بیشرفتی که در سالهای اخبر در دسترس بافتن به بعضی مجموعه های نسخ خعلی مانند مجموعههای کشور ترکببه حاصل شده ، ضرورت طبع انتفادی متون زبان فارسی را به صورنی منظم ببش از پیش محسوس ساخته . اما مشکلات چنین اقدامی اندک نیست : نسخ معتبر آثار زبان فارسی در نفاط مختلف عالم پراکنده است و همیشه آسان بدست نمیأید و خواندن نسخ خحلی کهن به علت ابهامی که در خط عربی وجود دارد و هم به سبب کهنگی وفرسودگی این نسخ غالبا دشوار است . در نسخ قدیمتر چون نقطه کمتر بکار میرودکار ازابنهم دشوارتر است . از طرفی کانبان نسخ اگر هم خوش خطاند، غالبا دقیق باعالم نبستند و از اینرو درکارآنها سهو ولغزش فراوان است . در هرتحربر تازهای اثر اصلی ناچار اندکی تغییر میپذیرد و کاتب گاه بخطا ، وگاه به گمان خود برای،

س کار مصحح که باید منن درست و اصیل را بامقابله و مقایهٔ نسخ مختلف باز بشناسد و غبار نغییر و تصرفی راکه به گذشت ایام برچهرهٔ عبارات آن نشسته پاک کند آسان نیست وگذشته از دانائی وتبحر و امانت ، محتاج بردباری و دقتی است که از همه کس برنمی آید: روش اصلی که راهنمای طبع "مجموعهٔ متون فارسی" اسیت همان روشی است که درکشورهای غربی در طبع انتقادی این گونه متون متداول است و براساس مقابله وتهذیب نسخ با رعایت حق داوری برای خوانندگان قرار دارد. کسی که تصحبح متنی را به عهده مم گیرد، و یا در تهذیب و تشخیص متن اصلی میکوشد ، ادراک و سلیقهٔ خودرا حاکم مطلق نمی شمارد و همهٔ نکاننی را که ممکن است موجب نشخیصی شبر از نشخیض وی شود ضبط میکند . مصححی که فریفتهٔ نشخیص خود شود و آن را برای دیگران نیز میزان مسلم ب شمارد از این روش دوری گریده است .

در عمل نتبجهٔ این روش آنست که مصحح نخست می کوشد نا به همهٔ نسخ معتبر اثر دست بیابد . آنگاه این نسخ را با بکدیگر میسنجد و بااحوال و خصوصیات هریک ms002 اشنا میشود و چندان که ممکن باشد نسبت و ارنباط آنها را تشخبص میدهد . سپس نسخ فرعی و بیفایده را کنار می گذارد و معتبرترین نسخه را نسخهٔ اصل قرار میدهد و تفاوت سایر نسخ را در حاشیه ضبط میکند ، و یا اگر نسخهٔ اصل اغلاط آشکار داشته باشد ، آن را برحسب نسخ و مآخذ دیگر اصلاح میکند ، ولی منشأ هرتغییر با اصلاحی را با سایر نسخه بدلهائی که امکان فایدهای در آنها هست در حاشیه میاورد ، تا خواننده در انتخاب آنچه به نظر وی درست می نماید مخنار باشد و ترجیخ مصحح نکته ای را پوشیده ندارد و راه داوری را بردیگران نبندد . معمولا معتبرترین نسخ کهن نرین آنهاست مگر آنکه به دلیل خاصی نسخهٔ دیگری معتبر شمرده شود . اگر تنها بک نسخه دردست باشد عموما خواندن و فهمیدن اثر است که مشکل مصح محبوب میشود: متن هائی که با روش انتقادی و ذکر نسخه بدلها طبع میشود شاید برای خوانند گان عادی یا بی خوصله چندان مناسب نباشد و معمول نیز اینست که متونی که برای

برای آنکه استفاده از این متون برای محصلان زبان فارسی و طالبان دیگر آ سانتر شود، عموما هر اثر با مقدمه وفهارس لازمه و شرح مثکلات آن بطبع میرسد : احسان یارشاطر

نسخهٔ نخجوانی که تاریخ کتابتش سال 673 است به شیوهٔ نسخی که به آن تاریخ مربوط است و به دست حسین بن ز کریا بن الحاجی حسین الدهستانی نوشته شده ومشتمل است - بلکه اول مشتمد بود- بر147 ورقه. به طور کلی خوب محافظت شده ولسی متاسفانه نقض فاحشی دارد ، یعنی ورقههای شمارۀ 29 تا شماره40ٔ گم شده است . این نسخه از معایب معمولی نسخههای خطی فارسی خالی و عاری است وکانب آن به حدس و سلیقهٔ خویش متن را تغییر تداده و

تصیح متن نسخهٔ ms005 نخجوانی تا آن حددرست و معتبراست که میتوانیم آن را به شکلی که از زمان قدیم به ما رسیده است با کمترین تغییر و تصحیح به چاپ برسانیم: مفصودمن درتهیهٔ این چاپ این بوده که متن نسخهٔ نخجوانی را که درپاورقی ها باحرف 17 نشان داده شده است کاملا بنمایانم هرجاکه من ازمتن 17 انحراف و رزیده ام در پاورقی ها بدان اشاره نمودهام و حرف اصلی متن 17 یا تزدیکترین حرفی را که میشود چید و چاپ کرد گنجانیده ام . با وجود آنچه گفته شد و

: ووارن بب و.. انماازا..ب ان

دام .

ااز ل تول وب ب ازه بخیبد 8و شز بدی وز و ال ر ا، داداب وو ال مشود اییزه 42 ال ...اووپن مجن بدات دوتره ورغه. مزام نا....

...:. ،

بای پادان دبان یا: ا.اه ساف 110...11..

ه1 ان تالی مجین بن ذصبا الجباتی بنا لدجتا ماه لو دالدیة ولحین الایبنی الی یوم انعیامةه وصلیا فع ی 14 134 112 ه احاتم الشرن عه المدطة دعلی اللمزن راعمابة واتباعبة.

مان قور س .. .0 10خ م ملم ییلا مکداء م اده ا. ه ن مه واله. اخر

درکار تعبیر و تصحیح متن نسخهٔ 17 بیشتر برنسخه های پاریس ms007 (5) و مؤسسهٔ اسلامی استانبول(ن) که قبلا قدیم ترین نسخه هایی بود که در دسترس من قرارس داشت تکیه کردم و با اینکه هردو از کمال صحت دوراند ناچار در بعضی موارد ضبط آنها پذیرفته شده است . در پاورقی ها کلمات و جملات نسخه های مختلف که با یکدیگر تطابق دارنددر کنارهم نقل شده است. گاهی نقل چند کلمهٔ قبلی یا بعدی هم ضروری به نظررسیده ، چنین کلمات اضافی که خارج از نقل قولهای متقابل باشند درمیان هلالین قرارداده شده است. همچنین هلالین برای نشان دادن اختلاقات کوچکتردر نقلهای مفصل به کاربرده شده است . علامت یعنی "ندارد، یا "نامت است" : علاقص یعنی داضافه می کند ." در این چاب املای بعضی از لغات به شیوهٔ جدید در آورده شده است . در آن قسمت ازمتن که تسخهٔ 1 افتادگی دارد از متن چاپ اول استفاده شده است . امیدوارم که چاب فعلی که بر مبنای یک نسخهٔ بسیار اصیل انجام یافته است متن این کتاب جلیل را به درجهٔ اتمام واکمال قطعی نزدیکتر کرده باشد .

نسخههای خطی دیگر در اینجا فهرست و شرح نسخههای خطی دیگر با علاماتی که بدان هر نسخه مشخص است داده میشود . قدیم ترین آنها ازاین قراراند:

تاریخ کتایت این نسخه که در صفحهٔ آخر آمده است خالی از شک نیست، زیرا کلمهٔ دششصده در بالای سطر بعدأ اضافه شده است کتابت تسخه در آغاز دفیق و صحیح بوده و بعضی کلمات ووجوه قدیم در آن حفظ شده است . اما بتدریج نسخه خراب تر کردیده و کاتب بیشتر به ایجاز کوشیده و قسمتهایی از کتاب را حذف کرده است. در اواخر کتاب متن کاملا پریشان استونشان می دهد سکه ازروی نسخه ای تخریر یافته که بعضی صفحات آن مفشوش بوده است.

کتابت آن به خط نسخ قدیمی است:

متن این نسخه با نسخهٔ "روی هم رفته متفاوت است و کاتب در آن به حدس و سلیقهٔ خویش نغییراتی داده وحذفهایی کرده است . بااین همه این نسخه برای مقابله با نسخههای دیگر با ارزش است . کتابت آن به خطنسخ است : 8- نسخه کتابخانهٔ منلاچلبی استانبول، به شماره114ٔ، مورخ724.

از این نسخه تنها در آن قسمت متن که در نسخهٔ 17 ناقص است اسنفاده کردهام: اهم نسخههای جمدیدتر، که در حدود 300 سال پس از نسخههای مذکور کتابت شده است، از این قراراند: نسخة 1166ن r6 کمبی، در مجموعة ع100 شباره 219، ورمم متن این نسخه به طورکلی از نسخهٔ ب متابعت می کند و چنین برمی آید

دربعضی موارداین تنها نسخه ای است که با نسخهٔ ل1 مطابق است ، بنابر این باید آن را تسخه ای اصیل دانست:

- کتابخانهٔ دانشگاه پنجاب لاهور ، به ms009 شمارۀ 10r 1168 ، بی تاریخ درحدود قرن یازدهم مجری: بقیهٔ نسخههای موجود که من از آنها اطلاع یافته ام و باستثنای اولی

3- نسخهٔ موزۀ بریتانیا ، لندن ، به شمارۀ O. 1930 (فهرست 12460 ج س 4946) مورخ 1855م. که به احتمال قوی ازروی نسخهٔ * بی واسطه رونویس شده آست : 4_ نسخه کتابخانه "قفعالل13اکسفورد، به شمارةٔه142 (فهرست عاععد1 شمارۀ 178) مورخ 1198 که عینا رونوشت نسخهٔ است .

5- نسخهٔ کتابخانه دهنعل900 اکسفورد ، به شماره 1424 (فهرست 66قد0 شمارۀ 179) غیر مورخ، نفریبا قرن سیزدهم هجری، که این هم برپایهٔ نسخهٔ ارومیهٔ مورخ 564 کتابت شده است.

- نسخهٔ برلین به شمارۀ 293 (فهرست 10621627 ص 320) مورخ 1058، که این هم براساس نسخهٔ ارومیه است : 7- نسخهٔ مؤسسهٔ علوم شرقیه لنین گراد (ر. کن . 24542666851444066 ص236وج6 ص 114) مورخ 1276.

8_ نسخهٔ کتابخهٔ عمومی دولتی لنین گراد (ر.کن. وعد8:609 146140460 همان اشارهها) مورخ 1267.

9 نسخهٔ کتابخانهٔ ملی تهران، به شماره1541/2ٔمورخ 1281.

10- نسخهٔ کتابخانهٔ حاجی حسین آقا ملک ، تهران :

این کتاب بدون شک منبعی است که نظام الملک حکایت راجع به برمکیان منقول در فصل 41 را از آن گرفته است و در چند مورد قراآت این کتاب در اورقی ها برای گواهی درج شده است . تاریخ برامکه به دست میرزاعبد العظیم گرکانی تصحیح شد و در تهران به سال 1313 انتشاریافت . گرکانی هیچ مدر کی پیداتکرده است که بر تاریخ تألیف این کتاب دلالت کندو تنها استنباط ms010 کرده که قبل ازسیر الملوک نوشته شده است .

عی بهحدس م چاپ ها و ترجمههای قیلی سیر الملوک را برای اولین بارشارل شفردانشمند فرانسوی هفتاد و هفت سال پیش تصحیح و منتشر کرد . سپس چندین باردرایران و هندوستان به طبع رسید. با وجود آنکه متن شفرچندان رضایت بخش نیست چندین چاپ و ترجمهٔ بعدی برآن مبتنی بوده است . ولی به سبب پیدا شدن نسخههای معتبری که اینک دردست داریم چاب شفراهمیت خود را ازدست داده است .

مهم ترین چایها و ترجمههای قبلی این کتاب به ترتیب عبارتند از: 1- شارل شفر، جلد اول متن فارسی ، یاریس 1891م .

جلد دوم ترجمهٔ فرانسوی ، پاریس 1893م:

شفرنسخ خطی پاریس () و لندن () و برلین را مآخذ قرارداده وتا حدی آنها را با دونسخهٔ لنین گراد مقایسه کرده است .

2- سید عبدالرحیم خلخالی ، تهران 1310.

این چاپ وبااندک تصرف" ازروی نسخهٔ خطی مورخ 970 منتشر گردیده: 3- عباس اقبال ، تهران 1320.

این چاپ برای شاگردان مدارس با مقایسهٔ چایهای شفر و خلخالی تهیه شده است و شامل مقدمه وحواشی مفید أست .

4-ب. ن. زاخودر ، مسکو1949م.

این ترجمهٔ روسی مبتشی است برچاپ شقر با استفاده از دو نسخهٔ لنین گراد.

5- مرتضی مدرسی چهاردهی ، تهران 1334.

تجدید طبعی است ازچاپ شفر به اضافة بعضی تصحیحات وحواشی علامه محمد فزوینی : 6- ک . ای . شابنگر، مونیخ 1960م.

این ترجمهٔ آلمانی مبتنی است. برچاپ شفرواز ترجمهٔ روسی هم استفاده شده است : 7_ چاپ اول به تصحیح نکارنده که بیشتر براساس نسخههای 86 ونا وکا و مبتنی بود و به توسط بنکاه ترجمه و نشر کتاب درسال 1340 انتشاریافت : 1 6 366 2 07600r6rf dr 0ترجمهٔ اتکلیی به نامقعاب 1 22که من ازروی منن فارسی چاپ اود خود نهیه کردم ودرسال1961م.

درلندن و امریکا (به وسیلهٔ دانشگاه ییل) انتشاریافت .

============================================================

و جود این عبارتهای نا متناسب پیش از این سبب آن شده است که اصالت نتساب این کتاب به نظام الملک بارها مورد بحث وشبهه قرارگرفته است : حالاقدیم ترین نسخهٔ موجوددردنیا یافته شده که چیزی شبهت انکیز در برندارد، و نیز باید آن دلیل روشن برشخصیت نویسنده راکه دربند 5 فصل 21 وجود دارد در نظر گرفت، آنجا که نویسنده به ضمیر شخص اول حکایتی نقل می کند راجع به مذاکرهای که با فرستادهٔ خان سمرقند کرده است و ضمن مذاکره آن شخص او را به عنوان "وزیر سلطان الپ ارسلان" مخاطب می سازد. این اشارۀ ضمنی بمراتب بیشتر متقاعد کننده است از آنکه نام نظام الملک برهر صفحهٔ کتاب ذکرشده باشد. البته هیچ محک قاطعی برای یافتن اصالت کتابهای بسیار کهنه و جود ندارد و در مورد این کتاب می توان گفت که گواهی برهویت نویسندهٔ آن از دلایل اصالت کتابهای دیگر آن زمان کمترنیست . پس ماهیچ علتی نمی بینیم که آن را به عنوان تآلیف و تراوش فکری نظام الملک قبول نکنیم :

ودرخود متن در ص 255 س 20 اشارمای هست که تااندازهای این نام را تآیید می کند ، آنجا که عبارت "در این کتاب سیره دیده می شود : شفرچاب خود را وسیاست نامه" نامید و چاپهای بعدی نیزتحت این عنوان منتشرشدند . تنها شاهد برای عنوانی که شامل کلمهٔ دسیاست" باشد عبارتی است ازخاتمهٔ کتاب که در دونسخه به این نحو شروع می گردد : "این است کتاب سیاست." چنانکه گفته شد نسخهٔ 17 این خاتمه را اصلأ ندارد . پس با توجه به این دلایل نتیجه میکیریم که اساس معقولی برای عنوان "سیاست نامه" وجود ندارد. بنابراین ما برای این چاپ عنوان قسیر الملوک، را انتخاب کردیم: سیر الملوک در ادبیات قدیم قدیم ترین کتابهایی که در آنها به فسیر الملوک" اشاره رفته است از این قراراند: نصیحة الملوک امام غزالی تاریخ طبرستان ابن اسفندیار

اما در نصیحة الملوک عبارتی هست درص 62 س 8 که این طور شروع می شود : "هم از اسماعیل سامانی روایت کردند اندر کتاب سیر الملوک" و دارای دوموضوع است ، یکی عدل اسماعیل ومظالم نشسن او و دوم پیروزی او بر عمرو لیث و ناپذیرفتن او گنجهای صفاریان را از عمر ولیث. قسمت اول این داستان در سیرالملوک نیامده ، ولی قسمت دوم با فصل سوم سیرالملوک بندهای 21-19 ms013 مطابق است . با وجود این هیچ تشابه عبارات و کلمات دیده نمی شود مگر کلمهٔ نسخه" وعبارت "در گردن من" که شاید اینها استدلال کافی نباشد که غزالی این حکایت را از اثر نظام الملک گرفته باشد.

عبارات بسیار دیکرهم هست مخصوصا در فصول اول سیرالملوک که در نصیحة الملوک هم درج شدهاند بی کمترین فرق در کلمات . بعضی از اینها عبارت است از اخبار رسول و گفتههای اولیا که نویسند گان کتب اخلاق آنها را معمولا، نقل می کردهاند و بعضی نیز حکایتهایی است که در آنها فرق کلمات نیست ولی تنها درنامهای کسان اختلاف است . درمورد اینها احتمال دارد که نظام الملک و غزالی هردو از منابع مشترک استفاده کرده باشند و نظام الملک برای مقصود خودش نامها را تغییرداده باشد. پس با وجوداینکه غزالی نام سیرالملوک را برده است نمی توان معتقد شد که وی از اثر نظام الملک مستقیما نقل قول کرده است:

تاریخ 479 برای نیمهٔ اول با معلومات دیگر ما مخالف نیست . چه همهٔ حکایتهایی که نظام الملک راجع به اتفاقات عصر خود نقل کرده است به زمان سلطنت الب ارسلان مربوط اند، وتنها یک اشاره به واقعهٔ در زمان ملکشاه در فصل35 بند2 هست که می گوید " در آن وقت که ما به سمرفند و اوز گندرفتیم" قبلا می گفتند که این اشاره به سفر سال 481-482 است ، ولسی اکنون باید آن را مربوط به سفری دانست که به قول کتب تاریخ (مثلا راحة الصدورص128 سه) تقریبا ده سال قبل از آن واقع شده است .

طبقه بندی انشا ومنابع این کتاب گلچینی است از قطعات گوناگون ، کوتاه و بلند، که از منابع مختلف جمع اوری شده است . چنانکه درخاتمهٔ چاپ اول که در نسخهٔ 17 نیست گکفته شده "این کتاب هم پند است و هم حکمت وهم مثل وهم تفسیر قرآن وهم اخبارپیغامبر علیه السلام وهم ms015 قصص انبیا وهم سیر اولیا وهم حکایات پادشاهان عادل.، حقیقة کتاب از همهٔ این موارد مرکب است و آنچه زادهٔ فکرمؤلف است فقط قسمت اندکی از کتاب را تشکیل می دهد.

مواد این کتاب را به قسمتهای زیر میتوان دسته بندی کرد: 1- پندواندرز: همه فصول کتاب (به استثنای قصول 44_47 که عبارنند از

این نوشته های پند آمیز که منظور از آنها راهنمایی یکی از سلاطین سلجوقی است ، ظاهرا چکیدهٔ فکر نظام الملک است و تقریبا هیچ مطلبی از آن ماخوذ از پندنامه های باستان و کتب شایست و ناشایست نیست: اساس کتاب دراین اندرزها نهفته است واین پندها کاملا ابتکاری هستند و به نظر میرسد چون نویسنده سرمشقی برای خود نداشته است ، بعضی اوفات پندها به طور ناقص ونارسا عرضه شدهاند . این امر مخصوصا دربعضی فصول که کوتاه تراند و بیش از چند سطر نیستند دیده می شود . ولی سبب دیکری که برای عدم وضوح وپیچید گی می توان پیدا کرد ، این است که در فصولی که پندهای ناپسند داده شده است ویا از سلطان خرده کیری می شود مؤلف کلمات سنجیده و عبارات دوپهلورا ازروی عمد نوشته است : 2- نقلهایی از قرآن مجید، احادیث بیغامبر ویاران او ، حفته های مشاهیر : موادی که زیر این عنوان قرار می گیرند نقلها و حدیثها و قولهایی است که موما از دوسه سطر بیشترنیست و مصنفان کتب اخلاق عربی و فارسی آنهارا در آثار خود درج می کردهاند. بی شک آنهارا بیشتر از آثار متقدمان خود می گرفتند تا از منابع اصلی: 3 حکایتهای کوتاه : مشتمل است بریک عده حکایاتی که ازییک صفحه تجاوز نمی کندو ms016 راجع به پادشاهان و وزیران وامیران است . ظاهر آکتب متفدمان که در آنها برای باراول چنین داستانها نقل شده است و یامجموعههای حکایات زمان قدیم معروف به یاد گار نامه ها_که منشأمجموعهٔ بسیار بزرگ جوامع الحکایات

حکایتهای طولانی به قرار زیراند ، برای آسانی مراجعه ، عنوان غالب آنها را قدری بسط داده ایم: فصل 3 بند 21-4 حکایت امیرعادل و صفاریان 246 و بهرام کور و راست روشن و ملک عادل (نوشیروان) 15

(3) در فصل 38 بند2 حکایتی است که در آن عبدالرحمن خال سعی می کند تا الپ ms018 ارسلان را متقاعد نماید که پیر هری یعنی عبدالله بن محمد انصاری بت رست آست (4) درفصل 1 بند 183 حکایتی است در بارۀ ناراضی بودن الب ارسلان ازاردم، چون اویک مردشیعه مذهب را دبیر خودساخته بود: مایهٔ تآسف است که نظام الملک راجع به وضع زندگی در ایران در روز گار خود اطلاع زیادی به دست نمی دهد. به هر حال این شرحها را بی شک می توان از قسمتهای اصلی کتاب به شمار آورد.

6_ روایات تاریخی : مواردی که تحت این عنوان قرارمی گیر دعبارت است از فصول 44_47 که در آنها نظام الملک برای عبرت هموطنان خود تاریخ بعضی از خوارج وملحدانی را بیان کرده است که در زمان گذشته در کشورهای مختلف بردین ودولت خروج کردهاند . فصل؟4 که حاکی از خروج مزدک است بیشتربه افسانه می ماند و هر گزنمی توان آن را تاریخی شمرد. در حقیقت سزاوار است که آن را جزو حکایات طولانی دانست . این فصل عینا به همان سبک

7- تقسیر : در آخر بعضی از فصول ویا حکایات سه چهار سطر مطلب اضافه شده است که تفسیری مختضر راجع به عبارات پیش است . با اینکه این عبارات نسبة کوتاهاند شایسته است آنهارا در طبقه ای مخصوص قرارداد، زیرا به طور کلی از مواد دیکر جدا هستند .

غرض از طبقه بنذی مواد کتاب این است که نظریات خودرا در بارهٔ صحت و اصالت کتاب بیان کنیم و آنهارا روشن سازیم . بخش هایی که مسلما اصیل و صحیح است یعنی پند ها واطلاعات شخصی ، قسمت کوتاهی از کتاب را تشکیل

تاریخ ادبیات در ایران : تألیف دکتر ذبیح الله صفا، تهران تاربخ بخارا : چاپ مدرس رضوی، نهران 1317.

تاربخ برامکه : چاپ میرزا عبدالعظیمخان گرکانی ، تهران 1313.

تاربخ ببق : چاپ احمد بهمنار ، تهران 1317.

اریخ ببنی : چاب غنی وفباض ، تهران 1324.

تاریخ جهان شای، جلد سوم : چاب اوقاف گیب- سری قدیم شمارۀ 16.

تاربخ سیستان : چاب ملک الشعرای بهار ، تهران 1314.

تاربخ طبرستان : چاب عباس اقبال جلد اول ، تهران 1420 . ترجمهٔ مختصر شدۀ براون ، اوفافگیب - سری قدیم شماره2ٔ.

تاربخ طبری : چان عاعن عل لیدن 1879م.

تاریخ مگزیده : چاپ اوقاف گیب- سری قدیم شمارۀ 14.

حفةالملواک : چاب کنابخانه نهران ، نهران 137.

ذکرةالاویبا : چاب نبکلسن ، لندن 1905م.

ترجمانالبلاغه : چاب احمد آتش ، أستانبول 1949م.

ترکستان : تألیف بارنلد ، اوقاف گیب - سری جدید شماره5ٔ.

جوامع الحکایات عوفی : مفدمهٔ نظام الدبن، اوفاف گیب سری جدید شمارۀ 8.

چهار مفاله : چاپ مبرزا محمد قزوینی ونرجمهٔ براون ، اوقاف گیب ms021 سری قدبم شماره11ٔ

رجمهٔ مینورسکی ، اوقافگیب ، سری جدید شمارۀ 11.

حدیفةالضبقة سنائی : چاپ مدرس رضوی: :(1514rd6 10706دودمانهای فرمانروایان اسلامی (دع41ق البف "00876a ادنبرغ 1967م.

دبوان حافظظ : چاب میرزا محمد فزوبنی، تهران 1320 دبوان خاقانی : چاب عبدالرسولی ، تهران 1316: دیوان سیف فرغانی : انتشارات دانشگاه نهران شمارۀ 741، 876،755.

دیوان عطار : چاپ تفی نفضلی ، انتشارات انجمن آثار ملی شماره4ٔ.

دبوان عنضری: چاب محمد دبیر سیاقی ، تهران 1342.

دیوان معزی : چاپ عباس اقبال ، تهران 1318.

دیوان منوچهری : چاب محمد دبیرسبافی ، تهران 1326.

راحة الصور: چاب محمد اقبال، اوقاف گیب- سری جدید شماره2ٔ: زبان قدیمترین آثار نثر فارسی : تألیف لازار ، پاریس 1963 م .

زینالاخبار مگردبزی : چاب میرزا محمد قزوینی ، نهران 1315.

سفرنامهٔ ناصرخسرو : چاب کاویانی ، برلن 1341 ف: سفینةالبحار : نجف 1452 1355ق.

سلطان محمود : تألیف معحمد ناظم ، کمبربج 1931 سلطنت قباد اول وکمونیسم مزدلک لع ع ع ع 6r 1 بل 1126666 تألیف کریستن سن ، کپنهاک 1925.

شاهنامهٔ فردوسی : چاب بروخیم ، تهران 1313 1314.

صحاح الفرس : چاب بنگاه ترجمه ونشرکتاب ، متون فارسی ، شمارۀ 12.

طبقات نلصری : جاب 80ققق10 .7 کلکته 1864.

عیونالاخبار ابن قتیبه : الفاهره 1343-1349ق: ثخزنوبان : تألیف 0664020 ادنبرغ 1963م.

فارسنامهٔ ابن البلخی : چاب لسترینج و نیکلسن ، اوقاف گیب - سری جدیدشماره1ٔ.

فرهنی جدید فارسی به انگلیسی حییم : چاب بروخیم ، تهران: قابوسنامه : چاپ لیوی، اوقاف گیب- سری جدید شمارۀ 18 قرمطیان بحرین : نألیف ععی عل لیدن 1886 م .

کشفالظنون ، حاجی خلیفه : استانبول 1943.

============================================================

کلیات سعدی : چاب ممدعلی فروغی، تهران 1320.

کلیله ودمنه : چاب مجنبی مینوی ، انتشارات دانشگاه، تهران شمارۀ 925 فت فرس اسدی فوسی : چاب عباس اقبال، نهران 1319.

(1405162d 470 26صdf 4r 10673مالک وزارع در ابران (هد نألیف لمتون ، اکسفورد 1953.

زجمهٔ فارسی ، ترجمهٔ منوچهر آمیری ، بنگاه ترجمه و نشرکتاب .

مسالک و ممالک اصطخری : چاپ ایرج افشار ، بنگاه ترجمه و نشرکتاب ، متون فارسی شمارۀ: المجم شم فیس : چاب میرزا محمد قزوبنی، اوقاف گیب - سری قدبم شماره10ٔ.

مفاتیحالعلوم : چاب 710460 747 لیدن 1895م.

نزهةالقلوب ms022 ، حمدالله مستوفی : چاب ونرجمهٔ لسترینج ، اوقاف گیب - سری قدبم شمارۀ 23.

نزهتنامهٔ علایی : تألیف شهمردانبن ابی الخبر ، متن قرن ششم هجری که برای مجموعهٔ متون فارسی بنگاه ترجمه و نشر کتاب دردست تهیه است .

صیحةالملوک غزالی : چاب جلال همائی ، تهران 1315- 1317.

فحات الانس جامی : چاب قععا ل38قه10 770 کلکته 1859م.

نوروزنامهٔ عمرخیام : چاب مجتبی مینوی، نهران 1312.

============================================================

2- بنده حسین الطوسی چنین گوید که چون تاریخ سال چهارصد و هفتاد و نه آمد پروانهٔ اعلی سلطانی شاهنشاهی معزالدنیا والدین ابوالفتح ملکشاه بن

3_ وهیچ پادشاهی و خداوند فرمانی را از داشتن و دانستن این کتاب 1 چاره نیست خاصه دراین روز گار که هرچند بیشتر خوانند ایشان را در کارهای ینی[21] و دنیاوی بیداری بیشتر افزایند و در احوال دوست و دشمن دیدارشان بهتر درافتد و روش کارها و راه تدبیرهای صواب برایشان گشاده شود و ترتیب و قاعدهٔ درگاه و بارگاه و دیوان و مجلس ومیدان و اموال ومعاملات و احوال شکر و رعیت برایشان روشن شود و هیچ چیز درهمهٔ مملکت از دور و نزدیک و از بسیار واندک پوشیده نماند ان شاءالله تعالی:

2- وچون والعیاذ بالله از بندگان عصیانی و استخفافی بر شریعت ویسا تقصیری اندرطاعت و فرمانهای حق تعالی [50] پدیدار آید وخواهد که بدیشان عقوبتی رساند وپاداش کردار ایشان ایشان را بچشاند- خدای عزوجل ماراچنین روزگار منمایاد و از چنین مدبری دور داراد- هر آینه شومی آن عصیان و خشم وخذلان حق تعالی در آن مردمان اندر رسد ، پادشاهی نیک از میان برود و شمشیرهای مختلف کشیده شود و خونها رییخته آید و هر که را دست قویتر هرچه خواهد می کند تا آن گناه کاران همه اندر میان آن فتنهها و خون ریزش وکردش اهر : م 3 و17:6

.:1 3_ پس از بندگان یکی را که از تقدیر ایزدی سعادتی و دولتی حاصل شود او را حق تعالی براندازهٔ او اقبالی ارزانی دارد و عقلی و دانشی دهد که و بدان عقل ودانش زیردستان خویش را هریکی را براندازهٔ خویش بدارد و هریک را بر قدر او مرتبتی و محلی نهد و خدمتکاران و کسانی که شایسته باشند ایشان را از میان مردمان برگیرد و هریکی را از ایشان پایگاهی و منزلتی دهد و در کفایت مهمات دینی و دنیاوی بر ایشان اعتماد کند . و رعایا را آن که راه طاعت سپرند و بکار خویش مشغول باشند او از رنجها آسوده

4_ وچون تقدیر ایزد تعالی چنان بود که این روز گارتاریخ روزگارهای کذشته گرددو طراز کردارهای ملکان پیشین شود و خلایق را سعادتی بارزانی دارد و که پیش از این دیگران را نداشته است خداوند عالم شاهنشاه اعظم را از دو اصل

5_ واگر بروز گار بعضی از خلفا اندر ملک بسطی و وسعتی بوده است بهیچ 1 وقت از دل مشغولی و خروج خارجیان خالی نبوده است و اندر این روز کارمبارک

6_ وچون حال دولت چنین است که گفته آمد اندازهٔ دانش و شناختن رسوم نیکوبر قیاس دولت بود ودانش [79] اوچون شمعی باشد که بسیار روشناییها از آن شمع افروخته باشند و مردمان بدان روشنایی راه یابند و از تاریکی بیرون آیند . و او را بهیچ مشیری و راهنمایی حاجت نباشد . و لیکن خداوند را

============================================================

الخب 4 وهم در خبر است که روز قیامت هر که او را برکسی فرمانسی بوده باشد در آین جهان بر خلق یا برمقیمان سرای و بر زیردستان خویش او را بدان سؤال کنند و شبانی که گوسفندان نگاه داشته بساشد جواب آن از او بخواهند ایت دراین معنی سگویندعبد الله بن عمرین الخطاب بوقت بیرون رفتن پدرش از دنیاب عمر خطاب رضی الله عنه_ پرسید که "ای بدر ترا کی بینم؟" گفت "بدان جهان. گفت " زودتر می خواهم." گفت دشب اول یاشب دوم یاشب سوم مرادر خواب بینی." دوازده سال بر آمد که اورابخواب ندید. پس از دوازده سال بخواب دید. گفت "یا پدر نگفته بودی که پس سهشب ترابینم؟" گفت "مشغول بودم که در سواد [84. بغداد پلی بیران شده بود و گماشتگان تیمار آبادان کردن آن نداشته بودند . گوسفندان بر آن می گذشتند، گوسفندی را بر آن پل دست بسوراخی فروشد و بشکست . تااکنون جواب آن میدادم م با 6_- و بر حقیفت خداوند عالم بداند که اندر آن روز بزرگ جواب این 1-یا176

ححایت در این معنی 3_ و شنودم که یکی از ملوک بگوش گرانتر بوده است . چنان اندیشید که کسانی که ترجمانی می کنند و حاجبان آسخن متظلمان2 با اوراست نگویند4 و اوچون حال نداند چیزی فرماید که موافق آن کار نباشد. فرمود که متظلمان ms032 باید که جامهٔ سرخ پوشند وهیچ کس دیگر سرخ نپوشد "تامن ایشان را بشناسم" و این ملک بر پیلی نشستی و در صحرا بایستادی وهر که را با جامهٔ سرخ دیدی بفرمودی تا جمله راگرد کردندی. پس بجایی خالی بنشستی و ایشان را پیش آوردندی تا بآواز بلند حال خویش می گفتندی و اوانصاف ایشان میدادی: و این همه احتیاط جواب آن جهان را کرده اند تاچیزی برایشان پوشیده نگردد.

حکایت امیر عادل - و از جملهٔ سامانیان یکی بوده است او را امیر اسمعیل بن احمد مگفتندی ، سخت عادل بوده است و او را سیرتهای نیکو بسیار است و باخدای زوجل اعتقادی صافی داشته است و درویش بخشای بوده است که ازسیر اوباز نمودهاند. واین اسمعیل امیری بود ببخار انشستی و خراسان و عراق و ماوراء النهر خمله پدران آورا بود: _ ترجمانی 106: ترجمان 7 2_ وحاجیان انه ع : وحاجب اقدر آن 2:17 3- متظلمان2 : خلق 67 4_ نکویند ع0: نکوید 27

6_ خلیفه خبر یافت که یعقوب آهنگ بغداد کردهاست . رسول فرستاد که " تو ببغداد هیچ کار نداری ، همان صواب تر که کوهستان عراق را و خراسان رانگاه می داری و مطالعت می کنی تاخللی و دل مشغولیی تولد نکند . باز گرد .، فرمان نبرد. گفت " مرا آرزو چنان است که لابد بدر گاه آیم و رسم خدمت بجای آرم وعهد تازه گردانم و تااین نکنم باز نگردم ." هرچند که خلیفه رسول می فرستاد جواب همین میداد. لشکرها برداشت و روی ببغداد نهاد: ms033 خلیفه بد گمان شد براو . بزرگان حضرت را بخواند، گفت "چنان می بینم که یعقوب لیث سر از چنبرطاعت ما بیرون برده است و بخیانت اینجا می [ید که ما او را نخوانده ایم، می آید و می فرماییم که " باز گرد. " باز نمی گردد . بهمه حال دردل خیانتی دارد و پندارم در بیعت باطنیان شده است و تا اینجا نرسداظهار نکند . ما را از احتیاط کردن غافل نباید بود . تدبیر این کار چیست ؟" بر آن بنهادند که خلیفه در شهر نباشد و بصحرا رود و لشکرگاه بزند و خاصگیان و بزرگان بغداد وجملهٔ حشم با او باشند . چون یعقوب برسد خلیفه رابرصحرا بندو لشکر گاه . اندیشهٔ اوخطا افتد و عصیان او امیر المؤمنین را [98] معلوم گردد و مردم در لشکر گاه بایکدیگر آمد و شد کنند و اگرسر عصیان داردنه همهٔ بزرگان وسران سپاه خراسان وعراق با او موافق باشند ورضا دهند بدانچه در دل دارد، که " چون عصیان آشکارا کندمالشکر او را سر بر گردانیم بتدبیر:

8_ پس خلیفه سخن سران لشکر یعقوب لیث براین گونه شنید، خرم گشت و دیکر روز بدلی قوی بیعقوب لیث خبرفرستاد که " اکنون کفران نعمت پدید کردی ومخالف مارا موافق شدی ومرا مخالف ، میان من و تو شمشیر است و هیچ باک نیست مرا از آنکه لشکر من اندکاست و از آن تو بسیار . خدای عزوجل که نصرت کنندهٔ حق است بامن است و آن اشکر که توداری لشکرمن کس 6 ، پس 7 7-من6: ل

9_ چون یعقوب بیغام خلیفه بر آن گونه بشنید گفت "بکام خویش رسیدم ." و نیز بفرمود تا کوس بزدند وهمهٔ لشکر بر نشستند و با تعبیه بصحرا شدند و برآبر شکر خلیفه صف کشیدند . و از آن جانب خلیفه بیامد و در قلب بایستاد و از این جانب یعقوب لیث . پس خلیفه بغرمود بمردی بلند آواز تا میان دوصف رود بآواز بلند بگوید که " ای معشر المسلمین بدانید که یعقوب لیث عاصی شد و بدان آمده است تا خاندان عباس بر کند ومخالف اورا بیارد وبجای او بنشاند و سنت بر گیرد و بدعت آشکارا کند . هر آن کس که خلیفه را خلاف کند رسول خدای را عزوجل خلاف کرده باشد وهر که سر از چنبر طاعت رسول علیه السلام یرون برد همچنان باشد که سر از طاعت خدای تعالی بیرون بکشید واز ms035 دایرۀ مسلمانی بدر آمد . چنانکه خدای عز وجل می گوید در محکم کتاب خویش اطیعوا الله واطیعوا [108] الرسول واولی الامرمنکم ." اکنون کیست از شما که او بهشت را بر دوزخ بگزیند و حق را نصرت کند وروی از باطل بگرداند؟

باماباشد نه بامخالف ما :" 0- چون لشکر یعقوب لیث این سخن بشنودند امرای خراسان بیک بان بگشتند وسوی خلیفه آمدند و گفتند " ماپنداشتیم که او بحکم و فرمان وطاعت بخدمت می آید . اکنون که مخالفت و عصیان پدید کرد ما با توایم و تا جان داریم از بهرتو شمشیر زنیم ب 11- چون خلیفه قؤت گرفت لشکر را بفرمود تا جمله حمله بردند و یعقوب لیث باول حمله شکسته شد و بهزیمت سوی خوزستان رفت و خزینه و خمله حمله ع: جمله 7ل

12_ چون خلیفه خبر او بیافت که بخوزستان مقام کرده است در وقت نامه وقاصد فرستاد بدوو گفت "مارا معلوم کشت که تو مردی ساده دلی و بسخن مخالفان فریفته شدی و عاقبت کار را نگاه نکردی . دیدی که ایزد تعالی صنع خویش بتو نمود و ترا هم بلشکر تو بشکست و خاندان مانکاه داشت و این سهوی بود که برتورفت. اکنون دانم که بیدار گشتهای و بر این کرده پشیمانی . و امارت عراق وخراسان را هیچ کس از تو شایسته تر نیست و برتو مزیدی و اختیاری نخواهیم کرد وتراحق های خدمت بسیاری استاده است نزدیک ما .آین یک خطای ترا در کارآن خدمتهای پسندیده کردیم. چون ما از سراین وحشت در گذشتیم و کردۀ[119] اونا کرده انگاشتیم . باید که او نیز از سراین حدیث درگذرد و برخیزد وهرچه زودتر بعراق وخراسان رود و ms036 بمطالعت ولایت مشغول شود که من بر اثر این نامه لوا وخلعت رضا میفرستم تا خللی تولدنکند.، 13_ چون یعقوب نامه را بر خواندهیچ گونه دلش نرم نشد و بر آن کرده شیمانی نخورد، وبقرمود تا تره وماهی وپیازی چند برطبقی چوبین نهادند 1 و پیش او آوردند . آنگاه فرمود تا رسول خلیفه را در آوردند و بنشاندند . روی

برادر خویش را عمرولیث را ولی عهد کرد و گنج نامه ها بوی داد و فرمان یافت: 14_ وعمرولیث از آنجا باز گشت و بکوهستان عراق آمد و یکچند آنجا بود، واز آنجا بخراسان شد و پادشاهی همی کرد و خلیفه را طاعت میداشت . و لشکرورعیت عمرورا دوست تراز یعقوب داشتند[110] که این عمروبس بزرگ همت و بزرکن عطا وبیدار وباسیاست بوده است و مروت وهمت او تا آنجا بوده است که مطبخ او را چهارصد شتر می کشیدند ms037 . چیز های دیکر قیاس این می باید گرفت.

10_ ولیکن خلیفه را از وی استشعاری میبود که نباید که اونیز بر طریقت برادر باشد و فردا روز همان پیش گیرد که برادر بردست گرفته بود.

هر چند که عمرو این اعتقاد نداشت و لیکن خلیفه از این معنی آندیشه مندبود و پیوسته در سرکس می فرستاد ببخارا بنزدیک اسمعید بن احمد که " خروج کن و بر عمرولیث لشکر کش و ملک از دست او بیرون کن که تو برحق تری امارت خراسان و عراق را که این ملک سالهای بسیار پدران ترابوده است و ایشان بتغلب

17_ خبر بعمرولیث بردند که اسمعیل بن احمد[ 129] از جیحون بگذشت و بشهر بلخ آمد و شحنهٔ سرخس و مرو بگریخت و طلب مملکت می کند . عمرولیث بنشاپور بود . هفتاد هزار سوار عرض داد همه بر گستوان پوش با سلاح و عدت تمام وروی ببلخ نهاد وچون بیکدیگر رسیدند مصاف کردند . اتفاق چنان ms038 افتاد سکه عمر ولیث بدر بلخ گرفتار شد و هفتاد هزار سوار او بهزیمت بر فتند چنانکه یک تن را جسراحتی نرسید و نه کسی اسیر گشت الا از میان همه عمرولیث کرفتار شد . وچون او را پیش اسمعیل آوردند بفرمود تا او رابروزبانان سپردند . واین یک فتح ازعجایبهای دنیاست : 18- چون نماز دیگر شد فراشی که از آن عمرولیث بود در لشکرگاه می گردید. چشمش بر عمرولیث افتاد . دلش بسوخت. پیش او رفت. عمرو او را گفت " امشبی را با من باش که بس تنها بمانده ام ." پس گفت " مردم تازنده 1 سواران خ :سوار 6:47

20_ عمرولیث چون این بشنید گفت " دانم که مرا از این بند هرگز خلاص نخواهد بود و مرا بسی زندگانی نمانده است و خلیفه بجز از مرگی من خشنود نخواهد گشت ، ولیکن توکه اسمعیلی ، معتمدی را پیش من فرست که سخنی دارم گفتنی. چنانکه از من بشنود بتو رساند ." این کس باز آمد و آنچه گفته بود معلوم امیر اسمعیل گردانید. در وقت معتمدی را پیش او فرستاد.

عمرولیث معتمد را گفت " اسمعیل را [ه13] بگو که مرا نه تو شکستی بلکه دیانت واعتقاد وسیرت نیکوی تو و تاخشنودی امیر المؤمنین شکست و آیسن مملکت را بتازگی خدای عزوجل از من بستد و بتو داد و تو بدین نعمت و نیکی ارزانیی و سزاوار این نعمتی. ومن موافقت خدای عزوجل کردم و ترا جز نیکی نخواهم و تو در این حال ملکی نوگرفته ای و خزانه و استظهاری نداری. و مرا و برادرم را گنجها ودفینه هاست بسیار و نسخهٔ این جمله بامن است و من آن همه بتو ارزانی داشتم تا ترا استظهاری باشد وقوی حال گردی و آلت و عدت سازی و خزانه2 آبادان کنی ." پس گنج نامه از بازو بگشاد و بدست این معتمد دادو ms040 بامیر اسمعیل فرستاد: 21_ چون معتمد بیامد و آنچه شنوده بود باز گفت و گنج نامه پیش امیر بنهاد ، امیر اسمعیل روی سوی بزرگان کرد و گفت "این عمرولیث از بس زیر کی که هست می خواهد که از سرزیر کان بیرون جهد وزیر کان را در دام آرد و گرفتار بلای جاودان گرداند ." آن گنج نامه را برداشت و پیش همان معتمد انداخت و گفت " این گنج نامه را بدو بازبر واو را بگوی که از بس جلدی که درتست - راکه سیازکی بس 2_ خزانه 6: خزانه را بداتع : بخزانهٔ 17

22_ راست بگماشتگان این زمانه ماند که از بهر دیتاری حرام باک ندارند که ده حرام را حلال گردانند و ده حق را باطل کنند و هیچ عاقبت را ننگرند؟

حکایت 23_ و هم این اسمعیل ms041 بن احمد را عادت چنان بود که آن روز که سرما سخت بودی وبرف بیشتر آمدی تنها برنشستی و بمیدان آمدی ، تا نماز پیشین برپشت اسپ بودی. گفتی " باشد که متظلمی بدر گاه آید و حاجتی دارد و او را نفقاتی ومسکنی نبود وچون بعذربرف وسرما ما را نبیند مقام کردن و تا بما 1- روی کره:روکرت2_ رودکری7: روکری366_اکنون8: وج:17

============================================================

د ق 2که 70 (ازسیب قسط) ع

فصلالوزراء 4_ وازاحوال وزیران و معتمدان همچنین در سر می باید پرسید تا شغلها بروجه خویش می رانندیانه، که صلاح و فساد پادشاه و مملکت بدو باز بسته باشد که چون وزیر نیک روش باشد مملکت آبادان بود و لشکر و رعایا خشنود و آسوده و با برگ باشند و پادشاه فارغ دل، و چون بدروش باشد در مملکت آن خلل توکد کند که در نتوان یافت و همیشه پادشاه سرگردان ورنجور دل بود وولایت مضطرب حکایت 5 چنین گویند بهرام گور را وزیری بود اوراراست روشن خواندندی: بهرام گور[ه14]همهٔ مملکت بدست وی نهاده بود و بر اواعتماد کرده و سخن کس بروی نشنودی وخود شب وروز بتماشا و شکاروشراب مشغول بودی. و یکی راکه خلیفهٔ بهرام گور بود این راست روشن اورا گفت که " رعیت بی ادب گشته است ازبسیاری عدل ما ودلیر شدهاند واگر مالش نیابند ترسم تباهی پدید آید . و پادشاه بشراب وشکار مشغول گشته است و از کار رعیت ومردمان غافل است: توایشان را بمال پیش از آیکه تباهی پدید آید و اکنون بدان که مالش بردو روی بود بدان را کم کردن و نیکان را مال ستدن . هر که را گسویم بگیر توهمی

6- وچون براین حدیث روز گاری برآمد بهرام گور را دشمنی پدید آمد:. خواست که لشکر خویش را بخششی دهد و آبادان کنسد وپیش دشمن فرستد. درخزانه شد . پس چیزی ندید . واز معروفان و رئیسان شهر ورستاق

روزی گوسفندان را بشمردم . چندین ms044 گوسفند کم آمد و همچنین هرچند روز نگاه کردمی چندین گوسفند کم بودی . و اینجا کس هر گز دزد بیاد ندارد و هیچ گونه نمی توانستم دانستن که این گوسفندان من از چه سبب هر روز کمتر میشود . حال گوسفند من ازاندکی بجایی رسید که چون عامل صدقات بیامد و از من برعادت گذشته صدقات خواست تمامی رمه را آن بقیتی که مانده بود از رمهٔ من درسر کار صدقات شد واکنون من چوپانی آن عامل می کنم: 8_ مگراین سگ با گرگی ماده دوستی گرفته بود و جفت گشته و من غافل وبی خبر از کار او . وقضا را روزی بدشت رفته بودم بطلب هیزم . چون باز گشتم از پس بالایی بر آمدم و رمه را دیدم که می چریدند و گرگی را دیدم روی سوی رمه آورده می پویید. من در پس خاربنان بنشستم و از پنهان نگاه می کردم. چون سگ[155] گرگ رادید پیش او باز آمد و دم جنبانیدن گرفت.

و گرگ خاموش بایستاد. سگ برپشت اوشد و با او گرد آمد و بگوشه ای رفت بخفت . و گرگ درمیان رمه تاخت ، یکی را از گوسفندان بگرفت و بدرید و بخورد وسگ هیچ آواز نداد . و من چون معاملت سگ با گرگ بدیدم آگاه شدم و بدانستم که تباهی کار من از بی راهی سک بوده است . پس اینسگ را بگرفتم واز بهر خیانتی که ازوی پدیدار آمد بردار کردم ." 9_ بهرام گور را این حدیث عجب آمد . چون از آنجا بازگشت همهٔ راه در این حال تفگر می کرد تا براندیشهٔ او بگذشت که " رعیت ما رمهٔ ما اند

وراست روشن در پهلوی آن ضیعتی ساخت. روزی در باغ من آمد . او را بدل خوش آمد. خریداری کرد ومن نفروختم . مرا بگرفت و در زندان کرد که 1_ خود رات0: خویش را7

19_ پس چون بهرام کور حال خلق وبی رسمیها و بی دادیها و ستم وزیر بر آن جمله دید باخویشتن گفت "فساد این مرد بیش از آن می بینم در مملکت که بتوان گفت . این دلیری که او باخدای وخلق خدای عزوجل و برمن کرده است بیش از آن است که اندراو رسد اندیشه . من در کاراین ژرفتر از این نگاه باید کرد . 1894] بفرمودتا بسرای راست روشن روند و خریطههای کاغذ اوهمه بیار ندوهمهٔ درخانههای او را مهر برنهند . معتمدان برفتند و همچنین کردند.

چون خریطههای کاغذ اوهمه بیاوردند فرو می نکریستند . در آن میان خریطهها یافتند پر از ملطفهها که آن پادشاه براست روشن فرستاده بود که خروج

1- ناایمنم 17 : ایمن نیستم : ایمنم 6

22- پس بچند روز زن آن مرد مرد را گفت 9 برخیز وتا بشهر برو واین تیر باخود ببر که آن سوار با آن زینت بی گمان مردی توانگر و محتشم بود.

گرچه اندک مایه نیکویی با تو کند ما را امروز بسیار باشد و هیچ کاهلی مکن 1- ظرایف 7 : طرایف 2- دکه 17

ااادیاد 25_ و اسکندر که دارا را بکشت سبب آن بود که وزیر دارا در سرسر و دل با اسکندر یکی کرد. چون دارا کشته شد اسکندر گفت " غفلت امیر و خیانت وزیر پادشاهی ببرد." ل

_وچهارم آنک 17:0

حکایت ملک عادل 2_ چنین گویند که چون قباد ملک فرمان یافت نوشیروان عادل که پسر 1- بررعایا17286

5_ مگر سپاه سالاری بود نوشیروان عادل را واو والی آذربایگان بود.

در همهٔ مملکت اوهیچ امیری و سپهسالاری از او توانکرتر وبا نعمت تر نبود و هیچ کس را آن آلت وعدت و خیل و تجمل نبود که او را . مگر اورا آرزوچنان افتاد در آن شهر که می نشست که بر حوالی آن شهر نشست گاهی و باغی سازد در آن بقعت پارهای زمین بود از آن پیرزنی بدان مقدار که دخل آن هرسال چندان بودی که حصه پادشاه بدادی و برزیکر نصیب خویش برداشتی وچندان بماندی که این پیرزن را سال تا سال هرروز چهار تا نان ms056 رسیدی جوآمیز: نانی بنان خورش دادی و نانی بروغن چراغ ویک نان بچاشت خوردی و دیگری بشام وجامهٔ او بترخم مردمان کردندی و هر گز از خانه بیرون نیامدی و در نهفت و نیاز روز گار می گذاشتی . مگر این سپاه سالار را آن پسارهٔ زمین او

_ مگند پیر سخت اندر ماند و هیچ انصاف نیافت. ms057 طمع از وی ببزید و با خود گفت "آهن سردمی کوبم: خدای تعالی زبرهردستی دستی آفریده است.

آخر این باهمه جباری چاکر و بندهٔ نوشیروان عادل است . تدبیر من آن است که رنج بر تن نهم و از اینجا بمداین روم و خویشتن پیش نوشیروان افکنم و حال خویش معلوم او گرداتم . باشد که انصاف خویش از او بیابم ." پس با

8_ وچون ملک نوشیروان از شکار باز گشت همه روزمی اندیشید که چگونه چاره کند که این حال بدرستی چنین هست [9 23] که گند پیر نموده است، چنانکه هیج کس را از بزرگان معلوم نباشد . پس نیم روزی بوقت قیلوله خلق 1_ امدهای 17 2_ فراشی : فراش 27 3که این حال بدرستی چنین هست که کند پیرنمودست 6 یا نه

زمین او را بزور بگرقت و در جملهٔ باغ پیوست نه بها داد و نه عوض و سالی

غلام پیش رفت و خدمت کرد . نوشیروان گفت "بگوی تا چون یافتی؟" گفت بدولت خداوند امسال بهمه جایی غلهها نیک است و هیچ آفت نرسیده است و مرغزارها خرم است و شکارگاهها آبادان ." نوشیروان گفت " الحمدلله خوش 1 خبریست " چون بار گسسته شد وسرای از بیگانه خالی ماند غلام را فرمود خواندن واحوال بررسید . غلام بر آن جمله که شنیده بود باز راند . نوشیروان

12_ پس آن فراش را فرمود که " آن گند پیر را بیاور ." چون گند _ او را.... ندارد : او.... نداردح:7

13_ چون بزرکان از پیش او برفتند و بسرای خویش شدند در حال کیلان و خیل و زیردستان خویش بخواندند و گفتند " بنگرید تا در این ده ساله از که ms063 چیزی بنا واجب ستده اید و یا کسی را خونی از بینی بیاورده و بمستی و هشیاری کس را بیازردهاید، باید که ما و شما در این کار بنگریم تا همهٔ خصمان را خشنود کنیم پیش از آنکه کسی بدرگاه رود و از ما تظلم کند." پ س همگنان در ایستادند و خصمان را بوجه نیکو می خواندند و بدر سراهای ایشان میشدند و هر یکی را بعذر و بمال خشنود می کردند و با این همه خطی باقرار او میستدند که فلان از فلان خشنود گشت و با اوهیچ دعوی ندارد . بدین یک سیاست بواجب که ملک نوشیروان بکرد همهٔ مملکت او راست با یستاد و دستهای دراز کوتاه شد[256] و خلق عالم بیاسودند چنانکه هفت سال بگذشت هیچ کس بدرگاه از کسی تظلم نکرد.

ححایت 14_ بعد از هفت سال نیم روزی که سرای خالی بود ومردمان همه رفته بودند و نوبتیان خفته از جرسها بانکن بخاست و نوشیروان بشنید . در وقت دو خادم را بفرستاد، گفت " بنگرید تا کیست که بتظلم آمده است ." چون خادمان در سرای بار آمدند خری را دیدند پیر و لاغر و گرگن که ازدر سرای اندر آمده بود و پشت اندر آن سلسلهها می مالید و از جنبش زنجیر آز جرسها بانگ می آمد. خادمان رفتند و گفتند " هیچ کس بتظلم نیامده است 9 و76

چنان خواهم که هر دو خادم بروید و این خر را در میان شهر برید و از احوال این خر از هر ms064 کسی بپرسید و براستی مرا معلوم کنید ." خادمان از پیش ملک بیرون آمدند و این خر را در میان شهر و بازار آوردند و از مردمان پرسیدن گرفتند که و هیچ کس هست از شما که این خرک را می شناسد ؟" همه گفتند ای والله کم کس است در این شهر که این خرک را نشناسد ." گفتند " چون

17- وهر دوسه سائی عمال ومقطعان رابدل باید کرد تا آیشان پای سخت کنند وحصنی نسازند ودل مشغولی ندهند و با رعایا نیکوروند و ولایت آبادان بماند1.[265] 7 والله اعلم17

کایت دراین معنی 2_ چنین گویند که رسم ملکان عالم عجم چنان بوده است که روز مهرگان و روز نوروز پادشاه مرعامه را باردادی وهیچ کس را بازداشت نبودی و پیش بچند روز منادی فرمودی [*27] که بسازید فلان روز را تا هر کسی شغل خویش ب ساختی وقصهٔ خویش بنوشتی وحجت خویش بدست آوردی، و خصمان کارخویش را بساختندی وچون آن روز بودی منادی ملک از بیرون در بایستادی و بانگ

و یز دجرد روش های پدران را بگردانید و اندر جهان بیداد کردن آدین1 آورد و سنت های بدنهاد ومردمان دررنج افتادند و نفریین ودعای بد متواتر شد. آسیی برهنه ناگاه اندر سرای وی آمد برصفتی چنانکه هر که از بزرگان حاضر

مردی برخاست که ستم رسیده بود و از عماره تظلم کرد که " ضیعت من بغصب فروگرفته است ." امیر المؤمنین ابو دوانیق عماره راگفت " برخیز ، برابر خصم بنشین وحجت خویش بگوی ." عماره گفت " من خصم وی تیم واگر این ضیعت از آن من است بوی بخشیدم ومن بر نخیزم از آنجا که خلیفه مراگرامی کرده است و نشانده ومن جاه ومرتبت خویش بضیعتی نتوانم داد." همهٔ بزرگان را خوش آمد از بلند همتی وی اناد 6_ و بباید دانست که قضا پادشاه را می باید کردن بتن خویش و سخن خصمان شنیدن بگوش خویش . چون پادشاه ترک باشد یا تازیک یا کسی که او تازی نداند واحکام شریعت نخوانده باشد مر او را بنایبی حاجت آید تا شغل میراند بنیابت او . این قاضیان همه نایب پادشاهاند و بر پادشاه واجب است که دست قاضیان قوی دارند و حرمت ومنزلت ایشان باید که بکمال باشد از اب ل 2_ دارند 176: دارد

کایت در این معنی 7_ چنین گویند سلطان محمود همه شب باخاصکیان و ندیمان خویش شراب خورده بود و بامداد صبوح کرده. علی نوشتگین و محمد عربی که سپاه- سالاران محمود بودند در آن مجلس حاضر بودند و همه شب بیدار بودند با 61 محمود شراب خورده . چون روز بچاشتگاه رسید علی نوشتگین را سرگران

بستوهی وستیهندگی ms070 کرد که " البته بروم ." محمود گفت " تو به دانی . یله کنید تا برود ." علی نوشتگین بر نشست لا بابوشی عظیم از خیل و غلامان وچاکران و روی بخانهٔ خویش نهاد: 8_ قضا را محتسب درمیان بازار پیش آمد باصد مرد سوار وپیاده. چون علی نوشتگین را چنان مست بدید بفرمود تا از اسپش فرو کشیدند و خود از اسپ فرود آمد و بفرمود تایکی برسرش نشست ویکی برپای و بدست خویش چهل چوب بزدش بی محابا چنانکه زمین را بدندان می گرفت و حاشیت و شکرش مینگریستند . هیچ کس زهرهٔ آن نداشت که زبان بجنباند و آن محتسب خادمی ترک بود پیر ومحتشم و حقهای خدمت داشت . چون برفت علی نوشتگین را بخانه بردند وهمه راه می گفت "هر که فرمان سلطان نبرد حال او

============================================================

ححایت 10- وهم شنیدم که در غزنین خبازان در دکانها ببستند ونان عزیز و نایافت شد و غربا و درویشان در رنج افتادند و بتظلم بدرگاه شدند و پیش سلطان ابراهیم از نانوایان بنالیدند . فرمود تا همه را حاضر کردند . گفت " چرا نان تنگ کرده اید؟" گفتند " هر باری که گندم و آرد که در این شهر می آرند نانوای تو می خرد و در انبار می کند و می گوید "فرمان چنین است" و ما را نمی گذارد که یک من بار بخریم ." سلطان بفرمود تا خباز خاص را بباوردند و در زیرپای پیل افکندند. چون بعرد بردندان پیل ببستند ودرشهر بگردانیدند و بر وی ms071 منادی می کردند که "هر که دردکان باز نگشاید از نانبایان با او همین کنیم. " و انبارش خرج کردند. نماز شام بردرهردکانی پنجاه من نان بنمانده بود و کس نمیخرید :

الخبر 5- در خبر است که پیغمبر صلوات الله علیه گفت " العدل عزالدین و قوة السلعطان وفیه صلاح الخاصة والعامة ." یعنی عدل عز دین است و قوت سلطان و صلاح لشکر و رعیت است . و ترازوی همهٔ نیکیهاست چنانکه خدای تعالی ومناترا بشکست وبیاورد ت8 : بستد 2- دینار ال8 : دینیت :

حکایت 6_ فضیل بن عیاض گفتی اگر دعای من مستجاب گشتی جز برای سلطان عادل دعا نکردمی زیرا که صلاح وی صلاح بندگان است و آبادانی جهان است .

الخبر 7- در خبر است از رسول صلی الله علیه وسلم " المقسطون لله عزوجل فی الدنیا علی منابر اللؤلؤ یوم القیامة ." گفت " داد کنندگان این جهان از بهر خدای عزو جل روز قیامت در بهشت بر مثیرهایی از مرواریید باشند." 8_ و پادشاهان پیوسته از بهر عدل ومصلحت خلق پرهیز ms074 کاران را وخدای ترسان را که صاحب غرض نباشند بر کارها گماشته اندتا بهر وقتی احوال می نمایند بدرستی ، چنانکه امیر المؤمنین معتصم کرد ببغداد .

کایت اندر سیاست 9_ و آن چنان بود که از خلفای بنی عباس هیچ کس را آن سیاست و هیبت و آلت و عدت نبود که معتصم را بود و چندان بندهٔ ترک که او داشت کس نداشت .

گویند که هفتاد هزار غلام ترک داشت و بسیار کس را از غلامان بر کشیده بود و بامیری رسانیده و پیوسته گفتی که خدمت را چون ترک نیست : _کسی 22: بادشاهی 824: پادشاهت 2_ وندیمان وکارداران او منصف ومسلمان باشد موکاردانان منصف باشدت : وندیمان وکاردانان ومنصفان مسلمانان پاشد

11_ چون خوان برداشتند و دست بشستند و مردمان بپراگندند خواص ماندند . امیر روی سوی این مردکرد و گفت " دانی که ترا از بهر چه رنجه کردم؟" گفت " امیر بهترداند." گفت "بدان که مرا در این شهر دوستان بسیاراند که هر اشارتی که بدیشان کنم از آن نگذرند و اگر پنج هزار و ده هزار از ایشان خواهم در وقت بدهند و دریغ ندارند از آنکه ایشان را از معاملت من فایدهٔ بسیار بوده است و هر گز کس در صحبت و معاملت من زیان نکرده است.

در این وقت مرا آرزوی چنان افتاد، که میان من و تو دوستی باشد و گستاخیها کنیم. هرچند که مرا غریمان بسیاراند اما می باید که در این حال بدیناری هزار با من معاملت کنی مدت چهار ماه یا پنج ماه ، که بوقت ارتفاع باز دهم و دستی ms076 جامه بر سر نهم و دانم که ترا چندین و اضعاف این هست و از من دریغ نداری. مرد از شرم و خلق خوش که با اوهمی کرد گفت " فرمان امیرراست و لیکن من از آن دکان داران نیم که مرا هزار و دو هزار باشد . با مهتران جز راست نشاید گفتن . همهٔ سرمایهٔ من ششصد دینار است و در بازار بدان دست و یایی میزنم و خرید و فروختی باریک می کنم و این قدر بروز گار و سختی بدست آوردهام ." امیر گفت " مرا در خزانه زر درست بسیار است ولیکن این کار را که مرا می بساید نشایید . مرا آز این معاملت مقصود دوستی تواست : چه خیزد ترا از این داد و ستد باریک کردن ؟ آن ششصد دینار بمن ده و قباله بهفتصد دینار بکواهی عدول4 از من بستان تا بوقت ارتفاع با تشریفی نیکو بتو

12- چون حاله فراز آمد بده روز پستر مرد بسلام امیر شد و بزبان هیچ تقاضانکرد، باخود گفت " چون امیر مرا بیندداند که بتقاضای زرآمده ام." و همچتین می آمد تا دو ماه از حاله بگذشت و زیادت از ده بار امیررا بدید.

و امیر هیچ در آن راه نشد که " بتقاضا می آید یا مرا چیزی بوی باید داد." چون مرد بدید که امیر تن همی زند قصه ای نمشت و بدست امیر داد که "مرا بدان محقر زر حاجت است و از وعده دو ماه گذشت . اگر صواب بیند اشارت بو کیل فرماید تا زر بخادم تسلیم کند ." امیر گفت " تو پنداری که من از کار تو ms077 غافلم: دل مشغول مدار و روزی چندصبر کن که من در تدبیر زر توام . مهر کرده بدست معتمدی از آن خویش بتو فرستم ." این مرد دو ماه دیگر صبر کرد و اثر زر ندید. دیگر باره بسرای امیر شد و قصه ای دیگر بداد و بزبان کفت . امیر هم عشوهای چند بداد و مرد هر دوسه روز بتقاضا میرفت و هیچ سود نمیداشت و از حاله هشت ماه بگذشت .

13_ مرد درماند . مردمان شهر بشفیع انکیخت و بقاضی شد و اورابحکم شرع خواند و هیچ بزرگی نماند که از بهروی با امیر سخن نگفت و شفاعت نکرد و سود نداشت . واز در قاضی پنجاه کس آورد و اورا بشرع نمیتوانست و بردن و نه آنچه محتشمان می گفتند میشنید تا از حاله سالی و نیم بگذشت .

مرد عاجز شد و بدان راضی گشت که سود بگذارد و از مایه صد دینار کمتر بستاند . هیچ فایده نداشت . امید از همه مهتران ببرید و از دویدن سیر گشت .

مقر قدره: ان

14_ چون درویش بشنید گفت " ای آزاد مرد اینک رنج ترا راحت پدید آمد چون بامن بگفتی . دل فارغ دار که آنچه من با تو بگویم اگر بکنی هم امروز بازر خویش رسی." گفت "چه کنم ؟" گفت "هم اکنون بفلان محلت رو بدان مسجد که منارهای دارد و در پهلوی مسجد دری آست و پس آن در دکانی است ، پیر مردی بر آنجا نشسته است مرقعی پوشیده و کرباس همی دوزد بمسجد فضلومند کهر : بمسجدی فاضل 1: بمسجد ب ا از این حال که در وی هستی نمانی 6: از اینکه هستی درنمانی: از این هستی بازنمانی 14:ت8

و ازاسپ فرود آمد و بر بالای دکان آمد و سلام کرد و دست پیر مرد درزی را بوسه داد و پیش وی بنشست و صرهای زر از چاکر بستد و گفت " اینک زر ناظن نبری که من زراین آزاد مرد فروخواستم گرفتن، و تقصیری که رفت از جهت کیلان بود نه از من ." و بسیار عذر خواست و چاکری را گفت " برو واز این بازار ناقدی با ترازو بیاور ." رفت و ناقد را بیاورد. زر نقد کرد و بر کشید .

انصد دینار خلیفتی بود . امیر گفت " این پانصد دینار باید که امروز از من

خادم برفت و درحال باز آمد و خلعت آورد . امیر گفت " درپوشان .، جبهای گران مایه در ن پوشانیدند و دستاری قصب بر سرمن بستند . پس امیرمرا گفت بدل پاک از من خشنود گشتی؟" گفتم " آری ." گفت " قبالهٔ من بازده و همین

دست فراز کرد و از طعام من بخورد و شاگردان را بداد . یس پیر را گفتم "مرا بتویک حاجت است اگر روا کنی تا بگویم .، گفت "بگوی." گفتم "همهٔ بزرگان و امیران بغداد از بهرمن بااین امیر سخن گفتند. هیچ سود نداشت و سخن کس نشنید و قاضی درکار او عاجز ماند . چرا سخن تو قبول کرد و هرچه گفتی در وقت بجای آورد و زر من بداد؟ این حرمت تو بنزدیک او از کجاست؟ مرا بازگوی تا بدانم ." گفت " تو از احوال من با امیر المؤمنین خبر نداری؟" گفتم " نه ." گفت "گوش دار تا بگویم .، 19_ گفت "بدان که مرا سی سال است تا بر منارهٔ این مسجد مؤذنی می کنم و کسب من از درزیکری1 است و هر گز می نخورده ام و زنا و لواطه نکردهام و کارهای ناشایسته روا نداشته ام. و در این کوچه سرای امیری است . مگر روزی نماز دیکر بکردم و از مسجد بیرون آمدم تا بدین دکان آیم، امیر را دیدم مست می آمد و دست در چادر زنی جوان زده بود و اورا بزور می کشیدو 1- درزیکری13: خیاطیت : درزی384

20_ چون چنان دیدیم همه بگریختیم و متفرق شدیم : وقست نماز شام بود. نماز بکردم : زمانی بود. در جامهٔ خواب شدم و پهلو بر زمین نهادم .

از آن رنج و غیرت مرا خواب نمی برد تا از شب نیمی بگذشت . من در تفکر مانده بودم تا بر اندیشهٔ من بگذشت که اگر فسادی خواست کردن اکنون کرده باشد و در نتوان یافت . این بتر است که شوهر زن بطلاق وی سوگند خورده است که بشب از خانه غایب نباشد . من شنیدهام که سیکی خوارگان: - لختی 18 : لحظهٔ بم68 2_ سبکی خوار کان : شراب خوادکان 8 :میخوار کان : متمارانت

گفتند "یا امیرالمؤمنین همهٔ استخوانش خردگشت ." فرمود تاجوال را همنان سربسته بیردند و در دچله آند اخقند : 23_ پس مراگفت "ای شیخ بدان که هر که از خدای عزوجل نترسد از من هم نترسد و آن که از خدای عزوجل بترسد خودکاری1 نکند که اورا به دو جهان گرفتاری باشد. و این مردچون نا کردنی بکرد جزای خویش یافت. پس از این ترا فرمودم که هر که بر کسی ستم کند ویا کسی را بناحق بر نجاند یا بر شریعت استخفاف کند و ترا معلوم گردد باید که همچنین بی وقت بانگ نماز کنی تامن بشنوم و ترا بخوانم واحوال بپرسم و با آن کس همان کنم که با این سگ کردم گرهمه فرزند یا برادر من باشد ." و آنگه مرا صلتی فرمود و گسیل کرد.

و ازاین احوال همهٔ بزرگان و خواص خبر دارند واین امیر زر تونه از حرمت من باتو داد بلکه از بیم آن جوال و گچ کوب و دجله باز داد، چه اگر تقصیر کردی من در وقت برمناره رفتمی و بانگ نماز کردمی و با او همان رفتی که با آن ترک رفت.

24_ ومانند این حکایات بسیار است . این قدر بدان یاد کردم تا خداوند عالم بداند که همیشه خلفا و پادشاه چکونه بودهاند و میش را از گرگ چگونه نگاه داشته اندو گماشنگان را چگونه مالش دادهاند و از جهت مفسدان چه احتیاط کردهاند و دین اسلام را چه قوتها دادهاند و عزیز و گرامی داشته.

1- خودکاری 14408: چون کاری : این کارح:

و بس روزگای بر نیاید کسه بیشتر احکام شریعت و تفسیر قرآن و اخبار رسول علیه السلام او را معلوم گردد و حفظ شود و راه کار دینی و دنیاوی وتدبیر وصواب براو گشاده شود و هیچ بد مذهب و مبتدع او را از راه نتواند برد و قوی رای کردد و در عدل و انصاف بیفزاید و هوا و بدعت از مملکت او برخیزد و بر 1- بیفزاید اههر: بفرماید " :بودح

الخب 2_ ابن عمر گویدرضی الله عنه که "ر سول علیه السلام گفت که داد کنند گان را اندر بهشت سراها باشد از روشنایی بااهل خویش با آن کسها که زیردست ایشان باشند." دیدعر 3_ و نیکوترین چیزی که پادشاه را باید دین درست است زیرا که پادشاهی ودین همچون دو برادرند. هرگه که در مملکت اضطرابی پدید آید در دین ms088 نیز خلل آید ، بد دینان و مفسدان پدید آیند . و هرگه که کار دین باخلل باشد مملکت شوریده بود و مفسدان قوت گیرند وپادشاه را بی شکوه و رنجه دل دارند وبدعت آشکارا شود و خوارج زور آرند .

حکابت 4_ سفیان ثوری گوید "بهترین سلطانان آن است که با اهل علم نشست و خاست کند و بدترین علما آن است که باسلطان نشست و خاست کند ." 5_ اردشیر گوید "هر سلطانی که توانایی آن ندارد که خاصگیان خویش ر ا بصلاح باز آوردمی باید دانست که هرگز او عامه و رعیت را بصلاح نتواند اورد." و دراین معنی حق تعالی می فرماید "وانذر عشیرتک الاقربین.،

پس اگر زبان تازی داند ms089 بهتربود که خدای تعالی قرآن را بلفظ عرب فرستاده است ومحمد مصطفی صلوات الله علیه وسلامه تازی زبان بود." 9_ اماچون پادشاه را فر الاهی باشد و مملکت باشد و علم با آن یارباشد سعادت دوجهانی بیابد از بهر آن که هیچ کاری بی علم نکند و بجهل رضا ندهد .

و پادشاهانی که دانا بودند بنگر که نام ایشان درجهان چگونه بزرگ است و کارهای بزرگ کردند تا بقیامت نام ایشان بنیکی می برند چون افریدون و اسکندر و اردشیر و نوشیروان عادل و امیر المؤمنین عمررضی الله عنه : عمر بن عبدالعزیز نورالله مضجعه وهارون ومامون و معتصم و اسمعیل بن احمد سامانی 1_ علم بهتر از کنج4 : علم بهتر است که کنج 6 2_ دانشی 68: دانش 14:عالم 3_ بداند ه: پداندی

1- تمام2: کفایت): کفافت :هم

ححایت

4_ " چون این حال مرا بدرستی معلوم گشت این مهم را ms094 بر غزات هند اختیار کردم و روی بعراق آوردم و لشکرترک را که همه مسلمانان پا کیزه اند

5_ " در این حال ما را چنان معلوم کردند که قومی از مفسدان کوچ و بلوچ آنجا بر باط دیر گچی راه زدهاند و مالی ببرده. خواهم که ایشان را بکیری و آن مال از ایشان بستانی وهمه را بردار کنی و یا همه را دست بسته با آن مال که بردهاند بشهر ری فرستی که ایشان را زهرهٔ آن تباشد که از کرمان در و لایت من آیند و راه زنند . والاکرمان از سومنات دورقر نیست . لشکرها را نفی :حتیفی ا:حتیفه مذهب ع 2- حنفی ب8: حنیفیلل

و در آن وقت که بدرقه را گسیل می کرد این امیر را که سرخیل بود پنهانش بخواند ویک شیشه زهر قاتل بدو داد و گفت "چون بسپاهان رسی آنجا مقام کن بازرگانانی که آنجااند کارخویش بسازند و در صحبت تو بروند و تو باید که دراین مدت مقام ده خروار سیب سپاهانی بخری هرچه نیکوتر وبرده شتر بار کنی و بوفت رفتن در میان شتر بازرگانان تعبیه کنی و میروی تا بدان منزلی ر سی که فردا بردزدان خواهی رسید. باید که آن شب بارهای سیب رادرخیمه آوری و فرو ریزی وهرسیبی را جوال دوزی فرومی بری و چوبکی ستبرتراز سوزن بتراشی و در آن [ 42] شیشهٔ زهر میزنی و در آن سوراخ سیب می کنی تا همهٔ سیبها را براین گونه زهر آلود کنی و همچنان سیبهادر قفصها تعبیه کنی در

11- چون این امیر با کاروان بمنزلی رسید که مقیمان آن منزل گفتند

و لیکن شما را همه آن باید کرد که من گویم که مصلحت شما در آن است ." 12_ مردمان که از او این بشنیدند خرم شدند و قوی دل گشتند. گفتند "دهر چه تو فرمایی آن کنیم . " گفت " هرچه میان شما سلاح دست1 است و کار نواند کرد[435] پیش من آیند . " پیش او آمدند . بشمرد . با خیل خویش سیصد و هفتاد مرد جوان بر آمدند سوار و پیاده . گفت "چون امشب کوچ کنیم هرچه سوارند با من در پیش کاروان باشید و هرچه پیاده اند از پ س کاروان که این دزدان را عادت آن است که مال ببرند و کس را نکشند الاکس را که با ایشان کوشد و در جنگ کشته شود. ما فردا چنانکه آفتاب دو تیرهٔ بالا بر آید بدیشان رسیم و چون ایشان آهنگ کاروان کنند من بهزیمت

ک ه 2_ سلاح دست 20: سلاح دارن 3کار 7: کارزار : جنک ل: نیزه: 5- بازبس ب : ازیس ا:6

13- چون شب در آمد این امیر بارهای سیب را سر بگشاد و همه را زهر آلودکرد و باز همچنان در قفسها نهاد و پنج ms099 مرد خویش را با این ده

15- و چون دو ساعت از روز بکذشت این امیر تنها بر سر بالایی شد 1 و در آن کاروان و دزدان نگاه کرد. همهٔ صحرا مردم افتاده دید . بنشاط فرو

16- و چون انکشتری بدو رسید در وقت با لشکر آسوده و ساخته در و لایت کوچ و بلوچ تاخت و این امیر نیز بدو پیوست. و شمشیردر نهادند وزیادت از ده هزار مرد از ایشان بکشتند و چندین هزار دینار از ایشان بستدند و چندان خواسته و نعمت و سلاح و چهار پای ایشان را بدست آمد که آن را 1_ افتاده دید 27 : دیدافتاده : دید که دراز اقتاده ته 2_ مردهدیدند76و براند 4 تا بیادکانت : و ایشان 27 5- بجست 17 : نرست 5: نماند 6 ازت26

حکایت در این معنی 2-[456اگویند زنی از نشاپور بتظلم بغزنین رفت و پیش سلطان محمود گله کرد که " عامل نشاپور ضیاعی از من بستده است و در تصرف خود آورده ." نامه ای دادند که " ضیاع بدو باز ده ." این عامل مگر ضیاع را حجتی داشته بود، گفت " آن ضیاع من است و حالش بدرگاه باز نمایم ." دیگر باره این زن بغزنین رفت و تظلم کرد . غلام فرستادند و آن عامل را از نشاپور بغزنین بردند 1_ مثالهات: مثالی 27 2_ کرده است : نکردهاست ت27 3_ بلیغ 6: طبع10: ح

3_ و این از بهر آن بوده است تا چون دیگران این حال بشنوند کس زهره ندارد که در فرمان پادشاه تقصیر کند .

4 وهر چیزی همچنین که بپادشاه تعلق دارد و اورا رسد که آن کند ویا فرماید چون مالش دادن و گردن زدن و دست وپای بریدن و خادم کردن و هر

ححایت _ چنین گویند که ms103 پرویز بهرام چوبین را در ابتدا نیکو می داشت چنانکه یک ساعت بی او نبودی و در شراب وشکار [ه46] و خلوت از خویشتن جدا نداشتی، واین بهرام چوبین سواری یگانه بود و مبارزی بی همتا. مگره روزی ملک پرویز را از عقال هرات وسرخس سیصد اشتر سرخ موی آوردند بر هر یکی خرواری بار از حوایج و دیگرمتاع. بفرمود تا همچنان بسرای بهرام چوبین بردند تا اورا در مطبخ فراخی بود.

1-آیدی 77: آمدی با : بودی 1012 2_ بفرمودیمی 37: بفرمودمانی کا : یفرمودمینا5 تا1 یا 112 4.را7: 5_مکر10: ملک 1:ن ران7010 7_ هرات 10 : فرات ن) : قراه 27: هری2

============================================================

نزمک برخاستم و از پیش او بیرون آمدم و با خویشتن این مثل می زدم که گفتهاند : چون گوشت گنده شود بنمک علاج توان کرد، چون نمک گنده شود

13_ و عضد بار داده بود و همهٔ بزرگان دولت حاضر بودند که این مرد پیش آمد با دو آفتابه وخدمت کرد و آفتابهها درپیش عضد بنهاد . عضد راخنده بر افتاد و گفت "الحمدلله که تو بحق خویش رسیدی و خیانت برقاضی درست شد و توچه دانی که ما چه تدبیرها واندیشه ها کردیم تا تو زر خویش یافتی؟

بزرگان پرسیدند . عضد ماجرای جوانمرد و آنچه او کرده بود باز گفت . همه بتعجب فرو ماندند . پس حاجب بزرگ را بفرمودکه "برو، قاضی شهر را سر برهنه ودستار در گردن کرده پیش من آر ."[521] 14_ چون قاضی را پیش عضد براین گونه آورد نگاه کرد، آن جوانمرد ر ا دید آنجا ایستاده و آن هر دو آفتابه در پیش عضد نهاده . گفت " آه بسوختم." دانست که هرچه عضد بااو گفت و نمود ازجهت این دو آفتابه بوده است . پس عضد اوراگفت "مردی پیرو عالم وحاکم باشی و بلب گور رسیده ، این خیانت

حکایت 15_ و سلطان محمود را مانند آین افتاده است. مردی در راهرو قصه ای بسلطان محموددادکه " دوهزار دینار در کیسهای دیبای سبز سربسته و مهر نهاده درپیش قاضی شهر بودیعت نهادم وخود ms116 بسفری رفتم وآتچه با خود برده بودم دزدان در راه هندوستان از من بستدند . و آنچه بدست قاضی نهاده بودم از قاضی بازستدم . چون بخانه آوردم سر کیسه باز کردم ، پر درستهای مسین یافتم: بقاضی باز گشتم که "من کیسه ای پر زرپیش تو نهادم . اکنون پرمس می یابم ، چگونه یاشد؟" گفت "تو بوقت سپردن هیچ زر مرابنمودی یا زر برت سختی یا شمردی ؟ کیسهای سربسته و مهرنهاده بمن آوردی و همچنان باز بردی و بوقت باز دادن از تو پرسیدم که " این کیسه کیسهٔ توهست واین بند مهر توهست؟" گفتی "هست" و بسلامت ببردی . اکنون بخشک ریش آمدهای." الله الله ای ملک عادل بفریاد بنده رسی که برتایی نان قادری تدارم ." سلطان محمود ازجهت اورنجه دل گشت [539] و گفت "دل فارغ دار که تدبیر زر تو بکنم ، برو آن کیسه پیش من آور ." مردبرفت و آن کیسه پیش محمود برد .

هرچند گرد بر گرد کیسه نگاه کرد هیچ نشان شکافتگی نیافت . آن مرد را گفت " کیسه همجنین پیش من بگذار و هر روز سه من نان و یک من گوشت و

17_ چون محمود از شکار باز آمد نیم روزی درخیش خانه شد تا بخسید.

نگاه کرد ، مقرمه درست دید . گفت "این فراش را بخوانید ." چون فراش بیامد گفت "این مقرمه دریده بود. کی درست کرد؟" گفت "ای خداوند هر گز ندریده بود، دروغ می گویند ." گفت "ای احمق مترس که من دریده بودم : مرا درلین مقصودیست. راست بگو که این رفوکی کرده است که بغایت نیک کرده است؟" گفت "ای خداوند فلان رفوگر." گفت " هم اکنون خواهم که این رفوگر را پیش من آری و ms118 بگویی که " ترا سلطان می خواند ." مبادا که ندیشه مند شود بگوی که "درسرای شغلکی دارند باتو، رنجه شو." چون در سرای آمد پیش من آرش ." فراش دوید و رفوگررا پیش محمود آورد. رفوگر که سلطان را بدید تنها نشسته بترسید. سلطان را که چشم بر اوافتاد گفت "بیا استاد." و پس اورا گفت "این مقرمه تو رفو کرده ای؟" گفت "آری." گفت " سخت استادانه کرده ای." گفت "بدولت خداوند نیک آمده است ." گفت "در این شهرهیچ کس از تو استادتر هست؟" گفت "نی." گفت " از تو سخنی پرسم . راست بگوی ." گفت "با پادشاهان[549] هیچ بهتر از راستی نیست ." گفت " تو در این شش هفت سال هیچ کیسهٔ دیبای سبز رفوکردهای بخانهٔ محتشمی؟" گفت "کردم ." گفت" کجا؟" گفت "بخانهٔ قاضی شهر و دو دینارمزد آن مرا بداد." گفت"اگر 1_که اندیشهمند شود 7[: که بترسد "] : مباداکه اندیشه کندنا

19_ و دیگر روز سلطان محمود مظالم کرد و خیانت قاضی با بزرگان بر ملا بگفت و پس بفرمود تا قاضی را بیاوردند و سرنگوسار از کنگرهٔ در گاه بیاویختند . بزرگان شفاعت کردند که " مردی پیر و عالم است" تا بپنجاه هزار دینار خویشتن را بازخرید. بعد از آن فروگرفتندش و این مال از او بستدند هر گز او را نیزقضا نفرمودند .

20- و مانند این حکایت های پادشاهان بسیار است ms120 و این قدر بدان یاد کرده شد تا خداوند عالم خلدالله ملکه بداند که پادشاهان در عدل و انصاف چکونه بودهاند و چه اندیشهها کردهاند تا ستم رسیدگان را بحق خویش رسانیدهاند و چه تدبیرها کرده اند1 تا مفسدان را از روی زمین برداشته اند که پادشاه را رأی قوی به از لشکر قوی والحمدله که خداوند عالم را این هردو هست . و این فصل در معنی جاسوسان است . و معتمدان باید که این کار کنند و نین مردمان بدست آرند و بهر جانبی و مهمی می فرستند پیوسته : 1_- بودهاندن10 : بودند کعر ا_ تا ستم رسید کان را بحق خویش رسانیدهاند وچه تد بچرها کردهاند نا :70

1- پرندگان 710: برندکانت

1- باید نشنیده 0 : اندیشیده 27: من 2- تا ن11:یا ل

1- متعلق 17 : خلقن

و طبع پادشاه از ندیم گشاده شود . و ایشان را وقتی معلوم باشد ، چون پادشاه

2- و در ندیم چند فایده است ، یکی آن که پادشاه رامونس باشد و دیگر آن که چون شب و روز با او باشد بمحل جانداری بود واگر نعوذبالله خطری پیش آید ندیم باک ندارد که تن خویش را سپر بلا کند ، و دیگر هزارگونه 1- بزرکان و... سپاهسالاران را7] : با بزرکان و... سباهسالاران ب6

3_ ولیکن ندیم باید که گوهری و فاضل و تازهروی و پاک مذهب و ر ازدار و پا کیزه جامه بود و سمر و قصص و نسوادر از هزل وجد بسیار باد دارد[ه56] و نیکو روایت کند و همواره نیکوگوی و نیک پیوند باشد و ترد و

1- کاهل 1710: کاره ت 2- ندیمان .... باشد 27: ندیم.... باشد ن0 3_ وبعضی را محل ایستادن 19: وبعضیرا اهل ایستادن 17 : وبعضیرا ازپای ایستادن نه: وبعضی رأ ایستادن : وبعضی ازاهل ایستادن باشند کل

1_ تدبیر ل: نیروی 77: 20. چون ن70 2_ دارد ت: دارل

ک 2- و همواره چهار هزار مرد پیاده را باید که نام در دیوان بود از هر جنس .هزار مرد گزیده خاص پادشاه باشند589] و سه هزار مرد در خیل امیران و سپاه سالاران لشکرباشند تا بوقت مهم بکار آیند .

و ا 2- سپرهم 6: سبردیکرنا : صبرلن 3 خطی 3[1010 : دمح (2) و ن

فصل دیکرهم دراین معنی 2- ودیگر بباید دانست که چون پادشاهان بیکدیگر رسول فرستند نه مقصود آن همه پیغام و نامه باشدکه برملا اظهار کنند ، چه صد خرده و مقصود درسر بیش باشد ایشان را در فرستادن رسول. الا خواهند که بدانند که احوال راه و عقبهها و آبهای رودها چگونه است تا لشکر شاید گذشت یانه و علف کجا یابد و کجا نیابد [590] و بهرجای از گماشتگان کیاند و ببینند ms128 که لشکو آن ملک چند است و آلت وعدتش بچه اندازه است و خوان ومجلسش چگونه است و ترتیب درگاه و بارگاه و نشست و خاست، و بچوگان و شکار و بخلق سیرت وبخشش و کوشش و بدیدار و کردار چگونه است ، ظالم است یا عادل، بیر است یا جوان ، ولایتش آبادان است یا ویران ، لشکرش خشنود است یا متشگی، رعیتش توانگراند یا درویش ، او شحیح است یا سخی ، درکارها عاقل س است یا غافل، وزیرش کفایتی دارد و با دیانت ونیک روش هست یانه ، سپاه سالاران او کاردیده و رزم آزموده هستند یانه و ندیمانش مردمان شایسته و ظرییف هستند یانه ، وچه چیزدوست دارد و چهدشمن، و درشراب گشاده وخوش طیم - واللهاعلم وهو احکم7] 2_ چون پادساهان10 : پادشاهان70_ لان 3 یا نه ل

3_ درهمهٔ جهان دومذهب است که نیک است و برطریق راست اند ، یکی حنفی و دیکر شافعی رحمة الله علیهما و دیکر همه هوا وبدعت وشبهت است . و سلطان شهید رحمه الله درمذهب خویش چنان صلب ودرست بود که بارها برزفان او رفته بود که "ای دریغا اگر وزیرمن شافعی مذهب نبودی ." و سخت باسیاست وهیبت بود ومن بدان سبب که او درمذهب 595] خویش چنان بجد و معتقد بود و مذهب شافعی بعیب میداشت همواره آز اواندیشمند و ترسان بودمی: 4 مگر اتفاق چنان افتاد که سلطان شهید عزم ماوراءالنهر و سمرقند کرد که خان ms129 سمرقند شمس الملک او راگردن نمی نهاد. و لشکر را بخواند و رسول فرستاد بشمس الملک نصربن ابراهیم ، و من بنده دانشمند اشتر را ازقبل خویش با آن رسول سلطان بفرستادم تا آنچه رود مرا معلوم کند و می نماید: رسول سلطان نامه و پیغام رسانید واز آنجا رسول خویش را بارسول سلطان ما اینجا فرستادند . چنافکهعادت باشد رسول را پیش بردند ، نامه وپیغام برسانید و بجانبش فروآوردند . و مگر عادت باشد که رسولان گه و بیگاه پیش وزیر شوند ومرادها والتماسها درخواهند و سخنها باشد که مشافهه نتوانند گفت با _ وندیمانش مردمانی شایسته وظریف هستندیا نهنز 2_د ولن 3_ بجانبش کگ : بجای نیک ن:0]

5_ چون در آمد و بنشست و سخنی که داشت بابنده گفتن گرفت- وبنده با م این انگشتر همی شورید و گرد انگشت همی گردانید_ چشم رسول برانگشت و

چون رسولان بسمرقند رسیدند و پیش شمس الملک شدند در آن میان رسول خویش را پرسید که "سلطان الپ ارسلان را برای و دیدار و کردار چون یافتی و لشکرش چهقدر باشند و ساز و آلت و زینت ایشان چگونه است و ترتیب درگاه و بارگاه و دیوان وقاعدهٔ مملکت چگونه است؟" رسول گفت " سلطان ms130 را دیدار و منظر و مردانگی و سیاست وهیبت و فرمان هیچ در نمی باید و لشکرش را عدد خدای عزوجل داند وزینت و آلت و تجملش را خود قیاسی نیست و ترتیب درگاه و دیوان و مجلس و بارگاهشان همه نیک است و در مملکت ایشان هیچ چیز درنمی باید آلایک عیب دارند ، اگر آن عیب نبودی در مملکت ایشان هیچ

============================================================

1_ ساخته نمی باشد 1011 : ساخته می باشد 27 : مهیا کرده باشد ن 2- باز باید استدن5] باز استد 16 : باز باید ستد 1718: ساخت وبکوبند ن

2- و ترتیب پادشاهان قدیم چنان بوده است کسه اقطاع ندادندی و هر کسی را بر اندازهٔ ایشان درسالی چهار بار مواجب ایشان از خزانه نقد بدادندی و ایشان پیوسته [11] با برگن و نوا بودندی و بهر مهم در وقت دوهزار وبیست هزار برنشستندی و روی بدان مهماوردندی . و عمال مال جمع 1_ اندر ن: 7 2_مال ایشان ت:7] 2_ چه ان 77 . که ازان 12 ازبهرانک تان

3_ واقطاع داران را بگویند تا هر که از خیلها بسبب مرگ و یابسببی دیگر غایب شود درحال باز نمایند و پوشیده ندارند و خداوندان خیل را بگویند که چون مال ms133 خویش یافتند بهر مهمی که باشد جملهٔ لشکر را حاضر دارند و گر کسی بعذری بماند درحال بگویند تا آن مقام بفرمان باشد که اگر جز این کنند با ایشان عتاب رود و غرامت مال ستده ایشان را باید کشید .

============================================================

حکایت 2_ وعادت سلطان محمود چنان بوده است که ازچند جنس لشکرداشتی چون ترک و خراسانی و عرب وهندو و غوری و دییلم . و هرشب درسفر از هر گروه معلوم کرده بودندی که چند مردیتاق رفتندی و جایگاه هر گسروه س دیدار بودی و هیچ گروه از بیم یکدیگر از جای خویش نیارستندی جنبید،

لدع 3- چون قاعدهٔ کار مردان جنکی چنین بودی همه سخت کوش و نام جوی بودندی ، لاجرم چون دست بسلاح بردندی قدم بازپس ننهادندی تا لشکر مخالف را نشکستندی .

4_ و هر آنگاه که لشکری یک بار و دوبار چیره گشت و برمخالف ظفر افت بعد از آن صد سوار از این هزار سوار مخالف را بزنند و هیچ کس نیز با این لشکر منصور مقاومت نتواند کرد وهمهٔ لشکرهای اطراف از این پادشاه بترستد وطاعتدار شوند 1- بزند 27 : برزنندنا : بزدندی 0 ms134 2- د والله اعلم 7

1- والل اعلم77

1_ باید 7:107

اند کی [9 263] ازجهت شرط کتاب را یاد کند بنده تا استطلاع رأی افتد .

1_ ویا 0. وتا 17: مات 2_ از ت27010

ممکن باشد که این بزرگزاده تواند بود باصل خویش در تر کستان یا مقبل خواهد بودن و کار این بالاگیرد ." پس اورا [649] آزمودن گرفت و بدین و

س سبکتگین گفت "من جنگ نکنم و باشما بدین کار باز بایستم ." یارانش گفتند دچرا؟" گفت "خداوند ms138 ما رانه بجنگ کردن فرستاده است، گفت " بروید و آن مال و چهارپای بیارید." اکنون اگرجنگ کنیم و ایشان مارا بشکنند شینی و ننگی عظیم باشد و حشمت خداوند ما را زیان دارد و دیگر خداوند ماگوید دکی فرمودم شما را که جنگ کنید" و تا در مرگ از این ملامت و سرزنش نزهیم و طاقت عتاب او نداریم ." چون سبکتگین این بگفت بیشتر غلامان 648] گفتند " این صواب تر است که سبکتگین می گوید .، خلافی درمیان غلامان پدیدار آمد و عاقبت جنگ نکردند و باز گشتند . وچون پیش الپتگین آمدند و بگفتند که " بقهر از ایشان مال نستدیم اگرچه سر کشی کردند و مال ول 2_ بصلاح 7{ 2_ باز بایستم 17 : یارنیستم ن : نیستم

و مرا هر دو ملک زاده چون روشنایی در چشم اند ولیکن از آن می اندیشم که من اشارت ببرادر کردهام وچون نبشتهٔ من آنجا رسد پسرملک را ناخوش بیاید ، پندارد که مرا میل ببرادر ملک بوده است ، دل بر من گران کند و غضبی و کینهای درطبع او بروید و صاحب غرضان مجال سخن یابند و آن پسررا بر من تباه کنند ." در وقت پنج جمازه گسیل کرد و گفت "جهد کنید تامگراین دو

7- چون نبشتهٔ الیتکین ببخارا رسید پسرملک را وهواخواهان پسرملک را ناخوش آمد و گفتند "نه نیک کرد الپتگین که اشارت ببرادر ملک کرد . ندانست که میراث پدر بپسررسد نه ببرادر؟" و از این معنی همی گفتند تا هر روز دل

8_ پس منصور بن نوح را مفسدان گفتند " تا الپتگین را تکشی تو پادشاه باشی و فرمان روا تکردی و او پنجاه و سه سال است تا در خراسان پادشاهی می کند و مال و خواسته می نهد و لشکر همه گوش بسخن او دارند و چون او را برگیری از خواستههای اوخزینه پرشود و فارغ دل گردی . تدبیر آن است که او را بدرگاه خوانی و چنان نمایی که "تا ما بر تخت مملکت نشسته ایم تو بدرگاه نیامدهای و عهد تازه نکرده ای وما آرزومند توایم که تو ما رابجای پدری هرچند که قاعدهٔ دولت ما بقواستوار است ومدار مملکت ماوراءالنهر و خراسان توی. و این قدرگفت وگوی که می باشد همه از آن است که تو هیچ پیش ما نیامده ای. باید که هرچه زودتر بدرگاه آیی و هرچه بردرگاه و بارگاه ما از ترتبب بیفتاده است باز قاعدهٔ خویش اوری تا اعتماد ما برتو زیادت شود و سخن صاحب غرضان منقطع گردد ." چون ms141 اینجا آید او را بخلوت خوانی و بفرمایی تا سرش بر کیرند .2 9_ پس امیر سدید منصور همچنین کرد و اورابدرگاه خواند وصاحب[2169 3 خبران بنوشتند که "قرابچه می خواند .، الپتگین آوازه در افگند که "بسازید تا ببخارا رویم ." واز نشاپور کوچ کرد و بسرخس آمد و قرب سیهزار سوار با اوبود. چون سه روز از مقام بگذشت همهٔ امیران لشکر را بخواند . پس ایشان

کنون چه صواب بینید؟ دفع این مضرت را چاره چه چیز است ؟" همهٔ امیران مگفتند "چارهٔ این شمشیر است . وچون باتو این اندیشد و مکافات کردارهای تو این باشد ما از او چه چشم داریم؟ واگربجای تو کسی دیگر بودی از پنجاه سال بازملک از دست ایشان بیرون کردستی . ماهمه ترا شناسیم نه او را دانیم و نه بدر او را، چه ما و هر که ms142 در این دولت سامانیان کسی است همه نان پاره و جاه و حشمت و نعمت وولایت وتجمل از تسوداریم و از تو کسی شده ایم :

1- بخارا و ت10: بجایاو27

و دیگر که چون مرا پس از این شمشیر می باید کشید تا ناتی خورم و باقی عمر زندگانی کنم باری شمشیر در روی کافر کشم تا ثواب یابم . اکنون بدانید ای امیران و لشکر خراسان و خوارزم و نیم روز که پادشاهی خراسان و ماوراء النهر امیر منصور راست و شما همه لشکر اویید و من شما را آز بهر او میداشتم : بر خیزید و بدر گاه روید و ملک را ببینید و منشورها تازه کنید و بر سرخدمت

12_- و چون الپتگین ببلخ رسید قرارش چنان بود که یک دو ماه مقام کند تاهر که عزم غزا دارد از ماوراء النهر و ختلان و تخارستان و حدود بلخ گرد آیند و پس روی بغزا نهد . بدگویان و مخلطان امیر خراسان منصوربن نوح

س 14_ و خبر بالپتگین بردند که سبکتگین چنین کاری کرد و خلقی را از س س ایشان بکشت . الپتکین سبکتک کتگین را بخواند و گفت "چرا شتاب زدگی کردی؟

صبر بایست کرد ." گفت " ای خداوند صبر چند کنیم؟ طاقت ما برسید ، ما را از بهرجان می باید کوشید . واین کار بصبر بر نخواهد آمد ms146 الابشمشیر . تا جان

یس بیکبار غلامان الپتگین از تنگه بیرون آمدند و در لشکر گاه ایشان افتادند،

س از آنجا بکابل رفت و امیر کابل را نیز بشکست و پسرش را نیز بکرفت وهم بنواخت و پیش پدرش فرستاد. پس قصد غزنین کرد و پسر امیر کابل [269

19_ والپتگین چون از ابوجعفر بپرداخت روی بشاه هندوستان [706] اد و بخراسان و بهر جانب تامهها نبشت و مدد خواست چندان بیامدند بطمم غنیحت وبغزا که چون عرض کرد یازده هزار وپانصد سوار وپباده بر آمد ms150 همه جوان و با سلاح تمام : پیش شاه باز رفت و ناگاه برطلایهٔ او زد . مگر زیادت از ده هزار هندو بکشت و بغنیمت مشغول نشد ، سبک یاز پس گریخت : و لشکرشاه ازبس تاختن اورا در نیافتند . وکوهی بود بلند ومیان دو کوه دره ای

س چندین شهر و ناحیت و پنج قلعه بدیشان داد و خود باز گشت . و درسر با دزداران گفته بود که "چون من باز گردم دزها بدیشان مسپارید." چون باز گشت .

دزها نسپردند . الپتگین گفت "اکنون عهدایشان بشکستند ." دیگر باره تاختن برد وشهرها بگشاد واین دزها را بقهر و حصار دادن بستد . و اندرمیان فرمان یافت و آن لشکر و غلامان او متحیر فرو ماندند و همه گرد بر گرد ایشان هندو وککافر بود: 20_ پس بنشستند و تدبیر کردند که "الپتگین را پسری نمانده است که بجایگاه اونشاندیمی وبرخویشتن مهتر کردیمی، وما را [719] در هندوستان حشمتی و ناموسی افتاده است هرچه عظیم تر و هیبتی است ازما در دل هندوان هرچه تمام تر. اگر بدین مشغول گردیم که این ms151 گوید "من محتشم ترم" و آن گوید

آخر بر آن متفق گشتند که سبکتگین را بر خویشتن امیر کنند . سبکتگین سر در نمی آورد تا الزامش کردند . پس گفت "اگر چاره نیست می آنگاه این محل در خویشتن پذیرم که هر که از شما مرا خلاف کند و یا درمن عاصی شود 710] و در فرمان من کاهلی نماید شما همه بامن یکدل باشید و اورا بکشید." همه براین سوگند خوردند و عهدی محکم کردند و او را بردند و در بالش الپتگین بنشاندند ms152 و بامیری بروی سلام کردند و زر ودرم نثار کردند .

21_ و سبکتگین هر ندبیری و تاختنی که می کرد صواب می آمد و د ختر رئیس زاولستان را بزنی کرد و محمود از این زن بود و ازاین معنی اورا محمود زاولی گفتندی و چون بزرگی شد باپدر بسیار تاختنها و سفرها کرد .

و از خلیفهٔ بغداد سبکتگین را بعد از آنکه بسیار کارهای بزرگ کرده بود و مصافهای گران شکسته در دیار هندوستان ناصرالدین لقبش آمد . و چون س سکتگین فرمان یافت سلطان محمود بجای پدر بنشست وهمه تدبیرهای ملکانه 1_ وخوش خویی وخداترسی ونیک عهدی لا: وخوش خوی وخداترس ونیک عهد وراستی لآن 2- وچون یزرک شد با پدر بسیار تاختنها ن10: ل

ل 22_- و مقصود بنده آزاین حکایت آن است تا خداوند عالم خلدالله ملکه را معلوم گردد که بندهٔ نیک چکونه باشد و چون بنده ای که خدمتهای پسندیده کرده باشد و هر گز از او خیانتی و بدعهدیی ندیده باشند و ملک بدو استوار بود و بر دولت مبارک باشد بآزار دل او نباید کوشید وسخن هر کس بزشتی بر او نباید شنید ، بلکه اعتماد زیادت باید کرد که خاندانها و شهرها و مملکتها

چون او ازخراسان برفت دولت [729] از خانهٔ سامانیان بااو برفت و درخانهٔ بنده ای ms153 از آن اوشد از برکات او. بندگانی را که پرورده باشند و بزرگ کرده 1 نگاه باید داشت که عمری دیکر می باید وروز گاری مساعد تا بنده ای شایسته و آزموده بدست آید . و داناان گفتهاند که چاکری و بندهای شایسته و آزموده بهتر از فرزند باشد و دراین معنی شاعر گوید: ت یک بندۀ مطواع به از سیصد فرزند کین مرگ پدرخواهد و آن عزخداوند

- شر 17: تدبیر 10: ن

2_ و پادشاه را از ندیمان شایسته بنگزیرد ، که اگر بیشتر با بندگان نشینند ایشان را گستاغ گرداند و حشمت را زیان دارد و حرمت خویش را شکسته

============================================================

_ دستاری نا : برکانی 7 عمامه 23د از 77 ا حکایت ل1

لیکن این سخن باما در بگویم، اگراو رغبت کند هیچ کس از من اولیتر نیست

یدلد 6_ و داناان گفتهاند بردباری نیکوست ولیکن بوقت کام کاری نیکوتر، علم نیکوست و لیکن باهنر نیکوتر، نعمت نیکوست و لیکن بشکر و برخورداری نیکوتر ، طاعت نیکوست ولیکن باعلم و خدای ترسی نیکوتر .

============================================================

1_ در کار پاسبانان و نوبتیان ودر بانان خاص احتیاطی تمام باید کردن 0[ل] 2_مطمیة طامع 35- واللهاعلم 27

4 ودر خبراست که فراخ داشتن نان وطعام برخلق خدای عزوجل دربقاء عمر وملک و دولت بیفزاید: حایت 5- و در تواریخ انبیا علیهم السلام چنان است که موسی را علیه السلام باچندان معجزات و کرامات و منزلت بفرعون فرستادند و هرروز راتب خوان فرعون چهارهزار گوسفند بوده است و چهارصد گاو و دویست شتر ودر خورداین مرخ وماهی وبوارد وقلایا وحلواها وهرچیز ، وهمهٔ اهل مصر ولشکر برخوان اوهر روز طعام خوردندی و چهارصد ms160 سال بخدایی دعوی کرد و این خوان می نهاد: 6_ چون موسی علیه السلام دعا کرد که "یارب فرعون را هلاک کن" خدای عزوجل دعای موسی را مستجاب کرد وگفت " او را در آب هلاک کنم و همهٔ خواستهٔ او و از آن لشکر او روزی تو و از آن امتان تو گردانم ." و چند سال براین وعده برآمد و فرعون هم درضلالت با آن جلالت روز گار می گذاشت و موسی را علیه السلام شتاب گرفته بود که هرچه زودتر خدای عزوجل فرعون را هلاک کند وموسی را از صبر کردن طاقت برسید وچهلن روز روزه بداشت و بکوه طور سینا شد و در مناجات باخدای عزوجل گفت "یارب وعده دادی که فرعون را هلاک کنی و او از آن کافری و دعوی هیچ کم نمی کند . پس کسی هلاک کنی _ران17:10

هرگه که ازنان دادن کم کردن گیرد بدان که اجلش نزدیکتر می شود ." 7_ اتفاق چذن افتاد که فرعون روزی باهامان گفت که "موسی بنی اسرائیل را برخویش جمع کرد و ما را رنجه می دارد، ندانم تاکار او باماعاقبت بکجا خواهد کشید . ذخایر آبادان باید داشت تاهیچ وقتی بی استظهاری نباشیم و از راتب هرروز نیمی کم باید کرد ودر وجه ذخیره نهاد و هزار گوسپند و دویست کاو و صد شترکم کردن ." و همچنین هر دوسه روز کمتر می کرد و موسی ms161 علیه السلام میدانست که وعدهٔ حق تعالی نزدیک شد که توفیر بسیار علامت زوال باشد وشوم بود. چنین گویند خداوندان اخبار که آن روز که فرعون غرق شد درمطبخ او دو میش کشته بود.

8_ وابرهیم علیه السلام را ایزد تعالی میستاید از جهت نان دادن ومهمان دوستی وحاتم طایی را از جهت سخاوت و مهمان دوستی تن او را خدای عزوجل بر آتش دوزخ حرام گردانید و تا جهان باشد از جوانمردی اوگویند . و انگشتریی که امیر المؤمنین علی رضی الله عنه در نماز بسایلی داد و گرسنه ای چند را که سیر کرد چند جایگاه ایزد تعالی اورا در قرآن یاد کرد و بستود و تا قیامت از شجاعت وجوانمردی او خواهند گفت : 1- اکراورا هلاک کهم 27: من اوراهلاک نکنم ت10

1- نان باره 178. نان دادن ککلن 2_ والله اعلم وهواحکم 77

ححایت 3_ خردادبه گفت : ملک پرویز بریکی از خاصگیان خویش خشم گرفت و مراو را بازداشت [779] و هیچ کس نزدیک او نیارست شدن مگرباربدمطرب هر روز او را طعام و شراب بردی . ملک پرویز را خبر کردند . باربد راگفت

حکایت 6_ مامون روزی بمظالم نشسته بود. قصهای بدو برداشتند درحاجتی: مامون آن فصه مرفضل بن سهل را داد که وزیرش بود، گفت " حاجت این مرد ر وا کن بزودی که این چرخ تیز گرد تیزتر از آن است که بریک حال بماند و این گیتی زود سیرتر از آن است که مر هیچ دوست را وفاکند. و امروز می توانیم نیکویی کردن، باشد که فردا روزی باشد که اگر خواهیم که با کسی نیکویی کنیم نتوانیم کردن از عاجزی." 1- می ن0 : نمی 7ل

1- بد والله اعلم لة

ایت 2- دانشمندی بود بشهرهراة مردی معروف، آن پیر که وقتی مکرکی ورا پیش خداوند آورده بود . مگر اتفاق افتاد که سلطان شهید انارالله برهانه بهراة شد و مدتی آنجا مقام افتاد و عبدالرحمن خال در سرای این پیرعالم فرو 1- مکرکی 17 (شاید : مگرکسی) : مکرک 8: ن

کایت 2- مامون خلیفه روزی باندیمان نشسته بود، گفت "من دوامیر خرس دارم

" بر نایی را آوردهاند که یکی را کشته است." گفت " کسی بر وی گواهی می دهد؟، گفتنددنی که از خود مقراست ." گفت "لاحول ولا قوة الابالله العلی العظیم ، در آوریدش تا ببینم ." برنا را در آوردند .

5_ چون چشمش براو افتاد گفت " این است؟" گفتند1 " آری ." گفت " این هیچ سیمای گناه کاران ندارد و فرمردم زادگی و مسلمانی از وی می تابد: نههمانا که بر دست او چنین خطایی رود . میپندارم دروغ گویند . من سخن کس براو نخواهم شنیدن . چه حدیث است؟ هر گز ازاین برنا این کار نیاید:.

بینید که دیدار اوخود براو گواهی می دهد.، چنانکه او می شنید ، تایکی گفت د ای امیر او خود بگناه خویش مقراست ."[809] بانگ بر آن کس زد که ms168 خاموش باش. سخن از توکی می پرسد؟ از خدای نترسی؟ بیهوده در خون بر نایی مسلمان میشوی؟ این برنا عاقل تر از آن است که چنین کاری کند و یا چیزی گوید که هلاک او اندر آن باشد . " مقصود آن بود تا مگر آن برنا منکرشود و از گفتهٔ خویش باز گردد. پس روی سوی برنا کرد و گفت "چه می گویی؟، بر ناگفت "از قضای خدای چنین کاری بردست من رفت بخطا و این جهان را جهانی دیگر است . من بدان جهان طاقت عذاب خدای عزوجل ندارم : حکم خدای برمن بران ." امیر حرس خویشتن را کر ساخت ، روی بمردمان کرد و گفت من نمی شنوم که او چه می گوید . مقر می آید یا نه؟" گفتند " آری . اقرار می کند." گفت "ای پسر توهیچ سیمای گناه کاران نداری. مگر کسی از دشمنان توترا براین داشته است که چنین گویی و هلاک توخواسته است . نیک بیندیش." 1- کفتند 107: کفت 17 2- کفتند 107: کفت 77

_ امیر حرس چون دانست که از قول خویش بازنمی گردد و آن تلفین سود نمی دارد و تن کشتن را نهاده است برنارا گفت "چنین است که تو می گویی؟" گفت "چنین است .، گفت "حکم خدای برتوبرانم؟" گفت "بران." پس روی بمردمان کرد و گفت "شما هر گز مردی برنای خدای ترس مسلمان عاقبت بین چچنین که این برنا است دیدهاید؟ من باری ندیده ام . نور نیک بختی و مسلمانی و نشان حلال زادگی از او همچنان همی تابد که روشنی از آفتاب . او از بیم خدای قرار می کند و می داند که می باید مردن. آن دوست تر می دارد که پاک و شهید بنزدیک خدای عزوجل رود.[1800 میان او ومیان بهشت با حور وقصور قدمی مانده است . اینک مردم بختیار آمرزیده و بهشتی چنین باشد به پس بر ms169 نارا گفت دبروسر و تن بشوی و بیا و دو رکعت نماز بگزار و کردارها از خدای عزوجل بخواه و توبه کن واستغفار بگوی تاحکم خدای برتو برانم." برنا برفت و غسل کرد و باز آمد و مصلی فرمود افگندن تا دو رکعت نماز کرد و توبه و استغفار بگفت و پیش آمد و بایستاد. امیر حرس گفت "گویی می بینم که هم اکنون این برنا مصطفی را صلی الله علیه خواهد دیدن در بهشت و باشهیدان خواهد نشسیت چون حمزه وحسن وحسین ومانند ایشان ." همچنین حدیثهای مر کشرا اندر دل این برنا چنان شیرین گردانید که برنا را شتاب گرفته بود که هرچه زودتر اورا بکشند. پس فرمود تا برنا را بشیرینی برهنه کردند وچشمهاش ببستند واورا ازاین معنی همچنان می گفت. سیافی استاد بیامد باشمشیری چون قطره ای آب و بر سر او بایستاد چنانکه برنا خبر نداشت . امیر حرس ناگاه بچشم اشارت 1- بشیرتنی 17: بخوشی نا : بلطافت وشیرینی کا:0

8_ وندیم روز سوم پیش مامون رفت واز سیرت وطریقت هردو اهیر خرس چنانکه شنیده بود با امیر المؤمنین مأمون باز گفت . مآمون تعجب بماند و گفت

2_کی حوب برند 17: نا

1 2- پس چون از سعادت آسمانی روزگار نحوست بگذرد و ایام راحت و ایمنی پدیدار آید ایزد تعالی پادشاهی ms172 پدیدار آورد عادل و عاقل از ابنای ملوک و اورا دولتی دهد که همهٔ دشمنان را قهر کند و عقل ودانش دهد که اندرهمه کارها تمییز کند و از هر کسی پرسد و بر رسد که آیین پادشاهان در هرکاری چگونه

3_ اکنون اند کی از این معنی یاد کنیم تا در بسیاری دیدار اندرافتد و دلیل باشد بر چیزهایی که از ترتیب بیفتاده است تاخداوند عالم خلدالله ملکه چون تامل کند در هریکی مثالی و فرمانی[82آدهدان شاء الله. از چیزها که پادشاهان بهمه

حایت گویند جماعتی از مستحقان قصهای بهارون رشید برداشتند که "ما ا بندگان خداییم و فرزندان روز گاریم و بعضی اهل قرآن و علمیم و بعضی خداوند شرفیم وبعضی آن ایم که پدران مارابر این دولت حقهاست که خدمتهای ms173 پسندیده کردهاند و مانیزرتجها برده ایم وهمه مسلمانان پا کیزه ایم و نصیب مادر بیت المال است وبیت المال بدست تست از بهر آن که تو کدخدای جهانی و امیر مؤمنانی : گرمال مردمان است بما بر هزینه کن که ما مؤمنیم و مستحقیم و تراأ بحکم حافظ المالی و بدانکه پادشاهی بیش ازده یکی نمی رسد و بدان قدر کفاف توباشد.

و هر روز ازجهت شهوت ووظایف وراتب چندین هزار خرج می کنی و ما درنانی نمی رسیم . واین عجب ترکه می پندارد که هرچه دربیت المال است مال آوست: گر نصیب ما بیرون کند فبها واگرنه ازاو بدرگاه خدای شویم و تظلم کنیم و در خواهیم [839] تابیت المال از دست او بیرون کند و بدست کسی نهد که اورا بب ملمانان شفقتی باشد و زر و نعمت آز بهر مردمان دارد نه مردمان را آز زر40 5_ چون هارون قصه برخواند متغتر گشت و آن روز جواب قصه بازنداد وچون از بارگاه در سرای خاص شد و با خویشتن می پیچید زبیده که هارون را ه بطبع دید پرسید که " امیر المؤمنین را چه بوده است ؟" با زبیده باز گفت که "بمن چنین نبشتهاند واگرنه آنستی که مرا بخدای ترسانیدهاندی ایشان را 1_ خویش براندازهٔ کفاف ایشان منصب دادهاند تاخانهٔ اپشان برجای بمانده است و دیکر ارباب ومستحقان 27 2_ ایشان ن: 1716 2_ روزکاریم 77 : بزرکانیم نک . تران: تو1027

9_ پس ازاین مال باقی برسرحد کاشغر و بلور وشنکان شهری باچهاردیوار محکم بکردند و نام اوبدخشان نهادند و امروز برجای است و آبادان ، وحصاری 1_ ثقرهاو 17: درثفرها 0] : بشهرها نا 2- واسبان زه میکند ؟]: واسبان رمه میکنند ا، وایشان ده می کنند ت:10 3 شنکان 27 : سکنان نا : ساکنان :1

حایت 10- زیدبن اسلم گفت : شبی امیر المؤمنین عمر بن الخطاب1 رضی الله عنه بتن خویش عسس می گشت و من با وی بودم . از مدینه بیرون شدیم و در آن : حرا دیوار بستی بود بیران و در آن جایگاه آتشی می تافت . عمر مرا گفت " یا زید بیا تا آنجا شویم و بنگریم [840] تا کیست که نیم شب آتش افروخته

قضارا میشی از رمه جدا افتاد. موسی خواست که اورا برمه باز برد. میشک برمید و در صحرا افتاد و گوسفندان نمی دید و از بد دلی همی رمید و موسی از یس او همی دویدتا مقدار دوسه فرسنک چنانکه میشک را طاقت نماند و از ماندگی بیفتاد چنانکه بر نمی توانست خاست . موسی در وی رسید و بدو رحمتش آمد . گفت ای بیچاره چرا می گریزی واز کی می ترسی؟" چون دید که طاقت رفتن ندارد برداشتش و برگردن و دوش گرفت تابر رمه . چون چشم میش بررمه افتاد دلش بجای باز آمد، طپیدن گرفت. موسی زود او را از گردن فروگرفت و بمیان کردبا:18

کایت در این معنی _ مردی بود در شهر مرورود، او را رئیس حاجی گفتندی. رئیسی بود محتشم و نعمت وضیاع و مستغل بسیار داشت و در روز گار او از او محتشم تر و توانکرتر درهمهٔ خراسان کس نبود و سلطان محمود و مسعود را خدمت کرده بود ms179 وما او را دیده بودیم. در ابتداء برنایی وجوانی عوانیهای سخت کرده بود و شکنجهها و مطالیتها کرده و خاندانها ببرده و ازاو بی رحم تر و مستخف تر کس نبود. پس در آخر بیداری یافت ودست از عوانی و مردم آزردن بداشت و بکار خیر و درویش نواختن و پل و رباط کردن مشغول شد ، بسیار بندگان را آزاد کرد و اوامهای مفلسان بتوخت [866] و یتیمان را جامه کرد و حاجیان و غازیان را خواسته داد ومسجدی جامع درشهر خویش بکرد و مسجدی جامع نیک در نشاپور بساخت وبعد از بسیار خیرات درآیام امیر چغری رحمه الله بحج رفت. چون ببغداد رسید اورا قرب یکماه مقام افتاد . در ایین میان روزی از خانه بیرون آمد. در بازار در راه رو سگکی دید عظیم گرگن و همه موی از ندامها فرو ریخته و از رنج گر سخت بیچاره مانده . دلش براوبسوخت . گفت این هم جانوریست آفریدهٔ خدای عزوجل ." چاکری را گفت " برو ، دومن نان بیاور و رسنی." و او همانچایگاه بایستاد تا چاکرش باز آمد . او بدست 1- مرورود 10: مرود77: مر نا 2- ببرده 17 : برانداخته ت:2

15_ وچون درخانه آمد فرمودتاسهمن دنبه بخریدند ودر حال بگداختند

16_ شبی زاهدی اورا بخواب دید بر براقی نشسته وخوران و غلمان پیش وپس و بردست راست و بردست چپ اوگرفته اندی و آهسته و خندان می آرندی درروضه ای از روضههای بهشت . زاهد پیش او دوید واو را سلام گفت . اوعنان باز کشید و علیک گفت. بپرسید از او که "ای فلان تو دراول مردی مردم آزار و بیرحم ودراز دست بودی وچون بیداری یافتی نیز بسر مردم آزاری بازنشدی و لیکن چندان خیرات که تو کردی کس نکرد و چندان صدقات و مال که به

وهمیشه لقب عزیز بوده است .

حایت 21_ سلطان محمود چون بسلطانی بنشست از امیر المؤمنین القادر بالله لقب خواست . اورا یمین الدوله لقب نبشتند. وچون محمود ولایت نیم روز وخراسان

22_ جواب داد که "لقب تشریفی باشد مرد را که بدان شرف او بیفزاید 885] وبدان لقب جهانیان او را بشناسند و بداند که مردم را نام باشد که آن مادر وپدر نهند و کنیت باشد که آن خویشتن را مرد نهد و لقب باشد که آن پادشاه دهد وهرچه زیادت ازایین سه باشد حشو ومخرقه بود وهیچ خردمند بر خویشتن مخرقه ومحال روا ندارد. چون خرد باشد او را بنام خوانند ، ازان رضای پدر اورا حاصل آید که آن نام ایشان اختیار کرده باشند او را . وچون مرد شود و نیک از بد بداند از سرعقل ودانش خویش خویشتن را کنیتی گزیند چنانکه گفتهاند " الکنی بالمنی ." پس مردمان اورا از جهت بزرگ داشت او بدان کنیت خواندن گیرند تا او بدان خرم می باشد . پس ms184 چون شایستگی و هنری پدیدار آید از او در ملک وملت ، پادشاه اورا باندازهٔ او بر سبیل تشریف قبی بارزانی دارد تا او را از میان اقران او پدیدار اورد و برایشان تفضلی نهد.

پس این که پادشاه ویا خلیفه اورا لقب دهد بهتر از آن که مادر وپدرش داده

24_ وبعد از سه روز برخاست و بسلام خاتون شد. کنیز کی ترک سخت یکو با بسیار چیز از ظرایف چین6 و خطا پیش خاتون کشید و چنین گفت که "شویی داشتم بازرگان. در جهان می گشتی و مرا باخود می گردانیدی و

و شوهرم پیوسته گفتی که "اگرمن هیچ گونه بسمرقند رسم هر گز از آن شهر حین 17:جین ن 2_ ظرایف ت : طرایف 276 3کنری 17: کبری کا کبری ن : کنیزک 40- ظرایف نا : طرایف 77 : حلقهاء 0 5- حین 17 :جین 6- بحتن 17: بجین نا 7- بختن 1780 : بجین نا

28_ پس بخزانه شدو آن عهد نامه بستدو بخانه آورد. دیکرروز اسپان رافرمود تا زین کردند و استران را بار برنهاند و آوازه در افگند که " بفلان دیه می شوم بملک خریدن و یک هفته آنجا خواهم بود ." و راست براندند وبدان دیه شدند و پیش از این کشاده نامهای بستده بود که " در همه ولایت سمرقند و بخارا هر کجا این زن و کسان اورسند و ملکی خرند و ضیاعی سازند و مقامی کنندحرمت ایشان بواجبی نگه دارند و عزیز دارند اورا گماشتگان و عمال و رؤسا، و هریاریی که ممکن گردددریغ ندارند و هرچه در خواهند مبذول دارند[910] و نزل دهند."

نامهٔ امیر المؤمنین را دید دردست کودکان خرد، از خواری و بی قدری که بود این کودک از این سو می کشید و آن کودک از آن سو می کشید و در خاک می غلتانیدند . او بشناخت و بر آن نامه رحمتش آمد وقدری مویز بیاورد و بدان کودکان داد و آن نامه بنرخ کاغذ پست از ایشان بستد و بخرید و بغزنین آورد و

32_ و سامانیان که چندین سالها پادشاه روزگار بودند و برماوراء النهر سر تاسر و برخراسان و عراق و خوارزم ونیم روز و غزنین فرمان دادند هریکی رایک لقب بوده است . نوح را شاهنشاه خواندندی و پدر نوح منصور را آمیر سسدید و پدرمنصور نوح را امیر حمید و پدر نوح نضر را ms192 آمیر رشید وأسمعید بن احمد را امیرعادل و در تواریخ امیر ماضی واحمد را امیر سعید و مانند این . و قب درخورد مرد باید ولقب فضاة وایقه وعالمان دین مصطفی علیه السلام چنین باید : مجدالدین ، شرف الاسلام ، سیف السنه، زین الشریعه ، فخر العلما وماتند این، از بهر آن که دین واسلام و شریعت وسنت وعلم تعلق بعالمان وایمه دارد.

و هر که او نه عالم باشد و از این لقبها بر خویشتن نهد پادشاه واهل تمییز و معرفت باید که رخصت ندهند و آنکس را مالش دهند تا هر کس اندازهٔ خویش و 1_ نوح کان:2170 رال:ن170

2- وامروز این تمییز برخاسته است ، اگر جهودی بعمل و بکدخدایی تر کان آید ترکان را میشاید واگر گبری آیدمی شاید واگر رافضی و خارجی

چون پای سخت کنند کار برترکان بزیان آرند و مسلمانان را رنجها رسانند.

دشمن همان به که درمیان ما نباشد ." لاجرم بی آفت می زیستند . و اکنون کار بجایگاهی رسیده است که در گاه و دیوان از ایشان ms196 بسیار شده است ودر دنبال هر تر کی دویست از ایشان می دوند و در آن تدبیراند که یک خراسانی را بر

از کدام ولایتی وچه مذهب داری ، اگر گفتی " حنفی یا شافعی ام و از خراسان

پس روی سوی بزرگان کرد و گفت " گناه این مردک را نیست ، گناه اردم راست که بد مذهب کافری را بخدمت خویش آرد و من یک بار ودوبار

وده موی اورا داد، آسان بگسست . پس فراشی بخواند و گفت " از این همه 1_ شاعیست 101 : شیعیام 0 : شافعی مذهب است ن

و چون تو با مخالف پادشاه و دشمن خویش موافقت کنی خیانتی باشد که باتن خویش و باپادشاه کرده باشی و اگرترا شاید که با تن خویش هرچه خواهی کنی پادشاه را نشاید که دست از حزم و احتیاط بدارد و با خیانت کننده ابقاکند : مرا شما را میباید داشت ، نه شما مرا میدارید [969] که خدای عزوجل مرا بر سرشما پادشاه کرده است نه شمارا بر سر من . واین قدر ندانی که هرکه با مخالفان پادشاه دوستی برزد او هم از جملهٔ دشمنان پادشاه باشد و هر که بادزدان ومفسدان صحبت دارد اورا هم از ایشان شمرند ." 5_ ودر این حال که این سخن بر لفظ سلطان ms199 میرفت خواجه امام مشطب و قاضی لوکر حاضر بودند . روی سوی ایشان کرد و گفت " چه گویید اندر این که من می گویم؟" گفتند " خداوند عالم آن می گوید که خدای و رسول مکفته است در معنی رافضیان و مبتدعان و باطنیان واهل ذمت ." 1 که ن: 2_ لو ترگال1: ابویکرن

الخبر 9_ قاضی لو کر گفت : روایت می کند عقبة بن عامر رضی الله عنه قال : قال ر سول الله صلی الله علیه وسلم " لو کان بعدی نبی لکان عمربن الخطاب ." پارسیش چنان باشد که پیغامبر علیه السلام گفت " از پس من اگر پیغامبری بودی عمر خطاب بودی.2 الخبر 10_ مشطب گفت: روایت می کند جابر بن عبدالله رضی الله عنه قال: اتی النبی صلی الله علیه بجنازة فلم یصل علیها . قالواه یا رسول الله ما رأیناک ترکت الصلوة علی احد الا علی هذا ." قال " انه کان یبغض عثمان ابغضه الله ." پارسیش چنین باشد که چنازهای آوردند پیش رسول علیه الصلوة و السلام . بر او نماز نکرد.

یاران گفتند " یا رسول الله نیافتیم ترا که نماز جنازه بگذاشتی الا این جنازه ." گفت " این مرد عثمان را دشمن داشت. خدای تعالی اورا دشمن داراد." الخبر 11_ قاضی لو کر گفت: روایت می کند [979] ابو درداء رضی الله عنه که پیغامبر علیه السلام درشان علی بن ابی طالب رضوان الله علیه گفت " الخوارج کلاب النار ." پارسیش چنین باشد که " خارجیان برتو سگان دوزخاند ."

الخبر 14_ مشطب گفت : ام سلمه روایت می کند از رسول صلی الله علیه و سلم که روزی رسول علیه السلام پیش من بود وفاطمه براو آمد با علی یکجا تارسول ر ا ببینند وپپرسند. رسول علیه الصلوة و السلام سر بر آورد و گفت "یاعلی بشارت باد ترا که تو وگروه تو دربهشت باشند . ولیکن پس از تو قومی بدوستی تو بیرون آیندو کلمهٔ شهادت بزفان می گویند وقرآن می خوانند و ایشان راروافض خوانند . اگر ایشان را دریابی جهاد کن که ایشان مشرکاند یعنی کافر.، علی گفت " یا رسول الله علامت ایشان چه باشد2" رسول گفت " بنماز آدینه حاضرنشوند و نماز جماعت نکنند و نماز جنازه نکنند وبرسلف طعن زنند." الدال 15_ در این معنی خبر و آیت قرآن بسیار است. اگر همه [971] یاد 1- عنهما ن10:عنه لل

حکایت 1_ امیر المؤمنین عمر خطاب رضی الله عنه بعدینه در مسجد نشسته بود.

بو موسی اشعری درپیش وی نشسته بود و حساب اصفهان عرضه می کرد بخطی نیکو و حسابی درست چنانکه همه بپسندیدند . از ابو موسی پرسیدند که "آین خط کیست؟" گفت " خط دبیر من است ." گفتند " کس فرست تا در آید تا ما او را ببینیم." گفت "در مسجد نتواند ms202 آمدن ." امیر المؤمنین رضی الله عنه گفت "د ابه جنابة؟ مگر اوجنب است؟" گفت " نه که ترسا است ." عمر تپانچهای سخت بخشم برران ابوموسی زد_ چنانکه ابوموسی گفت و پنداشتم رانم بشکست "_ گفت " نخواندهای کلام و فرمان رب العزه اینجا که می گوید "یا ایها الذین آمنوا لاتتخذوا الیهود والنصاری اولیاء بعضهم اولیاء بعض ." ابو موسی گفت همان ساعت معزول کردم اورا ودستوری دادم تا بعجم باز رفت.

المادد و حکیم دراین معنی مثلی نیکو زده است : ش ازدشمنان دوست حذرگر کنی نکوست با دوستان دوست ترا دوستی نکوست از مردمانت بر دو کروه ایمنی مباد بر دوستان دشمن و بر دشمنان دوست

واکنون بسرحدیث بازشویم: 18_ وهر گاه که مجهولان و بی اصلان و بسی فضلان را عمل فرمایند و معروفان وفاضلان و اصیلان را معطل وضایع بگذارند ویکی را پنج شغل فرمایند و یکی را یک عمل نفرمایند دلیل برنادانی و بی کفایتی وزیر باشد . پس اگر و زیر کافی و دانا نباشد علامت آن بود که زوال ملک و دولت و فساد کار پادشاه می طلبید. و بدترین دشمنان است ازجهت آن که چون ده عمل یکی مرد را

ححایت در این معنی

و فراوان رنج دید و زر هزیقه کرد بزرجومید تا آن ستودان بدو پوشش برسر آن کوه تمام کرد. مردی بود که محتسبی ری کردی نام او بآخر آسان. آن ر وز که آن ستودان تمام شد بیهانهای بر آنجا شد و بانگ نمازی بلند بکرد.

ستودان باطل گشت . بعد از آن دیدهٔ سپاه سالاران نام کردند .

حایت 22- اتفاق چنان افتاد که در آخر عهد فخرالدوله که بریدان داشتند یکروز گفتند " هر روز بامداد سی چهل کس از شهر بیرون می آیند و براین ا دیده میشوند و تا افتاب زرد بر انجا می باشند. انکاه فرود می ایند و درشهر ع س می پراگنند و اگر کسی از ایشان پرسد که " شما هر روز براین دیده بچه کار می شوید؟ " گویند " بتماشا ." فخرالدوله فرمود که " بروید و ایشان را پیش من آرید و هرچه با ایشان پبینید بیارید ." قومی از مقیمان در گاه برفتند و بر آن کوه شدند . زیر دیده - بردیده نتوانستند شد - آواز دادند تا آن جماعت

23_ چون امان یافتند و بجان ایمن شدند گفتند "ماقومی دبیران و متصرفاتیم

چون صاحب از سرای فخرالدوله بسرای خویش آمد در ایشان نکریست. ساعتی بود. فراشی آمد، همه را برداشت و در حجرهای برد چون بهشتی آراسته و فرشهای مرتفع افگنده و دستها نهاده، گفت "بروید وهر کجا خواهید بنشینید."

25_ چون روزی سه چهار بگشت حاجبی از آن صاحب درآمد و گفت د صاحب می گوید دانید که خانهٔ من زندان را نشاید . شما امروز و آمشب مهمان منید واگر با شما زشتی خواستندی کرد شما را ms208 بخانهٔ من نفرستادندی." چون صاحب از دیوان بخانه آمد در ترتیب و ساختتن شغل ایشان مشفول گشت .

1- روزی سجهار77 : روزی دوسه کا: روزلختی "1: روزدیکرنا 2_ حاجبی از آن صاحب درآمد وکفت : صاحبی ازان صاحب در آمد کقت 10 : صاحب خاص در آمد وسلام کرد وکفت : ل

ححایت در این معنی 28- و آن چنان بودکه در ایام سعد وقاص در سواد بغداد و واسط و انبار و آن نواحی تا در خوزستان و بصره عاملی بود جهود و مکر مردمان این ناحیتها که یاد کرده شد قصه ای نبشتند بامیر المؤمنین عمر رضی الله عنه و از این عامل جهود تظکم کردند و بنالیدند و گفتند "این مرد ببهانهٔ عمل ms210 و معاملت مارا بناحق می رنجاند و برما استهزا واستخفاف می کند . طاقت ما برسید : 1_ وقاس (درهمقموارد)37 2. درن: 2 2. تا 107:را

نیز برمسلمانان زیادتی [1029] جوید؟" در وقت نامهای فرمود نبشتن بسعد و قاص که " آن جهود را معزول کن و آن عمل مسلمانی را فرمای." 29_ سعد وقاص که نامه برخواند درحال فرمود تا سواری نام زد کردند

و هروقت که درعرب مصیبتی بزرگ افتد و عزیزی در گذرد وخواهند که م صیبت را بردل خداوند مصیبت سهل و سبک گردانند درمیان مصیبت قومی بانگی می کنند که " مات محمد" یعنی که " محمد علیه السلام بمرد ." واگر از آدمیان ممکن بودی که کسی هرگز نمردی واجب کردی که آن محمد مصطفی علیه السلام بودی: کنون بسر حدیث باز آییم : 32_ گفتیم که عمال و شغل ایشان تعلق بوزیر دارد و وزیر نیک پادشاه را نیکو سیرت و نیکو نام گرداند و هر پادشاهی که او بزرگی شده است وبر جهانیان فرمان داده است و نام او تا بقیامت بنیکی می برند همه آن بودهاند که و زیران نیک داشتهاند و پیغامبران بزرگن همچنین : سلیمان علیه السلام چون آصف برخیا داشت وموسی علیه السلام چون برادرش هارون علیه السلام وعیسی علیه السلام چون شمعون ومحمد مصطفی علیه السلام چون ابوبکر صدیق رضی الله عنه . واز پادشاهان بزرگن کیخسرو چون گودرز داشت و منوچهر چون سام و افراسیاب چون پیران ویسه وگشتاسب چون جاماسب و رستم چون زواره و 1 داشت 70:7

و زارت ایشان را موروث است و کتابهاست ایشان را درسیر[1049] و ترتیب وزارت ، نهاده . چون فرزندان ایشان خط وادب ودبیری بیاموختندی آنگاه این کتاب

36_ چون دیدند که سلیمان بطبع آمد یکی از جملهٔ خواص گفت "ملک جعفر برمک را باچندان اعزاز و اکرام از بلخ بفرمود آوردن از جهت شغلی بزرگ. چون درپیش ملک آمد و بنشست در حال او را سرد کردی و فرمودی

بلی از جهت حزم و احتیاط کار خویش را داشته ایم وپدران مرا بسیار وقت از 1_ بدانکیختند 17: بیرون کردند 7ا:_ 9للن10

پ س دیگر روز همچنین کردند. چون جعفر پیش سلیمان آمد سلیمان او را ست داد و از رنج راه بپرسید و بسیاری نیکویی کفت و بنشاندش و هم درحال خلعت وزارت بپوشانیدش و دوات پیش نهادند تا چند توقیع پیش او بکرد و هر گز سلیمان را بدان خرمی ندیده بودند که آن روز. چون از بارگاه برخاست نشاط شراب کرد و مجلس بیاراستند از زر و جواهر بر فرشهای آزر زر کشیده بافته که هرگز جهانیان چنان ندیده بودند .

38_- و بمجلس شراب بنشستند و در خرمی جعفر از سلیمان بن عبدالملک پرسید که " ازمیان چندین هزار مردم ملک بچه بدانست که بنده با خویشتن زهر دارد؟" سلیمان گفت "چیزی بامن است که برمن ازهمهٔ خزانهها وهرچه دارم عزیزتر است و هرگز از خویشتن جدا نکنم و آن دو مهره است مانند جزع، و نه جزع است و از خزانهٔ ملکان بدست من افتاده است و بر بازوی من بسته است . خاصیتش آن است که4 هر کجا زهری باشد یا با کسی و یا در 1_ برند تاحا: بردندن1710 2_ از 1700:ن 3 بسته باگلن27:10 که ل3ن10:

و هرروز بخوان ومجلس بهم بودیم وهرروز بجایی دیکر بتماشا رفتیمی. روزی تیزتر 100: بیشتر گان210- بجای تو 10130 : توبجای ؟: ن 3_ جهفر ک: برمک 45_ در عمرخویش کان : درزند کانی خویش : عب داکان : تعجب لگ 6- رفتیمی 1710 : رفتمانی با : کان

من گفتم " آه دریغ این انگشتری که اگر دانستمی که ملک بحقیقت درانگشت نخواهد کرد ودر دریا خواهد انداخت بپذیر فتمی که من هر گز چنان یاقوتی ندیده ام . "ملک گفت " من چند کرت پیش تونهادم وچون دیدم که در آن فراوان می نگری از انگشت بیرون کردم و بتو بخشیدم و اگرچه آن انگشتری نیکو

ماهی در زیر آب شد وغوطه خورد وبقعر دریا رسید وازچشم نا پبدا شد . یک ساعت بود. بر سر آب آمد آن انگشتری دردهان گرفته . ملک ملاحی را فرمود تا با زورقی آنجا تاخت و آن ماهی را با انگشتری بگرفت و پیش ملک آورد .

آن انگشتری از دهان ماهی بستد وپیش من انداخت . من خدمت کسردم و نگشتری را برداشتم و درانگشت کردم وملک آن ماهی را هم در آن صندوقجه نهاد وقفل برزد و کلید با کیسه نهاد ." 41_ وانگشتری درانگشت داشت. بیرون کرد و پیش سلیمان بن عبدالملک نهاد، گفت " ای خداوند آن انگشتری این است ." سلیمان برداشت و بدید و باز بدؤ انداخت، گفت " یادگار چنان مردی ضایم نشاید کرد ." 1_ بجشم من اکربجشم تو10 : بجشم تواکر2 : بجشم من اکر تو داکل 2- فرستاد 270 : فرستادی ا: فرستد 07 3_ فرو دار 17 : بدار داعکن 4- باز بدو ب138 : بازول11 7

43- مقصود از این باب آن است که چون روزگار نیک فراز آید وزمانهٔ بیمار بگردد نشانش آن باشد که پادشاه نیک دیدار آید و مفسدان را کم کردن گیرد و رایهاش صواب افتد ووزیر و پیشکارانش نیک باشند واصیل و هر کاری باهل فرمایندودوشغل یک مرد را نفرمایندویک شغل دو مرد را نفرمایند وبدمذهبان را ضعیف کنند وپاک مذهبان را بر کشند و ظالمان ms220 را دست کوتاه کنند و بر راههای ایمن دارند و از پادشاه لشکر ورعیت ترسنده باشند و بی فضلان و بی اصلان را عمل نفرمایند و کود کان را بر نکشند و تدبیر با پیران و داناان کنند1079 و سپهسالاری بپیران کارکرده دهند نه بجوانان نوخاسته، مرد را بهنرخریداری کنند نه بزر، دین را بدنیا نفروشند ، همه کارها بقاعدهٔ خویش بازبرند ومرتبت هر کس را بر اندازهٔ او دیدار کنند تا کارهای دینی و دنیاوی بر نظام بود وهر کس را براندازهٔ کفایت اوعملی باشد و هرچه بخلاف آین رود پسادشاه رخصت ندهد و کمابیش کارها را بترازوی عدل و شمشیر سیاست راست گرداند. بتوفیق الله تعالی وحده:

2- اول مردی که فرمان زن کرد واو را زیان داشت و در رنج و محنت افتاد آدم بود علیه السلام که فرمان حوا کرد و گندم بخورد تا از بهشت بیفتاد و دویست سال می کریست تا خدای تعالی بر وی ببخشود و توبهٔ او بپذیرفت: کایت 3_ سودابه بودزن کیکاوس که بروی مسلط شده بود. چون کیکاوس کس برستم فرستاد و " سیاوش را" که پسرش بود و رستم پرورده بود و بجای مردان رسیده بود - فرمود " پیش فرست که مرا آرزوی وی می کند " رستم سیاوش راپیش کیکاوس فرستاد وسیاوش سخت نیکو روی بود، سودابه ازپس پرده او را بدید و بروی فتنه گشت. کیکاوس را گفت " سیاوش را بفرمای تادر شبستان آید تاخواهرانش اورا ببینند ." کیکاوس گفت " در شبستان شو که خواهرانت دیدار تو می خواهند . " سیاوش گفت "فرمان خداوند راست ولیکن ایشان در شبستان بهتر باشند و من در آیوان ." چون در شبستان شد سودابه قصد آو کرد و او را بخویشتن کشید بمعنی فساد . سیاوش را خشم آمد و خویشتن را از دست او بکند واز شبستان بیرون آمد و بسرای خویش رفت . سودابه ترسید که مگر او پیش پدر بگوید و گفت " آن به که من پیش دستی کنم." پیش کیکاوس رفت و گفت " سیاوش قصد من کرد و در من آویخت ومن از دست او بجستم ." کیکاوس بر سیاوش دل گران کرد و این گفت و گوی و وحشت بجایی رسید که سیاوش را گفتند " ترا بآتش سوگند باید خورد تا دل شاه 1089] بر توخوش گردد." گفت "فرمان شاه راست. بهرچه فرماید ایستاده ام."

4_ چون آتش زور ms222 گرفت کیکاوس بر بالای کوهی شد ، سیاوش را گفت

ایت 7- در قاریخ آمده است که چون اسکندر از روم بیامد و دارای بن دارا راکه ملک عجم بود بشکست و دارا راهم در هزیمت خدمتگاری از آن او بکشت.

دارا دختری داشت سخت نیکو روی باجمال باکمال وخواهرش همچنین نیکو بود وچند دختراز تخمهای که درستراو بودند همچنین با جمال بودند. اسکندر ر ا گفتند دشاید که سوی شبستان دارا گذر کنی و آن ماه رویان پری پیکران ر ا ببینی خاصه دختر دارا راکه درحسن و نیکویی نظیر ندارد." و مقصود از این سخن گویندگان را آن بود تا اسکندر دختر دارا را ببیند و چون بدیدار

ححایت 9_ بوزرجمهر را پرسیدند ms224 "سبب چه بود که پادشاهی آل ساسان بیران گشت و تو ندبیر گرآن پادشاه بودی و امروز ترا برای و تدبیر و خرد و دانش درهمهٔ جهان همتا نیست؟" گفت " سبب دو چیز : یکی آل ساسان بر کارهای

الخبر 10_ پیغامبر علیه الصلوة و السلام می گوید "با زنان در کارها تدبیر کنید اما هرچه ایشان گویند " چنین باید کرد" بخلاف آن کنید تا صواب آید ." و فظ خبر این است "شاوروهن و خالفوهن ." اگر ایشان تمام عقل بودندی بیغامبر علیه السلام نفرمودی خلاف رای ایشان رفتن : 1_ کارداران حم: بکاردانان 10: کاردان کن 2_ دشمن داشتندی باید که : سر

============================================================

10_ ویوسف که او را بر آن [1100] جمال بدید متحیر ماند و از شادی

ضرورتش بدان آورد که روی بآسمان کرد و دست برداشت و گفت " یارب این خرس گشته را زنی گردان چنانکه بود و دلی قانعش بده تا بر سر این کودکان خورد می باشد و تیمار ایشان می دارد چنانکه می داشت تا من بنده بعبادت تو خدای کریم مشغول کردم ." در حال این زن همچنان که بود زنی گشت و بتیمار کودکان مشغول گشت و هر گز از این حال یاد نیاورد و پنداشت که آنچه دیده است در ختواب دییده است وچهل سالٔه عبادت بوسف هباء منتور شد وحتبطه کشت بسبب هوا و تدبیر زن : لا باد مر و بعد از ایشان این حرکات مثلی گشت درجهان تا نیز ms228 کسی بفرمان زن کاری نکند .

16_ ومامون خلیفه روزی گفت "هر گز هیچ پادشاه مباد که اهل ستر را رخصت دهد که در معنی مملکت و لشکر وخزینه و سیاست با پادشاه سخن گویند و در آن مداخلت کنند1 و یاکسی را بحمایت گیرند که چون اجازت بیابند که بگفتار ایشان یکی را پادشاه بر کشد و یکی را سیاست فرماید و یکی راعمل دهد ویکی رامعزول کند ناچار مردمان بیکبار روی بدرگاه ایشان نهند وحاجتها خواستن بدیشان بردارند، از آنچه مرایشان را[1115 زودتر بست توان آوردن . وچون ایشان رغبت مردم بینند و درسرای از لشکر ورعایا 1 حرکات 77: حکایت گگن: قصه 2_ ودر آن مداخلت کنند ککان0 7} 3 و

18_ و کیخسرو چنین گفت " هر آن پادشاهی که خواهد تا خانهٔ او بر جای بماند و مملکت او بیران نشود و شکوه و حشمت او برزمین نیوفتد اهل سترخویش را نگذارد ورخصت ندهد که در معنی زیردستان ms229 وچاکران خویش سخن گوید ویا4 بر و کیلان وعمال و اقطاع خویش فرمان دهد تاعادت قدیم را نکه داشته باشد و از همه اندیشهها رسته بود.4 19_ وامیر المؤمین عمر خطاب رضی الله عنه گفت "سخن اهل سترهمچون ایشان عورت است . چنانکه ایشان را بر ملا نشاید نمودن سخن ایشان هم نشاید کفتن [1129] برملا." 20_- این قدرکه یادکرده شد دراین معنی بسنده باشد و در بسیار دیگر و. 2_ را جز جن ب : کال

در معنی زیر دستان 21_ خدای عزوجل پادشاه را زبردست همه مردمان آفریده است و

22- چنانکه بزرجمهر بختگسان روزی نوشیروان عادل را گفت که س "ولایت ملک راست وملک ولایت بلشکر داده است نه مردم ولایت را . و لشکر بر ولایت ملک مهربانی نباشد و برمردم ولایت رحمت و شفقت ندارند ، همه باس در آن کوشند که کیسهٔ خویش را پر زر کنند ، غم بیرانی ولایت و درویشی

1 حرص نااخری کل

2 - بهمه روزگار خارجیان بودهاند ، از روزگار آدم علیه السلام تا کنون خروجها کردهاند در هر کشوری که در جهان است بر پادشاهان و بر یغامبران علیهم السلم. هیچ گروهی شوم قر و نکوسارتر وبد فعل تر از این قوم نیند که از پس دیوارها بد این مملکت می سگالند و فساد دین می جویند و گوش بآوازه نهادهاند و چشم برچشم زدگی . اکنون اگر نعوذ بالله هیچ گونه 4 و این دولت قاهره را4 آسمانی آسیبی رسد این سگان از نهفتها ms231 بیرون [1139] آیند و براین دولت خروج کنند و دعوی شیعت کنند ، و قوت ومددایشان بیشتراز - فصل جهل و سیم 10 : فصل جهل و پنجم کل 7- خارجیان 2: خوارجیان ت: خوارج ن 3_ خارجیان ت : خوارج 10 : خوارجیان 27 4_ تبتها الله از (حادثة 786) (آفتی8) کن6

مزدک رفت وبر کنار آتش بایستاد و بآواز بلند یزدان را بخواند وبر زردشت و آفرین کرد و خاموش گشت . از میان آتش آوازی آمد بر آن جمله که یاد کردیم

قباد در دل کرد که بدو بگرود و از آتشکده باز گشتند. بعد ms235 از آن هر روز مزدک را بخویشتن نزدیکتر می کرد تابدو بگروید واز جهت او کرسیی فرمود زرین مرصم بجواهر و آن کرسی را فرمود تا برتخت بارگاه بنهادند . بوقت بار قباد

1_ موافقت 7010 2_ (مزدکن)) چون دید باا: جون دیدند گلل3 ا بخشیده ست ب: بخشید نیست کل تا : و گکنا1:ر 6- از کار می آوردندی 17، (بکار20) (برکار14) داشتندی گ13 : خلوت کردندی ن

8_ چون یک سال براین حدیث برامد روزی میان قباد و مزدک حدیشی میرفت: برزبان قبادچنان رفت نکه "مردمان برغبت دراین مذهب در آمدند؟" مزدک گفت " در آمدندی بیکبار اگر نوشیروان سر کشی نکردی و بگذاشتی و این مذهب قبول کردی ." قباد گفت " او براین مذهب نیست؟" گفت "نه .، گفت " نوشیروان را بخوانید ." نوشیروان را حاضر کردند . قبادچون[1160 نوشیروان را دید گفت "تو برمذهب مزدک نیستی؟" گفت "نه والحمدلله ." گفت چرا؟" گفت " از بهر آن که او طرار و محتال است ." گفت " کدام محتال ؟

آتش را بسخن آرد." گفت " چهار چیز ضد یکدیگراند و لون ندارند آب و

9_ چون نوشیروان از پیش پدرباز کشت هم در روز قاصد و نامه بپارس

بانگ بر آوردند و گفتند "راست می گوید وعهد برچهل روز بوده است نه چهل کم یک." قباد گفت "امروزش رها کنید." دست از نوشیروان بداشتند و از چنگال مزدک برست : 11- چون قباد از بارگاه بر خاست و مردمان بپراگندند و مزدک باز گشت و نوشیروان بسرای خویش شداین موبد که نوشیروان اوراخوانده بود از پارس در رسید برجمازهای نشسته ، پرسان همی شد تاسرای نوشیروان. از شترفرود آمد و سبک در سرای شد و خادمی را ترمک درگوش گفت 1 برو نوشیروان را

من ل امردی 27: وی ران:1

12_ نوشیروان باز گشت و چون شب تاریک شد موبد را پیش ملک برد: بر قباد آفرین کرد و پدران او را بستود و پس ملک را گفت " مزدک را1 غلط افتاده است ، این کار نه او را نهادهاند ." ملک گفت "چگونه؟" گفت "بنده و را نبک می شناسد واندازهٔ دانش اوداند . او از علم نجوم چیز کی داند ولیکن او را در احکام غلط افتاده است . در این قران که در آمد دلیل کند که مردی بیرون آید و دعوی پیغامبری کند و کتابی آرد و معجزه های غریب نماید وماه رابر آسمان بدونیم کند و خلق را براه یزدان خواند و دینی پا کیزه آرد و کیش

14_ چون شب در آمد دوتن را از چاکران وهم مذهبان خویش بخواند و زر بخشید و پند و وعده داد که "شما را بسپاه سالاری رسانم ." وسوگندشان

موید نوشیروان را گفت "دریاب ." نوشیروان با آن ده مرد شمشیر بر کشیدند و پیش آن دو کس باز شدند و نگذاشتند که تیغ بر قباد زنند . و مزدک همی گفت " آتش بفرمان یزدان همی گوید ." و مردم دو گروه شدند ، گروهی گفتند قباد را کشته یا زنده بر آتش افگنیم" و گروهی گفتند "در این تأمل باید کرد آنه تا نکوتر بنگریم." و آخر آن روز باز گشتند و قباد می گفت " مگر از من گناهی آمده است که آتش زور ازمن می خواهد . من بآتش این جهان سوخته 3 گردم دوست تر دارم که بآتش آن جهان ." 10_ دیگر بار موبد با قباد خلوت کرد و از موبدان و پادشاهان گذشته سخن گفت و از هر کیشی دلیل آورد و بحجت نمود که " مزدک نه پیغامبر است (1190] و دشمن خاندان ملوک است ، دلیل بر آن که اول قصد بکشتن نوشیروان کرد. چون ظفر تیافت براو قصد هلاک تو کرد . وچه دل در آن بسته ای که از آنش آواز می آید؟ آتش هر گزکی سخن گفت تا اکنون گوید؛ من چاره کنم تا

17_ چون شب در آمد اورا پیش پدر برد تا همچنین پیش پدر باز گفت .

1 قبادعجب بماند از محتالی و دلیری مزدک. و بیکبار گی شک ازدل قباد برخاست

تدبیر هلاک او چیست ؟" گفت "البته نباید که او بداند که تو پشیمان گشتی واز 1

18_ دیگر روزهمه حاضر شدند وقباد برتخت ومزدک بر کرسی نشست و

19_ وچون شب در آمد قباد نوشیرران را بخواند و گفت " موبد برفت و مرا بتوحوالت کرده است که برداشتن این مذهب را تو کفایت باشی . اکنون تدبیر این کار چیست ؟" نوشیروان گفت "اگر خدایگان این شغل ببنده 11 بگذارد واین سخن باهیچ کس نسگالد الا یابنده تدبیر این کار بواجب بردست گیرد و بسر برد چنانکه تخم مزدک و مزد کیان از جهان بریده گردد ." قباد گفت " من این سر جز باتو نخواهم گفت واز میان من وتو بیرون نشود ." پس

22 - چون یک هفته بر این حدیث بگذشت نوشیروان پدر را گفت تا

دل گردد و تیز بهانه اش2 نماند" تابدین تدبیر معلوم ماگردد که عددمزد کیان چند است و کداماند که در مذهب اوشدهاند ." قباد این [1229] سخن بامزدک بگفت . مزدک خرم شد وگفت " خلقی بسیار در این مذهب آمدهاند ." گفت

س خوانی دیدند نهاده که هر گز کس چنان ندیده بود . قباد بیامد و بر تخت نشست و مزدک بر کرسی و نوشیروان میان بسته بایستاد یعنی که "میزبان منم" ومزدک : از شادی درپوست نمی گنجید . و نوشیروان هر یکی را بر اندازهٔ او برخوان 1. از ن00_ ل 2_ زین 27 : ذیر 2719

پ س ایشان راگفت " خواهم که امروز و امشب دوازده هزار چاه دراین میدان و بکنده باشید هر چاهی ms252 مقدار یک گز و نیم وخاک چاههم بر کنارچاه بگذارید." و نگه بانان را فرمود تا چون چاه کنده باشند همه را در سراچهای کنند و 0 نگذارند که هیچ کس از ایشان برود . وشبانه مردی چهارصد را درسلاح کردد بود ودرمیدان ودر سراچه ای که در میدان داشت بداشته و گفته "هر بیست بیست را که از مجلس در سرای می فرستم شما از آن سرای در سراچه می برید واز باشند : ناتان 2_ تاا: ندالز 3 د خونل

برخیزید و چشمی برافگنید تا هر گز زینتی از این نیکوتر دیدهاید ." قباد

1 مزدک چندانکه نگاه کرد همه روی [1242] میدان پایها سر بسر برپایهادید در هوا. نوشیروان روی سوی مزدک کرد و گفت " لشکری که پیشرو ایشان چون توی باشد خلعت ایشان به از این نتوان داد. توأمده ای که ماز وخواسته و زن مردمان بزیان آری و پادشاهی از خانهٔ ما ببری ." دوکانی بلند کرده بودند م درپیش میدان وچاهی کنده . فرمودند تامزدک را بگرفتند و ms253 بر آن دوکان بردند

کنون مصلحت تو در آن است که یکچندی در خانه بنشینی تا لشکر ومردم بیارامند که این فساد از سسترایی تو است ." پدر را در خانه بنشاند و بفرمود 1_ دید تا10 : دیدند ک

- والله اعلم17

جهور لشکر خوزستان و پارس را گرد کرد و بسپاهان ms255 آمد و حشر سپاهان و تازیان

============================================================

پس عبدالله میمون مبارک راسوگند داد که "آنچه من با ms256 توگویم با هیچ کس - فصل جهل دششم 00 ل 2_ زبنریان17 : زبیریان 10 : زبیران: دبیرانن خوانندن010 4این ک6: ای 17: ن

ی مسجدی بیران بود، آوازی از آن مسجد میشنید. آهنگ آن مسجد کرد و

قرمطیان دل بر آن وعده نهاده بودند . واهل سنت خبر یافتند که غیاث باز آمده است و دیگرباره خلق را بر مذهب سبع دعوت می کند . اتفاق چنان افتاد که آن وعدهٔ بیرون آمدن مهدی فراز رسید واو دروغ زن شد و نبز سبعیان در مذهب براو عیبها گرقتند و بدین هردو معنی براو خشم گرفتند واز او ببریدند

5_ و بعداز آن سبعیان ری با سبطی از اسباط ms259 خلف متفق گشتند و روز گار

و امیر ری احمدبن علی دعوت او را [1275] اجابت کرد و باطنی شد: 9_ پس اتفاق افتاد که دیلمان بر علویان طبرستان خروج کردند ، گفتند " شما می گویید که مذهب این است که ما داریم و مسلمانان از اطراف بما می نویسند که سخن ایشان مشنوید که آیشان پدمذهب و مبتد ع اند . وشماحجت 3

و بیغمبر را صلی الله علیه خدای عزوجل بهمه خلق یکسان فرستاده است و او قومیرا خاص نکرد دردین وقومی را عام تا گویند خاص را چنین فرمود و عام ر ا چنین . معلوم گشت ما را که شمادروغ زن اید ." وامیر طبرستان شیعی بود

7_ چون دیدند که آن مدت که او وعده کرده بود که امام بیرون آید

و کار خویش را رونقی ندید و آشکارا نمی یارست کرد . از بخارا بنخشب شد و ب کر نخشبی راکه ندیم امیر خراسان بود وخویش او بود در مذهب خویش آورد . و بکر با اشعث که دبیر خاص بود و محل ندیمان داشت دوستی داشت ، اورا نیز در این مذهب آورد . وابومنصور چفانی عارض بود وخواهر اشعث را ب زنی داشت ، او را نیز دعوت کردند ، اجابت کرد . وآیتاش حاجبخاص بود، با اینها دوستی داشتی، هم در آین مذهب آمد .

9_ بس این جماعت محمد نخشبی را گفتند 2 ترا در نخشب حاجت نیست 1 بودن. برخیز و بحضرت آی ببخارا تا ما چنان کنیم که باندک مایه روز گار کار و برفلک رسانیم ومحتشمان را در این مذهب آریم :ه برخاست واز نخشب ببخارا شد و با این طایفه بامحتشمان می نشست و ایشان را دعوت می کرد وهر که

سران سپاه نگاه کردند ، پادشاه را دیدند با پسر که از در سرای در آمد . همه بر خاستندو پیش باز شدند و هیچ کس ندانست که حال چه رفته است. گفتند "مگر پادشاه را بدین مهمانی رغبت افتاد ." نصربن احمد رفت و بجایکاه خویش بنشست و سلاح داران از پس پشت او بایستادند و نوح بردست راست پدر بایستاد و گفت دشما بنشینید و نان تمام بخورید." 15_ همه بنشستند ونان بخوردند و ms267 خوان یفما کردند . نصربن احمد گفت " بدانید که از آنچه شما سگالیده اید من آگاه شدم و چون من بدانستم از قصد شما بمن دل من برشما بد شد ودل شماکه برمن بدشده است اکنون بتر شد . بعد از این نه شمارا برمن ایمنی باشد و نه من از شما. اگر من از راه بیفتادم و یا مذهبی بد گرفتم یاگناهی از من در وجود آمد [1315] که بدان 1- مهمانی تا0 :مهمان 1714

1- چون بمجلس بنشستند و هر کس سه قدم شراب بخوردند گفت "دشما چنان سگالیده بودید که چون سه قدح شراب بخورید هرچه در این مجلس نهاده است یغما کنید . یغما نمی ms268 فرمایم اما همه شما را بخشیدم . همه بر کیرید و بریکدیگر قسمت کنید هر کس را براندازهٔ او تابهمه کس برسد .، برداشتند و درجوالها کردند و مهر برنهادند و بمعتمدی سپردند. پس گفت " اگر سپاه_ سالار بر ما بد اندیشید [1329] جزای خویش دید و اگر پدرم از راه راست 1_ شایم ککان:171018 2 ازمن ککن:1068

خیزید تا بغزا مشغول شویم . هرچه در ماوراءالنهر وخراسان ملحد گشتهاست و این مذهب گرفته است که پدرم گرفت همه را بکشید و خواسته و نعمت ایشان همه شما را است . این که درمجلس بود از آن پدرم امروز شما را دادم و آنچه درخزینه است فردا شمارا دهم که کالای باطنیان جز غارت را نشاید . چون از این مهم فارغ شویم روی بکافر ترک نهیم : وخواهم که هم اکنون محمد نخشبی ر ا بیارید باهم نشینان پدرم و گردن بزنید . پس درشهر و نواحی افتید." 17_ دروقت بتاختند و محمد نخشبی را که داعی بود بیاوردند و گردن بزدند و پس حسن ملک را و ابومنصور چفانی را واشعث را با چند امیر که باطنی شده بودند گردن بزدند . و پس در شهر افتادند و هر که را از ایشان می یافتند می کشتند، و همه را می شناختند از آنکه ایشان بقوت پادشاه مقالت خویش آشکارامی گفتند و دعوت می کردند . وهم در روز امیری را با لشکری بفرستاد تا از جیخون.

بگذرد و بتعجیل بمروالرود شود و پسرسواده را بکیرد و بکشد . و آنگاه شمشیر درنهند ، از رعیت و لشکری هر کجا در خراسان یکی را از ایشان یابند و دانند همه را بکشند . و وصیت کرد کسه زنهار ، نباید که مسلمانی بغلط کشته شود که اگر کسی مسلمانی ms269 را بکشد سوگند خورد که " آن کس را بکشم و هر عذر که آرد قبول نکنم ." پس هفت شبانه روز در بخارا و ناحیت می گشتند و غارت می کردند تا چنان شد که در همهٔ [1320] ماوراء النهر و خراسان از ایشان یکی نماند و آن که ماند آشکارا نیارست آمد و این مذهب در خراسان 1_ افتید در وقت ککن : افتادند و017_ 2_ بس کان : سر 6:27

- - والله اعلم وهواحکم7 2-بس پصر27 : بس سام بسرن : پسر10 : پسل 3_ و بنواحی که ایشان بودندی ککن27110 4_ وزکرو 1718: وزکروک وازکدرن ، وآن1 6-بود د170

ییرون آمدن باطنیان درناحیت هرات وغور و هلاک ایشان 19_ در سال دویست و نود و پنج از هجرت النبی صلی الله علیه والی هرات محمدبن هریمه خبر کرد امیر عادل اسمعیل بن احمد سامانی راکه "مردی در کوه پایهٔ غور و غرچه خروج کرده است ، او را ابو بلال می گویند و مذهب قرامطه آشکارا کرده است و از هر طبقه ای مردم بر او گرد آمدهاند و سرای خویشتن را دارالعدل نام نهاده است و خلقی بسیار از روستای هرات روی بدو نهادهاند و بیعت می کنند وعدد ایشان فزون از ده هزار مرد است . اکر در کار او تغافل کنید اضعاف این مردم بر وی گرد آیند . آنگاه کار دشوار شود و می گویند این ابوبلال آن است که ندیمی یعقوب لیث کردی و در مذهب دعوت بنیابت اومی کند ." چون امیر اسمعیل این ms271 بشنید گفت "چنان دانم که ابوبلال راخون بجوش آمده است ." [1337] پس زکری حاجب را فرمود که "از جملهٔ غلامان پا نصد غلام بگزین هر کدام جلدتر و دلیرتر و بگو تا ایشان را درم بدهند و تیقش را سرهنگی ایشان ده چه او غلامیست بخرد . بگوتا ده هزار درم بدو دهند 1- فرستادند گلن10 : فرستاد7] 2_ تیقش گ1 ممقشن77 : هس3

و اکنون بخلاف تو ناگاه بلب جیحون آمده است و میخواهد که بگذرد بی آنکه او را خوانده اید." پادشاه بک ارسلان حمیدی را و حسن ملک را با شکری برابر جیحون فرستاد و کشتیها همه از آن سو بردند تانتواند گذشت .

24- چون الفتگین دید که گذر نمی دهند4 خدمتی بنوشت و سبب آمدن خویش یاد کرد ونمود که " بیشتر خاص تو و اهل درگاه ودیوان مذهب قرامطه کرفتهانده و که ومه دراین مذهب آمدهاند و درتد بیر آن اند که خروج کنند و رهمهٔ مملکت دومرد مسلمان و نیک خواه تو بودند ، بقول آیشان تیز هردو را 1355] محبوس کردی. من آمده بودم تا تدبیر ایشان بر دست گیرم : چون سخن من بنده تمی شنوی و سخن قرمطیان می شنوی فردا کیفر بری . من بنده ملک را بیاگاهانیدم و اینک سوی بلخ رفتم ." و یکی همچنین بقاضی بخارا و علما نیشت که " قرمطیان زور گرفتند و خروج می کنند و پادشاه غافل است . من نبشتم بدو وشما شرط نصیحت بجای ms275 آرید تادین وملک برجای بمانٔد." وخود بجانب بلخ رفت ونبشتهها برسید . قاضی ابواحمد وایمهٔ بخارا از این حال خبرداشتند ، وقت را چیزی نمی یارستند گفت از این معنی که اغلب این طایفه شیرورزه 178: سیروره ره نا :میر زده 2 بسرنا:لر 3- بک : ل 4_ دهند کلن : دهد 77 9_ کرفتهاند کلن :کرفتند کچ

29_ قضارا دیگر روز خبر آمد که سپیدجامگان فرغانه خروج کردند و هر که را از مسلمانان می یابند می کشند . و از جانب خراسان نیز روز دوم خبر

27_ دیگر روز دانشمندان با نامههای عاملان در شهر بتظکم بدر سرای و زیرشدند و از او در خواستند تا پادشاه را آگاه کند از بیرون آمدن قرمطیان.

مگر ابوعلی عمدا تأخیر کرد تا دانشمندان گفتند "اگر او باایشان یار نیستی تأخیر نکندی ." پس ابوعلی برملا باسلطان بگفت. فرمان داد که محفلی سازند و ایشان را حاضر کنند و دانشمندان حاضر آیند و مناظره کنند و بدان روی که از حکم شریعت و مسلمانی واجب است بر آن بروند. پس دیگرروز ابوعلی بلعمی محفلی ساخت درسرای سلطان و ابو احمد مرغزی را که قاضی حضرت بود با جملهٔ ایقه و اعیان بخواند و سران قرامطه وهر که را شناختند[13610 از متکلمان ایشان کس فرستادند و بیاوردند ، بدیدند با ایشان سخنی شرعی نبود . عتیق یک چشم را صد تازیانه بزدند و بخوارزم فرستادند تا همانجا بزندان 3 در بمرد و ابوالفضل زنکرز را صد تازیانه بزدند و با اهل وفرزندان بآموی فرستادند تاهم آنجا بمرد . وبکتوزن را با ابوالقاسم که و کیل پارس و خوزبود بالشکری بطالقان فرستادند . ایشان بیرون از آن که بکشتند چهارصد مرد معروف را که مقرآمده بودند بگرفتند و شصت هزار دینار بستدند و مقدار صد هزار درم ms277 ببیت المال آوردند و دیگر بحکم فرمان بقاضیان أفارس و خوز فرستادند 1- با نامهای 77: یا نامهای کل: ونا 2- عاملان ل : عالمان حکنلل 3رنکرز : زنکرذنا : کا 4- بنازیان1718: بقاضیان ت:_

30_ ابومنصور چون دید که لشکرها گرد طوس فروگرفتند او بیمار

بیرون آمدن محمد برقعی برمذهب باطنی بخوزستان وبصره بالشکرزنگیان 31_ و درسنهٔ خمس و خمسین و ماتین هجرتی محمدبن علی برقعی علوی 1- واللهاعلمل7

اول اهواز بگرفت وپس بصره بکرفت وجملهٔ خوزستان بگرفت و همهٔزنگیان ms279 خواجگان خویش را بکشتند و نعمت وزنان و سراهای ایشان بدست فروگرفتند و چندین بار لشکر معتمد را بشکستند وچهارده سال وچهارماه وشش روز در بصره

درآخر ماه صفرسال بر دویست و هفتاد این محمد برقعی را ببغداد آوردند و بکشتند . و مذهب او چون مذهب مزدک و بابک وابوزکریا و خرمهدین و س 14 قرامطه بود درهمه معانی : بیرون آمدن ابوسعید جنابی وپسرش ابوطاهر از بخرین ولحصا خذلهماالله 1 32_ وهم بروز گار معتضد ابوسعید بن الحسن بن بهرام الجنابی خروج کرد در بحرین ولحصا وآن مردمان برمذهب سبع که ما باطنی خوانیم دعوت کرد و از راه ببرد و کار خویش محکم کرد. وچون متمکن گشت راهزدن گرفت و ناحیتها

و خلایق چون چنان دیدند در حرم گریختند و صندوقهای قرآن پیش نهادند:

زمین کگن :170 2- وهر که را یابید بکشید چلن : 776 3_ حرم : احرام کل: حج7 4_ بسلاح حان : بصلاح 7

و بعد از آن بفرمود تا کشتگان را بر سرایشان افگندند تا ایشان نیز بمردند .

وصد هزار شتر بیردند و زر و درم و دیشار و قصب و مشک وعود وعنبرو ظرایف را خود قیاس نبود . چون بلحصا بازشدند ازاین مالها بهدیه ها بداعیان فرستادند بهمه جایگاهها ، و این واقعه اسلام را در روزگار مقتدر افتاد درسال سیصد و هفنه از هجرت 35_ پس هدییه فرستاد بمغرب با بوسعید که او پسرجهودی بود و یکی از فرزندان [1399] عبدالله بن میمون قداح احمد نامی مادر اورا بزنی کرد و او 1_ افکندند گ : میافکند نا : بمردند 7] 2- و بعد ازان بفرمود تا کشتکان را برسر ایشان افکندند تا اپشان (نیزن) (بزیر درگا) بمردند ن1 لل

36_ و ابوطاهرسعید چون بلحصا آمد هر کجا که مصحفها بوداز قر آن و توریت وزبور و انجیل همه در صحرا افکندند وگفتی "در دنیا مردمان را سه کس تباه کردند شبانی وطبیبی و شتربانی و غیظ من از شتربان بیشتر است که ازدیگران که ایشان مشعبد و سبک دست و محتال بودند ." و خواهر ومادر و دختر را مباح کرد و حجر الاسودرا دونیم کرد و بردو کرانهٔ چاه آبخانه نهاد، چون بر سرچاه نشستییک پای براین نیمهٔ سنک نهادی و یک پای برآن نیمه و فرمود تا بر پیغامبران آشکارا لعنت کنند . و عرب را سخت آمد که فرمود که با مادر گردآیند ، بسیار کس از عرب زرنیخ و گوگرد بخوردند و بمردند تا ایشان را با مادر گرد نبایدآمد . اما اهل مفرب واهل غربیان جاهل تربودند ، همه بطبع این کار بر دست گرفتند . و دیگر بار برقافله4ٔ حاج زد5 وسوگند بدیروغ کرد و خلقی بسیار بکشت .[1397] وچون مسلمانان در خراسان و عراق گرد گشتن گرفتند تا براه خشک و دریا بروند ایشان بترسیدند ، حجر الاسود 1_ سجلماس ک101: سلجماس نالز 2_ وابوطاهر سعید کلککان : 3_ واهل زییان 17: واهلغربیان*(:وآن عربیان : وان غرببان ن :6 4_ قافلهٔ کلان : افلهٔ 1 5-زدگا: زدند 6027

37_ این قدربدان یاد کرده شد تا خداوند عالم خلدالله ملکه بداند که مذهب ایشان چیست و برقول و سوکند ایشان اعتماد نیست و بهر وقتی آین باطنیان که دست یافته اند بر مسلمانان و در بلاد اسلام چه فسادها و کارهای زشت کردهاند وچه شوم قومی اند وچه دشمنی اند اسلام و ملک را: 38_ ومقتع مرغزی در بلاد ماوراء النهر هم در این تاریخ خروج کرد و شریعت بیکبار از قوم خویش برداشت و اول همین مذهب دعوی کردکه باطنیان کثند چنانکه ابوسعید جنابی و ابوسعید مغربی و محمد علوی برقعی

39- و باطنیان را بهر وقتی که خروج کردهاند نامی و لقبی بوده است و بهر شهری و ولایتی بدین چهت ایشان را بنامی دبگر خوانند ولیکن بمعنی همه یکیاند . و بحلب و مصر اسماعیلی خوانند و بقم و کاشان و طبرستان و سبزوار سبعی خوانند و ببغداد و ماوراءالنهر و غزنین قرمطی و بکوفه مبار کی 1 و ببصره روندی و برقعی و بری خلفی و بگرگان محمره و بشام مبیضه و بمغرب سعیدی و بلحصا وبحرین جنابی و باصفهان باطنی . وایشان خویشتن را تعلیمی خوانند1 ومانند این . ومقصود ایشان همه آن باشد تاچکونٔه مسلمانی براند ازند و خلق را گمراه کنند و درضلالت اندازند .

_کاشان ن: قاشان 017 0{2_ خوانندحلن6: 77

که ایشان راسرخ علم خوانند یعنی محمره، قوتی گرفتند عظیم و باخرمه دینان دست یکی کردند و گفتند " ابومسلم زنده است ، ماملک بستانیم و بدو بازدهیم." و پسر ابوالمعزا نواسهٔ ابومسلم را مقدم خویش کردند و تا بری بیامدند و همه

هارون عبدالله بن مالک را از خراسان بابیست هزار سوار بجنگ ایشان فرستاد: 1 ایشان ازاو بترسیدند و بجایگاه خویش شدند و بهارون نبشت که "مرا از ابو

دیگر خروج بابک

اینها قصد کردتد که بدوپیوندند . شنیدند که لشکری براه ایشان فرستادهاند.

بترسیدند [1419] و از راه باز گشتند و بپراگندند . دیگرپس درسال دویست ودوازده درایام مامون خرمه دینان خروج کردند از ناحیت سپاهان و بریده و

_ دیکر چون سال دویست وهجده در امد دیکر باره خرمه دینان پارس و سپاهان و جملهٔ کوهستان و آذربایگان خروج کردند بدان که مأمون بروم شده بود . وهمه بیک شب وعده نهاده بودند و بهمه شهرها و ولایتها بتدبیر بابک راست آن شب خروج کردند و عاملان شهرها را [1411] بکشتند و از مسلمانان بسیار بکشتند و خانهها غارت کردند و فرزندان مسلمانان را ببردگی بردند . و درپارس مسلمانان جمع شدند و برایشان ظفریافتند و بسیار بکشتند و اسیر گرفتند. امادرسپاهان خرمه دینان جمع شدند بدار و برندین وسرایشان س ه مردی بود علی بن مزدک، از درشهر بیست هزارمرد عرض کرد و بابرادربکره شد و ابو دلف غایب بود و برادرش معقل بکره بود . با پانصد سوار مقاومت

- بعد از این بشش سال معتصم بشغل خرمه دینان پرداخت و افشین را نام زد کرد بکار زار بابک . افشین لشکرها برداشت و روی ببابک تهاد و هر کجا خرمه دینی و باطنیی بود بمدد بابک شدند و در جمله دو سال جنگ می کردند وچند کارزارهای سخت میان افشین و بابک برفت واز هردوجانب بی حد واندازه مردم کشته شد . و عاقبت افشین حیلتی بکرد ، لشکرخویش را بیشتر پرا کنده

س افشین کس بدان لشکرها فرستاد کها" باید که روز مصاف در شب بیایید و

14_ اما قاعدهٔ مذهب خرمیه آن است که رنج از تنهای خویش برداشته اند

15_ و این مقدار از افعال و اقوال ایشان بدان یاد کرده شد که ایشان

- بمحمد وآله7

1- بدان 20: بداند 17گ1 2_ یکی سباس 27: یکی سو باشی با : یک سپاهی 1

3 والله اعلم 7

حایت مگویند یزدجرد شهریار رسول قرستاد بامیر المؤمنین عمر رضی الله عنه که " امروز درهمه عالم درگاهی از در گاه ما انبوه ترنیست و خزینه ای از خزینهٔ ما آبادان تر ms295 نیست و لشکری از لشکر ما بیشتر نیست و چندان آلت وعدت که ماداریم کس ندارد ." جواب داد، گفت "بلی، در گاه شما انبوه است و لیکن 1- ولشکری از ما بیشتر نیست 15 : ولشکری از لشکر ما دلیرتر نیست 1:- 177

حایت گویند بازرگانی بمظالم آمد بدرگاه سلطان محمود و از پسرش مسعود تظلم کرد و بنالید و گفت " مردی بازرگانم و چند گاه است تا اینجا مانده ام ومی خواهم که بشهر خویش روم. نمی توانم رفت که امیر مسعود بشصت هزار دینارازمن کالأ وقماشات خریده است وبها نمی گزارد. خواهم که امیر مسعود

مل ماد 5_ و ملوک این زمانه اگر کمتر فراش و رکاب دار خویش را فرمایند که " با عمید بلخ و رئیس مرو بمجلس شرع حاضرشوه فرمانش نبرند ودو جو ازاو نیندیشند.

حکایت - عامل شهر حمض بعمربن عبد العزیز نبشت که "دیوار شارستان حمض یران شده است و آن را عمارتی می باید کرد . چه فرماید؟" جواب نبشت که " شارستان حمص را از عدل دیواری کن و راهها را از خوف و ستم پاک کن که حاجت نیست بکل وخشت و سنک و کچ:، 7_ و خدای عز وجل داود را علیه السلام می فرماید "یا داود انا جعلناک خلیفة فی الارض فاحکم بین الناس بالعدل ." معنیش چنین باشد که "ای داود ما ترا خلیفهٔ خویش گردانیدیم برزمین تا بندگان ما را تیمار داری و نگذاری که ازیکی بریکی ستم رود و هرسخن که گویی بحق گویی و هر کار که کنی بداد

2_ اما میانه رفتن پادشاه در معنی مال دنیا و در کارها چنان است که در هر حال منصف باشد و برعادت قدیم و آیین ملکان نیک بروند و سنت بد ننهند و ببدعت رضا ندهند، وبرپادشاه فریضه است در تفخص کردن عمال و معاملات و بدانستن دخل و خرج و نگاه داشتن اموال و ساختن خزینهها و ذخیرهها از جهت استظهار و دفع کردن مضرت خصمان را و نه چنان کف بستن که مردمان براو رقم بخیلی و دنیا دوستی فروکشند و نه نیزچنان اسراف کردن که مردمان گویند باد دست است ، مال تلف می کند. و بوقت بخشش اندازهٔ هر کسی نگاه و27 ms298 کنند ت0.کند 17 2_ بوشیده ت7:10

3_ و دیگر باخصمان جنگی چنان کند که آشتی را جای بماند و آشتی چنان کند که جتگرا باز گذارد و بادوست و دشمن چنان پیوندد که تواند گسست و چنان

نعالی و در کارهای دین مجتهد باشد و بحرض ورغبث قیام نماید تا ایزد تعالی مهمات دینی ودنیاوی او کفایت کند و مرادهای دوجهان بدهد و بهمه آروزهایش رساند.

نمالعلا تمام شد بعون الله ثعالی و حسن توفیقه فی منتصف ماء شوال سنة ثلاث وسبعین و ستمایة علی یدی العبدالضعیف الفقیر المذنب المقر بذنبه المحتاج الی رحمة الله تعالی حسین بن زکریابن الحاجی حسین الدهستانی غفرالله له ولوالدیه ولجمیع المؤمنین الی یوم القیامة و سلی الله علی سیدنا خاتم النبیین محمد المصطفی و علی آله اجمعین و اصحایه و اتباعه و سلم علیهم تسلیماکثیرأ . متعالله لصاحبه بحق محمد و آله والحمدلة .

ک : 2. ازرده گگان: ازر2017 ms299 نه210:1 4- والله اعلم بضواب والیه یرجع الماب ل

همین آشتباه میان شناختن وساختن درناشی است از علامتی یا زینتی که در نسخههایی بسیار کهن برروی س بی نفطه گذارده ممانشد درعنوان فصل سی ودوم روی داده است در موردی که سخةٔ 7در فهریست ابواب اص7) ساختن ودرخود متن (ص165) ششاختن دارد : 16 س12 گویند عبدالله بن عمر - آین حکایت را سنائی در باب هشتم حدیقةالحقیفه بنظم آورده أست : وشنودم که یکی از ملواه بعونش گران تربوده ایست_ با مطالب عیون ص19 سه الاخبارج2 ص 335 مقابسه شود . این داستان درجوامع الحکایات و نصیحة الملوک ص16 س6 تا14 هست ودرآن کتابها آنرا مردی زاهد از پادشاه چین یرای خلیفه نقل میکند: صا بسا مهدیه- "غرض مصنف از مهدیه به اقرب احتمالات وبسیاف روایت این حکایت که گوید یعقوب بن لیث در بیعت آیمعیلیان شده بود، همان پای تخت علویان فاطمی است که در ولایت افریقیه اتونس حالیه) واقع بوده وآنرا اولین خلیفة فاطمی یعنی عببدالله المهدی در سال 203 هجری بنا نموده بود : نسبت اینکه یعفوب لیف در موقح نزاع خود بامعتمد خلیفه یعنی در حدود 262 میخواسته است مخالف خلیفه را از مهدیهکه هنوز بنا نشده بود بیاورد و بجای او بنشاند یکی دیگر از اغلاط تاریخی مؤلف است واین نیز

در تواریخ معتبر چنین آمده است که اسمعیل ms300 برای رها کردن عمرو از او بیست بار هزار هزار درم خواست و عاقبت بنصف این مبلغ راضی شد و چون کسان عمرو از سیستان این مبلغ را نفرستادند عمرو همچنان دربند ماند و أیمعیل که در برانداختن عمرو با خلیفه دست یکی داشت اورا در سمرقند تسلیم گماشتگان اعباس اقبال) خلیفه کرد.)) بخش اخیر این داستان آنجاکه اسمعیل در برابر گنجهای صفاریان دچار وسوسه می شود در نصیحة الملوک ص 62 س8 تاص13س7 اونیز در جوامع الحکایات و تاریخ گزیده) هست . اگر چنانکه عباس اقبال گفته است نظام الملک این داستان را بساخته باشد، احتمال این که غزالی آنرا از منبع دیگری گرفته باشد اندک است و درواقع نیز غزالی در نصیحة الملوک می گوید لاهم از اسمعیل سامانی روایت کردند اندر کتاب سیرالملوک" گو اینکه نام نویسندهٔ سیرالملوک را یاد نکرده است اما بنظر من آشکارست که مقصود وی همانا سیرالملوک نظام الملک بوده أست : ص31 س14 چنبن کویند بهرام گور را وزیری بود - در نصیحة الملوک ص82 سهرا این داستان بااختصار بسیار نقل شده و به گشتاسب نسبت داده شده آست . در چوامع الحکایات دوبار نفل شده است یک بار به بهرام گور نسبت داده شده و باردیگر به گشتاسب: ص34 س7 هرکه بنام فریفنه شود بنان درماند و هرکه تهان خیانت کند بجلیه انفر ماند- نیمهٔ دوم این مثل که در نصیحةالملوک پیدا نیست ممنای قانع کننده ندارد . در اینجا نصیحة الملوک عیارت زیر راکه شاید متن مارا روشن کند دربردارد: الوروزنامه بخواست سرتاسر روزنامه همه شفاعت راست روشن

صه3 س6 من از این مرد بجان نظایهنم- در چاپ اول بجای "ناایمنم" بپیروی از خلخالی "آمدهام" رادر متن گذاشتم و فرض کردم که "آمده" از اشتباه کاتبان بتدریج به "ایمن)) و بعد به "ناایمن" تبدیل شده.

ولی بااینکه هنوز "آمده" بسیاف ومفهوم عبارت مناسب مینماید ابا عبارت ص 89 س8 مفایسه گنید) از گواهی نسخهٔ 17 نمیشود صرفنظر کرد: صاه سه اورات نقاود- بنظر میرسدکه ایستعمال لاندارد) بجای "انیست" که از نظر دستور زبان منتظر است یک بسهو حافظهٔ نویسنده مباشد: ص1ه س18 توبرهای کاه و برغی و دستهای تره- این عبارت هم که مفهوم آن اجناس پیش با افتاده وبی اهمیت هستند مانند نکیه کلام تکرارشده و خود دلیل دیگری است بریکسان بودن انشای کتاب و یکی بودن نویسنده : عبارات ص85 س 11 وص 95 وس7 وص 153 س19 را با این مقایسه کنید: صبه س5 چنبن گویندکه وسم ملکان عالم عجم چنان بوده آیست - این عبارت را باعبارت ص 91 س9 نصبحة الملوک مفایسه کنید . لفات عبارت هردو یکسانت : صطاه بس2 وگفران نعمت آرند این عبارت و عبارت جملههای بعدی تاآنجا که گوید "ملک از آن خانه تحویل کند" در نصیحةالملوک هیچ

عباس اقبال این داستان را از متنی که بکونشش او چاب نشدهاست حذف کرده ، زیرا بگفتهٔ او لاهیچ صحت تاریخی ندارد". أما این عمل ایشان دارای دقت زیاد بنظر میرسد ، زیرأ خود ایشان هم نوشتهاندکه این کتاب دارای نادرستیها و اشتباهات تاریخی فراوانست: صهه س9 ابو دوانبف أبو دوانیف کنیهٔ المنصور خلیفهٔ دوم عباسی بود : ناریخ گزیده میگوید: چون در بخل مبالفه نمودی او را ابودوانق خواندند: ص64 س5 ابوعلی دفاف روزی بنزدیک امیر ابوعلی الباس اندرآهد- عین این داستان در نصیحة الملوک ص46 س16 آمده است . أبوعلی حسن ابن محمد الدقاق از عرفای بنام قرن چهارم بود . رجوع کنید به کشف المحجوب ص 162 و تذکرةاولالیا ج2 ص 178. بنظر میرسدکه مؤلف این داستان ابوعلی محمدبن الیاس را که امیر کرمان بود و در سال 256 فوت کرده با أمبر أبوعلیبن ابی الحسن سیمجوری که در سال 378 از طرف نوحبن ننصور سامانی به سپهتالاری و امارت خرأسان منصوب نشده آشتباه کرده است : در فصل 10 این کتاب (ص87 س8) باردیگر به أبوعلی الیاس اشاره میکند . در آین مورد او را امیر کرمان و همزمان سلطان محمود غزنوی نوشته است که این نیز یکی دیگر از امور غیرممکن است صه6 س19 دوخبر است- این بند نیز در نصیحة الملوک ص 79 س 20آمده آست :

ص70 س13 آزاین حال که ددوی هستی دد نمانی درستی این جمله قابل تردید ایست ولی مفهومش شاید متشابه باشد با عبارت ص الاس8 ااز این بتر نشود که هست .) ص72 س3 ومن بننعجب فرومانده بودم- نبدیل ضمیر به اول شخص ms303 در اینجا غیر منتظر و شگفت انگیز است: صه7 س11 اگر این زن را ببرون فرستی- بعد از این عبارت کلمهٔ (افبها" باید فهمیده نشود که معمولا در اینچنین موارد نوشته نمی شود: ص77 س18 تاآن مرد را از بند ایشان نباوردم_ چنانکه در تاریخ گزیده آمده است معتصم بغزای رومیان رفت تا یک زن مسلمان گرقتار را رهایی بخشد و در جنگ کامیاب نشد . اگر در اینجا برهایی یک زن اشاره میشد مناسب نر بود ولی در همهٔ نسخههای خطی مرد صبعط شده است : صم س16 سفیان ثوری گوید - این نقل قول در نصیحة الملوک ص86 س7 آمده است .

صم س18 اودشیر گوید ص81 س1 عمرخویة هردوی این عبارتها باهم دیگر در نصیحة الملوک ص85 س وض85س8 با اندک تفاوت آمده است : ص82 س4 چنین گویند که در روزگار ععرین عبدالعزیز - این حکایت را با مطالب ص 59 س18 نصیحة الملوک مقایسه کنید.

صهل س9 صاحب برید- رجوع کنید به نوروزنامه ص13 س13.

ص87 س8 أبوعلی البایس-رک. حاشیهٔ ص64 س5 .

ص84 س9 نببز- نام شهر تیزرا که یکی از بندرهای مکران بوده میتوان اینجا خواند زیرا که پایین در ص 9 س 2 واضحا "تیز" آمده است : رک حدودالعالم ص 124 س 16، مسالک و ممالک ص 52اس5: صه س18 دیرچی رجوع کنید به المعجم ص 169 س6- "در قدیم گنبد را بزبان پهلوی دیر میخواندهاند از بهر آنکه در بعضی از کتب مسسالک دیدهام که منزلی که از طرف اصفهان برصوب ری هسست

صا1اس8 و سلطان مخمود ر1- این داستان در جوامع الحکایات آمده است اما در آنجا بجای نام سلطان محمود نام معتضد خلیفهٔ عباسی و صه2 اس8 نیزمقایدمح باوجود گواهی نسخۀ 17 نباید از خواندن کلمة خطی که نسخههامی دیکر دارند صرف نظر کرد چه ممکن ایست آن درست باشد .نزهةالقلوب ص253 بس12 می گوید: "خط جزیرهای

خلیان_ بقول محمود کانشغری (دیوان لفات الترک ج1 ص330) ص21اس5 ترکمانان سلجوقی همه ترکان شرقی را جکل مینامیدند. شاعران هم مردم جکل را بز یبایی ستودهاند. رک. دیوان عطار.

133س6 اندر یساخته داشتن علفها_ با عبارت راحت الصدور ص 131 س1 مقایسه کنید- "ولشکری که همواره ملازم رکاب بودند و آسامی ایشان در جرایاد دیوان مثبت بود چهل و شش هزار سوار بودند و اقطاعات ایشان در بلاد ممالک پراگنده بودی تابهرطرف که رسیدندی ایشانرا علوفه و تففات محد بودی 40 صع اسه تاحاجت میافتد بهروفت تبرانهاخن - با دریافتن این که تیر انداختن کنایه ایست بمعنی بسقط گفتن ابهام و اشکال قبلی از این حبارت برداشته نشد : ص1) اس1 ترنیب غلاهان بسرای لاتربیت" بجای "ترتیب" از نظر مضمون بندهای بعد اصلاح مناسبی مینماید : ولی همه نسخهها بغبر آز خه 7 ااثرتیب" دارنه وعبارت نسخهٔ]ا با اینکه بسبب فقدان فطهها قطعی نیست کمی به لاترتیب" نزدیکتر است : ص4 اس1 گنزی. شکل این ترکیب حدسی است ولی مبنی برآن است که کتاب نسخههای بعدی کلکااسم شهر گنجه را میشناختند و جفرافیانویسان عرب این اسم را جنزه مینوشتند . گنزی نیز بتلففظ امروزه آذربایجانیها نزدیک است .

ص44 اس14 امبر خراسان نوحین نصر- این دخالت الپتگین در مسئلهٔ جانشینی

صاهاس تلکه به پوست نسخه 17در این مورد ناخوأناست . این کلمات بیک خواندن محتمل تواند بود: صاس12 بعریخت و پبش خسرشد در نتیجه بازیافت کلمات اپیش خسر) که متأسفانه قبل از چاپ کردن متن بفکر من نگذشمت کلمات لأمیر غزنین" در اینجا نامناسب شد و فعلا در نسخههای جدیدتر18 دیده نمی شود : بنابراین آنها را حذف کردم بفرض اینکه آنها بغلط اضافه شده باشند و آنهارا بجای اصلی که آن دو سطر پایین است س گردانیدم : بااین اصلاح عبارت همهٔ آین بند بیشتر مقبول شده ولی هنوز با شرحی که در طبقات ناصری طبفه یازدهم داده شنده مطایفت ندارد: بنظر میرید که نظام الملک حکایت الپتکین را با ماجرای یکی از جانشینان او پیریتکین اشتباه کرده است . از متن ما چنان برمیآید که لویک در اثنای محاصره بداخل ارگن شهر گریخت ولی بنابر روایتی دیگر او بشاه کابل پناه برد . رک سلطان ممود ص27-25.

صههایس12 والبنگبن روی بشاه هندوستان نهاد- از جزئیاتی که با آن نظام الملک شرح خودرا آراسته أست واضح أست که أین مسافرت بهندویستان همان ایست که سبکتگین با تشرکت محمود در حدود سال 376 بآن اقدام کرد . ربک. سلطان محمود ص29 . یا منابعی که ازآن نظام الملک استفاده کرده ناقص بوده و یا او عملا در تاریخ تحریقی آورده است. تنها تاریخ گزیده که بسیرالملوک یکی از منابع آن بوده است ازاین شرح متابمت نموده : صه اس3 آخر برآن فرار افناد گه شاه هند گفت - با عبارت ص 272 س21 مقایسه کنید "عاقبت برآن قرار افتاد که نوشیروان مر پدو را

ص67اس12 دستاری - کلمهٔ "برکانی" اترکانی ، برکانی؟) که نسخۀ 17 اینجا دربردارد بسیار شیایان توجه آیست ولی نتوانسته ام آنرا تشخیض م ص70ایس13 در این حال که ما بسعرفند و اوزگند رفشبم سلطان ملکشاه در دوران پادشاهی خویش دوبار در سال 471 و در سال 81] این دود را بازدید کرد . رک راحةالصدور ص 128 س5 وص129 س10. ظاهرأ اینجا بمیافرت اول اشاره می شود.

ص72اس) اگر اورا هلاک گنم - البته این کلمات دارای اشکالی هستند ولی بدون اثبات قوی نباید متن آیانتر نسخههای نا قبول کرد: ص73اس" جوانمردی از کارها بهر است - بیت اول این ذوبیتی که اینجا بمنصری نسبت داده شده در پندنامهٔ نوشیروان اثر بدایعی بلخی دیده میشود که آنجا بیت قبل از آن بقراز زیر است: نگه کن که شاعر چه گوید همی وزین خوب گفتن چه جوید همی رمک تاریخ ادبیات صفاج1 ص26 س1 : صلااس10 هزار دینار - نصیحة الملوک ص107 س5 دو داستان بیان میکند که پادنشاه باید هرگز کمتر از یک هزار درم عطا نکند که مبادا اورا احفیر همت"" پندارند .عجیب أست که نسخهٔ لابسه بار (اهزار دینار" و ففط بکبار در سخن بیر مرد لاهزار درم) ضبط کرده است در حالی که نسخههای دیگر در سراسر حکایت لاهزار دزم".

دارند: صایس3 مأمون روزی بهظظالم نشسنه بود - این داستان تفریبا با همین عبارات و لفات در نصیحةالملوک ص87 س8 آمده است : ص78اس14 دافشمندی بود بشهر هراه مرخوم عباس اقبال بجای آورده است که این اشاره است به عبدالله بن محمد انعماری (396- 81ه) و از آنجاکه نظام الملک بااو میانهٔ خوبی نداشت از آوردن نام او خودداری کرده است . ربک بمفالهٔ محمد قزوینی در خوانشی ص 84 س آخر چهار مفاله .

ص178س13 مکرکی - اسم "بکرک" که در نسخهٔ 0 ابکرک) و در راحة الصدور ص 117 س 3 ضبط شده است و قبلادرست مینمود حالا مورد

صالاس16 مامون خلیفه - این داستان در جوامع الحکایات آمده است و در انجا میگوید که از تاریخ آل عباس نقل کرده است . در ص319 س 12 این کتاب از "تاریخ خلفای پنی عباس" نام برده شده است، صهااس 8حویی همه شب فریشنه گشنی بمعنی آنست که "اپنداری در سراسر شب ملائک کشته است ." با آنکه این مفهوم شگفت بنظر میرسد از نظر تداعی معانی عین همان مفهومی است که در راحةالصدور ص 509 نفل شده است که: "عوانان و زبانیهٔ دوزخ رام" ""ملک الموت و عوانان اورا بسه در واقع امیر خرس را بایکی از زبانیهٔ دوزخ برابر نهاده است .

صهلاس" بهر وفنی حادنهای آسمانی پدیدار آید- این کلمات لحن نیمقدوم کتاب را که در آن مؤلف از اندیشناکی و هراسهای خویش و ازیرهای قضای آسمانی سخن میدارد، مشخص می گرداند: در هنگامی که نویستدهٔ کتاب شاید پس از گذنشت سالها باردیگر خامه بدست میگیرد همان لفات و عبارات فصل اول کتاب به خاطرش میریدکه: "اآشوب وفتنه م" لاشمشیرهای مختلف مم) ایزد تعالی بادشاهی پدید آورد مم) "اچشم بد ب) همهٔ این نکات بروششی مطالب مقدمهٔ کتاب را که در آن گفته است نخست 39 فصل نوشته شد و آنگاه یازده فصل دیگر برآن افزوده شد تأیید میکند.

صمهاس18 ونحذاشته اند که ضایع و مخروم وغرخوم بودهاند- در چاپ اول بپشتیبانی متن زیر استدلال کردم : "و نگذاشته که ایشان ضایع و محروم باشند و از روزگار و دولت خویش برآیند . از بهر کفاف بمه" این متن را اکنون نمیشود موجه دانست ولی هنون مان میکنم که اینجا اغتشاشی روی داده است، و ضبط کلمۀ بیمعنی لامرحوم" از اعتبار نسخة7] می گاهد.

ص9اس20 بدخشان - بعضی از جفرافیانویسان ذکر کردهاند که بدستور زبیده زن هارون الرشید رباطی در بدخشان بساخته شد ، رمک ترکستان بارتلد ص 66 ح3.

94ا1 دو مفایلهٔ زاشت و وامرویگح- زاشت بدون شک درست است نه راشت وک حدودالعالم ص ms309 120 س1 وزین الاخبار ص 27

ص18آس18 خواجه امام مشطب وقاضی لوکر- ابوالمظفر مشطب بن محمد فرغانی که در نسسال 486 فوت کرده است یکی از ففهای معروف حنفی آن زمان بوده است. قاضی لوکر معلوم نشد که کی بودهاست: صهٔ اآس16 یعنی شکستحی- این کلمات که تنها در نسیخهٔ 17وجود دارد عجیب و نامناسسب بنظر میرسد ص21اس21 در این معنی خبر وآیت فرآن بسبار است - مکالمه و مناظرۀ ساختگی منسوب به امام مشطب و قاضی لوکر اینجا قطع می شود و از بند 16 نویسنده داستان دیگری را در پیش کشیده ms310 است بی آنکه داستان اردم را تمام کند و آخر در بند 17 آنرا ناگهان ببایان رسانیده أست .

ص؟2آس19 حکیم - محتمل است این نام اشارهای باشد بحکیم موصلی که بگفتهٔ نویسندهٔ چهار مفاله (م3 حکایت 6) "از طبقهٔ منجمان بود

اعباس اقبال) صههاس6 گسانی هستند - "دراینجا نظام الملک تعریض بوزرایی میکند که در دیستگاه ملکشاه معارض او بوده و مذهبی خلاف مذهب خواچه داشتهاند، مثل مجدالملک قمی که شیعی بوده و تاج الملک شیرازی

ص64س 13 بشهرچول_ محتمل است این همان شهر گور یاجور باشد که بعدها فیروزآباد شد . رک فارس نامه ص 137 س 8 آنجاکه 7مدهاست افیروزآباد بفدیم جورگفتندی ، گل جوری بدانجا منسوبست" وص 137 س 18 ودوغدیر است ب و برهر غدیری آتشگاهی کردهأست 0 و بمسالک وممالک ص106 س8 . گوبا بعلت وجود آتشگاههای قدیمی نظام الملک موبد پارس را باین شهر مربوط صه6اس7 ماه را برآسمان بدونیم کند- ریک قرآن 1/25 ص272س14 سرو کشعر- این اسم که قبلا حدسی بوده است الآن تقریبا محقف است . ربک شاهنامهٔ فردوسی گشتاسپنامه س75 و نزهةالقلوب س 143 س11.

ص84اس6 جعفرصادفی سرخروج دارد_ در این بند اغتشاشی رخ دادهاست و چون بطور کلی نسخههای خطی باهم موافقاند باید مؤلف کتاب رامستول دانست . حقیقت تاریخی این است که محمدبن اسمعیل موسیبن جعفر را پیش هارون الرشید تفبیح کرد و هارون موسی رادر زندان انداخت و موسی در زندان فوت کرد . ربک. تاریخ جهان گشای ج3 ص 151 و حاشیهٔ محمد قزدینی ص 312-310.

ص83آس10 کناب مخاویق - کتاب "مخاریق الانبیا" یا "حیل المتنبیین" از کتابهای کفرآمیز محمد زکریا رازی است که قرمطیان آنرا گرامی میداشتند .

ص82اس12 توبجانب وی شو_ بجای اسم شهرری نسخهٔ 27 "زننر داردکه ممائی بنظر میرسد .

ص84آس6 هذاباب باقنه الوهمه_ این کلمات مبهم را میتوان از این قرار ms312 تفسیر کرد - "هذا باب باطنه الرحمة.

ص هااس3 صاحب الخال- مردی که بصاحب الخال یا صاحب الشامة معروف بود فعلا حسینبن زکرویه یکی از قرمطیان مشهور بوده که در سال 290 بربعضی از شهرهای نشام استیلا یافت و در سال 291 بدیست خلیفه المکتفی شکست خورد و بقتل رسید . اشاره هایی

ص286س20 سببار شیروی وددادوندی -ریک تاریخ طبرستان ص280.

99ا س3 برادرش نصر بن احمد که باطنی شده بود - مؤلف سیرالملوک نضربن احمد را که برادر اسمعیل و سلف او در سلطنت بود با نصربن احمدی که نوهٔ اسمعیل بود و دومین کسی بود که پس آز اسععیل بسلطنت رسید آشتباه کرده است : ونش مفصوی بششست در واقع پسر مهتر نوح عبدالملک ه9اس8 جانشین پدر شد و هفت سال فرمان راند و آنگاه منصود برتخت شسست :ربک به حاشیهٔ ص 144 س 14.

301س شبرورڈه معلوم نشد که این چه جای بوده. قبلا محتمل می نمود که سبزور اسبزوار) باشد ولی این از شکل نامی که حالا درپیش داریم بعید ات و ص304س17 وکبل باوس و خود- این کلمات باحتمال قوی دور از حقیقت است و بنظر میرسد که در آن تحریف شده باشد .

ص306س18 البلاغة السابع- محتمل است که این نام اشارهای باشد بیک کتاب دستورات راجع به درجات هفتگانهٔ مذهب اسمعیلی که آنرا عبدان برادر زن حمدان نوشته بود . ربک. دایرة المعارف اسلامی تحت نام قرمطیان: صه30س17 اهل مقرب و اهل غربیان- البته این کلمات قانع کننده نیست ولی متن قبلی "وآن عربیان که" شاید حق ندارد.

ص1س2 دشت ببه این ظاهرآ همان ناحیه است که میان قزوین و همدان واقع شده وبنام دستبی یا دستبا مشهور أست وربلک مسالک وممالک ص 173 س 20 ص213س16 محمد حمید طابی- در زین الاخبار ص2 س12 و تاریخ طبری نام خاندان این مرد طاهری نوشته شده است .

ص314 ms313 س17 زدیرین علی بن صدفه طبری آین نام را زریق نوشته است : ص19ا س5 باریزدشاه_ این نام مبهم اکنون بشکلی واضح تر درآمده ولی هنوز نتوانستهام آنرا تشخیض دهم : ص320س11 طبلی میذنند دیگریاد- در اینجابجای "ادیگربار" متن چاپ خلخالی ایر گلیم) دارد و این بسیار مناسبتر مینماید ولی متأسفانه

استشعار: بیم 15/24 خرم بتومیران وسپاه پدرت اصطبل : طویله 11/291 گر بی پدرت بماند گاه پدرت افتادن ، اوفت اندی که توی بجایکاه پدرت": 77152 واوفتیم : دیوان عنصری ص320 س 3،50 137251:57177،7164،/16 هگر بوستان بباد خزان زردشد رواست اندی که سرخ ماند روی خدایگان: و نیوفتد : 1711 "بیوفتده دیوان خاقانی ص12 اطاع 8/138،11،3/134،8،3/43، گرحلهٔ حیات مطرزنکرددت 197251،27 آندی که در نماندت این کسوت از بهاء) مفاتیح العلوم ص59 س 12 الاقطاع: درشواهد فوق از اشعارممزی وخاقانی لفظ ان یقطع السلطان رجلا ارضا فتصیر له هروا باشد" حقف شده است وباید بفراست دریافت همچنانکه "فبها" را پیش آزهاگر رقبتها وتسمی تلک الارضون قطائعواحدتها فطیعة) نهه حذف میکنند اقطاع دار 4/135 (11/75 هاگراین زن را بیرون فرستی اقطاع داری 4/134 واگرنه هماکنون بدرگاء معتصم رویم") االا، والا117/128012/99 اوام : وام 14/197 اوامهای مفلسان تاریخ بیهقی ص 56 س 13ح7: بتوخت م نوروزنامه ص 59 س1: اگرنه آنستی که(اوکندن : افکندن 5/113 0 17/151: توهنوزخردی واین ادب نیاموخته والامن ا 17/182: 42270:17/225.

قرا امروز مالشی دادمی که باز گفتندی") 13/292،10/272157273:2/771 این کلمه زیادی بنظرمی رسد ومجتبی مینوی اوهید : امید ms315 8719905/195 آنرا دد متن نوروزنامه درج نکرده است [ ایستادن : قیام کردن اما اشاره داده که دریک نسخهٔ خطی ووالاه 131102 و چون در راه ایستادیم" : همت .گویا این کلمه فقط برای تأکیدبکار ا 41140 و بندگان که بخدمت میایستنده ایستاده : قائم ، ثابت میرفته است .

اهر معروف کرفن :اعتراض کردن 4775: 41139و حقی ایستاده: 1178 باز، باءبازبسوی 5/166،14/146،6/113: امضاکردت: أجراکردن41180466 ا11316017307،157264

بوارد: خوردنیهایا نوشیدنیهایسرد 11/171 ببد داشتی :سختی 18103 بوش :گروه ، انبوه 7/61 (20) برۀ 7/306 بیدادی : بیداد، ظلم 18،12/45 وسال بردویست وهفتاده : بها : خوشا آخر نسخهٔ 5 وسال برنود وچهاره : 12727" بها ونعمه" یعنینعم المطلوب (لازارص 404 بند 635) بیران : ویران 16/16 : 11/177: برآمدن : بالغ شدن ، برابرومساوی بودن :13251:17214011/89 13/94:14/92:4738،72 8308،2/284 77304،1478 بیرانی : دیرانی 13/252،6،3/177 (نصیحة الملوک ص9 س 12 "هر نمازی از بیستانی : 3،2/154،2/135 آن وی بهفتاد هزار نمازبر آید،) (برهان قاطع "مواجب لشکریان وجیره و برآمدن: محروم شدن ، بازماندن ماهیانۀ نوکران"، تاریخ بیهقی ص 59 7 س 4 ح 1 : مفساتیح العلوم ص 65 س5 برانداختن : برانداز کردن 17/124 واصناف الارزاق فی دیوان خراسان ثلاثه : بردادن : برشمردن 22/156 احدمها ms316 حساب العشرینیة وهی اربعة اطماع (تاریخ بیهقی ص 293 س 19 ح 3) فی الستة") اصل این کلمه درست معلوم برداشتن : طول کشیدن ، دوام آوردن نیست . البته باید آنرا با توجه به استعمال 197310 "ومدتی دراز برداشت، د بیستگان " که تنها بمعشی دبیست بیست" 71319 "سی واند سال فتنة اوبرداشت" تادیخ بیهقی صا س 1ح 3) است توضیح نمود . بارتلد (قرکستان ص 230ح 11) اظهارعقیده کرده است که برداشتن :کوح کردن

بیشه پرور : چنکل نشین 18/286 فخلیط : آشوب 4/137 بذرفتاری : قبول3/206 قرید : نان ریزه درآب گوشت ، تلید 2/196 ذیره شدن : پیشوازرفتن، استقبال کردن ] تسویغ (وادرار) : مستمری 147235 "یذیرهٔ اوشدنده 1073220217192:8213 برنده :یک نوع قاصد 2/117 تقرف : بررسی 16/44 (2) بروانه: 31117 تفابن: افسوس، حسرت خوردن (مفاتیح العلوم ص 64 "الفرانق الحامل 27155:8775،15/50 لخرائط ویقال خادم بالفارسیه پروانه")) (بوستان باب 3 بیت 184: گلستان باب ازمتن ما مستفاد میشود که پروانه یک ا8 ص 182 س11 نوع پیک خاص بود که فرمانهای شفاهی "حذرکن و آنچه دشمن گوید آن کن را از کاخ سلطنتی بدیوان میرساند .

که بر زانو زنی دست تغسابن،) بوستین در پوستین کسی افتادن غیبت کردن توان : باید ، شاید 17287 14759 "نتوانه : بیرزی: خورده زیز 117102 وبتوانی : 41101 وپیرزی فروشان" (میرزی 17) 21،20719 وتواند بوده : یش باز: پیشواز، پذیره 147240:18/224 دضایع نشاید کرده 15/33 پیش او بازآمده : (2) که اینجا نسخههای دیکر و تاریخ 15/155 دبیش شاه بازرفت" : برامکه دتتوان" دارند.

71218 دپیش آن دوک بازشدنده (انزهت تامه زیر عنوان سگ و بهمه حال أین بیگار: چنگ، نبرد 13/37 را موجبیتواند بوده) تا: حتی توفیر : افزونی در عایدات 2/329 8/1 ویا" (2080)10/480 دیاء (226) / توفیرة صرفهجویی2 20،16/223012/17، من چنان حدس میزنم که دراین مواردکلمهٔ ms317 ا 157320:12/255 تاه بمعنیحتی درست واصلی باشد ا تولدکردن (فعل لازم) : تولد شدن (کیمیای سعادت ص 177 س 8 که دراین ا 12/148:4/96،11/31:80/20.

مورد بجای "یاء نسخهٔ مجلس "تاء دارده 87322:5/256،11/242 225 س 11، ص 238 س 15) ا تیر : تابان : تاوان 1892و چنانکه آفتاب دو تیر بالا 18789 (بابان 17) برآید، تاریخ: تاریخ گذاری: تعیین تاریخ روزیا ماهیا آ دراین مورد نسخههای ککن ودونیزه" دارند ( کیمیای سعادت ص 189 س 18 و تا سال 4713

77325،21134،47133 حاله: موعد ، محل جوامیز : (نان) آمیخته بجو8/46 15139 وبارها تا آخرحکایت چشم زدحی: اثرچشم بد ms318 11/254 شاید درست باشد این وازه را با تشدیدلام (تاریخ سیستان ص یز) خواندازفعل عربی9حل " یعنی سررسیدن: چنان دانستن : (اشتباما) خیال کردن حشر :مدد: قوهٔ امدادی 127 وحنان ا177240،12727 (راحةالصدور ندارد ،: 18/297: (5144 " چنان اص 448: معزی ص 217 بیت 5226: نمایی،) بمدد یا بحشرهیج نیازش نبود که سمادت مددش باشد واقبال حشره) (انزهت نامه زیر عنوان گفتارو چنان دانند] که آن نشانی دیکر است وآن خود همان احثظیره : محل محصور ، مذفن است" : زیرعنوان روباه "یای ازهم باز-ا 12/15 (سفرنامه ص 23 س 19،7: فکند تا مرغان چنان دانند که او مرده ا تاریخ بیهقی 209 س 2) است،) حقیقت : تحقیق، اثبات 14/50: 13717 وبی حقیقتی ودرستیی، چند : باندازۀ

(قابوس نامه ص86 س22 "یکدرم گناه را خوردنین :خوردنی 18/291،20/23 خورد وبردة قماربازی، برد وباخت 12/121 نیم درم حقوبت فرمایی")

2129120/274051206،171205 وبرمن انداخت") 15130 شوریدن: شوریده شدن 4/167 با ملاحظه بهمه نمونههای آین کلمه درسراس صاحب برید: رئیس چایار 119609185 کتاب می توان گفت که ظرایف درست است صاحب خبر :خبرگیر نه طرایف : 11،12،13/95:1786،2185 عارض : صاحب دیوان عرض صاحب خبری: خبرگیری 14/95 1288،16/211 صاحب طرف: مرزبان ن9کل فها19/229،21/2،2،13/ عبره : بد آورب مالیات پبا محصولالت14122 فارس نامه س ل : مالک وزارع النت فرس ومرزبان، را بمعنی صاحب فرهنگ) طرف نوشته است: فارس نامه ص60س9) عدل ج عدول: مرد درست کارونیک نام صافی: صاف: مسخر 31297:1411،4 ٔ121/154،13/88،18/64،10/45 عمید: صاحب دیوان 131300121223،41222:7/203 161211،312118،11201،71122 صی : پرصدا عمید بنداد : 171211 عمیدخراسان 61300 این کلمه تا اندازه ای مورد تردید ] و عمید خوارزم، است حمیدی : منصب عمید 21189 ضمان کردن : برعهده گرفتن 21323 عوان : معاون ، ملازم : نکهبان : پاسبان ، طاقت برسید : طاقت بپایان رسید سخت گیر: ستمکار 8،6/185:16/36 11171:131151،1113 (راحةالصدورص50: نصیحة الملوکص11 121305،2117 س7 ح4) (تذکرة الاولیاج2 ص13: عوانی : سخت گیری 12،10/197 مرزیان نامه ص108به وص280س1:19 عیار : جوانمرد ، فتی راحةالصدورص901 زیرعنوان ورسیدن،: ا (قابوسنامه فصل 44 وص 103 س 14 تاریخ بیهقی ص 196س9: فصل 29) فحات الانس 219س2: عیارپیشه : جوانمرد پیشه15/91 سعدی غزل 273 حدودالمالم فصل 26 بند 11 : جهد بسیار بکردم که نگویم غم دل جوانمرد پیشه") ن اقبتجان بدهان آمد وطاقت برسیده) عیاری : جوانمردی ، فتوة 21173 وعیاری وشیرمردی: طرح : رجوع کنید به "مطرح" غالی : متعصب 141280 طرقوب:21204 (برهان قاطع " نرغوترقونوعی از ms321 بافتهٔ 1غرور : فریب 41132،10139 (راحة الصدورص144س19) ابریشمی سرخ رنگ باشد،) ظاهرهکردن : ممنی ظاهر قرآن را یادگرفتن ] فتنه شدن : شیفته شدن 101207وقرآن ظاهره کرده است، ا 243111 وبروی فتنه گشت"

2،2/250،16،14127 محدث : (بهضممیم وسکون ح وفتح دال) تازه 21730 متصرفی پیشه: 121231،201229،111215 مخرقه : حیله مثال : فرمان پادشاهی 101283:10،1202،717 41252،16/19،،2192 مشعود : شعبده باز 11،47283 مجلس : مشعوده : شعبده 10/283 5139 ومجلس زرین ومرصع: (مجلسی3): مطرح: قرش، نهالی 612900101228"طرحهاء کلمةٔ وطرح، 111228،115 همجلس نهادنده : 16/290و آلت مجلس وزینتی که اززرینه ا را باین معنی باید موردشبهت دانست مطمع : طمع کار 51169 وسیمینه باشد : مظائم : دادگاه 21792 "مجلس زرین وسیمین": 181292 دیک دست مجلس زرین مرصع 3117608/16020144:3118: ا(تاریخ بیهقی ص540 س1 "سیصدوهشتاد ا 13260131258 اره مجلس زرینه نهاده هر باره یک گزدرازی (معجم: مبهم 21283 و گزی خشکتر بهنا ": ص539 س 121 معربد : عربده جو 14/185 معروف : اصلی، مهم (برای غیرازانسان) وتخت زرین وبساط ومجلس خانه": 1127،31117،20112 زین الاخبارص65 س20 "مجلس جامهای معطله : ملحدان 41258 زرین وبلوره) معول : اعتماد: درحواشی چاپ اول خاطرنشان کردم که درا 151107 (مآخوذ است ازعبارت تازی مواردص 39 ه وص292 -18 لفظ ل دلیس علیه معول) خانه" یا "جامه" بعد از ومجلس" دربعضی مقرمط : نوعی خط باریک ازنسخههای جدیدتردیده میشودودرحواشی 21311091282 (تاریخ بیهقی ص148 4ه تاریخ بیهقی دکترغنی ودکترفیاض اس 12) اظهارعقیده کردهاند که "مجلس" وومجلس ( مقرمه : بستر آهنگ خاته" چیزی مثل خوانچه یا میزی بوده ا 41113،،19،17،12: درزین الاخبارهم کلمةٔ ومجلس جامها" وجود ا 16،8،7،31114 دارد. ولی درنسخهٔ 17 سیرالملوک ms323 بعداز ا مقطع : اقطاع دار مجلس،هیح نشان اینچنین کلمهٔ وچوانچه" 17187:18144،10،7،6،3143: وجام پیدا نیست . پس ما باید کلمه ا 10،7،21177071101،819702144 مرکب مجلس رابمعنی میز یا خوانچه [ 21215011211

نوا :گروگان قلاع داده : 7،21138 (فارسنامه ص) راحة الصدورص 127 س 12" اقطاع و نواسه : نواده ، نوه 117312 نان پاره وجامکی، : فات العلوم ص6 س2 "الطعمة : هیان ) نوالٔب : مالیات فوق العاده 15/252 (5) تدفع الضیعة الی رجل لیعمرها ویودی هشرها ]. (راحة الصدورص13-149) و تکون له مدة حیاته فاذا مات ارتجعتمن ( نوبت :کشیک : موسیقی 41181 درثته والقطیعة نکون لعقبه من بعده") / نهادن : برابرشمردن 4129 واورا باهزارمرد نهاده بودنده نان پاره: نان دادن ، میزبانی (فارسنامه ص 102 س 11 " بمبارزی او 11173،4115 این معنیرا باید مورد شبهت دانست . در ا را با هزارمرد برابرنهاده بودنده که آنجا این موارد شاید ونان پاره، اشتباهی بجای وجود وازهٔ وبرابره مورد تردید است، تاریخ سیستان ص329 س93 ودو سوار ونان دادن" ضیط شده است .

تعام ms324 بودند چنانکه هریکی برهزار سوار نان دادن : مهمان نوازی نهاده بودنده) 8،21173،16،6،51172 نهنبن: سربوش ، سردیگ 11255 لاوکیان : تیراندازان (صحاح المفرس ص 255) 141103 (باوکیان :10 : اوکیان 27) نیزه : رجوع کنید به "تیره نینده : نیستند 10/254 واجبکردن (فعل لازم) داجب بودن تاریخ بیق ص 51 س20، ص 267 م15 تاریخ سیستان ص 194 س 15ح6: 121124014199، 7186، 277 شاءنامه وناوله اندازه

الصدور ص129 س9) تاریخ بیهقی ص5 س9ح1) یارحی : یارایی، جرأت وثاق باشی : رئیس خیمه71141 11175 (تاریخ سیستان صك) (تاریخ بیهقی ص133 س3 ح1 وسروثاقان") یافتن ، یاو:17/156 "یاونده وجوه : بزرگان یتاق : نگهبانی 11/136 1181284 وجوهان یگانه : یک دل، صمیم وزیرانگیزووزیرنشان 101289 51148،1515 "یک دل،:12/157 وصفت : نوکر 8/245 ویک دل وکیل : وکیل خرج : خانه سالار بحانحی : یکدلی : صمیمی .113 201147،12145 ،21119،6/116،1111313172

استنساخ شده بارها آن استعمال رامیتوان یافت.

همچنین در نمونههای زیر عبارتها کهنی می یابیم که در قرون بعد تغییراتی در استعمال بعضی از آنها رویداد مثلا اضافۀ " از: رایح گردید : رمهای گوسفند 17/32 (رمهٔ گوسفندی) عقدی مروارید 7/36 (عقد مرواریدی کر) دستی جامه 12768 کیسهای دییای سبن 9/112 تایی نان 18/112 لگامی دوال ساده 8/141 ( لکامی از دوال ساده) جبه ای دیبای رومی گرانمایه 11/167 ضیمةٔ (د) پبساوند صفت تفضیلی "تر" ساوند صفت تفضیلی در کتا بهای زمان قدیم بچند اسم عربی افزوده میشد ، مثلاه و ق ترن10 (بر حقتر :7) 14724 (تاریخ بیهقی ص 306 س 15) خیارهتر5199 فریضهتر21227 (تذکرةالاولیا ج2 ص9 ، نوروزنامه ص15 بت 67238،12/191 طرفهتر (نزهت نامه زیر عنوان شترمرغ ، سخن ج 13 ص 1006) مربدتر (اسرارالتوحید ص 468 س 10) نامهای فارسی " استاد" و وسوار " را غالبا بمفهوم صفت "ماهر " بکار میبرند پس شگفت نیست که بانها پساوند " تر ، افزوده شود ، مثلا : سوارتر ن10 (اسوارتر27) 17/37 استادتر 18/114 در مورد اسمهای عربی باید در نظر گرفت که حالث اسمی آنها در نظر فارسی زبانان

شداندی می برندی می کندی..میروندی 81192 بخواب دید.... گرفتهاندی .... می آرندی 17/198 اگر با ایشان پار نیستی تآخیری نکندی 8/303 ویی بر جناح هزیمت اندی 8/316 ر.ک . تذکرةاولیاء ج 2 ص 8 (وجوه شرطی دیگر). عبارت "اگر نه آنستی " نسبة عمومی است : در تذکرة الاولیا ج1 ص 283 س 16 ونصیحةالملولک ص 13 س 13 و ص85

217،314 بلخ 15-425- 23842354208207،155، آموی اآمل) 203،3014145،25 327301،299،244 انبار 230 ابلور193 اقدلس 2564224 انطاکیه 224 بیتالمقدس 224،194 اوزگند 2044170 اهواز 3064282 بایس 263،724،126،51 280،271 ابلاق 284 214،203 پاریاب ه28 پشابویه 2854283 بالاسافون 224، 295،290 بنامیان 153 یحرین 211،306 تخارستان 150 ترکستان 142، 4744،724،170،155،147 یخارا 419 144 - 295-2872208،150،.

24 205-298 قرمد 1042074150 بدخشان 192

21142 ور.ک ابسععیلیأن وسبعان ییریان 282 وقرمطیان ورافضیان

رند و تاریخ اصفهان 2194256 وران 79،66460425422- 4128،124482 نران تاردیخ برامکه 244- 238ح ،27،11،2 تاریخ خلفای بنیمباس 419 ،34،37،244251،221 -22 تاریخ طبری 319 22723 تواربخ انبیا171 اکتب پیشینیان 18 توریت 3،64258 مخاریق الانبیا لمحمد ین زکریا الرازی 282 حکیم موصلی 222

15ر کاردارهای کردارهای فرموداگر فرمود واگر بیم یم ضخمتر ضخیت 319 ل شناخشن1 ساختن 7 18 مانند این ماتند این :

0485NizamMulk.Siyasatnamah

كتاب 0485NizamMulk.Siyasatnamah

نبذة عن الكتاب

الفهرس