بسر

بااهمیت بسزایی که این متن از نظر قدمت لشر و اشتمال بر نکات و مطالب سودمند دارد دریغ بود که چاپی درست وزیبنده از آن آماده نگردد ودر دسترس ایرانیان وسایر پژوهندگان و دوستاران زیان فارسی قرار نگیرد. آقای ویو.1: بور شچفکی" خاورشناس گرامی روسی دوسال پیش از این باچاپ مکسی از نسخآ مضبوط در روسیه آن را از کزند نابودی وارهانید ودر دسترس جویندکان لهاد.

و باافزودن یک مقدمةآ جامع بزبان روسی و" نصحیحات وفهرست های ضمیمه یسیاری از گرههای آن را کشود و دشواریهارا آسان کرد وزیب و زیوری شایان بدان بست.

با اینهمه ضرورت داشت که برای آسان تی کردن کار کانی که بخواندن چنین کتابها دغبتی دارند امامطالعهآ عکس نسخهآ کمن خطی مایهآ رلج چشم وملال * ن آنهاست چاپی دیگر آماده گردد.

این کار بهمین اندیشه آغاز شد وضمن رولویسی متن و تأمل در آن یادداشتهایی فراهم کرده آمد که پس از پایان کار بصورت مقدمه ای تنظیم کردد. در این میان دوست دانشمند گرامی آقای پرقسور محسن ابراهیمی بدرخواست من مقدمهآ روسی را ترجمه کرد وبرای چای بمن سهرد. بهتر آن دیدم که عین آن تر چمهراکه تحقیقی جامع ودقیق دربارهآ این کتاب و نمونهآ شایبته ای از تتبعات خاورشناسان است بچانه رسانم واز یادداشتهای خود آنچهرا که در آن مقدمه آمده کنار گذارم و از آن میان فقط نکاتی را که در آن مقدمه ذکر نگردیده جداگانه ییاورم.

ارزش چهان نامه کتاب حاضرهم از نظر زبان فارسی بعنوان یک متن کهن باز مانده از آغار قرن هفتم برای دوستاران وجویند کان (1) دربارهآ مولد وموطن مؤلف به صفحهٔ‌ (چهارده وپانزده) رجوع شود . من تصور میکتم بدلیل آنچه مؤلف گوید : "درین سالهاء گذشته بازرگانی نگینی ازین لعل سبز آوره بشادیاخ ص 94" واستفاده از مسودات امام شرف الدین طوسی و تنصیلی که در جزئیات ms002 اطلاعات مربوط بآن نواحی دارد جوانی را در خراسان گذرابیده و در منگام تالیف کتاب مقیم خوارزم بوده است.

============================================================

ارجعند ترین مطالب جهان نامه آنجاست که مؤلف مواد لازم را از سر زبانها گرفته وهر لکنه را باکلمهآ "گویند، بیان کرده است. این شیوه شاید گاهی بظاهر از ارزش تحقیقی کتاب بکاهد امادر عوض آن را کنجینه ای از روایات شفاهی قرار میدهد و بعنوان اطلاعاتی نا گفته و ناموشته و از نظر آگاهی بر افکارو معتقدات عامهآ مردم ms003 آن روزگار بسیار ارجدار است.

آقای برشچفسکی ابطوریکه از ترجمهآ توشتهٔ‌ او برمیآید) ممتقد است که مؤلف جهان نامه ایک دا یشمند چغرافیاشناس ساده نیست واز اثرش پیداست که ساحب معلومات وسیع ویکی ازدانایان ذوفنون عصر خودو کملین صاحبنظران بوده است ودر زمینهآ ریاضیات، هیات ، نجوم وحتی طب معلومات کاقی داشته و کارخودرا بایک روش علمی انجام داده است4 امامن بدون باینکه بخواهم بازار گوهری را که برخی ازعمر را صرف آن کردهام یشکنم. بایدبگویم با لظرایشان درمیزان دانش و شیوهآ علمی کارمؤلف همداستان نیستم. گذشته از شیوهآ متوسط نثر کتاب که بعدا اشازه خواهدشد هاره ای نظریات عامیانه ازنوع اینکه اقوم بربر را بربر خوالده اند که هیوسته بربر دریا بودهاند!، (ص 71) یا و اصل فرعاله ازهر خانه بوده است !، (ص4 11) وهمچنین دیده شدن دماوبد از هارس (ص57) در این کتاب آمده که با شپوهآ داوری منطقی و تفکر علمی ساز گار نیست.

============================================================

اما، جهان نامه از نظر اشتمال برمفردات لغات فارسی چنانکه باید مورداستفاده تواند بود. از آن جمله فصل دوازدهم کتاب در مورد بامهای مترادف شهرهاو اختلاف زبان کتابت و محاوره دراین مورد بسیار ممشع است. مثلاتا کنون همه میدانستند که نام دیرین استنبول قصطنطتیه یاقطنطینیه بوده است اما ازاین کتاب برمیاید (1) که درهمان روز کاران و لااقل ازسال 605ه. کام این شهر در زبان محاوره استنبول بود است ممچنین "پیروزهٔ‌ بواسحاقی نام مرغوب ترین نوع فیروزهآ نیشابور که دراین ms004 بت اق راستد خاتم پیروزهآ بواسحافن خوش در خشید ولی دولت مستمجل بود_ آمده ودر فرهنگها ذکر گردیده مورد تردید بود. وبعضی از فضلا (2) معتقدبودلد که این لغت مبتایی لدارد ومأخوذ از همان بیت حافظ وناشی ازاین است که فرهنگ تویسان مراد شاعر را در اشاره بددح خود شیخ ابواسحاق اینیو هادشاه فارس در نیافتهاند شرح پیروزهآ بواسحاقی در این کتاب که 152 سال هیش از کشته شدن ممدوح حافظ بدست امیر مبارزالدین محمد مظفری تألیف کردیده (وبا قرب احتمالات مؤلف خوداز اهل نیشا بور بوده) این تردید را برطرف میکند ولطف سخن حافظ وارزش ایهام بیت اورا نمایان تر میگر داند.

چهان نامه از چنین فوائد لغوی خالی نیست . وچون فرهنگی از تعبیرات و فهرستی ازلغات اجتماعی در یایان کتاب چان گردیده اکتفا بهمین اشاره سزاست و. خ از این را روی لیست.

سیک جه دنامه این کتاب یاد گار ایامی است که نقطهٔ‌ اوح آراستگم یثر فاری بود و دشوارترین و آراسته تر ین حولههای زبان فارسی در آن روز گاریر داخته گردیده است . اما نثر جهان لامه تثری است برهنه و ساده ،وب پیرایه وتا آراسته، مثل نشر همهآ آثار علمی پیداست که مؤلف درابشخاب القاظ وپرد اخثن هباوات هیح کوشش و تأملی نکرده است . ویراهدف او ترسیم تقشهآ جهان (شکل عالمت صورت عالم) بود واین کتاب بحقیقت حاشیه وهیوسته ایست برکار اصلی او.

1)- بر اهتمایی آقای دکت صادق عدنان ارزی در فهرست مجمل التواریخ و القصص بصورت اسلامبول دیدهشد اما در صفحهٔ‌ه13 آن کتاب باهمه کوشش آن را تیافشیم] 2) لفت لامهآ دهخدا

پاره ای ازکلمات ازقبیل : انگشت باله، بتجشک، پام ، پلیل ، پیروزه، شست، طرکیدن ، طلخ ، گراره، گرماوه گوسهند، لاوورد ، نبشتن ، هژده، مطابق استعمال عصر بشیوهٔ‌ کهن آمده وبرای آکاهی از محل استعمالر آلها بفهرستهای هایان کتاب مراجعه میتوان کرد.

داستان دیداری از غار اصحاب کهف (ص) دمولهآ فصیحی از کتاب است نسخهآ اصل حاب بسخهآ اصل کتاب که آقای بر شچفسکی آن را بصورت ک بات رسانیده و اساس جان حاضر است نسخ ایست شامل28 ورق 23 سطری بخط مسعود بن محمدبن مسعود کرمانی که بسال 663 بعتی فقط 8ه سال بعد از تالیف کتاب استنساخ کردیده و ایشک درمسکو است.

این تسخه بخط بسخ نگارش یافته و یادگار سالیانی است که تهادن لقطه را (1) خوار داشت خوایند گان وتوعی اهانت بآنان می شمردقد.

معود کرمانی ایی کسخهرا ازروی لسخهای نوشته است که در آن * ورف و را بمد از ورق های 6و7 صحانی کرده بودهاند واو بستهآ خودرا بدون توچه باین و پیشی کتابت بموده است. درچان حاضر این عیب برطرن کردیده و واش ببرهان بسنهآ خطی جای بیای اشارت رفته است.

علاده بر آن بسخهای در کتابخالهآ ملی پاریس موجود است که عک 33 صفحه از آن که برابر3 دهم از تمام کتاب است ضمیمهآ چان مسکو منتشر کردیده و آن نسخه ایست بخطی ms006 خوانا ودرشت اما پیار بسیار سقیم ولادرست وکاتب در اغلب موارد باختصار گراییده و کلماأی را انداخته است. با اینهمه وجود آن بی تمر نیست و علاوه بر اینکه پریشانی لسخهآ اصل را روشن میسازد بتصحیح پاره ای موارد تیز کمک میکند . اختلافات این سخه در حواش بعلامت وب، مشخص کردیده است (1)- دستور دبری بکوشش آقاید کتر صادق عدتان ارزی- انقره - س4

درنسخهٔ‌ اسلرم الخط کهن ازیوع : کی، آنک: آنع بلک، چنالک ، ازلجا، بج، ز،ک، ذ بجای: که، آنکه، آنچه، بلکه، چنانکه ، از آنچا، ، ز، ک د وحذف * غیر ملفوظ قبل ازهای جمع رعایت شده است. ودر این چای بملاحظهآ اینکه چاب عکسی در دسترس محققان است آنهمه را بشیؤ امر وزین نقل کردم . اما املاء کلماتی از لوع شست وطر کیدن و طلخ وهر آنچه تصور میشد نشانهآ تلفظ خاص عصر کاتب باشد بکاه داشته شد در تصحیح نامهای مبهم و مشکوک بسایر کتب مسالک و ممالک وبلدان ولفت مصوصا ترجمه مسالک وممالک اصطخری چاپ آقای ایرج افشار وحدود العالم چابه آقای د کتر منوچهر ستوده و فارسنامهآ بلخی و معجم البلدان و نزهة القلوب مراجعه کردم از "تصحیحات، آقای برشجفکی بضمیمهآ چای عک ایشان بهره یاب شدم واین موارد را درحاشیه بنشانهآ "ج مشخص کردم این که نسخهآ خطی دو بار درعکس و چای مبهم تر و ناخوانا تر کردیده سبب شه که موارد متعددی بقیاس و کمان تصحیح شودو بیگمان درخیلی از آبها احتمال خطاو اشتباءهست، چشه دارم که منتقدان باریک بین نکته سنج با تأمل در سرتاس متنو تطبیق آن با نسخهٔ‌ چای عکسی لغزشها ms007 وخطاها را باز تمایند وموارد مبهمو مغلوط را تصحیح قرمایند باشد که از این راه خدمتی بزبان و فرهنک ایرانب انجام پذیرد سخن را بسپا سگزاری از آقای بر شچفسکی که باچان بسخهآ عکسی جهان بامه را دردستری من و همگان نهادماند و همکار دیرسال خود آقای پرفور محسن ابر اهیمی که باترجمهٔ‌ مقدمهآ روسی رونقی باین چان بخشیده اند و آقای ابراهت رمضانی که از کوشش در نفاست چای کتاب دریغ نورزیده الد بپایان میرساام اسدماه 1289 محمدامین ریاحی

2 شرحی درباوهآ بحرخزر وسرزمینهای مجاور آن ms008 از یک و یسندهآ شرقی قرن چهار دهم میلادی. در مجموعهٔ‌ 4514116 16665 لده : سن بطرزبورغ سال 1876 ص 44 - 36. و: دائرة المعارف اسلام چاه نن 1-2

توما سکی بمحض دریافت نسخهآ خطی چندسطر مربوط یه دیازرها، روسء را ازان استخراج، وترجمه ونش کرد وحتی نسخهٔ‌ خودرا بانسخهآ موچود در پاریس مقابله سود و اختلافات موجودمیان دو نسخه راهم تشان داد، این وو مین بار بود که تحقیقاتی ور بارهآ جهان بامه انتشار مییافت یکسال بعدتو مانسکی ضمن مقالهای در بارهٔ‌ "حدودالعالم2 ترجمهآ سطور ابتدایی وتهایی جهان تامه، وهمچنین ترجمهآ قسمت آغاز وانجام وذیلی از اشعار را که در صفحهٔ‌ آخر بسخهآ خطی دیده میشود ، ترجمه کرده و چنان پنداشته است که یک قطعهآ فارسیاست که یایک بیت عربی آغاز میشود از فقرهای که توماتسکی ازابتدای جهان نامه ترجمه کرده برمیآید که مصنف خریطهآ عالم را دریک جامه نقش و ترسیم نموده است . ازتامهٔ‌ ابوالفضل به توما تسکی که در همانحا ترجمه شده است استنباط میشود که این اثر تقشهآ متممی هم دارد : دواین رسالت را بآن ضم کرداز آن جامه سورت عالم ومواضع بقاع و آنح تعلق بدان دارد معلوم میگردد 3،0 دانشمند معروف بار تولد هنگام تالیف اثر معردف خودبتام وتر کستان دردورهآ مغول از جهان نامهآ خطی موچود درپاریس پنج فقره ترجمه ms009 و خاطرنشان ساخشه که در این کتاب یک مشت معلومات جقرافیا بی سودمند مربوط بماوراء النهر و قراختای پیدا میشود4 1- ریو فهرست تسخ خطی فارسی موزهآ بریتانیا ح1 لندن- 1879 1 و423 2- سر گذشت مجموعه را که یه نسخهآ تومانسکی شهرت یافته در حدودالعالم مینور سکی بخوالید.

3- اما مینور سکی دراین مورد باشتباه افتاده واین مطالب را از حدود العالم نداشته است _ و. بارتولد : وتر کستان دردورغآحمله مقول، قسمت دوم چاب *19 م.

حقیقات 37 وغیره

در آتار خاورشناس مشهور وکرا چکوسکی ، "آتار جقر افیایی عرب" توصیف مختصری ازچهان لامه بچشم من خورد چنانکه من بینید تمام تحقیقات مریوط بجهان لامه، باستشتای دو فقره ازآثار قلم خاورشناسان روسی است. این دانشمندان بیکی دو بار قناعت نکرده بلکه بارها دربارهٔ‌ هردو نسخهٔ‌ خطی موجود بحثها نموده ومؤلفو حامی وی را شتاسانده اندو بشرح و توصیف مندر جات آن ms010 هر داخته ویک مأحذ بهم جقرا فیایی وفوائد آنرا برای آیند گان بیان کرده و یک سلسله از فقرات آن را کرجمه نمودهاند و کسی پیش از آنان دست بدین کارنزده بوده است 1- توصیف نسخه عطی موجود درانستیتوی ملل آسیا درمسکو این جهان تامه که منتشر میشود جرو مجموعه ایست مشتمل برجهاررسالهآ خطی که آنهارا یکجاجلد کرده اتد. چهاررسالهآ زیر جزه این معموعه است 1- جهار نامه برگهای (1*) تا (27ر) 2 - رسالهآ موسیقی برگهای (29) تا (28) تالیف استاد عجب الزمان بل استاد خراسان 1-. بلوشه، فهرست نسخ خطی کتابخانهآ ملی پاریس ج4، باریس،1934 2422شار*241سنجیده شود با استوری ج* ندن 1954 ص123 2- سطر23 (17ر) وسطر3 (12).

============================================================

کویندهآ دورباعی اول معلوم تیست وبیت اول عربی است ، وشش رباعی دیگر از شیخ او حدالدین حامد کرمانی است که یکی از مشایخ و شاعران عرفااست وخود او معلم و مرشد طریقت شاعر وعارف مشهور شیخ رکن الدین اوحدی مراعی اصفهالی بوده است.

نام شیخ را دراین ذیل چنین ثبت کردهاند: دمولانا سلطان المشایخ اوحدالدین کرمالی. دررسالهآ موسیقی خطیهم که بخطکاتب جهان ms012 لامه است . سه رباعی ازوی بعنوان زیرذ کر می کند "مولانا قطب الطریقه و سید الحقیقه اوحدالدین الکرمانی، رحمة الله علیه".

بطور کلی تاریخ وفات این شاعر رادرسنهآ 981692-1297م. یادمیکنشد مگر دومأخذ : - سفینة الاولیاء دارا شکوه قرن 18م.

2- بشخانهآ محمد صوفی و میرزاحسن بیک خاکی که تاریخ وفات اورا در 135 381-1237 م.] ذکر مینماید.

تاریخ رسالهآ موسیقی معلوم بیست ، ولی ازروی حدس میتوانیم بگوییم که یا در (ماه ایول1265 ما یعنی همزمان باجهان نامه ویا بلافاصله پس از اتمام آن بوده است واز آنجائیکه بعد ازذ کر نام او حذالدین الکرمانی کلمه (رحمة الله) کذارده اند خیلی امکان دارد که بسال 1295 یا کمی بعددر گذشته باشد .

اصل نسخه خط- نخهآ خطی کتاب 27 ورق(-52 صفحه) است وهرسفحه 23 سطر در بر دارد ، کاقذ آن ازتوع زردشرقی است . متن را بامر کب سیاه وسرلوحهها و نسولرا با حروف درشت تر از حروف متن لوشتهاند، عنوانها از اول کتاب تا ورق (12ر) یامر کب سیاه ودر بر گهای بعدبامر کب سرخ نوشته شده است ، خط ازتوع مان خطوطی است که درنسخ خطی مربوط یه نیمهآ دوم ازقرن هشتم میلادی دیده میشود

دربعضی اوراق حاشیهآ خیلی ازصفحات را بیرحمانه وبیش از اندازه آرایش کردهاند چنانکه مطالب زیاد ms013 از بین رفته است و دراثر همین جنایت از حواشی بر کهای (26ی) و(317) اثری باقی تمانده است علاوه برا ینهاردیف شماره گذاری قدیم از اوراق (1) و (3ب) و (8-) و (25ب) و (29*) سترده گشته بود و درعکس اصلا ظاهر نشده است وبالاخره درلتییهآ ورقزدن زیادخط حواشی معوشده است 3- مصنف جهان تامه دربارهٔ‌ محمدبن تجیب بکرآن ! مستف چهان لامه اطلاعات جامعن در دست نیست و منسر است بآ بچه از اتراو استنباط میشود همینقدر میدالیم که وی درسال10 برابر 9د120م) حیات داشته ونقشهٔ‌ مدور جهان را بریک جامه کشیده است و تردیدی تیست کی آن زمان درخراسان یعنی تاحیه باشهر ستان طوس میزیسته است چتانکه پاره ای از فقرات متن کتاب مؤید این حدس است مثلادر اثنای توسیف اخلاق اهل بلاد کوید : "اهل خراسان هرشهری رایچیزی لسبت کنند : اهل مرورابه یخیلی اهل سرخس را بسخن سرد گفتن، اهل بشابور را بکبایر گفتن ، اهل بلخ رابرعونت ولاف بی معتی زدن ویلیدزیاتی، اهل هراترا ینرمی ، اهل طوس را معلوم است 24.

1 این تام ولقب روی یک تسخهٔ‌ خطی ازجغر افیای بیتام حافظ ابرو (شمارهٔ‌ 290درن) که اینک در کتا بخالهآ سالتیکوف مضبوط است دیده میشود . مقایسه کنید با ریو، ج 1 ص 423. وتومابسکی جغرافیای بویافته، ص 124 نام بکران سخت بادراست. عارفی بنام محمدبن بکران بمال 703ه در کذشته و مزارش در جنوب اسفهان برجای است آندره گدار درو آثار ایران ج1و2 1937 ص30" از او تام می برد . تاریخ در کذشت آن عارف مایع ازان است که اورا بامؤلف جهان لامه یکی بدانیم . دراینجا از آقای استاد مینور سکی سیاسکزارم ک درین فقره یمن کمک کردند 7 ین چاه تهران

خیلی قابل ملاحظه است که در این اثر از معجزات وخوارق عادات چیزی بچشم امیخورد و این بر خلاق کتب جغر افیائی دیگر مربوط بقرون و سطی است که ازذ کراین گوله مطالب تحاشی ندارند بالجمله همه این مطالب اهمیت درجه اودرا لدارتد زیرا ابزارکار مؤلف ما بطورعمده کتاب بوده وچنانکه درسابق دیدیم یسیار کتابهای لجومی زیجهاوغیر برای این کار تهیه نموده اما در خلال اثرش از نام و کشان آنها یاد نمی کندا بلکه بذکر برخی از آیها قناعت می ورزد: ا-کتاب المسالک والممالک- این اثر معتیر جغرافیائی از مؤلفات قرن نهم میلادی است ومؤلف آن ایوالقاسم عبید الله بن خرداد به میباشد که یکی از منابع مه بمدبن لجیب بکران بوده ومعلومات زیادی ازوی اخذودر کتاپ خود درج کرده است . مثلا در فصل پنجم بعضی از فاصلههای مذ کور در بین دو تقطه مأخوذ از آبن خرداذبه میباشد، توسیف طرق خروج از بحر مغرب و دخول یدریای مشرق نیزاز اوست و نیز معلومات راجع بچندجزیرهآ واقع در اقیالوس هند، معلومات متعلق به عمق خلیج فارس، توسیف کره، داستان مافر سرزمین یأجوج ومأجوج وچیزهای زیاددیگر از مؤلف کامبرده کرفته شده است .

2-کتاب المسالک والممالک اثر مشهورا بواسحق بن ابراهیم بن محمد القارسی الاصطخری ازآثار قرن دهم میلادی که لامش در جهان تامه برده لشده اما معلومات راجع به تولس ، کوه گیلان، حیوان در یائی که درسواحل شالتاری ازبلاد اسپالیول ms016 دیده شده وپاره ای مطالب دیگر از آن کتاب کرفته شده است.

1 کلمهآ کتاب در "فهرست اشیاء واسطلاحات ضیهآ چاب عکی س102 بده قود

محمدبن نجیب مؤلف آرا ومحمدبن بحرالرهنی 1، نامیده است یاقوت در بارهٔ‌ رهن واقع در نواحی کرمان کوید. تسبت ادیب و عالم مشهور محمد بن بحر باین قریه میرسد کنیهاش ابوالحسن بوده ومؤلفات زیادی دارد بشابتحقیقات مار کوارت "الرهنی در لیمهآ اول قرن چهارم هیری (952-888م.) میزیسته است 2 یاقوت چندفقره از آثار او تقل مینماید ولی نام کتاب اورانمی برد اما ازهمین فقرات معلوم میگردد که یک اثر مربوط بجغر افیا بوده است وشاید همین را "اشکال الاقالیم می لامیدید، و کمی پیش از یاقوت محل استفادهٔ‌ محمدین نجیب بکر ان قرار گرفته است. ولی امروز سخن گفتن در بارهآ او دشوار است ویک حکم قطعی در حقاو سادر نتوان کرد مگراینکه با کمال دفت اقوال و افکار منقول از اورا از جهان نامه جداو استخراج کنیم و موردمطالعه ومداقه قراردهیم تاقدرو منزلت اثر کمشدهآ محمدبن بحرا بوااحن الرهنی الکرمانی معلوم کردد.

3سقر نامه اثر معروف و مشهور ناصر خسرو میباشد که سر کذشت مسافرت و درا درسالهای 44 438 هجری شسح میدد اما مؤلف جهان نامه استفاده کمی ازاین کتاب کرده وداستان پارچهآ بوقلمون و مقداری معلومات راجع بمص وعر بستان وغیره مأ خوذ از آن است . از تصور وتصویر ناصر خسرو درموردشکل عالم و بنای جهان چیزی درآن اثر متمکس نشده است کا- کاعل الصناعه - یک دائرة المعارف پزشکی است ومؤلف آن علی بن عباس المجوسی (472 -438 ه) است که مجموعهآ کامل طبی مشرق زمین در آن روزکاران بوده است که حتی قانون ابن سیناهم لطمه ای بآن وارد نساخت مؤلف ما مقداری معلومات پادز مری از آیجا کرفته است.

2- آثارالمقدهین - این اثررا ابور یحان محمد بن احمدالییروتی در حدود ms017 سنه390آ هجری تألیف کرده ونام مشهور ترض آتار الباقیه میباشد و وتعهای که از آن کقل کرده در نسخ مطبوعهٔ‌ کتاب مزبور بچشم نمی خورد ، وممکن است که محمدین تجیب بکران ازیک نسخهآ کاملتری استفاده نموده باشد.

التفهیم لاوائل صناعة التنجیم- این اثربسال 420 هجری مربوطاست و ابور یحان بیرونی پدید آرندهآ آن است. "رایت" در بارهآ آن میگوید : "در خلال مدت دوبست یاسیدسال ترین کتاب علمی بشمار میرفت اما مؤلف جهان لامه میع جا 1- نسخهآ پار یس محمد بن بحرالدهنی [197ر) مقایسه شود بافهرست بلوشه س 23 2 - روزنامهآ جمعیت شرتی آلمان 1895 لاییزیک

ورطرح وترسیم لقشه، شرح انقسام دریاها درسط زمین، توصیف بعر خزر معلومات و اطلاعات راجع به ایسی کول ؛ شرح انقسام سطح کره یوسیله دائرهٔ‌ معدل النهار، شرح و تفصیل عرض وطول جغر افیائی وخیلی چیزهای دیکر جهان نامه مأخوذ از کتاب التفهیم داتای خواوزم میباشد.

8- کتاب جفر افیای امام شرف الدین طوسی (که شهرتی کامل ندارد) محمدبن نجیب بکران هنگامذ کر منایع کار خود یادی از مسودههای امام شرف الدین طوسی که ازروم بر کشته و در میهن خود در گذشته بود مینماید و میگوید : در میان آنها یادداشتی پیدا کردم که بخط ms018 خوداو بود دراینجاطول و عرض بلاد و سواحل بحری وفواصل جاها بقرسنگک، ونظائراینها مذکور است واین از همان کتاب عالم است که قسطنطین یادشاه روم شخما بنگارش آن پرداخته وجمعی از علمای ذوفنون آن کشور در تالیف آن همکاری نموده اند . مؤلف ما ادعان دارو که از آن اثربی انداز، استناده نموده وعلاوه میکند که باستتاخ دسترس لبوده آمام تامیرده بحیله وتزویر یک نسخهآ خطی ازیک کتابخانه بدست آورده و ازان رونوشت پرد اشته است . دریارهآ این اثر تا کثون معلوماتی بدست نیامده و نیزیک مسئله کمراه کننده کاررا مشکل کرده است چنانکه در اینجا نام امیر اطورروم که درحدود (337-4 27م-) حکمرانی داشته بانام قسطنطین هفتم باقریانارودن (959-405) امپر اطور بیز الس که مؤلف اثر مشهورو موسوم به دادارهٔ‌ کشور میباشد ، اشتباه شده است . واینک پیش از مقابله اثر او باجهان- نامه حکم قطعی در این باره لتوان کرد ! حل نهائی این مسئله بسته بمقابله و تحلیل دقیق دواثر یعنی متن جهان نامه بامتن اثرقسطتطین عفتم بافر بایارودن میباشد اماشرف الدین طوسی کیست9نا کنون دا تشمشدی باین نام در مراجع ییدالکرده ایم فقط در تاریخ الحکماء این قفطی چنین نامی بچشم میخورد، چنانکه در موقع نگارش شرح حال ابوالقضل یمانی الحلبی الشریطی که بسال 4 60ه در گذشته میگوید :

درایشیا یک سؤال پیشمن آید. چرا محمدبی تجیب یکران داستان اسحاب کهف را از مأخذ کثیر المراجعهآ خود یعنی مسالک رالممالک ابن خردادبه اخذننموده و بدیگری رجوع کرده درحالتی که دراثر فوق قصه عینا بهمان شکل که درجهان نامه کرشده موجود است برای حل این معما یکی از دوطریق ینظر میرسد: یا این است که مؤلف ما نسخهای خوب ازمسالک و ممالک نداشته که بدرداین کار بخورد ویااینکه این افسانه را اخلاف بعدأدر آن نسخه کنجانده اند و در اوایل نبوده است .

انبت تعمدو خلط میحت بمؤلف بسیار تابجا ودشوار است . این کاراز وی از روی عمد سرنزده والگهی او که دردیباچهٔ‌ کتابش استفاده از ابن خردادبه را بیان وده است-) مؤلف قرن دهم مسعودیهم در کتاب کمشدهآ خود بنام (الکتاب الاوسط) قصهآ اصحاب کهف را آورده ومانند جهان نامه یه محمدبن موسی مربوط میسازد و گویداین داستان را در کتاب خودمان پهلوی قصهآسد اسکندر مقدوتی ذکرنمودهایم وی این سدرا برای جلو گیری از یأجوج و مأجوج بوجود آورده است.

درجهان نامه تیزداستان پهلوی قصهآ سداسکندراست ودورنیست که کتاب اوسط 1- هویت وؤلفی باین تبت هنوز برای دانشندان روشن نشده است. آد درقرن 16و13 میلادی میزیسته و بنام وهتوان محدبن محمودبن احمدطوسی معروف بوده ویک کتاب جغرافیائی بنام "عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات، توشته است

============================================================

بمناسب ذ کراین نقشه بی فایده نیست که سخنی چند ازلقشه برداری اسلامی بمیان آوریم وراجع به نظریهآ کوا چکووسکی" خاورشتاس معروف دائر براینک ددورهآ آخری نقشه کشی عربی یعنی زمان ادریسی (قرن 12 م .) دورهٔ‌ ترقی و تعالی ودرعین حال طلیمةآ الحطاط وزوال میباشد ... دراین دوره اهمیت عرض وطول جغر افیائی در نقشه ها بکلی برافتاده مشل اینت که چنین چیزی اصلا وجود نداشته است" باید گفت که : ایران قرنهای 13_12 م . ازاین حکم مستثتی و بیرون است.

حمه میداتند آتار بطلمیوس در نقشه کشی اسلامی چه هنکامه ای بیا تموده است از اواخر قرن 9 م. تقوذ حکیم یوتالی دراین سرزمینها بتای تتزل میگذارد ویا این حال بازاز آثار مؤلفالی چون ادریسی وابن سعیداشعهآ نفوذ نامبرده میدرخشد و منوز منطقی تشده است چنابکه نقشهآ محمد بن نجیب بکران شاهد صادق وزندهآ این معثی است. بسنت دیرین چنال که خود کویدحساب معدل النهاررا از مغرب آغاز مینماید "واتفاق چنان افتاده است که ایتداء طول ازجهت مغرب کرفتهاند از موضس که درقدیم الایام آنجا عقت جزیره بوده است معمور و مسکون آترا جزا یرخالدات و چزایر سعدا گویند و اکنون خراب شده است و آب بحر بدویست فرسنگ از او کذشته سیس درجهبندی میکتد. پس باید دانست که تقشه مؤلن مانسبت بنقشههای بطلمیوس گامی بود که دراین کار بجلو برداشته شده است.

در دیباچه میکوید : دقدما شکل این ربع در کتب بر صورت نصف دایره تبت میکرده الد و آن رمزی است واز تحقیق دور، اما ما شکلی اختیار کردیم که بتحقیق سخت ازدیک باشده در انتقاد از ترسیم ربع مسکون بشکل نیم دایره ایراد د بن نچیب متوجه طریق بطلمیوی است، اکثر مؤنفان عالم را بشکل مدور ترسیم می نمودند . جمعی کثیر ms022 باین راء رفته ولی یزرگتر و بهتر ازحمه دایای خوارزم بیرونی بود که خود با علوم یونالی پرورش یافته و بنشوو نمای آنها خدماتی الجام داده باین معنی که متداری معلومات تازه بر آنها افزوده ومؤلف ما نیز بیش از همه در تحت تأثیر آثار باقیهآ اوبوده است.

قیلا درسطور فوق بیان کردیم که طرح وطر: تقسیم بحور در سطح کره مأخود ازانکار بیرونی است و یلاشک همین افکار مایه وشالودهآ کار بوجود آمدن نقشهآ محمدبن تجیب بودهاست. حتی در مدور بودن شکل هم الهام ازو کرفته زیرا درتمام بسخ خطی موجود از کتاب التفهیم البیروکی شکل مددر بچشم می خورد. ازاین بالاتر در مثله زیجها 1- دراروها تقشهآ درجه دار نخستین باربسال 1427 بوجود آمد

زنده کردن بقشهآ کمشده باتحمل زحمت فوق المادهای طبق تعریفات مؤلف ممکن است ولی این کار باز ناقص و کمعیار خواهد بود چونکه دراثر مؤلف ما چنانکه باید وشاید معلومات لازمه برای این کاروجود ندارد ماخذها وحداول نجومی مربوط بکار توصیف وتنظیم امکن هم برای مامجهول است لمیدالیم متابع معلومات اوازجه لون وازچه مقوله بوده ولی یا این حال نقش جهان نامه عبارت است ازراهنمایی وشناساندن نقاط موجوده درنقشهآ عالم که مجهز باشیکهٔ‌ درجات یعنی (مقیاس جغرافیائی) میباشد و لذا تذ کر منابع بطور تفصیل رورت تداشته است درسایهآ تدقیقات بعدی درجهان نامه وشرح و بیان دربارهآ پیوستکی وستگی آن بآثار بیرونی ممکن خواهد بود که سر و صورتی بآرزوی دیرین آفقای 1 کراچکو فسکی کمان میکند که شبکهآ درجات حافظ بدون غور و تأمل کرسیم گردیده و چنین یتظرش میرسد که الگوی او هم عیاری نداشته است، با این رأی موافقت کمیتوان کرد زیرا در سابق دیدیم که محمد ین نجیب بکران این کاررا بخوبی الچام داده است

7- صفات ممیزة جهان نامه توام ساختن تقشه با رساله ای راهثما در آثاد جغرافیایی ایران و عرب از سنتهای دیرین بوده است . بعقیدهآ جمعی کثیر ازدانشمندان ابوزید احمد بن سهل بلخی اصطخری (قرن تهم میلادی) وپیروان او تیزهمین راء را پیمودهاند، نقشه های جغرافیائی همیشه توأم با راهنما بوده حتی کتاب معروف وحدود العالهآ نیزاز مین قییل است راستش را بخواهید جهان بامهآ ما هم به هفت فصل ابتدایی اثر فوق خیای شباهت دارد اما ما بآشنا ms024 بودن محمد بن نجیب با حدود العالم علم قطعی کداریم ودراین باب اصرار کمیکنیم.

مقصود مؤلف ازنگارش این دساله شرح وایضاح لقاط وامکنهآ داقعه در نفشه ب ی مشمآن بوده است. یک مقدهه و2 فصل بیزدر بردارد. درفصل چهارم راه استفاده از تقشه را نشان میدهد، و فصل پنجم برای دو باره ساختن تقشهآ کمشده سیارمهم است زیرا مساحت میان نقط موجود روی تقشهآ را در بردارد ان لاه را به سه قمت منقم باید ساخت: 1- ا تصل اول تا4 شالودهآ نقشه را در بردارد ومانند مدخلیاست برای آن 2- ازفصل4 تا 11 مشتمل است بر شرح و بیان امکنه و نقاطی که در نقشه بکار رفته 3- از فصل 12 تا فصل بیستم از موضوعهای گونا کون بحث مینماید یک مشت شرح و ننسیرهای متشابه ومکرر هم بنظار میرسد که رویهمرفته از نظر جفر افیائی مربوط بغصوصیات امکنهآ مختلمه وحانزاهمیت درجهآ دو میباشد چد اول جومی ( زیجها) بلا شبهه سرمشق راهنسایی خریطه یعنی لتشهآ عملی جمان نما یوده زیرا که درمدخل جداول لامبرده معلومات مربوط بتوصیف کایل کرهٔ‌ زمین بچشم منخورد.

هان نامه طبق یلگ سیستم علی و یک انشای مجمل یعنی مختص ر مفید بوچود آمده است . پدید آرندهآ این اثر مرد چیره دست ودقیق وحقیقت گوین بودهاست حرجا که غبارشبههای بر خاطرش بنشیند عدم اعتماد خود را صریحابیان میکتد ودرموقع تصارف بخطایی انتفاد مینماید 1- لوبستده در اینجا فهرستی آز کتاب که در واقع خلاسهآ مطالب آن است لقل می تماید که ترجمهآ آن برای فارسی زبانان که متن کتاب را در دست داوتد مفید نیود وترجمه لکردیم

آغاز سخهآ پاریس

بس صورت ربع مسکون از زمین و مواضع ولایتها و شهرهاو دریاها وجیحونها و کوهها و بیابانها وغیر آن بران جامه ثبت کرد هریک بدان موضع که حق تعالی آفریده است و تقدیر کرده، و این رسالت با آن 1 ضم کرد تا ازان جامه صورت عالم و مواضع بقاع2 ms027 که شرح داده شد مشاهده می افتد و از مطالعهآ این رسالت 3 کیفیت احوال بعضی ازان مواضع و آنچه تعلق بدان4 دارد معلوم می کردد. واین رسالت را جهان نامه تام کرد وهو لفظ یطابق5 معناه اگر بنظر رافت و عنایت پادشاه خلدالله سلطانه ملحوظ کردد موجب اقبال دوجهانی بنده باشد.

ایزدتعالی این سلطنت و مملکت و پادشاهی تا دامن قیامت پاینده داراد1، وسایهآ عدل مبارک7 براطراف ممالک منبسط ، تاکا فهآ خلایق در ظل امن و کنف عدل روزگار می گذرانند ، وبفراغ دل بدعاء دولت قاهره شیدالله ارکانها مشغول می باشند.

و بناء این رسالت بربیست فصل است و این فهرست آن است : فصل اول- در کیفیت ساختن جهان نامه و مفدمات آن .

فصل دوم - در کیفیت ربع معمور و آنچه بدان تعلق دارد.

فصل سیم - درشرح8 خطها ورنگها برشکل عالم.

فصل چهارم - در9 فایدهٔ‌ شکل عالم.

بان 2ب: وبقاع 3 رساله ب: بدان تعلن ب: مطابق ب: دارد. 9_ پ: مبارکرا.

: در بیان. 9_ب: دربیان

فصل ششم - درذ کر دریاها و کیفیت جزرومد.

فصل هفتم درذ کر بحیرهها.

فصل هشتم - [2ر] درذ کر جزیره ها که در دریا باشد.

فصل نهم - درذ کر بعضی جیحونها و رودها.

صلدهم - درذ کر کوهها که معروف است.

فصل یازدهم - درذ کر بیابانها.

فصل دوازدهم - درذ کر نام بعضی شهرها و اختلاف آن.

فصل سیزدهم درذ کربعضی مواضع که بخوشیا معروف است: فصل چهاردهم - در نقل کردن بعضی مردمان از موضع خویش.

فصل پانزدهم - درذ کر خاصیت بعضی از مواضع فصل شانزدهم - درذ کر بعضی از عجایب بهر موضع.

فصل هفدهم- در ذ کر معادن جواهر.

فصل هشدهم - در آنکه از هر موضعی چه خیزد.

فصل نوزدهم- درذ کر بعضی از مواضع عرب: فصل بیستم- درحکایتی چند پرا کنده.

از هر نوعی در هر فصلی ازین، آنچه اقتضا کند و این رسالت احتمال کند آورده شود برسبیل ایجاز واختصار ms028 تا موجب ملالت نگردد . چه اکر این معانی بتمامی و استقصا شرح داده آید مجلدها تآلیف باید کرد و هنوز استیفاء آن نرود و مؤلف بعجز و تقصیر متسوب باشد. وما التوفیق آلا من عندالله علیه تو کلت والیه انیب.

: باخوشی 2-ب: هزدهم.

============================================================

اما ما شکلی اختیار کردیم که بتحقیق سخت نزدیک باشد چنانکه بران جامه مشاهده افتد. و چون خواستیم که هرشهری و موضعی آنجا که هست اثبات کنیم بهمه حال بطول و عرض شهرها و بقاع احتیاج افتاد: شرح طول وعرض شهرها وجایها- اسحاب علم بجوم طریقی استخراج کردهاند که بدان طریق بهر شهر و هرموضع که خواهند از ربع معمور اشارت توان کرد ، و آن را طول و عرض آن مواضع میخوانند.

و آن چنان است که دایره ای عظیمه تقدیر کنند که از مسامسه1آ قطب شمالی در آیدو بران شهریاموضع بگذرد، بهمه حال خط استوارا قطع کند. پس ازموضع قطع تا نهایت عمارت در جانب مغرب طول آن شهرباشد، وازشهر یاموضع قطع عرض او و اتفاق چنان افتاده است که ابتداه طول از جهت مغرب کرفته اند از موضعی که در قدیم الایام آنجا هفت جزیره بوده است معمور و مسکون، آن را جزایر خالدات و جزایر سعدا گویند، و اکنون : ازاینجابدندارد1- نین است من شاید: مماسه

و این طول وعرض مواضع بر وز کار در از معلوم می کرده اند و در زیجها و کتب اثبات می کرده، و در ین بساب بهمه حال تقلید دیگران می باید کرد.

بس چون ms029 بدین معنی حاجت افتاد مبالغیا زیج قدیم وحدیث و کتب نجوم که درین شیوه بکار آید حاصل کردیم، وجمله با یکدیان مقابله کردیم، چه بیشتر مخالف یکدیگربود، وبقدر وسع وامکان احتیاط بجای آوردیم، تا بعضی ازان محقق شد.

و همچنین کتاب اشکال اقالیم که محمد بن بحر الرهنی تألیف کرده است، و کتاب مسالک و ممالک که عبدالله بن محمد بن خر دادبه جمع کرده است، و سفرنامهآ ناسر خسرو و غیر آن جمع کردیم، و جمله را با یکدیگر موازنه کردیم، تا آن اختلاف باند کی باز آمد.

وبعد ازان در میان مسؤدات امام شرف الذین مازی 2 طوسی رحمه الله که از روم باز آمد، جزوی یافتیم بخط او، طول و عرض شهرها باحتیاط واستقصاء تمام بر اتجامثبت، وهمچنین طول و عرض سواحل 3 ودریاهاء آن فرسن فرسن، ومواضع کوهها و بحرها وجزیرها [2پ] هریک پدید کرده.

و درین جزو یاد کرده بود که : "این نسخت از کتابخانه ای بدست آمد درشهر روم که آن را قسطنطینیه خوانند وبحیله ها 1- ل: مبالغ 2- ل: ماری. صحیح از چ 3- ل: (و) را قبل ازسواحل دارد.

============================================================

بس چون این جزوبدست آمد عظیم مددی بود درین باب وغرض بحصول پیوست ودرشهورسنهآ خمس وستمایهآ هجری این شکل تمام شد. و مقصود ازذ کرتاریخ آن است که ممکن است که روز گاردراز 1 تبدیلی بدین وضع راه یابد چون خراب شدن بعضی مواضع و آبادان شدن دیکری و تغییر وضع کوهی 2 ، و آنچه بدین ms030 ماند چه این جمله ممتنع ومستحیل نیست وممکن است. والله تعالی اعلم.

فصلدوم در کیفیت ربع معمورو آنچه بدان تعلق دارد کرهآ زمین را چون بچهار قسمت کنی سه ربع ازان جمله در آب است و بحر محیط بروی مشتمل است چنانکه هیچ از ومکشوف نیست، ویک ربع که بروی خشکی است منکشف است که آن را ربع 1- ظ : بروز گاردراز.

2- ر :کویی.

============================================================

واما نهایتهاء ربع معمور و اطراف عالم ازجانب مغرب، شهرهاء مغرب است چون فاس و طنجه و شهرهاء اندلس و چون ازین مواضع بگذری دریاء محیط است که آن را بحراوقیانوس خوانند و دروی هیچ کسیا نرود.

واما ازجاتب مشرق شهرهاء چین است، وچین اندرونی که آن را ماچین خوانند، ولسیلاء2 وبلاد واقواق وچون بجانب شمال در شود بلاد یاجوج و مآجوج، وچون ازین مواضع بگذری هم دریاء محیط است واما ازجانب شمال یأجوج وماجوج، وچون بنزدیکی میانه رسد اجناس ترک و بعد از آن صقلاب وبلاد ثلج 3، وچون ازین مواضع بکذری بعضی مواضع دریاء محیط باشد وبعضی نباشد اما غایت سرما بدرجهای باشد که آنجا آدمی فرار نتواند گرفت و ممکن که حیوان نیز کمتر باشد و آدمی هرچه بود بوحش ماننده تراز آنکه بآدمی و از آدمی بکریزد، و شنیدیم که این جنس را صید ش 2: الشیلا 3- (: بلخ

و اما [از]3 جانب [3ر] جنوب حدود چین و هندوستان باشد، و دریاء مشرقی بعضی از آن فرا کیرد و بموضعی زیادت باشد چون برابری چین و هندوستان و بموضعی کمتر باشد چون، زنکیان وسیاهان مغرب، و چون از دریا بکذری بجانب جنوب زمینی سوخته وشوره و کویر پدید آید، چنانکه اگر اندک چیزی کران بران زمین افتد مبلغی بزمین فروشود و آنجا مقام آدمی محال باشد وهمانا حیوان نیز نباشد یا اکر باشد جنسی دیکر باشد بخلاف معهود و بعد از آن ندانند که چیست.

فصل سوم درشرح خطها ورنگهابرشکل عالم نموده می شود که دایرهعاء خرد که درشکل عالم ثبت کرده آمده است موضع شهرست و بر کنار آن دایره نام آن شهر نوشته آمده است، تا معلوم گردد که هرشهری بکدام موضع است.

1- ل: مولی دوبار در صفحهآ دیکری مولی2- چ: خانهها : ندارد ظ: چون زمین

سزیها دریا ها ست یسا1 بحرها، ونام آن دریا بسرخی بروی نبشته لازورد جیحونها ورودها ست و نام آن جیحون یارود بسخی بروی نبشته لعل تیره رنگ کوههاست و موضع هریکی، و نام کوه بروی نبشته زردیها که بر شکل عالم است بیابانهاست بعضی ریک و بعضی سنگ.

سپیدی بلاد تلج2 است از جالب شمال که هر کز برف ازوی برنخیزد خطهاء طولانی از مشرق باجهت مفرب خطهایی است که اقالیم هفتگانه را از یکدیگر جداکند ، و بر هر دوطرف او تام اقلیم بسیاهی نوشته، که اول و دوم وسیم وهمچنین، تامعلوم شود که هرشهری در کدام اقلیم است ms032 .

خطهاه سخ بسیار بعضی از سوی مشرق بااسوی مغرب، و بعضی از سوی شمال تا بجنوب آن خطوط طول و عرض است، و نگرنده را دران بس فایده ای نباشد ، چه آن بجهت آن کشیده آمده است تا 1- ل : ما (بی نقطه) 2- ل : ملح (بی نقطه) تمحیح ازچ 3 ل: ما (بی نقطه) بقرینه هبارت قبلی تصحیح شد

تا بوقت مطالعه این معانی معلوم باشد .

فصل چهارم در فایدةشکل عالم شکل عالم را که بر جامه کشیده آمده است، بیرون آنکه صورت عالم و مواضع بقاع و بحار وغیر آن معلوم شود و مصور کردد، فایدهای دیکراست، و آن آن است که قبله بدو توان دانست. و همچنین روی سوی هرشهر و ناحیت که خواهی کرد چنانکه آن جامه را باز کشی وجهت مشرق را از آن جامه که بروی نبشته آمده است و ولایت چین ازان جهت است آن را چنان کنی کسه از جانب آفتاب برآمدن باشد، وجهت مغرب را از جانب آفتاب فرو شدن پس موضع خویش را برشکل عالم باز جویی، و تشانی بروی کنی و بعد ازان مکه را که موضع قبله است بازجویی، واز موضع خویش تا مکه خظی کشی یا تشانی کنی، پس چون برین خط بایستی و روی سوی مکه کنی، روی سوی قبله باشد بحقیقت و همچنین اگر خواهی که روی سوی شهری یا ناحیتی کنی هم برین مثال باید کرد (3] که شرح داده آمد. والله تعالی ولی التوفیق.

============================================================

اما حال مسافتها میان دو موضع ممکن نیست که آن را بتمامت حصر توان کرد و بران قیام توان نمود از بسیاری . اما ازان جمله بعضی که از کتب متقدمان معلوم کشته است آورده شد.

ودیکر بعضی ازاین مسافتها بالا و پهناء ولایتی است و بعضی مسافت میان دوشهر آنچه بالاوپهناء ولایت است این است : ین را بالاه چهارماهه راماست وپهناء سهماهه: زمین مغرب که سیاهان دارند و بعضی بیابان است هفتصد فرسن است در هفتصد فرسنک .

صقلاب درحد شمال دوماهه راه است دردو ماههراه دوستان چهارماهه راماست در بهناء سهماهه کرمان صدو هشتاد فرسن است در صدو هشتاد فرسن،

روم دوماهه رآهاست در دوماهه، مصر چهل روزه راماست درچهل روزه، سپاهان وحدود آن هشتاد فرسنک است درهشتاد فرسن ، زمین عرب میان در یاء عمان و دریاء قلز م جمله عرب باشد یانصد فرسنگ بر آید.

و اما مسافتی که میان دو شهرست آنچه معلوم کشت پدید کرده آمد: از اقصاء عمارت در مشرق تا نهایت عمارت در مغرب چهارصد مرحله است، از نهایت عمارت در حدو دشمال تانهایت عمارت در جنوب دو یست وده مرحله است ازمصر تا نهایت مغرب صدو هشتاد منزل است، شش ماههراه، از صنعاء یمن تاشهر سمرقند یک هزار فرسن است، و چنین کویند که آغاز بناء سمرقند تبعی از تبا بعهآ یمن نهاده است ، اما ذو القرنین تمام کرده است. ودر قدیم الایام بر در وازه ای از در وازه هاء سمرقند- که از آهن کرده بودند- یافتند نبشته ای که از "صنعاء تا 1- ظاهرا افتاده دارد ms034 [در... فرسنگ]

آنچه در بعضی کتب یافته شد درین باب آورده آمد، اما استیفاء این نوع ممکن نباشد.

آغازنسمت دوم موجود ازسخهآ پاربس 1- پ: خوراسان (1).

: اابور 3_: کاف 2_ب : برا

و این هردو خلیج را- که گفته آمد_ آب او طلخ باشد و شور، و نتوان خورد ، واین هردو بمیان عمارت بیکدیگر نزدیک شوند و بعد میان ایشان قریب بیست و پنج فرسنگ باشد چنانکه بعداز این گفته آید.

اما خلیج مشرقی، چنانکه در شکل عالم پدید کرده آمده است اورا بهر موضع و ولایت که رسد بدان باز خوانند که برساحل او2 باشد از جانب *9ر] شمال، بسبب آنکه برجانب جنوب از این خلیج - ر: عمان:2- ب: که ساحل او. * درنسخهآ اصلی که: مودبن محسدبن مسعود کرمائی نخهآ مصبوط درروسیه را ازروی آن استنساخ کرده است دو ورق * وهرا (از اینجانا موضعی که نشان داده خواهد شد) در صحافی بعدازورق و 7همان اشخه کذارده بودهاند و کاتب بدان توج نکرده وبالنتیج نسخهآ خطی (ومکسی) از اینجا مغشوش است.

============================================================

و درین دریا چندان جزیرهها3 و عجایب و مخاوف و جایهاء سل..

باخطرست که اگرذ کر آن بتمامی کرده شود رسالت در از گردد، و بحد ملالت انجامد. ازان جمله [9 پ] بعضی بهر موضع یاد کرده آید.

وطول این خلیج ازحد مشرق که ابتداء اوست تا قلزم و بربر و حیشه که نهایت اوست میلغ دو هزار و ششصد فرسن باشد، وعرض او مختلف بود. جایی باشد که [به نهصد فرسن برسد، و جایی باشد که]4 سیصد فرسنگ و کمتر تیز و بعضی ازاین عرض در ت چنوب یاشد وبعضی که بیشترست در چهت شمال واما خلیج مفر بی از بحر محیط در آید میان ولایت اندلس و شهرهاه مغرب، وهردو طرف اوعمارت باشد، ومی آید تاثغور6شام چنانکه این معانی بتفصیل در شکل عالم مشاهده افتد. و طول این خلیج هفت ماهه راه است ، واین خلیج راست تر و مستقیم تر از خلیج مشرقی است.

واکر باد راست جهد یک باد از مبدأ خلیج کشتی را بنهایت رساند. ومیان این خلیج و خلیج مشرقی بحدو دشام برراه شهری که ل: ازآنک 2 پ : فارس 3_ ی: خیزهاست.

شاید: چیزهاست 42- اصل ندازد و ازپ اقزوده گردید ی مال باشد اب: بقور

علی الجمله از اندلس که حد مغرب است تا بچین که کهایت مشرق است سه منزل بر خشک باشد و باقی همه ms037 دریا.

اما خلیج مغر بی از برابری2 خلیج مشرقی بحدو دشام بر کذرد3 بد من پس بعد ازین این دریاها را بتفصیل یاد کنیم ، و از کیفیت حال هریک، طرفی بر سبیل اجمال پدید کنیم4 ، وابتدا از خلیج مشرقی کتیم.

بحرمظلم - در اقصای مشرق دریایی است که آن را بحر مظلم خوانند ، و او ازجملهآ خلیج مشرقی نیست اما بدو پیوسته است از جانب جنوب، و جزیرهآ یاقوت درین بحرست، واین بح برظهز شهرهاء بسیلاءآ و واقواق بکشد بسوی شمال تا موضعی که آن را قلعهآ مضیئه7 خوانند پس منقطع شود، آنگاه بحر شمالی پدید آید که می کشد بسوی شمال تاحدود یآجوج و مآجوج و کوه قاف که سد در ویاست.

بحر چین- این بحر ابتداء خلیج مشرقی را خوانند و ولایت 1-پ: وردریا بنشیتند. 2_ ل: ازبرابرین. پ: ازبرای 3- پ: بر کردد. 2_ ب: یادکنیم 9ر: دراقصی مشرفی الشلاء -ل: قلمه مسیه . ب: مضیه

بحر هند - این بحر را ولایت حندوستان بر کنارهٔ‌ او باشد و این را خلیج اخضر، خوانند و عرض او بسوی شمال پانصد فرسنک برآید. و دروی نیز جزیرههاء بسیار باشد و بزرک، وعجایبهاء بسیار.

وجزیرهٔ‌ سرندیب درین بحر باشد ، و بعدازو جزیرههاست که آن را دیبجات وقمیر خوانند،- واین لفظ همچنین مبهم دیدهایم در کتب- و بعد از این جزیره هاء ز نکبارست ، وهم درین دریا جزیرهآ کله باشد و جزیرهآ رامی که موضع کر کدن است، وجزیرهآ قمار که عودقماری از آنجا آرند بنزدیکی ولایت هندوستان بخر سند- پیوسته است ببحرهند، ومملکت زنکبار بر جنوب اوست، ودروی نیز جزیرههاء بسیار است.

بحرمکران متصل است ببحرسند، ومانند اوست.

بحر ms038 کرمان- پیوسته است ببحرمکران، وجزیرهٔ‌ کیش که مروارید از آنجا می آورند درین دریاست، وهمچنین جزیرهآ اوال و لافت و جزیره هاء دیگر چون کاوان3 وغیر آن .

بحرپارس- چون از بحر کرمان بکذری بحر پارس باشد. و ظهراین دریا از حدود عمان تانز دیکی سرقدیب بکشد، و بر جانب ل: خانه جابه (- جاوما محیح است: 2_ از سنکریت " ژاواکا و شاید سوماترای کنوتی باشد 3- ارجمهآ مسالک و ممالک ص100: بنی کاوان ، که بکفته باقوت همان لافت است

وعمق این دریا هفتاد کز باشد تا1 هشتاد کز د بصد نرسد. وشاخی ازین دریا بجانب شهر هرموز" در آید. و کشتی دروی آید، و آبش شور باشد، وبافی شرح حال اودر شرح بحر عمان کفته آید بسبب آنکه هردو یکی است.

بحرعمان - گفته اند که این بحرو بحر پارس هردو یکی است بسبب آنکه ولایت پارس برجانب شمال اوست وولایت عمان برجانب مغرب او، وعرض [او]3 چنالکه گفتیم هفتصد فرسنگ باشد، و رنگ آب این در یاتیره وسیاه رنگ باشد ، والبته لون قعر اونتوان دی بخلاف قلزم ودروی جزایربسیارست ومواضعی که مروارید برآ رند ازین دریاء عمان و پارس و حدود سرندیب باشد.

و درین بحر جایهاء مخوف بود کشتی را یکی ازان میان ب : یا اسد نقطه ندارد ms039 2_ ب: رم 3- : (او) ندارد.

============================================================

و موضعی دیکرست هم درین دریا که کشتی را آنجا خوف باشد و آن بردو فرسنگی عبادان است آنجا که دجلهآ بغداد بدین دریا می رسد، و آن موضع را خشبات گویند، و کشتی آنجا برزمین نشیند، مگربوفت مد دریا. وچون از حدود آن موضع بکذری بسوی مشرق برساحل دریا نتوان رفت بهمه حال بکشتی باید رفت درمیان دریا بسبب بسیاری آبها کسه از خوزستان بدین دریا آید و کوهها که دران میان باشد تا بسیراف که آن فرضهآ بزرگ است که کشتی آنجا بر آید، وبازر گانان بولایت پارس روند . و چون از انجا بکذری بهیچ موضع کشتی بساحل نتواند آمدن مکر بشهر هرموز و عمق این دریا پیش ازین گفته ایم که هقتاد گزباشد .

بحراخضر ظهردریاء عمان وپارس را که باجانب جنوب دارد بحراخضر خوانند. وابتداء او1 از نزدیکی شهرعدن گیرند آنجا که عرض دریا باند کی باز آید و آن فرضهآ ولایت یمن است [7ب] بعد از آن دریا را عرض بیشتر شود و همچنین می کشد برظهر حدود کرمان و مکران وسند وهند تاحد چین.

علی الجمله جانب جنوبی را از خلیج مشرقی که ازعمارت دورت است بحراخضر و خلیج اخضر خوانند. و جزیر مهایی که دروی عجایب بسیار بود درین در یاباشد، بسبب آنکه ازعمارت و آدمی دورست 1- ب: اورا. بجای او از

بحرقلزم- قلزم شهری است که بر نهایت این دریاست و آن موضع را لسان البحر خوانند واین در یابدین شهر معروف است وحد این بحراز برابری عدن باشد تاشهر قلرم ، واین طول این دریاست، و کشتی را یک ماهه ms040 راه است، و بفرسن چهار صد و شست فرسنگ بود.

اما عرض او مخالف بود، جایی که عریض ترست دویست فرسن باشد، و کشتی بسیزده روز عبره کند، وجایی که کمتر بود شست فرسنگ باشد.

واین بحرراخلیج احمر خوانند و آب اوروشن بود چنانکه در بعضی مواضع قعر اوبتوان دید بخلاف دیکر بخرها.

ودرین بحر کوههاء بسیارست، بعضی را سراز آب بر آمده چون جزیرمها، وبعضی را آب برز براو اما ازروشنی آب سر_ آن کوهها بثوان دید. و کشتی را گوش دارند 1 تا در میان آن کوهها می رانند ، براههایی که ملا حان دایند ، که اکر بکوه باز آید بشکند، و کشتی غرقه شود وازین سبب کشتی بشب درین دریا نرایند، وچون شب شود ببندند بخلاف دیکر دریاها.

و درین دریا نیز جایهاء خطرناک بسیارست. و یکی ازان موضعی است بنزدیک لسان البحر که گفتیم ازسوی مشرقاو ،، آن زا تاران خوانند موضعی عظیم مخوف است کشتی را که چون اب : میدارد.2ر: باران و خطاست.

============================================================

فرومی آید در مقابل یکدیگر و بر هم می زند و برهم می پیچد و آب را و هرچه دران موضع یابد گردانیدن گیرد تاغرقه کند. و گویند وقت باشد که کشتی را از روی دریا بر کیرد و بجایی دیگر اندازد.

وچون باد جنوب جهد البتآه کشتی برین موضع نکذرانند. وطول این موضع که محل خوف است قریب دو فرسنگ باشد و کویند که فرعون بدین موضع غرقه شد. الی نارالله وسقره.

و بوریحان بیرونی در کتاب آراء المتقدمین آورده است که یکی از معارف حکایت گفت که ms041 از مکه بشام می رفتیم بدیهی فرو آمدیم 3 بکنار در یاءقلزم که آن راده جار4 خوانند. و بمسجدی نزول کردیم ساعتی بود بانکی و مشغله ای دردیه افتاد پرسیدیم که چه بوده است؟

گفتند : اینک باد نهنگی را از در یا برداشته است و می آرد، یعنی ماهیی 5 عظیم که عوام ماهی بزر را نهنگ خوانند. چون نگاه کردیم در هواچیزی دیدیم بزرگ و طولانی، که می آمد واتفاق را درین دیه بزمین آمد، و چند بنا خراب کرد، و چند کس هلاک شدند.

چون بنگریستیم کشتی بود 6 [8ر] باد از روی دریادر ربوده بود و بهوا بربرده.

1- پ : نگوسار. 2_ پ: این هردوکوه.

3 : فرود آمدیم 4- ل: حار. پ : آن دیه راحار.

ر: مامد.1_ پ : کشتی ددیم

و بنزدیک تاران موضعی دیگرست که آن را جبیلات گویند، م موضی مخوف است، و باندک بادی آنجا موجها خیزد عظیم، و کشتی غرق کند. و چون باد صبا یادبور جستن کیرد کشتی ببندند تا وقتی که باد بنشیند.

مدوجزردریا- مد زیادت شدن آب است ، و جزر نقصان آن.

ومد و جز ربیرون خلیج مشرقی هیچ دریاء دیکر را نباشد، یعنی قلزم وعمان و بحر پارس و کرمان وهند تا حد چین، چنانکه پیش ازین گفته آمده ms042 است. و دیکر در یاهاچون خلیج مغر بی و بحرروم و بنطس2 واوقیانوس، ایشان را مد و جز رنباشد . و این خلیج مشرفی بجملکی مد وجزر کند. ومد از سوی مشرق باشد بسوی مغرب، و اند کی بسوی شمال، وجزربخلاف آن 7 باشد. و بوقت مد آب فریب ده گز

ر: و یکدیکد. 5ر: حسلات. پ: جبلات.

: بلش 2- پ: این

و بعضی کویند که5 شش ماه تابستانی مد کند، و شش ماء زمستانی [4 ب] جزر کند . و بعضی کویند از اؤل ماه قمری تاچهارده روز که نورقمر در زیادت باشد مد کند، و چون نور فمردر نقصان شود4 در آخرماه جزر کند . واین قول بازیسین بصواب نزدیکترست.

1- ر: برآید. 2- پ: برفرارخود بازآید.

3- ب: گویند که در شبا روزی: پایان دوورق وه بسخهآ اساس نسخه خطی روسیه که اشتباها ms043 بعد از اوراق و7 جای کرفته بوده و موجب پریشانی اسخهآ موجود کردیده است : بندد 5-پ: (که) ندارد. 1-ل: کند.

============================================================

و این جمله که گفته آمد این بک در یارا خوانند که اورا خلیج مغربی گویند، اما او معروف ببحرروم است.

وطول این بحراز انجا که بحر محیط است وابتداء این دریاست و بریک سوی ولایت مغرب است و بردیکر سو اندلس، و می آیذ تا حدو دثغرهاء شام یک هزار و سیصد فرسنک باشد، اما عرض اومتفاوت بود. آنجا که میان اندلس و مغرب باشد شش فرسنگ بود و آن موضع را رقاق خوانند. بعد ازان عرض زیادت شود، باز کمترشود، تا آنجا که بنزدیک برابری فرن رسد. و بر2 ساحل جنوبی او شهری است که آن را بوقس یابولس " خوانند - همچنین مبهم یافته ایم - آنجا عرض این دریا دوازده فرسن باشد . و اول معبرهآ اندلس این موضع است، واسلام از ین موضع باندلس رسیده است. و چون ازین موضع بکذرد بسوی مشرق عرض اوزیادت می شود تابد و یست فرسنک ب : این بهر روم خلبج مغربی است 2-_ب: بهردو.

(که) ندارد 4-ب: اورا. 5_ پ: (اول) ندارد.

: اوبن ندارد 7-ظ: تونس

و درین ms044 در یاجزیر مهاء بزر ک و خرد و کوههاء بسیار باشد. و چزیر معاء او قبرس باشد که ازوی کتان آرند، و همچنین سامس و سقلیه واقریطس و غیر آن. و در برابری قبرس کشتی عرض بحررا بینج روز یعبره کند.

وهیچ دریا را بر اطراف آن 1 چندان عمارت نباشد که این دریا را2 بسبب آنکه جمله دریاها را بر اطراف، بیابانها و کوهها د مواضع خراب ونامکون بسیار باشد. واین دریارا بخلاف آن جمله کردا کرد او معمورست.

و در ین بحردوشاخ بجاتب شمال بیرون شود.

و ازین بحر بنزدیکی شهر طبرقه و فرنگ معدن مرجان باشد و اورا از قعر آب بر کنند و بر آرند، و در هیچ دریاء دیگر نباشد. د اورا چون از دریا برآرند نرم باشد و بعدازان چون باد بروی زند3

و اما یک پاره را ازین دریا که باجانب مصر دارد آن را بحیرهٔ‌ مفرد خوانند، واورا بحیرهآ تثیس کویند. [هراواورا مفرد بحیره بدان سبب خوایند که آب او در بیشتری ازسال خوش باشد، وطلخ نباشد، بخلاف آب دریا. و آن بدان سبب بود که نیل مصردرین بحیرهمی رود و آب اورا خوش می کند . امادر غایت گرما آب او طعم بگرداند، و شوری گیرد.

اب: دریا راست 3ی: بهد

مای 2_پ: خیک 3_ پ: واورا.

ب : آدمی را. 5_ پ: باندازهٔ‌ او. 6_ ب: کوهی بزر 7 : بنزدیک 8_ ب : الله تعالی

و در بیشتر کتب چنین آوردهاند که این بحری مفردست و ببحر محیط متصل نیست . اما حقیقت آن است که او را ببحر محیط اتصال است ازجانب شمال. و آب این دریا را عمقی زیادت نیست و درمیان او بسیار مواضع مکشوف است و خشک و مثل پشته باشد2. و آب او شورست و خلیج قسطنطنیه که بردر این شهر میرود ازاین دریا رود بدریاء روم . وسبب رفتن آن آب بسیاری جیحونهاست که در بحر بنطس می آید. و چون او عمقی 3 زیادت ندارد امتلامی پذیرد و آب او ار تفاع میکیرد و موجب رفتن آب می شود بموضعی4 دیگر. و این تقریر 5 بسبب آن کرده می شود که از هیچ دریا جیحون بیرون نیاید که 1همه جیحونها بسوی دریا شود و آنجا مجتمع کردد2 وازین دریا بدین سب این جیخون میرود: و 8 اما از طول وعرض و باقی کیفیت احوال این بحر بیرون آنچه گفتیم وشرح داد9 هیچ بمانرسیده است.

خلیج بر بری مغربی در ms046 حدود مغرب شاخی از محیط ازجانب جنوب بسوی شمال در آید، و طول او صدو شست فرسن باشد، وعرض اوقریب سی وپنج فرسنک . ودروی کشتی 10 نرود ، بسبب آ نکه از عمارات دورست و از حال او بیرون این هیچ معلوم نشده است ا: بنطش 2 ل: مثل پشتهاشد 3-ب : عمق بوعر: تقریب.1_ ب: بلکه.

: می کردد. 8- ب: (و) ندارد.9_ چنین است (داد) دادیم درهردونخه 10-ل :کی

فصل هفتم در ذکر بحیرهها بحیره تصغیر بحرباشد، یعنی دریاه خرد، وعادت چنان رفته است که هر دریا که ببحر محیط پیوسته نباشد، وجمله کرد اکرد او خشک باشد اورا بحیره خوانند، وبحر مطلق نخوایند.

و از بحیره هاهیچ بحیره بزرک تراز بحیرهآ آ بسکون نیست که اورا بسبب بزر کی او بعضی مردمان بحر مطلق خوانند و از دریاها شمرند ، امابحیره است.

بحیرهآ آبکون- این بحیره و بحر خزر و بحر کر گان همه یکی است، و نام این بحیره است، و اورا بدین همه باز خوانتد.

بسبب آنکه این مواضع بر کردا گرد اوست. و آبسکون دیهی است خردبر ساحل او بحدود کر کان و مازندران.

و اطراف او این مواضع است که یاد کرده می شود : از آ بسکون اوی دست راست دهستان1 باشد، پس سیاه کوه وحدود بلخان2، بس حدود منقشلاغ، پس خزر، پس سمندر پس دربند خزر_ که او را باب الابواب خوانند - پس شروان، پس موقان از حد : دبتان1.ل. تقطه ندارد. پ: ملخان

وطول این بحیرهاز آ بسکون تا خزر ms047 بسوی شمال دویست و شست فرسنگ باشد3، و عرض او دویست فرسنگ و اگر باد راست آید کشتی بده روز بروعبره کند، و ممکن باشد که بیک هفته.

و هژده جیحون بعنی رودبزر ککدروی میرود بیشتر از حدود مازندران و دیلم و کیلان و آب این بحیره شور باشد و طلخ، و نتوان خورد مکن بموضمی که رودی دروی میبود2. وجیحون آتل نیز درین بحیره می آید.

و آب این بحیره سیاه رنگ و تاریک باشد و او را مد و جزر نباشد اما موج باشد - چنانکه بعد ازین یاد کنیم -. و زمین این بحیره . گل باشد نه سنگ. و در وی پنج جزیره است نامعمور و نامسکون.

و ازین بحیره هیچ تخیزد مکر ماهیهاء بزر ک، که صید کنند و بشهر ها برند . و در وی حیوانی است که ملاحان او را سگ آبی می خوانند2. رن او بسیاهی زند و دو دست او کوتاه است و دوپاء دراز درحد یک کز ونیم. و او برخشکی عظیم عاجزست، وهمه حیوانی قصداو کند. و اودر آب حدث تمی کند، وبدین - کردیم 2- پ: (از) ندارد (تاخزر) راخط زدهاند ات ب: مورود پ: * نام او دکلان است وهمه روغن باشد چنانکه روغن چراغ ازوی کنند و کندی عظیم باشد. و.

1- ب : حیوانهاقسد او کنند.

============================================================

ودرین بحیره فوارهایست که آب ازوی بقوتی عظیم بر می جوشد، وملاحان آن موضع را می شناسند و از وی احتراز کنند و کشتی را ازو نگه دارند وبدان نزدیکی نگذرانند2، و اکر بشب ایشان را غفلتی افتد و کشتی بنزدیکی آن موضع رسد ممکن باشد که کشتی را بر گرداند ویمکن3 که غرقه شود و اگر بحقیقت بآن4 موضع رسد ممکن بود که کشتی را نگونسار2 کند و بر گرداند و غرقه ms048 شود2 وبعضی ملا حان کویند که آن دو فواره است برین1 صفت بدو موضع و غالب ظن آن است که از بحیرهٔ‌ جند9ر] و خوارزم بدین بحیره راهی است که آب ازان بحیر بدین بحیره بر می جوشد. و میان هردو بحیره بیست منزل است و گویند شست فرسنگ است .

و این بحیره را موج عظیم باشد و از معتمدی شنیدم که گفت : بر ساحل او می رفتیم، و برخشک اسب می راندیم. نا کاه موج خاست، ومتواتر شده . چون نگاه کردیم آب بحیره بسینهآ اسب رسیده بود. بعدازان کمترشد. و کفت که از ملا حان شنیدم که چون باد عظیم باشد هفت موج بیاید بر عقب یکدیگر، آنکاه ساکن شود9.

ر: بر کشد. 2.پ: لگذارد. 3 ب: ممکن: هردو نسخه: آن: 5_ پ: نگوسار، 1- ظاهرا تکرار گونه ای از عبارت پیشین است . 2- ب: بدین.

8- ب: 2 و وفتی باشد که سه چهار فرسنک آب می رود و ماهیان در خشکی می مایند.9- عبارت اضافی دپ ظاهرا اینجا باید افزوده شود.

============================================================

و این بحیرهرا دو جیحون بزر گ که گفتیم در وی میشود و بیرون آن جیحونهاء دیگر خردتر. و با آنکه مسافت آن 3 اندک است وحجم او خرد آب او زیادت نمی شود، و می نماید که بجایی راهی دارد که آب بدانجا بیرون می شود و ممکن که این آن فواره است که در بحیرهآ آبسکون شرح دادیم.

و بر کنارهآ این بحیره کوهی است که آن را جغرا خوانند.

بحیرهآ ارمیه - درحدود آذربادگان شهری است که آن را ms049 ارمیه خوانند. بردو4 فرسنگی این شهر بحیره ایست آب اوشور و طول و عرض او قریب هشت فرسن. و ازین بحیره تاشهر مراغه

بحیرهار جیش - این بحیره را هم بحیرهآ ارجیش خوانند و هم بحیرهآ وان ووسطان بسبب آنکه این هرسه شهر4 بر کنارهآ اوست و این درحدود ارمینیه است و ازین بحیره ماهی صید کنند که آن را طریخ خوانند، و کوشت او خوش باشد7 .

آن : بیت3 : او پ:بدو : ارجیز9-ل: (شین تدارد2پ: باشد عظیم

بحیرهطبریه- در حدود شام شهری است که آن را طبریه خوایند، قصبهٔ‌ اردن باشد. بر کنار3 این شهر این بحیره است.

آب4 او خوش باشد. گویند که طول و عرض این بحیره پنج فرسنگ است ، و گویند که ده فرسنگ در ده . و اورا بیز بحیرهآ افامیه خوانند.

وشنیدیم که طبرئه بر سنگ است ، و زیر او تهی ، و آب این بحیره درزیر آن سن که شهر بروی است آمده چنانکه در سنگ چاه میکنند ده گز یابیشتر بآب بحیره می رسد.

واز دوری عمق این بحیرم حکایت کردند که پادشاهی رابایست که عمق او معلوم کند. در کشتی نشست و بمیانه بحیره شد، وچیزی [8ب] کران در سر طنابی بست و بآب فرو گذاشت و چون بزیر1 نمی رسید طناب دیگر در آن می بست و فرو می کذاشت . تا وقتی که بچهار هزار کز رسید و هم بزیر نرسید . بعد ازان گمان بردند که ms050 مگر بزیر رسیده است و کرانی بسبب وزن طناب است .

1-ب : خوانند. * موضع آشفتگی در نسخهٔ‌ خطی وعکی.

2 -ل : رنگرزان (4) 3_ پ: بر کنارهٔ‌. 4- پ: وآب.

د : بر

بحیرهروم- در حدودروم شهری است که آن را نیقیه خوانند.

برسه فرسنگی او بحیره ایست که اورا بروم باز خوانند، و اورا آب خوش باشد و طول او چهار فرسنک باشد یا ینج، و در میان این بحیره سه کوه بلند و محکم. چون مردمان این شهر را خوفی باشد از لشکر بیگانه، بکنار این بحیره شوند، و کشتیها ساخته دارند، درو4 مینشینند ، ورخت و قماشه ای که دارندبدین کوهها برند ، بهیچ نوع ایشان را از انجا بیرون تتوانند آورد.

بحیرههاء فارس- در نواحی پارس پنج بحیره است اما نامهاء آن مبهم دیدهایم و بتصحیف خوانده، و حقیقت آن اسامی معلوم نیست یکی را ازان بختگان خوانند. طول اوبیست فرسنگ است، وآب اوشور.

ودوم را بدشت ارژن7 خوانند . طول اوده فرسنک باشد و آب اوخوش باشد، و آب اوبتابستان کمتر شود، تاوقت باشد که باند کی باز آید. و ماهیی 8 که بشیر از آرند از انجا باشد .

وسیم را جور ارژن9 خوانند، بنزدیکی شهر کازرون. طول اوده فرسنگ باشد و آب او شور.

ب : طنابی 2- ی :وازاری. 3- ب: (و) لدارد.

دروی شید : بدان ر دو خه: کان - ردوسخه:ارزن. 8_ ب: ماهی9-ل: حودارزن (باحاء مهمله) . ب : جورارزن . ظاهرا همان است که درحدودالعالم دیون، در ترجمهآ مسالک ومسالک دتوزه، درفارسنامهآ ابن بلخی دموره نامیده شده است

بیره زره سیتان شهرسیستان را زرنج خوانند و بنزدیکی شهر بحیره ایست که او را زره خواتند، و جیحون هیر مند دروی می ریزد . و آب اوزیادت شود ، و نقصان کیرد . و آب او خوش باشد، اما شوری دارد . وطول اوسی فرسن بر آید، وعرض اوده فرسنگ و یا کمتر. بیک4 طرف او بیابان دار دیعنی بیابان کرمان، و گرد بر گرد او عمارت است و دیههاء مکران . جانب دیگره از سوی بیابان است و درمیان او خشکیهاست مثل جزیرهها، ودردی چراخور است که چهار پایان سیستان بعلف آنجا برند . و در آب راهها دانند* که چهارپای درو بتواند رفت.

بحیرهآ ایسگول1 - بنزدیکی برسخان ازحدود تر کستان آبی است ایستاده که آن را [9 ر] ایسگول میخوانند. وهمانا آب او گرم است. وازحال او هیچ دیکر نشنوده ایم . والله اعلم.

1-ل: رو) دارد2_ ظ: باسفهوی باسفهویه.

3: آرد4 پ: یگ 9 ر: جانب کی. پ: جاب ه من بقیاس یح شد.1- پ: دهند.

2-- ایسی کول).

============================================================

دراقصاء مشرق در بحر مظلم جزیرهآ یاقوت است ، ودروی جمله انواع یاقوت موجود ست چون: سرخ وزردو کبود و دیگر اجناس.

هم دراقصاء مشرق، امادرجانب شمال جزیره ایست که آن را قلعلمضیعه خوانند. و می کویند که شعاع آفتاب را برین موضع اشراق زیادت از ان است که بدیگر مواضع و گویند این را مضییه بدان خوانند که نهایت بحر مظلم است . وپس ازین موضع این بحررا مظلم خوانند.

-ب : دروی است. 2- پ : می کرفتهاند.

* نسخهآ عکسی پاریس ازاینجا ببعد مفقود است وفقط ده سطر آخر کتاب را دارد .

============================================================

در اقصاءشمال بحدود صقلاب جزیره ایست که آن را هولی2 میکویند- همچنین مبهم یافته ایم - واهل این جزیره جایها3 ساختهاند مثل گرماوهها تا شش ماه زمستان در زیر آن آتش میکنند تاساکن توانند بود ازغایت سرما.

هم دراقصاء شمال در جانب مشرق آز جزیرهآ مولی2 گفتیم دو جزیره است که یکی را امرانوس الرجال میکویند و یکی را امرانوس النساء، وهمانا این لفظ امر انوس رومی است . واین هردو چزیره بهم لزدیک است، در یکی همه مردان باشند و در دیکرهمه زنان، و بکشتی وزورق مردان بجزیرآ زنان میآ یند و باز بجزیرآ خویش می شوند . ومیان هرد و جزیره پنج فرسن است یاکمتن. و جزیرهٔ‌ مردان بشمال نزدیکترست ، وسبب این آن باشد که زنان بدان چزیره که بشمال نزدیکترست نتوانند بود ازغایت سرما، که مزاج مردرا حرارت زیادت باشد.

جزیرهاء خلیج مشرقی بر ترتیب [ه پ] ازجانب مشرق: قامرون ولایتی است و ناحیتی بعضی بر خشکی و بعضی جزاین و ms053 بچین تزدیک باشد، ودر جزیرههاء او کر ک باشد . واورا یک شاخ

جابه مملکتی عظیم است - و این لفظ در کتب معرب کردهاند و ز ابج ا می نویسند- و دروی جزیرههاء بسیارست وعجایب بیشمار، و پادشاه آن رامهراج خوانند . و جزیرههاء او بیشتر در بحراخضرست.

واین پادشاه را هرروز دخل از یک من زر باشد تا ده من ، این زر می ستاندو چون جمع می شود می کدازدو ازوی خشتهامی ریزد و در دریا میاندازد . و چنین می کوید که :1 این دریا خزانهآ من است !" و در مملکت جابه جزیره ایست از بحر اخضر که آن را برطیل خوانند، و دروی عمارت نیست. و هر کسی که آنجا رسد شب قرار نتواند گرفت بسبب آنکه دروی بانکهاء مختلف می شوند و هیچ حیوان نبینند. و چنین کویند که آواز طبل شنوند و آواز اوتار و مزامیر.

واین جمله بشب باشد ، بروزهیچ نباشد.

وجزیره ای که این مهراج آنجا نشینددو فرسن است . و اورا اسبانی باشد که موی کردن در زمین می کشند . و بدین جزیره کوهی است بلند که بر سروی پیوسته آ تشی می سوزد درحد صد گز، و ار تفاع آتش یک نیزه بالا ، بشب آتش باشد و بروزدود . و این جزیر راکله خوانند. و دروی معدن قلعی است ودر کوههاه این جزیرهمار باشد بسیار و بزر، تا بحدی که کاو میش فروبرد.

واز جزیرهاء جابه جزیره ایست که آن را لنگبالوس خوانند.

و دروی عمارت است و مردم. اما جمله برهنه باشند ، والبقه جامه تیوشند وندانند 1-ل: بی نقطه.

============================================================

وجزیره ای دیکرست که اگر آدمی را از کشتی صید کنند،1 پاره کنند و بخورند . ودرین جزیره کافورباشد.

و ms054 هم از جزیرههاءجابه جزیرهایست که دروی همه بوزته باشند، و آدمی آنجا نتواند رفت مگر بحیلت، و دروی نیز کافورباشد که آن راکافور رباحی خوانند.

قمار جزیره ایست درحدود نهایت هندوستان، یک جانب با چین دارد. و دروی درخت عود باشد نیکو که آن راعود قماری خوانند.

چزیرهآ رامی، جزیره ایست در بحر اخضر و دروی حیوانی است که او راکر گدن خوانند. و آن جانوری عظیم است ، از گاومیش بسی بزر کتراست، اما ازپیل کمترست . وهم درین جزیره جنسی بقم است که بیخ او تریاق است اززهر افعی و بیشترز هرها. وهم درین جزیر گاومیش بغایت بزر باشد ، اما بی دنبال. ودرین جزیره نیز جنسی آ دمی باشد برهنه وخرد، چنانکه طول اوچهار بدست بیش نباشد، (10 ر و در بیشهها باشند، و سخن ایشان فهم نتوان کرد ، مانند صفیری باشد. وموی ایشان کوتاه باشد و اندک. و بردرختها باشند، و ازدر خت بدر ختمی روند بدست، چنانکه یای برانجا تنهند.

و درین جزیر مهاملا حان باشند که باشنا کردن در آب زورقرا ررسد در بحر اخضر جزیره ایست که آن را جزیرةالعقارب خوانند.

دروی آدمی نتواند بود، بسبب آنکه دروی کژدم بسیار باشد و بزرگ.

و از بزرگی جسم این کژدم چیزهایی منکر میگویند، تا بحدی که - ل: کنند و.

============================================================

سرندیب- بعد ازین مواضع که گفتیم جزیرهآ سرندیب باشد هم در بحر اخضر. و آن جزیره هشتاد فرسنک باشد در هشتاد فرسنگ.

و دروی کوهی است که آدم علیه السلام بروی بزمین آمد . و آن کوهی صعب بلندست، و کسانی که در کشتی باشند آن کوه را از چند روزه راه بیینند . و برین کوه اثرقدم آدم علیه السلام است، و آن اثرقدم قریب هفتاد کزست در سنگ خارا گرفته. و برین کوه همواره برق میجهد والا 1 روشنایی می یابد که با برق ماند. و چنین کویند که آدم ms055 علیه السلام ازین کوه کامی بگزارد و بموضعی نهاد که از سرندیب تا آن جای کشتی بسه روزشود. و برین کوه سرندیب یافوت باشد سرخ و زرد و کبود.

ودر رودهاء او الماس باشد، و در جویهاء او بلور، ودرخاک او سنباده باشد که جواهررا بدوسایند . ودرین جزیره حیوان مشک است . و گردا گرد او مروارید بر آرند از دریا.

و در سرندیب- که گفتیم- پادشاهی عظیم است. و بکشتی از حدود عراق شراب آرند بجهت این پادشاه. وسرندیب بحقیقت این است که شرح دادیم، اما در در باست و جزیره است. و در برابری او بر کنار دریا شهری است که اورا بدین بازمی خوانند، وعوام بیشتر سرندیب آن پندارند ، و از حال این جزیره خبر ندارند 2.

چون از ین جزایر که شرح دادیم کذری 3 بسوی مغرب جزیرهای چند ست ، آن را جزایردیبجاب4 وقمیر خوانند - هم 4 - ر: ندارم. 3- ظ : بگذری.

ل: دنبحاب

چون ازین موضع بکذری در برابری هندوستان چزیره ایست آن را ملی خوانند. و دروی درخت پلیل بسیار باشد . وچنین حکایت کنند که بر هر خوشهآ پلیل برگی است که چون باران بارد آن برگ آن خوشه را بپوشد تا باران بروی نبارد ، و چون باران باز ایستد آن بر کی از خوشه برخیزد ، وپیوسته این حال هم چنین باشد.

و بعد ازین جزیرههاء زنحبار باشد ، ودران جزایرهم عجایب

ال : سودسردت 2-ل: دیار

جزیرههای خلیج هغربی در بحر روم که اورا خلیج مغربی خوانند جز یرههاست بعضی خردو بعضی بزرکی.

سقلیه -جزیرءایست در مقابل ولایت افریقیه بنزدیکی فرن، دوازده روزه راهاست. و قطر اوده فرسنگ باشد .

اقریطش جزیره ای دیکرست، دور او پانزده روزه راء است سامس جزیرهای دیکرست، وحذ او معلوم نیست.

قبرس جزیره ایستا معروف، واز سواحل شام کشتی بدو روز بقبرس آید، و از قبرس بسه روز بدیکر سوی بروم رود . ودرین جزیره سه شهرست. و کتان قبرسی از آنجا آرند، کوه قلال2- جزیرء ایست و در وی کوهی بزرک. و در روز کار قدیم خراب بوده است و نامسکون ، وچون اسلام قوت کرفت قومی از مسلمانان آنجا افتادند، و مقام ساختند وساکن شدند. و اکنون درروی فرنگ باشد . و پیوسته میان ایشان و کافران فرنگ رب باشد: مختصری از حال جز ایر شرح داده آمد که این رسالت بیش ازین احتمال نمی کرد، وتمامی آن را امکان نباشد که شرح توان داد.

و اسامی این جزایر در صورت عالم پدید کرده آمده است، از انجا مشاهده افتد 1-: جزیرهای 2- ل: تلال

ونیل مصر از دجله و فرات که جمع شوند از هردو زیادت باشد، و آب او از همه جیحونها خوشتر باشد. و گویند که هیچ رود بزرگ از جنوب بجانب شمال نرودا لانیل مصر. ودر نیل مصر تمساح وسقنقور و ر عاده باشد اما تمساح نهن باشد، و عوام ماهی بزرگ عظیم را تهن گویند و در اصل نه چنان است بل که نهنگ خود حیوانی دیکرست که در ms058 بن نیل مصر باشد . واو دست و پای دارد وسروتن وی در ازبود و سراو چند یک نیمه ازتن او باشد بدرازی، و اورا دندانهاء بزری است که هر حیوان را که بگیرد بدندان دران آب کشد و هلاک کند.

و وقت باشد که برخشکی آید اما بر خشکی ضعیف باشد ، و هیچ حیوان را کزند نتواند کرد و پوست او مثل سفن3 باشد اما درشت تر و دندانهاء او عظیم تر. و در نیل مصر جایگاههاست که تمساح بدان موضع هیچ کس را گزند نکند و او را کمتر بینند چون فسطاط و بوصیر وغیر آن: و اما سقنقور جنسی ماهی است اما اورا دودست و دو پای است و خاصیت او درمعالجت باه معروف است ودر داروهاء بزر کک افتدچون ل: عذابت ظ: باکشتی. 3- : سفر و شاید سنور : که لوعی ماهی درشت خار باشد.

============================================================

و اما ر عاده جنسی ماهی است که او را چون در دست کیری دست می لرزد تا از دست بیفتد، والبته نگاه لتوان داشت تا مادام که زنده است . اماچون بمیرد بتوان خورد، و همچون دیکر ماهیان بود، وهیچ تفاوت تباشد وزیان ندارد.

و شنیدم که هم در نیل مصر حیوانی است که اورا اسب آبی می خوانند. حیوانی عظیم بزر است و نزدیک است بپیل، اما بشکل باخوکماند بهمه اندامها، و بهیچ با اسب نماند مگر بآواز که بانگ او ببانگ اسب ماند، وازین سبب اورا اسب آ بی می خوایند. و او کشتی را دوست می دارد و با کشتی بازی می کند و اورا میی کیرد و می گرداند، چنانکه وقت هست که غرفه می کند . و ملا حان اورا میدانند، و سر که بجهت او می اندازند تا بگریزد و کشتی را بگذارد از بوی سرکه: دجلهآ بغداد - بعد 11پ] ms059 ازنیل مصر دجلهآ بغداد بزرگتر باشد و او همچند جیحون خوارزم باشد و منبع دجله ازز برشهر آمد" باشد و بر شرقی شهرهاه جزیره بکذرد. واین بلاد جزیره شهرهایی را گویند که میان دجله وفرات باشد. وهمچنین می آید تا بغداد ، و در میان شهر بغداد شاخی از فرات بدو پیوندد ، آن را نهرعیی خواتند، و دجله می رود تا ببحر عمان و پارس ریزد بنزدیکی ابله وعبادان 1-ر: فادوق: 2- ل: آمده.

============================================================

منبع او از کوههاه سپاهان باشد، و بمیان ولایت پارس و ولایت

آنگاه ببحیرهآ جند و خوارزم ریزد.

ال: درمهدی اسل: لشت

جیحون چاچ- در کتابها این جیحون را نهر شاش نویسند یعنی جوی چاچ. منبع او ازجانب تر کستان باشد از نزدیکی چگل، و بحدود اوز کند3 آید وجوی ایلاق بدو پیوندد و بحدود اخسیکت آید، پس بخجند ، پس بحدودتاراب4 ، پس بقبایل ترک و ترکمان بر گذرد. آنگاه ببحیرهٔ‌ جند ریزد.

آتل- این لفظ آتل هم نام شهر خزر است که این جیحون در میان او بدریا می ریزد وهم نام آن جیحون است. منبع او از نزدیکی 12ر] خرخیز باشد ، و در میان کیماک و قبایل تر کمان بگذرد، پس بربلغار کذرد ، پس برحدود روس، پس بر برطاس، همچنین می رود تا ببحیرهآ آبسکون ریزد در میان شهر خزر، که آن را نیز آتل خوانند 1- چ:3 بزمستان. 2- ظ: تا آنجایکه.

3-ل: اوز کند. 4ل: باراب.

============================================================

ممهران جیحونی بزر کی است در حدود سند و طرف مکران که آن را نهر مهران خوانند. واو ببزرگی نزدیک باشد بنیل مص و

گن- جیحونی بزر است در هندوستان که از بعضی کوههاءتبت آید ، و بر بعضی شهرهاء هندوستان گذرد و بنزدیک کنگ که شهری بزر ک است بگذرد و بدریاء هند ریزد.

گر_ جیحونی است درحدودا ذرباد کان برسه فرسنگی شهر بردعه، که آن را کر خوانند . منبع او از ناحیت آلان است از کوهها، و بمیان تفلیس وار آن بکذرد ، وبجیحون رس پیوندد که بعد ازین وییم رس_ هم درحدود آذرباد گان جیحونی است که آن رارس خواتتد، منبع او از حدود ارمنیه باشد، وبتزدیکی ورثان بکذرد، و بحدود شروان آید. یس جیحون کر بدوپیوندد ، آنگاه ببحیرهٔ‌

ابیض- بآذربادگان جیحونی دکرست که آن را نهر ابیض خوانند و بیارسی سپیدرو د کویند. و اواز کوههاء ارمنیه و آذرباد گان خیزد ، ومیان اردبیل وزنگان بگذرد ، و ببحیرهآ آ بسکون ریزد.

و او از دیگر جیحوتها کم بود.

هیرهند - رودی معروف است، از حدود کوههاه غور و غرجستان خیزد پس برزمین داور بگذرد، پس بر یست ، پس بولایت سیستان رود، و بیحیرهآ زره ریزد.

تاجه- در ولایت اندلس که در حد مغرب است بنزدیکی شهری که آن را طلیطله خوانند جیحونی بزرکاست و آن جیحون را تاجه گویند. و ببزر کی همچند دجلهآ بغداد باشد.

جیحان- ازحد روم رودی بیرون آید، ومیان مرعش و مصیصه1 بگذرد . آن را جیحان خوانتد . و بدریاء شام ریزد ms062 و بدریاهروم 2 سیحان هم ازحدود روم رودی دیکر2 بیرون آید، ومیان مصیصه1 واذنه بگذرد از تغور شام ، وبنزدیکی شهر طرطوس بدریاء شام وروم ریزد، آن راسیحان خوانند .

زابان - دو رود از کوههاء ارمنیه و آذرباد گان بیرون آید، و در دجلهٔ‌ [12 چ] بغداد شود هردو را زابان خواتند . وزاب مهین با جانب بغداد دارد . و اکر هر دو آب را جمع کنی چند یک نیمهآ دجله باشد.

خابور رودی است درحدود شهرهاء جزیره که میان دجله 1- ل : مسیصیه. 2-ل : دیگرست.

============================================================

دجیل- از دجلهٔ‌ بغداد رودی برخیزد و سواد سامره را آب دهد و همچنین بعضی از سوادیغدادرا2. وتا بنزدیکی بغداد بیاید . آن را دجیل شوانند برتصغیر دجله ، وآن رودی خرد باشد، و ازشرح ی زند رودک و بعضی زرن رود کویند از کوههاء سپاهان خیزد و بعضی روستاها را آب دهد پس بنزدیکی دیهی که آن را رویدشت خواتند بریگ فروشود پس بحدود کرمان برروی زمین آید و بعضی از ولایت کرمان را آب دهد پس بیحر مشرقی ریزد. و از آنجا که

و این معنی بزیادت و نقصان آب دانسته اند که اگراینجا آب کم شود

. ل بطایح - این ازجنس رودنیست ، ا بی ایستاده است . و آن ابی است که ازرود فرات از کشتها وزراعتها زیادت آید بهر موضعی جمع میشود آن را بطایح خوانند. اؤل بحدود کوفه جمع شود آن را بطایح کوفه خوانند، وبعد ازان بحدود بصره و آن را ms063 بطایح بصره

1-ل: (که) ندارد.

2- ل وتا بزدیکی بغدادرا زنده رود -ل: د امغان که.

============================================================

جبل القمر_ در حدود خط استوا ورای زمین مغرب و زنکبار کوههاء عظیم است وبسیار که آن را کوهماه خوانند، وازوی رودهاء بسیار بیرون می آید که از مجموع آن نیل مصر باشد - چنانکه پیش ازین گفته آمده است -.

و در اقلیم اؤل کوهی بزرگ است که آن را جبل الاسود خواشد جبل اطلس در حدود مغرب دو کوه عظیم است که هردورا اطلس خواتند یکی را اطلس کبیر ویکی را [13 ر] اطلس صغین جبل قبق- این لفظ در کثب همچنین مبهم دیده ایم - و این آن کوه راخوانند که باب الابواب بروست یعنی دربند خزر، و این کوهی بزر است و طولانی، ومی کشد تاناحیت شام ، واز انجا نیز

تکام وبهرا وتنوخ ولبنان - این همه یک کوه است ، و بهر موضع نامی دیگردارد. و اصل او آن کوه است که پیش ازین یاد ms064 کرده آمد یعنی جبل قبق که از دربند خزرمی آید. و شاخی دیگر از حذ روم بیرون آید و بدین کوه پیوندد بنزدیکی ملطیه و شمشاط وقالیقلا. پس همچنین می آیند بهم تا بمیان ثغورشام و جزیره. چون آنجا رسند بحدود انطا کیه و مصیصه2 او را لکام خوانند چون از لاذقیه بگذرد اورا بهرا خوانند. وبعد ازان تا بحمص تنوخ خوانند.

پس بعداز ان اورا لبنان خوانند . ولبنان را جبل ابراهیم کویند. و این کوه همچنین برحدود شام بگذرد تا بحر قلزم.

حارث- کوهی بزرگی است بنزدیکی شهر دبیل که او را حارث خوانند . عظیم بلند کوهی باشد چنانکه برسر او کم کسی رسد از بلندی او. و در زیر او کوهی دیگرست خردترازو، آن را حویرث خوانند برتصغیر حارث .

سبلان - کوهی عظیم است بنزدیکی شهرار دبیل، آن راسبلان خوانند. وتا اران3 بکشد. کوهی بزرگ باشد و بلند، گویند که بلندقر ازدنباوند باشد.

1- ر : بی نقطه. تصحیح ازج ترجمهآ مسالک وممالک ص157 : ذئب .

2- ل: مصیصیه. 3- ر:اکران . ظ : الران.

============================================================

و قعیقعان ، بر جانب مغرب مکه است، ومروه بروی باشد.

و هر که بر مروه بایستد بر ابرر کن عراقی باشد.

حرا- هم کوهی است بمکه برجاتب شمال مغرب . واین کوهی معروف است، واورا جبل محمد خواتند علیه السلام هنا- کوهی است برراء عرفات.

تبیر- کوهی است که او را ازمنا و مزدلفه بتوان دید، بنز دیکی راهی که از خراسان رود.

رضوی- بنز دیکی حجفه است و حجفه دیهی باشدهم درحدو دمکه: احلب کوهی معروف است بنز دیکی مدینهآ رسول علیه السلام، بدو فرسنگی مدینه برجانب شمال ازمدینه.

طورسینا- کوهی است برجانب مشرق از شهر قلزم و ازطرف دریا که آن موضع را از بحرلسان البحر خوانند. واین کوم طورسینا را جبل موسی خوانشد، وازحدود شام باشد.

و هم در حدود شام کوهی دیگرست که آن را ms065 طور زیتاخوانند.

جودی- کوهی است که کشتی نوح بوقت طوفان بران کوه نشست ، چنانکه درقر آن ذکر آن هست. بعضی کویند که این کوه بحدود شام باشد بنز دیکی نصیبین، و بنز دیکی آن موضع دیهی است که آن را سوق ثمانین گویند نوح پیغمبر که از [13 ب] کشتی بیرون آمد آنجا این دیه را بنانهاد و با او هشتاد کسی بودند بدین سبب این دیه را سوق ثمانین خوانند. و بعضی کویند که این کوه

جبلاطی- دو کوه است در دیارطی بنزدیک فیدهر دورابقبیلهٔ‌ طی باز خوانند یکی را آجاء نام است، و دیگر را سلمی. و برسلمی راهی است درمیان بیشهای، ودر آن بیشه شیر بسیار باشد. واین راء را شری خوانند و کویند لیث الشری.

تهامه- کوههاست از حدیمن بهم درشده، آن جمله راتهامه گویند، غربی او مشرف است بر بحر قلزم وشرقی او ناحیت نجران وسعده، وشمالی اوحدود مکه وجنوبی او حدود صنعاه.

سنام_ کوهی معروف است دریمن.

مقطم - کوهی عظیم است برجانب مشرق ازنیل مص، واین کوه درولایت مصرباشد بنزدیک فسطاط که اوقصبهآ مصرست . واین کوه ازولایت مصرمی کشد تاولایت نوبه: الواحات هم در حدود مصر کوههاست در جانب مغرب و جنوب که درقدیم درمیان آن کوههاشهرها و دیهها و عمارت بوده است و اکنون خراب شده است و مسکون نیست ، و مردم آنجا کمت رسد. و درین کوهها میوه بسیار باشد ضایع وتامنتفع بسبب آنکه آ دمی آنجانرسد ، وهمچنین چهار پایان ماندهاند، وحشی شده توالد وتناسل می کنند، وازسعید مصر تا آتجا سه روزه راه باشد. وصعید مصرجانب مغرب وجنوب را کویند، واین الواحات درجانب جنوب باشد . و در پس آن کوهها بیابانی عظیم باشد که می کشد تا زمین سسیاهان مغرب.

قهستان عراق- این ولایت جبال خوانند، و آن ری و همدان

گویند که اورا از پنجاه فرسنگ بتوان دید ، از بلندی. و کویند که اورا ازشیر از پارس بتوان دید، و کویند ازساوه. و او متمیز است از جبال قارن که بعدازین کوییم . واو بر کوههایی که1 مشرف ~~باشد چون قبهای. و پیوسته اززبراو دودی برمی اید. و کردا کرد سر او دیههاست. و بر سراو تتوان شد. وهر گزبرف از سراو برنخیزد.

ستون- که او را بیستون خوانند، میان همدان و بغداد باشد. و برظهر او بنز دیکی راه غاری است و دروی چشمهآ آب است.

آنجا صورت اسبی است بغایت نیکو، از سنگ تراشیده. کویند صورت شبدیز کسری است. وهمچنین صورت شیرین است، و بسیاری

کر کسکوه2- میان ری و سیاهان در بیابان کرمان و خراسان کوهی است که آن را کر کسکوه2 خوانند. و همه کرداکرد او بیابان است . واین کوه [4ار] بهیچ کوه پیوسته نیست . ودرمیان او آبی است که آن رابنده خوانند. و دور دامن آن کوه دو فرسنک برآید. و چون ازری بسپاهان روی کز کسکوه بردست چپ باشد، وسیاء کوه بردست راست . ومیان آن هردو کوه نه فرسنگ باشد.

و این کر کسکوه مأویگاه دزدان باشد، که چون در بیابان راه زنند - ظ : بر کوههای دیگر: 2- ل: کر کشکوه.

============================================================

واما سیاه کوه متصل باشد بکوههاء جبال اعنی قهستان که گفته آمد.

جبال القفص- کوههاست درحدود کرمان که شهر هرموز بر غربی آن باشد و مکران و حدود آن شرقی [آن ]1 آن کوهها را در کتابها قفص و بلوص می نویسند و بیارسی کوچ و بلوچ کویند.

عفت کوه است و آن کوهها مسکون است و ms067 معمور. و میان اهل کوچ ومیان بلوچ پیوسته حرب باشد، وایشان دعوی کنند که نسب ایشان ازقبایل عرب است.

جبال قارن- کوهی بزرک است میان طبرستان و میان ری ومیان بسطام و دامغان و این کوه را نیز جبال رونج نویسند یعنی روته، و معنی آن معلوم نیست. ودتباوند ازین کوه جداست.

عقبهآ مزدوران- و اصل آن مرزتوران است . و آن کوهی عظیم است ودراز، ازحدود غور در آید و برجانب شمالی ازهراة و پوشن بگذرد و جام ، و همچنین برجانب جنوبی از سرخس و باورد ونسا ویزر بگذرد ، وبعد ازان برشمالی ناحیت کومش یعنی بسطام و دامغان بکذرد . و چون بدین حدود رسد، اورا کوه قارن خواتند که پیش ازین کفتیم. و می رود تانهایت طبرستان تانزدیکی دریا آنگاه نماند.

- کوهی عظیم از حدود غرجستان و غور بیرون آید، و بربامیان و پنجهیر بکذرد و ببلاد و خان رسد - و همچنین مبهم یافته ایم- و آن ظهرتیت باشد، و آنجا متفرق شود. شاخی

2 و نوشادر نیز ازین کوه آرند . و آن چنان باشد که بن سراین کوه بهر موضعی رطوبتی ظاهر می شود بشب مشتعل می کردد و آتش می تاید، و بروز دودی میپینند و اتش ms068 پدید نیاشد. پس برزبر آین موضع خانهای می کنند، وجملهآ رامهاء اواستوار کنند، تااین بخار که ازین موضع میخیزد و می سوزد متفرق نشود ، یس چون آن بخار بتدریج بروزها بر سقف این خانه می نشیند، نوشادر می کردد. پس نا کاه راهی بازمی کنند درین خانه، تا توشادر از سقف اوباز کنند، بهیچوجه در و تمی توان شد از غایت حرارت. پس یک کس قباء نمدی ترمی کند 4اب او درپوشد و ناکاه در خانه دود 3 ، و آنچه باید و تواند ازین نوشادر بر کند، وحالی بیرون آید . والبته دروهیچ مقام نتواند کرد 1- : بی لقط. 2 ازا ینجاتاسطره صفحهآ بعد مقایسه شود بامسالک ولک س259 3-ظ: رود

وهم برین کوه، کوهی است سنی او بعضی سیاه و بعضی سپید و همچنین سرخ وزرد وسبزو کبود و ازهمه رنکها . وهم درین کوه نززدیکی شهراوز گند نوشادر باشد نیز.

جبل سیراف. سیراف شهری است از شهرهاء پارس بر کنار دریا و بنزدیکی این شهر کوهی است مشرف برین شهر. شنیدیم که در بعضی از دره هاء این کوه سنگها می یابند گرد و هرد و طرف او نیز بر مثال کوزهآ فقاع. و چون آن سنگ را بشکنند در داخل او چوهری می یابند مانندهآ یاقوت، ms069 اما یاقوت نیست . و آنچه بظاهر سن نزدیک است مثل پوستی است این جوهررا، و ازین پوست گذشته بجانب داخل شکر گون ، وچون از و بگذرد و بمیانهآ سنگ نزدیک می رسد مثل جوهر جمت یابلور پدید می آید. و چون روز کار دراز برومی گذرد رنگ ار غوانی درین جمست پدید می آید، بعد از ان 1- مقایه شود بامسالک ومسالک ص259.

============================================================

و آنچه درین باب یافته شد گفتیم .

فصل یازدهم در ذکربیابانها این معنی فسحتی دارد، سخن کفتن درین باب بتطویل انجامد.

اماخواستیم که این رسالت از ذکراین معنی خالی نباشد. یس بعضی از بیابانها را شرح دهیم و بعضی را برذ کر اسامی آن اقتصار کنیم.

بیابان مغرب و سیاهان مغرب- بیابانی عظیم است، وهیج بیابانی ازوی بزر کتر نیست . وطول وعرض او هفتصد فرسن باشد درهفتصد فرسنک، وهنوززیادت. وبعضی از وعمارت است که سیاهان مغرب باشند و بعضی صحرا نشین باشند . و آنجه عمارت است درمیانهآ بیابان است ولایتی باشد که آن را غانه خوانند و درنهایت مغرب نیز عمارت است اما کمتن و ازسوی مصرو افریقیه و ولایت مغرب درین بیابان راه نباشد مکر راههاء مجهول و خطرناک. و در میان بیابان آب نباشد و آنچه عمارت است اندک است و بیشتر بیابان است و زمین او ری

تیه بنی اسر ائیل، در حدود شام باشد بنز دیکی بیت المقدس و فلسطین. وطول اوچهل فرسن وعرضهم چهل، واوبکوه طورسینا متصل باشد و زمین اوریگ، است .

و بنزدیک او بیابانی دیگرست بدو پیوسته آن را جفار خوانند.

و جفار تانزدیکی حدود دریاء قلزم بکشد .

درمیان بحخرین ویمامه وعمان بیابانی است عظیم، ودروی هیچ عمارت نیست، و از قبایل عرب خالی باشد و مسکون نبود، و دروی هیچ راه نیست، و آب تباشد، وسلوک آن ممتنع است . و آنجا مردم ترسد بیابان کرمان و پارس و خراسان - گردا کرد این بیابان این ولایتهاست که کفته می آید: پارس و کرمان وسیستان و قهستان - که تون و قاین ازان جمله باشد_ و خراسان و کومش اعنی بسطام و دامغان_ وری و قم و کاشان وسپاهان

ودر هیچ بیابان چندان دزد وراهزن نباشد که درین بیابان باشد. و دزدان را درین بیابان جایهاست که آنجا آرام گیرند و رخت و قماشه ای که بدست آرند آنجاپنهان کنند، چون کر کسکوه و سیاه کوه وغیر آن .

و آن موضع را ازین بیابان که از طبس بکرمان روی آن را بیابان یزد خوانند ، و آنجا که از زوزن وقهستان بکرمان شوی آن ms071 را بیابان مختوخواتند.

و عرض آن بیابان از خراسان تا حدود کرمان و پارس هفتاد فرسن باشد ، وجای بود که پنجاه فرسنگ باشد . اما طول او از حدود سیستان وقوهستان تاحدود ری وقم و کاشان قریب دویست و بیست فرسن باشد .

و درین بیابان از خراسان که بکرمان روی برراه یزد زمینی سوخته وشوره است که آن را کویر خوانند. واگراندک بارانی بارد بران موضع تتوان کذشت، بدان سبب که پای چهارپای فروشود. و عرض این زمین سوخته سه فرسنگ باشد تاپنج وطول او ازین راه تا حدود سپاهان بکشد ورنک او سپیدباشد مانند شوره، و از رنک ری بیابان پدید باشد.

و هم درین بیابان برراهی که از قوهستان بکرمان رودبر دست چپ بجانب مشرق قریب پانزده فرسنک بروی، آنجا زمینی است

و این کژدم طیار در شهر اسوان از حدود مصر بسیارست . و ایشان از بیم آن کژدم بشب در قبهها و کلهها خسبند . اما بدین موضع تشیده بودیم بیابان خوارزم - میان خراسان و خوارزم بیابانی معروف است وحالات او بکثرت مشاهده معلوم . اگر در شرح آن اطنابی نرود غرض ایجاز باشد . و عرض آن بیابان صد فرسنگ باشد یا اند کی کم یااند کی بیش.

بعد ازین ذ کربیابانها بطریق اجمال کنیم تا این رسالت دراز شود ms072 بادیهآ سماوه- و دومة الجندل بیابانی است .

از رقه که بشام می روی بردست چپ بیابانی است که آن را خساف خوانند.

1-ل: بابد و

" در جزیرهای که میان دجله و فرات است بیابانی است که در وی قبایل ربیعه و مضر باشند2.

بر ساحل بحرقلزم از سوی مغرب بیابانی است، و دروی هیچ عمارت نیست. ومی کشد تاحد بجه.

برقه شهری است درولایت افریقیه و کردا کرد اوبادیه است، و دروی جماعتی خر کاه نشین باشند ازقوم بربن در حدود عراق میان دسکره و حلوان بادیه ای خردست.

در بلاد نوبه بیابانهاء عظیم است.

درمیان ولایت کرمان بیابانهاست خرد.

میان هراة واسفزار بیابانی است خرد.

میان سیستان و بست بیابانی است.

در بر بحیرهآ آبسکون از حد دیهستان تا سیاه کوه تا خزر.

بیابان است: برجانب مشرق از بیستان تامکران و سند بیابان است .

آموو زم درمیان بیابان است، که از حدود بلخ درآید، وتا بحدود خوارزم بکشد . وزمین اوجمله ری باشد.

از حدود بخارا تا حدود خوارزم بیابان است، وزمین اوریگ میان نخشب و جیحون خوارزم بیابان است، در خثلان بیابانی اسروشنه تافرغانه تاخر خیز بیابان است ، در پهلوه آن کوه که - ل : دمل: (2-2) این عبارت درمتن تکرار شده است

از شرح دریا و کوه و بیابان و جزایر ورودهاء بزرگ آنچه تعلق بکلیات داشت ذکر آن بر سبیل ایجاز کرده آمد. اما شرح جزویات هریکی ازین اجناس بهیچ و جه ممکن نکردد ، ومع هذا موجب تطویل رسالت وملالت خواننده شود فصل دوازدهم درنام بعضی شهرها بعضی شهر هارا در کتب بامی نویسند و بزبان نامی دیگر کویند.

خواستم که دریک فصل مفرد ذ کر آن کنم تا خواننده را معلوم گردد وبروی پوشیده 15 ر] نماند.

متکه ms073 نام بطن مگه است و در شعر عرب بعوض مکه استعمال کنند.

یثرب مدینهآ رسول صلی الله علیه وسلم کویند، وحوالی مدیته را زمین یثرب خوانند.

ارم ذات العماد - که درقرآن مجیدست دمشق باشد.

مدینة السلام بغدادست ، واورا نیز دار الخلافه گویند . ودجله درمیان اوست، ودارالخلافه درجانب شرقی است از دجله از سوی خراسان، و این جانب را دارالخلافه کویند، و عسکر مهدی و باب الطاق ورصافه ، ومحلتهاء اوراشماسیه وقطیعه الربیع وغیر آن. و اما جانب مغربی را از بغداد که از سوی حجازست آن را کرخ خوانند. و مردمان شهر بیشتر دران جانب بودند، اکنون بدین جانب نیز آمدهاند.

1- ظ : بطن مکه.

============================================================

و دجله وفرات هردورا رافدان خوانند.

اورشلیم، بیت المقدس باشد بزبان رومی، و زمین بیت المقدس را ایلیا خواتند.

چی، سپاهان را خواتند.

نینوی قصبهآ موصل را خوانند سامره، سر من رای را کویند ، از زمین جزیره میان دجله و فرات.

تست، شوشتررا خوانند.

بیضا، اصطخریارس را کویند. و بعضی مردمان، حیره را که بر کنار رود فرات است الحیرة البیضا خوانند.

قرماسین، کرمانشاهان باشد .

ماه کوفه، دینور را کویند، و آن هردوشهررا- بعنی دینور ونهاو ندرا- ماهین خواتند 1.

میفر، میافارقین را خوانند ، از آذرباد گان .

جنزه، کنجه را خوانند هم از حدود آذرباد گان تشوی، تخجوان را خواند آذرباد گان ولایتی است ، وقصبهآ آن را اردبیل خوایند.

وقصبهآ ارمنیه را دبیل خوانند.

وقصبهآ الران را بردعه خواتند.

1-ل: خواهند.

============================================================

ستنبول، قسطنطینه را کویند، قصبهآ روم ونام آن شهردر قدیم بزنطیه بودماست پس بعدازان اورا ستنبول خواندند . و سبب آن معلوم نیست. و درقدیم قصبهآ ولایت روم شهررومیه بوده است که بر کنار دریاباشد بر سوی فرن، و ولایت را بدین شهر باز میخواندهاند.

پس ولایت روم را پادشاهی بزر ms074 کی خاست نام قسطنطین و او دار الملک خویش بشهر ستنبول نقل کرد. پس آن شهر ستنبول را بدو باز خواندند وقسطنطینیه نام کردند .

عراق، کوفه و بصره را می خواندهاند، و این هردو شهر را عراقین نیز گفتهاند . بعدازان حد عراق زیادت گرفته اند تابدان جایی که بعضی هرچه از ری بگذشت آن همه شهرها را عراق یا عراقین پندارند. واصل آن است که گفتیم.

زمین بابل، بعضی کویند که بغداد باشد ، وبعضی کویند عراق باشد.

خملیخ، قصبهآ خزر را کویند، وآتل بیزهم نام اوست.

شماخی قصبهآ شروان را کویند و خواتند.

بردسیر، گواشیر 1 را کویند از شهرهاء [16 پ] کرمان کومش، بسطام و دامغان و نواحی آن باشد، و چون معرب کنی آن لفظ را قومس کویند و نویسند.

ابرشهر، نشابور راکویند.

قبة الاسلام، بلخ را کویند. و در قدیم نام بلخ بامیین بوده است 1- اصل: کواسیر

الشاش، شهرچاج را در کتب الشاش نویسند.

فصل سیز دهم در ذکرهواضعی که بخوشی معروق است حق تعالی بعضی مواضع را بربعضی قضیلت نهاده است بخوشی، تا در کتب ذکر آن بنزهت مشهور شده است . و خواستم که ذکر آن در فصلی مفرد اثبات کنم و ازان جمله یکی غوطهآ دمشق باشد، و آن باغها و بوستانهاء دمشق است و برچهار فرسنکی شهر باشد.

کرخ بغداد - جانب مغربی را از بغداد کرخ خوانند . چنان که پیش ازین گفته آمده است. و بیشتر عمارت و عامهآ مردم در ان طرف بودهاست، وبخوشی معروف شده . اما اکنون طرف مشرفی لیز عمارت بسیار شده است و مسکون گشته، وهر دو طرف یک حکم کرفته: اندراب - در آذرباد کان شهری معروف است که آن را بردعه خوانندو آن قصبهآ الران باشد. بریک فرسنکی بردعه موضعی است که آن را اندراب خوانند جایی بغایت نزه است و بخوشی روف: واما آن ms075 ولایت الران را بلام نویسند و بی لام 1 هم نویسند یعنی ار آن 2 اتا آلان ناحیتی دیکرست از حد کقار.

1-ل: لا. 2- ر: الران

توبندجان، درهایست هم بنزدیلی شعب بوان از حد پارس شایور، هم ازحد پارس، جور ا حم ازحدیارس، نهر ابله، بنزدیکی شهربصره، صغد سمرقند، وبعضی سغد نویسند و کویندبسین، و آن نواحی سمرقند را خوانند از سوی خراسان، فرغانه، شهری است از حد ماورا النهر: جاچ، هم شهری است ازماورا النهر وازحدود اسروشنه 2.

این جمله مواضع که یاد کردیم بخوشی معروف است.

بسیلا 3 در نهایت ولایت چین که بعضی آن را چین اندرونین خوانند و بعضی ماچین، ولایتی است در میان کوهها و بعضی ازو در آب، آن را بسیلا خوانتد. جایی بغایت نزه است، و دروی نعمت بیقیاس. وازین ولایت کم کسی آنجا رسد، و هر که رسدالبته باز نیاید از خوشی آنجا.

نواحی کروخ هراة را بعسی درین جمله آرند ، وازین حساب شمرند4 و در مقابل کرخ بغدادنهند.

وزیادت ازین ، درین اطناب کردن تعذری دارد.

ل: خور: 2-: اشروشنه: 3- ج: الشیلاه: رقتد

فصل چهاردهم در نقل کردن هرقومی ازجای خویش بعضی از اجناس مردم را بسببی از اسباب ازوطن خویش تحویل افتاده است و بموضعی دیکر سا کن شده اند [17ر] آنچه از ان جمله معلوم بوددریک فصل ایرادافتاد . تارسالت ازین نوع خالی تیاشد.

بر بر- بربریان قومی بودهاند در قدیم ساکن حدود فلسطین از نواحی شام، و پادشاه ایشان جالوت بوده است پس چون داود پیغمی علیه السلام جالوت را بکشت ، بربریان از انجا متفرق شدند و جلا کردند، وبکنار دریاءقلزم افتادند، برجانب مغریی آنجا که عیدان 1 است و آن حدود. و ممکن است که این قوم را اهل بربر ازان خواتدهاند که پیوسته بربر دریا ms076 بودهاند ا یس بعد ازان ازانجا نقل کردهاند بسیبی که معلوم تیست- وبحدود مغرب رفته، و اکنون آ نجااتد، در کوهها و بیایانها باشند، بعضی بحدود افریقیه و بعضی بسطیف و بعضی بحدودنهایت مغرب که سوس ادنی است . قومی ازیشان نیز باندلس اقتادهاند خطا حشم خطا را اصل ازولایت چین است و این لفظ خطا که بریشان اطلاق می کنند خطاست و آن قتا می باید. و قتا نام شهری بزر ک است از شهرهاء چین.

وولایت چین عظیم بزر کک ولایتی است و در وی عمارتها و شهرهاء بسیار. و چنین کویند که درولایت چین سیصدیاره شهرست بزرک و معمور. و چین دو قسم است : آن قسم که ازسوی عمارات است آن را 1- عیذاب (اسطخری)

پس امیری بزرک از امراء قتا سو گویند امیر آخر پادشاه چین بوده است_ از انجا حر کت کرده است بسبب استزادتی، و آمده و درراه حربها کرده و همچنین می آمده تا حدود بلاساغون. آنجا کسی ایشان رامایع نیامده است ، سا کن شده اند. پس در لفظ قتاتصر فی کردهاند و جایکاه خویش را قوتونام تهادهاند. وعوام خود ایشان را خطا میخواتند بخطا.

غز- مسکن غزان در اصل تاراب1 و بحیرهآ جند بوده است برهردو جانب از جیحون چاچ پس قومی ازیشان بسببی که معلوم نیست بحدود ختلان افتادند از حدود بلخ، و آنجا ساکن شدند تا عهد سلطان شهید سنجر بن ملکشاه تورالله ضریحه. پس درشهور سنهآ سیع و اربعین و خمس مایه خروج کردند و بسوی خراسان بیرون آمدند وبعدازان بحدود کرمان افتادند، افنی الله باقیهم منقشلاغ - قومی از ترکان بسبب مخالفتی که میان ایشان و غزان افتاد از موضع خویش برفتند ، و بحدود سیاه کوه که بنزدیکی بحیرهآ آبسکون است افتادند، آنجا چشمه هاء آب و چراخور یافتند، ms077 مقام ساختند ایشان را اهل منقشلاغ خواتند . وصاحب ایشان را خان کویند.

1- میان تاراب (تصحیح از چ). تام این موضع در حدودالعالم و ترجمهآ مسالک و مسالک اصطخری پاراب ودر معجم البلدان طاراب، و در جهانکشا (چاب قزوینها تاراب تقل شده است. در هرصورت غیراز پاراب بلخ است.

============================================================

س یزرا- قومی از ترکان بحدود بلخان و کوههاء آن افتادندو قومی دیگر از منقشلاغ بدیشان پیوستند، وقومی دیکر نیز از خراسان یس عدد ایشان بسیار شد و قوت کرفتند. ازانجا انتقال کردند و بحدودشهر ستانه وفراو2 آمدند و بعدازان بحصارطاق سا کن شدند.

و اکنون ایشان سه طایفه باشند: یزر خالص و منقشلاغی و پارسی خلج 17] قومی از ترکان از حدود خلخ بحدو دزابلستان افتادند. و در نواحی غزنین صحرایی است آیجامقام کردند بس بسبب گرمی هوا لون ایشان متغیر کشت و بسیاهی مایل شد. و زبان نیز تغیر پذیرفت ولغتی دیگر کشت، و طایفهای ازان جمله بحدود باورد افتادلد، وبدره گز مقام ساختند، و خلخ را مردمان بتصحیف خلج میخوانند.

اهل بخارا، کویند که اصل اهل بخارا از اصطخر پارس است، خصوصا ملوک سامانیان که بسبب بعضی ازوقایع بیخارا افتادهاند، و آنجا ساکن کشته.

و این نوع را نهایت نباشد . ازان جمله تایی3 چند کفته آمد وشرح داد، تارسالت ازذ کر این معنی خالی تباشد . والله اعلم.

فصل پانزدهم در خواص بعضی مواضع ایزد تعالی بعضی مواضع را خاصیتی داده است و آفریده، که دیگر مواضع4 را آن نیست . ذ کر آن باجمال دریک فصل کفته آید.

1- یازر): 2- ل: فراود ظ: فراو، 3 ل بی نقطه 4-ل: مواسی

هر که باهواز مقام سازد عقل او نقصان گیرد . وعطرها وبویهاه خوش باهو از بمد تی نزدیک بوی بگرداند، و گویند بدوماه یاسه ماه بوی آو بشود بانطا کیه نیز بوی خوش زود متغیر شود. ms078

هر که بنوصل مقام سازد قوت او نقصان کیرد .

درولایت بحرین توعی خرماست، وازدی شراب کتند، هر که ازان شراب خورد ازوی عرقی بیرون آید که جامه را رنگ نار تجی کند.

هر که بتابستان درشهر مصیصه1 از تغور شام روزه دارد، سودا برو غالب شود، وممکن که بجنون اتجامد.

هر که در زنگبار شود طبع او بحرب کردن مایل گردد . و از خواص اهل زنک آن استه که پیوسته شادمان وباطرب باشند.

بروم کوزح قبلشه معول کر از جایی آنجابرند نزید.

کویند بهندوستان خوک نباشد - بچین کربه تباشد ، واگر آنجا برند توالد و تناسل نکند .

پیل جز بهندوستان بموضعی دیکر زه نکند.

تمساح جزدرنید مصر و دسیس هندوستان نباشد.

درشهر حمص از حدود شام کژدم کمتر باشد، و آنجا گزند نکند. وا کر زخم کند آن را اثری نباشد ، ودردنکند، تابحدی

وپیش ازین در قدیم بجهت زخم این کژدم تریاقی ساختهاند مر کب از سی وانددارو، وبعد ازان صاحب کثاب کامل الصناعة تقل می کند که "درعهد ما آحداث تریاقی آسان بیرون آوردند و آن است که هر دودست فصد می کتند و نیم درمسنگ کافور میدهند1 از مضرت زهر آن کژدم خلاس مییابد بفرمان خدای": طبرقه، شهری است بافریقیه، ms079 دروی کژدم بسیار باشدل 18ر و کشنده مثل کژدم عسکرمکرم درولایت مصر برف و باران نیاید، واکر آید نادر باشد.

وغریب شهری است بخورستان، آن را مسرقان خوانند. آنجا نوعی خرما باشد هر که رطب آن بخورد و بعد ازان آب این شهر بخورد بهمه حال تب آیداورا، وهر کز خطا بکند.

اماآنچه تعلق بخلق وخلق دارد این است : ل: میدهد

اهل گیل ودیلم لاغر باشندو اندک موی و گندم کون و شتاب زده وتایاک.

برطبع اهل زنگیان غفلت غالب باشد.

اهل طبرستان رآموی بسیار باشد، وابروپیوسته . وسخن بتعیل کویند، وشتاب زده باشند.

از جملهآ حدود مازندران ، اهل گرگان ساکن تر و با وقارتر باشند اهل عراق اعتمادرا تشایند، وتفاق وغدر بر طبع ایشان مستولی باشد.

اهل ماوراءالنهر شراب دوست وتازهمیزبان باشند، و بخیرات میل کنند . امابدمست و معرید ومتهتک وهرزه باشند.

اهل خراسان- هرشهری را- بچیزی نسبت کنتد: اهل مرو را ببخیلی، اهل سرخس را بسخن سرد گفتن، اهل نشابور را بکبائر1 گفتن ، اهل بلخ را برعونت ولاف بی معنی زدن و پلید زبانی، اهل حراة را بنرمی، اهل طوس را معلوم است .

امامواضعی که ببعضی علت مخصوص است این است2.

خوزستان ولایتی است که درو علتها و بیماریها بسیار باشد 1-5: افله. 4: کبا ز کقتن : لانزدن 1 2 مقای شود باتاربخ بیهق س 32-29.

============================================================

درشهر مرو رشته برآید، و بثواحی اونیز باشد، چون بنجده و مرود * وباورد واین علت را بتازی عرق مدنی ms080 خوانند . و همانا اول بمدینه پدید آمده است.

در شهر بلخ وحدود آن علتی است که آن را پشه خورد گی میخوانند. ریشی است که برآید و پوست و گوشت ازان موضع بشود ، و دیر بهتر شود. ایشان پندارند که آن از کزیدن یشه پدید می آیدونه چنان است که آن خودریشی است که دران حدو دبر آید وطبیبان آن را قرحهآ بلخی خوانند .

بدیهستان و آن حدودهم ریشی بر آید عظیم که آن را سناقر2 خوانند مانند قرحهآ بلخی بشهر تشابور و حوالی او خون سوخته بسیار باشد که انکشتان بای بیفتد یاپای.

بولایت شام طاعون بسیار باشد.

در ولایت یمن شهری است که آن را ظفار خوانند و حمیریان آنجا باشند. بهیچ موضع در عالم تب سخت ترازان نگیرد که آنجا: اهل بحرین را رنج سپرز بسیاوباشد و هر که آنجا رود سپرز او ازجای بجنبد ودرد کند .

1- (- مرورودا. 2- ساقور (تاریخ بیق ص 31).

============================================================

آنچه درین باب از کتب یافته شد دریک فصل ایراد کرده شد.

فصل شانزدهم در ذ کربعضی عجایب بهر موضع در عالم حق تعالی عجایب بسیار آفریده است ، وجمع کردن [18پ] آن میسر نگردد . ازان جمله آنچه معروف ترست آورده شود.

درحذ روم بنزدیکی شهر رومیه کنبدی است بلند ، هرسال که زیتون فرارسد، مرغان می آیند، ودو زیتون بمخلب ویکی بمنقار کرفته می آرند، و بر سراین کنبد سور اخی است این زیتونها بدان سوراخ فرو می اندازند، چنانکه بچند نوبت آن کنبد از زیتون پرشود ، واهل آن موضع آن را بر می دارند وخرج می کنند ، ودخلی باشد این ایشان را.

در طرف اندلس بنز دیکی بحر محیط موضعی است که آنجا آدمی کمتر باشد. آنجا سواری کرده اند از مس بران شکل که هر که آنجارسد پندارد که آن سوار اشارت می کند که : "باز کرد د از ینجامگذر !" . واگر کسی از آن موضع ms081 در گذشت شتر مورست.

آنجا، که آدمی علاک کند و بخورد . و این شترمور بغایت بزرک باشد، واز بزر کی جتهآ او چیزهاه منکر میکویند .

============================================================

و کویند بروی تبشته است بخط یوناتی که: "ما را درملک خویش میسر کشت که چنین بنایی ساختیم. هر که بعدازما دعوی پادشاهی کند گو این را خراب کن! و معلوم است که خرابی از ms082 عمارت آسان ترباشد".

پس کویند درعهد کسری انوشیروان تقدیر کردند خراب کردن آن را ، چون بنگریستند مال عراق بتمامت در خراب کردن آن صرف میشد. بسبب آنکه در احکام آن مبالغت کردهالد، که تبر و کلنگ بروی کمتر کارمی کند، وروزی ازو اندکی بازمی توان کرد. ومعلوم نیست تا آن که کرده است ؟

و آنکه کویند بروی نبشته است که "بنی الهرمان والنسر الواقع فی السرطان، اصلی ندارد وافترا کردهاند. اما یقین است که بنایی [19 ر] بغایت قدیم است . و کویند که آن بر سر کوری ازان ملکی ازملوک مصر کردهاند، بجهت نشان را .

بنواحی اسطخر یارس بناهایی عظیم است ازسن، و دروی ستولهاء بسیار بزرک و صورتهاء بسیار که مثل آن کم باشد. کویند که آن مسجد سلیمان پیغمبرست علیه السلام.

ایوان کسری- درمداین بنزدیکی ا عجب بنایی است و آن صفه ایست عظیم بزر گ، طول اوصد گز، وعرض پنجاه کز، وارتفاع اوهم صد کز. واکنون بیشتر خراب شده است ، واند کی مانده.

نت بت وسرخ بت - ببامیان ازجملهآ عجایب است . وآن 1- ظ: بنزدیکی بغداد.

============================================================

و هم بنز دیکی این دو صورت صورتی دیکرست صورت پیرزنی اما ازینها خردتر می کویند آن صورت دایهآ ایشان است . بعضی می کویند که آن دوبت بوده است در ایام جاهلیت که آن را می یرستیدهاند، و کویند یغوث و یعوق ایشان باشند وسران ا سوم و گویند لات وعزی ومنات . والله اعلم شادروان تستر- از عمارتهاء بزرک و عجیب بخوزستان شادروان تسترست. و آن پلی است ms083 که کردهاند عظیم بزرک بررودخانهای. و درازی آن یل سیصد کام است، ودروی بیست ودو طاق بزرک و بیست و دو خردتر. و بردو طرف این یل شادروانی کشیده از سنگ قریب نیم فرسنگ . واین بجهت آن کرده اندتا آب بردر شهر آید.

باب الابواب - از بناهاء عظیم نیز باب الابواب است، و آن شهر دربند خزررا کویند، که یک جانب او کوه است که آن را جبال قبق گویند، و دیگرجاتب دریا یعنی بحیرهآ آبسکون . و دو دیواربارهٔ‌ این شهر از کوه در آمده است و بدریا در شده. و این دیوارها از سنگ است، و گویند که آنچه در در یاست ارزیز می کداخته اند و

و این دو دیوار چندانکه بدریا در میشود تنک تر میشود، و بهم نزدیک تر می آید، تا بعد میان ایشان باند کی باز آید. و کسی که از جاتبی فرارسد ، بمیان این دو دیوار درآید، ومی آید تابنز دیکی میان بازار وبرطرف این دودیوار زنجیری بستهاند ازین دیوار تا بدان بجهت این تا کشتی باجازت وعلم ایشان در آید و بیرون شود بحدودگرهان دیواری کشیده است از خشت پخته از سر کوه علیا باد تا ناحیت سیاوشک تا آ بسکون ، و هر خشتی سی من تا چهل من و طول این دیوار [19] پنجاه فرسنگ بر آید.

و این دیوار که بردرهٔ‌ گز و باورد بنزدیک دیه بغوده1 می گذرد و بزیرشهر باورد در بیابان فرو کذرد بسوی سرخس، معلوم نیست تا هم ازین دیوارست یا آن خود دیواری دیگرست.

و آن دیوار که بحدود کرگان است آن را تجنبار خوانند.

نقش کوه بهستون- از چیزهاء عجیب که در عالم است یکی آن است که خسر ویرویز ملک فرموده است در کوه بیستون . و آن صور تهاست از سنگ کنده انگیخته، تابحدی که مطربان کرده اندبا چنگ، وهیچ ms084 سازدیگر نه ، بسبب آنکه دیگر معازف بعد از تاریخ خسرو ساختهاند، و همچنین جویهاء آب درسن کنده . واین جملهرا زبر پوشیده است ، وسقف دارد از کوه. ومی کویند که پادشاهی مبلغها مال بر ان صرف کرد تاسقف اورا سوراخی کرد ببالا، بیرون 1- ل : بی لقطه

در حدود پارس شهری است که آن را بشایور1 خوانند.

بنز دیکی او کوهی است که جملهآ ملوک این شهررا دران کوه صورت از سنگ کندهاند و تراشیده.

در حدود مکران، از سوی کرمان کوهی است که آن را یلنگان خوانند . از وی کلوخی برگیری و بشکنی ، بر موضع شکستن او صورت آدمی بدید آید نشسته یا ایستاده یاخفته، وچون آن باقی را بشکنی دیکر باره همچنین پدید آید و چندانچه می شکنی همچنین بود . واکر آن کلوخ را بکوبی و بآب تر کنی و کل کنی و بنهی تاخشک شود آنگاه بشکنی همچنین پدید آید.

درحد پارس، شهری است که آن را دارابگرد خوانند.

بنز دیکی آن شهر کوههاست از نمک اما برنگها : بعضی سپید و بعضی یاه و همچنین سرخو زردو سبز و کبود. و از وی خوانها و چیزها تراشند و بجایها برد وبفروشند و نمک دیگر شهرها در زمین" باشد.

در حدودچین سنکی است که آن را حجر العفاف3 خوانند .

چون آن سنگرا بجنبانی از وی آوازی آید چنانکه پنداری که درمیان او چیزی است وهیچ چیز نباشد. و چندانکه اجز اء او رامی شکنی و میجنبانی همچنین آواز می آید و در میان هیچ تباشد و سنک ت بود - اصد : بی تقطه. (-سابور شاپور) 2- ظ: ازین ززمین: 3- (4) شاید: الحقاف. بمعنی رب توده کج

در تر کستان میان خالخ وختلان عقبه ایست، که هر که بروی گذرد سم چهار پایان در نمد دوزند. تا سنگها بانگ نکند. که اگرچنین نکنند، و آن سنگها1 سخت بهم باز آید و بانگ کند حالی تاریکی درهوا یدید آید، و باران یابرف درایستد.

و، ید2 که ترکان کنند بجهت برف و باران از انجا کرفته اند وبدان کنند : درهندوستان نیز کوهی است بزرک و بلند، هر که بر اتجا ~~گذرد سخن آهسته باید گفتن، که اگر کسی نداند و نعره ای زند [20ر] یابانگی بلندتر کند، بادی سخت و رعد و برق و باران پدید آید.

در اقصاء ترکستان بهر وقت که برقی عظیم بجهد وقت هست که جوهری بزمین می آید مانندهآ آهن ، اما برنگ مس راماند، و بشکل پیکان یا سج را، بعضی خردتر و بعضی بزر کتر. و اگر بر آدمی آید حالی بکشد، و برهر موضع که زند بگذرد و او را هیچ حجاب نمی کند. و آهن بروی کارنمی کند. و ازوی هیچ نمی توان ساخت از سختی آن جوهر.

-( حجر المطر) 2_ یده: برف وباران آوردن را کویند بطریق عمل سحر وساحری، (یرمان)

درخوزستان، ازسوی یارس کوهی است بروی پیوسته آتش می سوزد، بروز دود بینند و بشباتش درحدود شروان وبا کویه، برزمین همچنین موضعی است که ل.

آتجا بدو جایکاه آتش میسوزد، یکی بزر گتر درحد هزار کز در هزار کز و دیگری خردتر بحدصد گزدرصد گز، و همچنین بروز دود ms086 کند و بشب اتش. و میان این هردو موضع قریب دویست کز باشد، و چهاربای درین میان علف خورد، و کیاه روید، و ارتفاع آتش در تابستان مرد بالایی باشد ، و در زمستان نیزه بالایی. وهر گز اتش ازین موضع فراتر نشود.

درجزیر هاء جابه ، از خدود هندوستان همچنین کوهی است که بر سراو صد کز درصد گز آتش میسوزد ، و بالاء آتش نیزه بالا باشد، و بروز دود پینند و یشب اتش درحدود روم وقرنگی. ازسوی شمال کوهی است. بز جانب جنوبی آن کوه همچنین آتش می سوزد، و سنگ و خاک مشتعل میگردد و برجانب شمالی آن کوه پیوسته برف باشد.

در حدود پارس ، بموضعی که آن را برقوه خوانند تلهایی بزر گ است بغایت ، از خاکستر. بعضی کویند که آن جایگاه نمرود ابن کثعان است، و آن خا کستر آتش او:اها تمر ود مقیم بابل بوده است، به صنهاء یمن، تلی عظیم است بغایت بزرکی، که پیش ازین بنایی بزر ک بوده است وخراب شده . و آن را غمدان1 خوانتد. و - ل: عمدان

در بحر مشرقی ، بدان موضع که آن را بحر اخضر خوانند، بتزدیکی شهر عدن، جنسی ماهی است در دریا، طول او صد کز یادویست کز کشتی بزند و غرقه کند وبشکند . ملا حان ازو عظیم ترسند هم درین بحردر برابریا پارس ماهشی باشد طول اوقریب بیست گزیا کمتر. واو را بحیلتی صید می کنند. و درشکم اوماهی دیکر می باشد خردتر ازو، در شکم آن دیگر همچنین ماهئی دیگر باشد خردتر. و همچنین تاچهار وپنج باشد در داخل یکدیکر.

هم درین دریاماهئی2 باشد بالاء اویک گز کم یابیش و او در هوا بیرد. وروی او بروی بوم ماند.

هم درین دریا، کشف باشد که دور او بیست گز بر آید. و کویند درشکم او هزار بیضه باشد . وانگشتری ذبل و چیزهایی که ms087 از ذبل تراشند و بخراسان آرند از پشت او باشد . و آن در جزیرهها[20پ.

یابند، که او را صید نتوان کرد.

هم درین ذریا ماهیی باشد برشکل تنهآ کاوی، یا آنچه بگاو ماند، و او بیضه تدارد، همچنان زه می کند. و کویند بچه را شیر می دهد. وازپوست آن ماهی درق می کنند.

همم درین دریا چنسی مرغ باشد که خاشاک ازروی دریا چمع کند و برروی دریا آشیاله3 سازد ، وبیضه نهد، و بچه بیرون کند.

و هر کز بخشکی نیاید.

ن 1- درنسخهآ اصل یرابر. (ی) یالای سطرافزوده شده است. 2- ل : ماهن 3- ل: آشیانهآ.

============================================================

درپارس، شهری است که آن را دارابگرد خوانند. و این شهر حصاری دارد ، و خندفی کرد او بزرک. ازین ختدق ماهیی صید کنند که او را2 هیچ استخوان ببود، و گوشت او3 بغایت خوش باشد.

در بعضی از دیههاء پارس چاهی است . هرسال بوقتی معین آب ازین چاه بر آیذ ، و برروی زمین برود ، چنانکه آسیابگرداند و زمینها آب دهند و آبدانها پر کنند. آنگاه باز کم شود ، و بقرار خویش باز آید.

درپارس، شهری است که آن راجور4 خوانند. آنجا چشمه ایست در مغاکی، و در فعراو مثل دیکی مسین سرنگونسار ، و درزیر آن دیگ سوراخی . ازوی آبی بقوت بیرون می آید ، و برروی زمین می آید. و گویند که آن بطلسم ساخته اند.

هم در پارس دیهی است و آنجا چشمه ایست خوش ، بخورند و زمینها آب دهند ، اما اکر جامه بدو بشویی سیز گردد.

هم در حدود پارس دیهی است و آنجا چاهی درمیان دو کوه ازوی دود برمی آید و حرارتی عظیم که هیچ کس فرا سرچاه نتواند شد ازغایت گرمی. ms088 و اکر مرغی بر زبر آن چاه بپرد ، از حرارت آن دراتچا افتد و بسوزد.

1- ل : (در) ندارد. 2- ل: (ر1) ندارد 3- ر : (اوا ندارد.

ل : حور. چ: خور. 9_ ل: چشمه ابست. شایدچشهآ آب است :

در حدود بست چشمه ایست 2که از زمین برمی آید و منجمد می کردد و سنگ می شود. و همچنین بپند موضع دیگر شنیده ایم که

درحدودمازندر ان چشمه ایست2 که اگر بجاستی دروی اندازی باد و رعد و برق و باران خیزد عظیم، و تاجملهآ آب چشمه فریزی و آن نجاست پاک نکنی ساکن نشود.

و در حدو دطبر ستان چشمه ایست بنز دیکی دیهی و مردمان آن دیه آب ازان چشمه برند و خورند. ودر سحرای آن دیه جنسی کرم است، جماعتی که بآب آوردن روند گوش می دارند تا پای بران کرم ننهند. و اکر کسی بخطا پای برو نهد آب در سبوی او کنده وطلخ شود، و البته تتواندخورد ، وهمچنین شود هر کس که ازیس او باشد آبش تباء شود و بزیان آید. اما هر که درییش او بود21ر] آب او بزیان نیاید و بقرار باشد.

درشام بحدو دبیت المقدس بیایانی خردست که او را جفار خوانند سچنانکه پیش ازین گفته آمده است _ در ریگ این بیابان جنسی مارست، مقدار یک بدست اززمین بجهد ، بر آدمی اندازد وزخم کند و بکشد.

و شیدیم که در محمل وهودج میچهد برشت: و در اجناس مار عجایب و اختلاف بسیارست، بعضی کشنده

============================================================

در طرف آذرباد گان که با سوی روم دارد رودخانه ایست و در وی جنسی مارست که چشم او2 برهر که افتد آن کس هلاک شود.

در حدود چین ماری است که بانک کند هر که آواز اد شنود حلاک شود، یاحالی، یا دیگر روز، یا سدیکر روز.

حکایت کننده که دربعضی ازطرف روم سواری ماری دید این سوار نیزهای بدست داشت. بدان تیزه مار را بزد وبکشت.

سوار و اسب هردو برجای بیفتادند وبمردند بعد ازآن بچشدروز مردی برین اسب مرده بکذشت سرویایی فرا آورد ، سر و پای در اندرون شکم اسب افتاد آن مرد حالی بیفتاد و بمرد.

درحد جنوب از خط استوا ریکی باشد بغایت کرم چنانکه می جوشد و هیچ مرغی یابرز مین نتواند نهاداز کرمی خاک که بسوزد.

درین ریگ ماری باشد سر ازری مقدار یک گز بر آرد، و باقی تن را در ریپنهان کند ، و سر کژ کند . چون مرغ آن بیندیندارد که چوبی است اززمین برآمده، فرو آید تابر انجا نشیند، مار اورا 1- درتسغهٔ‌ خطی مکرارشده است : وآنک بعضی کشنده است و بعضی ل: (بکشد) لدارد 3-(1). شایدلوس باشد، وآن لوعی ماریی زهر است که در گرگان (استراباد) فراوان است حقی در پیاده رو خیابایها ده میشود ال: جم او مقایسه شود با تاریخ بیهق 31 1-(ن)

برین قدر از شرح مار اقتصار کردیم.

شهری است در ولایت اندلس بنز دیک بحر محیط آن راشنترین1 خوانند. بهروقتی از سال حیوانی از دریاء محیط بر می آید بشب و خویشتن در سنگی یادر ختی می مالد. قدری پشم از وبدانجاباز می کیرد:.

و اهل این شهر گاه گاه بر کنار دریا ازین پشم می یابند. رنگ زر دارد، ms090 وروشتی زر. پس چون ازین مبلغی جمع شود بریسند، وازوی جامهای بافند، قیمت او هزار دینار باشد . اما بعمری ازین جامه ای حاصل شود . وملوک خرند وبهیچ ولایت نکذرد . و این جامه بچند ر نکک بنماید و همانا بوقلمون که در افواه عام است این است.

قصبهآ مصر را فسطاط خوانند . در نواحی آن نبانی باشد که ایشان آن را بلسم خوانند . روغن بلسان ازوی گیرند . و بهیچ جای دیگر نباشد. و گویند که یک پاره زمین است که آن نبات در وی روید و تخم اودر زمینی دیگر بنزدیک آن بکار نرود . و آن پاره زمین را عین الشمس خوانند .

بپارس شهری است آن رادار ابگرد خوانند . بنزدیک او کوهی است و در وی درهای، و بر سر این دره دیهی است که آنرا آبین3 خوانند3. آنجا سور اخی است که مومیایی از انجا می آرند . یس آن را1 مومیایی خوانند[ 21] و بعضی موم آیین. و ازین مومیایی اندک اندک 1- ل : سرین 2- آیین (9). وجوع بجماهیر بیرولی و برهان در مادهآ مومیایی شود . بنزدیکی کازرون اینک دیهی بنام آبیان هست .

3- در نسخهٔ‌ اصل جملهٔ‌ آنجا سوراخی است ... آرند پیش ازجملهٔ‌ هبرس اینه ده. حواننده قراردارد

دریمن بکنار دریا بوزتهآ بسیار باشد . و چون جمع شوند ایشان را مهینی باشد که درپیش میرود، وایشان ازیس می روند . واین برمثال زنبور انگبین باشد.

در ولایت پارس کر مسیری است بغایت گرم، تا بحدی که معتمدی کفت که: "درخانه ای بودم آ نجا که مشرف بود بررو دخانه ای.

پس1 در تابستان گرمگاه سنگ دیدم که می طرکید، همچنان که در آتش طرکد،: در خوزستان شهری است که آن را شوش2 خوانند. در وی چنسی ترنج ms091 باشد مانند کف دست آدمی باانگشتان بهم.

بیمن کو کب سهیل را طلوع و غروب باشد. و اورا خاصیت است با شتر که هر شتر که اورا ببیند هلاک شود . و کسانیکه شتر دارند این معنی دانسته باشند، و شتررا نگاه دارند از لظر کردن در وی بوقت کنام . چون سهیل بر آید شتررا روی بکردانند، و بخلاف جهت او رانند.

در بلاد واقواق جنسی نبات باشد مانندهآ شخص آدمی، ومثال جملهآ اعضاء آدمی دروی موجودست، اورا سترنک خواند، ومردم گیاه نیز خوانند. و هر که او را از زمین بر کند حلاک شود پس بر رودخانهآ "بس 2_د: سوس:

در بعضی از بیابان مکران گویند سنگی می بابند سر از زمین بر آورده برشکل آدمی، و میگویند بتابستان رطوبتی ازو می دود والعهد فی کلها علی رواتها.

این بخش دراز کشت وبتطویل انجامید ، ومع هذا از عجایب باقی است، اتا چون شرط ایجازست مراعات آن اولی تر.

فصل هفدهم در معادن جواهر و غیر آن1 معادن جوهر هم ازان جمله است که درین نوع ذکر آن واجب است زر- کان زر ونقره درعالم بسیارست ودر احصاء نیاید. اما موضعی که او را از سنکی بیرون نیاید کرد و همچنان می یابند ، یکی در جانب مشرق در اقصاء چین موضعی است که آن را بلاد و اقواق خوانند، وهم آنجا جایی دیگرست که آن را بسیلا2 خوانند.

درین مواضع زر بسیار باشد که از سنک جدا نباید کرد همچنان یابند، تا بجایی که قلادهآ سگان از زر کنند.

و در بیابانی که بر کنار دریاء قلزم است هم کانی است که دروی پارمهاء زر میبابند.

1- ل : نکرارشده "معادن جواهر وغیزآن، : 2- چ: الشیلاء

نقره- هم بنواحی مشرق جزیره ایست که آن را جزیرة الفضه خوانند . در راهگذر آبهاء آن پارههاء نقره مییابند، از یک در مسنگ تاده مثقال، و گویند از ده مثقال تانیمن . و اول درست ترست واقاکانی که بحرم وبدخشان و بهر موضعی دیکرست بسیار است. و آن را از سنگ جدا می یابد کرد .

مروارید- دربحر مشرقی باشد . و او را[22 ر] بمواضع مخصوص برمی آرند ازین دریا چون : عمان و عدن و بحرین وجزیرهٔ‌ ندبب و در مقابل جنابه جزیره ایست او را خارک خوانند. آلجا معدن مروارید باشد بغایت نیکو . و کویند دریتیم از انجاآرند .

درحدود کرمان جزیره ایست، ودروی شهری . آن را کیش خوانند . از انجا نیز مروارید برآرتد . و مروارید را آن ساعت که ازصدق بیرون می کنند سرخ است مثل کوشتی، چون بادبرو زند سپید شود و روشن کردد.

صدف- جانوری است که او را بکیرند، و مروارید از میان شکم او بیرون کنند ، چنانکه گفته آمد.

یاقوت- بعضی کویند که او را کانی بیست . اما بحفیقت کان او

============================================================

جملهآ الوان یاقوت آنجا باشد از رمانی و بهرمانی و وردی وزرد 1 و کبود ومی کویند که همچنین در چزیرهآ سرندیب موجودست.

بعل کان او ببد خشان باشد ، وجایی دیگر نباشد. و می کویند که هرروز مشرفی بکان رود و در روی کان نگاه کند هرلعل که تا دو روز بیرون خواهد آمد مهره یدید کرده باشد در قلم کیرد و بعداز آن طلب دارد وبعضی لعلها بیرون آید در غلافی، یس خایسکی لطیف آهسته بروی زنند تاغلاف بشکند. ولعل ازمیان آن بیرون آید آن را لعل پیاز کی خوانند از راه تشبیه بیوستهاء پیاز. ms093 و آن عل بقیمت زیادت باشد. و لعل زرد تیز باشد اما قیمت او کمتر بود یسیب آنکه اولملی ناتمام باشد. وشنیدیم که لعل سبز نیز هست.

و درین سالهاء گذشته بازر گانی نگینی ازین لعل سبز آورد بشادیاخ، و میان جوهریان خلاف افتاد. بعضی کفتند لعل است و بعضی گفتند زمر د یاجوهری دیگرست. پس امتحان کردند، به مارقشیشا2 آب خورد. دانستند که لعل است ، بدان سبب که لعل به مارقشیشا2 آب خورد و آن سنکی باشد. و همچنین هرجوهری بچیزی دیکر اب خورد.

الماس- در جزیرآ سرتدیب رودخاته اییست، الماس از انجا آرند و بعضی کویندکان الماس در مشرق باشد. و شتیدیم که بکنار هندوستان بنز دیکی دریا کوههاست ودرانجا درهایست، الماس از انجا می آرند بطریق کر کس و کوشت، چنانکه معروف است و -ل: ود. 6-ل: مارقشیثا

ودر لفظ الماس نیز اختلاف کردهاند، بعضی کویند والف و لام زیادتی است واصل او ماس است مثل باب و دار از اجوف و بعضی کویند الف جمع است ولام از متن کلمه مثل احباب و اصحاب از صحیح. و بعضن کویند جملهآ حروف اصلی است مثل خوغان1 و بهرام و همچنین بعضی کویند الف ولام هردو زیادتی است اما سین مشد د است مثل حار از مضاعف .

نمرد زمر دراکانی نیست و در دست مردمان همان قدر بیش نیست که ذوالقرنین از تاریکی بیرون آورده است ، و بدین سبب قیمت او بشکیتن کم نشود. و کویند بهندوستان بیشتر یابند2.

و بعضی کویند زمر د وزبرجد هردو یکی است [22 پ] اما حقیقت آن است که زبرجد جوهری دیکرست چنانکه گفته شود.

پیرونه - کان اصلی او در نشابور ست در کوههاء بشان و اردلان . و آن کان را بواسحاقی خوانند . و مگر اول کسی که آن کان پدید آورده است بو اسحاق نام بودهاست واین پیروزهرا نیز بواسحاقی خوانند چنانکه کان را. و پیروزهآ ms094 این کان بهتر و نیکوت و پایدارتر از پیروزه هاء دیکر بود.

و در حدود سمرقند و فرغانه کانی دیکر ست، دران کوه که پیش ازین در فصل کوه گفته ایم . اما پیروزهآ او خوشرنگ نباشد .

و آنکه از خجند آرند و آن را خجندی خوانند رنگ در جرم او 1- (2) شاید خر چال باشد که مرغی است بزر ک از جنس هوبره.

2- ر : بی تقطه

بولایت خوارزم پیروزه ای آرند ازجانب تر کستان از حدود برسخان و همانا آنجا نیز کانی است زبرجد- چو هری است سبز همچنین زهر د بعضی کویند زمرد و ز برچد هردو یکی باشد . اماته چنان است که زبرجد خود جوهری دیکرست . و کان او بمصر باشد جنوبی نیل در کوههایی که پشت بیابان مغرب دارد، و در وی عمارت نیست، و آن را الواحات 1 خواتند چنانکه پیش ازین گفته آمده است . و این جوهر را کانی دیگر نیست درعالم بیرون آن.

ختو- این از جملهآ جواهرنیست واز حیوان است اما چون قیمتی دارد خواستیم که ذکر او درین مجموع باشد. بعضی کویند او شاخ اژدهاست . علی الجمله شاخ حیوانی غریب است . واز حدود چین آرند و بعضی گویند از روم آرند.

مرجان - این هم از جنس جواهر لیست ، ازجنس نبات است و اورا بسد خوانتد و جایکاه او در دریاه روم است که اورا خلیج مغرمی گویند بموضعی که ولایت افریقیه بریک جانب باشد و فرنگ بردیکر جانب. ودر هیچ دریاء دیکر نباشد بیرون ازین موضع. و اورا از قص آب بر کنند و برآرند . واو تباتی است که درین موضع می باشد یا بیخ نباتی واورا آن ساعت که بر آرند نرم باشد چون باد بروی زند و هوادروی اثر کندهم در روز سخت می شود . و از جنس سن میگردد.

1- ل : الوحات

بلور- سنکی معروف است و در جویهاء جزیرهآ سرندیب باشد وازآ نجا آرند ، واول بهندو ستان افتد . و ازوی توعی باشد بسییدی مایل تر، اماشفیف او کمت، اورابتازی مها خوایند و بیارسی دیخ اندراب" و واحدرا مهاة گویند.

عقیق وجزع- این هردو جواهر ازیمن آرند . سنگی باشد در محرا، بر گیرند و روی [ 23 ر] او را بسایند تاعقیق یاجزع بیرون آید. وظاهراین سنگ مثل پوستی باشد او را . ولون ظاهراو مخالف لون باطن بود. وشثان مابینهما، که عقیق داشتن بفال بود و چزع داشتن بقال کباشد.

وجزع را اصل جزع باشد بفتح جیم، اما بیشتر بکس کویند و آن خطاست.

دهنه - این جوهر دو نوع باشد یکی را شیرین خوانند و یکی را ترش. و شیرین از فرنگ آرند و آن را دهنهآ فرنگی خوانند و ترش از سوی کرمان آرند. واز سوی کرمان نیز نوعی دیگر می افتد که آن را ترش شیرین می خوانند. و شیرین در کان زرمی یابند و ترش در کان مس. ویک پاره ازین سنک می باشد که یک روی اوشیرین، و دیکر روی ترش ، و شیرین بسبزی مایل تر باشد ، و ترش بسیاهی:

یشم- معدن یشم ولایت چین است و در بعضی ازحدود تر کستان هم ا باشد، واو سنگی عظیم سخت است. و جوهری دیگرست که برنک بدو نزدیک است . اما بسودن نرم ترست ، واورا یاش خوالند، هم از حدود تر کستان می آرند. وجوهری دیگرست که ازین هردو نرم ترست اورا یشب خواتند.

در طوس کوهی است و درزیر او یشته ای ، برین پشته ازین جنس سنگی می یابند و اورا از میان خاک بیرون می کنند و جمله مسدس شکل می باشد و از وی مهرمهاء لرد می تراشند و چیزهاء دیگرنیز چون انگشتری و انگشت بانه وغیر آن.

لازورد- اوسنگی است و معدن او ببدخشان باشد در درهای که در برابری کان لعل است، ودر روم نیز معدن او هست . و آزوی نوعی است که اورا لاژورد ذهبی خوانند، درجرم او اجزای زرمی توان دید.

1- ل: بالای مطر بهمان خط افزوده : می

بیجاده_ جوهری سرخ است، بیاقوت ماند، امایاقوت بیست وازونرم ترست بسودن ، ومعدن اوبتواحیا سرندیب . وممکن که او یاقوتی ناتمام است.

بنفش- جوهری است مثل یاقوت وردی ، اما رنک او برن ی مایل است و معدن اوهم سرندیب است.

مینا و خمری و ملون- این مرسه معمور است [23 ب و از کان نیست .

و مینا، آبگینه را رنگی سبزمی کنند، آن را مینا می خوانند وعوام بعوض زمر د نگین می کنند. واکنون مینا سرخ وزرد و کبود می ms097 کنند.

واقا خمری، آبگینه یابلور را رنگی سرخ می کنند، و اورا ری هی خوانند و اما ملون هم آبگینه است که رنگ سرخ می کنند..

و جنسی دیگرست که اورا چکانیده می خوانند. بلوررا یا مهارا بخایسکی لطیف می زنند تا اند کی بطر کد. آنگاه اورا در رنگی سرخ بجوشند 2 تا رنک بدرزهاء او فروشود. چون اجزاء اوعکس یکد یکر باز دمند جمله سرخ نمایه.

ل: بواحی 2- ظ: بجوشانتد

م کان او بحدو دفرغانه باشد، دران کوه که پیش ازین در فصل کوه گفته ایم. وهمچنین کان سرب آنجا باشد . و در غربی خراسان لیزکان مس باشد بعدازین چیزها که جواهر نیست اما درسلک آن توان کشید یاد کرده شود، ثااستیفاه این نوع باشد.

سیماب- در حدود پارس معدن اوست بنزدیکی دارا بکرد و اصطخر. واو را ازچاهی بر می آرند ، از میان خاک. و بفرغانه نیز دران کوه که پیش ازین کفته ایم هم معدن اوباشد.

تقط - عامهآ مردم این را نفت کویند و نویسند، واصل او طا است یعنی نفط . واو روغنی است ، وهم ازچاهی اززمین برمی کشند واو سبز باشد وسیید وسیاه. اماسبز بنزدیکی دربند خزرباشد، وسیید ببا که وموقان، وسیاه بحدود بلخان، جایهاست بریشتهای این نفت سیاه را ازوی برمی کشند . و بجایها میبرلد . ونفط سیاه را بچکانیدن سپید می کنند واین عملرا تقطیر خوانند عنبر- درجرم او خلاف کنند. بعضی کویند سر گین گاو آبی است در دریا، بسبب آنکه اورا بر سر آب دریا می یابند. و بعضی کویند چشمه ایست در قعردریا ، وازوی بیرون می آید، چون بر سر آب آید 1-ظ: کله که.

============================================================

و عنبررا برروی آب می یابند بچند موضع: یکی در بحرمشرقی بعدن و عمان و یارس و خدود هندوستان، و دیکردر بحر مغرب باندلس بشهرشترین، و همچنین سواحل روم و از وی اشهب آن باشد که آدمی زود بدو رسد، و برسر آب بسیاری نمالده باشد، و بحرارت آفتاب سیاهی دروی ظاهر ن گشته، وعین الجراد آن را گویند که هنوز شکل خالهآ زنبور بروی بتمامی باطل نشده باشد. و" کوه بر کوه" آن را خوانند که بچند نوبت آن موم بریکدیگر فسرده باشد.

عود میان هندوستان و چین کوههایی عظیم است بر کنار دریا، درخت عود آنجا می باشد و آنچه اصلی است و نیکو ازاتجا

کافور- جزیره ایست در بحر اخضر از خلیج مشرقی، ودر ان جزیره بوزنه بسیار باشد و بزرگ، و آدمی را ms099 هلاک کند، کافورازان جزیره آرند . و آن را کافور رباحی خوانند بسبب آنکه بوزنه را رباح خوانند. واز کافور جنسی دیکرست آن را فنصوری2 خوانند همچنین مبهم دیده ایم - و آن هم جزیره ایست از انجا نیز آرند . اما رباحی ازهمه نیکو تربود. و درولایت هندوستان نیز کافوری باشد آن را هندوی کویند نیک نباشد و در داروها کمتر بکار دارند.

وکافور در اصل صمغ درختی باشد، کاردی بروی زنند صمغ

و درخت صندل هم درین جزیره3 باشد. اما صندل سرخ نباشد و اورا چندن خوانتد.

مشک- بهترین مشکی از ختن آرند و بعدازو بهتر آن باشد که ازتبت آرند، وبعدازو تاتاری، و بعدازو خرخیزی، و بعدازو کشمیری، و بعدازو بحری وبترین اجناس او بحری باشد بسبب آنکه 1- ظ: آرند.2- ل: قنصوری. ظاهر آهمان است که درحدودالعالم ورت و پنچ پور، آمده. 3 بعنی در جزیر کافور یا قنسور

ومشک درناف آهوی بزر ک جمع می شود که اورا دابة المسک خوانند، واو را ا شاخ باشد برپیشانی، و مشک دراصل خونی باشد که درناف این حیوان جمع می کردد، وخارش می کیرد، وناف را در سنکها و درختها و چوبها می مالد، تاوقتی که نافه ازوی جدا شود و بیفتد، آنگاه خارش او آرام گیرد . و همانا بحری از سرندیب و آن حدود آرند . ووقت باشد که بازر گان نافه را بشکافد، و ازوی خون بیرون آید که هنوز تمام منجمد نگشته باشد ، و بازر کان بدین عیب کافه برفروشنده رد نتواند کرد.

این جمله که گفته آمد درین کتاب کفایت باشد .

فصلهژدهم در آنکه ازهر موضح چه خیزد این شیوه را بازر گانان بهتردانند، و ایشان را بکار آید. اما بسبب آنکه تا این مجموع باهمال این نوع ms100 ناقص ننماید تایی چند از کلیات آورده شود.

از دریاء مغربی، برده آرند : صقلابی، و رومی، و فرنکی، واندلسی، وجامههاء قیمتی، وداروها که در روم خیزد.

از دریاه مشرقی، از چین ختوآرند، ومسک واوانی چینی و آهن کوهردار وبعضی داروها.

1- ل: بالای سطرافزوده : یک: 2- ل: بی تقطه.

============================================================

ازسند بعضی داروها آرند، ورمح بجهت نیزه، وشتران بختی بهت فحل: و اما در دریایی که در اقصاء شمال است برظهر صقلاب دروی هیچ کشتی نرود ، وازوی هیچ نیارند.

و همچنین دریای مغربی که اورا بحراو قیانوس خوانندهیچ کس دران دریا نرود، و کشتی آنجا نرانند، وازوی هیچ نخیزد ونیارند.

وهمچنین ازبحر بنطس1 ازولایت مصر استران نیکو آرند، و دراز کوشان رونده و راهوار که بمصری معروف باشند. هم در مص جنسی دراز گوش باشد که گویند اصل اورا یا مادر یا پدر -یکی ازین دو- کورخر بودهاست، وعظیم رونده و دونده باشد. هم بمصر بر کنار ولایت که باسوی نوبه دارد شهری است که آن را اسوان2 خوانند، دران حدو دجنسی دراز کوش باشد خرد همچند کوسپندی یا اند کی بزر گتر ورنگ او ملمع سیاه و سپید و خطها بروی ، وچون این دراز گوش را ازین ناحیت بجایی دییکر برند نزید. و این جنس دراز کوش بهیچ موضع دیگر نباشد الا درین موضع .

این کلمهآ چنددرین معنی یاد کرده آمد، و برین اقتصار کرد.

1-ل: بنطش: 2- ر: اسوار.

============================================================

میان دریای قلزم وعمان جمله زمین عرب باشد . وازین دریا تا بدان قریب پانصد فرسنگ بر آید.

اما مواضعی2 که بر گرداگرد زمین عرب است این است : از عبادان- که بنزدیکی بصره است - تابحرین بانزده مرحله است، و ازانجا تاعمان یکماهه راهاست، وازانجا تابلاد مهره یکماهه، و از انجا تاحضر موت یکماهه، وازانجا تاساحل حجفه بنج مرحله، و از انجا تا جارسه مر حله، واز آنجا تا ایله بیست مرحله، واز آنجاتا بالس بیست مرحله، و از انجا تا کوفه بیست مرحله، و از انجا تا بصرهدوازدهمرحله، وازانجا تاعبادان که ابتدا کرده شد دومرحله این جمله کردا کرد زمین عرب است ، درین میان جمله عرب باشند.

نجد بالارا کویند - درلغت عرب - وغورتشیب را .اما از زمین ا- مقایسه شود باکرجهآ مسالک وممالک ص 1-23_ ل: موشی

بواحی مکه را ازجانب مشرق بنوهلال و بنوسعد وهذیل باشند، ازجانب [25 ر مغرب بعضی ازقبایل مضر، میان مگه ومدینه بکر ابن و ایل باشند و بعضی قبایل مض، یحدو دطایف بنوثقیف باشند، در بادیهآ بصره بنوتمیم باشند تاببحرین و تمامت بلاد جزیره شهرهایی راکویند که میان دجله وفرات باشد و آنجا بیابالها باشد و دروی قبایل ربیعه ومضرباشند، وربیعه بحدو دسنجار و نصیبین باشتد، ومضر بحدود رقه.

دربادیهآ شام فزاره ولخم وحذام باشند و بعضی از بطنهاء ربیعه وفض: ازحدودقادسیه اتاشقوق درطول، وازسماوه تابادیهآ بصره درعرض درین میانه جمله قبایل بنی اسد باشتد . و چون از شقوق2 بکذری دیارطی3 ms102 باشد4 بعدازان بر جانب دست چپ بنوسلیم باشتد و برجانب

در ولایت روم شهری است که آن را خرشنه * خوانند در انجا طایفه ای باشند سیاهموی وسیاه چشم بخلاف اهل روم آن طایفه از عرب باشند از شام از غشان که باجبلة الایهم الغسانی بروم افتاده اند- بروز گار امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه - و آن قصه در ازست.2 -ل: قادسه2-: سقوق: 3ل: اریاطی: ) - چون از شقوق بکذرد دیار بنی طی باشد. (مسالک وممالک) .

ل: خرشه 6- مسالک و ممالک ص27.

============================================================

این قدر درین معنی کفایت است .

فصل بیستم درحکایتی چند پرا کنده اصحاب الکیف - این اصحاب الکهف در ووم بوده الد، و شهری را که ایشان از انجا بوده اندافسیس ا. واین کهف میان عموریه (و نیقیه]" است، و کهف بزبان عرب شکاف کوه باشد . وفصهآ اصحاب- الکهف در تواریخ وقصص و تفاسیر مذ کورو مشهورست و کویند که شخص ایشان هنوز باقی است وجثهآ ایشان برجای است: و در کتابی که تواریخ خلفا بود دیدم که الواثق بالله که از خلفاء عباسی بوده است اورابایست که حال ایشان معلوم کند. محمدبن موسی منخم را که یکی از خواص اوبود برسالت بروم فرستاد تاموضع ایشان معلوم کرداند ، و کیفیت حال اینان مشاهده کند. و بقیصرروم نامه 1- : افشن ظاهرا کلمه ای افتاده مثلادمی نامیدلده .

2-ل: (ونیقیه) ندارد. ازچ

پس محمدموسی حکایت کرد که از نزدیک قیصر چند. چند روز

درسن کنده، پس ما اول بحیلتی برین کوه رفتیم. برسر کوه مثل چاهی دیدیم عظیم فراخ مثل غاری، وعمقی عظیم دورداشت. وفراخی این چاه در حدود دویست گز در دویست کزبود25 ] وفرو

یس چون ازین خانه فرو آهدیم این نکاهبانان طعامی پیش ما نهادند. چون بخوردیم غثیانی و سوزشی در اتدرون مایدید آمد.

دانستیم که مارا دارو دادند. بتکلف استفراغ کردیم تا ازان آفت خلاص یافتیم. واین جماعت قصد هلاک مابدان کرده بودند تادعوی ایشان بنزد مردمان درست شود که ایشان را نمیتوان دید.

واصحاب الکهف این شخصها بودند که کفتیم.

اصحاب الرقیم- اصحاب الرقیم، اصحاب الکهف را خوانند چنانکه حق تعالی کفت : "اصحاب الکهف والرقیم"1. ورقم درلغت عرب تبشتن باشد ورقیم تبشته باشد. وایشان را اصحاب الرقیم بدان خوانند که برز برسرایشان لوحی بوده است، و بروی نام اصحاب الکهف و حال ایشان تبشته . اما محمدبن موسی که آنجا رسیده است ذ کر ان لوح نکرده است، یاتدیده است، ویا برجای نبوده است

وموضع سد اقصاء شمال است نزدیک بجانب مشرق برظهر تر کستان وچین، چنان که درشکل عالم ثبت کرده آمده است .

و چنین کویند که متو گل که خلیفت بود و برادرواثق بود خواست که حان سد یآجوج معلوم کرداند. معروفی را از خواص خویش چهاریای ومالی وافربداد و بفرستاد تااین حال معلوم کند و او را خبر آرد.

(29 ر] پس چون برفت و باز آمد2 حکایت کرد که از سامره که- دران عهدخلیفت آنجامی نشست - برفتیم بحدود ارمینیه بشه تفلیس رسیدیم وازانجا بولایت سریر رفتیم و اذانجا با آلان واز انجا بخزر پس ازان بهر موضع قلاوز می کرفتیم و بیست و ms105 پنج روز برفتیم بعضی در عمارات و بعضی در خرابی قابزمینی رسیدیم سیاه و ازوی بوی ناخوش می آمد. بعدازان ده روزدیکر برفتیم ، بزمینی رسیدیم دروی شهرها ودیهها، اماجمله خراب کشته و آدمی نامانده اما اثربناها باقی بود. پس بعدازان مدت بیست و هفت روز میرفتیم تابحصاری چند رسیدیم خراب بنزدیکی کوهی عظیم وازان جمله یک حصار آ بادان بود، ودروی تنی چند بودند. از یشان تشان خواستیم گفتند که سد ازین کوه باشد. پس ما را بدرهای نشان دادند.

می رفتیم تا آنجا رسیدیم. درهای فراخ بود و دروی بیرون سنگهاء بزر که هیچ نه از خیوان ونبات وغیر آن، پس درین دره قریب سه 1- ل: (را) نداره 2- ل: باز آمدن. (نارا خط زدهاند

و درقدیم برموضع سد ازین دره می کذشتهالد و بدین سوی می آمده و مردمان را رتج می رسانیده. و اکر جایی کشت یازراعتی ل می دیده اند می خورده واکر ادمی بی سلاح می یافته اند هلاک می کرده و از بسیاری ایشان خلق باایشان درمانده بودند چنانکه در ms106 قر آن مجید ذ کر آن هست که : "ان یأجوج ومأجوج مفسدون فی الارض"1 یس چون ذو القرنین انجا رسید و ازین حال خبریافت مدتی بدان حدود مقام ساخت و باطراف عالم کس فرستاد تا جماعتی

============================================================

وایشان دو طایفه باشند: آتکه بنز دیکی سدباشند یآجوج خوانند، و آنکه دور ترباشند ماجوج خوانند [29 ب] بر مثال چین و ماچین.

والله اعلم.

- بنز دیکی حدود شمال از بلغار گذشته شهری است که آن را سوار می خوایند - همچنین مبهم دیدهایم آنجا بتابستان شب چندانی است که مردی یک فرسن راه بزود.

و شنیدیم که درین سالهافتوی آوردند از حدو دشمال بخراسان که ماقومی ایم که اسلام بمارسیده است وپذیرفته ایم - و دران وقت ماه رمضان در تابستان افتاده بود - گفته بودند که نماز تراویح نمی توانیم گزار د بسبب آنکه پیش از آن که نماز تراویح تمام کنیم صبح برمیاند، روزمیشود.

خزر- نام ناحیت است اما قصبهآ اورا خملیج خوانند و آتل نیز خوانند. و آتل بیز نام آن رودست که در میان این ببحیرهآ آ بسکون می ریزد. واین معانی یک نوبت پیش ازین گفته آمده است. و خزردوقوم باشند زیک قوم سیید یوست باشند و نیکوردی، و دیکر قوم سیاه چرده و بهندوان مانند، وایشان را قراخزرخوانند . وروس همچنین دوقوم باشند بیرولی و آندرونی ، اما جمله سپید باشند.

- بنزدیکی خزرناحیتی است که آن را سر یر خوانند، وقصبهآ آن وا بلد صاحب السریر کویند، وبلد السریر نیز گویند.

وسریربتازی تخت باشد . واین ناحیت را سریر بدان سبب خواندند که درقدیم یکی از ملوک عجم آن ناحیت بکرفت و پادشاهی عظیم 1- شوار. ms107 حدودالعالم بکوشش ستوده ص 195.

============================================================

و چنین کویند که هنوز آن تخت برجای است .

اندلس- ولایتی است درحد مغرب برجانب شمال از بحرروم واهل آن ولایت بیشتر مسلمان باشند و اسلام بدیشان ازراء خزرا و کوه طارق رسید. و اول کسی که از دریا بگذشت بسوی اندلس عبدالر حمن بن معاویة بن هشام بن عبدالملک بن مروان بن الحکم بود درعهد اوائل خلافت آل عباس . و آن ولایت بگرفت و اکنون پادشاه آن ولایت از فرزندان او باشند . و اهل اندلس و جملهآ مغرب ذه اصحاب حدیث دارند براهمه] بهندوستان قومی باشند از علماء ایشان که ایشان را برهمن خوانند و چون این لفظرا جمع کنند براهمه کویند.

ایشان جماعتی باشند و همی دعوی کنند که افسوتها کنیم و بدان مقصودها بر آریم، چون حلاک کردن شخصی و صحت دادن شخصی را که زهرداده باشند یامار گزیده باشد ، و بستن باران و تکرک برناحیتی یادیهی، وحل وعقدکارها ومنفعت ومضرت رسانیدن خلق خدای را. تابجایی که جقال ایشان نیز بتقلید علماهمین دعوی کنند ویقین است که باطل باشد . والعلم عندالله فرغانه- ولایتی است درحدود ماورالنهر و قصبهآ اورا اخسیکت خوانند، وموضعی بغایت خوش باشد. واز سمرقند تافرغاته پنجاه و - ظ: جزیرهٔ‌ کوه طارق: 2_ ل: ندارد.

============================================================

وچون بدینجا رسیدیم، وایراد فصول بر ترتیب فهرست باتمام رسانیدیم ، وهیچ نوع2 نماند که ذ کر آن اما مجملا او مفصلا

تمت الرسالة المماة بجهان نامه علی یدی اضعف عبادالله مسعودبن محمد بن مسعود الکرمانی، فی الثامن والعشرون من شهرالله المبارک رمضان سنة ثلث و ستین وستمائه 2 قوبل مع النخة المنتسخه منها ولیست الصحیح بل السقیم نخهآ باری سطور ازاشجا ببعد را دارد.

2: وبکثرت.3_ : للابتداء.4_ ب: نوعی 5- پ: واما. (6-6) ب : فرغت من کتابة هذا النسخة اللطیفة الشریفة وقت الضحوة الکبری یوم الرابع من شهرجنادی الثانی سنة ثلاث وثلاثین وثمانمائه علی بدالعبد الفقیر الداعی محمد بن مختار الکابی وصلی الله علی محمدو آله

بحیرهٔ‌ ند 48453433 حیرة البیضا 17 24 خابور (رود) 52،51 جنزه (- کنجه) 17 خارک (جزیرهآ 000) 93،43 جنگان (بحیرهآ 0..) 37 خالدات (جزایر) 386 جودی (کوه00.) 55 خثلان 14،72،690544 22 ختن 102 ور ارزن (بحیرە000آ) 36 خجند 9549 ی 17 خراسان96064636205، 70 یان ارود000 1 1120194912 جیون خوارزم 50049،48،47034 بیابان خراسان 12،52 رخیز (زمین102060590494 چاچ (شهر) رود چاچ72،49،34 خرشنه 106 چگل 9 خزر (زمین 9449،3233 ین (ولایت000) 15،13،12،10،9 1111 بحرخزر 31 2059032512211 خزران (دربشد00.) 19 96 ،420494342،21 خساف (بابان .) 64 110101،98، 112 بحرچین خشبات 22 311 خلخ 14،73 چین آندرونی 72،9 خلیج احمر 23 ین آندرونین 7 خلیج اخسر ( بحراخض - بحر هند) ن بیرولی 72 22 خلیج بربری مغربی 3 حارث (کوه000)54 خلیج مشرقی 022019،1812 25

شادروان تستر 81 انکشت باته 48 شبدیز کسری 57 انگشتری 98 اه بمن8 الگشتری ذبد 81 اوانی چینی 103 امجمة سواری ازمس منارهآ اسکندریه 7 اوتار40 ق بیستون 82092 ایزار 36 [تقش شایور ساسانی] 13 ایوان8 دین بازار 82 بازارگان 77 بازرگان 101،94،19، آدمی وحشی [چهار وجبی] 41،109 آسیای جزرومدی 26، آسیا 87 آمن 84،59،14-آمن کوهر دار چین بختی 10 بردهٔ‌ اندلسی 103 آهنگران 111،60 9 رومی 103 اهو 103 صقلابی 103 فرنگی 103 آبینهآ اسکندر 79

دود وبخار دماوند] سد یاجوج ومأجوج 110،19 دهنهآ ترش 47 سرب100،5 دهنهآ ترش وشیرین 47 سفنقور (جاتوری شبیه سوسمار)47،46 دهنهآ شیرین سگ آبی 34،32 ددبان سنباده 27042 دی مسین 47 سنگ دستاس 36 دینار 43 سیب 41 سیماب10059 ذبل2 شتر 91،41 دح شتران بختی 10 ردم سد)1 شتر مور آد مخوار 78 رزان3 شراب بکشتی 42 رعاده (توعی ماهی) 46 شراب خرمای بحرین 74 ریت وعامه 3 فکر عسکری خوزستان 7 رمح نیزه14 شوره 13 رواق 18 شیر 56 روبگران 111 زبان رومی 17 سبر109 دف 23 [زبان کتابت و محاوره] 1 ت 19 برجد صفه2 27232 صقلابی (بردە0آ.) 103 زر هودروی 13 سندل 104،102

============================================================

0625IbnNajibBakran.JihanNameh

كتاب 0625IbnNajibBakran.JihanNameh

نبذة عن الكتاب

الفهرس