابان نیینی در ماوراءالنهر 15 الاکی به هر منزل رباطی وجایگاهی ساختهاند- زیادت ازان کی حاجت آید، و آن را اوقاف و ارزاق پدید کرده. و شنودهام کی در ماوراءالنهر زیادت ازده هزار رباطست کی هرچند بردم کی آنجا برسد علف ستور و طعام مردم بدهند.

و هم مصنف این کتاب گوید کی در ماوراء النهر در همه خانهها و سرمحلتها ومسجدها و رباطها وجایی کی مردمان نشینند بیشترآنست کی آب یخ 20 سبیلی نهاده باشد به تابستان. * و از معتمدان شنودم کی در شهر مرقند هزار 9ت: "و" نداردا2ت: باشد2ت:صرف 9ت: بودا*ت میان دوستاره را ندارد! 9.ت: نشنودم] 2.ت: مال نعمتا 4. [.بل] ا.

ت : صرف ا10.ت : باشند ms216

و این لشکر ییشتر همه بردمان ماوراءالنهر بودند.

و شنودم"کی معتصم تامه ای نوشت سوی عبدالله بن طاهر. نامه را نزدیک نوح بن اسده فرستاد ، جواب عبدالله بن طاهر این9 داد کی در ماوراء النهر سیصد هزار کلات است، از هر کلاتی مردی سوار وبردی پیاده پبرون آمد.کی بر مردم10 آن جایگه بودن و نابودن ایشان پدید نباشد11.

و شنودهام کی مردمان چاچ وفرغانه چندان آلت وعدت دارند کی درهیچ تغر مسلمانی نیست ،و از رعیت مرد بود کی صد ستور تا پانصد ستور دارد خاصه خویش. واگرچند ولایت ایشان دورتر از خطه اسلام است سابق الحاج ایشان12 باشند دررفتن و در باز گشتن ، و ها این همه هیچ کس پادشاهان خودرا فرمان بردارتر و نیکو خدمتتر از ایشان نبود12. و به همه روز گارلشکرترک بر دیگر گروه مقدم بودهاند14. و خلفا همیشه لشکرترک اختیار کردهاند ، سبب آن 9_ ت؛ میان دوستاره را از سطر قبل ندارد [4.م ، ت: سعاب ] 4.ت: میان دوستاره را ندادد] 4- م ،ت: سروفندها 9.ت: کشته! 9.ت: بودند1 *.ت: شنیدم: 8-م،ت: اسک ! 4. ت: آن! 90_م: "برمردم " ندارد 99. ت: که برمردم جایگاه پیرون آمدن ایشان از آن جایگاه پدید نیاید ] 14 -ت : (ندارد)) 94_ ت : نباشد! 14_ ت : بودند.

============================================================

و در اقلیمهای مسلمانی هیچ جایگه6 پادشاهانی چنین نیستند کی درین وقت ترکاناند، کی ملک و پادشاهی ایشان را به میرات می رسد. و پیش ازاین ذکر آل سامان7 یاده کردهایم وسبب افتادن ایشان از پارس و حال پادشاهی گرفتن - دگرباره باز گفتن حاجت نیست9.

و در همه اقلیمها هبچ جایگه10 خوش نرو با نزهت11 نر از ماوراءالنهر 1_ ت : ازبهر آنک ! 4-م، ت: تکسفی (ابن حوقل : کیسفی)! 4.ت : همگنانا 4- م ، ت : فارس الغلام (تصحیح مبتنی براصطخری واین حوقل است)) 5- ت : عبدالله المعتز 9_ت: جایگاه! 2.م، ت: ساسان ! 4.ت: (ندارد)]9.ت : دگر باره حاجت نیست گفتن ا 10-ت : جانیا 11_ت : نزاهت.

============================================================

و گویند کی درهمه جهان خوشتر از سه جایگه نیست : یکی سغد[6 117] سرقند، ودیگر رود ابله، وسدیگرغوطه دمشق. و اما غوطه دمشق را بریک فرسنگ کوههاست خشکن. هیچ نبات و درخت برو’ نبود و بسیارجایگاه ویران و بی سبزی بود8. وتماشاگاه چنان باید کی چشم ازو پرشود کی جز آسمان و سبزی نتوان دید. و رود ابله مقداریک فرسنگ پیش برین صفت نبود، و در آن نزدیک جایگاهی بلند نیست کی بیش از یک فرسنگ بتوان نگریست. و جایگاهی کی سبزی بود ودربر ابرآن یا گردبر گرد آن صحرایی خالی بود آن تماشاگاه به کمال نبود. [اما سغد سمرقند)...’ و دیواری گرد نواحی بخارا و مزارع ودیهها در کشیده است10، مساحت آن سیزده فرسنگ در دوازده فرسنگ سغدهشت روزه راهاست. همه تماشاگاه وباغ وبوستان ودیههاو کشاورزی و کوشکها و مزارع و آبهای روان وحوضها و جویها وچشمهها از چپ وراست کی هیچ نگسلد . و چون از کشتها بگذرند چرا گاههای ستوران و مرغها بود.

و سغد خوشتر است از رود ابله وغوطه دمشق ،ومیوه سغد خوش ترو نکوتر’1 ازهمه میوها باشد، ودر سرایها وکویها آب روان و درختان میوه’1 باشد. و به فرغانه و چاچ در کوههایی کی میان فرغانه و تر کستان بود میوهای 9 ت: سبزی] 4.ت: کیوان] 4. ت : (ندارد)] *. ت: شده است! 5. مکبه درلفت یمعنی سرپوش است ! 6_ت: (ندارد)] 2_ت: جای ( 4 -م: (ندارد) ا4 در ترجمه قمتی از وصف سند مسرقند ساقط شده است 90.ت :کشیده اندا 19ت: نیکوتر ! 14_ت : (ندارد).

وکورها ونواحی [1176) ماوراءالنهراز کنار جیحون نخست نواحی 5 یخارانهادیم، و ازانجا به سغد پیوندد و به سعرقند وسروشته و چاج وفرخانه، و باز از حدود سرقند تا کش وتخشب و چفاتیان و ختلان6 تا به رود جیحون بازآید، وترمذ و قبادیان" تا خوارزم ، و [اما] پاراب و اسبیجاب* وطراز و ایلاق درشمارچاچ بود* ودرجمله فرغانه آید*9 ، ویشگرد0 1[را] درجمله چغانیان و ختل11را درجمله ماوراءالنهرنهادیم- به سبب آن کی در میان وخشاب است و 10 جریاب12، و خوارزم در شمار ماوراءالنهر. وشایستی که اگربخارا وکش و نخشب در شمار سغد آوردیمی13، لیکن مراد آن بود تا14 تفصیل آسانتر برآید.

آغاز به ماوراء النهر کنیم واز کوره بخارا گیریم کی سرحداست و دار ملکه1 ماوراءالنهرست ، و آنگه بر6اترتیب دیگرجایها17 یاد کنیم و پیشترازهمه ذکر جیحون باز گویعم: عمود جیخون آب رود جریاب18 است، از اندرون حدود بدخشان خبزد، آنگه رودهای دیگر درو14 ریزد و رود وخش درو پیوندد، آنگه جیحون گردد.

وازجمله آن رودها یکی را کی به نزدیک جریاب18 است باخشوا20 خوانند و به نزدیک او رود بربان21 کی رود هلی است، وسوم رود فارغر22، چهارم روداندیجاراغ23، 9ت: استا4.ت: میچ 4.ت شهرستان] * م، ت: سترشنه ت: سترشته! 9ت: خیلان] 9. اصطخری: قوادیان ؟ *.م،ت: اصحات ا 9.ت: میان دو ستاره را ندارد! 90_ اصطخری: واشکرد ( 19. اصل نسح خطی : کوهتان 94_ت : رجریاب" ندارد 14ت: آورسیا 14ت: کیا 16ت دارالملک! 16.ت: به ! 14.ت: جایگاها] 14. م، : حریاب ] 19_ت: آبه دیگر در] 20.م، ت: باخس! 49-م : بونان، ت: بونان] 44. م، ت: فارغی 44 - م، ت : اید بحاراغ.

============================================================

وازانجا[1182) درحدود بلخ می رودتا به ترمذ. بالای ترمذ در چیحون افتدو

نخستین کوره کی برچیحون است از ماوراءالنهر ختلان است و وخش: ودیگر تواحی هست- لیکن در عمل جریاب7 و وخشاب است.

شهرهای این اقلیم (ختلان) : هلبک ، منک ، تملیات ، فارغر، کاربنج، اندیجاراغ، روستای بنکه شهرهای وخش : هلاورد، لاوکند.

منک و هلاورد بزر گتر از هلبک است. لیکن دارالملک هلبک9 باشد .

وبه نزدیک وخش چند ناحیت هست چون وخان10 وسفینه11، و این هر دو کافرستان است . غلام وکنیزک آرند ازانجا.

و دروخان12 زر و نقره بسیارست، و زراب13 ازین دیار خیزد، و بر کنار رودها و بر اثر سیلابها پدید باشد و مردمان گرد کنند. وحد وخان14 به حدود نبت پیوسته اسعت 9_ اصطخری : قوادیان] 4.ت: بپرونا 4.ت: ویسکرد، اصطخری: واشجرد!

4. ت: آمویا 6.م،ت: آمویا 9.ت: از] 2.م،ت :خریاب *. م هلنک مکه تملیاب فارغی کانیح ابدحراغ روستاء مکه، - ت : هلیک مکه بملبات فارغی کائین اندبحراغ روستائی مکه ا 9_م، ت : منکه1 10-م : وحان ، ت : وجان 91-م ،ت : سقینه 1_م،ت: وخشابا 14_ مقصود طلدی موق امت ! 14.م: ببروحان،ت :وجان

شهرهای ترمذ: صرمنجن11، هاشم گرد ، قبادیان کوچک تر ازترمذ بود، * نودز12 نزدیک قبادیان6است*13 ، ویشگرد4 - چند ترمذ باشد ، شومان .

وازحد و یشگرد تا شومان تا نزدیک چغانیان زعقران خیزد. واز قبادیان 19 روناس خیزد.

چغانیان ازترمذ بزر گتر است ، لیکن ترمذ انبوهتر وآبادان تر است .

* واخسیسکی دربرابر زم نهادست، وزم درحد خراسان بود- لیکن در اعمال ماوراءالنهرست. شهری کوچک است، و بردم زم ستوردار باشند. و زم *14 و اخسیسکه بر دو کنار جیحون هر دو سرحد بیابان باشد.

9_ م،ت: واین کوهستان]4.ت: زمین] 4.م، ت: کوهستان] 4. اصطخری: واشجرد] *_ اصطخری: قوادیان] 9.ت: بس ا 2_ت: سراهایا *.ت: یارانا م: شهرستان 90_ت : میان دوستاره راندارد! 19. م:صرمنمن ، ت: صرمیحن 94- م : بودن] 14_ ت: میان دوستارهرا ندارد] 94_ت: میان دوستارهرا از دوسطرقبل ندارد.

============================================================

وازانجایگاه کاروانها رود سوی خراسان وگرگان وغزنی وسوی خزر و دیگر جایها.

وچنان واجب کردی کی خوارزم یکٹ نیمه در "صورت" خراسان بودی و دیگرنیمه در " صورت" ماوراءالنهر. لیکن ما خواستیم تا "صورت" اقلیم پرا کنده نباشد .

ودیگرشهرهای خوارزم اینسمت: درغان، هزاراسب، خبوه، أردخشییش، سافردز، نوزوار کردران خواش، کردر، دیه براتکین ، مدمینیه ، مرداجقان، گرگانج.

وقصبه این نواحی را دکات"9 خوانند. قهندزی دارد ویران. ms222 وشارستانی بود- آب آنرا خراب کرد. مردم شهر بالاترازان جای ساختند، وآب نزدیک قهندز رسیدست10 و بیم آنست کی ویران شود، ومسجد آدینه بر قهندز است.

9_ م: غزٹی، ت: غرمن] 4.ت:شود] 4.ت: (ندارد)] * حم،ت: عرنیا *.

ت حیحونیاا.ت: وا * اصطخری: جرجانیه ا * م: درغان وهوراصب خره ارحس سلفرون بوران کردان خواس کردر دیه ایرایکبن مدیسته مرداحمان وفمتهاد حاس کر کانجک،.

ت : درغان وهزارامت حره اردحس سافرون یوزاق کردان خواش کردر دیه ابر ایکین مدینه مرداحفاق منهات حاسکر کایتکا4 .ت : کاب1 90.ت: رسیده است

و در ازای آن سه فرسنگ بود درسه فرسنگ مساحت شهر،، و دروازهای شهر بهری ویران شدست2 ، و دیگر آنست کی نو ساختهاند.

و نخستین حد خوارزم را طاهریه خوانند، آنک سوی آمل4 دارد. و این عمارت برجنوبی جیحون (21195 بود. و برجانب شمالی هیچ عمارت نیست تا دهی که آن را غارابخشنه5 خوانتد. آنگه ازانجایگاه تاخوارزم دو رویه عمارت است. وپیش ازین دیه به مقدارشش فرسنگ رودی برخیزد ازجیحون وهمه عمارت روستا برآن است، واین رود را گاوخواره خوانند. و پهنای این رود 10 مقدار پنج گز باشد وقدر7 دو مرد بالا بود . وکشتی درین آب کارکتد. و چون دو فرسنگ برود رودی دیگرازو برخیزد، آن را رودکریه“ خوانند، بهری روستا را آب دهد.

* وعمارتهارا ازطاهری تا هزاراسب *“ پهنای بسیار نبست . ازانجایگاه درههنای عمارت افزاید، چنان کی یک مرحله پهنا گیرد. وچون به گر گانج رسد 10 به قدر دوفرسنگ باز آید. و سرحد عمارت10خوارزم به دهی رسد بر پنج فرسنگی11 کوجاغ12 به نزدیک کوه. در پهنا جز این دیه هیچ عمارت نیست.

و از پس این کوه ازانجا کی هزاراسپ است برچانب غربی جیحون رودهاست: * یکی از ان رودها هزاراسب*12 از جیحون برخیزد برآن روی کی ms223 آمل، نهادست.

ورودی دیگر چند نیمه رود گاوخواره چنان کی کشتی برو برود- بر 9_ت؛ حرور4. ت: درازی آن سه فرسنگ مساحت باشد ! 4.ت : شده است] -م، ت : آموی 6ت: عارالحه، م : عارالحسه! 9م: ماخواره91-م قا 9_م، ت: کرته4 ست : میان دو ستاره را ندارد! 10.ت : (ندارد) 99_ت : فرسنگ! 14_ کراع، ت: کراغ! 14_ ت: میان دوستاره را ندارد.

============================================================

و رود مدرا کی[دو] چند رود گاوخواره باشد. [و کشتی به مدرا رود و میان رود مدرا و رود خیوه مقدار یکن میل است رود وداک]، ودرین رود کشتی به گرگانج رود. و از رود وداک، تا خوارزم دوفرسنگ بود.

ورود بوه [4 120] در ناحیت گر گانج. آب این رود و آب رود وداک4 بهدیه اندره بازگرد آید و آنجا بندی هست کی کشتیها باز دارد . وازین جایگه تا به گرگانج یک مرحله دارند. و از رود گاوخواره تا شهر دوازده فرسنگ بود.

ورودی دیگرهست زیرخوارزم به چهارفرسنگ، از چهار جایگه آب یرخیزد وچون به هم درآمیزد چندرود بوه باشد. و گویند کی جیحون بر ین جایگه گذشتی، وچون آب ازجیحون کم شود آب این رود بکاهد.

و برابرجیتا به یک فرسنگی در جانب شمالی تابه شهری که آن را مدمینیه" خوانند برجیحون رودهای بسیاراست، و گذشت از مدمینیه بر کرانه جیحون هیچ عمارت نیست، ومیان کردز’ وجیخون روستای مرداجقان* [است ،ومیان مرداجقان)

آنگاه جیحون10 به دریا ریزد11 به جایگاهی که آن را خلیجان12 خوانند.

و آنجاهیچ دیه وعمارت نیست_ ماهی گیران باشند. و بر کناراین دریازمین غزپاشد، 9_ م :کرداخواس، ت: کرداحواس 4_ م،ت :خیره! *_ م،ت: کرد! 4_م،ت: دال1 *_ اسطخری: اندراستانا 9. اصطخری: کیت] 3.ت : مدمذینها ت : کردق، م :کردن ]4 - م : مرداجوان، ms224 ت: مردامان ا90ت: (ندارد)! 99_ت: 14- ت : خلیحان .

============================================================

و این هردو بر کناره جیحون است، پیش ازان کی به رود گاوخواره رسد. وبه این جایگه کوهی هست کی جیحون درمیان آن می گذرد و کشتی را آنجا خطر باشد.

این جایگه را بوقشه2 خوانند. و ازان جایگه کی جیخون به دریا رسد تاآن چایگه سکی رود چاج هم بدین دریا رسد ده2 روزه راه است[1206م، ورود جیحون در زمستان یخ پتدد چنان کی گردون، باه بار برو بگذرد . ویخ یستن ازخوارزم آغاز کند تا آنجا کی غایت سردسیرست. و برجیحون هیچ جایگه سردتراز خوارزم نیست، و بر کناره دریای خوارزم کوهی هست آن را جغراغز6 خوانند. به زمستان یخ بندد تا آخر تابستان - آنگه بگشاید. و گرد بر گرد این دریا صد فرسنگ است و 90 آب این دریاشورست، ورود جیخون و رود چاچ و بسیار رودهای دیگر درین آب دریا سیریزد، وطعم آب دریا البتهخوش نشود بو این آبهای بدین عظیمی درو پیدا نیاید با کوچکی او، و هیچ اثر نکند. وگمان چنانست کی این دریاو دریای خزر درزیر زمین“ بههم میرسد، والله اعلم، ومیان این هر دو دریا یست مرحله باشد، 9 و خوارزم شهری پرنعمت است، و میوهای فراوان دارد. لیکن درخت گوزنبود، واز خوارزم کرباس وصوف خیزد، * ودیباو آنچ یه این ماند**. و بردمان معروف و اهل مروت باشند، ومردم خوارزم پسیار سفر کنند، وهیچ شهرء نیست در خراسان کی آنجا قومی خوارزمیان نباشند. و زبان خوارزمی جز زبان اهل خراسان است. وشکل مردم خوارزمی پوشیده نماند. وتغرزمین غزخوارزم 9 است، و بردمانی جلد وشیرمرد باشند. و در ولایت خوارزم معادن زرو سیم و 9-م،ت: آیگیر2.م، ت: بوقسه! 4. اصطخری ، ابن حوقل : اربعة * م : بالای این کلمه بخط جدید تر افزوده اند "کاروان" . ت : پرا 9م، ت: جفاغر ms225 (ابن حوقل : جفراغر) { 2.ت : " در زیرزمین " نداردا * ت : میان دوستاره را ندارد]* حت: شهری.

============================================================

ذکر آنچ برجیحون است از مواضع. نخست ازکوره‌ بخارا آغاز کنیم از ماوراءالنهر، وبه همه وقت سرای امارت بخارا بودست، وبخارا را بومچکت2 خوانند شهریست برهامون وخانهها ازچوب ساخته باشنده. و کوشکها وباغهاو بوستانها درهم دیگرساخته استه، و دیهها به تزدی یکدیگر، چنان کی باغها همه6 پیوسته باشد- مقدار دوازده فرسنگ در دوازده فرستگ، وگرد برگردآن دیواری در کشیده’ کی درین همه مسافت ویرانی یا فضای خالی نتوان یافت“.

و مردمان تابستان و زمستان درین قصبه مقیم باشند، و درون آن دیواردیواری دیگر دارند* نیم فرسنگ درنیم فرسنگ . شهر درون این دیوار بود. و پیرون از شهر قهندزی دارند*6 چند شهری کوچک، وقلعهای دارد. آل ساسان، اکی والیانخراسان بودند درین قهندز مقام داشتند، وقهندز را ریضی هست، و مسجد آدینه بردرقهندزاست، وبازارها درربض قهندز است، ودرخراسان و ماوراءالنهر هیچ شهر انبوهتر از بخارا نیست، و رود سغد در میان شهو میرود، و ازانجا به آسیا ومزارعها11 رسد وتاحد بیکند12 برود، و زیادتی در آبگیری افتدبر ابر بیکند17 به جایی کی آن را سام خواش13 گویند. و بخارا را هفت دروازه هست: یکی را درشارستان خوانند، ودیگررا درنور14، و سدیگر در کنده15، وچهارم درآهنین16، پنجم درقهندز، وششم دروازه مهر -کی دروازه‌ [1216] بنی اسد خوانند، 9_ت : سقلاب] 4- فنک درلغت بمسعنی راسووسگ آبی (هردو) آمده است ا 4-ت: بوکت ، م : بومصک ! _ ت: (ندارد)! * .ت :ساختهاند! 9_ت: همه بیکدیگر 9ت: برکشیدها 9ت: دید *ت: میان دو ستاره را از مطرقبل ندارد 10_ ت : آل سامانیان ( 91_ ت : مزارع! 14_ ت : سکد ! 94- م، ت: سام کاس (ابنحوقل بصام خاش)) 14-م،ت :وروا 9 اصطخری: عفره/19_ اصطخری: الحدید.

============================================================

و رودی دیگر کی آن را جویبار بکاره1 خوانند از رود پزرگ برخیزد.

در میان شهر به نزدیکی مسجدی کی آن را به قواریریین6’ آن بازخوانند.

9 اصطخری: پنی سمدا 4. اصطخری: الریواو.م، ت: بردقشه] هت: اسه، م: امینه! .م سرون، ت: سرورا 6.ت: غنج،م: فمجا.ت (ندارد) ا4م، ت : رحبه41. اصطخری:السویقه)10.م، ت: مارحمل 99-م، ت : فسرده (ابن حوقل : فشیردپزه)! 14.م، ت : ورع) 14-ت : مردقسه، م: مردقسه! 14. اصطخری واین حوقل : نوکنده (درنسنه های فارمی هم گاهی نوکندهآمده)! 15_ ت: روداسکان،م: جوی باسکان ا 19- م : قرازان ، ت : قزازان .ا

و رودی دیگر کی آن را بیکند، خوانند . بهری ms227 از ربض را آب دهد و به نو کندا افتد، واین رود نوکندا از رود بزرگ برخیزد به نزدیک * سرای حمدویه3، و بهری سردم ربض ازان آب بردارند و باقی به پیابان ریزد، رود آسیاء از رود بزرگ برخیزد به نزدیک *ه نوبهار و برسراها وآسیاها7 گذرد تا به آسیاها6 و زمینهای بیکند رسد و ایشان را آب دهد.

ورود کشنه7 * هم نزدیک نوبهار برخیزد، وباغها وبوستانها وکوشکها را آب دهد تا از کشنه*8 بگذرد و به مایمرغ9 رسد.

رود رباح10 از رود بزرگ برخیزد به نزدیک ریگستان * و تا کوش رباح برود و هزار باغ وکوشک و بوستان را آب دهد.

و رود ریگستان * 10 به ریگستان بگذرد11، و محلت ریگستان و ریض و قهندز وسرای امارت همه آب ازین رود بردارند. و ازانجا به کوشکت جلال دیزه13 وسد.

وبه نزدیک پول حمدونه14 رودی در زیرزمین میرود تا به حوضهای [در] بنی اسد رسد. حوضها پر کند و فضله در پارگین10 قهندز افتد.

و رودی دیگر ازین رود بزرگ برخیزد به جایگاهی که آن را ورغ12 خوانند، و بر سراهای دروازجه17گذرد وتا دروازه سمرقند برود، و ازانجا به اسپیدماسه14 افتد و یک فرستگ بگذرد .

1- نگاه کنید به حاشیه‌ 14 صفه قبل]؟.م، ت : برکند1 4.م : حمدوبها* اصطخری : طاحونه] 6 ت: میان دو ستاره را از دوسطر قبل ندارد) 9.ت: آسیابها 7-م: کتیبه، ت: که ! 9_ت : میان دوستاره را ندارد!* .م، ت : فاران مرغ 10.م: ریاح، ت: باج] 99_م :میان دو ستاره را ازدوسطرقبل ندارد] 94. م: برخیزد 14- م : حلال دیره ! 14_ م: حمدونه ! 15. پارگین گودالی است که آبهای زیادی وچر کین وهرزآب در آن جمع شود ! 96_ م، ت: ورع] 14_ م، ت : دروازه رحبه 18 اصطخری : سبیدماشه (ظاهرأ شکل فارسی آن سپیدماسه است یمعنی شن سفید)

و از عمود رود سغد بیرون ازحایط بخارا به ناحیت طواویس بیش ازان کی به در شهر رسد بسیار رود ها برمی خیزد وبه دیهها و حایطها و مزرعها میرود.

یکی ازان رود سافری کام8است کی ناحیتی را آب دهد و تا وردانه4 برسد.

وخرغان10 رود ناحیتی دیگر را آب دهد و تا خرمیثن11 برود، رود جرغ12 این ناحیت را آب بدهد* و تا جرغ12 برود *14 و زیادتی به رود یزرگ باز آید.

و رود نوکند، کی ناحیتی برآنست و تا ده فرانه15 می رسد.

و رود فرخشنه16کی روستایی برآن نهاده است: 9- "مادون " عینا منقول از جمله‌ مژلف است که مترجم ظاهر آتوجهی به معنای آن درعبارت نداشته و آن را چون اسم روستایی نقل کرده است] 4.م، ت : ماوراءالنهر ! 4.م : فرغانه دروفن دوستا طواویس و هورق فرغانه‌ سفلی بومه تجار جمر روستا کا حسوان آیدیدان کندمان سامجر مادون سامجرماوراءالنهرفرادن السفلی اروان فروان العلیا، ت : فرغانه دروفنروستای طوارین و تورق فرعانه سفلی تومه بحار حمر روستا کاحستوان ایدیدان کندمان سامحر مادون سامجر ماوراء النهر فروان السفلی اروان فروان العلیا! *.ت : بیرون ا * م، ت : غرقید، (تص متنی پر اصطتری و این حوقل است)1 6 .م: حده مباخس و نس روستای کرمینه جرفانه علیا رستاق غرقید سکند قرس، .ت؛ جند میاخس وپس روستای کرمسنه خرعانه علیا رستاق غرقید سکند قرس ! 2. ت: مرغزارها! 4. ت : کافری کام ] *. ت: ورکانه 90_م : جرعان، ت :جرغان ا 19.م: جرمش، ت: حرمش! 14.م، ت: جرع 14_ت: جرش 94_م: میان دوستاره ندارد] ج1.ت : فراه، مقرابه 19.

د م بربه

ورود آروانه تا بانب بشود.

ورود فراور2 العلیا [بر اوبوقار گذرد.

ورود خاسه] تاخامه4 برود.

و رود بتتگان9 تا [ورکه برسد. ms229

و رود نو کنده) تا نوباغ امیر برسد.

هریکی ازین رودها ناحیتی را آب می دهندا1 پیرون از حایط، وآنچ بماند در میان ربش بخارا میرود.

و رودها کی پیش ازین یاد کردیم ازو بر می خیزد. و پیشتر ازین رودها کی از رود سغد برمی خیزد آنست کی کشتی برو برود: و درین حایط بخارا کی گفتیم دوازده دردر وازه است هیچ کوه و بیابان نیست، [1236] همه قهندز وکوشک و دیه12 و باغ و بوستان وکشت و میومستانست. و هیزم ایشان ازباغها بود، وازبیرون13 هیزم گز14 و تی نیز آورند.

و زمینهای سغد و یخارا همه به آب نزدیک بود، ازین سبب درختستان بلند نباشد، * چون گوز و سپیددار وآنچ به این ماند. و اگر نهالی ازان بنشانند دراز وبلند نشود*10. ومیوه بخارا بهتر وخوشتر ازمیوة همه ماوراءالنهر بود.

و زمین بخارا چنانست کی اگر مردی یک گری16 زمین را عمارت کند همه دربایست و12 معیشت او و پیوستگان او ازان برخیزد. و از بسیاری مردم و انبوهی 9_م، ت: بسته! 4.م، ت:رامینها 4_م : قزوان، ت: فروان 4. اصطخری: فارابا 6.م، ت: باروان] 9سم، ت: بانه1 3م : قزوان، ت: فروان 8- م، ت: حامه] 9.م: بنیکان، ت: سکان ! 10.م : برواغ، ت: برفاغ 99.

ت : میدهدا 14_ت : "ودیه " ندارد! 94. ت : غیراز ! 14_ گزدرختی است که در کوبرومحاری خشک میروید ا ه9. ت : میان دوستاره را از سطر قبل ندارد] 19.

[. جریب ] 17_ت : (ندارد).1

و نزدیک نرین کوهها به بخارا کوهیست کی آن را ورکه خوانند کی میان سمرقند و کش بیرون شود و به شارستان سروشنه" باز گردد در حد فرغانه و 5 به طراز پیوندد ونا حدچین برسد. و این بیابان کی در نواحی سروشنه2 است درحد فرغانه وایلاق تا خرخیز، همه دربرابرعمود این کوهست، و کان نوشادرو کان 2 زاج و سعدن آهن ms230 وژیوه ومس و سرب و معدن زر و پیروزه به فرغانه باشد، وچشمه نفت و قیر وزفت وسنگی .کی چون فحم، آتش در گیرد و میسوزد، ومیوه مباح کی پیش ازین گفتهایم همهدرین کوه باشد.

10 و آبها درو هست کی به تابستان گرم یخ بندد و به زمستان سرد گرم باشد.

ودر بخارا ناحیتهاست درون دیوار و پیرون [1235] دیوار. آنچ درون حایط است: طواویس - بزرگ ترین شهریست درین نواحی ، بمجکث7 ، زندنه ، مفکان، خجاده7 . وآنچ برون حایط است؛ بیکند، فربر، کرمینیه، خدیمنکن ، خرغانکت، مدیامجکت8: وطواویس شهریست بارو دارد. و از ماوراءالتهر هر سال وقتی معلوم خلقی آنجا جمله شوند. آب روان و باغ وبوستان9 قراوان باشد، وقهندزی داردو شارستان ومسجد آدینه درشارستان بود، و کرباس بسیار خیزد ازانجا .

و دیگر شهرها کی درون دیوارست به یک دیگر نزدیک باشند10 در عمارت وبزرگی: 9_ت: آورنداات: ستروشنه، اصطخری: اشروسنه!.ت:معدنا4 ت زیبق * "فجم * در لنت بمعنی زغال امت]9. ابز حوقل: نمجکٹ 3.م: محکت زبدیه معکان حجاره ، ت : محکت زیدیه مغکان حجازة ] 9- م : مکند قرین کرمیته حدیمتکر جرعاتکت مدبامجکت ، -ت: فرین کرمینیه حدیمکر چرغاتکت مدیامحکت ا*. ت : بستان] 90ت؛ باشد

خرغانکت ومدیامجکث1 هر دو برابر یکدیگر بوند2 در عمارت.

و هرشهری2 از نواحی بخارا ناحیتی دارد سگر بیکنده کی روستا ندارد، لیکن قرب هزار رباط دارد. و یبکند را دیوار هست. * ودرمسجد آدینه محرابی ساختهاندکی در همه ماوراءالنهر با تکلف تر ازان نیست *5.

فربر’ شهریست به نزدیکن جیحون و رومتا دارد.

وزبان اهل بخارا زبان اهل سغد باشد. ومردمان بخارا فاضلان باشند.

وسعاملت به درم کنند. وسیم ایشان غطر یفی باشد، وجز به دیار ماوراءالنهرنرود.

و بیشتر قبا وکلاه پوشند، ودر بخارا درون شهر و یبرون شهر بازارها یاشد به وقتهای معلوم - کی روز بازار آنجا جمله شوند و بسیار بازرگانی کنند. و از بخارا ونواحی آن“ کرباس زندنیجی خیزد.

وشنودهام. اکی قهندز [9 124] بخارا را خاصیتی ms231 هست کی هر گز جنازه هیچ هادشاه ازین قهندز بیرون تیاوردهاند، و هران رایتی کی درین قهندز بستهاند ندیدهاندکی شکسته شدست:1.

و گویندکی اصل مردم بخارا درقدیم قوسی بودند کی از اصطخر آنجا انتقال کردند. و سامانیان در بخارا12 مقام داشته اند به حکم آن کی سرحد

وپادشاهان خراسان از آل سامان اسمعیل بن احمد بود، ودربخارا10 مقام 9م، ت: جرفانکت وبدبامحکت ا 4.ت: باشندا *.م: مری ا4.م د، ت: مکد ت: میان دوستارهرا ندارد] ’.م، ت: قربا“.م: غدریی، ت: غذرقیا *.م: (ندارد)]4 .م: رندسحی، ت: زندنبحی، اصطخری: ثیاب القطن (زندنیجی نوعی پارچه‌ معروف بافت بخاراست 0- فرهنگ نفیسی ، معجم البلدان، پادداشتهای قزوینی جلد پنجم) !90. ت : شنیدهام ! 91.ت : شده است! 14_ت: آنجا! 14_ت: (ندارد) ! 14_ت : (تدارد) ] 14-ت : ودر.

============================================================

و مغکان 3 برپنج فرسنگی شهر نهادست2 بردست راست راه بیکند، واز آنجا تا راه سه فرسنگ زمین باشد.

زندنه4 بر چهار فرستگی بخارا باشد.

بومجکت بر راه طواویس باشد بهچهار فرسنگی

و مدیامجکت7 بر رود سغد* نهادست برتر از بیکند.

و خرغانکث4 بر ابر کرمینیه [ت 124] نهادست *.

وسفد به بخارا پیوسته است. وچون از کرمینیه بگذرد به دبوسی10 آید، آنگه به ربنجن11، [آنگه] کسانی17، آنگه اشتیخن12، [آنگه] سمرقند . این همه 19 میانه سغد است: و قصبه سغد. سمرقننست ، و بر جانب جنوبی نهاده است از رود سغد ، قهندز وشارستان * وربض دارد. وسرای امارت و لشکری پیشه14همه ms232 در قهتدز بود. وشارستان *15 حصاری دارد به چهار دروازه : درچین برجانب م: بخاره، ت: تصاره ا4.ت: نهاده استا 4.م، ت: معکانا4 ت: زندیه ، م: ربدیه! 5.م: کرمنه :ت: کرمنیته] 9.م: کد! 2. م: باممکت، ت: بامکت ا 9_م: غاتکت ] 4.ت: میان دوستاره را ندارد] 10. اصطخری : دبوسیه ا 99_م: بجرود، ت: برودا 14.ت: (ندارد)، اصطخری : کشانیها 14م، ت: سهیذرود! 94.م: ببشه (کذا)، "و" : (ندارد)] 15.ت : میان دو ستاره را ندارد.

============================================================

و رودی از ارزیز ساختهاند بر مسنی1 بلند واز رویگران بردارد تا دروازه کش* وروی این رود ارزیزست*2.

وگرد بر گرد شهر خندقی عظیم هست، ومسنی3 درین خندق بستهاندو آب بر سر آن رانده درروزگار جاهلیت. و آبادان تر چابی در شهر این جایگاهست، کی سرطاق گویند، وجوی ارزیز بر سر آن است. و دکانهای این بازار بسیاری آنست کی بر عمارت این جوی وقف کردهاند، وگبر کانند سکی آن را نگاه دارند پیوسته تابستان و زمستان. و مسجد آدینه درشارستان بود زیر قهندز. و درشهر ازین رود ارزیز آیها وچویها بر خیزد کی باغها و بوستانها را آب دهد.

وسرای امارت درقهندز بود، و شارستان بریک گوشه ربض است نزدیک رود سغد. و دیوار ربض [1259] از سغد گرفتهاند از جایگاهی کی آن را افشینه خوانند از حد کوهک و هم چنین به ورسنین6 در گردد و پیرامن فنک بر دروازه ریودد7 تا در فرخشیذ4 تا در غداود9 تا کنار رود، و این رودگرد برگرد ریض می گردد چون خندق، و مقدار این دیوار دو فرسنگ در دو فرسنگ بود، وچشمه شهر وبازار گاه سرطاف10 است. وازانجایگه11 بازارها و محلتها پرخیزد وکوشکها وبوستانها، وکم سرایی بود کی درو بوستان نباشد، چنان

============================================================

و2 دیوار ربض را درهاست : یکی ازان در غداود، دو دیگر سفسک“، ودرسوخشین، ، و درافشینه 5، ودرکوهکی، ودر ورسنین2، و 9 در ریودد7، و درفرخشید8. وگویند کی این شارستان تبع“ بنیاد10 نهاد، و ذوالقرتین چیزی بر آن زیادت کرد.

مصنف کتاب گوید کی من دروازه ای دیدم به سمرقند- روی در به آهن پوشیده. * وبر یک پاره ازان آهن چیزی نبشته. ازان مردمان پرسیدم . گفتند این

پس درین وقت کی من به سمرقند بودم فتنهای افتاد آن دروازه بسوختند وآن کتابت ضایع شد. وازان پس ابوالمظفر محمد بن لقمان14 بن نصربن احمدین اسد آن دروازه هم چنان آهنین بفرمود ساختن ، لیکن آن کتایت ناپدید شد.

واگرته19 آبهای بسیار بودی ودرختان فراوان از بید و غیره هوای 19 سمرقند از انبوهی تباه شدی، و بناهای سمرقند از گل و چوب باشد. و مردمان سمرقند مردمانی با جمال ونیکو روی و آهسته و با وقار باشند، ومروت و پاکیزگی ورزند.

و از سمرقند تاکوه یکن مرچله باشد، وکوهکی کوچک به شهر پیوسته است، آن را هم کوهک خوانند16. چندنیم میل درازای این 17کوه بود. گل وسنگ 9_ت: بوده استا 4.ت: ودیگرا 3. اصطخری: اسسک! *.م، ت: سخ ا ه .م: اقسینه ه م، ت: روسنا *.م ، ت: دیوددا ms234 هست یوحسند، م : فرحستد! 9 از ملوک یمنا90.م: بنا 99_ت: میان دو ستاره را ندارد 14_ت: این] 14_ت. داشتهاند 14_م، ت: احمد! 16_ت: نهواسطة 19_ت : گویند! 12_ت : آن.

============================================================

وشنودهام کی درین کوه معدن زر ونقره هست ، لیکن نگذارند کی به کار برند.

و آبهای شهر همه از رود سغد، است ، وسر این رود از کوههای بتم خیزد بالای چفانیان . واین آب را آیگیری هست - آن را * بجن 3 خوانند چون دریاء کی، و گردبر گرد آن ناحیتی هست کی آن را *6 پر غر گویند . این آب از انجا رود تا جایی رسد کی آن را پنجیکت * گویند . وازانجا به ورغسره رسد کسی سربندست ، و ازانجایگه رودهای سمرقند پراکنده شود در جانب شرقی ودر جانب غربی: و امارودهای جانب شرقی برابرورغسر2 برون [1269] شود به جایگاهی کی آن را غوبار" گویند به سبب آن کی کوهها کمترشود و زمینهای کشاورزی پدید آید، ورودها ازینجایگه برخیزد؛ رود برش “ ورود بارمش ورود بشمین* و رود برش“ برظاهر سمرقندمیرود، ورودهای شهر وروستا همه ازین رود برخیزد ، ورود بارمش هم از نزدیک این رود برخیزد در ناحیت جنوب، و 10 روستای بسیار ازو آب خورد، و بزر گترین رودها رود برش10است.

ورود بشمین * هم از نزدیک این رود برخیرد در ناحیت جنوب، وروستای بسیار ازو آب خورد *11 وهر دو کشتی برتابد. و ازین رود رودهای بسیار برخیزد ودیهها و مزرعهای12 بسیار را آب دهد از ناحیت ورغسر13 9حت: باشد2.ت: سند 2.م: نویا 4ت : میان دو ستاره را ندارد ت: کت 9.م، ت: ورغس! *.م، ت: عربانا *.م، ت: دبوس ت: ، م: بسم!10 م، ت: دبوس 99ست : میان دو ستاره را از سطرقیل ندارد 14_ت : مزارع 14-م، ت : ودغس

آنگاه ازین رود فی12 رودهاخیزد* دربرابر هرده و هر شهر، *15 تا به حدود کرمینیه رسد. * از انجارودهای ربنجناورود دبوسی17جداشود ورودهای سکرمینیه، و ازانجا به بخارا رسد* 14.

9.م“ ت؛ زرعم او. “: برغس ومایقریج وزرعم وسحر وبالای زرعم، .ت: برغس ومایفریح وزرغم وتحروبالای زرغم! 2 م، ت :عریان ! 4.م : اسنجر، ت: اسجرا م: اواب، ت: ساوات ا9.م: مورماجز، ت : مودماچن (ابن حوقل : بوزماجن)ا 9-م ،ت: ودان (تصیح مبتتی برابن حوقل است)! 4. استنجر، ت: ار9.مبت: مورماچن 1 90_ت: میان دوستارهرا از مطرقبل ندارد1 99_ت: برسدا 14.م،ت: تی1 14.ت: همه رودهای! 14. از اول سطر ششم تا اینجا "در اصطخری" دیده نشد وبامراجعه به ابن حوقل اصلاح شد ! 16. ت :میان دو ستارهراندارد 19_3: سحرو (ابن حوقل : اربنجن)] 13. اصعلخری وابن چوقل : دبوسیه ا 99.

ت : میان دو ستاره را ندارد.

============================================================

* و مقدار ms236 این وادی از ورغسر4 تا حد بخارا آن جایگه کی گفتیم کی درون خایط بخارا*2 رودها ازوجدامی شود شش روزه راهست، رود بر رودو بوستان بر بوستان. چنان کی اگر کسی از کوهی نگاه کند دروادی سغد جز سبزی و درخت هیچ نتواند دید، مگر قهندزی یا کوشکی: ودر ناحیت ورغسر، باغها وضیاعها بسیاراست کی خراج آن وضع کردهاندو در وجه عمارت بندها نهاده. و ازین وادی این رودها کی یاد کردیم برخیزد و زیر پول کوهک بردرسمرقند بگذرد، چنان کی به وقت آب خیز زیر پول" چند مردبالا آب بود. و آب این وادی به تابستان زیادت شود از برفهای بسیار [1279] کی بر کوههای6 غرجستان" و سروشنه4 و سمرقند بود .و بود کی آب غلبه گیرد و بندها را بیم بود، آنگه مردم سرقند را بفرمایند تا حشر سازند در بستن آن بندها.

روستاهای سرقند: بنجکت، ورغسر، ساودار، مایمرغ10 و درناحیت مایمرغ11 جایگاهی هست آن را ریودد12 خوانند- اخشید کی ملک سمرقند بود درین دیه مقام داشتی،و هنوز کوشکهای اخشیدی آنجابرجایست: وسنجرفغن13 شهر ورغسر14 بود. وهردو درشمار مایمرغ11 بودی کنون مقروز کردهاند.

9_م: ککت، ت: کمکتا4.م: کسنکت ] 4_ ت: میان دو ستاره را از سطر قبل ندارد] 4. م: برغس، ت: برغش ! * ت: " زیرپول" درپایان این جمله آمده است9ست: کوه! 2. اصطخری و ابن حوقل: بتم] *. م: ستورشنه، ت: ستروشنه 9_ ابن حوقل : شاودار] 9.م: بنجیکت ورغس سادوان فابرغ، ت : یحکت ورغس ساروان فامرغ ا 99م، ت: فامرغ] 14.م: ریود، ت: ریود! 14.م : بخر، 14.م، ت: برغس.

============================================================

روستای مایمرغ از همه روستاهای سمزقند آبادان تر و انبوهتر است.

ساودار کوهیست بر جنوبی سعرقند. هوای درست دارد، مردم این جایگاه ازدیگران تن درستتر ونیکوروی ترباشند. و درازای این روستا مقدار ده فرسنگ بود. و در ساوداره ms237 جایگاهی هست که ترساآن6 آنجا گرد آیند و عبادت کنند، و آن را وقف بسیارست. و این جایگهرا وزگرد7 خوانند .

ناحیت درغم8 بی آبست ، لیکن آبادان و انبوه بود، و ستوردار باشند 10 و مردمانی1 توانگر، و هوای درست دارد، و درازای این ناحیت دو مرحله باشد. و هر دهی11 را دو فرسنگ زیادت حد بود. وگویند کی اگر کشت این ناحیت را آفت نرسد یک ساله ارتفاع آن سغد و بخارا را سالها برتابد. و چراگاههای این ناحیت به از چراگاههای همه ماوراءالنهر بود. [5 127] اینست روستاهای12 سمرقندبردست راست این وادی: و نواحی جانب دست چپ: اولا یارکث13انزدیک سروشنه14. آب ایشان ازچشمهها بود، وغله بربخس کارند، وچراخور ندارند، وجایگاهی تنگ بود.

و روستای بورنمده1 برحد مروشنه14 وهیوسته یازکت13 روستای بوزماجز’1 باشد برحدود سیرقند- روستای 9_م، ت: فامرغا 4.م: سحیکت ا: 4.ت : میان دوستارهرا از دو سطر قبل نداردا 4-م، ت : ساروان (ابن حوقل : شاودار) 5.ت: آنجا] 9_ت : ترسایان] 9-م : زرکرد، ت : زردکرد (این حوقل: وزکرده) ! 9 .م، ت : رم ا*. م: پرانیوه]90.ت : مرنمان! 11.ت: میهی ا 14.ت: روستای 14.م : بارکت، ت: بارک ا 14_م، ت: ستروشنه! ه1 .م ،ت: فورغد (ابن حوقل : فورنمد)ا 99-م، ت : بورماخر (ابن حوقل : بوزماچن) .ا

روستای وذار2 ناحیتی آبادان و پرنعمت بود، کوه و هامون و بخس و آبی وهر گونه باشد. و شهر وذار و شهر کثیر به یکدیگر نزدیک است و این هر دوجای قومی عرب داشتهانده از یکربن واثل- ایشان را سباعیان خواندندی و ایشان رادرسمرقند ولایتها بوده است * وسرایها داشتهاندکی آن را دورالضیافات خواندندی یعنی مهمان خانه ها، و روستای مرزبان به این ناحیت پیوسته است*2 ومرزیان بن تر کسفی4 آن مرد است کی اورا ازین ناحیت در جمله نام برداران سخد به حضرت عراق خواننه ms238 بودند، روستاهای سمرقند این دوازده روستاست کی یاد کردیم؛ شش روستا برجانب راست وادی سغد، و نسش روستا بردمت چه روستای یغان4 درقدیم باعمل10 سعرقند رفتی. درروز گارافشین باعمل سروشنه11 تحویل کردند ومساحت هریک ازین روستای دوازده گانه یکنمرحله تا نیم مرحله بود12.

و معاملت سمرقند به زرباشد و به درم اسماعیلی شکسته ، و نقدی دیگر هست آنرا محمدی گویند، [9 128) وجز دراعمال سمرقند هیچ جای دیگر نرود.

اشتیخن13 ازعمل سمرقند مفروزباشد، وروستاها وباغ وبوستان ومرغزاره 9- م: کیورمحکب، ت: کتورمحکت] 4_م : (ندارد)] 4.م، ت : ودان (ابن حوقل : ویذار)] * .م، ت: کش (اصطخری واین حوقل : ووذار وکثیر (درفارسی : کش) من قری هفه الرساقیق لقوم من بکربن وایل )1 *-ت: خوانند ( 9- اصطخری و ابن حوقل : دور ضیافات7_ ت : میان دوستارهرا از سطر قبل ندارد ! 9.م، ت: کسقی (ابن حوقل: کیسفی) 9 -م، نعیان ، ت : بعان (تصحیح میتنی بر حاشیه‌ 15 ص 00ه این حوقل است) 99_ت : بلعمال 99.ت ستروشته 14. اصطخری وابن حوقل این عبارت را تا008 فیم مرحله بود" درسطر 12 ندارد! 14.م: اسجر، ت : سحر 1 94_ت : مزارع .

============================================================

* و کیسانیه2 آبادان ترین شهرهای سغد است * وکیسانیه2 واشتیخن از کوههای ساغرج، پدید باشند، تاحد کیسانیه از کوهء مقدار پنج مرحله دریک مرحله باشد وروستای کیسانیه6 دومرحله باشد. * وهردو بردست چپ وادی سغد نهادست *7.

دیوسی و آربنجن2* دوپاره شهرند برجانب راست وادی سغد بر جاده 10 خراسان6، و اربنچن7 بزرگتر و آبادان تراز دبوسی بود، و دبوسی را روستا کمست، وچشمه سغد شهر کیسانیه2 است4. ودرو مردمان توانگر باشند.

کش شهر یست قهندز وربض دارد ودوشارستان. وشارستان دروتی وقهندز ms239 خرابست، و مسجد آدینه درین شارستان ویراناست، و بازار در ریض است، ومساحث این شهر سه قرسنگ درسه فرسنگن بود. شهری گرم سیرست، وعمارت 15 از گل وچوب سازند. ومیوة این شهرپیش"ازمیوه همه ماوراءالنهر فراز،ارسد.

و درین شهر وبا پسیار بود، و شارستان درونی را چهار دروازه است: یکی در آهنین، و دیگر دروازه‌ [4 128) عبیدالله، وسوم11 در قصابان ، وچهارم در شارستان. و شارستان12 بیرونی را دودوازده است: یکی درشارستان درونی، و دوم در برکنان13.

9-م : "اورا" ندارد] 4. اصطخری وابن حوقل :کشانیه!4.ت : میان دو ستاره را نداردا 4 سم: شاغر،ت: شاعر (تصیح مبتتی براین حوقل-حاشیة سطر واص 900است) م: "ازکوه " ندارد 9ست : میان دوستارهرا ازسطرقبل ندارد! *. م،ت:رسحرا 8- ت؛ وکیسانیه چشم جمله شهر ملی سند است احت : پپشتر] 90_ت: (ندارد) 96_ت : سیم 94_م : "وشارستان" ندارد 94.م، ت: ترکتان

وروستاهأرارودهای دیگر هست : یکی خروذه6 برراه سمرقند بریک فرسنگی شهر، ودیگر خشک رود بر راه بلخ بریک فرسنگی شهر* ورود دیگرآن را جوان رود خوانتد برراه بلخ به هشت فرستگی شهر*2. و زیادتیهای این آبها دروادی نخشب افتد. و در همه سراهای این شهر آب روان پاشد و سرابوستانها“، و مساحت این روستا قرب چهار روزه درچهار روزه راه پاشده، و از این شهر کش میوه وحبوب بسیارخیزد. ودر کوههای کش عقاقیر بسیارباشد، چنان کی بهدیکر ولایتها بیرند .و روستاهای بسیاردارد، ازان جمله روستای* میان کش، و روستای ورد، و روستای بلاندرین0’، و روستای واسماین11*16، وروستای کشک12، وروستای ارو، وروستای بوزساجن14 وروستای سیام، و روستای ارغان، وروستای خروذه10، و روستای خزار’1، وروستای سورروده12، وروستای متکوره14 درونین، وروستای منکوره14 پیرونین .اینست روستاهایشهر کش(1.

نخشب شهریست قهندز خراب دارد، و ربض را (21299 چهار 9-م : "وبرکنان" ندارد، اصطخری : (ندارد) ، (تصحیح میتنی بر ابن حوقل است) ms240 2-م، ت :قصابان ا 2.م، ت: شهرا 4.م: روستا ت: رودی و.

اصطخری : (ندارد)، م؛ اح رود، ت: حاج رودا 9. ابن حوقل هم میان دو ستاره را ندارد ا8حت؛ سراما و یوستانها] *. ت: مسافت این روستا قرب چهار روزه راء باشد. 90_ت: بلابدرین] 99_ت: راسماس ! 14- ابن حوقل : میان دو ستاره را آزسطر قیل ندارد! 14.م، ت: کسکب ! 14. م،ت: ورماجن 1.م، ت : جارودان 99م : چران، ت : حران (ابن حوقل : خرارررد)! 19-م : سوروده ، ت : سرروده ا 98.م: ستکرده، ت: صنک کرده ا 94. از اول مطر سوم تا اینجا در اصطخری نیت ا40- اصطخری : نفا

ونامهای نواحی اینست: ارسیانیکث، کرکث، غزق ، وغکث17، ساباط، [21295 زامین، دیزک، نوجکث، خرقانه10.

9- م، بحاری، ت : بحاری] 4.ت : دروازه 4.م، ت : غزنینا *. این حوقل : بخارا! 5.م، ت: یحاری] 9. اصطغری : میان دو خط را از سطر دوم این صفه نداردا 4.م، ت : برده ا4.م: کشه، ت: کنته!4. اصطخری : مچان دوستارهرا از سطرقبل ندارد] 90_ت: ستروشنه ! 99_ ت: نهاده است! 14_ت: " و جانبی ازفرغانه" نداردا 94- اصطخری وابن حوقل : واشجرد! 94-ت : رامت، 3 : راست ! 15_م: بوممک، ت : برمحکت ! 19_ اصطخری: میان دوستارهرا ازسطر قبل ندارد! 12- ابن حوقل : فنکث ] 14- م : اران سامکت کوکت عزق و عکب ساباط زامیر دیزک یومحکت جرفانه ، ت : اران سامکت کوکب عرق وعکت صاباط رامس دیزک بومحکت حرقانه

وربض را چهاردروازهاست: یکی دروازه زامین2، دوم دروازه مرسمنده3، و دروازهنوجکث، ، ودروازه کهلباده.

و این شهرراشش رود هست: * ایکی را سارین6 خوانند کی درشارستان 10 سیآید، ودیگر ابرجن7، وسوم یماجن“، چهارم سکنجن“، پنجم رویجن10، ششم ستینکچن11، وهر شش از یک چشمه می رود . ده آسیاگرد آب باشد.

و از شهر تا سرچشمه کم از نیم فرسنگ باشد(12.

زامین چند سروشنه بود13، برراه فرغاته است کی سوی سغدروند، وبه زبان ایشان این شهررا سوسنده بلبس (2)14خوانند. وعمارتی محدیش ساخته اندودیواری کرد آن در کشیده. و کاروان و راهگذری کی از فرغانه سوی سغد ms242 روند آنجا فرو آیند. آب روان و باغ و کشاورزی فراوان دارند. و پشت، این شهر [1306] باکوههای سروشنه13 دارد وروی با ولایت غز10 .م: هومک، ت؛ برمکت ام، ت: دامینا4.م، ت: این سمندا 4- م، ت: این حکت ! .م، ت: کهلیان! 9. م: بیارین، ت: صارن 2. م: احن، ت؛ برحبن ا ه.م: بیماجن، ت: راحس ا4.م: اسککر، ت : کنکجر 0.م، ت دوبی! 19.م: مکحر، ت: مجکر 14_ اصطخری میان دوخط را از چهار مطر قبل ندارد ! 14. ت: ستروشه] 14- م : سن اسده بلیس، ت: صلنده بلیس، اصطخری وابن حوقل: سوسنده (ظاهرأ ویلبس" زائد وتصعیف *ولیس" ازجملة "ولیس علی هذالبلدالحارث مور.9 مذکور در ابن حوقل استا 16- اصطخری : میان دوخط را از چهار سطر قبل ندارد.

============================================================

و این همه شهرها کی درین اقلیم یاد کردیم برابر یکدیگر باشند، مگرشهر مرسمنده6 کی آب روان دارد - لیکن باغ و بوستان نبود به حکم آن کی سرمای سرد باشد، و شهری بزرگ است، و به تابستان مرغزارها باشد وزامین وساباط راه فرغانه وچاج است، و اگر بهراه7 خجند روند به راه1 کر کت نخست به فرغانه باید شدن از سمرقند نه فرسنگ، و درهمه سروشنه4 رودی بزرگ نیست کی کشتی برتابد. لیکن آبهای روان وچشمه ها وسر غزارها فراوان است(.

روستاهای سروشه10: بشاغر، مسخا11، پرغر12، فرتانغام13، مینک14، 19 بسکن10، اسیکت16، و این همه کوهستانهای دشوارست وسردسیر، ولایت بتم12[را) حصارهای استوارست، و معدنهای زر وسیم وزاج و نوشادر درین ولایت است، وکان نوشادر کوهیست ودرآن غاری هست ms243 و ازو 9- م : بیابان دیزک، ت: بیابان دیرک] 4. م: تکاز، ت: بکنار ! 4.ت: خدیش، م: حدس] 6. اصطخری : میان دوخط را ازپنج سطر قبل ندارد] *. ت: شهرها ممه م،ت ننده ا ت؛ برراه اهت؛ ستردشته ای اصطخری میان دوخط را ازسطر هفت قبل تااینجا نداردا9ت : ستروشنه / 99-م : سمار، ت: مار (تعی متنی یر ابن سوقل است)] 14. ت : فرغر، ابن حوقل : برغر ا 14.م: بایعام ، ت : فرماعام (تصحیح مبتتی براین حوقل است) 1 14. م، ت : مسکن (تصیح مبتنی برابن حوقل است)1 9.م، ت: سک! 99_م: سسکا 17.م: سه، ت: تیم.

============================================================

وجبال بتم سه جایگاهست : بتم نخستین، وبتم میانگین ، وبتم درونین .

و آبهای سرقند و سغد وبخارا از بتم میانگین برخیزد وبه پرغر10 اوفتد وبه سمرقندرسد، وازمسخا آبها برمی خیزد وهیش هرغر10 آید ودرآب سعرقند آمیزدو به رود چغانیان رود و به دیههای افشین افتد و درناحیت مرسمنده11 آهنینه های نیکو سازند. وآهن ازفرغانه خیزد، و در مرسمنده روز بازاری هست کی مردم از ناحیتهای دور آنجا روند هر ماه یک بار.

شاش"1 و ایلاق مساحت هردو ناحیت دو روزه راهباشد در3اسه روزه.و درهمه سغد وماوراء النهرچنین اقلیمی نیست به آبادانی وعنارت. حدی باوادی حاچ دارد کی در دریای خوارزم ms244 افتد، وحدی باکان آهن برحدود سییجاب، و حدی با کوههایی کی به اعمال شاش پیوسته است، و حدی با وینگرد14 ترساآن: وهمه زمین هامون است، 9_ ت: نماند! 4.ت: کرده ! 4_ ت: آن ! 4.م: مقام! .ت: جایی دیگرا 9_ت : پدید! 2.ت: آن! 9.ت: متحقن] *. تفسیدن : گرم شدن وسوختن 90_م، ت : غز 19_م، ت: نده! 14.م، ت: بساتین1 14_ت: و 1-م:م: یکر، ت : بیکر

وشهر های ایلاق اینست : قصبه را تونکت، خوانند. ونواحی: سکاکث، بانجخاش ، نوکت، بالایان ، اریبلخ ، نموذلغ ، تکث. خمرک ، بسکت، و 10 کهسیم، دخکت، خاش، خرجانکته: و تونکت، کی قصبه است قهندزی دارد بیرون از شارستان، و دیوار قهندز و شارستان هر دو یکی است، وریضی دارد و پر ریض دیوارست. و بیرون این دیوار ربضی دیگر هست و درو بوستانها وسراها، واین ربض را نیز دیواری در کشیده است، وقهندزرا دو دروازه است: یکی سوی ربض و 9_ت: همه عمارتها! 4.م، ت: سکت! 4.م: دیوما کت، حدبکت، کیکوال، بحاکت، ساکث، حوسکٹ، و ادرلاتکب ، کلینخک، عرحنک ، غزل ، ابودکث ، عاج، حنودر، ورودله‌، کبریه، بمددالکٹ، بوحکث ، نعیک، مر کوس، حالوتکٹ، جغوکٹ، فرتکٹ، کدال، دکالک.ت: دیوماکٹ، حدمکب، گیکوال، تحاکب، ساکب، حوسکب، ستو، راددلامکب، کلیخک، عرصل، غزل، ابودکٹ ، عاج، جنودر، ورودل، کرنه ، عددالک ، بوحکث ، بغک ، برکوس ، حالوسکث ، جفوکث ، فرتکث ، کدال ، وکالگ (تصیح مبتنی بر اصطخری است) ! 4.م : نوتکث، ت: وتکبا *.م : بالحجاش مرتکب، بالامان، اریج، عودلع ،، یکٹ، حبرل، بشکست، کهشم، دحکث، حاص، هرجاکٹ ..ت: بالحماش، دکب، ms245 بالامان، ارلح، عودام، کٹ، حمرل، کت، کهشم، دحکٹ، حاص، حرجاکٹ (تصحیح مبتنی براصطخری است )] 9.ت: 9یکی وی ربض " تدارد.ا

وربض بیرونی را هفت دروازه است ؛ یکی دروازه‌ فرغد’، و دوم دروازه‌ خاشکٹ“، وسوم در سکندیجاق10، وچهارم در آهنین، و پنجم در باکردیجاق11، وششم دروازه‌ سکرک12، وهفتم دروازه‌ [در) بفریاد12.

و سرای امارت و زندان در قهندز بود، و مسجد آدینه بر دیوار قهندز نهادست. ودرشارستان درونی بازار کی هست، لیکن بازارهای بزرگ در ربض است، و درازای شهر* از دیوار سوم پیرونی درههنای شهر تا برابر به دیوار بیرون باز رسد*14 یک فرسنگ بود.

و در شارستان درونی وربض آیهای روان است10، و در ربض بوستانها و آبهای فراوان است. و دیواری کشیدست16 عظیم از کوهی کی آنرا سافلغ"1 خوانند تا کنار وادی چاچ کی سدست درپیش تر کستان- تا درنتوانند آمدن، و این دیوارعبدالله بن حمید بتا فرمود کردن. وچون ازین حایط یگذرد * خندقی 9_م : (ندارد)ا 4. م، ت: کش (تمحیح مینی بر این حوقل است) !4.م، ت: آهنین، تصحیح میتشی براین حوقل است (ممکن است اختلاف یاین علت باشه که مترجم متنراکه "باب الجنبد" است بابالحدید" خوانده و به * آهنین * ترجمه کرده است) ا 4 سابن حوقل : امیر ا* م: کوامج، ت: کوامخ ! 9_م : راشدبحاق ، ت : راشد بحاق ! *. ت: (ندارد) 9م،ت : وغکت 9.م، ت: حارک] 90.م: سکد یجاق، ت: سکندیجاق 99_م، ت: کردیان ! 14.ت: شکرک! 94.م، ت : بعریاه (ابن حوقل باب دریفریاد) ! 14_ ت : میان دوستاره را از سطر قبل ندارد] 16.ت: مست ا ms246 19_ت: کشیدهاند! 13_ م: سابلغ، ت: سایلغ

و ایلاق را رودی هست کی به ایلاق باز خوانند- هم از تر کستان خیزد، وزیادتی بهرود چاچ ریزده. قصبه [1329) ایلاق تونکت است، و چند یک نیمه بنکت2 بود. وقهندز و شارستان و ربض دارد، وسرای امارت درقهندز است، وبازارها درون ربض است، ودرشارستان وربض آب روان باشد .

وچاچ وایلاق به یکدیگر پیوسته است، وعمارت وباغ وبوستان از ایلاق 10 تا وادی چاچ متصل است کی بریده نشود. ومعدن زر وسیم در کوههای ایلاق بود. وکوه ایلاق به حد فرغانه است.

و بنکت7 از همه شهرهای چاچ“ بزرگ تر است ، آنگه خرشکت، و آنگه ستورکث10. و دیگر شهرهای چاچ خردتر ازینست11.

* و بزر گترین شهرهای ایلاق نوکت است و آنگه توتکث و دیگر 15 شهرهای کوجک اند* 12. ودرهمه ماوراء النهردارالضیرب نیسست، مگردرسمرقندو تونکت13.

پیجاب شهریست چند سیکی نونکت’1. قهندز و ریض دارد. قهندز 9_ت : میان دوستارهرا از سطرقبل نداردا4 .م، ت: ترکستان (قصعیح مبتنی برابن حوقل است . ظاهر این است که مترچم "برک " را * ترک" خوانده وبهترکستان برگردانیده است) 4- ابن حوقل : جدغل 4 .م : بحاکث، ت: حاک! ت: رود 9م، ت: بونکب 3.م: یکت، ت: سکت ! 8. اصل در هر دونسخه : ایلداق4.

م: جزستیکت، ت: حرسسک ! 10.م: سیوکت، ت: سوک] 91- میان دو خط سیاه ازسطر 11 صفحه 290 تا اینجا در اصطخری نیست 94_ت: میان دوستاره را از سطر قبل ندارد1 14-م، ت : سکب] 14-م : ارسک، ت: از مک (ابن حوقل: بنکث).

============================================================

کدره قصیه فاراب است.

* وسیج10 هم ازشهرهای فاراب است *11.

صبران2اشهریست کی غز به صلح آنجا آیند12 و بازرگانی کنند. چون درمیان جنگی نبود شهری پر نعمت است، فاراب نام ناحیتی است و مساحت آن قرب یک روزه راه بود، ولیکن همه جایهای استوارست. و ناحیت تمکناک14است ومرغزارها دارد ودر عرض*1 19 وادی است کی از رود چاچ آب بردارد.

9_ اصطخری میان دوخط سیاه رااز سطر قبل ندارد4.م: بوحکن، ت: بوجکه ا4.م، ت: فرخان] 4.م، ت : سا کرانه ! 9- اصطخری میان دوخط را از چهارسطر قبل ندارد 9- م : یدحکت رساسکت طراز اطلح سلی کدرپسیکنه ساوغر صبران وسج .. ت : بدحکب وساینکنت طراز اطلح بیلی کذرسکند ساوغر مبران ومح] 7- م : سابکت ، ت : سانیکنت 9- م: کنیحده، ت: کبحنده ا 4.م: کدن، ت : کذر کاه !10.م: وسج 11_ت: میان دوستارهرا ندارد [ 14.م، ت : میدان] 14.م: آید] 14.م: بحتال، ت : صال ، ابن حوقل: سیخة (سبخة در لغت بمعنی زمین شورهزارست و احتمالاکلمه غیر قابل قراءت * نمکناک " بوده است که بصور مذکور قبل ازین تصحیف شده است و ماصورت "نمکناک "را نقل کردیم) ا 16.م، ت: غربی (تصحیح مبتنی یرابن حوقل است)ز

غز وخلخ2 وغیر آن3 مسلمان شدهاند وهمه غازی باشند ، ودر میان فاراب و کنجده4 وچاچ مراعی بسیار خر گه نشینان یاشد - همه مسلمان ، لیکن طاعت کس ندارند.

و طر از سرحد است میان ترک و ms248 میان مسلمانی، و گرد بر گرد آن حصارها هست کی به طراز باز خوانند. وحد اسلام تا این جایگاه است ، و ازانجا به خرگاههای خرلخیان در شود. اینست حد چاچ و خجندە نزدیکی فرغانه بود، و اگرچه درعمل مفردست. وبرکران، رود چاج نهادست برجانب غربی0ودرازای شهر پیش ازپهناست، ومقدار یک 10 فرسنگ درازا دارد. تنه شهربی باغ و بوستان باشدا “. و دراعمال آن بجز کند شهری دیگر نیستوشارسنان وقهندز دارد ، ومسجد آدینه درشارستانست ، و سرای امارت درربض به کوی میدان، وزندان درقهندز. شهری خوش است و میوهای نیکو دارد، ومردم این شهر اهل مروت و با جمال باشند، و ارتفاع مردم راکفایت[1334] نبود، از فرغانه وسروشنه ودیگر نواحی غله آنجا 15 برند به کشتی در رود چاچ واین رودی بزرگاست. عمود این رود ازتر کستان خیزد در حدود اوز کند، آنگه رود خرساب،1 ورود اورست11 وقیا12 و رود جدغل13 ودیگر رودها درآمیزد و رودی عظیم شود و به اخسیکت آید ، آنگه به خجند رسد تا بناکث14 و تا ستکنده1 و پاراب، و چون از حد صبران بگذرد 9_م: کید، ت: ببسکند!4.ت: خلج، ابن حوقل : الضرلخیه! 4.ت: "وغیر آن " ندارد] 4.م :کسجده، ت :کنحیذها 5- اصطخری میان دوخط سیاه را ازسطر 7 صفحه قبل تا اینجا ندارد] 9- ابن حوقل واصطخری : خجنده! 2_ت :کنار 8_ اصطخری میان دوخط را از مطرقبل نداردا* ست: ستروشنه 10_ ابن حوقل: خرشاب 99_م : ادس ،ت: اوش! 94_م : فنا ! 14_م، ت:حدعلی] 94.م: بابکت، ت: بایکند! 14-م : سبکند ، ت : سسلکند .

============================================================

قبا چند اخسیکت باشد ، و ازاین همه ولایت (6 133) خوشترست. و قهندز وشارستان و ربض داردقهندز ویران است ومسجد آدینه درقهندز است، و بازار وسرای امارت و زندان درربض است . و ربض دیوار دارد * وباغ و بوستان وآب روان قراوان داردا12.

اوش چند قیا باشد. شارستان وقهندز آبادان دارد. سرای امارت و زندان درقهندزست ، شارستان ربض دارد، وریض دیوار دارد *13 و دیوار به کوه 9_ت : دارالملک! 4.ت : غزان! 4 .ت : جایگاه1 4- اصطغری میان دوستاهرا از سطر یازده صفحه‌ قبلندارد *- اصطخری میان دوخط میاه را نداردا 6- ابن حوقل : اخشیکث، "م" وت" واصطخری: اخسکت *.م، ت : تحرا*م مردقسه ،ت : مفینه ام، ت: رهامه90.م : (ندارد)ا 99 اصطخری میان دو ستاره را از شش سطر قبل ندارد ! 94- امطخری میان دو ستاره را از سه سطر قبل ندارد 94-ت : میان دو ستاره را ازمه سطرقبل ندارد.ا

اوزکند گرم سیرترین6 ولایت فرغانه است ، وسرحد ولایت فرغانه است3 و به دشمن نزدیک است، و اوز کند چند دوسیک اوش بود4 . قهندز و * شارستان دارد، وباغ وبوستان وآب روان.

و درهمه ماوراء النهر روستایی فراخ تر و دیههایی بزرگتر از روستای فرغانه نیست. دیه بود کی یک فرسنگ درازا وپهنا دارد[با] مردم وستور بسیار وکشاورزیهای فراوان.

ونواحی فرغانه اینست : نسیای5 زبرین ms250 ونسیایه فرودین ، اسبره2، 14 نقاد7، میان روذان8، جدغل“، اورست ، بسفر10، اشت11 .

ونخستین نواحی فرغانه نسیایه زبرین است، چون ازراه خجند درآیند. و شهرهای این ناحیت : وانکث12، سوخ12، خواکند14، رشتان10.

و شهرهای نسیای، زیرین: مرغینان، زندرامش’1، نجرن17، استیقان18، اند کان. ودرین حدود کوهستان وهامون هردو باشد.

[اسبره : درهامون و کوهاست وشهرهای آن]: طماخس و بامکاخس10.

سوخ20 شهری باشد [1349] جداگانه .

اوال نام شهری است وناحیتی درآن پیوسته است21 .

9_ اصطخری میان پدوستاره را ندارد] 4.ت: گرمسیرتراز] 4-م : "فرغانه است" ندارد4.ت: باشد 6.م: بسیا، ت: بستا] 9.م: اسره، ت : اره 9- م :نوان ت: بوان!4م، ت : ساروجان]9م، ت : حد علی 90-م : لسص:، ت :لسفرا 99_م، ت: استا 94_م : وانکت، ت: وایک 14م: سوح، ت: بسوخا 14.م،ت: خواکید! 14.م: رستان، ت : رسان 99_م: دندوامس، ت: زندواس] 13.م : برمل، ت: ول *.م :اسمان، : اسقان / 19-م. کیماخس تامکاخس ، ت : کاخس بامکاخس. ![ 20 - م : سرح ، ت: سرخ 49-ت : (ندارد).

============================================================

و اوزکند نام شهرست ، و درعمل اوز کند شهری دیگر نیست21.

میان رودان 3 نام ناحیتی است وقصبه‌ آن را خیلام، گویند. [امیر] ابی الحسن نصربن احمده را ولادت درین شهر بودست: اکروان نام شهرست. گرد بر گرد این شهر دیههای بسیارست.ه اورست [دیههای بسیار دارد].

استیا کند6، شلات؟ : این هر دو شهر دربند ترکستان است از میان رودان- چنان کی اوز کند دربندست، واین جایگه را "هقت ده" خوانند، هفت پاره دیه بود درشمار تر کستان. درین عهد نزدیک به مسلمانان افتاد“ .

ودرحده فرغانه معدن زر وسیم هست ، ودرناحیت نقاد10 واخسیکت : وژیوه از کوه های سوخ برخیزد، و درناحیت نسیای11 زبرین چشمه های زفت خیزد، ودرکوه اسبره16 چشمە13 نفت است ، وکان پیروزه ومس وسرب وآهن همه درحدود فرغانه بود. وسنگی کی پیش از ین گفتیم کی چون فحم14 در گیرد و بسوزد درین کوهها باشد و چون سوخته شود خاکستر آن را به آب بکشند و ms251 درجامه شستن بهجای صابون به کار برند، وهم درین کوه سنگها باشد- پارهای از آن سرخ * و پارهای زرد * 10 و پارهای سبز و پارهای سپید . و از ترکستان یه اوز کند نوشادر معدنی افتد، چنان کی درکوههای بتم16 یادکردیم12.

9_م، ت : مدوانه4_ اصطخری میان دوخط سیاهرا از سطرته صفحة قبل نداردا 4ت :میان روذاره] 4.ت: ختلام! *.م : امیر حسن فصر احمدت: امیرحسن نصرالله، ابن حوقل: ابی الجیش9 م، ت: سلکد! * سم، ت: سلاب! *. اصطخری میان توخط سیاه را ازبنج سطر قبل ندارد41 _ت : حدود 90-م : یواد، ت: بواه! 91.م : بسیای، ت: ستا 94-م، ت: استره] 14_ت: گویند که چشه‌! 14. فسم در لفت پمعنی سنگی است که آتش می گیرد (فرهنگ نفیسی)] 95_ ت: میان دوستارهرا ندارد! 19-م، ت : تیما 14- تا اینجا از اواصط قسمت مربوط بهماوراء النهر بسیب موارد افتادگی بسیاری که در اصطخری بود کتاب صورةالارض ابن حوقل در تطبیق بکار گرفته شد ، ازین به بعد مجددا اصطخری مورد مطابقه قرار گرفته است.

============================================================

واگرخواهند کی از خجند12 به اخسیکت روند از کند [به سوخ13 یکن مرحله، وازاتجا] به خواقند17 بایدشد یک مرحله دراز، و ازخواقند17 به اخسیکت یک مرحله بزرگ.

از فربر18 کی اول ماوراء النهر است تا اوز کندکی آخر سرحد است بیسمت وسه سرحله باتد، هسافات10 راه شلش0 از چاج تا سرحد مسلمانی : از أبارکت21 تاقطوان دیزه22، و راه چاچ و 9ست : (نشارد)]4.م، ت: فرس] *.م،ت: کرمین!4.م، ت: ارسر -م : زریان ا 6.م: ایارکٹ، ت: انارکت ! 2.م، ت: سغد} 9.م،ت: مرزنمد9.ت: رامین] 10_م: اوکند، ت: اورکند 99_م: ساوکت، ت : بنادکتا 14_ اصطخری وابن حوقل: خجنده 14_ اصطخری: سوج (تصحیح میتنی برابن حوقل) است ! 14.م، ت: رستاق! 96.ت: ریزوامش، م: ربردامش] 99ست : "راه راست ایتست" ندارد! 13_ اصطخری: خواکندا *1.م،ت: فرس 14ت مسافتهای ! 40. ت: چاج! 49_ م: ابارکب، ت: انارکت ! 44- م: قطران دره.

============================================================

وجمله باشد از کنار رودجیحون تا طراز ییست و دو مرحله: ازبلخ به بخارا3 * از بخارا تاقراجون14 یک مرحله ، وتا *10 میانکال یک مرحله ، وتا 0 مایمرغ’’ یک مرحله، و تا نخشب یک مرحله، و تا سونج یک مرحله ، وتا دادکی17 مرحله، [وتاکندک یک مرحله ، وتا درآهنین یک مرحله]، وتا رباط رازیک10 یک مرحله * و تا هاشم گرد یک مرحله ، وتا ترمذ یک مرحله ، بهترمذ ازجیحون بگذرد وتا ms253 سیاه گرد یک مرحله ، *16و تا بلخ یک مرحله .

از سمرقند به بلخ از سمرقند دو روزه راه به کش آیند، و از کش به کندک سه مرحله. 10 به این منزل راه بخارا وبلخ یکی شود.

9-م : حرفانه، ت: حرمانه] 4. اصطغری وابن حوقل: بٹر] 4 .م،ت: گنبد (ظاهر اینست که مترجم "حمید "را "جنبده خوانده وبهگنبد برگردانده است) ! 4- ت : فیکرد ،م: مکردا6 .م :بتکت، ت: بنکب، ابن حوقل: بنکث 91سم : ابوالعاص، ت : ایوالعباس 9- ته : ایقرن، م : اهون! 9.م : عر گرو: ت: عرکر ا 9.م: احکث، ت: اخسیکی ! 90ت: ابراکت، م: اتراکت ! 19_ت: سغد! 14.ت : حاوین 94ت: عنوانرا ندارد 14-م : فراحون] 95-م : میان دوستارهرا ندارد! 99ت: ت: مایرتوع، م: مابر نوع! 92.م، ت : دندکن ! 94. م : اربک، ت : ازبک 99-م : میان دوستاره را از مطر قبل ندارد! 40.ت: راه از سمرقند تا بلغ.ا

جمله باشد ازانجا تا خوارزم به راه آبادانی دوازده مرحله12.

مسافت شیهرهای معروف ماوراء الشیر از سمرقند به سروشنه13 همان راهست کی سوی فرغانه یاد کردیم، 10 ایراءکی چون به زامین رسد از شمار سروشته13 بود.

ذکر مسافات میان اقالیم ماوراء النهر آغاز ازختلان کنیم وماوراء النهر جمله یادکنیم وتا خوارزم وغیرذلک.

ازمنک تا پولی کی پیش از این گفتیم شش مرحله ، وتا وخشاب دو مرحله، واز وخشاب تالیوکنده1 دو مرحله ، واز لیو کند تا هلاورد یک مرحله، ms254 وهلاورد وابر کند هردو بررود وخشاب نهادهاند ، واز گذرگله آرهن تاهلاورد 19 دو مرحله ، وازگذرگاه هلیکن1 دوروزه راه، وازهلبک تا منک دو روزه ، و 9_ت : راه از بخارا به صرقنه ! 4 .ت: (ندارد)! 4.م، ت: آمو! *-ت: میان دو ستاره را از سطرقبلندارد! * م : ومره 9 م، ت : مردومین 4م : اساس _م : سفانه، ت: مفانه حت: درعان ا90 سم: حکرسد، ت: جکروین19 3، ت : سدون ا 14ت: مراحل از سمرقند تا بلخ اینست که گفته شد! 14.ت: سروشنه، اصطخری : اشروسنه] 94_ت : زیرا] 16.م: ابر کبد، ت : ابر کند 19-م، ت : ملبک

اینست مسافت میان وخش و ختل* هسافت میان ترهذ وچغانیان از ترمذ [1369] تا جرمنکان1 یک مرحله ، وازانجا به دارزنگی10 یکی مرحله، واز دارزنگی10 به چفانیان دو مرحله، ازچفانیان به ختل، ازانجا به شومان دو مرحله ، ازشومان تا اندیان11 یکروزه راه، از اندیان تا ویشگرد12 یک روزه، از ویشگردتا ایلاق یکروزه، و از ایلاق تا دریند یک روزه، واز دربند تا گاو کان13 یک روزه، و از گاو کان13 تاقلعه دوروزه: و از چغانیان تا زینوز16 یک مرحله. واز چغانیان تا بوراب15 یکنسرحله.

از چغانیان تا ریگدشت16 شش مرحله 17. از ترمذ تا قبادیان18 دومرحله ، از قبادیان18 تا چغانیان سه مرحله ، از ویشگرد12 تا پل سنگین یک روزه راه.

94 اینست مسافتها میان چغانیان وختل : هساقات خوارزم: ازخوارزم تا خیوه * یک مرحله، ازخیوه تا هزاراسب یک مرحله ، و 9-م، ت: کاوسح[ 4.م، ت: بملبات! 4.م، ت: منک! 4.م: اند حاراغ ، ت : آنه بحاراغا *سم، ت: فارغی] 9- م : بوقان ، ت : بوقان 9-م، ت: ملنک! 4. اصل نسخمما: کومستان]* .م: حرمنکان، ت : جرمیکان 10_م : دادزنکی، اصطخری: دارزنجی ا ms255 99م : افرمان ، ت : ایومان) 14-م ونشکرد، اصطخری: واشجردا 94_ اصطخری: جاوکان!14-م ،ت : زیتون) 19-م، ت؛ کوراب! 99.م: رمکدستا 94_ اصطخری: 6 قراسخ! 14_ اصطخری : قوادیان] 14.ت : ارچغانیان به ختل .

============================================================

هسافات شهرها به طرف بخرا؟

(1365) از بومجکت 13که قصبه بخاراست تا بیکنده1 یک مرحله ، و از بومجکت13 تا خجادهءاسه فرسنگ، و ازشهرتا مغکان پنج فرسنگ بردست راست 10 بیکند، و زندنه1 بر چهار فرسنگی شهر نهادست. طواویس بر چهار فرسنگی شهرست ، ومیان کرمیتیه"1 و خدیمنکن18 یکی فرسنگ بود سوی سغد. و مذیامجکت1 برسوی سغلست به مقدار یک فرسنگ، و خرغانکت0’ به نزدیک مذیامجکت10 نهاده است .

هسافات شعرهای سغد وسمرقند از شمرقند تا أبارکث21 چهار فرسنگ دارند ، وازانجا تا ورغسر2" چهار 10 فرسنگ و ازانجا تا بنجیکت23 هنج فرسنگ، و از سمرقند تا بنجیکت23 نه فرسنگ، و 9_م: اردخسر 4حت :میان دوستاره را ازسطر قیل تا اینجا نداردا 4 -م : وردان،ت: ورکانا * _م،ت: کردان خاس، ابن حوقل: کردران خواش! .م،ت: حبرها9م، ت : سلفرون! 3.م: جاش، ت: خاسا * سم، ت تکردان !4. ابن حوقل: قراتکینا 10.م، ت: سمه! 99_م : مردامکان، ت : مردایگان (ابن حوقل : مزداخقان 1 14.ت: مسافت شهرهای بخارا! 14.م: تومحکث، ت : بومحکثا 1.ت: بتیکند ها.م: حجاده، ت: حجار1 16.م: زیدنه، ت: زیدیه 18_م:کرمینه] 14.م: حدیمکس، ت: حدکن! 1_م، ت: مدامکتا4.

3، ت: دعانکٹ ! 41_م: ایارکب، ت: انارکت ! 44.م: درغش *م، ت: بک

مسافات میان کش ونسف از کش نا نخشب سه مرحله ، واز کش نا چغانیان شش مرحله، و ازکش تانوکت17 پنج مرحله، و از کش ناسونج دومرحله ، وازنخشب تاکسبه، چهار فرستگ، واز نخشب تا بزده1 شش فرسنگ اینست مسافات نواحی کشرو نخشب هسافات شهرهای سروشته از خرقاته10 تا دیزک11 پنج فرسنگ، و ازخرقانه10تا زامین12 نه فرسنگ ، و از زامین12 تا ساباط سه فرسنگت ، واز نوجکت 13 تا خرقانه دو فرسنگ ، و ارسیانیکت14 کی بر حد فرغانه است و ازسروشنه9 تا آنجا هفت فرسنگ بود.

[1379) و از سروشنه تا فغکت10 سه فرسنگ بر راه خجند *16، و از ففکت12 نا غزق18 دو فرسنگ، وازغزف18 تا خجند شش فرسنگ.

مسافات شهرهاق چاچ واسپیجاب" بناکت20 بر کرانه رود چاج نهادست. ازانجا تاخرشکت21 یکفرسنگ، و ازخرشکت21 تاخدینکث12 یک فرسنگ ، و از انجا تااستورکت23 سه فرسنگ ،

============================================================

هسافات میان رود برک" وایلاق برراه ایلاق سوی مشرق ازبنکت8 تاجیغوکت9 دوفرسنگ، ونافرنکت10 هم ms257 دو فرسنگ و تا انودکث11 یک فرسنگ، و کداک17 و غدرانک12و کبرنه14و غزک 10 ووردوک1 و جبوزن 12 همه در مسافت یکث روزه راه افتادست .

و آنج برجانب غربی راه ایلاق است درمیان رود برک" ورود ایلاق ازنواحی اشبینغو18 وکلشجکک19 واردلانکث20 وبسکث21 وسامسیرک22 وخمرک3،.

10 [و غناج] این همه در مقدار یک مرحله افتادست .

آنچ در میانه بناکث24 ونوکت25 ورود چاچ افتادست از نواحی و رود ایلاق : غرجند26 و خاش27 و دخکث28 و تکت20 و کوه سیم دو روزه 9-م: دهقانکث، ت : دههعایلب! 4.م :لیتکٹ، ت: رالسکت! 4.م، ت: سکب م کت، ت: حیکتا 5.م: بونکت! 9.م: ونکب ا 7.م،ت، اصطخری : ترک (تصحیح میتنی بر این حوقل است که در صفحه‌ 0’’. هم از آن متایعت شد) 4م: سکت 91.م: حفرکت ! 10.م: فرسکٹ ! 11. م : ایردکت] 14 م: کبال! 14. م: عدوال] 14.م: کفرتها 99 .م بغزل 19_م : درودک 13_م: حورسا 14.م: اسبنو: 19.م: کلجان، ت: کلیحکا 4.م،ت اردل سک ! 41- م : بسلت، ت: (تدارد)! 44.م : رسامیسک ، ت : رسیا مسیک 24_م: حرک، ت: حیرک 44. م، ت: ماکت] 40.م: هوبکت، ت: لومکت (از اینجا بیعد نخه "ت " مطالب را خلاصه کرده است، باین شرح : ومسافت این مواضع قریب یک مر حله بیش تیست . ومایین نناکت ولوکب ونهرشاش ونهر ایلاق وحاس ومحکت وسکت وکوه سم ازهریک بدیگری دو روزه راه بیش نیست واز بیکت تااستحاب چهارمرحله است واز استحات تا اسینابکت دو مرحله و از استانکت تا قصه کدر دو مرحله واز کدر تاساوعر یک مرحله واز ساوعر تاصبران دومرحله واز کدر تا نهر کرک نیم فرسنگ است . تم الکتاب بعون الملک الوهاب) 49- م: محاج غرحید (کلمه "محاج" ظاهرآ تصعیف غناج و مربوط به دو سطر قبل است که داخل [) ازاصطخری نقل شد. ظاهرأ این سهوناشی از کاتب یامترجم درنقل مطلب از سطری به مطر دیگر است ! 42. م : جانینا 28.م : محکث! 29. م : بکت .:

کنکراک8 بر کرانه رود یرک است به نزدیک خدینکت9 بر یکت فرستگی، ومیان این رود وحایط چاچ خاتونکت10 بر دوفرسنگی افتادست ، و بر کوش11 برسه فرستگی خاتونکت12، و ازانجا تا خر گانکت13 چهار فرسنگ بود برسمت مشرف، واز بنکت14 تا میجاب چهار مرحله، واز سپیجاب نا اسبانیکت15 دومرحله، واز اسبانیکت16 تاکدر قصبه پاراب دو مرحله سبک، و از کدر نا ساوغر تا صبران یک مرحله، و وسیج’1 برجانب غربی رود نهادست بر کدربه دو فرسنگ، و پاراب برجانب شرقی رود افتادست، و میان رود و کدر نیم فرسنگ راه بود، و از اخسیکت تا شکت1 نه فرسنگ دارند [و) اول میان رودان اینست ، و از اخسیکت تاشلات19 آخرمیان رودان پنج مرحله دارند ، و از اخسیکت تاکاسان پنج فرسنگ ، واز کاسان تا نجم20 درجانب شمالی یک روزه راه، واز اخسیکت تا کروان هفت فرسنگ، و تأ راشت71 از اخسیکث نه فرسنگ

اینست حدود مسالک واقالیم در ممالک اسلام کی یاد کردیم، والله اعلم .

337 تمام شد ترجمه کتاب مسالک و ممالک به پیروزی روز آدیته چهارم محرم العیمون سنة ست وعشرین وسبعمائة الهجریة علی یذی العبد الضعیف المفتقر الراجی عفو10 ربه الاحد ابی المحاسن محمد بن سعد بن محمد التخجوانی المعرف بابن الساوجی غفر الله له ولوالدیه ولمن قال أمین یارب العالمین بعدینة اصفهان حماهاالله تعالی عن الحدثان 9م: اسبنقان! .م: سوح] 4.م: مکاخس، اصطخری: بامکاخش! 4.م : مغان 5- م: وایر] 6م : ربکت! 9. م: ختلام! 4. م: سلدب کند! *. م : سیل کد 19م: عقورم

1 پای داشتن (- برقرار ماندن ودوام داشتن) 22 در برهان قاطع قیل "رسد" می نویسد: پخش (مقسم) 202 7. حصه ورصدی را تیز گویند که میان

227،220،167،24 خ 18،692،44 خوره 14 299،244،248،244 ترنج 220،143،112،93

اغزمرد4 249 یبی (توعی کرباس) چرم 42 درم معمدی 253 249 چفتدر 144 (نوعی مای) 5 ربت 48 خ ر..

چوبیته 172 134،93 زیتون 114،21 1 1 زیره 143 1دیناو 124،140 حریر 144444 حمر (توعی خرما) 17 جبوه 244،227، ژیر رخام 23،54 خارا (سنگ) 45 ساج114 د 97

229،224،4222221ا شتر. اشتر 226،252،244،23 شفتالو 144 قرمز (کرم) 158 1 شلواریند 93 ختیان * قرمزی (رنگ) 158 قز (کز. کج) 144، 2674244،145 شع 180 رمه 117 شورماهی (اصطخری: سرماهی، 227208،16 رو 112 دخویه4: 259) 156 تفیز 136 فن 54648499 قلعی 182 سقنقور (نوعی ماهی) 53 ز قیر 244،78 ن صابون 267 س آبی 199 صندل 134 ور 249،227444 ن کاغذ سعرقندی 227 ورمجاه 142 طریخ (نوعی ماهی، دخویه ز کافور 134 جاب 49،227 سنگ (وزن) 160،145 کتان 157،144 1994288 :4 کرباس 165،144،130، سنگ خماهن 4ه (دخویه طلع 143 299:4 عذیةة 1248620،20171 لم 41 سنگ رخام زخام 244،221،21 طیلسان 120 ستگ کارد 23 ن کرباس ممرقندی 227 سوزن کرد144 (اصطخری: اج 134 کژدم 92،76،94 موسن کردهموسنچرد، عدعر 211 دخویه 4 : 269) کژوره (ظ2) 92 (نوعی حسل 180،1794190 سوسن 133 عقرب ، فولرس : عشب (توعی ماهی) 159 کزود ، دخویه* : سوسن نرگس (اصطخری : عنبر 134،48444 (440 ومن ترجس، دخویه عوة 144 134 (267 :4 کشمش 211 2521444141 کندر 27 فم (ستگ آتش) 244، کیل 136 سیلان (شیره خرما) 134 س 174 297 سم (-نقره) 47، 167 فریشم. ابریشم فندق 156 (به بندق هم نگاه گردکان 91 292،29234،22 کنید) گری جریب ش فنک (جانوریاست) 239 1 گز 243 ms264 شاهبلوط 156 گل خوردنی 216 فیردزه پیروڑه

نیل 144 1 نان ارزن 114 مادیان 10 1 نیلوفر 220

اورست 197،226 امروتلو (ص : املوتلو) 175 أمویات 4 اورمی ارمیه ارمی اناس 149،140 ا* اوزاعی 27 اوزگند (ص : اوزجند) 296،264- 268 انبار 81079،779،17،16 انبار (جوزجان) 214 اوسبنجان 119،99 انبدیان 99 اوش 264- 279،298 انبوران 107،101 اوفهحاربه اوقل 20 انجیره- آبخیزه أندامش 164 اولاس 72،70،66 اوهر (ابهر) 174،164 اندر (ص : اندرستان) 247 اندراب (حاندرابه) 224،224،218،217،146 امراوهر

رفت 145،144-140 * حشت 12 جیرنج (ص. کیرنگ) 209 * حجاج بن یوسف 111،44،44 جیروقان 145،140 از4144،96،48،45،26،22،21،17416 جیزه (فسطاط) 52 144 جنوکت 274،290 ر 22417 جلویه 126 * حجرین أحمدبن الحسن 127 جینانجکت 4260 275 حجر الاسود 18 حداده 174 دت 9،6546 وه چاج (ص: جاج شاش) 229،227،220، حدیثه (دجله ) 78،10 2294،262-2584256،246،242،239 حدیثه (موصل) 79470 276432264 حران 80،78476 چارپایه (س : جاربایه) 224،219،218 دبچه 84 چاهبر 184 حووری 199 چشمه سرآب 190 حسکان 100 چاه ش 188 * حسن (آل مردشاد) (ص : حسنبن علیبن چشمه مخول 187 مردشاد) 129 چشمة الهم عین الهم * حسن بصری 42 جفانیان 273،271،256،249،244،244 * حسن جنابی 140 فته (ص : جفته ) 106،101 * حسزبن رجا 131،198 چگل 262 * حسنبن زیدعلوی 169 چوپانان (ص : جوبانان) 115،114 * حسنبن عبدالله کاتب 128 جهارسوق 204 * حسنمرزبان بندار 129 حین (ص : صین ) 11،10،9،8،7،9 حسناباد 144 1244145،10278422،35222431،14 * حسین (آل مردشاد) 129 299 * حسین طاهر 209 * حسین علی 74 * حسین بن منصورالحلاج 140 * حاجب بن ذراره 24 ش (حبشه ) 2، 38،32،31،13 حسینی 24 حبشی 43 حسینیان 26،24

کشتانه (م قسطانه) 174 کنده 28 کنسا 110 کشک 269 کشیر2 کنعان 132،87 عه 14 کشعهین 223،209 ن کنگراک (ح حکندراک) 275،260 کشنه 243،241 کنیسه 70،65،59 کشیستان 145،140 کوار 117،108،100 اککنا.

ان 211،209 ه 92،19،14،4 بورن 6 کفربیا 16 کواشان 211-209 کفرتوثا 77 1 کوئی ربا 87 کوثی طریق 87 کفره 114 کفرة السفلی 9 کوجاغ 232 کفرة الطیا 99 1 کوجری 188 کلار (طبرئستان) 175،169 کوچ (- نفص) 144،142،141 کلار (فارس) 119،99 کورد 119،99 کلازک (ص : کنازک) 174 کوستان (ص کوسکان) 199 کلازن 106 کوسوی 212،211 کلس 98 کوشک 211،209 کوشک احنف (تصر) 213 کلشج 274،260 .

کوشک بوهاشم (-قصر) ms285 240 تلوادی 45 - کلوان 191 کوشک چلال دیزه (. قصر) 241 کلوذر 114 کوشک رباح (-قصر) 241 کومتاباد (ص - کوفاتاباد) 212 کلید- اقلید کلیوان 92،90 کوغون 194،140 کوفا 212 کمارج 101 کوفه 143،87،86،84،84،81،52،28،16 ک 19

مدان 28 یزد 186،144،128،119،117،115،111،97 189،189 (به کثه نیز نگاه کنید) همدان (مر - همذان) 196،164،164،192 همدانیان 174 یزد آباد 73 د * بزدگرد 208 هند (- هندوستان) 14،12،61،7،6،6 * یزید بن عقال 123 14،146،114،109،2،3-194،1 * یزیدین معاریه 12 229،2204202،1974192 * یعقوب (پیغامیر) 62،61 حندو اه * یعقوب بن اللیث 142،199،129،125،109، حندوان 219،180،151،149،144 194،197،193 ینان (2) 253 دوتانهند هندیجان (ارجان) 102 یقطان 192 یلملم 12 مندیجان (صابور) ا10 هواره 44 امه 25،2،21،17،16 هواده 49 ن 37،49،42،28،26425،24،14،19،14 * هود 27 184،124122،92، -یعنیان 24 هورابله 83 ینابذ (گنابذ ح جنابد) 244،216 ورجتابه 34 ینبع 23 ت 7662675416 هر 117 * یوسف پیغامبر 53 یونان 72،62،16 یونان (آذربایجن) 120 * یأجوج 11،9 1- یونانیان 14 یاجوج ومأجوج 9،7

98 س 7 منتر امثبر مفابلص 15 ذیل تصویر. مغرب اعربا ص 104س ms290 10_ چراخوارهالچراخورها ص20 س 1 چشمه’ چشمهای 104س 19مایه مایه ص 21 س 9 وادی اوادیی ص 105 حاشیة 6- اسفتدباز ااسفندباد ص 27 س 5. شجر اشحر ص 107 حاشیة 16- ببامهااببابها ص 37 حاشیه‌ 2. م، : یونان/،م ص 111 س ا جم وبردست رامت یونان ، اصطخری (ندارد) ادروازه هرمز و بردست چپ 00 ص 41 سرصقحه. المغرب مغرب ص 114س 2 "پنج فرسنگ " بعداز ص 4 س 8. تاجه ا [رام تاجه سیراف زائد است .

ص 46 س 20 و 47 س 1 بیره البیره 117س 10 شصت اشصت (وهفت ص 1 س 3. بجه (ضمه روی حرف ص 120 س 8. پوشتد{ هوشند اول باید قرارگیرد) ص 122س 1. باریس هارس ص 52 س 14- فساط)فسطاط ص 133 حاشیة 9- بقریه ابقریة ص 5 حاشیه 2- دریاچه ادریا 144حاشیه 2 "ت. برود قبل از" طرازگاه" ص 56 حاشیة *. باف ا بافت ص 63 س 8- مقصوره‌ امقصوره س 140 س 3_ بیابان ابیابان: ص 69حاشیه - مترجم( مترجم یاکاتب ص 155 س2 مشرق واو" زیاداست مقابل ص 70 ذیل تصویر. دریایدیار ص 156س 10 خوزستان اخوزستان و ص 82 س 15بی ابن ص 158س 10غراغزا ص 83 س 19 روستایی اروستایی ص 160 س 10 چهل اچهل درم ص83 حاشیه‌ 6- زرق ازورق ص 174س 10 در بن ادرین

مول محمد علیی جمال زاده 7غرور وتعصب چین آستن دکتر شمس العلوک مصاحب تصرالله فلفی 44- منتخب فرهنگ فلسفی ولتر

الاقالیم موسومبود تألیف کرد واثری ازخودبهجای گذاشت که بعدها مؤلفین سیاری بدان استنادکردند ، وهم اکنون نیز از مآخذ بسیار معتبر و اصیل درجغرافیای قدیم و تحقیقات 1 مربوط به جغرافیای تاریخی است : 1 اما دریغ آن است که از مترجم 1 کتاب خبری نداریم و نمیدانیم که 1 نامش چیست و دقیقأ بر چه عصری میزیسته است ، آنچه میتوان درباب زهان حیاث مترجم حدس زد مبتنی است برحکمی که درباره‌ سبک کهنه اما دلپذیر و روان و خوش آهنگ آن می کنیم ms296 وآنرا بازمانده ازقرون پنجم و شتم هجری میشماریم :

ترجمه فارسی آن که اکنون انتشار مییابد باز مانده از قرون پنجم و ششم هجری است و به سبب کهنگی سبک و خوش آهنگی نثر و اشتمال برلغات مهجور واصطلاحات پسندیده قدیمی و نکات دستوری و ادبی دیگر شایان توجه خاص است . از خصوصیات ترجمه فارسی یکی هم این است که بسیاری از اسماء جغرافیایی دراین ترجمه به شکل مصطلح میان فارسی- ) ان حدسرحم سع قده والزامهالحا واو سحقیقاه جغرافیایی وزبانشناسی مورد استفاده‌ اهل تحقیق خواهد بود.

============================================================ ms297

0650IbnSawuji.Masalik

كتاب 0650IbnSawuji.Masalik

نبذة عن الكتاب

الفهرس