ن نام ونشان و تالیفات ms001 جیهانی، از هزار سال پبش تاکنون شهرت پیدا کرده، و علاقه مندان تحضیق وتاریخ را مجذوب خود ساخته است.

ظاهرا، خاستگاه و اولین تجلی نام و احراز مقام خانواده جیهانی را در سیستان می یابیم، نخستبن شخصیت نامی این خاندان، ابومنصور جبهانی دراخرین سال های قرن سوم هجری عامل نست بوده است: در این باره تاریخ سیستان چنین روایت منی کند: !00 و بومنصور جیهانی از بست به سیستان آمد اندر اول ربیع الاول سنه احدی وثلثمائه، ومردمان سیستان رسول

ابومنصور کنیه وی بوده است و ظاهرا او برادر معحمد بن احمد جبهانی وزیر نصربن احمد باشد." تألیفات منسوب به جیهانی دومین شخصیت شهیر به نام جبهانی، ابوعبدالله محمدبن احمد جیهانی است که در سال 301 هق به وزارت نصربن احمد سامانی رسید. او در عالم سیاست و منابع معتبرقرن های چهارم و پنجم هجری، از تالیفات جیهانی به کرات یاد کرده اند. قسمتی از آن ها بدین قرار است: ادب شهره‌ آفاق شده بود. ابن فضلان، جیهانی را درسال 309ه در بخارا دیده و 1- مسعودی در کتاب التبیه والاشراف اعلام میدارد: 0007 وتیز ابوعبدالله نرسفرنامه اش یاد کرده است. نرشخی درتاریخ بخارا آورده است: "رچون امیر سدید روز محمدبن احمد جبهانی کتابی دریاره وصف جهان واخبار و عجایب آن وشهرها و یکشنبه (16 محرم 365 هق) از دنیا برفت، روز دوشنبه پسروی (نوح بن منصو ولایت ها و دریاها و رودهاو مسکن اقوام و دیگر اخبار شگفت و قصههای ظریف به ملک بنشست، با وی ییعت کردند. و ابوعبدالله محمدبن احمد جیهانی وزیر شد، و تالیف کرده.2400 باز بسبب پیری عذر خواست، وبعد ازوی دو سه روز دیگرشد، آنگاه امیرمحمد بن این تعریف، با متن ومندرجات کتاب "اشکال العالم" همخوانی دارد. ولی عبدالله بن عزیز وزیرشد."3 تاریخ تالیف التبیه والاشراف جای بحث وتدقیق است.

سومین رجل سیاسی و نامی این خاندان، ابوعلی محمدبن محمد جبهانی در پیش گفتار ناشر میخوانیم که: مسعودی در جمادی الثانی 345 ms003 هرق در فرزند ابوعیدالله محمدین احمد بن نصرجیهانی بود که پس از محمد بن عبیدالله بلعمی شهر فسطاط مصر در گذشت. و خود مسعودی نیز در آغاز کتابش چنین مینگارد: (0001 به وزارت منسوب شد. در سال 326 ه. بنا به نوشته ابن اتیر، ابوعلی محمد جبهانی و حوادت مهم دینی و شاهانی که بروزگارشان بوده است و تعیین تاریخشان تا بروزگار درسال 330 ه ق در زیر آوار جان سپرد.4

(345ه) تنظیم یافته، و دران از نوح بن منصور و سایر حوادث تاریخی بحث شده است.

3-- محمدبن اسحاق الندیم، تالیفات جیهانی را چنین برشمرده است: 2- گردآورنده احسن التفاسیم فی معرفة الاقالیم به نام عبدالله محمدبن احمد اابوعبدالله احمدبن محمدبن نصر (جبهانی، کاتب) وزیر حکمران خراسان. واین مقدسی، ادعا دارد که: (اجیهانی کتابش را به درازا کشانیده است، راه بسیاری از کتابها از اوست: کتاب المسالک والممالک، کتاب آیین، مقالات کتب العهود شهرها را فراموش کرده تنها به وصف شهرهای زیبا بسنده کرده است، کتاب او را در للخلفاء والامراء، کتاب الزیادات فی کتاب الناسی فنی المقالات. کتاب رسائل9.

هفت مجلد در کتابخانه عضدالدوله بی ترجمه (بی نام مؤلف) یافتم برخی آن را ازآن 4 شادروان علامه علی اکبردهخدا در جلد سوم (امثال وحکم" صفحه خردادبه میدانستند. سیس دو کوتاه شده را در نیشابور با ترجمه (نام مؤلف) دیدم که ms004 1686 مرقوم میفرمایند: "در کتاب مقابسات ابوحیان توحیدی (379ه.ق) راجع یکی، از آن همین جیهانی و دیگری، از آن خرداد به بود. .0"80 به عقاید شعوبیه فصلی به نظر رسید که جالب توجه شد. مولف مذکور شرح گفت وگوی با اینکه از عبدالله محمد بن احمد مقدسی تا اوایل قرن هفتم هجری نام ونشان خود را با ابن سعدان وزیر بهاء الدوله در کتاب مزبور درجه کرده است. درآن عهد و اتری دیده نمنی شود و اولین بار در کتاب یاقوت حموی صاحب اتر معرفی شده است؟

9 جیهانی کتابی منتشر کرده بود در بیان فضیلت سایر اقوام برعرب و در این باب راه به نظر نگارنده، احسن التقاسیم کنونی که توسط آقای دکتر علینقی منزوی ترجمه شده مبالغه رفته بود، وزیر، ابوحیان را پرسید رای شما چیست ایا عرب را برعجم رحجان است، کتاب اصلی مقدسی نبوده وصورت تحریف شده‌ آن است. که هرچه توانسته ینهیدیا بالعکس00)100 ناسزا و نسبت های ناروا به مردمان شهرهای ایران وارد کرده است:ن 5 ابوریحان بیرونی درآثار الباقیه از کتاب مسالک و ممالک جیهانی یاد نوشته های مقدسی پاک بی اساس است. وقتی که هفت مجلد کتاب "نام می کند و داستان های عجیب و باور نکردنی که مربوط به قیروان و طبریه ومصر است، مؤلف نداشته) چگونه آنها را به جپهانی نسیت داده است. مولف هتاک نقل میکند که در کتاب اشکال العالم دیده نمیشود.11 احسن التقاسیم درصفحه 11 ضمن گفتار: "تاریخ نگارش وپیشکش)) اتمام کتاب را 6_ نرشخی در تاریخ بخارا از آبگیرهای عظیم و پارگین فراخ بیکند بحث سال 375 هق تعبین کرده است، درصفحه 316 میگوید: ((من به سال 377 کتاب می کند و مینویسد: "واندر کتاب مسالک و ممالک آورده است که آنرا بحیره سامجن خود را درمکه به برخی از پیران اندلس عرضه نمودم. در صفحه 492 از وزارت خوانند و فضل آب بخارا هم آنجا جمع ms005 میآید."12.

عبدالله بن عزیز و ابوعای محمد بن عیسی دامغانی بحث میکند که مربوط به شال های مسالک وممالک مورد اشاره نرشخی، همین اشکال العالم است که عبارات 380ه میباشد. درصفحه 182 حکومت عراق را بدین گونه رقم زده است: "حکومت این سرزمین پایگاه خلیفگان عباسی بوده، فرمان، همیشه فرمان ایشان بوده تا اینکه و مضمون قوق را بشرح زیر دربحث بخارا نوشته است: (00آب آن [بخارا] از جوی زبون گشتند و دیلمبان برآنان چیره شدند. اکنون ایشان [دیلمان] را رأی نیست و سند است و در میان شهر می رود و آنچه از ضیاع و اسباب و آسیاها وزراعت ها باقی کسی به فرمانشان گوش فرا نمی دهد." این نوشته می رساند که کتاب در زمان سفوط و میماند از بیکند به کوالی (آبگیر بزرگ) که آنرا سامجاس میگویند میرسد."13 7- گردیزی، مولف زین الاخبار، ضمن استفاده از تالبفات جیهانی، زوال دیلمان درقرن پنجم نوشته شده است. صفحه 185 نیز حاکی است که:

بدین تفصیل، آیا نمیتوان احتمال داد که ابوالقاسم احمدبن جیهانی همان هیچ یک از منابغ و مآخذ موجود، از مسافرت ها و تحقیقات محلی ابوعبدالله محمدبن ابوعبدالله محمدبن احمد جیهانی بوده که پس از تفویض وزارت به عتبی درسال 309 احمد جیهانی ذکری به میان نیاورده اند، در صورتیکه متن کتاب حاضر نشان میدهد هجری، زمانی که کاتب و شیخ العمید خراسان بوده به مکه رفته و مسافرت تحقیقی ن که نویسنده آن، به زیارت مکه معظمه رفته و شهرهای شام و فلسطین و مصر وعراق و سرزمین های عربی وغرب ایران ms007 را انجام داده است؟ بویژه این که در آن زمان رفتن عربستان را گشته، ضمن دیدار آثار تاریخی، با شخصیت های چندی هم ملاقات بهمکه و شبرو سیاحت در کشورهای مختلف، ففط برای اشخاص تروتمند ومحتشم داشته است15 ضمنا در شهرهای عبادان و بصره به تحفیق پرداخته، و از عسکر مکرم با مفدور بوده است: کشتی به اهواز مسافرت کرده است: همان طوری که ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی درسال 365 ه. ق در نسخه های خطی کتابن حال پیری نامزد وزارت بوده، ابوالفاسم بن احمد جیهانی نیزدر آن دوره میزیسته نسخه عربی اشکال العالم تاکنون بدست نیامده است. شاید هم موجود بوده و است که از سامانیان به ترتبب تا نوح بن منصور در کتاب خود یاد کرده است.

هست ولی به نام مسالک وممالک استخری یا عنوان دیگر، ثبت و ضبط شده، همان متن کتاب نشان میدهد که ابوالقاسم بن احمد جیهانی قبل از سال 320ه، طور که ترجمه فارسی آن بدان سرنوشت دچار شده است.

ازترجمه فارسی "اشکال العالم) فقط سه نسخه تاکنون شناسایی شده است، درزمان خلافت المفتدر در سیرو سیاحت بوده و بزیارت مکه مشرف شده است. آنجا

ممالک)) به معرفی این نسخه پرداخته وچنین مینویسد: "00ولی با تاسف، از این اینک مشخصات هریک: اقالیم درهنگام تفصیل وبسط هر اقلیم، اقلیم چهاردهم (اقلیم کوهستان) از قلم افتاده 1- نسخه کابل: بنا به نوشته مرحوم هاشم شایق، دارای 43 ورق (81 بود: علاوه براین تعداد ورق سی ویکم که جزوی از بحر خزرو بعد ازآن ورق سی و فحه) بطول 28 وعرض 18 سانتیمتر است که درهر صفحه 27 سطر گنجانیده شده چهارم که جزوی از خراسان باشد، هم ناقص است."17 است. درپشت ورق اول به خط جلی ms008 نوشته شده: ((مسالک وممالک جپهانی". در متاسفانه در نسخه حاضرنیز، علاوه براینکه قلم افتادگی جزئی در بعضی متن ورق دوم دردوجای نام کتاب (انسخه اشکال عالم جیهانی)، و "ترجمة کتاب صفجات دارد. اقلیم سیزدهم که مربوط به ارمنیه واران وآذربایجان است، کلأ از قلم اشکال العالم از تالیف جیهانی" درج شده است. کاتب نسخه، حاجی خان بن افتاده ففطسه سطر نخستین را داراست که از مرزهای این اقلیم سخن میراند، و بدون وقفه حاج محمد حسین قزوینی بوده وتاریخ تحریر ناقص است: 2_ نسخه موزه بریتانبا بشماره 46523543 طبق فهرست ریو: داراق 77 و جای خالی، قسمتهایی از مطالب اقلیم چهاردهم پشت سرهم آمده، ومعلوم میشود که سرآغاز اقلیم چهاردهم نیز از قلم ساقط شده است. اقلیم شانزدهم نبزدر حدود دو ورق بطول ،/121 وعرض 8 اینج میباشد که هر صفحه مشتمل است بر18 سطر به طول 55/8 اینچ. میکروفیلم این نسخه بشماره 1465 در کتابخانه مرکزی دانشگاه صفحه و نیم سفید است و مطلبی در آن درج نشده و بفیه آنجه رقم یافته، ناچیز است: قسمتهایی از اقلیم نوزدهم (خراسان) افتادگی دارد و شهرهای نیشابور و هرات و مروبه تهران موجود است، نگارنده از نسخه عکسی آن، کتاب حاضر را فراهم آورده است.

شرح وبسط نیامدهاند.

نسخه در4 1 رمضان 1251 هق به خط نستعلیق خوش تحریریافت، و ازکاتب نام و نشان ندارد. این مجموعه خطی را رابرت تایلور به موزه بریتانیا اهدا کرده است که در تاریخ ترجمه اشکال العالم تاریخ تحریر کتاب، نماینده سیاسی انگلستان در بغداد بوده است.

به طوری که در پایان نسخه کابل و نسخه شماره 521587 موزه بریتانیا آمده 3__ نسخه دیگر بشماره 21587 درموزه بریتانیا موجود است که طبق نوشته ریو، است. ترجمه اشکال العالم از عربی به فارسی، وسیله علی بن عبدالسلام صورت گرفته مندرجات آن با نسخه فوق مطابقت شده و تفاوتی با هم ندارند. نسخه دارای 129 ورق که ms009 از سرگذشت وی اطلاعی در دست نیست، مترجم در آغاز کتاب، از وجود نسخه به قطع 10 اینچ در 51/2 اینچ است با 17 سطر در هر صفحه به طول،/32 اینچ، که در عربی اشکال العالم در کتابخانه‌ خاص حاکم بخارا علی خواجه بن محمدولی سخن 17 جمادی الاوک 1256 هرق در کابل به خط نستعلیق ملا محمد منور کشمیری خاتمه میراند، که به دستوروی ترجمه آن به فارسی انجام پذیرفته است: یافته است. این نسخه که دراختبار هنری رالنیسون بوده، طبق یادداشت وی درسال مترجم درپایان کتاب باز دیگرصفات علی خواجه را ستوده است و ضمن /1840م از نسخه کابل استنساخ شده است که سه سال پیش (1837) نسخه مزبور را اعلام مفام فرمانروایی بخارا به نام وی، خطه جند را نیز در قلمرو عدل ونصفت ایشان ایشان در اصفهان بدست آورده و برای ادوارد کونولی به کابل فرستاده بود.

قلمداد میکند.

نسخه کابل 9اقطعه ونسخه حاضر 20 قطعه نقشه (صورت) جغرافیائی دارند.

شناسایی شخصیت علی خواجه، ما را در تعیین تاریخ ترجمه کتاب یاری در نسخه کابل ونسخه شماره 21587 موزه بریتانیا، نام مترجم کتاب العبد اصغر میدهد علی بن عبدالسلام آمده است. ولی در نسخه مورد استفاده این جانب از مترجم کتاب شادروان سعبد نفیسی بدون این که به اظهار نظر ریو و مقاله مینورسکی توجه نام ونشانی دیده نمیشود.

============================================================

معظم جایگاه، بزرگترشهر، وغیره.

در بعضی موارد مضاف و مضاف الیه هردو به صورت جمع امده است: بدین ترتیب، تاریخ ترجمه اثر در ربع اول قرن هفتم هجری قطعی به نظر "پادشاه کنعانیان بیش ازپادشاهان فارسیان بودند." می رسد. به ویزه این که قسمتی از لغات و اصطلاحات این کتاب نشان میدهد که دریک مورد وازه ((همواره) به صورت "(هم واره" درج شده وعین همین شبوه نسخه در حوزه ماوراء النهر تنظیم یافته، و به سبک نگارش و وازه های تاریخ بیهقی و در مسالک وممالک استخری نیز تقلید و رونویسی شده است: متون تاریخی سلجوقیان، بیشترعنایت شده است. ترجمه مسالک وممالک استخری درموارد عدیده عبارت "اخرید وفروخت) به جای (اخرید وفروش" رقم یافته که رونوشت گونه ای از این ترجمه است، بنابه اظهار آقای ایرج افشار، شیوه نثر نویسی امت: قرن های پنجم وششم را دارد.

در این کتاب لغت "(اسلام) علاوه برمعنی ومفهوم عام ومتداول، ظرفت مکان و زمان را اراده میکند: _- اما در اسلام (درزمان اسلام) آنجا پادشاهان شیوه کتابت وبعضی نگات دستوری ولغوی بودند وهستند که بعضی فارس را داشتند،- 19-و این بیابان از جمله بیابانهای کتابت و انشای نسخه به شیوه نگارش قرن های پنجم و ششم است. "(ه)) غیر اسلام (سرزمین های اسلامی) جداگانه است."، (0.. در اسلام (سرزمین های ملفوظ یا بیان حرکت، در کلمه های مختوم به آن، در جمع مختفی و حذف شده وبه اسلامی) پلی از آن عجب ترنیست.) صورت زیر به کار رفته است مانند: کلمه "(ترکان" نیز علاوه بر معنی اقوام ترک، بمعنی سرزمین ترک ها منظور میوه. میوها، جامه* جامها، خانه. خانها، افسانه. ms011 افسانها، قصبه* قصبها، غله شده است. ".0. واصل و خشاب از ترکان بیرون میاید و بزمین وخش میرسد.) غلها، برکه- برکها وغیره.

لغات واصطلاحات نادر این کتاب نیز جالب و درخور اهمیت است. فهرست در تمام صفحات کتاب حرف ((گ" مانند "(ک) با یک کشیده نوشته شدهن آن ها را جداگانه تنظیم کردهام، و نمونه هایی هم از سایر متون ادبی و تاریخی آن دوره است، وازه‌ هرچه به صورت "هرچ) آمده است. لغت خرد را "(خورد" رقم زده اند.

به عنوان شاهد برآن لغات فراهم آوردهام که درصورت لزوم، شواهد مزبور را در مقابل رسم الخط لغات قوف به صورت وشبوه امروزی درج شد هریک قرار داده و عرضه خواهم کرد.

مطایق انشای آن دوره، علامت مفعول صریح (را) دربعضی جمله ها حذف شده است. ماتند: "00. نشنیده ایم که در آن مواضع عمارتی هست و آن. راه رفتن لغات وترکیبات واصطلاحات نادر ممکن نیست." و (1... آن جایگاهی است که مشرکان رسول صلی الله علیه وآله- از آسیا وارح مقدار آبی که آسیابی را بگرداند.

مسجدالحرام بازگردانیدند.))

2- تاریخ بیهفی، درباره سرانجام عمر حسنک وزیر، چنین میگوید: اسباب - این وازه در فرهنگ معین به معنی لوازم، سازو برگها، مال ها، (1... دوقباله نبشته بودند همه اسباب وضیاع حسنک را به جمله از دارایی ها و درلغت نامه دهخدا نبز بمعنی: "اموال" آمده است. مؤلف کتاب: "امالک وزارع در ایران" هم مینویسند: "معتی این کلمه مسلم نیست" 19 جهة سلطان.0، واگر زمین و آب مسلمانان بغصب بستد، نه زمین ماند و نه آب، و 9 چندان غلام وضیاع و اسباب و زرو سیم ونعمت فبچ سود نمداشت." لغت "اسباب) در اکثر منابع تساریخی ومنتون دوره غزنویان و سلجوقیان، ص18و187 چاپ فیاض به کرات آمده و ms012 آن طور که از فحوای کلام استنباط میشود، به املاک غیر مزروع و 3- نمونه های از کتاب: "التوسل الی الترسل" تألیف: بهاء الدین محمدبن ساختمانی ازقبیل: اسیا، حمام، سرای، باغ، بازار مدرسه، مسجد، بیمارستان، سفاخانه، کاروانسرا، کاریز و غیره اطلاق میشد که مخصوص و مایملک امراء، مؤید بغدادی 008. واشارت او را درحل وعقد مصالح از مسبلات آن اسباب و شاهزادگان، وزراء، فرمانروایان وعمال خاصه دیوان بوده است. بعد از سلجوقیان، در مستغلات برکار گیرند.2 ص74 4- ازمجموعه مراسلات دیوان سلطان سنجر. "(عتبة الکتبه)) دوره مغول بجای این کلمه، وازه "اینجو) به کاررفته و در دورههای بعدی اصطلاح "خالصه وخالصات" جانشین "اسباب) شده است. هرگاه فرمانروایان وشاهزادگان (0.. و بحکم آنکه هروقت بسمع ما رسید که کارهای معاملتی مرونه برآن قاعده میدود که فرمودیم و حسایهای اسباب خاص درغیبت زین الدین دام تمکینه نه ووزراء، املاک مزروعی هم درتملک میداشتند، آن ها را با لفظ "(ضیاع" مشخص ن چنان میپردازد که پسندیده دیوان باشد.... اجازت دادیم تا بفراغ دل و فسحت امل کرده و مجموع را "(ضیاع و اسباب)) مینسامیدند. کلمه های: زراعت و عمارت کیفیت ملکی و میزان کارآیی آن ها را نشان میداد. ضیاع حاصلخیز و بهره رسان را "(مزروع") و بسر آن کار رود و ترتیب ضبط محاسبات اسباب خاص قدیم و حدیث پیش گیرد.)) ص46و47 اسباب دایروآیاد را "معمور") توصیف میکردند. املاک اسباب بیشتر در مقر حکومت ابر تواتر اخبار اختلال آن ولایت ومتفرق بودن حشم ورنجوری رعایا وخرابی و شهرهای بزرگ قرار داشت، ولی، ضیاع در روستاها و دشت ها.ن اسباب و مشوش گشتن کارها بسمع ما می رسیده است. ص68 هرگاه همین املاک درید تصرف و تملک شخص سلطان یا پادشاه قرار 5- تاریخ بیهق ابن فندق، حاکی است که: یگرفت، آن را "ضیاع خاص" و "اسباب خاص" میخواندند.

اخواجه امیرک دبیر واخوه ابونصر (از دبیران سلطان محمود) در بیهق ضیاع و چون این وازه تاکنون معنی نشده ms013 و مفهوم مضبوط نیافته، از اینروشایسته است که نمونه های بیشتری از مندرجات کتابهای آن دوره ارائه شود، تا خوانندگان از مفاد اسباب بسپار ساختند و این سرای که امروز اجل شهید حسین بیهفی مدرسه ساخته است خواجه امیرک بنا نهاده است و سرای وی بوده است. با... با غزنی رفت و آنجا آن، معنی ومنظور مورد بحث را دریابند.

مدرسه ساخت.ص 120 .. 1- عبارات زیر از ترجمه اشکال العالم جپهانی استخراج شده است: 6- از زین الاخبار گردیزی: "اآل حنظلة بن تمیم، کسانی که از بحرین بگذشتند و بفارس مقام ساختند و (1... روزی پیش فضل یحینی گفتند که: عمربن جمبل مردی است سخی اموال بسیار جمع کردند و دیه ها و اسباب نفیس ساختند.000، خراج وضیاع و اسباب ومهمان دوست. فضل او را دویست هزار درم فرمود و برخراسان خلیفت کرد او را، و این خاندان بدان حد بود که هرسال ده بار هزار هزار دینار خراج بدادندی." بدین حکایت که ازوی کردند. چون فضل معزول شد عمر بن جمیل به چغانیان اسباب ("آب آن (بخارا) از جوی سغد است و درمیان شهر میرود و آنچه ازضیاع واسباب

اسلام- سرزمین های ms014 اسلامی دوران اسلام.

یس شدن. واایستادن، از سیرافتادن اصحاب خبر گزارشگران، خبرنگاران، رسانه خبری.

پوست پبراسته * چرم، پوست دیاشی شده افتادن * به عمل أمدن فراهم شدن افتادن. رسیدن، منتهی شدن:

جای پرداخت شدن *محل به انتها رسیدن، جای پایان یافتن بالای - ارتفاع، بلندی جای جمع شدن * محل به هم رسیدن. جای تلاقی کردن.

بحال- درحال، فورا جر دره، شکاف عمبق درروی زمین

چشم دیدار پیدا و پدیدار ن د چشمه روزنه خانه یا گنبد راست بودن - موافق (باد) چبزی * مقداری، قدری راستی خط مستقیم، دریک راستا راست آمدن - باور کردن راه گشتن * راه گم کردن حایط * دراین کتاب، حایط بخارا معنی و مقهوم دیگری، غیر از توصیف رها کردن- بازکردن، حفرکردن فرهنگها ارائه میدهد.

زمین - سرزمین، ناحیه وکشور خاصیت * ویژگی، چیز خاص، نشانی مختص زیر بر. دامنه خاک * گور، تربت خانه پلاس * چادرهای ایلاتی بافته شده از موی بر س ن خانه گردان - چادرهای ایلات کوچ ور در کتاب مهمان نامه بخارا شرح کامل ms015 دارد.

ساختگی - سازو برگ، اسلحه وتجهیزات: سرای زرضرابخانه خراد* خراط سرای ضیافت- مهمانخانه، محل آسایش مسافران طرو* مسیر سنگ انداخته - سنگ فرش شده خط مسفیم حخط استوا ن سنگین * سنگی، ساخته شده از سنگ 1 1

(مسالک والممالک"، (المسالک والممالک)، "صورالاقالیم)، "کتاب صورالعالم"، "کتاب الاقالیم) معرفی شده وحتی در انتهای نسخه ای که دخویه انتشار داده "کتاب الاشکال)، هم نام گرفته است. وی همسانی مندرجات یار همکار. همدست ms016 و همراه، کمک کار اشکال العالم را با مسالک ممالک استخری درست نمیداند. بلکه متن مزبور را مآخوذ یخ آب - یخی که از بستن آب به برکه ها و گودال ها در زمستان، بدست از نوشته های ابوزید بلخی احتمال میدهد.

میاید. و در محلی مسقف و محفوظ انبار می شود تا در تابستان بکار آید.

مرحوم هاشم شایق از دانشمندان بخارا که در کابل اقامت داشت، در سال ن 1318 اولین بار از وجود نسخه ای از ترجمه اشکال العام جیهانی در کتابخانه موزه کابل آگاهی یافت، سه سال بعد ضمن معرفی مشخصات نسخه، قسمت هایی از آن را در مقالات پزوهشگران قرون اخیردرباره اشکال العالم شمارههای دوم وسوم وپنجم مجله آریانا چاپ کابل (حوت 1321 جمل 1322 جوزا نخستین شخصیت علمی که از وجود کتاب حاضر آگاهی کامل داشته، سر 1322) منتشر کرد، هنری رالینسون بوده است که در سالهای 1839 و 1840 ضمن انتشار مقاله هایی در پروفسور و، مینورسکی نبز در جلد دوازدهم نشریه مدرسه السنه شرقی لندن مجله انجمن جغرافیایی شاهی لندن، از این نسخه یاد کرده و متدرجات آنرا به کار برده (1948) مقاله ای تحت عنوان: "انتسابی غلط به جیهانی) انتشارداد22. وبا توجه به نوشته های ریوو جانیسک و هاشم شایق، بدین نتیجه رسید، که اشکال العالم است20.

دومین مرجع تحقیقی، فهرست نسخه های خطی فارسی موزه بریتانیا است که ترجمه ایست از مسالک وممالک استخری، ومترجم مربوط از روی حدس و گمان نام چیهانی را برآن افزوده است.

در آن شارل پیر هانری ریو، به معرفی مشخصات نسخ ترجمه اشکال العالم پرداخته و ضمن مقابله آنها اظهارنظر کرده است که اشکال عالم از تألیفات جیهانی نیست، به مینورسکی نظریه احتمالی جانیسک را مبنی براین که اشکال العالم از ابو علت این که مقدسی نام کتاب او را "مسالک والممالک" معرفی کرده ونام حقیقی زید بلخی کسب مطلب کرده، رد می کند و چنین مینگارد ms017 که در مسالک و ممالک 9 توصیف اقلیم پارس بیشترین صفحات را دربر گرفته است، از این رو معلوم میشود که نویسنده هم ابوععبدالله محمدبن احمد جبهانی بوده است نه ابوالقاسم بن احمد جیهانی؛ بنابراین کتاب حاضر که با نوشته های استخری همخوانی دارد، ترجمه کوتاه نویسنده کتاب اهل فارس بوده و به محیط خود بیشتر آشنایی داشته است. یا این که گونه مسالک وممالک استخری است..

استخری با کشتی از عسکر مکرم به اهواز رفته است. چنین مطلبی عینأ در اشکال العالم هم درج شده است، بنابراین، خط سیر نویسنده مسالک وممالک از درسال 1928 دکتر استفن جانیسک، مقالة مفصلی تحت عنوان "اکتاب گمشده مسالک و ممالک جیهانی" نوشته و در بولتن مدرسه تحقیقات شرقی لندن جانب فارس بوده و این شخص استخری میباشد نه جبهانی: شادروان سعید نفیسی در سال 1335 با تهیه رونوشتی از نسخه موزه کابل، منتشر کرده است21.

دکتر جانیسک، تشخیص نوشته های جیهانی را مشکل دانسته و عقیده دارند که مفاله ای تحت عنوان (اترجمه اشکال العالم" درشماره سوم سال دوم مجله راهنمای 1

دایرة المعارف اسلامی (چاپ استانبول) نیز مشعر براین است که: 07 درآنجا اقامت داشتنم فتنه ای در سمرقند روی داد و آن دروازه سوخت و آن کتابت از درباره شرح حال و تألیفات ابواسحق ابراهیم استخری هیچ گونه سند و منبع تاریخی میان رفت و این دروازه را ابوالمظفر محمدبن لقمان بن نصربن احمدبن اسد آن چنان که بود دو باره از آهن ساخت بجز آن کتابت را23) درباره ابواسحق استخری و کتاب نداریم، حتی کتاب مسالک وممالک منسوب به او که آقای ذحویه انتشار داده است 4 فاقد کمترین اطلاعات درباره مؤلف میباشد." مسالک الممالک او چندان آگاهی نداریم..

دکتر محمد سامی الدهان عضو آکادمی علمی دمشق، ضمن انتشار سفرنامه 00.اینک که این ترجمه فارسی اشکال العالم جیهانی بدست آمده است ابن فضلان مقدمه فاضلانه ای برآن نوشته که درسال 1959 از طرف اکادمی علوم معلوم میشود که استخری نه تنها مطالب خود را از صورالاقالیم تألیف ابوزید بلخی کرفته است بلکه مطالب اشکال العالم تألیف ابوعبدالله احمدبن محمد بن جیهانی را ن دمشق منتشر شده است. در مقدمه فصل دوم، به مناسبتی از استخری یاد می کند و چنین که تا ربیع الثانی 367 در وزارت بوده است عینا بی هیچ گونه تصرفی در کتاب خود مینویسد: 1 "هیچ یک از محققیس در شرح حال ms019 استخری چیزی ننوشته اند وحتی اورده است؛ وحتی آنچه را که وی به چشم خود دیده به خویشتن نسبت داده است.

خاورشناس ناشر کتاب او (المسالک والممالک) هم این موضوع را به سکوت برگزار این مطلب درباره دروازه سمرقند که کسی درفتنه آن شهر و هنگام نابود شدن آن کتیبه نموده وفقط گفته است وی درسال 340 هجری با "ابن حوقل" ملاقات کرده حاضر بوده است گمان نمی رود درصورالاقالیم ابوزید بلخی بوده است، زیرا این 1 مطلب را کسی آورده است که زمان نوح بن منصور (366 تا 387) را درک کرده و است2440 حال آن که ابوزید بلخی در 322 درگذشته است.

در مقابل این گمنامی وفقدان هویت ابواسحق ابراهیم استخری، خاندان تحریف نوشته های جبهانی و انتشار آن ها به نام استخری، نه تنها در مطلب .: جیهانی و شخصیت های نامی آن که نخستین خاستگاه و احراز مقام آنان در سیستان و ماوراء النهر، درآغاز گفتار معروض افتاد، بزرگی خاندان وآوازه نامشان در کتابهای: دروازه سمرقند، بلکه در سرتاسر کتاب ترجمه مسالک وممالک منسوب به وی اعمال الفهرست، تاریخ بخارا، تاریخ یمینی، زین الاخبار مفابسات ابوحیان توحیدی، شده وتلبیس یافته است: آثارالبلاد قزوینی، تاریخ سبستان، جهان نامه، عقدالعلی وغیره به کرات آمده وثبت سخنی چند درباره مسالک وممالک استخری وصورة الارض ابن حوقل آنگاه که کتاب الفهرست ابن الندیم را مورد مطالعه ودقت قرار میدهیم، ن تاریخ شده است:

نگارنده، ترجمه اشکال العالم جیهانی را با ترجمه مسالک وممالک استخری ریو، ترجمه اشکال العالم جیهانی را با یک مقابله ومطالعه سطحی به محک سطر به سطرو حرف به حرف مفابله و مفایسه کرده و بدین نتیجه رسیدهام که شخصی آزمایش زده و چنین نتیجه گرفته است که: اشکال العالم ترجمه ناقصی از مغرض وکم مایه، با منظور خاص واختلال آمیز، مقدمه وموخره‌ مترجم ونام ابوالقاسم.

مسالک الممالک استخری می باشد. در صورتی که عکس قضیه صادق است. عین جیهانی را از آغاز و انجام کتاب بیرون کشیده، سپس با رونویسی ms021 بقیه، کتاب را ترجمه اشکال العالم را به عربی برگردانده و مقداری از نکات مثبت آنرا حذف کرده و مسالک وممالک نام نهاده ومؤلفی هم برآن تعیین نکرده است؛ و این آقای ذحویه 49 مختصر مطالب بیهوده و واهی بدان افزوده، مسالک وممالک ابواسحق استخری نام 1 کردهاند.

بوده که ابواسحق استخری را به عنوان مؤلف برآن افزوده است.

گردآورنده ترجمه مسالک و ممالک، ضمن این که مقداری از مفاد و شرجمه فارسی مسالک و ممالک هم با متن عربی تفاوت هایی دارد: اگاهیهای ایرانشناسی کتاب اصلی را ازقلم انداخته، در بعضی موارد مطالب جدیدی 8 قسمت هایی که درمتن ترجمه اشکال العالم از قلم افتاده ونفص پیدا کرده است، در برآن افزوده است. ضمنأ پاره ای از نوشته های ترجمه اشکال العالم را خوب درک مسالک و ممالک استخری آن قسمت را از سایر منابع جغرافیایی اخذ و بدان نکرده، بصورت نامفهوم و بی معنی ثبت وضبط کرده است.

افزودهاند. و این الحاق وافزایش در اقلیم ""ارمنیه واران وآذربایجان") به وضوح دیده میشود که از ابن خرداد به استفاده شده است، و باختصار و ذکر مسافات شهرها اکتفا مباحث و مواد موضوعنی هردو کتاب به ترتیب و توالی یکسان است فقط در کاربرد کلمات گاهی مغایرت هایی دیده میشود. مثلا: اشکال العالم مینویسد: (به کردهاند.

کتابهای خطی فارسی به خصوص متون تاریخی و منابع جغرافیایی، با عسکر مکرم پلی است بر این جوی) مسالک و ممالک میگوید: "ابه لشکر جسری عظیم براو بسته اند" یا اینکه اولی میگوید: ((قلعه نزدیک شهر است". واندگر، "قلعه.

آشفتکی هایی روبروست. همان طور که ((جوهرنامه نظامی" با عناوین "تنسوخنامه دور از شهر نیست" مینگارد. از این اختلافات لفظی که بگذریم، مقادیری از ایلخانی- بفلم خواجه نصیر طوسی" و"عرایس الجواهر ونفایس الاطایب ابوالقاسم 60

ضمنا در بعضی موارد نوشته های استخری و اصطلاحات اشکال العالم به توضیح نیاز سخن آخر این که، ترجمه اشکال العالم چه به قلم ابوعبدالله محمد بن احمد پیدا میکند، اینگونه توضیحات را در بخش تعلیفات کتاب عرضه داشته ام.

جیهانی وزیر سامانی باشد وچه نوشته ایوالقاسم بن احمد جیهانی، یا هر شخص درباره ابن حوقل وکتاب صورة الارض، یادداشت ها وانقادها ازحد مقاله و ن دیگر اثری است که اساس کار و مسوده کتاب های صورالاقالیم و مسالک وممالک و مقالات تجاوز می کند. مترجم محترم کتاب، در مقدمه خود نوشته اند: "ابن حوقل در صورة الارض بوده و همگی آن ها از این کتاب پایه ومایه گرفته و به شهرت رسیدهاند.

تدوین کتاب خود به مسالک و ممالک استخری نیز نظر داشته و گاهی مطالب آن را ولی مصنف اصلی کتاب ازیادها فراموش شده است. اینک وقت آنست که کتاب حرف به حرف نقل کرده تا آن جا که از این نظر مورد انتقاد محقفان قرار گرفته گرانقدرش را بخوانم و یاد آن جهانگرد و جغرافی نگار ایرانی را گرامی بداریم.

است..0 علاوه براین، با مطالعه اجمالی در کتاب استخری، اقتباس ابن حوقل از 1 کتاب مذکور کاملا نمایان است."27 بعد از تسلیم کتاب به ناشر، آقای دکتر سید جعفر شهیدی استاد محترم کتاب صورة الارض ابن حوقل نیز ms023 همان ترجمه اشکال العالم جیهانی است: دانشگاه تهران اطلاع دادند که آقای ایرج افشار مدیر دانشمند مجله آینده، نسخه ای از اگر دخویه آن را به استخری نسبت داده، اوزلی هم با عنوان صورالبلدان ابن حوقل این کتاب را در اختیار دارند.

با اشتیاق فراوان از محضر آقای افشار ملاحظه و مطالعه آن نسخه تمنا گردید.

ترجمه کرده است. نویسنده خارجی دیگری هم میتوانست به مسالک وممالک معظم له با نهایت ملاطفت و گشاددستی درخواستم را اجابت فرموده و کتاب موردنظر نویسان دیگری که در ""الفهرست) نامشان آمده است یا شخص ناشناس دیگری را در اختیارم گذاشتند. به دقت آنرا خواندم و با نسخه خود مفابله کردم.

نسبت دهد و بنام دلخواه به چاپ رساند.

اقای افشار در برگ نخست و آزاد نسخه، یادداشتی بدین شرح مرقوم هنری رالینسون، صورة الارض را که درسال 1800 وسبله و.اوزلی 964 فرمودهاند: 06616. 7) ترجمه وچاب شده در دست داشته وبدقت مطالعه کرده بود. درسال 1 "امرحوم سعید نفیسی مقاله ای درباره این کتاب نوشت و به من داد که در 1837م هنگامی که ترجمه اشکال العالم جیهانی را به دست آورده و آن را به دقت مجله راهنمای کتاب چاپ کردم و این نسخه را که خود نویسانیده بود نیز به من داد خوانده است. چنین اظهار عقیده کرده است! "من براین باورم که صورالبلدان که بلکه در مجله فرهنگ ایران زمین به چاپ برسانم، من مترصد آن بودم که در سفری ابن حوقل ترجمه ایست از اشکال العالم جیهانی که عبارات و معانی یکسان دارند"23 دکتر شعار می نویسند: (00. از زندگی وی اطلاع کافی در دست نیست، به کابل بتوانم با نسخه آنجا مقابله کنم و از صحت استنساخ کاتب مختار مرحوم خود او نقل میکند که در سال 331 هق به عزم مطالعه درباره کشورها وملت های نفیسی آگاه شوم ولی هیچ یک از این مقاصد عملی نشد." شادروان سعبد نفیسی در ms024 اغاز مقاله خود که تحت عنوان (اترجمه مختلف ونیزبه منظور تجارت از بغداد بیرون رفت."29 ولی گردآورندة صورة الارض، اشکال العالم)) درشماره سوم سال دوم (آذرماه 1338) مجله راهنمای کتاب انتشار ابن حوقل مستعار را در سیصد و بیست واندهجری در کنار دجله ناظریل آجری تکریت داده اند، پس از معرفی نسخه موجود در کتابخانه موزه کابل و رونویسی آن به خط آقای نشان میدهد. درصفحه 7، از وقایع سال 539ه سخن میراند. ازپادشاه کرمان

خط خود را بمن امانت داد و از خانم زند خواهش کردم با کمال شتاب آنرا در دفتری 7. مأخذیاد شده ص5.

نقل بکند واینک آن دفتر را دارم.) 8. مقدسی- احسن التقاسیم فی معرفة اقالیم ترجمه دکترعلینفی منزوی ص5.

همین کسمال شتاب، باعث شده است که خانم زند در بعضی موارد تنها 9، محمدبن اسحاف الندیم الفهرست. ترجمه رضا تجددص 228 10، اگر جیهانی این گونه کتاب ها را نمی نوشت، متهم به شوی و مانوی نمی شد.

تصویری از روی خط آقای عبدالحی حیببی رسم کرده ونفش دفتر نمایند، بطوریکه 11. ابوریحان بیرونی آثارالباقیه. ترجمه اکبرداناسرشت ص411، 442، 492، هرگاه نسخه عکسی خوش خط موزه بریتانیا در دسترس نمیبود درک و دریافت خیلی 12. نرشخی، تاریخ بخارا، ص26 از لغات ترسیمی خانم زند دشوارمی نمود همین امرهم سبب ضرورت مقایله و 13 کتاب حاضص اطمینان از استنساخ کاتب مختار مرحوم نفیسی را برای آقای افشار فراهم آورده بود.

14. تاریخ گرویزی به تصحیح عبدالحی حبیبی، دنیای کتاب، تهران ص 330.

94 نسخه موزه کابل کم و کسر واضافات جزئی دارد. کم و کاست ها را به کنار 15. مؤلف درمتبج با فرزند بحتری شاعر معروف ملاقات بعمل اورده و ms025 درودان با پیشوای جعفریان دیدار نهاده از فزونی ها در تکمیل نسخه حاضر سود جسته ام که در زیرنویس صفحات کتاب کرده است.

16. نظایر این نقل قول ها در کتاب زیاد است. مثلا میگوید: "مرا حکایت کردند که درسیراف بدانها اشاره شده است. بدین وسیله از کرم و بزرگواری آقای ایرج افشار صمیمانه بازرگانی بود" - "از معتمدان آنجا (سیستان) شنیدم)" - "بمن چتین رسپده است که عقیق و جزع سپاسگزار بوده و رهین امتنانم.

در صحرای آنست0)) وغیره: 17. شایق هاشم، (اشکال العالم یا مسالک وممالک). آریاتا، کابل. شماره 1و2، سال 1321.

اعداذی که درمتن کتاب بین دو کمان () قرار دارد، مربوط به تعلیفات و 18 سبرت جلال الدین منکیرینی. به تصحیح مجتبی مینوی ص 49 ترجمه محمدعلی ناصح ص45.

حواشی پایان کتاب است.

تاریخ جهانگشای جوینی چلد 1 ص 69. ترکستان نامه بارتولد. ص 827 و895.

مشخصات کامل کتاب های یاد شده در پیش گفتار و حواشی، درپایان کتاب 1.19. ک. س. لمبتون- مالک و زارع در ایران. ص151.

به عنوان مأخذ ذکر گردیده است.

20. afd6dd 26466dr6a fr raعdr:6112193d 670 فیروز منصوری 241d666-2 66626 26r 2dr ar 2r.2276116400.64 794d66a, 1 1460 41162262164466d46ddr 2drf9d:1461 1640-0106 26draddaa6r.419dad412142 46fadf.35 192916613-26 2266: 66adr 66646962f f . 496 پادداشت ها: 23. ر. ک. مسالک و ممالک به کوشش ایرج افشار ص 248.

1. تاریخ سیستان. به تصحیح ملک الشعرای بهارص 301 24، سفرنامه احمدبن فضلان. ترجمه ابوالفضل طباطبائی. ص 51، حاشیه شماره؟: 3: تاریخ سیستان ص4 30و305.

3. تاریخ بخارا ص136.

25. مسالک و ممالک. ایرج افشار مقدم.

12067dddrd1،2]: نسخه خطی فارسی بلخی استقری. ترجمه دکترعباس زریاب خویی 4، سفرنامه ابودلف. مقدمه مینورسکی ص 32.

============================================================

27. ابن حوقل، سفرنامه (ترجمه دکتر جعفرشعان چاپ (1) امیرکبیر، تهران. ص 11 مقدمه.

261r6d: 666r fra r a6edfaf,696 121639 29، ابن حوقل، سفرنامه (ترجمه دکتر جعفر شعار)، چاب دوم، امیرکبیر، تهران، ص 12 مقدمه .

20100 بسم الله الرحمن الرحیم وبه نستعین 4 7 دیباچه مترجم هزاران حمد و ثنا ms026 وشکر و سپاس خدای را تبارک وتعالی که مالک الملوک و رب الارباب است و روزی رساننده بندگان از خزانه یرزق، قن یشاء تغیر حسابا.

صانعی که دست قدرت او این طارم مقرنس فیروزه کار زنگار را مرتفع کرد و بدر رنجوم زواهر تواقب بیاراست. بیت ابصر رفیع بنائه متانفا مکی تستدل به علی البنا قادری که این بساط بوقلمون را به کمال فضل خویش درزیر آن بسط فرمود و آنرا باوتاد جبال راسیات و مسامیر اطواد شامخات مؤکد و استوار گردانید. بیت وبشقل مرساها تذلل منکب الارض الجموح لذاهب اوجآء و از جرم آن چندین هزارعیون وانهار بجریان آورد و بجهة زیادتی اقطار امطار و فضول سبول بطایح و بحار ترتیب داد، ودردل آن وقعراین اعلاق نفیس از در و مرجان وعفیق وعفبان تعبیه نهاد، وبرای آمد وشد وسفارت وتجارت ابناء آدم بجهة طلب معاش بر روی آن راهها و طرایق هویدا پیدا آورد چنانچه در محکم تنزیل ذکر فرمود و

پادشاه نیکوسیرت پسندیده سروت اعزالله الصاره وضاعف اقتداره چون بهروقت که از ن اما بعد، میگوید بنده درگاه رفیع و پدید آورده بارگاه منیع خداوند مولی الانعام تدبیر مصالح ملک وترتیب مناظم دولت فارغ گشتی، بجهة احماض، بمظالعه کتب و والاکرام ملک معظم پادشاه مکزم عالم عادل مؤیند متصف همیون مظفر علاء الدنیا استماع تواریخ وقصص و امثال آن مشغول بودی، در اثناء مطالعات کتب در کتابخانه خاص نسخه اشکال عالم جیهانی مشاهده کرد. خاطر انوار او را باحیاء آن کتاب که والدین غیاث الاسلام والمسلمین سیدالملوک والسلاطین عمدة الملة کهف الامه ملجاء العلما ملاذالغریاشمس سماء الملک عدة العجم والترک خسرو ایران وتوران افتخار پادشاهان را ذخیرتی نفیس است و زبده چندین ساله، میلی وشعفی تمام افتاد. و بخارا ابی المفاخر علی خواجه بن محمد ولی امیرالمؤمنین ضاعف الله ملکه ودولته بکمترین بندگان فرمان رسانید که این کتاب را از لغت تازی بالفاظ فارسی نقل باید کرد و درآن طریق ایجاز و اختصار سپرد و الفاظ مبهم دور بود و آنرا دیباچه نام نهاد و وحرس جلاله و رفعته، فقره: آن خسروی که داد وعدل ایتیست درشان او، وجود و سخاوت پیشه کف وبنان او، در شهامت و فرزانگی سیاوخش و در شجاعت و بالقاب همیون ما مطرز گردانید.

اتگرچه بنده خود زا اهلیت شروع دراین باب نمیشناخت و از حلیت هنرنیک مردانگی صاحب رخش، اقدام عمروفی سماچه حاتم فی حلم احنف فی دهاء زیاد.

آن سروری که بواسطه عدل شامل و لطف کامل آب با روی دین و ملت آورده است و عاطل بود ودرین شیوه بصارتی ومهارتی نداشت، اما امتثال فرمان عالی از مواجب و 7 سایه رحمت ونصفت ms028 بر سراهل اسلام گسترده و جملگی همت و نهمت مبارک وقصا فرایض دانست وبقدرالوسع والطاقه درین خدمت بکوشید و چنانچه آمد نه چنانچه رای آرزو وامتیت بر اکتساب ذکر جمیل و افشاء ثناه جزیل مقصور داشته. بیت: شایست بالقاطه رکیک خط مغشوش خویش5 این ترجمه بپرداخت و در مرکز تحریر عاشق ذکر جمیل است وملوک دیگر در حدیث درمی با سخن دیناری نهاد. انشاءالله تعالی بنظر قبول مشرف گردد و کمتر بنده را بدان شرفی هرچه تمامتر و 1 اما لاجرم اتمه وعلما وفضلا وضعفا وغربا وارباب نهرو اصحاب فضل و مفاخرتی هرچه بزرگتر مدخر ماند. ایزدعز وعلا امداد اقبال و پادشاهی و اصناف انشاء انشاءین گل فج عمیق روی بحضرت او که کعبه آمال است میآرند و محط الطاف نامتناهی بروزگار و دولت این پادشاه بنده نواز و چاکر پرور دادگستر پیوسته رحال این جناب همیون میسازند واز سحاب انعام و زلال اکرام او سیراب میشوند و داراد، وتصرف مناحس ایام ازجاه وجلال ومملکت واقبال اوگسسته، اولیاء منصورو شاکر و ذاکر فصیح البیان و رطب اللسان مراجعت منی نمایند و این ابیات را ورد زبان مسرور، اعدا مخذول ومقهور. یرحم الله عبدأقال آمینا: میدارند. بیتا: آغاز ترجمه کتاب: اشکال العالم از تألیف جیهانی إذا نحن ام اثنینا علیق بصالح فانت کما نشی وفوق الذی تثنی و إن جرت الآلفاظ یوما بمدحة لغیرک افسانا فآنت الذی ثمنی چنین گوید مؤلف کتاب، ابوالقاسم بن احمد الجیهانی که دراین مجموع

ایشان را در سلک دیگر ملوک جهان کشیده آمدی. جز جماعتی سیاهان که بممالک معروف نزدیکند و دیانت و ریاضت و حکمت آراسته، مانند: حبشیان و نوبیان که بر پس، اول جملگی زمین را که بحر محیط برآن مشتمل است، یک صورت نهاده شد، که چون نگرنده نظر برآن گمارد، جای هر اقلیمی و پیوستن آن بدیگری شعار رومیان اند و پیش از اسلام متصل مملکت روم بودند بر سبیل همسایگی: بداند و اندازه و چگونگی آن بشناسد، و مجموع زمین از آبادان و خراب ومهمل و زمین نوبه بزمبن مصرو حبشه، ومیان حبشه از دریای قلزم زمین مصر، بیابانی مسکون معلوم کند.

حایل است که در آنجا کان زراست.

* وستون ممالک زمین چهار است. یکی که استوارتر و نیکوتر و بخیر و سکون پس جمله ممالک اسلام از ایرانشهر و آنچه در آن افزودست یاد کرده شد.

و استقامت نزدیکتر، واعتدال مزاج و ابواب سباست را شامل است. مملکت ایرانشهر پس، اگر خواهی که از مشرق آغاز کنی و از جوئی که از بحر محیط بزمین است. وقطر آن اقلیم بابل است یعنی دارالملک پادشاه فارسیان** وحد این مملکت چین می رسد تا جوتی که از بحر محیط بمفرب زمین اندلس می رسد زمین را بدوقسمت کنی و خطی از دریای چین بگیری و ببلاد هند بگذرانی، و بمیان ممالک اسلام در ایام عجم معلوم بوده است. جون افتاب اسلام بتافت وماه رایت محمدی صلوات الله علیه وآله ظاهر شد، ایرانشهر مسلم گشت، و از هر مملکتی نصیبی بآن اضافت افتاد.

درآری تا بزمین مغرب برسی، ms030 هر مسکونی که بر حد شمال این دوقسمت افتد اهل آن از ممالک روم وشام ومصرو مغرب و اندلس درافزود، و از اقلیم هند آنچه متصل زمین همه سفید باشند و هرچند دورتر میشوند سفیدتر، و این اقالیم سردسبر باشد، وهر منصوره مولتان است تا کابل و بعضی از طخرستان زیادت گشت، و از دیار چین و مسکونی که برحد جنوب این دوقسم افتد1 مردم آن سیاه باشند و هر چسند دورتر ن ماوراء النهر و توابع آن و آنچه بدان متصل ومنسوب است مضاف شد.

سیاهتر، واین اقالیم گرمسیر باشند. و معتدل تر جایها آن باشد که درخط مسقیم افتد، یا آنچه بدو نزدیک تربود.

صورت جملگی زمین بطریق اجمال بعد از این، شرح ممالک و دوری و نزدیکی آن بخط مستقیم یاد کرده شود.

واین هرسه ممالک بغایت عریض وبسیط است و مواضع بسیار از اعمال آن، هملکت اسلام: شرقی آن حدود هندوستان است و دریای فارس. وغربی آن چنانچه مملکت روم با همه بزرگی صقلاب و روس و سریر والان وارمن، و هرکه دین ممالک روم وارمن، روس و بلغار و صقلاب و بعضی از ترکان و شمالی ممالک چین ترسائی دارد و در آن جوار است، بروم متعلق است.

چنانچه متصل آنست از ترکان؛ و جنوبی دریای فارس: * ومملکت چین و بیابان طول وعرض آن، جملگی بلاد ترک است، وتبت مملکت روم: شرقی آن بلاد اسلام است و غربی و جنوبی دریای محیط، و و هرکه دین بت پرستی دارد در شمار آن است7* شمالی حدودچین، زیرا که صفلاب وبعضی از اتراک در جمله روم آورده ایم: مملکت هند با فراخی آن سند و کشمیر وطرفی ازتبت، و کسانی که بدیشان مملکت چین: شرقی و شمالی آن دریای محیط است و جنوبی مملکت اسلام منسوبند از جمله آنست: ن وهند، غربی از بحر محیط تا به پای سد یأجوج و مأجوج: 7

بر ساحل او برود، از خزر آغاز کند و برزمین دیالم و طبرستان و جرجان و سیاه کوه و بپابانهائی که برساحل آنست میرود تا خزر رسد و هیچ مانع نباشد. مگر جویهائی که اما دریاهان برین دریا میرود. و دریای خوارزم هم چنین است.

دریای فارس: * بزرگتز و درازتر وپهن تر از همه دریاهاست9 * بیرون محیط او در شهرهای زنگیان، وپس ممالک روم، ذو جوی است خرد، و ذکر آن از حدود چین است تا قلزم. چنانچه اگر خواهی که از قلزم تا چین برخط مستقیم قطع نمی کنم از قصور آن. و از دریاها و جوی دیگر است درپشت زمین سقلاب که از پشت کنی، برخشکی مقدار و مسافت آن چنین باشد: * از قلزم تا زمین عراق یکماه، و از زمین روم و قسطنطنیه میرود و بدریای روم میپیوندد.

عراق تا جوی بلخ دوماه، و از جوی بلیخ تا فرغانه بیست منزل و زیادت، و از آنجا تا زمین روم از دریای محیط است بر بلاد جلالقه و فرنگ تا قسطنطنیه تا زمین خرلخان والیغورسی منزل، واز آنجا تا آخرعمل چین دوماه10 * واگر خواهی که از قلزم سفلاب، وهمانا مسافت ممالک روم دویست و هفتاد مرحله باشد. وروم خالص از به چین دوی بر دریا، مسافت دراز شود از بسیاری پیچش راه درین دریا.

حدود رومیه است تا حد سقلاب، و آنچه بروم منسوب است از فرنگ و جلالفه وغیر دریای روم: از بحر محیط است در جوئی که از مغرب و زمین اندلس میخیزد ایشان، زبان ایشان دیگر است اما دین و مملکت یکی است.

تا دربندهای شام، و مقدار آن در مسافت هفت ماه است. *و این دریا بزرگتر است ms032 از و مملکت چین معمورتر از ممالک روم است، الا آنکه، مملکت روم بزرگتر دریای فارس11 * چنانچه اگر از دهن جوی محیط تا آخر دریا بروی و باد راست باشد، است و مسافت جملگی چین چهارماه راه باشد در سه ماهه، و اهل ممالک چین را بهیچ جانبی نباید گشت.

لغت ها وزبانها مختلف است. وترکان خزخیز والیغورو کیماک وخرالخان را زبانها اما آنچه میان جنوب وشمال زمین است از اقصی حد شمال تا اقصی حد یکی است.

جنوب. اگر از ساحل محیط خطی فرض کنی تا زمین یأجوج و مأجوج، پس بگذری بر وپادشاه چین منسوب است بیادشاهی که در حمدان مقیم باشد12 چنانکه ظهر سقلاب و زمین بلغار اندرونی قطع کنی و در ممالک شام روی و در بلاد روم، تا پادشاهی روم بدانکه قسطنطنیه، و پادشاه اسلام بدانکه بغداد بود، وپادشاه هند بدانکه به بحر محیط رسی . مؤلف کتاب میگوید: آنچه معلوم من است از مسافت این خط، از درقنوج باشد. و دیار ترک پراکنده باشد و از هم جدا.

نواحی یأجوج تا نواحی بلغار و سقلاب چهل منزل است. و از سقلاب تا روم هشتاد غزان: حدود دیار ایشان میان خزرو کیماک و زمین خرلیخ و بلغار است. ودر منزل، و از روم تا شام شصت منزل، ازشام تا مصرسی منزل ،جمله دویست وده متزل حدود اسلام میان جرجان وفاراب و اسبیجاب کیماک ازیس خرلخان است، ودر باشد همه آبادانی. اما آنچه میان یأجوج و محیط است و آنچه میان بیابان سیاهان ناحیه شمال میان غزان وخزخیز وپشت سقلاب یآجوج ومآجوج ناحیه درشمال است از زمین مصرتا محیط، خراب است و مسکون نیست و چگونگی آن معلوم است میان سقلاب و کیماک، و خدای تعالی بمفادیر دیار ایشان داناتر است: نمیشود، چه، نشنیدهایم که درآن مواضع عمارتی هست، و آن راه رفتن ممکن نیست، خزخیزة میان الیغور و کیماک و دریای محیط و زمین خرلخ و ms033 مملکت چین چه، یک طرف سرما مانع عمارت و زندگانی است و یکطرف گرما. و آنچه میان چین باشد.

17 و مغرب است جملگی مسکون و معمور است. و جمله زمین گرداست، و دریای محیط سقلاب: زمین عریض و بسیط است و دوماه راه باشد. بلغار بیرونی شهریست برشکل طوقی گرد برگرد او درآمده، و دریای فارس و دریای روم از و شکافته شده و جداشده خرد و آنرا بیشتر ولایتی نیست و شهرت آن بجهة آنست که فرضه آن ممالک است.

============================================================

میکشد تا حد واسط، وتزدیک واسط از دجله تا واسط مرحله باشد بر سواد بصره و خززه هم اسم جنسی است از این مردمان و شهر ایشان را آتل میخوانند12.

کوال های آن میکشد تا عبادان. اکنون از بالس تا عبادان حد شمالی دیار عرب است، پس از بالس تا انبار از حد جزیره است، و از انبارتا عبادان از حد عراق.

وآتل نام جوئی است که بدریای خزرمی رود.

تبت: میان زمین چین و هند و خرلخ و دریای فارس است و بعضی در مملکت ومتصل بدیار عرب، بناحیت ایله بیابانی است که آنرا تیه بنی اسرائیل گویند، اگرچه پیوسته دیارعرب است الا از آن جمله نیست بل از زمین عمالقه ویونانیان و ن چین. و ایشانرا پادشاهی است حاکم به نفس خویش، ومیگویند اصل او از ملوک سین است.15 زفمین قبطیان است و عرب را در آنجا نه چراگاه است ms034 و نه آب و خور.

جماعتی از عرب از قبیله عرب و مضر بجزیره مقام ساخته اند و چراگاه ایشان سیاهان: درجنوبی زمبن شهریست در اقصی مغرب بر دریای محیط، ومیان ایشان و زمین مغرب عمارت و آبادانی نیست، یک حد ایشان بیابانیست که بزمین مصر درآنجاست، ما جزیره را در دیار عرب نپاورده ایم، چه، در آنجا شهرهاست و آنرا اعمال بسیار که بعضی بفارس وبعضی مردم- بعضی یزمین شام متعلق است، و می کشد، و حدی که بیابانی که در آنجا از شدت گرما مسکون نیست. و چنین میگویند که درازی زمین ایشان هفتصد فرسنگ باشد.*1 علیحده آنرا اقلیمی تقریر خواهد افتاد.

واکنون جملگی دیار عرب حجاز است و مکه و مدینه و مضافات آن. و نجد نوبیان: موضعی که یک حد ایشان زمین مصر است، و حدی بیابانی است حجاز که متصل است بزمین بخرین، و بادیه عراق است و بادیه جزیره است، بادیه شام میان زمین سیاهان و بیابان مصر، وحدی بزمین بجه وقلزم، وحدی بیابانی که دروراه ویمن ونجد یمن امست: فم م 1 پس، آنچه از حد سراه است بر دریای فارس تا نزدیک مدین که در حد مشرق زنگیان: زمین ایشان درازتر از زمین سیاهان است و بهیچ مملکت متصل نیست راجع است بکوه طی کشبده و برپشت یمامه نزدیک مدینه، راجع بر بادیه بصره تا جز حبشه، و برابریمن است وقارس و کرمان تا برابر هندوستان. ن هندوستان: درازی آن از نواحی مکران است و منصوره و دیگر شهرهای سند تا یحرین از نجد است: و آنچه از حد عبادانست تا انباررویاروی نجد و حجاز کشیده برقبیله اسد و قصی قنوج تازمین تبت، مقدار چهارماهه راهست و عرض او مقدارسه ماهه از دریای طی وتمیم و دیگرقبایل مضر، از بادیه عراق است.

فارس تا قنوج.

و آنچه از حد انبار است تا بالس رویاروی بادیه شام برزمین تیمارتا نزدیک همالک اسلام: حرسها الله ms035 وایداربابها، درازی آن از حدود فرغانه است و وادی قری وحجر، از بادیه جزیره است.

خراسان و جبال و عراق و دیار عرب17 * بعد از آن، از ایله میکشد برشهر قوم لوط و آنچه از بالس است تا آبله رویاروی حجاز و ذریای فارس تا ناحیت مدین تا و بحیره یعنی دریائی که آنرا از غزمی گویند تا سراه و بلقا و این از عمل فلسطین پیوسته بدریای طی، از بادیه شام است.

است، تا اذرعات وحوران وغوطه ونواحی بعلبک، واین ازعمل دمشق است، وتدمر و مکه ومدینه را بعضی از علما که تقسیم دیار عرپ کرده اند مدینه را از نجا وسلمیه و این از عمل حمص است، وتا حیاصره وبالس واین از عمل قنسرین است.

اگنون رسیدیم بحدود عراق *پس جوی فرات بر دیار عرب می کشد تا برقه و ن میشمارند و مکه را از تهامه، بسبب نزدیکی هردو شهر بدان دو ناحیت.

============================================================

شام ششم: دریای روم هفتم: جزیزه. هشتم: عراق. نهم: خوزستان دهم: فارش- یازدهم: کرمان_ دوازدهم: منصوره و بعضی از هند سیزدهم: آذربأیجان بباید دانست که بزمین عرب هیچ جوئی و دریائی که برآنجا کشتی تواند رفت نشان ندادهاند. و دریای خرد که آنرا از غرگویند اگرچه نزدیک بادیه است، اما از واران چهاردهم: کوهستان- پانزدهم: دیالمه__ شانزدهم: دریای خزر هفدهم: آن حد نیست. و بزمین یمن دردیارسبا مجمع آبی است، پیش از این، بروزگارها سدی بیابان میان فارس و خراسان- هیجدهم: سیستان- نوزدهم: خراسان-_ بیستم: کرده اند وآبهای بسیار آنجا جمع آمده است، و از آنجا دیه ها و مزرعه ها ساخته ماوراء النهر چنانچه عمارات آن تا زمین شام رسیده است. بعد از آن، از ساکنان آن مواضع، کفران - نعمت باری تعالی در وجود آمده است و آن نعمت برایشان زوال آمده وآفتی برآن سد و آب رسیده ms036 و بکلی ناچیز گشته، و ذکر آن در کلام باری غر و علا که قرآن مجید پادداشت ها: است، برین جمله صادرشده است: "وجعلنا بینهم وبین القرق التی بارکنا فیها قرق 1. قرآن کریم سوره بقره، آیه 212: ظاهرة وقدرتا فیها السیرسیرؤا فیها بیالی وایاما امنین. فقالوترتنا باعدتین آشفارنا وظلموا 2. قرآن کریم، سوزه الانبیاء، آیه 31.

انفتهم فجعلناهم لحادیت ومزقناهم کل ممزق إن فی ذلک لایات لکل صبار شکور،"20 و 3. قرآن کریم، موره اعراف، آیه 54.

تا امروز اثری از آن ظاهر نیست.

4. "بن کل فح عمیق) قرآن کریم، سوره حج، آیه 27.

ن اماجویهای خردوچشمه ها وچاههای بسبار در دیار عرب هستد. وازجمله شهرها 5. در مقالات مرحوم هاشم شایق وشادروان سعید نفیسی "بالفاظ رکیک و خط مغشوش خویش) آمله در دیار عرب تا کنارجوی مقدار پنج ماه راه است، و از روم و شام و جزیره و عراق و است. درنسخه حاضربین کلمات "رکیک" "خط)، واو وجود ندارد ولغت لقاط هم بوضوح قلمی فارس و کرمان تا منصوره سند کناردریای فارس مقدار چهارماه راه. و طول اسلام از شله است: 9. "وهبچ ملک آبادان تروتمامتر و خوشتر از ممالک ایرانشهر نیست، وقطب این اقلیم بابل بود و آن حد مغرب.. که آن مانند آستینی است درجامه. و درشرقی وغربی، مغرب اسلام مملکت پارس است" مسالک و ممالک. ابواسحاق ابراهیم استخری. به کوشش ایرج افشار، ص5.

نیست، بجهت آنکه چون از مصر بگذشتی در زمبن مغرب، جنوبی وشمال مغرب، از این صفحه به بعد هرچه در زیرنویس آمده است، نقل از مسالک و ممالک استخری است.

دریای روم است. پس اگر طول اسلام از فرغانه تا اندلس فرض کنیم سیصد و بیست ن 7. استخری ندارد.

منزل باشد به حکم آنکه از اول فرغانه تا رود بلخ زیادت بیست منزل، و از بلخ تا عراق 8. استخری زنگباروبچه (استخری ص6).

هشت منزل، و ازعراق تا مصرهشت مرحله، و از مصر تا اقصی مغرب صدوهشتاد منزل.

9. بزرگترین دریاها دریای ms037 پارس است و دریای روم. (استخری ص 8): 10. از قلزم تا عراق براه بیابان دو ماهه راهست، و ازجیحون تا آخر اسلام در حد فرغانه بیست و اند این بود صفت جملگی اشکال اقلیم های زمین. بعد از این، هر اقلیمی را ن مرحله، و ازین جایگاه تا بحر که پایان اعمال چین است مافت دوماهه راه باشد. (استخری ص8).

علی الانفراد صورتی کرده شد و کیفیت آن از درازی و گردی و مربعی و مثلثی تقریر 11. واین دریا مستفیم ترو پائین تراز دریای پارس است. (استخری ص8): کرده آمد. وجملگی بلاد اسلام را که مقصود شناختن آنست ((بیست اقلیم" ترتیب 12. اما قطب مملکت چین را خمدان گویند. (استخری ص11).

افتاد: 13. ایشان را بجنه خوانند (استخری ص 12).

فهرست اقالیم که تفسیم شده است، بدین موجب: 14. استخری اضافه میکند: ""و این شهر آتل بس ناحیتی ندارد الا چند جایگه که آنرا فارس خوانند و 7 اول: دیار عرب دوم: دریای فارس. سوم: مغرب چهارم: مصر پنجم: بحلود خزر و سریر و روس وغزیه. (استخری ص 12).

============================================================

16. چنین گویند که درازای و پهنای زمین ایشان مقدار نهصد فرستگ در نهصد فرسنگ باشد. (استخری ص12) 17، از این قسمت که با نشاقه‌ * ممتاز گردیده تاص 43 که انتهای مطلب است و بازهم با نشانه * ممتاز شده است از نسخه‌ کابل بازنویی شده است، زیرا درنسخه اساسی، یک ضفحه پراثر اشتباه ناسخ جابه جا شده است: 18، کوال به معنی :بطبحه. مرداب، است: 19. اصل، وصافات آن.

20. قرآن کریم، سوره سبا، آیات 18 و19.

اقلیم اول ذکر دیارعرب * تبرک وتیمن را ابتدا بدین اقلیم کرده شد، از برای آنکه خانه خدای عزوجل ن وروضه رسول صلی الله علیه واله وسلم در مکه ومدینه، از این دیارست. و دیار عرب مواضعی است که بیرون عرب، هیچ قوم دیگر از جنس دیگر، درآنجا ساکن نیستند. و حوالی عرب ms038 و آنچه بدان محیط است دریای فارس است1* اول از عبادان وآن جائی است که باقی آبی که در دجله میماند بدریا میرود، پس میکشد از عبادان تا بحرین و عمان، پس باز میگردد و برکنارههای مهره و حضرموت وعدن وبرسواحل یمن تا جده، پس برالجاد میکشد و مدین و ایله. و اینجا حدود دیار عرب برزین دریا بریده می شود. و این جایگاه از دریای فارس همچون زبانه است و معروف است به دریای قلزم(1): . پس، آنکه یاد کردیم، شرقی وجنوبی و چیزی از غربی دیار عرب است. از جمله شهرها در دیار عرب مکه است*. و آن شهریست میان دره های کوه. ودرازی مکه از بالا تا نشیب، از حد جنوب تا شمال دومیل باشد. و از نشیب الجاد تا پشت

بناهای مکه از سنگ است، و مسجد در میان مکه، وخانه درمیان مسجد. و عرفه، وازعرفه نیست، ن وعرفه آنچه میان وادی عرفه است.0، وحایط بنی غامر درختان خرماست درخانه از زمین مقدار بالای مردی بلندتر وزمین خانه با دریکسان. و در خانه برابرقبه نزدیک عرفه، و نزدیک او مسجد یست که امام در آنجا میان نماز پیشین... را نسبت زمزم، و مقام ابراهیم برابر زمزم برخطیره، برابر در و پیش کعبه از آنچه نزدیک مغرب بعبدالله بن عامر بن کریز است. وعرفات از جمله حرم نیست وحد حرم مازمین است. و است خطیره هاست گرد خانه اما داخل خانه نیست، و آنرا حجر گویند و طواف چون از آنجا بگذرند.. زدهاند. وفسجد نعیم که معروف است به مسجد عایشه، از محیط آنست. و از آن خاته آنچه بدین حجر منتهی است، دورکن است، یکی را رکن حرم نیست، وحدحرم ده میل است در مقدار یکروزه راه وبرحرم نشانهاست ms039 که بدان عراقی گویند و دیگر رکن شامی. و دورکن دیگریکی نزدیک درخانه است و حجرالاسود در آن رکن است کمتر از بالای مردی است. و دیگر را رکن یمانی گویند.

از غیر خویش متمیز است و درمکه هیچ آب روان نیست، بعد از رجوع من ، یعنی مولف کتاب، چنین و سقاالحاج برپشت زمزم است، ودارالندوه از مسجد در جانب غربی اوست پس گفتند که: بعضی از ولایت و اعمال آبی از چشمه به آنجا آورده است، و در ایام دارالاماره. وآن مسجدی است متصل مسجد الحرام2 ودر ایام جاهلیت مجتمع قریش المقتدر تمام کرده5. وآبهای اهل مکه از آسمان است و خوشتر آبهای ایشان زمزم است در این دارالندوه بوده است.

ومقیم خوردن آن ممکن نیست6.

وصفا جایگاه بلند است از کوه بوقبیس، ومیان آندو مسجد حرام عرض وادی 1 در جمله مکه هیچ درخت میوه دار نیست. چون از حرم بگذشتی چاههاست و است که راه گذرعام وبازار است، و هر که برصفا بایستد برابر خجراسود باشد.

چشمه ها وحایطها، وبسیار وادیها ومزارع وحصارها وخرماستانها. اما درخرم ندیدم و مشعر میان صفا ومروه است، ومروه سنگی است از کوه قعیقعان3 چنانکه هر که به آنجا بایستد برابر رکن عراقی باشد الا آنکه بناهای آن رکن را از دیدار میپوشاند.

نشنیدم که درخت میوه دار هست مگر خرماستانهای پرا کنده که بفج دیدم: * ثبیر کوهیست بلند که از منا ومزدلفه میتوان دیده7 المشعر الحرام بمزدلفه ابوقبیس کوهی است مشرف برکعبه از جانب شرقی، وقعیفعان کوهی است است و آن جائیست که امام نمازشام و خفتن و با مداد و آنجا گزارد.

در غرض کعبه، اما ابوقبیس بلندتر و بزرگتر است و چنین میگویند که سنگ های خانه حدیبیه بعضی درحل است وبعضی درحرم. و آن جایگاهی است که از قعیقعان است.

مشرکان رسول صلی الله علیه وآله از مسجد الحرام بازگردانیدند، و آن دورتر کوهی است هنا برراه عرفاتست ms040 و میان او و مکه سه میل باشد. منا دره ایست درازی آن دو بکعبه، درطول حرم است و نه درعرض حرم، و ندین سبب منا یک روزه راهست.

میل وپهنای او اندک. و برآنجا بناهای بسیار است اهل هرشهری را از شهرهای اسلام.ن هدینه کمتر از نیمه مکه اسنت در زمین شوره، و درآنجا درختان خرما و آب ایشان چاههاست که بندگان و خدم میکشند3. و مدینه را باره ایست و مسجد در میان هسجد خیبف در میان راه اما به مکه نزدیک تر است وحمرة العقبه درآخر آن است و روضه پیغمبر صلی الله علیه وآله از مسجد در جانب شرقی آنست ازقبله، و مناست از آنجه به مکه نزدیک تر است، و جمره نخستین و میانین زیر مسجد خیف4.

خانه ایست بلند، ومیان سقف مسجد ومیان روضه فرجه ایست استوار کرده، وتربت هزدلفه جائیست میان بطن محسر ومازمین که جاج چون از عرفات بازگردند پیغمبرصلی الله علیه وآله و ابوبکر و عمر درآنجاست. منبری که پیغمبر علیه الصلوة جای نماز و شب مقام کردن آنجا باشد: والسلم و التحیه برآنجا خطبه میگفته است به منبری دیگر بپوشیده اند برشکل غلافی.

بطن محسروادی است میان منا ومزدلفه، اما نه از مناست و نه از مزدلفه. و

آب می فسرد و در حجاز جائی که آب یخ کند، نیست.

قبا بیرون مدینه است مسافت دومیل از جانب قبله وخانه های انصار بیشتر جر(2) دیهی خرد است اندک مردم بریک روزه راه از وادی القری آنجاست برشکل دیهی: درمیان دو کوه،12 و دیار تمود که باری تعالی درحق ایشان فرموده آنجاست: "تمود ms041 آخد کوهیست در جانب شمال مدینه نزدیک تر کوههاست بدانجا مقدار دو الذین جابوا الصخربالواد" 13 . مولف کتاب میگوید: که آن کوههاست وتراشیدن آنرا فرسنگ. ونزدیک کوه مزرع است وضیاع اهل مدینه.

دیدهام ""وتنحتون من الجبال ثیوتأ آمنین"14 خانه ها نیست مانند خانه های ما، وآن کوهها را اثالب می گویند. و آن کوههای پدیدار از دور متصل مینماید اما چون آنجا قیع- از مدینه برچهار میل است در جانب جنوب آن10. و درآنجا مسجد آدینه است، اما بیشتر ضیاع آن خرابست، همچنین گرد گرد مدینه ضیاع بسیار است اما رسی و درمیان آن روی، هرپاره بینی بنفس خویش قایم، چنانچه گرداگرد آن طواف بیشتر خراب است: توان کرد. حوالی آن ریگی است که بر بالای آن نتوان رفت مگر بدشواری،* وجای عقیق. وادی است از مدینه در جانب قبله برمسافت چهار میل درراه مکه، و ثموده1 که درقرآن مجید فرموده است "لها شرب ولکم شرب یوم معلوم" 1.

خوشتر آبهای ایشان چاههای عقیق است: توک میان ججرومیان اول نواحی شام و چهار منزل است. و آن حصنی تهامه شهر آن فروتر مدینه رسول (ص). اما میوه وخرماستان آن بیشتر از است در آنجا چشمه آب و دزختان خرما و حایطی که منسوب است به پیغمبران مدینه و از دیگر شهرهای حجازاست.11 صلی اللهعلیه وآله وسلم، و میگویند اصحابی که شعیب را بایشان فرستادند از آنجا بودهاند اما شعیب از مدین بوده است17.

بحرین در ناحیت نجداست و شهران هجر است و میوه آن بیشتر ازیمامه است اما از حجاز نیست، برکنار دریای فارس است. و اهل آن بیشتر قرمطیانند مدین- بردریای قلزم است و بزرگتر از تبوک18 و در آنجا چاهی است که لعنهم الله، و آنرا دیه ها بسیار است وقبیله های مضر آنجا باشند. وبعد از مکه ومدینه موسی علیه السلام گوسفندان شعیب را از آنجا آب کشیده است. مؤلف کتاب ن میگوید: این چاه را دیدم سر پوشیده و ms042 گرداگرد آن چاه کرده9 . و مدین اسم در حجاز شهری بزرگتر از هجر قصبه یمامه نیست. و وادی القری نزدیک است بدان، و درانجا خرماستانهاست و چشمه ها.

قبیله ایست و اهل آنرا بدان باز میخوانند چنانکه باری تعالی فرموده است: "والی قدین آخاهم شغیبا"20 الجار فرضه اهل مدینه است وموضع آبادی است وتجار بسیار روند از جده و از آنجا تا کناردجله و دریا سه چهار مرحله است: جحفه- منزلیست آبادان درمیان آن و دریا دو میل مسافت است. و آن موضع جده فرضه اهل مکه است بردو مرحله از آنجا تا کناردریا، و نیک آبادان ن در بزرگی وعمارت مانند فید است. و میان مکه و مدینه هیچ منزل نیست که همه سال است از بسیاری تجار، و در حجاز بعد از مکه موضعی نیست بمال و تجارت بیشتر از مردم نشین و معمور باشد مگر جحفه. ومیان عراق و مکه هیچ موضع معمور و مأمول نیست مگرفید21.

طائف شهری خرد است مانند وادی القری و بیشتر میوههای آن مویز است و فید بردیارطی است وکوه طی از آنجا بر مسافت دوروزراه است، درفید ن موضعی خوش هواست، و بیشتر میوههای مکه از آنجاست. موضع آن بر پشت کوه خرماستان و ابست. طی را وادی ستاره میان بطن مرزوعسفان بر دست چپ رونده غزوان و هروان و دیار بنی سعد و دیگرقبایل هذیل است. و در حجاز جائی سردتر از بمکه*، و درطول این وادی، دو وادی دیگر است: یکی را ستاره گویند و دیگری را

اما، بادیه بصره بیشتر اهل آن تمیم باشند تا به بحرین ویمامه رسند و ازپس و نبزدیک ینبع کوه رضویست کوه بلند درهها ووادی بسیار شخصی از ینیع ایشان عبدالقیس مرا حکایت کرد که در درههای آن کوه آبها و درختان فراوان است، و طایفه ای که اما بادیه جزیره- در آنجا قبایل ربیعه و یمن اند و بیشتر ایشان کلب الیمن، و ایشانرا کیسانیان می گویند دعوی می کنند که محمدبن علی بن ابی طالب معروف به درقبیله از ایشان که معروف است به بتی العایص.00 صاحب شام خروج کرد25 و محمدبن حنفیه زنده است ودرآن کوه مقیم است، و ستنگ فسان که بجایها می برند از لشکرهای مصر را بشکست و شبیخون بشام آورد تا مکتفی بنفس خویش برفت و او را آن کوه است، ومیان آن و دیار جهینه و ساحل دریا دیار حسینیان است. وایشان را بگرفت و شر او را دفع کرد.

خانه پلاش آست از موی بز، قرب هفتصدخانه مانند اعراب بجهة چراگاه و آب، تردد و انتقال از جائی به جائی می کنند و دیار ایشان از جانب مشرق متصل است.

اها بادیه سماوه ودومه الجندل تا عبن النمروبیابان حساف ازبادیه جزیره است، و بیابان حساف میان رقه و بالس است از ms044 دست چپ رونده بشام ودان- از جحفه بیک منزل است و میان آن و انواکی راه حج است در جانب * صفین. زمینی است ازین بادیه نزدیک فرات، ومصاف امیرالمؤمنین علی غربی شش میل است. * ومؤلف میگوید: بوقت مقام من بدانجا، پیش جعفریان بودم علیه السلام با معاویه بن ابی سفیان در آنجا بوده است. وشخضی که آنرا دیده است، منسوب به جعفرطیار، و ایشانرا بفره و سایر ضیاع و اسباب بسیار است و اتباع و دودمان چنین گفت که: گور عمار بن یاسر آنجاست.26* فراوان.*22 و میان ایشان وحسینیان حرب افتاده است و خونها ریخته شده، چندانکه اها بادیه شام- در آنجا دیارفراره لخم وجذام است، وقبیلههای آمیخته از جماعتی ازیمن به بنی حرب معروفند و برضیاع ایشان مستولی شدند و ایشان ضعیف گشتند.

ن یمن و ربیعه و مضرا یا بیشتر ازیمن آیند. اما ریگی که در حجاز میگویند عرض آن از سقوق است تا اخضر، وطول آن از پس دو کوه طی تا متصل بکوهی که نزدیک تیما حصاریست آبادان تر از تبوک در جانب شمال تبوک. و بدانجا دریاست، آن ریگی است زرد در غایت نرمی چنانکه گوئی غباریست.

خرماستانهاست و از بادیه ممتاز است و میان آن و اول نواحی شام سه روزه راه است: تهامه - پاره ایست ازیمن، کوههاست بیکدیگر درآمده، اول آن مشرف و میان عراق و شام ویمن هیچ جای ندانم که نه دیارطایفه است از عرب که انتجاع بدریای قلزم از جانب غربی آن، وجانب شرقی آن ناحیه صعده ونجران، وشمال آن ن ایشان از چراگاه و آبهای آن است مگرمیان یمامه و بحرین و عمان. از پس عبدالقیس حدود مکه، و جنوب آن از صنعاء مکه قرب ده مرحله 27 بیابانی است خالی از چاهها و ساکنان، و هیچکس آنرا نسپرده است و ساکن نشده.

ن، ومن کوههای تهامه را درصورت دیار عرب آوردم، وصورت دیار عرب اکنون امامیان قادسبه تا سقوق، در ms045 درازی وپهنا از نزدیک سماوه تاحد بادیه بصره،

میارند، و نجران و جرس وطایف ادیم بسیار است اما آنچه از صعده میبرند بیشتر عمان جایگاهیست مستقل باهل خویش و درختان خرما، ودر او میوههای گرمسیر از انارو انگور و مویز آنجا بسیار است.

است، و مجمع تجارواموال است.

و بجمله یمن شهری بزرگتر و مسکون تر و مرافق تر از صنعا نیست، و اعتدال ضحار گویند نزدیک دریاست و معمورتر شهرهای عمان است، و درآنجا هوای آن چنانست که مردم آن در تابستان و زمستان بجای دیگر رحلت نکنند، و تجارت بسیار کنند، و بر کنار دریای فارس از جمله اسلام شهری معمورتر و بسیار سراهای ملوک یمن آنجا باشد، و آنجا بنای بزرگست بر تلی و کوشک ملوک یمن بوده مال تر از ضحار نیست، و آنجا شهرهای دیگر بسیار است. مؤلف کتاب گوید: شنیدم که اعمال آن سیصد فرسنگ باشد و اهل صراح برآنجا غالب شدند30 تا آنوقت که است. و دریمن هیچ بنائی مرتفع تر از آن نیست.

* مذیخره کوهیست معروف به جعفری، که میگویند بالای آن بیست میان ایشان وطایفه از بزرگان بنی سامه بن لوی حربها رفت، ومحمدبن ابوالقاسم فرسنگ است، و درآن میان مرغزارها و آبهاست، و بیشتر نبات آن زعفرانست. آن کوه الشامی از میان آن طایفه خروج کرد ونزدیک امیرالمؤمنین معتضد رفت ومدد چنان استوار است که به هیچ ms046 طریق آنجا نتوان رفت مگر به یک راه. و قرمطی که خواست، ابن تور را با او بفرستاد، برفتند وعمان را فتح کردند بجهة معتضد، و خطبه معروف است به محمدبن فضل به یمن خروج کرد و آنرا به تغلب فرو گرفت از بنام او کردند. وتا این غایت بیت المال و مسجد و جماعت و امام برقرار است بنام آنجاست. 28 خلفا شنام کوهیست استوار و درآنجا کوهها و دیه ها و مزرعه ها و ساکن بسیار، و عمان شهرهای گرم است، میگویند بجاهای دورتر یرف میبارد اما کسی مشهورتر از کوههای یمن. جزع و عقیق از آنجا میخیزد و در سنگ است. چون سوده ندیده است. و بزمین سیاهان ازیمن31 تگروهی از حمیر ساکن اند و بزمین حضرموت میشود جزع و عقیق از آن میان بیرون میآید، وهر دوسنگ را و هردو را چون همچتبن: غلافیست. وبمن چنین رسیده است که عقیق و جزع درصحرای آنست درمیان و اما دیار همدان و اسعرو کنده وخولان هامون است درعرض یمن، وبدانجا سنگریزه میان سنگها.

وادیهاست و دیهها، وبعضی در حوالی تهامه وبعضی در حوالی نجد. ونجد به یمن از عدن شهری خرد است اما شهرت آن از آنست که فرضه دریاست ومعدن جانب مشرق تهامه است، و کوههای اندک. ومیان بحرین وعمان بیابانی است که مروارید است. و به یمن شهرهای بزرگتر از آن هست اما چنین معروف نیست: هیچکس آنجا نرسیده است* به یمن بوزینه گان بسیارند و ایشانرا ملکی، مطابعت او بلاد اباضیه نزدیک خبوان است معمورتر شهرهای آن نواحی به بسیاری می کنند همچون یعسوب نحل 32* و بدانجا دابه ایست که آنرا اعداد می گویند مردم را مزارع و آبها. حضرموت در جانب شرقی عدن است نزدیک دریا، و آنجا ریگ های می طلبد و برو می افتد و اگر اندک چیزی از مردم رسد اندرون مردم شکافته می گردد. و بسیار است که آنرا احقاف ms047 میخوانند، و نزدیک آن بلهوت چاهیست نیک دور چنانکه بدانجا جماعتی ازغولان وعجایبها نشان میدهند که چون کسی بشنود البته استوار هیچکس به قعر آن نتواند رسید.

ندارد اکنون مسافات دیار عرب یاد کنیم از آنچه محیط است بدان: * شحر قصبه بلاد مهره است وزبانهای ایشان عجمی است و ایشانرا

عمان تا زمین مهره یکماه راه، و از مهره تا حضرموت یکماه راه. و از حضرموت تا عدن میان بحرین وعبادان بیابان است و مسلوک نیست و راه ایشان بر دریاست. و یکماه راه، از عدن تا جده یکماه راه، و از جده تا ساحل جحفه پنج منزل، از ساحل از بصره تا بحرین هیجده منزل است، درمیان قبایل عرب و آبهای ایشان اما با خوف و جحفه تا البجار سه منزل و از آنجا تا ایله بیست منزل، و از ایله تا بالشس بیست منزل، و بیم است: ازبالس تا کوفه بیست منزل، و از کوفه تا بصره دوازده منزل، و از بصره تا عبادان دو اکتون جمله مسافاتی که مردم محتاج باشند بشناختن آن، این است که مثزل نلهم. ا لانچه میان عرب است از قبیله تا قیله ..... بادیه را بشناخت آن محتاج نباشد، از آن جهة ذکر نکردیم .

راههای ولایتها از کوفه تا مدینه بیست منزل، از مدینه تا مکه ده منزل، وراه راست از کوفه تا یلوداشتها: مکه از راه مدینه بسرمنزل کمتر است، چون نزدیک معدن نقره رسند از راه مدینه بگردد 1، "ولغاز از دیار عرب کردیم که خانه خدای وقبله مسلمانی آنجا است و زمین عرب است، و دریای تا بنی سلیم، پس ذات العرق پس مکه. اما راه بصره از آنجا تا مدینه هیجده منزل است پارس براین دیارمی گردد." (استخری ص15).

ونزدیک معدن نفره با ms048 راه کوفه پیوندد.

2. دارالندوه در مسجد حرام است سوی غربی و از پس سرای امارت، و راه این دزخانه راه مسجد است.

اما راه بحرین تا مدینه پانزده منزل است، اما طریق رقه تا مدینه بیست منزل. و (استخری ص 18) از دمشق تا مدینه بیست منزل، بمصر و مغرب راهی مفرد نیست از برای آنکه بایله راه 3. سعی میان صفا ومروه سنگی است از حدقعیفعان. (استخری ص 18): آنمواضع با راه فلسطین بهم میرسد و هردو یکی میشود و آن اول حد بادیه است، و در 4. جمره نخستین ومیانگین بالای مسجد خیف باشد. (استخری ص19).

5. شنوده ام که چشمه ساخته بودند در روزگار مقتدر (استخری ص20).

پیش دیهی که بنی مروان اقطاع بر هر محدث داده بودند و گور او آنجاست 33 راه متفرق 6. خوشترین آبها آب چاه زمزم است واز آن پیوسته بتوان خورد. (استخری ص 20) هیشود تا بمدینه رسد برجانب مروه.

7. تییر کوهی باشد بلند آنرا ازمنی و مزدلفه بتوان دیدن و در جاهلیت از مودلفه برنداشتندی تا شعاع و از مصر تا مدینه برکنار دریا بیست مرحله و راهی است که برکنار دریا آفتاب بر ثبیر زدی. (استخری ص20).

میگذرد تا به جحفه بیرون آید، و آنجا راه عراق و دمشق و مصر و فلسطین بهم پیوندد، ن 8، سیاهان کشتد. (أستخری ص 20) ن و اما راه رقه معطل است و کسی نبمی رود. و ازعدن تا مکه یکماه راهست، و 9. و روضه درپیش منبراست میان تربه و مصلی که رسول صلی لله علیه وسلم تماز اعیاد آتجا کردی و آنرا دو راهست، یکی برکنار دریا و آن درازتر است و از صنعا فراگیرد در صعده و خرش بقیع الغرقه خارج از دروازه بقیع باشد در شرقی مدینه. (استخری ص 20).

10. میان فرع و مدینه چهار روز راه باشد در جانب جنوب. (استخری ص 21).

و بخردان وطائف میرود تا مکه، و راه دیگر براه بادیه است و تهامه نزدیک تر ms049 این دو 901"التتتخری یمامه را که بعد از این بنام بحرین میآید با تهامه بهم آمیخته است.

راه است. وبر قبایل یمن میگذرد و خاص اهل تهامه میروند. اما اهل حضرموت و 12. حجر دهکی کوچک باشد از وادی الفری بریک روز راه که معدن ثمود بودست درمیان کوهها (استخری مهره عرض بلاد خویش قطع میکند تا راه عام عدن و مکه. ومسافت میان هر دو جاده ص22) رک. تعلیقات شماره2 بیست منزل باشد. اما راه عام برراه بیابان نیک دشواز است از بسیاری بیابان، و اندکی ن 13. قرآن کریم، سوره فجر، آیه9.ن ساکنان آن، راه ایشان در دریاست تا جده، همچنین میان عمان و بحرین راه دشوار ن : 14. آیه درقرآن کریم (سوره شعرا آیه 149) به این صورت است: وتنجتون من الجبال بیوتا فارهین.

============================================================

16. قرآن کریم. سوره شعرا، آیه 155..

17. گویند اصحاب الا پکه - کی شعیب را علیه السلام بایشان فرمتاد خدای تعالی - از این جایگه بودند (استخری ص22): 18 برابرتبوک. (استخری، ص 22).

19. خداوند کتاب گوید این چاه را دیدم پوشیده اند و خانه ای برو بنا کرده و آب آن مردمان از چشمه مردان باشد. (استخری، ص 22).

20. قرآن کریم، سوره اعراف، آیه85.

31. جحفه منزل بنی عامرست و از آنجا تا دریا دومیل باشد. همچند فید بود. (استخری ص 23).

32. برپشت وادی، وادی دیگر هست که آنرا سایه گویند (استخری ص23).

اقلیم دوم 23. آنجا وقفی هست برعلویان. (استخری ص23).

24. ورییس جمفریان آنجا مفام داشتی و ایشان را بفرع و سایره خویشان بسیار باشند. (استخری ص24) ذکر دریای فارس 25_ استخری قسمتهای خالی را اینگوته وصف کرده است: "ازین گروهی که ایشانرا بنی العلیص خوانند با لشکر مصر یکی شدند و بشام درآمدند بروزگار مکتفی بالله، و چون خلیفه المکتفی بالله بیامد به رقه_ ایشانرا بشکست. ص 25: 26 صفین نمینی است به نزدیک فرات میان رقه وبالس، ms050 و حرب صفین معروقست. و بروزگار بعد از ذکر دیار عرب، ذکر دریای فارس کنیم: سبب آنکه بیشتر حدود آن امبرالمؤمثین علی بن ابی طالب رضوان الله علیه بیت المال آنجا بود. (استخری ص25).

متصل دیارعرب است. و آنچه دریا به آن مشتمل است بتقریر رسانیم: 27__ وجنوبی آن نزدیک صنعا رسد برده میل، (استخری ص 26)، و ابتدا به قلزم کرده شد. ساحل او جانب مشرق تا می رسد به ایله، پس بر دیار 28_ و آنجا کوهی هست بلند و استوار و درو مرغزارها و آبها، و گیاه آن کوه زعفران است. جزیک راه عرب میگردد تا عبادان چنانکه تقریر کردیم. و عرض دجله می برد تا مهرویان و ندارد. و شنوده ام که افراز او بیست فرسنگ است و هیچ کس آنرا نگرفته بود تا به این وقت که قرمطی ای بیامد او را محمدابن الفضل نام بود و آنرا به غلبه بستد. (استخری ص29).

.. جنابا. (3) پس برفارس و سیراف میگذرد تا سواحل هرموز و کرمان تا دیبل و کناره های 29_ دیار مهره قصبه ای است که آنرا شجر گویند، ولایتی خشک است، و زبان ایشان دشوار در توان مولتان وسند. وحدشهرهای اسلام تا سواحل هند تا سواحل تبت، و آنرا میبرد تا یافت، و از آنجا نجیبان نیک رو خیزند و کندر از آنجا آرند و گویند از نواحی عمان است. (استخری چین: ص27) و از جانب مغرب بر کنار دریا در بیابان حدود مصرمیرود تا بیابان بجه تا 30_ و آنرا قومی خوارج داشتند که ایشان را شراة خوانند. (استخری ص 27).

شهری بر کنار دریا که آنرا عیذاب گویند تا شهرهای حبشه برابر مکه و مدینه تا مقابل 31. بزمین سبا ازیمن، (اصتخری ص 28): عدن، پس برپشت زمین نوبیان تا بلاذ زنجیان، ودر آنجا شریا فراختر است از همه 32. دریمن بوزینه پسیار باشد، چنان گرد آیند که مردمان با ایشان برنبایند. و ایشان را مهتری باشد ms051 که تحل را مهتری هست آنرا یعسوب گویند. (استخری ص 28).

ممالک، و آن برابرشهرهای اسلام باشد، و از آنجا میگذردتا مقابل هند و مضافات آن 33. گوربنی مروان آنجاست. (استخری ص29).

برابر زمین چین میرسد:

16. قرآن کریم. سوره شعرا، آیه 155..

17 گویند اصحاب الا پکه - کی شعیب را علیه السلام بایشان فرستاد خدای تعالی - از این جایگه 17 بودند (استخری ص 22) 18. برابرتبوک. (استخری، ص 22).

19. خداوند کتاب گوید این چاه را دیدم پوشیده اند و خانه ای بروبتا کرده و آب آن مردمان از چشمه مردان باشد. (استخری، ص 22): 20. قرآن کریم، سوره اعراف، آیه 85.

21، جحفه منزل بنی عامرست و از آنجا تا دریا دومیل باشد. همچند فید بود. (استخری ص 23)، اقلیم دوم 22. بر پشت وادی، وادی دیگر هست که آنرا سایه گویند (استخری ص 23).

23. آنجا وقفی هست برعلویان. (استخری ص 23).

24. ورنیس جعفریان آنجا مفام داشتی و ایشان را بفرع و سایره خویشان بسیار باشند. (استخری ص24) ذکر دریای فارس 25_ استخری قسمتهای خالی را اینگونه وصف کرده است: "ازین گروهی که ایشانرا بنی العلیص خوانند با لشکر مصر یکی شدند و بشام درآمدند بروزگار مکتفی بالله، وچون خلیفه المکفی بالله بیامد به رقه_ ایشانرا بشکست.)) ص25.

26_ صفین زمینی است به تزدیک فرات میان رقه و بالس، و حرب صفین معروفست، و بروزگار بعد از ذکر دیارعرب، ذکر دریای فارس کنیم: سبب آنکه بیشتر حدود آن امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب رضوان الله علیه بیت المال آنجا بود. (استخری ص25).ن ن متصل دیارعزب است. و آنچه دریا به آن مشتمل است بتفریر رسانیم، 27__ وجنوبی آن نزدیک صنعا رسد برده میل. (استجری ص 26).

و ابتدا به قلزم کرده شد. ساحل او جانب مشرق تا میرسد به ایله، پس بر دیار 28__ و آنجا کوهی هست بلند و استوار و درو مرغزارها و آبها، و گباه ms052 آن کوه زعقران است. جزیک راه عرب میگردد تا عبادان چنانکه تقریر کردیم. و عرض دجله میبرد تا مهرویان و ندارد. و شنوده ام که افراز او بیست فرسنگ است و هیچ کس آنرا نگرفته بود تا به این وقت که . جنابا. (3) پس برفارس وسیراف می گذرد تا سواحل هرموز و کرمان تا دیبل و کناره های قرمطی ای بیامد او را محمداین الفضل نام بود و آنرا به غلبه بستد. (استخری ص26).

29__ دیار مهره قصبه ای است که آنرا شجر گویند، ولایتی خشک است، و زبان ایشان دشوار در توان مولتان وسند، وحدشهرهای اسلام تا سواحل هند تا سواحل تبت، وآنرا میبرد تا یافت، و از آنجا نجیبان نیک رو خیزند و کندر از آتجا آرند و گویند از نواحی عمان است. (استخری چین: ص27) و از جانب مغرب بر کنار دریا در بیابان خدود مصضرمیرود تا بیابان بجه تا 30__ و آنرا قومی خوارج داشتند که ایشان را شراة خوانند. (استخری ص 27).

شهری بر کنار دریا که آنرا عیذاب گویند تا شهرهای حبشه برابر مکه و مدینه تا مقابل 39. بزمین سبا ازیمن، (اصتخری ص 28).

عدن، پس برپشت زمین نوبیان تا بلاد زنجیان، ودر آنجا دریا فراختر امنت از همه 33. دریمن بوزینه بسیار باشد، چتان گرد آیند که مردمان با ایشان برنیایند. و ایشان را مهتری باشد که تحل را مهتری هست آنرا یعسوب گویند. (استخری ص28).

ممالک، و آن برابر شهرهای اسلام باشد، و از آنجا میگذردتا مقابل هند و مضافات آن 33. گوربنی مروان آنجاست. (استخری ص29).

برابرزمین چین میرسد:

زمین، چوبهاست بر پای کرده دز میان آب، و برآنجا بنای ساخته جهة دیده بان، روز در این دریا، آنچه میان قلزم وایله است جایگاهی است معروف به تاران.

کوش میدارد و شب آتش میکند تا راه آمدن بدجله معلوم باشد. و هم جای بیمناک بدترین جائی دراین دریا آن است، سبب آنکه، گردابی است در سر کوه گذشته، است که چون کشتی آنجا رسد بسبب تنگی آب بشکند.

چون باد بر او آید بدونیم شود، یکی از این جانب کوه، و دیگر از آن جانب کوه بگذرد مفابل جنابه جائی است معروف به خارک. معدن مروارید است اما اندک، وآنچه و دریا را جوشاند و هر کشتی که به آمد و شد در آن گرداب افتاده باشد میگرداند و حاصل شود از همه مرواریدها به قیمت زیاده باشد، ومیگویند قریتیم از این معدن یکی بسلامت نماند. و اگر باد جنوب جهد البته کشتی نتواند رفت. و اندازه آن وقدر است: طول دریا شش میل باشد1، و آن موضعیست که فرعون و اصحاب او آنجا غرق شدهاند.

به نزدیکی تاران جایگاهی است معروف به جالان2 که چون موج خیزد اندک وبعمان تا سراندیب دراین دریا معدن مروارید است، و هیچ معدن مروارید نمیشناسم مگر دراین دریای فارس: آبی ms054 بهم زند بغایت مخوف و خطرناک باشد، وچون باد صبا جهد بجانب مغرب کشتی و این دریا را افزونی است وطغیانی که روز وشب دوبار از حد قلزم تا نرود. و چون باد دبور جهد بجانب مشرق نرود، و چون در مقابل ایله رسد در آن آب حدچین قرب ده گز بلند میشود پس باندازه خویش میرسد. و هیچ دریا را طغیان ماهیان بسیار باشند رنگهای گوناگون. و چون مقابل بطن الیمن رسد دریای عدن نیست مگر این دریا را.

گویند. و چون از آنجا گذشت دریای زنگبارگویند تا برابر عمان، و میگردد بر دریای و اندرون این دریا جزیره هاست: لافت وخارک و اوال وغیر آن از جزیره های فارس: مسکون. و درآن جزیرهها آبهای خوش بسیار و زراعت هاست.

و بدانجا که دریای قلزم میگویند مانند وادی است در او کوههای بسیار که اکنون صفت آنجه بر کنارهای دریاست کرده شود: آب بسر کوه گذشته است، و راههای کشتی درآنجا معروف است، و جز به روز نتوان قلزم. شهریست برکنار دریا، این شهر را درخت وزراعت و آب نیست و رفت. و آب آنجا چنان صافی است که این کوهها در قعر آن بتوان دید. و بدینجا که ~~بجهت خوردن آب از جاهای دور آرند، اما نیک معمور است وفرضه شام ومصر است، مقابل عمان است دریا چنان پهن میشود که میگویند اگر گذر باید کرد تا بلاد و بارهای شام و مصر به حجاز و یسمن و کنارهای دریا از آنجا برند، میان آن و مصر دو زنگیان هفتصد فرسنگ مسافت باشد، و آن دریائیست بغایت سیاه و تاریک که البته منزل است. و بعد از آن هیچ در او شهر نیست برکنار دریا، جز جایهائی که قومی در آنجا چیزی نتوان دید.

تشسته باشند جهت صید دریا، و اندک خرماستان باشد تاتاران و برابر کوه طور است تا و نزدیک عدن معدن مروارید است، پس چون ms055 ازعمان بگذری و حدود اسلام ن ایله: بر ساحل دریا قطع کنی تا نزدیک سراندیب رسی، دریای فارس گویند.

============================================================

ن حصن عبدان*، ومردمان آن کانها را علاقی خوانند. وآن کان زردر زمین هموار است اما مدین و بحرین ویمن را در دیار عرب ذکر شده است تا عبادان.

و هیچ ریگ وکوه نیست، ومال آن کانها بمصر می برند*3 عبادان حصاریست خرد و آبادان برکنار دریا و جای جمع شدن آب دجله * مردمان نجه بت میپرستند و درانجا پوست های ملمع است، و بیشتر پوستها آنجاست * و آن حصن برشکل رباطیست45، درآنجا نگاهبانان و مرابطان نشسته اتد که دریمن میبرند بجهة ایشان کفش و موزه و امثال آن، از آنجا برند4 * وایشانرا بر بجهت نگاه داشتن دزدان و راهزنان دریا.

کنار دریا موضعیست آنراذیلع گویند، فرضه ایست گذشتن راه به حجاز ویمن، متصل و درپهنای دجله برساحل این دریا تا مهرویان از حدفارس جایهاست که است به بلاد نوبیان، وایشان کیش ترسائی دارند.

رفتن بدانجا متعذر است مگر برآب.

ولایت نجه فراختر و بزرگتر از حبشه ونوبه است. ونیل مصرمیان شهرهای مهرویان شهریست خرد و آبادان و فرضه ارجان است و آنچه نزدیک آنست از ایشان میگذرد از میان زنگیان، و بیابان هایی که متعذر است رفتن در آنجا تا بدریا ms056 شهرهای فارس وخوزستان تا ساحل سنیز هیرسد: سنیز شهریست بورگتر از مهرویان و فرضه ولایت فارس است. جائیست مؤلف کتاب میگوید که: شنیدهام که در بعضی ولایت زنگیان و شهرهای بغایت گرم، پس منیرود بر دریا تا نجرم سیراف.

ایشان سردسیرها است و در آنجا زنگیان سفید باشند، وشهرهای زنگیان اندک عمارت سیراف فرضه بزرگتر است از اینها درفارس، * جائیست که زراعت نیست.

است و زراعتی بیشترندارد مگر آنچه متصل شهری است که دارالملک ایشان است و بناهای بلند است بر کوهی مطلع به رود6 * توانگرترین شهرهای فارس است بر ساحل.

نواحی آن.

بعد از آن بر ساحل میگذرد در زمینها، بعضی بیابان بعضی کوه.

حصن ابن عماره- در جمله فارس حصنی از آن استوارتر نباشد، و میگویند صاحب آن حضن آنست که خدای عزوعلا درقرآن مجید فرموده است: ""وکان یادداشتها: وراءهم قلک یأخذ کل سفینة غصبا"7 همچنان بر ساحل میگذرد تا هرموز.

1. و مقدار درازی این گرداب قرب سه میل یاشد به قیاس. (استخری ص 33) هرمز و آن فرضه کرمانست شهریست بیشه بسیار دارد و خرماستان فراوان در 2. خجبیلات. (استخری ص 33): غایت گرمی. پس میرود تا دیبل. و آن شهریست آبادان و مجمع بازرگانان و فرضه 3، واین دربا و به سرندیب رسد دریای پارس خوانند، و سخت فراخ پهناست، و درین دریا شببها بسیار سند است، وقصبه سند را منصوره کویند.

است و باز گشتهای سخت دشوار، و از همه سخت تر آنست که نزدیک جنابه و بصره است. (امتخری و از آنجا می گذرد تا زمین های زط، تا نواحی ولایت مولتان تا کنار هندوستان ص24) تا گناره تبت وحبش و بعد از آن زمین مسلوک نیست.

4. استخری قسمت اخیر را ندارد.

5. وآن رباطی است. (استخری ص36).

پس چون از قلزم برجانب غربی بگذری به بیابانی رسد خالی که هیچ چیز

7 8، دراین معدن جایگاهی است که آنرا علاقی گویند، مردمان آنجا جمع شوند. زمینی هامون است وب ریگ. و اصول این معدن به مصر اوفتد، و آن معدن زراست که درو هیچ سیم نیست. (استخری.

ص37).

9. و پوست پلنگ و دیگر پوست های رنگین و پیشتر پوستها که به یمن آرند و چرمها از آنجا خیزد.

(امتخری ص 37): اقلیم سوم ذکردیارمغرب ن جملگی بلاد مغرب و نواخی آن بر دریای روم کشیده شده است بدونیمه، یک نیمه شرقی این دریاست، افریفیه است وبرقه وتیهرت وطنجه وسوش وزویله، وآنچه در این دیار و ولایت است. وآنچه غربی دریاست بلاد رومیه است از قسطنطنیه تانواحی رومیه تا فرنگ و جلالقیه وجزیره اندلسن. وهمه در صورت آن تعیین کرده شد.

اما حدود جانب شرقی، آنچه بدان محیط است از حد مصر ایست ومیان اسکندریه و برقه تا تهایت پشت الواحات تا دیار زمین نوبیان. وآنجه محیط غربی است تا دریای محیط است، و جانب شمالی دریای روم است، از آنجا نکه از محیط جدا میشود تا طرابلس المغرب تا مهدیه. پس یونس پس طرقه پس پلس تا جزیره بنی ذعرتا با کورتا بصره تا ایله، پس سوس اندروتی تا بیابانی که پس آنست و معمور مو وجانب جنوبی ریگی است از حد دریای محیط منی آید قا پس سجلماسه تا زویلة تا پشت الواحات از زمین مصر

احسیه تا اسقله تا اسدومه، پس جزیره جبل الطارق تا مالقه تا لحارمة تا بلادطیسه، پس سوس اقصی شهری است بزرگ، و آنرا شهرهای بزرگ و دهها و توابع و طرطوسه. پس متصل شود بشهرهای کفر بدانچه نزدیک دریا میشود ببلاد فرنجه، پس مضیافات با نعمت و فراخی بسیار، وجماعتی از بربر ساکن نواحی آن میباشند. ms058

ببلاد، علجس، پس پسکویس هم به بلاد جلالقه تا نهایت آن میرسد به دریا. ن بصره و ازیله هر دواز اقلیم طنجه است.

طنجه- ولایتی است بزرگ و محیط بشهرها و دیه ها و بیابانهای بزرگ. و اما برقه- شهری است میانه در حوالی آن شهرهای بسیار آبادان و خراب. و.

جایگاهی است فراخ و هموار مسافت یکروزه راه،* وجری و کوهی محیط آن. و زمین.

شهر بزرگتر آنرا فاس گویند. ویحیی فاطمی بدانجا مقیم بوده است، و عبیدالله آن سرخ و جامه اهل آن سرخ. و اهل آنرا در میان مردمان مغرب بسبب سرخی جامه المستولی علی المغرب آنرا فتح نتوانست کرد.

شناسند *2 و این برقه شهریست با نعمت و گرداگرد آن از هر جانبی بیابانی است که تیهرت شهریست بزرگ، و با خصب ونعمت، زمینهای فراوان وزراعت و جماعتی از بربر درآنجا ساکن باشند. و خراج آن عامل مصر می استداست تا آنگاه که عمارت و آبها. اباضیه برآنجا غالب اند، و جزیره بنی ذعر از حد آن باشد.

عبیدالله المستولی علی المغرب ظاهر شد و این موضع نیز بدست گرفت وعمال مصررا سجلماسه شهریست میانه ازحد تیهرت اما منقطع است وبدانجا نتوان رفت مگر بیابان و ریگ بسیار، و نزدیک معدن زر است و زمین سیاهان و زمین زویلع، و دورکرد.

اطرابلس - از عمل افریقیه است شهریست از سنگ بنا کرده بر کنار دریای می گویند هیچ کان زر بهتر و فزونتر و صافی تر از آن نیست الا آنکه راه دشوار دارد. از جمله پادشاهی عبیدالله بوده است: روم، ودر اونعمت فراخ ونرخها بغایت ارزان.

17 سطیف شهریست بزرگ میان تیهرت وقیروان، ودر او قراخی ونعمت ههدیه- شهریست خرد عبیدالله المستولی علی المغرب نوساخته است واین نام نهاده بر کنار دریاست، وعبیدالله از قیروان بدانجا تحویل کرد و میان آن وقیروان بسیار و شهرها و عمارات متصل یکدیگر، و ساکن آنموضع قبیله ایست از بربر، و عبیدالله المستولی ms059 علی المغرب آنجا ظاهر شده است. وابوعبدالله المحتسب که داعی دوروزه مسافت است: عبیدالله بود در میان ایشان ساکن شده چندانکه کار او ساخته گردانید.

تونس. شهری بزرگ است با نعمت و آب و زراعت بسیار. واول جاینی است که باندلس گذرند و برابر اندلس، و هرجایی که جز این باشد برابر بلاد فرنگ افتد.

قیروان. بزرگتر شهریست بمغرب جز قرطبه اندلس که آن بزرگتر است. و والیان مغرب به قیروان بودهاند، ومقام اغلب و فرزندان او آنجا بوده است تا آنگاه که طبرقه- شهریست خرد، عفن و بدهوا، و در آنجا کژدمان جراره کشنده باشد ابوعبدالله المحتسب آن ملک از ایشان بگردانید. و بیرون قیروان بناهاست که لشگرگاه چون کژدمان عسکر مکرم بخوزستان، و بدانجا کان مرجانست، و در زمین هیچ جای آن اغلب بوده است و آنرا رفاده خوانده اند، چون عبیدالله مهدیه برکنار دریا نوساخت دیگر معدن مرجان نیست: 1 بدانجا انقال کرد.

ملس. شهریست بزرگ ووباناک.

زویله از حد مغربست شهریست میانه و آنرا ولایت فراخ و بیابان و جزیره بنی دعر شهریست آبادان با فراخی ونعمت بسیار، و جماعتی از کوههاست که درآنجا همه میوهها هست که در بلاد اسلام باشد، اما از آن نخورند.

7 بربرگرد آن ساکن باشند.

ناکور شهریست بزرگ بر کناردریا با نعمت و فراخی مقابل جزیره کوه میوهها و نباتهای دیگر دارند که در بلاد اسلام نام آن ندانند، از آن غذا ساخته اند. و طارق، ومیان آن و جزیره وفراخی دریا دوازده فرسنگ باشد 3 خادمان سیاه از آنجا ببلاد اسلام میبرند اما از نوبیان و حبشیان و زنگیان نیستند و ه

مگر از روی مغرب بجهة دشواری راه. این است آنچه محتاج شوند بشناختن آن شرقی هالقه- ساکنان آن عرب اند و بدانجا سفن بسیار باشد که قبضه شمشیر و ن دریای مغرب، امثال آن، از آن میپوشانند.

اما غربی از دریای مغرب اندلس و ولایت اندلس شهری فراخ و بزرگست با جزیره جبل الطارق- کوهی است آبادان و استوار بادیه ها ومزایع و مواضع نعمت، وشهر بزرگتر را قرطبه خوانند درمیان ولایت اندلس باشد؛ اما آنچه محیط است بسیار، و از آنجا اندلس را و شهرهای آنرا لشکر اسلام فتح کردند و آخر معبراندلس 2 باندلس، دریای محیط است. و دریای روم برو میگردد تا زمین فرنگ. پس میگردد از آنست.

شهر سرین تا احسبه تا اسیله تا سرویه تا حرره تا مالقه تا لحامة تا بلاد مرسه تا بلاد طلیطله- شهریست در کوهی بلند بنای او از سنگ است به ارزیر استوار کرده مکیة تا طرطوسه، و آن آخر شهرهاست بر دریا. پس میپیوندد از سوی دریا ببلاد فرنگ و حوالی آن هفت کوه است همه آبادان و محکم و مردم نشین، و گرداگرد آن جوئی و از سوی دیگر به بیابان میپیوندد. و بشهرهای علیحکس و این داز حرب ترسایان بزرگ مانند دجله، و این جوی را ناچه گویند از شهری میآید معروف سسیویه.

است. پس بشهرهای تسکوس می رسد و ایشان هم ترسایانند، پس میپبوندد ببلاد ورنه- ولایتی بزرگ است و با ms061 نعمت. عمربن حنصوی که بر بنی امیه خروج جلالقه وایشان هم برکیش ترسائی اند. پس نهایت اندلس دو حد بدارالکفر دارد و دو کرد از آنجا بوده است.

ن جد به دریا. و این شهرها که یاد کردیم همه برکنار دریاست شهرهای کفار است همه محصین البلوط- ولایتی بزرگ است وفراخ وبا نعمت.

آبادان.

ن قورته شهری بوده است نیکو اما بسبب تعصب که میان ایشان افتاده است و ولایت اندلس پیوسته در دست بنی امیه بوده است و بنی عباس آنرا فتح قومی از ایشان بجلالقه رفته اند و مدد آورده و آن شهر را خراب کردند.

نکردند، وعبیدالله المستولی علی المغرب بزآنجا ظفرنیافت. و از مشاهیر شهرهای این مارده- بزرگترین شهرهای اندلس است. و در اندلس کانهای زر بسیار است مواضع است حنان طلیطلة - سره بسرة- قصة لاردة. وادی الحجان لوحاله- مارده تاحه و کانهای نفره. بناحیت مهره و مرسنه و نزدیکی قرطبه بمواضعی که آنرا کوشی گویند، و بناحبت بطیله سمور بسیار است.

عاس. لیله- فرمونه_ سورود و اسحه، و اینهمه شهرهای بزرگست که در بزرگی نزدیک 1 باشد بشهر قرطبه. بیشتر بناهای آن از سنگ است و آن بناهای قدیمی است و و بزمین مغرب آنچه از شرقی دریای روم است نزدیک کنار، مردان آن گندم نمی شناسند شهری نو درآن نواحی مگر لحامه که آن را نوساخته اند.

گونند چندانکه دورتر میشوند در جنوب و شرق سیاه ترمنی شوند تا نهایت شهرهای سیری1 شهریست بر بخرمحبط وبدانجا عنبرمی افتده ومولف کتاب سیاهان و از همه مردمان سپاه تر باشند.

میگوید: نمیدانم به بحر محیط وبحر روم موضعی عنبرزاست. بوقت مقام من بشام و آنچه در غربی دریای روم باشند باندلس سفید باشند کبود چشم و چندانکه بکنارهای دریای روم چیزی از عنبر افتاد. و دراین موضع سیری دروقتی از سال، از دورتر میشوند تا نزدیک مغرب وشمال، سفیدی و کبودی چشم و سرخی موی زیادت دریا جانوری بیرون میآید و ms062 خود را در سنگهایی که بر حوالی آنست میمالد و ازو: نن میشوند.

سدوفه سه روزه، و از آنجا تا اسله چهارروزه وتا فرمونه سه روزه.

بنی امیه اند و خطبه بنام بنی عباس نکرده اند، و ایشان فرزندان هشام بن عبدالملک جمله مسافات مغرب در جانب شرقی دریای روم ومسافات اندلس و مضافات مروان اند، و اول کسی از ایشان که باندلس نشسته است در اول ولایت بنی العباس آن این است. اکنون ذکر مصر است وحدود بلاد اسلام که کرده شد، والله اعلم.

عبدالرحمن بن معویه بن هشام بن عبدالملک بن مروان بوده است، وتا این عهد امارت درفرزندان او باقی مانده است، چیزهائی کنه از مغرب میخیزند و بجایها می برند خادمان سیاهند و خادمان یادداشت ها: سفید هم از اندلس می افتند و کنیزگان گران بها می آرند چنانکه به هزار دینار می رسد.

1 اصل، سیم بل زیادت. ونمدهای مغربی و استران زینی ومرجان وعسل وزیتون وخریر وسمور 2، استخری ندارد 3. استخری همین اوصاف را بنام بصره ثبت کرده است. (ص 41).

ذکر مساقات این نواحی که تقریر کرده اند 4، شنترین. استخری ص44 1 از مصر تا برقه بیست ms063 منزل است، واز برقه تا اطرابلس همچنین، واز اطرابلس تا قیروان همچنین، پس جمله شصت مرحله باشد. و از قیروان تا سطیف شانزده منزل، و از سطیف تا تیهرت بیست مرحله، و از تیهرت تا فاس پنجاه منزل، و از فاس تا سوس اندرونی سی منزل، یس از قیروان تا سوس صدوشانزده منزل باشد، پس جمله مسافت از مصر تا اقصی مغرب از جانب شرقی دریای روم شش ماهه راهست. و میگویند که از اقصی مغرب جماعتی که عزم حج دارند درماه محرم روانه میشوند و راه قطع الا میکنند تا دهم ذی الحجة الحرام که یازده ماه باشد تا بمکه می رسند. پس از قیروان تا زویله یکماه راهست و ازقیروان تا مهدیه دو روز راهست، و از قیروان تا سوس سه روز راه، و از سوس تا طرقه ده منزل، و از طرقه تانلیس شانزده منزل، و در آبادانی پنجاه منزل مسافات اندلس از قرطبه که قصبه آن است تا اشبیلیه سه منزل و از قرطبه تا یکی سه چهار روز، و از قورنه تا تاجه شش روز و ازتاجه تا سری پنج روزه راه. و از قرطبه تا محصین البلوط دو روزه و از محصین تا ایله چهارده روزه در جانب مغرب میان

پس از آنجا که آغاز کرده شد از ساحل دریا تا آنجا که پیوسته زمین نوبیان است ازپس الواحات بیست وپنج منزل است، و ازحدنوبیان برجانب جنوب تا حد قلزم هشت منزل، وازقلزم بر کنار دریا تا آنجا که بربیابان1 می ms064 گردد شش منزل، واز حد دریای قلزم برخد بیابان تا آنجا که می رسد به دههای زوم هشت منزل، وبر دریا کشیده میشود تا اول حدی که یاد کرده شد دوازده منزل2.

درازی آن از سوان تا دریای روم بیست منزل است3. و بدانجا دریای خرد است، درون بحیره چزیزه هاست و مسافت آن دو منزل دردو منزل باشد

ن باشد، و او را دندانهاست که بر هیچ جانوری نه نهد که جایی در آب نکشد، و بسیار فسطاط- شهریست بزرگ اندازه آن چهار دانگ فرسنگ باشد درغایت باشد که از دریا درآید در خشکی می رود اما در خشکی هیچکس را مضرتی نتواند عمارت و فراخی نعمت. وبفسطاط قبایل وخطه هاست عرب را که محل های ایشانرا رسانید و پوست آن چون سفن است که از آن قبضه های شمشیر پوشند، و هیچ سلاح باز میخوانند مانند آنکه در کوفه ms065 و بصره است. و این زمین شوره است و بیشتر بنای براو کارنکند مگر بر زیر دو دست و دوپای او و بغل.

ایشان طبقه هاست مگر در یک طرف که آنرا موقف خوانند که آنزمین سخت تر است و و سفتقورنوعی است ازماهی اما او را دودست و دوپای است و درهیچ جای بسیار سرای باشد که هشت طبقه باشد.

نیست جز درنیل، وبر ساحل نیل از حدسوان تا دریا دیهیهاست و شهرها بهم پیوسته و * وبدانجا دو مسجد جامع است: یکی را عمربن العاص بنا کرده است در انبوه.

میان بازار، و دیگر را در موقف عرض احمد طولون ساخته است * 4 وبیرون فسطاط ن سوان ثغر زمین نوبیان است ومیان نوبیان و اهل حیرپیوسته صلح باشد، و بتاهاست که احمدین طولون بنا کرده است زیادت یک میل زمین که لشکر او آنجا زمین مصر در جانب جنوب نیل در بیابان که از عمارتها بیرون است معدن زبرجد نزول میکرده اند و آنرا قطایع گویند، همچنانکه بیرون قیروان اغلب ساخته است و است10. و در هیچ زمین جز این معدن زبرجد نیست: رفاده نام نهاده، و در فسطاط خرماستان ومیوهها و زراعت بسیار است. * و آب نیل و در جانب شمال نیل کوهیست نزدیک فسطاط که آنرا مقطم گویند میکشد تا نوبیان، و درآن کوه سنگ خماهن است. و نزدیک آنکوه برابر فسطاط گورستانیست چون افزون میشود جمله کشت زارها را میپوشد از حد سوران تا اسکندریه و دیگر موقف، و درشدت گرما تا حد خریف باقی میماند پس بزمین فرومیخورد و ایشان و گورشافعی آنجاست.

زراعت میکنند و دیگر آب ندهند5* اسکندریه- شهریست بر کنار دریا، فرشهای زمین و بناهای او وستونها از در زمین مصر باران و برف نیست و در همه ولایت مصر هیچ شهری نیست کهن سنگ رخام است. ومناره ایست آنجا که بنیاد آن از آب برآورده اند از سنگ در غایت بلندی، و ms066 درآن مناره زیاده از سیصدخانه است که هیچکس بدلیل برآنجا نتواند رفت. و درآنجا دایم آب زود جز فیوم6.

هر زمینی که فسطاط راهست به آنچه بالای نیل است صعید گویند و آنچه زیر است فنوم شهریست میانه ومیکویند یوسف پیغمبر علیه السلام جوئی ساخته ریف.

است و آنرا بسنگ استوار کرده که دایم آب نزدیک ایشان روانست و آنرا لاهون گویند.

و از حد فسطاط در جانب جنوب نیل بناهای بزرگست عدد آن بسیار، و برابر 7 اقانیل- ابتدای آب او نمی دانند که از کجاست از بیابانی که بیرون می آید از فسطاط نزدیک دو فرسنگ بناهای دیگر است بزرگ، و بزرگتر آن دوخانه است که بلندی هریکی چهارصد گز است و فراخی چهارصد گز مانند صورت عماری زیر آن پس زمین زنگیان در بیابان دیگر میگذرد که آنرا کس نسپرده است و حد زنگیان و

خله بوده است: ن سوان بدانجا درخت خرما و کشت بسیار است و بزرگتر شهرهای آن دیلمیا و وعرض عمارت نیل از حد سوانست نیمروزه مسافت تا یکزوزه تا فسطاط، پس چمیم است، دو شهر خرد اما ms067 آبادان. ذونون مصری رحمة الله علیه ازآن خمیم است.

فراختر می شود تا عرض او می رسد از حد اسکندریه تا آنجا که متصل شود به بیابان قلزم ن فرمان در کننار بحیره است شهری خرد اما با نعمت بسیار، و خاک هشت روزه زاهست چالینوس یونانی آنجاست و از فرمان تاتنیس دو فرسنگ است. در بحیره تنیس بالای الواحات شهری بوده معمور به آب و درخت بسیار ومردمان فراوان. بعد از بزرگ است از مردم مرده برآورده و بر زبر یکدیگر نهاده و آنرا لولوم گویند همانا پیش از آن خراب شده است نه مردم ونه بنا، باقی نیست. تا اکنون همچنان میوههای ایشان موسی بوده بر ملت دیگر، زیرا که در زمین مصر درعهد موسی بر ملت او بوده اند و درآن می رسد و میریزد، گوسفندان و مواشی وحشی گشتهاند وتوالد و تناسل میکنند و دین دفن بوده است و دردین نصرانی همچنین، بعد از آن به اسلام رسیده است: مولف فراوان میشود. والواحات از زمین مضر در حد جنوب است سه روزه راه در بیابان. ن کتاب میگوید: آن موضع را و آن مردگان را دیدم کفن هایی از جنس خویش16، و * و بزمین مصر دریای خرد است که چون آب نیل درآنجا می افتد پس میشود کاسه سرو استخوانهای بزرگ.

و بدریای روم منیپیوندد و آن را بحر نیلس میگویتد، وچون نیل افزون میشود در عین الشمس- دوده اند خراب درچهارفرسنگی فسطاط. عین الشمس از تابستان آب آن خوش شود و چون نیل کم شود در زمستان آب آن شور شود13*(4) جانب شمال فسطاط و سیف از جانب جنوب، میگویند آن دو جایگاه فرعون بوده و در آنجا شهرهاست مانند جزیره ها و آب14 بجزیره عمیق نیست و از است، بر سر کوه مقطم جایگاهی است معروف به تنور فرعون. چون او از این دو موضع شهرهای مشهور در آنجا دنیس و دمیاظ. و دراین دو ms068 موضع کشت و زرع و مواشی نیست ازیک جایگاه بیرون آمدی تا به دیگری شود، دراین تنور آتش کردندی تا درآن موضع و راه بدانجا از کشتی وعمدهاست. دراین بحرماهی است که آنرا دلفین خوانند، و که روی نهاده بودی بدانستندی که بدانجا می آید هرچه بایستی بساختنی رسیدن او را.

ماهی است که هرکه بخورد خوابهای سهمناک بیند، و دراین دوشهر بحیزه جامه های در حوالی فسطاط کشت زاری است مانندنی که آنرا بلسان میگویند و از آنجا مرتفع نیکومی سازند و بمصر میبرند.

روغن میگیرند و در دنیا جای دیگر نیست مگر آنجا.

و از حد این بخیره تاحد شام زمین همه ریگ است بهم پوسته ریگی خوب اما عباسه وفل فیوس و جرحر از زمین خوف است * جانب شمالی نیل را زیرتر رنگ15.

از فسطاط خوف گویند و جانب جنوب را سیف17 * و بیشتر روستاهای مصر و دیه های حقار در آنجا درختان خرما و آب است و یک حد آن بدریای روم متصل آن دراین دو موضع است. کان زر از سوان تا آنجا پانزده روز راهست و کان از زمین است: و دیگر تیه اسرائیل و دیگری برابر فلسطین از شام و دیگر بحیره نیلس.

ن مصر نیست از زمین بجه است و میرسد تا عیذاب:ن تیه بنی اسرائیل. بیابانی است که طول آن چهل فرسنگ باشد وپهنای آن عیذاب از زمین حبشه است و این کان زر در کوه نیست زمیتی است هموار، نزدیک به درازا، و در آنجا زمین سخت و ریگ است و درختان خرما و چشمه های آب

8، و ازآنجا که اول رودست چند دجله وفرات باشد چون بهم افتند. (استخری ص 53).

9، آب نیل خوشتر و صافی ترازهمه آبهای روی زمین است. (استخری ص53).

در بجه دهها ونعمت و فراخی نیست ms069 ایشانرا شتران نجیب است که دونده ترو 10. معدن زبرجد وزمرد باشد. (استخری ص54) رونده تر از آن نباشد. و بندگان و شتران نجیب و چیزهای دیگر که درآن زمین میخیزد 11. در نسخه‌ اصل کتابهاست نوشته شده است. کتیبه ممال همین کلمه است.

به مصرمی اورند.

12. وبردیوارهای آن چیزی به یونانی نوشته است، و میگویند که نبشته است که: بنی الهرمان والنسر و در مصر استران و دراز گوشان باشند که درهمه بلاد اسلام بهتر وقیمت دارتر الطائرفی السرطان. (استخری ص54).

. از آن نیست، و ایشان را از پس سوان خرانند خرد بر مقدار گوسفندی و رنگ ملمع دارند 13. و برزمین مصر دریاچه ای هست شور. چون رود نیل غلبه گیرد آب آن دریا خوش گردد، و درآن وقت که جزر بود که آب رود بازگردد و کم شود بازشور گردد. (استخری ص55). رک. تعلیقات چون استران ابلق، اما چون از آن موضع بیرون آرند میمیرند * دراز گوشان دیگر دارند

بزمین صعید که آنرا شقلاقیه میخوانند و رونده تر از جمله دراز گوشانند. و چنین دعوی 14_ درنسخه اصل، واین به جزیره.

منی کنند مردم آن ناحیت، از نروماده که این درازگوشان از نسل ایشانند (شقلاقیه) 15_ همه ریگ است گوناگون نیکورنگ آترا جفار خوانند. (استخری ص55).

یکی وحشی است ویکی اهلی80 19، خیش. در عربی پارچه ستبریاف، کتان بد به جفارمارند بدستی که از زمین برمیخیزند و چندان میجهند که خود را در 17، و جانب دمست چپ نیل آنرا خوف خوانند.... ودر برابر این تاحیت بردست راست رود تیل ناحیه محمل ها برپشت شترمی اندازند و زخم می کنند. و در اخبار مصر آورده اند که حفاردر بیف باشد. (استخری ص 57).

18_ و در زمین صعید خران سملاقی باشند و چنین گویند که گشن از خرگور گیرند که با ماده خراهلی ایام فرعون معمور بوده است به دیها و آبهای بسیار باری تعالی برایشان زوال آورده است چنانکه میفرماید: ""ودقرتا ms070 ما کان یصنع فرعون وقوفه وما کانوا یعرشون."19 جفت گیرد. سخت دونده باشند. (استخری ص 57).

19- قرآن کریم، سوره‌ اعراف، آیه 137.

یادداشت ها: 1. وازقلزم در ساحل تا آنجا که تیه بنی اسرائیل بازگردد شش مرحله. (استخری ص 51).

2. ده مرحله. (استخری ص51).

3. درازای این مسافت از اسوان تا دریای روم بیست و پنج مرحله (استخری ص 51).

4. حمراشهریست برکنار رود تبل. دو مسجد آدینه دارد؛ یکی در میان شهر عمروعاص بنا کرده است و دیگری به آن جایگاه که موقف خوانند از کرده احمدبن طولون. (استخری ص 52)، 5. کشتزارها برکنار رود نیل بود از آنجا تا نزدیک آسوان تا حد اسکندریه. و چون هوا گرم گرده آب زیادت شود و چون کم شود کشت می کنند و از آن پس آب حاجت نباشد. استخری ص 52.

6. و درهمه ولایت مصر آب روان نیست، مگر رود نیل (استخری ص53).

7. چشمه رود نیل را هیچ کس ندانسته است بحکم آنکه از غاری بیرون میآید از حدود زنگبار از جائی که آدمی را آنجا تردد کمتر باشد. (استخری ص53).

============================================================

* ولایتهای شام به جند معروف باشد، یعنی لشکرگاه، چنانکه گویند: جند ن قلسطین جند اردن جند دمشق جند حمص. جند قلزم قنسرین وجند عواصم و ms071 ثغور میان ثغرهای شام و ثغرهای جزیره کوه لکام فاصله است1 * واین کوه لکام کوهی است به دریای روم درآمده و میگویند در بلاد اسلام ظاهر می شود و در دریای قرب دویست فرسنگ میکشد. و این کوه را میان مرعش و هارونیه کوه لکام گویند، و

جند فلسطین2 از اول اجناد شام است بدانچه نزدیک مغرب است و س مسافت او بردرازی راه سوار دو منزل راه است در دوروزه. اما زعرو دیارقوم لوط و بآخر شهرهای فلسطین از آنچه نزدیک حصار مصر است شهریست که آنرا غزه جبال و اشراف مضاف است وتا ایله از عمل آنست. وفلسطین و آنچه یاد کردیم، آب میگویند گور هاشم بن عبد مناف آنجاست و مولد محمدبن ادریس شافعی آنجا بوده و کشت ایشان از آب باران است مگر نابلس که در آنجا آبهای روان است.

است. و میگویند عمربن خطاب در ایام جاهلیت بیشتر آنجا بوده است زیرا که راه گذراهل حجاز است3.

فلسطین ولایت نیک پاکیزه است وشهر بزرگتر آن رمله، بیت المقدس در بزرگی نزدیک است بدان. * و آن شهریست بزرگ و بلند زیر بر کوه چنانکه از هر در ولایت فلسطین با خرذی زمین آن، بیست منبر است و در شهرهاتی که جانبی بدانجا روند ببالا میبایدرفت. و بدانجا مسجدیست که در اسلام بزرگتر از آن خطبه جمع میگویند سراه و جبال دو ولایت است و از آنجا همیره. سراه را اذرح گویند جبال را رواس. و هردو درغایت خوشی و پرنعمت و جمله ساکن آن عرب اند.

نیست، دربنا ms072 در گوشه آنست از جانب غربی مسجد، چنانکه میکشد بر نیمه عرض مسجد. و دیگر بنا نیست مگز جایگاه صخره که برآنجا سنگی است بلند مانند دکانی، اردن شهر بزرگتر آن را طبریه گویند بر دریائیست خرد خوش آب که عرض و در میان سنگ قبه نیک و بلندی. صخره از زمین تا بلندی مردی باشد بر پای ایستاده، آن دوازده فرسنگ باشد در سه فرسنگ، و بدانجا چشمه های آبست روان که جای و درازا وپهنا بهم نزدیک ده گز باشد درده گز، و در اندرون آن خانه ایست مانند سردابه بیرون آمدن آب بردو فرسنگی شهر است.

غور. اول او این دریاست می کشد تابرنیسان تا زعرو از آنجا تا بحیره مرده4 طول وعرض همسان که به پایه ها فروبردهاند از درشنبه * * و در بیت المقدس آب بزرگ روان نیست مگر چشمه های خرد که بهیچ وغورمیان دوکوه است نشیب زمین، ودرآنجا چشمه های آب و جویها و درختان خرما.

زمین کشت نرسد5 * و این موضع با نعمت تر از شهرهای فلسطین است. و آنجا محراب و بدانجا برف میبارد اما قرار نمی گیرد، و بعضی غور از حد اردنست تا گذشت نیسان، داود است علیه السلام، و آن بنائیست بلند چنانکه پنجاه گز باشد درسی گز. وچون از چون از آنجا گذشت از حد فلسطین.

رمله به بیت المقدس رسی اول بنائی که چشم برآن افتد محراب باشد.

صور شهریست از استوارتر حصن ها. ومی گویند قدیم ترشهرهای سواحل آن و در مسجد بیت المقدس جمله پیغمبران معروف هریکی را محرابی است بدو است و جمله حکمای یونان از آنجا بوده اند و یعقوب پبغمبر علیه السلام باردن ساکن موسوم، وبناحیت جنوب بیت المقدس قرب سه میل مسافت دهی است که آنرا بوده است.* چاه یوسف علیه السلام5 بر دوازده میل طبریه بوده است از آن جانب که بیت اللحم گویند، مولدعیسی علیه السلام آنجا بوده است. ms073 و میگویند که در کلیسائی بدمشق نزدیک است *. وآب طبریه از آن بحیره خوش آب است.

که آنجاست پاره از درخت خرما که مریم از آن خورده است موجود است و در دست جند دمشق- قصبه آن شهر دمشق است و آن بزرگتر شهریست بشام در زمین ساکنان آن موضع است: فراخ و هامون ومیان کوهها، و گرداگرد آن آبهای بسیار و درختان و کشتهای فراوان و ازبیت لحم بر راست او در جانب جنوب، شسهری خرد است مانند بیت لحم، بهمدیگر پیوسته. و آن جایگاه را غوطه خوانند فراخی آن منزلی باشد در دو منزل و در معروف به مسجد ابراهیم علیه السلام، و درآن مسجد نماز جمعه میکنند. گور ابراهیم و جمله مغرب جایگاهی خوشتر از آن نیست، و جای بیزون آمدن آب آن جائیست که آنرا فتحه میخوانند6. اول آنچه بیرون میآید مقدار جوئی بلند یک گز در پهنا باز باشد" اسحق ویعقوب علیه السلام آنجاست چون صفی، وگورزنان ایشان برابر آن صف،

بسیار، و تندرست ترین شهرهای شام وخوش هواترآنست، و مردمان آنرا جمالی ولطفی جوی بجائی ظاهر می شود که از دریا بیرون میآید آنرا هرت گویند9. و چنین گفتهاند.

بافراط، و درآن زمین البته مارو کزدم نیست و آبهای فراوان و زراعت و عمارت بسیار که آن جایگاه آنست که باری تعالی درقرآن مجید ذکر فرموده است که: "آویناهما دارند. و درآنجا کنشتی است بزرگتر از کنایس شام، یک نیمه آن مسجد جامع ال ربوة ذات قرار وقعین"10 وهمچنین آب میرود تا میان دمشق، و برآنجا پلی مسلمانان است و یک ms074 نیمه کنشت ترسایان. جمله فرش های حمض و راهها از سنگ ساخته اند بسبب آنکه آب آنجا چنان بسیار می شود که سوار نتواند گذشت11 و در جمله ن ساخته اند ن سلمیه شفریست برطرف بادیه با نعمت بشیار و بیشتر ساکنان آن ن سراها و کوی ها و گرمابه های دمشق می گذرد.

بنی هاشم اند.

و در دمشق مسجد جامعیست که در جمله اسلام نیکوتر و متکلف تر و آراسته تر طرطوس حصاریست تغر اهل خنفض بردریای رومسرزوعمان دو از آن نیست. دیوارقبه پیش محراب نزدیک مقصوره از بناهای صابیانست و موضع طاعت ایشان بوده است، بعد از از آن بدست یونانیان افتاده و آنرا دردین خویش به غایت شهریست خرد اما درغایت پاکیزگی و خوشی و در آن آبها و درختان بسیار، جند قنسرین- شهرو قصبه آنرا حلب گویند15 در غایت آباداینی بر راه گذر تعظیم می کردهاند. پس از آن بجهودان رسیده است و در زمان فلوک کفاربت پرست عراق و در بند شهرهای شاماتست. هرچند شهرها را به قنسرین باز می خوانند اما قنسرین بوده انده چون یحیی بن زکریا علیه السلام را کشته اند سر او بر در مسجد که آنرا باب موضع خرد است، معره مصری شهریست. ودیه ها وشهرها زا آب وچشمه روان جیرون میگویند آویخته بوده است12. و بعد از آن ترسایان بتغلب فروگرفتند و کنشت نیست، و بیشتر شهرهای قنسرین را آب از باران باشد.

خویش ساخته اند و آنرا تعظیم تمام می نمودند. چندانکه اسلام قوی شد و آن شهر را فتح ن گردند و آن کنیسه را مسجد جامع ساختند. در عهد یزیدبن معاویه علیه اللعنه سر پسر خناصر حصاریست برکنار بیابان عمر بن عبدالعزیز در آنجا ساکن بوده امیزالمؤمنین حسین بن علی علیه السلام را در همانجا که سریحیی آویخته بودند، است.

عواصم- نام ناحیت است و بدانجا هیچ موضع نیست که آنرا عواصم خوانند و بآویختند. چون خلافت ms075 بولید بن عبدالملک رسید آن مسجد را عمارتی نیکوکرد و زمین قصبه آن که بعد از دمشق شهری خوشتر از آن نیست انطاکیه. و آنرا باره ایست از سنگ آنرا از فرش رخام ساخته است و جایهای بند و ستونها را از زر کرده است و از زر گرد آن درآمده، و در بزرگی چنان است که سوار دردو روزه گرد آن توانذ برآید. و محراب را ساخته است مرصع به جواهر فاخره کرده سفف آن زرکاری کرده و دردامنن درختان خرما و مزارع و آسیاها وچراگاه بسیار، و در جمله سراها و مساجد و محل ها سقف برجمله دیوار کتابه از زر گرد انیده13 و بام آن مسجد تمام از زرکرده، بقدریک خراج آن ولایت برآنجا صرف نموده.

وجامع ها آب روان است. ونواحی و سواد آبادان با نعمت بسیار دارد.

ضحره بضحره معروف است موسنی علیه السلام متصل بدین زمبن: ن از جمله جند دمشق بعلبک و آن شهریست برکوه، جمله بناهای آن ازسنگ. و بدانجا کوشکی است از سنگ برستونهای بلند نهاده و در شام هیچ بنای سنگ بزرگتر بالس شهریست خرد برکنارفرات، و آن اول شهریست از شام از جانب عراق، وفرضه فرات واهل شام آنست: از آن نیست.

اطرابلس. شهریست بردریای روم، آبادان و در آن جوزهندی و نیشکرو هنبج شهریست برکنار بیابان با نعمت بسیار، * و ساکنان آن عرب اندو امثال آن هست وفراخی نرخها ونعمت فراوان.

ن بحتری شاعر از آنجا بوده است. مولف کتاب گوید من پسر او را در آنجا دیدم16 * و

سماط آن بر جوی فراتست و همچنان جسرمنبج، دوشهر خرد ms076 است با ادیه شهریست برجوی حچان و بران جوی پلی است سنگین، بنای آن در نعمت بسپارو آب ایشان از فرات.

غایت درازی و آن تیز از بلاد روم میخیزد.

ملطیه شهریست بزرگ، بزرگتر از ثغرهائی که پیش کوه لکام است؛ و . طرسوس- شهریست بزرگ برآن دوباره از سنگ. آبادان درغایت فراخی و گرداگرد آن کوههای بسیار، و درآنجا درختان جوز و دیگر درختان میوه ها که آنرا هیچ نعمت و آلت وعدت بسیار، میان آن و روم کوههاست حایل. گویند طرسوس زیادت مالک نیست و هر که رسد از آن بخورد ومانعی نباشد و آن دیه های روم بریک منزل صد هزار سواد است، و در هیچ شهر از شهرهای بزرگ فارس و خوزستان و کوهستان و کزمان و عراق و حجاز و یمن وشامات نیست که مردم طرسوس را درآنجا جایگاه است است.

که بوقت زمین بدانجا درآیند و نزول کنند. (6) حصن منصوه حصاریست خرد در او دومنبر، زراعت ایشان بی آب: حدب وهرعش دوشهر خرد است آبادان درآنجا آب ها و کشت ها و اولاس- حصاریست برکنار دریا، و درآنجا قومی اند آفتاب پرست18. و آخر درختان و مزرعه ها بسیار، و هردو ثغرسست برروم: شهریست درآبادانی وعمارت برکنار دریای روم: قطره حصاریست، نزدیکتر ثغری بوده است بر زوم، رومیان خراب رقیم. شهریست خرد ونزدیک بلفا، جمله خانهها و دیوارهای آن از سنگ کرده اند.

تراشیده: هارونیه از جانب غربی کوه لکام است آنرا هارون الرشید بنا کرده است بحرغوره به نزدیک زعرو آنرا بحیره مرده میخوانند برای آنکه در آنجا هیچ چیز حیوان آبی مثل ماهی و غیره نیست، و بدانجا چیزی است که آنرا حمر منی خوانند بدو منسوبب است جمله درختان فلسطین را از آن گشن میدهند چنانکه درختان خرما را.

اسکند ریهب حصاریست خرد برکنار دریای روم با درختان خرما و وزراعت.

دیارقوم لوط- زمینی است که آنرا مقلوبه میخوانند، و درآنجا گیاه و درخت تیناد ms077 حصاریست برکنار دریا و چوبهای صنوبر که بشامات و مصرو و زراعت نیست، زمینی است سپاه، سنگهای افکنده به یکدیگر نزدیک در بزرگی. و دربندهای دیگر میبرند، آنجا جمع میکنند و از آن جایها نقل میکنند.

روایت می کنند که سنگهائی که قوم لوط را بدان هلاک کردهاند، آن است.

کنیسه- حصاریست درآنجا منبر خطابت و در بندیست در تنگی از کنار دریا.

معان- شهریست خرد و ساکنان آن بنی امیه و اقربا و بندگان ایشانند.

عین الزرس حصاریست که عمر عبدالعزیز بنا کرده است و در آنجا منبرو حوران وتبیه_ دو روستاست بزرگ از حدود دمشق وزراعت آن بی آب.

ف است م ن بعراب برراه دربندهاست و بدانجا سرای ضیافت که زبیده زن هنیف شهریست مانند شهرهای غور با نعمت و میوه های بسیا چشمه ها و ن هارون الرشید ساخته است بجهت صادر و وارد، و در جمله شام جز آن سرای ضیافت چراگاه وخرماستان فراوان. و آن شهریست که وضیف خادم عاصی شده میخواست که از آنجا در روم شود معتضد او را آنجا دریافت و بگرفت17.

مو بیرون شهریست برکنار دریای روم آبادان و با نعمت ازاعمال دمشق، و مفام مسصیصه و کفزتوتا دوشهر است بر دو جانب جوی جیحون و برآنجا تلی اوزاعی آنجا بوده است.

است و آنشهر بربالای آنست چنانکه در مسجد جامع نشینی تا کنار دریا چهار فرسنگ

سه روزه، و از رمله تا ms078 رمح دوروزه، همه بیست و پنج روز راه باشد. و عرض آن در جند قنسرین- از حلب تا بالس دوروزه، و از حلب تا قنسرین یکروزه، و از بعضی جایها بیشتر است، پس پهنای هر ذوطرف نمونه اند. یکی از دوطرف فراتست حلب تا ارتاب یکروزه، و از حلب تا قوس یک روزه، و از حلب تا منبج دو روزه، از تا پل منبج پس قورس در حد قنسرین پس برعواصم در حد انطاکیه پس کوه لکام قطع حلب تا خناصره دوروزه، عواصم از انطاکیه تا لاذقیه سهروزه، واز آنجا تا انفراس کند تا بتاس تا پس تیتاب برسیف پش مصنیصه پش بر ادیه پس طرسوس و این راه ده یک روزه، وتا ارتاب دوروزه و تا حمص پنج مرخله، و از سیخا تا عرش دو روزه وتا منزل باشد الا آنکه راه راست تر راه اول است. اما راه ذیگر در حد فلسطین از دریا حدیث دوروزه: بگیرد از حد ناقه تا رمله پس بیت المقدس پس اریحا پس زعرپس جبال اسراه پس از قغود جزیره. انرا قصبه نیست هر شهری به نفس خویش قصبه ایست، منیج سراه تا معان و مقدار آن شش مرحله وعرض آن از اردن و دمشق و حمص، و مسافت آن نزدیک است به ثغور، واز آنجا تا فرات منزلی سبک، و از منبج تا قوس دو منزل باشد. و از منبج تا ملطیه چهارروزه، از منبج تا سماط یک روزه، واز جصن منصوره از سه روز راه زیادت نشود. برای آنکه از دمشق تا طرابلس بردریای روم از جانب.

تا قنطره یک روزه، و از حصن منصوره تا حدث یک روزه، و از حدث تا مرعش یک غربی یک روزه است، وتا اقصی غوطه تا برسد به بادیه برجانب شرقی یک روزه، واز حمص تا طرصوس بردریای روم از جانب غربی دوروزه، واز حمص تا سلمیه بربادیه دوزه: از جانب شرقی یک روزه و ms079 ازطبریه تا صور بردریا از جانب غربی یک روزه. و از آنجا چون از فیق بگذری برحد دیار سنی فراره از جانب شرقی یکروزه، پس این مسافات تغوروشام مسافات درازی و پهنای شام است.

از اسکندریه تا اساس منزلی سبک باشد، واز اساس تا مصیصه دومنزل و تا ادیه یک روز، واز ادیه تا طرسوس یک روزه وازطرسوس تا حورات دو روزه، واز مسافت های توابع شام طرسوس تا اولاس بردریای روم دو فرسنگ. و از ایناس تا کنیسه هارونیه کمتر از یک ابتدا از فلسطین کنیم وآن اول اجناد شام است از نزدیک مغرب، وقصبه آن روزه، و از هارونیه تا مرعش از ثغور جزیره یکروزه.

رمله است. از رمله تا بادیه نیم منزل. از فلسطین تا عسقلان یکمنزل وتا غزه یک منزل و اکنون که ذکرشام و مغرب و مصر کرده شد آغاز ذکر دریای روم کنیم و مسافتان واشکال آن.

و از رمله تا بیت المقدس یک روزه، وازبیت المفدس تا ارینخا یک منزل، و از 1 بیت المقدس تا یافا دو روزه، و ازرمله تا فساریه یکروزه، و از رمله تا..00 بیش ازیک روزه، از اریحا تازعر دو روزه، و از زعرتا جبال اسراه یک روزه، واز جبال اسراه تا: یادداشت ها: آخرسراه یک روزه.

1. وباشندگان فلسطین لشکرشام اند و تغور جزیره جبل الکام است، و آن فاضل ترین ثغرهاست.

جند دمشق ازطبریه تا صوریک روزه وتا عکه یک منزل و تابلستان دو منزل (استخری ص59): نن 2، استخری همه جا جندها را حد توشته است.

سبک وتا عکا یک منزل.

============================================================

(استخری ص 61) 4. دریاچه کنده. (امتخری ص64).

5. چاه یوسف از قلم افتاده، فقط نوشته است: بردوازده میل باشد از طبریه سوی دمشق 6. آب آن جایگاه از کنیسه بیرون می آید که آنرا فیجه گویند. (استخری ص62).

7. و درآن جایگاه ms080 که بیرون میآید ارتفاع آن یک گز باشد و در پهنا یک بدست (یک وجب) (استخری ص62) 8. آنگه در میان شکافها رود که آنجا چشمه ها گردد و درآن آمیزد و رودی عظیم گردد و آن رود راب یزیدبن معاویه براند و پهتای دجله باشد. (امتخری ص 62).

اقلیم ششم 9. این همه آبها از جایگاهی پدید آید که آنرا نیرب خوانند. (استخری ص 63)..

10، قرآن کریم، سوره‌ مؤمنون، آیه 50.

11. وبرین آب پولی (پل) هست درمیان شهر دمشق که درآن آب سوار تواند گذشت (استخری ص 63).

12، و درآن زوزگاریحیی زکریا علیهما السلم بکشتند. و بردراین مسجد مردی را بر چوب کردند جایی که ذکردریای روم آنرا باب جیرون گویند. (استخری ص 63).

13، بام را از ریز درکشید وسقفی از چوب به زرنقش کرده (استخری ص 93).

14، در کتاب استخری جند حمص ازقلم افتاده است 15، قنسرین قصبه حلب است. (استخری ص64) دریای روم از دریای محبط شکافته میشود. از اندلس میان بصره و بلاد طنجه 16. استخری ص 68. عبارات بین توستاره را ندارد.

و جزیره و کوه طارق از زمین اندلس. و پهنای اودر اینجا دو از ده فرسنگ باشد، پس 17، درکتاب استخری مندرجات عین الرزومنیف بهم آمیخته است. ص65.

فراخ و پهن میشود و جانب شرقی آن میرسد تا زمین مصر و زمین شام. پس باز 18. قومی خداپرست درو باشند (استخری ص66).

میگردد بجانب دربندها ومیگردد برشهرهای روم تا انطاکیه. پس جانب غربی آن می رسد تا جوی قسطنطنیه، پس میکشد برکناره های رومیه تانزدیک فرنگ، و فرنگیان برکنار دریا باشند. همچنان میکشد و میپیوندد بطر طوسه تا به بلاد اندلس: میکشد برشهرهائی که یاد کردیم درصفت اندلس تا مقابل بصره برابر کوه طارق. پس میکشد بردریای محیط تا سیری1 و آن موضع باز پسین شهرهای اسلام است براین دریا.

چنانکه اگر شخصی که از مصر خواهد که برکنار این دریا میرود تا مقابل آن برسد از جانب دیگر، هیچ حاجت نیفتد که بدریا عبور کند ms081 مگر از جوئی: و پیش از این یاد کردیم، براین دریاست از شهرها و بقعها از سوس اندرونی تا . نهایت زمین مصر و آخرشام، و آنچه گرد آن درآمده است از شهرهای اندلس. دیگرباره

قلمیه- شهریست رومیان را و بعضی دره های طرسوس را قلمیه گویند و بدانب آبهای خوش. قومی ازمسلمانان آنجا افتادند و آنرا عمارت کردند و در مقابل فرنگ نسبت کند. و این قلمیه برکنار دریائیست، از آنجا بریک منزلی جائی است برکنار ن آمدند و هیچ کس ایشانرا دفع نتوانست کرد از استواری جایگاه ایشان. درازای جزیره جبل القلال دو روزه راه باشد در دوروزه.

دریا آنرا لامس گویند. اسیران مسلمانان و روم آنجا با یکدیگر می فروشند. رومیان.

به کشتی می آیند و مسلمانان به خشکی میروند3 تا لامس. و آبادانی میرسد تا کنار.

برکنار این دریا همه عمارتهاست چنانکه از یکدیگر بریده نشود و در دیگر دریاها نیست مگر در این دریای روم. و در این دریا کشتیهای مسلمانان است گروه جوی قسطنطنیه وبر این جوی زنجیری کشیده است: انطاکیه حصار روم است برکنار دریا نیک استوار، و روستاها و مزارع بسیارو ن گروه پنهان درومی نشینند و بجانبی میگذرند و غنیمت ها آرند. بسیار باشد که لشکر رعایا فراوان دارد و عمارت می رسد تا جوی قسطنطنیه: اسلام درونشیند قرب صد کشتی یا زیادت و بجنگ روند و رومیان هم چنان پیش ایناس و رومیه_ دو شهر است نزدیک دریا و درآنجا ترسایانند. ایناس ولایت ن آیند و در میان دریا جنگ ها کنند ms082 تا اینکه حضرت باری تبارک و تعالی کرا ظفر دهد.

و دیه های خرد و شهرهای بسیار است. رومیه را سرای حکمت یونانیان است و علم و صفت دریای روم تیز کرده شد.

حکمت درآن موضع آموزند3 و رومیه یک رکن است از ارکان پادشاه ترسایان، و ترسایان راسه کرسی است یکی به انطاکیه و یکی به اسکندریه و یکی برومیه. کرسی که دربیت المفدس دارند نونهاده اند و در ایام حواریین تبوده است بعد از آن بجهته تعظیم یادداشت ها: 1. شترین. (استخری ص 71).

بیت المقدس نهاده اند ن ن 2، رومیان درکشتی باشند ومسلمانان برخشک. (استخری ص74).

و در این دریا جزیره هاست خرد و بزرگ و کوهها. اما جزیرههائی که 3. اتیناس آن جایگاه است که حکیمان یونان ازآنجا خاسته اند. (استخری ص 72) معموراست و مسکون، صفلیه اقرطیس- قبرس و جبل القلال است.

4. اقریطش چزیره ای سخت استوارست. بروزگار معاویه آنرا بصلح بستدند، کنون با مسلمانان به صلح صقلیه_ آن دهی است از فرنگ، در آنجازمین فرنگ را می بینند، و آن جزیره ایست ن باشند. (استخری ص 73).

درازی آن هفت منزل باشد و درآنجا فراخی نعمت و زراغت و مواشی بسیار اقرطیس- کمتر از صقلیه است اما مردمان آن مسلمانانند و غازی و اهل عزو شرف اند. اما در میانه ایشان چنانکه در دیگر بلاد اسلام باشد قومنی اند ترسایان. و فراخی دریا آنچه از سواحل شام چون باد راست باشد به دو روز به قبرس روند، واز قبرس تا دیگر جانب دریا بخشکی هم دو روز بگذرد. و مصطکی که از بلاد روم بشهرهای اسلام می برند از قبرس است: قبرس- جمله اهل آن ترسایانند در میان هیچ مسلمانان نبوده است و در بزرگی

آمد چهار روزه. و از آمد تا سماط سه روزه، و از سماط تا ملطیه سه روزه، و از موصل تا بر آمد بزجانب شرقی دجله است و شهریست آنزا دیواری محکم و استوارو بلد یک منزل، تا نصیبین سه منزل. واز نصیبین تا رأس العین سه منزل، وز رأس العین زراغت.

تا رقه چهار روزه وتا حران سه روزه، واز خران تا جسرمتبج دوروزه، و از حران تا جزیزه‌ ابن غمر شهریست خرد بزجانب مغرب دجله و آثرا درختان وآبهای رها یکروزه- وازرها تا سماط یکروزه، واز حران تا رقه سه روزه، این است مسافات: بسیاز جزیره و آنچه بدان تعلق دارد.

سماط دربند جزیره است برجانب شرقی فزات: صیبین. خوشترین شهریست ذر جزیره و ابهای فراوان و سبزه های بسیارو ن حدیثه برکنار ms084 دجله است برجانب شرقی، شهریست خرد و کوه بارمابریک زمین هموار، و جای بیرون آمدن آب از دره کوهیست که آنرا نالوسا گویند. و این منزل آن. و کوه بارما کوهیست بدوپاره و دجله در میان هرذومنی زود3 و ذراین کوه موضع خوشترین جایهای نصیبین است و از آنجا آب پهن میشود و در بوستانها و مزارع چشمههای قیر و نفظ است و این کوه میکشد میان جزیره تالزدیک مغرب، و از جانب ایشان میرود. در این نصیبن صومعه ایست بزرگ و در حوالی آن صومعه های دیگر مشرق منیکشد تا حذ کرمان وکوه ما سیدان.

ترسایان دارند. و آنجا کزدمان جراره کشنده است، و تزدیک نصیبین کوه هارونیه رقه و رافعه هردو بهم پیوسته است و درهزیکی مسجد آذینه ایست، و هردو است از زمین تا سر کوه یک فرسنگ1، و برآنجا قلعه استوار که هیچ آفریده آنرا به قهرو تزجانب شرقی فرات نهاده آند و دو موضع استوار است.

جنگ نتواند ستد. و دراین کوه سنگ گوهر آبگینه بسیار است: برزمین هامون و در جانب غربنی فرات میان رقه و بالس صفین است و گوز عماریاسز زحمة الله علیه آنجاست: موصل. شهریست برجانب مغرب دجله آب و هوای درست. و آثرا بیرون حران- ذربزرگی نزدیک است به رقه، و بدانجا بالائیست که نمازگاه ایشان دجله هیچ آب نیست2. درختان و کشت های ایشان پزآب و اندک، از جانب شرقی بوده است و آنرا نیک بزرگ میدانند ونسبت به ابراهیم خلیل علیه السلام میکنند. و بوقت آبخیز دجله آب یابند، و باقی از آب آسمان باشد. و میوههای ایشان از نواحی دیگر می آرند، و بیشتر بناهای آنشهر و نواحی از سنگ وگچ باشد و مردمان آنشهر دزفیان آن شهرها آن موضع بانذکی آب و درختان معروف است.

رها- شهریست میانه بیشتراهل آن ترسایانند و دز آنجا زیادت سیضد ضومعه نیک وتوانگر باشند.

ایشانست. و زاهذان ایشان درآنجا ساکن و کنشتی ms085 دارند که دزجمله شهزهای اسلام: بلد شفریست خرد برگنار دجله برجانب مغرب، و در آنجا بجز دجله آب بزرگثر از آن نیست. و ایشانرا آبها و باغهای بسیار و موضعی نیک خوش و از کفرتوثا روان نیست، درختان وزراعت و عمارت بسیار سنجار شهریست در میان بیابان دیاز ربیعه نزدیک کوهی منسوب به سنجار، خردتن و بدانجا درختان خرماست و در جزیره شهزی که درآنجا خرفا باشد جز ستجار نیست.

جسزفنبج و سماظ دو شهر است بغایت خوش با ابهای بسیار نرجانب غربی ن دارا- شهری خوش باآبهای زوان و درختان و کشتهای بسیار فزات: 6 قرقیسیا- برآب خابور است و آنرا بستانها و بغایت خوش و خرم. رحیه. زخبه رأس العین- شهریست برزمین هامون و بدانجا زیادت سیصد چشمه آب روان میشود. جمله صافی چنانکه در زیز آن همه چیزها بتوان دید، و همه چشمه ها جمع الک بن طوق بزرگتر از آن، و هر دو برجانب شرقی فرات است، درآنجا حصاریست آبادان و محکم و برابر تکزیت است، و آن برجانب غرننی دجله است و این برجانب می شوند و جوی میگردد و بزرگ که آن را خابور می گویند و به قرقیسیا می رود. و براین

انباوح شهریست میانه وبانخل بسیار. باقی بناهای امام ابوالعباس القایم بالله و سرائی که درآنجا ساکن بوده است، آبادانست وخرماستان و درختان و زراعت بسیار دارد و برجانب شرقی فرات است.

به جزیره بیابانهاست که قبیله هائی از ربیعه و مضردرآنجا ساکن اند و ایشان را اسبان وشتران و گوسفندان بسیار باشد.

زابان دو جوی است بزرگ که چون جمع شوند یک نیمه دجله باشد. و ابتدای آن جویها از کوههای آذربایگان است.

اقلیم هشتم تکریت برجانب غربی دجله است ومردمان آن اغلب ترسایانند و به تکریت جویی شکافته می شود از دجله و بدان آب سواد سامره تا نزدیک بغداد معمور می شود.

حصن مسلمه ms086 آنموضع مسلم بن عبدالملک را بوده است و بدو باز میخوانتد ذکر عراق عرب و آب او از آسمان است.

دیار بنی سلیم شهری است ساکنان آن بیشتر عرب اند.

جودی کوهیست نزدیک نصیبین، کشتی نوح برآنجا ساکن شده است و قرار گرفته، و در زیر آن دهی است آنرا ثمانین می گویند. جماعتی که با نوح در کشتی اما عراق دردرازی ازحد تکریت است تا عبادان بردریای فارس. و پهنای آن بودند هشتاد مرد بودند چون از کشتی بیرون آمدند ده را بنا کردند و ثمانین نام نهادند.

به بغداد و کوفه از حدقادسیه است تا حلوان، وپهنای آن ازواسط است تا طیب، و پهنای آن به بصره تا حدود جبی است. وآنچه گرد حدود آن میگردد تکریت است بجانب مشرق تا میگذرد بحد شهرزور. و میگردد برکنارههای حلوان وحدود سیروان پادداشت ها: وصمیره وحدود طبب و سوس، تامی رسد بکناره های جبی تا دریا. پس براین حد از 1. ازپستی تا سرکوه دو فرسنگ باشد. (استخری ص76).

تکریت تا دریا کزی باشد برشکل کمانی، و باز میگردد تا حد مغرب از پس بصره در 2. و آنجا آب روان باشد بیرون از آب دجله (جیهانی بیرون را بمعنی غیراز - جز بکار برده است). در بادیه تاواسط، پس برسواد کوفه، پس میکشد بر پشست فرات تا انبار، و در این حد از مسالک و ممالک عبارات موصل وبلد جابجا شدهاند. (استخری، ص 77).

دریا تا حد تکریت هم کزی باشد، این است آنچه بحدود عراق محیط است وصورت ن 3، و دجله بر کناره کوه بازما گذرد. (استخری ص78).

ن آن نموده شد. والله اعلم.

پس از حدود تکریت از آنچه بمشرق نزدیک تر است جانب کوژی آن مسافت یکماهه راه، از دریائی که در مغرب بازگردی از کوژی که تا تکریت یکماهه، و از ن بفداد تا سامره سه منزل، از سامره تا تکریت یک منزل است1. و از بغداد تا کوفه ms087 چهار

دریا شود آب به همه جویها درآید و در خرماستانها و باغهای ایشان بی تکلیفی میرود، از دجله تا حد شهر ورد و آذربایجان پنج منزل2. و پهنای آن بواسط تا نزدیک طیب بوچون آب دریا کم شود بستانها و خرماستانها از آب خالی ماند و باقی در جویها چهار منزل، وپهنای او به بصره تا حدود جنی دو منزل سبک.

اندک شورمزه شود، و در این وقت بجهة خوردن، آب از حد جوی معقل آرند.*2 چندانکه آب در جوی خوش و ابله بر این جویست که گفته شد.

اما شهرهای غراق و بریک سوی آبله، در جوی جایگاهی است خطرناک، که بسپار کشتی باشد * بضره شهریست بزرگ و در ایام پادشان عجم نبوذه است، در زوزگار غمر که در جمله جایهای خطرناک دریا بسلامت برود، و در این موضع غرقه شود. این بنا نهادند مسلمانان، وعتبته بن غزوان آنرا شهر کرده است1* و برجانب مغرب آن.

جاپگاه را خورالأبله گویند.

برشکل کمانی بیانان گردا گرد آن درآمده است. و بجانب مشرق آن آبها و جویها آبله- شهریست با نعمت، یک حد آن جوی ابله ویک جد دجله که این جوی وعمارات گزد آن چون کمانی درآمده،3" و مؤلف کتاب میگوید: بعضی از اصخاب از آنجا شکافته میشود و نهایت ms088 آن به عبادان میرسد بدریا.

خبر مرا گفست؛ که جمله جویهای بصزه را در روزگار بلال بن ابی بزده بشمرندد صد بصره را شهرهاست اما عبادان و آبله ومفتح و بدار برکنار دجله است و فهزار جوی زیادت نود، و از آن جمله بیشت هزار جوی چنان بود که درآن زوزق توانستی جایهای خرد است نزدیک به یکدیگر و آبادان، مگر ابله که آن بزرگتر است.

بود4" مرا آن سخن راست نیامد و انکار عظیم کردم، چندانکه، بیشتر از جایگاه و ودر حدود بضره در میان دیه های ایشان بیشههاست بسیار و کوال ها، اما قعر ولانت های بضره بدیذم، ذر اندازه یک تیزواز زاه، بسیاز خویهای خرذ ذیدم که دزهر 7 آن نزدیک، چنین مینماید کمه در ایام قدیم زمین ها برهنه بوده است و خراب، چون یکی زوزقی بتوانستی رفت، و هرجوئی زا نامی نهاده اند و بدان کس باز فیخوانند که بصره بنا کردند و جویها بریدند و بیکدیگر راه کردند و آبها زیادت شد و طغیان کرد و بزیده اسنت، و فرموده است تا بدان ناحبت که در آنموضع بریدهاند. چون اینقدز جویها در زمینهای نشیب و پست افتاد و کوال ها گشت و در نواحی آن بیشه ها پبدا آمد.

ل دیدم در مسافت تیروازی، یقین دانستم که آنچه تقزیر کرده بودند راست باشد، وآن واسط- شهریست بدونیمه بر کنار دجله در برابر یکدیگر، یک نیم بر این مبلغ جوی درچندان مسافت ولایت باشد جانب و دیگر بر آن جانب. و در میان هر دو پلی ساخته اند از کشتی. و در نواحی آن و نیشتر بنانهای بضره خشت پخته است، بصره درمیان دیگر شغرهای غراق بپشه ها پیدا آمده. و در هر جانبی مسجد آدینه است و آن شهر نونهاده اند در اسلام شهریست خراج آن ده یکی، و آنزا دزختان خرماست بهم پیوسته تا عبادان، زیادت حجاج بن یوسف ساخته است. وحصار حجاج در ms089 آتجاست و آن شهریست با نعمت و پنجاه فرسنگ زاه چنانچه هر که درآنجا باشذ ورود، در این مقدار ولایت ذر میان زراعت بسیار و درختان خرما و دیگر درختان، و جدی جانب مغرب آن همه بیابان خرماستان و جونها باشد تا جائیکه میبیند و بر زمین همواز است و دز آن هیچ کوه است منگر مزرعه چند اندک. واسط از بصره خوش هواتر است و روستاها بهم پبوسته، و نیست: گور طلحه بن غبدالله بز شهر بصره است و بیرون شهر در صحزا گورانس بن ه در آنجا کوال ها نیست.

مالک وگور حسن بصری وابن سیرین.

کوفه- نزدیک است در بزرگی به بصره، و هوای آن درست ترو آب آن خوشتر بصره زا جوئی است معروف به نهر الأبله، دزازی آن درمیان بصره وأبله چهاز

در بغداد سه مسجد آدینه است درسه موضع: مدینة المنصور، جانب الطاق و شهر نبوده است روستا بوده است و قبیله های عرب. آن شهر سعد بن وقاص ساخته است و آنولایت را خرابی و عشری نیست برای آنکه روستا و ضیاع کوفه قدیمی و از آن ن دارالخلافه. وعمارت وبناها بهم پبوسته است: بوقت ظهور اسلام ساخته اند.6*(7) به کلوادی درمیان هر دو جانب بغداد پلی ساخته اند بر دجله از کشتی، و از ت ه مدم ه دروازه خراسان تا برسی به پل و از آنجا بگذری بدروازه یاسریه رسی * پهنای شهر در هر جانب دجله پنج میل باشد یعنی فرسنگی و سه یک فرسنگی * (8) و معمورتر جائی در ن بغداد کرخ است و توانگران و تجار بیشتر آنجا باشند. و در جانب غربی از فرات جوی کمتر از منزلی راهست: حیره- شهریست قدیمی خاک خوش و بنای هموار و ms090 بزرگ. الا آنکه مردم عیسی برمیخیزد، نزدیک انبار و از آن جوی اندک اندک جدا میشود و جمع میگردد 0 آن آنگاه که کوفه بنا کردند کمتر شده است و بکوفه تحویل کردهاند. و هوای آن تا جوئی بزرگ میشود که آنرا صراط خرد و بزرگ گویند، و در آخر جوی عیسی بدجله خوشتر از هوای کوفه است. میان حیره و کوفه یک فرسنگ راهست، و تربت.

میرسد، و در جوی عیسی کشتبها از جوی فرات بدجله میآید.

و در جوی صراط مانعی است که کشتی تمام نمیتواند رفت تا پل صراط میرالمؤمنین در کوفه است، بعضی از کوفیان می گویند در گوشه مسجد جامع است و.

میرسد آن مانع بازمیدارد، پس هرچه در آن کشتی باشد بپرون آرند و از آن مانع سر خاک مدروس کرده اند بجهة بنی امیه. مولف کتاب میگوید: در این موضع دکانی دیدم. بعضی میگویند بر دو فرسنگی کوفه است و آنجا تربتی دیدم ساخته.

بگذرانند و در کشتی دیگرنهند و بروند.

قادسیه - بر کنار بادیه است، شهریست خرد با درختان بسیار و آبها، بعد از.

میان بغداد و کوفه سواد و درختان است بهم درشده، وجویهای آب از فرات قادسیه در عراق آب روان و درخت نیست.

روان گشته. اول آن از جوی صرصر است نزدیک بغداد که کشتی در آنجا نتواند رفت ن بغداد شهریست نودر اسلام. در آنجا عمارت نبود: منصور جعفر دوانقی و پلی دارد از کشتی که بر آنجا بگذرند.

صرصر ابادان است و لیکن شهری خرد و خرماستان و زراعت بسیار دارد و آنجا بنا نهاد و در جانب غربی دجله بجهة حواشی و بندگان وخدم خویش دیوار بستیها کرد. بعد از آن عمارت کردند و بناها نهادند تا آنگاه که مهدی لشکرگاه میوههای فراوان. و بر سه فرسنگی شهر باشد و آخر آن در دو فرسنگی.

نهر الملک- و آن جوئیست بزرگ زیادت از جوی صرصر و آبادان ms091 و میرسد تا خویش درجانب شرقی دجله آورد و دارالخلافه بدین جانب نقل افتاد، و کوشکها و: باغها از بغداد تا "نهربین" برسید7. اندازه دوفرسنگ بریکدیوار، واز "نهربین) تا قصر ابن هییره. و میان بغداد و کوفه شهری بزرگتر از آن نیست، نزدیک جوی فرات کنار دجله. پس بناهای دیگر بدار الخلافه نقل افتاد پیوسته نزدیک پنج میل تا سماسه و است، ودر آنجا جویهای خردو پراکنده بسیار، و معمورتر از سواد بغداد آنست.

همچنان کشیده تا آخر کرخ.

پس می رسد تا سورا، و جوی سورا بسیار آب است و فرات را هیچ شاخی بزرگتر از این نیست. پس میرسد تا سواد کوفه و آبی که از عمارت افزون میآید در کوال ها پس عمارت انچه بر جانب شرقی است، جانب طاف خوانند-جانب رصافه خوانندن و جانب عسکرالمهدی خوانند. هر که جانب طاق خواند نسبت آن بسرطاق.

میرود: کربلا- ازجانب مغرب فراتست برابر قصر این هبیره، در بیابان.

باشد و آن جای بازار بزرگست * و هر که جانب رصافه خواند نسبت به کوشکی است که هرون الرشید ساخته است8* و هر که جانب عسکرالمهدی خواند نسبت به لشکرگاه سامره- از جانب مشرق دجله است، و در این جانب آب روان ندارد مگر

نهروان شهریست خرد و آبادان از بغداد چهار فرسخ بون، وجوی نهروان به من در وصف عراق زیادت مبالغتی نکردم و شرح و بسطی تمام بجای نیاوردم.

سودا بغداد میرسد.

از برای شهرت آن اقلیم. بجهة مردمان که بدانجا آمد و شد بیشتر باشد، زیرا که برراه حج مداین - شهریست قدیمی در اول نیک بزرگ بوده است اما بیشتر بناهای آن افتاده است و هر که بدان رود و آید کیفیت آن بداند، و حکایت آن شهرها و چگونگی را بر بغداد بردهاند و از بغداد بریک منزل است، و دارالملک پابشاهان عجم یعنی آن معلوم کند و بازگوید. والله اعلم.

اکاسره بوده است ایوان کسری نوشیروان آنجاست، ایوانی است بغایت بزرگ از خشت 1 پخته و گچ برآورده، و هیچ ایوان از آن بزرگتر نیست. (9) و ما وصف بغداد زیادت نکردیم از مشهوری آن.

پادداشتها: بابل دهی است خرد و قدیم ترین بناهای عراق است و ان اقلیم را بدان 7. دومرحله. (استخری ص82) 2. وبهنای آن از سامره برکنار دجله تا حدود شهر زور وآذربایگان پانزده مرجله. (استخری ص82).

بازمی خوانند از قدیمی آن. پادشاهان کنعان بدانجا مقیم بودهاند و آثار و بناها وعلامات 3. بضره شهری عظیم است. در روزگار عمربن الخطابب رضی الله عنه بنا نهادند و عتبة بن غزوان بنا کرده باقیست و میتوان شناخت که در روزگار قدیم شهری بغایت بززگ بوده است و است. (استخری ص82) میگویند اول جائی که ضجاک بنا کرده است بابل بوده است.

؟: گویند که رودهای بصره بشمردند در روزگار بلال بن ابی برده صدوبیست هزار رود برآمد که زورق کوش. دو جائیست، یکی را کوثی الطریق میگویند و دیگری را کویی اربا.

درآن کار کردی. (استخری ص 82).

و بدین موضع طاغیست و بنای بزرگ است از خاکستر، و میگویند آتش نمرود بن *. چون آب دریا زیادت شود آب رودها باز گردد و به باغها و بوستانها و کشت ها درشود، ms093 و چون آب

. 3. ونهاد آن به نهاد بصره ماند. سعدبن ابی وقاص شارستان آنرا بنا کرده است. (استخری ص24).

سخن درست نیست زیرا که در اخبار آورده اند که او را بوقت بازگشتن از چین در راه 7. دراصل: بهرس. استخری ص84: تانهر بین برسد مقدار دوفرسنگ زهر دادند و تابوت او را پبش مادر او بردند تا اسکتدریه. ن ن 8. ورصافه شارستانی بود کی رشید بنانهاد به نزدیک مسجد جامع. (استخری ص 15): اما عکبرا و بردان و نعمانیه و دیرالعاقول وفم الصلح بر کناره دجله است ودر

حلوان شهریست ابادان و در همه عراق بعد از بصره و کوفه وواسط و بغداد و سامره و حیره بزرگتر از آن نیست و بیشتر میوه آن انجیر است و نزدیک کوهیست. و در همه عراق شهری نزدیک کوه نیست جز آن، و بر بالای آن دایم برف باشد.

وغربی آن روستای واسط است ودورالراسبی. وشمالی حد صمیره ولورتا ن حدود جبال، و حد خوزستان از آنچه نزدیک فارس و اصفهان است بر خط مستقیم 1 است1 مگر آنکه دیوار جنوبی آن از نزدیک بیابان2 و روستای واسط بر شکل کروی میشود و در ربعی از آنکه مقابل اوست تنگتر میشود.

و در حد جنوب ms094 از عبادان بر دریا تا فارس گوژیست در گوشه آن، و این جنوبی میرسد تا خیلی از دریا. پس تا دجله، پس میگردد واز پس مفتح و مدار بروستای واسط رسد از آنجا که ابتدا کرده و آمده است. والله اعلم.

اما شهرهای خوزستان اهواز- نام آن هرمزشهر است3 شهریست بزرگ که جمله شهرها را در آن ولایت 2

105 بدان نسبت میکنند. عسکر مکرم و تسترو جندشاپور و سوس و رامهرمز و سوق، و این.

آن ولایت.

1 مواضع که یاد کردیم همه نام شهرهاست جز سوق که شهر آنرا دورق میگویند و: و اما خاک آن مواضغی که از دجله دور است و بزناحیت شمال؛ خشکتر معروفست بدورق فرس. اندج، نهرتیری، خابران، حومه البیان ، سوق سنبیل ومساون: است، و هر چه نزدیک دجله است، مانند زمین بضره است ذرشورگی و تندرستی.

الکبری ومساون الصغری4 جبی، طیب و کلیوان این همه شهرهاست بزرگ. واز * در مشرقان خرمای تر است که آنرا طنی خوانند چون مردم از آن بیشتر شهرهای معروف قصی وارم وسوف الاربعا حصن مهدی، ماسیان، بیار، سلیمانان، خوزند، آب خورند تب آرند5* قرقوت، مسوت، بردوی و کرخه.

و در همه خوزستان موضعی نیست که در آنجا ینخ فسرد و برف خود نبارد و از ولایت خوزستان در زمین هموار است و نرم و آبهای روان. و بزرگتر جوپها خرماستان خالی نباشد. و در آنجا غله ها بسیار باشد، اما میوه ها وزراعت های جوی تستراست، و آن جوئیست که شایور ملک بدر تسترشادروان برای جوی بنا کرده خوزستان درختان خرماست، وهمه حبوب در اندازه گندم وجوو باقلا ونخوذ، و بیشتر 709 است تا بلند گردد و آب آن بزمین تستر رسد، برای آنکه زمین تستر بر جای بلندتر است حبوب ایشان برنج باشد و از آن نان میپزند و میخورند.

از زمین، و این جوی میرود از پس عسکر مکرم بر اهوان، تا ms095 می رسد بحصن مهدی، پس * در شهرهای بزرگ خوزستان نیشگر نیست بیشتز در مشرقان است در عسکر بدریا میرسد: مکرم. به تستر و شوش از آنجا می برند و سیر می کنند و آنچه بدین موضع باشد از نبشکر و از ناحیت تستر جوی مشرقان میرود تا بعسکر مکرم رسد و باهواز پیوندد و نجهة خوردن ایشان باشد6 * وبه نزدیک ایشان همه میوههاست الا جوز و آنچه در آخر او از اهواز نگذرد. و بعسکر مکرم پلی است برین جوی نزدیک بیست کشتی، که شهزهای سردسیر تباشد: در زیر آن کشتپهای بزرگ بگذرد. * مؤلف کتاب می گوید: از عسکرمکرم در کشتی اما زبان ایشان بیشتر فارسنی و تازی گویند خز آنکه ایشان را خود زبان دیگر نشستم تا باهواز روم، و از آنجا تا اهواز هشت فرسنگ باشد، شش فرشنگ در کشتی است7 و جامه های ایشان پوشیدتی از پیراهن وغمامه وطیلسان وغیر آن همچون برفتم و بیرون آمدم در میان آب اندکی برفتم و بازتا اهواز باقی بر خشکی رفتم. آبی جامه های اهل عراق است. و مزذمان خوزستان بیشتر بدخوی باشند و در اندک چیزی چنین بزرگ در مقدار مسافت همه بزمینها میرود که در آن نیشکر است و هیچ ضایع از کارها استقصا کنند و بخل بر ایشان مستولنی باشد. و رنگ روی ایشان بزردی مایل نمیشود. *10 و در میان آن زمینها زراعت و درختان خرماست. و در خوزستان هیچ بود و نزار و تنگ روی و تنگ موی زیش باشنذ. و این صفت کسانی باشد که در جای معمورتر و پاکیزه تر از تسترنیست. و آبهای خوزستان از اهواز و دورق و تستر و غیر . کزمسیر نشیتند و بیشتر اهل خوزستان مذهب اعتزال دارند و باقنی از هزمذهبنی و ملتی آن میخیزد و نزدیک حصن مهدی جمع میشود و آنرا غور و عرضی میشود و نهایت آن چنانکه در دیگز ولایات باشند.

بدریا می رسد: ms096 از خاصیت های خوزستان، به تستر بنائیست که آنزا شادروان منیگویند، و بدانجا هیچ دریا نیست مگر گوشه از دریای فارس نزدیک سلیمانان برابر بندتی است که بنای آن شایور کرده است و محکم ترین یناهاست * و مؤلف کتاب عبادان، و در جمله خوزستان کوه و ریگ نیست منگر اندکی بنواحی تستر و جندشاپور و منی گوید: شنیدهام که نزدیک میل یک فرسنگ است که بنا کرذهاند همه از سنگ تا بناحیه ایذج و اصفهان، وباقی خوزستان کوهی که از زمین عراق است، اما هوا و آب ن آب در آنجا جمع میشود و بلند میشود تا بدر تستر آید11.* تج

سوس جوئی است، مولف کتاب گوید: بمن چنین رسیده است که در روزگار در همه خوزستان نمی شناسم جائی که آب از چاه باشد از بسیاری آبهای روان انوموسی اشغری تابوتی یافتند و گفتند درین تابوت استخوانهای دانیال پیغمبر است و

اهل کتاب بدان تبرک مینمایند و در محفلها میبرند و بوقت استسقا او را شفیع . و جمله آبهای خوزستان به حصن مهدی به دریا می رمید: می آورند و آب می خواهند و تابوت را در خاک نمی نهند ابوموسی اشعری آن تابوت را از.

لور شهریست با نعمت بسبارو کوههای فراوان و از حساب خوزستان بوده ایشان بستد و از این جوی که بر در سوس میرود جوئی برید و در اندرون جوی گوری است اما جدا کرده اند در اعمال جبال آوردهاند.

ساخت و تابوت را در آنجا دفن کرد و استوار و محکم گردانبد و پیوشید و آن موضع را سنبیل. شهریست بولایت فارس متصل، پیوسته از جمله فارس بوده در آخر ناپیدا کرد و آن آب بگشاد، و تا اکنون آن آب در زبر آن، در آن جوی روانست12.

عمر سجزیان ms097 وصفاریان یعنی یعفوب لیت و برادر او عمرولیث با خوزستان تحویل شده بناحیت اشک (آسک) در خوزستان به نزدیک ولایت فارس کوهی است که است: مدام در آنجا آتشی افروخته است و هرگز فرونمی میرد و در گرداگرد کوه درشب نط و خابران دو شهر آبادان است و با نعمت بسیار و میان شیروان از زمین روشنائی آتش میبینند و در روز دود. و گمان آنست که چشمه آن نفط باشد یا زفت، که درقدیم الایام آتشی آنجا افتاده است و آن روشنائی میبخشد.ن فارس و اصفهان است و سردمیر، و در خوزستان مردسیر چزر این نیست.

و در عسکر مکرم نوعی است از کژدمان خرد که آنرا جراره میخوانند هر کرا در اشک واقعه خوارج از ارقه بوده است و میگویند چهل مرد از شراره بیرون آمدند و ده هزار مرد را که متابع ایشان بودند از اهل بصره بکشتند. دوشاب ارجانی بگزد در حال بمیرد و آن کشندهتر از مار است.

بهمه جا مییرند از آنجاست.

در تستر دیباها می بافند و به جمله دنیا میبرند و جامه کعبه از آن دیباست که از آنجا میبرند.

مسافات خوزستان در سوس جامه های خز8 است که بهمه آفاق میبرند. و نوعی ترنج است مانند از فارس چون بعراق روی بر خوزستان دو راه عام است: یکی بصره پس بغداد.

پنجه یا انگشتان، چنان ترنج در هیج موضع نشان نمیدهند.

و یکی تا واسط پس بغداد. اما راه بصره از ارجان تا اشک دو منزل سبک است، پس و در رامهرمز جامه های ابریشمی است* که به بیشتر جایها نقل میکنند.

0 تا وپرا یکمنزل پس تا دورق یکمنزل پس تا جان یکمنزل تا ماسبان یک منزل. و در میگویند مانی نقاش را به رامهرمز کشته اند و بر دار کرده، و بعضی میگویند در مجلس این منزل در آن بباید رفت از دورق تا ماسبان در آب باید رفت ms098 و از حصن مهدی تا بیان بهرام به فجاءة بمرد، سر او بریدند و بیاویختنده.

یکمنزل تا آخر حد خوزمیتان رسیدی، چند شابور شهریست با نعمت بسیار در اوزراعت و ابهای روان و خرماستان * و بیان در دجله است از آنجا در کشتی نشینی خواهی بأبله روی و خواهی فراوان. یعقوب بن لیث صفاری آنجا نزول کرد وبجهة فراخی ونعمت بدانجا مقیم شد برپشت ابله روی و بگذری10 واما راه واسط از ارجان تا سوق یک مرحله پس از وهم آنجا بمرد و گور او آنجاست.

1 رامهرمز تا عسکرمکرم سه منزل و تا تستریک منزل، از جندشاپور تا سوس یک منزل، از جبان شهریست با روستای بزرگ آبادان و با نعمت بسیار در او خرماستانها سوس تا فرقوت یک منزل و از فرقوت تا طیب یک مثزل پس بعمل واسط از عسکر تا و نیشکر و غیر آن بسیار است، و بوعلی جبائی امام معتزله از آنجاست.

واسط راه دیگر است که به تستر درنیاید. از عسکر تا ایذج چهار منزل و تا اهوازیک و گوشه از خوزستان بدریا می پیوندند و درین گوشه موضعی است که چون کشتی آنجا رسد بیم غرق باشد که گردابیست نیک مخوف.

منزل و از اهواز تا زم یک منزل، و از اهواز تا دورق چهار منزل، و از عسکرتا دورقن چهار منزل، و از اهواز تا رامهرمز سه منزل دیگر، زیرا که اهواز و عسکر مکرم دریک شهر تیری. جامه هایش مانند جامهای بغداد است از آنجا به بغداد میبرند و.

============================================================

منزل ها وراههای ولایت خوزستان ومضافات وتوابع وشهرها وجایهائی که.

بخوزستان منسوب است، شرح داده شد و کیفیت آن باز نموده آمد. بغد از این تقریر 7 ولایت فارس که در جوار آن است و اقلیمی است مشهور و بززگ، ذکر کرده می آید.

اقلیم دهم والله اعلم.

ذکردریای فارس و توابع پادداشتها: 1. بزمگ خد مستفیم است چهارسو (استخری ص 89).

2. ولیکن حد جنوبی از غباذان تا روستای واسط (استخری ص89).

3. کوره اهواز آن را هزمزگویند. (استخری ص 89).

آنچه گرداگرد ولایت فارس است از حد جانب مشرق کرمان است، و جانب 4، مناذرالکبری ومناذر الصغزی. (استخری ص90) مغرب خوزستان و اصفهان، و جانب شمال بیابانی است که میان فارس و خراسان 5. دزمسرقان خاصه رطبی باشذ که آنرا طم خواتتذ هر که از آن رطب درمیان شراب بخورد حالنی تب است، و جانب جنوبی فارس دریای فارس که از محیط جدا میشود تا قلزم.

گیردش. (استخری ص91) و صورت ولایت فارس درچهار گوشکی است، مگر گوشه که نزدیک 6. ودزفمه نواحی نیشکر نشانند و بیشتر به لشکر افتد، وبه لشکرنیشکربسی نباشد. (استخری ض 91): ن اصفهان است و گوشه‌ که نزدیک کرمان است. و در حدی که بدریا پبوسته است با. وخاضه زیان خوزی ذائند. (استخری ص 91): کوژی مانند کمبانی. و در آن دو گوشه که نزدیک اصفهان و کرمان است . دزاصل خضر 9: مطالب بین دوستاره زا استخری ندارذ.

چهارگوشگی است.

7 10. استخری: اگر خواهنذ ذرآب سوی ابله روند و اگر خواهند برخشک بروند، و چون برابر ابله رسند پیش از این، ذکر دریای فارس کرده ایم و حدود آن. اما شهرها وولایت ها را بگذرند. ص94. ابن حوقل: اما به ابله از راه آب باید رفت و منیتوان تا مخاذات ابله برپشت ستور بتقریر نرسانیدیم از بسیاری آن، و ذکر کوهها نکردیم بسبب آنکه درفارس هیچ رفت و از آنجا ms100 بدان گذر کزد. ص 30 ترجمه قارسی.

ن شهری نیست که در آن کوهی نیست، تا بجائی که از اینجا کوه میتوان دید مگر اندکی: صورت فارس کما هو حقه این است.

7 اکنون ولایات ونواحی وشهرها و آنچه بدان مضافست بفارس، ذکر کنیم

نهر شایگان1 نهر درجند، نهر خواندن، نهر رس، نهر سکان، نهر جرسر، نهر الاحسر، نهر کر، نهر فروات، نهربزره.

است. یزد بزرگتر ناحیتی است و بدانجا از شهرها کیف است و میبد و نائین والفهرج و.

ابرقو و اقلید وسرمق ومشکان والارجان ومریزجان وصاهک الکبری وسهردانکه .

اما دریاها: دریای فارس است. بحیره بختگان، بحبره دشت ارزن، بخیره دسرله، رودان، لادکان، بیضا، مزار، مائین، ابرج، خرمه، خبر، مکرو کرل، ولورجان پور، بحیره الجود فایان، بحیره جنگان.

و نزدیک آن در بزرگی اردشیرخره است و قصبه آن خرد. و بزرگتر از قصبه اما حصارها در جملگی فارس و نواحی آن حصارهاست هریکی از دیگری جایهاست مانند سیراف وشیراز استوارتر و محکم تر. اکنون تفصیل داده شود آنچه مجمل نموده ام. پس ابتدا بشهرها اما جور بجهة آن قصبه شده است که بنای آن اردشیر ساخته است و دارلملک ن کنیم . که مشتمل است بر دیه ها و از این شهرها نیست که فراختر و بزرگتر است، و اوبوده است: نواحی آن نامدار نیست بعضی که خردتر از آن است.

اما شیراز اکنون قصبه جملگی نواحی وولایت فارس شده است و دارالملک اما شهرهای استوان آنست، اصل دیوانها آنجاست و شیراز نونهاده اند در اسلام.

اصطخر آنرا حصاریست و گرداگرد آن ربض. بیضا با حصارو ربض است.

صیمکان، کران، جهرم، هم دست، مائین، صفاده، توج، جرمق، گیر (قیر)، ن سرمق با حصار ms101 و ربض است. ده آلاس قهندربا ربض. شیراز را کهندز است وقلعه کادری، اندرد، سمیران و کوار نزدیک آن در بزرگی، دارابجرد و فساد دو قصبهاند.

سهمویه خوانند. جور را حصاریست اما ربض نیست، کازرون با حصارو ربض است: والمص طمستان، کردمان، جهم، الصخان، الدارکان، اریراه، حریم، ایبچ گیر را کهنذر و ربض است. اتراو را کهندزو ربض است. سمیران را کهندزو ربض الاصطهبانات بصار المرزجان، المادوان، روبنج، سارق الرستاق، فرح طارم الاسکایان است، فسا را حصار و ربض است. دارابجرد را حصارو ربض، روبیخ را حصارو و نزدیک بدین ولایت ارجان است وقصبه ارجان. بلاد شاپور، ریشهر، فردک، ریض است.

مهرویان، حنانه سر، کازرون، کمارج، برازجان، خواندن، لونجان، مورستان، جره: و اما آنجه در دریاست از جزیره هسای منسوب بولایت اردشیر خره: جزیره اما قلعههان ن بنی کاوان لافت واوال وخارک.

میگویند در فارس زیادت پانصد قلعه است بر کوه نزدیک شهرها2، و شرح آن * وجایهاست منسوب به زم. بزرگترزم جیلویه است و معروف بزم رمیجان پس نتوان داد جز در دیوانهای فارس. اکنون بعضی را که مؤلف کتاب دانسته است شرح زم شهریرا معروف به زم باسنجان. زم احمد بن الحسن معروف به زم کاریان، وزع ن میدهند. و این قلعه ها کوه را هیچکس به قهروجنگ نگرفته است، * از آن جمله قلعه اردشیر *(13) ابن عماره است که آنرا قلعه الدواوین میخوانند وجلیدی هم میگویند3.* * اما قبیله ها از شمار بیرون است و چنین میگویند که در جمله فارس پانصد قلعه کاریان بر کوه نرم است4. محمد بن واصل با جمله حشم خویش قصد آن هزار سیاه خانه باشد که درضحرا نشینند، و زمستان و تابستان بچراگاهها میگردند.

کرد واحمد بن الحسن الازدی آنرا نگاه داشت.

بررسم عرب، و از هر خانه از خداوند خانه و متعلقان او و شبانان وخدم ده کس بیرون قلعه اسفنداره برولایت اصطخر بر کوهی بلند مقداریک فرسنگ مسافت. در آیند. *(14) ایام کفار ms102 آنرا قلعه اسفندیار خوانند، چون به اسلام افتاد در ایام امیر المؤمنین علی

قلعه اشکیوان محکم ترین قلاع است از روستای مائین بغایت استوار است و نهر شیرین مخرج آن از کوه دیانست12 بناحیت تارونج آب میدهد جلادجان رفتن بدانجا دشوار است و در آنجا آب روان. قلعه گودرزبجائی که آنرا سویفه ونواحی را، پس بدریا میریزد.

1 می خوانند از کام فیروز در غایت استواریست و گودرزلشکرکش کیخسر و ساخته نهر شایگان بیرون می آید از تارونج و کوههای آن تا میرسد بمورستان و خان امت: حماد13 پس روستا ویرا و مائین و کهرگان را آب میدهد و بدریا میرود.

* قلعه حصین بناحیت ارجان محکم است و در آنجا گبرانند و علم خویش اما نهر درچند مخرج آن کوهها جویجانست پس به بحیره درچند می افتده اما میخوانندء. قلعه ایرج در نهایت استواریست، اما قلعه هائی که به حیلت آنرافتح نهر خویدان از خویدان بیرون میآید و زمینهای آنرا ms103 و اسوانرا آب میدهد پس بجلاد کرده اند بیشتر از آنست که یاد توان کرد.

جان میریزد و بدریا میرودن نهر رس14 از خمالجان علیا می اید پس در جوی شاپور می افتد پس به نشیب آتش خانهها میرود و از توج میگذرد و به دریا میرود. اما نهر اخشین از کوههای دادین میآید بیشتر از شمار و حفظ است، زیرا که درهیچ شهری وقصبه نیست که درآن چون بجنقان می رسد درنهر قوج افتد بسیار آتش خانهها نیست. و از آن جمله، آتشگاه کاریانست معروف به ناب قرا، و نهر سکان از روستای دونجان می آید واز دهی که آنرا شادفری گویند، پس آتشگاهیست که آنرا بارین میخوانند به نزدیک خوزستان، و کسی که آن آتشگاه دیده بروستای سپاه می رسند و آنرا آب میدهند از آنجا به کوار می رسد و آب می دهد پس است بمؤلف کتاب گفته است که برآن آتشگاه نبشته است بزبان پهلوی که سی هزار صیمکان را آب میدهند پس کازرون را، پس بدریا می رسد، و درجمله جویهای درم بر بنای این آتشگاه صرف کرده اند تا تمام شده است. و آتشگاهیست بر در شاپور فارس جوی بسیار عمارت ترو با مرافق تر از این نیست: معروف به سرخس و ایضأ بر در شاپور معروف به چند گلونی3، و بکازرون نیز * نهر جندتستر از روستای تاهرم میاید و روستای مسیحان را می برد تا بزیر آتشگاهیست معروف به حفه و بدانجا آتشگاه دیگر است معروف به کلارودن9 پل سول که عادیان ساخته اند از سنگ بیرون میآید.15 * پس در روستاجره می رود.

* بشیر از نزدیک وسولحان آتشگاهیست معروف به هرمزد آتشگاهیست بالرسویان10* پس روستای دادین را آب میدهند و درنهر احسرمی افتد.

* و در دین گبران چنانچه هرزنی که حمل به نهد و از نفاس بیرون آید و هر نهر الکرمانیه - از حدود کرمان بیرون میآید و روستای کام فیروز را آب ms104 1 میدهند پس دره را مجرد و کاسکانرا و طسوج را پس به بحیره بختگان میافتد.16 زنی که از حیض فارغ گردد پاک نشود چندانکه به آتشگاه رود و برهنه گردد و خود را بهبول بشوید * (15) بعضی میگویند از شهرهای دارابجرد بیرون میآید و بدریا میرمید: نهر بروان از ده فروآب بیرون میآید17 و بر در اصطخر زیرپل خراسان

آن اردشیر ملک دارالملک خویش بخوزستان ساخت. و روایت میکنند که اما جویهایی که در بزرگی بمقدار این جویها که یاد کرده شد، نیست، از حد سلیمان (ع) از طبریه بامداد بیرون آمدی و شبانگاه باصطخر آمدی و بدانجا مسجدیست احضی وتقریر بیرون است.

معروف بسلیمان و بنای ایشان از گل و سنگ است و گچ بر اندازه دستگاه بنا فرمایند. وپل خراسان پیرون شهر است بر درآن، وپس پل بناهای قدیمی است.

دریاها شابور شهریست که شاپورملک ساخت:2 ودرفراخی مانند اصطخر است الا * دریای فارس خود گفته شده است، این است از محیط جدا شده درحد ن . آنکه این معمورتر است و اهل آن توانگرتر و بنای ایشان مانند بنای اصطخر باشد و چین بر حدود هندوستان و سند و کرمان میگذرد تا فارس. و این دریا را درمیان ن بدانجا تا اصطخر دو فرسخ باشد، اما بیرون شهر هوا خوشتر است و سازگارتر چندین ممالک بفارس باز میخوانند برای آنکه بر کنار این دریا هیچ پادشاهی بزرگتر و دارابجرد - بنای آن دارا ساخته است و بدین جهت بدوبازمیخوانند و ms105 آنرا باره معمورتر از فارس نبست و پادشاهان فارس درقدیم بزرگتر از همه پادشاهان بوده اند 18* ایست نومانند جور، و خندقی که از قعر آن چشمه های آب میخیزد و در این خندق ~~از دریاهای خرد فارس، بحیره بختگان است. گرداگرد آن دهها و چندان گیاه رسته است که اگر کسی در رود چندان گیاه بروپیچد که از آنجا بیرون عمارتهاست و درازی آن بیست فرسنگ باشد و آب آن شور است و گرداگرد آن نمک نتواند آمد مگر بدشواری. و آنرا چهار در است و در میان شهر کوه سنگی است مانند قبه می بندد و آن درولایت اصطخراست. 3 وآنرا بهیچ کوه پیوستگی نیست و بنای ایشان از گل و خشت است.

بحیره دشت ارژن از ولایت شاپور است در ازای آن ده فرسنگ باشد و آب جور. از ابنای اردشیر است و می گویند آنجا که اکنون شهر کرده اند، آنجا خوش، و بسیار باشد که آب آن خشک میشود و اندک میماند و بسیار باشد که چنان آبی بوده است ایستاده، چون دریای خرد. و اردشیر نذر کرده بود که بهر جائی که بر پرمی شود که در دو فرسنگ زمین میگردد. گرداگرد آن عمارتها و ده هاست و ماهی دشمن خویش ظفریابد آنجا شهری کند و آتشگاهی. و بدین موضع بر دشمن ظفر بشیراز از آنجا می آرند.

یافت و بسیار جهد کرد تا آبرا از این جایگاه بگشاد و زمین خشک شد و جور آنجا بحیره پور- از جمله شاپور نزدیک کازرون. 19 درازی آن ده فرسنگ باشد و ن بساخت، و این جور در فراخی و نعمت نزدیک است باصطخر و باره ای دارد آبادان آب آن شور بود، و بدانجا منافع بسیار و شکارگاه.

ازگل، وخندقی بزرگ. و آنرا چهار در، از جانب مشرق در مهر خوانند و از جانب مغرب بحیره جنگان- شور است درازای آن دوازده فرسنگ هست و از حوالی آن ms106 در بهرام واز جانب شمال در هرمز واز جانب جنوب دراردشیر. درمیان شهر مک میآرند و دههای کهیر بحان برکناره آنست و از حساب اردشیر خره است. اول.

بنائیست آنرا ""طربال" خوانند و بزبان فارسی "ابدان" و کیاحره (کیاسره هم آن از شیراز بر دو فرسنگی و آخر آن حد خوزستان.

خوانده میشود) اردشیر ساخته است و در بلندی چنان بوده است که از آنجا مردم بر بحیره سقهریه که صومعه تا سفهریه بر اینجاست، درازی آن هشت فرسنگ شهر و روستا مطلع بودی از بلندی، و برآن موضع آتشگاهست(17) و در مقابل آن از باشد و آب آن شور و شکار بسیار و درختان و دوخ و نی و امثال آن بسیار است و فراخی :: کوه چنان ساخته که آب در برابر آن می آمد و بفواره ها فرو می شد و باز بدانجا برمی آمد، شیراز : و آن بنا از گچ و سنگ است و مردمان آن شهر بیشتر سنگ های آن باز کرده اند و در 6

بناهای آن موضع از گل است، گچ و سنگ هم بکار میدارند. و کازرون و نوبنجان شیراز. شهریست بزرگ اما قدیمی نیست. محمد بن القاسم بن عقیل، پسر در بزرگی بیکدیگر نزدیکند، کازرون استوارتر است و کوشکهای بسیار و هوا بهتر و عم حجاج بن یوسف بنا کرده است و برای آن شیراز نام کرده اند که هرچه در جمله درستتر، و در همه ms107 فارس خوش هواتر از کازرون نیست و آبهای خوردن ایشان از چاه نواحی آنولایت باشد از خواربار و غیر آن به شیراز آرند و از آنجا هیچ بجایی نبرند21 و ن امست.

لشکرگاه مسلمانان بوقت محاصره اصطخر بدین موضع بوده است وچون اصطخرفتح ز و بزرگتر شهری که درولایت دارابجرد است فسا. برزمین هموار و راههای فراخ کردند و آنجایگاه را فال نیکو گرفتند و این شهر بساختند و پادشاهنشین گشت. و در و بزرگی نزدیک شیراز باشد، و هوای آن خوشتر از شیراز است و بناهای ایشان از گل و فراخی و بزرگی فرسنگی باشد درفرسنگی، و آنرا باره نیست و جمله بناهای آن پیوسته چوبها و بناها با درخت سرو، و آن شهریست قدیمی و آنرا حصاری و خندقی و است وخلقی بسیار ساکنند آنجا، وولایت فارس دیوان ها و اعمال همه آنجا باشند.

ربضی، و بازارهای ایشان در ربض باشد، و آنچه در شهرهای سردسیر و گرمسیر باشد کارزین 22_ شهریست خرد مانند تلثی از اصطخر و آنرا قلعه در بزرگی وقوت، از خرما و جوز و ترنج و غیر آن، در آنجا باشد.

و اسباب نعمت. چنان نیست که آنرا ذکر باید کرد، بجهة آن ذکر کردیم که قصبه اما شهرهای ولایت اردشیرخره جورو شیراز ذکر کرده شد.

7 قبادخره است: بعد از شیراز هیچ شهری بزرگتر از سیراف نیست و در بزرگی هم بدان نزدیک و از بزرگی شهرهائی که بولایت اصطخر منسوب است کشه است یعنی یزدو است و بنای ایشان از چوب ساج است و چوب دیگر هست که از ولایت زنگیان ابرقوه از جانب خراسان و روزان از جانب کرمان و کرد و سرون از جانب اصفهان: میآرند. و بناهای ایشان پوششهاست برزبر یکدیگر، و ایشان بر کنار دریااند، و بناهای کثهشهریست بر کنار بیابان و آنرا آب و هوای خوش و نعمت قراوان و ایشان بهم درشده وخلق انبوه، و در ms108 کارعمارتهای خوش بغایت مبالفت کنند چنانچه روستاهای با ارتفاع. و بناهای ایشان بیشتر از خشت باشد و شهریست استوار و آبهای مرد بازرگان باشد که بر سرای زیادت از سی هزار درم نفقه کند. گرداگرد ایشان ایشان از کاریزها مگریک جوی که از ناحیت قلعه می آید نزدیک دهی که در آنجا درخت و باغهائیست، میوهها و آبهای ایشان از کوه است که آنرا خم گویند، و سیراف کان سربست 23 و ای دهی است بغایت خوش و روستاهای فراوان ومیوههای گرمسیرترین شهرهای آنجاست.

بسیار دارد چنانچه بعضی باصفهان می برند ودر کوههای ایشان بسیار درختان و ارجان. شهریست بزرگ و بسیارخیز در آنجا درختان خرما و زیتون و نباتاتست، وغالب بر اهل یزد ادب وخط است2 میوههای گرمسیری است، و آن شهریست هم بیابانی و هم دریائی و هم کوهی و هم ابرقوه. شهریست استوار و با نعمت فراوان ونرخها ارزان و کمتر از سیک دشتی، و آب ایشان شورمزه ومیان ایشان و دریا یک منزل است.

اصطخر نباشد و در حوالی آن هیچ درخت وبستان نیست.

توج. شهریست سخت گرمسیرو بنای ایشان از گل، وخرمای بسیار بیضا. بزرگتر شهریست درولایت اصطخر وبجهة آن بیضا میخوانند که قلعه نوبنجان- هم شهریست گرمسیر و درخت خرما اندک، و به نزدیک آن مقدار دارد سفید و از دور سفیدی آن بتوان دید.25 و لشکرگاه اسلام آنجا بوده است در آنوقت دو فرسنگ شعب بوان تماشاگاه ولایت فارس، و خوشترین موضعی بدانجا، و از جمله که اصطخر فتح می کردند: سردسیر و دههای بسیار، و آبها و درختان بهم برشده چنانکه مردم در آنجا روند از

راهها راه شیراز به اصفهان از شیراز تا هزارشش فرسخ و از آنجا تا مائین شش از شیراز تا سیراف- از شیرازتا ده کفره پنج فرسخ و از آنجا تا بحرپنج فرسخ

از شیراز تا یزد آن راه خراسان است تا پورنجان27 شش فرسنگ و از آنجا تا از شیر ازتا خوزستان از شیرازتا جویم پنج فرسنگ و از آنجا تا خلار چهار فرسخ واز خلار تا جرجان چهار فرسنگ و از آنجا تا کرکان پنج فرسنگ و از کرکان تا اصطخر شش فرسنگ و از آنجا تا شرچهار فرسخ و از آنجا تا کهنگ هشت فرسنگ و نولنجان شش فرسنگ و از نولنجان تا خواندن چهار فرسنگ واز خواندن تا درچند چهار از آنجا تا ده بند هشت و از آنجا تا ابرقو دوازده فرسنگ و از ابرقوتا ده شیر سیزده فرسخ فرسخ و از آنجا تا خان حماد چهار فرسنگ و از آنجا تا بندک ms110 هشت فرستگ و از آنجا و از آنجا تا جورشش فرسخ و از آنجا تا قلعه گبران شش فرسخ و از آنجا تا یزد شش تا کردمان چهار فرسنگ...32 و از آنجا تا ارجان هفت فرسنگ و از آنجا تا بازسبیل 32 فرسخ* و ازیزد تا حره شش فرسنگ، وآن صحرائیست در آنجا درخت انجیر*28 و آن شش فرسخ: آخر عمل خراسان است. پس هشتاد فرسنگ باشد.

از شیرازتا جنابه - از شیرازتا خان الاسدشش فرسنگ و از آنجا تا دشت مسافات میان شهرهای بزرگ ارژن خان چهار فرسنگ و از دشت تا دیه سرچهار فرسنگ و از آنجا تا کازرون شش از فسا تا کارزین هیجده فرسخ 33 و از آنجا تا جهرم ده فرسنگ و از آنجا تا فرسنگ و از کازرون تا دیه درین چهار فرسنگ و از آنجا تا سرعقبه خان چهار فرسنگ کرر هشت فرسخ. از شیراز تا اصطخر دوازده فرسنگ. از شیراز تا کوار ده فرسنگ و از و از سرعقبه تا توج چهار فرسنگ و از آنجا تا جنابه دوازده فرسخ، پس همه چهل و کوارتا جور بیست و از شیراز تا فسا بپست و هفت فرسخ. و از شیراز تا بیضا هشت چهار فرسخ باشد فرسخ. از شیرازتا دارابجرد پنجاه فرسنگ و از شیراز تا نوبنجان بیست و پنج فرسنگ.

از شیرازتا سیرجان -- از شیرازتا اصطخر دوازده فرسنگ و ازاصطخرتا دیه و از شیراز تا یزد هفتاد و چهار فرسخ و از شیراز تا توج سی و دو فرسخ و از شیرازتا راماد هشت فرسخ و از آنجا تا کلود هشت فرسنگ و از کلود تا درحومان شش فرسنگ و از آنجا تا عبدالرحمن شش فرسنگ و از آنجا تا دیه الاس شش فرسنگ و از آنجا تا ارجان شصت فرسنگ و از شیراز تا شاپور بیست و پنج فرسنگ. از شیراز تا جهرم سی فرسخ و از جور تا کازرین شانزده فرسخ ms111 و از شیراز تا نجبرم دوازده فرستگ. و از کده چهار فرسنگ و از رباط تا پشت خم رباط هفت فرسنگ و از آنجا تا سیرگان مهرویان تا حصار ابن عماره ان بر درازی قارس است بر دریا صد و شصت فرستگ.

هفت فرسنگ بیایان از حد کرمان تا حد اصفهان از حساب فارس است و ازرودان تا انار از شیرازتا گرمسیز کرمان 29_ از شیراز تا خان که از روستا کهرجان است و هیجده فرسخ و ازیزد تا میبد ده فرسنگ و از میبد تا عقدا ده فرسنگ و از آنجا تا نائین از آنجا تا فسا پنج فرسنگ30 و از آنجا تا طمسیان چهار فرسنگ و از آنجا تا حومه شش

مرا حکایت کرد که بتابستان بدهی بودم از دهات گرمسیر فارس که آنرا لاغرستان اهل گرمسیرفارس بیشتر معتزلی باشند و بعضی شیعی. اما اهل سردسیزهمه گویند در خانه بر کنارآب، و ms112 در آن رود سنگهای بزرگ بود، در عین میان روز اهل سنت وجماعت باشند اغلب اصحاب حدیث. ن می نگریستم چنانکه سنگ در آتش از هم جدا شود از غایت گرما از یکدیگر جدا درفارس از ملت های گبرو جهود و ترسا نیز باشند. گبران را کتابهای قدیم می شد. * اما سردسیرفارس خوش هواتر باشد و گرمسیر بیشترهوای تباه دارد و هیج که بمیراث بیکدیگر می رسد هست. و آتشخانه های معروف ایشان آنجاست.

شهر و باناک تراز دارابجرد نیست پس توج. خوشترین و تندرست ترین گرمسیر فارس طبقات مردمان فارس، در روزگارقدیم پادشاهان نیا آنجا بوده اند چون ارجان است و سیراف جنارو سرد و معتدل ترین همه شیرازو فسا و کازرون وجور ضحاک وجمشید و افریدون. وبعد از آن به ایرانشهر رفته اندتا وقتی که ذوالقرنین اسست، و درجمله فارس هوائی درست ترو خوشتر از کازرون نبست و مردمان بیامد و دارای بن دارا بکشت و ملوک طوایف را بنشاند. و ماذکر ایشان نکنیم که در تندرست ترو توانگرتر از اهل آن، و بهترین آبها آب جوی کروار35* کتابها وافسانه ها وشاهنامه معلوم است.

اما شکل وصورت مردمان فارس؛ اهل گرمسیر آن بیشتر مردمان باریک و نزاز اما در اسلام، آنجا پادشاهان بودند و هستند که بعضی فارس را داشتند و و اندک موی و گندم گون باشند. و اهل سردسیر بسیار موی و بزرگ هیأت و سفید بعضی با فارس ولایت های دیگر را گرفتند. هرمزان از جمله ملوک بوده است و آنرا در وست: ایامی که فارس را فتح کردند اسیر گرفتندو پیش عمربردند، او را نکشت و امان داد.

* پوشش پادشاه ایشان و اهل حشم قباها باشد و بسیار باشد که پادشاهان او بر دست عباس عم پیغمبرصلی الله علیه وآله مسلمان گشت، بعد از آن دروقت جبقه و دراعه و دستار پوشند و زیردستان کلاه های بلند نهند و شمشیر حمایل کنند، و کشتن ms113 همر او را تهمت نهادند که با لؤلؤغلام مغیرة بن شعبه یار بوده است. بعد از قضات ایشان جبه و کلاه پوشند. کلاهی که آنرا بتازی دنیه گویند و بفارسی کلاه، و وفات عمر بدو روز او را بگرفتند و عبدالله بن عمر او را بکشت.

قاضی طیلسان فروگذارند. و اهل قلم دراعه و دستار و موزه نیمچه پوشند، ومردمان ایشان به جامه ها با یکدیگر مفاخرت کنند. * (19) سلمان فارسی هم از آن جمله بوده است، زاهد شد و بطلب دین میگشت تا 0 بمدینه افتاد چون پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم از مدینه هجرت فرمود مسلمان و اخلاق پادشاهان وخدم و خواص بادشاه صاحب کرم ومروت باشند، * و گشت. (20) اهل سواحل بازرگانی در دریا کنند، خاصه اهل سیراف36* و مؤلف کتاب گوید که : آل عماره- که در بزرگی مشهورند از فارس بودند و ایشان را پادشاهی و مرا حکایت کردند که در سیراف بازارگانی بود و چهل سال در کشتی نشسته و تجارت اسباب و املاک وعدت بسیار وقلاع بر کنار دریا بوده است، ایشان از انجاد جلیل کرده در دریای فارس، و در این مدت بخشکی بیرون نیامده، هرگاه که نزدیک بودهاند و ملک ایشان درفارس بوده است. وجلیدی را موسی بن غمران علیه السلام خشکی رسیدی بار خود را بیرون فرستادی و کاری که بودی باتمام رسانیدی و آنچه

غضبا" 38 جلیدی بوده است، تا امروز در آن قلعهها از نتایج ایشانند و هیچکس ایشان و اما جماعتی که بدین اسم مشهور شدند حسین بن منصور حلاج بود از بیضا را نتوانست گرفت و باج و ده یک کشتیهای آن حد ایشانراست. ms114 عمرو بن لیث دو سال که دعوی کرد که هر که در زهد بدرجه کمال رسد و نفس خویش درطاعت شکسته یوسته با حمد بن عبیدالله جنگ کرد برو ظفر نیافت چندانکه پسرعم او را با خود گرداند و ازلذت دنیا مفارقت کند و نفس خود را از جمله شهوات بازدارد، بدرجه گردانید و یاری خواست و بواسطه آن قلعه را مسلم کرد.

مقربین رسد و بتدریج صفائی پیدا شود که هیچ چیز از بشری در آن نباشد. چون بدین و از ایشان، آل حنظله بن تمیم - کسانی که از بحرین بگذشتند و بفارس مقام مرتبه رسد روحی از ارواح الله که عیسی از آن متولد شد دروی آید و جمله فعل اوفعل ساختند و اموال بسیار جمع کردند و دیه ها و اسباب نفیس ساختند، از جمله ایشان ن خدای باشد. و این دعوی بجایی رسانید که جماعتی وزراء و طبفات حاشیه و بزرگان عمروی بن عینیه بود که مال او بدان درجه رسید که مبلغ هزار بار هزار درم مصحف ها پادشاه و امیران شهرها و ملوک جبال و عراق و جزیره را در دعوت آورد. او را بگرفتند و خرید و بر شهرهای اسلام وقف کرد و خراج ضیاع و اسباب این خاندان بدان حد بود.

در بغداد به دارالخلافه حبس کردند. چون بیشتر اهل دارالخلاقه از خدم وحشم بیراه که هر سال ده بار هزار هزار دینار خراج بدادندی.0 کرد او را زنده بردار کردند چندانکه مرد، پس بسوختند و خاکستر او را در دجله * از ملوک فارس که بیرون فارس بر ممالک دیگر مستولی گشتند آل سامان انداختند.

بودند از فرزندان بهرام چوبین، بهرام از اردشیرخره بود و والی ری گشت.40 * بعد از ن و از لحسا حسن جنایی معروف به ابی سعید و اهل جنابه، خروج کرد به آن بجنگ ترکان رفت به بلخ41 و ایشانرا هزیمت کرد، کارش بدانجا رسید که قصد بحرین، ms115 و آنجا مقام بر سبیل بازارگانی، تا بعضی از عرب را بگردانید و در مذهب جنگ کسری کرد و او از پیش او بهزیمت بر رم رفت و از آنجا مدد آورد* و کین خویش در آورد و بحرین و توابع آنرا بگرفت و لشکرهای سلطان را بشکست و در عمان خویش بازخواست و مملکت باز گرفت چنانچه در شاهنامه ذکر آن کرده اند. 942 و مضافات آن غارتها وقتل ها کرد چندانکه لشکرها رفت و او را بگرفتند و بکشتند، و آل سامان پادشاهان ماوراء النهر گشتند تا اسمعیل بن احمد، چون معتضد خدای تعالی کار او کفایت کرد. پس پسر او به نشست سلیمان ابن الحسن و راهها شهامت و دیگر مردانگی و کفایت او بدید، او را بر عمرو بن لیث گماشت تا او را میزد و حاجبان را بکشت و بر اهل حرم بیدادیها کرده مالهای مکه و کعبه را غارت بکشت و بگرفت، وپادشاهی خراسان و ماوراء النهرو جرجان و طبرستان وری و ابهر کرد و مجاوران را بکشت. خدای تعالی نیزشر او دفع کرد.

و زنجان او را شد. بعد از او احمد بن اسمعیل پادشاه این همه بود و سیستان را فتح کرد اثرعدل او در جهان تازه گشت، بعد از او نصر بن احمد و همچنین نوح بن اما عجایبی که درفارس است .

منصوره (21) بناحیت اصطخر بناهای سنگین است از صورتها بستونها وامثال آن، ونشانهای و از علما و دانایان که بفارس خاستند، عبدالله المقفع، که ببصره مقیم بود و بنای عادیان که مانند آن هیچ جائی نیست. و مسجد سلیمان علیه السلام آنجاست و کاتب خلفا گشت، در ایام منصور کشته شده است. سبب آنکه امان نامه درپیش مردمان فارس میگویند دیوان ساخته اند.

عبدالله بن علی بود از منصور و درشرطها سوگند آورد که اگر این عهد بشکنم بیعت همه بناحیت اصطخر درختان سیب است که یک سیب ایشان نیمی ms116 ترش است و مسلمانان مرا باطل باشد منصور بدین جهت خشم گرفت و بفرمود تا او را قتل کردند.

نیمی شیرین، ومرداس بن عمرو را این حکایت کردند انکار کرد، البته قبول نکرد سیبویه نحوی، که ببصره مقیم بود از اهل اصطخر است و او را کتابهاست در

در دیه عبدالرحمن چاهیست بغایت دورو اندرون خشک: دز جمله سال وقتیست معین که در آن وقت در این چاه آب پیدا می شود و افزون میگردد تا بر سرچاه به ناحیت کران گلیست سبز که بجمله شهرهای اسلام می برند و مثل آن جای باز می آید و برروی زمین می افتد چندانکه آسیا بگرداند، روان میشود و کشت ها و دیگرنیست.

و در دریا جائیست که آنرا خارک میخوانند از آنجا مروارید میخیزد که آنرا زمین های او را سیراب می گرداند. پس در آن چاه فرومی رود و خشک می گردد.

بناحیت شاپور کوهی هست که بر سنگهای آن صورت پادشاهان و مرزبانان و قیمت نباشد و دریتیم میگویند از آنجاست.

1 موبدان آن عضر کرده بودند و از آن لوح ها دردست جماعتی که درحدود ارجان اند و بناحیت شیراز گلی است که آنرا سوسن نرگس میخوانند برگ او چون برگ سوسن است و اندرون چون چشم نرگس.

باشد. و شرح آن مردانند که در بالاهای آن کوه بلنداند.

(به نزدیک ابرقوتل های خاکستر است)44 وقومی میگویند که خاکستر و بناحیت دادین جوی آب خوش امت که از آن میخورند وزمینها آب میدهند و چون جامه از آن بشویند جامه بدان سبزمی شود.

آتش نمرود است که ابراهیم علیه السلام را نسوخت، و این خطاست، زیرا که در ms117 اخبار بدشت بادین در کوههای ایشان چشمه آبست اندک که آنرا آب توج میگویند.

درمست آنست که تمرود به بابل مینشست و پادشاه کنعانیان پیش از پادشاهان درد چشم و دیگر علتها و رنجها و دردها را بدان علاج میکنند و شفا می یابند. و این از فارسیان بودند.

جمله مجرباتست و ازشهرت ومعروفی آن بجمله ولایتهای عراق وخوزستان وکرمان بناحیت ارجان دهی است که آنرا سیامک میخواننده4 چاهیست معروف به وغیر آن تا حدود چین می برند.

عروس و مردمان آنموضع بیازموده اند و رسن ها فروگذاشته تا قعر آن بدانند گلابیست که در جور میکشند واز راه دریا به حجازویمن و شام و مصرو نتوانسته اند، و پیوسته از این چاه مقداریک آسیاوار آب برمی آید و آن دیه را آب مغرب وخوزستان می برند و بهتر از همه گلابهاست. واز جورماء الطلع وماء القیصوم و مودهد زعفران وملبوس وماء الخلاف میخیزد که هیچ موضع خوشتر از آن نباشد: بشهر شاپور روستای الهیت چاهیست میان دو کوه که از آنجا رودی برمی آید و در شاپور روغنها می سازند که جنس آن بهتر از روغنهای دیگر شهرهاست، مگر بلندتر میشود و هیچکس نمیتواند که نزدیک آن چاه رود. و هر مرغی که بر زبرچاه ن روغن خیری و پنفشه کوفه بهتر است.

پپرد بیفتد و بسوزد: و از کازرون و توج جامه های کتان و توزی میخیزد و بهمه آفاق می برند. واز بدشت باری دهی است در آنجا درخت و آب زوان است که جماعتی جهرم جامه ها ومصیلهای معروف بهمه اطراف می برند که بهتر از آن نیست: مردمانند که ایشان را بجادوئی نسبت می کنند، هر جایی و خبری که از ایشان پپرسند و دریزد از پنبه جامه ها می بافند که در جای های دیگر از امثال آن عاجزند.

هرآئینه بگویند و همچنان باشد: و در سیراف این مطاع ها از دریا بدانجا آرند ms118 و باطراف عالم می برند، عود و به اردشیرخره بر در شیراز چشمه آبیست که برای دوای کار بخورند هر که یک قدح از آن بخورد یک مجلس اجابت کند. و هرکه زیادت میخورد زیادت کار عنبر و کافور و جواهر و عاج و آبنوس و فلفل و صندل، بویهای خوش و داروها.

در ارجان دوشابی است وزیتون که بهمه آقاق می برند.

میکند. هرقدحی مجلسی: و از دارابجرد مومیائی میخیزد و بهمه عالم می برند و آن درغار کوهی است و و بر دیار ارجان از جانب خوزستان پلی است بر جوی طاب که آنرا بطیب بن

18، دریای پارس خلیجی باشد از دریای محیط در حدجین و حدود واق واف به هندوستان رسد، وآن را و بزمین فارس کانهای زرونقره و آهن است، وسرب و گوگرد و نفظ و یه پارس و کرمان بازخوانند بحکم آتکه هیچ ولایت از این آبادان تر برین دریا تیست. و پروزگار مانند آن نیزهست، وبسیمرون کان روی است و از آنجا به بصره برند. و در اصطخر گذشته پادشاهان پارس بزرگ ترو قوی تر بودهاند. (استخری، ص109) کان سیماب است. والله اعلم. تمام شد اقلیم فارس ومضافات وتوابع آن.

3. از دریاها که برآن عمارت است بحیره بختگان است که رود کر درو می افتد و تا حدود کرمان برسد4! (استخری، ص 109) اکتون بعد از ms119 این ذکر خدود کرمان وتوابع ومنسوبات آن کرده شود، بسبب 19. بحبره توزنزدیک کازرون. (استخری، ص 109) مجاورت آن بفارس: 20. بشاورملک شایور بنا کردست. (استخری، ص 110) 21. استخری از وجه تسمیه شیراز سخن نرانده است، سایر اطلاعات را نیز کامل ننوشته است.

22، در نسخه اصل کازرون توشته شده است.

یادداشت ها: 23. رودی آنجا میرود که از قلعه برون آید. (استخری، ص 112) 24 استخری قسمت أخیررا المردمان دببر پیشه باشند)، نوشته است ص 114 1. رود شاذگان (استخری، ص 97) 25، بیضا بزرگتر شهریست در کوه اصطخر و دیوارهایش مپید. (استخری، ص 112) 2. شنوده ام که درپارس بیش از پنجهزار قلعه نامدار هست بر کوهها و در شهرها. (استخری ص 105) 26. آب روان و درختان فراوان چنان که آفتاب دشواردروجهد (استخری، ص 113) 3، از آن جمله قلعه ابن عماره است، آنرا قلعه دانیان خوانند وبه جلنذی معروف باشد. هیچکس بر آنجا 27. زرقان. (استخری، ص115 نتواند شدن، و آنجا حدگاه است، آل عماره آنجا از کشتیها ده یک ستانند. (استخری، ص 105) 28. و ازیزد تا جایگاهی که آبخیزه نام دارد شش فرسنگ. (استخری، ص 115) 4، برکوه طین. (استخری، ص 105) ن 29. در اصل کربال نوشته شده.

5. قلعه سعیدآباد (استخری، ص 105) 30. (معلوم می شود مقداری افتادگی دارد زیرا از شیراز تا فسا165 کیلومتر فاصله دارد.) 9، قلعة الجص به ارجان سخت منیع است. (استخری، ص 106) 31. درنسخه اصل سفید است، استخری ص 115، اعبن واین حوقل (ترجمه فارسی، ص 54) 7. شبرخشین خوانند (استخری، ص 106) قصراین اعین، نوشتهاند 8، باب ساسان گویند (استخری، ص 106) 9 کلازن (استخری، ص 109) ن 32. اشتباها کلمات مطر بالاشی تکرار شده و در تتیجه مقداری از مطالب از قلم افتاده است. نسخه کابل، از آنجا تا راسین چهار فرسنگ.

10. به شیراز آتشکده ای هست مسوبان خوانند. (استخری، ص 106) 33. از پسا تا کازرون هژده فرسنگ و ازپسا تا جهرم ده فرسنگ. (استخری، ص 117) 11. نزدیک برج ودررود مسن اوفتد. (استخری، ص 107) 12 کوه دینار. (استخری، ص 107) 34. از ناثین تا سپاهان چهل وپنج فرسنگ (استخری، ص 118) در کتاب چغرلفیای سیاسی ms120 مسعود کیهان هم فاصله نائین و اصفهان 25 فرسنگ ثبت شده است.

13. نهر شادگان از بازرنگ برون آید و به تنبوک مورستان گذرد. (استخری، ص 107) 14. رود اتین از خمایگان بالایین خیزد. (استخری، ص 107) 35. و هوای سردسپرها درست باشد، و هوای گرمیرتباه بود، و هوای دارابگرد از همه تباهتر است، و 15. رود جرشیق از روستای ماسرم خبزد و به روستای مشجان درشودو به زیر پل سبوک گذرد. پلی ارغان درست تر است، آنگه سیراف وجنایه و شنیز. اما شیراز و پسا و کازرون و جوز، باعتدال نزدیگ است، وآب دارابگرد بدست. (استخری، ص 119) قدیمیست از سنگ برآورده. (استخری، ص 108) 18

(استخری، ص 131) ذکرولایت کرمان وتوابع 44. جملات داخل پرانتز در اصل نسخه نبوده از استخری اقتباس شد (ص 131) و درنسخه کابل : (ابه نزدیک ورکوه بالاهای بلند است از خاکتتر،00) 45. صاهک الغرب خوانند. (استخری، ص 132) ن جانب شرقی آن زمین مکران است و بیابانی میان کرمان ms121 و دریا از پس ولایت بلوچ. جانب غربی آن زمین فارس، وجانب شمال آن بیابان خراسان است و سیستان.

وجانب جنوب آن تماعت دریای فارس است: کرمان را گرمسیر است و سردسیر و دیگر. سردسیر آن کمتر از آن فارس است، و در میان گرمسیر هبچ سرد سیر نیست. و در میان سرد سبر بعضی گرمسیر هست: اما شهرهای آن: سیرجان است و جیرفت و وهرمزو کیسان و خسروقان و ن 44 مردمان وشامات و بهار و حباب و غیرا و موغون و راس و سروستان و دارجین: میان جیرفت دیه هاست مروف به دیه خوره. و انچه میان فارس و سبرجان است ببوسته به دارابجرد و حسناباد است و کاهون و بردشیر وحدود زرند و فروین و ن ماهان وخییص، و آنچه نزدیک بیابانست.

بناحیت بم نرماشیر و بهرج و اسبیج، و این اسبیج میان بیابان فارس و خراسان تت است.

============================================================

هرموز جای جمع شدن بازارگانان است و گذرگاه کشتی دریا. و نزدیک و در همه کرمان جویی بزرگ و دریای خرد نیست مگر درپای فارس که مسجد جامع بازار دارند و رباطی و جایهای اندک. جای تجار در روستا پراکنده باشد.

* درازی جیرفت دو میل باشد و در آنجا هرچه در گرمسیر و سردمیر باشد از شاخی آمده است تا هرمز، و کشتی دریا بدانجا میرسد و آب آن شور است.

و در میان شهرهای کرمان بیابانهاست بسیار. و کوههای کوفجان را جانب برف و خرمای تر و جوز و ترنج جمع میشود2 * و آب ایشان ازجوی دیورو است.

جنوب دریاست و جانب شمال جیرفت ورودبال (رودبار) و فهستان ابوغانم، و جانب شهریست بغایت آبادان و با نعمت و فراجی است.

: اما بم- در آنجا درختان خرماست و دیه های بسیار و از جیرفت خوش هواتر مشرق ms122 احواس و بیابانی میان کوفجان و جانب مغرب بلوچ و حد منونجان و نواحی هرمز. میگویند جبال کوفج هفت کوهیست استوار محکم و بدانجا نعمت و فراخی است و قلعه ای دارد درغایت محکمی و استواری. در شهر بم مه مسجد جامع است

که باد شجر راچندان بیفکند که آنچه ضعیفان و درویشان جمع کنند بیشتر از آن باشد * کوههای داورنیک محکم است و در آنجا درختان سردسیری هست و برف که خداوندان آن گیرند .و ایشان را خراج ده یک میدهند.

افتد، و اهل آن در ایام بنی امیه بر ملت مجوس بودند و هیچکس از لشکرها ایشان را رویست شهری خوش و اهل آن دزدانند. شهروادهی است بر دریا و در آنجا قهر نتوانست کرد. پس در ایام خلافت بنی عباس مسلمان شدند و ایشان نیز از کوفج اند و کوههای ایشان با نعمت و در آنجا کان آهن است * (23) صیادان دریا ساکنند.

1 زبان اهل کرمان فارسی ms123 است مگر کوفجان که زبان جداگانه دارند4 اما کوه کان نقره بر ظهر جیرفت میکشد و بر دره کوهی که آنرا درنای گویند، و 11 نقدهای ایشان درم و دینار است. ن از آنجا تا کوه نفره دو منزل است. و این درنا جایی است با تعمت بسبار و دیه های 1 بیشمار و درغایت خوشی مسافات کرمان شرمسیرهای کرمان بیشتر از سردسیر است و سردسبر همانا ربعی باشد. بیشتر 7 از سیرجان تا کاهون دو منزل و از کاهون تا حسن آباد دو فرسنگ. وتا رستاق اهل کرمان لاغر و گندم گون تمام باشد از غلبه گرما.

ن یک منزل5 از سیرگان تا رودان بر جانب فارس یکمنزل و از آنجا تا بیمند چهار به نزدیک جیرفت موضعی است که آنرا میجان خوانند بیشتر میوه های جیرفت فرسنگ و تا کروکان دو فرسنگ و تا آماس یک منزل، تا رودان یک منزل. از از آن باشد.

سیرجان تا بم و از آنجا تا شامات یک منزل تا بهاریک منزل تا ایراغ یک منزل تا به جیرفت جوئیست که آنرا "دیورو" گویند درغایت سختی میرود و ستگ کوغون یک منزل تا راست منزلی تا سروستان منزلی تا وارجی منزلی تا بم منزلی: را میگرداند واندازه بیست آسیا آب باشد.

============================================================

از سیرجان تا خبیص سه منزل از سیرجان تا بردسیر منزلی از بم تا چیرفت تا وارجی منزلی تا هرمزیک منزل وتا بجیرفت منزلی.

از جیرفت تا فارس تا مغون دو منزل و از آنجا تا ولاشجرد یکمنزل تا سورخان یک منزل و از آنجا تا مرودان یک منزل و تا جیروقان یک منزل و از آنجا تا کیسان یک منزل و از آنجا تا روس یک منزل و از آنجا تا طارم یک متزل. ms124

1 اقلیم دوازدهم یادداشت ها: 1. وبلوچ درپایان کوه قفص باشد. وقفص به پارسی کوچ باشد. و این دو قوم را کوچ و بلوچ خوانند.

ذکربلاد سند وآنچه بدان متصل استت (اسخری،ص 141) 1 ن 2، اما جیرفت تنه او مقدار دو میل یاشد به نزدیک دریا برحد خراسان و سیستان و هرچه در گرمسبرو سردمیر بود آنجا یابند. (استخری، ص 143) 3. و از حد مغون و ولاشگرد تا ناحیت امرنمورنیل کارند و زیره، و پانیذ و تیشکراز آنجاخیزد.

اما شهرهای سند و بعضی از شهرهای هندوستان و مکران دریک صورت (استخری، ص 144) آورده شد. جانب مشرق آن دریای فارس است و جانب مغرب کرمان و بیابان 4، کوچ را زبانی دیگر است و همچنین بلوچ را. (استخری، ص144) 5. ازحسن آبادتا رستاق رستاق دومرحله. (استخری، ص 144) سیستان، جاتب شمال شهرهای هندوستان، وجانب جنوب بیابان مکران و کوفجان 2. از سیرگان تا روزان تا بیمند چهارفرسنگ. (استخری، ص 144) است: اما شهرهائی که بناحیت مکران است: تیز قیرپور راسک، نه، بند، نصرقند، اصفقه، مسکن، قهلفهره، قنبلی، ارمابیل اما طوران- شهرهای آن محال و کرکان و سوره وقصدار. اما اندسه و شهر آن قرابیل.

1 اما شهرهای سند، منصوره، دبیل، سرور، فالدی، ایری، بلری، المستوامنی، : النهرج، نانیه، صحایری، هندوستان ودور اما شهرهای هند، قامهل، کیانه، سوماره، سنیدان، صبمود، البلدان، وحب، داول نعد

قرشی است از فرزندان سامه بن لوی.

7 اما منصوره شهریست مقدار آن درطول و عرض سه یک فرسنگی باشد در اما نسمله شهریست خرد وبا نعمت بسبار، وملتان وجنداور برجاتب مثل آن، میان آن جوئیست خرد از جوی مهران، و مردم آن مسلمانانند. پادشاه ایشان را مشرق جوی مهرانتد. و میان هر دو موضع و جوی یک فرسنگ باشد. و آب شهر ایشان نسبت از قریش است و شهریست گرمسیر. * در آنجا درختان خرما و انگور وسیب و از چهاههاست: جوز ندارند، و نیشکر بسیار است1 * و میوه ایست بر مقدار سببی درغایت ترشی، و اما شهر دور در بزرگی نزدیک ملتان باشد و دویاره دارد و برحد مهران میوه ایست مانند شفتالو آنرا لایح میگویند طعم آن بشفتالو نزدیک است. نرخهای هنصبوره است.

ایشان ارزان است. * و نفدهای ایشان قانهرتاب است هر درمی مانند پنج درم، و 7 دبیل - بر جانب غربی مهران است بر دریا، و گذرگاه کشتی این شهرهاست درمهای دیگر است آنرا طریق میگویند وزن یک درم و چهار دانگ. و خرید و 7 و جایگاه بازارگانان. و کشتنی های ایشان از آب باران است، و بدانجا درختان و فروخت و معامله بدینار می کنتد2 * شکل از جامه ها مانند عراقست و موی ولباس ملوک خرماستان بسیار نیست و مقام مردم آنجا برای تجارت است: ایشان نزدیک ملوک هند است.

سرود شهریست میان دبیل و منصوره برنیمه راه، به منصوره نزدیکتر، میواهی ن هلتان- شهریست نزدیک نیمه منصوره و آنرا فرح بیت الذهب منی خوانند. ودر و مهرج و سدوسان بر جانب غربی مهران است. ایری بر جانب شرقی مهران است برراه آنجا ms126 بتی است که اهل هند آنرا بزرگ دارند و از شهرهای دور بزیارت آنجا آیند و منصوره تا ملتان، از کناره مهران دور بدان بت تفرب جویند و هر سالی بیایند و مال های بسبار آرند تا بر بتخانه و مجاور آن اما بلری - بر کناره مهران است از جانب غربی او به نزدیک جوی که از نففه کنند. وملتان را بدین بت باز میخوانند، و خانه این بست کوشکی است در مهران شکافته میشود برپشت منصوره.

جایهای معمورتر و خوش تر به بازار ملتان منیان بازار عاج تراشان و دری گران، و در این اما نانیه- شهریست ازاول حد هندوستان تا صیمود. و از قامهل تا صبمود از کوشک قبه ایست و بت در آنجا. و گردانگرد قبه خانه هاست که خادمان بت در آنجا 1 جمله هندوستان است، و ازقامهل تا مکران وبرهنه تا حد ملتان از جمله سند، وکفار نشینند. وصورت بت بر شکل مردیست بر کرسی از خشت و گچ، و همه بت را که در حدود سند باشند مردمان پرهنه اند جامه ها پوشیدهاند چنانچه هیچ عضو او ننماید مگر دوچشم. بعضی میکویند از چوب قامهل. شهریست از اول خرد. واز آنجاست عمر بن عبدالعزیز القرشی جد تراشیدهاند و بعضی میگویند از چیز دیگر است، اما نگذارند تا اعضای او برهنه شود، و این جماعت که منصوره عالیند.

دردو چشم او دو جوهر است قیمتی، و برسربت تاج زر است و او بر کرسی مبربع براهنه میان حدود طوران و مکران و ملتان و شهرهای متصوره است در جانب نشسته و هر دو دست بردو زانونهاده و انگشتان فراهم کرده چنانکه کسی حساب غربی مهران. و ایشان خداوندان اشتران بسیارند و شهر برهنه که بتجارت آنجا روند چهار گیرد.

اللان

اما مند- ایشان بر کنار جوی مهران باشند از حد ملتان تا دریا. و ایشان را در 1 معروف باهل، ودر آنجا مسلمانانند و کافران همه برهنه. و آن ولایت نیک وفراخ وبا دریا و بیابان مهران و میان قامهل چراگاههاست، جایگاه های بسیار است و خلقی نعمت است، رزهای انگور و چهار پایان، و بیشتر کشت ایشان بی آب باشد مگر آب بسیارند. : باران.

به قامهل و سندان وصیمود و درک مسجد جامع است و احکام مسلمانی ظاهر است، بیشتر زراعت ایشان برنج باشد و مویز و جوزهند بسیار باشد اما خرماستان هسافت ها و از نیزتا کیزپنج مرحله و از کیزتا خربوردو منزل. خربورتا درک سه منزل و کروان از جمله مکران است و راهوق از منصوره، و در آنجا میوه ها نیست از درک تا راسک سه منزل.و از راسک تا قهلفهره سه منزل. از قهلقهره تا اصفقه دو ایشان را مواشی بسبار است.

منزل. از اصفقه تا بند یک منزل و از بند تا ایه یک منزل. و از کیزتا ارباییل شش طوران. قصبه آن قصدار است شهزیست با روستا و دیه های بسیار ونعمت منزل و از اربابیل تا قنبلی دو منزل واز قنبلی تا دبیل چهار منزل. از منصوره تا دبیل فراوان. و بدانجا انگور و انارو میوههای سزدسیر باشد و درختان خرما نیست. جامه های شش منزل، از منصوره تا ملتان دوازده منزل. و از منصوره تا طوران پانزده منزل. از مسلمانان و کافران بدان نواحی و ولایت یکسان بود و مردمان ایشان مویهای قصدارتا ملتان بیست متزل. قصدار شهر طوران است و از منصوره تا اول حد برهنه پنج فرو گذاشته باشند و ازارها در خود گرفته.

منزل. و از کیز تا برهته ده منزل و از برهنه تا نیز پانزده منزل. درازی عمل مکران از تیز زبان اهل منصوره وملتان ونواحی آن تازی باشد و سندی. وزبان اهل مکران تا قصدار ms128 دوازده منزل و از ملتان تا برهنه میان منصوره تا شهری که سندوستان میگویند فارسی ومکرانی: برکنار مهران و قندابیل تا مسج شهر بالس چهار منزل. از قصدار تا قندابیل پنج فرسخ و مکران_ ولایتست بزرگ و فراخ و بیشتر بیابان. پادشاه ایشان بشهر کیز نشیند از قندابیل تا منصوره هشت منزل. از قندابیل تا ملتان بیست فرسنگ بیابان است5 و و آن شهری است نیمه ملتان و در آنجا خرماستان بسیار، و گذرگاه کشتی بمکران و آن میان منصوره وقامهل هشت منزل. و از قامهل تا کسامه چهار منزل و از کسامه تاسوماره ولایت تیز است.

چهار منزل. از سوماره تا دریا نیم فرسنگ راهست. میان صیمود و سندان پنج منزل و جمله مکران گرمسیر است و در آنجا خرما خیزد و نی شکر. و همه پانیذ که میان صیمود و سراندیب پانزده منزل، و میان ملتان تا بسمد شو منزل، و از بسمد تا دو بجایها می برند از آنجاست مگر اندک چیزی که از ماسکان برند.

دهه سه منزل. و از دورتا ایری چهارمنزل. از ایری تا قلدی دو منزل. و ازقلدی تا یوسته به نواحی کرمان، ناحیتی است آنرا مسکن میخوانند شهری است منصوره یک منزل، و از دبیل تا بیرون چهارمنزل. از بیرون تا مسحابری دو منزل. و از . نیکو، و مردی معروف به مطهر بن رجا بر آنجا غالب شدند و اکنون فرزندان او میدارند فالدی تا قلدی چهارفرسنگ، ویمانیه میان منصوره وما مضر است بر مرحله از منصوره.

و در اطاعت هیچ پادشاهی نمی آیند4 و جمله عمل سه منزل باشد در سه منزل. و آنرا اماجویها خرماستان اندکست، و بازانک (با آنکه) گرمسیر است اما چیزی از میوههای سرد سیر باشد ایشان را جوئیست معروف به مهران. میگویند جای بیرون آمدن آب از پشت اما اربائیل و قنبلی دو شهر بزرگست و میان هر دو مسافت بمیان اربائیل و کوهی است که ms129 بعضی از جویهای جبخون از آنجا بیرون میآید و بمهران ظاهر

سند رود ازملتان برسه مرحله است و جوی بزرک است و ابی خوش و لطیف.

و چنین شنوده ام که اب آن بمهران میریزد.

اما در مکران بیشتر ولایات ایشان با دهات است و ایهای باران. وابهای روان کمتر و جویهای اندک، و ایشانرا میان منصوره ابست و جویهای خرد از مهزان، مانند اقلیم سیزدهم کوال ها. جماعتی از سند که ایشان را زط خوانند بر آن اطلب تشسته اند8 وطعام ایشان ماهی است و مرغان آبی وغذا از آن ساخته اند. وهرچه بعد از ایشان است در بیابان ها، ایشان گردانیده اند (24) و آب چاه میخورند.

ذکر ارمنیه واران وآذربایجان آنچه بسند و مضافات آن تعلق داشت که مرا معلوم بوده نموده شد و مسافات ولایتها وشهرها تقریر افتاد. اکنون به ذکرولایتهای اسلام برآئیم تا آخر آن درحذ مشرق. بعون الله ملک الوهاب والله اعلم.

ابتدای به اران و آذربایگان و مضافات آن کردیم و آنرا تا ارمنیه اقلیمی نام نهادیم: حدود آن و آنچه بدان محیط است بگوئیم: از جانب مشرق جبال است و دیار یادداشت ها: ن دیالمه و شرق و دریای خزر. و از جانب مغرب حدود آن از ارمن و الان و چیزی از حدود 7 1، جایگاهی گرمسیرست، و نخل خرما دارد. لیکن انگور نبود و سیب و امرود. لیکن نیشکر آرد.

جزیره. از جانب شمال بعضی الان: (استخری، ص 148) ن 1 2. نقد ایشان قاهری باشد هریک درم آن به وزن پنجاه درم باشد. و سیمی دیگر باشد آنرا ms130 طاهری خواند، هریک به وزن پنجاه درم باشد و معاملت کتتد. (استخری، ص 148) .

3، بیرون: (استخری، ص 150) 4. خطیه بنام خلیفه کند و هیجکس را طاعت ندارد. (استخری، ص 152) 5، و ازقندابیل تا ملتان ده مرحله بیابان. (استخری، ص 153) ن 6، مهران: گویند چشمه این رود از جیحون است- به مولتان برون آید. (استخری، ص 153)..

7. آبی خوش است و گویند او را جزرو مدست چنانکه رود نیل را، و نهنگ دارد. (استخری، ص153) 8و9. استخری درباره جماعتی از سند که در بطایح زندگی می کردند، چنین نوشته است: در نواحی مکران آب کم باشد و به نزدیک منصوره آبها دارند چوه بطایح. و قومی سندیان مانند عرب آنجا نی بستها دارند. و ماهی و مرغ آبی خورند. دیگر مکرانیان چون کردان باشند. (استخری، ص 154)

شهرستان را چهار در است از آهن، و بناهای ایشان از گل * در آنجا آبهای روان بی نهایت و باغها و بوستانها بی شمار مرنمان نیکوطبع تر ازاهل همدان43 اصفهان دوشهرست یکی را یهودیه خوانند ویکی را مدینه. ومیان هردو مسافت نیم فرسنگ باشد. و یهودیه بزرگست از همدان و بنای هر دو از گل است.4 و کذرکاه فارس و جبال و خراسان و خوزستان و فراختر شهرهاست. دیه های بزرگ و مردم بسیار و توانگر و مال دارد. درهیچ ولایت شتران بارکش چندان نباشد که در اصفهان. و از آنجا جامهای خوب از عتابی و منقش و دیگر جامهای ابریشمی و پنبه بهمه جایها می برند و بدانجا زعفران هست و میوه هانچندان است که بهمه عراق می برند.

============================================================

میخورند، و آب کاریز در زیرزمین در ms131 مسجد جامع میرود. درختان و باغها و رزها و کرج5 شهریست پراکنده معروف است بابی دلف زیرا که جای اوو کشتهای ایشان بر آب باران است، و ایشان را میوههای نیکو فرزندان او بوده است. و شهریست بر درازی نزدیک فرسنگی باشد و پهنای آن اندک: قم- شهریست بزرگ خوب شکل و ازهم دیگر پرا کنده. آنرا باره ایست و و آنرا بازاریست بر در مسجد جامع و بازاری دیگر ومیان هردو صحرای بزرگ.

آب خوردن ایشان از چاههاست. مردمان ایشان همه مذهب شیعه دارند متعصب.

کاشان: * شهریست خرد آبادان و بنای ایشان برگل و آنرا روستاها، و بر کناره بروجرد شهریست با نعمت بسیار، و وزیر ابی دلف حمویه در آنجا مثبر نهاده است. میوههای آن نیک بسیار. و درازی آن هم نیم فرسنگی باشد و زعفران هم بیابان است. ظرایف کاشی که از آنجا بجایها می برند مثال آن هیچ جا نیست. ایشان هم شیعه مذهباند 11* (25) میخیزد: نهاوند بر کوهیست و شهریست بنای آن از گل و آنرا جویها و باغها و در جمله شهرهای جبال دریا و کوال نیست * و بیشتر کوهستان است بستانهای بسیار، چنانکه از بسیاری و نینکونی میوهها که بدانجاست بهمه عراق مگرآنچه میان همدان است تا ری وقم که بدانجا کوه کمتر است چون ساوه.

کوه بیستون کوهیست محکم چنانکه بر بالای نتوان رفت نیک متعذر باشد می برند، و درازی آن نیم فرسنگی باشد و دو مسجد جامع دارند و بدانجا زعفران است * شهدای صحابه بآنجا جماعتی هستند و گور عمرو بن معدی کرب آنجاست.6* و راه حاج زیر آن باشد و چنان بوده است12* و برپشت این کوه نزدیک غاریست در او رودآور. نام روستائی است و جائی است با نعمت فراوان وفراخی تمام. و چشمه روان وصورت چهار پائی، شخصی بر او نشسته درغایت نیکوئی، میگویند بدانجا زعفران باشد که در جمله ولایت جیال عشر آن نتواند بود.

صورت کسری و ms132 شبدیز است: کوههای خرم ذینان کوهائیست محکم و جایهای حصین و بابک خرم دین حلوان شهریست برسر کوهی و از بلندی مشرف بر عراقست.2 و آن شهریست از گل و در آنجا بناهای سنگ، و نیمه دینور، برف بریک منزلی آن8 باشد و از آنجا خاسته است اکنون آن قوم را ملاحده میخوانند.

در آنجا درختان خرما و انجیرو انار بسیار باشد. و ما صورت حلوان در عراق آورده ایم و * اما نقود ولایت جبال زرونقره است، و وزن سنگ یک مرچهارصد درم ذکر آن کرده اما چون حد این اقلیم است مکرر کرده اند.

باشد. و بدانجا کان زرو سیم و غیر آن نیست، مگر به اصفهان سرمه است. 13 (26) صمیره وشیروان دو شهر خرد است و بناهای ایشان بیشتر از سنگ و گچ و هر دو موضع بغایت خوش و نزه است و با زراعت و غمارت و آب بسیار، چنانکه در همه سراهای ایشان آب روان باشد.

یادداشت ها: * شهرورد. شهریست خرد و بیشتر اهل آن شهر کردان باشند و حاکم و امیر 1، در نسخه اصل، عنوان بالا درج نشده است و قسمت های آغاز گفتار این اقلیم، که مربوط به شرح حدود و ذکر مسافت شهرهای جبال است، ازقلم افتاده است، فقط در ادامه بحث مربوط به ارمنیه و آن شهرهم واره (همواره) کردان بوده اند9* اران وآذربایجان، پشت جملة "ازجانب شمال بعضی الان) الاشترقصر الصوص درج شده است: قزوین شهریست بزرگ و آنرا حصاری و مسجدی جامع نیکودر شهر،10 و 2. کرمانشاهان، رج، طرر حورمه، میهروره (استخری، ص164) در بند دیلمان است. و طالقان از دیالمه بدیشان نزدیک است و جای بزرگ ایشان تا 3. مطالب بین دو ستاره، در نسخه کابل به شرح زیر آمده است: ن قزوین دوازده فرسنگ باشد. در جمله قزوین و مضافات و اعمال آن هیچ آب روان 00. در آنجا آب های روان بی نهایت و باغ ها و بوستان ها و ms133 زراعت و عمارت بسیار و شهری با نیست که به کشت ها و باغهای ایشان رود مگر کاریزی دارند اندک آب که از آن نعمت فراوان ونرخ های ارزان و هوایی تتدرست و بی وفا.

============================================================

9، سپاهان دوشهر است، یگی جهودستان، دیگر شهر سپاهان. میان هر دو مقدار دو میل باشد و به هردو جای مسجد آدینه هست و جهودستان بزرگتر است و جهودستان از همدان پزرگتر باشد. (استخری، ص164) 1 5. کره 6. مندرجات بین دوستاره را استخری و ابن حرقل ندارند.

7، حلوان شهرکی باشد دربن کوهی. (استخری، ص 165) 8، حایی گرمسیراست. (استخری، ص105) اقلیم پانزدهم 9. شهر زورشهرکی کوچک است. کردان برآن غلبه کردهاند، و همچنین سهرورد. این دو جای در دست کردان است. (أستخری ص 165) 10، قزوین شهری بزرگ است شارستان وحصار دارد. (استخری، ص 166) بقیه توصیف های استخری با نوشته های جیهانی کاملا متفاوت است.

ذکرولایت دیلمان وتوابع آن 11، قاشان شهرکی کوچک است. (استخری، ص 166) 12، مندرجات بین دو ستاره درنسخه کابل چنین است: 007. و بیشتر بذان اقلیم کوهستان است مگر آنچه میان همدان است تا ری قم که بدانجا کوه کمتر است چون ساوه و آوه وغیر آن.

جانب مشرق ایشان بعضی از ولایت ری وطبرستان است. 1 و از جانب مغرب کوه بیستون کوهیست محکم و استوار چنانچه بر بالای آن بتوان رفت نیک متعذر باشد و راه بعضی آذربایجان و از جانب جنوب قزوین وطارم وبعضی از آذربایجان، و از جانب حاج زیر آنست و چنان سوده است که گوئی تراشیده است." شمال تمامت دریای خزر 13. بیشتر نقد کوهستان زر سرخ باشد. و در همه کوهستان معدن زرو سیم نشنودهام مگر به اسپاهان در ولایت دیالمه زمین کوهیست و هامون آنچه نرم است گیلان است. وایشان حدود پارس معدن سرمه وبه کوهستان ms134 گوسفند بسیار دارند. و اغذیه ایشان بیشتر سپیدی بود، و پثیر کوهستان در آفاق ببرند. (استخری، ص 167) بر کنار دریای خزر باشند زیر کوههای دیالمه، و آنچه بر کوهند دیلمانند. و این کوههائیست استوارجای که ملک ایشان باشد و دیوال خوانند.* و آل جستان بدانجا مقیم بوده اند و بزرگی و ریاست ایشانرا بوده است. بعضی گویند دیالمه گروهی از بنی ضیه اند و جایهای ایشان بیشه و درختستان باشد و بیشتر آن کوهها مقابل دریاست.

طبرستان. دهات آن نیز برهامون است و بر کوهها. و ایشان اهل کشت و چارپای. وولایت مضبوط و آبادان وبا نعمت فراوان. * زبان ایشان نه فارسی است نه تازی اما فارسی نیز گویند و دانند. و نهاد ایشان بیشتر مردمان ضعیف ترکیب باشند ومویهای فروهشته43 (27)

ایشان را ملاحده میخوانند.

.. و بازارهای معروف ایشان روده باشد و فلسیان و دهک نو و نصرآباد و غیر آن.

روبنج و جبال قادوسیان و قارن کوههای استوار است و هر گروهی را اما بزرگتر از همه روده است و بازارگانان و کاروانسراها آنجا باشد و مسجد جامع بزرگ دئیسی، و آن ولایت همه بیشهو درختان و آبهای آنجا بسیار است ونعمت فراوان. ودر جبال قارن دههای بیشمار است.2 آنجا ms135 * و در آنجا شهرستانیست محکم وقلعه که آنرا طبرک خوانند نیک حصین4(28) اسمهار قصبه ایست بریک منزلی ساری و آل قارن را قرارگاه بموضعی بوده و ابهای ایشان از جویها و کاریزهاست و دو جوی در شهر روان است. و است که آنرا برین میخواننده و درین کوهها در قدیم پادشاهان بوده اند و در این ایام نقدهای ایشان درم و دیتار است. و جامهای ایشان شکل عراق. گور محمد بن الحسن همه نیست شدهاند. * هرچه برجانب ری است ملوک آنجا از جمله ری گرفته اندو شیبانی علیه الرحمه بر صحرای ری است و از آن کسائی مقری و فزاری منجم: هرچه از جانب طبرستانست کوه و هامون یا دریا از جمله طبرستان6* خوار. شهریست خرد اما آبادان ونعمت بسیار و آب ایشان از دماوند میآید.

و جای در آمدن از ری تا طبرستان بر سالوس بر کنار دریا باشد و آنرا چنان ویمه و شلنبه دو موضع اند خردتر از خوار از ناحیت دماوند و ایشانرا آبها بسیار استواریست که اگر شحنه آنجاباشد هیچکس از دیالمه بطرف طبرستان نتوان رفت.

و بستانهای بیشمار. انگور و جوز و میوههای دیگر فراوان.

* و از حدود دیالمه بطبرستان تا استرآباد از کوه تا دریا یکروزه راه بیش نباشد و جائی هست که چنان تنگ شود که آب دریا بکوه می رسد و چون از دیلم بگذری تا ن وری را جزاین، بسیاردهها و قصبهای بزرگ چون: شر ورامین درک کبها _ مرحامد و مانند آن، چنانکه شنیدهام ده باشد که در آنجا ده هزار مرد باشد، و از کوه چنان فراخ شود که میان کوه و دریا دو روزه راه شود یا بیشتر. 2* روستاهای مشهور قصران اندرون و بیرون پهنان دماوند استناوند و امثال حدود ری از قزوین است و ابهر و زنجان و طالقان و ما ذکر آن در جبال گفتیم. پس میآید تا خوار شلنبه و ویمه تا سمنان و ms136 دامغان و بسطام. و در جانب آن (29) از این ولایتها پنبه بغداد و آذربایجان و دربند و شیروان می برند.10 طبرستان آمل، ناتل، سالوس، کلارودان ومیلی، ترجی، عین الهم، مامطیر ساری، * کوه دماوند کوهیست بغایت بلند برهمه کوهها مشرف بر شکل قبه و از 1 کوههای دیگر جدا، چنانکه از زیر تا سر آن چهار فرسنگ. و آنرا در میان بازار ری و طمیشه، استرآباد، جرجان، آبسکون و دهستان.

در میان ولایت طبرستان و میان بیابان قومس میتوان دید. و جماعتی میگویند که از اقاشهرها ساوه میتوان دید و از استرآباد و جرجان میتوان دید. و در حکایات و افسانه ها آورده اند 7 که ضحاک را بند کرده اند در آنجاست و جادوان میروند از او سحر می آموزند. و مقیم بزرگتر شهری که از شهرهای دیالمه است ری: شهریست که چون از عراق

است. درازی شهریک فرسنگ باشد در مانند آن پهنا. بناهای ایشان از گچ و خشت

سمنان خردتر از آن، و از سمنان است بسطام خردتر. ومیوههای بسیار از بسطام و ازری تا جبال از ری تا قسطانه یک منزل و تا مشکویه یک منزل وتا ساوه دامغان وسمنان بهمه اطراف می برند وجامها می بافند وبهمه ولایت می برند: ده فرسنگ.

* طبرستان ولایتی است، شهر بزرگشر آن آمل است وجای نشست راه ازری تا طبرستان - تا پوریان یک منزل تا ms137 نامهند یک منزل و تا اسک پادشاهان است. وبا نعمت بسیارو ابهای بسیار و میوههای کوهی ودشتی یک منزل تا بلوریک منزل تا آمل یک منزل.

بیحساب، بناهای ایشان از چوب و خشت ونی وبوریا، وباران آنجا مدام می بارد و ازری تا خراسان - از ری تا قوهد و از آنجا تا گهدر و از آنجا تا خوار و از بامهای ایشان بر شکل کوهان شتربجهة مداومت باران. بیشتر ابریشم که بهمه آفاق آنجا تا قریه الملح و از آنجا تا راس الکلب و از آنجا تا سمنان و از آنجا تا علی آباد و از می برند از طبرستان است، و بدانجا چوبیست که از آن ظرایف و خرادها می تراشند و آنجا تا جرمجوی و از آنجا تا دامغان و از آنجا تا مورخان و از آنجا تاهفدر و از آنجا تا بهمه دنیا می برند، بیشترطعام ایشان نان برنج است و ماهی فراوان باشد و سیر بسیار اسدآباد. و اسدآباد از جمله نشابور است.

خورند. نارنج و ترنج و ریاحین را حساب نیست از بسیاری و نیکونی، وچهار پایان راه از طبرستان تا جرجان - از آمل تا هبله و از آنجا تا ترجی و از آنجا تا فراوان ونعمت های بی قیاس، اما ازمجاورت دریا هوای ایشان عفونتی دارد، و بیشتر ساری و از آنجا تا رسب و از آنجا تا استرآباد و از آنجا چر پادقان و از آنجا تا جرجان.

مردمان ایشان گندم گون باشند و ابروها پبوسته و موهای بسیار آویخته و سخن بتعجیل راه از آمل تا دیلم - از آمل تا ماتل و از آنجا تا شالوس و از آنجا تا کلارو از گویند. 412 آنجا تا دیلم. و از آمل تا دریا بفرضه الهم یک منزل.

جرجان بزرگتر از آمل است و باران آنجا کمتر باشد و مردمان آهسته ترو راه جرجان تا خراسان - از جرجان تا دینارزاری دو متزل و از ms138 آنجا تا املوتولو توانگرتر باشند. و این شهر دونیمه است یکی را جرجان گویند و یکی را بکرآباد. و در یکمنزل و از آنجا تا آجغ یک منزل و از آنجا تا شاد اسب یک منزل و از آنجا تا میان ایشان جوئی میرود بزرگ چنائکه کشتی بتواند رفت. و ابریشم طبرستان بیشتر از .

اسفراین یک منزل و از آنجا تا معقلی یک منزل و از آنجا تا راو نیزیک منزل و از آنجا جرجان و ولایت و توابع آن باشد. در آنجا نعمت و فراخی بسیار* و در کوههای تا میشقان یک مثزل و از آنجا تا رباط کاریزگاه یک منزل و از آنجا تا نیشابوریک طبرستان و جرجان برف و میوههای گرمسیری و سردسیری و انجیر و زیتون باشد13 * و منزل: سنگ ایشان یک من ششصد درم باشد.

راه از جرجان تا قومس - واز جرجان تا جهینه و از آنجا تا بسطام راه دیگرتا جرجان را فرضیه ایست بردریا که آنرا آبسکون خوانند، و از آنجا به خزرو خرم آباد و از آنجا تا رودآباد و از آنجا تا مینوو از آنجا تا بسطام. والله اعلم.

باب الابواب گیلان روند. و در آن نواحی هیچ فرضه بزرگتر از آن نیست و آن دیار را بدان باز میخوانند، و در بندی است ایشان را معروف به رباط دهستان، و در آنجا مسجد جامع و بازارها وجای آبادان و با نعمت بسیار. و حد جرجان بیابان است که یادداشت ها: بخوارزم رسد: 1. شرقی کوههای روبست و پادوسیان و کوههای قارن و گرگان. (استخری، ص 168) 2. پادشاه دیلمان آتجا مفام دارد و آثرا رودبار خوانند. (استخری، ص 164) 3، و زبانی دارند نه تازی و نه پارسی. و بهری هستند که دیگر دیلمان زبان ایشان ندانند. و پیشتر مردمانی واهها ازری تا حدود آذربایجان بدین نهچ است - از ری تا قزوین چهار متزل و تا تحیف وسبکسار و ناپاک باشند. (استخری، ص 168)

بشخرت - دونوع اند یکی در آخر غزان باشد برپشت ولایت بلغار قرب دو هزارمرد. ونوعی دیگر پیوسته بجناک2 و ایشان ترکانی اند بسبار بولایت روم پیوسته. و زبان بلغار مانند زبان خزرست و برطاس را زبان دیگر است جز از خزر.

بلغار نام شهریست و ایشان مسلمانند و مسجد جامع دارند و نزدیک ایشان

روس سه نوع اند: یکی نزدیک ترمذ به بلغار و پادشاه ایشان بشهری باشد که یادداشت ها: آنرا کوتابه گویند و این شهر بزرگتر از بلغار است. و یکنوع دیگر صلاویه میخوانند و یک نوع دیگر را تاسه میگویند4 و پادشاه ایشان مقیم به اتار باشد. و مردمان به 1، از اینجا به بعد، نسخه اصل دوصفحه ونیم سفید است. تقریبا پنج صفحه از مندرجات: (ترجمه مسالک وممالک استخری - چاپ آقای ms141 افشار) از قلم افتاده است.

بازرگانی به کوتابه میروند. و تا حال هیچکس نگفته است که هیچ غریب در آن شهر 3، در اصل نسخه، بجناک را هبه جا (بجنال" نوشته اند رفته است یا مقیم شده، زیرا که هر غریب که آنجا میرود یا وطن میسازد در حال 3. مسالک وممالک، بیوار را سوار نوشته است. (استخری، ص 182) از متدرجات پنج صفحه کتاب می کشند. و ایشان بازرگانی در آب میکنند و هرگز حال خویش هیچکس را نگویند و استخری چنین استنباط میشود که همه خاقان، ملک تا پادشاهان خزرو توابع آن کلا جهود بودند و با هیچ غریب نیامیزند و نگذارند کسی در ولایت ایشان رود. سمور سیاه و قلعی از ارتا حشی مینویسد: لاخاقانی جزیه جهود ندهند" بهمه جا می برند، عادت بعضی از ایشان آنست که چون کسی بمیرد بسوزند و کنیزکان 4، استخری، ص 182: ارثانی ابن حرقل، ص 138: ارثا آن مرده هم بطبع دل خویش خود را بسوزند، وبعضی از ایشان چون کسی بمیرد ریش بتراشند. وبعضی ریش را ببافند، وجامهای ایشان قباها وکرتها (کرته ها) خرد است، و روسان به تجارت خزرو روم میروند بلغار بزرگ پیوسته ولایت روم اند در جانب شمال روم. قومی بسیازند و از بسیاری وقوت میگویند بعضی از ولایت روم را که نزدیک ایشان است خراج میستانند، و ایشان دین ترسائی دارند.

هسافتها ~~از آبسکون تا ولایت خزر بر دست راست سیصد فرسنگ است و از آبسکون بر دست چپ تا خزر سیصد فرسنگ، چنانکه گرداگرد دریا ششصد فرسنگ باشد. هرگاه باد خوش و راست بود از طبرستان به پهنا به دربند آسان بود رفتن کشتی، اما از آبسکون تا خزر از پهنا زیادت باشد. اکنون از آتل تا سمندر هشت روز راهست، و از آتل تا اول حد بر طاس پانزده روزراه. و از برطاس تا بجناک چهارروزه راه. و از آتل تا بجناک یک ماهه راه. و از آتل تا ms142 بلغار بر راه بیابان یکماه راه و در آب دوماهه راه. از بلغارتا

دزدان این بیابان را جائیست که در آنجا پنهان میشوند و مفیم باشند چندانکه

آبهای دیگر اندکست. و رفتن بر بالای آن سخت دشوار است بجهة آنکه گردشهای و راهی دیگر باشد میان سیاه کوه و میان کرکسکوه. از ری تا اصفهان، تنگ و تند دارد، و اگر کسی در آن گردشها پنهان شود او را نتوانند یافت.

چنانکه سیاه کوه بر راست باشد وکرکسکوه برچپ. سیاه کوه نیز جای دزدان است.

و در این بیابان ده ها هست. اما هیچ شهری ندانم جز سینج از عمل کرمان بر راه نائین تا خراسان__ از نائین تا مزرعه ایست بونه و در آنجا دو کس ساکن و راه سیستان و جمله گرداگرد آن بیابان.

در او چشمه آب یک منزل، و از بونه تا خرمق چهار منزل اما در راه بر هر دو فرسنگی از جایهائی که بر کنار این بیابان است و نزدیک آبادانی و بعضی به آبادانی گنبدیست و حوضی پرآب باران. و خرمق را سه ده خوانند، یکی را بباق گویند و پیوسته، از جانب فارس و اصفهان، نائین است ویزد و ونده1 و اردستان. و از جانب دیگری را خرمق و سیم را ارایه. و آنرا از حساب خراسان دارند. و در آنجا درخت خرما کرمان خبیض رود و نرماشیر، و از جانب فارس و اصفهان وقم و کاشان، خوارو و کشت و چشمه های آب و چهار پایان باشد، و در هر سه دیه هزار مرد بود و بیکدیگر سمنان و دامغان وبسطام. وازجانب خراسان، قهستان وتون وطبس و کریت و چنان نزدیک که یکدیگر را توانند دید. و از خرمق تا نوخانی چهار منزل و در هر سه قاین: فرسنگ یا چهار فرسنگ گنبدی است و حوضی از آب باران. و نوخانی تا رباط حوران راه معروف تر ازاین راهها و به ms144 آبادانی نزدیک تر، راه اصفهان است تا ری. و یک منزل و از رباط تا دهی که آنرا آتش کوهان گویند یک منزل، و از آنجا تا طبس راه دیگر کرمان و سیستان. و راه دیگر ازفارس و کرمان و خراسان. و راهی از یزد راه یک منزل، و این طبس شهریست خرد و دروبازارها ومسجد جامع و آنرا روستاها و شور و راه خبیض تا خراسان و راهیست که آنرا راه نومیخوانند از کرمان تا خراسان. و 01 رعایا وزراعت وعمارت و خرماستان بسیار هیچ راه دیگر در این بیابان سپرده جز این نیست.

وراه یزد و میید و نائین بهم میرسد به کرت. آن شهریست به سه فرسنگی اکنون مسافات این راهها یاد کرده شود: طبس و در آنجا قرب هزار مرد باشد و در اعمال طبس است: راه ری تا اصفهان-_ ازری تا دره یک منزل و از دره تا دیرگچین یک منزل و راه شور. شورنام چاهیست شور در بیابان، و بر سر بیایان شوردهی است سره بیابان این دو منزل مقابل کرکس کوه و سیاه کوه است و دیرگچین رباطیست از خشت نام. در اوده کس باشد، از حدود کرمان است. از آنجا تا چشمه آب که آنرا معول پخته و گچ و درخت و آب روان نیست، چاهیست آب شور و دو حوض ساخته اند خوانند و بدانجا بناست. و از آنجا تا امردی سرخ دو حوض است در کوی خاک آن بیرون رباط، آب باران در آنجا جمع میشود و از آن میخورند و گرداگرد بیابان است.

سرخ است و کوه آن سرخ و تا چاه برکه بدانجا چاهیست و کاریزی، یک منزل. و تا و بدرقه پادشاه ری درین رباط باشد.

هزار حوض یک منزل، وبدانجا هیچکس نیست و تا شوریک منزل و به آنجا چشمه و از دیر گچین بیابان است تا کاج و آن دهیست خراب، و آب آن از ms145 باران آب است. و از معول تا کریت یک منزل.

است در خوضها، و آب چاههاشور است. از کاج تا قم یک منزل است تادو فرسنگی * و در این بیابان شور آنجا که چاه شور است، جاه بر دست راست رونده از شهر بابانست، پس دهیست، پس بیابان است تا شهر. ازقم تا دیه گبران یک منزل است و از این دیه تا کاشان دو منزل برپهلوی بیابان، و از کاشان تا حضار بدره دو خراسان به کرمان، نزدیک دو فرسنگ سنگهاست برصورت میوهها و برصورت مرنمان

17 و راه بیابان بدین ترتیب است: از اصقهان تا ری راهی است. از نائین تا یک منزل و آن جائیست خراب اما بالا بنا مانده است که میتوان دانست که ن خراسان راهی. بعد از آن ازیزد تا خراسان راهی. بعد از آن راه شور. بعد. از آن راه راور بعد از آن راه خبیص، بعد از آن راه نو. بعد از آن راه سیستان تا کرمان.

بناهای بزرگ بوده است. و آنجا نه چشمه است و نه چاه، و از آنجا تا شوررود یک منزل، و در این ms147 بیابان همه زمین شور است و از آنجا تا جائی که ناراست5 میخوانند اما راه نو از نرماشیرنکری تا دلیرستان یک منزل. تا رأس الماء یک منزل و کوهی خرد است یک منزل. و از آنجا تا نیمه یک منزل، * و آن چاهیست که دختر از این راس الماء پهنای بیابان تا دیه سلم چهار منزل، بیابان و دیه سلم از حساب عمرولیث ساخته است و چون بیست گزفرو بردهاند به آب رسیده است. و آبی برآمده کرمان است. و از دیه سلم تا حدود هرات ده روزه. و اگر خواهی از نرماشیر تا سینج است سیاه، سگی را دادهاند بحال مرده است6* (30) و از آنجا تا حوض که آب پنج روزه راه و از آنجا تا دیه سلم پنج روزه. اما راه سیستان به کرمان از نرماشیر تا باران جمع میشود یک منزل. و از آنجا تا سراب دو منزل و آن چشمه آبیست که در سینج پنج روزه راه و از آنجا تا سبستان هفت روزه راه. این است راههائی که تفریر ن کرده شد.

حوض جمع می شود و زراعتی می کنند با رباطی است دو سه کس مقیم. و از آنجا تا کوغون دهیست آبادان از حد قهستان یک منزل و از آنجا تا خوسف دو منزل.

راه یزد تا خراسان- ازیزد تا انجیر.7 یک منزل و بدانجا چشمه ایست و حوضی از آب باران و تا خرانق8 دهیست در آنجا زراعت و گوسفند و قرب دویست پادداشتها: 1، عفده (استخری، ص 185) منزل و از خرانق تا تل سیاه و سفید منزلی، و آنجا هیچکس نیست و ذو حوض است از:

8، أبخیزه (امتخری، ms148 ص 189) 9. خزانه، (استخری، ص 189) 90، رباط حوران از گچ وسنگ ساختهاند. (استخری، ص 190) 11. زاد آخرت. (استخری، ص 190) اقلیم هیجدهم ذکرسیستان وتوابع آن جانب مشرق سیستان مکران است وسند و چیزی از عمل ملتان. و جانب مغرب خراسان1 وجانب شمال هندوستان، و جانب جنوب بیابان میان فارس و کرمان.2 اما شهرهای آن و آنچه درمیان ولایت است و بمعرفت آن احتیاج باشد زرنج کش. نهه طاق. قرنین.. خواش.. فره. حیره. بست زردان.. سابفان درغش تل بغنین نسیل. محوایی. کهک. عسریه.. قصر.. سبویسه اسفجای وخاقان شهر بزرگتر زرنج و آنرا شهرستانیست و ربضی و خندقی استوار. و شهر را هم ربضی و خندقی و آب خندق زه است و آبهای دیگر افزونی از جویها به خندف میرود.3 و آنرا پنج در است، یکی را در نو خوانند و دیگری را نزدیک او در کهنه، و بهر دو در بفارس روند.4 سوم را کرکویه از آنجا به خراسان روند. چهارم را نیشک از آنجا به بست روند. وپنجم را درطعام، از آنجا بروستا روند، آبادتر درها در طعام باشد(31) واینهمه نو

ربض دیگر را سیزده در است. بناهای ایشان از گل است صفه ها از خشت زده، ومسجد جامع در اندرونست پیش ربض، چون از دروازه فارس درشوی سرای امارت در ربض است اندرون میان دروازه فارس و دروازه طعام. میان هر دو دروازه اماجویهای آن ن کوشک یعقوب بن اللیث وعمروبن اللیث، و سرای امارت در سرای یعقوب باندرون بزرگتر جوی هیرمند است از پشت ولایت غورمیآید و بر صور راخج و زمین شهر. بدر کرکویه بناهای بزرگست، آنرا ارک میخوانند خراب بوده است.5 عمرو بن داور و تکناباد میگذرد و به بست میآید و به سیستان میرسد و آنچه از عمارت و لیت باز بنا کرده است. بازارهای ربض اندرون گرداگرد مسجد جامع است، بازارها زراعت و زمینها باقی ms149 میمانذ به زره میرود:

گرداگرد آن دیه ها مگریک سوی بیابان دارد.

و در شهر اندرون جویهاست یکی از در کهته درمی آید ویکی از در نووسیم از درطعام. و اندازه جویها چون جمع شود اسیاوار باشد. ونزدیک مسجد جامع دو جوی هیرمند چون از بست می گذرد و بیک منزلی سیستان می رمد آب شاخه ها حوض است آب روان در اومیرود و باز بیرون میاید و در سرایها و سردابهای ایشان میشود و آنجا قسمت میشود جویهای بسیار برمیخیزد هر جوئی بر روستانی میزود و میرود، و بیشتر سرایهای شهرو ربض همان آبهای روان باشد، بوستانها و بازار بیرون آنچه از روستاها و دیگر چیزها زیادت می آید بر زره می افتد.

می کشد در فارس تا در مینا بهم پیوسته نزدیک نیم فرسنگ7 و زمین ایشان شوره است و سیستان ولایتی یا نعمت و فراخی تمام است و طعامهای یسیار و میوه های ریگ و گرمسیر و خرماستان.

فراوان و انگور و خرما و امثال آن بیشمار، و مردمان آن توانگر و مالدار و بتوانگری نیک آنجا برف کمتر آید و نزدیک ایشان کوه نیست * کوه نزدیک تردر ناحبت معروف. و از بیابان سیستان میان سیستان و مکران غله بسیارمی شود و فراخی و ارزانی فرح است 8* بادهای سخت بر دوام میآید چنانکه آسیاهای باد ساخته اند. و درولایت ms150 می شود. و انگزد میخیزد و در بیشتر طعام ایشان میکنند.

ریگهای روان است که اگر ایشان ریگ از جائی بجائی نقل نکنند بعضی جاها را بالس- نام ناحیتی است از اعمال سجستان اما قصبه آنرا سبوی میگویند و 2 والی آن بموضعی نشیند که آنرا قصر خوانند و اسفیجای بزرگتر از قصر باشد. 12 بگیرد. و از معتمدان آنجا شنیدم که چون بخواهند ریگ را از جائی بجای دیگر برند چنانکه بر زمین های آبادان نیفتد* از جانب گرداگرد ریگ خار و خاشاک و چوبها رخج * نام اقلیمی است و قصبه آنرا فتحوای گویند و آنرا اعمال است. و به نهند و باندازه بالای ریگ، پس از زیر او مقابل دری رها کنند، باد درآید و ریگ را از جمله اعمال آن که معروف است کهک. و رخج میان زمین داور و بالس است و برگیرد و بموضع دیگر برد چنانکه زمینهای آبادان ایشان را زیانی نرسد.9.

بیت المال در آنجا، مالی بزرگ در حاصل میآید. آن نواحی را غله های فراوان است و * و شهر قدیم ایشان در ایام پادشاهی عجم بموضعی دیگر بوده است بر دست درفراخی نعمت است 13 راست کسی که از سیستان به کرمان رود بر مقدار سه فرسنگ، بعضی بناهای آن هنوز زهین داور شهریست در او ربض نیست و قلعه دارد و در بند غور است وبر کنارهیرمند. وبدانجا جایها از توابع آن. از شهرها چون بغنین، خلج، بشلنگ، جاس، پیداست و نام آن شهر رام شهرستان بوده است. 10* میگویند چون آب سیستان بدانجا میرفته است ناگاه بریده شد و آب از آنجا بازماند و آن شهر بی آب ماند از آنجا تحویل درغش، وتل همه بر کنار هیرمند و تکناباد ازین جمله، مگر بغنین و خلج و کابل و غور

زبان ترکان دارند.

نست- هیچ شهر و نواحی سیستان و مضافات آن بعد از زرنج بزرگتر از بست ازبست تا دینوریک منزل و از آنجا تا یرون یک منزل و از آنجا تا حروری نیست. اما هوای عفن دارد. شکل و لباس ایشان مانند عراق است و مردمان توانگرو یک منزل و از آنجا تا رباط دهک و از آنجا تارباط شور و از آنجا تارباط کردی و از بامروت باشند و جای بازرگانی اهل هندوستان است. و بدانجا خرما و انگور و دیگر آنجا هساد و از آنجا رباط عبدالله و از آنجا بست.

میوهها بسیار است وشهریست آبادان وبا نعمت تمام: از بست تا غزنین - اول منزل فیروزقند دیگر رباط منصور دیگر رباط بزرگ ن قرنین- شهریست خرد و آنرا دیه ها و روستاهاست بر دست راست رونده از دیگر رخج قصبه آن فتحوای دیگر لاوور دیگر رباط حکاباد دیگر دیه عزیر دیگردیه سیستان تا بست. و از آنجا تا سیستان یک منزل است. صفاریان از آتجا خاسته اندو جامسه دیگر دیه خوبیه دیگر خامسان اول حد غزنین است پس دیه حسامی پس رباط هنداون قوی حال ms152 شدند و برخراسان وفارس مستولی گشتند، و چهار برادر بودند یحقوب وعمرو طاهر وعلی. (32) راه سیستان به کرمان وفارس- منزل اول جارون دوم رباط رک از آنجا نریز (یا تیرمز) از آنجا گاو نیشک و آن دو رباط است. از آنجا رباط الیاسی از آنجا رباط طاق.شهریست خرد بریک منزلی سیستان و آنرا روستاها و انگورها ومیوه قاضی پس رباط کوناغان پس سنیج و این از جمله کرمان است.

بسیار چنانکه اهل سیستان را فراخی از آنجاست.

خواش14_ از قرنین بریک منزلی است و بدانجا درختان خرما و دیگر میوهها مسافت های سیستان -_ از سیستان تا فره سه منزل مبان فره ونه دومنزل و و زراعت و عمارت بسیار است و آبهای فراوان از چشمه و کاریز میان کش و سیستان سی فرسنگ طاق بر راه کش است پنج فرسنگ. خواش بر دو فره. شهریست بزرگ و معروف است و آنرا روستاها، چنانکه شصت دیه فرسنگ از راه بست تا شوار دو منزل بر راه زمین داور. پس به هیرمند بباید گذشت و از تل تا بغنین یکروزه و بشلنگ در جنوبی بغنین و فتحوای بربست غربی آن، و از باشد و آنجا میوه وزراعت بسیار، و آنرا جوئی است معروف بجوی فره. بناهای ایشان 0 ن فتحوای تا اسفجای سه منزل و از اسفجای تا سبوی دو منزل.

ل شوران شهریست خرد مانند قرنین در بزرگی. زروان خردتر است از قرنین به نزدیک فیروزقند. و ایشان نمکسار بسیار، زراعت و عمارت و آبهای فراوان.

پادداشت ها: مسافت ها 1، وجانب غربی خراسان وبعضی از اعمال هندوستان. (استخری، ص 192) از سیستان تا هرات از آنجا تا کرکویه سه فرسنگ یک مرحله، از آنجا بسر 2، جانب جنوبی بیابان سیستان وکرمان. (امتخری، ص 192) 3. گرد برگرد شارستان دیوارست و خندق و ربض همچنین دیوار دارد. (استخری، ص 193) چهار فرسنگ و بگذرند برپلی که در آنجا آب افزونی هیرمند زیر آن میروند. و از نستر ms153

(استخری، ص 193) 5. خزانه عمرولیت بوده است. (استخری، ص 193) استخری از بازسازی آرک بوسیله عمرولیت یادی نکرده است.

6. یکی از آن بازارها یعقوب لیث بنا فرمودست و بر مسجد آدینه وقف کرده و بر بیمارستان و برمکه.

(استخری، ص 193) 7، مقداریک فرسنگ. (استخری، ص 194) ن 8، میان دو ستاره را استخری ندارد. (احتمالأ طرف کوه خواجه) 9، چون ریگ به نزدیک شهر گرد آید مردم جمله شوند و گرد برگرد ریگ دیواری سازند از چوب و خاشاک بلندتر از زیگ و در بن این دیوارها جایها باز گذارند که باد درآید و ریگ را برمی دارد و به اقلیم نوزدهم سر دیوار برون می برد چندانکه چشم کار کند و جایی اندازد که ایشان را از آن زیان نبود. (استخری، ص194) 10، و میان کرمان و سیستان بناهای عظیم ماندست. گویند که شهر در قدیم آن بودست و آنرا رام ذکر خراسان وتوابع شهرستان خوانیندی. (استخری، ص 194) 11. درازی این دریا مقدار سی فرسنگ باشد از ناحیت کویر بر راه کوهستان برپل کرمان بر راه پارس: (استخری، ص 192) 12، استخری از ناحیت بالس چیزی ننوشته است.

خراسان نام اقلبم است و حدود آن از جانب شرقی سیستان وهند است. و 13. ورخج نام اقلیم است واین نواحی را کشاورزی وغله بسیاربود. (استخری، ص 196) غربی بیابان غزان و نواجی جرجان. و شمالی ماوراء النهر و بعضی از ترکستان. و 14 طوس هم خوانده منی شود جنوبی بیابان فارس و کرمان و ولایت قومس و توابع آن، و شهرهای خراسان بسیار است. والله اعلم1 (پوشنگ را حصارست)" و خندقی وسه دروازه: یکی بجانب نیشابور ویکی به هرات و یکی به قهستان. و آنرا دیه ها و قصبه ها چون: کوسوی، خرگرد، فریگرد. و بزرگتر همه کوسوی.

بادغیس شهرهای آن کوه نقره است و کوه کوغناباد، بست، جادو، کابرون، کالون، ms154 دهستان. مقام والی به کوغناباد باشد، معمورتر و بزرگتر آن مواضع دهستان است نیم پوشنج باشد. و آن بر کوهی است و ایشان را سردابها باشد در زمین،

بسست و جادو و بستان ها و آب بسیار است. و کابرون و کالون را بستان و آب روان استلخ شهری خرد است در بیابانی و آنرا هفت پاره دیه است و خانه های

مروالرود بدانجا هم شهرهاست وقصبه ها چون پنج دیه کوشک اخف.

بسیار است. و از نشین برنج میخیزد و به شهرهای آن نواحی می برند، و از شورمین مویز ذره، و بزرگتر مرورود است و آب مرو از آنجا می گذرد. و ایشان را غله های بسیار، باغ و بسیار، میان نشین ودرهمروالرود یک منزل باشد از بالا، و از نشین تا شورمین یک منزل.

اما غور- دار کفر است وبجهة آن در دیار اسلام یاد کردیم که آنجا رزو بوستان و هوائی خوش. کوشک احنف دریک منزلی انست بر راه بلخ.

ذره برهر دو جانب مروالرود است و برمیان پلی و از آنجا آب به پنج دیه مسلمانان بسیارند. و کوههائیست آبادان و نعمت های فراوان و آبها و چشمه ها. و گرداگرد غور از عمل هرات است تا فره و از فره تا زمیند اور تا رباط کرمان از اعمال میرود. ازپنج دیه به ولایت مرو و شهر مرومی رسد. و این ذره را باغ و زراعت بسیار آل فریغون. و از رباط کرمان تا غرجستان از حساب شاره و از آنجا تا هرات. و این طالقان شهریست مانند مرورود در بزرگی. آبهای روان و هوای خوشتر از جمله که محیط است بغورهمه بلاد اسلام است.

مرورود است. و این شهر بر کوهی است و آنرا روستای بسیار پاریاب- شهریست خردتر از طالفان و آب آن از طالقان و حدود آن میآید. و سرخس شهریست میان مروونیشابور در زمین هامون و بدانجا آب روان نیست مگر آب جوی هرات که در سالی چند روز آنجا رسد. و جمله زراعت ایشان از اما باغ و بوستان بیشتردارد.

آب باران است و برکه ها از آب چاه. و آن شهزیست در بزرگی یک نیمه مزو باشد و جوزجانان- نام ناحیتی است و شهرهای آن یهودیه ms156 شبرغان استلخ بغایت آبادان است و نعمت های فراخ. هوای آن قندرست تر است و بیشتر نواحی آن کنده روم- انبار سان. و بزرگتر آن انبار است و مقام امیر آنجا باشد. و آن مرغزار، و آنرا دیه های اندک * و گرداگرد آن اعراب باشند خداوندان شتر1* و آبهای ~~شهریست بر کوه بزرگتر از مرورود. و آنرا آبها و بوستانهاست و رزهای بسیار. بناهای ایشان از چاه است و آسیاب ایشان برچهار پایان از شترو گاو. و بناهای ایشان از ایشان از گل.

گل.

سان. شهریست خردتر از آن. و آنرا نیزآب ها و بوستانها و بیشترمیوههای ایشان جوز. ویهودیه از آن بزرگتر و با آب و باغهای فراوان.

نسا شهریست با نعمت وفراخی ونرخها ارزان وآبها فراوان. وباغهای کندر شهر با میوه و زراعت و آبهای بسیان و این موضع همه برکوه است.

بسیار به یکدیگر متصل و در بزرگی همچون سرخس باشد. و آبها در کویها و سرایها

وعمل بامیان.

شهرهای آن قاین است وجنابذ وتون، خور، خوسف، طبس کریت، وطبس شهرهای طخرستان خلم باشد و سمتگان، بغلان، طالقان، سرای عاصم، مسینان49 اندرآب و کاه وغیرآن.

قاین در بزرگی چون سرخس باشد، آنرا حصار و خندقی است و مسجد شهرهای ختلان- هلاورولاو، گویند و هردو شهر وجش است. کلباب، آدینه. سرای امارت در حصار و آبهای ایشان از کاریز، بناها از گل. * دیه های ایشان دهلینک، و روستائی نیک و امثال آن. و ما ختلان را در جمله ماوراء النهر آورده ایم: پراکنده و بدانجا صناعان زیرک و استاد، ولایت بغایت معمور و با دخل 10* از جمله شهرهای بامیان سکاوند، بحرا، قرنین، پنجهیر یک شهر است بدین نام سردس است: بدخشان شهری است و آنرا روستاهاست.

طبس کریت11- شهریست خردتر از قاین و از جمله گرمسیر است. بدانجا بلخ شهریست بر زمین هامون و میان آن و کوه چهارفرسنگ است. آنرا باره درختان خرما فراوان، وآنرا حصار وقهندز و آب ایشان از کاریزها، هوای درست، و و ربض است و مسجد جامع در شهر است و بازار گرداگرد مسجد، شهریک فرسنگ خرماستان آنجا بیشتر از بستانهای قاین باشد.

دریک فرسنگ باشد16 و بنای ایشان از گل. و آنرا درهاست. یکی را نوبهار خوانند خود خردتر از طبس است ونزدیک است بخوسف. بناهای ایشان گل یکی را رخنه و یکی رانو و یکی را درهندوان یکی را دریهود * و یکی را در شصت من است و آنرا حصار وقهنذرهست و بوستانهای اندک دارد، آبهای ایشان از کاریز است ویکی را دریحیی. آنرا جوئیست بزرگ بر در نوبهار میرود و ده آسیاوار باشد"17 و اما اندک.

روستاها را آب میدهد تا سپاه گرد. گرداگرد درهای شهر باغهاست و رزهاست. و * خوسف شهری خرذ است و در سواد ان بستانهای بسبار وزراعت ربض آنرا خندق نیست و باره آن ازگل است.

همراست وعمارت ms158 فراوان وآبهای تمام12 طخرستان - نام ولایتست و شهر بزرگتر آن طالقان است و آنرا ذکر کزده ایم.

جنابذ - بزرگتر از خور است و بنای ایشان از گل و آنرا دیه ها و روستاها. آب دو دانگ فرسخی باشد در مثل آن. و همه شهرهای طخرستان در بزرگی بهمدیگر ایشان از کاریز. * آنرا حصار و قهندز خراب است 13" نزدیک باشد.

درقهستان بیرون طبسین گرمسیر نیست و باقی سردسیر است14 و شهرها و پنجهیر شهریست بر کوه و در آنجا ده هزار مرد باشد. مردمان با عشرت و دیه های قهستان بر یکدیگر دور است و درمیان های آن بیابان است (34) عمارات و 1 هو دوست دارند و پیوسته به تماشا مشغول باشند. ایشانرا آبها و بوستانهای بسیار اما . آبادانیهای آن متصل به یکدیگر نیست چون دیگر ولایات خراسان.

زراعت نیست: تون- شهریست آبادان و بزرگ مانند جنابذ بزرگتر،

بهترین برده که باشد ازمیان ترکان آرند. * و بهتر جامه های ریسمانی و ابریشمی از بدخشان شهریست خرد و آترا روستاها و جویهای آب و رزها. آنجا کان . نشابور و مرو آرند11* بهترین و زیرک ترین ادبا و فقها به مرو باشند. بهترین و خوشترین لعل است و بیجاده ولاجورد و مشک تر می باشد و از راه تبت آنجا می آرند.

آبهای خراسان جیحون است، و توانگرترین اهل نیشابوراند. در خراسان هیچ گرمسیر بامیان شهریست بر کوه، نیمه بلخ باشد و آنرا حصار نیست و در میان آن نباشد مگر، هر دو طبس. و سردترین ولایت خراسان بامیان باشد از بهرآنکه خوارزم که حوتی میرود که بغرجستان میافتد. میوهها از جایها بدانجا برند و آنجا میوه و باغ سردسیرتر است در ولایت ms159 ماوراءالنهر آوردیم.

نیست، و جز بامیان درآن نواحی هیچ شهر برکوه نیست.

غزفین شهریست بزرگ، آنرا زیادت دهات میوه دارد. درختان و آبها ثیست هسافت ها و آن فرضه هندوستان است. و در جمله بلخ و بامیان و توابع آن هیچ شهر نباشد با مال و ازحدود نشابورتا آخر حد آن نزدیک قومس، ازدیه کردان تا اسدآباد هفت نعمت وتجارت بیشتر از غزنین 4 منزل و از آنجا تا دامغان پنج منزل، از نشابورتا سرخس شش منزل، واز سرخس تا مرو کابل- آنرا قهندزی است استوار و محکم، آنرا یک راه است. درقهندزهمه پنج منزل. واز مروتا آمل الشط شش منزل. پس از اول نشابورتا جیحون بیست ونه مسلمانند و در ربض هندوان کافر بسیار است * و گویند شاه هند کسی باشد که کابل منزل باشد. از نشابورتا اسفراین هفت منزل. از بوزجان تا پوشنج چهارمنزل، و از پوشنج در حکم او باشد و اگرچه از آنجا دور بود اول پادشاهی خواهد نشست آنجا رود تا هرات یک منزل. و از هرات تا اسفزار سه منزل و از اسفزارتا دره دومنزل، و از دره بپادشاهی نشیند بعد از آن بدیگر ولایت رود*17 تا سجستان هفت منزل. از نشابورتا طوس سه منزل، از نشابور تا فراه ده منزل، واز 7 ذکر غور کرده آمده است. کوههای آن بغایت استوار است و همچنان میکشد نشابور تا قاین نه منزل و از قاین تا هرات نه منزل.

تا بامیان و پنجهیر و شومان وماوراء النهرو لسبان و خرخیز، و بیشتر این کوهها کان زر ازمروتا مروالرود شش منزل، واز مروتا هرات دوازده منزل، وازمروتا ونفره است.

ابیوردشش منزل. و از ابیورد تانسا چهارمنزل. از هرات تا سرخس پنج منزل و از بلخ تا ن اما سواحل جیحون و خوارزم درماوراء النهر آورده ایم. اما آمل وزم دوشهر مروالرود دوازده منزل و از بلخ تا کنار آب ترمد دوروز، و از بلخ تا اندرآبه نه ms160 منزل. و از است در بزرگی بهمدیگر نزدیک.

بلخ تا بامیان ده منزل و از بامیان تا غزنین هشت منزل. و از بلخ تا بدخشان سیزده آهل الشط جای جمع شدن راه خراسان است وماوراءالنهر آنرا آبهای روان و منزل، و از بدخشان تا ترمد برکنار جیحون سیزده منزل و از ترمد تا زم پنج منزل. و از زم بستانها و زراعت و عمارت بسیار. و فراخی و نعمت های فراوان و ارزان.

تا آمل الشط چهارمنزل، و از آنجا تا خوارزم دوازده منزل و از خوارزم تا دریا شش زم کمتر از امل است درعمارت و معبر خراسان و ماوراء الشهر است. و در 1منزل.

حوالی ایشان بیابانها و ریگ و هیچ چشمه آب نیست. و آنراه میکشد تا مرو و میان ولایت خوارزم و بیابان و بلاد غزان. در آنجا هیچ چشمه نیست مگرچاهها.

مسافتها میان اعمال شهرها در بلخ ترنج و نیلوفر و نیشکر می باشد و در هیچ شهر سرد سیر جزبلخ این متاعها از نشابور تا بوزجان گفته شد. از مالمند تا حالمند یک هنزل و تا سمنگان یک نیست. و بیشتر شتران خراسان بناحیث بلخ و سرخس باشد و گوسفند از میان غزان و منزل وتاجنابذ دو منزل. از جنابد تا قاین دو روزه. و از سلومه تازوزن یک روزه. و از 1

7. کار ایشان بیشتر بازرگانی شتر باشد. (استخری، ص 215) نشابور تا خسروجرد چهارروزه. و سبزوارپیش خسروگرد باشد بریکفرسنگ، و از 3، وهیچ باغ و بوستان وتره زارو هیچ چیز از این نوع ندارند. (استخری، ص 215) خسروگرد تا بهمناباد یک منزل و از آنجا تا مزینان یکفرسنگ. از نشابور تا خان ریوند 9، کوهستان از جمله خراسان ms161 است در بیابان پارس، و هبچ شهرندارد. وقصبه این ناحیت را قاین یکروزه و از مهرجان یک روزه و از آنجا تا آزادوار سه منزل و از آنجا تا دیواره یک.

خوانند. شبعه باشند. قصبه آن تبابذ و طبسین تعرف به کری و خور. (استخری، ص 215) منزل: 10، میان دوستاره را استخری ندارد.

از مروتا کشمهین یک روزه و تاهرمزفره یک فرسنگ و از مروتا سنگ یکمنزل 11 طبسین (استخری، ص 216) 12، در کتاب استخری شهری یا موضعی پنام خوسف دیده نمی شود، در رایطه با سایر شهرها هم خوست وازمروتا دندان نوقان یک روزه، وهمه دهات مرو بریک منزلی مرو باشد.

نوشته شده است از هرات تا پوشنج یک منزل و از پوشنج تا فرگرد یک منزل و از آنجا تا کرد 13. بین دو ستاره را ندارد.

یکمنزل و از آنجاتازوزن یک روز. از هرات تاماکن یک منزل و تا اسفرسان یک منزل 14. و کوهستان و طبسین و این حدود که یاد کردیم همه سردسبر است. (استخری، ص 217) و تا مارآباد یکمنزل و تاچشت یکمنزل، از آنجا عمل غور باشد. از هرات تا سه منزلی و 15. استخری و ابن حوقل شهری بنام تون معرفی نکرده اندتا از پلاسهای خوب وزیلوو سایر دست بافتهای تاکیف منزلی وتا بغشور منزلی.

صادراتی آن شهر بحت کنند، ازبلخ تا خلم تا اندرآبه دوروزه و از آنجا تا طالقان دو روزه و از آنجا تا 16. مساحت شهر مقدارنیم فرسنگ بود. (استخری، ص 217) بدخشان هفت روزه ازخلم تا ممنگان دو روزه از آنجا تا اندرآبه پنجروز و از آنجا تا 17 در جهودان، دروازه شصت بند، دروازه یحبی، و درمبان ریض شهر روشی میرود، آن رود دهاس خوانند. بر در نوبهار گذرد و ده آسیاب برومیگردد. (استخری، ص 217) چار پایه سه منزل، و از آتجا تا پنجهیر یکروزه، از آنجا تا پروان دومنزل. از بلخ تا 18. گوپند که شاه پادشاهی را نشاید تا آنگه که او را ms162 کابل بیعت نبندند، اگر چه از کابل دور بود.

بغلان شش منزل، ازبلخ تا اشترخان سه منزل وتاقاریاب سه منزل، و از فاریاب تا

19. وجامه های ابریشم و کرباس از نشابور و مرو برند. (استخری، ص 221) راجع به جامه ریسمانی 7 از قاین تا طبس شش منزل. و ازطبس تا تون دو منزل، و از آنجا تارقه به بخش لغات و اصطلاحات مراجعه نمایند.

قصبه ایست خرد دومنزل: و از رقه تا طبس دومنزل. این بودمسافات ولایانت خراسان و توابع آن که یاد کردیم کبفیت نموده اند.

7 یادداشتها: 1، نسخه یک صفحه ونیم سقید اسست.

2. داخل پرانتزنقل از استخری است. (استخری، ص 212) 2. در کتاب امتخری شهری بنام استلخ وجود ندارد.

3. نین دونستاره را استخری ندازد.

4، از ناحیت گوزگانان سنحتیان گوزکانی خیزد و بهمه خراسان از آنجا برند. (استخری، ص 284)

ماوراء النهر از جمله ولایت ها خوشتر و بانعمت تر امنت و مردمان آن بسلامت ترند. و آنجا آنچه ایشانرا دست دهد جوانمردتر، و مردمان دلیر با آلت تمام از اسب و سلاح. و درفراخ سالی هیچ اقلیم نیست که یاد کرده ایم که در آنجا بارها قحط نبوده است مگر ماوراه النهر، برای آنکه اگر آفتی بزراعت ایشان رسد آن غله که باقی ماند از ارتفاع ایشان تمام باشد بسبب بسیاری.

بهمه ماوراءالتهر موضعی خالی نیست، بعضی دعها وشهرها هست وبعضی زراعت بی آب. و بعضی مرغزارها. و هر طعامی که از آن چاره نباشد در ماوراء النهر باشد. آبهای ایشان خوشتر ms163 و سبکتر آبهاست، و در همه کوهها و صحراها و شهرها اله

بعالم میبرند. کانهای زرونقره و سیماب و مس هست. بهترین این اجناس که در در دیگر ولایت ها هیچ اهل نعمت نباشد که بیشتر حرص او بر زیادتی مال و عشرت و تماشا و چیزی که خدای را درآن رضا نبود و عادت نکوهیده و غیر آن نباشد، ماوراء النهر یاشد. و در همه شهرهای اسلام توشادرو کاغذ بیرون ماوراء النهرنیست: فیوههای ایشان در سغد واسروشنه و فرغانه و شاش چندان است که از خوردن ایشان مگر اهل ماوراء النهر که همواره حرص ایشان بر خرج مال باشد برضیافت و عمارت و رباطات و سعی در خبزات و وقف مساجد و مدارس. و هیچ شهری و منزلی و بیابانی باقی میماند و چهار پایان میخورند. برده از جمله ترکستان بدانجا می برند. و آنچه از نیست که آنجا منزل گذریان نباشد با رباط ساخته و تکلف بسیار.

ایشان زیادت میآید بدیگر ولایتها میزسد * مشک از تبت و خرخیز، زعفران از چغانیان، سمور و سنجاب و روباه ms164 وقندزو ختوو خدنگ و بازان نیکو که پادشاهان مؤلف کتاب میگوید که چنین شنودم که بماوراء النهر زیاده از ده هزار رباط باشد و بیشتر چنبن است که هر که فرود آید آنچه احتیاج دارد از طعام و علوفه بدان محتاجند از مواضع دیگر بدانجا می آرند و از آنجا به آفاق و اقطار گیتی میبرند1* چهار پایان باوبدهند. و برشهر سمرقند هچ کوشی و محله و بازاری و کاروانسرانی اما سخاوت وجوانمردی اصحاب ماوراء التهر، در بیشتر ولایت و شهرهای ایشان چنانست که گویی همه مردمان دریک سرای اند و خویش یکدیگرند و یکات کم در تابستان ازیخ آب سیل خالی باشد. و هم مولف گوید که شخصی مرا حکایت کرد که در سمرقند دوهزار جای شمردم که سقاها سقایت کرده بودند و بعضی هیچکس بخانه یکدیگر نرود که نه پندارد که خانه خویش است. خداوند خانه را خمها نهاده ویخ انداخته.

کرامتی است ناخوشدلی نباشد. بلکه آنچه طاقت او بود از رسم مهمانی بجای آرد بی آنکه سابفه دوستی و خویشی داشته باشد. و البته هیچ مکافات طلب و طمع ندارد * اما قوت و دلیری آنها. در همه اسلام هبچکس بهزه مندتر از ایشان نیست در تچهار و غزوات، بسبب آنکه همه حدود ایشان دلیرالحربیست. از خواررم و سنجاب و همیشه همتی که یکی از ایشان براندازه آنچه پردست او باشد از اختیار خویش ترکان غزاند و از سنجاب تا اقصی فرغانه خرلخ و بعضی حدود ماوراء النهر برپشت زیادت کند، چنانچه کسی باشد که او را دستگاهی نباشد و هیچ کس بدو توقع ختلان شهرهایی اند، پیوسته مردمان ماوراء النهر برین جماعت غالب بودهاند. و قوت و زیادت مالی ندارد و همت او چنان باشد..0: که کوشک و مهمانخانه ساخته باشد دلیری ترکان زیادت از جمله اهل دیار حرب باشد. 3*(35) جمله همت ونهمت بران مصروف مانده که چون کسی بنزدیک او رسد ترتبب مهمانی او برچه ms165 منوال سازد. عادت و سیرت ارباب ماوراء النهر آنست که چون بیگانه رسد در مؤلف کتاب گوید که چنین شنیدم که معتصم به عبدالله طاهز مثالی فرستاد 1 در کار جمع حشم و او بنوح بن اسد فرستاد بماوراء النهر. و در تنبیه بود که بماوراه النهر مهمانی داشتن او با یکدیگر مسابقت2 کنند و مباهات و مفاخرت نمایند. مولف کتاب سیصد هزار ده است و هیچ ده نیست که از آن سواری و پیاده بیرون نیاید حشم جمع می گوید: بمنزلی رسیدم و بر سغد سمرقند بز در سرائی دیدم که میخها کوفته و در را 1 باید کرد. و هم او گوید که چنین شنیدم که در آنوقت که نصربن احمد سامانی به غز بدانجا استوار کرده، گفتند که قرب صدسال باشد که این در را نبسته اند تا اگر شب رفته بود قرب سیصد هزار مرد4 چهل هزار مرد از لشکرگاه جدا شدند و روزها گم گشتند و روز کسی رسد بی منعی فرود آید. و بسیار بوده باشد که ناگاه صدکس یا زیادت همه اعیان ماوراء النهر بودند. شنیدم که بشاش و فرغانه ساختگی لشکر و ترتبب کار رسنیده باشند با چهار پایان و بدانجا فرود آمذه بی آنکه خداوند سرای تکلفی کند

حرب چیزهاست که درهیچ ثغری از ثغور اسلام مانند آن هیچکس نشنیده باشد.

در کوههای فرغانه و ریگستان جوز و سیب و پسته و انگور و گل و امثال آنست چنانجه مردی باشد که او را صدچهار پای تا پانصد نیز باشد.

که آترا خداوند نیست و هرکه خواهد از آن بخورد و تصرف کند هیچ منع نباشد. و به اهل ماوراءالنهر پیشروان حاجند. در بادیه هیچ قوم پیشتر از ایشان نرود بوقت اسروشنه گلی است که تا آخر خریف میماند.

بازگشتن پیشتر ms166 از ایشان کس بیرون نیاید * و با این همه آلت و عدت مردانگی و به ماوراءالنهر شهرهاست و بعضی از آن نزدیک جیحون، که نزدیک است دلیری، پادشاهان و والیان را از جمله مردمان طاعت دار باشند و حرمت مهتران خویش برگذرگاه خراسان، وبعضی پیوسته به سغد و منسوب سمرقند چون اسروشنه و شاش و بغایت نگاهدارند. چنانچه خلفاء متقدم مردمان ماوراء النهر و ترکان ایشان را بخدمت فرغانه ونسف وکش. چغانیان وختلان وترمد وقوادیان و خوارزم. اما پاراب و خویش خوانند. و ترکان را لشکرکشی دادند و دهقان را سپهسالاری و سرهنگی اسبیجاب با طراز وایلاق مجموع است تا شاش وخجند تا فرغانه.

فرمودند. وخدمت های خاص بدیشان حوالت کردند. و معتمدان و شحنه گان و حاشیه ما ابتدا از بخارا کنیم، زیرا که سرای امارت است. نخست جیحون و آنچه دارالخلافه ایشان گشتند و جماعتی از ایشان که درخدمت دارالخلافه به بزرگی و پادشاهی رسیدند و از کمال شجاعت و دلیری کارهای بزرگ و خرج ها کردند. چون برکنار اوست یاد کنیم: یحون اصل جوتیست بخرتاب از حدود بدخشان بیروت میاید و جویهای افشین وآل ابی الساج از اسروشنه و اخشداز سمرقند ومرزبان از نسف عجیف بن عتبه دیگر بدو میپیوندد تا جیحون میشود. اول جوی خرتاب است و دیگر فارغر و دیگر از سغد معلوم است وملوک آل سامان از فرزندان بهرام چوبین که همه خراسان در فرمان بخارا و دیگر وخشاب پیش قوادیان. و جویهای دیگر از بتم و غیر آن بدو می پیوندد تا داشتند و بساط عدل و انصاف درآن نواحی گسترانیدند و دیگر از آفتاب روشن تر است حیحون میشود. اول جوی خرتابست و چنین بزرگ مسیشود. واصل و خشاب از ترکان و در کتب و تواریخ مسطور است، *26 بیرون میآید و بزمین وخش می رسد و بر پل میگذرد و آنجا نزدیک کوه تنگ میشود در جمله ماوراء النهر و خراسان ms167 و غیران، موضعی چون بخارا نیست. و هیچ چون از پل میگذرد به جیحون میپیوندد. جیحون بحدود بلخ و پیش ترمد میگذرد تا سواد خوشتر نباشد برای آنکه چون برقهندز روی برجمله نواحی بخارا نظر توبر هیج کالف پس زم پس آمل الشط، پس بخوارزم می رسد پس بحیره میافتد. و براین آب موضع نیفتد مگر بر سبزی و جمله زمین آن هموار عمارت و زراعت نیست مگر زم و آمل و خوارزم. و بیشترنفع آن اهل خوارزم راست. و تماشاگاههای سه موضع معروف است، اول غوطه دمشق. دوم نهر ایله. سیم اول شهری که برین جیحون است ختل وخشاب دوشهر است، اما درعمل یکیست و سغد سمرقند. و چون از غوطه دمشق بگذری مقدار فرسنگی چشم دیدار بیش نباشد. و هردو میان جوی خرتاب و وخشاب اند. پس از شهرهای ختل، هیل ومیل، فارغر نهرایله همچنین در کمال خوشی است وقت نظر کردن5. اما سغد سمرقند چندانکه کاهیج، اندیجاراغ و روستای نیک است. و از شهرهای وخش هلارود، دلاوکند. و چشم بیفتد از هرطرفی که نظرکنی سبزی و تماشا جای باشد. و مسافت سغد هشت آنچه به وخش وختل متعلق است و جان وسف و کران ولین از دیار کفر است. نوغان دوزه راهست سبزی و درختان و مرغزارها بهم پیوسته و بر جمله شهر یخارا و نواحی و معدن نقره است و در رودهای ختل زراست که سیل جمع میآرد از بلاد وجان. میان دهات و مزرعه ها دیواری درکشیده است، زیادت از ده فرسنگ درده فرسنگ، جمله وجان وتبت نزدیک است: بزمین ختل زراعت و عمارت و ابهای بسیار است و فراخی اندرون این حایط آبادانست و باغها و دهات و بوستانها گرد آن درآمده، وجوی در میان روان شده وحوضها ومیدانها درمیان آن ساخته. وازیس آن باغها وسبزهها و و نعمت بسیار. و چار پایان و مواشی فراوان. و چون از ختل و وخش بگذشتی نواحی ms168 کشت ها و زراعتهای دیگر بی آب، از پس آن چراگاهها. قهندز در میان شهر سفید واشجرد است وقوادیان وترمد و چغانیان.

============================================================

زمستان می افسرد چنانکه مردم و چهاز پایان میگذرند. درمیان دریای خوارزم کوهیست که آنرا جغراق میگویند و یخ آب آنجا منی گیرند تا تابستان بکار برنده.

قوادیان شهریست و آنرا دهات بسیار و عمارت تمام. شومان خردتر از ~~قوادیان است و موضعی است معمورو بادخل.

گرداگرد دریای خوارزم صد فرستگ است و آب آن شور و جیحون و سیحون و چفانیان شهریست با قهندز و بزرگتر از ترمد است اما در ترمد مال و نعمت و شاش آنجا می رسند و هیچ زیادت نمیشود و آب خشک نمی گردد. میگویند میان این عمارت ومردم بیشتر از آن است.

دربا و دریای خزر شکافی در زمین اسست که هردو بهم می پبوندند، و میان هردو بیست اها خسک (اجسیکب) برابر زم است، وزم در زمین خراسانست شهریست منزل باشد برراستی: خرد با نعمت فراخ. و در اطراف آن چهار پایان از شتر و گوسفند. و ذکر آن در خراسان جرجانیه-10 شهریست بزرگ با نعمت وفراخی، میوه بسیار الاجوز از آنجا کرده شد.

جامه های ریسمانی و ابریشمی میبافند که بجایها می برند. ms169

فرب شهریست از جانب بخارا ن بیشتر مردم ساکن خوارزم غربااند و بخراسان کنتر شهری باشد که بدانجا خوارزم- نام اقلیمی است از خراسان جداگانه است از ماوراء النهر قومی از خوارزم درآنجا مقیم نباشد. و زبان اهل خوارزم جداگانه است. پوشش ایشان ~~قبا وکلاه.11 گرداگرد آن بیابان است و جانب شمال آن غزانند. و جانب جنوب و مشرق خراسان.

ماوراءالنهر درآخر جبحون است. بعد از ولایت خوارزم براین جوی هیچ عمارت نیست و و در خوارزم هیچ کان زرو سیم و جواهر نیست، بیشترتجارت ایشان شهر آن در جانب شمال جیحون است و آنرا کات خوانند، و در جانب جنوب شهریست بترکستان است. و برده که آنجا آرند از خزرو صقالیه باشد. فنک و سمور و روباه و بزرگ آنرا جرجانیه گویند و جای تجارت غزان است. و از آنجا کاروانهای جرجان و امثال آنهم از خزرو برطاس و آن اطرافند.

خزر و خراسان میروند.

ن بخارا- شهریست در زمین هامون و بناهای ایشان از چوب. گرداگرد آن شهر ومی بایست که یک نبمه خوارزم درصورت خراسان بودی ویک نبمه در کوشک ها و بستانها ومحله ها و دهات بهم پیوسته، چنانکه درازی آن دوازده فرسنگ ماوراءالنهر. اما هردو در صورت ماوراءالنهر آوردیم. بجهة آنکه بدین اقلیم نزدیک تر باشد در دوازده فرسنگ. و دیواری به قصبه آن کشیده و آنچه یاد کردیم چنانچه در آن است وقصبه از این جانب است.

هیچ خرابی و بیابانی نیست. * به قصبه جداگانه دیواری دیگر کشیده است مقدار بخوارزم جز ازقصبه و جرجانیه، شهرهای دیگر است چون، درغان، فرسنگی در فرسنگی و درآنجا قهندزی، جای پادشاهان خراسان از آل سامان دراین هزاراسف، خبوه، رخشمیت، ساورزن، زمخشبر نوخاش، برانکین، ندینه، مرادیحان.

..، قهندز بوده است12 * وقهندزرا ربضی محکم ومسجد جامع برذرقهندز در شهر بر کابت شهریست قهندزی و آبادانی نیست، و مسجد جامم برپس پشت بازارها.

قهندز است و سرای خوارزم شاه نزدنک مسجد جامع.

در ms170 همه خراسان و ماوزاء النهر هیچ شهرانبوه تر از مردم وعمارت چون بخارا اول حد خوارزم از طاهریست بر دو متزلی آمل الشط و میکشد عمارت تا دریا.

نباشد. آب آن از جوی سغد است و درمیان شهر میرود و آنچه از ضیاع و اسبابب و

درحفره، درچهارم را درآهنین، پنجم را درقهندن ششم را در بنی اسد و هفتم را بخارا را شهرهاست: بعضی در اندرون حایط که گفته ایم و بحضی بیرون.

در بنی سعد. قهندز را دو در است یکی را در ریگستان گویند و دیگر را در مسچد آنچه در اندرون است طواویس، نمجکت، زندنه، مغکان، حجاده و امثال آن. وبیرون . جامع، و ربض بیرون رادرهاست در مبدان، در ابراهیم، در ربود، در مروقمشه، در حایط بیکند، فرب، کرمینه حدنمکت، خرغانکت، مدیا مجکت.

کلایاد، در سمرقند، در نوبهار، در لفاسکون، در رامینه، دریل بازارچه، درفارجک، در طواویس- شهریست بازارکی در سال وقتی معین از اقطارو آفاق ماوراء النهر درواجه، درکوی مغان، و در دروازه سمرقند اندرونی و در قهندز ابروان نیست از بلندی جمعی عظیم بدانجا آیند و خرید و فروخت بسیار کنند. و از آنجا جامه های ریسمانی جای * درون ریض جویهاست، بسیاری از جویهای بزرگ شکافته بروستاها و اسباب ن بمواضع دیگر برند و آن شهریست با بستانهای بسیار و آبهای روات و نعمت فراوان، و و ضیاع میرود، بناهای دهات بخارا جایهای بلند است استوار کرده ms171 به قندزها و آنرا قهندزی ومسجد جامع در شهر بنیادهای محکم. در اندرون حایط هیچ کوه و بیابان نیست. و نزدیکتر کوهی به اما شهرهای بیرون حایط. در عمارت و بزرگی بیکدیگر نزدیک اند وهریکی را بخارا، کوه ورکه است. سنگهای شهر بجهة بنیاد فرش زمین از این کوه باشد، و گل قهندزی وربضی است: کوزه ها و سبویها و دیگر خنورها سازند و آهک و گچ از آنجا آرند. هیزم از باغها و کرمینه - بزرگتر از طواویس است و معمورتر و مردم بیشتر و بنعمت فراختر بستانها برند و گزونی از بیابان آرند. نمکسارها بیرون حایط باشد. 13* آنرا عمارت و دهات و مزارع بسیار است: و زمینهای بخارا آب نزدیک است بدین سبب درختان بیخ آور بلند چون چنار بیگند تنهاست و آنرا دیه ها نبست اما رباط هاست بدان متعلق. و درهمه و جوز و امثال آن نباشد"1 * و میوههای بخارا خوشتر و سازوارتر درست تراز ماوزاء النهر هیچ موضع نیست که چندان رباط دارد که آن. مولف کتاب گوید، چنین میوه های ماوراءالنهر باشد. زمین های بخارا چنان برومند بود که اگر کسی چیزی در شنیدم که عدد رباطهای آن هزار باشد. * و این بیکند را باره استوار است. * و مسجد زمین بکارد و عمارت کند دخل او با خرج برابر کند و معاش او از آن حاصل آید. اما.

آدینه بغایت متکلف و محرابی آراسته چنانکه در ماوراء النهر خوبتر از آن نیست15.

از بسیاری مردم از دیگر ولایات ماورا النهر طعام بشهر نقل میکنند.

زبان اهل بخارا زبان سغد است مگر اندکی که از آن بگردد و زبان ایشان و این کوهی که دنبال او بود که کشیده است کوهیست میان کش و نخشب و دری است16. مردمان بخارا در ادب و فضل بهتر از جایهای دیگرند بماوراء النهر سمرقند می کشد تا کوههای بتم و براسروشنه می گردد از پهنای فرغانه و میرود تا ms172 نقدهای آن درم است و برزخرید و فروخت کمتر کنند و درم را ایشان غطرفی خوانند و ناحیت سلحی و طرازپس میکشد تا آخر چین: آن سبمی است از آهن و روی و مس و سرب، واین سیم جزدر عمل بخارا روان کانها که با سروشنه و ایلاق و سلحی تا زمین خرخیز است و در اصل این کوه نباشد17.

و آنچه از کوهها بدو پیوسته است. نوشادر و زاک و آهن و سیماب و سرب وزر، جزع و جامه های ایشان بیشترقبا و کلاه است و از آنجا و نواحی آن جامههای نفط وقیروزفت وفیروزه، ومیوههائی که مباح است وصفت آن کرده شده است، ریسمانی است که بهمه عراق و خراسان و دیگر ممالک میبرند، و بساط ها و مصلیها و دراین کوههاست. بعضی بر سر کوه و برخی در دامن کوه.

جامههای پشم و غیز آن منی بافند و بجایها نقل میکنند.

============================================================

مؤلف کتاب گوید، حکایت کردند مرا مردمان بخارا که، از برکات قلعه آل سامان را جدا ازقهندز در شهرستان سراهای محکم بوده است. وشهرستان بخارا یکی آنست که هرگز تابوت هیچ والی از آنجا بیرون نبردهاند. ودیگرآنکه در آنجا هیچ علمی راست نکنند و نه بندند که از آنجا برابر خصم برند الا که خصم به هزیمت ازریض شهر یریک جانب اوست نزدیک زود سغد. و یاره ربض از رود سغد میکشد بجایگاهی که آنرا افسه گویند بر در کوهک و طوف میکنند بردرفنک تا در دیور در ن شود.

بس در فرحسک پس میکشد بزوادی. وادی ریض را همچون خندق است از آنچه ن حجاد بردست راست رونده است از بخارا به بیکند برسه فرهنگی شهرو بجانب شمالست. و این بارگی مخیط است بربض دو فرسنگ باشد در دوفرسنگ. و میان آن و ms173 راه یک فرسنگ مسافت.

ن جای بزرگتر آن و انبوه تر بازار سرطاق است، پس بازارها و محله ها و کویها بدو مفگان- از شهر برپنج فرسنگی باشد بر دست راست راه بیکند و میان آن و میپیوندد، و درمیان آن بوستانهاست و کوشک ها، و هیج کوی نباشد که در آنجا آب راه سه فرسنگ.

روان نباشد زندنه - بر چهار فرسنگی شهر باشد بر جانب شمال. و شهر بومجکت بر دست سمرقند فرضه ماوراءالنهر است و مجمع بازارگانان وهمه متاعها بدانجا آرند و جب رونده باشد بطواویس بر چهار فرسنگی شهرو میان آن و راه نیم فرسنگ وار از آنجا بشهرها برند.

7 گرهینه ب تا حد نمکت پک فرسنگ در جانب سغد و میان حدنمکت و راه چون بر قهندز روی وخواهی تا محله ها وعمارتهای تهربه ببیتی، از بسیاری سمرقند باتک داری از دست چپ رونده بسمرقند.

باغها و درختان بهم در شده چشم درجای دیگر بجز سبزه نیفتد.

مذمامجکت از پس رود سغد است بلندتر از حد نمکت بمقدار یک فرسنگ: و پیتن از این سرای امارت در سمرقتد بوده امنت، امیراشمعیل سامانی به بخارا 7 خرغانکت برابر کرمینه است بر فرسنگی از پس رود. بعضی دعوی می کنند که بخارا و آورده است.

کش و نخشب از جمله سغداست ولیکن ما بخارا را مفرد گردانیدیم.

دبض بیرون را درهاست چون در غداود، در راسسبک، در سرحسین، در افسه، قصبه سغد محرقند است. شهری برجانب جنوب رود سیغد بر بلشدی رود و آنرا درکوهک، درورسین، درریود. در فرحسک، شهرستانیست و قهندزی و ربضی دیگر دارد. اما قهندز جای سرای امارت است: مؤلف میگوید دیدم بر دری بزرگ لوحی آهنین برآنجا کتابه نوشته بزبان شهرستان حضاریست محکم و آنرا چهار در. جانب مشرق را در چین گویند و جانب حمیری، و جماعتی بمیراث آن زبان گرفته بودند، گفتند نوشته است که: سمرقند از 1 مغرب را در نوبهار ms174 جانب شمال را در بخازا و چانب جنوب را درکش: ن ن بنای تبع است و نوشته اند که ازصنعای یمن تا سمرقند هزار فرسنگ راهست. و در شهرستان را بازارهاست و مسجد جامع درآنجاست زیرقهندز، ومیان مسجد و ن روزگارفتنه مقام من بسمرقند افتاد و آن در را بسوختند و کتابه باطل شد. وآن در را قهندز فراخی راهست و آب بشهرستان میرود از جوی ار زیز. و این جوی را بلند باردیگر ابوالمظفر محمندبن لقمان بن نصربن احمند تازه کرد از آهن اما آن کتابه کرده اند از سنگ و از روی فروشان آب میرود تا بدروازه کش، و جمله روی این نبود، (38).

1 جوی ار زیز است. کرداگرد شهرستان خندقی است دورو بجهة عمارت شهرستان از ن خاک سمرقند خوشترین خاکهاست و تندرست تر. و بناهای ایشان از خشت و آنجا خاک برآورده اند و دور فرو برده و خواسته اند که آب درآنجا برند این شکل چوبب. مردمان آن آهبسته و حلیم وبا جمال و زیرک و باهروت و جوانمرد. و جای ساخته اند و از ارزیز پوشیده(37). این جوی قدیم است در میان بازار سمرقند درجائی جمع آمدن بردبگان ماوراهالنهر، بهتزین بزدگان پرورده سمرقند باشند.

که آنرا سرطاق خوانند، و آبادان تر شهر سعرقند آنجا باشد. و بر هر دو جانب این جوی

غیر آن از آنجاست. و درآن کوه زرونفره هست اما کارنمی کنند. جمله محله ها و شهر را دو جوی است یکی را ms175 جوی گازران گویند از کوه بشام بیرون میآید کوههای سمرقند سنگ انداخته است مگر اندکی. آبهای ایشان از رود سغد است. این برجانب جنوب شهر می رود. و دیگر را جوی اسرود، از روستای کنک رو بیرون میآید رود از کوههای بتم می آید بریشت ولایت چغانیان و جمع میشود مانند دریای خرد.

و برجانب شمال شهر میگذرد، و هردو چوی بر در شهر میروند. و روستاها را وگرداگرد آن دههاست و آن ناحیت را برغومی خوانند و میان کوهها جمع میشود تا جویهاست چون محساخرد و جوی خشک رود و جوی بحران رود بر هشت فرسنگی بیجکت پس میرسد به جایگاه که آنرا غیر خوانند و از آنجا جویهای سمرقند برمی خیزد.

شهر بر راه بلخ. و باقی آبها برود نسف میرود. و در ربض بیشتر سرایها آب روان وشکافته می شود و از این جویها بعضی چنان باشد که کشتی بتواند رفت.

باشد 1 نقدهای سمرقند درم های اسمعیلی است و دینارو نقدهای دیگر است که آنرا .: اعمال کش را مسافت چهار روزه باشد درچهارده روز، آنرا شهرها و دهات محمدی گویند از آهن ومس ونفره ساخته اند و در عمل سمرقند روان باشد.

دیگرهست. از آنها نمک میخیزد مانند سنگ درسختی و بهمه آفاق می برند. میوه های اشتیجن شهریست جداگانه از سمرقند و آنرا روستاها ودهات وباغهای بسیار دارد. و در کوههای آن خاشاک بسیار است و ترانگبین نیز باشد. 18 بسبار نعمت های فراوان وزراعت و عمارت وجویهای آب، و آنرا شهرستانی 0..13.) نز خشب - شهریست آبادان و آنرا قهندزی خراب. ربض را چهارد: یکی را 1 وربضی: کشانیه - آبادان ترشهرهای سغد است و کشانی و اشتیجن هردو در بزرگی در بخارا گویند، یکی را در سمرقند، یکی را در کش، و یکی را در غویدش. و آن بر راه بخارا و بلخ و برزمین هامون، و کوه درآن، بر دور منزلی بر نزدیکی کش. ms176 میان شهر نزدیک باشند بهم، اما قصبه کشانی دیه های معمورتر است و روستای اشتیجن بیشتر وجیحون بیابانست و میان آن کوه نیست. و آنرا جوئیست درمیان شهر می رود و است زیرا که حد اشتیجن پنج مرحله باشد دریک مرحله. و حد کشانی یک مرحله.

موضعی است که آبها در آنجا جمع میآید و از آنجا آن جوی میخیزد و بزراعت و هردو در جانب شمال سغد است: د ودلت بی دودر سرای امارت بر کنار جونهست که آرا سربل خواند. مجد جامع دبوسیه و اربنجن درجانب جنوب رود است برراستی راه خراسان: اربنجن . نزدیک درغویدش است، و بازارها میان سرای امارت و مسجد جامع. بیشتر دهات آن شهریست بزرگتر و معمورتر از دبوسیه است و روستاهای آن بیشتر بی آبست از آب باران زراعت میکنند. و در همه نخشب و روستاها رودی و جوئی بجز قلب شهرهای سغد کشانی است که توانگرترین اهل های سغداند.

7 این یک جوی نیست و در بعضی از اوقات سال هم کم میشود و چاههاست ایشانرا که کش. شهریست آنرا قهندزی و شهرستانی و ربضی و شهرهای دیگر پیوسته.

باغها وفالیزها از آنجا آب میدهند.

اما شهر اندرون وقهندز خراب است و شهر بیرون آبادان، وسرای امارت در شهر بیرون اسروشنه - نام ولایتی است و بیشتر آن ولایت کوههاست و گردانگرد آن از است بموضعی نمازگاه گویند. ومسجد جامع درشهر اندرون خراب و بازارها و ربض جانب مشرق بعضی از فرغانه است. و از جانب مغرب حدود سمرقند. و از جانب بیرون. و آن شهریست مقدار ثلث فرسنگ در عرض مانند آن بناهای آن از گل و چوب شمال شاش و بعضی فرغانه. و از جانب جنوب از حدود کش و چغانیان و شومان. و و شهری فراخ و با نعمت است و گرمسیر، چنانکه در آنجا میوهها زودتر و پیشتر از جمله.

شهر بزرگتر آن را بزبان اسروشنه لوتحکت خوانند. و ms177 آنرا شهرهای دیگر است چون، ماوراءالنهر رسد. و باناک باشد بجهة آنکه بیشتر مواضع آن در غور افتاده است. و شهر

است و بشب مانند آتش. و از آن بخار نوشادر میشود که بهمه آفاق میبرند. و از غایت سرای امارت در لوتحکت باشد و آن شهریست که در آنجا ده هزار مرد زیادت.

گرمی هیچکس درآن خانه نتواند رفتن که بیم باشد که بسوزد، مگر خویش را در باشد. بناهای آن از گل و چوب و آنرا شهرستانی و باره و ربضی دیگر. باره شهرستان را نمدی تر به پیچد و ناگاه خویش را درآنجا می افکند و آنچه میتوانند میربایند و بیرون دو در است یکی را در بالا گویند و دیگر را در شهرستان. مسجد جامع در شهرستان میشوند ن است، قهندز و سرای امارت در ربض. چهارسوی امیرو مسجد بیرون قهندز، و بازارها جای بتم کوههاست، اول میخوانند و میانه و اندرون. آب سغد و سمرقند و 7 در شهر اندرونی. جوی بزرگ در شهر اندرونی میرود و برآنجا آسیاست. و حایط ن بخارا از بتم میانه بیرون میآید از جایگاهی که آنرا دی میگویند، و سی فرسنگ ربض نیم فرسنگ باشد و آنرا خندق است و چهاردر در امیر در سرسمند- درلوحکت زیادت میرود تا بر غرومی امیزد و بجوی سمرقند و چغانیان: اقا شاش وایلاق- مقدار مسافت ولایت آن یک روز راه باشد درسه روزه1.

- در کلهار این شهر را جویهاست. آنچه در شهر میرود ساری گویند دیگر را بیرون در جمله ماوراء النهر برین مقدار مساحت هیج ولایت نیست معمورتر و آبادان ترو دهات ریماحن دیگر سلسکحی دیگر درعی دیگر مصحکی. وجمله جویها از یک چشمه بیشترازآن.

شاش - در زمین نرم است و در جمله عمارت که پیوسته بیکدیگر است هیچ بیرون میآید و مقدازده آسیاوار باشد. ms178

و نزدیک بدین شهر در بزرگی زامین. و آن بر راه فرغانه است وسغد. و آنرا کوه و زمین بلند نیست. بزرگتر ثغری در روی ترکان آنست. بناهای ایشان و سرایها شهریست و این موضع قدیمی وخراب شده است اکنون بازارها و مسجد جامع وجای . ازگل است گشاده و فراخ. و در جمله سرایهای ایشان آب روان باشد و سبزی. وجمله نشست و سکون مردمان شده است و این موضع نورا باره نیست، منزل گذرندگان است شاش از خوشترین بلاد ماوراء النهراست، و قصبه آنرا نیکت گویند. وآنرا شهرهای از سغد بفرغانه. آنرا آب روانست و بستانها و رزهای بسیار و زراعت و عمارت تمام.

دیگر است السکت، دیفعانک، حساکک، کراک، کلسحد، عرفنک، غرک، دزک- شهریست در زمین نرم و بدانجا در بند نگاه میدارند. و درآنجا رباطها ایروک، سلامکت، حرسک، سنفعراواد، دلامکت، حدسکت، لعبک، پرکوس، و سرایهای بسیار است گذرند گانرا، بزرگتر رباطی حدسیر باشد از آنجا بردو فرسنگ و حایرمکت، جنقومکت، فرک، اکراک و ابلیج.

این رباطی است مشهورتر از رباطهای ماوراءالنهر، و آنرا افشین ساخته است و شهرهای ایلاق قصبه آنرا لومکت خوانند، و شهرهای دیگر، سکاک، نزدیک تر رباطی بدشمن آنست. درمیان رباط چشمه آبست و دزک را آب روان بالححاس، لومکت، الاماق، ارتنج، ملوخلج، بیت، حمرل، سکت، کهسم، حکت، : حاش، حرجامکت.

است، بستانها وعمارت وزراعت وفراخی نعمت بغایت: و دیگر شهرها در بزرگی و باغ و بستان بیکدیگر نزدیک باشد، بیرون وسمنده اما نیکث که قصبه شاش باشد قهندز است و شهرستانی. شهر را ربضی و که آن شهریست از کوه با آب باران اما باغ و بستان ندارد. خرقانه و زامین و ساباط بر دیواری دیگر است و بیرون این ربض دیگر، باغها و بستانها درآمده. قهندز را دو دراست یکی بربض و دیگر را بشهرستان و شهر اندرون را سه دراست، در ابوالعباس، راه فرغانه است باشاش و آنرا دیه هاست با مردم و ms179 بیشتر باکسانند.

1 1 درکش، درنو. و ربض اول را درهاست، دررباط محمدی، در نواندرونی، درامیر بتم - حصاریست نیک محکم ودر آنجا کان زرونقره و نوراک و نوشادر درفرخان، در سوکره، درکریانح، در کوی سهل، در راشد، در کوی خاقان، در کوشک است. واین نوشادر را معدن غاریست در کوه و آنرا مانند خانه ساخته اندودری 10 نهاده اند و حوالی آن استوار کرده و از چشمه آن بخاری برمیخیزد که بروز مانند دود دهقان.

============================================================

بیشتر در ربض دوم. درازی شهر از باره سیم تا تمامت فراخی آن مقداریک فرسنگ صبران شهریست که چون غزان بضلح باشند بدانجا جمع شوند و خریدو باشد. در شهرستان اندرونی و هردو ربض آبهاست و بستانها و بناهای بسیار و ابهای ن فروخت و بازارگانی کنند و آن موضعی آبادان است و با نعمت.

روان.

پاراب- نام ولایتیست و مقدار آن در طول و عرض یکیست و یکروزه راه باشد از کوه لساملع نیز حایطی کرده اندتا رود شاش تا ترکان درآنجا نتوانند آمد و وجای استوار ومردمانی دلیر. و آن در زمین شوره است و آنرا بیشه ها و مرزعه ها و این بنا عبدالله بن حمید ساخته است. چون از این بگذری دیواریست یک فرسنگ و عمارت و زراعت بسیار و آن در جانب غریی جوی شاش است.

بروی خندقی است از کوه تا رود شاش. و شاش را ms180 جوی دیگر است معروف سیرک، ستکید0- برجوی شاش است و جای جمع آمدن ترکان است از نواحی بعضی از آن از سکادومی آید و بعضی از جد علی. و جای بیرون آمدن هردو آب از پراکنده. از غزان و خرلخان آمدهاند و آنجا مقیم شده اند و بیشتر خرگاه نشین باشند.

زمین ترک چگل است.

طراز- جای بازارگانیست میان مسلمانان و ترکان. و در گرداگرد آن و ایلاق را جوئیست معروف بجوی ایلاق هم از حدترک میآید، و هرچه از ن حصاریست منسوب بدان، و چون از آنجا بگذری بلاد اسلام نیست، خرگاهها و ایشان زیادت می آید ذر جوی شاش می افتد.

1 چراخور خرلخان باشد. پس آنچه ذکر کرده شد حد شاش و نواحی آن بود.

. قصبه ایلاق را که لومکت میگویند، قهندزیست و شهری و ربضی. و آن نیمه اها خجند- نزدیک است بفرغانه و از عمل فرغانه نیست و اعمال آن نیکت باشد. سرای امارت درقهندز است و منسجد جامع نزدیک قهندز. بازارها در شهر جداگانه است، اما در جمله فرغانه آوردیم. و آن شهریست بر جوی شاش در جانب و در ربض و آبهای روان. شاش و ایلاق همه بهم دیگر پیوسته است و میان ایشان هیچ غربی آن. و درازی شهر بیشتر از عرض آن باشد، و درازی میکشد یکفرسنگ: جدائی نیست. بوستانها و باغها و عمارت ها بیکدیگر درشده. و بایلاق کان زرونقره جمله سرایها و باغها و بوستانها. در عمل آن هیچ شهر دیگرنیست مگر کند.

است و پشت این کوه به حدود فرغانه می رسد. و باقی شهرهای شاش در بزرگی و مقدار و این خجند را شهرستان و قهندز است و مسجد جامع در شهر، و سرای امارت

ایشان زیادت می آید ms181 و بنواحی دیگر میبرند. مردمان ایشان با جمال و خوبی و معاشر و اسپیجاب آنرا قهندزیست و شهرستانی و ربض دیگر. اما قهندز خراب با مروت تمام. اما نوحی آن فراخ نیست و زراعت زیادت ندارد و غیله ایشان اندک است و شهرستان و ربض دیگر آبادان. هردو را باره است و اندازه مقدار فرسنگی. در است و بخرج ایشان وفا نمی کند و از نواحی دیگر از اسروشنه و فرغانه بدانجا می آورند و ریض آن آب و بستان است و بناهای آن از گل، و میان آن و میان کوه سه فرسنگ جوی شاش کشتپها ندانجا میآید.

مسافت باشد. شهرستان را چهار در است، درنوجگت،در فرخان، در سز کرانه، در جوی شاش - جوی بزرگ است اصل آن از بلاد ترک بیرون میآید در حد بخارا، بازارهای ایشان در شهرستان و ربض. سرای امارت و مسجد جامع در اندرون اوزکند. پس جمع میشود با او جوی خیاب و جوی اوش وقیا و جوی جدعلی و غیر آن شهرستان. و آن شهریست درغایت نعمت و فراخی و درجمله خراسان وماوراءالنهر بزرگ میشود برحسکت پس برخجند پس بر نباکت پس برشیکند پس پاراب و صبران.

============================================================

جای بازارگان ترکان است.

در جمله فرغانه هیچ موضع نیست نزدیک دارالحرب که آنرا قهندز و شهرستان شود چهاردانگ جیخون باشد. و براین جوی نعمت ها از جانب بالا بدین دیه نومی آرند.

بوقتی که صلح باشد. دراین دیه نومسلمانانند و دارالملک غزان است. وپادشاه غزان محکم و آلت و عدت بسیار و آبهای روان نیست. و در جمله ماوراءالنهر دهات بزرگتر در زمستان بدانجا مقیم باشد. به نزدیک آن صدق جوار است و درآنجا هم مسلمانند اما از فرغانه نیحت. و بسیار ده باشد بفرغانه که حد آن یک منزل باشد ms182 از بسیاری مردمان آن 21. عمارت و زراعت و کثرت چهار پایان ایشان و فراوانی مرغزارها وعلف خواران.

حکیم غزان راست. بزرگتر جایهای آن دیه نواست. از آنجا تا خوارزم ده منزل باشد و و از جمله شهرهای فرغانه نساء بالا ونساء زیر، اسبره، بقا، میان رودان، تاپاراب بیست منزل.

دعلی، اورست، بیست و اسب: فرغانه نام ولایتست نیک پهن و بزرگ و آنرا شهرها وقصبهها و دیه های نساء بالا اول شهر فرغانه است چون از ناحیت خجند درائی و از شهرهای بسیار، معمور و بانعمت. وقصبه آن اخسیکت. و آن شهریست در کنار جوی شاش بر آن رانکت وبسوح و خواکند و رشتان.

زمین راست هموار و میان آن و کوهها فرستگی باشد بر جانب دست راست رود.

بازارهای آن در شهر و ربض باشد. مقدار آن در بزرگی ده دانگ فرسخی بود0" بناهای نساء زیر از شهرهای: مزعینان، رندامس، برند، اشتیفان، اندکان. واین هر دوشهر برزمین نرم و مرغزار است و در میان آن هیچ کوه نیست22.

آن اذگل باشد. بر ربض آن نیز باره ایست که درشهر اندرون را درهاست اول در کین، اسیره - نام زمین نرم است و از جمله آن طمکاحس و بایکاحس. نسوح دوم در مرقشه، سیم در کاشان، چهارم درمسجد جامع، پنجم در راهابه، ششم در شهر شهریست جداگانه در کوهها و آنرا شصت پاره ده است. اوش و قبا شهر است و آنرا ربض. دیگر آبهای روان و حوضها فراوانست و هردری از درهای ربض میرسد. باغها دهات بسیار. قاسان نام شهریست و آنرا دهات بسیار، جدعلی نام شهریست و نام و بوستانها بهم متصل و آبهای روان از همدیگر بریده نشود تا مقدار دو فرسنگ. و دیگر از ولامکت و درآن عمل هیچ شهر دیگرنیست. جزآن، میان رودان نام شهریست بمقابل آن جوی شاش بگذری چراگاهها و مرغزارها و علف خوارها و ریگ هاست یک و آنرا دهات بسیار و نام ms183 دیگر آن ختلام. غزوان نام شهریست و آنرا دهات بسیار. پنجم مرحله: واوست و اوسلکند و سیلاد شهرهاست و دهات بسیار. هفت ده پپش از این ترکان قبا. شهریست خوشتر از شهرهای فرغانه و در بزرگی نزدیک اخسیکت باشد رابوده اسبت اما آنرا مسلمانان فتح کرده انذ و در اسلام آوردند و آن نزدیک است به و آنرا قهندزی و ربضی است. بازارها و سرای امارت در ربض باشد و آنرا بستانهای 7 اوزکند.

بسیار، آبهای فراوان، چنانکه بستانها و آبهای آن زیادت باشد از اخسیکت.

از فرغانه چیزها میخیزد که درهیچ [جای] ماوراء النهر غیر آن نیست.

اوش- در بزرگی مانند قبا باشد و شهریست آبادان و آنرا قهندزی معمور کانهای زرو نقره است بناحیت بقا و احسیکت، سیماب میخیزد در کوههای نسوح، و سرای امارت در قهندز و شهر را ربضی، وریض را باره و آن باره متصل باشد بکوهین بناحیت ((نسای بالا" 23 چشمه های زفت میباشد و در کوههای اسیره نفط و جزع و که برآن نگاهبانان ترکان. آنرا سه در باشد، اول در کوه، دوم درآب، سیم در مغکده. و فیروزه و آهن و روی و زرو سرب میخیزد. نساء العلیاسنگ سیاه میسوزند همچنانکه درقهندزنیک استوار و انگشت سوزند و از آن سه خروار به یکدرم باشد چون سوخته شود خاکستر آن میگیرند و اوزکند آخر شهرهای فرغانه است از آنچه نزدیک دارالحرب است. و مقدار بدان جامه ها میشویند و بغایت سفید ویا کیزه میشود، ندیده ام در هیچ شهر از چهاردانگ اوش باشد. و آنرا قهندزیست و شهرستانی نیک محکم و استوار. وآنرا شهرهای اسلام ومثل آن نشنیدهام.

ربضی دیگر و بازارهای آن در ربض. و آنرا آبهای روان و باغها و بستانها. و آن شهر 6

سمرقند یک منزل. و از آنجا تا ابارکت یک منزل و از آنجا تا رباط سغد یک منزل.

راه از سمرقند تا بلخ از سمرقند تا کش دو زوزه و از کش تا کیرک سه دراین منزل چون از رباط ابی احمد بگذری راه فرغانه و شاش پراکنده شود. و از رباط 3 منزل. آنجا راه سمرقند و بخارا ببلخ بیکدیگر پیوندد.

سفد تا بور نمد و از بورنمد تا زامین یک منزل و از آنجا تاساباط یک منزل و از آنجا تا راه بخارا تا خوارزم - در بیابان از بخارا تا برخشیه آبادان است، پس بر جانب اوزکند یک منزل و از آنجا تا ساوکت یک منزل و از آنجا تاخجند و از آنجا تاکنده دست راست بر بیابان رود منزلهاست که بر علف فرود می آیند هیچ رباط و آبادانی یک ms185 منزل و از آنجا تا نسوح یک منزل و از آنجا رشتان یک منزل تا از آنجا تا اوزکند نیست بدانجهت منزلها نوشته نیامد. اما چون خواهند از جیحون به آمل الشط گذرند و یک منزل بزرگ راه راست است.

بخوارزم روند از بخارا تا فرب دو متزل و از فرب جیحون عبزه کنند و آمل الشط و از آنجا ازفرب تا اوزکند که آخرماوراء النهر است این است.

تا دیره یکمنزل و از آنجا تا فردوس یک منزل و از آنجا تا شاش یک منزل و از آنجا تا و هرکه خواهد که ازخجند باخسیکت قصبه فرغانه رود از کند برود. تا طاهریه یک منزل و از آنجا تا ورغان یک منزل و از آنجا تا صدوزیک منزل24(39) و خواکند منزلی است بزرگ و از خواکند بیاب اخسیکت یک منزل. و از آنجا دو راه از آنجا تا هزار اسف یک منزل و از آنجا تا شهر خوارزم. پس از بخارا تا خوار زم یعنی شود یکراه در بیابان و ریگ هفت فرسنگ تایاب اخسکیت پس جوی شاش بعبزه کند کات بر عمارت دوازده منزل باشد.

و باخسیکت رسد. پکراه دیگر از جوی بگذرد تایاب پنج فرسنگ و ازیاب تا اخسیکت راه به اسروشنه داخل میشود بر راه فرغانه. جهة آنکه چون بفرغانه و زامین چهارفرسنگ. پس جمله مسافت از فرب (ساحل جبحون) تا اوزکند بیست و سه منزل ن درامدی از حساب اسروشنه باشد.

1 بود، .. اکنون مسافت میان ولایات ماوراء التهریاد کنیم: راه شاش تا اقصی بلاد اسلام. چون ابارکت بیرون شوی تا قطران دیره یک ابتدا ازخط رو چغانیان کنیم و آنچه میان هردو ولایت است. از معبر بدخشان منزل و راه شاش و فرغانه تا رباط آل احمد یکی است. پس باز گردی از دست چپ بزجوی خرتاب تا مشک شش منزل. و از مشک تا پل سنگین بر جوی و خشاب دو بجانب شاش ms186 از رباط ابی احمد بیرون شوی به قطران دیره فرود آیی و اگر خواهی منزل. بر جوی و خشاب منزل کنی از آنجا تا بیوکند دو منزل تا طلارود از منزل و فرغانه و از آنجا تا درک و از آنجا تا چاه حسبن پس چاه حمید پس دبیلرد پس خشاب یک منزل، طلارود و سوکنار برکران و خشابست و هردو شهرهای وخش اند و از ن استورکت پس سکت پس رباط بالقلاض که آنرا نفری گویند پس عر کرد پس جایهای گذشتن جوی خرتاب که آنرا از هر گویند یک فرمنگ- تملیات از پل اسیچاب پس حکت، و از مدحکت تا طراز دو روزه راه. دراین دو منزل عمارت و 7 چهارفرسنگ باشد بر راه مشک، و از جایگاه گذشتن بدخشان تا روستای مشک و رباط نیست و اگر کسی خواهد راه بناکت از ابارکت برباط سغد و از آنجا زامین و از

جانب شمالی سمرقند. و از اشتیجن تا کشانی جانب غربی اشتیجن پنج فرسنگ و از از ترمد تا چغانیان - از ترمد تا هرمکان یک منزل و از آنجا تا واز رنجی یک اشتیجن تا درمان سه فرسنگ و از کشانی تا ارینجن دو فرسنگ.

منزل و از آنجا تا چغانیان دو منزل راه.

مسافات کش و نخشب- از کش تا نخشب سه منزل. و از کش تا چغانیان از چغانیان تا واشجر از چغانیان تا شومان دو منزل و از آنجا تا اندبان یکروزه و از آنجا تا واشجر یکروزه. و از آنجا تا ایلاق و از آنجا تا دربند و از ms187 آنجا تا شش منزل و از کش تا یوقد قریس پنج فرسنگ بر راه نخشب. و از کش تا سونج سه 1 منزل بکردی از یوقد قریس پنج فرسنگ. و راه نخشب و اسکیفغن بریک فرسنگ است جاوگان و از آنجا تا قلعه. و از چغانیان تاریکرشش فرسنگ است. و از ترمد تا قوادیان از سونج. سونج به نخشب نزدیک تر است از اسکیفغن. و از نخشب تا کینه چهار دو منزل و از قوادیان تا چغانیان سه منزل و از واشجر تا پل سنگین یک منزل.

مسافات خوارزم شهر خوارزم یعنی کات تا خیوه یک منزل از آنجا تا فرسنگ. و راه بخارا ومیان نسف و برده شش فرسنگ.

مسافات شهرهای اسروشنه- از خزعانه تا درک پتج فرسنگ و از خزغانه تا هزاراسف یک منزل. و از شهرخوارزم تا جرجانیه سه منزل و از آنجا تا حشمت یک 1 زامین هفت فرسنگ. و از زامین تا ساباط سه فرسنگ. و از زامین تا کرکت بر راه منزل و از آنجا تا لورحان یک منزل. و میان خوارزم و کردران خاص سه فرستگ و از خواوس سبزده فرستگ بردست راست رونده بفرغانه، ومبان شهرهای اسروشنه و کردران خاص تا خبوه پنج فرسنگ و از خیوه تا ساورزن پنج فرسنگ، و از آنجا تا شهر ساباط سه فرستگ درآنچه میان جنوب و مشرق است. و میان مدحکت و فسرغانه دو سه فرسنگ. و از آنجا تا کردر بگذری تا در حواس دو منزل. و از آنجا تا کردر دو فرسنگ. و آنچه میان مشرق و جنوب فرغانه و اوسمامکت برحد فرغانه است از جانب منزل، و از آنجا تادیه تراکمی دوروزه. مدمینه و تراکمنین به یکدیگر نزدیکند. اما شرقی قصبه اسروشنه هفت فرسنگ. وفغکست بر سه فرسنگی شهردر راه خجند. و از مدمینه به جیمون نزدیک ترباشد. و از مدمینه تا جیحون چهارفرسنگ است. میان فغکت تا غرود دو فرسنگ. و از ms188 غرود تا خجند شش فرسنگ.

مزداخفان و جیحون دو فرسنگ باشد، میان جرجانیه و جیحون یک فرسنگ.

مسافت ولایت شاش و فرغانه پناکت برجوی شاش است از آنجا تا ن مسافات شهرهای بخارا از بخارا تابیکند یک منزل. از بخارا تا حجاده سه حرسکت یکفرسنگ. و از حرسکت تا حد بیکت یکفرسنگ. و از آنجا تا استروکت فرسنگ بردست راست روند از بخارا تابیکند. و میان آن راه یک فرسنگ. مغکان بر سه فرسنگ و از آنجا تا دیفغانکت دو فرسنگ. و از آنجا تا اسکت یکفرسنگ، و از پنج فرسنگی شهر است بردست راست راه بیکند و میان آن و راه سه فرسنگ. زندنه بر آنجا تا نیکث دو فرسنگ. پس اینها مواضعی بود و راه بناکت تاتیکث. اما جایهائی چهارفرسنگی شهر است بر جانب شمال. شهر بومجکت بر دست چپ رونده است به که هرجا راه دیکت. از دیکث تا بوحکت یک فرسنگ. و از آنجا تا مالامان دو طواویس بر چهار فرسنگ و میان آن و راه نیم فرستگ باشد. و میان کرمنیه و حد 1 فرسنگ، و از آنجا تابیکت یک فرسنگ تاکحاس یکفرسنگ و از آنجا تا سکاکب نمکت یکفرستگ بر دست چپ رونده بسغد. و میان حدنمکت در راه سمرقند بانک یک فرسنگ و از آنجا تا تونکت قصبه ایلاق یک فرسنگ.

داری بر دست چپ رونده بسمرقند. و ملمامجکت پس رود سغد است بلندتر از حد 1 . اما آنچه میان جوی بیرک وجوی ایلاق در آنچه نزدیک راه ایلاق است از نمکت مقداریک فرسنگ. جرغامکت برابر کرمینه است بر فرسنگی از پس رود جانب مشرق از نیکت برجوی بیرک بر دو فرسنگ فیعوکت است بز دو فرسنگ فیعکت جرغامکت نزدیک مدبامحکت باشد.

و بر فرسنگی تعویکت و بر دوفرسنگ ایروکت و کراک وادادیک و کبریه و عزل و در مسافات شهزهای سمرقند تا سغد_ از سمرقند تا ابارکت چهار فرسنگ و از

آنجا منزل نیست ولیکن دوتغر است نزدیک به توک، بدین جهة یاد کرده والله اعلم و آنچه میان جوی بیرک و جوی ایلاق است از جانب غربی راه ایلاق استیغوا 7 بالصواب: وگلخشک واردلانه کت وبسکت و ساموسوکت وحمرل غباح، همه در مقدار منزلی.

تمام شد ترجمه کتاب اشکال عالم از تألیف جیهانی والله فی مدله کل شیی اما آنچه میان بناکت و تونکت و جوی شاش و ایلاق است: غرجند و محکت ونهایته والصلوة والسلام علی محمد سیدالمرسلین وأله وذریته اجمعین الطیبین و کوه سیم در مقدار دوروزه مسافت است از طول در عرض یکروزه کمتر الطاهرین.

اما آنچه میان ایلاق و جوی شاش است بر جانب غربی بونکت. از بلخ و نمودیع مقدار پنج فرسنگ باشد. وضانحکت بر راه دیگرتانیکت. ومیان آن و شاش دو فرسنگ باشد. و بحاکت برجوی شاش است و نزدیک آن جمع میآید جوی بیرک. و میان آن و میان بناکت سه فرسنگ باشد. کیراک برجوی بیرک نزدیک حدینکت یادداشتها: بریک فرسنگ.

ا، بین دوستاره را ندارد. استخری بین دوستاره را ندارد: اما آنچه میان جوی بیرک و حایط شاش است جانومکت بر دو فرسنگی شهر 2، در هر دونسخه مضاهم است و بوکوس بر سه فرسنگی بر جانومکت بر راستی آن. و از آنجا تا حرحاسحک.

3. از خوارزم تا ناحبت اسبیجاب تا سرحد فرغانه تا حدود ماوراء النهر همه ترکستان است. ومسلمانان را هیچ دارالحرب صعب ترو دشوارتر از ترکستان نیست. و خوارزم تغراسلام است درپیش ترکستان، و چهارفرسنگ بر راستی مشرق. و زیکت تا اسپیجاب چهارمنزل و از اسپبجاب تا آسانی همه ماوراءالنهر ثغراست. (استخری ص 229): کت دومنزل. و از آسانی کت تا قصبه فاراب دومنزل سبک. و از قصبه ms190 فاراب 4، چهارصد هزارمرد. (استخری ص 229) ساوغریک منزل و از ساوغرتا طبران یک منزل سبک. و وسنج از جانب غربی جوی 5. نسخه کابل: ""ونهرابله، همچتبن وکمال خوشی آنست دور بیفتد وپرشود" .

است برکنار زیرتر از قصبه پاراب، و پاراب بر جانب شرقی جوی است. ومیان قصبه 6، و آب از جیحون خورنذ و از رود چغانیان. و آب کشت همه از رود چغانیان بردارند که از جیحون آب باراب و جوی نیم فرسنگ باشد.

یرنخیزد. (استخری ص234)، راه از حرمکت تاویکت نه فرسنگ، و آن اول میان رودانست. و ازاخسی کت 7، وپسش ازین دیه به مقدارشش فرسنگ رودی برخیزد از جیحون و همه عمارت روستا برآن است. و تا سیلاب آخر میان رودان پنج منزل بود. و از اخسی کت تاقاسان در جانب شمال آن این رود را گاوخوار خوانند (استخری ص236).

8، یکی از آن رودها هزاراسپ از جیحون برخیزد برآن روی که آمل نهادست (استخری ص236).

پنجفرسنگ و ازقاسان تا بنحم برراستی شمال یکروزه راه باشد. و از اخسیکت تا ن 09 برکنار دریای خوارزم کوهی هست آن را جغراغز خوانند به زمستان یخ بندد تا آخر تابستان - آنگه کردان نزدیک هفت فرسنگ باشد. و از الراست از اخسیکت بر هفت فرسنگ است و بگشاید (امتخری ص238).

الراست از اخسیکت برجوی شاش است. و کند میان اووان بزکنار جوی شاش زیادت 10 خوارزم (استخری ص238).

از فرسنگ باشد، و همچنین میان وایکت و رودزیادت بود ازیک فرسنگ. و میان 11، وشکل مردم خوارزمی پوشیده نماند. (استخری ص238).

12. و درون آن دیوار دیواری دیگر دارند نیم فرسنگ درنیم فرسنگ. شهر درون این دیوار بود.

ورود پنج فرسنگ.

13. استخری میان دوستاره را ندارد- بجای آن از تاریخ بخارا (نرشخی) بطالیی درباره رودها اضافه از قبا تارعشان میان او ومیان جوی شاش نزدیک یک منزل باشد. و از قبا تا ن کرده است: استیفان تا رود نزدیک فرسنگی، و آن برراه اخسیکت است. و از نسوح ms191 تامامکاحس 17 4

15. بیکند را دیوارهست. (استخری ص245). (باره با دیوارفرق دارد.) 19. زبان اهل بخارا زبان اهل سغذ باشد. (استخری ص 245).

1 17. وجزبه دیارماوراءالنهرترود. (استخری ص245).

18. در کوههای کش عفاقیر بسیار باشد چنانکه بدیگر ولایت ها برند (استخری ص255).

19_ شاق و ایلاق مساحت هردو ناحیت دوروزه راه باشد درسه روزه. (استخری ص 259): 20. مقدار سه فرستگ مساحت شهر بود. (استخری ص 265).

21. دیه بود که یک فرستگ درازا و پهنا دارد. (استخری ص266).

22. ودرین حدود کوهستان وهامون هردو باشد. (استخری ص 266): سرانجام کلام مترجم 23، اصل نسخه سفید بوده "نسای بالا)) از استخری اقتباس شد 24، سدور (استخری ص 270) برادانی و اقاصی وارباب اذناب و نواصی پوشیده و مخفی نیست که اکتساب ذکر جمیل و اقتنای نام نیکو خداوندان عقل و ارباب بصیرت را واجب ولازم، و 7 براولوالامر و اصحاب فرمان و ملوک وپادشاهان که بواسطه عنایت ازلی جهانی درقبضه جکم خویش آورده باشند و مالک رقاب گشته واجبتر، و این معنی جزبه تربیت علما وفضلا متمشی و میسر نگردد. اگرچه پادشاهی مدت دراز در دنیا عمر گذراند و جملگی اسباب کامکاری جمع آرد، و بجهة بفای ذکر، حصون وقلاع وقصور و بقاع ن بناکند، هم بر تعاقب ایام ومرور شهور و اعوام منهدم و ناچیز گردد. و چون نوبت 7 دولت او بگذرد وبرموجب حکم ملک الانام تداولهابین الناس، منصب او بدیگری تحویل افتد، بیش ذکر او بر زبان نراند و به آثار رسوم و اطلال اوالتفات ننمایند. اما اگر در ایام دولت و کامرانی، همت بر تربیت ارباب هنر منظور داشته باشد و ایشانرا در تحت عنایت و کفایت رعایت آورد و بانعام و اکرام مخصوص گردانیده هرآینه نشرصیت او برخود لازم وواجب داشته باشد، و درمدایح او تصانیف ساخته ومناقب و فضایل او بنظم و نثر تقریر ms192 کرده و بر دفاترو دواوین مثبت گردانیده و کتابها پرداخته و

او تا منقرض عالم بر صفحات ایام باقی میماند.

حق سبحانه وتعالی مجلس همایون خداوند پادشاه اسلام را تا دامن قیامت پس هزار سپاس بیغایت و حمد بی نهایت منشی جزء و کل وقسام عزوذل را بعلما وفضلا بانواع علوم واجناس فضایل و کمال نصفت و وفور حشمت آراسته دارد. و تبارک وتعالی که کمال فضل ولطف خویش خداوند ولی الانعام والاکرام ملک معظم این خدمت کمترین بنده را شایسته نظر مبارک او گرداند. و هر روز بارگاه میمون و پادشاه اسلام خسروگیتی شهریار اعظم علاء الدنیا والدین سیدالملوک فی العالمین جناب همایون اقبالی نودولتی مجدد و مملکتی تازه گرداند بمنه ولطفه. بیت: مربی العلما والفضلا ملجاء الغربا والضعفا افتخار بخارا علی خواجه نصیرضاعف الله تاجهان است شاه عادل باد فیض جودش زعدل شامل باد اقباله و حرس جلاله که از جمله ملوک عضر بمزیت فضل و هنر ممتاز است و در خصم افسونگرش اگر ملک است سر نگونسارچاه بابل باد بسطت علم و عدل صاحب اعجاز، درین روزگار که نظام فضل و براعت وفصاحت و آب چشم حسودش آتش رنگ هم زتآثیرشعله دل باد جزالت بکلی مختل و معتل گشته بود و ارباب طباع سلیمه و اذهان مسقیمه بسبب.

بر امید عطاکف آورده پیش او بحر نیزشامل باد آنکه اقالیم عالم از مربی خالی مانده و در زوایا پوشیده و منزوی، و هیچکس را همت خنجر قهر خصم پراتش ابداده بزهر قاتل بناد ارباب علم و اهالی فضل را تربیت کند تا آنکس که اهلیت کمال ثابت دارد بکمال ای زتو کام هردلی حاصل کام هر دو جهانت حاصل باد رسد و آنکس که استعداد حاصل کرده ms193 است روی به تحصیل آرد، نمانده. و پدید آورد روزگارت همه همایون باد روی بختت همیشه گلگون باد درنام حل وعقد وقبض وبسط وحفض ورفع، طرفی از اطراف عالم درقبض تصرف کمترین بندگان برحکم فرمان این ترجمه بر منوال سخن مولف بآخر رسانید و و دست حکم اونهاد تا روی به تربیت علما وتقویت فضلا و شعرا آورد و عنان عنایت از الفاظ مشکل اجتناب نمود و پشرایط آنچه توانست قیام کرد و اسامی شهرها وقصبها برصوب اکتساب ذکر جمیل و ادخار نام نیکو معطوف گردانید و سایه عاطفت و و دیهیها آنجه دانست و بتسامع شنوده بود روشن و متین درقلم آورد، وآنچه ندانست و رحمت که شاه براقبال و دولت است بر سرایشان گسترده کرد. و شادروان عدل و بعضی همانا کاتب نسخه اصل بتصحیف نبشته بود. چنانکه درنسخه دید برآن شکل نصفت در خطه جند که پیوسته مستقر سریرمملکت بوده است و امروز بیضه اسلام و تحریر کرد. بعد ازین از اهالی هر اقلیمی تفحص آن توان کرد و بتصحیح رسانید.

حدقه دیار ترکستان که مجمع امن و امانست بسط فرمود. و روی این کشور را بر نور مطالعان این کتاب را توفیق رفیق باد تا برین ترجمه عیبی نگیرند و بعین الرضا نگرند، حشمت و حلیت هیبت خویش آراسته گردانید و خلایق این طرف را در حریم رأفت و چه، سخن آدمی از عیب خالی نتوان بود. چنانگه گفته اند المتفصح الکتاب ابصر کنف عاطفت آرام داد، ودلهای خواص و عوام شهر مهرنهاد. تا لاجرم هرکجا بمواقع الخلل من منشیه. اگر بر خللی و چه جای اگر است عبور نمایند سعی گرانمایه دعاگوئی و منخلصی و هنرمندی و اهل فضیلت روی بدین حضرت همایون میآرد و دریغ ندارند و اصلاح آن از راه کرم و لطف بجای آرند و تبدیل لفظ سقیم بدیگری عزیمت بران مصمم دارد، در رآی و رؤیت مقرر که فراخور حال و ms194 اندازه بضاعت و مستقیم واجب ولازم شمرند والله تعالی فی عون العبد مادام العبدفی عون الله: مقداروسع خویش اخلاصی عرضه دارد و از جعبه خاطر به قدرمکنت وقدرت خود فرغت من تسوید هذه الکتاب فی اربعه عشرشهر رمضان المبارک سنه 1251 تیری بپراند. و بعضی از مدایح خداوندی ملکی معظمی لازال معظما و مکرما بجهة سلطان کثیرالشأن سمو القدروالمکان جناب مستطاب کثیرالایالات زبدة الامراء وسپرگزیده و خصال پسندیده او بنظم و نشر تقریر کند تا کسوت احوال پادشاهی و العیسویه وعمدة النجباء المسیحیه سرکار کثیر الاقتدار صاحب جود والکرم منیع علم آستین امور مملکت بدان مطرز گردد، و در متون کتب و دفاتر ثبت افتد وصیت این والنعم اعنی بالیوزبیک المحترم طول الله عمره.م

در آن موقع، مقامات مسؤول، با تشکیل سمبتارها ونشرمقالات تحقیقی

7 حال با مطالعه موارد عدیده این کتاب، به وضوح درمی یابیم که نه تنها محدوده کنونی (خلیج))، بلکه سرتاسر دریای پهناور آسیای جنوبی، از مرزهای جنوب غربی 7 چین تا دریای قلزم (بحراحم هزار سال پیس "دریای فارس)" خوانده میشد که 1 خلیج کنونی هم جزوی از اجزاء و اقطار آن بوده است.

در مباحت اقلیم های دوم و دهم، اطلاعات بیشتری راجع به (دریای فارس) درج شده است:

شدن.)) گردآورنده مسالک و ممالک، بدون این که به "اخانه سردابه مانند" توجه داشته، نوشته های جیهانی را ms195 بدان گونه اراثه داده است؛ اولا: وازه ""دهک) ده خرد و کند، وازه "(پایه" را درنظر گرفته و آن را به نردبان برگردانده و مطلب را چنین وانمود قریه کوچک را معنی میدهد. دهکی کوچک بی معنی است. ثانیا: دیار ثمود را معدن نن کرده است که به وسیله نردبان به بالای صخره باید شدن. در صورتی که جیهانی ثمود نوشته و تصور کرده است که قوم مزبور سنگ استخراج می کرده اند. درصورتیکه . (اپایه)) را به معنی پله کان ورودی به خانه سردابه مانند زیر صخره به کار برده است که آنان کوهها را شکافته و برای خود خانه و مسکن درست کرده بودند. ثالثا: جای ثمود امروزه بدان باب المغاره می گویند. ومدخل آن در گوشه جنوب شرقی صخره قرار گرفته را "چاه ثمود" نوشته است، به خیال این که هر آیه ای از آب و شرب صحبت کند، است. برای آگاهی بیشتر ر. ک. به تاریخ او رشلیم. تألیف دکتر حمیدی ص 17.

مربوط به چاه میشود. از همه مضحک تر، قوم عاصی ومغضوب تمود را علیه السلام ب جیهانی میگوید: "در بیت المقدس آب بزرگ روان نیست مگر نوشته است. این جمله اسمی (علیه السلام) را ففط درباره پیامبران و امامان بکار چشمه های خرد که بهیچ زمین کشت نرسد0) مسالک وممالک مینویسد: "ادر 1 میبرند: بیت المقدس آب روان نباشد مگر چشمه هایی که به کشت رسد." (3) - قبل ازصفویه، رودخانه معروف دجله را از منبع تسا پیوند آن به خلیج (6) جبهانی، سواد (روستاهای اطراف شهر طرسوس را زیادتر از صدهزار فارس، دجله مینامیدند. قسمتی از آن که امروزه شط العرب خوانده میشود، داستان و 1 نقل قول کرده و یادآوری می نماید که مردم آن شهر مکانهایی درآن دهکده های اطراف تاریخ مفصلی دارد که در کتاب جداگانه ای توسط نگارنده مدون گشته و آماده چاپ دارند که بوقت نیاز بدان جای ها میروند و منزل ms196 میکنند. وهیچ شهری از شهرهای میباشد.

استان های ایران ومصر وشام وعراق، درحومه وحوالی خود، این اندازه روستا وابادی برای توصیف موقعیت شهرهای: مفتح، مذار، آیله، بصره، عبادان ومهرویان، ندارد.

جبهانی وازه دجله را بکار برده است.

ناظم مجهول الهویه مسالک وممالک، سواد را سوار خوانده و مطلب بعدی را (4) - مؤلف مسالک و ممالک، افزایش تابستانی آب های نیل را که بر اثر : هم خوب درک نکرده است. در نتبجه، موضوع را بگونه زیر سرهم بندی کرده است.

بارانهای موسمی ظاهر شده، و به واسطه تبخیر و رسوب و رخنه درزمین، درطول زمان کاهش پبدا می کند، با جزرو مد شبانه روزی دریا که بر اثر جاذبه ماه و خورشید پدید طرسوس شهری بزرگست، دو بارو دارد از سنگ. مردم سوار و کارزاری باشد درو، و سخت آیادان است، و از آنجا تا حد روم کوههای بسیار است دشوار. و میآید، اشتباه کرده و یکی دانسته است. ضمنا توجه نداشته که، جزرومد تاثیری در ن گویند در طرسوس اند هزار هزار [یک میلیون] سوار باشد. و مردمان این جایگاه را در طعم شور و شیرین آب های دریا ایجاد نمی کند.

هر شهری بزرگ و معروف از شهرهای اسلام چون سیستان و کرمان وپارس و خوزستان (5) - مندرجات اشکال العالم که درمتن بین دوستاره مشخص شده است.

و عراق و حجاز و یمن و شامات و مصر سرایی باشد کی آنجا نزول کنند.)) درترجمه مسالک وممالک استخری، به صورت زیر درآمده است: (7)_ در منابع جغرافیائی قدیم دیده نشده است که شهرهای آذربایجان و الف "بیت المقدس شهریست بلند بر کوه و آنجا مسجدی هست کی در کردستان و خوزستان، بویزه عراق و شام و مصر را با ربض و قهندز و شارستان توصیف همه مسلمانی مسجدی از آن بزرگتر نیست، و جایگاه صخره بلندست چون دکانی، و نمایند. این مولف مسالک و ممالک است که سعدبن ابی وقاص را بانی ms197 شارستان در میان سنگ برین صخره گنبدی سخت بلندست. و ارتفاع صخره از زمین تا سینه مرد .: کوفه معرفی می نماید.

باشد و درازا و پهنا به هم نزدیک است- ده دوازده گزباشد، و به نردبان درو باید.

============================================================

دشمنان فرهنگ و تاریخ ایران درقرون گذشته، با جعل کتابهای ایرانی و قدیمی ترین جغرافیای اسلامی است که از تبدیل فرسنگ به میل و مقدار آن.

جغرافیایی به نام های مسالک الممالک استخری وصورة الارض ابن حوقل، این نوشته صحبت می کند و هر فرسنگ را3/75 میل نشان میدهد.

(9)- مداین به قلم استخری: "مداین شهری کوچک است. قدیم سخت..

جیهانی را هم تحریف کرده و باعث گمراهی پزوهشگران آینده شدهاند.

در ترجمه مسالک وممالک آمده است: 7..... ودراین آب از لشکر به اهوان عظیم بوده است. از بغداد تا آنجا یک مرحله. و آرامگاه پادشاهان بوده است. ایوان کسری آنجا است و به سنگ و گچ بنا کرده اند." آجر و گچ جیهانی به سنگ و گچ روند2 و مسافت هشت فرسنگ باشد و چون شش فرسنگ بروند آب همه بر کار گرفته استخری تبدیل شده است به جای دارالملک (پایتخت) هم لفظ و معنی آرامگاه باشند به نیشکر و کشتزارها، و دو فرسنگ رودخانه خشک ماند.) ابن حوقل، نیز چنین مینویسد: ".00 من از عسکر مکرم تا اهواز که ده فرسخ جایگزین شده است.

(10) جالب ترین و مهم ترین گفتار در مفایسه کتاب جیهانی با فاصله است سوار کشتی شدم، شش فرسخ رفتم، آنگاه از آب درآمدیم و در وسط رودخانه راه رفتبم و باقی این رودخانه تا اهواز (چهارفرسخ) راه خشکی بود: چه ساخته های استخری و ابن حوقل، همین مسافرت جیهانی بوسیله کشتی از عسکرمکرم مسافرت ما در اواخرماه بود وقرص ماه کاهش یافته وبسبب ms198 جزرومد که موجب را به اهواز است ومسأله رودمسرقان. این موضوع توجه خاص کلبه محفقین و نفصان وزیادت آب می شود از آب رودخانه کاسته شده بود." صاحبنظران، به ویژه مینورسکی و بارتولد و کسروی و غیره را بخود جلب کرده و دراین عجب! معلوم میشود که جزرومد، علاوه بر تأثیر در آب های اقیانوسها و باره مقاله ها نوشته اند. هنری رالنیسن میگوید: "مسأله نهرمسرقان یکی از دریاها و دریاچههای بزرگ، برروی رودخانه ها هم اثر می گذارد. آن هم به اندازه ای هیجان انگیزترین و پرتناقض ترین مسائل تحقیقی است که من تاکتون دیده ام."1 که چهار فرسخ بستر رودخانه را خشگ کندا جبهانی نخست اعلام می دارد که جوی مسرقان میرود تا به عسکر مکرم رسد استخری و ابن حوقل نوشته های جیهانی را دگرگون کرده و گمراهی پدید وبه اهواز پیوندد و آخر او از اهواز نگذرد. حدودالعالم هم مشعر براین است که: آورده اند. مندرجات این دو کتاب، درباره نهر مسرقان و خشکی انتهای آن، بی اساس 7_رود مسرقان اندزخوزستان رودیست که از رود شوشتر بردارد وتا اهواز برود." مؤلف سپس میگوید: "از عسکر مکرم در کشتی نشستم تا باهواز روم و از آنجا تا است. رود مسرقان، نه تنها درزمان تألیف اشکال العالم، بلکه یک قرن پیش تر، ونیم قرن بعد از جبهانی هم برقرار بوده و تا اهواز با آب های انبوه جریان داشته است.

اهواز هشت فرسنگ باشد شش فرسنگ در کشتی برفتم و بیرون آمدم در میان آب در آن تاریخ، بر روی نهر مسرقان، درفاصله دوفرسنگی اهوان پل معروف اندکی برفتم وبازتا اهواز باقی برخشکی رفتم" اربک استوار بوده است. مدارک زیر، از پیش آمدهای تاریخی در چوار آن پل صحبت جیهانی نمیگوید که آب درشش فرسنگی بهایان میرسد و بستر رودخانه خشک می شود بلکه وی تصریح مینماید که پس از بیرون آمدن از کشتی، بقیه راه (دو میدارذ: ms199 حوادث سال 257ه. نقل ازج 15 ترجمه تازیخ طبری ص6408 فرسنگ) را بدون استفاده از کشتی، پیاده برخشکی پیمودم. یعنی بر ساحل رودخانه یا "1.. گویند که بحرانی به خبیث نوشته بود و مشورت داده بود که سپاهی مسیرهای خشکی دیگر بدیهی است که، هر مسافری، در هر محل و موضعی، آنگاه که از کشتی سوی اهواز فرستد که آنجا بمانند و دراین کار ترغیبش کرد و اینکه پل اربک را ببرد تا سواران به آن سپاه نرسند. خبیث علی بن ابان را برای بریدن پل روانه کرد. ابراهیم بن بیرون آید و آنرا ترک گوید، بقیه راهی که درپیش دارد، چه ده قدم و چه ده فرسخ،

سپس ms200 سوی مهلبی رفت و باوی نبرد کرد،" جریان آب رودخانه بسیار شدید بود و عبور فقط از روی پل، امکان داشت. بنابراین حوادث سال 262ه. نقل ازمأخذ فوق ص 6464.

سپاه مرداویج مدت چهل روز در برابر یاقوت متوقف شدند. بعد از آن، سپاهیان "انبرد میان زنگیان واحمدبن لیثویه: علی بن ابان از اهواز روان شد و از مرداویج از پل اربک کوچ کردند تا از نهر مسرقان به عسکر مکرم بروند. یاقوت محمدبن عبیدالله برضد ابن لیثویه کمک خواست. محمدبن عبیدالله با جمعی از غلام خود مونس را با چهارهزار تن به عسکر مکرم فرستاد تا مانع عبور سپاه مرداویج از کردان واو باشان سوی علی رفت و چون به نزدیک وی رسید همگی برفتند و مسرقان را.

روی رودخانه مسرقان بشوند. اما پس از عبور پنجاه تن از سپاه مرداویج از روی پل مابین خویش نهادند که از دوسوی آن میرفتند. محمدبن عبیدالله یکی ازیاران خویش موقتی که از چوب برروی رودخانه تعبیه کرده بودند، مونس بگریخت.)"، را با سیصد سوار فرستاد که به علی بن ابان پیوسته شد، پس از آن علی بن ابان و بازهم سندی دیگر از تاریخ آل بویه: محمدبن عبیدالله برفتند تا به عسکر مکرم رسیدند.) (1... تنوخی گفته است که حسن منجم عامل معزالدوله در اهواز، مایل بود که نبرد علی بن ابان با اعزتمش درسال 266ه نیز، در کنارپل اربک اتفاق در رویاروی، او را بستانید. باین سبب گروهی بمدح او زبان گشودند و کوشش او را 1 افتاده است. (ترجمه تاریخ طبری جلد 15 ص 6487) در آباد کردن رقبات موقوفه و روان ساختن آب در زمینهای پائین نهرمسرقان و پخش حوادت سال 267 هجری: اموال صدقه و زکات درمیان مستحقین، مورد ستایش قراردادند.)5 بظ 0. ابواحمد به جستجو برآمد که سبب دیر رسیدن آذوقه چیست؟ معلوم شد ابن اثیر، حوادث سال 443 ه را با شرح جنگ اعراب و اکراد در سرق و ms201 که سپاهیان یک پل قدیم از بناهای عجم را که مابین سوف الاهواز و رامهرمزبوده بود، :: دورق آغازمیکند، مینویسد: و آنرا پل اربک میگفتند، بریده بودند و بازارگانان و آنوقه بران بسبب بریده شدن پل، (00.1. همینکه این پیروزی ملک رحیم را مسلم گردید از عسکر مکرم حرکت از پیمودن آنراه خودداری کردهاند. ابواحمد برنشست و سوی پل رفت که در دو کرده وبه پل اربق پیشروی کرد.0000 پیروزی سپاه رحیم را بود."6 فرسنگی سوق الاهواز بود. سپاهاتی که در اردوگاه مانده بودند فراهم آورد و دستورشان (11) - شادروان شوشتر، بنابروایت جیهانی و سایر منابع، از سنگ ساخته داد برای اصلاح پل سنگ بیارند و مالهای رغبت انگیز خرج کرد و از آنجا نرفت تا شده است. استخری مینویسد: "(به گچ و سنگ ساخته اند." علاوه براینکه گردآورنده همان روزپل اصلاح شد و چنان شد که بوده بود و کسان از آن گذشتند و کاروانها با مسالک و ممالک شادروان شوشتر را ندیده، از خاصیت گچ هم اطلاعی نداشته و آذوقه بیامد و مردم اردوگاه فراوانی یافتند و وضعشان نکوشد." ترجمه تاریخ طبری ج15 نمیدانسته که با گچ سدو بند آبی نمیتوان ساخت. ضمنا، درازی بند را استخری یک.

============================================================

(فرهنگ نفیسی) ابن خردادبه گوید: ""زموم کردان درفارس چهار است. و زم به محل (12)- داستان تابوت دانیال پیغمبر، در تاریخ قم و سایر منابع اسلامی درج.

کردنشین گویند." در مفاتیح العلوم زموم ((سرزمین کردها)) معنی شده است. لسترنج شده است. انداختن تابوت به جوی آب، در مواقع کم آبی بقصد باران خواهی، هنوز ازقول دخویه می نویسد: "زم در زبان کردی به معنی قبیله است (کتابت صحیح آن هم در تبریز و فردوس مرسوم است. دفن تابوت در رودخانه بزرگ یک ms202 داستان تاریخی زومه است) اشتباها اغلب آنرا زم نوشته اند." دارد بشرح زیر شادروان سید محمدعلی امام شوشتری، در فرهتگ "(وازههای فارسی در زبان "در اخبارست که چون یوسف را علیه السلم مرگ نزدیک آمد یهودا را ولی عهد عربی" مینگارد "زم، جخ زموم. روستاهای کردان به ویزه جای اجتماع آن ها را در خویش کرد وصیت کرد که تابوت مرا بشام بر نزدیک پدران من دفن کن. یهودا قصد سردسیر زم می گفتند. بحتری در شعر خود جمع کلمه را "زموم)) استعمال کرده است.)) کرد نقل تابوت وی را، اهل مصرنگذاشتند که اگروی را از این شهر ببری ما همه (فسفت حاضر الزموم فماقام بتلک الخیام بعد عمود)) ازین شهر برویم. آخروی را بریک کناره نیل دفن کردند آن کناره نیل همه معمور یعنی: نابود و ویران کرد زم ها را دیگر خیمه ها را ستونی نیست0" گشت از برکت وی و دیگر جانب خشک شد. چون بدان جانب بردند آن جانب معمور ابن خلدون نیز می نویسد: "در جانب شرقی بلاد خوزستان کوههای کردها گشت و این دیگر جانب خشک گشت. آخرتابوت وی را به قیر کرده در میان رود است که بنواحی اصفهان پپوسته است، و مساکن کردها درآن کوههاست و نیل دفن کردند تا برکت وی بهمه رود نیل فرارسید."7 چادرگاههای آنان در پشت آن ناحیه، در سرزمین فارس است که آنها را زموم روایت جیهانی وسایر متابع مبنی براین است که: ابوموسی اشعری جویی کند مینامند.84 و تابوت را در آن به خاک سپرد و آنرا بپوشانید و آب برسر جوی راند و محل دفن را قول دخویه درباره کتابت صحیح آن، زم یا زومه 200a درست است. ولی.

ناپده باخت: 1 این وازه در زبان کردی بمعنی قبیله نبوده، بلکه آنان قرارگاه و چراگاه تابستانی گردآورنده مسالک و ممالک داستان را چنین حکایت میکند: "... ابوموسی ایلاتی را زوما می گویند.

اشعری بفرمود تا آن ms203 تابوت بیاوردند و سه گور بفرمود ساختن به خشت پخته، و تابوت مؤلف تاریخ سیستان، آنگاه که از پیکار یعقوب لیت با محمدبن واصل و آنجا دفن کرد و استوار فرمود کردن چنانکه ناپدید شد، و خلیجی از رود برسر آن براند.

جنگ نصربن احمد فرستاده عمرولیث با احمدبن اللیث الکردی درفارس سخن و هرکی در قعرآب شود گور را تواند یافت.) میراند، جایگاه پیکار آنان را زم و زوم یاد میکند. شادروان ملک الشعرای بهار، در اولا، برای یک تابوت، چرا سه گور ساختند، آنهم با آجر؟ ثانیا، وقتی که حاشیه کتاب به بحث لغوی پرداخته، ضمن رد ضبط های استخری و یاقوت، نوشته تابوت دفن شد و گور استوار گردید و نباپدید گشت و خلیجی از رود هم برسر آن رانده ن ابن خردادبه را (بضم زاء معجمه و تشدید میم) صحبح دانسته است.9 شد، دیگر، قبرناپدید شده را چگونه درقعرآب هرکسی ببیتواند بیابد؟

ddddadra درتابستان سال 1840 محقق انگلیسی ویلیام اینس ورت (13) جیهانی میگوید: "جایهاست منسوب به زم، بزرگتر زم جیلویه 46d2b به اتقاق باستانشناس ایرانی الاصل آشوری هرمز رسام (کاشف است" در مسالک وممالک این عبارت جیهانی بدین گونه آمده است. "چند جایگاه 1 کتابخانه آشور بانیپال) از طرف انجمن شاهی جغرافیایی لندن، مأمور تحقیقات است که آنرا به رم بازخوانند و مراد از آن قبیله میباشد.". این نوشته متناقض است. و.

جغرافیایی و مردم شناسی در منطفه کرد و آشوری نشین مرزهای ایران و ترکیه شدند.

برای خواننده تعیین و تفکیک معنی نمیکند که آیا، رم اسم جایگاه است یا نام قبیله؟

============================================================

وسیع وبا صفایی دارد، وجه تسمیه صومای ماخوذ از (زوما)) میباشد.

آینس ورث در صفحه 33 مقاله مزبور، از چراگاه های تابستانی کردها در: چون اکراد از تیره وطایفه های مختلف تشکیل یافته اند و از حیث نیروی شمال عمادیه "ناودشت) سخن میراند و میگوید: "این مقرهای تابستانی را در.

انسانی جمعیت های زیادی را در برداشته اند و صاحب اغنام و احشام و گله های محل، ترکها یایلا وآشوریها و کردها زوما 2000a میگویند. در لهجه کرمانجی فراوان بودند. از اینرو، برای اسکان آنان وتأمین علف وعلوفه چار پایان قبایل، زوزان هم نامیده میشود مکانهای ویژه و محدوده معینی را برای هریک از قبیله های معروف تعیین کرده و بدان در صفحات 43 و44 چراگاه تابستانی سواری 26dda3daaaad را که در گروه اختصاص میداند تا در اوقات کوچ بدان جایها و چراگاه ها روند و به امور گله داری مبادرت نمایند. این جنایگاههای اختصاصی را که: "چراگاه محدود ارتفاع 7169 پایی از سطح دریا قرار گرفته، و پیرامونش پر از برف بوده به خوانندگان تابستانی و مقرویزه سردسیری) قبایل بود "زم"، مینامیدند.

معرفی مینماید. و درصفحه 46 ازچادرهای مالکان در (زومای واراندون) بحث زم ها از نظر مالکیت وحوزه عمل، قلمرو محدودی را در برداشته و هیچ ایل و میکند.

گردف، ز، مانسل dاdaddae,60 یکی از بهترین محففان قبیله ای خارج از زم خود نمی توانست کاری انجام دهد.

انگلیسی است که از سال 1888 م با گردش در مناطق مختلف کردنشین، به زم ها بنام رئیس قبیله نام گذاری شده و شهرت پیدا میکرد. مانند: زم جیلویه، پژوهشهای کردشناسی پرداخته است. وی درشماره 2 جلد18 مجله زم اردشیر، زم شهریار، زم احمدبن حسن وغیره.

6d29d :06666 206 اگوست 1901م مقاله ای تحت عنوانadddraaaa ms205 (14) - مؤلف اشکال العالم، قبیلههای فارس را بیرون از شمار توصیف 12020069 نگاشته و اطلاعات بسیار ارزندهای را ارائه داده است. در میکند. ولی، استخری مینویسد: "وجومهای کردان بیش از آنست که درشمار آید.)) صفحه 138 مجله مزبور از کوه کارابازین در منطفه سلابکان حکاری سخن میراند..

آقای ایرج افشار، در زیرنویس صفحه مربوطه نوشته اند؛ "جوم درلغت عرب وآنجا را 20004 چراگاه تابستانی منطقه معرفی می نماید.

بمعنی شبان است. و در نسخه ترکیه هم "حوم) آمده است که بمعنی گله بزرگ شتر در شماره ؛ جلد 35 مجله‌ مزبور (آوریل 1910م) مشاور نظامی کنسولگری است) انگلستان در وان. کاپبتان ، برترام دیکسون 26rraed daeeaea نتیجه تحقیقات ترجمه مسالک وممالک، چنین ادامه مییابد: "... گویند که درپارس و مسافرت های خود به مناطق کردنشین (نوارمرزی ایران وترکیه) را انتشار داده، و پانصد هزار خانه بیش باشند که زمستان و تابستان به چراگاهها نشینند و کس باشد از ایشان که دویست مرد ببوسته دارد از چوپان و مزدور و غلام.00) دراین عبارت نیز.

اطلاعات سودمندی را در اختیار خواننده قرار داده است. وی کوهها و درههای منطفه (اسیاه خانه" یعنی چادرهای عشایری، به خانه تبدیل شله است. تعداد نفرات وابسته به حکاری و زندگی عشایری ایل هرکی را درآن ناحیه به تفصیل شرح میدهد و در صفحه 365 چنین مینگارد: 7... در تابستان شبها دراین دره های عمیق هوا خیلی گرم.

.. یک خانوار با خدم و شبان و غیره، از ده نفر، به دویست نفر افزایش داده شده است.

1 (15)_ شستشوبا گومزیا ادرار گاو، به منظور تطهیر درآیین زرتشت منرسوم است، روستاییان معمولا به "(زوما" یعنی جایگاههای تابستانی میروند که در بلندیها 7 2

جیهانی، وسیله سازندگان کتابهای مسالک وممالک وصورة الارض، تحریف شده (19) توصیف جپهانی درباره پوشش اهل فارس، با نوشته های استخری است. آنان با نسبت دادن زنا به زنان زرتشتی، تیرهدلی خودشان را ظاهر ساخته، و فرق دارد. مسالک و ممالک حکایت براین دارد که: 017.. قاضیان کلاهها برسر نهند مطلب را بصورت زیر به رشته تحریر درآورده اند: "(در گبرکی چنانست که هر زنی که چنانکه گوش بپوشند. .... دبیران پارس دراعه و دستار دارند و اگر کلاه یا دستار دارند بوقت آبستنی یا بوقت حیض زنا کند پاک نشود تا آنکه به آتشگاه آید و پیش هربد پوشیده باشد." بجای جمله: "امردمان ایشان به بجامه ها با یکدیگر مفاخرت کنند) برهنه شود وبه کمیز گاو خویشتن را بشوید." جیهانی. استخری میگوید: "وزی ایشان به زی اهل عراق نزدیک است." . (16)_ در ترجمه مسالک و ممالک، درباره مصب رودخانه طاب، چثین (20) استخری تحت عنوان: "ذکر طبقات مردم پارس)) ضمن اوردن میخوانیم: 0017.. میان بارس و خوزستان و روستای زم را آب دهد، از آنجا پرود به بعضی از نوشته های جیهانی، اعراب را به رخ میکشد و از بنی یمامه وآمدن آنان به جدود شوشتر به دریا افتد)). شوشتر درصد کیلومتری شمال اهواز است و درانجا عراق سخن میراند و ملوک پیشین را بیشتر اعراب قلمداد ms207 میکند. چون بشرح حال ن دریایی وجود ندارد تا آب رودخانه طاب بدان ریزد.

هرمزان و سلمان فارسی می رسد، آندو را "از جمله سواران" معرفی میکندنه از ملوک و : (17) ب طربال، در مسالک و ممالک بشرح زیر توصیف شده است: (000و فرمانروایان. همین نوع شناسائی را درباره "بهرام چوبین"، والی ری معمول داشته و در میان شهر بنایی هست چون دکانی، آنرا طربال گویند و آنرا بپارسی ایوان و بدین گونه توصیفش کرده است: "آل سامان از فرزندان بهرام بودند. بهرام از خبر بود از مکیاخره خوانند. اردشیر ساخته بود و برهمه روستا وناحیه از آنجا دیدار افتد." اردشیر خره، به ری مقام داشت.) وازه دکان (اکدی 2ddadddd- اطاف، حجره) درفرهنک ها بمعنی حجره (21)- در کتابهای صورة الارض و مسالک وممالک، از احمدبن اسمعیل و دادوستد - تخته ای که روی آن نشینند - سکو و مصطبه. آمده است. طربال ساخت نصربن احمد، پادشاهان آل سامان، بحث شده است، ولی، ازنوح بن منصور اسمی اردشیر نمی تواند دکان باشد. ازبام دکان یا از روی دکان روستاها و ناحیه شهررا بمبان نبامده است. دراین باره به تعلیفه شماره 33 مراجعه فرمائید.

تماشا کرد. استخری ازوجود آتشگاه در مقابل طربال، سخنی نرانده است.

(22)- نشانی های پل رودخانه طاب، از قلم گرد آورنده مسالک و ممالک (18) - در ترجمه مسالک و ممالک از کوار و محل تقسیم آب آن ""گلو أو چنین است: 0- 2) خبری درج تشده است.

"به نزدیک ارغان سوی خوزستان پل است "پل دیلمی)) خوانند که طبیب کوار در 8 کیلومتری بند بهمن قرار گرفته و گلو أو هم بمعنی تقسیم آب همان حجاج بود. یک طاق دارد فراخ، و فراخی طاق دویست گام.00)) است که در هرات ((قلب آب) میگویند و رساله: "طریق قسمت آب قلب- تألیف کتاب استخری، از روی نسخه اشکال العالم فراهم شده است. گردآورنده 1 قاسم بن یوسف ابونصری هروی، هم بجاب رسیده است. در سیرجان کشاورزان تقسیم طببب بن ms208 حجاج را، لاطببب حجاج) خوانده، وبه تصور خود خواسته اسم طبیب را هم آب را اصطلاحا "(گلول" می نامند. همان طور که نزدیک بند بهمن فارس، محل تقسیم

حجاج بن یوسف، دو قرن پیش ازوی زندگی کرده و در سال 95ه مرده بوده است.

(27) -- گردآورنده "(غیر ایرانی) مسالک و ممالک. به زنان حامله زرتشتیان مؤلف، چون پل راتدیله و درمتدرجات اشکال العالم هم دست برده است، از اینرو پارس و غیره نسبت زنا منیدهد، و زرتشتیان جبال بارز کرمان را دزد بدتر از بلوچ پهنای طاق پل هم از هشتاد گام به دویست گام تبدیل شده است.

می شمارد. مردم کاشان را به سخافت عقل، واهالی طبرستان را به سبکساری و ناپاکی (23)- مطالب بین دوستاره را مؤلف مسالک و ممالک به گونه زیر دراورده متهم میکند، و درباره مردم زنجان هم چنین مینگارد: "ولیکن مردم زنجان با غفلت است: (اجبال بارز کوههای سردسیر است و ms209 پرنعمت و استوار، آنجا برف افتد.

باشند." ابن حوقل عبارت را تکمیل کرده و چنین نگاشته: (زنجان بزرگتر از ابهر است بروزگار گبرکان بودند و دزدی کردندی بترازکوچ. و بروزگار بنی العباس مسلمان : اما مردمانش اغلب غفلت وتباهی عقل دارند." شلند ودست از بدیها بداشتند ن (28) - در کتاب های مسالک و ممالک وصورة الارض، نامی از طبرک و (24)_ واژه اطلب در فرهنگ ها یافت نشد. احتمال می رود که لغت مزبور قلعه آن برده نشده است. نوشته جیهانی، قدیمی ترین و بلکه نخستین منبع جغرافیایی ((طلب" باشد، که در برهان قاطع ولغت نامه دهخدا، چنین معنی شده است: است که از این قلعه واقع در شهرستان ری آگاهی میدهد، جیهانی شهرستان را محکم "(جماعتی و گروهی از مردمان را گویتد که یک جا جمع شده و گرد آمده باشند.))

گردانیده: کوچک داده شده.

(29) - در مسالک و ممالک وصورة الارض، استناوند از قلم افتاده است.

(25)- مؤلف مسالک و ممالک، با اینکه در سرتاسر کتاب خود صفحه به اشکال العالم جیهانی، دراین باره نیز قدیمی ترین منبع جغرافیایی است که خواننده را صفحه و نکته یه نکته، مطالب و عبارات اشکال العالم را بنام خود تیت کرده است. با ن از وجود محلی مسکون و روستایی معمور دز حومه ری آگاه میسازد. در اکثر منابع این همه از ابراز غرض نتوانسته خودداری نماید. درباره کاشان به سه کلمه: "قاشان 1 تابریخی و جغرافیایی بیشتراز ((قلعه) استناوند نام برده اند.

شهرکی کوچک است" اکتفا کرده، و از آثارهنری و ظرایف کاشی آنجا، که مثال (30) در کتابهای منسوب به استخری و ابن حوقل، از چاه دختر عمرولیت آن درهیچ جا نیست، چیزی ننوشته است.

در نیمه، یادی نشده است. علاوه براین که در راه خبیص به خراساتن محلی هم بنام این عبارت و اطلاعیه جیهانی، قدیمی ترین مدرک و اثر مکتوب، درباره.

1 گودنیمه ms210 داریم، در شرق زابل سه گودال ژرف و پهناوری وجود داشت بنام "چاه صنعت کاشی سازی اهل کاشان است که در منابع اسلامی دیده میشود. نخستین.

نیهه)) : ن سند و اثرتاریخی که در کتاب ها و مقاله ها درباره کاشی سازی ایران بدان استناد.

:. : ونارت نیرو درسال 1351 با آغاز پروژه آبرسانی "چاه نیمه"، با احداث جسته ومورد استفاده قرارمیدهند، مربوط بسال 612ه میباشدن کانالی بزرگ، از رودخانه هیرمند آب کافی به گودالهای مزبور رسانیده و با بستن سد در نسخه های خطی همین ترجمه مسالک و ممالک، موجود در کتابخانه های

سنگ چین شده بنام "چاه" که در محل ییلاق برای آب دادن گوسفندان بر پا درزمانهای قدیم، معمولا چاهها ورباطها، نهرها وقناتها را به نام بانی و ن کرده اند، سخن میراند. وعدهای از آن ها را مانند، چاه بزغاله، چاه حسینی، چاه صاحب آن نامگذاری می کردند. با توجه بدین سنت مرسوم، این سؤال پیش میآید که: عباس، چاه شیرین، چاه سنگو و غیره یاد میکند.

آیا دخترعمرولیت "نیمه" نام داشته که چاههای مزبور را باونسبت داده و نامی باتوجه به وسعت گودال های چاه نیمه زابل، به خوبی استنباط میشود که کرده اند4. آگاهی از ساختمان و علت وجودی و کاربرد اینگونه چاهها، شاید کمکی اینگونه چاههای پهناور را گله داری بزرگ و صاحب قدرتی ثروتمند به وجود آورده است 1 که در گذشته از آنها هزاران گوسفند و دام های بی شمار استفاده می کردند. از این رو به حصول مقصود نماید: در استان های شرقی ایران (سیستان و بلوچستان و قاینات) بیش از صدآبادی این احتمال قوت می گیرد که ms211 بر پا کننده این چاهها نیز دختر عمرولیث بنام (نیمه) وجود دارد که با لفظ "چاه" شناسایی و شهرت یافته وتداول عمومی پیدا کردهاند، در بوده است، (31) به طوری که دربخش "(لغات واصطلاحات نادر) آمده است، وازه صورتیکه از کم آب ترین مناطق کشور بوده و فاقد هرگونه چاههای عمودی و آب هستند.

دکتر تفی بهرامی در کتاب: "جغرافیای کشاورزی ایران)، چنین نوشته طعام در ترجمه حاضر به معنی خواربارو مواد خوراکی به کار رفته است؛ و از قرار معلوم است: "در فرهنگ و مفاهیم آبیاری، چاه دیگری هم وجود دارد که برای آبیاری درقرون ششم و هفتم هجری درماوراء النهر و شرق ایران مصطلح و متداول بوده است: زراعت نبست بلکه برای آبیاری گوسفندان و اغنام و احشام بکار میرود. اگر ازپنج دروازه سیستان، جهارتای آنها به شهرهای چهارجانب زابل راه داشته ففط چاههای معمولی میله وطول عمودی دارند این چاه فاقد میله بوده و بطورافقی طول پبدا دروازه طعام به روستاها می پیوست و آبادترین دروازه ها بوده است، برای این که، کرده و هرچه گسترش یابد و پهنا پذیرد بیشتر مورد استفاده قرار بگرفته و اهمیت پیدا خوار بار و میوه و ماکولات روستاهای اطراف درآن دروازه به فروش میرفت و بدان میکند. این چاهها گودال هایی است که دردهات و صحرا بعمق دومتر کنده و اطراف جای دروازه طعام می گفتند.

(32)- مسالک و ممالک منسوب به استخری درباره شهر قرنین سیستان، به آنرا سنگ چین مینمایند تا محکم شده و خاکریز نکند. و این گودالها مخصوص آب دادن گوسفتدان است و سایر چهار پایان. البته آب این آبشخورها اغلب از چاه تأمین قرتیب زیر داد سخن داده است: 1 میشود ولی جاهای دیگرهم وجود دارد که تنها وسیله آب باران یا آوردن جویهای وقرنین شهرکی کوچک است بریک مرحله از سیستان بر دو فرسنگی کوچک از آب رودخانه، این چاهها را بر پا میدارند. قاینات دارای ms212 مراتع بسیارو سروزن. وصفاریان که پارس و خراسان و سیستان و کرمان به غلبه بگرفتند از این چاههای آب بیشماری است..... چاههای مختلف مراتع قاینات و شماره گوسفندانی جایگه خاستند، چهاربرادر بودند: یعقوب وعمرو و طاهر و علی فرزندان لیث. وطاهر که هرروز از آن سیراب میشوند از این قرار است: بر در بست کشته شد. و یعقوب بحدود نیشابور فرمان یافت، چون از بغداد بازگشت و چاه لنگ 5000 گوسفند چاه مار5000 چاه ریک000 . گورش به نیشابورست. و علی پیش رافع شد به گرگان به زنهار و مدتی آنجا بود، پس چاه ابوطالب 4000 گ چاه تگو4000 گ چاه نو000گ چاه حمزه . بدهستان فرمان یافت. یعقوب برادر مهتر بود و غلام رویگری بود. عمرو مکاری بود، و 000گ_ چاه خرما 4000گ_ چاه رستم 300گ چاه نظر3000گ و گویند که بروزگار اول بنا بودست. وعلی از همه برادران کهتر بود. و سبب خروج غیره وغیره.)10 ایشان آن بود که خالی داشتند و او را کثیربن رقاق گفتندی. و قومی از مقدمان خوارج 1

کردند. در سپستان والی ابراهیم بن الحسین بود از قبل طاهریان و ms213 بس قوتی نداشت و بعد از این تاریخ یعقوب بن لبت باتفاق کتبربن رقاد و درهم بن نصر در سال درهم بن نصر بر در شهر فرود آمد و مردمان را گفت که من به جنگ خوارج آمده ام و 739ه به جنگ عمار خارجی (نه عماربن یاسر) رفته بودند. و درآن تاریخ عمار

(33) _- اکثر مشاهدات و اظهارنظرهای جیهانی، مندرج در اشکال العالم، 2- پعقوب بن لیت در شوال 265 ه در اهواز درگذشت12 اما اکثر منابع در کتابهای ساختگی مسالک و ممالک وصورة الارض، مشاهدات و نظریات تاریخی گور او را در جندی شاپور ثبت کرده اند13 استخری و ابن حوقل قلمداد شده، وهریک خود را ناظرو ms214 حاضر برقضایا، ویا صاحب 3- علی بن لیت درسال 288 هق بوسیله رافع بن هرتمه درری کشته شد.

ن رای دانسته اند. ولی، همین ابراز عقیده جیهانی، که از آل فریغون به نیکنامی یاد رافع بعد از این تاریخ به گرگان رفته است14.

می کند و بزرگواری آنان را میستاید، در کتابهای استخری و ابن حوقل نیامده است.

4 نوشته استخری منتج بدین مطلب میشود که: پس از کشته شدن (اعمار به طوری که در تعلیقه شماره 21 نیزیاد آوری شدیم، ابن حوقل و استخری از خارجی)) صفاریان شهرت و اعتبار پیدا کردند. در صورتیکه فوت عمار بیست سال بعد ن: ذکر نام نوح بن منصور خودداری کرده اند. و در بحث آل سامان، ضمن معرفی بهرام ازقیام وقدرت یابی پسران لیت صورت گرفته است.

چوبین، از شاهنامه سخنی بمیان نیاورده اند. در صورتی که جیهانی خوانندگان را یعفوب و برادرانش به بست نزد درهم بن نصر نرفتند. آنان صالح بن تصر را بدان کتاب ارجاع داده است.

یاری کردند و بفرمانروایی بست رسانیدند. تاریخ سیستان حاکی است که: (000 ن این سکوت و غفلت، عمدأ بدین سبب صورت گرفته است که خوانندگان این کتابها، و نویسندگان آن را معاصر با نیمه اول قرن چهارم بدانند و مطالیش را باور ن صالح بن نصر برادر عشان بن نصربن مالک به بست برخاست و مردم بسیار براو جمع شد از سیستان وبست. و یعقوب بن لیت و عیاران سیستان او را قوت کردند، و بدارند. به طوری که میبینیم، این باور و برداشت، برای ریواستاد دانشگاه کمبریج بربشاربن سلیمان حرب کردند و بشار را بکشتند و بست و سواد آن صالح بن نصررا هم پیش آمده است. :ن

فرمانروابی آن خاندان بوده یا در دوره انقراض آن : آبادیهایی که فاقد رودخانه بوده و آب آنها منحصرا به وسیله چاه و قنات تأمین میشد، جای شگفتی است که، کتاب "حدود العالم" مجهول المؤلف نیز بتاریخ مجموعه آنها را (قهستان" می نامیدند. و این اصطلاح اختصاص بدین نواحی دارد. در 372ه بنام ابی الحارث محمدبن احمد فریغونی تنظیم یافته است، ms216 ازخیلی جهات، به مسالک وممالک استخری (ص216) وصورة الارص (ص 180) هم آمده است که: کوتاه شده اشکال العالم جیهانی میماند، وبعضی قسمتهای آن درخوربحث وفحص 008، در سراسرقهستان رودخانه نیست و آب ازقنات وچاه است) میباشد. به ویزه این که، بیشتربه شرح نواحی اتراک پرداخته و از حوزه وحیط برای ادای توضیح، نمونه هایی آورده میشود.

فریغونیان چیزی ننگاشته است.

در کتاب ترجمه محاسن اصفهان (ص9) درباره اعتدال هوای اصفهان آمده (34)- قهستان. بنا بنوشته فرهنگ معین: است: 007. نه چون طبرستان تری از چشمش ساکب و نه چون قهستان خشکی برلب (معرب کهستان - کوهستان) "(نام قدیم ولایتی درخراسان جنوبی، بین یزدو غالب.) خراسان که در حقیقت مرکب از واحه های چندی در داخله کویر است و جندق و لغتنامه دهخدا، به نقل از معجم البلدان، درباره ((قهاب" مینویسد: بیابانک در شمال آن واقع شده..... در قدیم قهستان شامل: قائن، تون، گناباد، طبس "اناحیه ایست از توابع اصفهان مشتمل بر روستاها و درآن آب جاری و درخت وجود و ترشیز بود)) سایر فرهنگ ها نیز، همین معنی و مفهوم را ارائه دادهاند.

ندارد و زندگانی و کشت و زرع آنان از آب باران تأمین میشود" حمدالله مستوفی همان طور که هزار سال پیش، جیهانی، فواصل آبادی های قهستان را بیابان هنین موضع را به صورت زیر تعریف کرده است: "چهارم: ناحیت قهاب، چهل پاره توضیف کرده، فرهنگ معین نیز آنجارا واحه ها (آبادی میان ریگستان) در داخل کویر . دیه است و مغشوبه و رازنان و قهجارستان معظم ترین قرای این ناحیت است و آب کاریز میخورند بداب سبب قهاب میخوانند.) (ص 50 و51) . مؤلف ""نصف جهان معرفی میکند.

در اینضورت، بدون تردید درآن ناحیه واستان، کوهی وجودنداشته تا مجموعه فی تعریف اصفهان - ص304) میگوید: "بلوک سیم قهابست و آن معرب کی آب

قهج پائین قهساره قهفرخ. قهک. قهندیز. قهنویه. قهه. قهی. قهیاز درآن روزگار، روسای ناحیه و بزرگان و فرمانروایان محلی ماوراءالنهز را دهقان دراین باره مورد اعتنا است که آب همگی از قنات تأمین میشود.

محمدتقی بیک ارباب، درتاریخ دارالایمان قم، قراء بلوک قهستان قم را با می گفتند.

ذکر قنوات آن از صفحه 103 تا 108 شرح داده است. ن به بینیم استخری و ابن حوقل، چگونه توصیف و تجریف کرده اند: (000001 و با این همه هیچ کس پادشاهان خود را فرمانبردارتر و نیکو خدمت تر شهر سیرجان رودخانه ندارد. قسمت شمال و مشرق آنرا کوهستان مینامند.

از ایشان نبود. و به همه روزگار لشکر ترک بز دیگر گروه مقدم بوده اند. و خلفا همیشه بعد از کوهستان به طرف مغرب، قهستان نامیده میشود که حد فاصل بین کوهستان و کشکر ترک اختبار کردهاند، سبب آنکه در سرشت ایشان نهاده است از نیک خدمتی و جلگه است. تمام زمین های این ناحیه بوسیله قنوات سیراب میشود. و سرچشمه فرمان برداری و مردانگی و وفاداری. و جاشبت خلفا دهقانان ماوراء النهر بوده اند، چون قناتها و چاههای سیرجان تماما درقهستان قرار گرفته اند.

(نقل به اختصار از کتاب منتشر نشده نگارنده، بنام "آبنامه") مرزبان بن ترکسفی از سغد. و همچنین ms218 سپه سالاران و پادشاهان خراسان- چون (35) آنچه منظور نظر جیهانی بوده، در کتاب استخری نبامده است: سامانیان که ازفرزندان بهرام چوبین اند و اخبار ایشان مشهور است در پادشاهی و 1 مردانگی. از این سبب را خطه ماوراءالنهر از همه اقلیم های اسلام استوارترو جیهانی، حدود و ثغور ترکان را تعین می کند و شهرهای ماوراء النهر را از آنان جدا میداند، و ضمن ستودن قوت و دلیری ترکان، این نکته را گوشزد مینماید که: آبادان ترست، و آکت و عدت ایشان از همگان بیشتر. و هیچ گروهی بپادشاهی "پیوسته مردمان ماوراءالنهر بزاین جماعت (ترکان) غالب بوده اند. مؤلف، درنوشته سزاوارتر از ترک نیست...00. و در اقلیمهای مسلمانی هیچ جایگه پادشاهانی چنین نیستند که درین وقت ترکان اند، که ملک و پادشاهی ایشان را به میرات می رسد." فوق اهالی ماوراغالنهر را از ترکان جدا دانسته و در صفحه بعدی تیز، این جدایی آنان را تأکید و تصریح مینماید، چنان که گوید: "(خلفاء متقدم، مردمان ماوراء النهرو مؤلف صورة الارض نیز، بدینگونه داستان پردازی کرده است: 0000. سپاه ماوراءالنهر در نیرو و جرأت و دلیری و جنگاوری بر دیگر (اترکان ایشان)" را به خدمت خویش خوانند.)) سپاهیان برتری داشتند و دهفانان ماوراء النهر سران و اطرافیان و چاکران خاص بودند علاوه بر نوع زبان و نژاد، از لحاظ جغرافبایی نیز، بدین جدایی اشاراتی دارد.

مثلا: ایجاد دیوار عبدالله بن حمید، از کوه ساملع تا رود شاش، جهة جلوگیری از هجوم چه آنان به خوش خدمتی و حسن طاعت و خوش لباسی و داشتن زی سلطانی شهرت داشتند تا آنجا که درقدیم اطرافیان خلفاء درگذشته اطرافیان و سران لشکر ایشان از ترکان. بازارگانی ترکان در شهرهای طراز واوزکند. رفت و آمد غزان به صبران در مواقع همین ترکان بودند همچون فریغونان و ترکانی که شحنگی دارالخلافه را داشتند و صلح. قرار گرفتن جوی ایلاق و آبادیهای سیلاب و سیل کند در حدود و ms219 ثغور ترکان و سرانجام بر خلیفه پیروزشدند چون افشین و ابن ساج از اسروشنه17. و اخشاد از سمرقند تحبره.

(36) جیهانی، دلیری و وفاداری و حسن خدمت مردمان ماوراء النهررا و مرزبان این کیفی از سغد..00).

============================================================

تحریر کرده است: مسنی ms220 ومسناة سدی را گویند که در برابر آب رودخانه بندند تا درپشت بند 00019، و کار امیر سعید به اول ضعیف بود و بهرجای فتنه پدید آمدی. عم پدر آب ذخیره شود و یا از روی آن سرریز نماید. شهر سمرقند چنان رودخانه ای نداشته تا وی اسحق بن احمد به سمرقند بیعت خواست و اهل سمرقند با وی بیعت کردند و پسر برآن سد ببندند. خندق عمیق گرداگرد (حصار آبی) شهر را هم که نمیتوان سد بست.

او ابوصالح منصوربن اسحاق به نیشابور خروج کرد و بعضی شهرهای خراسان بگرفت و آنچه در خندق ژرف سمرقند از سنگ ساخته و آب از روی آن بشهر آورده بودند کار اسحق بن احمد به سمرقند قوی شد."21 (آباره" بوده است: عصیان اسحق بن احمد سه بار انجام گرفته بود، ازسال 310 ه تا 317ه. بنا آباره: "راهی بوده که ایرانیان برای گذرانیدن آب از پهنای یک جوی یا رود بنوشته نرشخی، آتش سوزی عظیم سمرقند، در سال 314ه درمحله گردنکشان اتفاق یا دره اندیشیده بودند، باینگونه که برآن رود یا دره پلی میساخته اند که بلندی بام آن افتاده امت.

هم تراز کف جوی بود که می خواستند آب آنرا از پهنای بستر رود یا دره بگذرانند. بر در کتاب ساختگی مسالک و ممالک، با درج این مضمون: "... پس دراین بام پل در هرسو دیواره ای میساختند تا بام بشکل جویی درآید و از میانه آن دو دیوار آب وقت که من بسمرقند بودم فتنه افتاد.) چنین قلمداد کرده اند که: استخری خاضرو جوی را از پهنای رود یا دره از یک سو بسوی دیگر می بردند. اینگونه پل ها را آباره ناظر درفتنه سمرقند بوده است. درصورتیکه حضور جبهانی دردر بار نصربن احمد وسیله میگفتند."18 این فضلان ونرشخی تأیید شده است.

آباره "گچ سنگی" شوشتر بر روی نهرداریان و پل جوبی اصفهان، از (39)- این محل را استخری وسایرین "سدور" نوشته اند. ms221 دراشکال العالم نمونه های این نوع ساختمان آبرسانی است.

ن صریحا "صدوز" ثبت شده است.

آباره را در کرمانشاه "(آواره" و درنی ریز "رهونه" در شوشتر (اوباره) در ن جبهانی، ضمن توصیف اول حد خوارزم ازطاهری. دیه غارا بخشه را آغاز گرمسار "ناسمون) در اصفهان پل جوبی و درشاه آباد مشهد "اتراز" مینامند غیر از 22 عمارت و آبادانی دانسته و میگوید: "(پیش غارا بخشه بشش فرسنگ جویگاه 22 ایجاد پل، شیوهها و ابزار دیگری هم در ساختمان آباره، بکار گرفته میشود.

============================================================

چیحون میخیزد چنانکه کشتی برود.) 6. تاریخ کامل ابن اثیر ترجمه علی هاشمی حائری. جلد شانزدهم ص276.

معلوم میشود که از غارابخشه تا هزار اسف نهرها و جوی هایی از رودخانه ز 7، چند قصه از چند سوره قرآن. برگزیده از تفسیر ابوبکر عتیق نیشابوری. انتشارات دانشگاه تهران - بزرگ جیحون منشعب میشده است. صدوز بین درغان و هزار اسف قرار گرفته بود که.

1338ص55.

بهریک از شهرهای مذکور، یک منزل فاصله داشت. وجود همین نهرهای جدا شده از 8، مفدعه ابن خلدون ترجمه محمد پروین گنابادی ص 116_- مأخذیاد شده ص 227 و 240.

9. تاریخ سیستان تصحیح ملک الشعرابهان ص227 و 240، جیحون، این احتمال را قوت میبخشد که، صندوز هم محل تقسیم آب ها بوده و درآنجا.

10، مأخذیاد شده. ص331.

صد دستگاه مقسم آب قرار گرفته بودست.

11،. تاریخ سیستان. بتصحیح ملک الشعرای بهارص 199.

لغت "وز") درتاریخ قم چنین معنی شده است: "چوبی است که بدان 12. تاریخ طبری ترجمه ابوالقاسم باینده ج15 ص 9481. تاریخ ییهفی ص 293مجمل التواریخ قسمت آب می کنند و آنرا نصب کرده اند از برای قسمت نصبب های دیه ها از آب) 23 والقصص.ص365.

. امروزه ms222 درقم و محلات و گوگد گلپایگان و فرنق خمین، برای تقسیم آب از 13. ابن خلکان. بنقل ان یعقوب لیث تألیف دکتر باستانی پاریزی ص336- ترجمه اشکال العالم "اوز" استفاده میکنند. و آن سنگهای تراشیده هم شکل و هم اندازه ایست که در جیهانی، ذیل: جندی شاپور 14 تاریخ طبری ج15. ص 9642. تاریخ سیستان ص 250. حاشیه شمارها.

امتدادهم به فواصل معین در برابر آب قرار می دهند و آب را به قسمتهای مساوی ومورد 15. تاریخ سیستان ص192 و 193.

نظر تقسیم می کنند. رودهای فراوز علیا و فراوز سفلی در بخارا دارای دستگاههای 16، تاریخ سیستان ص207.

تقسیم آب "(وز) بوده اند24.

17. درباره عجم (غیرترک) بودن افشین به صفحه 175 تاریخ بیهفی مراجعه نمایید.

18. آب وفن آبباری درایران باستان ص279. راهسازی. تألیف مهندس احمد حامی ص17.

19. و. بارتولد. ترکستان نامه. ص211 یادداشتها: 20. تاریخ جهانگشای چوینی . ج3 ص 122 و 123.

1. سفرنامه هنری رالینسون به لرستان خوزستان - بختیاری، ترجمه اسکندر امان الهی ص 47.

21 تاریخ بخارا. ص 130 2. درنسخه عربی نوشته: "من از عسکر مکرم تا باهواز برروی آب سفر کردم.)) 22. استخری، جویگاه خوارزم را، "رودگا وخواره" نوشته است. شاید کاقب یا مؤلف، جوی گاه را 3. تمام منابع جغرافیایی قدیم فاصله عسکر مکرم تا اهواز را هشت فرسخ نوشته اند. ابن مسکویه اشعار چوی گاو خوانده است.

میدارد. یاقوت با ترس و لزز به عسکر مکرم بازگشت، پس نامه ای از بریدی دریافت کرد که: 230. مأخذ یاد شده ص33.

سپاهیان در اهواز برآشفته اند. هرگاه شما به شوشتر بروی که شانزده فرسنگ از اهواز دوراست، یهتر از 24. تاریخ بخارا. نرشخی ص 45 22275 عسکر مکرم خواهد بود که هشت فرسنگ فاصله دارد. که دوری از ترس میکاهد." تجارب الامم ج 5 ص 415. ترجمه دکتر علینقی مثزوی چون کتاب را بنام ابن حوقل ساخته اند از اینرو مسافات خیالی و داستانهای واهی برآن افزودهاند.: 4، آل بویه واوضاع وزمان ایشان. تألیف علی اصغرفقیهی ص104. تجارب الامم . ابن مسکویه. ms223 ترجمه علینقی متزوی، ج5 ص 300 تا 303. منزوی می نویسد؛ "مرداویج کلک ها از چوب ونی ساخته پنجاه تن را از آب گذراند.

============================================================

اشاراتی است که ابن الندیم از اطلاعات جهانگردی وی درباره معبد طلایی هند (فرج سفبد ونانوشته مانده وفقط یک چهارم مطالبش ثبت وضبط شده است.

بیت الذهب) در الفهرست نگاشته است: آقای ابوالفضل طباطبایی با ترجمه سفرنامه ابودلف وتعلیقات وتحقیقات شادروان مینورسکی، متن ابن الندیم (نسخه چاپی) را آشفته معرفی کرده وبا تجزیه وتحلیل ولادیمیر، مینورسکی، دیباچه ای نیز برآن کتاب نگاشته و به شرح حال ابودلف پرداخته اند نوشته ها، مسافرت وی به هند را از روی رساله نخست وی بررسی نموده واظهار می دارد: درآن دیباچه چنین مرقوم میدارند: "1... به طوری که ملاحظه می کنیم یگانه چیزی که در این قسمت به ابودلف نسبت 0007 در منابع عربی تاریخ و محل تولد و درگذشت و جزئیات زندگانی او روشن داده شده از طرف خود این الندیم رد شده است. این بررسی و تحلیل چیزی بر اعتماد ما نیست ولی بدون تردید درقرن چهارم هجری می زیسسته و چندی در خدمت نصربن احمد به اصالت گفته های ابودلف با مقایسه آن با رساله نخست نمی افزاید."3 امیرسامانی (301 331ه) بسر برده... غندالملک تعالبی نیشابوری، که درسال 429 ه این محقق نامدار با ادامه بررسی ها و تطبیق نوشته ها، ادامه میدهد: درگذشته، مینویسد: "... ما لازم نمی دانیم روی این گردش های خیالی و نفس گیر زیاد بحث کنیم: (ابودلف الخزرجی الینبوعی مسعربن المهلهل شاعری خوش قریحه ودارای طبع فقط میتوانیم مجددأ به روابط شخصی ابودلف با مؤلف الفهرست اشاره نمایهم که، هیچ گونه ظریف وتیغ برنده بود و مدت نود سال در رنج و سختی امرار حیات نمود. او در غربت و اطلاع شخصی درباب معبد مولتان نمیدهد."4 ms225 سفرهای دشوار عببری سپری ساخته و در خدمت دانش وادب به گدایی درمساجد پرداخته.

به نظر میرسد که نوشته های مربوط به اطلاعات ابودلف، بعدأ به کتاب ابن الندیم ابوالفضل همدانی شعرهایی از او برایم نقل نموده).

الحاق شده است. برای این که ابن التدیم معاصر جیهانی بوده واز کتاب مسالک و 1 ابودلف در محضر صاحب بن عباد حضورمی یافت و در جرکه همراهان او بود و ممالک وی اطلاع کامل داشته. جیهانی معبد طلایی "فرج بیت الذهب)) را.

به خدمتش دامن زده با کمک های او گذران می نمود او در سفرهای خود از کتاب های دراشکال العالم به بهترین وجهی تعریف کرده و مشخصات بت وبت خانه و وجه تسمیه آنرا صاحب و بروات و حواله های وی استفاده می کرد. ابودلف و کسانی که از فرهنگ و ادب ضمن توصیف شهر مولتان مشروحأ نوشته است.

برخوردار بودند خود را وابسته به بنی ساسان میدانستند. اینها جماعتی از مردمان فقیرو جعل کاران و دسیسه سازان فرهنگی، مندرجات اقلیم دوازدهم اشکال العالم را که محروم بودند که زندگی خود را با داستان سرائی و مرثیه خوانی و مدیحه گوثی و معرکه گیری ن از شهرهای سند و مکران وهند بحث می کند، با مقادیری اقسانه و اوهام آمیخته و به نام وحقه بازی وفال گیری و بالاخره گدائی و دزدی تأمین میکردند.1 . سفرنامه ابودلف به هند، رساله نخست مجموعه نسخه خطی مشهد را به وجود آورده اند.

آنها در نتیجه محرومیت از موجبات زندگی وسعادت، برای کسب معیشت راهی نکته قابل بحث در این سفرنامه خطی، مطلبی است که مینورسکی بدان استناد کرده و با توجه به متن رساله نخست ابودلف، چنین آورده است.

1_ آقای علی اصغر فقیهی در کتاب "آل نویه و اوضاع و زمان ایشان" قسمت هایی از قصیده ساسانیه ابودلف را که درباره گدایان و اعمال آلان سروده است ترجمه کرده و 28 فقره ms226 کارهانی زشت و حفه بازی های آنان را که قستنی از . 2 سفرنامه ابودلف درایران (دیباچه)، ص4 و5. 3 سفرنامه ابودلف در اثران (مقدمه)، ص 13 قصیده را تشکبل میدهد، به قلم آوربه اند. به صفخات 573 الی 577 کتاب مزبور مراجعه نمایند.. ن 4- سقرنامه ابودلف درایران (مقدمه)، ص24 17

اسلام آنجا شهید شده اند دیده میشود، قبر عمروبن معدی کرب نیز در آنجا میباشد.)7 از پسرانش با یک شاهزاده چینی ازدواج کند. هیأت با فرستادگان نصر به سندابیل اطلاعاتی که درباره، حلوان، کرج، طبرستان، دیرگچین، ری، طبرک، قصران، (کن چو؟) بازگشت و ابودلف نیز در این سفر همراه آنان بود."5 دماوند، صیمره و شیروان، پل ایذج، نهرمسرقان، شادروان شوشتر و غیره در سفرنامه درج این ادعای همراهی ابودلف با هیأت های سلطنتی، مربوط به زمانی است که محمد ن شده، در اشکال العالم به صووت مطلوب به شرح وبسط آمده است.

جعفر نرشخی تاریخ بخارا را می نوشت. نه تنها ترشخی بدین وصلت و سفارت اشاره نکرده درباره سفرنامه های ابن فضلان و ابودلف، بدین توضیحات مختصر اکتفا نموده و است بلکه در هیچ ms227 منبع دیگری هم همچو جریانی را یاد نکرده اند.

خوانندگان گرامی را به دیباچه آقای ابوالفضل طباطبایی و مفدمه و تعلیقات پروفسور در دهه های سوم وچهارم قرن چهارم هجری بخارا مرکز علم و دانش و مجمع مشاهیر مینورسکی ارجاع میدهیم و واپسین سخن را بدین نکته به پایان میرسانیم که: دشمنان ایران فضل وادب بوده، جیهانی علاوه برتنظیم اشکال العالم، دربیان فضبلت سایر أقوام برعرب، زمین با این تحریف و تبدل ها خواسته اند همواره فرهنگ وتاریخ ایران را وابسته قلمداد کرده کتاب می نوشت. در همچوزمان و مکانی ابودلف خزرجی گداپیشه توبره به دوش در در بار و آثار اصیل ایرانی را به نام های ابن حوقل ها و ابودلف های مجهول الهویه با گداپیشه و ابن سامانی چه کارداشت تا همراه هبآت های ایرانی و چینی به جین و هندوستان برود فضلان و استخری های گمنام و یاقوت حموی ها نسبت داده و کتمان حقیفت نمایند.

وسفرنامه نویسده این بدوی دشت ینبوع زبان های فارسی و هندی وچینی را کجا یاد گرفت؟ این ولگرد فال بین و معرکه گیر مردم فریب، علم کان شناسی و (1... هنر شریف و تجارت سودمتد تصفیه و تفطیر و اقسام حل نمون و آهکی کردن فلزات، و شناسایی سنگ های معدنی و گیاهان طبی.00" را در کدام کارگاه و آزمایشگاه گدایی و رمالی اموخت وجواهرشناس و جغرافیانویس شدم، سفرنامه ابودلف از قسمت های قلم افتاده اشکال العالم جپهانی در اقلیم های سیزدهم و چهاردهم و نوزدهم مایه گرفته و با مقادیری افسانه و تحریفات دیگر درآمیخته است. مثلا جیهانی درباره نهاوند نوشته است: ("شهدای صحابه به آنجا جماعتی هستند و گور عمروبن معدی کرب آنجاست.) این جملات را در کتاب های استخری و ابن حوقل از قلم انداخته، در مقابل، درسفرنامه ابودلف به صورت زیر درچ کردهاند.

4- سفرنامه ابودلف در ایران (مقدمه)، ص14 6- برای آگاهی از تخصص و کارهای ابودلف به صفحات ms228 573 الی 577 کتاب آل بویه، آقای علی اصغر 7_ سفرنامه ابودلف درایران، ص 70 فقیهی مراجعه نمایند

1 3 بد 23 د اه بلو سن ند ینه ر ت بان 21خ 7 بب1 : : باله. : 1 م:: بولم م . هموی. ::. : :.همه بقار.

1 زوه.... ....

یع::: ال لع 0ولهه -.....

بمفه تصویر اول دیار عرب 3

انتان

اسق 2 یان د

القد

ضمیمه مجله یادگار: تهران - 1328.

2- ابن اثیر، عزالدین علی - الکامل. ترجمه: علی هاشمی حائری. شرکت سهامی چاپ انتشارات کتب ایران. تهران - 1351.

3- ابن حوقل، ابوالقاسم محمد صورة الارض. ترجمه: جعفرشعار. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران. تهران - 1345 4- ابن خلدون، عبدالرحمن - مقدمه ابن خلدون. ترجمه: محمد پروین گنابادی. بنگاه ترجمه ونشر کتاب. تهران 1352.

5- ابن فضلان، عباس بن راشدبن حماد احمد. سفرنامه ابن فصلان. ترجمه: ابوالفضل طباطبائی. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران. تهران - 1345 6- ابن الندیم، محمدبن اسحاف الفهرست. ترجمه: رضا تجدد. چاپخانه بانک ن بازرگانی ایران. چاپ دوم، تهران - 1346.

7__ ابودلف، مسعربن مهلهل خزرجی ینبوعی سفرنامه ابودلف در ایران ترجمه: ابوالفضل طباطبائی. کتابفروشی زوار- تهزان -1354.

============================================================

هروی. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران. تهران - 1347.

25_ حسن قمی، حسن بن محمدبن تاریخ قم به تصحیح: سید جلال الدین طهرانی: 9- ارباب، محمدتقی بیک تاریخ دارالایمان قم. به کوشش: مدرسی طباطبائی. قم-.

انتشارات توس. تهران 1361.

26_ حمیدی، جعفر تاریخ اورشلیم. انتشارات امیرکبیر. تهران 1364.

10_ استخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی - مسالک و ممالک. به کوشش: ایرج 27_ خطیبی، منصور- منوگرافی ده علاء سمنان. پایان نامه دوره لیسانس دانشکده تعاون افشار. بنگاه ترجمه و نشر کتاب. تهران - 1347.

اجتماعی، تهران.

11- اصفهانی، محمد مهدی بن محمدرضا. نصف جهان فی تعریف الاصفهان. به 28_ دهخدا، علی اکبر امثال وحکم. انتشارات امیرکبیر. تهران 1339.

تصحیح: منوچهر ستوده انتشارات امیرکبیر. تهران 1340.

290_ دهخدا، علی اکبر لفت نامه.

12_ اقتداری، احمد- دیار شهریاران، آثار و بناهای تاریخی خوزستان. سلسله انتشارات 30 رالینسون، ms231 هنری سفرنامه هنری رالینسون به لرستان خوزستان بختیاری انجمن آثارملی. تهران - 1345.

13_ امام شوشتری، محمدعلی - فرهنگ وازه های فارسی در زبان عربی. سلسله انتشارات ترجمه: سکندر امان الهی. انتشارات انجمن ادب وقلم وابسته به اداره کل فرهنگ و هنرلرستان - 1359.

انجمن آثارملی. تهران - 1347.

31- رضا، عنایت الله- آب و فن آبیاری در ایران باستان. بقلم گروهی از نویسندگان. از 14- بارتولد، و ترکستان نامه. ترجمه: کریم کشاورز، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

انتشارات وزارت آب وبرق تهران 1350.

تهران 1352 32 زاهدی، حبیب - بررسی وتحقیق درباره شاهپور آذربایجان. جاپخانه علمیه، تبریز 15_ باستانی پاریزی، ابراهیم یعقوب لیت. انتشارات نیلوفر. تهران 1363.

16_ بهرامی، تفی جغرافیای کشاورزی ایران. انتشارات دانشگاه تهران 1333 33 زریاب خوئی، عباس. نسخه خطی فارسی بلخی. استخری. مجله راهنمای کتاب 17- بیرونی، ابوریحان محمدابن احمد - آثار الباقیه عن القرون الخالیه. ترجمه: اکبر سال هشتم 1344.

داناسرشت. انتشارات امیرکبیر چاپ سوم 1363.

34- شایق، هاشم اشکال العالم یا مسالک وممالک. مجله آریانا، کابل شمارههای 18_ بیهقی، ابن فندق ابوالحسن علی بن زید تاریخ ببهق. تصحبح: احمد بهمنیار کتابفروشی فروغی. تهران 1361.

و2 سال 1321 شماره 1 و 3 سال 1322 شاره 5 سال 1322.

35- صفی نژاد، جواد- نظامهای آبیاری سنتی در ایران. انتشارات دانشگاه تهران 19_ بیهفی، ابوالفضل محمدبن حسین تاریخ بیهقی. باهتمام: دکتر غنی و دکتر 1359 فباض. چاپخانه بانک ملی ایران. تهران 1324.

36- طبری، محمدبن جریر تاریخ طبری ترجمه: ابوالفاسم پاینده. انتشارات بنیاد 20_ پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول.

فرهنگ ایران. تهران -1354.

ترجمه: کریم کشاورز انتشارات نیل. تهران 1357. (چاپ سوم).

37- عتیق نیشابوری، ابوبکر- چند قصه از چند سوره قرآن.... انتشارات دانشگاه تهران 21_ تاریخ سیستان. به تصحیح: ملک الشعرای بهار موسسه خاور تهران 1314.

133 22- جوینی، علاءالدین عطاملک بن بهاءالدین محمدبن محمد- تاریخ جهانگشای.

38- فردوسی، حکیم ابوالقاسم - شاهنامه. انتشارات امیرکبیر. تهران 1357.

تصحیح: محمدبن عبدالوهاب قزوینی . لیدن - 1911م (1329ه. ش)

135 40 کاتب خوارزمی، ابوعبدالله محمدبن یوسف مفاتیح العلوم. ترجمه: حسین خدیوجم: مرکز انتشارات علمی وفرهنگی. تهران 1362 (چاپ دوم).

ب انگلیسی 41 گردیزی، ابوسغید عبدالحی بن انصحاک بن محمود. به تصحیح: عبدالحی حبیبی.

4762d. 13 انتشارات بنیاد فرهنگ ایران. تهران - 1347.

4766064112116 3 116f1011af 6 da 42_ لمتون، اک س مالک و زارع در ایران. ترجمه: منوچهر امیری. مرکز انتشارات 6r46r6611184 20166, 66d417 علمی وفرهنگی. تهران. 1362 (جاپ دوم) 160246r1 1f2 6906 1 64 43 مؤید بغدادی، بهاءالدین محمدبن التوسل الی الترسل. تصحیح: احمد بهمنیار 1910 21619r 4afra12aa0a 930 تهران 1315.

218d262217 44- المختارات من الرسائل - به کوشش: ایرج افشار انتشارات انجمن اثارملی 4013461121416 969f 0daade 1611066 drfd -ard 1354 046-151926 54drrr6.20 45- مستوفی، حمدالله - نزهت القلوب. باهتمام: گای لسترنج. دنیای کتاب. تهران 601 1414 60061 7111762190 1362 64110113r.

46 مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین التنبیه والاشراف. ترجمه: ابوالقاسم پاینده.

4412611 696666 416 1946 انتشارات علمی وفرهنگی. تهران 1365 (جاپ دوم): 7d4d 716269 r66f r 2d21687 47 مسکویه، ابوعلی اجمدبن محمدبن یعقوب تجارب الامم. ترجمه: علینفی منزوی.

16227111639 62440.

زیر چاپ: 646 6 16rr126f (2016 4021 48- معین، محمد فرهنک معین. انتشارات امیرکبیر 1946167 62 1241417 127611940 49- مفدسی، عبدالله محمدبن احمد - احسن التفاسیم فی معرفة الاقالیم . ترجمه: علینفی 1 9122668 منزوی. شرکت مؤلفان ومترجمان ایران. تهران - 1361.

6df 7 26211661 116 41026dr 662a4ar9 169226 19 50- نرشخی، ابوبکر محمدبن جعفر تاریخ بخارا. ترجمه: ابونصر احمدبن محمدبن 100616.24r/ 6 47 44106246 266ddadra6d6a 4f6 d6r fda6 نصرالفباوی. به تصحبح: مدرس رضوی. انتشارات توس. تهران 1363.

100d69-192996 51- نسوی، شسهاب الدین محمد خرندزی زیدری 0 سیرت جلال الدین مینکبرنی، به تصیح: مجتبی مینوی_ بنگاه ترجمه و نشر کتاب. تهران 1344.

52_ نسوی، نورالدین مسحمد زیدری سبرة جلال الدین، ترجمه: محمدعلی ناصح کتابفروشی محمدعلی علمی . تهران 1324.

عماربن باسرح 49، 225،224،93 مطهر بن رجا136 گودرز- 112 عمربن حنصوی15 معاویه بن ابی سفیان89،49 طاهر (بنلیت) -224،223،164 عمربن خطاب 32، 96،86،79،45،ن ض17910 طببب بن حجاج 219،124 121،10 محتضد82،59، 122 طلحه بن عبدالله96 لسترنج، گای - 215 عمربن عبدالعزیز 41، 135،84 معتمد احمدبن جعفر متوکل 220 لؤلؤغلام 121 عمروبن العاص74،70 معزالدوله 213 عمروک بن غییه 122 مغبرة بن شعبه 129 عباس (عم پیغمب 121 عبدالرحمن بن معاویه هشام بن عبدالملک مروان عمروبن لیت 107، 162،158،122، مقتدر 45، 53 مالک بنطوق 93 223،222،215،166،164 مکتفی بالله- 54،49 ن مانسل، ف، ر216 عمروبن معدی کرب 142 ملک رحیم 213 عبدالرحمن بن مفلح 212 مانی (نقاش) 106 عیسی (6) 123 ملک الشعرای بهار233،215 عبدالله طاهرطاهر179 متوکل 220،100 7 منزوی، علیفی 232 عبدالله مبارک94 محمدبن ابوالفاسم شامی51 صور 122 عبدالله المففع 122 محمدبن الحسن شیبانی 147 فرعون 56، 74،73 منصوربن جمفر 112 عبدالله بن حمید 192 ms235 مد بن نیقه 48 فزاری منجم 147 منصور جعفر دوانقی94 عبدالله بن عامربن کریز15 محمدبن علی بن ابی طالب48 ففیهی، علی اصغر 232،213 موسی بن عمران 47، 121،81،78،74 عبدالله بن علی 122 ن محمد بن عبید الله - 212 ونس 213 عبدالله بنعمر 121 محمد بن فضل قرمطی 54،50 مهلبی 212 ق عبیدالله المستولی علی المغرب 64،63،62 محمدبن القاسم بن عقیل - 116 منورسکی، و-210 قارن150 عتبة بنغزوان101،96 36

اندرآبه 172، 174،173 ایری 137،133 بازاردهک نو 147 بره پور 114-111 اندرد 110 الاق198،192،191،184،14، بازارروده- 147 بره تنیس 74 اندبان198 202،200،199 بازارصرافان 230 بحیرة فور 147 اندسه 133 ایله39،38 4، 52، 56،55، 4857، بازارفلسیان 147 بحیره جنگان - 114،111 اندکان195 78،77،66،9 بازار نصرآباد 147 بحیره در چند 113 ادلس 45،44، 36، 40، 64،63،62، ایناس 88،85 بازرنگ126 بحره دشت اررت 1140111 88،87،97،66،65 ایوان کسری 210 بازسبیل119 بحیره سقریه 114 اندیجاراغ 198،181 ایوان کیاخره218 باش قلعه 216 بحیره الجود فایان 111 انسجار 118 ایه 137 باغشور 198 بیره مرده83،79 انطاکیه 85،84،81، 84،87 باکور21 بخارا 877، ،184،14،182،141،98، انفراس85 بالحماس 191 ،196،191،18186186،18 ms237 ،1 نواکی-48 232،204،202،199،198،197 باب الابواب148 . بالرسویان - 112 اورست195 باب المغاره209 الس 54،52،49،49،38، 451 بختباری 232 اوزکند 228،196،195،194،193 196،163،132،93،99 باب جرون8640 بدخشان 171، 177،174،173،172 1

خروری 198 حوران 85،43،34

============================================================

مرسته 15 مالان199 لرستان 232 مالقه 67،65،64،62 گردر 198 مرسیه لسبان 172 1ء لشکر211،10 کرکان - 224،223،151،149 مالمند 173 رعش 85،82،77 گرمسار 230 مامصر 137 مرعشه77 ک191 گش 202 مروس198، 169، 175،174،173،172 مامطیر146 لتدن215 گلپایگان- 232 ماوراء النهر44، 41، 142، 171،167، مروالرود 168، 169، 174،173 لور (ل 107،103 گلواو- 219،218،118 172، 17، 17، 14،179،174 مرودان 132 لورجان198،110 گلوگرد - 219 18 184،182 186، 144،187 مروه53،48،44 لوحاله64 گناباد - 226 190، 191، 192، 197،196،144 رزجان 110 لوحری 158 مزار110 گنج رستاق - 168 229،228،2234202،20 وحکت-190 گود نیمه - 221 ماهان 129 مزداخقان198ن لوسین 73 گوز گانان - 174 لوکان- 118 مائین 113،112،110 مزدلفه -53،45،44 کوگد 232 محال133 مزعینان 195 لولوم 73 محصن البلوط66،65 گیر (قین - 111،110 مزینان174 لومکت192،191 وایی161 گیرن 118 مساون الصغری104 لونچان 110 گیلان 151،145 مساون الکبری104 مداین210،100 لیله64 مسج 137 دحکت 199،196،193 ین 181 مسجد آدینه 46 لمینه 198 لاذقیه85،78 مسجد ابرأهیم78 مدیا مکت198،186،185 لادکان 110 مسجد الحرام53،45،44 مدین 39، 58،47،43 ماتل149 لاغرستان 120 دینه 39، 44، 446،45 49،48،47، مسجد خوارج 131 مادوان-110 لامس-88 د حیف23144 141،121 ،55،53 ،52 مارآباد-174

0600CaliCabdSalam.AshkalCalam

كتاب 0600CaliCabdSalam.AshkalCalam

نبذة عن الكتاب

الفهرس