![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0039.png)

چنین گوید ابو معین الدین(1) ناصر(2) خسرو القبادیانی المروزی

~~تاب الله عنه (3) که من مردی دبیر پیشه بودم و از حملهٔ‌ متصرفان در

~~اموال و اعمال سلطانی. وبکارهای دیوانی مشغول بودم و مدتی در آن

~~شغل مباشرت نموده در میان اقران شهرتی یافته بودم4). در ربیع

~~الآخر سنه سبع و ثلثین و اربعمایه که امیر خراسان ابو سلیمان جغری (5)

~~بیک داود بن مکائیل(6) بن سلجوق بود از مرو برفتم بشغل دیوانی

~~و به پنج دیه مرو الرود فرود آمدم که در آن روز قران رأس و

~~مشتری بود. گویند که هر حاجت که در آن روز خواهند باری تعالی

~~و تقدس روا کند . بکوشه ای رفتم و دو رکعت نماز بکردم و حاجت

~~خواستم تا خدای تعالی و تبارک(7) مرا توانگری دهد . چون بنزدیک

~~یاران و اصحاب آمدم یکی از ایشان شعری پارسی میخواند مرا

~~شعری در خاطر آمد که از وی در خواهستم(8) تا روایت کند . بر

~~کاغذی نوشتم تا بوی دهم که این شعر بر خوان . هنوز بدو نداده بودم

~~که او همان شعر بعینه آغاز کرد . آن حال بفال نیک گرفتم و با خود

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0040.png)

~~گفتم خدای تبارک و تعالی حاجت مرا رواکرد یس از آنجا

~~بجوزجانان (1) شدم و قرب یک ماه ببودم و شراب پیوسته خوردمی

~~پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم میفرماید که قولوا الحق ولو علی

~~انفسکم(2). شی در خواب دیدم که یکی مرا گفت(3) چند خواهی

~~خوردن از این(4) شراب که خرد از مردم زائل کند اگر بهوش

~~باشی بهتر، من جواب گفم که حکما جز این چیزی نتو انستندساخت

~~که اندوه دنیا کم کند، جواب داد که(5) بیخودی و بیهوشی راحتی

~~نباشد، حکیم نتوان گفت کسیرا که مردم را بیهوشی(6) رهنمون

~~باشد، بلکه چیزی باید طلبید که خرد و هوشرا(7) به افزاید(8) گفتم که

~~من این را(9) از کجا آرم، گفت جوینده یابنده باشد، و یس سوی ms001

~~قبله اشارت کرد و دیگر سخن نگفت. چون از خواب بیدار شدم

~~آنحال تمام بر یادم بود(10) بر من کار کرد و(11) باخود گفم که

~~از خواب دوشین بیدار شدم باید که از خواب چهل ساله نیز

~~بیدار گردم. اندیشیدم که تاهمه افعال و اعمال خود بدل نکنم فرح (12)

~~نیابم . روز پنجشنبه ششم جمادی الاخر(13) سنه سبع وثلثین واربعمایه

~~نیمهآ دی ماه پارسیان سال بر چهار صد و ده یزدجردی، سر و تن

~~بشسم و بمسجد(14) جامع شدم و ماز کردم و یاری خواسم از

~~باری(15) تبارک و تعالی بگذاردن(16) آنچه بر من واجب است و دست

~~باز داشتن از منهیات و ناشایست چنانکه حق سبحانه و تعالی فرموده است .

یس از آنجا بشبورغان رفتم. شب بدیه(17) باریاب بودم و از

~~آنجا براء سنکلان وطالقان مرو الرود شدم. پس بمرو رفم و از آن

~~شغل که بعهدهٔ‌ من بود معاف خواسم و گفتم که مرا عزم سفر

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0041.png)

~~قبله است. پس حسابی که بود جواب گفتم. و از دنیائ(1) آنچه بود

~~ترک کردم الا اندک ضروری. و بیست و سیوم(2) شعبان بعزم نیشا-

~~بور(3) بیرون آمدم و از مرو بسر خس شدم که سی فرسنگ باشد

~~و از آنجا به نیشابور چهل فرسنگ است. روز شنبه یازدهم شوال

~~در نیشابور شدم. چهارشنبه آخر این ماه کسوف بود. و حاکم زمان(4)

~~طغرل بیک محمد بود برادر جغری بیک . و مدرسهئی(5) فرموده

~~بود بنزدیک بازار سراجان و آنرا عمارت میکردند. و او بولایت گیری

~~باصفهان رفته بودبار اول و(6) دوم ذی القعده(71) از نیشابور بیرون

~~رفتم در صحبت خواجه موقق که خواجهآ سلطان بود. براه کوان(8)

~~بقومس رسیدیم(9) و زیارت(1) شیخ بایزید بسطامی بکردم قدس

~~الله روحه . روز آدینه هشتم ذی القعده از آنجا بدامغان رفتم

~~غرهآ ذی الحجه سنه سبع(11) و ثلثین واربعمایه براه آبخوری12)

~~و چاشت خواران بسمنان آمدم . و آنجا مدتی مقام کردم و

~~طلب اهل علم کردم. مردی(13) ms002 نشان دادند که اورا استاد

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0042.png)

~~علی نسائی مگفتند. نزدیک وی شدم مردی جوان بود سخن بزبان فارسی

~~همیگفت بزبان اهل دیلم و موی گشوده 1 جمعی ییش وی حاضر. کروهی

~~اقلیدس میخواندند و گروهی طب و گروهی حساب. در اثنای سخن

~~میگفت که بر استاد ابو علی سینا رحمة الله علیه چنین خواندم و ازوی

~~چنین شنیدم. همانا غرض وی آن بود تا من بدانم که او شاگرد ابو علی

~~سیناست. چون با ایشان در بحث شدم او گفت من چیزی سپاهانه دانم

~~و هوس دارم که چیزی از حساب بخوانم. عجب داشم و بیرون آمدم گفت

~~چون چیزی نمیداند چه بدیگری(3) آموزد. و از بلخ تا(3) بری سه صد(4)

~~و پنجاه فرسنگ حساب کردم. و گویند ازری تا ساوه سی فرسنگ است

~~و از ساوه بهمادان(5) سی فرسنگ و ازری بسپاهان پنجاه فرسنگ

~~و بآمل سی فرسنگ . و میانری و آمل کوه دماوند است مانند

~~کنبدی که آنرا لو اسان(6) گویند و گویند سر آن چاهی است

~~که نوشادر از آنجا حاصل میشود. و گویند که کبریت نیز. مردم

~~یوست گاو ببرند و پر نوشادر کنند و از سر کوه بغلطانند که

~~براه نتوان فرود(7) آوردن.

نجم محرم سنه ممان و ثلثین و اربعمایه دهم مرداد

~~ماه (8) سنه خمس(9) عشر و اربعمایه(1) از تاریخ فرس بجانب

~~قزوین روانه شدم و بدیه قوهه(11) رسیدم قحط بود و آنجا یک

~~من نان جو بدو درهم(12) میدادند. از آنجا برفتم هم محرم بقزوین

~~رسیدم باغتان بسیار داشت بیدیوار و خار(13) و هیچ چیز که مانع

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0043.png)

~~شود در رفتن راه نبود. و قزوین را شهری نیکو دیدم باروی1)

~~حصین و کنگره بر آن نهاده و بازارها(2) خوب الا آنکه آب

~~در وی اندک بود در کاریز بزیر زمین. و رئیس آن شهر(3) مردی

~~علوی بود و ازهمه صناعها(4) که در آن شهر بود کفشگر بیشر بود.

دوازدهم محرم سنه ms003 ثمان و ثلثین و اربعمایه از قزوین برفتم

~~براء بیل(5) و قبان که روستاق قزوینست . و از آنجا بدیهی که

~~خرزویل(6) خوانند . من و برادرم وغلامکی هندو که باما بود

~~زادی اندک داشتیم برادرم بدیه در رفت تاچیزی از بقال بخرد، یکی

~~گفت که چه میخواهی بقال منم، گفتم هرچه باشد مارا شاید که

~~غریبیم و بر گذر(7) گفت هیچ چیز ندارم. بعداز آن هرکجاکسی

~~از این نوع سخن گفتی گفتمی بقال خرزویل(8) است. چون از آنجا

~~برفتم(9) نشیبی قوی بود چون سه فرسنگ برفتم(1) دیهی از حساب

~~طارم بود برزالخیر (11) میگفتند. گرمسیر ودرختان بسیار از انار

~~وانجیر بود وبیشتر خود روی بود . واز آنجا برفتم رودی آب بود که

~~آنرا شاه رود میگفتند . بر کنار رود دیهی بود که خندان میگفتند

~~و باج میستاندند(12) از جهت(13) امیرامیران و اواز ملوک دیلمیان (14)

~~بود و چون آن رود از این دیه بگذرد برودی دیگر پیوندد

~~که آنرا سپید رود گویند و چون هردو رود بهم ییوندند(15) بدرهای

~~فرو رود که سوی مشرقاست از کوه گیلان وآن آب بگیلان

~~میگذرد (16) وبدریای آبسکون میرود و گویند که هزار و چهارصد

~~رودخانه در دریای آیسکون میریزد ، و گفتند یکهزار و دویست

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0044.png)

~~فرسنگ دور اوست ، ودرمیان دریا جزائر است ومردم بسیار و

~~من این حکایت ازمردم بسیار شنیدم. اکنون باسر حکایت و کارخود

~~شوم : از خندان تاشمیران سه فرسنگ بیابانکیست همه سنگلاخ و آن

~~قصبهآ ولایت طارم است وبکنار شهر قلعه ای بلند بنیادش برسنگ

~~خاره نهاده است سه دیوار در (1) گرد او کشیده و کاریزی

~~بمیان قلعه فرو بریده (2) تاکنار رود خانه که از آنجا آب برآورند

~~و بقلعه برند و هزار مرد از مهتر زادگان ولایت در آن قلعه

~~هستند(3) تاکسی بیراهی و سر کشی نتواند کرد و گفتند آن امیررا

~~قلعههای(4) بسیار درولایت دیلم باشد وعدل وایمنی مام باشد

~~چنانکه در ولایت او کسی(5) نتواند که از کسی چیزی ستاند ms004 (2)

~~و مردمان که در ولایت وی بمسجد آدینه روند همه کفشهارا

~~بیرون مسجد بگذارند وهیچکس کفش آن کسان را نبرد و این

~~امیر نام خودرا بر کاغذ(7) چنین نویسد که مرزبان الدیلم خیل

~~جیلان(8) ابو صالح مولی امیر المومنین ونامش جستان ابراهیم(9)

~~است . در شمیران مردی نیک دیدم از دربند بود نامش ابو الفضل

~~خلیفه بن علی الفلسوف (1) مردی اهل بود وباما کرامتها کرد

~~وکرمها مود وباهم بحثها کردیم و دوستی افتاد میان ما مرآگفت

~~چه عزم داری گفتم سفر قبلهرا نیت کرده ام گفت حاجت من آن

~~است که بوقت مراجعت گذر (11) براینجا کنی باترا بازبینم. بیست

~~وششم محرم از شمیران میرفتم(12) چهاردهم صفررا بشهر سراب

~~رسیدم وشازدهم صفر ازشهر سراب برفتم واز سعید آباد گذشتم 13)

~~بیستم صفر سنهآ ثمان وثلثین واربعمایه بشهر تبریز رسیدم وآن ینجم

~~شهریور ماه قدیم بود و آن شهر قصبهآ آذربایجانست شهری آبادان

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0045.png)

~~طول وعرضش بگام ییمودم هر یک هزار و چهار صدبود(1) و پادشاه

~~ولایت آذربایجان را چنین ذکر میکردند در خطبه الامیر الاجل

~~سیفالدولة وشرف الملة ابو منصور وهسودان2) بن محمد مولی

~~امیر المومنین . مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد شب

~~ینجشنبه هفدهم ربیع الاول سنهآ اربع وثلثین واربعمایه ودر اتام

~~مسترقه بود پس از نماز خفتن بعضی ازشهر خراب شده بود وبعضی

~~دیگررا آسیی رسیده بود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده

~~بودند (2) . و در تبریز قطران نام شاعری را دیدم شعری نیک میگفت

~~اما زبان فارسی نیکو نمیدانست پیش من آمد دیوان منحیک(4)

~~و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که اورا مشکل بود

~~از من پرسید با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند .

چهاردهم ربیع الاول از تبریز روانه شدیم براه مرند وبالشکری

~~از آن امیر و هسودان تاخوی بشدیم و از آنجا بارسولی برفتم(5) تا

~~برکری و از خوی تا برکری سیفرسنگ است ms005 و در روز (6) دو ازدهم

~~حمادی الاول (7) آنجا رسیدیم و از آنجا بوان ووسطان رسیدیم در

~~بازار آنجا گوشت خوک همچنانکه گوشت گوسفند میفروختند و زنان و

~~مردان ایشان بر دکانها نشسته شراب میخوردند بی تحاشی و از آنجا

~~بشهر اخلاط رسیدم هیژدهم(8) حمادی الاول(9) و این شهر سرحد

~~مسلمان وارمنیان است واز برکری تااینجا نوزده فرسنگ است

~~و آنجا امیری بود اورا نصر(10) الدوله گفتندی عمرش زیادت از

~~صد سال بود(11) یسران بسیار داشت هریکیرا ولایتی داده بود

~~و دراین شهراخلاط بسه زبان سخن گویند تازی وپارسی وارمنی

~~وظن من آن بود که اخلاط بدین سبب نام آن شهر نهاده اند

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0046.png)

~~و معاملهآ آنجا بیول باشد ورطل ایشان سیصد درم باشد . بیسم

~~حمادی الاول(1) از آنج برفتم(2) برباطی رسیدم(3) برف و سرمائی

~~عظیم بود و در(1) صحرایی در ییش شهر(5) مقداری راء چوبی

~~بزمین فرو برده بودند تامردم روز برف ودمه برهنجار آن چوب

~~میروند . از آنجا بشهر بطلیس رسیدم(2) بدرهای در نهاده بود آنجا

~~عسل خریدیم صد من بیکدینار برآمده بود بآن حساب که بما

~~بفروختند () و گفتند در این شهر کس باشد که اورا در یکسال

~~سیصد چهار صد خیک عسل حاصل شود . و از آنجا برفتیم قلعهیی(8)

~~دیدیم که آنر! قف انظر میگفتند یعنی بایست بنگر . از آنجا

~~بگذشتم (9) بجای رسیدیم که آنجا مسجدی بود میگفتند که اویس

~~قرنی قدس الله روحه ساخته است. و در آن حدود مردم را دیدم1 1)

~~که در کوه میگردیدند و چوبی چون درخت سرو میبریدند

~~پرسیدم(11) که از این چه میکنید(12) گفتند این چوبرا یکسر

~~در آتش میکنیم و(13) از دیگر سر آن قطران بیرون میآبد همه در

~~چاه جمع میکنیم و از آن چاه در ظروف میکنیم و باطراف میبریم. و این

~~ولایتها که بعداز اخلاط ذکر کرده شد واینجا مختصر کردیم(14) از

~~حساب میافارقین باشد . از آنجا بشهر ارزن (15) شدیم شهری آبادان

~~و نیکو بود باآب ms006 روان وبساتین و اشجار وبازارهای نیک و در آنجا

~~در آذرماه پارسیان دویست من انگور بیک دینار میفروختند که

~~آنرا رز ارمانوش میگفتند . از آنجا بمیافارقین (16) رسیدیم از شهر

~~اخلاط تامیافارقین (17) بیست و هشت فرسنگ بود و از بلخ تامیافارقین (18)

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0047.png)

~~از این راه که ما آمدیم پانصد و پنجاه و دو فرسنگ بود و(1) روز

~~آدینه بیست و ششم جمادی الاول(2) سنهآ تمان و ثلثین و اربعمایه بود(3)

~~و در این وقت برگ در ختها هنوز سبز بود . باره ای (4) عظیم بود از سنگ

~~سفید برشده هر سنگی مقدار پانصد من . وبهر پنجاه گزی برجی

~~عظیم ساخته (5) هم از این سنگ سفید که گفته شد . و سر باره(6)

~~همه کنگرها برنهاده چنانکه گوبی امروز استاد دست ازش (7) باز داشته

~~است . و این شهررا یک در است از سوی مغرب و در گاهی(8) عظیم بر

~~کشیده است بطاقی(9) سنگین و دری آهنین بی چوب بر آنجا ترکیب

~~کرده . و مسجد آدینه ای دارد که اگر صفت آن کرده میشود بتطویل

~~انجامد. هرچند صاحب کتاب شرحی هرچه تمامتر نوشته است( 1)

~~و گفته که متوضای (11) که در آن مسجد ساخته اند چهل حجره در

~~پیش است(12) و دو جوی آب بزرگ میگردد(13) در همه خانها یکی

~~ظاهر استعمالرا و دیگر(14) تحت الارض پنهان که ثفل(15) میبرد و

~~چاهها (16) پاک میگرداند . و بیرون از این شهرستان در ربض کاروان

~~سراها و بازارها ست و گرمابها و مسجد جامع دیگر یست(17) که روز

~~آدینه آنجاهم نماز کنند . و از سوی شمال سوری دیگر است که آنرا

~~محدثه گویند هم شهر یست با بازار و مسجد جامع و حمامات(18) همه

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0048.png)

~~ترتیی . وسلطان ولایترا خطبه چنین کنند(11) الامیر الاعظم عز

~~الاسلام سعدالدین نصر(2) الدولة وشرف الملة ابونصر احمد مردی

~~صد ساله و(3) گفتند که هست . و رطل (4) آنجا چهار صد و هشتاد

~~نم درم سنگ باشد . و این امیر شهری ساخته است بر ms007 چهار فرسنگی

~~میافارقین(5) و آنرا نصریه نام کره. اند(6) . و از آمد تا میافارقین (7)

~~نه فرسنگ است .

ششم روز از دیماه (8) قدیم بشهر آمد رسیدیم . بنیاد

~~شهر بر سنگی یک لخت نهاده . و طول شهر بمساحت دو هزار کام

~~باشد و عرض هم چندین . و گرد او سوری کشیده است از سنگ

~~سیاه که خشتها بریده است ازصد منی تا یک هزار منی و بیشتر

~~این سنگها چنان بیکدیگر پیوسته است که هیچ کل و گچ در

~~میان آن نیست . بالای دیواربیست ارش ارتفاع دارد و یهنای دیوار

~~دهارش . بهرصد گز برجی ساخته که نیمهآ دائرهآ آن هشتاد گز باشد

~~وکنگرهآ او هم ازاین سنگ . و از اندرون شهر در(9) بسیار جای

~~نردبانهای سنگین بسته است که بر سر بارو تواند (10) شد . و بر سر

~~هر برجی جنگ گاهی ساخته . و چهار دروازه بر این شهرستان

~~است همه آهن هی چوب هر یکی روی بجهتی از جهات عالم. شرقی را

~~باب الدجله کویند(11) غربیرا باب الروم ، (12) شمالی را باب الأرمن

~~(13) جنوبن را باب التل . و بیرون این سور سوری دیکر است هم از

~~این سنگ بالای آن ده گز . و همه سرهای دیوار کنگره و از

~~اندرون کنگره ممری ساخته چنانکه با سلاح تمام مرد بگذرد(14)

~~وبایستد و جنگ کند بآسانیو این سور بیرونرا نیز

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0049.png)

~~در وازههای(1) آهنین بر نشاندهاند مخالف در وازههای(2) اندرونی

~~چنانکه چون از دروازههای(3) سور اول در روند مبلغی در فصیل *

~~بباید رفت تا بدروازهٔ‌ (4) سور دوم رسند و فراخی فصیل پانزده

~~گز باشد . و اندر میان شهر چشمه ایست که از سنگ خاره (9)

~~بیرون میآید مقدار پنج آسا گرد آبی بغایت خوش و(6) هیچکس

~~نداند از کحا میآید . و در آنشهر اشجار و بساتین است که از (7)

~~آن آب ساخته اند. وامیر وحاکم آن (8) شهر پسر آن نصر(9) الدوله است

~~که ذکر رفت . ومن فراوان شهرها و قلعهها(10) دیدم در اطراف عالم

~~در ms008 بلاد عرب و عجم و هند و ترک مثل شهر آمد هیچ جا ندیدم

~~که بر روی زمین (11) چنان باشد و نه نیز از کسی(12) شنیدم که گفت

~~چنان جای دیگر دیده ام . و مسجد جامع هم از این سنگ سیاه

~~است چنانکه از آن راستتر و محکمتر نتواند بود. و درمیان جامع

~~دویست و اند ستون سنگین برداشته است هر ستونی یکیاره سنگ

~~و بر ستونها طاقها زده است همه از سنگ و بر سر طاقها باز ستونها

~~زده است کوتاه تر از آن . وصفی دیگر طاق زده بر سر آن طاقهای(13)

~~بزرگ . وهمه بامهای این مسجد بخریشته پوشیده همه نجارت و

~~نقارت و منقوش و مدهون کرده . و اندر ساحت(4 1) مسجد سنگی

~~بزرگ نهاده است و حوضی(15) سنگین مدور عظیم بزرگ بر سر آن

~~سنگ نهاده و (16) ار تفاعش قامت مردی و دور دائرهآ آن دو (17) گز

~~و نایژهای(18) برنجین از میان حوض بر آمده که آبی صافی بفواره از آن

~~بیرون میآید چنانکه مدخل و مخرج آن آبپیدا نیست . و متوضای (19)

~~عظیم بزرگ و چنان نیکو ساخته که به از آن نباشد الا که سنگ

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0050.png)

~~آمد که عمارت کرده اند همه سیاه است و از آن میافارقین(1) سپید

~~و نزدیک مسجد کلیسیائیست(2) عظیم بتکلف هم از سنگ ساخته

~~و زمین کلیسیا(3) مرخم کرده بنقشها . و درین کلیسیا(4) بر طارم

~~آن که جای عبادت ترسایان است دری آهنین مشبک(5) دیدم که

~~هیچ جای مثل آن دری ندیده بودم . و از شهر آمد تاحران(2) دو

~~راهست یکی را هیچ آبادانی نیست و آن چهل فرسنگ است . و

~~برراهی دیگر آبادانی و دیهای بسیار است بیشتر اهل آن نصاری

~~باشد(7) و آن شصت فرسنگ باشد . مابا کاروان براه آبادانی شدیم

~~صحرائی بغایت هموار بود الآ آنکه چندان سنگ بود که ستور

~~البته هیچ(8) گام بی سنگ ننهادی .

روز آدینه بیست و پنجم(9) حمادی الآخر (10) سنهآ بمان و ثلثین ms009 و

~~اربعمایه بحران رسیدیم دوم آذر ماه (11) قدیم(13) هوای آنجا در

~~آن وقت چنان بود که هوای خراسان در نوروز .

از آنجا برفتیم بشهری رسیدیم که قرول(13) نام آن بود

~~جوانمردی مارا بخانهآ خود مهمان کرد . چون در خانهآ وی در آمدیم

~~عربی بدوی در آمد بزدیک (14) من آمد(15) شصت ساله بوده باشد

~~و(16) گفت قرآن بمن آموز قل اعوذ برب الناس اورا تلقین میکردم

~~و او بامن میخواند چون من گفتم (17) من الجنة والناس گفت

~~أرایت الناس نیز بگویم(18) من گفم که آن(19) سوره بیش از این

~~نیست پس گفت آن سورهآ نقالة الحطب کدامست و میدانیست (20)

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0051.png)

~~که اندر سورهٔ‌ تبت حمالة الحطب گفته است نه نقالة الحطب

~~و آن شب چندانکه باوی باز گفم سورهآ قل اعوذ برب(1) یاد

~~نتوانست گرفتن، مردی عرب شصت ساله .

شنبه (2) دوم رجب سنهآ ثمان و ثلثین و اربعمایه

~~بسروج آمدیم (3) دوم روز از فرات بگذشتیم و بمنبج رسیدیم . و

~~آن(4) نخستین شهریست از شهرهای شام، اول بهمن ماه قدیم بود

~~و هوای آنجا عظیم خوش بود . هیچ عمارت از بیرون شهر نبود

~~و از آنجا بشهر حلب رفتم از میافارقین (5) تا حلب صد

~~فرسنگ باشد . حلب را شهر(1) نیکو دیدم بارهای

~~عظیم دارد(7) ارتفاعش بیست و پنج ارش قیاس کردم و قلعه ای

~~عظیم همه برسنگ نهاده (8) بقیاس چند(9) بلخ باشد همه آبادان

~~و بناها بر سر هم نهاده . و آن شهر باجگاه است میان بلاد شام و روم

~~و دیار بکر و مصر و عراق . و ازین همه بلاد تجار و بازرگانان

~~آنجا روند چهار دروازه دارد باب الیهود باب الله باب الجنان باب

~~انطاکیه(1) وسنگ بازار (11) آنجا رطل ظاهری(12) چهارصد و هشتاد

~~درم باشد و از آنجا چون سوی جنوب روند بیست فرسنگ حما

~~باشد و بعد از آن حمص و تا دمشق پنجاه فرسنگ باشد ازحلب

~~و ازحلب تا انطاکیه(13) دوازده فرسنگ باشد و بشهر طرابلس

~~همین ms010 قدر (14) و گویند تا قسطنطنیه (15) دویست فرسنگ باشد .

یازدهم رجب از شهر حلب بیرون شدیم بسه فرسنگ دیهی

~~بود جند(16) قنسرین میگفتند . ودیگر روز چون شش فرسنگ

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0052.png)

~~شدیم بشهر سرمین (1) رسیدیم بارو نداشت . شش فرسنگ دیگر

~~شدیم(2) معرة النعمان بود بارهای سنگین داشت شهری(3) آبادان و بردر

~~شهر اسطوانه ای سنگین دیدم چیزی در آن نوشته بود بخلی دیگر

~~از تازی(4) از یکی پرسیدم که این چه چیز است گفت طلسم

~~کژدمی است که هرگز عقرب در این شهر نباشد و نیاید و اگر

~~از بیرون آورند و رها کنند بکریزد و در شهر نیاید ()، بالای آن

~~ستون ده ارش قیاس کردم، و بازارهای او بسیار معمور دیدم (6)

~~و مسجد آدینهٔ‌ شهر بر بلندی تهاده است در میان شهر که از هر

~~جانب که خواهند بمسجد در شوند سیزده درجه بر بالا باید شد و

~~کشاورزی ایشان(7) همه گند مست (8) و بسیار است و درخت انجیر

~~و زیتون ویسته و بادام و انگور فراو ان است . وآب شهر از باران

~~و چاه باشد(9) در آن مردی بود که(1) ابو العلاء معری میگفتند

~~نابینا بود و رئیس شهر او بود نعمتی بسیار داشت و بندکان و

~~کارگران فراوان و خود همه شهر اورا چون بندگان بودند و (11]

~~خود طریق زهد پیش گرفته بود گلیمی پوشیده و در خانه نشسته

~~نیم من (13) نان جوین(13) را تبه کرده که جز آن هیچ نخورد (14) و من

~~این معنی شنیدم که در سرای باز نهاده است و نواب و ملازمان

~~او کار شهر میسازند مگر بکلیات که(15) رجوعی باو کنند و وی

~~نعمت خویش از هیچ کس دریغ ندارد و خود صائم الدهر قائم

~~اللیل (16) باشد و بهیچ شغل دنیا مشغول نشود، و این مرد در شعر

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0053.png)

~~و ادب بدرجهآ است (1) که افاضل شام و مغرب وعراق مقرند که

~~در این عصر کسی بیایهآ او نبوده است و نیست، و کتابی ms011 ساخته

~~آنرا الفصول والغایات (2) نام نهاده وسخنها آورده است مرموز و

~~بر بعضی اندک و آنکسی نیز که بر وی خواند، چنانکه اورا نهمت

~~کردند که تو این کتاب را بمعارضهآ قرآن کرده ای . وپیوسته زیادت

~~از دویست کس از اطراف آمده باشند وپیش او ادب و شعر

~~خوانند و شنیدم که اورا زیادت از صد هزار بیت شعر باشد، کسی

~~از وی پرسید که ایزد تبارک و تعالی این همه مال و نعمت ترا داده

~~است چه سبب است که مردم را میدهی و خویشتن بمیخوری جواب

~~داد که مرا بیش از این نیست که میخورم و چون من آنجا

~~رسیدم این مرد هنوز در حیات بود.

پانزدهم رجب سنهآ ثمان و ثلثین و ار بعمایة از آنجا بکویمات(4)

~~شدیم . و از آنجا بشهر حما (5) شدیم شهری خوش آبادان لب آب

~~عاصی و این آبرا از آن سبب عاصی گویند که بجانب روم میرود

~~یعنی چون (6) از بلاد اسلام ببلاد کفر میرود عاصیست و بر این

~~آب دولابهای بسیار ساختهاند. پس از آنجا راه دو میشود یکی

~~بجانب ساحل و آن غربی شامست و یکی جنوبی بدمشق میرود

~~ما براه ساحل رفتیم . در کوه چشمهای دیدم که گفتند هر سال

~~چون (7) نیمهآ شعبان بگذرد آب جاری شود از آنجا و سه روز

~~روان باشد وبعد از سه روز یکقطره (8) نیاید تاسال دیگر. مردم

~~بسیار آنجا بزیارت روند و تقرب جویند بخداوند سبحانه و تعالی

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0054.png)

~~وعمارت(1) وحوضها ساختهاند آنجا (2) چون از آنجا بگذشتیم (3)

~~بصحرائی رسیدیم که همه نرکس بود شکفته چنانکه تمامت آن صحرا

~~سپید مینمود از بسیاری ترکسها . از آنجا برفتیم بشهری رسیدیم که

~~آنرا عرقه (4) میگفتند چون از عرقه دو فرسنگ بگذشتیم (5) بلب

~~دریا رسیدیم و بر ساحل دریا روی از سوی جنوب چون پنج

~~فرسنگ برفتیم بشهر طرابلس رسیدیم و از حلب تا طرابل چهل

~~فرسنگ بود بدین راه که ما رفتیم . روز شنبه پنجم ms012 شعبان آنجا

~~رسیدیم . حوالی شهرهمه کشاورزی(1) و بساتین و(7) اشجار بود و

~~نیشکر بسیار بود، ودرختان نارنج و ترنج وموز ولیمو و خرما و

~~شیرهآ نیشکر در آن وقت میگرفتند . شهر طرابلس چنان ساختهاند

~~که سه جانب او با آب دریاست که چون آب دریا موج زند مبلغی

~~بر باروی شهر بر رود چنانکه یکجانب (8) که با(9) خشک دارد

~~کنده ای عظیم کردهاند و در آهنین محکم بر آن نهادهاند. جانب

~~شرقی بارو(1) از سنگ تراشیده است و کنگرهای و مقاتلات

~~همچنین. و عرادها بر سر دیوار نهاده خوف ایشان از طرف روم

~~باشد که بکشتیها قصد آنجا کنند. و مساحت شهر هزار ارش است

~~در هزار ارش تیمه(11) چهار و(12) پنج طبقه و شش نیز هم هست و

~~کوچها و بازارها نیکو و پاکیزه که گویی هر یکی قصریست آراسته

~~و هر طعام ومیوه ومأ کول که در(13) عجم دیده بودم همه آنجا موجود

~~بود بل بصد درجه بیشتر. ودر میان شهر مسجدی ادینه عظیم

~~پاکیزه و نیکو آراسته و حصین ، و در ساحت مسجد قبهای بزرگ

~~ساخته و در زیر قبه حوضی است از رخام و در میانش فوارهٔ‌

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0055.png)

~~برنجین(1) و در بازار مشرعه ای ساخته است که به(2) پنج نائژه آب

~~بسیار(3) بیزون میآید که مردم بر میگیرند و فاضل بر(4) زمین

~~میگذرد(5) و بدریا در میرود، و گفتند که بیست هزار مرد در

~~این(6) شهر است، و سواد و روستاقهای بسیار دارد، و آنجا کاغذ

~~نکو سازند مثل کاغذ سمرقندی بل بهتر، و این شهر تعلق بسلطان

~~مصر داشت، گفتند سبب آنکه وقتی لشکری از کافر روم آمده بود

~~و این مسامانان بآن(7) لشکر جنگ کردند و آن لشکررا قهر کردند

~~سلطان مصر خراج از آن شهر برداشت و همیشه لشکری از آن

~~سلطان آنجا نشسته باشد وسالاری برسر آن لشکر تا شهررا از دشمن

~~نگاهدارند، و باجگاهی است آنجا که کشتبهای(8) که از ms013 اطراف (9)

~~روم وفرنگ واندلس ومغرب بیاید عشر بسلطان دهند، و ارزاق

~~لشکر از آن باشد، وسلطایرا آنجا کشتیها باشد که بروم وسقلیه و

~~مغرب روند ومجارت کنند، ومردم این شهر همه شیعه باشند، و

~~شیعه (10) بهر بلاد مساجد نیکو ساختهاند، در آنجا خانه ها(11) ساخته

~~بر مثال رباطها اما کسی در آنجا مقام نمکند (12) وآنرا مشهد خوانند

~~و از بیرون شهر طرابلس هیچ خانه نیست مگر مشهد(13) دوسه

~~چنانکه ذکر رفت.

یس از این شهر(14) برفتم (15) همچنان بر طرف دریا روی سوی

~~جنوب. بیک فرسنکی حصاری دیدم که آنرا قلمون (16) میگفتند

~~چشمه ای آب در اندرون آن بود. آز آنجا برفتم بشهر طرابرزن (17) و

~~از طرابلس تا آنجا پنج فرسنگ بود. و از آنجا بشهر جبیل (18) رسیدیم

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0056.png)

~~و آن شهریست مثلث چنانکه یک کوشهآ آن بدریاست، و گرد وی

~~دیواری کشیده بسیار بلند و حصین، و همه گرد شهر درختان خرما

~~و دیگر درختهای گرمسیری. کو دکی را دیدم گلی سرخ و یکی سپید

~~تازه دردست داشت و آتروز پنجم اسفندارمذ ماه(1) قدیم(2) سال

~~بر چهار صد و پانزده از تاریخ عجم، و از آنجا بشهر بیروت رسیدیم

~~طاقی سنگین دیدم چنانکه راه بمیان آن طاق بیرون میرفت، بالای

~~آن طاق پنجاه کز تقدیر کردم، و از جوانب او تخته سنگهای سفید

~~بر آورده چنانکه هر سنگی از آن (2) زیادت از هزار من بود، و این

~~بنارا از خشت(4) بمقدار بیست گر بر آوردهاند و بر سر آن اسطوانهای

~~رخام بریا کرده هریکی هشت (5) گر و سطبری چنانکه بجهد در آغوش

~~دو مرد گنجد ، وبر سر این ستونها طاقها زده است بدو جانب همه

~~از سنگ مهندم چنانکه هیچ گچ و گل در این میان نیست ، و بعد

~~از آن طاقی عظیم بر بالای آن طاقها بمیانه راست ساختهاند ببالای

~~پنجاه ارش، و هر بخته سنگی را که در آن طاق بر(6) نهاده است

~~هریکی را(7) هشت(8) ارش ms014 قیاس کردم در طول و در عرض چهار

~~ارش که هر یک از آن تخمینا (9) هفت هزار من باشد، و این همه

~~سنگهارا کنده کاری و نقاشی خوب کرده چنانکه در چوب بدان

~~نیکویی کم کنند، و جز این طاقی(10) بنای دیگر (11) نمانده است، بدان

~~حوالی پرسیدم (12) که این چه جای است گفتند که شنیده ایم که این

~~در باغ فرعون بوده است و بس قدیم است ، و همه صحرای آن (13)

~~ناحیت ستونهای رخام است وسر ستونها وتن(2 1استونها همه رخام

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0057.png)

~~منقوش مدور و مربع و مسدس و مثمن و سنگ عظیم صلب که

~~آهن بر آن کار نمیکند و بدان حوالی هیچ جای کوهی نه که

~~گمان افتد که از آنجا بریده اند و سنگی دیگر (1) همچو(2) معجونی

~~مینمود(3) آنچنانکه (4) سنگهای دیگر مسخر آهن بود . و اندر

~~نواحی شام پانضد هزار ستون یا سر ستون و بن (5) بیش افتاده است

~~که هیچ آفریده نداند که آن چه بوده است یا از کجا آوردهاند.

پس از آن بشهر صیدا رسیدیم هم بر لب دریا . (6) نیشکر بسیار

~~کشته بودند و بارهای سنگین محکم دارد و سه دروازه و مسجد

~~آدینهآ خوب با روحی تمام، همه مسجد حصیرهای منقش انداخته و

~~بازاری نیکو آراسته چنانکه چون آن بدیدم گمان بردم که شهر را

~~بیاراستهاند قدوم سلطان را یا بشارتی رسیده است چون پرسیدم

~~گفتند رسم این شهر همیشه چنین باشد. و باغستان و اشجار آن

~~چنان بود که گوئی پادشاهی ساخته است بهوس، و کوشکی در آن

~~برآورده و بیشتر درختها پربار (7) بود.

چون(8) از آنجا پنج فرسنگ بشدیم بشهر صور رسیدیم شهری

~~بود در کنار دریا سنجی(9) بوده بود و آنجا آن شهر ساخته بود(10)

~~و چنان بود که بارهآ شهرستان صد گز بیش بر زمین خشک نبود

~~باقی اندر آب دریا بود و باره ای سنگین تراشیده و در زهای آنرا بقیر

~~گرفته تا آب در نیاید، و ms015 مساحت شهر هزار در هزار قیاس کردم

~~و تیمه (11) پنج شش طبقه بر سر یک دیگر (12) و فواره بسیار ساخته

~~و بازارهای نیکو ونعمت فراوان. و این شهر صور معروف است

~~بمال وتوانگری(13) درمیان شهرهای ساحل شام، و مردمانش بیشتر

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0058.png)

~~شیعه اند. و قاضی بود آنجا مردی سنی مذهب یسر ابو عقیل (1) میگفتند

~~مردی نیک و توانگر . و بر در شهر مشهدی راست کردهاند(2) و آنجا

~~بسیار فرش و طرح و قنادیل و چراغدانهای زرین و نقرکین

~~نهاده، وشهر بر بلندی است وآب شهر از کوه میآید ، وبر در شهر

~~طاقهای سنگین ساختهاند و آب بر یشت آن طاقها بشهر اندر آورده

~~و در آن کوه دره ایست مقابل شهر که چون روی مشرق بروند

~~بهجده(3) فرسنک بشهر دمشق رسند.

وچون ما از آنجا هفت فرسنگ برفتیم بشهرستان عکه رسیدیم

~~و آنجا(4) مدینة عکا نویسند. شهر بر(5) بلندی نهاده (6) زمینی کج

~~وباقی هموار و درهمه (7) ساحل که(8) بلندی نباشد شهر نسازند

~~از بیم غلبهٔ‌ آب دریا وخوف امواج که بر کرانه میزند. و مسجد

~~آدینه درمیان شهر است وازهمه شهر بلندتر است، واسطوانها همه

~~رخام است. دردست(9) راست قبله ازبیرون قبر صالح پیغمبر علیه

~~السلام. و ساحت(1) مسجد بعضی فرش سنگ انداختهاند و بعضی

~~دیگر سبزی کشته، و گویند که آدم علیه السلام آنجا زراعت کرده بود(11)

~~و شهررا مساحت کردم درازی(12) دو هزار ارش بود و پهنا پانصد

~~ارش، باره بغایت محکم و جانب غربی و جنوبی آن با دریاست و بر

~~جانب جنوب مینال13) است، و بیشتر شهرهای ساحلرا میناست(14)

~~و آن چیزی است که جهت محافظت کشتیها ساخته اند مانند اسطبل که

~~پشت بر شهرستان دارد. ودیوارها برلب آب دریا در آمده و درگاهی

~~ینجاه گز بگذاشته بی دیوار الا آنکه زنجیرها ازاین دیوار بدان

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0059.png)

~~دیوار کشیده اند که چون خواهند که کشتی در مینا(1) آید زنجیرها(2)

~~سست کنند تا بزیر آب فرو ms016 روند و کشتی بر سرآن زنجیر از آب بگذرد و(3)

~~باز زنجیرها بکشند تاکسی بیگانه قصد این کشتیهانتواند کرد. و

~~بدروازة(4) شرقی بردست چپ چشمه ایست که بیست وشش پابه فرو

~~باید شد(ه) تا بآب رسند و آنرا عین البقرگویند و میگویند که آن چشمه را

~~آدم بلیه السلام پیدا کرده است و گاو خود(6) را از آنجا آب داده و

~~از آن سبب آن چشمهرا عین البقر میگویند. و چون از این شهرستان

~~عکه سوی مشرق روند کوهیست که اندر آن مشاهد انبیاست علیهم

~~السلام واین موضع ازراه بر کناره است کسی را که برمله (7) رود

~~مرا قصد افتاد که (8) آن مزارهای متبرک را بینم (9) و برکات از حضرت

~~ایزد(0 1) تبارک و تعالی بجویم مردمان عکه گفتند آنجا قومی مفسد در راه

~~باشند که هر کرا غریب بینند تعرض رسانند و آگر چیزی داشته باشد

~~بستانند من نفقه که داشیم در مسجد عکه نهادم (11) و از شهر بیرون

~~شدم از دروازهٔ‌ (12) شرقی روز شنبه بیست و سیوم(13) شعبان سنه بمان

~~و ثلثین واربعمایه اول روز زیارت قبر عک (14) کردم که (15) بانی

~~شهرستان او بوده است و او یکی از صالحان و بزرگان بوده و چون

~~با من دلیلی نبود که آن راه داند متحیر میبودم ناگاه از فضل باری

~~تبارک و تعالی همان روز مردی عجمی با من پیوست که او از آذربایجان

~~بود و یکبار دیگر آن مزارات متبر که را دریافته بود (16) دوم کرت(17)

~~بدان عنیمت روی بدان جانب آورده بود(18) بدان موهبت شکر

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0060.png)

~~باری را تبارک(1) وتعالی دو رکعت بماز بگذاردم(2) و سجدهٔ‌ شکر

~~کردم که مرا تو فیق میداد تا بر عزمی که کرده بودم و فا میکردم. بدیهی

~~رسیدم که آنرا پروة (3) میگفتند ، آنجا قبر عیش و شمعون علیهما

~~السلام را زیارت کردم و از آنجا بمغارک(4) رسیدم که آنرا دامون (ه)

~~میگفتند، آنجا نیز زیارت (6) کردم که گفتند قبر ذو الکفل ms017 است علیه

~~السلام و از آنجا بدیهی دیگر رسیدم که آنرا اعبلین(7) میگفتند

~~و قبر هود علیه السلام آنجا بود زیارت آن دریافتم (8) اندر حظیرهٔ‌

~~او درختی خرتوت(9) بود و قبر عزیر النی علیه السلام آنجا بود زیارت

~~آن کردم و روی سوی جنوب برفتم بدیهی دیگر رسیدم (10) که آنرا

~~حظیره (11) میگفتند و بر جانب مغربی این دیه دره ای (13) بود و

~~در آن دره چشمهآ آب بود پا کیزه که از سنگ بیرون میآمد و برابر

~~چشمه بر سر سنگ مسجدی کرده اند و در آن مسجد(13) دو خانه

~~است از سنگ ساخته و سقف سنگین در زده و دری کوچک بر آنجا

~~نهاده چنانکه مرد بدشواری درتواند رفتن و دو قبر نزدیک(؛ 1)

~~یکدیگر آنجا نهاده یکی از آن شعیب علیه السلام و دیگری از آن دخترش

~~که زن موسی علیه السلام بود مردم آن دیه (19) آن مسجد و مزاررا

~~تعمد نیکو کنند از پاک داشتن و چراغ نهادن و غیره ، و از آنجا

~~بدیهی شدم که آنرا اربل (16) میگفتند و بر جانب قبلهآ آن دیه کوهی

~~بود و اندر میان آن کوه حظیره ای و اندر آن حظیره چهار گور نهاده

~~بود از آن فرزندان یعقوب علیه السلام که برادران یوسف علیه

~~السلام بودند، و از آنجا برفتم (17) تلی دیدم (18) زیر آن تل غاری بود

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0061.png)

~~که قبر مادر موسی علیه السلام در آن غار بود زیارت آنجا در یافتم

~~و از آنجا برفتم (1) دره ای(2) پیدا آمد بآخر آن دره در یائی بدید

~~آمد کو چک و شهر طبریه بر کنار آن دریاست طول آن دریا بقیاس

~~شش فرسنگ و عرض آن سه فرسنگ باشد و آب آن دزیا خوش (3)

~~بامزه و شهر بر غربی در یاست و همه آبهای گرمابهای شهر و فضلهآ

~~آبها بدان دریا میرود و مردم آن شهر و ولایت(4) که بر کنار آن

~~دریاست همه آب از این دریا خورند ، و ms018 شنیدم که وقتی امیری بدین

~~شهر آمده بود فرمود که راه آن (8) پلیدیها و آبهای پلید از آن

~~دریا باز بندند آب در یا گنده شد چنانکه نمی شایست خوردن باز

~~فرمود تا همه راه آبهای چرکین (6) که در آنجا بود بگشودند باز آب

~~دریا خوش شد، واین شهررا دیواری حصین است چنانکه از لب

~~دریا گرفتهاند و گرد شهر گردانیده و از آنطرف که دریاست دیوار

~~ندارد و بناهای(7) بسیار در میان آبست و زمین دریا سنگست و (8)

~~منظرها ساخته اند بر سر اسطوانهای رخام که اسطوانها در آبست ، و در

~~آن دریا ماهی بسیار است، و درمیان شهر مسجد آدینه است و بر در مسجد

~~چشمه ایست و بر سر آن چشمه گرمابه ای (9) ساخته اند و آب چنان گرم

~~است که تا بآب سرد نیامیزند برخود نتوان ریخت و گویند آن گرمابه (10)

~~سلیمان بن داودعلیه السلام ساخته است و من در آن گرمابه رسیدم،

~~و اندر این شهر طبریه مسجدیست که آنرا مسجد باسمن گویند با

~~جانب غربی مسجدی یاکیزه در مبان مسجد دکانی بزرگ است و بر

~~وی (11) محرابها ساخته و گرد بر گرد آن دکان (12) درخت یاسمن

~~نشانده که مسجدرا بآن باز خوانند و رواقیست بر جانب مشرق قبر

~~یوشع بن نون در (13) آنجاست و در زیر آن دکان قبر هفتاد پیغمیر

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0062.png)

~~است علیهم السلام که بنی اسرائیل ایشان را کشته اند، و سوی جنوب

~~شهر دریای لوطست و آن آب (1) تلخ دارد یعنی دریای لوط که از

~~جانب جنوب طبریه است و آب دریای طبریه بآنجا میرود، و شهرستان

~~لوط برکنار آن دریای لوطست اما هیچ اثری نمانده است، از شخصی

~~شنیدم (2) که گفت در (3) دریای تلخ که دریای لوطست چیزی

~~میباشد مانند گاوی از کف دریا فراهم آمده سیاه که صورت گو دارد

~~و بسنگ میماند اما سخت نیست و مردم آنرا برگیرند و پاره (4) کنند

~~و بشهرها و ولایتها برند ms019 هر پاره که از آن در زیر درختی کنند هرگر

~~کرم در زیر آن درخت نیفتد و در آن موضع بیخ درخت را زیان

~~نرساند وبستان از کرم وحشرات زیر زمین غمی نباشد والعهدة علی

~~الراوی و گفت عطاران نیز بخرند و(9) میگویند کرمی در داروها

~~افتد و آنرا نقره (6) گویند دفع آن کند ، و در شهر طبریه حصیر

~~سازند که مصلی نمازی از آن است (7) همانجا به پنج دینار مغربی

~~بخرند، و آنجا در جانب غربی کوهیست و بر آن کوه پارهآ سنگ خاره

~~است بخط عبری بر آنجا نوشته اند که بوقت آن(8) کتابت تریا بسر

~~حمل بود و گور ابی هریره آنجاست بیرون شهر در جانب قبله اما کسی

~~آنجا بزیارت نتواند رفتن که مردمان آنجا شیعه (9) باشند و چون

~~کسی آنجا بزیارت رود کودکان غوغا و غلبه بسر آن کس برند و زحمت

~~دهند و سنگ اندازند از این سبب من نتوانسم زیارت آن کردن ،

~~چون از زیارت آن موضع (1) باز گشم بدیهی رسیدم که آنرا

~~کفر کنه (11) میگفتند و جانب جنوب این دیه پشته ایست(12) و بر

~~سر آن پشته صومعه ای ساخته اند نیکو و دری استوار بر آنجا نهاده وگور

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0063.png)

~~یونس (1) النیی علیه السلام در آنجاست و بردر صومعه چاهی است

~~وآی خوش دارد، چون آن زیارت در یافتم از آنجا با عکه آمدم (2)

~~و از آنجا (3) تا عکه چهار فرسنگ بود ویک روز در عکه بودیم

~~بعد از آن از آنجا برفتیم و بدیهی رسیدیم که آنرا حیفا (4) میگفتند

~~و تا رسیدن بدین دیه (9) در راه ریگ فراوان بود از آن که زرگران

~~در عجم بکار دارند و ریگ مگی گویند، و این دیه حیفا (6) بر لب

~~در یاست و آنجا نخلستان و اشجار بسیار دارند (7) آنجا کشتی سازان

~~بودند و آن کشتیهای در یای (8) را آنجا جودی میگفتند ، (9) از آنجا

~~بدیهی دیگر رفتیم بیک فرسنگی که آنرا کنیسه (10) میگفتند ms020 از آنجا

~~راه از دریا بگردید و بکوه در شد سوی مشرق و صحراها و

~~سنگستانها (11) بود که وادی تماسیح (12) میگفتند، چون فرسنگی

~~دو برفتیم دیگر بار راه بکنار (13) دریا(14) افتاد و آنجا استخوان

~~حیوانات بحری بسیار دیدیم که در میان خاک و گل معجون شده

~~بود و همچو سنگ شده از بس موج که بر آن کوفته بود .

و از آنجا بشهری رسیدیم و آنرا قیساریه (15) خوانند و ازعله

~~تا آنجا هفت فرسنگ بود شهری نیکو با آب روان و نخلستان و درختان

~~ناربج وترج و باروی حصین و دری آهنین و چشمهای آب روان در

~~شهر و مسجد (16) آدینه ای نیکو چنانکه چون در ساحت مسجد نشسته

~~باشند ماشا وتفرج دریا کنند، و خمی رخامین آنجا بود که همچو

~~سفال چینی آنرا تنک کرده بودند چنانکه صد من آب در آن گنجد،

~~روز شنبه سلخ شعبان از آنجا برفتیم همه بر سرریگ مکی برفتیم (17)

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0064.png)

~~مقدار یک فرسنگ و دیگر بره درختان انجیر و زیتون بسیر

~~دیدیم همه راه از کوه و صحرا ، چون چند فرسنگ برفتیم بشهری

~~رسیدیم که آن شهر را کفر سابا(1) و کفر سلام میگفتند از این

~~شهر تا رمله سه فرسنگ بود و همه راه در ختان بود چنانکه ذکر

~~کرده شد .

روز یکشنبه غرهٔ‌ رمضان برمله رسیدیم و از قیساریه (3) تا

~~رمله هشت فرسنگ بود و آن شهرستانی بزرک است و باروی حصین (3)

~~از سنگ و گج دارد بلند و قوی و در و ازهای آهنین برنهاده ، و از شهر

~~تا لب دریا سه فرسنگ است . و آب ایشان از باران باشد و اندر هر

~~سرای حوضها (4) باشد که آب باران بگیرند و همیشه از آب (5)

~~ذخره باشد، در میان مسجد آدینه حوضهای بزرگست که چون پر آب

~~باشد هرکه خواهد برگیرد و نیز دور (6)مسجد آنجا را سیصد گم

~~اندر دویست گام مساحت است، بر پیش صفه نوشته بودند که ms021 بانزدهم

~~محرم سنه خمس و عشرین و اربعمایه اینجا زلزله ای بود قوی و بسیار

~~عمارات خراب کرد اما کس را (7) از مردم خللی نرسید . درین شهر

~~رخام بسیار است و بیشتر سراها و خانهای مردم مرخم است بتکلف

~~و نقش ترکیب کرده و رخام را باره میبرند که دندان ندارد و ریگ

~~مکی در آنجا میکنند واره میکشند بر طول عمودها نه بر عرض

~~چنانکه (8) چوب از سنگ الواح میسازند و انواع والوان رخامها

~~آنجا دیدم از ملمع و سبز و سرخ و سیاه و سفید و همه لو، و انجا نوعی

~~انجیر است (9) که به از آن هیچ جا نباشد و از آنجا بهمه اطراف

~~بلاد میبرند ، واین شهر رمله را بولایت شام و(10) مغرب فلسطین

~~میگویند .

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0065.png)

سیوم (1) ومضان از رمله برفتیم بدیهی رسیدیم که خاتون

~~میگفتند، و از آنجا بدیهی دیگر رفتیم که آنرا قریة العنب میگفتند ، در

~~راه سداب فراوان دیدیم که خودروی بر کوه و صحرا رسته بود.

~~2) در این دیه (3) چشمهآ آب نیکو (4) خوش دیدیم که از سنگ

~~بیرون میآمد و آنجا آخرها (5) ساخته بودند و عمارت کرده، و از آنجا

~~برفتیم روی بر بالا کرده تصور بود که بر کوهی میرویم که چون بر

~~دیگر (6) جانب فرو رویم شهرباشد چون مقداری بالا رفتیم صحرائی

~~عظیم در پیش آمد بعضی سنگلاخ و بعضی خاکناک(7) بر سر کوه

~~شهر بیت المقدس نهاده است واز طرابلس که ساحلست تا بیت المقدس

~~پنجاه وشش فرسنگ (8) واز بلخ تا بیت المقدس هشتصد وهفتاد و

~~شش فرسنگ است .

خامس رمضان سنه تمان وثلثین واربعمایه در بیت المقدس شدیم

~~یکسال شمسی بود که ار خانه بیرون آمده بودم و مادام در سفر بوده

~~که بهیچ جای مقامی و آسایشی تمام نیافته بودیم . بیت المقدس را اهل شام

~~و آنطرفها قدس گویند ، و از اهل آنولایات کسی که بحج نتواند رفتن

~~در همان موسم بقدس حاضر شود(9) و بموقف ms022 بایستد(10) وقربان

~~عید کند(11) چنانکه عادت است و سال باشد که زیادت از بیست هزار

~~خلق در اوائل ماه ذی الحجه آنجا حاضر شوند و (12) فرزندان (13)

~~برند و سنت کنند و از دیار روم و دیگر بقاع همه ترسایان و جهودان

~~بسیار آنجا روند بزیارت کلیسا(4 1) و کنشت که آنجاست وکلیسای (15)

~~بزرگ آنجا (16) صفت کرده شود بجای خود. سواد و رستاق (17) بیت

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0066.png)

~~المقدس همه کوهتانست همه کشاورزی(1) و درخت زیتون و انجیر

~~و غیره تمامت بی آبست و نعمتهای (2) فراوان و ارزان باشد و کدخدایان

~~باشند که هریک پنجاه هزار من روغن زیتون در چاهها و حوضها

~~پر کنند و از آنجا باطراف عالم برند، و گویند بزمین شام قحط نبوده

~~است واز ثقات شنیدم که پیغمبررا علیه السلام والصلوة بخواب دید

~~یکی از بزرگان که گفتی یا پیغمبر خدا (2) مارا در معیشت یاری کن

~~پیغمبر علیه السلام در جواب کفتی نان وزیت شام بر من . اکنون

~~صفت شهر بیت المقدس کم (4) . شهری است برسر کوهی نهاده وآب

~~نیست مکر از باران و برستاقها چشمه های آبست (5) اما بشهر نیست

~~چه شهر برسر سنگ نهاده است و شهری بزرگست که آنوقت که دیدیم

~~بیست هزار مرد در وی بودند(6) وبازارهای نیکو و بناهای عالی و

~~همه زمین شهر بتخته(7) سنگهای فرش انداخته و هر کجا کوه بوده

~~است و بلندی بریده اند و همواره کرده چنانکه چون باران بارد همه

~~زمین پاکیزه شسته شود، ودر آن شهر صناع بسیارند هر گروهی را

~~رسته ای جدا باشد ، و جایع (8) مشرقی است و با روی مشرقی شهر

~~باروی جامعست چون از جامع بگذری صحرایی بزرگست عظیم هموار

~~و آنرا ساهره (9) گویند و گویند که دشت قیامت آن خواهد بود و

~~حشر مردم آنجا خواهند کرد(10) بدین سبب خلق بسیار از اطراف

~~عالم بد انجا آمده اند ومقام ساخته تا (11) در آن شهر (12) وفات

~~یابند وچون وعدهآ حق سبحانه وتعالی در ms023 رسد بمیعاد گاه حاضر باشند

~~خدایا در آن روز پناه بندگان تو باش و عفو تو آمین یا (13) رب

~~العالمین . برکنارهآ آن دشت مقبره ایست (14) بزرگ و بسیار مواضع

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0067.png)

~~بزرگوار که مردم آنجا نماز کنند و دست بحاجات بردارند و ایزد

~~سبحانه وتعالی حاجات ایشان روا گرداند اللهم تقبل حاجاتنا و اغفر

~~ذنوبنا وسئاتنا وارحمنا برحمتک یا ارحم الراحمین . میان جامع واین

~~دشت ساهره (1) وادئی است عظیم ژرف و در آن وادی که همچون

~~خندقست (2) بناهای بزرگست بر نسق پیشینان و کنبدی سنگین دیدم

~~تراشیده و بر سر خانه ای نهاده که از آن عجبتر نباشد تا خود آنرا چگونه

~~از جای برداشته باشند و در افواه بود که آن خانهآ فرعون است و آن

~~و ادی جهنم پرسیدم که این لقب که بر این موضع نهاده است گفتند

~~بروزگار خلافت عمر خطاب رضی الله عنه بر آن دشت ساهره (3)

~~لشکرگاه بزد و(4) چون بدان وادی نگریست گفت این وادی

~~جهنم است و مردم عوام چنین گویند (5) هرکس که بسر آن وادی

~~شود آواز دوزخیان شنود که صدا(6) از آنجا بر میآید من آنجا

~~شدم اما چیزی نشنیدم . و چون از شهر بسوی جنوب نیم فرسنگی

~~بروند و بنشیبی فرو روند چشمهآ آب از سنگ بیرون میآید آنرا

~~عین سلوان (7) گویند عمارات بسیار بر سر آن چشمه کرده اند و آب آن

~~بدیهی میرود و آنجا عمارات بسیار کرده اند و بستانها ساخته وگویند

~~هر که بدان آب سر و تن بشوید رنجها و بیماریهای مزمن از او زائل

~~شود و بر آن چشمه وقفها بسیار کرده اند، و بیت المقتس را (8)

~~بمارستان نیکست و وقف بسیار دارد و خلق بسیار را دار و و شربت

~~دهند و طبیبان باشند (9) که از وقف مرسوم ستانند و آن بیمارستان

~~و (10) مسجد آدینه برکنار وادی جهنم است، وچون از سوی بیرون

~~مسجد آن دیواررا که با وادی است بنگرند صد ms024 ارش باشد بسنگهای

~~عظیم بر آورده چنانکه گل و گچ در میان نیست و از (11) اندرون

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0068.png)

~~مسحد (1) همه سر(2) دیوارها راستست (3) ، و از برای سنگ

~~صخره که آنجا بوده است مسجد هم آنجا بنا نهاده اند و این سنگ

~~صخره آنست که خدای عز و جل موسی علیه السلام را فرمود (4)

~~تا آنرا قبله سازد و چون این حکم بیامد و موسی آنرا قبله کرد بسی

~~نزیست و هم در آن زودی وفات کرد تا بروزگار سلیمان علیه السلام

~~که چون قبله صخره بود مسجد در گرد صخره بساختند چنانکه

~~صخره درمیان مسجد بود و محراب خلق و تا عهد پیغمبر ما محمد

~~مصطفی (8) علیه الصلوة والسلام هم قبله آن میدانستند (6) و

~~نمازرا روی بدانجانب (7) میکردند تا آنگاه که ایزد تبارک و تعالی

~~فرمود که قبله خانهآ کعبه باشد و صفت آن بجای خود بیاید. میخواسم

~~تا مساحت این مسجد بکنم گفتم اول هیأت و وضع آن نیکو بدانم و

~~بینم (8) بعد از آن مساحت کنم مدتها در آن مسجد میگشتم ونظاره

~~میکردم پس در جانب شمالی که نزدیک قبهآ یعقوب علیه السلام است

~~برطاقی نوشته دیدم در سنگ که طول این مسجد هفتصد و چهار ارشست

~~وعرض صد و پنجاه و پنج ارش بگز ملک و گز ملک آنست که بخراسان

~~آنراگر شایگان گویند و آن یک ارش و نیم باشد چیزکی کمتر، زمین

~~مسجد فرش سنگست و درزها بارزیر(9) گرفته ، و مسجد شرقی شهر

~~و بازارست که چون از بازار بمسجد روند روی بمشرق باشد درگاهی

~~عظیم نیکو مقدار سی گز ارتفاع در بیست گز عرض اندام داده

~~بر آورده اند و دو جناح باز بریده درگاه و (10) روی جناح و ایوان

~~در گاه (11) منقش کرده همه بمنناهای (12) ملون که در گچ (13) در

~~نشاندهاند بر نقشی(4 1) که خواستهاند چنانکه چشم از دیدن آن خیره

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0069.png)

~~ماند و کتابتی (1) همچنین بنقش مینا بر آن درگاه ساخته ms025 و لقب

~~سلطان مصر بر آنجا نوشته که چون آفتاب بر آنجا افتد شعاع

~~آنچنان (2) باشد که عقل در آن متحیر شود و کنبدی بس بزرگ

~~برسر این درگاه ساخته از سنگ مهندم (3) و دو در بتکلف ساخته

~~روی درها ببرنج دمشقی که گویی زر طلا است زر47) کوفته و

~~نقشهای بسیار در آن کرده هریک پانزده گز بالا و هشت گز پهنا واین

~~دررا باب داود علیه السلام گویند، چون از این در (5) در روند

~~بردست راست دو رواق است بزرگ هریک بیست و نه ستون رخام

~~دارد با سر ستونها و نعلهای مرخم ملون درزها (6) بارزیز (7)

~~گرفته برسر ستونها طاقها از سنگ زده بی گل و گچ بر سر هم نهاده

~~چنانکه هر طاقی چهار پنج سنگ بیش نباشد و این رواقها کشیده

~~است تا نزدیک مقصوره، و چون از در در روند بردست چپ که آن

~~شمالست رواقی (8) دراز کشیده است شصت (9) و چهار طاق همه

~~برسر (10) ستونهای رخام، و دری دیگر است هم بر این دیوار که

~~آنرا باب السقر (11) گویند، و درازی مسجد از شمال بجنوب است تا

~~چون مقصوره از آن باز بریده است ساحت مربع آمده که قبله در

~~جنوب افتاده است، و از جانب شمال دو در دیگر است در پهلوی

~~یکدیگر هریک هفت گر عرض (12) در دوازده گز ارتفاع و این در

~~را باب الاسباط گویند، و چون ازین در بگذری هم بر پهنای مسجد

~~که سوی مشرق میرود باز در گاهی عظیم بزرگست و سه در پهلوی هم

~~بر آنجاست همان مقدار که باب الاسباط است و همه را بآهن و برنج

~~تکلفات کرده چنانکه از آن نیکوتر کم باشد و این دررا باب الابواب

~~گویند از آن سبب که مواضع دیگر درها جفت جفت است مگر این

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0070.png)

~~سه در است و میان آن (1) دو درگاه که بر جانب شمال است در

~~این رواق که طاقهای آن بر ms026 پیلپایهاست (2) قبه ایست و این را

~~بستونهای(3) مرتفع برداشته و آنرا بقندیل(4) و مسرجها

~~بیاراسته و آنرا قبهآ یعقوب علیه السلام گویند و آن جای نماز او بوده

~~است و بر پهنای مسجد رواقیست و برآن دیوار دری است (5)

~~بیرون آن در دو (6) در یوزهٔ‌ (7) صوفیان است (8) و آنجا

~~جاهای (9) نماز و محرابهای نیکو ساخته و خلقی از متصوفه همیشه

~~آنجا محاور باشند و نماز همانجا کنند الآ(10) روز آدینه بمسجد در

~~آیند که آواز تکبیر بایشان برسد(11) ، وبر رکن شمالی مسجد رواقی

~~نیکو است و قبه ای بزرگ نیکو و بر قبه نوشته است که هذا محراب

~~زکریا النی علیه السلام و گویند او اینجا نماز کردی پیوسته. و بر دیوار

~~شرقی در میان (12) جای مسجد درگاهی عظیم است بتکلف ساخته اند

~~از سنگ منهدم (13) که گوبی از سنگ یکپاره (14) تراشیده اند

~~ببالای (10) پنجاه گر و پهنای(16کسی گز و نقاشی و نقاری کرده وده(17) «

~~در نیکو بر آن درگاه نهاده چنانکه میان هردو در بیکپایه (18) بیش

~~نیست و بر درها تکلف بسیار کرده از آهن و برنج دمشقی و حلقها

~~و میخها بر آن زده و گویند این در گاه را (19) سلیمان بن داود علیه

~~السلام ساخته است از بهر پدرش و چون بدرگاه در روند روی سوی

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0071.png)

~~مشرق از آن دو در آنچه بردست راست است باب الرحمه گویند و

~~دیگرا باب التوبه و گویند این (1) در است که ایزد سبحانه وتعالی

~~توبهآ داود علیه السلام آنجا پذیرفت و بر این درگاه مسجدیست نغز

~~وقتی چنان بوده که دهلیزی و دهلیز را مسجد ساختهاند و آنرا بانواع

~~فرشها بیاراسته و خدام آن جدا گانه باشد و مردم بسیار آنجا روند و

~~نماز کنند و تقرب جویند بخدای تبارک و تعالی بدانکه آنجا توبهآ داود علیه

~~السلام قبول افتاده همه خلق امید دارند (2) و از معصیت باز گردند

~~و گویند داود علیه السلام پای از عتبه در ms027 اندرون نهاده بود که و حی

~~آمد ببشارت که ایزد سبحانه و تعالی توبهآ او پذیرفت او همانجا مقام

~~کرد و بطاعت مشغول شد و من که ناصرم در آن مقام نماز کردم و از

~~خدای سبحانه و تعالی توفیق طاعت و تبرا از معصیت طلبیدم خدای

~~سبحانه و تعالی همه بندگانرا توفیق آنچه (3) رضای او در آنست

~~روزی کنباد و از معصیت توبه دهاد بحق محمد و آله الطاهریر .

~~و(4) بر دیوار شرقی چون بگوشه ای رسد که جنوبی است و قبله بر

~~ضلع جنوبیست(5) و پیش دیوار شمالی مسجدیست سرداب که بدرجهای

~~بسیار فرو باید شدن و آن بیست گز در پانزده باشد و (2) سقف سنگین

~~بر ستوهای رخام. و مهد عیسی (7) آنجا نهاده است و آن مهد (8)

~~سنگین است و بزرگ چنانکه مردم در آنجا نماز کنند و من در آنجا

~~نماز کردم و آنرا در زمین سخت کرده اند چنانکه نجنید و آن مهدیست

~~که عدسی بطفولیت در آنجا بود وبا مردم سخن میگفت (9) و مهد

~~در این مسجد بجای محراب نهادهاند و محراب مریم علیها السلام در

~~این مسجداست بر جانب مشرق و محرای دیگر از آن زکریا علیه السلام

~~در اینجاست و آیات قرآن که در حق زکریا و مریم آمده است نیز(10)

~~بر آن محرابها نوشتهاند و گویند مولد 11) عیسی علیه السلام درین

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0072.png)

~~مسجد بوده سنگی ازین ستوبها نشان دو انگشت دارد که گوئی کسی

~~بدو انگشت آنرا گرفته (1) است گویند بوقت وضع حمل مریم آن

~~ستونرا (2) بدو انگشت گرفته (3) بود و این مسجد معروفست

~~بمهد عیسی علیه السلام و قندیلهای بسیار برنجین و نقرگین آویخته

~~چنانکه همه شبها سوزد . و چون از در این مسجد بگذری هم بر دیوار

~~شرقی چون بگوشهٔ‌ مسجد بزرگ رسند مسجدی دیگر است عظیم

~~نیکو دو باره (4) بزرگتر از مسجد مهد عیسی و آنرا مسجد الاقصی

~~گویند و آن آنست که خدای عز و جل ms028 مصطفیرا صلی الله علیه و سلم

~~شب معراج از مگه آنجا آورد و از آنجا بآسمان شد چنانکه در قرآن

~~آنرا یاد کرده است سبحان الذی اسری بعبده لیلا من المسجد الحرام

~~الی المسجد الأقصی الآیة وآنجارا عماردی بتکلف کردهاند و فرشهای

~~پاکیزه افکنده و خادمان جداگانه ایستاده همیشه (5) خدمت آنرا

~~کنند (6) . و چون بدیوار جنوبی باز گردی از آن گوشه مقدار

~~دویست گر پوشش نیست و ساحت است و پوشش مسجد بزرگ که

~~مقصوره دروست بر دیوار جنوبی است و غربی . این پوشش را چهار

~~صد و بیست ارش طولست در صد و پنجاه ارش عرض77 و دویست

~~و هشتاد ستون رخامی است و بر سر(8) اسطوانها طاقی از سنگ درزده

~~و همه سر و تن (9) ستونها منقش است و درزهارا (10) بارزیر (11)

~~گرفته چنانکه از آن محکمتر نتواند بود و میان دو ستون شش گز

~~است همه فزش رخام (12) ملون انداخته و درزها را بارزیر (13)

~~گرفته و مقصوره بر وسط دیوار جنوبی است بسیار بزرگ چنانکه

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0073.png)

~~شانزده ستون در آنجاست ، و قبه ای نیز عظیم بزرگ منقش مینا چنانکه

~~صفت کرده آمد و در آنجا حصیرهای مغربی انداخته (1) و قندیلها

~~و مسرجها (2) جدا جدا (3) بسلسلها آویخته است، و محرابی بزرگ

~~ساختهاند همه منقش بمبنا و دو جانب محراب دو عمود رخامست

~~برنگ عقیق سرخ ، و تمامت ازارهآ (4) مقصوره رخامهای ملون و بر

~~دست راست محراب معاویه است، و بر دست چپ حراب عمرست

~~رضی الله عنه، و سقف این مسجد بچوب پوشیده است منقش و

~~متکلف وبر در و دیوار(5) مقصوره که با جانب ساحتست پانزده

~~درگاه است، و درهای بتکلف بر آنجا نهاده هر یک ده گز علو در

~~شش گز عرض، ده از آنجمله بر آن دیوار که چهار صد و بیست

~~گز است، و پنج بر آنکه صد و پنجاه گز (1) است، و از

~~حملهآ آن درها یکی برنجی(7) بیش از حد بتکلف و ms029 نیکوئی (8)

~~ساخته اند چنانکه گویی زرین است بسیم سوخته نقش کرده و نام

~~مأمون خلیفه بر آنجاست، گویند مأمون از بغداد فرستاده است،

~~و چون همه درها باز کنند اندرون مسجد چنان روشن شود که

~~گوئی ساحت بی سقف است اما وقتی که باد و باران (9) باشد و

~~درها باز نکنند روشنی از روزنها (1) باشد ، و بر چهار جانب این

~~پوشش از آن هر شهری از شهرهای شام و عراق صندوقهاست و

~~مجاوران نشسته چنانکه اندر مسحد حرامست بمکه شرفها الله تعالی.

~~و از بیرون پوشش بر دیوار بزرگ که ذکر رفت رواقیست(11) بچهد

~~و دو طاق و همه ستونهاش از رخام ملون، و این رواق با رواق

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0074.png)

~~مغربی پیوسته است (1) و در اندرون پوشش حوضی در زمین است

~~که چون سر بهاده باشد بازمین مستوی باشد جهت آب تا چون باران

~~آید در آنجا رود، ر بر دیوار جنوبی دری است و آنجا متوضاست

~~و آب که اگر کسی محتاج وضوی (2) شود در آنجا رود و مجدید

~~وضو کند چه اگر از مسجد بیرون شود بماز برسد و بماز فوت

~~شود از بزرگی مسجد. و همه پشت بامها بارزیر(3) اندوده باشد،

~~و در زمین مسجد حوضها و آبگیرها بسیار است در زمین بریده چه

~~مسجد بیکبار برسر سنگست چنانکه هر چند باران ببارد هیچ آب

~~بیرون رود و تلف نشود همه در آبگیرها رود و مردم برمیدارند و

~~ناودانها از ارزیر (4) ساخته که آب بدان فرود (5) آید، وحوضهای

~~سنگین در زیر ناودانها نهاده سوراخی در زیر آن که آب ازآن سوراخ بمجری

~~رود و بحوض رسد ملوث ناشده و آسیب بوی نرسیده (21) . ودر سه فرسنگی

~~شهر آبگیری دیدم عظیم که آبها که از کوه فرود آید در آنجا جمع شود

~~وآنرا راه (7) ساختند(8) که بجامع شهر رود، و درهمه شهر

~~فراخی آب درجامع باشد، اما در همه (9) سراها حوضهای آب باشد

~~از آب باران که آنجا جز ms030 آب باران نیست و هر کس آب بام خود

~~گیرد. و گرمابها و هرچه باشد همه از آب باران باشد، واین حوضها

~~که در جامع است هرگز محتاج عمارت نباشد که سنگ خاره است،

~~و اگر شقی یا سوراخی بوده باشد چنان محکم کرده اند که هر گز خراب

~~نشود، و چنین گفتند که این را سلمان علیه السلام کرده است، و

~~سر حوضها چنانست که چون تنوری و سر چاهی سنگین (10) است

~~بر سر هر حوضی تا هیچ چیز در آن نیفتد، و آب آن شهر از همه آبها

~~خوشتر است و پاکیر و آگر اندک بارانی ببارد تا دوسه روز از ناودانها

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0075.png)

~~آب میدود چنانکه هوا صافی شود و اثر نماند(1) هنوز قطرات

~~باران همیچکد (2) .

گفتم (3)که شهر بیت المقدس بر سر کوهیست(4) و زمین

~~هموار نیست اما مسجد را زمین هموار و مستوی است، و از بیرون

~~مسجد بنسبت مواضع هر کجا نشیب است دیوار مسجد بلندتر است

~~از آنکه بی برزمین نشیب نهادهاند و هر کجا فراز است (5) دیوار

~~کوتاه ترست، پس بدان موضع که شهر و محلها در نشیب است ()

~~مسجد را در هاست که همچنانکه نقب (7) باشد بریده اند و بساحت

~~مسجد بیرون آورده و از آن درها یکی را باب النی علیه الصلوة و

~~السلام گویند و این در از جانب قبله یعنی جنوب است، و این را

~~چنان ساخته اند که ده گز پهنا دارد و ارتفاع بنسبت درجات جایی

~~پنج گز علو دارد یعنی سقف این ممر، در جاها(8) بیست گز علو است،

~~و بر پشت آن پوشش مسجد است، و آن ممر چنان محکم است که

~~بنائی بدان عظمی بر یشت آن ساخته اند و در او هیچ اثر نکرده، و

~~در آنجا سنکها بکار یرده اند که عقل قبول نکند که قوت بشری بدان

~~رسد که آن سنگ را نقل و بحویل کند، و میگویند آن عمارت ms031

~~سلیمان بن داود علیه السلام کرده است، و پیغمبر ما علیه الصلوات (9)

~~و السلام در شب معراج از آن رهگدر (10) در مسجد آمد، و این

~~باب بر جانب راه مگه است، و بنزدیک در بر دیوار باندازهآ سیری

~~بزرگ بر سنگ نقشی است، گویند که حمزة بن عبد المطلب عم رسول

~~علیه السلام آنجا نشسته است سیری بردوش بسته یشت بر آن دیوار

~~هادد و(11) آن نقش سر اوست وبرین در مسجد که این ممر

~~ساخته اند (12) دری بدو مصراع بر آنجا نشانده، دیوار مسجد از

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0076.png)

~~بیرون قریب پنجاه گز ارتفاع دارد و غرض از ساختن این در آن بوده

~~است تا مردم آن محله را که این ضلع مسجد با آنجاست بمحلهآ دیگر نباید

~~شد (1) چون در خواهند رفت. و(2) بر در مسجد از دست راست (2) سنگی

~~در دیوار است بالای آن پانزده (4) ارش و چهار ارش (5) عرض همچنین

~~درین مسجد از این بزرگر هیچ سنگی نیست اما سنگهای چهار گز و

~~پنج گز بسیار است که بر دیوار نهاده اند از زمین بسی و (6) چهل گز

~~بلندی و در پهنای مسجد دریست مشرقی که آنرا باب العین

~~گویند که چون از این در بیرون روند و بنشیبی فرو روند آنجا چشمهآ

~~سلوان است . و دری دیگر است همچنین در زمین برده که آنرا

~~باب الحطة (7) گویند، و چنین گویند که این در آنست که خدای

~~عز وجل بنی اسرائیل را بدین در فرمود در رفتن بمسجد قوله تعالی

~~ادخلوا الباب سجدا وقولوا حطة نغفرلکم خطایاکم وسنزید المحسنین

~~و دری دیگر است و آنرا باب السکینه کویند. و در دهلیز آن

~~مسجدیست با محرابهای بسیار و در اولش بسته (8) است که کی

~~در نتوان شد، گویند تابوت سکینه که ایزد تبارک و تعالی در قرآن

~~یاد کرده است آنجا نهاده است که فرشتگان بر ݣرفتندی. و حمله

~~در های بیت المقدس زیر و بالای نه در است ms032 که صفت کرده ام (9) .

صفت دکان که میان ساحت جامعست و سنگ صخره که پیش

~~از ظهور اسلام آن قبله بوده است . برمیان آن دکانی نهاده است

~~و آن (10) دکان(11) از بهر آن کردهاند که صخره بلند بوده است و

~~نتوانسته (12) که آنرا بپوشش در آورند. این دکان (13) اساس

~~نهاده اند سیصد و سی ارش در سیصد ارش ارتفاع آن دوازده گز،

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0077.png)

~~صحن آن هموار و نیکو بسنگ رخام و دیوارهاش همچنین (1)

~~درزهای آن بارزیر (2) گرفته و چهار سوی آن بتخته سنگهای و خام

~~همچون حظیره کرده و این دکان (3) چنان است که جز بدان راهها

~~که بجهت آن ساختهاند بهیچ جای دیگر بر آنجا نتوان شد، و چون

~~بر دکان (4) روند بربام مسجد مشرف باشند. و حوضی درمیان

~~این دکان (5) در زیر زمین ساخته اند که همه بارانها که بر آنجا بارد

~~آب (6) بمجرایها (7) در این حوض رود، و آب این حوض از همه

~~آبها که در این مسجد است پاکیزه تر و خوشتر است. و چهار قبه

~~در این دکانست(8) از همه بزرگتر قبهآ صخره است که آن قبله

~~بوده است .

صفت قتهآ صخره: بنای مسجد چنان نهاده است که دکان بمیان

~~ساحت آمده و قبهآ صخره بمییان دکان و صخره بمیان قبه، و این (9)

~~خانه ایست مثمن راست چنانکه هر ضلعی از این هشتگانه سی و سه

~~ارش است و چهار در بر چهارجانب آن نهاده یعنی مشرقی و مغرلی

~~و شمالی وجنوبی ومیان هر دو در ضلعیست، و همه دیوار بسنگ(10)

~~تراشیده کرده اند مقدار بیستارش، و صخرهرا بمقدار صد گز دور

~~باشد و نه شکلی راست دارد یعنی مربع یا مدور بل سنگی نامناسب

~~اندام است چنانکه سنگهای کوهی(11)، و بچهار جانب صخره چهار

~~ستون بنا کرده اند مربع ببالای دیوار خانهآ مذکور، و میان هر دو

~~ستون از چهار گانه جفتی اسطوانهآ رخام قایم کرده همه ببالای آن

~~ستونها، و بر سر ms033 آن دوازده ستون و اسطوانه بنیاد کنبدیست(12)

~~که صخره در زیر آنست و دور صد و بیست ارش باشد و میان دیوار

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0078.png)

~~خانه و این ستونها و اسطوانها یعنی آنچه مربع است و بنا کرده اند

~~ستون میگویم(1) و آنچه تراشیده و از یک پاره سنگ ساخته مدور

~~آنرا اسطوانه میگویم (2) اکنون میان این ستونها و دیوار خانه شش

~~ستون دیگر بنا کرده است از سنگهای مهندم و میان هر دو ستون

~~سه عمود رخام ملون بقسمت راست نهاده چنانکه در صف اول میان

~~دو ستون دو عمود بود اینجا میان دو ستون سه عمود (3) است،

~~و سر ستونها را بچهار شاخ کرده که هر شاخی پایهآ طاقی است، و

~~بر سر(4) عمودی دو شاخ چنانکه بر سر عمودی پایهآ دو طاق وبرسر

~~ستونی پایهآ چهار طاق افتاده است، آنوقت این کنبد عظیم بر سر این

~~دو از ده ستون که بصخره نزدیک است چنانست که از فرسنگی بنگری

~~آن قبه چون سر کوهی پیدا باشد ، زیرا که از بن کنبد تا سر کنبد

~~سی ارش باشد، و برسر بیست گز دیوار و ستون نهاده است که آن

~~دیوار خانه است و خانه (5) بر دکان (6) نهاده است که آن دوازده

~~گز ارتفاع دارد، پس از زمین ساحت مسجد تا سر کنبد شصت و دو

~~گز باشد. و بام و سقف این خانه بنجارت پوشیده است، و بر سر

~~ستونها و عمودها و دیوار بصنعت که مثل آن کم افتد. وصخره

~~مقدار بالای مردی از زمین برتر است، وحظیرهای از رخام بر گرد او

~~کردهاند تا کست بوی برسد، و صخره سنگی کبود رنگست او هر گز

~~کسی پای برآن ننهاده است و از آن سو که قبله است یک جای

~~نشیبی دارد و چنانست که گوئی بر آنجا کسی (7 رفته است و پایش بدان

~~سنگ فرو رفته است چنانکه کوئی گل نرم بوده که نشان انگشتان

~~پای ms034 در آنجا بمانده است و هفت پی چنین برش است، و چنان شنیدم

~~که ابراهیم علیه السلام آنجا بوده است و اسحق علیه السلام کودک

~~بوده است بر آنجا رفته و آن نشان پای اوست. و در آن (8) خانهآ

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0079.png)

~~صخره همیشه مردم باشند (1) از محاوران و عابدان. وخانه (2)

~~بفرشهای نیکو بیاراستهاند از ابریشم و غیره. و از میان خانه بر سر

~~صخره قندیلی نقره بر (3) آویخته است بسلسلهآ نقرگین (4) . ودر

~~این خانه بسیار قنادیل نقره است بر هر یکی نوشته که وزن آن چند

~~است، وآن قندیلها (3) سلطان مصر ساخته است چنانچه (6)

~~حساب میگرفتم یکهزار من نقره آلات (7) در آنجا بود (8) ، شمعی

~~دیدم همانجا بس بزرگ چنانکه هفت ارش درازی او بود(9) سطبری

~~سه شبر چون کافور زباجی(1) و بعنبر سرشته بود(11) . و گفتند هر

~~سال سلطان مصر بسیار شمع (12) بد انجا فرستد و یکی از آنها این

~~بزرگ باشد (13) و نام سلطان بزر برآن (14) نوشته، و آن جاییست

~~که سوم خانهآ خدای سحانه و تعالی است چه میان علمای دین

~~معروفست که هر بمازی که در بیت المقدس گذارند (15) به بیست و

~~پنج هزار نماز قبول افتد و آنچه بمدینهآ رسول علیه الصلوة والسلام

~~کنند هر تمازی به پنجاه هزار نماز شمارند و آنچه بمکهآ (16) معمه (17)

~~شرفها الله تعالی گذارند (18) بصد هزار نماز قبول افتد، خدای عز و

~~جل همه بندگان خودرا توفیق دریافت آن روزی کناد. گفتم(19)

~~که بامها و پشت کنبدها بارزیر2301) اندوده اند و بچهار جانب خانه(21)

~~درهای بزرگ بر هاده است دو مصراع از چوب ساج و آن درها

~~پیوسته بسته باشد . وبعد از این خانه قبه ایست که آنرا قتهآ سلسله

~~گویند، و آن آنست که (22) داو دعلیه السلام آنجا آویخته است که غیر

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0080.png)

~~از خداوند(1) حقرا دست بدان برسیدی و ظالم و غاصب را دست

~~بدان نرسیدی و این معنی نزدیک علما مشهور است ، و ان قبه بر

~~سر ms035 هشت عمود(3) رخامست و شش ستون سنگین، و همه جوانب

~~قبه کشاده است الآ جانب قبله که تا سر بسته است و محرابی نیکو در

~~آنجا ساخته. و هم برین دکان قبه ای دیگر است بر چهار عمود

~~رخام(3) وآنرا نیز جانب قبله بسته است، محرابی نیکو برآن ساخته

~~آنرا قبهآ جبرئیل علیه السلام گویند، و فرش در ابن کنبد نیست

~~بلکه زمنش خود سنگست که هموار کردهاند ، گویند شب معراج

~~براق را آنجا آورده اند تا پیغمبر (4) علیه الصلوة و السلام رکوب کرد.

~~و از پس آن (5) قبه ای دیگر است که آنرا قبهآ رسول (6) علیه

~~الصلوة والسلام گویند، میان ان قبه وقبهآ جبرئیل بیست ارش باشد،

~~و این قبه نیز برچهار ستون7) رخامست، و گویند شب معراج

~~رسول علیه السلام والصلوة(8) اول بقبهآ صخره نماز کرد و دست

~~بر صخره نهاد و چون بیرون میآمد صخره از برای جلالت او برخاست

~~ورسول علیه الصلوة و السلام دست بر صخره بهاد تا باز بجای خود

~~شد و قرار گرفت و(9) هنوز آن نیمه معلق است، و رسول صلی الله

~~علیه و سلم از آنجا بآن (10) قبه آمد که بدو منسوبست و بر براق

~~نشست و تعظیم این (11) قته از آنست. و در زیر صخره غاریست بزرگ

~~چنانچه(12) همیشه شمع در آنجا افروخته باشد، و گویند چون صخره

~~حرکت برخاستن کرد زیرش خالی شد و چون قرار گرفت همچنان بماند.

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0081.png)

صفت در جات راه دکان که بر ساحت جامعست : بشش موضع

~~راه بر دکانست و هر یکیرا نامیست، از جانب قبله دو راهیست (1)

~~که بآن درجها بر روند که چون بر میان جای (2) ضلع دکان بایستند

~~یکی از آن درجات بر دست راست باشد و دیگر(3) بر دست چپ .

~~آنرا که بر دست راست بود مقام النی علیه السلام گویند و آنرا

~~که بر دست چپ بود مقام غوری و مقام النی از آن گویند که

~~که شب ms036 معراج پیغمبر علیه الصلوة والسلام بر آن درجات بر دکان

~~رفته است و از آنجادر قبهآ صخره رفته . و راه حجاز ز بر آتجانب

~~است. اکنون این درجاترا پهنای(4) بیست ارش باشد ، همه

~~درجها از سنگ تراشیده مهندم چنانکه هر درجه بیکپاره (5) یا

~~دو پاره سنگست مربع بریده و چنان ترتیب (6) ساخته که اگر

~~خواهند با (7) ستور بآنجا بر توانند (8) شد ، و بر سر درجات

~~چهار ستون است از سنگ رخام سبز به بزمرد شبیه است الا بر(9)

~~آنکه برین رخامها نقطه بسیار است از هر رنگ . و بالای هر

~~عمودی ازین ده ارش باشد و سطبری چندانکه در آغوش دومرد گنجد .

~~و بر سر این چهار عمود سه طاق زده است چنانکه یکی مقابل در(1)

~~و دو بر دو جانب . وپشت طاقها راست کرده و اینرا شرفه و کنگره

~~بر نهاده چنانکه مربعی میماید . واین عمودها و طاقهارا همه بزر11)

~~و مینا منقش کردهاند چنانکه از آن خوبتر نباشد . و دارافزین

~~دکان همه سنگ رخام سیز منقط است و چنان است که گوی بر

~~مرغزار گلها شکفته است. و مقام غوری چنان است که بر یک

~~موضع سه درجه بسته است یکی محاذی دکان و دو بر جنب دکان

~~چنانکه از سه جای مردم بر روند و از اینجا نیز بر سه درجه

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0082.png)

~~همحنان عمودها نهاده است و طاق بر سر آن زده و شرفه بهاده و

~~درجات هم بدان ترتیب که آنجا گفتم(1) از سنگ تراشیده ، هر درجه

~~دو پا سه پاره سنگ طولابی و بر پیش ایوان نوشته بزر و کتابهآ

~~لطیف که امر به الامیر لیث الدولة نوشتکین (2) غوری. و گفتند

~~این لیث الدوله بندهآ سلطان مصر بوده (3) و این راهها و درجات

~~وی ساخته است . و جانب مغریی دکان هم دو جایگاه درجها بسته

~~است و راه کرده همچنان بتکلف که شرح دیگرها را گفتم (4).

~~و بر جانب مشرقی هم راهیست همچنان بتکلف ms037 ساخته وعمودها زده

~~و طاق ساخته و کنگره بر نهاده آنرا مقام شرقی گویند . واز

~~جانب شمالی راهیست از همه عالیتر و بزرگتر وهمچنان عمودها و

~~طاقها ساخته و آنرا مقام شامی گویند (5] . و تقدیر کردم که بدین

~~شش راه که ساختهاند صد هزار دینار خرج شده باشد ، و بر

~~ساحت مسجد نه بر دکان جاییست چندانکه مسجدی کوچک بر

~~جانب شمالی که آنرا چون حظیره ساختهاند از سنگ براشیده و

~~دیوار او ببالای مردی بیش باشد و آنرامحراب داود گوبند ، و نزدیک

~~حظیره سنگیست ببالای مردی که سر وی چنان است که زیلوی (6)

~~کو چکتر از آن (7) موضع افتد(8) سنگ ناهموار، و گویند این کرسی

~~سلیمان بوده است ، و گفتند که سلیمان علیه السلام بر آنجا نشستی

~~بدان وقت که عمارت مسجد همی کردند ، این معنی در جامع بیت

~~المقدس دیده بودم و تصویر کرده و همانجا بر روزنامه که داشتم تعلیق

~~زده (9) . از نوادر بمجد(10) بیت المقدس درخت حور(11) دیدم .

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0083.png)

یس از بیت المقدس زیارت(1) ابراهیم خلیل الرحمن علیه

~~الصلوة والسلام عزم کردم. چهارشنبه غرهآ ذی القعده سنه ثمان (2)

~~و ثلثین و اربعمایه. واز بیت المقدس تا آنجا که آن مشهد است شش

~~فرسنگ است و راه سوی جنوب میرود. و برراه دیهای بسیار

~~است و زرع (3) و باغ بسیار است (4) و درختان بی آب از انگور

~~و انجیر و زیتون وسماق خودروی(5) نهایت ندارد. (6) بدو

~~فرسنگی شهر چهار دیه است و آنجا چشمه ایست و باغ و بساتین بسیار

~~و آترا فرادیس گویند خوشی موضع را(7). و بیک فرسنگی شهر

~~بیت المقدس برسایانرا جاییست که انرا عظیم بزرگ میدارند و همیشه

~~قومی آنجا مجاور باشند و زایران بسیار رسند و آنرا بیت اللحم

~~گویند و ترسایان آنجا قربان (8) کنند و از روم آنجا بسیار آیند،

~~و من آنروز که از شهر بیامدم شب آنجا بودم.

صفت خلیل صلوات الله علیة اهل شام وبیت المقدس این ms038

~~مشهدرا خلیل گویند و نام دیه (9) نگویند، نام آن دیه مطلون( 1)

~~است و برین مشهد و قفست (11) با بسیار دیهای(12) دیگر. وبدین

~~دیه (13) چشمه ایست که از سنگ بیرون میآید آبگی اندک، و راهی

~~دور جوی بریده و آنرا نزدیک دیه (14) بیرون آورده، و از بیرون

~~دیه (15) حوضی ساخته اند سر پوشیده آن آبرا در آن حوض همیگیرند(16)

~~تا تلف نشود تا مردم دیه (17) و زایرانرا کفاف باشد.مشهد

~~برکنار دیهست از سوی جنوب و آنجا جنوب مشرقی باشد (18).

![image filename](./0481NasirKhusraw.SafarNama_0084.png)

0481NasirKhusraw.SafarNama

كتاب 0481NasirKhusraw.SafarNama

نبذة عن الكتاب

الفهرس