بسبهرت ر باده. مه لرضر بروفور ها سرنم ورتو ر و شه روت تولررها بتهبت جهمادكى كلترت *سٹ ن نايره وهل ر) بجاهب ك الربهى الان ح

61581

هفت

واى من برخود فرض ميدانم كه اولا از آقاى دكتر پورجوادى تشكر كنم كه اين كتاب را مورد توجه قرار دادند و ازهيچ گونه مساعدتى در تسريع و بهبود كار دريغ نكردنده و اگر تآخيرى در چاپ كتاب حاصل شد ناشى از عوارض خارج از قدرت ايشان بود، و ثانيا از آقاى مهندس معصومى همدانى كه يايهر همهآ مشاغل و گرفتاريهاى علمي وقت پرارزش و گرانبهاى خود را صرف تصحيح نمونهها و نظارت بر ور طبع كردند و من هرگز از عهدهآ سهاس ايشان بر نخواهم آمد. ، از كار كنان دلسوز و علاقه مند و فاضل نشرد انشگاهى مخصوصا از آقاى اخلاقى كه هميشه با روى باز و آمادگى كامل تقاضاها و زحماتى را كه به ايشان ميدادم ميپذيرفتند و حد اعلاى مساعدت را يه مى فرمودند تشكر مى كنم.

چنانچه قسمت دوم اين كتاپ كه مخصوص تعليقات است چاپ شود نظريات و تصحيحات و وه ملاحظات بيشترى مبنى بر كتب و انتشارات و تحقيقات تازه در اين باب خبواهد أمد عباس زرياب شهريور 1349 هشت

اما از وجود ترجمهآ فارسى كتاب الصيدنة مذتها پيش اطلاع حاصل شده بود. آقاى بوريج (ع111ع1.167) در سال1902 مسپحى نسيخهاى از ترجمه فارسى را كه به نشانى 2243.»ل در موزه بريتانيا موجود بود در مجلهآ جمعيت آسيائى پادشاهى (سال 1902، ص 333 تا 335) معرفى كرده بود. نسخه مذكور در سال 1190 هجرى قمرى در شهر دهلى استنساخ شده بود (مايرهوف، مقدمه آلمانى بر مقدمه كتاب الصيدنه، ص 9 و 10).

============================================================

كاتب نسخه عربى شخصى است به نام ابراهيم بن محمدين ابراهيم تبريزى معروفج به غضنفر كه آن را در سال 678 هجرى قمرى استنساخ كرده است. ما دربارهآ غضنفر تبريزى در صفحات ms004 آينده سخن خواهيم گفت. او در پايان نسخه نوشته است: «ين آولر وهذاالكتاب الى الجزء التاسع. عشر كان بخط حيوان عديم العقل سقيم الرأىيه مختلط الذهن مختل الادراك مأوف الطبع مشوش موسوس و كان ملقبابديودست، قاجهدت ه فى تصحيحه واصلاحه، فلم يمكنتى لفرط سقم الكتابة وكثرة خطاياها وذلك بعد تضييع برهة من الزمان بامحاء ما عثرت عليه من الزلل و اصلاح ما فجمت عليه من الخلل وجه الخطا الفاحش وانما ذكرت ذلك ليعلم من وقع اليه هذاالكتاب ان الفساد من اى جهة ه وقع فيه ولاينسبه الى جانب المصنف او الى غيره والله اعلم، كتبه غضنفر التبريزى ف يه آخر سنة 678 هچريه».

ترجمه: «از آغاز اين كتاب تا جزه نوزدهم په خط جانورى بى خرد بيماررآى آشفتهذهن پريشان حواس آفت سرشت درهم ديوانهوار بود كه ديودست لقب داشت، من در تصحيح و سامان دادن آن كوشيدم اما نتوانستم زيرا نوشتن او بسيار نادرست و ور لغزشهاى آن زياد بود و اين پس از آن بود كه مدتى وقت ضايع كردم تا لغزشهايى را كه به آن بر خوردم محو كنم و نابسامانيهاى آن را به سامان بياورم. اين همه بزاى آن گفتم تا كسى كه اين كتاب به دست او برسد بداند كه تباهيها در.آن از چه راهى رسيده است و آن تباهيها را به مصنف يا كسى ديگر نسبت ندهد، و خداوندداناتر است. اين سخنان وه را شضنفر تبريزى در پايان سال 678 هجرى نوشته اين «ديودست» كه غضنفر نسخه صيدنه را از دست نويس او استنساخ كرده است خود آن را از روى نسخه اى نوشته بود يو كه تاريخ كتابت آن روز چهارشنبه بيستم ربيع الاول سال 468 بوده است (پايان ورق 2133). اين نسخه مورخ سال 468 در قرن ششم هجرى به دست دانشمندى به نام ظهيرالحق ابوالمحامد محمدين مسعودبن محمدبن الزكى الغزنوى افتاد و او آن را با ه نسخة اصل كه به خط ابوريحان ms005 و شيخ احمد نهشعى (كذا! و درست: بيهقى) بوده مقابله كرده است. او مى گويد كاتب نسخه مورخ 468 اهل تصحيف (تغيير و تبديل) بوده است.

============================================================

داراى كاستى و فزونى و تصحيف و تحريف بوده اسست و ترتيب و فصل بندى آنها نيزه مختلف و متفاوت بوده است.

نويسنده نسخهاى كه از روى نسخه سال 468 نوشته است اين نوشته غزنوى را كه در پشت ورق نخستين ثيت كرده عيتا استنساخ كرده و براى خوانندگان بعدى حفظ كرده است و پس از نقل نوشتهآ غزنوى رقم مالكيت نسخه را كه نيز غزنوى نوشته يود نقل كرده است و نخست گفته است: «ثم كتب اسمه عليه هكذى» و بعد قول غزنوى را يهد آورده است: «تداولت الايام بالتوبة لمحمدبن مسعودبن محمدبن الزكى فى سنة تسع وه اربعين وخمسمائة ms006 فتصفحه وكان كاتبه مصحفا فصحح بالمقابلة و كان بعض الكلمات فى السواد مقطوعة الذنابى لتقويس الكتابه فلذلك جاءت بتراء». بعد مى افزايد: «تم كلام الامام محمدالغزنوى فيما حكاه عن جال هذاالكتاب وكانت الحواشى المكتوبة ف ه هذه النسخة كلها ايضا يخطه رضى اللهعنه، ترجمه: «روزگار اين كتاب را به نوبت دست به دست گردانيد و در سال 549 به محمدبن مسعودبن محمدبن الزكى سپرد. او آن را بررسى كرد (و دريافت) كه نويسندهآ ر آن تصحيف گر بوده است. بنابراين آن را با نسخههاى ديگر اين كتاب مقابله و تصحيح كرد. بعضى كلمات در سواد نسخه اصلى دم بريده بود زيرا خط و كتابت را قوسدار ور كرده بودند و از اين رو كلمات دم بريده بودل. «سخن امام محمد شزنوى در بيان وضع و وهد حالت اين كتاب به پايان رسيد. حواشى كه در اين نسخه نوشته شده بود نيز همگى به ه خط او بود خداوند از او خشنود بادام

از آنچه نقل شد مطالب ذيل معلوم مى گردد 1. غضتفز تبريزى كه سخت معتقد و شيفته ابوريحان بوده است، و رسالهاى به نام و.المشاطة لرسالهالفهرست درباره او نوشته است (و ما در اين باره سخن خواهيم گفت)، كتاب الصيدنه را از روى تسخه «ديودست» استنساخ كرده و در پايان كتاب او را به جهت ناشايستگى او به بى شعورى و آشفتگى حواس متهم داشته است و همه اغلاط و تحريفات را به گردن او انداخته است. اما چنانكه غزنوى متذكر شده است بيشتر و تحريفات و تصحيفات ناشى از خود نسخه اصلى بوده است زيرا آن نسخه در حالو «سواك بوده و به بياض تيامده است ms007 و كاتبان بعدى هم به جهت درهم بودن خطو و ى ابوريجان نتوانستهاند آن را بخوانند. غزنوى مى گويد كاتب نسخهآ 468 هم تصحيفگر بودهااست و بنابراين انداختن همه تقصيرات به گردن «ديودست» شايد درست نباشد تشخيص اينكه چه تحريفات و تصحيفاتى در نسخهآ 468 بوده و چه تحريفاتى بر اثر بى شايستگى ديودست بوده است ممكن نيست.

و.ا. متن كتاب الصيدنه هرگز از سواد په بياض نيامده و به صورت نهائى عرضه نشده است. چنانكه ابوريحان خود در مقدمه صيدنه (ص 17) گفته است، شيخ احمد بيهقى ه . او را در تدوين كتاب يارى داده است و ابوريحان در حال تأليف كتاب بيش از هشتاد سال داشته است و چشمش ضعيف و گوشش سنگين بوده است. چنانكه از نوشته ور غزنوى برمى ايد بيهقى متن مسوده را به خط خود نوشته است و اين متن متضمن نام داروهاى مشهور از روى كتابهاى داروشناسى بوده است. شرح داروها را ابوريحان در حواشى نوشته و نام داروهاى نامشهور (غريب) را بر آن افزوده و نامها و معانى ه گوناگون آن را ياد كرده است. يعنى كار ابوريحان اگرچه در حاشيه نوشته شده است، كار اصلى بوده است و كار بيهقى اگرچه در متن بوده است اما فهرست وارى از نام داروها بوده است تا ابوريحان آن را ببيند و شرح دهد. ابوريحان يه جهت ضعف چشم سطور را در حواشى يكسان نتوشته و خطش آشفته و درهم بوده است و حروف را نيره گاهى ناقص نوشته است..

3. نسخهاى كه سر سال 48؟ نوشته شده بود به دست محمدبن مسعود غزنويير دوازده

2. نسخه اى كه غضنفر از آن استتساخ كرده است به خط ديودست بوده است. اما معلوم نيست كه ديودست آن را از روى همان نسخهآ 468 استنساخ كرده است يا از روى نسخهاى كه از روى آن توشته شده بوده و په عبارت ديگر معلوم نيست كه نسخه ديودست از لحاظ ترتيب در مقام دوم است يا سوم.

5. از گفتهآ غزنوى چنين برمى آيد كه كاتبان و از جمله كاتب نسخهآ 468 حواشى وهر : ابوريحان و متن بيهقى را با هم درآميختهاند و آن را به صورت متن در آورده اند. اما خود ر غزنوى بر نسخه خود حواشى نوشته است و كاتب بعدى همان حواشى را عينا در حاشيه نقل كرده است. اين نكته براى مطالبى كه خواهد آمد مهم است.

شادروان مجتبى مينوى كه نسخه عكسى از اين كتاب براى دانشگاه. تهران تهيه يور كرده است در ضمن شرح حال مفيدى از ابوريحان در مجموعه بررسيهائى درباره و ابوريحان به مناسبت هزارهآ ولادت او كه از طرف شوراى عالى فرهنگ و هنر در 1352 در تهران منتشر شده است، مطالبى درباره اين نسخه غورشونلى زاده دارد كه متأسفانه وا اا بعضى اشتباهها در آن ديده ميشود.

شادروان مينوى در صفحه47 مجموعه مذكور مى نويسد: نسخه به چند خط مختلف ى است. صفحهآ اول به خط غضنفر تبريزى است و از ورق 125 تا آخر از حيث خط و كاغذ متفاوت است و ظاهرا خط اين اوراق هم خط همين غضنفر باشد.... در حواشى اوراقى پهم كه به خط همان ديودست است تعليقاتى به خط غضنفر تبريزى ديده مى شود كه عالبا چون مركيش دوائى داشته است كه در كاغد نفوذ مى كرده اطراف خط و پشت صفحه سياه شده است. خط او شبيه به خط زنانه است ولى خط ديودست هم بسيار يد است...» (ص 47 و 48).

اين سخن شادروان مينوى به چند جهت درست نيست. ms009 نخست اينكه آقاى مينوى ور پتداشته است كه فقط صفحهآ اول و نيز ازورق 125 تا آخر كتاب به خط غضنفر است، و ا چنانكه در صفحه 9؟ نيز مى گويد: «ديودست از روى اين نسخهآ خط غزنوى استنساخو كرده بوده و غضنفر تبريزى آن را تمام و تصحيح كرده است». ايشان ظاهرا اين مطلب و را از عبارت غضنفر در آخر كتاب «.. كان بخط حيوان عديم العقل..» استتباط كرده

آقاى مينوى نوشته ms010 أست كه حواشى به خط غضنفر است ولى چون مركيش دوائى ور داشته است كه در كاغذ نفوذ كرده، اطراف و پشت صفحه سياه شده است. لازمه اينجوه حرف آن است كه صفحهآ اول كتاب و آن قسمت كه از متن به خط غضنفر است و نيز جه تمام حواشى كتاب چنين باشد در صورتى كه خط اين قسمتها روشن است و در ان هيج بور سياهى ديده نمى شود (مانند حواشى اوراق93ب و 94ب و كب و 2’1اب و بسيارى ردر از حواشى ديگر).

علت سياه شدن بعضى حواشى چيز ديگرى است و آن اينكه به شهادت اوراق دروچو بعضى حواشى سياهى ديده ميشود و با دقت در اين سياهيها معلوم ميشود كه خطوط و نوشتههاى آن معكوس و مقلوب است و به روشنى معلوم ميشود كه نويسنده در وه بعضى جاها يلافاصله پس از نوشتن كتاب را بسته است و مركب خشك نشده در صفحهآ ور مقابل اثر سياهى گذاشته است و اين آثار سياهى پس از دقت نشان ميدهد كه عكس.

همان حواشى صفحهآ مقابل است. ه.

نكتهآ ديگرى كه آقاى مينوى متذكر شده است و كاملا بى دليل است اين است كه توشته است دخط غضتفر شبيه به خط زنانه است ولى خط ديودست. هم بسيار بد است». ايشان براى خط زنانه و شباهت به خط زناته دليلى نياوزذه اند و اين استنباط چهارده .1م - - -- . . ضه تضتة فتضه فقتففة ضففات

ماكس مايرهوف در مقدمهاى ms011 كه به آلمانى بر ترجمهآ آلمانى مقدمهآ الصيدنه نوشته ه است دربارهآ تسخه كتاب غضنفر مى گويد:جى «نويسنده تسخه عربى صيدنه موجود در كتايخانه بورسه داتشمند ايرانى معر ونى است به نام ابواسحاق ابراهيم بن محمدبن ابراهيم تبريزى معروف به غضتفر. زاخاو در مقدمهآ اتارالياقيه از غضنفر تبريزى تا اتدازهاى به تفصيل سخن گفته است. غضنقر در فهرست كتب محمدبن زكرياى رازى تأليف بيرونى كه در ليدن به شماره 2133ن حفوظ است نقش مهمى دارد. در اين نسخهآ منحصر به فرد اطلاعات بسيار گرانبهائى درباره زندگى و آثار محمدبن زكرياى وه رازى طبيبمايرانى از ابوريحان بيرونى ديده مى شود. در اين فهرست فهرست آثار خود بيرونى هم آمده است و غضنفر تتمهاى بر آن نوشته است كه در آن درباره سال شملرى زندگى و وه وفات بيرونى و تحقيقاتى در آثار بير ونى گزارش شده است. پس از آن عضنفر در اين نسخه (از ورق 66 تا 68) خلاصهاى كوتاه از كتاب صوان الحكمة تأليف ايوسليمان محمدين طاهرالسجستانى فيلسوف ايراتى ساكن در يغداد آورده است. غضنفر به گفتهآ خودشوهر صدوهشتاد و چهار سال شمسى پس از مرگ بيرونى متولد شده است به گفته زاخاو سال مرگ او بايد پيش از سال692 هجرى قمرى - 1293 مسيحى باشد و بنابراين غضنفر كه تسخە بورسه را در آخر سال 678 هچرى (تقريبا در ماه مه 1279) تكميل كرده است در حدود ده سال پيش از مرگ احتمالى خود اين كار را انجام داده است. غضنفر ظاهرا قسمتى از ه زندگى خود را وقف تحقيق در آثار «استاده كرده است. او مى گويد كه چگونه در آغاز بيهوده ..

مى كوشيده ابست تا كتاب التفهيم ابوريحان و ترجمهآ او را از كتاپ هندى ياتتجلى دريايد و ه چگونه استادش ابو عبدالله محمدبن ابى بكر تبريزى او را به فهم درست اين كتاب راهنمانآى كرده است. پس از اين راهنمائى غضنقر در آثار بيرونى تخصص مييايد و از ms012 اين رو انتظار و.ميرقت كه نسخه اى كه از كتاب الصيدنه استنساخ كرده است بى عيب باشد. اما چنانكه قتبلا اشاره شد معلوم گرديد كه چنين نيست و بسيارى از آشفتگيها و مواضع تحريف شده بايد ناشى از وضع بد تسخهاى باشد كه در برابر او قرار داشته است و چنانكه ديديم خود غضفر از اين وضع شكايت كرده است. اما ظاهرا خود غضتفر هم گاهى در حين نوشتن خوايش پرده است و مرتكب خطاها و غفلتهايى شده است كه مى توانست يه آسانى از آن پرهيز كند. نسخهآ او بورسه علاوه بر اين كاستيها نقص بزرگى دارد و آن افتادگيهاى زياد آن است و بهمين ج پانزده

نسخه خطى كتاب الصيدنه كتايخاتهآ بورسه 134 ورق دارد كه هر ورقى داراى 22 سطر بهم فشرده است و هميشه خوانا نيست. حروف آن بهم پيوسته و در پيشتر جاها عارى از نقاط است. خواندن خط غضنفر چندان دشوار تيست؛ بيشتر دشوارى ها در اضافات ميان كلمات و در ملاحظات در حواشى است كه ظاهرآ آن چنان استنساخ شده است كه بحمد غزنوى در جوه نسخهآ خود نوشته بود. اين ملاحظات پيشتر به شكل كج و معوج نوشته شده است و مركب ج آن در كاغذ قابل نقوذ حاشيه نفوذ كرده است و بيننده مى پندارد كه محو شده است1 ، از اين و رو من از محمود ضدقى اقندى كه در خواندن متون دشوار ممارست دارد خواستم تا از نسخةه عكسى دست نويسى براى من آماده كند. البته اين نسخهآ او نيز نياز به تصحيحات زيادى دارد.

مقدمهآ كتاب صيدنه را بى هيچ ترديدى خود ايوريحان به تتهائى توشته است. اين مقدمه به وضوح نشان شخصيت اصيل او وحرص علمى او را به موضوعات مختلف و اطلاعات وسيع و ه علاقهآ او را به استطراد ms013 يه مطالب جنبى دارد. از همين قسمت كوتاه مى توان آشكارا تمايل او را يه به علوم طبيعى و تاريخ و زياتشناسى دريافت. در اين كتاب موضع عميق او در برابر دين اسلام و اعجاب او به ارزش علمى زبان عربى پيشتر از تأليفات ديگر او ديده مى شود. شايان توجه است كه در اين كتاب از مجادله درباره مؤلفان قديم تر كتابهاى داروسازى خبرى نيست. من در زبان عريى يك رساله داروسازى كه در برابر آثار گذشتگان ملاحظات انتقادى نداشته باشد نديده ام.

آنچه در تسخهآ خطى كتاب صيدنه بورسه موجود است 720 موضوع داروشتاسى است، با يهد توجه به اينكه همه موضوعات مربوط به حرف هر» وبيشتر حروف («ب) و رجه و «ق) از نسخه افتاده است. بيرونى چنانكه در آخر مقدمه گفته است داروهاى حيوانى و نباتى و معدنى را به ترتيب الفبائى دقيق اورده است. يحموع داروهاى مذكور در اصل نسخه بايد در حدود 0ك8 . دارو بوده باشد و اين معنيرا ميتوان به آسانى از ترجمهآ قارسى صيدنه، در صورت كامل بودن آن، دريافت. طول مياحث داروهاى گوناگون بسيار متفاوت است و از يك سطر تا چند صفحه رآ در بر مى گيرد. از اينجا معلوم مى گردد كه اين اتر در شكل كتونيش آماده براى عرضه به عموم نيوده است. احتمال ميرود كه بيرونى قصد داشته است بيشتر مباحث را يا مطالب جديدتر و تحقيقات بيشتر تكميل كند. در فصول طولانى دربارهآ داروها نخست نام آن داروها را ور به زبانهاى بختلف ذكر مى كند. اين زيانها تقرييا در همه جا شامل زبانهاى يونانى و سرياتى و فارسى و هندى است و در بيشتر جاها نام داروها را به زبان عربى و زبانهاى آسياى مركزى و ه جنوبى (خوارزمى و بلخى و تخارى و زايلى و سجزى و سندى و غير آن) نيز مى اورد. پس از و 1). در اينجا مايرهوف همان اشتهاه شادروان ميثوى ms014 را بصورت ديگرى مرتكب شده است. آقاى مينوى محو خطوط را از داروئى كه در مركب بوده ميداند و مايرهوف آن را از كاغذ قابل تقوذ حاشيه. گمان مى كنم آقاى مينوى نوشته مايرهوف را ديده و آن را بنحو ديگرى خواسته است اصلاح كند شانزده فقطتننت ن

هكارى بيرونى با احمد بيهقى يا توجه بنحوى كه بيروتى در مقدمه گفته است و با توچه به آنچه بحمد غزنوى درباره نسخه اصلى گزارش داده است چگونه بوده است؟ به دلايل عينى تعيين كيفيت اين همكارى خالى از اشكال نيست. زبانشتاسان بايد دربارهآ نقل قولهاى فراوانى كه در اين كتاب از مؤلفان قديم تر آمده است از روى اصول سبك شناسى تحقيق كتند. كلهل عمدهآ بيرونى در مواضع متعدد از تنوع گزارش هاى او و از استطرادهاى جالب توجه كاملا پيداست. در آنجا كه سخن از رأى و نظر شخصى به ميان مى آيد ظاهر است ms015 كه صاحب رآى خود ابوريحان است و سهم بيهقى در آن معلوم نيست. تا زمانى كه تحقيق اساسى زبانشناسى در ور متن يه عمل آيد مى حواهم آنچه را غزنوى در ورق نخستين كتاب آورده است بيذيرم، وان اينكه همكارى بيهقى به دستيارى و معاونت علمى محدود بوده است، يعنى او مطالب مربوط به وصف داروها را از كتب مؤلمقان سابق استخراج كرده و در دست بيرونى گذاشته است و تيز داروها را براى پيرونى آماده مى كرده تا او دربارهآ آنها تحقيق كند. ناتمام بودن متن چنانكه گفته شد از بيشتر فصول كتاب معلوم مى شود مثلا بر من روشن است كه بيرونى در بارهآ «عوده 80012)) كار زيادى نكرده است. اين ماده كه در جهان اسلام يراى و عطر دود آن با اهميت بوده است فقط نيم صفحه از كتاب را به خود اختصاص داده است و ر فقط اندكى از انواع آن در نواحى مختلف هند ذكر شده است و از خريد و فروش پسيار گستردهآ آن در بنادر آسياى جنويى اصلا سخنى يه ميان نيامده است. يكى از ناسخان كه به احتمال همان محمدين مسعود غزنوى باشد، در كنار متن حاشيهاى طولانى بر آن نوشته است و وه در آن از انواع عود و درجات خوبى و يدى آن سخن به ميان آورده و سرانجام جمترين راه را در بدست اوردن چوب عود كه امروز هم معمول است و يا تازه ساختن تنمهاى اين درخت انجام مى گيرد شرح داده است.

همچتين در بعضى مواضع مطالبى در يقدمه و جاهاى ديگر ديده ميشود كه نمى توان آن را ناشى از تنظيم قطعى آراء او دانست. البته گاهى، نه هميشه، تقصير بايد متوجه كاتبى باشد كه به جهت تندنويسى لقب «ديودست، داشته است. در اين گونه مواضع جملههائى به طور كامل هفده

«اين دو مؤلف (اسحاق ين عمران و على بن رضوان) با فضل نمائى صفحاتى از قول دانشمندان ديگر پر مى كنند كه همگى مطالب يكسان از مؤلفان يونانى يا مؤلفان سريانى دربارهآ يك دارو تقل مى كنند. ضمنا گاهى آگاهيهاى خود را از گياهان داروئى اسيانيانى و آفريقاى شمالى و ى ى مصرى و سوريه مياورند. بيرونى نقلهاى خود را بطور منسجم بر طبق معنى و محتوا مرتب مى كند و شواهدى از ادبيات عرب مى آورد و همهآ اين مطالب را با عقايد و تجربيات خود وسعت ميبخشد. اين شواهد براى اظهار فضل و معلومات تيست بلكه براى آنست كه نشان وه دهد اين دارو در زبان: عرب چه نامهائى داشته است. مثلا درباره نارنج ms017 مى گويد كه عربى آن اترج و اترنج است و عوام مخصوصا در نيشابور آن را طرنج مى نامند و بعد مى گويد كه در سريانى اطروكا است و در فارسى باذرنگ است و وجه اشتقاقى براى آن از حمزة آصفهانى نقل ه مى كتد. بيرونى پس از آنكه مطلبى از جاليتوس نقل مى كند و انواع مختلف نارنج را ذكر ر ميكند هشت شاهد از شعراى عرب مى آورد كه تخستين آنها ابن الرومى است.

ابن البيطار در كتاب داروشناسى خود، كه حجم آن تقريبا شش برابر كتاب بيرونى است، 1. ترجمه تا اندازه اى آزاد است.

ميجده

بيرونى خود ميگويد كه نخستين محرك او براى تأليف كتاب القيدنه دو كتاب از محتدبن زكرياى رازى بوده است. يعنى كتاب صيدله و كتاب الايدال او. اما آنچه رازى درباره بر داروشناسى نوشته است منحصر به اين دو كتاب تيست، زيرا بير ونى در فهرست ms019 كتب رازى ر بجز دو كتاب مذكور كتابهاى ذيل را هم در داروشناسى به او تسبت ميدهد: كتاب بزرگى نوزده

علاوه بر اين. بيرونى تقرييا در هر صفحه اى از صفحات كتاب خود از كتابهاى مؤلفانى نام مى برد كه ظاهرا در دار وشناسى بودهاند و براى ما كاملا يا تقريبا ناشناخته هستند از اين قبيل است: الاخوز2 يعنى خوزستاني ها وبشربن عبدالوكاب الفزارى مؤلف كتاب تفاسير الادويه و ايوزيد ارجانى وابوالعباس خشكى 7 وابومعاذ الجواركاتي9 ورسائلى وابوالحسن ترتجى وابوه محمد القيسىء و ابوحرالخطيبي7 كه از او همچون خيره در افيون نام مى برد هر بيرونى از زپانشناسان ماتند ابوحتيقهآ دينورى مؤلق كتاب النبات و اضمعى و حمزء اصفهانى و خليل ين احمد و ابن دريد و ابن السكيت ومبرد و ابوعبيده (معمر؟) و محمدبن ابى يوسف و كسائى و ابن الاعرابى نيز نقل مى كندر بيرونى با علاقه از شعراى عرب ماتند ابونواس و كتير و ناغهآ جعدى و اخوص و متنتى و ابن المعتز وابن الرومى وبديهى وكميت وحجاج وطرماح و شمعلة بن الاخضر وبشرين آبى ه حاوم و ديگران شاهد مى آورد. باقوت او را اديب اريب و لغوى مى خواند و مى گويد كتابى در «شرح شعر ايوتمامه نوشته يود ياقوت مى گويد اين كتاب را كه ناتمام مانده است و بخط خود بيرونى بوده است ديده است. حاجى خليفه نيز اين شرح را ديده است.

بيرونى از كتابهائى تام مى برد كه تعيين هويت آن تاكنون براى من ممكن نشده است، ms020 از ان جمله است: اخبار مروان9 وكتاب السموم وكتاب المشاهير كه از مؤلف آن به نام «صاحبه المشاهير» تام مىبرد، وكتاب الياقوته’“ افتاد گيهاى نسخهآ بورسه يه نسخهآ عربى كتاب الصيدنه موجود در بورسه يگانه نسخهاى است كه از اين كتاب 1. رجوع شود به فهرست كتابهاى رازيء شمارههاى 35 و 13 و 14 و 12. و نيز شمارههاى 29 و 32 و 25.

2. در قهرست كتابهاى رازى، شماره 1 ميگويد: «الجامع الكبير و قد مرف بالحاوى وهو كتعاليق لم يتصرق قيها و لم تتمه» 3. در اين ياره به آنچه بعد در اين مقدمه خواهد آمد رجوع فرمائيد.

ا4. درپارهآ كتاب اين شخص يه قسمت يعدى آين مقدمه رجوع شود 5. نام اين شخص در متن ما يه اشتياء جوازكاتى چاپ شده است. رجوع يه مطالب پعدى شود اد *. درست القتييى آست ومقصود ابن قتيبه دينورى است.

وي7. درست أبونصر الخطيهى است. به ماده افيون ير متن صيدته رجوح شود 8. درست اخيار مرر است و كلمه بعدى *ان» بوده است. مترجم قارسى نيز اين اشتياه را كرده است.

9. نقل و ترچمه به اختصار او مقدمهآ ماكس مايرهوف از صقحة 12 تا22.

است

اين نسخهآ اصل افتادگيهاى زيادى دارد و با مقايسه با ترجمه فارسى كه كامل است ميتوان گفت كه نسخه عربى شامل 82 درصد نسخهآ اصل است (كريموف ، مقدمه ص ر 23). به اين معنى كه نسخه ناقص عربى شامل 926 عنوان است و ترجمهآ فارسى داراى 1160 عنوان است و بنابراين از نسخهآ عربى بورسه 198 شماره افتاده است.

اين افتادگيها در پنج جاست:1. ميان ورق 34ب و 35] . در اين قسمت با مقايسه با ترجمه فارسى از شماره 1130 تا شمارهآ 140 افتاده است (از اواسط وباشان» تا اواسط «بقله يهوديه»). 2. ميان ورق 44ب و ورق 245. يعنى از شمارهآ 229 تا شمارهآ 270 ms021 (از اواسط تين تا اواسط «جندبيدستر» . 3. ميان ورق 62 ب و 263، يعنى از شماره 441 تا شماره 480 (از اواسط «دند» تا اواسط «زاج». 4. ميان ورق 80 ب و 81آ يعنى از شماره 582 تا شمارهآ 632 (قسمتى از «سياه داوران» تا قسمتى آز «صبر»). 5. ميان ورق 106ب و ورق 107آ، يعنى از شمارهآ 849 تا شماره 887 (قسمتى از «قطران» تا قسمتى از «كرم». به محاسبه كريموف (ص 23) نسخه عربى بورسه شامل 82 درصد از مجموع داروهاى مذكور در اصل صيدنه است و چون اين 82 درصد در 133 ورق است ميتوان ايد حدس زد گه اصل نسخه عربى در حدود 143 ورق داشته است.

نسخههائى كه از روى نسخهآ بورسه نوشته شده است.

چنانكه مايرهوف در «مقدمه» نوشته است او از محمود صدقى افندى كه در استنساخ متون وه دشوار ممارست داشت خواست تا از روى نسخهآ عكسى بورسه براى او نسخه اى آماده كند. به گفتهآ مايرهوف اين توشتهآ محمود صدقى افندى هم نيازمند اصلاح و تصحيح است. اين نسخه اكتون در كتابخانه ملى قاهره به شماره 3014ل نگاهدارى مى شود.

من در تصحيح متن كتاب صيدنه از نسخهآ عكسى اين نسخه استفاده كرده ام ، اما اكنون ور ابه آن دسترسى ندارم.

نسخه ديگرى از روى نسخهآ بورسه براى اب انستاس كرملى (19471886) و.دانشمند زبانشناس عرب استنساخ شده است. اين نسخه در كتابخانهآ موزهآ عراق در ه ور بغداد به شماره 1811 محفوظ آست. كرملى در پشت نسخه به زبان فرانسه نوشته است 1. من در شماره گذارى داروها از ترجمه روسى كريموف پيروى كردهام تا براى مراجعه كنندگان كار آسان شود بيت و ياي

اصافات انستاس كرملى از ورق 219 (با شماره صفحات ازص 428) به بعد است ، در همين ورق 219 (ص 428 و 429) انستاس ترجمه عربى نامه فريتز كرنكو را به او واى ا درج كرده است. كرنكو نامهاى از كمبريج در دوم سيتامبر 1935 به او نوشته و در آن او را از رسيدن عكس كتاب صيدنه بيرونى اگاه كرده است و گفته است كه از روى اين .

عكس نسخهاى براى خود برداشته است و گفته است كه گمان مى كند در خواندن بعضى مواضع مشكل موفق شده است. كرنكو اظهار تأسف مى كند كه نسخهآ ديگرى از و متن عربى صيدنه پيدا نشده است و از وجود دو نسخه از ترجمه فارسى آگاهى داده است و گفته است كه هيچ يك از اين دو نسخه رضايت بخش نيست (نسخهآ موزهآ بريتانيا و نسخهآ عليگره هند). او مى گويد كه نسخه موزهآ بريتانيا كاملتر است اما از آب زيان ديده است و نسخهآ عليگره هم كرم خوردگى دارد. كرنكو به افتادگيهاى فصول ج وق از نسخهآ عربى اشاره كرده است و گفته است كه مطلب مربوط به «چايه را از نسخهآ ms023 فارسى ترجمه كرده و به «جمع علمى عربى» دمشق براى چاپ فرستاده است. انستاس متن فرانسوى نامهآ كرنكو را نيز در صفحات 430 و 431 نسخدآ خود نقل كرده است.

براى آنكه معلوم شود اضافات انستاس كرملى كه در متن چاپ صيدنه پاكستان به نام بيرونى منتشر شده است با آنچه بيرونى خود نوشته بوده است چه اندازه فرق دارد اضافات او را با مواذى كه در ترجمه فارسى آمده است (و از متن عربى ساقط است) در حرف «ٹ» مقايسه مى كنيم: يست و هو

بنابر اين مراجعه كنندگان به چاپ صيدنهآ پاكستان بايد متوچه باشند كه حروف ساقط از تسخه عربى كه ما به آن اشاره كرديم و در متن چاپ مذكور آمده است از ابوريحان و نيست، اگرچه ممكن است از لحاظ مطلب مفيد باشد انستاس كرملى در ذيل صفحهآ 3 نسخهآ خود نوشته است: «ميان اين كتاب و آنچه ابن سينا در قسم دوم كتاب، كه در آن ادويه مفردهآ مستعمل ميان عرب (صحيح : .مسلمانان) آن زمان را، آورده است شباهت زيادى ياقتمه. اما اين ادعا درست نيست و ه مقايسه ميان داروهائى كه هر دو، يعنى ابن سينا و ايوريحان ذكر كردهاند اين ادعا ms024 را رد 1. آنچه در ترجمهآ فارسى مذكور استه همين هفت شماره است.

============================================================

خلاصه آنكه اين سيتا در قسمت ادويهآ مفردهآ قانون ماتند يك پزشك و داروشناس بحثوه مى كند و ابوريحان همچون ياك عالم طبيعى گياهشناس و جانورشناس و كانى شناس و وه زيانشتاس.

ترجمهآ فارسى كتاب الصيدنه در دهه سوم قرن هقتم هجرى شخصى به نام ابو بكر على بن عثمان بن اسفرا الكاسانيجوه صيدنه ابوريجان را از عربى يه فارسى ترجمه كرد و آن را به كتابخاتهآ خاص شمس الدين ابوالفتح ايلتتمش يا ايلتيش هديه كرد. ايلتتمش غلام1 قطب الدين اييك از سلاطين معزى هند بود و پس از قوت او در سال 607 بر ms025 تخت دهلى نشست وپس از جنگها و وه فتوحات زياد و بيست و شش سال سلطنت روز دوشتبه بيستم شعبان 33 ع درگذشت. در 1. شادروان مينوى در بررسى هائى.. ص 50 توشته است كه *اين شمس الدين ايلتتمش پسر قطب الدين ايبك بوده و اين مطلب اشتهاه است. ايلتتمش تملام قطب الدين ايباك بود و اين پادشاه او را پسر خود مى خواند رچوع شود به طيقات ناصرى ص240 به بعد ييست و چهار ختشق نت

.از كسانى كه از ماوراء النهر گريخته و به دربار ايلتتمش رفته بودند يكى هم مترجم فارسى كتاب الصيدته يعنى ابوبكر على بن عتمان بن اسفرا الكاسانى بوده است.

«كاسان» به گفتهآ بارتولد در تركستان (ترجمه انگليسى ص 162 به بعد) از شهرهاى فرغانه ماوراءالنهر است و در پنج فرسخى اخسيكث در كنار رودى به همين نام واقع ه است. به گفتهآ بارتولد اين شهر هنوز در كنار ويرانههاى كهن آن باقى است. يعقوب و (تاريخ، ج آ، چن 478) مى گويد كه كاسان (در زمان مهدى خليفه عباسى) مقر پادشاه فرغانه بود. اما كلمه «اسفرام كه نام جد مترجم فارسى است بى ارتباط با نام محلى ms026 در فرغانه به نام «اسبره» نيست (رجوع شود به ابن حوقل، ص 513 و 514). «اسبره» نام ««كوره» يا ناحيهاى از فرغانه بود كه شامل كوه د دشت ميشد و از شهرهاى ان وه طماخس و «بامكاخس» را نام مى برند. در اين محل اكتون دهى به نام ««اسفره) موچوده است (بارتولد، تركستان ، ص 141). در نامهاي جغرافيائى اتفاق مى افتد كه گاهى نام شخص بر يك محل داده ميشود و گاهى نام محل به يك شخص داده ميشودآ چناتكه در همين ناحيه شهرى به نام «مسكان» بوده است (بارتولد، ص 141)، و چنانكه مى دانيم مسكان يا مشكان نام شخص هم هست.

و از شرح حال مترجم فارسى صيدنه چيزى معلوم نيست جز آنكه به گفته خودش در اغاز جوانى به ديار غربت افتاده است ا(ص ك از مقدمه صيدنه فارسى) و در طلب دانش وه برامده است و سرانجام به دربار سلطان ايلتتمش راه يافته است كه «اشراف بلاد خراسان و ماوراء النهر خود را از سموم حوادث در ظل عنايت و كنف حمايت او آورده بودند، (ص 12) و اشارهاى است به فرار ارباب دانش از جلو سيل لشكر مغول.

مترجم مى گويد (ص 15) كه در مدت يكسال و نيم اقامت او در دربار ايلتتمش ور عده اى از شورشيان و گردنكشان به شومى مخالفت با سلطان جان خود را از دست و دادهاند. اين يك سال و نيم بايد ميان ساهاى 622 و 624 باشد، زيرا به گفتهآ قاضى بيست و پنج

آقاى ايرج افشار در مقتمهآ چاپ صيدنآ فارسى (ص 25) مى گويد كه آقاى نذير احمد از دانشمتدان هند در مجلهآ ايندو ايرانيكا ترجمهآ فارسى صيدنه را از سال 11ع هجرى دانسته است و اولمان در كتاب طب در اسلام (ليدن 1970) سال 625 را سال ترجمة كتاب گفته است اما اولمان اين مطلب را از بوريج (در مجله پادشاهى آسيائى سال 1902) نقل كرده است و من اكنون به اين دو مأخذ دسترسى ندارم تا دلايل دو محقق مذكور را بر رسى كنم و آنچه مى توانم بگويم اين است كه سال 625 به دلايلى كه مذكور افتاد به حقيقت نزديكتر است زيرا در سال 611 هنوز چنگيزخان عازم ماوراء النهر نشده بود و اهل دانش آن ديار و ديار خراسان هنوز از اوطان خود نگريخته بودند ترجمهآ فارسى صيدنه با همت و تصحيح ايرج افشار و منوچهر ستوده در سال 1358 از روى پنج نسخه در دو جلد در تهران منتشر شد و بر آن مقدمه اى با 120 صفحه فهارس مختلف كه به دقت تنظيم شده است افزودهاند. مصححان داروها را شماره گذارى كردهاند كه 819 شماره است و شمارهآ آخرى ينتون است (ص 736). مصجحان در تصحيح خود از متن نسخدآ عربى نيز استفاده كردهاند من مواضع افتاده از نسخه اصل عربى را به ms028 پيروى از كريوف (مترجم صيدنه به روسى) با مواضع مطابق آن در ترجمهآ فارسى پر كرده ام و در اين مواضع از سه نسخة عكسى ترجمه فارسى كه در حين تصحيح در دست من بود استفاده كردم. متن فارسى چاپى وه افشار در همان زمان به چاپ مى رسيد كه من به تصحيح متن عربى مشغول بودم وبهمين جهد جهت نتوانستم از آن استفاده كنم. سه نسخهآ فارسى كه من استفاده كردهام چنين است: 1. نسخهآ كتابخانهآ عمومى شهر مغنيسا واقع در تركيه به شماره 1789 كه شادروان پيست و شش

اوراق مابعد آن گم شده است، جمعا 177 ورق است به خط نسخ زيز تحريرى و نسبة و كم غلط، به قطع خشتى. خواندن خط آن بسيار مشكل است چون غالب نقطهها را جا يه گذاسشته» ابررسيهائى.. ص 50 و 51).

شادروان مينوى متوجه نشده است كه در «ورق پشت 133» ترجمه همةآ صيدنه تمام . ميشود نه قسمتى از آن و در اين ورقه كتاب ديگرى شروع ميشود زير عنوان جو «خواص ادويه مفرده ازين كتاب صيدنه كه ذكر معرفت و هيات و منبت و ايراد؟ هر يك كرده است بر ترتيب حروف معجم از تصنيف بوريحان ترجمهآ قاضى جلال كاسانى».

آغاز اين كتاب از «آب داروه است نه «آب» و پايان آن قسمتى از فصل «مو» است كه در ورق 177 پشت يا «ب» است و بعد از آن باقى كتاب افتاده است.

و .اين قسمت دوم از ابوريحان نيست و مطالب آن در ms029 متن عربى صيدنه نيست زيرا اينو كتاب در خواص ادويه است و ابوريحان خود در مقدمهآ صيدنه گفته است كه به خواص ادويه نمى پردازد مگر آنكه حال و مقام او را ناگزير سازد و مى گويد ذكر خواص ادويه براى او ممكن نيست (زيرا طبيب نيست). بنابراين اين قسمت را كسى پس از ابو ريحان نوشته و به آخر نسخه الحاق كرده است، و اين شخص كه در عنوان كتاب «قاضى جلال جوهر كاسانى، ناميده شده است نبايد همان مترجم فارسى صيدنه يعنى ابو بكربن على بن عثمان كاسانى باشد زيرا اگر چنين بود مترجم اين لقب را براى خود در ترجمهآ فارسى صيدته وه ذكر مى كرد.

و در همهآ نسخههاى ديگر ترجمهآ فارسى كه در دست است و ايرج افشار در چاپ خود از آن استفاده كرده است اين كتاب دوم را داخل متن صيدنه كردهاند و مطالب آن را در ذيل هر يك از ادويه ذيل عنوان «خاصيت» آوردهاند و اين كار يكى از ناسخان بعدى وه بوده است كه خواسته است برخلاف اقرار صريح بيرونى، كه خواص ادويه را ذكر نمى كند، اين قسمت دوم را با كتاب او درآميزد. مزيت نسخهآ مغنيسا كه خط آن بدو بسيار مغلوط است اين است كه از نسخ ديگر ترجمه قديمتر است و اين قسمت دوم را كه شخصى ديگر از كتاپى منسوب به ابوريحان ترجمه كرده است در آخر كتاب جداگانه نوشته است و اين دليل محكمى است كه مباحث «خاصيت»ها در ترچمه فارسى جزو اصل بيست ر صفت

2. نسخهآ كتابخانهآ مجلس شوراى ملى (مجلس شوراى اسلامى امروز). عكس اين نسخه كه در دست من است شمارهآ كتابخانه را ندارد. آقاى افشار نسخه را از قرن نهم ور هجرى ميداند و عدهآ اوراق آن را 340 گفته است (ص هشت از مقدمه). خط نسخه خطى خوش است و صفحات آن داراى جدول است، هر صيفحه اى مشتمل بر 17 سطر است. كاتب آن اهل كتابت بوده است زيرا رعايت نظم و دقت را در نوشتن نسخه كرده ر است. اين نسخه نيز مقلوط است و مقدارى از پايان افتادگى دارد (آخرين داروى ور مذكور «هليلج» است).

3. نسخد كتابخانهآ موزهآ بريتانيا به شماره 5849 با خط نستعليق خوانا و صفحات جدول، هر صفحه با 27 سطر تاريخ كتابت هفدهم شوال جمعه سال 1190 هجرى قمرى است و كاتب آن خواجه محمد سميع دهلوى است. كتاب داراى 175 ورق است و ظاهرا در سال 1900 مسيحى وارد كتابخانه مذكور شده است، زيرا در حاشيه ورق 175 تاريخ اكتبر 1900 و شماره اوراق نوشته شده است . اين نسخه همان است كه پوريج آن را در سال 1902 در مجله جمعيت آسيايى پادشاهى (ص 333 تا 335) معرفي كرده است. ظاهرا هشت صفحه انگليسى كه در پشت كتاب راجع به مطالب مقدمة صيدته نوشته شده است از همين بوريج باشد. در صفحهآ اول كتاب مهر بزرگى است كه ه نقش آن چنين است: «خوش است مهركتبخانهآ سليمان جاه بهر كتاب مزين چو نقش بسم الله 1244» و اين مهر در پايان كتاب نيز زده شده است. مهرهاى بزرگ ديگرى نيز ور در پشت كتاب زده شده است. اين نسخه تنها نسخه ايست كه كريوف مترجم روسى افتاد گى هاى نسخهآ عربى را از روى آن جبران كرده است و بهترين نسخ سه گانه ايست كه ms031 من از آن در جبران افتادگيهاى نسخهآ عربى استقاده كردهام و اغلاط آن كمتر از دو نسخهآ ديگر است. معرفى سه نسخهآ ديگر را آقاى ايرج افشار در مقدمهآ چاپ صيدته فارسى آورده است.

آقاى ايرج افشار در مقدمهآ چاپ فارسى صيدنه (ص چهارده تا بيست) به تفاوتهايه بيست و هشتز

ديودست هم بقول غضنفر تبريزى تصحيف و تحريف زيادى در متن كرده است.

پس نسخهآ بورسه نسخهآ كاملى نيست. اما در ترجمهآ فارسى زياديهائى ديده مى شود كه بد قراتن زمانى و عنى از ابور حان است (بجز اضافاق كه مترجم فارمى كرده است و از مين قراتن معلوم است) و بنابراين پايد از روى نسخهآ ديگرى كه ms032 غير ازتسخهآ بورسد است ترجمه شده باشد و من به اين اضافات در محل خود اشاره كرده ام.

اما تفاوت مهم كه نشان مى دهد مترجم فارسى نسخهآ ديگرى را در دست داشته است هبان حواشى غزنوى بر نسخهآ 468 است . ديودست امانت نشان داده و همين حواشى غزنوى را در نسخة خود آورده است. اين حواشى غير از آن است كه : اثر غفلت در متن نيامده است و با علامت مشخص شده است. ترجمهآ فارسى فاقد اين حواشى است و اين خود دليل استوارى است بر اينكه مترجم فارسى از روى نسخهآ ديگرى ترجمه كرده است. من در اينجا نام داروهائى را كه در حاشيهآ نسخهآ بورسه آمده ولى نسخهآ فارسى فاقد آن است مى آورم: 1. در حاشيهآ ورق 46 ب نوشته است كه «من هنا (يعنى از «الحبة السوداء) كانت فاللانت س داودعانى يكه ور اصل ور حاضه بو ده آست از اين قرار است: الحبة السودلم، حب النيل. حت الصنوبر، حب السمنة حب الزم. حب الملولق حجرالروميه، حجر ينطفى بالزيت، حجرالاكليل. حجر مريم، حجرالحية، حجراليهود، حجرارمنى، بست و فه

3. در حاشيه ورق ادب و 53ا ماده حى العالم به تفصيل مذكور است. اما در نسخوه خطى ترجمه فارسى، بجز نسخهآ مغنيسا، در ذيل حى العالم نوشته اندة «ابوريحان ححى العالم را در حرف ms033 حاء ذكر نكرده است بلكه او را ميشنا نام كرده است و ذكر خاصيت و هيأت او در حرف ميم كردهراست». چون اساس چاپ صيدنه افشار نسخهآ مغنيسا است مطلب مذكور در اين چاپ ذكر نشده است. آنچه در ترجمهآ فارسى درباره حى العالم آمده است با متن عربى مطابقت تدارد و از اينجا برمى آيد كه متن عربى كه مترجم از آن ترجمه وه كرده است نسخه بورسه نبوده است.

2. در حاشيهآ ورق 3شب «حواصل» شرح داده شده است. اين ماده در ترجمهآ فارسى نيست و كريوف نيز ان را از قلم اتداخته است.

5. در حاشيه ورق ؟اكب «خبزالماء مذكور است كه در ترجمهآ فارسى نيامده است وه كريموف هم آن را ذكر نكرده است.

6. در حاشيهآ ورق 57ا و 7كب «خراطين» در ترجمهآ فارسى نيامده است.

7. حاشيهآ ورق 60آ: كلمهآ «خوخ» مذكور در اين حاشيه در ترجمه فارسى بسيار مختصر است 8. «دبق» مذكور در حاشيهآ ورق 61ب در ترجمهآ فارسى نيست.

9. «دقلى» و «در» مذكور در حاشيهآ ورق 62آ در ترجمه فارسى تيامده است.

10. «دارم» در حاشيهآ 2عب در فارسى نيست.

11. «زبرجد و زمردم، حاشيهآ ورق 43آ در فارسى نيست.

12. «سقولوقندريون» و «سقورديون»، حاشيهآ 73ب، در ترجمه فارسى نيست.

13 بصقراشون» مذكور در حاشيه ورق اهب در فارسى نيست نشتگتم نت..

============================================================

15. «طحال» مذكور در حاشيهآ ورق كهب در ترجمهآ فارسى نيامده است.

16. «اعروس»، حاشية هم8ب، در ترجمهآ فارسى نيسته 17. «عقيق» و «علكالانباطه مذكور در حاشيهآ ؟9ب در ترجمه فارسى نيست.

18. «عنصل» مذكور در حاشيهآ 93ب در فارسى نيست.

19. «عنقر» مذكور در 4هب در فارسى نيامده است.

0ا. «فج» مذكور در حاشيهآ 97ب در فارسى مذكور نشده است.

21 لعويشه، (101ب)، در فارسى نيست.

22. «قات (102ب)، در قارسى نيست.

23. «ليموم (115ا)، در فارسى نيست.

24. «لبخ» (115ب) در فارسى ذيل «برسيون» آمده است.

25. «ماقين» (117ا) در قارسى ms034 نيست.

26. «محروث» (117ا)، در ترچمهآ فارسى نيامده است و در ذيل «اشق» ذكر شده است.

27. «المرى» (118ب)، در ترجمهآ فارسى به شماره 736 آمده است اما با مطاليى متقاوت. در قسمت دوم كه در ذكر خواص ادويه است در ذيل مرى، شماره 726 آمده است و ميگويد: «ذكر او در قسم اول كتاب بيامده است.

28. «مر»: (در حاشيهآ 119ا): در ترجمهآ فارسى (شمارهه 733) آمده است اما يا مطالبى متفاوت.

29. «مصل». (در حاشيهآ 122ا) خيلى مختصر و در ترجمهآ فارسى به شماره 745 با مطاليى متفاوت.

30. «مين»، (در حاشيهآ 123 ب) ، بر ترجمهآ قارسى ذيل اين عنوان نيامده است وذيل «شمع» ذكر شده است (شماره 484) و در متن عربى ماده شمع ساقط است و شمارهآ آن در متن ما 615 است كه از ترجمه فارسى نقل شده است.

31. «ميبه»، (در حاشيهآ 124آ)، در ترجمه فارسى اين عنوان نيامده است.

:از مقايسههائى كه نشان داده شد برمى آيد كه اساس ترجمهآ فارسى نسخهآ ديگرى بوده ايست.

آقاى افشار مى پرسد: «آيا ممكن است ابو ريحان كلمهآ «تلبينه» را بدون به دست دادن شرحى در باب آن به نحوى كه نسخهآ فعلى عربى حاكى است در اتر خود مندرج ساخته سى و يى

در پاسخ بايد گفت كه به شهادت غزنوى احمد بيهقى دستياز بيرونى نامهاى داروهاى ور گوناگون را جمع كرده و در متن نوشته بود و ابوريحان شرح و وصف آن داروها را در حاشيه داده بود احتمال ميرود كه احمد بيهقتى تلبيته را يه صورت تنبينه در متن نوشته يوده است و بيروبى مجال نكرده است كه شرحى درباره آن بنويسد مترچيم فارسى و صذه آن را از ابوحنيفه دينورى نقل كرده است. احتمال مى رود كه خط «مشوش و مقرمط ، ابوريحان در حاشيه خوانا نبوده است و از اين رو ms035 در نسخه بورسه نيامده است.

آقاى افشار مى پرسد: «آيا مترجم مطالب اضافى در متن فارسى را از مآخذ ديگرى آورده است2» 2 پاسخ مثبت است. مترجم مطالب اضافى را كه دربارهآ لغت است از تهديب اللغه تأليف آزهرى نقل كرده است و ابوريحان به گواهى قسمت هاى عربى موجود هرگز از ازهرى نقل نكرده است. و نيز مترجم مطالب ديگرى را از «منقول مخلص» و «امام الدين مغربى» تقل مى كند كه از اين دو نام در متن عربى ذكرى نمى شود. اين دوتن ناشناخته هستند.

مترجم در مواردى كه خواسته است بر ابوريحان از جهت لغت خرده بگيرد از «ازهرى» شاهد مى اورد آقاى افشار مى پرسد: «آيا مترجم آراء و عقايد خود را بر اين متن الحاق كرده است؟» پاسخ مثبت است، مخصوصا در مواردى كه مترجم خواسته است در لغت عربى اظهار وه داتش كند و بر ابوريحان ايراد بگيرد. مثلا پس از آنكه در مقدمه سخن بيرونى را در بارهآ معنى صيدنانى و صيدلانى ترجمه كرده است مى گويد: «و يكى از متبحران اين صناعت و چنين گويد كه شك نيست كه ابوريحان در رد اقاويل اهل لغت جرئت تموده است، اما از آنچ مذهب عرب است در تعريف انحراف كرده است و در بوادى بى سدادى قطع مراحل بى مرادى كرده..» (ص 24). پس از آن سخنان ابوعبيد و ثعلب را درباره صيدنانى تقل مى كند كه گفتهاند: «صيدنانى در لغت عرب جانورى است از جتسر وه جنبتدگان كه او در زمين از جهت خود خانه سازد و آن را بهوشد و پنهان كند و استشهاد آن در شعر اعشى نموده است در صفت شترى، و شعر اين است: و زورا ترى فى مرفقيه تجانفا نبيلا كبيت الصيدنانى تامك اى مرتفعا (در متن چاپى «ابن مرتفعا»له)، و ثعلب روايت مى كند از ابن الاعرابى كا هر سى و هو

اما مترجم اهل بررسى و تحقيق نبوده است و در نيافته است كه لغت شناسان عربو بيشتر در بند جمع شواهد بوده اند اما در كيفيت بهره گيرى از اين شواهد ضعيف بوده اند و استدلال منطقى را در اين موارد بكار نبسته اند اما ابوريحان كه تمرين و تدريب علمى ه داشته و داراى مغزى منطقى و استدلالى بوده است عقل خود را در بهره گيرى از شواهد ج هم بكار بسته است.

توضيح آنكه در تهذيب اللغه تأليف آزهرى (ج 12 ، ص 145) آمده است : «تعلب از ابن الاعرابى نقل مى كند كه به جانورى كه پاهاى زياد دارد و از كثرت به شمار در نمى آيد، و كوتاه و بلند است، صيدنانى گويند و صيدنانى به معنى دوافروش به اين چانور تشبيه شده و به ان ناميده شده است و اين تشبيه به جهت زيادى داروهاى اوست ل. از اين بيان پيداست كه ابن الاعرابى خواسته است وجه اشتقاقى براى صيدنانى بسازد ووه و.اين معنى را براى كلمة صيدنانى جعل كرده است و بيت مذكور را از اعشى كه در وصف شتر است شاهد آورده است. اما معنى شعر مذكور مبهم است. «تامك، را «مرتفع» معنى ه كردهاند. اگر معنى تامك «مرتفع» باشد بايد خانهآ جانور هزارپا بلند باشدا و همينطور اگر معنى صيدنانى «روباه» باشد بموجب اين شعر بايد خانه و لانه روباه مرتفع باشدا نگاهى ى به لسان العرب (ذيل صيدن) معلوم مى دارد كه لغت شناسان مذكور نه معتى شعر اعشى را يه دريافتهاند و نه معنى صيدنانى را. حق با ms037 ابوريحان است و اين مترجم فارسى آست كه به «اراه بى سدادى» رفته است.

كتاب خواص ادويه كه به آخر ترجمهآ فارسى كتاب صيدنه در نسخهآ مغنيسا جنه افزوده شده است عنوان كتاب خواص ادويه كه به آن اشاره شد و به پايان نسخهآ مغنيسا افزوده شده است چنين است: «خواص ادويه مفرده ازين كتاب صيدنه كه ذكر معرفت و هيات و وه بسنبت و ايراد هر يك كرده است بر ترتيب حروف معجم از تصنيف بوريحان ترجمه قاضيه جلال كاسانى».

اين عنوان شايان دقت و بررسى است. چنانكه پيش از اين گفتم ابوريحان در مقدمهآ صيدنه گفته است كه در اين كتاب نمى خواهد به خواص ادويه بيردازد برآى توضيح و سى و سه

اگر بخواهيم عنوان مذكور را با اين گفتهآ خود ابوريحان سازگار سازيم بايد جملهآ معترضه «كه ذكر معرفت وهيات ومنيت و ايراده هر يك كرده است» صفت و نعتى به ه ««ازين كتاب صيدنه» دانسته شود يعنى كتاب صيدنه كه ابوريحان در آن چنين و چنان كرده است. در اين صورت كتاب خواص ادويه تأليف ابوريحان نمى شود و آن كتابر ديگرى بوده است در خواص ادويه كه شخصى به نام قاضى جلال كاسانى آن را ترجمه ى كرده است. كلمهآ «ايراده هم در عنوان فوق بى معنى است و درست بايد «ابدال» باشد زيرا ابوريان به ابدال يا جانشين داروها هم اشاره كرده است.

ناسخان بعدى كتاب صيدتهآ فارسى اين ms038 قسمت را جداگانه نياوردهاند بلكه خواص ادويه را از آن گرفته و در ذيل هر دارو نوشتهاند يعنى داخل متن كتاب صيدته كردهاند جقوهد اين است علت آنكه چرا اين قسمت در نسخه مغنيسا جداگانه است و نيز در اين نسخه وه مغنيسا از كتاب صيدنه ذكر خواص نشده است و فقط در نسخههاى متاخر چنين است.

. ظاهرا كسى كه اين نسخهآ خواص ادويه را ترتيب داده بوده است از كتابى از ««ارجانى» نامى كه در خواص ادويه بوده است نقل كرده است، زيرا در نسخ فارسى، بجز وجه نسخهآ مغنيسا، تقريبا در همه مواضع پس از عنوان خاصيت آمده است: «ارجانى گويده مؤلف «خولاص ادويه» كتاب صيدنهآ ابوريحان را در برابر چشم داشته است، زيرا تا يهد آنجا كه توانسته است در ذكر نام داروها و در ترتيب الفبائى آن از بيرونى پيروى كرده است آقاى افشار به اين كتاب هم يعنى به داروهاى آن شماره داده است كه جمعا 799 شماره است. اما شماره داروهاى صيدنآهآ فارسى بناير شماره گذارى آقاى افشار 819 است و بنابراين فقط خواص بيست دارو ذكر نشده است.

متن عربى صيدنه چاپ پاكستانه متن عربى صيدنه بيرونى به تحقيق حكيم محمد سعيد و دكتر رانا احسان الهى زيروه «اشراف مؤسسه همدرد وطتى» در سال 1973 در كراچى پاكستان به چاپ رسيد و اين به سى و چهار

عيب چاپ صيدئه پاكستان در اين است كه مطالبى را كه انستاس كرملى در پايان و سخه خود براى جبران افتادگى هاى متن عربى از ابن البيطار و كتب متآخر ديگر به غط خود نوشته است داخل متن كتاب صيدنه كردهاند بى آنكه به آن اشاره و توجهى و اده باشند و اين امر كار را بر اهل تحقيق آشفته و مشوش مى سازد (به قسمت هاى قبلى ين مقدمه نيز مراجعه شود). اگر اين عيب و نقص در چاپ پاكستان تبود شايد من پجمت تصحيح و نشر مجدد را به خود نمى دادم.

نرجمهآ روسى صياسه وز كتاب صيدنهآ ابوريحان با ترجمه روسى و حواشى و تعليقات و مقدمه به آن زبان و فهارس و مفصل توسط او. اى كريموف در سال 1973م. در تاشكند در نشريات «فن» جمهوريهر سوسياليستى اوزبكستان شوروى منتشر شد و اين چهارمين كتاب از نشر آثار منتخب ابوريحان است كه آكادمى فنون جمهورى اوزبكستان منتشر كرده است. كريوف مقدمهآ ر مفصلى به زبان روسى (123 صفحه) بر صيدنه نوشته است وپس از آن ترجمه روسى متن را با حواشى عالمانه در ذيل هر دارو اورده است. بعد فهارس مفصل دقيقى مشتمل بر ه اعلام و اماكن و نام داروها و نامهاى لاتينى و يونانى و عربى و فارسى بر ان افزوده است.

اطلاع من از زبان روسى آن اندازه نيست كه از مقدمهآ عالمانه وحواشى محققانه اين كتاب بهره ببرم اما بزور استفاده از فرهنگ هاتوانسته ام به اهميت عظيم اين كار پى بيرم و در هر جا كه توانسته ام از آن استفاده كرده ام و به قطع و يقين مى توانم بگويم كه اين و كار نشانهآ بارز تحقيق است و نظاير آن بسيار كم است .جه من پس از در دست داشتن اين اثر ms040 ارزنده بود كه توانستم چرئت چاپ متن صيدنه را داشته باشم و اگر اين ترجمه و تحقيق در دست من نبود بسيارى از مشكلات بر منج سى و پتج

مطالبى از صيدنه در حواشى متهاج البيانجه (نسخهآ كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، شماره 8190) كتاب منهاج البيان فى ما يستعمله الانسان در ادويه مفرده تأليف يحيى بن عيسى بن على بن ه جزله طبيب، متو فى در اواخر شعيان 493 است. نسخهاى آز اين كتاب در كتابخانهة مركزى دانشگاه تهران موجود است كه به جهت حواشى مهمى كه از كتابهاى متعدد داروشناسى بر آن افزوده شده است از اهميت بسيارى بر خوردار است و اگر نبود كه دست صحافى نادان از حواشى آن كتاب تراشيده و صدمهاى جبران ناپذير به اين كتاب و زده است يكى از نفايس بسيار مهم ميبود.ع { چون اين نسخه گرانبهائى است لازم است دربارهآ آن و حواشى و اضافات آن توضيح بيشترى داده شود. نسخه داراى 208 ورق است. از ورق اول تا ورق 23 كتاب ديگرى است به نام دفع المضآر الكلية للابدان الانسانية از شيخ الرئيس ابوعلى سيناء. ابن سينا اين كتاب را براى شيخ ابوالحسن احمدين محمد السهلى وزير علي بن مامون خوار زمشاه تأليف كرده است و نام آن در بعضى از نسخ ديگر دفع المضار الكلية عن الابدان الانسانية بتدارك انواع خطأ التدبير است (فهرست نسخههاى مصنفات ابن سينا تأليف دكتر يحيى مهدوى ص 114_115). از پايان اين نسخه مقدارى افتاده است و ر كاتب آن به دليل خط غير از كاتب منهاج البيان است. خط آن نسخ خوانا و خوب و هر ه صفحهآ آن داراى 20 سطر است.

نسخه منهاج البيان از ورق 23آ شروع مى شود ولى از آغاز آن يكى دو ورق افتاده است و ms041 در ورق 205ا پايان مى پذيرد. خط آن نسخ خوب خوانا است و هر صفحه آن داراي20 سطر باست. تاريخ كتاب آن روز يكشتبه 15 ذوالقعده سال 615 هجرى است و كاتب نام خود را ذكر نكرده است.

در رجب سال 626 شخصى به نام حسن بن على بن حسن الطبيب (الجاستى) كه ور مردى دانشمند و با ذوق بوده است اين نسخه را با نسخهاى ديگر از منهاج البيان به قول ور خودش لفظ به لفظ و حرف به حرف در شهر كاشان مقابله كرده است. ظاهرا پيش آز ه او شخص ديگرى اين نسخه را با نسخهآ امام ظهير الدين ابى القاسم مقابله كرده و ه مواضعى را كه برايش تاريك بوده روشن ساخته است.

سى و شش

ورق 206 ب و 207ا فصلى است از كتاب الاقناع تأليف سعيدبن هبة الله بن الحسين كه به گفتهآ قفطى در عيونالانياء در سال 489 هجرى در حال حيات بوده است (ص ه 343). سعيد بن هبة الله كتاب ديگرى دارد به نام المغنى كه آن را براى المقتدى بالله خليفهآ عباسى تأليف كرده است. قفطى مى گويد كه روزى سعيد بن هبةالله در بيمارستان عضدى به اطاق ديوانگان يا مبتلايان به امراض روحى رفت و در آنجا ديوانه اى او را به ود باد مسخره گرفت و گفت: تو كتاب كوچكى در طب نوشتهاى و نام آن را المغى فى الطب نهاده اى، اما كتاب مفصلترى نوشتهاى و نام آن را «اقناع» كردهاى، در صورتى كه اينو نامگذارى مى بايست برعكس باشد. سعيد بن هيةالله به اشتباه خود اعتراف كرد و گفت ms042 چون اين دو كتاب در ميان مردم متداول شده است برگرداندن نام هاى آن ممكن وه نيست (ص 243). اين قصل منقول از الاقناع در اينجا مربوط به امراض مسرى و محافظت و پرهيز از آن هاست. خط آن ريز فشرده ولى خوانا است. پس از پايان فصل در وهر عرض صفحه مطالبى راجع به آنبجات و رواصير ذكر شده است و در آن ملاحظه اى ور آمده است كه از نظر مطلبى كه بعدا ذكر خواهد شد مهم است و آن اين است: ا«استعمل ذلك بجيى بن ماسويه فى بعض كتبه و غيره من الجند يسابوريين» مقصود ازه جنديسابوريون بنظر من همان «الخوزه است كه مكرر در كتاب صيدنه از آن ذكر شده است و من در اين مقدمه از آن سخن خواهم گفت وه اما مهمتر از همه حواشى است كه همين حسن بن على الجاستى در كنار منهاج البيان از ور كتب و رسائل مهم طبى و داروشناسى نقل كرده است كه از جمله از همين كتاب الصيدنهاو بيرونى است. كاتب حواشى مى گويد كه از تحشيه آن در سال 626 فارغ شده است. عين عبارت كه در پايان نسخهآ متهاج البيان (ورق 205ا) آمده است چنين است: «فرغت من تحشية فى الثانى عشر من ربيع الاول سنة ست وعشرين و ستمائه وذلك ببلدة قاشان فى المدرسة المحمدية عمرها الله ببقاء بانيها وكتبه الحسن بن على بن الحسن الطبيب غفرالله له ذنوبه وسترعيو به» بعد مى افزايد: «صحت الفائتة من نسخة الاصل فى سلخ و جمادى الاخرة سنةست ويعشرين وستمائه بتوشاباذ عمرها الله باهاليها وكتبه الحسن بن ج على حامدا للله و مصليا على نبيه).

پس از آن حسن بن على جاستى به شرح حواشى كه از كتب گوناگون بر كنازه هاى مى و هفت

در حواشى كتاب مطالب زيادى از كتاب النيات تقل شده است اما متأسفانه در آخر نسخه از «انتخابى» كه از اين كتاب كرده است اثرى ديده نمى شود.

2. الموازنة بينالعربية والفارسية از حمزهآ اصفهانى. در اين باره چنين نوشته است: «ان ما على حواشى هذاالكتاب بعلامة مو، فهو من كتاب الموازنة بين العربية والفارسة لحمزة الاصفهانى. كتبته منه فى جمادى الاولى سنة ثلث و ثلثين و ستمائه).

وا 3. كتابى از عبدالله بن محمدبن عيسى الباوردى درباره عطريات و اشريه و ربوب وه غير آن: در اين باره چنين مى نويسد: واو «كل ما على حواشى كتابى هذا مما اوله «قال الباوردى» فذلك ملتقط من كتاب وجدته بقاسان فييد بعض موالى متعدالله بفضله، الفه عبدالله بن محمدبن عيسى الباوردى العطار من اهل سابور لبعض اخوانه يصف فيه معادن العطر وجواهره و جلبه وعمله و اتخاذه وه عمل المياه المصعدة والاشرية والربوب و الانبجات و تربية السمسم بانواع الرياحين و عمل شمامات العطر و عمل الزجاج و الرخام و الكاغذ و الصابون و غير ذلك من الصناعات وقد نقلت منه حواشى هذاالكتاب اكثره سوى ما كان فى هذا بعبارة اخرى و ه وا ذلك فى ربيع الاول سنة سبع وعشرين و ستمائة. كتبه حسن بن على الجاستى الطبيب حامدا لله 4. كتابى از ابوسعيد عبيدالله بن جيرائيل بن عبدالله بن بختيشوع بن جبرائيل از اطباى قرن پنجم هجرى (متو فى در چهار صد و پنجاه و اتد، قفطى، ص 214) موسوم به ه طبايع الحيوان و خواصها. نويسنده درباره آن چنين ميگويد: و ن «رأيت ببلدة قاسان آوان ms044 مقامى بها في صفر سنة سبع و عشرين و ستمائه كتابا فى منافع اعضاء الحيوان وخواصها، الفه عبيدالله بن جبريل فطالعته من اوله لى آخره ووجدته كثير الفوائد غزير القوي.؟ يشتمل على ما ادعى انه جربه على ممر الاوقات وطول الزمان على تتخواص الاشياء التى.. لاطائل فيها و اكثرها بل كلها اباطيل مموهته واقاويل ى و هشته

5. مطالبى از كتاب الصيدنه تأليف ابوريحان بيروتى كه نويسنده در حواشى در كنار ور داروهاى مربوط در متن منهاج البيان آورده است اما نه به نام كتاب اشاره كرده است و نه يه نام مؤلف؛ و اين شايد به آن سبب باشد كه نسخهاى كه دست حسن بن على ار جاستى بوده است از آغاز ناقص بوده است و او نام كتاب و نويسنده را در نيافته است .

. متأسفانه اين مطالب منقول از صيدنه چندان زياد تيست ولى همين مطالب در تصحيح متن ه صيدنه بسيار مفيد واقع شد و مخصوصا در مواضعى كه از متن نسخه بورسه ساقط شده ايست.

من مخصوصا در مواضع ساقط از متن عربى عين مطالب منقول در حواشى را آورده ام ور و در مواضع ديگر هم آنجا كه براى تصحيح مفيد بوده است نقل كرده ام. از جمله مواد ور مهم كه در متن عريى افتاده است ولى در متن فارسى هست و خوشبختانه در اين حواشى ود نقل شده است مادهآ چاى است كه كهن ترين سند موجود در كتب عربى و فارسى درباره اين گياه است. متأسفانه نادانى صحافى كه كنارههاى اين كتاب را بريده است بعضى از ه مطالب منقول از صيدنه را تاقص كرده ms045 است و در اين گونه مواضع فقط بايد يه حدس وه ظن متكى شد.

هيچنين در حواشى اين كتاب مطالبى به مناسبت داروهاى متن از ابن سينا و ابن التلميذ و محمدبن زكرياى رازى و ديگران ذكر شده است كه تفصيل آن را مجالى ديگر لازم است و شايد اگر فرصتى داشته باشم بتوانم رساله اى جداگانه در اين باره بنويسم. فقط متذكر مى شوم كه از خود همين حسن بن على الجاستى حواشى مفيدى دره اين كتاب درپارهآ لغات محلى بعضى داروها در امده است.

محتدبن مسعود غزنوى ظهيرالدين ابوالمحامد محمدبن مسعود بن محمد الزكى الغزنوى كه نسخهآ صيدنه مورخه 468 را مقابله و تصحيح كرده است وبر آن حواشى افزوده است دانشمند معروفى بوده است و مؤلف كتابى است به نام كفاية التعليم فى صناعة التنجيم به فارسى كه نسخ متعددى از آن در كتابخانههاى ايران و موزه بريتانيا و قاهره و پاريس موجود است.

سى و ته

ان ا لم ال لحقة يكحاي ته صوان المكمة يا سرالترور تأليف قاضى معين الدين بيقلهانرا سويم ها لئ صرده لورع ا مصم ل ت مل رله ار لرره لا يلدر ي ول ا ا ا اة صعبه مسعه قر ان اسه ى اه لا ي ينآ س الا س فالى س اه سل تا ال م وا س ود ل اوا ار ان صروا اصان]() جوسله اعودان ستحه مرا لعدطاة رعرعه دانشگاه پرداشته شده است نقل مى كنم : «الشيخ ابوالمحامد محمدبن محمودبن بن مسعود الزكى» يل لحاس كير المحله عبل اينسان اتحمل الادين قد لد مه ملد كه ادم صاخنه و مد قل ان يلم استه لم علد مدرغ ادرأصلة را عهده ساء ال ل ل ل لط

خضتفر تبريزى چنانكه پيش از اين گفتيم كاتب نسخهآ عربى صيدنه موجود در يورسه شخصى است كه ور در ورق اول كتاب نام خود را ابراهيم بن محمدبن ابراهيم التبريزى المعروف بغضنفر ذكر كرده است و در آنجا تاريخ كتابت را سال 678 ثبت كرده است و همين تاريخ را در آخر ر كتاب نيز قيد كرده است.

اين غضنفر تبريزى سخت شيفته ابوريحان بيرونى بوده است و او به رسالهآ فهرست ه كتابهاى محمدبن زكرياى رازى تأليف بيرونى تتمه اى نوشته است و آن را المشاطة لرسالة القهرست نام كرده است و در آن تاريخ تولد و وفات و مقدار عمر بيرونى را با يعضى ه وملاحظات نجومى و محماسبات درج كرده است. رساله فهرست كتب محمدبن زكرياى ور رازى در 1936 مسيحى به وسيلهآ پول كراوس به طبع رسيده است و همين رساله با ج هد المشاطه و تصحيح و ترجمهآ آن به فارسى به وسيله دكتر مهدى محقق استاد دانشگاه تهران و مؤسسهآ انتشارات وچاپ دانشگاهنهران در شهر يور1362 ه. ش به طبع رسيده است. ms048

چهل و يك

علاوه بر آن سه رسالهآ كوچك در اين مجموعه از غضنفر هست : 1. تعليق من كتاب تتتخب صوان الحكمه 2. ختصر تتمة صوان الحكمة للبيهقى: 3. مختصرالملحقه يتتمة صوان الحكمة يا مختصر الرسالة الماحقة بكتاب تتمة صوان الحكمة يا اتمام التتمة. علاوه بر اين تعليقات و حواشى بر اين سه كتاب هم از غضنفر است. آقاى دانش پژوه. (ص 556) مى گويد: «نويسندهآ نسخه كه همان ابن الغلام القونوى است و در 692 همة اينها را به انجام رسانده است مى گويد كه اين تعليقات و حواشى را من در نسخهآ استادم غضنفر به خط خود او يافتم و در اين نسخه آوردم.» ابن إلغلام القونوى نويسنده نسخه نام استاد خود را چنين آورده است: «مولانا الشهيد المتبحر افضل المتأخرين فيلسوف الروم فخرالدين ابواسحق ابراهيم الغضنفر بن محمدبن ابراهيم التبريزى»؛ بنابراين پيش از سال 92ع كه سال كتابت اين نسخه است غضنفر تپريزى «شهيدي و يا به عبارت ديگر كشته شده بوده است و چون صيدنه را در سال 678 كتابت كرده است پس مرگ او ميان سال 678 و 692 بوده است.

غضتفر تبريزى در رسالهآ المشاطه ميگويد كه از زمان وفات ابوريحان تا سال ولادت و من 184 سال فارسى گذشته است. در همين رساله تاريخ وفات ابوريحان را شب جمعه آ وه رجب سال 440، از قول ابوالفضل سرخسى شاگرد ابوريحان، نقل كرده است. صد و وه هشتاد و چهار سال شمسى تقريبا 189 سال و هشت ماه قمرى مى شود و با اين حساب ور سال تولد غضنفر تبريزى بايد سال 630 هجرىى باشد (تقريبا) اينكه ابن الغلام قونوى نويسنده نسخه غضنفر تبريزى را ms049 «فيلسوف الروم» خوانده ه است نشانى است بر اين كه غضفر همچنانكه در رياضيات و نچوم دست داشته است فيلسوف هم بوده است و اين مطلب از علاقهآ او به شرح حال حكما و تلخيص صواز و المحكمة و لواحق آن معلوم مى گردد و نيز معلوم مى شود كه او در روم يعنى در حوزه اقتدار سلاطين سلجوقى روم و شايد هم در قونيه زندگى مى كرده است و شايد هم قتل در نتيجهآ آشوب ها و فتنههاى آن سرزمين كه در آن زمان گرفتار حملات مغول و مصرياز ور بود اتفاق افتاده است.

چنانكه اشاره شد غضنفر در المشاطه (ص 80) مى گويد كه يكى از شاگردار چهل و دو

اما ابوريحان در مقدمهآ كتاب صيدنه عمر خود را افزون بر هشتاد گفته است: «الانافة على الثمانين افسدت من المتخيلة قوتيها العمليتين اعنى المدمع والمسمع» ، يعنى افزايش سال جه از هشتاد در نيروى عملى (چشم و گوش) را از متخيله تباه كرده است، كه اشاره به ضعف شنوائى و بيتائيش در سالهاى بعد از هشتاد است و بنابراين گفته آن شخص كه :عمر او را هفتاد و هفت سال و هفت ماه گفته است درست در نمى ايد.

غضنفر كه عمر هفتاد و هفت سال و هفت ماه را براى بيرونى پذيرفته است با دره نظر گرفتن دوم رجب سال 440 براى وفات او سال تولدش را پنجشنبه سوم ذى الحجه و سال362 هجرى گفته است (ص 78). اما اگر اين سال وفات را برأى او بپذيريم ms050 و عمرش را بقول خودش بيش از هشتاد بدانيم سال تولد او بايد پيش از سال 360 هجرى قمرى باشد.

غضنفر تبريزى كتاب المسائل فى الطب تأليف حنين بن اسحق عبادى را مختصر كرده و آن را حاصل السائل ناميده است (سزگين، ج3، ص 251).

منابع كتاب الضيدنه چنانكه مايرهوف در «مقدمه» گفته است بيرونى در صيدنه از كتابهاى فراوان وه داروسازى كه در زمان او در مشرق ايرآن موجود بوده است استفاده كرده است. اين وه منابع شامل كتابهاى اطباى يونانى و سريانى (از روى ترجمههاى عربى) و اطياى جهان جوه اسلام و نيز بعضى كتب هندى بوده است.

آقاى كريموف در مقدمهآ روسى ترجمهآ صيدنه به تفصيل اين منابع را اعم از شناخته يا وه ناشناخته ذكر كرده است و جلد سوم و چهارم كتاب سزگين كه در تاريخ طب ور داروشناسى و گياهشناسى جهان اسلام تا نيمهآ اول قرن پنجم هجرى است نيز مقدار ور .زيادى از اين منابع را شرح داده است و همچنين در جلد اول مقدمه بر تاريخ علم تآليف جرج سارتن مى توان بسيارى از اين منابع را يافت. من نيز يادداشتهاى زيادى در اينجو باره دارم كه اگر فرصتى دست دهد به عنوان تعليقات بر صيدنه منتشر خواهم ساخت.

اما در اين مقدمه بايد به چند نكته مهم و ضرورى اشاره كنم.

چهل و سه

مقصود از «الخوزه همان اطباى مكتب جنديشاپور است كه از زمان خسرو انوشروان جه تا قرن سوم هجرى بزرگترين مركز طبى براى ايران و عراق بوده است و اطباى نامدارى به جهان اسلام عرضه داشته است. «فى الخوزه چنانكه پس از اين يه تفصيلجوه خواهد آمد كتاب يا كتابهائى را كه اطباى اين مكتب در داروشناسى و طب نوشتهاند بيان مى كند. اين كتاب يا كتابها بصورت جمعى و گروهى نوشته شده بود و چنين مى تمايد كه اگر همگى بر مطلبى متفق بودند در نقل از آن به «قالت الخوزه تعبير شده و اگر يكى از ايشان مطلبى خاص به خود اظهار داشته بود از گفته او به «قال الخوزى» تعبير شده است. نظير اين اختلاف در الحاوى رازى در مواضع متعدد و در ابن البيطار (شايد به نقل از الجاوى) ديده ميشود در اين باره لكلرك در تاريخ طب عربى (ج 1، ص 277) چنين مى گويد : «ما در ترجمه لاتيتى الحاوى پنجاه بار نقل از «الخوز» مى بينيم اما در كتابهاى ديگر تيز به اين كلمه برميخوريم. سراپيون بزرگتر (پدر) سه بار اين كلمه را آورده است (در ترجمة لاتينى) و سراپيون كوچكتر (پسر) 26 بار و ابن ماسويه 8 بار و ابن البيطار 44 بار و ابن سينا 13 پار و تذكرهآ سوئدى در مواضع متعدد.

اينكه سراپيون بزرگتر از «الخوز» نقل مى كند به ادوار نخستين طب عربى مربوط ميشود جوه يعنى به آغاز قرن نهم مسيحى، و از آين جهت است كه مساله اهميت و اصالت بيشترى پيدا ور مى كند. اقوالى كه از «المخوزه يا «الخوزى» نقل مى شود بسيار خشك است و اطلاعى دربارهآ آن جوه به ما نميدهد. خود كلمه نيز به شكلهاى گوناگون نقل شده است. در متن ابن البيطار و رازى ور (ترجمهآ لاتينى حاوى) تقريبا همه جا «الخوزه است و اما «الخوزى» نيز ديده مى شود. يك سوم ms052 منقولات در ترجمهآ لاتينى حاوى «الخوزى» است. ابن سينا هر دو صورت را دارد، آما معلوم نيست كه مقصود از آن نسيت است يا اسم سويدى همواره «الخوز» آورده است. ترجمه عبرى وهر الادويةالمقرده سرابيون همواره «الخوزى» دارد. تريمههاى لاتينى سراپيون پدر وپسر و ابن ماسويه پيوسته «الخوزيه است كه معلوم مى شود در اصل عبرى آن نيز چنين بوده است» چهل و چهار

اولمان در كتاب طب در اسلام (ص 101) يمى گويد: «كناش الخوز كه بيشتر زير ر عنوان «قالت الخوز» از آن نقل مى شود ظاهرا رساله اى طبى بوده است كه اطباى جنديشاپور در خوزستان تأليف كرده بودند. ظاهرا اين كتاب به زبان سريانى (ونه به زيان پهلوى ايرانى ميانه) نوشته شده بود. از ترجمهآ عربى آن قطعات قراوانى دردست و است از ms053 جمله در الجاوى رازى و جامع ابن البيطار وغير آن» (اولمان به صفحات مواردى وه كه در الحاوى و جامع الادويه ابن البيطار آمده است ارجاع مىدهد.

با اينهمه، سزگين در تاريخ تآليفات عرب (ج م، ص 184_185) پس از نقل سخنان لكلرك ومايرهوف و با استناد به نقلهائى كه در الحاوى (بجلدات 9 و10 و19 و 20) از «الخوز» و «الخوزى» شده است حدس ميزند كه به دليل فعل مؤنث «قالت، مقصود از «الخوز» نام زنى است كه طبيب بوده است و آيا اين زن از جتديشاپور (بى آنكه الخوز را با نام خوزستان ربط بدهند) بوده است و يا سريانى و يا عربى مسيحى، معلوم نيست.

اما مى توان حدس زد كه او متاخر از قرن دوم هجرى يا هشتم مسيحى نبوده است.

سزگين اين حدس را بر اين پايه استوار مى سازد كه «خوزه بايد نام يك تن باشد زيرا در الماوى بارها «الخوز و ابن ماسويه» و «الخوز و ابن ماسه» و«شرك والخوز و ابن ماسويه» و «ابن ماسويه وماسرجويه والخون) آمده است و رازى در يك موضع (ج14 گ ص 238) صريحا گفته است: «الخوز و الطبرى قالا». اما بررسىهاى آقاى سزگين در الاوى كامل نبوده است، زيرا در جلد21 آن دو بار بصورتى از «الخوزه نقل شده است كه حدس هاى لكلرك و مايرهوف و اولمان را در اينكه مقصود از «الخوزه مكتب اطباى ه چهل و پنج

توضيح آنكه در چلد 21، ص 45 الحاوى آمده است: «قالت الخوز قاطبة» و در ص 70 همان جلد آمده است: «الخوز قاطبة، و همين جمله با صراحت و قاطعيت مى رساند كه «الخوزه گروهى از مردمان خوزستان بودهاند كه همان اطباى جنديشاپور باشند و اين گروه بطور مشترك كتابى در طب يا ادويه مفرده تأليف كرده بودند كه نام آن كناش الخوز بوده است واز اين كناش ms054 الخوز بيرونى در الجماهر، ص 205 س1 در ذيل «ذكر المومياى» نقل كرده است ومصحكح آن در ذيل صفحه گفته است : «لعل هذا الكناش تصنيف عدة من الاطياء فى جنديسابوره.

ظاهرا اين كناش الخوز بجز كتاب شوسماهى است كه رازى درج ’ا الحاوى ص وه 11م ذيل خشخاش (شماره 305) گفته است: الخوز فى شوسماهى و در ص 412 همان جلد گفته است: «و اصبت فى شوسماهى للخوز»، و درچ 21 ص 202 ذيل غاريقون گفته است: «و قيل فى شوشماهى الخوزه، و در همين جلد ص 337 ذيل الماءم الخوز و فى شوسماهى و نيز در همين جلد ص 563 ذيل «مرداستج): فى شوسماهى الخوز آمده است.

اولمان در طب در اسلام شوسماهى را با پشق شماهى كه كلمه سريانى و به معنى شرح الاسماء است يكى ميداند. او درباره پشق شماهى ميگويد: «در قرن9 و 10 مسيحى ذيل عنوان سرياتى تيشق شماهى لغت نامه هائى به چهاريا پنج يا يه حتى ده زبان تآليف شده است. يكى از قديم ترين آنها ظاهرا بايد پشق شماهى اطباى وه خوزستان باشد كه رازى از آن نقل كرده است. ابن البيطار دو بار از پشق شماهى حنين نقل كرده است.

. رازى به پشق شماهى بختيشوع ارجاع ميدهد (الحاوى، ج 11 ص 65). بگفتهآ اين ابى اصيبعه قسم هفتم كتاب الجاسع رازى تفسير نامها و اوزان و كيلها و تام اتدامها و داروها به يونانى و سريانى و فارسى و هندى و عربى آست يه طريق كتابهائى كه يه پشق شماهى معروف است» (ص 235 و 236).

بيرونى در مقدمهآ صيدنه (قصل پنجم) مى گويد: «در دست نصارا كتابى است كه آن را بشاق شماهى مى نامند كه يه معنى تفسير الاسماء است و به «چهار نام» تيز معروف استوه كه در آن نام داروها را به چهار زبان عربى و سريانى و يونانى و فارسى شرح داده است.

بيرونى مى گويد از اين كتاب ms055 نسخهاى يه زبان سريانى در دست داشته است.

چهل و شش س خففختت -...-،

از پنقولات فوق برمى آيد كه كتاب شوسماهى در خواص ادويه بوده است و نه ى مانند پشق شماهى در تفسير نامها. ظاهرا در هين كتاب است كه از الكناش الصغير تأليف اوريباسيوس نقل شده است. ابوريحان در صيدنه ذيل كرات (ش 895) مى گويد: و«قالت الخوز من الكناش الصغير لاوريباسيوس». ابن ابى اصيبعه (ص 20) گويد: «و اوريباسيوس يحكى فى كناشه الكبير.» كه معلوم مى كند اريباسيوس دو «كناش» داشته است يكى «كبير» و ديگرى «صغير».

و لازم به تذكر است كه مقصود از «الخوز» مردم خوزستان است. در لسان العرب ذيل «لاخوزه مى گويد: «و الخوز جيل من الناس معروف، اعجمى معرب»؛ و ياقوت ذيلجه «خوز» ميگويد كه خوز بلاد خوزستان را گويند و مردم آن بلاد را نيز خوز گويند. و از توزى نقل مى كند كه «اهوازه به فارسى «هو رمشير» است و نام آن «اخوازه بود و مردم معرب كردتد و اهواز گفتند.

از گفتار جاحظ (الجيوان، ج 5 ص 289) برمى آيد كه زبان مردم خوزستان خوزى ms056 ر بوده است و زبان بسيار دشوارى بوده است. مى كويد شخص يك ماه به خريد و فروش زنج (سياهان) مى پردازد و در طى اين يك ماه به زبان ايشان آشنا مى شود، اما مدتها با «اخوز» معامله مى كند و با آنها جاور ميشود ولى چيزى از زبان ايشان نمى فهمد.

بنابراين، الخوز، اسم جمع و اسم قوم و واحد آن «خوزى» است و زبان ايشان نيز خوزى تد ناميده ميشد. كتاب شوسماهى و يا كتاب كناش الخوز كتابى يوده است ظاهرا در ادويه و مفرده كه بصورت جمعى از سوى اطياى جنديشاپور به زبان سريانى كه زبان علمى بوده است تدوين شده بوده است و اگر همهآ مؤلفان كتاب بر امرى مثلا خاصيت داروئى متفق يور بودند از آن به «قالت الخوزه و «(قالت الخوز قاطبة» و يا «الخوز» تعبير شده است وه چهل و هفت

بررسى هاى بيشتر و دقيق تر در كتاب الحاوى ممكن است آگاهى هاى بيشترى در اين باره پدهد در اينجا باپد بيفزايم كه در كتاب طبقات الاطباء ابن ابى آصييعه در شرح يوحنا بن ماسويه كه اصلش از جنديشاپور بوده است از قول خود او خطاب به الواثق بالله خليفة عباسى او را «يوحنابن ماسويه الخوزيه خوانده است كه دليل محكمى است بر اينكه اطباى جنديشاپور را «الخوزى» مى گفتند (ص 249).

ابوالعباس الخشكى و كتاب جيب العروس تميمى يو يكى از منابع كتاب إلصيدنه ابوريحان درباره مواد عطرى گياهى و معدنى كتاب العطر تأليف ابوالعباس الخسكى است. از اين شخص وكتاب العطر او در كتب ديگر اثرى ر نيست. در كتاب الصحيدنه در ذيل «أشنه» (شمارهآ 58) مى گويد : «قال ابوالعباس الخشكى و فى كتاب العطر». در ذيل مواد گياهى معطر مانند قرنفل و قسط وقصب النريره ومحلب ه و مصطكى و منشم و كبابه ms057 وزرنب وغير آن از او به عنوان «قال الخشكى» يا فقط «الخشكى» ياد مى كند و در موارد متعدد هم نام او را با نام يحيى يا يحيى بن ماسويه با هم ذكر مى كند. در ترجمهآ فارسى در ذيل «بسباس» (شماره 148) آمده است: «يحيي بن ماسويه گويد بسباس برگ جوزبوا است». اين بحيى بن ماسويه كه همان يوحنا بن ماسويه معروف است از اطباى معروف و نامدار خلفاى عباسى يعنى هارون و مامون و وه امين و معتصم تا زمان متوكل بوده است كه روز دوشنبه چهارم جمادى الاخر سال 243 در زمان خلافت متوكل در گذشته است (ابن ابى اصيبعه ص 255). پدر او ماسويه در بيمارستان جنديشاپور شاگرد داروساز بوده است و بر اثر چهل سال داروسازى با آنكه ر تحصيلات طبى نداشته در فن معالجه بيماران به مقام عالى رسيده است و از جاريهاى كه هر جبرائيل بن بختيشوع باو بخشيده بود دو فرزند پيدا كرده است كه يكى همين يحيى يا ججه يوحنابن ماسويه بوده است (ابن ابى اصيبعه صفحات 242 تا 255).

اما در ميان تأليفات يوحنابن ماسويه كتابى كه درباره عطر و مواد عطرى و نهيهآ عطريات باشد نيامده است. ولى در نسخه خطى منحصر بفردى كه بنام جيب العروس و ريحان النفوس است بارها از كتاب يوحنا كه درباره طرز آماده كردن عطريات است و نيز از ابوالعباس خشكى و كتاب او سخن به ميان آمده است و از اين كتاب معلوم ميشود كه نام كامل خشكى ابوالعباس محمدبن العباس بوده است. اين كتاب ر چهل و هشت

جلد سوم اين كتاب نفيس كه تاكنون هنوز نسخهاى از آن در فهرستهاى و كتابخاتههاى جهان ديده نشده است در كتابخانهآ جلس شورا به شماره 6614 نگاهدارى ميشود و آقاى دكتر عبدالحسين جائرى رئيس محترم آن كتابخانه اجازه داد كه نسخهاى عكسى از آن براى من تهيه شود و من به همين مناسبت در اينجا از ايشان وه صميمانه تشكر مى كنم.

از اين كتاب شهاب الدين احمدبن عبدالوهاب نويرى در كتاب بسيار معروف و معتبر خود يعنى نهايةالارب فى فنون الادب (جلد دوازدهم) نام برده است و اين جلد بقول خود مؤلف «قسم پنجم از فن چهارم» اين كتاب است درباره انواع عطرها و غاليهها وهر بخورات و روغنهاى معطر و نضوحات (عطرهاى پاشيدنى و بقول امروز «اسپرى»ها) و غير آن است و مشتمل بر يازده باب است. باب نخستين آن دربارهآ «مشك و انواع آن» است و در آغاز اين باب مى گويد: «قال محمدبن احمد بن الخليل بن سعيدالتميمى المقدس و فى كتابه المترجم بجبيب العروس وريحان النفوس..». مصحح كتاب آقاى احمدالزين در حاشيه نوشته است كه قفطى و ابن ابى اصيبعه در كتاب خود از او به محمدبن احمدبن سعيد ياد كردهاند و «خليل» را در نسب او نياوردهاند.

آقاى احمدالزين در مقدمهآ اين جلد دوازدهم نهاية الارب (ص ج) نوشته است: «مؤلف ه و (يعنى نويرى) در اين جزء كتاب جيب العروس وريحان النفوس تأليف محمدبن احمد تميمى مقدسى را در بابهاى اول تا نهم اين جزء كه دربارهآ انواع عطر و بخورات و...

و . است خلاصه كرده است و ما در كتابخانههائى كه فهارس آنها در دست ما است از اينه كتاب اطلاعى نيافتيم... و در ضبط نام گياهان و داروها و عقاقيرى كه در اين جزء است و اسمى را ضبط نمى كنيم مگر آنكه درباره ضبط آن ms059 نص صريحى كه قابل تآويل نباشد از كتابهاى موتق كه در دست ماست داشته باشيم..0).

درباره اين مطلب مربوط به ضبط نامها در اينجا بطور جملهه معترضه مى گوئيم كه و مصحح در ص 4 همين جزء نام محمدبن العياس الخشكى را به محمدبن العباس المسكى تصحيح كرده است در صورتيكه همان «الخشكى» صحيح است كه موضوع اين بحت ما ه است.

چهل و نه

اما محمدبن احمدبن سعيد تميمى مقدسى بگفتهآ قفطى در اخبارالحكاء (ص 105) طبيبى از مردم بيت المقدس بود و جدش سعيد نيز طبيب بود. او در زادگاه خود و در سهرماع ميگكر به حصل يزشكى پرداخت و آن را پخوى د سافيتى بهم ترگكيب يليندها علاقهآ خاص داشت و «ترياق فاروق» را با افزوسن بعضى از مواد تكميل كرد. كتاهاى زيادى دربارهآ «ترياق» دارد. او از خاصان حسن بن عبيدالله بن طغج بود كه بر شهر رمله و بلاد ساحلى مستولى شده بود و به او علاقه داشت و براى او جوارش ها و لخلخمهاى خوريشبو كه از پيمارها جلوگيرى مى كند مى ساخت و پس از آيكه دولت فاطمى رايهكد . مسلط شد به آنجا رفت و به مصاحبت يعقوب بن كلس وزير معز و عزيز رسيد و براى ا و ر كتابى بزرگ در چند جلد به نام مآة البقاء تاليف كره او با الطانتى كه در مصا جبتا مصعلد مغرب آمده بودند و نيز با اطباى مصر رفت و آمد كرد و در مذاكرات خود با آنها منصف بود و بر كسى چز از راه حقيقت رذ نمى كرد. اين تميمى در حدود سال 370 در مصر زنده قفطى و ابن أصيبعه از كتاب جيب العروس او سخنى نگفتهاند و در جزء سوم اين كتاب كه در دست ms060 ما است مؤلف نام خود را همواره «محمدبن اجمد» مى گويد و ما نام كامل او را بعتوان مؤلف جيب العروس از نهاية الارب داريم كه همه اجزاء كتاب دردست او بوده است و از آن استفاده كرده است. * آقاى فؤاد سزگين كه اين نسخهآ خطى را در كتابخانهآ مجلس شوراى ملى ديده است دريجلد سوم كتاب تاريخ كتابها و نوشتمهاى عربى (ص 340) از آن ياد كير ده است لها موقق به تعيين هويت مؤلف نشده است زبرا از خلاصهاى كه از آن در نجانة الارب بعيدل آمده است خبر نداشته است. او در كتاب خود نام اين كتاب را حبيب العروس نوشته است در صورتى كه در پايان نسخه به صراحت و وضوح نام آن جيب العروس آمده است، هچنانكه در نهاية الارب نيز چنين است. علاوه بر آن آقاى سزگين موضوع كتاب را داروسازى و شبيه كتاب الصيدنه ابوريحان ميداند در صورتيكه چتين نيست و ر محتويات هين جزه سوم كتاب منحصر به عطربات و ساختن چركيبات عطرى اسبته و از ادويهآ مفرده در آن خبرى نيست. ديگر آنكه آقاى سزگين مى گويد از منابع ناشناخته اين كتاب تنها كتاب ابوالعبايس محمدبن العباس خشكى است كه منبع كتاب الصيدنه بيرونى نيز هست، ولى كتاب خشكى تنها منبع مشترك ميان جيب العروس و صيدنهآ بيرونى نيست

و علاوه بر نويري در نهاية الارب قلقشندى هم در كتاب صبح الاعشى اج آ، ازص جه 119 تا 131) از مؤلف كتاب ياد كرده است و آن در فصلى است بعنوان «نفيس الطيب» كه درباره مواد معطر است، ms061 اما او نام كتاب را طيب العروس ذكر مى كند كه اشتباه است. اين قسمت از صبح الاعشى درياره مسك و عنبر و عود و صندل است و در آن از قول محمدبن احمد تميمى از «محمدبن العباس الخشكى» نيز نام مى برد (مثلا درص 126).

متأسفانه نسخهآ مجلس شورا كه فقط جزء سوم از اين كتاب نفيس است از آغاز افتادگى دارد و ده ورق نخستين آن مجعول و الحاقى است. متن كتاب ازورق 10 الف جه آغاز مى شود و مغلوم نيست كه از اول جزء سوم چه مقدار افتاده است و بهمين جهت ما ج هد از ساختار كلى كتاب و تقسيم بندى آن بى اطلاع هستيم. املاى كتاب شبيه املاى خط و مغربى است و ظاهرا در شمال افريقا كتابت شده است. حرف «قاف» در همه جا با يك نقطه در بالا و حرف «قام) همه جا با يك نقطه در زير مشخص شده است. در همه ه جايجاى «الفت» «اللفت» نوشته شده است. جالب توجه است كه در ذيل روغنى كه ه سبب خوش كردن موى و بلند كردن و تقويت ريشههاى آن است و از همين كتاب ور جيب العروس درص 116 جلد 12 نهاية الارب نقل شده است در اصل نهاية اللفته بوده است و مصحح كتاب در ذيل صفحه آن را تحريف پنداشته است در صورتيكه در نسخةآ و خطى جيب العروس، در عنوان شرح ساختن روغن مذكور (ورق 899 الف) همان اللفته مانند موارد مشابه آن آمده است و از اينجا اين حدس پيش مى آيد كه شايد نسخهآ خطى و كه مؤلف نهاية الارب از آن استفاده كرده است همين نسخهآ كتابخانه مجلس شوراى ملى توه بوده است.

بهر حال در اين كتاب به تفصيل و به تكرار از ابوالعباس خشكى و يوحنابن ماسويه كه همان يحيى مذكور در صيدنه است سخن رفته است. اما فرقى كه هست در اينجا است ms062 و و كه منقولات در صيدنه از خشكى و يحيى همه دربارهآ مفردات است و در اين جزء سوم جيب العروس سخنى از مفردات معطر و شرح و وصف آن نيست و آنچه هست نسخهآ اوه عطريات مركب از قبيل روغن ها و لخلخلهها و نضوحات و عرق ها و نظاير آن است. از اينجا برمى آيد كه كتابهاى «عطر» خشكى و يحيى حداقل شامل دو قسمت بوده است وه پنجاه و ياي

اين كتاب جيب العروس تا آنجا كه اطلاعات من اجازه ميدهد يكى از مهمترين ووه مفصل ترين كتابهاى عطرشناسى و عطرسازى در جهان اسلام است و شايد هم كتابى به ه اين تفصيل در اين باره ms063 از سوى مسلمانان نوشته نشده است. در اين كتاب انواع عطرها و روغن هاى معطر و «عرق»هاى معطر برآى شستن دست و صورت و ه «خسولات، يا صابونهاى مايع و پاشيدنيها (نضوحات) كه براى پاشيدن به سر وه صورت و لباس و اطاق است، و «صياحات» كه شايد عطرهاى تند، باشد و انواع عطرهاى زنانه و مردانه و عطرهاى خاص براى سر و صورت و موى سر و براى مالش وهر به بدن و لياس و داروهائى براى عطرآگين كردن و رنگين كردن ملافهها و لباس ها و عطرهاى مخصوص مالش بدن و عطرهائى محرك كه به نام هاى مختلف «ماجن» و «خنت» و «ساهر» ذكر مى شود با بيان طرز ساختن و آماده كردن آن و نسبت ابداع و اختراع هر آن به اشخاص و بزرگان دربارى مانند برامكه و شاهزادگان و زنان حرم آمده است.

نسخههاى داروهاى معطر مفصل و پيچيده و طرز تهيه آن نيز پيچيده و دقيق است و حكايت از زندگى مرفه و مجلل و اشرافى است و تهيه آن براى افراد عادى ميسر نيست و هر بسيار گران تمام مى شود. خود مؤلف در تهيه و ساختن تركييات معطر استاد بوده آست و بسيارى از اين تركيبات را بعنوان «الفته» بخود نسبت ميدهد.

منقولات از «الخشكى» يا ابوالعباس محمدبن العباس الخشكى زياد است و شايد بيشتر از همه از او نقل شده است و آخرين نسخهآ كتاب طرز ساختن رنگ طلائى است و پنجاه و دو

ابوريحان در الجماهر (ص 204 ، ذيل مومياى) از او به ابومعاذ الجوامكانى ياد كرده انست و آنچه از او درباره مومياى در آنجا نقل شده است در صيدنه در ذيل مومياى جوه (شماره 1025) هم آمده است اما فقط به «ابومعاذم اكتفا شده است. مايرهوف هم دره و«امقدمه» اين نسبت را «جواركان» خوانده است اما از ياقوت صورت درست آن را كه «جوانكان» باشد نقل كرده است (مقدمه، ص 20، حاشيه آخر). آنچه در معجم البلدان ياقوت ذيل «جوانكان» آمده است منقول از الانساب سمعاتى است بدون ذكر مآخد.

سمعانى «جوانكان» را بفتح يا ضم جيم و فتح نون و كاف ضبط كرده است و گفته است كه آن از دهات جرجان است. ابوريحان در ذيل «آزاذدرخت» از كتاب تفاسير الادويه او نام برده است و ظاهرا هرچه او از ابومعاذ نقل كرده است (در حدود صد بار) از همين كتاب ابومعاذ بوده است. ابومعاذ هم از كناش دمشقى (عيسى بن حكم دمشقى مشهور به ور سيح، ابن ابى اصيبعه، ص 178،177) نقل مى كند. عيسى بن حكم در نيمة اول قرن سوم هجري مى زيسته است. يك بار هم ابومعاذ از صاحب كتاب كافى نقل مي كند. كتاب ور الكافى فى الطب تأليف ابن مندويه ابوعلى احمدبن عيدالرحمن اصفهانى (متو فى در 410) است. نقل ابومعاذ از الكافى ذيل «مشكطرامشيره (شماره 967) آمده است. طبيب ديگرى كه ايومعاذ از او نقل كرده است على بن ربن طبرى از ms065 اطياى مشهور نيمهآ اول و قرن سوم است (نقل در ذيل «انفاقين» شماره 103). در ذيل «سجسبويه» (شماره 526) از كتاب صيدنهآ رازى و تذكره عبدوس نقل مى كند. عبدوس از اطباى معتضد بوده پنجاه و سه

از منقولاتى كه بيرونى از ابومعاذ آورده است برمى آيد كه او با نامهاى فارسى و محلى ايرانى داروها آشنا بوده است. مثلا دربارهآ «زنجبيل الكلاب» مى گويد كه آن را در طبرستان «فلفلك» خوانند. در ذيل «زوان» (شماره 509) مى گويد: فارسى آن توى وش است. به گفته او «جتدبيدستر» را «خزرونيك» خواتند و «خرنوب» نبطى را «زنكورج) گويند و از اين قبيل.

اما ابوريحان بارها اقوال ابومعاذ را دربارهآ هويت داروها تخطئه كرده است.

بشرالسجزى در متن صيدنه نام بشر يجزى دو بار آمده است: يكى در ذيل «بيش» (شماره 194) وديگرى زيل «سنيل» (شماره71). منتهى در متن چاپى در ذيل شماره 194 يعنى «بيش» به اشتباه «بشرالجزى» آمده است و اين اشتباه در فهرست اعلام تكرار شده است. دليل اشتباه من آن بوده است كه چنانكه در ذيل «بيش» در تعليق شمارهآ 61) آورده ام مطلب منقول از بشر سجزى وهر و درحاشيهآ نسخه بخط ريز نوشته شده است ومن درهنگام خواندن بجاى «سجزى» «جزى) خوانده ام و مايرهوف نيز در ترجمه غافقى در نقل از صيدنه (ص 366) آن را بشر جزى خوانده است و اشاره كرده است كه اين نام در حاشيهآ ورق 41 الف صيدنه آمده است. امادر مقالهآ راجع به ««بيش» كه در «اسلاميك كلچر» حيدرآباد (145) چاپ كرده است صورت درست آن را آورده است. از قضادر هر دو موره صيدنه مطلب منقول از بشر سجزى در بارهآ يكجور مطلب است و آن «سنيل ازب» است كه من در حواشى شماره 194 دربارهآ صحت اين كلمه ور و . ترديد كردهام و اكنون گمان مى كنم ترديد من صحت ms066 نداشته است. ت و و اما مقصود از بشر سجزى ابوسهل بشربن يعقوب بن اسحق المتطيب السجزى مؤلف كناش يا الرسائل الطبيه كه آن را برأى امير خلف بن احمد (متو فى در 399 در جوزجان) نوشته است. ديتريش در(ننا6ت8 لع (ص 45) درباره اين شخص گويد: «كتاب الرسائل الطبيه تأليف شخصى به نام ابوسهل بشر بن يعقوب بن اسحاق المتطبب السجزى از كتابهائى است كه تا امروز كمياب بوده است. بر وكلمان در تاريخ ادبيات عرب جلد دوم ضميمه ص1092 (شماره 19) او را جزء مؤلفانى ذكر كرده است كه زمان و مكانشان مشخص نيست. اما نسبت سنجارى مذكور در آن جا درست نيست: مؤلف از سجستان (سيستان) است، همچنانكه در آغاز نسخهاى كه شرح آن ذكر خواهد شد آمده است، مؤلف كتاب را به امير ابواحمد خلف بن احمد اهدا كرده است. اين امير از صفاريان است و از سالهاى 40 قرن پنجاه وچهار

ابن سمجون ابو پكر حامدين سمجون (از اطباى اندلس در قرن چهارم هجرى) را كريوف (ص 101 مقدمه) و سزگين (ج 3 ص 317) از منابع كتاب صيدنه شمررهاند. در حقيقت نام اين شتجون دو بار پدر صيدنهآ بيرونى آمده است (ذيل خزامى ش . 374 و لبنى ش . 396)، اما در هر دو باردر حاشيهآ نسخهآ خطى اصل (نسخهآ بورسه) آمده است و از اينجا ترديد حاصل مى شور كه هردو و مورد ممكن است از اضافات محمدبن ms067 مسعود بن الزكى غزنوى باشد. من درذيل «خزامى» به ور اين ترديد اشاره كرده ام. آنچه اين ترديد را تأييد مى كند اين است كه در ترجمه فارسى صيدنه نامى از ابن شمجون و گفته او تيامده آست و معلوم مى شود كه در نسخهآ صيدنه مترجم فارسى ذكرى از او نبوده است. . مر ابن سمجون به گفتهآ اين ابى اصيبعه (به نقل از ابو يحيى اليسع بن عيسى بن حزم دركتاب المغرب عن يحاسن اهل المغرب) الادوية المفرده را در ايام منصور حاجب محمدبن ابى عامروه متوفى در392 تأليف كرده است.

نام كامل كتاب ابن سمجون در آغاز بادليان اكسفورد (43 ع1320) چنين است: الجامع لاقوال القدماء والحدثين من الاطباء والمتفلسفين فى ادوية المفردة . نسخههائى از الادوية المفردة در استاتبول وحلب وموزهآ بريتانى و اكسفورد موجود است (سزگين ج 3 ص 317) .

من در باره منابع كتاب صيدنه در قسمت تعليقات كه انشاء الله به عنوان جلد دوم اين كتاب ور منتشر خواهد شد به تفصيل سخن خواهم گفت و انچه در فوق نوشته شد بعضى نكات مهم و يه ضرورى براى متن صيدنه بود.

آقاى دكتر صادق كيا استاد زبانهاى ايرانى دردانشگاه تهران لغاتى را كه در كتاب صيدنه از و.گويشهاى نقاط مختلف ايران آمده است زير عنوان وازههاى گويشى ايرانى در نوشتههاى ه بيرونى (تهران 1353 ه.ش.) منتشر ساخته است كه بسيار با ارزش است.

آقاى دكتر منوچهر آميرى استاد دانشگاه شيراز در كتاب فرهنگ داروها و وازههاى دشواريا تحقيق دربارهآ كتاب الاتبيه از متن عربى صيدنه و ترجمه فارسى ان بسيار نقل كرده پنجاه و پنج

ده من از هر دو كتاب در ه تعليقات» كه در جلد دوم انشاء الله منشر خواهد شد بهره برده ام و براى هر دو استاد آرزوى توقيق دارم.

چنانكه قبلا اشاره كردم چاپ ترجمهآ فارسى صيدنه كه به همت ايرج افشار و منوچهر ms068 ستوده انجلم گرفته است كار بسيار ارزنده اى است وپيراى جاى اين متن سهبار مهم بولده اسيحيق چياسى صيدته ياكستان به اشراف و تحقيق حكيم محمد سعيد و دكتر رانا احسان الهى كمك زيادى در تهيه و تصحيح اين چاپ كرده است.ز ر سيانيكه قبلا م كفتهام يهر من مساعدت را در اين زمينه مقدمه و تر جه روسى كريوف به من كرده است و من در اينجا از ههآ استادان و دانشمندان مذكور سباسگزارى مى كنم.

عياس زرياپ شهريور1469 پنچاه و شش’

ير ل م الماالمالر ب 2 ة7 لالد است ندپر سل بر و بالاليركا ليدنها طا افجلفل أ والل كالماوهه لا غيركاه :م االتها لن م بخيازيهزهيه اه بخوصات* نننالة اللالكاتتاتتلا وارا اه اافححشه تگا اواليانن الا ابقد البدزع تييرن والعذا البدزاخوى نه ونه حخرا ي ن يل ليانليها افطلياقل انررتا اا ت اجمه . جد انا الذل مس تفه لمالاحاح لتا * و4 لال و ي از اتمير قفع لابالحد ر پنخ 1ضن ن ننبتات 2 42 و4ا والميندة مفالكي المكتكنما ل ياكن امعتدل اوحان اهاره اورطه آداسة آو مزقهل 120 ل * *رتن ند 222 التافلض فالشاة ولمايجوازن الق ناتب اما النكن عيونبا ه كه *به اوه كوزم ناتاوچوا 1** س لقللة زنى بر فوننين* جنهههە 2 راا فاينه اشلماله1 ونانى طيايساچ كتر الاناح/9ا 20 يميا نه نواحلوه الرالباتوره قاتالابلشكة فانهالترط ال دزو ا عانوظ علعضلكاا ناص * ت ه ن الان الا اتقلخنناد لم الاك عاض ه بلشللا ننالي اللاضل 2 نلمة ولمته لليابكام بله امضباله و اناشرية لمضررن 2 بير اوشاه ززر لن موم تن نهوى اضتضر ارقالى نورن ا(ايلووتاد فار اللانا لمذهره ما قلم اكره ولب تخظ اليدا ن كت نين ل اذلل مرسفربتم زخر ايوال طخ ms069 واسالاثه **نه:.

مل لم للصخر) ه ن اساتللاك ان ااس تماسالهء تارا ل اججيم نيسقلته الغخينرة الحائه انمهانم ل التكدب النتااة» ااممالوومة ابتكلجيزوشارب اوالمالميوكالاتيو والرتكخج ي 72 صاق اللاثاللام اوالعآتفلنن ذالن فله تمنمالكا والا.

ت 35 يوع انفيد الك الافتقة خاليذ انسلة اتجاضر بباماان الخال تكقشنا لاناد لعلة فانعك المع نن لمع مزحادناه اردن اكبالطسعا اماشبل 2 ه الشينزاله فليلهزلومخينو كلر الخالهدا *ذههو سيخ ن عمهت اخالتلكلنل1 ا2 لحادعلالطتةللة ينانحالم يرقلا يروالا للمارعرله خا و مى اللاف انرفيه ن هر و لل م فله1 الدة له متنملتة لعنة 8 الارح ولبالاشيا الي نه ممة2 ختاشلقد ور الففةفف فن امشت* اصليد * والتم لل ش ه وفاصطة تلالض مضنااهآ نه ف مفعاض 9ن * ل ف 18 نن

============================================================

اه مجفتصدلد ت بج التان النانلا اينانا اني لر ي ركدبه المرناع والتبرويم لنلدل الاش ه چا اوالا اا افنا انه يه و ى حمد 121 يك يينا نين ابفلدابن اليب بغضحبد وبقطلا بنه وش * قيبكر ه * الن سنا فرادان ~~اا فا المتفيه لر يلس حورلاناناسنر الين او الشيع تجابى عالازعظز شيه ق نسته يبفانهار انان ننست سسنا الوترزن والصفه وسات ms070 كالة تاملف ~~ه يهير عحصه ته ل يا نهمالشد اذه طابع ى ريوچو ى ينت االنالنلافلةا واا تختر نز ي فقي فر منلان فرنابرليل نخلف ا عيول ت تلنلالحل : ان منورمنرى اا از زار ب فقة سيم لا رلهاء النن و تة ومع بتت ودن ار؛ 2 ب 2 بابى ن ه شن وا ة لصفتة الراكةت االنناة ا: اااا ~~ن وزاب د ااسالة علاروا تب1 8 ال رو بقلا يته اذت ت ر لثالاال 7 تا له ناض ال تا لثر شنله ينم به اا ت زاتوتر 1 ن نن ن 2 چزج ااى ن 2 نن 4 ة ان ت است ال 2 ق ا ى نن ل ال ا لمه ت ن رنا 1 ان 2

============================================================

ولو كان على ظهر ورقة الاؤلى من النسخة التى نسخت عنها هذه النسخة بخط الشيخ الامام الفاضل ظهيرالدين ابى المخامد محمدبن مسعودين محمدبن الزكى الغزنوى نورالله حفرته ماهذه صورته: النسخ الموجودة كلها منقولة من السواد و كان السواد بخطى الشيخين رحمهماالله وهما الشيخ احمدالنهشعتى والاستاذ ابوريحان البيرونى ومتن السواد بخط الشيخ احمد لذكر ادوية مشهورة موجودة فى الكتب كلها وحواشيه بخط الاستاذ مقرمطأ مشوشا على سطورمختلفة الاوضاع و حروف منقوصة لشرح تلك الادوية و لذكر ادوية غريبة وشرحها بالاسامى المختلفة والمعانى المتفاوتة فلذلك جاءت النسخ كلها مختلفة الكلمات بالزيادة و النقصان والتصحيف والتحريف والترتيب والتبويب الانسخة نقلتها وقابلت هذه

============================================================

فصل1ي [1] الصيدنة اعرف من الصيدلة والصيدلانى اعرف من الصيدنانى وهو المحترف بجمع ه الادوية على احمد شورها واختيارالاجود من انواعها مفردة ومركبة على افضل التراكيب التى خلدهاله مبرزوا اهل الطب؛ وهذه اولى مراتب صناعة الطب، اذاكان الترقى فيها من سفلاها الى العليا، و ريمالم تعد فى جملة مراقيه فانقردت بنفسها

============================================================

وقال ابو نواس: منامسك دارين فيها تفحة الفأر 21]) فيه مدام كعين الذيك صافية و قال ابن ميادة: فبتنا كأنا ببيتتنا لطيمة من ms074 المسك او دارية و عيابها و قال ابن الرومى: و مسك دارينكم الاذفر نعال كنبايت(30) والعنبر و قال آخر: من المسك راحت فى مفارقه تجرى يه اذا التاجر الدارى جاء بفأرة و قال الجغدى فى خمر يصفها: القى فيها فلجان من مسك دارين و فلج فلفل ضرم والقلج مكيال غرب من السريانية وهو فالغا اى القاسم ومنه الكر الفالج بالسواد.

ولر و يقال ايضا للملاح والنوتى داري لانه مع صاحب العطر فى مركب وورودهمامعا ه لاانه صادرة من جزيرة مسماة بهذا الاسم كماقالوا. قال العجاج:

1. چيمور واقع در لار ms075 [گجرات فعلى) مدتى مركز مهم بازرگانى بوده است (مقدمهآ مايرهوف 26)20.

چمپا، مو قعيت آن با آنام و كوشين شين امر وزى تطبيق مى كند (مقدمه ماير هوف 26). برنج چمپا كه در ايران معروف است منسوب به آنجا بايد باشد.3. ماير هوف (موضع مذكور) آن را معرب چمپانير تام شهرى در گجرات نزديك بمييى ميداند.4. صر در عرى به معنى سرماى سخت يا سرماى مطلقر

رجوع شود بهچچنامه، دهلى، 1939. 15. ظاهرا صنو بر كلمه عربى است و از فارسى معرب نشده است. 14. ضبط درست اين نام برمن معلوم نشد. كريموف آن را صولو يا چولو خوانده است (143).

نام خاقان ترك كه در سال 119 هجرى به دست قواى عرب كشته شد و عرب اورا «ابومزاحم» لقب ير داده بودند، به گفته بارتولد در تركستان (187) سولو بوده است. 17. چرم. 18. چنگ. 19. به گفتهآ مايزهوف (28) اين كلمه سامى خالص است. 20. ريچار و ريچال مرباى دوشابى و آنچه از شپر و ماست گوسفند و غيره پزند (يرهان قاطع). 21. چليباء 2آ. «النعال الصرارة وهى التى لهاصريراى صوت اذامشى الانسان فيها..» (الانساب ذيل: «الصرارى»). بنايراين كلمة «البغال» اصل را ms077 بايذ النعال» خواند. 23 . در حدود العالم (ص 19) جاوه وشلاهط (سلاهط) را يك جزيره داتسته است و ميگويد از آن عنير و كبابه و صندل و سنبل و قرنفل خيزد. نيز رجو ع شود به حواشى مينورسكى ص ه 187. ياقوت شلاهط زا دريايى بزرگ ميداند كه جزيره سيلان دران واقع است.24. شحر در ساحل

30. در هندى «كاميهايا» در انگليسى (81902ت، بندرى در شمالغربى هند. تعال نفيس كنياتيه را هور مقدسى نيز ذكر كرده است (مقدي مايرهوف 31). 31. «القرقور ضرب من السفن و قيل هى السفينة العظيمة اوالطويلة» (لسان العرب ذيل قرر) . ازيوناني *4644009 (كريوف 145) و دوزى ج2 ص 32.335. «مندل بلدبالهند منه يجلب العودالفائق الذى يقال له المندلى» (ياقوت) . 33.

«قمار» يا «اقمير» همان خمر يا كامبوج است. 34. قامرون يا قامر وب 12100220109 ناحيه ايست واقع در آسامهند (مقدمهآ مايرهوف ص33). 35. ديبجات از سانسكريت دويپا بهمعنى چزيره. جزأير وهد مالديو واقع در اوقيانوس هند، چهارصد ميلى جنو بغربى سيلان. ابوريحان اشتباه كرده است كه اين جزايريرا از ms078 قامرون واقمير دانسته است. (مقدمهآ مايرهوف ص 33) 36.«كل من تأنق فى الامور و دقق النظر فيها فهونطس ومتنطس .. ومنه قيل للطبيب نطاسى و نطيس وذلك لدقة نظره فى الطب..» (لسان العرب ذيل نطس). 37. در كتاب التربيع والتدوير جاحظ (ص 23) اين بيت وماقيل آن چنين است: .

عجوز ترجى آن تكون فتة قدلحب الجنبان واحدودن الظهر تدس الى العظار ميرة اهلها وهل يصلح العطار ما افسدالدهر 38.«و يقال للحازى عراف و للقناقن عراف وللطبيب عراف لمعرفة كل منهم بعلمه والعراف الكاهن (لسان العرب ذيل عرف).

فصل [3] الادوية مفردة ومركبة منها؛ ومفرداتها تسمى عقاقير، جمع شقار، وخاصة اذاكان نبتأ؛ واصله من السريانية، فان الارومة والجرثومة تسمى فيها عقارا ثم سوى فيه فى الكتب اصل النبات وفرعه وأذخل فيه ايضا ماليس بنبات كما يسمى العطور اهضاما، جمع هضمة، وافواها (1) ، بل الات الطبيخ ابازير والقدور(2) توابل

«والحنوط طيب يخلط للميت خاصة..» السان العرب ذيل حنط).4. در اصل كردير (باراء بى نقطه در آخر) و آن درست نيسست: «گر ديز شهرى است بر حدميان بثمزنين و هندوستان بر سر تلى نهاده ومراو ه را حصارى محكم است و سه باره دارد ومردمان او خوارج انده (حدودالعالم. ص 71).5. در اصل در عبارت پس و پيشى روى داده است: «ماجنت طامعاولكنى قصدتك ناجحالهؤلاء الحاكة.» و بدينگونه معنى مشوش و ناصواب مى گردد. اصلاج از پاول كراوس است امقدمة مايرهوف ص عى حاشيه]4.

«احتوش القوم فلانا جعلوه فى وسبطهي (اقرب الموارد) .». چنين است در اصل . ودر لسان العرب «مطاء ضبط شده است: «والمطا مقصورا الظهر لامتداده وقيل هو حبل المتن من عصب او عقب اولحم والجمع امطاءه (ذيل مطا) ه. «القطن ما بين الوركين الى عجب الذنب وما انحدر من ظهر الانسان واستوى) (اقرب الموارد).

فصل [4] الصيدنة اذهى معرفة العقاقير المفردة باجناسها وانواعها وصورها المختارة لها وهة

1. «الكنه جوهرالشيء وقدره وروجهه»(القرب الموارد). ودر اينجا به معنى «وجه» است اى على وجه نسيخها المدونة. 2 . النيقة اسم التنوق» (لقربالموارد). 3. در اصل «فان يبدل بشىء مغاير له للفائت بالشيح» كه معنى درستى ندارد. تصحيح متن از پول كراوس است در12. 540. (كريوف ص 148).

و ا. در اصل: «اودية» و ان در اينجا تادرست است.

============================================================

الالاهية وعلى الاخراليد السماوية وكم احتشد طوائف من التوابع وخاصة منهمق الجيل(2) والديلم فى الباس الدولة جلابيب العجمة فلم ينفق لهم فى المرادسوق؛ و مادام الاذان يقرع آذانهم كل يوم خمسا ويقام الصلوات بالقران العربى المبين خلف الائمة صفأ صفا ويخطب لهم فى الجوامع بالاصلاح كانوا لليدين وللفم وحبل الاسلام غيرمنفصم وحصنه غيرمنثلم. والى لسان العرب تقلت العلوم من اقطارالعالمقج فازدانت(3) وحلت فى الافئدة وسرت محاسن اللغة منها فى الشرايين والاوردة وان كانت كل امة تستحلى لغتها التى آلفتها واعتادتها واستعملتها فى مآربها مع الافهاو اشكالها: واقيس هذا بنفسى وهى مطبوعة على لغة لوخلدبها علم لاستغرب استغراب البعير على الميزاب والزرافة فى الكراب ثم منتقلة الى العربية ms083 والفارسية فانافى كل واحدة دخيل ولها متكلف، والهجو بالعربية احب الى من المدح بالفارسية .

ولر ويستعرف مصداق قولى من تأمل كتاب علم قدنقل الى الفارسى كيف ذهب رونقه و ه كسف باله واسود وجهه و زال الانتفاع به اذلاتصلح هذه اللغة الا للاخبار الكسروية والاسمارالليلية. و كان الاميريمين الدولة رحمه الله، على بغضه للعربية ، باحث احد(4) بطانته يوما فى امر آطبائه و درجاتهم فاجابه المخاطب بأن معين كل ه ا7ب] واحدمن استاذه المفيد وتلميذه المستفيد هوالكتب منها يستقونواليها يرجعون ووهر يفزعون وكانت باليونانية والسريانية ولايهتدى له سوى النصارى فنقلت الى و العربية حتى احتظى المسلمون بها وتخرجوا فيها فالمتقدم منهم فى الصناعة من كان قه للغة اشد هداية ليكون بما فى الكتب اتم احاطة و يباين فى استقلاله بها من يحلم بتخاييلها و يتصور منها غيرمافيهاء قال كانك تعنى طاهرا السجزى قال اى والله الا ان جوابى كان غيرجزوى. والعرب فى مباديهم بالبادية قوم اميون يعولون فى التخليد على الحفظ والتلقف من الالسنة ولهذا صارالشعر دواوينهم للمعارف و تذاكيرهم

1. در اصل: «دينناوالدولة عربيان والدين التوآمان» ويچون عبارت به اين صورت درست تيست، هه مايرهوف چنين خوانده است: «ديننا والدوله عربيان توامان» و كلمة «الذين» را زايد پنداشته است.

من كلمه «والدولة» را اضافه كردم و چنين مى يندارم كه اشاره اى باشد به قول معروف متسوب هوه به اردشير بابكان كه «الدين والملك توآمان» . كلمه التوآمان هم بايد ms084 بدون الف ولام باشد. 2. ظاهرا اشاره اى است به تسلط آل بويه و آل زيار برپنواحى شمالى و مركزى و غربى ايران درقرن چهارم، اما بايد دانست كه پادشاهان آل بويه و مخصوصا عضدالدوله و معزالدولة و حكام ديلمى در بغداد طرفدار فرهنگ عربى بوده اند و از آل زيار شمس المعالى قابوس نيز طرفدار عربيت بوده أست و رسائل او ه وابه عربى به بلاغت مشهور است. اشاره ابو ريحان شايد بيشتر به مرداويج زيارى باشدد *. در اصل: «افان دانت» اصلاح ااز مايرهوف. 4. احتمالا اين شخص خود ابوريحان بوده است و نگاهداشت جانب طاهر سجزى را از خود أسم نيرده است.

فصل [6] قدحظيت فى غزيزتى منذ حدائتى بفرط الحرص على اقتناء المعارف بحسب السن جه والحال و يكفى شاهدا عليه ان روميا حل ارضنا فكنت اجئ بالحبوب والبزور والثمار والنبات وغيرها واسأله عن اسمائها بلغته واحررها. ولكن للكتابة العربية آقة عظيمة هى تشابه صورالحروف المزدوجة فيها واضطر ارها فى التمايز الىالنقط [28) العجم و علامات الاعراب التى اذاتركت استبهم المفهوم منهاء فاذا انضاف اليه اغفال المعارضة واهمال التصحيح بالمقابلة، وذلك من الفعل عام قومنا، يساوى ه به وجود الكتاب وعدمه بل علم مافيه وجهله. ولولاهذه الافة لكفى نقل مافى كتب ه

فى الاحاطة باسم الدواء الواحد بصنوف اللغات فوائد: واتذكران بعض امرا عء يه نوارزم اعتل وانفذاليه من نيسابور نسخة دواء لعلته وعرضت على الصيادنة فلم هتد لعقار واحدفيها الا واحد منهم ذكرانه عنده فاشترى منه بخمس مائة درهم سرف خمس عشر واخرج اليهم اصل السوس (13) فاستنكروه وقال مابعتكم الآه باجهلتموه من الاسم دون الجسم. فجميع ما اوردته فمحصل مماذكرت والمتروك مالم جهو عصل لى منه لئلايحملنى الجهل به على نقله من باب الى باب آخر.

============================================================

رجوع شود به ذيل «كرفس» در همين كتاب. 2 . جزربرى در يونانى *لي8 است كه در عرى به صورت دوقس آمده است. رجوع شود به ذيل «جزر» در همين كتاب.3. زرشگ را به نام يونانى ان ور انبر باريس (ق21-7112 706115) مى شناختند. اين نام اگرچه يونانى است اما در كتب يونانيان و ذكرى از آن نشده است (شرح اسماء العقارشمارە 17).4. لحية التيس دريونانى 44693 است و در كتب دارويى به آن هيو فقسطيدأس مى گفتند. رجوع شود يه ذيل الحية التيس» در همين و كتاب. 5. مدخل منطق در كتب منطق ايساتوجى= 701خوانده مى شود. ع. مقولات را به1.

قاطيغو رياس مى خواندند. 7. كتاب العبارة ياكتاب ms086 القضايا بارى ارمشناس خوانده مى شد 8 كتاب القياس را انالوطيقاى آول مى ناميدند. 9. كتاب البرهان را اتالوطيقاى دوم مى خواندند. 10. در و سريانى (پشاق شماهى رجوع شود يه مقدمه ماير هوف ص44 حاشيهآ 11.1. در يونانى *164 12. در اصل: «مرتوقا». اصلاح از مقدمه مايرهوف ص 16. 13. نر اصل همين طور است و چون و مفيد معنى است همان طور نقل كردم. كريموف (ص 150) «اصل السوسن» خوانده است.

-فصل=[7] الانافة على الثمانين افسدت من المتخيلة قوتيها العمليتين اعنى المدمع والمسمع. اما هة سالم المدمعين فليس خاليا عن ظلمة العشا بمثل الفحمة بين العشاء والعشاءة واما الاذن فلاتأذن لغير مقارع الاصوات دون تمييز حروف اللغات ومن كان هذه حاله لم يسبتغن فى مقاصده عن معاضد مجانس يعاون على البر والخبر دون العدوان والضير وه و وليس يسمح الزمان والمكان بعدة منهم موصوفين هذه الصفة وانى وكيف الا فى ندرة تخرج بهاالعدة عن العدد والمحمد للواحد الاحد على الواحدمنهم كابى حامد احمدبن قجه محمدالنهشعى(1) المميز عن اشكاله بالتصرف فى اللغة وماتلاها والاحتظاء من الفنون التى بعدها ثم الاعتصام بالطب تلمذة للمبرزين واجتهادا فى كتب القدماء والمحدثين فلايكاديشار الى فصل من ذلك الكتب اونكتة فيها الا اشارالى موضعه)منها و تصرف فيها تصرف المجتهد المستزيد وزاده تقدفا فى ذلك تولية !29!

البيمارستان من يد من قصد الحسبة وجانب الرئاء والريبة: و قدقام بحق المعاونة فى اضافة مامعه الى مامعى ودوام السعى فى مسائلة من له يصر بالصيدنة بحسب ه

1. چنين نسبتى در كتب لغت وانساب نديدم. در نسخ ترجمه فارسى نهشعى و بنهشفى وبهشفى و بهسفى كه آمده است (ترجمه فارسى، ص34)، با مقايسهآ اين اختلاف قراات حدس ميزنم كه در اصل بيهقى.

بوده است و استنساخ كننده اصلى نتوانسته است آن را درست بخواند و به صورتى نوشته است كه موجب اين همه اختلاف شده است.

============================================================

1. در برهان قاطع بآب دار) بر وزن «تاب ms088 داره ضبط شده است.

3 اباغلس(1) ع0 ق76 ةم يا عنيلة18 اع57122 و يسميه النبط اباكيرا(2). زعم قوم ان ماكان زهره لازوردى اللون فهويرد ه

ا،اباغورس (1)واباخورس 12ليا000016انا206 قا6لل وجد فى ثبت الاسماء لحنين انه عقار يسمى بالعربية الذيح والذيحة. و قال نهجه جالينوس: انه منتن الرائحة حاذها.

1. به دليل معادل يوتانى «اتاغورس» با «نون» است غافقى نيز اناغورون و اناغورس ذكر كرده است. 2. «قال الفراء: ذبحة وذبحةه (كتاب النبات 411).

5. ابيغل(1) ع1لةا لا01 15الناع يا11120106 05لقاا يايبا ل16 سان12 دواء عربى وهو اصل يشبه اصل الحند قوقى وينبت فى الربيع فيشايه الرطبة اعنى رطب القت و يكبر قضبانه وفى بزره مشابه من بزرالجزر. وهذا الاسم غيرمسموع فالثقة زائلة عن حرفه الثانى.

و1. ابوريحان اين نام را ايشبتباه خوانده است و به همين جهت درباره آن شاك كرده است. درست آن تفل (النفل) است كه رازى در الحاوى (ج 20 ص 72) ذكر كرده است و ابو ريحان وصف مذكور را از همان جا تقل كرده است. رازى التفل را در حرف الف ذكر كرده است (و موضعوه درستش حرف نون است). و هميين امر ابوريحان را به اشتباه انداخته و نسخهاى را كه در ذسترسش بوده و لابد كمى محزف هم بوده است ابيغل خوانده است. نفل را فرهنگ نويسان عرب نقل كردهاند: «والنفل ضرب من بق النبات وهومن احرارالبقول تتبت متسطحة ولها ه حسك يرعاه القطا وهى مثل القت لهاتورة صفراء طيبة الريح واحدته نفلة..» السان العرب ذيل نفل). از نامهاى ديگر آن اكليل الملك وحنتم است (شرح ms089 مايرهوف بر خافقى شماره 30).

============================================================

اردقيانى در برهان قاطع بهصورت «اردفتافى» به كسر ثانى و سكون ثالث و قتح فاء ضبط شده است و آن را قثاء الحمار دانسته است. يراى تفصيل بيشتر رجوع شود به شرح مايرهوف ير وهر غاققى. در حاشيه نسخهآ اصل در برابر اين دارو نوشته شده است: «و يشبه ان يكون هذا الذى وه نسميه بهراة انتيماهك (استيماهك نيز خوايده مى شود) و باذر پيچان هبرانك (بدرانك نيز خوانده مى شود) لان شجرته كشجرة الكبر وله فقاح ابيض وتمر مقلق و فعله اقوى من عنب الثعلب والكاكنج وله فعل قوى فى تنقية الجراحات العفنة والحامها و قتل الدودفيها ، 7. انوس 02عا.11نك1 لر 001108ل و 16لة1 1106106/10 ).

وهونوعان احدهما ملمع بسواد فى صفرة تلميع الجزع و ربما تلاصق لوناهه ت باستواء و ربما ms090 اختلطا بالتعاريج و يجلب هذا النوع من سواحل الزنج و جزائرهم ويسمى بلغتهم منيكو شجره كشجرة العناب و بزره كبزر الجناء وه منه هناك صنف لطيف موشى بحمرة لكية فى بياض صندل بزره كالفلفل وه يستعمل فى نصب السكاكين و سيات القسى و ربما سمى شوحطا و ليسه

1. «والشوحط ضرب من التبع تتخذمنه القياس وهى من شجرالجيال جيال السراة» السان العرب ذيل شحط). 2. آنچه در سفر ملوكاصحاح 10 آمده است نام سرزمينى كه از آن چيزهاى گرانبها و از جمله چوب مذكور آمده است «اوفيره است كه در تعيين موقعيت ان ميان جهوه مفسران عهد عتيق اختلاف است و سر زمين هند نظر بعضى مفسران است. نام چوب مذكور تيز وه الموگ يا الگوم است كه آن را به چوب صندل ترجمه كردهاند (دائرة المعارف بريتانى ذيل جه «لوفير»). 3. در لوو ص 211 قيثوثا بخط سريانى. 4. در نقشة ديوان لغات الترك: «بلدة النساء». 5. در لفت نامه يلاتس (ص 740). «شيشم وشيشوه. 6. «كوش» در تورات نام پسر ارشد حام بن نوح است و سرزمين كوش يعنى سرزمين بنى حام كه بدسرزمين حيشه اطلاقوه مى شود. پس كوش اصطلاح تورات است نه اصطلاحى يونانى. 7. در اصل: «الصبر النايت قى جبال السواد و آن درنست نيست. اصلاح از كتاب النيات ص 16.

8. ابن (1)، ابن الارض ms092 قال ابوحنيفة: ابن الارض يخرج فى اصول الاكام له اصل ولايطول وكانه شعر(2) و يؤكل. و قدلقب فى اليونانيين رجل مشهور بهذا اللقب.

1. در اصل «ابن الارض» و «ابن داية» و «ابن عرس» ذيل عتوان «ابن» مذكور است. آ. در اصل «سعده. اصلاح از كتاب النبات (شمارهآ 65).

============================================================

1. «ابن دأية الغراب سمى بذلك لانه يقع على دأية البعير الذير فيتقرها» السان العرب ذيل داى). و داى به معنى دنده اتسان و حيوان است.

1. ابن عرس 11570 قذاة2ل11 ع101021 و ابن عرس معروف وهو باليونانية موغالى(1) و يستعمل مرارته. وقال يولس فى الابدال: ان مرارة القرد تقوم مقامه ومرارة ابن عرس مقام مرارة الافعى 1. چنانكه در عنوان ملاحظه ميشود ابن عرس را در پونانى «گاله» گويند و موغالى 16 موش صحرائى را گويتد اليدل و اسكات).

11. شجرة ابراهيم(1) 2ق ب قللاق 5لال 7112 قالوا تنبت بارض بابل وتعظم و يكثر ورقها وزهرها اصفر طيب الريح يسعى جه (711) البرم و يشمه اهل سوراويتبركون به.

1. ايوريحان «ابراهيم» را ملاك گرفته و در حرف الف آورده است نه «شجرة» را. اين گياه ظاهرا همان بنجنگشت است و ««شجرة الطهر» نيز خواتده مى شود.

12. أبهل 0700 يا 30800- با 3810 1006205 هو يالرومية بروتانون و ايضا بروتون و بالسريانية بروثا و بالفارسية برس و ورس لان الباء والواو فيها متقاربان ويتبادلان و بالهندية اوهير (1) و قيل هوه.

ثم قيل فى هوه انه حب الخروع وعرييته المحضة عرعر ومنه يتخذالقطران كما * م ذكر فى بابه. وحب الابهل يسمى بالزابلية ورس غنده(2) اى بنادق الابهل وهو احمر الى السواد مدور فى عظم التبقة اشبه شىء بالزعرور الاحمر دهين

14. أترج و اترنج 11100110 يا 160000080 6ل1نن لللا ياا 16.

والعوام يقولون طرنج و خاصة بنيسابور(1). وهو بالسريانية اطروكا (2) و بالفارسية باذرنگ. و من سمى القثاء بالفارسية خيارا سمى القتد خيار باذرنگ تشبيها به لقصره وتجمعه. قال حمزة الاصبهانى: هو وادرنگ اى لازال هذا اللون موجودا وباذرنگ اى لازال هذا اللون باقيا ويسمى فى بعض كور الاهواز ترنگ و منه غرب. و قال ابوحنيفة: المتك هو الاترج وقرأ قوم هذاالحرف: و اعتدت لهن متكا و قالوا: هوالاترج. و قال جالينوس: ان اليونانيين يعرفونه بالتفاح المائى (3) كمايعرفون المشمش بالتفاح2) الارمنى و هذه تشبيهات بعيدة وصفات ركيكة لاتتقارب بينهما صورة فتميز بالنسبة.و [11ب) يكون منه بمصر مشرج(5) كالبطيخ و خطوط شرائجه(5) خضر، و يفرطون، اه والجاحظ خاصة، فى وصف عمظمه حتى يزعمون انه ربما سترالجليس عن جليسه اذا توسطها كمايفرطون فى صفة ما بارض الزنج منه فيذكرون انه ربما قوره نصفه و عبر عليه رجلآن عبورهما فى الزورق. قال ابوالحسن العامرى: وا المجدرة والملززة تكونان فى شجرة واحدة والمجدرة حامضة الحماض والملززة حلوته، والامتحان لايشهد باتساق ذلك. وجميع الاترج المحمول من طبرستان

وبالسوس من الاهواز الشمامات المعروفة بينج انگشت وهى اترجات مقفعة تشبه بالكف و اصايعها تذكو رائحتها جدا و يحمل الى حيث امكن. وقال ابوطالب الرقى (10) : (2مصفرة الظاهر بيضاء الحشا ابدع فى صنعتها رب السماء كانها كف محب ذنف مبعد يحسب ايام الجفاء وقال البديهى (11) : * كان اترجنا النضيروقد دان(12) لاحباينا مققه ايد من التبرابصرت بدرا من جوهر فاتثنت تجمعه

14. أقبة(1) قال ms095 ابوحنيفة: هى دوحة محلال لالوف من الناس فى ظلها تنبت نباته شجر الجوز العظام و ورقها كورقه و ثمرها مثل التين الابيض الصغار وحبه هاه كحيه و فيه كراهة و قديؤكل.ه 1. در كتاب النبات (شمارهآ 3) ذيل «آتأب»

16. ايمد 11830ى يا بااها1ل = 11رانا5، لماللاللا18للناللا هو حجر الكحل وبالفارسية سرمه و بالهندية كرتياجن (1) . و يذكر صيادلة هذه النواحى ان خيره الاصبهانى المفلس الذى يكون فيه عيون وله بريق وبصيص ثم اه الهروى ثم الزروبى(2) فى معادن الذهب بزابلستان والدرامشى (3) ناحية منها نحوالرخذ والسنكبنى(4) فى حدود الجوزجان و كلها بعدالاصبهانى كمدة كدرة غير براقة . و قيل انه سمى من التمد لقلة مايوجدمنه و نحن نرى الامرفيه بالضد وانما و هوتخريج من اللغويين، ولوقالوا لقلة استعماله فى العين لكان اقرب. و قيل فيه اه ايضا انه يسمى اللاصف(53). و قال ديسقوريدس، وهو فى كتاب ماسرجويه جه [12ب) ايضا: ان اقواه ما اذافتت كان لفتاتريق ولمع و كان ذا صفائح سريع التفتت نقيامن الاوساخ. قال: و يحرق بان يوضع حتى يحمر كالجمرة ثم يغسل .

والكحل ليس يختص بالاتمد وانما يقع على جميع مايكتحل به بالميل، وانشد: رمد بعينك يا على فليتنى كحل بعينك من سحيق الاتمد 1. در مخزن الادوية: «انجن» (ص 105). 2. در حاشيه نسخه منهاج البيان «زرونى» و در ترجمه فارسى نسخه مج «زروانى» و در مب «زروانى) شايد منسوب يه «زروبان» باشد كه به صورته «زرويان» مكرر به عنوان معدن طلا در الجماهر (فصل ذهب) ذكر شده ابست، اگر زروپان باياء درست پاشد پايد در متن زرويى خواند و در اين صورت گمان مى كنم در اصل «زر رويان» بوده است. 3. متسوب يه درمشان. «درمشان از دو ناحيت است يكى از بست و ديگر از گوزگانان..» (حدودالعالم ms096 ص96). و مقصود در متن كه از رخداست همان است كه از بست است. ؟. اين ه كلمه را وليدى طوغان در صقة المعموره و كريموف (ص 165) «سفلبنى» خواندهاند و درست ه نيست. در اصل سنگبنى است و منسوب است به سنگ ين كه يه تصر يج حدودالعالم از ربوشاران ر

17. اجاص ل2 و الل70 ا لات100 وانجاص كالاترج والاترنج والاجانة والانجانة . و قال صاحب كتاب المشاهير: هوالانجاص بالصاد و بالسين وهو تخريج مبخس. وهو بالر ومية دمسقينى (1) واظنه نسبة الى دمشق، و بالسريانية حاحى اكامى وايضا حوحانيثا (7) ، و بالفارسية كرك سياه والمعهود عتدنا من اسمه بالفارسية آلو و يوصف بالسواد فان المشمش يشاركه فى اسم آلو و يباينه بالصفة بالصفرة فيكون زردآلو وذاك و سياه آلو. و اهل بلخ يسمون انواعه الغنجار(3) و ذلك ان منه مستدير و اه مستطيل و منه اصفر و احمر و غيرهمامن الالوان ولاصفره فضل قوة على جياه احمره. والكبار منه الابيض الحلو يسمى بالعراق شاهلوج مدحا له بالتقدم على وانواعه كانه شاه آلو. قال مأمون: والشاهلوج لايلين الطبيعة تليين الاسود الصغار اياها ويسمى احمره الحلو بلغتنا ما ترجمته قلوب الدجج. وابوالخيريهه وا الحسن بن سوار المعروف بابن الخمار يفضل الدمشقى منه على غيره كمايفضل وفى هذه النواحى القومسى والبخارى(2) والبستي. و قيل ان بدمشق اجاصا عاقلا للبطن يسمى بالرومية ققوميلاس(5) اى تفاح الدب. و قال جالينوس وا لست ادرى لم حكم ديسقوريدس على الاجاص الدمشقى انه عاقل و نحن يه وا نجده مطلقا. والرازى يمدح منه القومست. فاما الطبري الذى يذكره فهوه النيشق. ومن انواعه جبلى بعضه احمر هو الذى يطبخ ويمرس ويعمل منه ه و اقراص كالجرادقو يحمل الى البلدان للطبيخ ولمزورات المرضى وهو فى غاية (213) الحموضة. ms097 وكذلك قال حمزة ان نيشه آلو هوالاجاص الطبرى. وبعض النيشق وال اصفر ومن احمره اعظم و اقل حموضة و يكون بستانيا. والتلك من هده ه

ل ، لوو ص 149. 2. «حوحانيثا» در لووص 149. 3. چنين است در اصل با كسره زبر غين و حرف راي در آخر. در برهان قاطع «غنجال» بر وزن چنگال «هر ميوهآ ترش را گويند..». 4. در اصل «التخارى» اصلاح از حاشيه متهاج البيان ورق آ 34. آلوى بخارا امروز نيز ms098 معروف است. 5. در اصل: «فقوميلاس». رجوع شود به عنوان يوتانى. *. در اصل: «سيها». بايد «سميها» باشد يعنى مادر خوارزم آن را چنين مى ناميم. رجوع شود بهذيل جو محلب» در همين كتاب. 7. در اصل نزع. اصلاح از كريموف (ص 167). 8. در اصل «جيران» و

18. اخيروس (1) عمنه1/1=.10له 260 0) وا هوالقمح البرى غيرالمتعاهد بالزرع والحصاد.جه 1. در لغت نامه ليدل واسكات اخيروس بهمعنى كاه و سوس و نخاله آمده است. در برهان قاطع «اخيروس» و «اخيينوس» بهمعنى گتدم دشتى و گندم خودرو آمده است.

19. أذريونه(1) ردله7 يا ب160707470809= 0عا 160 يا لل60 ق1 وهى بالرومية طالون و يقال اطروكيا و يسمون اصله ليطفورس(2) و ايضا ه وا ليطفورين و بالسريانية عرطنيثا واصله عقارا دعرطنيئا. والمعروف ه عندالصيادلة انه بالفارسية بلال و يعرف بفلار ويسمونه ايضا گليم شوى لانه يبيض الصوف و لذلك يغسل به اللحى البيض. وكتب ايوالخير على حاشية ان كناش بولس: انه اصل الزعفران و ما اظنه فيه مصيبا حكم اوحكى.

1. در ترجمه فارسى صيدته : «أذربويه» با باء. در برهان قاطع نيز «أذربويه» است: «گل اشنان است و بعضى گويند بيخ زعفران است و بعضى ديگر گويند بيخ خارى است كه شيرازيان ور چوبك اشنان خواننده و «يخور مريم» نوعنى از آنست. اما در حاشيه منهاج البيان كه از نسخة و ديگرى از صيدنه نقل كرده است صريحا «أذريونه» است (ورق ب 33). در الحاوى تيز آذريونه است (ج20 ص 12 و 71)2. در تزجه عربى ديسقوريدس (91 از سوم) : «لاونطو باطلن» يا الاونطوفوديون». رجوع به عنوان يونانى.

20. آذريونح با تللة1160ل لللعلة هى الحنوة(1) فى ارض العرب على ماقيل. والشعراء يذكرون الحنوة كما

1. «الجنوة بالفتح نبات سهلى طيب الريح.. و قيل هى عشبة وضيئة ذات نوراحمر.. و قيل هى آذريون البر..» (لسان العرب ذيل حنا). 2. «آذرگون نوعى از شقائق است كه كنارهاى آن ه سرخ و ميانش سياه مى باشد و بعضى گويند گياهى است سرخ رنگ كه در ميان آب مى رويد.

ديگر گفتهاتد نوعى از بابونه است و گل هميشه بهار را نيز گويند.» (برهان قاطع).

21. آذان الفار عد ينلانا ..910 ع2اقلل106 ق106111 يا 202000113 قال حبيش و ابوجريج: هى حشيشة تنبسط فى الفيوء(1) على وجه الارضجه و دقيقة القضبان كل غصن منه ذوثلاث جوانب صغيرة الورق يشبه آذان الفار وعه بهاسميت وليس لها رائحة ولاطعم قوى وتنبت فى المواضع الظليلة من البساتين قن ولهذانسبه(2) ديسقوريدس الى الظل و ذلك من لوازم اللغة و سماه اورباسيوس باليونانية اناغليس. و قالوا فى زهره انه لازوردى اللون وفى بزره انه كبزر الكزبرة فى وعاء مثلث يأكله الخطاف ولبنه يقرح الجلد لكنهم نسبوا قوته الى البرودة و الرطوية ومثله لأيقرح وانما يسكن اللذع. واما الخطاف فانه ور يغتذى بالدود والهمج و مايطير فى الجو دون النبات والبزور. وقال اطيوس ه الامدى انها حشيشة يجلى بها الزجاج وليس كذلك، فان جالينوس يقول ان 1141) قوتها قوة الحشيشة التي تجلى بها الزجاج (3) لان جوهرها مائى بارد او ربما كان هذا الجلاء بخاصيته فانا تنقى الزجاج بالذع شيى وامره كالقلى والنورة. و قال و فى كتاب قاطاجانس: ان قوة آذان الفار كقوة اللبلاب فى البردو الرطوبة . وه قال الرازى ان هذه الحشيشة غير معروفة عندنا بهذا الاسم و قداجمعوا على ن الانتفاع بها من اللقوة فان كانت عصارتها تحترالجلد كما قال ابوجريج فليست

1. در اصل: «الضوعه و آن درست نيست زيرا آن در سايه ميرويد نه در روشنى. درست همانوه «الفيوء» جمع فيي به معنى سايه است. آ. نام اين گياه چنانكه در عنوان يونانى مذكور شد به يونانى مواوس اوتيس است كه بهمعنى آذان الفار يا گوش موشان است. در ترجمه عربجو ديسقوريدس (71 از چهارم) اين گياه زير عنوان «السيينى» اتقفهله ذكر شده است و در وتوجيه اين نام گويد: «انما سمى بهذا الاسم لانه ينبت فى المواضع الظليلة اوفى البساتين..» . يا اين توجيه من گمان مى كنم «السئى، قل101 درست تر از «آلسيتى» باشد زيرا السثى بدمعنى جه «مر بوط يه درختستان يا بيشه زار» است (رچوع بهليدل و اسكات) 3. ظاهرا چيزى از اصله افتاده است. در ترجمه قارسى در اين موضع چتين آمده است: «و دليل ديگر آنكه ما بيان كرديم جوهر او مائى است و سرد است از راهطيع و اين خاصيت مناسب نيست مرتصفيه را هد زيرا كه تصفيه جوهر بهچيزى ممكن شود كه در وى حدتى بود و لذاع باشد چون آهك و امتال آن»4. در اصل: «تحمى الجلده و آن درست نمينمايد. اصلاح از الحاوى (ج20 ص 70).

22 ااخر 6101006 ح .ا0005606للي يا 1ل00011لل8 انما يستعمل فقاحه و يضاف فى الذكر اليه. والفقاح من التفقح وهو التفتح ول والتشقق للنور فالتور اذا هو الفقاح. و قال حمزة فى الفقاح انه المطول من الزهر والزهرماكان فى الرياحين والنجم و غقد النور فى الاشجار قبل التفتق جماعه . و قال ابن ذريد: الفقاح فغو الشجر من اى شجركان. والاذخر يسمى بالهندية ل شوندهى و فقاحه كتر بيلا(1). و ذكر ابن البطريق ان اسمه بالعربية النجم وهو ه اغرسطس(2). و اصحاب السوائم يسمونه گورگيا اى رغى العير. والحلفاء بالسجزية كرته والاذخر كرتهآ دشتى لانه نوع من الحلفاء دقيق القصبة قصيرها وا مندفن الاصل له آسل اعرض من اسل الكولان و كعوبه ms101 اصغر و برعمته كالقظته المنفشة(33) يشبه برعمة القصب. و فصبه يستعمل فى المكانس يضربه لونه الى الحمرة وله رائحة طيبة تستعمله النساء فى الدخن وطعمه اذا مضغحه

1. در بخترن الادوية (ص 109): «بهندى كتدهيس و كندبيل و كنتول و سوندهى.0.» . .3 در اصبل: «المنقشة». اصلاح از حاشيه منهاج البيان (ورق ب 34). 4.

چنين است در اصل و ظاهرا «يسمونه». 5. در ذيل *گورگيا» در همين كتاب: «كوزنيك و ظاهرا همين درست است: گوزنيك منسوب به گوزن 23. اذن الحمار *01=ا قنلا 06ل و ال301 20 ابوحنيفة: له ورق فى عرض الشبر واصل اعظم من الجزر بقدر الساعد يؤكل وه فيه حلاوة.

22. اريدبريد(1) ب236 ح 115، ق21081 يا قللدفل 55611 22.

قالت الخوز اته دواء فارسى يشبه البصل المشقوق و يجلب من سجستان.

1. در الماوى (ج 20 ص 69): «ارتدبريده.

25. أرز 10020= ة1125 يقال له الرز ايضا كما يقال للبط الأوز والوز و زادفيه صاحب المشاهير الرنز وهو بالرومية اريزون و بالسريانية رزا و بالفارسية برنج و لئلايشتبه مع الشبه

1. در لغت نامه يلاتس (ص 420): «چاول».

26. ارزة0ع 0= 02فله ms102 فا دع يا ت166 5ل1 ن116 قيل انه بالرومية اغروسطوس (1) و ايضا مروسيا و بالسريانية يبلا و ايضا شعيعاديما و بالفارسية فرزدجويبار(2) و بالعربية الحشيشة، هكذا وجد فى بعض الكتب. فاما لغة العربية فالارزة عنداصحابها الصنوبر الصغار و فرزد جويبارجه المذكور بالفارسية هوالتيل . قال ابوحنيفة: الارز ذكور الصنوبر لاتحمل شيئا ير وانما يخرج الزفت من عروقه. وقال الخليل: الارزة العرعر. وفى الخبر الماثور مثل المؤمن كمثل الخامة(3) من الزرع تفيها الريح مرة هاهنا ومرةهاهنا ومثل ولر الكافر كمثل الارزة المجذية من الارض حتى يكون انجعافها بمرة واحدة.

1. رجوع شود به حاشيه (2) از ذيل «اذخر». 2. در اصل زير فاء كسره گذاشته است. در برهان قاطع «فرزد بضم فاؤراء». 4. «الخامة من الزرع الطاقة منه، تفيتها: تحبي بهاوتذهب والارزة شجرة الصنوبر وقيل هى العزعر والانجعاف: الانقلاع والسقوط..ه السان العرب ذيل جذا 27ارنب 16102 122ا1617لل بالر ومية لاغوس (1) و ايضا لاغوذى و به لقب يطلميوس ملك مصر لغوس (2) وا نسبة الى اسم امه. وهو بالسريانية ارنبا و بالفارسية خرگوش. ويقال فى العكر شة وهى انثاه انها تحيض كالنساء بلى قد يقال انه قديحدث بها فى كل (215)

1. در اصل: «لاغوغس» و ms103 آن درست نيست. 2. خاندان بطالسهآ مصر را لاغودى 5ع1810 ميگفتد. لاگوس اسم پدر بطلميوس اول معروف به بطلميوس سوتر بود و نام مادر او آرسى وه نوته16قلام بوده است. پس نسبت لغوسى يا لاغوذى به پدر او أست نه مادر او 3. در اصل «زيانة». «زبانى العقرب قرناها و قيل طرفت قرناها وهمازياتيان (لسان العرب). 4. در اصل «الزهرى» خوانده مى شود و آن درست تيست. ارنب در يونانى لاگوس ثالاسميوس *121251.

02عل است.

29. ارمال = 220005812020 51141005 قال اين ماسة: هوخشب يشبه القرفة طيب الريح يجلب من اليمن و ينحت منه ه حفوف النساجين. و قال صهاربخت: هوتصحيف ارماك الذى هورب الخشب الكدرالرطب(1) و جاء فى نسخة ارماط وهو شاهدلما قال فان الطاء فى تصحيف الكاف اقرب منه الى تصحيف اللام.

1. كريموف (ص 174) به تقل از شرح قاتون كازرونى آن را «كاذى» خوانده است.

============================================================

30. ارميس (1) هوشوكة يستعمل ورقها اللين وهى فى تفسير حنين العليق.

1. اگر تفسير حنين كه ارميس «عليق» است پدرست باشد يس بايد اين كلمه مصحف رامنوس 6ل01 ياشد. رجوع شود بهزيل عليق در همين كتاب.

31. آراك = .61111) 1651 ار شجر معزوف يستاك بقضيانه و ثمره البريرة واذا كان غضا فهو المرد. قالقهه ابوحنيفة: للاراك ثلاث ثمرات الكباث ضخام يكاد آن يشبه التين والمرد ألين واكثر رطوبة على لون الكباث و البرير كالحززالصغار(1) الاحر ان (2) لون الثمرة واحدك، والناس والسوائم يأكل جميعها و فيها حرافة]على اللسان . و [15ب) قال ابن الاعرابى: البرير والكياث جنسان فالبرير اعظم حبا واصغر عنقودا و واعظمه يملأالكف و يفوق الحمص فى المقدار وله تجم مدور صغير صلب.هاه و والكباث فويق حب الكزبرة و كلاهما يبدو اخضر ثم يحمر ويجلو و فيه حروفة(3) ويسود و يزداد حلاوة و ليس للكباث عجم و عنقود البرير يملا الكف والكباثىيملاالكفين. وقال الاصمعى هوالغض منه والكباث هوالمذرك والبرير يجمعهما . وقال غيره: الكباث الذى لم يذرك والمرد النضيج وعلى تضاد هذه التصاوير فانها(2) تخالف تصوير ابى حنيفة اياها فيوجب التساوى بين ms104 ه الانواع الثلاثة المذكورة وانها لاتختلف الا بتغايير الاحوال الطارثة عليها بين النشوء والادراك.

1. در اصل: «كالجوز العظام» و چون سخن از ميوه است نه از درخت (ميوهآ گردو به غربى جوزة وجمع آن جوزات است) درست نتواند بود. در كتاب النبات شماره (1) : «فكانه الخرز الصغاره2. در اصل: «الا ان اللون ..» اصلاح از كتاب التبات. 3 . دركتاب النيات : «و فيه وبعد حراوة». 4. چنين است در اضل و ظاهراء «لاتخالف».

============================================================

1. ابوحنيفة در كتاب النبات ذيل رمث (شماره 425) گويد: «وله هدب كهدب الارطى الاانه مورد والارطى احمر كانه الرمان الاحمر».

33. أرطميسا و أرطماسا ساسفاعاه حبا ق71121 116 و بالسريانية شواصر1(1) و شوصرا و بالعر بية القيصوم بالصاد و بالسين معآ.

قال بشرالفزارى: والجتجات(2) والرطا(3). و قيل فى القيسوم انه الشيح. وهو بالفارسية فلسب و ايضا فريرسب وبوى ماذران ويعرف بالبر نجاسب بالراءه ور واللام و بالسجزية بزيير. و ربما يجيى فى الكتب مروشيران و فى كتاب ضهاربخت مرو اردشيران(2) وهو بوى ماذران. و قال ابوحنيفة: هومن نبات ه 2161) البر آهدب الاوراق ينهض على ساق ويطول و بورقه جماعة براعيمر صغار. وفى كتاب: انه نبات يشبه الافسنتين ذورطوبة تدبق اليد و منه صنفيه اصغر اغصانا و اعظم ورقا وله زهردقاق صغار بيض وصفر يظهر فى الصيف.

و و قال ديسقوريدسة اكثر نباته فى السواحل فى مواضع مالحة يدوم اشراق ه الشمس عليها. ومنه صنف دقيق الاصل يطول شبرا وورقه رخص يشبه ه العدس ومذاقته مالحة. وصنف اخر زهره الى الفرفيريه تقيل الرائخة جدا. وه قال بولس: هونبات طيب الرائحة. وقال الرازى: ms105 بدله فى النفع من الصداع البارد بابونج.

============================================================

32 ارو *ن27ا لكلل يا 8للك ل3 116102نا هوخس الحمار. قال ديسقوريدس: ورقه كورق الخس الدقيق الى السواد له ه و زغب و عقد كثير حول الاصل متلاصق باصوله وهو فى غلظ اصبع يحمر فى الصيف بحيث يصبغ اليد بقنوه اذامس. وقال ابوزيدالارجانى: اتفق اطباء دهرنا على ان السنجار جيد لوجع الاذن ثم ذكره باسم شنغار و شنجار وهو ه وخس الحمار و بزابلستان يسمى الطلخشقوق(2) و خرجكوك و فيه مشابه من اسم خس الحمار. وينبت يخوارزم فى مزارع القت نبات يسمونه شنتغار صافى جوه ه الخضرة فى اوراقه شرف و اسنان وهو شديدالمرارة وزهره لازوردى وعلى هيةآة ه و زهرالعرار و بزره كبرز الهندباء و ربما استعملوه مكانه فى التداوى به.

1. ابوريحان در همين كتاب ذيل «خس» به تقل از الحاوى «خس الحمار» را انجوسيا گفته است.

در المحاوى (ج20 ص46) خس الحمار ذيل «انجوشا، آمده است. در ترجمه عربى ديسقوريدس و (23 از چهارم) «انحسا، آمده است. همه ايتها تصحيف «اتخوساه است. رجوع به عنوان يونانى، ر آ. در اصل: «طلجشقوق» با جيم و آن درست نبايد باشد. زيرا جزء اول اين كلمه تلخ يا طلخ است. در برهان قاطع «تلخ جكوك و «تلخ جوك بهمعنى كاسنى صحرائى است. طلخشقوق و طرخشقوق صورتهاى ديگرى از «تلخ جكوك» هستند. كوك بهمعنى «كاهو» يا «خس» است و ه مكن است از اين ms106 امرچنين استنباط كرد كه تلخ جكوك و طلخشقوق شايد در اصل تلخچه كوك پوده است.

35. أربيان =11006209 هو حيوان بحرى كثير الارجل دقاقها شبيهة بعروق البصل ذو ذنب صغير و ز

1. در اصل: «كالاطراق». الاطواق مناسب تر مى نمايد به دليل «انقيض و استداره.

36. ارجوان 126ع= 1للة تل676 اننه قال حمزة: هو معرب أرگوان شجرة ذات حمل احمر ويقال لها ايضا داذا روان و فى نسخة داراروان. والذى نراه من شجرة الارجوان انها لاتبسق والژآهر عليها مزدحم احمر ناصع فيه فرقيرية يستحسن منظرا وليست له ثمرة غيرمابه توليد ه المثل بالبزر. وهذا اللون فى الملابس مما كانت القياصرة تختص به فيمامضى و اه تحظره على غيرهم. واصحاب اللغة يحملونه على ما اشتدت حمرته. وقيل ان نه شجرالداذى اشبه شي به و هذا عندنا اعرف من شجرالذاذى.

37. آزاذ درخت حيا مك 08ق261ة1611 هذا هواسمه بالفارسية و اما بالعربية فالسيسبانة و ذكرها ابن الحجاج فى شعره: للها فى سرمها حب صغار على مقدار حب السيسبانة به ترمى لحنى متعشقيها كما ترمى الفتى بالزربطاة ول و قال بشربن عبدالوهاب: بالفارسية آزاذ درخت و بالسندية نم(1) و بالعربية وعلقم. والمشهور فى العلقم انه الحنظل ثم يوقع على كل ماصدقت مرارته بل ربما ولحمل على السم من اجل الكراهة. و ثمرهذه الشجرة فى قدر النيق ابيض الى الصفرة يشبه اهليلج باضلاعه وزهره يشبه الخيرى لونا و رائحته فى غايةيه

1. در اصل: «لم» بالام. در حاشيهآ منهاج البيان «تمن، ودر ترحمه فارسى «نم». شكل اخير درست است: در لغتنامه بلاتس: «نيم». آ. در اصل: «بزمرة ومى». وچون در حاشيهآ منهاج البيان و ترجمهآ فارسى «زهره زمى» يود ما آن را در اصل گذاشتيم.

38. أس 001للا.ا يلةل601 1111205 هو بالر ومية مرسينى و بالسريانية آسا و بالفارسية والسندية مورد و منه جنس الر يسمى بالسريانية گدلنفسى (1) و معناه جاءبك(2) نفسه. قال صاحب المشاهير: العمارهوالاس(3) و يقال هوالتحية بالآس وكل شيء يوضع على الرآس و فهوالعمار. وقال حمزة: كان الملوك يحيون به تيمنأ لان اصل اسمه مورذ اى لايتبدل. وقال: ومن اسمائه بالفارسية اسمار(6) ومارمورد وماهومورد وه و مورداسبرم. و قال الرسائلى فى مورد اسبرم انه الاس الكرمانى المستدير الورق. وقال الرازى فيه انه اس برى نبطى دقيق الورق وهو نوعان ابيض و اسود، و كانه عنى الثمرة. لكن ثمرة البستانى كذلك ابيض واسود والكثرة للاسود. وفى كتاب المنجح انه شابايك(5). وذكر ابؤمعاد انه وجد فى كناش مجهول انه الاشنه. واظن هذا خرافة سببها الرامشنة. قال حمزة: الرامشنة ورقه

1. در لوو (ص 51) بهخط سريانى: گدى لنفشه: در ترجمهآ فارسى: «كر لنفسا». ا. درترجمه وفارسى: ««و معنى او خصومت كننده باشد با تن خوده گويا عبارت اصل را «جادل نفسه، وخوانده است و آن نيايد درست باشد. 3. «والحمار والعمارة كل شيء على الراس من عمامة او قلنسوة او تاج او غيرذلك... والعمار الآس و قيل كل ريحان عمار. .. و قيل العحمار الريحان يزين به مجلس الشراب و تسميه الفرس ميوران...» السان العرب ذيل عمر). 4. «إسمار بكسر اول دوائى است كه آن را مورد گويند و بعربى آس خواننده (برهان قاطع) . در نسخهآ اصل به فتح اول ضبط شده است. ڈ. در الحاوى (ج21 ص 118) «شابابك». هر دو يا باى موحده و در برهان قاطع «شابانك» با نون. «شابايك» با ياء وجهى دارد و آن اينكه مركب باشد از شاه و بايك، بايه يعنى بايسته و پسنديده شاه. 6. در اصل «البطاح» با باء است. اصلاح از اغاتى در

49. اسارون بلل0لنا ل8560508 الاسم رومى ويسميه بعض الناس ناردينا بريا و سنبلابريا، و بالسريانية ناردين ديرا و كذلك سماه ديسقوريدس. وهو ينبت فى الجبال طيب الرائجة ويشبه ورقه قسوس الذى هو شجراللادن لكنه اصغرمنه واشد استدارة، و فيمابين ورقه مايلى الاصل فقاح ارجوانى اللون الى الفرفيرية ووعاء برزه ه كوعاء البنج وكالزبيب اليابس وهو ذوعروق كثيرة فيها عقد عريضة دقيقةه يشبه الثيل. وزاد يحيى بن ماسويه فى صفات ديسقوريدس آياه ان بزره يشبه ه القرطم. و قال جالينوس: الذى ينفع منه هواصوله وقوته قوة الوج؛ و كانه يذهب فى الاصول الى القضبان فان الموجود منه عندنا بالقضبان اشبه منهه بالاصول ادق من اليسفايج وفيه حراوة(1) تحذو اللسان كالدارفلفل و سائر [718) صفاته كماذكر. و يسمى بالهندية بنتى تكر(2) و يتداوون به من الجدري بان ه يسقون منه قبل حدوث العلة وزن نصف درهم مع سر وهو نبيذالارز و يقولون ه ان من ثبر بهذا التدبير وقت هيجان الجدرى لايخرج منه عليه الا افراد ويجلب و هذا العقار من الروم. و قيل ان جبال همذان مملوءة منه و يحمل من ارض الترك الى بلخ شى شبيه به واطول قضبانا واغلظ واشبع سوادا ويسمى قرنفلا جبليا لمشايهة بينهما فى الرائحة ويستعمل بدل الاسارون اذا عز و ربما غش به. و قاله ابن ماسويه: بدله فى ادوية الكبد حب البلسان و فى غيرها القردمانا. و قال الرازى: بدله مثله(3) قردمانا و وزنه و ثلث وج و ثلث وزنه حماما.

1. در أصل: «حرارة» و آن درست نيست. «حراوة» بهمعنى «حراقت» است. آ. در اصل: «انيتيه تكر» بهتقديم نون بر باء در لغتنامه بلاتس= 110012114، 110111011 01106)

2. اسطوخودوس تن228-.ا 10666ة18ل0611 وهو منقول ms110 من الرومية ستوخس. و قال الفزارى هو بالسندية دهار(11). و قال ديسقوريدس انه سمى باحدى الجزائر التى يجلب منها وهو نبات دقيق التمر له حمة(2) كحمة(3) السعتر الا آنه اطول ورقامنه وفى خلاله قضبان دقاق غبر فى لون الافتيمون و فى شكله الا انه لابزرفيه. وقال ابن ماسويه انه ينبت على جه ساق وله بزراذافركته فاحت منه رائحة الكافور واجوده اخضره ورقا. ويقع ه الى يلد غزنة من ناحية لنجستان وهى فيما بين برشاور من ارض الهند بين جيال جه والافغانية فى جانب دهك نوع منه مخالف للرومى لانه اكبرمنه والى البياض اميل منه الى الحمرة. و قال الرازى: بدله الفراسيون.

1. در لغت نامەهآ پلاتس (ص 538) دهارى گياهى وصف شده كه در رتگرزى به كار ميرود = 5ا116 /لاو نيز نام گياه ديگرى است = 1161617671030ن2. چيتين است در اصل با حاء بى نقطه و آن قيايد درست باشد زيرا يشمة به معنى رنگ تيره است. جمة درست است كه به معنى مجتمع موى سر است و در اينجا مجازا به معنى برگهايى كه در بالاى ساق گياه است مى باشد.

41 اسقورديون ل=ا 1لآل60111181602 قال ديسقوريدس: هوالثوم اليرى ينبت فى الجبال ورقه يشبه ورقنه خندريوس(1) غير اته ليس بمشقق الاطراف ، وردى الزهر مر المذاق رائحته رائحة الثوم وتشقق الاطراف مما يظن بمعناه الشق بالطول كالكراث وانه ليس بصحيح الاستدارة انبوبا كالبصيلا(1) و اوراق البصل ولهذا وجد على ه الحواشى فى تفسيره كراث الكرم(3). و قال الرازى فيه والارجانى انه يشبه ه

1. در ترجمهآ عربى ديسقوريدس (106 از سوم): «له ورق شبيه بورق النبات الذى يقال له كمادريوس...». پس بايد «ختدريوس» را «خدريوس) خواند. رجوع شود پهذيل «كمادريوس» در همين كتاب. 2. شايد بصيلة=1 1-01ةلالهي 3. رجوع شود به ذيل كراث در و همين كتاب. ؟. در اصل: «مقاداياس». در الحاوى (ج21 ص 30): «سقاريداش، هذا هوثوم كراتى». هبان اسقورديون است. ڈ. در اصل: «الحنصل» با نون و آن درست نيست. حيصلور ب بدمعنى بادنجان است.

22 اسقولوفندريون تدا06 02نا 1للل016111 يا ل1 161820001، 0 وار واسقوروفندريون بالراء واللام، هواصل الكبر الرومى و هكذى فسره صهاربخت. وظن ابومعاذ انه العنصل و حكاه عن قراباذين سايور. وعنه الرازى فى الحاوى(1) بان فيه: اصبت فى ثبت الاسماء انه العنصل.

1. الحاوى ج21 ص 82.

============================================================

23 اسطوماخوس (1ادانع1ا عل186ل 0561لا قال بولس: هوحشيشه بزره متحجر ابيض.1’ 1. مايرهوف در شرح اسماء العقار (شماره326) حدس ميزند كه كلمهآ اسطوماخوس شايد جو تحريفى از استاخوس چدهين»5 يونانى باشده يونانى اين گياه همان است كه در عنوان نوشته شد 45. اسفنج 107716ا عل11 ms112 0002 ر يسمى غيما و بالفارسية عندالعامة ابرمرده(1) لانه اذا ألقى فى الماء نشفه وحمل منه قريبا من جشته و لهذا يسمى بالعربية الهرشفة(2) لانه يهرشف الماء وهو وجسم خفيف يميل الى السواد مع قليل حمرة كالدكنة رخو متخلخل ينبت على قنه صخور السواحل. و ما كان منه دقيق التقب كثيرها سماه ديسقوريدس ذكرا فى جنسه وانثاه بخلافه. وذكروا آن له چسا يدل عليه انقباضه وتجمعه اذا لمس و و ليس هذا بدليل صادق عليه. و قال ايشوع بخت المطران: حيوان النبات ه الاسفنج والحلزون، وهو الارجوان يعنى الحلزون الارجوان، والصدف: فانها بانقباضها من يداللامس تسمى حيواتا و بنشوءها من الارض فى قعر البحر و تسمى نباتا ولم يصب فيماذكر فان الحلزون والصدف خزفان فى ضمنهما حيوان يه ينتقل بالدبيب والماء له كالهواء لنا و نحن تلزم الارض كمايلزمها الصدف

1 . ثر حاشيه منهاج البيان (ا 38) : «وباصفهان يسمى اقر يعنى السحاب» 2. «الهرشفة خرة ينشق يها الماءه السان العرب ذيل هرشف». 3 . در حاشيهآ منهاج البيان در اينجا اقزوده است : «وقدييل الاسفنج بماءالبحر و يوضع فى القمر فيشتد بياضه». و رجوع شود به تزجمه عرب ديسقوريدس (101 از پنجم).

446. اسنان الذيب 110077009 . ع1ل6 1ل1102يا 1620ي 1111 بالرومية اورغيون وايضا هوراغون و بالفارسية دندان گرگ و بالسريانية (219) شنث ذييى و ايضا شوشنذيما (1) وهو بهذا اعرف. قال اطيوس الامدى وچبريل ه و و صهاربخت انه بقلة اليهود و قال ابومعاذ: حشيشة يأكلها التمور والاطباء يطيبونها بالزيت والكمون ms113 لاصحاب الزحير. وآكلة اللحوم لاتتناول الحشائش الا للقذف تداويا بالهام.

1. لوو در كتاب نامهاى نباتات نزد يهوديان : «سوسن دابام (به نقل كريموف: 192).

47. اسد الارض ب5علاه1010-1695ل7 0ل ابومعاذ عن ابن ماسه انه بزر الزيتون(1) البرى. و قال الدمشقى: هوالمازريون. والاسدالذى هوالسيع بالرومية لاون و بالسريانية اريا و وبالفارسيه شير و بالتركية ارسلان و بالهندية ينيو(7).

============================================================

48.اسفند 7776ارا8 ذ380يا(1100)ا له 8510 وهوالخردل الابيض و ربما سمى ثالاسفيس(1). قال ابومعاذ: اسفند سغاره وهوالخردل الابيض.

1. رجوع شود بهذيل «تالاسقيس، در همين كتاب.

69. اسفتدسناه(1) ولوقاس فى نسخة بالعربية انه الخيرى الابيض . قال: واراه الخردل الابيض و و ان التصحيف وقع فى الخيرى والخردل.

1. در اصل «اسفند سفاه» تيز خوانده ميشود. در ترجمه فارسى «و ابومعاذ گويد او را ه ااسفندشغان خواتتد يعتى خردل سفيده.

ك. اسبيذمرد(1) قال ابوالحسن الترنجى: هوالذى تبيعه الصيادلة على اته فلفل اييض.ن 1. در برهان قاطمع: «سپيدمرد.. .رستنئى باشد مانند بستان اقروز كه ساق ان سفيد و برگش سيزباشده.

51. اشچل(1) شجرة يستاك بها ويشبه يها الاصابع للين والتعمة وانشد و تعطو(2) برخص غير شئن كانه اساريع ظبى او مساويك اسچل 1. در كتاب النبات ابوحنيفة (شمارە 2) : «اخبرنى اعرابى من ربيعة ان الاسحل شجر يشيه الاتل يغلظ كما يغلظ الاثل . قال: ومن لايعرفهما لايكاد يقرق بينهما». 2 . شعر از امرئ القيس است (كتاب النبات ولسان العرب ذيل سرع وسحل) «تعطو اى تعطى وتتناول والشتن الذى فى انامله غلظ والاسروع دوديكون على الشوك و ظبى اسم واد بتهامةه.ه

وزعموا ان اجوده هو المصطاد ايام اغتلامه فى الربيع واجود مواضعه بطنه (2) و شرته واجوده ما ms114 كان طريا غير كثير ملح فاما ماملح و قدد فسداد من عوز قال ديسقوريدس: هوالتمساح البرى يكون بالهند ومصر و منه مايتولد فى نوهر بحرسوف(3) اى البردى(2) وهى بحرالقلزم ويكون بلوذيا(5) الى موريسا وفى مواضع اخر و جنسه وهيئته واحدة فى جميعها وهذا من قوله يدل على كونه فى بحرالر وم فان المواضع المذكورة لاتقارب بحرا غيره . واخبر ابونصر الخطيبى و سائر المخبرين على مثلهن التمساح يبيض فى النيل على شطوط النيل و [220) يحضن البيض يالبروك عليها فما تبعه من الافرخة فهو تمساح وماذهب الى البر فهو اسقنقور. و يبلغ من تعظيم اهل مصر طينته ان رجلا مرشحا لذبح المصطادمنه بسكين ذهب يختمه ومالم ير عليه الختم لم يرغب فيه. فاما فيينه شطوط انهارالهند قلايزال السفانون يبحثون الرمل عن بيضه و بيض السلاحف المائية ويجعلون منها العجة والمسلوق، ولم يذكروا بروكأ عليها وه ربمالم يشاهدوه. واما الاسقنقور فما عرفه الهند صورة ولافعلا و خاصية. و قيل ان لكل واحد من ذكران الاسقنقور والحرذون والضب ايرين ولاناثهاحران وزعموا ان اصل الايرين واحد والقرع اثنان و يقال له النرك وقال (6) وچسل (7) له نزكان كانا فضيلة على كل حاف فى البلاد و ناعل وانشد الكسائى (8) : تفرقتم لازلتم قرن واحد تفرق ايرالضب والاصل واحد و قالت مى المدينية: وددت بانه ضب وان ضبيبة كذية وجدت(9) خلاءا قال بولس: بدل الاسقنقور خصى الثعلب، والاغلب انه عنى الحيوان دون النبات.

============================================================

4. بردى تريمهآ همان سوف عبرى است يعنى نى، 5. در ترجمهآ عربى ديسقوزيدس: «ومته مايوجد فى البلادالتى يقال لها غيتوليا التى من بلاد مورسيادس» (65 از دوم). 6. شعر منسوب به ابوالحجاج يا حمران ذى الغصة است السان العرب ms115 ذيل نزك). 7. حسل بچة سوسمار است. در لسان العرب: سبحل است كه بهمعنى سوسمار است. 8. «ورآيت فى حواشى امالى ابن برى ه بخط فاضل ان المفجع انشد فى الترجمان عن الكسائى.مه (السان العرب ذيل نزك) . 9. در لسان العرب (موضع مذكور): «وحدا».

53. اسفلياطيقوس(1) م 4077ح تلتناله اق يا ل )16ت و ايضا اسطيرا وهو نبات يعرف بالخرم(2) وهو بالحالبى اشهر لان التضميدبه يشفى من ورم الحالب. واما الخرم(7) فهو نوع من الزهر المزينة للمجالس كجوزة بين البياض والخضرة منقشة بمثل نظام فلوس السمك يبرزمن رأسها ه انوار صغار كهب يشابه بها قلانس الطواويس و يصفه الشعراء.

1. چنين است در اصل و آن درست نيست و به دليل اصل يونانى آن بايد «اسطر اطيقوس» باشد كه در الحاوى (ج 20 ص 20) نيز چنين است. استراتيكوس يعنى يستارهآ اتيكا. 2. در اصل (الحزم» با حاى بى نقطه وزاء كه درست نيست. «الخرم نبت كاللو بيا شمه والنظراليه مفرح جدا ، (اقرب الموارد).

54. اسقيل 231110ا 1/8 قليه1 يا 2 11261 061 بالسريانية اسقال و سقيلا وهو بالرومية افيلطون و ايضا اقنوقراطيس (1) و ايضا اسلوقوطيس(2) وهوالعنصل. وفى كتاب المشاهير انه البصل البرى و (20 ب! ذكره فى كتاب الياقوته مردف بالمنصل ايضا وهو منو ساوس الشيطان اللئطان. والعنضل يعرف انه ايضا ببصل الفار لانهم زعموا انه يقتلها ولايمتنع

1. بايد فنقراطيس باشد . يونانى آن ب2 است الوو 75 و كريوف 197). 2. بايد «اسقيليطيقون» باشد. يونانى آن چگه نهل5 است (لوو75).3. درامشان يا درمشان دو ناحيه بوده است يكى در بست و يكى در گوزگاتان (حدودالعالم96 و 103). در اينجا مقصود درامشان بست است شك. اسفيذاج(1) بن41 21055 قال حمزة هو اسپيذاب وهو بالعربية الرثنين. قال الصنوبرى ج

1. فرمول شيمياتى آن و0 112210)10 (كريوف ص 199). 2. در اصل: «والمعمول،.

5. اسرنج (1) .ل، يا 804ى 81يا اللفلل بالسريانية سيريقون وذكره بولس سندوقس و لاشك انه يونانى وهو بالسجزية و سنج(2) و كانه سنجفر محذوف فان الفزارى ذكر انه السنجفر، و بالفارسية شنگرف و بالسندية سنو (3)، و اقام بولس بدله المرداسنج غير محمر فانه يقاربه(؟) . و تحميره ان يحرق الاسرب بالايقاد كفعل الغضائرى وقداصفر ثم الر يدق نعما ويصفى بالماء حتى يتهيى فاذا يبس اعيدالى القدر وحمل على كل ثلاثة امناء استار(5) كبريت ويوقد تحته و يدام سوطه الى ان يرضى لونه بان يضرب يه منه على الجدار مقدار ملعقة فيكون نقيا من السواد. و قال جبريل ان اسفيذاج

1. يفرمول شيميائى آن پ0)20 .200 (كريوف 199) . 2. سنج «رنگى را نيز گويند كه مصوران و نقاشان كارفرماينده (برهان قاطع).3. «وبهندى سيندور گويند» (يخزن الادويه ص 121).4.

در اصل: «يعاره» وآن درست نيست. ك «الاستار فى الوزن اربعة مثاقيل ونصف وفى القاتون عن جه ابن سرافيون هواربعة مثاقيل فقطه (لاقرب الموارد).

57 اسروع يسمى نبات الرمل. قال يعقوب ين السكيت و ابوحنيفة: اسروع ويسروعه دودة فى الرمل ملونة بالوان، ذات قوائم صغار تطول اكثره شبرا و يأكلها الكلاب والذتاب(1) والطير و تنسلخ عن فراشة و قدظنا (2) ان هذا الانسلاخ يخصها. فاما هوعام لجميع الديدان قاتها تسقط جلدها ذالقوائم مستكنة فى جن صنوف اكنان ثم تسلخ تلك الجلدة الثانية ويطير صنوف فراشات ذوات اجنحة هاه و ربما لم تطر. و مثال جميعها قريب من دودة القر 1. در اصل: «الدباب». اصلاح از لسان العرب ذيل «سرع» . 2. در اصل: «ظتاه و آن نبايد درست ms118 باشد زيرا مقصود ابن السكيت و ابوحنيقه است. نيز رجوع شود به كرييوف(ص 200) .

58أشتد(1)/6000= .لا1 لتناية 6قلا يا.10 1.2016 يا 5500161 1281.

قال الفزارى: هو بالهندية سيلبوا و بالسندية سيابروا وهو بالسجزية زالكه (2) و بهذا ذكره ابونصر بن ابى زيد صهاربخت فى اقرايادينه و فسره بانه الكرباسوه بايه تشبيها باصايع سام ابرص و هكذا عرف فى كتب الطب و ربما قيل باله.

============================================================

1. در حاشيهآ منهاج البيان آب 38] ذيل اشنه مطالبى هست كه ظاهرا از صيدنه گرفته شده است و معادل يونانى و سرياتى آن را درير دارد. ناسخ اصل در اينجا نيز مانتد بسيارى از مواضع ms119 ديگر آن را از قلم انداخته است: «اشنه بالعربية، و باليونانية بر واتوفن... وهو فيثا و ه بالسريانية شبثا و بالفارسية... فس وهى كالخبوط و باصفهان يسمى دواله يبخرون الذرائر تدخينا و يجعلونه فيها..». «ابرواتوفن» تصحيفى از برواون است ارجوع شود به عنوان ه يونانى). «شبتا، تحريفى است از «شتئاء الووص 385) «.. فس» بايد «كرفس» باشد كه همانه كرپاسه است كه كرپاسو و كربس و كرفش نيز گفته ميشود (حواشى معين بر برهان قاطع ر ذيل كرپاسو). در حاشيهآ منهاج البيان ذيل «.. فس» نوشته است : اى كروش. بنابراين كروش تيز صورت ديگرى است. آ. «زالكه تام گياهى است دوائى شبيه بانگشتان چلهاسه و زغن،

2. «دواله بهمعنى دوالك است كه داروى خوشبوى باشد و ان را به عربى شيبة العجوز خوانند و بهمعنى دول هم هست» (برهان قاطع). ڈ. در ترجمه عربى ديسقوريدس (18 از اول): «الشر پين».

59 أشق ان ما لالل نالاة 2060 65ا2 يا 10 ي1ل61610160 1106 و أشج و يدل القاف(1) فيه والجيم على التعريب. وهو بالرومية امونياقون وامونيقون. وقال صهاريخت: هو كماماى. وقيل انه بالفارسية كز(2). وقال غيره ان كز هوالوج لا الأشق. وقال الارجانى انه يسمى لزاق الذهب. وقال الرازى: خيره مانقى من البزور والعيدان والوسخ وشابه اللبان وفاحت منه رائحة الكزبآرة.

و قال ماسرجويه: هوصمغ المحروث واجوده الشديد الانضمام النقى من القذى قيه الشبيه باللبان القوى الرائحة المرالطعم؛ فان كان عنى بالمحروث الاشترغاز فليس الاشق بصمغه. وقال ديسقوريدس: هوصمغ شجرة خضراء يشبه شجرة الفلخ(3) يكون فى ارض لو بيه. و قال فى موضع آخر. يشبه القناء مرالطعم و فى رائحته جند بيد و ستريه. وقال قسطا: هو عصارة الخشخاش ومنهم من قال عصارة ورقه، وقدابعدوا و نسوا بردهذه العصارة وحرالاشق. وقال بولس والرازى فى بدله و سخ ه كوائر النحل و قيل فى مغشوشه انه ينزع الخشخاش ms120 الرطب مع اصله ويغسل و [22ب) يقطرمنه هذا الماء ثم يقطع صغارا ويجعل فى قدر ويشدرأسها ويوقدتحتها بنارلينة وا حتى يذوب بالتهرى ويصفى ثم يعمل بالحرمل الرطب مثل ذلك و يلقى من مائه جزهع وهه على جزئين من ماء الخشخاش ويطبخ لينا حتى يقاوم العسل ثم ييبسس.

1. در اصل: «وبدل». 2. درترجمهآ فارسيى: «اهل سيستان اورا اوشك خوانند و بعضى از پارسيان اورا يهر كج خوانند». در السامى (ص 197) «كزغ». 2. چنين است در اصل و درست «كلخ» است كه به گفته داودانطاكى: «ويعرف بمصر الكلخ». احتمال مى رود كه در متن قلخ پوده است يا قلح به معنى نى الو و وه 339).3. درترجمه عربى ديسقوريدس (79 ازسوم): «القنام كه با معنى قلح و قلخ (نى) مناسب أست.

============================================================

1. در اصل: «ذكر فى اخبار مروان ان..» ولى درست اخبار مرواست به قرينهآ عبارت بعدى . 8.2..و قال ابوزياد من الاحرار الحتزاب وله ورق عراض وعرق في الارض اييض كانه عرق الفجلة يآكله الناس و يطبخونه...» (كتاب النبات شماره 228) . 3. الهش الرخواللين من كل ششى. 4. در ذيل محروث در همين كتاب «متن هنك فار». در مخزن الادوية «اونت كتاره» (ص133). براونت» به هندى بهمعنى شتر است (لفتنامه پلاتس ص 108) و كتاره يا كتارا به معنى نوعى خار است الغت نامهه پلاتس813). پس اونت كتاره به معنى اشترخار است. ك. چنين است در اصل و در برهان قاطع «ران» با نون «... درخت انگوزه را نيز گويند و به معنى انگوزه هم آمده است». 6. «بضم اول گياهى باشد ر بغايت بدبو و گنده و متعفن و آن را كماى نيز گفته انده (پرهان قاطع).

============================================================

1. «كرمك... اشنان را نيز گويند كه بدان رخت شويند» (برهان قاطع).2. درلو و(ص42): «اشتان زاتاه. 3. در اصل: «الحواض» كه مسلمأ نادرست است. 4. رجوع شود به معجم البلدان ذيل «الخضارم». 5. در حاشيهآ منهاج البيان (ا39): «احلا» و آن نيز درست است (لوو42).6. در اصل: «تقاصرى». اصلاح از كريوف (ص 206).

67. أصف 058200اة قلة10 وهو بالكبر اعرف. قالوا هوالاصحف واللصف. وقال ابوحنيفة: الشفلح ثمر اللضف ال وهو الكبر. وقيل هو ثمره ms122 اذاتفتح. وقال الفراء فى اللصف انه شيء كالقثاء يخرج فى اصول الكبر. و قال غيرهما اللصف شجر الاصف وهى تخريجات بحسب الرؤية.

وهو بالرومية بلباسى(1) و ايضا ايفلوفوس (2). وذكره جالينوس و اوريباسيوس: وافاريس(3). يقال بالسريانية دهنون دوذي و بالفارسية كبر. قال الفزارى: هو بالسندية والهندية قوترى. و قال ديسقوريدس انه ينيت فى الصحراء والجزائر ووالارضين الندية المهملة الخراب خشبى الاصل متشعث مشوك كصنارات العوسج منبسط على الارض ورقه كورق الزيتون فاذا عظم ابيض و اذا انتثر فقاحه و ظهرالاصف منه كالبلوط الصغار طوال اذا ادركت و تفتحت خرج حبمنه ه

يوما فدعا بجرة صغيرة مختومة وامر باخراج شي منه فى اسكرجة و وضعه بين يدى و ه اذاهو كامخ كبر فتبسمت و سألنى فقلت هذا عندنا يكثر جدا فقال فأرضكم اذن خربة فان هذا لاينبت الا فى الخرابات ولذلك يعز عندنا . قال بولس فى بدله احد (23ب] اصولالينبوت و الآس والطرفاء. و قيل فى الذى ينبت منه بناحية بحرالقلزم انه ينفط الفم ويأكل اللثآة حتى يعرى الاسنان. وذكر ابوالخير فى الاغذية قضبان الآس الحاد ثم قال فيها اظنها الكبر.

1. شايد: «02-4210» بلناس. (كريوف 207). بالانوس بلوط وهر ميوه شبيه آن را گويند اليدل و اسكات). آ. درترجمهآ فارسى: «ابيو لو بوس» شايد «افيو سطافيلن حن كه يكى از معانى آن كبر است (ليدل واسكات). 3. چنين است در اصل و درست آن «قابارس» است «ترجمة و عربى ديسقوريدس 172 از دوم).

63. آصابع(1) صفرقاق 20 1(7) يا 6100(2) 19ف01ل2ا و وهو بالفارسية انگشت زرد (2) وذكر فى الكتب بكلتى هاتين اللغتين . قال الارجانى: يشبه الكف فى شكله مركب اللون من صفرة وبياض صلب المكسر فى طعمه ادنى جه حلاوة، فان صدق الظن فهذه صفة دستك مرغزى وهو الفتجنگشت. و قال الرازى فى بدله، اذا تدووى به الجنون، وزنه و نصفه هزارجشان وثلثى وزنه سعد. ms123

1. تعيين هويت اين گياه مشكل است. رجوع شود به شرح مايرهوف بر غافقى شماره 2.60. در حاشيه افزوده است: «وزردچو به» به گفته مايرهوف (موضع مذكور) اصابع صفر امروزدر قاهره به زردچوبه گفته ميشود.

64. اصابع هرمس ددنا ع/0000لة لالنمل01 قالت الخوز: هوفقاح السورنجان. و قال ابومعاذ قدقيل انه السورنجان نفسه ه ور والفقاح اصح. ويسمى العامة هذا الفقاح چغزب وچغرب وهو اول نورينجم فى

65. اصابع الملك ذكره الرسائلى ولم يفسره بشى.ه 66. اصابع اللصوص هذا بالهندية جورانكلى(1) ولم الق من يصفه لى واتما حمل الى بزره ويسمونه وتنكان و شبه الارز غير المقشر اذا امسك فى الفم ساعة فابتل انشق وانبسط من لبه اشياء بيض كالقطن يشبهونها بفروجة(2) اوز ويصفونه بالغاية فى امر الباه.

1. «چور» در هندى به معنى دزد است الغت نامه پلاتس ص450) و«انگلى» به معنى انگشت الغت نامه پلاتس97).2. كريموف آن را «فروخة ارزه (سنيل برنج) خواتده است (ص 209).

67. آصابع العذارى(1) قال ابوحنيفة: هوصنف من اعناب السراة اسود طوال كالبلوط وعنقوده ذراع . و بالرى عنب على هذه الصفة ابيض يسمونه انگشت كنيزكان. و نسبته اليهن احق من نسبة ماهواسود 1. در حاشيهآ منهاج البيان ([41) مطالبى هست كه گويا از صيدنه گرفته شده است و اگر چنين باشد مؤيد آن است كه ناسخ اصل، مانند هميشه مطالبى را از قلم انداخته است: «اصابع العذارى، يسمونه بالرى. العنب الابيض وكثير هناك و نسبته اليهن احق من الاسود الا اذا كانت اصابعهن مخضية.

و زعم مصنف كتاب التبات ان اصابع العذارى پسمى دخش انگشت لان دخت و دخش اسمان واقعان على العذارى وهو تمر كالعنب الاسود طويلا كاته البلوط يشبه الاصابع المخضبة للعذارى ومنابته بالسراة».

68. اصل كثيرا ما يجيثى ذكره فى الانكرافاذينات(1) . قال الدمشقى فيه انه الخمر الصافى .

============================================================

7اطموط 116 4ع0/10 قق يا 12020 .

با لالتعل5ل و ذكر بعضهم انه دواء رومت و قيل الباقلى الهندى المنقط بالسواد الصلب كالحجر المسمى بلغتهم اكتمكت. وذكره الرازى اطماط وانه دواء هندى وقوته كقوة البوزيدان.

71. إطرية(1) .009 نبا بكسر الهمزة وضمها، وهى بالرومية والسريانية اطرين وبالفارسية شاه افروش ملك الاخبصة او خبيص الملك. و قال الامدي: الزلابية والقطائف و مايعمله .من الفطير و يسقى العسل فهواطرية. وقال الخليل هو طعام تتخذه اهل الشام و ليس لجماعته واحدة . و قال الفارابى فى ديوان الادب(2) انه طعام يتخذه الاتراك من اللحم المدقق ورقاق العجين الفطير المقطع كالخيوط دقة ويسمونه كذلك رشتة. واما اشارة صهاربخت فيه الى شيء كالعقار دون الطبيخ فليس فيها بمصيب.ه 1. «والاطرية بكسير الهمز مثل آلهبرية ضرب من الطعام ويقال له بالفارسية لاخشه . قال شمر الاطرية اشيء يعمل مثل النشاستج المتلبقة (لسان العرب ذيل طرى). لاخشه ولاخشته را نوعى از اش اردو

72 اظفار الطيب 5ع1001 6008106لل02لا يا 1026005 262 تقلال500 يا عف10101100 1160001000 بالرومية انخوس و بالسريانية ظفرى بسما و بالهندية شاه بسن و بالفارسية ناخن پريان و ms125 ناخن فريكان(1) و ناخن خوش و ناخن بوا. قال مسيح هى قطاع تشبه وهوهر الاظفار و تدخل فى الدخن وهى خزف حيوان مائى كالكائن فى جوف شنك(2) يج المعروف بسبيذ مهره ويلتزق بلزوجته على الخخشب فى الماء وهو جنس من الودع. و ه قال حمزة هى فلوس جلدة ميشماهى. ابن ماسويه والحشكى: الميشماهى افلوس وه دابة(3) بحرية] ملتزقة باللحم والجلد كهيئة فلوس السمك تنزع من جلدها و تكون فى بحر اليمن وربما وجد فى فوهة البحر بناحية البصرة وتحمل طرية الى عبادان و وار اكثر مايجلب من البحرين وهى اجودهاللدخن. ومنها منتن الرائحة وفى مشويه شمة ه من رائحة العنبر. وقال الكندى: دابة الاظفار كمعاء فى طرفيهشبه الكرتين فى كل (24ب) كرة ظفرة ويقال انهما عيناها؛ وبين هذا وبين الميشماهى بون بعيد. والسمك فى البحر يشبه من صورها ومن حركاتها باشياء برية خيل التشابه بينهما فاذا اخرجت فه ه و سمك و ذلك مثل القنفذ البحرى فانه سمى، للحبات البارزة منه بدل الشوك هاه البري لاذنب له ولاقوائم ولونه اغبر فاذا شوى احمر: و مثل السمك المستى الضيراك(4) وبالفارسية گورماهى شبهت بالعير لخط اسود على ظهره كالنازل من لر ظهر العير الى مرفقيه وينتو من أدنيه لحيمتان لاعظم فى بدنه سوى الجمجمة و فقرات الصلب، ويمكن فى الميشماهى حال اوجب تشبيهها بالشاة. والاظفار انواع

1. «فريك» به معنى پرى است كه در پهلوى «پريك» است. آ. رجوع شود به ذيل كلمهآ «ودع» در همين كتاب. 3. عبارت ميان دو علامت از حاشيه منهاج البيان افزوده شد زيرابى آن معنى درست در نمى آيد.

: آ. در اصل: «الفراك». «ضيزالكه حدس ناسخ نسخة بغداد است شايد به راهنمايى انستاس كرملى..

براصل: «يبقى.... 6. مايرهوف در شرح بر غافقى (شماره 111) حدس زده است كه شايد ذب يا وه ذب باشدزبرا*لل لالالك در سانسكريت به معنى تدخين است.

73اغافت با داالا6 80 (225؛ ذكره اوريباسيوس، هو بالر وميةافطريون(1) وبالسريانية عقارا دبشكرا(2) وايضا تريامان وايضأ اغفت. قال جالينوس فى عصارته انه ايوفاطريوس (3) و قال صهاريخت هيو فاطاريقون وهما نسبة الى فطريون، فايو فى الابتداء ربما يكتب هيو و ه كانه اسم العصارة، واواخر الاسامى يكون بكل واحدمن السين والنون فى لغتهم . و .

============================================================

1. فطريون همان اويهاتريون يا ايوفاطريون (ايوفاطريوس) است كه منسوب است به مهردا اويهاتور (داراى پدر شريف) پادشاه پونتوس. آ. در سريانى عقارا دابجر منسوب به ابجر يكى از بادشاهان حران الووص 33). 3. در اصل: «ابو فاوطريوس» رجوع شود به حاشيه (1).

72. اغالوجى(1) 47680109 -.125210 0ة22 2ةلنل0 : قال ديسقوريدس: هو خشب يجلب من الهند صلب ملززمنقط طيب الرائحة له قشبرة..

كانه جلد موشى يدخل فى ms127 البخور والدخن.

1. رجوح شود به ذيل كلمه «عود) در همين كتاب.

15. اغيراطون(1) با 2528للنا تفسيره دواء لايشيخ. وفى تسخة سلمويه الحلفاء والبردى.

1. اگير اتون در يونانى به معنى «پير نشو» است و بنابر اين درست «لايشيخ» است. اما در اصل آن را الايشيخ» ضبط كرده است و مترجم فارسى نيز چنين خوانده و آن را «داروئى كه پير نگردانده ترجمه كرده است. از تفسيرى كه ديسقوريدس از آن كرده است برمى آيد كه همان «لايشيخ» (پير نشو) درست است: «وأنما يسمى بهذا الاسم اغير اطن لبقاء زهره عليه زمانا طويلا على حالة واحدة اى الذى لايتشيخ هذا النبات (50 از چهارم). درچاپ ترجمه عريى «لايتشنج» آمده است وآن درست نيست.

74. افستين ب9اللالا 1لالافلا8ق0ه تلل161 هو بالر ومية افسنثآيون وبالفارسية على ما ذكر ابومعاذ مروه وبالزابلية مستار (1).

و قال ديسقوريدس: هومن الشيجات واجوده مانيت من ارض بنطس و غلاطيه و ورز قبادوقيه وفى جبل طورس21) وكذلك عده جالينوس منها فقال: هواقل حرارة من قجه جميع انواع الشيح ومن هذا سماه بعض الاطباء شيحا روميا كماسماه بعضهمج

1. بامستار بروزن دستار نام گياهى است دوائى وبوى خوشى دارد و در غايت تلخى هم هست و آن را ms128 يه مرونيزگويند و باشين نقطهدار (مشتار) هم هست، (برهان قاطع)2. رشتهآ جبالى در آسياى صغير كه امر وز به تركى تو روس گويند. از قلل آن بيكداغلارى و كلدى داغ است (پاولى كرچى).

37. افيشمون (1) يو401 -11 1ااع ال6ل1 بالرومية بتيمون(2). وقال الفزارى هو الكمون الرومى وهو بزر وزهر و قضبان صغاردقاق مختلطة. قال ديسقوريدس: هو فقاح شجرة يشبه الصعتر وهو اثخن منه وه رأسه الاعلى خفيف دقيق مثل الشعر. والمختارمنه المبزر الاحمر اللون الحاد الرائحة فى طعمه حدة و حرافة، المجلوب من اقريطا، وهى جزيرة معروفة ظنها بعض جه الشارحين بيت المقدس فأبعد ولو قال انطاكيه لقارب فانه لايزال ينسب اليه ، و والردى منه هوالاخضر العديم البزرالذى تفوح منه رائحة الصعتر اذا فرك باليد و يسمى صعتريا لرائحته وجرمقانيا (3) لمكان معدنه المجلوب منه. قال الرازى: بدله فى اسهال السوداء وزنه تربد و ثلث وزنه حاشا.

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (132 از چهارم) چنين است و آن تقريبأ معادل اصل يونانى آنست.

============================================================

78. افيون :10ى010 (شيرهآ ا 17160111621101) الاسم رومتى وهو بالسريانية دعثادميقون و ايضا دعثا رمانى دشعلا اى عصارة رمان وه السعال وبالفارسية دوشش نارخوك ويجب ان يكون كوك ليتميز من الخنزير فأنما قيل هذا لقرب الجوار فى مخرجى الحرفين. وقال الفزارى: هو بالفارسية ملبند (1) خوشخواك سياه و بالستدية سرستنى رس(2). قال الارجانى و ابومعاذ: هو عصارة واهاه الخشخاش المصرى الاسود: وزاد ابوعلى بن مندويه فى صفاته المستطيل وحنين ه المستطيل. وذكر بولس خشخاش الافيون فدل على انه لايكون من كل خشخاش.

وقال حمزة: هو توذرشير اى لبن الخشخاش [وان توذرو(3) توذرى واحد ms129 والمعروف من هذا الاسم فى الادوية ليس الخشخاش] وحمزة بالفارسية ابصر . والافيون قطاع فى لون القسط واشد سوادا كريه الرائحة واقواه ارزنه واشده رائحة وامره طعما واسهله انحلالا بالماء املس الا يتعقد اذا ديف فى الماء(7) و ينحل فى الشمس وان [726) الهب فى السراج لم يكن مظلما. و قال ابن ماسويه اجوده ما اصفر لونه وذكت رائحته. واما المغشوش منه فما غش بالمامييا كان اصفر وان ديف بالماء(5) صفره كالزعفران. و ماكان بعصارة الخس مال الى الخشونة وضعفت رائحته وماكان بالصمغ فصافى اللون ضعيف القوة . وذكر ابونصر الخطيبى انه يغش بدقيق الباقلى و والحمص و ان منهم من يغشه بالعذرة ولاغرو فان العوام يكنون عن العذرة جهن بالافيون. فالمقدارالقاتل منه درهمين. و شوهد من مات من احتمال شيافة افيون فبالحرى ان يكون الحزم فى اكله اكثر. واهل الجروم(6) وخاصة بمكة يعودون انفسهم فى تناوله بالتدريج من اقل مقدار الى ان يبلغوا المقدار القاتل ويداومونه كل يوم وه

قال و يتحفظ مزاولوه ان يصيب ثيابهم مته شش. وقال الخطيبى اجوده المعمول ق باسيوط من مدن الصعيد الاعلى بمصر ودونه المعمول باشمون (7). وذكر انهم يعملونه ه و من الخشخاش الابيض بان يشرطون ثمرته عندالقرب من ادراكها و يقصدون ه 261 ب] فى الشرط اسافلها عند متعلقها شرطات من جميعجوانبها و يتركونه يخرج منها ه رب الافيون ويشخن فوقها فير فعونه بالسكين ويجمعونه فى قدح ويضمونه حتى يختمر وه و يدرك ثم يلف قطاعا فى اوراق الخشخاش ويييسونه، فعلى هذا هو صمغ لاشصارة. ms130

1. ملبند شايد به معنى «شيرهآ منجمده (مل * بند) باشد. «خوشخواكه ممكن است شكلى ديگر از خشخاش باشد نيزرجوع شوذ به كرييوف (219). در برابر «و بالفارسيه دوشش نارخوكن در حاشيه .نوشته شده است: هذا دوشش كوكنار او دوشش ناركوك آ. درست پوستى رس (از يوست به معنى خشخاش و رس به يمعنى شيره)الغتب نامهآ پلاتس و كرييوف. 3. عبارت ميان دو قلاب در حاشيه است و بنظر ميرسد كه متعلق به همين محل باشد. در ترجمهآ فارسى در اين مونضع آمده است: و حمزه خشخاش را ر بتو در شير تعريف كيرده است و معنى تو در شير چنين باشد يعنى شير خشخاش ازيرا كه تو در وتودرى مرخشخاش را گويند جزانكه در ادويه آنچ اورا تودرى گويند در متعارف تخم نياتى ديگر است و آن دو ور نوع است و ذكر او در حرف تاء كرذه شود و لفظ تودرى مشتركست ميان خشخاش و دانه اى كه اورا يهور تودرى گويند و استعمال تودرى در خشخاش نادرست است و در آن دانه مشهور.2. در اصل چنينو است و شايد لاينعقد با نون درست تر باشد. 5. در اصل: «اذا اذيف، و آن درست نيست. «اذا ديفه درست است. در ترچمه فارسى در اين قسمت آمده است: و چون آب در او ريخته شود ع. در اصل «الحروم» با حاء حطى و آن درست نيست. الجروم با جيم درست است به معنى گرمسيرها. 17. در اصل «شمونى» و آن درست نيست: اشمون بالنون و اهل مصر يقولون الاشنونين وهى مدينة قديمة ازلية عامرة، قصبة كورة من كورالصعيد الادنى غرب النيل (مراصد الاطلاع 84). در ترجمه فارسى نسخهآ مغنيسا «اشمونين» و اين دليل است بر اينكه ابوريحان اشمونين نوشته بوده است.

============================================================

8. افيقرون(1) لء 20 ل1110560 نبات فى زروع الحنطة له اغصان صغار و ورقه كورق السذاب حوح قوتهه كقوة الافيون.

1. نام اين گياه در ترجمنه عربى ديسقوريدس «افيغوون» (ص 334) آمده است و همين شرحى كه ابوريحان گفته است براى آن ذكر شده است. آقاى دوبلر ناشر ديسقوريدس در ور ص7بآمعادل يونانى مذكور در عنوان را براى آن ذكر كرده است. نيز رجوع شود به كريموف و 220. در ترجمهآ فارسى صيدنه گفته است: «افيقرونرا بدلغت رومى بيقرون گويند و معنى بيقر ه بپارسى تلخ باشده. قي0كلا1 در يونانى به معنى تلخ است اما ظاهرا نام اين گياه با اين كلمه امربوط نبأشد 81. افعى قال جبريل انه يحدالبصر ويزيد فى العمر. اما تحديده البصر ففى اخبار العرب و ينفع(1) [من... السموم القاتله و سموم الحيات و العقارب اذا جعلوا فى الترياق و ينفع مرقته من العلل الحادثة من الرطوبات كالوضح ومن دا م ه الاسد و هوالجذام واجودها آنثاها المصطادة فى الربيع).

1. قسمت ميان دو قلاب در حاشيه نسخهآ اصل است و من جاى نقطه گذارى را در اصل تتوانستم بخوانم.

82. اقاقيا (سذ)=(عت8 ت00)9 61606 الاسم رومى كماقال اورباسيوس وبالسريانية دعثاد قرطى و بالعربية ققل (1)

1. در اصل «ققل است ولى در كتب لفتى كه در دست من است چنين كلمه اى نيست. در تاج العروس ذيل ققل آمده است: والققل بالضم شجر حجازى يضخم ويتخذالنساء من ورقه ه عمرا يجيى احمر واحدته قفلة وحكاه كراع بالفتح و وصفها الازهرى فقال تنبت قى تجودالارض .

و تيبس فى اول الهيج 83. اقاقاليس 16م2046له للاة 102 و ذكر بولس انه تمرة شجرة صغيرة بمصر ينقع بالماء و يخلط (1) بالشيافات المحدية للبصر.

1. در اصل بيحطب» و آن در اينجا معتى نميدهد. در ترجمه عربى ديسقوريدس (ص 87) ذيل اقاقليس داردة ويستعقل مايتقعه قى اخلاط شياف العين» بثابراين شايد «يخلطه مناسبتر ه باشد. نيز رجوع شود به كرييوف 222.

============================================================

اريچنين است در اصل و در ديوان او (چاپ دمشق 1974م.) «خصر آ». و آن صفت است به و «مفلجا» در شعر قبل از آن: دارلعمرة اذتريك مفلجا / عذب المذاقة واضح الالوان. 2 . در اصيل «قيل» خوانده مي شود كه درست نتواند بود صحيح فتل يا قتل است: الفتلة ms134 واحدة الفتل وهومايكون مفتولا من ورق الشجر كورقي الطرفاء والاتل وتحوهما .. و قال ابوحنيفة الفتل ماليس بورق الا انه يقويم مقام الورق وقيل الفتل مالم ينيسط من النبات ولكن تفتل فكان كالهدب وذلك كهدب الطرفاء والاثل والطرفاء السان العرب ذيل فتل) در ترجمه فارسى دراين

85. اكسيوس قال هوالحشيش الذى يتخذمنه المكانس و هذا تفسير لايفيد فان حشايش يه

846. اكليل الملك لللعابا تفلةلل فل1ن قلادلنلعل ذكره جالينوس هلليسفاقوس وهو بالسرياتية كليل ملكا و بالفارسية شاه يسه و قال ابومعاذ شاه افسر و قال الفزارى هو بالسندية سوتن وذكر الخشكى قه ال ا فيه عندالهند آنه اسبرك وآنه حشيش ينبسط على الارض وينتشر وله قضيبه على رأسه شبه اكليل مثل الاذريون حتى ان بعضهم قال فى تفسيره الاذريونجه انه اكليل الملك وهو صحراوى. وذكره ديسقوريدس ماليلوظس. وصفته من هيه كتابه ms136 فى الحشائش ان قضبانه كثيرة مربعة يضرب الى البياض و ورقه كورقه السفرجل الى الطول ماهو والصغير طيبة الريح وثمرته فوق قضبانه ومنبته ه و فى مواضع خربة وهكذا هو قضبان وزهر فى خلالها جتارات حادة الرؤوس و ال معقفة بيض و صفر صلية المكسر مجوفة.

87 اكتمكت = قعااعة ق1 [28ا) دواء هندى يعمل عمل الفاونيا وفى جامع ابن ماسويه انه بدلفاونيا ولهذا ظن قوم انه ثمرة شجر الفاونيا اظنه بعيدا فان الفاونيا رومى وهذا هندى الا ان يذهب فيه الى تشييه ما.

88. الماس كقه-ينللللل06 بالرومية اذامس و ايضا اذمينطون و بالسريانية المياس و ايضا كيفا دالماس اى حجر الالماس وهو جوهر مشف فى لونه كالزجاجية ومنه مايضرب الى الصفرة و وينبعث منه فى ضياء الشمس الوان مقزحة وماعدا هذين اللونين فليس يكون ه و منه قوس قزح. والمنتشر منه فى الالسن انه سم ولم يسفرالتجربة عن ذلك، و اه

89. الوسن(1) ددد8ء =ا علتاقلةة للللاققلمم يا ثنا6 1228 6 .

قال بولس معنى اسمه انه يذهب بالكلب و ذلك لانتفاع معضوض الكلب الكلب به.

1. در اصل: الونس. در ترجمه فارسى درست الوسن آورده است.

9. السفاقن ب هلاع1ٹ=ا تللة، 1646 ظن انه رعى الاايل(1) وهوالقلام.

و. 1. از اصل يونانى كلمه برمى آيد كه بايد الالسفاقن باشد و اين البيطار نيز مى گويد كه الف و لام برسر آن از اصل كلمه است. 2. چنين است در اصل. ابن البيطار مى گويد: معناه باليونانية لسان الابل قاله نقولا الراهب ولقد غلطا من ظن انه رعى الابل (ج 1 ص 54) . ينايراين ممكن .

است در اصل «لرعى الابل» بوده است.

91. آملج =.ا 110106500 هو بالسريانية املك و ms137 شجرته كبيرة صغيرة الاوراق وطعم الثمرة قبل ادراكها حامض فيه قليل عفوصة و كنانلقيه فى الشمس حتى يحمر من خضرته احمرار جه و الحصرم والتفاح الحامض الفج المشمسين فما كاد(1) يغادر طعمه طعم هذا التفاح المشمس. قال الرازى اجوده ما احمر لونه و احتدت رائحته وجلب من جزيرة اقريطش و هذه الصفات غير لائقة يه. والذى بهذه الديار منه فمجلوب جيه

1. ترجمه اين جمله در ترجمه فارسى چنين است: و طعم او به واسطهآ آفتاب چنان شود كه طعم سيب خام كه او را در آفتاب اندازى. آ. در ترجمهآ فارسى به جاى شاهمروذ (شاه امرود) «شاه ترج» آمده است.

92. أمبرباريس 791ل12=.ا تلة12 111185 يا ق00611 351811161210 يكتب بالميم كما يكتب بالنون لانه فى الاصل غنة وهو بالفارسية زرشگ و زرك (1) و زيركش و اسم شجرته فى كتاب الحاوى قاليورس(2) وهو فى كتاب ه اورباسيوس اوقانتوس. و قال ديسقوريدس ان معنى اسيه باليونانيةه و الحادالشوك و قال ابوحنيفة الاثرار(3) هوالانبر باريس. و شجرته قضبان لايعظم جدا و شوكه يزدوج فى كل موضع منها ثلاثا فى ثلاث جهاتي اثنتان على جه استقامة والثالثة قائمة عليها والجهة المقابلة لها خالية عن الرابعة وزهره اصفر و براعيم مجتمعه وهو نوعان احمر مستدير حامض واكثر سهليه على هذا و والاخراسود مستطيل كثيرالرب اسوده وفى خموضته مزازة وهو اقواهما واكثرجه و جبليه كذلك. و نبات كلى النوعين على ms138 شطوط الانهار(5) 1. در اصل چنين نوشته شده است. اما در برهان فاطع زرك بكسر اول و ثانى و سكون كاف

93. أمبروسيا مفي00لا1 ا للنكة/0105191ييل قال ديسقوريدس قوم يسمونه عنقودا(1) و اخرون ارطاماسيا (2) . وهو فى طول ه ثلاثة اشبار ورقه ممايلى ساقه صغير كورق السذاب كثيرالاغصان ممتلثة بزورا حه وا:شبه العناقيد تفوح منه رائحة الخشخاش و ليس له زهرو من اغصانه يعمله اكاليل.

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس: «ومن الناس من يسميه بطرس» . و قلاماننا در يوتانى به معنى ه خوشهآ انگور است كه ابو ريحان آن را به عنقود ترجمه كرده است. اما به معنى امبر وسياو ارتميسيا نيز آمده است كه موضوع شماره 110 از مقالهآ سوم كتاب ديسقوريدس است و من گمان و مى كنم نبايستى آن را به عنقود ترجمه مى كرد. 2 . در اصل: «ارطيسيا» و متن از ترجمه عربيوه اديسقوريدس اصلاح شد.

94. آفعاء الارض(1) س 77 16716 ل06للا ول فى نسخة الجنين انها الخراطين وسميت الخراطين فى كتاب قلو بطرا ملك مصر جه شحمة الارض و يقال للامعاء بنات البطون لانها فى البطن كالخراطين فى الطين لر ويقال للجائع اذا أير بالائل سكىن بنات بطنك و ربما عنوا به الصفر اعنى حيات البطن فانها توذى اذا جاعت و تقرقر قال يه لايتارى لما فى القدر يرقبه ولا يعض على شرسوفه الصفر 1. در ترجمه عربى ديسقوريدس ذيل «جسانتارا» ذكر شده است. ا. الصفر دابة تعض الضلوع والشراسيف. قال اعشى باهلة يرثى اخاه لايتارى ... الخ و قيل الصفر ههنا الجوع السان العرب ذيل صفر)

ول والعضاه كل شجرة مشوكة والسمر نوع منها والطلح ايضا وهو ام غيلان. قال والر * حمزة هوالسدر البرى و لهذا الطلح شوك آحجن. قال ابوحنيفة هو اعظم العضاه واشدها خضرة واكثرها صمغا و شوكه طوال ضخام ليس لها حرارة فى جوه وا الرجل وله برمة طيبة الريح ثم تخرج الغلف كفول الباقلى و كالخرنوب الشامى اذا اجتمع من شجرها جمل فى واي سميت التؤطة(2) و يقال لصغارها الجلاذى(3). و صمغ الطلح احمر و يظهر بين لحائه و بين صميمه شى يشبه ه الصمغ وليس بصمغ لزج لازق باللحاء حلو لذيذ طيب الرائحة يمتصه الناس وه لتطييب النكهة و متى قلع اللحاء وجد فى جوفه شى احمر كالدم يرمى به ه و ويغسل الباقى و يمضغ فيكون اجود علك واشده بياضا. واما الطلح المذكور فى القران فلاخلاف بين المفسرين فى انه الموز يدلك عليه صفته بالمنضود كالطلع النضيد و لن يظن به فى آنه ام غيلان الا جاهل بموضع النعمة وكيفية التشبيه فى الوعد و كذلك صفة السدر بالخضد نفى للمودى عنه من الشوك.

1. چنين است در اصل، و شايد جاله يا چاله يا خاله. 2. النوطة الارض يكثر فيها الطلح اوالطرفاء. والمكان فى وسطه شجر وطرقاه لا شجرفيها وهو مرتفع عن السيل. والموضع المرتفع من الماء... و ماينصب من الرحاب من البلد الظاهر الذى به الغضا (اقرب الموارد). 3. الجلاذي صغارالشجر و خص ابوحنيفة به صغار الطلم (لسان العرب ذيل جلد).

96. أ كلب (1) 90=ا2061 ق1 قال ابوحنيفة هوشجيرة جبلية لهاورق و نور اصفران مثل ورق الخلاف يستحسنها الناظر فاذا حركها فاحت منها انتن ريح وربما حاكتها (2) الاغنام

1. ديسقوريدس در شمارهآ 143 از مقاله سوم ترجمه عربى ديسقوريدس در ذيل اناغيرس لله.2. چنين است در اصل ودر تاج العروس به نقل از ابوحنيفة: ريما تخللتها الغتم فحاكتها فانتنت اتاج العروس ذيل كلب).

97.آم ms140 وجع الكبد 8ق ن11610012 يا 10001024 11600601 قال ايوحنيفة هى من دق البقل وسميت لما فيها من شفاء وجع الكبد و قمع الصفراء.

98. أمطى(1) نيت من الشجر الرمل يأكله البقر و يقال له ايضا لبان العذارى و علك الاعراب لانهم يمضغوته(2) 1 . در اصل: اييطى ومن از لسان العرب (ذيل مطا) تصحيح كردم. در لسان العرب امطى هم به صمغ (ظاهرا اين درخت) و هم بهخود درخت گفته شده است. نيز رچوع شود به كريوق ص ور 233. آ. در ترچمه فارسى اورسه است: ««وليانه درخت امطى است». درست لبايه با ياء است: قال ابن الاعرابى اللباية بالضم شجر الامطى (تاج العروس ذيل ليى).

99. انيسون ب6=ا لا قلله 114106 يا 0111قلل3 116111 الاسم رومى فقدقال ديسقوريدسو اورباسيوس انسون وهو بالسريانية (29ب] زرعشامرا و يشبه الدوقو و لايخالفه الاطعما ولهذا يغش به وهو رازيانج رومى عه ولل و لايخالف النبطى فى طعمه لكنه اقل حرافة ولافى الصورة الا انه اصغر يزرا على ان لحرارته فضلا على حرارة النبطتى. وقال ابومعاذ هو الرازيانج الشامى

100. آتك 1100001100 هوالاشرب و فى ادوية العين يسمى آبار و يه يعرف شياف. وذكر طاهر و. السجزى انه بالسريانية اپار بالباء المعربة فائه. وزعم محمدبن ابى يوسف انه و فى اللغة أبار وانشد: ذهب يباع بانك و آبار و قال الترنجى الابار ليس بالرصاص القلعى وانما هو الاسرب اللين الصافى المعروف بالميانج لانه وا بين الاسرب المبتذل و بين القلعى. و يحرق قبل ان يستعمل فى ms141 ادوية العين.

واحراقه على مقلاة حديد هوان يبسط فوقها قدر حفنة من شعير ويلقى فوقها ه وا كبريت و يوقد تحتها حتى يشتعل النار فى الكبريت ويطرح صفائح الانك فوقه و و يحرك بحديدة حتى يحترق و يزاد فى الشعير الى ان ينعم احتراقه ثم ينظف من ه الفحم والرماد و يغسل مرات حتى ينقى. وديسقوريدس ذكر الشعير فى موضعه (230) و لم يذكره فى اخر و حذر ضرر ريحه و قال فى احراقه انه يوضعفىحديدة ه على النار و يقلب حتى يصير فى لون الزرنيخ و هذا هو الاجود دون الذ استعمل فيه الكبريت. والذى شاهد نامنه ان يوضع فى فدر و يوقد نحته حنى يذوب فيعلوه قشرة تنحى بالملعقة الى جاتب منها و تتبعه اخرى تنحى ايضا وه ولايزال يفعل ذلك حتى يفنى الذائب و يصير كله كالرماد ثم يؤخذ فى سوطه و تشويته حتى يبيض الى الصفرة ويتهبى وهو المحرق المطلوب و على مثله

1. حور الثياب بيضها (اقرب الموارد). شايد در اينجا مقصود سفيدگران مس باشد.

101. اتزروت 6002003= .3106011111111فل8آ1161 يا 10101ال11 61 ول و ربما وضع بدل الالف عين لقرب المخرج او لانه بالسريانية عزرو و ايضاه ازروى و ايضا انزروتا وذكره ديسقوريدس بالرومية صرقوقولا وهو بالهنديية يهر وا جنجر و يعرفونه ايضا بانزروت وهو بالسجزية زنجرو(1) و بالفارسية كنجذه(2) و قال حمزة كونڑده(3) و ليس بمخالف لكنجذه. قال جالينوس واه بولس هوصمغ شجرة ببلادالفرس و ذلك اته يجلب من ارض طوران و اه من الجبال التى بين مكران وكرمان. قال ماسرجويه هوصمع شجرة مشوكة اشبهها ديسقوريدس بشجرالكتدر وهو لونان اييض يسيل من شجرته بالليل اوفى الجهة المظللة و يختص بادوية العين و اجوده ما اشبه اللبان وضرب الى ms142 الصفرة و كان فى طعمه مع العفوصة مرارة واسرع تفتته. واللون الاخر احمر قد لؤنته الشمس باشراقها عليه وكذلك سائرالصموغ تتغير الوانهاه بالضحاء(4) للشمس والاجتذاب(3) منها. وقال حمزة انه صمغ نوع من القتاد و كان عنده كل ذات شوك فهو قتاد والقتاد بالبوادى ولاانزروت لها .

1. زنجرو بهفتح اول و سكون ثانى و جيم و راء بى نقطهآ مضموم نام صمغى است كه گاهى ورق طلا و نقره را بدان حل كنند و آن را عنزروت و انزروت هر دو خوانند (برهان قاطع)20 .

كنجدك نام صمغى است كه آن را عنزروت خوانند و كنجده بهضم اول و كسر تالث بهمعنى و

1. عبارتى كه در ايتجا از ابوحنيقه نقل شده است ناقص است و ظاهرا تقصير ناسخ بايد ج باشده من عبارت ايوحنيفه را در اين موضع از لسان العرب (ماده نيج) ذكر مى كنم: «... و .

============================================================

103 اتفاقين بل1 7361101ل قال ايومعاذ عن على بن رين الطبرى انه اسم الحصرم بالرومية و ذكرنه صهاربخت فى غيرموضع عصيرالحصرم المعقد و سماه امفاقيون و قال جه ماسرجويه كل شيء عصر(1) فان الروم تسميه انفاقين.

1. چنين است در اصل. و احتمال ميدهم «غض» باشد. در ترجمه فارسى نيز به «تازگى و غضاضته (در چاپى نازكى) برگردانده شده است.

104. انجير ms144 ادم = .ايل6011101ة8ل يا 7 8618111110.

اى تين(1) آدم وهى ثمرة اكبرمن الجوزة سوداء الى الدكنة ملساء صلبة مدورة فيها تفرطح يشبه بهاالتين و يجلب من جبال كايل للنساء فانهن يستعملته للتسمين. و ذكر ان يتلك الجبال حيوان كالارنب يتبع الاغنام فى مراعيها وهاه يمتص البانها ومن اكل لحم هذا الحيوان جن على المكان اوتلف و انه يأوى الى شجر اغصانها كالخلافنختلط بالحطب منها غصن و اوقد عليه غشى على [31]) المصطلى بها و ريما مات. و قالوا انها شجرة انجير آدم.

1. انجير آدم نام ميوهايست در هندوستان شبيه به حتظل (يرهان قاطع)

1. چتين است در اصل كه منتوه نيز خوانده مى شود. در كتاب طباع الحيوان ارسطو (شرح و و تعليق عبدالرحمن يدوى) «المسوة امده است: والمسوة لبن فيه چين يكون من حرارة الحيوان اذا ه نضج اللبن». در نسخه خطى المنتوه بوده است و آقاى بدوى در حاشيه توصيح داده است كهه «المسوة به فتح الميم وسكون السين المتفحة 10لا0ت6ل19»(ص 143). در حاشيه نسخهآ اصل: مسوئو اى الجبن. 2. نام اين حيوان در اصل «قوفى» آمده است و ما آن را از كتاب طباع الحيوان (ص 269) اصلاح كرديم. بدوى اص 547) نامهاى ذيل را براى اين حيوان ذكر كرده است: ي110- 1111111 7ن (1111 1110 107 انجدان ب0اى= ا 06ق2111ع قال ديسقوريدس سلفيون شجرةالانجدان و صمغه الحلتيت، بتبت ms145 فى ارضجه سوريا وهى الشام و فى ارميتية وماه، اى ارض الجبل و ليبوى و هى ما اجنبه عن مصر. ويسمى بالسريانية انكزانا اوكاما وبالفارسية انگذان و بالسجزية ه هينگ و بالهندية هينگ(1) رترى اى ورق الحلتيت. وهو نوعان ابيض واسود.

قال ماسرجويه خيره الابيض يخلط بالاطعمة والادوية و شره الاسود

108 الانجرة 47لم2=ا د11 1ا يا 118 1101 وا و ذكره اورياسيوس اقاليفى(1) وهو القريص بالعربية و قال ابومغاديهاه هو بالفارسية كزنه و بالسرياتية قاروصبثو. و هذا نبات كنت اراه بجرجان ه فى السكك على شطوط الجداول اذا مس الجلد اورث لذعا و حكاكا. وقال قسطا ادا افرط تحكيك البدن به قتل. ثم كنت اسمع بجرجان انه يهيأ منه طبيخ. قال قسطا و حبه زرقملس مفرطحة صغار و شبهها بعضهم يبزرالكتان [31ب) بسبب البريق والزلق و ليس يشبهه لأنه مدور ليس بمستطيل كالكتان واتما هو يزر المرو اشبه لوتأ وملاسة ولعابأ لايباينه الا بالتفرطح فان بزرالمرو كالمدور وو ليس فيه ما فى بزرالانجرة من الحرافة التى تحذو اللسان 1. در اصل افاليقى.

109. انبوب الملك = با 111ع01201ل0710 قال الدمشقى(1) هوصنف من حتى العالم.

1. در اصل: دمشقى (بى الف و لام).

============================================================

1. درست بايد الاومالى باشد همچتاتكه از يوتانى آن برمى آيد. در ترجمه عربى ديسفوريدس مقالةه اول شمارهآ 30 نيز الاومالى آمده است.

111. اوقاريقن(1) . با 6111 1ل1112226 هوالداذى ms146 الرومى.

ا.1. اين نام در اصل ««اوماريقى» ذكر شده است. در ترجمه عربى ديسقوريدس (مقالهآ سوم شماره 147) «اوفارقن» آمده است. تيز رجوع شود به كريميوف ص 242. در الحاوى (شماره 96) اوفاريقون است و مى گويد: كان تقسيره الدازى بالرومئة.

112. اواسر(1) قال الرازى هوليف محزوم حزما شبه ما يستعمل الحاكة وفى طعمه و رائحتهه ادنى عطرية و يحدث حدة اذا اطيل مضغه.

1. در ترجمهآ فارسى صيدته آمده است: رازى گويد او پوست نباتى است خرد بهم بازيسته چتاتكه غرواشه بافندگان. در يرهان قاطع ذيل غرواش آمده است: ليف شويمالان وجولاهگان و كقشدوزان باشد و آن گياهى است كه آن را ماتند جاروب بندند و بدان آب و آهارو شوريا ر بر جامه اى كه مى باقتد بپاشند و زتجبيل شامى رانيز غرواش گويند در الحاوى كلمهآ او اسر را ثياقتم.

113. اوسيذ = .911 1لق0 11ل001للاعل1 قال ماسرجويه هوضرب من النيلوفرالهندى ولم يذكر له لونا فان مابأرض الهند ه ابيض واحمر و ليس فيها النيلى الا فى الاطراف المصاقبة لطخارستان .

1. رازى (شماره 63 از الحاوى) و اين سينا آن را «اوسبيده ضبط كردهاند. در برهان قاطع اوسييد است. غافقى (شعاره 103) اوسين آورده است.

============================================================

1. در اصل: «لاينغر» . ودر لسان العرب (ذيل آلا) به نقل از ابو زيد: لاتغير فى القيظ . 2. در اصل «تخضر ما اخضر الالا.» تصحيح از لسان العرب (ذيل الا). 3. در لسان العرب: «الاء ولاأرطى.ه (ذيل ارط).2. در لسان العرب (موضع مذكور) : «فاصحد...». 5. در اصل: ااآء. 6.

دراصل: «الديلى». 7. در اصل اآمة 8. قائل اين شعر در لسان العرب (ذيل الأ): ابن عنمة. 9 .

اين مصراع در ديوان روبة (طبع الوارد ص3) چنين است: من ظل ارطى خضل الائه وه مصراح اول: قى الظل حيث اصطفقت افناؤه. 10. اين شعر را در ديوان رؤبه (طبع الوارد) تديدم.

115. آيدع = لة10 11080811ل6 110861 قال ms148 ابوحنيفة اخبرنى بعض الاعراب انه صمغ احمر يؤتى به من سقوطراه ول فى العكوم الى صحار ارض عمان ولحمرته يشبه الدم به وزعم بعض الرواة انه وا شجر يطيخ فيخرج منه ما بمنزلة اللك 116 ايرسا و ايريسا عمهأ =. 1510/09 و(1)هوالسوسن الآسمانجونى و بهذا يعرف اصله وهو بالسريانية ايضا عقاراد شوشنا و بالرومية ايرينون و ايضا قيرينوس(2) و ايضا ارنيوقرينوس و ايضا

1. بعد از كلمهآ ايريسا در اصل كلمهاى است بهصورت «وقنى» كه معنى ان در اينجا براى من معلوم نشد. 2. در مقاله سوم شمابه 97 از ترجمه عربى ديسقوريدس «قرينون صواسنين» امده است كه آن را گل سوسن ناميده است. 2. در شمارهآ 69 از مقاله چهارم ديسقوريدس اين كلمه ر افيمارن است: «افيمارن وهو الايرسا».4. ms149 در اصلة يتتقب و آن درست نيست. در ترجمه ترب ور ديسقوريدس (شمارهآ اول از مقاله اول آمده است: «و اذا عتق الايرس توس وتفتت». 5. در اصل: حدوا با حاء. تصحيح من قياسى است تا با «حدوا» سازگار باشد. در ترجمه فارسى در اين موضع آمده است: «و انواع شكوقههاى سوسن را بر شمرده است». اگر مترجم درست خوانده باشند بايد «عدد»ا با عين خواند نه حدو يا حاء 6. در اصل ميتوان اين كلمه را لوديس تيز ر خواند. لوريس در ترجمه عربى ديسقوريدس ذيل ايرس (شماره 1 از مقاله 1) 117. إيل قال الخليل يسمى إيلا لانه يؤول الى الجبال فيتحصن بها وهو ذكرالاوعال

1. در اصل: يفرز. و ان در ايتيا معنى نميدهد. آ. در اصل: لايستقرو

1. وصفى كه در اينجا براى اين نام ذكر شده است در الحاوى (شماره 59) در ذيل اندروسافس و اندروساخس آمده است: اتدروسافس و اندروساخسة اثبت هذا فى تيت الاساء لحنين انه نوع من الهيوفاريقون وهو المدن. وزعم حنين انه نوع من الداذى در ترجة فارسي «ايردوسياناس» است. كريموف آن را با اندروسامن = 11110011117 111 102ل87 8هه (ديسقوريدس مقاله سوم اشماره 149) يكى دانسته وذيل اندر وساماس اورده وى است. در اين البيطار زير نام ديگرى ثبت شده است. به هر حال صورت دقيق و درست ان معلوم نيست. ابوريحان حرف دوم اين كلمه را «دياء» ميدانسته است به دليل ذكر ان در اين رديف.

119. ايراماميز (1) قالت الخوز(2) انه اسم فارسى لشجرة اغصانها مثل الصوف.

1. غاققى از رازى وصف اين درخت را در ذيل ايذماميذ آورده است (شماره 99). 2. مقصود از خوز بايد پزشكان خوزستان يعنى پزشكان جنديشاپور باشد. رازى تيز از ايشان به عتوان خوزياد ميكند. مترجم فارسى صيدنه «قالت الخوز انه» را درست درك نكرده و ان را «خوزانه، خوانده و از پيش خود وجه نادرستى براى آن ذكر كرده است: «خوزاته زنى بوده است در غايت فطانت و حذاقت». چون «خوز» جمع است قعل آن مؤنث امده است. ms151

ايذوسارون(1) ).(ا خللف70 ت16 [33ب) و قال جالينوس: لبزره حدان كحدى الفأس و طعمه مرمع عفوصة.

1. در اصل: ايذوتيارون و آن اشتباه است. ناسخ «سام را «نياه خوانده است . اين دارو همان است كه در شمارە124آ از مقالهآ سوم ديسقوريدس اترجمه عربى ديسقوريدس) تحته ايذوصارون ذكر شده است. رازى در الحاوى (شماره 69) اندروصارون آورده است. نام علمى وه اين گياه اقتباس از مايرهوف (غاققى شماره 43) است كه كريموف نيز همان را نوشته است. در قيدل واسكات در برابر آن: للات 101761 (بهانگليسى ل226-765).

121. ايارج(1) ت و ليس هذا من مفردات العقاقير واتما هومن المركبات والمعروف منه انه اسم جه

1. مهعه (يرا) در زيان يونانى نام پسيارى از دواها است اليدل و اسكات). 2. در يونانيجر 4،* طپعه (يراپيكرا) (همان فرهنگ) ؟. يعنى كلمهآ فيقراى يونانى را با «پاكه فارسيوه يكى دانسته است! ؟. ارخيگن تن1ت!ان تهم از مردم افاميه واقع در سوريه بوده و در قرن اول مسيحى زندگى مى كرده است. كتابى درباره ادويه و كتابى در بارهآ لوازم آرايش نوشته است.

5. استوماخوس متمهه. معده. 6. ذكر اكسيميلين در اينجا در ترتيب حروف الفباييوه نيست و بنأبر اين نمى توان آن را عنوانى مستقل دانست. ذكر آن در ضمن ايارج و اينكه خودش نيز از مقردات نيست ما ms152 را وادار كرد كه آن را ذر صمن ايارج بياوريم با افزودن «واو تطف» بر فشاتمانه *وزيرنه الحار فاسلائى

1. در اصل پس از «على» در روى سطر كلمه «ذلك، افزوده شده است و اگر درست باشد بايد خواند: «يدل على ذلكه ولى درست تتواند بود. زيرا سبكى وزن نمى تواند دلالت بر فارسى بودن ر اسم داشته باشد بلكه كلمه ”باذآورد، دليل بر سبگى ms153 وزن گياه ميتواند باشد در ترجمةآ قارسى: ”و اين تام دليل كند برانك اين دارو بوزن سيك بوده. 2. در اصل چنان است كه منتوان «قر» نيز خواند ولى درست نيست: كسانى از كلمه ترنجبين چتين استنباط كزده اند كه اين كلمه كه مركب است از «قرهوانگيين به معتى اتگبين تر است و تر نام آن گياهى است كه ترانگبين از آن يه دست مى آيد و آن را باذآورد پتداشتهاند و گقتهاند كه شكاعى همان خاريست و كه به فارسى تر خوانده ميشود. ماكس مايرهوف در شرح بر تافقى ذيل باداورد (شماره 143) كلمه «وهى» را در عبارت ابوريحان يه «تر» چسباتده و آن را تروهى خوانده است؛ كريموفه (21) آن را قروهى خوانده است. مترجم فارسى صيدنه نيز اين اشتباه را كرده و گقته است: و شكاع ان خاريست كه به لغت پارسى او را كروهى گويند!3. در اينجا نيز نظير اشتباه فوق بهمايرهوف و كريموف (موضع مذكور) دست داده است و ”اولى» را با زاز تركيب كرده و از آن ى 0 زازاونى و زازاولى ساختهاتدا4. در نسخه اصل در حاشيه سطرى كه در آن نام سرياتى اين دارو و را دارد نوشته است: «كبوخورو اى الشوكة الييضاء».

124. باذروچ للاا لد. با الملااانل(ا الملاالاف( بالرومية اوقيمون و بالسريانية حوكا و ايضا اوكا(1) و بالعر بية الحوك و هومن المفرحات و اقام بولس السيسنبر بدله و ذكر شيئا سماه فيمونوادس(2) و ترجم بالشبيه بالباذروج فى المنظر ويسميه بعض الناس فيلاطاريون ومعناهه وال محت الصاحب. قيل الضومر هو الباذروج. و قال ابوحنيفة الضومران هوالحوك.

1. نر اصل «لو كاه رجوحع شود به لو و ص43 و كرتيوف (253). 2. درست «اقيموابدس) شلناهن اكرتيوف 353).

125. باذرنجبويه 4100 5ككب8علا= .ا 1112) ن1 و و11) يقال باذرنبويه، هى بقلة متشعبة الاوراق شعبها ذات قضبان حر تفوح منها اه ى رائحة الباذرنج وهو الاترج و يسميه بعض الناس شاه تره تعظيما لها لاانها الشاهترج الدوائى. و يعرفه بعضهم بمفرح القلب و ms154 عند بعضهم باذرواكوهى.

============================================================

1. در حاشيه منهاج الهياين پيش از قسمتى از شرح مذكور اضافه دارد: اسم فارسى معناه الاترجى و يسنى ايضا بقلة الستور و البقلة الاترجية.

126. باذزهر - . .

قيل فى امتحانه انه يحك فى حليب فان جمد فهو جيد. قال حمزة معدنه فى اقاصى جه الهند و اوائل الصين وهو خمسة الوان : ابيض واصفر واخضر واغبر ومنكت.

فمن سقى من حكاكه زنة اتناعشر شعيرة نفض السم عن بدنه بالعرق هه والرشح. و قال الرازى فى الطب الملوكى رأيت من الباذ زهرالحجرى قوة والعجيبة فى مقاومة الييش لم ارمثلها لمفرد ولالترياق اصلا و كان الحجر بينه الصفرة والبياض فى لون الختو(1) رخوأ متشظيأكالشب اليمانى المشطب. قال (34ب) ابن مندوية هواصفر فى بياض و خضرة يشبه الشب اليمانى والمردار سنججه فى التشطيب. وقال صاحب النخب آن معدنه بكرمان فى جبل زرند فمنه اخضر جه سلقى و اخضر مايضرب الى البياض والى الحمرة ومنه ماهواجف(2) و فيه شى و يسمى مخاط الشيطان لايحرق بالنار(3).

1. در اصل الختتو. و آن اشتباه است: درست ختواست همچتانكه در ترچمه فارسى آمده است.

مؤلف عرايس الجواهر (نشري ايرج اقشار ص 148) نيز «ختو» دارد و اساسا بيشتر مطالب عرايس درباره پادزهر ظاهرا اقتباس از ايو ريحان است. ؟. چتين است در اصل رأن درست و نتواند بود. درست «اجوف، است. ابوريحان در الجماهر (ص 200) گويد: «ومنه اجوف يتضمن شيئا يسمى مخاط الشيطان»، در عرايس (موضع مذكور) نيز دارد: «و درو چيزى باشد كه به آتش نسوزده. در ترجمه فارسى تيز چنين است. 3- در نسخه اصل در حاشيهآ سطرى كه در أن «من حكاكه» فهست توشته است: «من المحكك منه بالمبرده.

127. باذنجان ببا 1115119 /10181011 بالسريانية ييروحى والبرى منه يبروحى دشينا(1). قال حمزة باذ(2) اينگان اى

وا و جواب ابى الحسن الجوهرى و و باذنجانة حشيت حشاها19’ز صغارالدر باللين الحليب من الاس الرطيب على قضيب تفضفضت الينفسج واستقلتر 1. در اصل: دشتيا و آن درست نيست محترهسكمسعملكم. يبر وحا دشينا در لوو 188. 2. در حاشيه منهاج البيان: «ياذابيگان، اى يقيت هذه بلاروح» ): در لسان العرب: يتلوى. 4. در لسان العرب اذيل مفد): ارق. 5. در اصل تخرج. تصحيح از لسان الغرب. 6. در اصل: قمعا.

تصحيح از لسان العرب.

============================================================

هوالسعلة لانها تسكن السعال 1. در شماره 107 از مقاله سوم ديسقوريدس (ترجمه عربى): بيخين. درباره اين گياه رجوع شود به كريموف 257 و شرسح مايرهوف بر غافقى كه مطالب كريموف نيز مأخوذ از آنست (ص 316). نامهاى ديگر آن: 18للل02لا و مققللقع14 و ع2ق1ل حشيشة السعال ms156 و غير آن 129. بابونج(1) لذ= ا 5لة10 1له يا 61 با مالف0للقل1ن بالرومية اميرون، جالينوس: انفاليوس و ايضا بالرومية امرقون (2) و.

بالسرياتية ميثوبا و بالفارسية كلنجه(3) . ارجانى: نوعان اصفر واسود. وقاللفهه بعضهم ثلاثة انواع يفرق بعضها بالزهر فقط وهى ابيض واصفر وفرفيرى و ه طول اغصانها نحوشبر فيها شعب كثيرة و ورق صغار دقاق مستديرة ينبت ه فى اماكن خشنة. الرسائلى: هونوعان احمر وابيض. وقيل القراص(2) البابونج وهو الاقحوان ايضا الاصفرمنه خروسوقولى(5)، اورباسيوس : ارانثموس (3).

1. اين قسمت در حاشيهآ ورق (ب34) نوشته شدهاست و بر بالاى آن نوشته است: «فى الحاشية » كه ميرساند در نسخهآ اصل كاتب نيز در حاشيه بوده است. آر ت (لور 327).3.

كربموف اين كلمه را گاو خواتده و آن را در اصل (بابونه گاوى) پنداشته است. ولى كلمه در اصل بوضوح «كلنجه» نوشته شده است. نقطه گذارى دقيق اين كلمه معلوم نشده * . در اصل: «القرض» كه درست نيست. 5. در اصل: خرولسوقومى: خافقى (شماره 151) خروسقاليس 7861 سللص006لل1 (زيياى طلايى). 6. در اصل اتدلوس. اصلاح از شرحي ايرهوف بر شاففى (موضع مذكور): 09//1ع671011.

130. باشان الرازى: هوثلاثة عروق كثيرة التلوى شبيه بالوج (1).

رازى گويد كه باشان(2) بيخ نباتيست و هيأت او آنست كه سه بيخ باشد

1. از اينجا تا قسمتى از «البقلة اليهودية» از نسخهآ اصل اقتاده است و ما اين قسمت را از ترجمهآ قارسى (نسخهآ مغنيسا) مى آوريم و آن داروها را كه در حاشيه متهاج البيان ذكر شده و به ظن قوى از بيرونى است تيز به لفظ تقل مى كنيم. 2. در اصل: اباشنان 3. فريج هم يه اين صورت و هم بهصورتهاى فريز و فريڑ و قزيز در برهان فاطع ms157 ذكر شده است. در حاشيهآ برهان قاطع اين بيت نزارى قهستانى را از فرهنگ جهاتگيرى شاهد آورده است: اى كه در بستان چانم شاخ مهر دست درهم داده چون بيخ فريزبر از اين بيت معلوم ميشود كه شباهت فريج به ياشان درست است: «سه بيخ درهم پيچيده» 131. باشمه رازى گويدة باشمه چوب پارهها باشد بشبه تراشه و او را بوى نباشد ولون او يهلون قسط، و در طعم او اندكى تلخى ياشد و چون خاييده شود در آخر شيرينى يدوق رساند.

132. باقلى 02/ء02 =ا 602 1ل16 باقلى را اهل مصر فول گويند و بعضى او را جرجر گويند و او معرب گرگرور است و ابوعبيد گويد قول را باقلى گويند به تشديد حرف لام و هرگاه كه به تشديد لام گفته شود الف را در آخر او مقصور كنند و هرگاه بتخفيف لام گفته شود الف را ممدود كنتد. و ليث گويد اهل عراق جرجر را فول گويند و وه پوست لوبيا و باقلا و مانند آن را غدقة(1) گويند. و شمر گويد عرب غلاف و باقلا ولوبيا و عدس را وانچه بدان ماند جمله را سنوف گويند و يكى را از ان جو سنف گويند. و ابوريحان گويد باقلا را بلغت رومى كيراتس(2) گويند وز قويارس(3) نيز گويند و فافا(؟) هم گويند و فاطن(5) گويند و بسريانى كومى

الباقلى(1) والباقلاء مقصور وممدود وبالسجزية كالوشك و مادام فى غلافه فهو كوسك و ان جميع الانوار تذكو روائحها فى ريح الشمال و نؤر الباقل فى ريح الجنوب.

الموازنة(10): باقلى لفظ سريانى و فارسيته خوشك مادام فى غلافه فاذا تربل بمن غلافه سماه.... القارسية ms158 باقية فى لغة مكران و قد يسمى الجرجر... والفول ايضا اسم للباقلى معرب عن فولا بلغة القبط واهل مصر لايقولون غيره. وب اه قال مصنف كتاب التبات الباقلى والجرجر والقول اسماء ليست بعربية وكذلك اللوبيا والترمس قبطى معرب عن ترمسا و فارسية الترمس خوشك امحرى و معناه الباقلى المصرى و يسمى فى كتاب الطب كركرامحرى.

1. چنين است در نسخهآ موزهآ بريتاتى، ودر تسخه مغنيسا «غرفه» و آن نادرست است: والقدفة والغدفة لباس الفول والدجر (لوبيا) و نحوهما السان العرب ذيل غدف). 2 و 3. شايد اين دو صورت محرف قوامس يا كوامس 14711111103 (نام يوتاتى باقلا) باشد. در تسخه موزه بريتانى: «كيراتيس» . نيز رجوع شود به كريوف 4.259. قافا صورتى از نام لاتين آن 100ە! ايست. 5.

اين كلمه شايد با فاكى عمكلە] يونانى يكى باشد (رجوع شود به كريوف 259 و لو و 173). 6.

«كالوسك بسكون سين بى نقطه وكاف باقلا را گويتد» (برهان قاطع).7. «كوسك به فتح اول و كسر ثانى و سكون ثالث و كاف باقلا را گويند و به عربى جرجير خوانند» (برهان قاطع) 8.

جمله «ابوالحسن اهوازى گويده در نسته مغتيسا و نسخه مجلس نيست و مقصود ابوالحسين احمدين الحسين الاهوازى است كه بيرونى در الآتارالباقية از كتاب معارف الروم او نام برده است. نيز ديده شود كريموف 259. 9. نقل از حاشيه منهاج البيان كه بهظن قوى از گفته ابوريحان خلاصه شده است (ورق ا49). 10. اين قسمت نيز به تقل از كتاب الموازنة حمزه اصفهانى از همان حاشيهآ منهاج الييان نقل شد براى آنكه احتمال مى رفت ابوريحان از ان نقلنهر كرده باشد. (رمز الموازنه در حاشيه مذكور «مو» است.)

1. نام علمى مذكور براى ياله در لغتنامهآ پلاتس (ص 124) براى «بالاه نقل شده است و ما به پيروى از كريموف ان را نقل كرديم. 2. اين تفصيل دراز غير لازم يراى زغب و مزغب از ابوريحان نيست، اضاقه مترجم فارسى است. 4. در نسخه مغنيسا: جوڑه.

134. بان(1) ةة102 يا 116100611 10218 11111) يا 4611) 10111518 حب البان يسمى فستق البادية. قال (2) يوحنا البان شجرة يكون فى جزيرة العرب و تهامة و بان اسم لاينفرد و انما يضاف بحبه او ذهنه وله دهن طيب الرائحة

1. تقل از حاشيه متهاج البيان اورق ب 50) كه قطعا از ابوريحان است (با مقايسه با ترجمهآ فارسى).2. در ترجمهآ قارسى: «و ابوالعباس خشكى گويد بان درختى است در نواحى نهامه وه جهينه». 3. در ترنجمه فارسى: «و نيكوترين انواع او آن باشد كه عطر در او كرده باشند و اين نوع مدنى باشد و او را عرب مغشوش گويند يعنى يا عطر آميخته و از پس او كونى». 4. در ترجمه فارسى: «و بولس و ابوالخير گويند بان دانه ايست كه به بسته مشايهت دارد...» ك. در ترجمه فارسى : «حمزه گويد در سيستان از تخم درخت گز روغنى مى سازنده..» ع. بنا به ترجمه فارسى ور ضمير گذبه رأجع است به مزه.

135. بخور مريم(1) = ا ال610312 اكفل وا يقال له بخراسان گليم(2اشوى وهو قطاع خشب اغبر اسود شبيه اللونن بالكمثرى المقدد حادالطعم و قيل هوالحرمل و كانه لاشتراكها فى الخاصية من (3)1 ادرارالحبض و قيل بخور مريم هوالسعد والصحيح انه العرطنيثا (3).1 بخور مريم اورباسيوس گويد او را بلغت رومى فوقيلاطينوس (4) گويند و محمدزكريا در كتاب حاوى او را بخور مريم گفته است و يعضى گفتهاند نام او ز بلغت رومى تافع باشد يعنى سودمند. و ديسقوريدس گويد بخور مريم را اهل

1. تقل از حاشيه منهاج البيان (ورق ب 50) كه مسلما يا مقايسه يا ترجمه فارسى اختصارى استر از اصل صيدته.2. اين نام به جهت خاصيتى است كه در كتب ديگر براى آن ذكر كردهاند مثلا ر رجوع شود يه لوو ص 305: «و حكى جيريل عته و عن جالينوس مثل ذلك و قال هو عشب يغسل بهالصوف و عرطنيثا يقعل ذلك و يغسل بهاهل ديار ربيعة الصوف». 3. عرطتيثا نام سريانى آن است. 4. محرف از قوقلامينوس 411011108م 136. بذاشغان(1 = ا 711لاع6لل 121111 هو حشيشة يعمل متها الزتوج اسورتهم. و قال اهل سجستان ان زتوجهم يعمل ه لصبيانهم اسورة من الكولان وهى حشيشة صفراء ذهبية تنبت فى الاجام كالبردى فى طوله الا انه ادق والين فلعل ماقالوه عنوا به الكولان و اسمه بالسجزيةآ تسك.

بذاشغان(2) ابن ماسويه و ابن ماسه و رازى گويند او را در ادويه بدلور گشت(3) برگشت استعمال كنند و او نوعى است از نبات كه اهل زنگبار ازو دست برنجن سازند و يكى از اطياء گويد زنگيان و لوليان از كولان دست برنجنها سازند كودكان را و اين دليل است برانكه بذاشغان كولان را هور گويند. و گفتهاند كولان نباتى است كه رنگ او زردست بلون زر و معدن او در بيشهها و مرشزارها باشد و قامت او باندازه قامت بردى است مقدارى ودر باريكتر و سجزيان او را تسك گويند. و خواجه(2) امام اجل حافظ الدين مغرب و گويد سلمه الله تعالى كه چنين شنيدم از بعضى تقات سيستان كه بيخ تسك جعد .

============================================================

1. نقل از حاشيهآ منهاج الييان اورق ب 50) كه به دليل مطابقت در كليات يا ترجمه فارسى آز ابوريحان است. صورتهاى ديگر اين نام كه در يرهان قاطع آمده است: بداسقان، يدسقان بدشغان، بدشگان. در ذيل بداسقان گويدن «به يونانى حشيشى است گرم و خشك و ان را كف الكلب خوانند». و در ديل بدسغان: «نام گياهى است برهم پيچنده ماتند ريسمان تافته و آن از ه پتج عدد بيشتر نمى شود و بهعربى عشقه ولبلاب خواتنده. بههمين جهت است كه اشتينگاس آن را يه ل117 و تلاان1017ل117) ترچمه كرده است. در تمافقى بهصورتهاى بدسكان و باداسقان و وه يداسكان20. از ترجمه فارسى (تسخههاى مغنيسا وموزه بريتانى ومجلس) 3. در برهان قاطع ذيل گشت يرگشت همان تعر يفى كه از يدسغان كرده است (قسمت بالا مراجعه شود) ذكر شده است و بدين ترتيب گشت برگشت عين بداسقان است نه بدل او. 4. از اينجا تا آخر ماده بداشغان ظاهرا از ابو ريحان نيست. 5. در نسخه مغنيسا رس. 6. در نسخه مجلس، اسل. 7. غافقى (شماره 142) از اين سرافيون نقل كرده است كه بدسكان گياه گردى است كه از آذربايجان مى آورند. ماكس ماير هوف(شماره 67 غافقى ذيل اسل) نامهاى علمى ديگرى براى اسل ذكر كرده است ا لااة تلقاللال وا قلا111 و ا ف 111لة18) لانلالال و شير ان *13 براجيل ا 65 11ل14م يا 111ل1115110ل1ل511086 .1102100 ليث گويد پارسيان او را كرفس گويند و او از انواع ترههاى بستانى است و ه قوت و خاصيت كرفس در باب كاف گفته شود انشاءالله.

138. بردى(1) 7002ل- .ا قلا07ا151510 لفولخ وبمصر كانت القراطيس تعمل من حثره. و محرقه اضعف من القرطاس

بردى(3) را اهل خراسان لخ گويند. ديسقوريدس گويد در بيخ لخ قوت وهد غذائيست و آزين معنى اهل مصر بيخ او را بخايند و لعاب كه ازو حاصل شود جه بخورند. و ديسقوريدس گويد اهل مصر را باو تخصيص كردهاند اما در بيشتر ور بلاد خوردن و خاييدن بيخ او متعارف است در وقت ترى و تازگى و چنانكه ور بانواع غذاهاى نباتى رغبت نمايند باوهم رغبت كنند. وصاحب المشاهير گويد عرب حفأ، كه آخر او مهموز باشد و مقصور بيخ بردى را گويند و بعضى ه عنقز گويند بيخ او را چون سپيد باشد و بيخ نى را بزاى معجم و حميدبن ثورور در شعر خود بهراى غير معجمه اورده است: سيي م(4) الق عشرة بعداد هى ناشى خرجت بعطفة قلنها متزر ل برزت عقيلة اربع هادينه بيض الؤجوه كأنهن العنقر و در وقتى كه نبات بردى رسته شود و بيخ او را نحسلج(5) گويند و آن پشم كه و بر سر نيات بردى باشد بلغت رومى آن را اقتلقا گويند و بلغت پارسى ايكور(16 گويند و اهل ترمد كابور گويند. و ابن دريد گويد عرب آن پشم را كه بر سر بردى باشد بيلم گويند. و ابو ريحان گويد جز در زاولستان در مواضع و ديگر نبات بردى را تخم نديدم و در زاولستان نخم نبات بردى ديدم بمقدار دانه پلهل بود و پودته و طرخون را در هيچ موضع ms164 نخم نديدم جز در غزنين.

1. نقل از حاشيهآ منهاج البان كه با مقايسه با ترجمه فارسى قطعأ خلاصهاى از اصل عربى اسبت.

============================================================

5. ظاهرا عسلج و عسلوج شاختر هر نيات و درختى را گويند و اختصاص به بردى تدارد (رجوع شود به لسان العرب ذيل عسلج). اما بيغ بردى را عسلج گقته باشند در كتب لقت متعارق كه در دسترس من بود نديدم. 26. در يعضى نسخهها اپگور است.

139. پرسياوشان 100= با 15 0 00ااااةلله 0(2) ح اورباسيوس(1) گويد پر سياوشان را بلغت رومى اذيارطون(2) گويند و معدن او بر لبهاى جوى و جشمهها باشد و ديسقوريدس گويد نبات او را اطراف شكافته بود و ساقهاى نبات او دراز بود و او را شكوفه و ميوه نبود. وبولس ر و اطيوس و ابن سراييون گويند پر سياوشان نياتى است كه عرب او را ه شعرالجبار گويتد و صاحب المنقول گويد بلغت يونانى او را بوليطريخو(2) گويند و بلغت لطينى قافلا گويند. و جبريل گويد منبت او در سايها بود و اب هت چشمهها و چاههاى آب و جويها و برگ او بكرفس ماند و از برگ كرفس و تنكتر بود و ساقهاى نبات او سرخ باشد و باريك بمقدار بدست و در بعضيه و مواضع او را كرفس ديو گويند. جالينوس(2) گويد او را شعرالعيار گويند و چنان نمايد كه او تصحيفى است از شعرالجبار.

و1. در نسخه معنيسا «اورباسيوس گويده نيمست و درست همين است زيرا اورباسيوس فارسى وجوه نمى دانسته است تا بگويد پر سياوشان را به لغت رومى چه مى گويند، مگر اينكه در ترجمة عرى اورباسيوس عنوان اصلى بر ms165 سياوشان يوده باشد آ. درست «اديانطون، است: تود 420013 3.

2الاا20).2. جالينوس عربى نمى ذاتسته است تا شعر الجبار را به شعر العيار تحريف كند.

14 برسيون(1) 7609 .ا110 11188851611 ابوالخير گويد برسيون درختى است كه منيت او در اسكندريه است ومبوه آوه در اوائل كشنده بوده است و چون درخت او را از اسكندريه به مصر نقلور

1. نقل از نسخ خطى مذكور ترجمهآ فارسى مايرهوف در شرح غافقى (شماره 155) گويد شرحى كه ديسقوريدسى براى بريتانيكى (شماره 2 از مقاله چهارم) گفته است چنان مبهم است كه تعيين ماهيت آن مشكل است. به گفتهآ پلهنوس بريتانيكى گياهى بوده است در سواحلر زرمانيا در مقابل بر يتانيا كه سرنازان رومى زرمانيكوس آن را براى دواى وخم دهان و درد زانو به كازر منى برده اند. ظاهر][ اين گباه نوعى ترصله بوده است كه براى خاصيت صد فباد مجكين معروف است. ولى ظاهرا ايرانيان و عربها آن را با بستان افروز 008940ل2 يكى دانسته اند.

142 و 143. برنج برنج را برشيه(1) كه نوعى است از چواهر معدنى اطلاق كنند و برارز’12 نيز اطلاق كنند.

============================================================

144. برنج(1) = .1311100 066ان12 0010614 و از انواع ادويه گياهى است كه آن را برنج گويند و بلغت هندى آن را .

برتگ گويند و معدن او از زمين هند در شعرام و ميرت است.

1. بيشتر به نام برنگ كابلى معروف است.

145. برمس(1) عالا10* = با 5ل7100/11111 پرمس نباتيست كه او را يه جزيره اى كه معدن اوست يعنى يرمس بازخوانده اند و ايوريحان گويد در كتابى معتير يافتم كه بوصير در منافع بدل برمس است وهر دو از راه صورت به يكديگر مشابهت تمام دارند باين سيب خاصيت او در تقرير خاصيات بوصير اورديم و قوت بوصير در موضع او گفته اشود انشاءالله 1. رچوع شود به بوصصير.

146. برنجاسف(1) ماع= با 218للال 216111151 هو برنج اسف عرب فقيل ارزالخيل وهو ms168 القيصوم وهو الجتجات(2) ايضا. قال وال محمذبن احمدخيره ما اصفر زهره و اخضر ورقه يمنع تولدالسوس والفراش ه في الشعير والحنطة. وبرنجاسف بالراء واللام هو القيصوم بالسين والصاد معاو بالرومية ارطميسا و بالسرياتية شواصر و بالفارسية بوى(3)ماذران و قيل مروه اردشيران. ومن صنفه حكنبات(6)ي ورقه اشبه شيء بالعدس صغير الاصلوه

147. براقه نوعى است از ادويه و او بيخ نبانتى است بعضى از او خرد باشد و بعضى از او ه بزرگنر و جرم او را تشنج بسيار باشد و اندك مزه بود و در دست زود شكسته شود و لون او به قسط مشابهت دارد و در طعم او اندكى تيزى و سوختن و وه خاريدن بود 148. پسباس(1) .)110/1 1132/05 1151 يحيى بن ماسويه گويد بسباس برگ جوز بوياست و جوز بويا در ميان برگى هودر باشد كه او را صيادنه و اطياء بسباس گويند بشبه جلى(2) در حواشى او آمده باشد و چون جوز بويا از درخت او باز كنند بسباس را ازو جدا كنند و خشكى گويد ms170 در بصره همچنين ديدم. و جماعتى از بازرگانان دريا كه تقات بودند چنين گفتند كه جوز بويا و بسياس از يك درخت آست و درخت اودر اقاصى بلاد هند بود و يكى از قصبات معدن او را سور(3) گويند. و حسنوه زنگانى گويد معدن بسياس در حدود زمين چاوه است و جاوه اول زمينى است اوه كه آن را عرب ارض الذهب(4) گويند يعنى زره و بسباس را يلغت رومينه راديقوس گويند و بسريانى بسباس. و در منقول مخلص اوردهاتد كه بسباسهو را بلغت يو نانى طريفوليا گويند و طريفولين نيز گويند. و فزارى گويد بسباس جو

1. در كتب ادويه (مفردات قانون ابن سينا، تذكرهآ داودانطاكى، مفردات اين البيطار و غير آن) بسياسه آمده است. در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 88 مقالة اول) زير عنوان «ماقير وهوالبسباسه، آمده است. اين قسمت از نسخ خطى مذكور ترجمة صيدنه نقل شد. 2. چنين هر است در نسخه موزه يريتانى. در نسخه مغتيسا «جنى»)، در تسخه مجلس «حنى». 3. ظاهرا مقصود سوباره يا سوفاره است كه شهرى اسبت. واقع در تانه از نواحى بمشى. ms171 زيرا كريموفى به نقل از كازرونى آورده است: قال الخشكى رأئته ياليصرة كذلك و اخيرنى جماعة من تجارالبحر ان جوزيوا و بسيباسة من شجرة واحدة و هى بيلاد سفالة الهند و قصبتها تسمي سوريا (كريوف 271). درباره سو باره رجويع شود به شرح ميتورسكى بر حدودالعالم (244245). 4. در اينجا اشتياهى رخ داده است كه سفاله يا سوباره هند را با سفالهآ افريقا يكى دانستهاند. اين سفاله افريقا است كه به زمين طلا معروف بوده است . مسعودى در مروج الذهب (در اخيار سودان) گويد: «و كذلك اقاصى بحر الزنج هو بلاد سقاله و اقاصيه بلاد الواق واق وهى ارض كثيرة الدهب» اين سفاله قسمت جنوبى موزامبيك پرتغال است (مينورسكى، كتاب مذكورص وه 472). راجع يه جاوه بايد گفت كه بعضى از جغرافى تو يسان قديم آن را مجاور آفريقاى شرق ميدانستند (مينورسكى 473). 5. سيزدار بايد محرف بزباز شكل ديگرى از بسباس ياشد. نيز رجوع شود به كريموف (271) كه به نقل از فولرس آن را بزبار با راى بى نقطه گفته است . 6.

آنچه چند سطر بالاتر از منقول مخلص نقل كرده است كه بسباسه را به يونانى طريقوليا و وهر طريفولين گويند ظاهرا اين دو كلمه بايد محرف از طليسفورون 000»دكات) يونانى باشد كه آن را به طاليسفر برگرداندهاند. اما ديموك (م91006) گفته است كه طاليسفر كلمه ساتسكريتى است: قاليسه پتره به معنى سرخدار ((60) (مايرهوف بر شرح اساء العقار صوه (21

بستان(2))فروز اهل بغداد او را بستان افروز گويند و در ميافارقين(3) او را ه و زينة الرياحين گويند و در يعضى مواضع داح تيز گويند و عرب هر چيزى را كه ور بصورت تيكو بود داح و داحه گويند و باين سبب اقتاب را داح. گويند ms172 و ز قوس قزح را نيز داح گويند. و او نوعى است از بقلهآ يمانى.

1. نقل از حاشيهآ منهاج البيان اورق آ 56).2. نقل از نسخههاى خطى مذكور ترجمه فارسى در نسخههاى محلس و معنيسا: بوستان اقروز *. مياقارقين از شهرهاى ديار يگر است. در نسخه ر جلس و مغنيسا ”ميان قارقينه در نسخه موزه بريتانى: «ميارقارچقين».

15. بسد(1) 7ن206211 1ا 11181 1811يا قف15 ة1 700115 بالرومية قوراليون (2) اشتق اسمه من الشجر والصخر لانه شجرة تنيت فى الماء فاذا اقتلعتها الغاصة حتو وقعت الى الهواء صلب ومنه احمر ومنه اسود. وهاه قيل هو قطاع حجرية لها قضبان حمر دقاق و غلاظ. و قيل هو المرجان وانه جه اشهر هذا و اصحاب اللغة يأبونه و يقولون ان المرجان صغار اللآلى و قيل هن وسد و عرب على بسد وهو المرجان. و خروهك جنس منه و عرب بالخراهك(3). و قيل ان شجرته تعظم حتى تخرق السفن المارة عليها وهذا يوجب الصلب قبل ملاقاة الهواء.

بسد(؟) را بلغت رومى قولوريون گويند و پعضى گفتهاند بسد را قوالن و گويند. و صاحب التهذيب گويد چنين آوردهاند كه بسد و مرجان نوعى است اوه از جواهر معدنى و لون او سرخ است و پريان او را در دريا اندازند. و

1. حاشيه منهاج البيان ورق آ 56. 2 . در اصل: قواريون. 3. اين وجه اشتقاق كه بير ونى ذكر كرده است مريوط به تام ديگر بسد است: در الجماهر (ص 191) پس از اين كلمه افزوده است: وهو تشبيه لاصل البسذ بقلنسوة الديك كماشبه به نوع من بستان افروز عريض متشنج و هاه پسمى خول خروه. اين همانست كه امروز تاج خروس گويند 4. تقل از نسخ خطى مذكور :ترجمه فارسى صيدنه. 5. مرجان سياه انواع دارد كه يكى از آتها 11170ع1ان تن «الللال عا (اكريموف 272)و ديگرى ا118ا5ل8 و نا5ل0801 مى ياشد (مار هوف بر خاققى ص 372).

150. (مكرر) بسد(1) 106838 018ا6ل وزهر الخيرى الاحمر يسمى بسد .

1. منقول از حاشيهآ منهاج البيان (آ 56) كه در دنبالهآ بسد ذكر شده است.

============================================================

1. نقل از نسخههاى خطى مذكور ترجمهآ فارسى. آ. بسبايج لغت رومى (يونانى) نيست. لغت فارسى است مركب از بس * بايك يعتى داراى پاى بسيار كه معادل يونانى ان پولو پوديون نيز جه به همين معنى است. ايوريحان تا اندازهاى يو نانى ميدانسته است و زيان فارسى دا نيز خوب ميدانسته است و اينقدر به امر اشتقاق وارد بوده است كه بداند بسبايج چيست. گمان مى كنم ور اشتپاه ازمترجم فارسى باشد 3. در اصل «كهن فانى» تصحيح از مخزن الادوية اذيل بسفايج).

4. در نسخهها قولوقدرين و قولوفدرين.

152. بسبس(1) با در كتاب حاوى از جالينوس نقل كردهاند كه او را از بلاد هند نقل كنند جوه باطراف و به هيات به پوست درخت ماند و او را آز جهت بوى خوش در ز

1. نقل از نسخ خطى مذكور. در نسخمهاى موزه بريتانى و مجلس بسيس؛ و آن درست نيست به دليل سباس. آ. در نسخه مجلس بسدا 153. بصل(1) وو201016 با 2 1لفالهي بصل را بلغت رومى قروميذيا گويند و قاراماون نيز گويند و بزيان سريانى ود بصلا گويند و به سندى ms175 نيز بصلا گويند. و محمدزكريا گويد تلخ پياز تيزتر جوز باشد و انچه از پياز او را شلار خوانند حدت در او كم بود و ابوريحان گويد در بلاد ما انچه ازو تيزتر باشد آن را زرنك(2) گويند و شعبههاى او با همديگر فراهم آمده باشد و شاخهاى او بر قطار باشد بشكل دندانها و پياز قاينى كه وه او را سير تمك خوانند باو مشابهت دارد و دتدانهاى هر دو متشابهند و فرق ميان ايشان بطعم توان كرد. و در درهآ(3) خمار پيازيست كه او را سرخ پياز ر گويند. و اتچه او را به بصل(4) الفار تعريف كنند در غايت تيزى باشد. و اه واى نوش پياز را حدت در طعم از همه كمتر است. و ابو الخپر گويد توعى از انواع يو پياز را عرب بصل الزيز گويند و طايفهاى او را به قعنب(5) تعريف كنند و طايفهآ ديگر بلابس گويند و طايفهآ ديگر قحفوز(6) گويند و گويتد نباتى كه او را بصل الزيز خوانند او را دندانها باشد چنانكه سير را وبوى او بغايت كريه وه گنده باشد و از جهت دفع بوى او را در گل پنهان كتند تا بوى او كم شود ج آنگاه او را در سركه به پرورند و به كرات سركه را ازو بيرون ريزند و سركهآ ر تازه مى كنند تا بوى او خوش شود و منبت او بيشتر در معادن تيات سعدو ثيلير باشد در مرغزارها و باخها و آبدانها و برگ او به برگ نيات سوسن مشابهت ه دارد و عامه او را ديوسير گويند.

============================================================

152. بصاق(1) القمر 61704766ل 0 0115ة الالمااتا يا لا27 القة7 هوالطلق. و يقال ان بصاق القمر زبدالقمر و بزاقه و بصاقه يوجد يالليل بارض العرب فى زيادة القمر ابيض خفيف شفاف و يقال له المهور (2).

بصاق31) القمر ديسقوريدس گويد در زمين عرب در وفنى كه ماه در نقصان وه نبود عادت عرب آن باشد كه به شبها بيرون ايند و بزاق القمر را پگهرند و عرب او رأ بزاق القمر و بضاق القمر و بساق القمر نيز گويند و جرم او سپيد اه باشد و تنك كه روشناتى از يك طرف او بديگرسو نفوذ كند و در بعضى مواضع ر عرب او را مهو گويند.

1. تقل از حاشيهآ منهاج البيان (ورق ب 56). 2. در برهان قاطع مهور بر وزن شهپر ضيبط شده است ودر ترجمه فارسى و الجماهر مهو آمده است. در لسان العرب (ديل بمها) آن را مهو ضبط كرده است: والمهو حصى ابيض يقال له بصاق القمر. محمد معين در حاشيه برهان قاطع مهور را مصحف مهو دانسته است: من گمانمى كنم مهوردرست است و مركب است از ماه * ور همچناتكه تام اين ستگ در بيشتر لغات با ماه تركيب شده است از جمله 41100اخ1ف2ا (سنگ ماه) در يونانى و ت50159712 در لاتينى و 00111095در انگليسى و 70تلق45225106) در فرانسوى و غير آن (مايرهوف بر غافقى 377) كلمهآ مهونيز شايد در اصل مهو (ماهو) يوده است و در عربى به آن شكل درآمده است. 3. نقل از نسخ خطى مذكور ترجمه فارسى 5ك1. بطباط(1) 7ع 17087010ا 1601 01011101 و برسيان داروج نياتى را گويند كه عرب او را عصاالراعى ms177 گويد و بعضى هنه

للرياح وفيه زيادة قبض يعين ويزيدالمنى. وبطم يقال له الضرو و بالرومية..، و بالفارسية كتبهن(2) و بالهندية خروك و بالتيسابورية باتقش و بالفارسية و اونيره(5) و صمغه علك الانباط. و اهل العراق يسمون ماسوى اللبانقن وله والمصطكى من الاعلاك علك الانباط و علك اليطم هو صمغ البطم .

و بطم(6) ليث گويد بطم درختى سبز است و يكى را ازو عرب يطمه گويد و و بعضى بطم گويند بتشديد ميم ابوعبيد از اصمعى روايت كند كه بطم بتشديد ج حبة الخضرا را گويند و بلغت رومى او را اقوقوس گويند و طراسانوس(2) نيز گويند و اقطاطاقيس گويند و بلغت سريانى او را بطما گويند و بزبان پارسى جو كنبهن گويتد و اهل خراسان خنچك(4) و بهندوئى خروك گويند و بلغت ه سجزى كنبشك(9) گويند و اهل نشابور و قاين نانكش و اهل مكران و قزدار(10) كل انگور خوانند و ابومعاذ گويد او را بپارسى اونيزه گويتد. و حمزه گويد حبة الخضرا را اسفردانه(11) و وندانه گويند و ونوشك(12) خوانند وون

18. رجوع به حاشيه قبل. 19. در نسخه موزه بريتانى «تشكحه» و در مغنيسا «بشكجه) و در مجلس «يشكحه، من گمان مى كنم درست بشكجد باشد: صورت ديگرى از وشكزد و بشكزد.

15. بطيخ(1) ران47 - 780.ا 11510 111ل6ل) اسمه ملفونا و بالفارسية خربزه. والملفون معرب مليونا و قد قيل انه البطيخ ل الصيفى المستحيل عن القثاء(2). والبطيخ المعروف عندنا بالهندى (3) يسميه ج اهل بغداد الرقى و بماوراء النهر الخر بز. والهليون (2) نوع من البطيخ المطاول يؤكل مع لبه. قال ثابت رايت بطيخة وزنها اربعون منا. ورائحتها كلها ه يفسدالخمر الا ان يبخر الموضع بالسعد والآس.

(6) بطيخ(5) اهوازى(6) گويد خربزهآ (7) خام را در معارف بلاد روم انكورن

1. نقل از حاشيهآ منهاج البيان (ورق ب 56). آ. به همين جهت در طبقه بندى علمى امروز گياهان خربزه از خانوادهآ ع6عانرا0006ن (خانوادهآ خياريان) است (گل گلاب ص 112).3.

يطيخ هتدى همان است كه ما هندوانه مى ناميم ق7112818 قلهاتلا. گ. بايد ملپون باشد. هليون ارچوبه است 01 1180206عه.5 نقل از نسخ خطى مذكور ترجمه فارسى 6. اين شخص ابوالحسين احمدبن الحسين الاهوازى الكاتب است كه مؤلف كتابى بوده است به نام تمعارف الروم و ابوريحان دو بار از او در الاثارالباقيه نام برده است. بنابراين يايد عبارت متن چنين باشد: «اهوازى در معارف پلاد روم گويده. نيز رجوع شود بد كريموف 7.278. مقصود از خربزه خام و پخته براى من روشن نشد. جه 158. بقلة(1)المقاء ا07 0300- با 11866 101101 اندرخانا بالرومية و بالسريانية بر بخينا و بالفارسية بفرخ وفربهن و بالعربية و الفرفخ والرجلة والعامة يسميها الحمقاء. بقلة الحمقاء هى بقلة الزهراء وه ه منسوبة الى فاطمة ابنة رسول الله صلى الله عليه وكانت تحبها وتكثر من هيه اكلها فسماها بنوامية بذلك و جعلوا بدل الزهراء الحمقاء. حتوك بالعربية فرفخ والرجلة ايضا حدوى قل ما يكتب بالالف واللام. والفرفخ معرب فرفهن

بقلة الحمقاء اورباسيوس گويد خرقه را كه بلغت تازى به بقلة الحمقاء تعريف كنند اندرخنا گويند. و فزارى گويد خرفه را بلغت هندى لونيه(3) وهر لونك خوانند و بعضى از پارسيان قرفينه گويند و بزبان تازى فرفخ و رجله جاوهر گويند و بعضى فرفين گويند و چنانستى گوئى فرفين معريست از لفظ پرپهن.

و اهل ms182 جرجان خرفه را پرپهن گويند. و ابوريحان گويد عامه و جهال صيادنه ور او را فرفير گويند و نون را به راء مبدل كنند. و فرقير عرب بنفشه را گويد و ورز لون ارجوان را نيز فرفيرى گويند. و بلغت سجزى وشفنگ(4) گويند و بلغت بستى كلنكك(5) گويند و اهل هرى سنجاب(6) گويند و اهل نيشابور بوخل ر گويند و اهل بلخ و زاولستان خفرج گويند. و در منقول مخلص آورده است كه هوهر بقلة الحمقاء را بلغت لطينى برققلى(7) گويند. و صاحب التهذيب آورده است اه و كه بقلة الحمقاء را فرفخ نيز گويند و شعرى(8) عربى نظير آورده است در اين وه معنى. ووآن اين است(9): .

ودستهم كما يداس الفرفخ ؤكل احيانا وحينا يشدخ ار اسا وازهرى گويد عرب مر او را كف نيز گويد. و ابو ريحان گويد اهل بغداد او را هوهر مباركه گويند بسبب بسيارى منفعت او و بعضى او را به فاطمه رضى الله عنها يه اضافت كنند و باين معنى او را بقلة الزهراء نيز گويند و بسبب شهرت اودر جهر منافع و فضائل بر ذكر بقلة اختصار كنند و در بعضى مواضع او را ظاهره نيز جه خوانند. و گويند نبات او دو نوع است بستانى و بيابانى و جالينوس گويد تخم فرفخ ور

1. تقل از حاشيهآ منهاج البيان (ورق ب 57) كه در دو جاى مختلف از حاشيهآ مذكور نوشته شده است ولى به دليل مطابقت كلى با ترجمه قارسي بايد خلاصه اى از اصل صيدته باشد. آ. در اصل «فرفختنى» و آن درست نيست. 3. در لغتنامه يلاتس: لونيا و لونيكا (ص 971). 4. و شفتگ به فتح اول و قاء بر وزن فرسنگ.. (برهان قاطع). 5. كلنك به كسر اول بر وزن خشتك و كلنكك به كسر اول و فتح رابع (برهان قاطع). 6. در برهان قاطع يكى از معاتى سنجاب را كنايه از سبزه دانسته است. 7. ت0161 (لو و. نامهاى آرامى گياهان ص 321).8. در نسخه موزه بريتافى: ««عرب وشعرى»، در يجلس: «و عرب شعرى». 9. شعر از العجاج است السان العرب ماده فرفخ).10. شكنك ظاهرا بجهت شكننده بودن ساقهاى آن 11. بقله صفت نيست بلكه موصوف است.

159. بقله(1)يمانيه ت7 - .0ك1 010 689لهر يا ااقا0ة6 لا6001ن يا با 1 828011105للل1.

جالينوس گويد بقلهآ يمانى را بلطاون گويند و بزبان هندى چاولائى(2) و به سندى فانتهارى گويند و اهل جرجان بورمندي31) و بلخيان مخنخ(2) گويند و اهل بخارا دخنخ(5) گويند و نبات او بسرخى مايل باشد و برگ او به برگ زردألو مشابهت دارد و مباينت ميان او و بستان افروز آنست كه نباتوه

1. نقل از نسخ خظى مذكور ترجمه فارسى. 2. در لغتنامه پلاتس (ص 453) چولائى ضبط شده است و آن را قلالل0017 قلقاله ترجمه كرده است. *. چنين است در نسخههاى ز مغنيسا ومجلس و در نسخه موزه بر يتانى: «بورمنى». بورمندى شايد با «بوزمنده مذكور در برهان ه قاطع يكى باشد. به گفته برهان بوزمند گياهى باشد به غايت خوشبوى. ؟. چنين است در نسخهها كه در بعضى بى نقطه است و مغنيسا چنان است كه بخنخ يا بخنج نيز مى توان خواند و ور در يك جا در نسخه موزه بريتانى صريحا بخنج است. 5 . احتمال ميدهم كه وخنج يا وخنخ ن باشد و در آن صورت با قرائت بخنج در حاشيه قبلى يكى ميشود («و» به «ب» قابل تبديل است). 6. در برهان قاطع سرخ مزد و سرخ مرز هر دو ضبط شده است.

16. بقله(1) يهوديه با ناع1، 21210 يا مل01 اق1يا 08100/111664ل6 بلغت سريانى او را شنا ذيبا گويند. معنى او بلغت تازى اسنان الذئب باشد و هر به پارسى دندان گرگ و در موضع خود ياد كرده(لريأنية اى اسنان الذيب. [35]] 1. نقل از نسخ خطى مذكور ترجمه فارسى20 . افتادگى نسخهآ اصل تا اينجا بود. جمله بالا دنباله البقلة اليهوديه است..

161. بقلة العدس .7 6211100ل111 6018 قال يحيى فى المنجح انه الفوذنج البرى 162. البقلة الحسينية بقلة تشبه الثوم الا انها اطيب منه واقل حدة واعرض اوراقأ قريبة من اوراق الطرخون.

============================================================

1. در نسخههاى ترجمه فارسى اضافه دارد: «و اين نبات را پلنگ مشك خوانند و معرب او ه فلنجمشك باشد و در حرف فاء گفته شوده 164. بقم = با 586ل6581 بالفارسية داربرنيان وبالخوارزمية بنحنك(1). قال حمزة هو معرب فكم وهودار برتيكان. معدنه جزيرة لامرى(2) و منه ms185 مع الخيزران يجلب. ورقه كورق السذاب والوحمله كالخخرنوب لكنه علقم لايؤكل. ويغرسونه فلايقطع الا بحضور المشترى ول و قدجعل ماعنده من السلع قطعا هى اعواض الوزن. ومعنى الوزن ان يختار ه المشترى ثلاث رجال كيف شاء هم والبائع رجلين فيتعلقون جملة بطرفجيه و القرسطون الى ان يرتفع الطرف الاخرالذى فيه البقم فما حملوا فهوالوزن ه فيكون كل وزن من البقم تل و كل تل مائة قاطية و كل قاطية منا و ربع، وه و يباع كل تل فى صتفير (3) بطنية ذهب والطنية ستة عشر ماشجة والماشجة اربع دوانيق ذهب. و سعر ذهبهم نصف نيسابورى. و قال الخليل الشرف (4) الداربرنيان. و قال السرى الرقاء البقم هوالعندم. لكن المشهور من العندم عندالصيادلة انه دم الاخوين المعروف بالقاطر. و ليس بعجب ان يكون ثحصارته التى تسيل و تتقطر. قال ابوحنيفة ورق اليقم مثل ورق اللوزالاخضر(5) والافنان حمر. و قال اهل السواحل ان البقم لونان احدهما يجلب من صنفير و يعرف بانسودالظهر و فيه حمرة(6) والاخرى يجلب منقيه و لامرى و يعرف بابيض الظهر وهو اصفى حمزة. ه 1. در ذيل بقم كه در حاشيهآ منهاج البيان (ورق ب 57) به طور قطع از صيدنه نقل شده است

145. يقر اخثلؤه بالسريانيةزبلادثورا و سمن لبنه بالرومية بوطوروس (1) و بالسريانية (35ب) حيوثا.

700090 ،9 166. بكير(1) =.1 اق8518 قال ماسرجويه هو بالهندية خيار چنير.

1. در اصل: «يكير» و در نسخههاى يحلس ms186 و موزهآ بريتانى ترجمهآ فارسى نيز چنين است. اما درنسخه ور فارسى مغنيسا «بكير» است و همين بايد درست باشد. در برهان قاطع آمده است: «بكير به فتح اول و باى ابجد و سكون ثانى و راى قرشت ادوائى است كه آن را خيارچنبر گويند و در مسهلات به كار برند. و بعضى گويند اين لغت هندى است» 167 بل(1)7 866106215 قال صهاربخت هودواء هندى. قال الخوزى هوالقثاء البرى الهندى. و فى كتاب ه جهار نام انه مثل ثمرة الكبر. و قيل هو مرقايض. وقال ابن ماسه انه شبهجه الزنجبيل. و قال ابومعاذ بلغنى انه الخطمى ولايصح ذلك. و قال صيادنة هذه ه التواحى انه انجير آدم و قدتقدم له ذكر.

1. به گفتهآ مايرهوف در شرح بر غافقى (شمارهآ 125) كلمه بل از 109» (سانسكريتى) و للا (هندى) مشتق است و درخت آن نزد هنديان مقدس است زيرا برگهاى آن داراى سه

169. بلادر 410100020با ل1لل8 ق166080 هو بالرومية انقراديا وهو ثمرة تشبه توى التمرالهندى الا انه اكبرمنه لها قمع ال يحيط باصله الى نصفه وله لب كلب اللوز حلوالمذاق غير ضار وقشره اسود و ( متخلخل مثل قشور اللوز فى ثقبه عسل اسود لزج غير مكروه الرائحة مقرح للجلد. قال الرازى هو شبيه بالتمر الصيحانى له اقماع كاقماع البتدق و فى داخله عسل اسود. و قال فى بدله خمسة اوزاته بندق و ربع وزنه دهن بلسانه وسدس وزنه تفط ابيض. و قال ماسرجويه ان لم يرفق به قتل.

1. مايرهوف در شرح غافقى (شماره 126) گويد: كلمهآ بلاذر از كلمهآ سانسكريتى 18قلقلله11 ms187 مشتق است و تامهاى هندى امروزى بههلا و بهيلوه يادآور اصل سانسكريتى آن است.

70 بلبوس منك311 للنل 1لاة1182101110 و ذكر ايوالخير فى الحاشية على متن بولس ان البلابس سريانى وفى الصيدنة و حكاية عن ابى جريج انه بصل صغار مأكول يشبه بصل الزعفران و ورقه يشبه ه الكرات و ورده وردالبنفسج. و قال ابومعاذ هوالبصل الحلو على ما قال الدمشقى تحمرالنساء به وجوههن. و(1) يكون بسجستان بصل احمر ارجوانى قه مشبع الارجوانية مطاول حلو يسمى البصل البسدى يسلق بقشره البيض فينصبغ كانصباغه بالفوة. (2) ديسقوريدس: منه حلو احمر ومنه مر يشبه البصليه)

171. بلسان بههي221001)-.2 01111810 1111111101 يا 5616 1/18ل8 وا هواسم شجرة قل مايذكر مجردا وانما يذكر مع الدهن اوالحب اوالعود قاله ول ماسرجويه والارجانى هذا الشجر يكون بعين شمس من مصر فقط عمظمها كعظم شجرة الحضض يشبه ورقه ورق السذاب الاانه اكبر وارق واشد (236) بياضا. ولاينبت فى موضع آخر اذلم يكن له حب يبذر ولايغرس بغرس لان اغصانه التى يصلح للغرس يشرط لاستخراج دهنها التى هى عصارتها فلم يكن هنه بهادهن. وقال الخطيى ليس له حب وانما الحب المنسوب اليه حب شيء آخر و لكنه يعرف به ومنيته بمصر يسمى المخرفة(1) و جالينوس سماه بالسمون و اه اورباسيوس بالسامون. وقيل ان نباته اعنى قضبانه يسمى البلسم. و قيل حبه ه اقوى من عوده ودهنه افضل من حبه. قال الرازي لايمكن ان يغش عيدانه و اه

و. واما عوده فهو بالرومية اسفكوخوس و ايضا بوبلسمون(5) و بالسريانية قيسى(6) دافورسما. حمزة: عوده بالفارسية دارافرسام و اجود عوده الحديث الدقيق الاحمر الخشن الطيب الرائحة لاحموضة فيه ويلذع اللسان وبدله عندبولس اصل البنفسج الابيض و بزره واما دهنه فقال ماسرجويه يشرط شجرته بحديدة عندطلوع الكلب يعنى الشعرى العبور ويجمع ماسال منهه بقطن. ويقوى رائحته حديثة ويسرع انحلاله و يلذع اللسان و اذا قطر منه قطرة على صوفة وغسل لم يبق له اثر واذا قطر على الماء اسرع انحلاله وه (36ب) امتزاجه يه كامتزاج اللبن بالماء و ان قطر على اللبن اجمده فان عتق خالصه ولثخن وفسد. قال الخطيبى يشرط فى اواخر الصيف و يعلق عليها قوارير يجتمع ه فيها مايسيل وهو صفوته المخزونة. ثم يقطع قضبانه فيسيل منه ثانية ويستعمل عه بدل النفط. قال ديسقوريدس ظن قوم انه يرسب ثم يطفو بعد ذلك وأنما يختلط لانه يطفو . و نحن نرى انه صمغ يذاب فى الماء كسائر الصموغ فيكون منه ه و..هذا الاختلاط. ويغش بدهن حبة الخضراء و دهن الحناء و دهن المصطكى و ه دهن اللوز ودهن الاس واشياء كالشمع والعسل و غيرها . الرازى: يجتمع فيه وفى كل سنة خمسين رطلا الى ستين وهو يلهب على الكراث والحديد والمغشوش منه يطفو مثل الزيت على الماء ms189 ويجتمع او يتفرق ككواكب الدهن متفرق اوه وا مجتمع. ديسقوريدس: يجتمع منه فى السنة ست اواق او سبع ونيباع على المكان ه بمثل وزنه فضة(2). قال و من ظن ان قطرته تنزل الى قعر الماء تم يطفو فقد اخطأ. واظن فى سبب ما قال فى امتزاجه بالماء لانه صمغ لادهن. ثم زاد فى صفات الجيد منه انه لاحموضة فيه وهذا لان الخالص هو صمغ خالص. ايوب هن الرهاوى: البلسان كالزبد و ليس له رطوبة به كسائر الادهان وهو بالرومية افو بلسمون و ايضا افو بسمون و بالسريانية مشحاذافورسا و ايضا رحششتا. واه

1: «والمخرفة كمرحله البستان نقله ms190 الجوهرى و قيده بعضهم من النخل. و قال شمر المخرفة سكة بين صفين من نخل يخترف المخترف من ايهماشاء اى يجتنى» (تاج العروس ذيل خرف). آ. در.

اصل قتطر. در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 16 از مقالهآ اول) ايطرا. به همين يهت من ه حدس ميزنم كه فيطر باشد و مقصود از آن پترا يا ە11/86 *ندالهر باشد كه ناحيه اى بود در شمال غربى شبه جزيره عربستان و به طور كلى به آن مملكت نبط اطلاق مى شد. 3 در حاشيه اين قسمت مطلبى دربارهآ صفت دانه بلسان آمده است: اجود حبه ماكان حديثا ممتلئا تقيلا احمر اشقر يلذع اللسان يسيرا ويفوح منه رائحة اليلسان و يكون فى قدرالفلفل . 4. «زغر بوزن زفر قرية بمشارف الشام فى طرف البحيرة المنتنة و تسمى البحيرة بهام (مراصدالاطلاع ذيل زغر ) .

بنابراين بحيرة زغر «بحرالميت» امروزى است. 3. 100008،70400 (لوو، نامهاى گياهان به ترامي74). 6. در لوو (يحل مذكور) قيسادافورسما. 7. آنچه در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 16 از مقاله اول) آمده است اين است: والذى يجتمع مته فى كل عمام مابين الخمسين الى

172. بكس(1) ا 6 يا .1716 160161018 قال صاحب المشاهير هوالتين. و هذا معلوم فى الجمهور.

1. لكلرك گويد فورسكال گفته است كه بلس 08668 5ل276 است (شماره 352) .

173. بكم() با ق102051011 ل151 هوحساس(2) السمك الصغار فان جاوزت تصف الاصبع فهى الشيم ويعرفهاه بالهازبا(3). ثم لايزال يسمى شيما الى غاية كبره فان كان فى ماء جارى على الرضراض او اوى الى عين اوقناة كذلك فهوالصحورى (4) وصغاره هوالمختار 1. «البلم محركة صغارالآسمكه (قامرس وتاج العروس). 2. «الحساس سمك صغار باليحرين يجفف حتى لاييقى قيه شيء من مائه، الواحدة حساسة. قال الجوهرى والحساس بالضم الحف وهو و سمك صغار يجفف السان العرب ذيل حس). اما عبارت متن درست نمى نمايد ms191 شايد در اصل چنين بوده است: هوالحساس وهوالسمك الصغار «والهازبى جنس من السمك» السان العرب: هزب) .

4. چنين است در اصل. كريموف (291) آن را الضخورى خوانده است.

174. بلسن(1) = .106 55160تلعا و قال(2) فيه اته العدس. و هذا ايضا مشهور و خاصة عند اهل مكة.

1. لغويون بلس به ضم باء ولام و يا سين آخر وبلسن به ضم باء وسكون لام وضم سين و نون آخر، هر دو وچه را ذكر كردهاند السان العرب ذيل بلس). آ. فاعل «قال» معلوم نيست.

شايد از جمله «هذا ايضا مشهوره بتوان حدس زد كه مقصود «صاحب المشاهير» مذكور در شرح كلمهآ بلس باشد.

============================================================

1. اين جملهآ اول اصلا ربطى به بلوط ندارد جزدر نام بلوط الارض. خمايوطس گياهى است كه در كتابهاى طيى قديم به آن كمادريوس مى گفتند و محرف كلمه يونانى ق1لة10م است كه درست به معنى ms192 بلوط الارض است و نام علمى آن سل ق20ل6قلك 610ل76 است (مايرهوف بر اسماء العقار شماره 189) و در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 93 از مقاله سوم) زير عنوان حاملروس و خدريس ذكر شده است. خود ابوريحان در فصل كاف آن را ذكر كرده است و من غميدانم چرا اين چمله را در اينجا آورده است. آ. چنين است در اصل ودر جوه ترجمهآ فارسى بزغنج. بزغنج و بزشند به يك معنى است. در برهان قاطع ذيل بزغتج گويد: به ضم اول و سكون ثالث چيزى است كه بدان پوست را دباغت كنند. گويند كه درخت پسته يك سال ميوه مفزدار بارآورد و يك سال بى مغز و آن را كه بى مغز است بزغنج گويند.

============================================================

177. بلور (1) قال حمزة هومناسب للزجاج من بعض الجهات ونوع منه يسمى ريم بلور وه هذا ليس بنوع له اتما يقوم مقام درديه المسعى نفث(7).

1. و310(كربيموف، ذيل همين شماره). آ . ذر حاشيهآ نسخهآ اصل چنين نوشته است: قيل الصافى من البلور يذوب ذوب الزجاج و من علق عليه لايرى احلاما ردية.

178. بليلج 100080001 =02 لق161000 جوزات ملس محددة الرؤوس غبرالالوان فى عظم العفص الكبار لها نويات و.على شكلها ينكسر عن لبوب مأكولة كلب اللوز. او البندق حلوة المذاق دسمة مغيية محددة الرؤوس من صفات الهليلج الكابلى كذلك تشنجه فاما البليلج فالى الاستدارة اقرب والملاسة والصفرة.

179. بتك (1) رد02ا يا 1200 و شايد 142049090 قال يحيى والخشكى انه يؤتى به من اليمن و يقال لنه من اصل شجرام غيلان ينخر هناك فيسقط من سوق الشجر و يشبه داخل كرب النخل النخر. قاما المخير فيحمل من ارض الذهب فيقال انه نخرالصندل واجوده الاصفر السريع قه التفتت(2) و اما الاول فيستى عمانيا و يكون منه ms193 بارض مكران كماقيل.

1. براى نامهاى يوتانى آن رجوع شود به كريموف ذيل همين شماره و ليدل و اسكات، كه آن را نوعى يوست خوشبوى درخت هندى معرفى مى كند و احتمالا ينك باشده آ . در اصل: النقيب.

============================================================

هو بالرومية هيوسقاموس و بالسريانية زرع شخرونا(1) و بالهندية هاتوراقال() ر الفزارى البنج جبلى و بستانى وهو بالفارسية گوز ماتل(2) و بالسندية دهطورا(3). و ليس البنج بجوز ماتل و لكن اقراص البنجيين(2) ربما نسبت الى جوز ماتل. و قيل فى البنج انه نوعان: اسود ارجوانى الزهر لاخيرفيه و ابيض ه اصفر الزهر و يقال له فى الاستعمال بنج ابيض اوالذى زهره اصفر للتمييز قالج اديسقوريدس ورقه عريض طويل اسود خشن اغصانه منتظمة رمانات ممتلية ه بزرا. والذى يشبه الخشخاش احمر الفقاح والاخر فقاحه كفقاح التفاح لين رسن ب القضبان احمرالبزر. وذكر ابوالحسن الترنجى البنج(6) و انه حشيشة الشرك (13 ابيض اللون عروقى و ربما تصحفه الاطياء و يظنونه بنجا.ه 2. در اصل: سخرونا، رجوع شود به لوو، نامهاى گياهان به آرامى، ص 2.381. بيشتر با ثاء سه نقطه مى تويسند. رجوع شود مثلا به برهان قاطع ذيل «جوز ماتل» 3. در فرهتگ پلاتس تورا- 117ف 11118 يا 081112 در برهان قاطع ذيل «جوز ماثل» گويد كه عوام آن را تاتوله گويند. تاتوله همان دهتوراى سندى و داتوراى لاتينى است. 4. در اصلر «المسمين» كه معنى ندارد. در ترجمه فارسى در اين موضع آمده است: «بنج جوز باثل نيست اما و عادت طايفهاى كه بنگ فروشند آنست كه قرصها سازند...» بنابراين بايد «البنجيين» خواند.

كريموف، 297، از عبارت قانون در ذيل بنج ««ويدخل فى التسمين» حدس ميزند كه بايد اقراص التسمين باشد. حدس من به جهت موافقيت با ترجمه فارسى است كه لايد نسخهاى كه دردست و مترجم بوده است البنجيين داشته است. 5. در اصل «البج و ظاهرا بايد چنين باشد زيرا ابوريحان مى گويد: «و ربما تصحفه الاطباء ويظنوته بنجا» و ms194 اگر در اصل بنج بود تصحيفى روعا نميداد. اما در همهآ كتب گاهى بنج را با شوكران يكى دانستهاند و اين ميرساتد كه اصل كلمه ينج بوده است. ع. لوو (نامهاى گياهان به آرامى 381) شواهدى دارد كه بنگى را در زبانهاى آرامى و عربى شوكران يهم مى گفتهاند. لو و حدس ميزتد كه ممكن است كلمة شوكران از اصل آرامى شكر به معنى بخدر مشتق باشد. در اين صورت حشيشة الشرك شايد حشيشة الشكر ياشد كه همان شوكران است.

181. بنجنگشت(1) مر .ا قلااق8، 21115 11152 قال الارجانى هونبات يلحق بالشجر فى يمظمه ينبت بقرب المياه فى مواضع

قال بولس بدله صمغ زيتون الحبش. فاما بنجتگشت فانه سمى بعقار ابيض فى و قدالدرهم منه كالكف ينشعب منها شعب كالاصابع من اثنين الى خمسة واكثر. وهاه اما الموصوفات فى هذا الباب فانها صفات العرفج المسمى بالسجزية مزدر.

1. اين پنج انگشت كه در اينجا ذكر شده است از خانوادهآ 762060865 يا خانوادهآ شاه پسند است (گل گلاب 218). خانوادهآ ديگرى از گياهان به نام پنج انگشت است كه *1101601011 خوانده ميشود (ايضا 107). 2. در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 1110 از مقالهآ اول) در ذيل اغنس آمده است : «و سمى اغنس وهو الطاهر لان المتزهدات من النساء يفتر شنه فى الهياكل ليقمع الشهوة». و اين همان است كه ابوريحان «شجرة الطهر» مي گويد. 3. رجوع به حاشيهآ قبل. 4. ديسقوريدس (در همان موضع) گويدة «و قديظن به ms195 قوم انه اذا عملت منه عصاو توكأ عليها المشاة المسافرون منعت عنهم الحفا» وحفا به معنى رقت قدم است. در ترجمه فارسى صيدنه وهز در اين موضع آمده است: «عادت زهاد ترسايان آنست كه ازو فرشها سازند و برو نشينند و چون سفر كنند از چوب پنج انگشت عصاها سازند و در دست گيرند و غرض ايشان از ور ملازمت ان انست كه تا قوت شهوانى كمتر شود، اين جملهآ اخير كه در اصل عربى نيست ميرساند كه از اصل در اين موضع چيزى ساقط شده است.

182. بنذق 0ف-11007 000 ل806 11110 01ب! بالرومية ايلرسيا و بالسريانية فندقا. قيلانجلوز هندى. و فى كناش الآمدى انه الجوز الصغار و ليس كذلك فان الجوز صغر اوكبر متشنج القشر الصلب متشنج اللب و البندق كالبندقة فى الحقيقة احمر القشر الخارج شبيه اللب بلب المشمش و اشد استدارة.

============================================================

183 بتفسج بايا = ا 111512 01 اورباسيوس: بالرومية ياون و بالسريانية متشخا(1). و فى ديوان الادب الفرفير هوالبنفسج و يقال اشتريت بنفشا من العطار(2). و دهنه بالرومية فسوه ر شى ليون. قال بولس بعض التاس يستعمله من الذى لونه كالفرفير وبعض جه من الذى لونه كالزعفران و بعض من الابيض.

1. در اصل: متشحيا». اصلاح از شرح مايرهوف بر غافقى 2.325. در اصل: الخطار.

184. بورق(1)= مخلوطى از تركيبات سوديم 5قل1ل الم لآل0 ملللل01 للللت لل50، ع10082 بالرومية افينطرون (2) و بالسرياتية نترا و بالسندية اوس . واجوده الارمنى وهو خفيف متصفح اى ذوصفائح سريع التفتت فرفيرى اللون شبيه بالزبد لذاع. وا شت ويجب ان لايدخل داخل البدن الا عن ضرورة. و قال ديسقوريدس اجوده جه و ماخف و توردلونه او ms196 ابيض ويتتقب مثل الاسفنج. والمجلوب من بلاد قو (12 هذه صفته. و سمى اورباسيوس الارمنى منه ابر ونيطرون. قال الرسائلى اجوده ه الخقيف الوردى اللون الكثير التخلخل و مخرج هذا من افق الجزيرة. قال جالينوس البورق الزبدى الافريقى يستعمل فى الحمام لجلائه. وزبدالنطرون يقال انه البورق الارمنى. و قال سسردالهندى البورق منه معدنى ومنه شعيرى ه يعمل من حراقة الشعير اذا طبخ وكذلك من حراقة الشجر. و قيل بورق ه الغرب زائدة تخرج من شجر الغرب. واما بورق الغرب فانه بجمد على مشادخ ه

(والذى يجلب من فوفور من بلاد ليقوريا وهو على هذه الصقة» . لكلرك در ترجمه (شمارهآ 381) آن شهر را به من16220 و ولايت آن را بد عفان چ نا برگردانده است. ليگورى ناحيه اى است در شمال ايتاليا واقع در كنار خليج ثن. 4. غافقى گويد از آن جهت «بورق الخيزه ناميده ميشود كه نانوايان مصر آن را در آب حل كنند و پيش از پختن نان بر آن بمالند تا نان براق اشود 185. يوزيدان *1018 ق ، 6لا لللات1 7132 .)160ل قلل8) (739) هذا الاسم فارسى و بالسندية شذوار و بعضهم يصحفه ويبدل الياء بالنون ذلك خطأ. وهو عروق بيض ملس فيه تشنج بالطول ومنه نوع بغدادى يعرف ه بمستعجل وهو املس غير متشنج يتناول للسمن. قال الارجانى والرسائلى والذمشقى هو عقار هندى واجوده ما ابيض و نغلظ عوده وكثرخطوطهه ووالاملس الدقيق الضعيف البياض ردي قال ابن ماسوية بدله مثليه بهمنن ابيض.

1. در تعيين هويت اين ms197 دارو اتفاق نظر نيست. رجوع شود به شرح مايرهوف بر غافقى (شماره (120 186. بوسكان(1).

قال الرازى بدله وزنه و نصف درونج و كمون كرمانى بالسوية.

1. در تسخههاى خطى ترجمه قارسى صيدنه «بوسگاره با راء است.

============================================================

1. تام اين گياه در غافقى بوصين است و آن مطايق است با نام سريانى آن «بوصينا» (مايرهوف بر غافقى شماره 164، لو و، نامهاى گياهان به آرامى ص46). 2. اين كلمه برمس نيز خوانده شده است و پيش از اين در ذيل برمس شرحى درپارهآ آن آمده است . 3. در حاشيه امده است: «و حيث ماوقع جمع الصراص»، داود انطاكى نيز چنين خاصيتى را براى جنس تر اين گياه ذكر گرده است.

188. بوذهيارج قال ابن ماسه انه يشبه خشب الفاوتيا و يجلب من الهند.

بول(1) بالرومية ارون و بالسريانية تبوثتا.

1. اين شرح در حاشيهآ نسخهآ اصل نوشته شده است. براى مطابقت با شماره گذارى كريموف امن به آن شماره ندادم.

18 بهار(1) 106)= . قق176ة لم يا م 1ية10 6ا ياا 1ل يا 1 قللم يا 18 2605للام يا .7 اورباسيوس: هو بوفثالمون و ايضا بوثلمون و بالسرياتية عينى تورا وبالفارسة هز گاوچشم. و قيل انه ايضا جرجار وهو بالعربية الترار قال الاعشى (2) بيضاء ضحوتها وصفر راءآ العشية كالعراره لان العتيق الحسن الناعم البدن يضرب لونها الى الحمرة فى متوع النهار ومن قه

1. اين كلمه هم در اينجا و هم در دو سطر بعد در اصل ”بهرام هلير» نوشته شده است. در حاشيهآ منهاج البيان (ورق ا61) «بهرام جله» نوشته شده است. در كتاب النيات ابوحنيفه ذيل .

رنف (شماره 421) دارد: الرنف بهرامج البر. من احتمال مىدهم كه ناسخ اصلى (يعنى آنكه تسخهآ اصل و حاشيه منهاجالبيان .از روى آن نوشته شده است) در موقع نوشتن كسى يه او ه املاء وبه اصطلاح امروز ديكته مى كرده است و او بهرامج البر را بهرام جلبر شنيده ونوشته ه است. درباره اين نبات رجوع شود به اچماهر بيرونى ص 35 و 2036. احتمال ضعيفى

191. بهمن - 1 161ع3 68 ابمن سفيد)، ص1ة31 للللللا (بهمن سرخ) هو نوعان احمر و ابيض قطاع خشب حمر و بيض متشنجة. فابيضه يشبه لون هوه الثربذ و احمره احمراللون رزين صلب المكسر فى طعمه حلاوة يتبعها مرارة . و كنت اراه فى الجبال فماكنت أشبه نباته و أرومته الا بالجزر لولا حمرة الأرومة.

قال الرازى بدله تودرى وزنه و لسان العصافير تصف وزنه.

192. بهمى 511014 با ع16/2 00نلسا قال ابوحنيفة حبه دقيق جدا يجمعه النمل فى قراها(1) و اذا اقحط الناس احتفروا عنه(2) و طعمه طعم الشعير.

1. در اصل «قواها»، اصلاح اذ كتاب للنيات (89). 2. در كتاب التنبات: احتفرواعنه قرى التمل فاستخرجوه يطحتونه فاكلوه.

194. بيزه(1) ح.68ل1 نبات يجلب من بلاد الارمن و يستعملونه فى الروم و الاذربيجان ووجه استعماله ه يؤخذ وينقع فى ماء الملح اياما ثم يوضع فى الماست ويؤكل معه شيء من الطعام و يحلل الرياح و يحدث الجسم...؟ له رائحة طيبة. و اهل اذربيجان يسمونه هه بيوه زا.

============================================================

اا بيش .لها 1220 للالا0 يسمى بالهندية بش. منيته بارض الهند فى ms200 جبال كشمير و اسم الجبل الذى ينبت ه عليه شنكرنستاجن(1) فى حد كرناوه من ادشتان (2) قصبة كشمير اليه ثمانون قه كروة (3) اى اميالا و ارتفاع الجبل ثلاثة اميال و شربته القاتلة نصف مثقال . و ( فى الكتب ان السمانى تأكله و تسمن عليه. قال حبيش تاكله فارة والسلوى ، كانه شيء آخر عبر عنه بالبيش فان البيش يشبه السعد. و انواعه باسماء طبقات و الهند(4) وهى كالدر ومنكن و شرنك و هلاهل. فكالدر هو بيش اخضر و منكنر وهو شودراسود و شرنك وهو برهمن ابيض قتال و هلاهل وهى كشتر اصفر.

قيل اوحاه قتلا بوزن شعيرة هو كالكوت اسود المكسر صلب وسطهه الى البياض ماهو ذوثلاثة قرون. و قيل ان البرهمن الابيض يقتل منه دانق . و ه و بيش(5) حلو صلب غيرمكتنز الى الحمرة يقتل منه دانقان وكشتر بين البياض هه والسواد صلب ووسط مكسره ابيض يحيط به سواد. و شودر بين الصفرةوه والبياض يقتل منه نصف درهم وجندال يقتل منه دانق. و قال قسطا هو اوحى ه السموم قتلا حتى ان رائحته ربما يصرع. ويطلى عصير رطبه على التصولجه فيقتل وهو ثلاثة الوان كلها قاتلة واولها البرهمن الابيض اخبثها غائلة يفسخ وه (120) يقتل على المكان. والثانى يشبه القرون يوجدفى سنبل الطيب عود كنصف اصبع دقيق منقط بنقط بيض صغار كسحيق الطلق له بصيص. والثالث يصابه ور فى السنبل الطيب عود قدراصبع مثل القصب الفارسى عقدتحقد. و للبيش جه

1. در اصل «نستاجن» بى نقطه است اما در حاشيهآ منهاج البيان (ورق ا61) «نستاجن» است.

ا. بيرونى در كتاب الهند ميگويد كه ادشتان قصبه كشمير است و رود «جيلم» از آن ميگذرد (ص 166).3. در كتاب الهند مى گويد: «وكل واحد من الفراسخ اربعة اميال اعنى كروه» (ص 159)4. به گفتهآ بير ونى در كتاب الهند (ص 76 به بعد) طبقات هند در آغاز چهار بوده است كه يراهمه بالاترين آن طيقات هستند. پس از براهمه كشترها هستند و پس از طبقهآ كشتر طيقة بيش است. پيشه وران كه پست تر از ايشان هستند آنتز خوانده مى شوند. گازران و كفشگران و بازيگران و زنبيل يافان و صيادان و غيره پست تر از پيشموران ديگرند. اما گروهى كه به نام «اهادى» و «ادوم» و چندال» و «ابدهتو» ناميده مى شوند به كارهاى پست اشتغال دارند و جزو ه هيچ طيبقه نيستند و به گفتهآ هندوان حرامزادهاند و از پدرى «شودر» و مادرى «برهمن» زاييده اند.

از مطالب بعدى معلوم مى شود كه ظاهرآ شودر نام طبقهآ چهارم بوده است. 5. بيش مذكور در اينجا نام طبقه سوم از طبقات هند است كه اتفاقا با ms202 نام بيش (داروى مورد بحث) يكى است:

195. بيش موشك قال صهاربخت هوفارة غذاؤها البيش. و قال غيره باذزهرالبيش فارة المسمىه.

به. و قال الترتجى اذا عضت اسالت اللعاب والدموع. قال بشرين المعتمر وو فارة البيش على بيشها احرص من ضب على تمره و قال الخوزى انه ينبت مع البيش نبات يسمى بوحا يؤتى به من الهند مع البيش (0آب) فمنافعه مثل منافعييش موش الذى هو حيوان صغير، يكون فى اصل البيش.

1. در اصل بى تقطه. در برهان قاطع ذيل «بوحاه آمده است: با حاى بى نقطه به الف كشيده يه لغت يونانى گياه ماه پروين را گويند و بيخ آن را به عربى جدوار خواتند و گويند با بيش در يك اجا رويد.

194 بيقيه 0ب21 ا141ن1 .ا 716،10 قال اطيوس حب يشبه العدس يؤكل فى المجاعات وخاصة فى الرييع طريا . وه قال حنين هوحشيش الدواب بالشام و بمصر.

197. بيلمون(1) 41167 قال الفرفخ البرى.

============================================================

198. بيض ندنن- /1711 بالرومية اوا. و قال الاهوازى فى المعارف ابغا و بالسريانية بيغا (1) و قشره البواقى بالعربية يسمى القيض، معجم الضاد والغشاء الرقيق بين البياض والقيض هو الغرقنى بالهمز ى 1، در ترجمهآ فارسى: بيضاه

1. در اصل: «الغمور» . 2. در حاشيه: «المعقره»! شايد المقعره. 3. در حاشيه افزوده است: «ايوحنيفة: تامول طيب الريح والطعم ينبت نبات اللوبيا وطعمه طعم القرنقل يمضغ فيطيب .

(ليطيب) رائحة النكهة وهو ببلاد العرب من ارض عمان واسمه عجمى» . مقايسه شود با كتاب النبات (شماره 131).

201. تافسيا و تفسيا 10114 =ا /111610518 بالرومية، هوالصمغ السذاب البرى اوالجبلى. فى متن كتاب بولس و

202. ترياق 101006 هوالدافع للسموم ولم اقف على تفسير و اشرفها المعروف بالفاروق الذى هو ه مثروديطوس(1) بتركيب اقراص الافاعى وامثالها فيه. والفاروق (7)اما هوالمنجى واما هو المفرق بين البدن و بين السم. و قيل فى امتحانه انه ان اطعم انسان ثوماثم الترياق بطلت رائحة الثوم من نكهته اصلا. و قيل يذاب منه ه مقدار حبة زبيب ويطرح فيه توم مدقوق فان بطلت رائحة التوم بعد ساعةه فهوجيد. و امتحانه ايضا انه يقطع القى والاسهال اللذين بالسقمونيا. وقيل هاه انه يطلق المعتقل و يعقل المنطلق من الحصر والهيضة . و قيل ان جيده ان القى يه و فى دم خنزير جامد ذاب من ساعته ولكن السجرينا (3) والشلييا والمثروديطوس

1. بعنى ميتريداتس (مهرداد) اوياتور پادشاه پونتوس (63_132 قبل از مسيح). او درباره داروها و پادزهرها مطالعاتى كرده بود كه يه دستور پميه سردار رومى به لاتينى ترجمه شده است.

ترياق يا پادزهر مثروديطوس از قديم به نام او معروف بوده است (سارتن ج 1 ص 214).2.

در اصل «اثماه ms205 كه درست تيست. *. اين دو نام در ذيل ايارج نيز مذكور شده است (سجرينيا به جاى سجر پنا).

203. الترياق الهروى قال الترنجى حشيشة بهراة ورقها كورق السوسن و بزرها(1) كالسوسنه الابيض له رائحة صالحة تحمل اصوله مثل الايرسا وهو ترياق لسع الافاعى.

ول و ذكر عن اهل هراة ان اليتوع التى يسمونها ترياقا يلتقط من شجره عشرة اه من ديداته و يودع فى وعاء و يترك حتى يأكل بعضها بعضا فيكون الواحد الباقى منها سم ساعة وذكر آخر ان نباتا كاشغر او بلاساغون يسمونه جه قرايوت(2) اى الحشيش الاسود ان قطع بسكين ولم يغسل و قطع به اد (41ب) بزماوردقتل على المكان 1. چنين است در اصل و در ترچمه فارسى: «گل او چون گل سوسن سپيد است». بنابراين بايد و به جاى «يززها» «زهرها» بأشد آ. در اصل حرف اولى فاقد نقطه است. يوت و اوت در ترگى وه ايه معنى علف است 204.. ترياق لغيرى(1) هومن المفردات اصل كالشلجم يستعمله اهل زرنج رطبا بالاكل وطلاء فينفع من القروح والسعف و يكون ايضا بزابلستان وهو مر بشع خناق ولو كانه اصفر يشابه الزراوتد المدحرج فى لونه و شكله و انه اذايبس كان فيه مشابه الغاريقون فى سرعة التفتت و بياض الداخل و المرارة المشوبه بالحلاوة.

============================================================

205. ترياق اهل بلد هوالتوم و سماه ايومعاذ و غيره ترياق اهل الرستاق(1) .

2) . در ترجهآ فارسى افزوده است: «زيرا كه اهل روستا را بر ترياقات ديگر اطلاع كم بوده.

206. ترياق تركى چ شاهدت فى ms206 حداثتى شيخا من التركماتية كان يجى الى خوارزم بترياقات وار ادوية من الحشائش مركبات وكان يدعى ان ما فى الكتب من المقرد والمركب قدحصلتهآ من النبات و شاهدت من موميائه ما كان كالمعجز.ه 207. تريد 11730- 11ع11005871 يا ا3 قل1070170 بالرومية اليثيون وايضا الطريون (1) و ايضا سندريون (7) و بالسريانية طربد و ايضا طربيد و بالفارسية تربد و بالهندية تربج. والمختارمنه الابيض نايزه (3) لان رليه يسل و يرمى به وهو رطب ويبقى القشر نايزات متشتجة و ان ذلك يعمل فى طراوته. ورطوبته يكون مصمغالقوته ويجلب من نهلواره من بلاد السند.

و(؟)من الابيض نوع اخر هندى مصمت غير مسلول هو اصل الجيلهنكجه يستعمل فى ادوية القى. ابن ماسرجويه وابوجريج الراهب : اجوده الابيض الجوف الاملس الظهر المضمغ الدسم المجوف كاتاييب القصب لايبدى تقشيره

1. 447887 (كريوف 315). 800.2ف(همان موضع). 3. «نايزه به معنى گلوگاه ولوله ابريق و لوله هرچيز ديگر و نى ميان خالى و هر چوبى و نى ميان خالى كه برگ بر آن رسته و گرهها داشته باشد.» (برهان قاطع). بنايراين تايزه مذكور در متن هميان نايڑه فارسى است . 4 .

در حاشيه منهاج البيان (ورق آ 62) مختصرى از فصل تربد كه مسلا از كتاب الصيدنه است آورده است و در آن مطلبى اضافه دارد كه ظاهرا از اصل ما ساقط است (يه دليل آنكه درر ترجمهآ فارسى نيز اين مطلب مذكور است): «و قيل انه وجد فى جبال نوزاد منه لايقصر عن ه الاول ومنه اصفر عريض غير مسلول وهو اصل الجبلهنك..». در ترجمه فارسى (نسخه موزهيجه بريتانى) در اين موضع چنين آمده است: «و اوردهاند كه در كوههاى نوزاد تربزى هست كه در منفعت كم از نوع اول ms207 نيست.ه اورق ب 64).

208. ترمس 160009= با ل لاقللة قللف1الاا يا ق11000.

115 و و يقال له الجرجر المصرى و بالسرياتية ترمسا و ايضا اوثرمسوا(1). قال ديسقوريدس منه برى اصفر(2) و اضعف قوة. و قال بولس منه مأكول و منه ه مر والبرى اقوى من البستانى. و قال الرازى حب مثل الباقلى مرالطعم(3) و كركرهو الباقلى المصرى واذا تاملتها لم تجد بينهما تشابها غيرما جرت به العادة لان حبه مدور مفرطح ابيض يقق ومنابت اوراقه كمنابت اوراق الملوكيه الا ان استدارتها مشققة. قال ابوحنيفة ذكر العلماء فى القطانى(4) البسيلة و كانها الترمس للعلقمية التى فيها والبسيل عندالعرب الكريه. قال ابن ماسويه بدله فى اخراج الدود الشيح فان لم يوجد فبدله جعدة.

1. در ترجمه قارسى ترميوس. آ. در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 109 از مقالهآ دوم) در اين

القطنية و القطتية حبوب الارض او ماسوى الحنطة والشعير والزبيب والتبر وقيل هى الحبوب التى تطبخ كالعدس والخلر اى الماش والفول واليجر اى اللوبياء والحمص لانها تذخر فى البيت و تقيم زمانا جمع قطانى 209. ترنجان(1) قال الدمشقتى هوالبادرنجبويه و بسماها جالينوس مفرحة القلب.

ا1. رجوع شود به ذيل بادرنجبويه.

21 ترنجبين = .700111 11161011 فقلللطر يا نتقلللك 80011 قال الفزارى هوالترنجبين كانه الطل التازل و بالعريية الشهد وما سمعنابهذا وه انه بالرومية(1) جواسا سكر اى سكر الحاج. قال حمزه الحاج يسمى بخراسان تر و بفارس ارود و باصبهان اشتر فيقولون اشترانگبين واظن ان اشتر فى الحاج هوالبعير لانه يسمى اشترخار. ms208 وقال ايضا فى الحاج «الذى يقع علييه وه الكشوث» والكشوت على عدم اصله لاينزل وانما ينبت ثم يلتوى على ماقار به ه ر وينقطع عن الارض و قل مارأيناه متشبثا بالحاج: و قال ابوطالب المأمونى فى صفته وسكر ليس من العسكر (2) بالمخرج وولا من القند على النيران بالمنتج ابيض كالكافور او كاللؤلؤ المدحرج

1. گمان مى كنم صحيح «بالهنديه» باشد و «بالر وميه» اشتباه كاتب اصلى بوده باشد. به گفتهآ پلاتس در فرهنگنامهآ هندى واردو (ص 394) «جواسا» گياه خاردارى است كه نام علمى آن صالة1168000 يا 11022000قللاهي است كه چارپايان وشتران آن را مى چرند و ه مردم از آن تتى (ديوار چوبى) درست مى كنند. بنابراين جواسا همان حاج يا «رتر» است به هندى و «جواساسكر» ترانگپين است. نيز رجوع شود به كريوف 317. 2 . در يتيمة الدهر(ج 4 ص 177): «ليس من السكر المستخرج» و آن علاوه بر اختلال وزن فاقد معنى است . «من العسكر» يعنى از «عسكر مكرم» از شهرهاى خوزستان. خوزستان از مراكز توليد شكر بوده است . 3. در يتيمة الدهر (موضع مذكور): «ولو حلفت انه طرزه» . در متن ما: «وإن حلف». به عقيدهآ من بهدليل «لم نحرج» بايد «ولو حلفنا، باشد. ؟. در يتيمة الدهر: «ظل» و آن درست نيست. ك. در يتيمةالدهر: «يهوى».

211 . تريامان(1) 2107009= .ا 10102 10 يا م1للت الالال1ل1كالا ول هو اغافت من غير شبهة ووصفه الرازى انه حشيش على ms209 راسه ورد كالبنفسج ور فى لونه و شكله اكبرمنه مرالمذاقة 1. در برهان فاطع تريامان به صم تا و با باء ضيط كرده است: «به يونانى نام گلى است

1. كريوف (318) حدس زده است كه «توم» باشد. توم يا ق11600 به گفتهآ لوو (نامهاى گياهان به آرامى ص 181) همان «حاشاه است كه از انواع پونهها است حاشا را با صعتر يكى دانستهاند (مايرهوف بر موسيين ميمون (شماره 157)) و تحفه حكيم مومن كه جنبيل را ى صحتر گفته است.

214. ترمشير ي1 1105215 11111 و قال حمزة هو نبت و للبنه رب طيبة يسمى مشك(1) ترمشير و 1. بايد مشكطرامشير باشد كه در شماره 997 مذكور خواهد شد.

215. تفاح 1160.ا 101516 1106 هو بالبستانى(1) اعرف و بالمجلوب من الشام اشهر. وقيل فيه انه لايوجد له رائحة ولاعذوية طعم فى جبل لينان مثل مايوجد بالعراق. وللاهلى انواع فى كل بقعة كثيرة جدا. و قيل ان بشيراز او بناحية اصطخر تفاح نصفه حلو و ه نصفه حامض كلاهما فى الغاية وريه بالرومية ادروميلن(2) و بالسريانية حمراد حزورى(3). قال حمزة هو بالفارسية مىسيب. قال ابوالخير فى حواشى يولس جه

150 كتاب الصيدنة فى الطب قيبورا اسم بلد ينسب اليه ماء(4) التفاح. و سمى جالينوس البرى منه هبيمليون(5). و كنت ارى فى جبال كشمير تفاحا لم يخالف الاهلى الا بكثرة الشوك المانع عن اجتنائه. وقدقال الخوز فى بريه انه الزعرور. و قال اطيوس هو نوع من الفوتنج ينبت بين الصخور يفرك و يؤكل بالملح ويسمى بالموصل تفاحا بريا. و ليس لتمثيله وجه فان ms210 تشبيه الشيء بالشيء اما ان يكون بالصورة واما بالشكل و اما بعرض من الاعراض ظاهر فيه.

1. در اصل: «البستانى» و آن در سياق عبارت درست درنمى آيد آ. در اصل: «اذروميلى». رجوعع شود به كرييوف 319. 3. در اصل حزوزى ارجوع شود بههمان موضع). 4. كلمة «ماعه در اصل به صورت الف با اندكى برآمدگى در پايين نوشته شده است. من آن را جز «ماءه نمى خوانم. 5.

ههيمليس در لو و (نامهاى گياهان به 2رامى) ص 288. تفاح برى را كسان ديگر نيز زعرور گفتهاند و شجرة الدب نيز خواندهاتد (همان موضع) 216. تفاح(1)مائى 0800 08200 . 05 لر قال ابن ماسه هوالاترج واظن ان هذه تسمية لايتصل بالاترج. و قال ديسقوريدس فى جيليه انه اترج يحمل السنة كلها و ثمرته طويلة غير مستوية ه الخارج مذهب اللون طيب الرائحة والحب فى جوفه كحب الكمثرى يهن 1. درباره اينكه تفاح مائى همان تفاح ماذى يا مادى است رجوع شود به حاشيه شماره 2 بر اترج.

217. تفاح الجن 2 272007680ن.11ل 1622018 و لم يشيروا اليه اشارة تعريفي وانما هو فى الادوية المفردة لجالينوس. قال يجيه (743) ابن البطريق البرودة بالقوة كالتى فى شبيه البنجو تفاح الجن. و قال سمى وا اليونانيون البرص باسم شجرة الجن لانه فى المنظر يشبه لون ظاهر ورقه يشهدله انها بالفارسية تسمى ديودار و اسبيذدار ايضا. وقال قسطا هو السابيزج

218. تفاح (1)الب ع171ل2 = . 15لقلم قع يا 2ل51 هذا من تلك المجاهيل وهو بالرومية فقوميلاس (1).

1. اگر تفاح الدب هيان شجرة الدب يا زعرور باشد يونانى آن همان هپيمليس است كه در حاشيهآ 5 از ذيل تفاح ذكر آن گذشت. .

219. تمر 006 بالسريانية تمرا وايضا بلوطى صقلا(1). قال ابوالخير ان جالينوس يسمى التمر تمرا والثمرة النخلية و ثمر النخل و بلوط النخل. قيل التمر المصرى يابس والذى يكون بناحية قرية اريحا (2) من فلسطين لين رطب حلو ويسمى الخوزى و سايرها فيما ms211 بينهما. واليابس منه بسجستان يسمى القصب ولينه الذقل والذى وه بينهما يسمونه نرم خشكه(3). والنخل حيث ما كثر وازدحم و خدم كسواد ه العراق و ناحية البصرة فانه مركب من اجناسه اتواع اما يقصد واما باتفاق ولا يزال يكثر بالتركب على الآيام . ولذلك عددت انواع التمور بالبصرة مر فازدادت على ثلاثين وهذه احوال سائر الثمار من مثل الاعناب وغيرها. و هاه يكثر فى كتب الطب ذكر تمر هيرون ولم احصل من تحقيقه على شى(3). قال بوحنيفة الدقل المجهول من التخل كله والعجوة والبرنى(5) خيار تمور الحجاز واللينة(6) سائرها. والعجوة مثل السهريز بالعراق و اصل الاسم فارسى (7).

ور والجلف الفحال من التخل وهوالذكر منها. والجمار لب النخلة الابيض فى قمتها وهو قالبها و قلبها.ه 1. در ترجمه فارسى: بلوطميقلا كريموف به تقل از لغت سريانى باربلول: بلوطى دقلا. آ. «اريحا

1. در اصل: اسمونى 221. تنكار(1) 10282 قال الرازى انه مصنوع وصنعته ان يؤخذ ملح القلى و ثلاثة امثاله بورق ه مصفى يطبخ بمايغمره من لبن الجواميس حتى ينعقد. و قال ايضا ملح القلىين و مع ثلاثة نطرون وهو ما احمر من بورق الخبز يطبخ بلبن بقر وجواميس حتى ينعقد ثلاث مرات و يجفف. و قال ايضا ملح قلى ونطرون وبورق مصفى و ه ملح اندرانى(2) و ملح البول والنوشادر بالسوية يطبخ مسحوقا بلبن بقره

و و قيل ايضا انه طين ذلك الموضع يستحيل تنكارا والهند يتشاءمون به حتى يه لايتركون وفده يرافق الرفقة ولايذكرون له علة. وفى مسائل ثاوفرسطس ان التتكارالذى يلصق به الذهب يصعب احتراقه من بين الاشياء الرطبة للزوجته و كثرة الجزء الارضى فيه. و قال فى موضع يوجد على شجر البلوط اكثر بعدان قال فى صنعته(3) 1. مايرهوف در شرح بر موسيبن ميمون گويد تتكار نوعى بورق يا تترا بورات ms213 دوسود 68 ناخالص است كه در لحيم كردن فلزات به كار مى رود و نام يونانى ان قوه «خروسوكول» 6601/15ق11اي به همين مناسبت است (شماره 383) . 2. شايد: الذرآنى . «النرآنى بالفتح ويحرك الملح الشديد البياض يقال ملح ذرآنى» . اقرب الموارد 3. فورمول شيميايى تنكار به گفتهآ كريموف ذيل همين شماره: 111120.،118210 222. تنوم .ا08-15581172 شجر ينبت فى بلاد دمتة فى طول ذراع و ورق غبر و تمر كالشاهدانج. قاله الخليل هو شجر له حمل صغار على خلقة حمل الخروع يتفلق (1) عن حب يأكله اهل البادية وكيف مازالت الشمس تبعتها باعراض الورق. و قيل التنوم ل وشجرة كثة تنبت فى البطاح ورفها كالدينار و اذا يبست اسودت و اذا فركتها وه

1. در اصل: يتعلق. اصلاح از لسان العرب (ذيل تنوم در تنم) .

223. تنعيمه وهى شجرة عظيمة مثل الضبرة لاثآمرلها خضراء غليظة الساق لاينبت الا على ماء. و قيل لاظل كظل التتعيمة والضبر والحجر. و قال ابوحتيقة ورقها كورق اليلق.

224. التلبينة(1) والتلبين الاردهالج(2).

1. در اصل تنبينه وتنيين خوانده مى شود كه درست نيست. در لسان العرب (ذيل لين) گويدر «والتلبين خسا يتخذ من ماءالنخالة فيه لين... و تى حديث عائشة... التلبينة مجمة لفوادالمريض ..

قال عثنان التلبينة الذى يقال له السيوساب» . در اين جملهآ اخير درست سبوساب يا سهوسابوه است كه درست ترجمة فارسى ماءالنخاله است. 2. برهان قاطع: آردهاله به هاى به الف كشيده و فتح لام به معنى آردتوله است كه آش كاچى مانند باشد. و در ذيل آردتوله گويد: آشى باشد و..مانتد كاچى كه از آرد پزند و بيشتر مردم درويش و فقير خورند و آن را به عربى سخينة گويند 225. توتيا قال الفزارى هو بالستدية والهندية طتور(1) فمنه اخضر على لون عنق الطاوس ms214 ق يسمى بالفارسية سنگ مس و بالرومية دهنج و بالسندية والهندية(2) موركر بيون وا و منه لون ابيض ينسب الى كرمان وهو بالسنديه والهندية سنگ طتوء ولون اخر يتخذمنه مثل اسورة النساء و خزرات التزيين لاعناق الدواب وهو لون

1. چنين است در اصل و ظاهرآ په دليل سنگ طتو و توته طتو درست است. در لغت نامه هندو و اردوى پلاتس (310) تتهه 40118 است كه آن را به 01ن7 71 ع10ا يا كات كبود ترجمه كرده است و نيز آن را سولفات مس خوانده است. آ. در حاشيه: والهند موركزبيون ومنه لون ابيض يتسب الى كرمان وهو بالسندية. 3. در اصل بشكله. شكل و شكله در هندى به معنى سفيه است (پلاتس، 731). 4. اين كلمه را به گونههاى بختلف خواتده و ضبط كرده اند، اما درست همان چشرى است كه دريمتن آمده است. در لسان العرب (ماده جشر) آمده است: «الجشر حجارة فى البحرخشنة... الجشر مايكون فى سواحل البحر وقراره من الحصى والاصداف يلزق بعضها ببعض فتصير حجرا تنحت منه الارحية بالبصرة لاتصلح للطحن ولكنها تسوى لرؤوسهة البلاليع». پس جشر به طور كلى سنگ خيشن زيرى است و ms215 اين با گفتهآ مصنف : «على مثال قطع المسن» (مانند تكههاى سنگ فسان2 كاملا سازگار است. 5. چنين است در ماصل و بايد درست آن مرازيبى باشد. پرزاب به معنى ميزاب و ناودان است و چمع ان مرازيب است. اينكه مصنف ميگويد در طيس به شكل لولهها درست مى كنند با معنى مرازى يا مرازيبى سازگار مى شود ت تد رجوع شود به توتياى نايزه و توتياى ناوچه در عرايس المجواهر نشر ايرج افشار 6. در ترچمه و عربى ديسقوريدس شماره 58 از مقاله پنجم): بمفولقس 4دچن30.

226. توبال النحاس(1) هو بالرومية كلقيطيس(2) و بالسريانية هبابا (3) نحاشا و بالفارسية تول برنج .

============================================================

1. كربيموف آن را با اسحاره «6ل5» (اسخرون) يكى دانسته است (كرييوف 329). در برهان قاطع ذيل اسحاره گويد: اسحاره با حاى بى نقطه بر وزن گهراره به لغت رومى دوايى است كه آن را تودرى خوانند و آن چهار نوع مى ياشد: زرد و سفيد و سرخ و گلگون و بهترين آن زرد ر باشد...

228. توت با 8للله قل/110 و .ا .

النحويون يقولون توت ms216 بتائين. وقال الاصمعى انه بالثاء فارسية وبالتاءه عربية. و قال بعض الاعراب وهو متداول(1) لروضة من رياض الحزن اوطرف من القرة جرد (2) بغير محروث ار اشهى واحلى لعينى إن مررت به من كرخ بغداد ذى الرمان والتوث و يقول(3) ابن خالويه هوالتوت بتائين(4) ولا التوث بثآئين(4) ولاالتوذ. و قال ابوحنيفة التوث هوالفرصاد. واما مانعرفه فان التوت هوالابيض اليقق الكثير ج

1. يعنى اين اشعار ميان مردم متداول است. ابوحنيفه (شماره 127): ورواه الناس. آ .

ابوحنيفة: حزن: اصل مطايق با روايت لسان العرب است (ذيل توت) قائل اين اشعار محبوب ه بن ابى العشنط النهشلى است السان العرب ذيل توت). 3. در اصل: و يقال؛ 4. در هر دو مورد بى نقطه و مصحف است. يه قرينه بايد اولى بتائين ودومى بثائين باشده ك. در اضل «القائل» راى ندارد وبى آن معنى درست نيست . اما قائل الاسودين يعفر است السان العرب ذيل فرصد) ودر شريح آن گويد: «الهاء فى قوله بها تعود على سلافة ذكرها فى ييت قبله . والتومة الحبة من الدير والشلافة اول الخمر والغوادى جمع غادية وهى السحاية التى تاتي غذوة» . در اصل: دومتين. وكلمه منطق را در اصل ندارد. 6. در اصل: آونة. متن از ديوان ذى الرمة (ج1، تصحيح عبدالقدوس ابوصالح ص 85) اصلاح شد. در ms217 لسان العرب اذيل فرصد). در شرح اين بيت آمده است: «اراد بالفرصاد والعنب الشجرتين لاحملهما. اراد كانما نفض الفرصاد احماله ذاوية تب على الحال، والعنب كذلك. شيه ابعار البقر بحب الفرصاد و العنب» 7. كلمه «عنام» را بحدس افزودم. بى آن و نظاير آن معنى درست نمى شود. 8. در ترجمه فارسى گويدة «خرتوت را كه او را يد در بعضى مواضع توت شامى گويند و بلغت رومى اسكاميتن گويند». لوو در نامهاى گياهان به ارامى (ص 385 و شمارهآ 338) سو كامى نوس آورده است و در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 142 از مقالهآ اول) سوقامينس. 9. در حاشيهآ منهاج البيان ذيل توت كه قطعا از صيدنه گرفته وخلاصه كرده است چنين آمده است: «التوت النحويون يقولون بتائين، الاصمعتى بالتاءه عربية وبالثاء فارسية وقيل هو التوت والتوذج هو الفرصاد و اما مانعرفه.. ويستى الخرتوذ و قيراطا، نقل قول اصمعى در ترچمهآ فارسى نيز آمده است.

============================================================

تين61، اهوازى گويد انجير را بلغت رومى صيكه گويند و جملهآ ميوهها ج يه را جز انجير نخست شكوفه بيرون آرد انگاه از ميانهآ شكوفه ميوه پيدا كند مگر انجير كه او را گل و شكوفه نبود و ميوهآ او از شاخ بيرون آيد بى سابقهآ شكوفه و روغن جمله حبوبات در مغز باشد نه در ميوه مگر زيتون كه روغن او هوه در ميوه او باشد نه در دانه او و هر حيوانى كه بود در وقت علف خوردن وه نشخور زدن فك زير جنباند مگر نهنگ كه فك زبرين جنباند. و چنين گويند كه در زمين مصر نوعيست از انجير كه به هيأت خردتر باشد از انواع انجير و ه .او را جمئز(7) گويند و ابن ماسه(8) گويد اين نوع انجير دشتى است و ابومعاذ گويد بيرون او به امرود مشابهت دارد و ميانهآ او به ميانه انجير و در سالى بارها انجير بارآورد و ميوه او در سالى منقطع نشود مگر يك ماه و در ميانهآ او ه

1. از اين قسمت تا آخر ms220 ماده تين و تمام مواد حرف تاء و مواد حزف جيم تا قسمتى از جندبيدستر از نسخه اصل افتاده است. ماده تين را در حاشيه منهاج البيان (ورق ب 65) به اختصار آوردهاند و من بقيه را از آنجا تقل كردم. آ. در اصل: «مثمرا» و ان در اينجا بى معنى ه است. از روى ترجمه فارسى اصلاح شد 3. در اصل «ينقلع» و متن از ترجمة عربى ديسقوريدس وه (شمارهآ 143 از مقالهآ اول) اصلاح شد ؟. در اصل خوانده نمى شود. متن از ترجمه عربى ودسقوريدس (موضع مذكور) اصلاح شد. د. در اصل: «لضروب. متن از ترجمه عربه ديسقوريدس (موضع مذكور) اصلاح شد. 6. قسمت فارسى تين از روى ترسمه فارسى (نسخة موزه بريتانى) اينجا نقل شدء نسخهآ مجلس مقدارى انداخته است و نسخه مغنيسا مقدارى زياد جو افتادگى دارد و ماده تين از آن جمله است. 7. در اصل: همه جاء «حمير». 8. در اصل: «حاسه». 9.

در اصل، همه جا: «كبك»! 10. در اصل: «مقولاوي». 11. در اصيل: «كلنار». :12. در اصل: «سيرقم» . قال ابو حنيفة السوقم شجر عظام مثل الآثأب سواء غير انه اطول طولا من الاتأب و اقل عرضا منه وله ثمرة مثل التين واذا كان اخضر فانما هو حجر صلابة فاذا ادرك اصفر شيئا وه لان و حلا حلاوة شديدة وهو طيب الريح يتهادىه (لسان العرب ذيل سقم) . 13. «قال ابن الاعرابي من غريب شجرالبر الزتابير واحدتها زتبيرة وزنبارة وزنبورة وهو ضرب من التين وه اهل الحضر يسمونه الحلوانى» السان العرب ذيل زنير). و در همانجا از درختى به نام زنبور كه به ه بزرگى چنار است و ميوهاى به يزرگى زيتون دارد و بسيار شيرين است سخن ميرود. شايد اين زنبور و زنبورهآ منقول از ابن الاعرايى يكى ياشد.

============================================================

1 . از ترجمة فارسى (نسخهآ موزه بريتانى)2 . «والتامر نورالحماض وهواحمر... ويقال هواسم لشره و شملهه السان العرب ذيل شمرا.

231. تجير(1) تجير را بزيان رومى ابوفيكس گويتد و ابواصطافيلس نيز گويند و بلغتو سريانى ثفلا گويند.

و1. «التجير ما عصر من العنب قجرت سلافته وبقيت عصارته فهوالتجير ويقال التجيري ثفل البسز يخلط بالتمر فينتيذ. والتجير ثفل كل شيء يحصر والعامة تقوله بالتاءه السان العرب ذيل ثجر).

232. تفام .ا 019 ع8161 گفتهاند نيات ثغام(1) از نباتى كه عرب او را حلى(2) گويد و پارسيان او را ى سپيدگياه(3) گويند باريكتر است و ضعيفتر و باو مشابهت دارد و ليث گويد و تغامه نياتيست با ساق و سر او بسر شيخ(14 مشابهت دارد و شكوفه وميوه او

در اصل: خلى. 3 در لسان العرب (موضع بمذكور): و يقال له بالفارسية «درمنة اسپيذه 4. در ولواصل: شيح «الثغامة نبات ذوساق تجماحتهآ مثل هامة الشيخ السان العرب موضع مذكور).

233. تلج(1) صينى

1. از ترجمه فارسى نسخهآ مب ms222 (موزه بريتانى) . 2 . ثلج الصين را ملح الصين نيز خواندهاند و آن را زهرةاسيوس نيز گفتهاند. آنچه ديسقوريدس (شماره 124 از مقاله پتجم) سنگ اسيوس م 1ف1 خوانده است تيز همين است و آن را با بارود يا شوره يكى دانستهاتد (بن البيطار ترجمه لكلرك ذيل اسيوس و تلج صينى؛ شرح مايرهوف بر غافقى شماره 187).

برهان قاطع در ذيل بارود گويد: يا دال بر وزن و معنى باروت باشد كه داروى تفنگ است و به لغت سريانى شوره را گويند كه جزو اعظم ياروت باشد و آن را نمك چينى هم گويند.

دانشمندان در تشخيص سنگ اسيوس ترديد دارند و آن را با الونيت يكى ميدانند احتمال ميرود كه ثلج صينى و ملح صينى محرف از يكديگر باشند من ترجيح ميدهم كه در اصل ملع يو سينى بوده باشد 232 ثوم بادن2لي- .ا ل1ا53111 لالالله توم را بلغت سريانى توما گويند و اهوازى گويد بلغت رومى او را اسكردا ز

1. از ترجمه فارسى تسخه مب (موزه بريتانى). 2. شايد محرف هوفيوسقردن الوو ناسهايو گياهان به آراميص 393).

235. يومون(1) و توموس 101402 - 15افا8، 1118 1101ا بلا دمشقى گويد ثومون نباتى را گويند كه عرب او را حاشا گويد و در حرف احاء ذكر كرده شود.

1. تقل اذ ترجمه فارسى (نسخهآ مب) .

24. تيل (1) ع677 1660 0100ا0/1ح8 يا 1ل11 166 ثيل را پارسيان در بعضى مواضع فرزد(2) گويند و در ماوراءالنهر و فرغانه كوم (3) گويند و اورباسيوس گويد ثيل را بلغت يونانى اغزواطس گويند. و غلام تعلب گويد ثيل لحية التيس ms223 را گويند ومثل اين ثعلب از ابن الاعرابى نقل كند. و ليث گويد ثيل نباتى است كه در زمين درهم بافته شود.

ديسقوريدس گويد كه نوعى از ثيل كه برگ بسيار دارد حيوان را بكشد. و ترنجى گويد ثيل نياتى است كه بر زمين گسترده شود و هر شاخى ازو دراز ور شود و او را پيوندها بسيار بود و در بعضى مولاضع تبات او دراز شود بشكل

(71 1 تيل(7) بالقارسية فرزد و هو الكتير الورق يقتل المواشى اذا رعحته... على و وجه الارض و يمتدله عقد كثيرة و ربما امتدت اغصانها كانها خيوط معقدة وهن دقيقة الاوراق مستطيلة وكلما امتدت الاغصان جفت الاوراق التى دون ذلك الغصن. وهو فرش يذهب على الارض البيداء و يشبكها كاللبد. و قيل التيلياه والعكرش والنجم واحد.

1. نقل از ترجمه فارسى (نسخههاى مب و مج). 2. «فرزد به ضم اول و ثانى و سكون ثالث سبزه ايست در نهايت سبزى و تازگى و ترى و آن را فريز نيز گويند..» (برهان قاطع). 3. «كوم بضم اول بر وزن موم گياههى باشد خوشبوى كه آن را اذخر گويند و بعضى گفتهاند گياهى .

است كه در زمين شيار كرده بيدا شود ms224 و بيخ و ريشه آن همچو نى باشد و بمعتى اول با كاف فارسى هم آمده است» (برهان قاطع) ؟. و قال بعض الرواة التيل نبات يشبك الارض وهو بالفارسيه مارله؛ الثيل هو الذى يقال له بالفارسيه ريزه (1 بوحنيفه 149). مارنه بكسر ثالث و فتح نون نام گياهى است كه آن را به عربى لحية التيس گويند. پس برهان قاطع در اين مورد اصل ما را تأييد مى كند ومارله مذكور در ايوحنيفه شايد محرف باشد. اما «ريزه مذكور در كتاب النبات ابوحنيفه بايد «فريز» يا «پريز» باشد كه به همان معنى فرزد است (حاشيه محمدمعين بر برهان قاطع ذيل فرزد كه صورتهاى مختلف اين كلمه را آورده است). 5. «مكرنه يه فتح اول و ثالث (برهان). 6. در اصل: «شيح» . در كتاب النيات: «ولذلك سمى الوشيج وكل مشتبك واشج» .

7. منقول از حاشيه منهاج البيان (ورق ب 67).

============================================================

چا(4) نوعيست از انواع نبات و معدن او در زمين چين است و اين جيم را اده تازيان معرب كنند و گويند صا و اين نبات را بپزند و در وعائى چهارس و و خشك كنند و در وقت حاجت بآب گرم شربت كنند و بخورند و در شربت وى بادويهآ مركبه و غير آن نيابت دارد بلكه در منفعت به باشد و مضرت شراب را هر

1. شايد مناسبتر ان بود كه جا با جيم ايجد نوشته ميشد ولى چون ابورنحان ميگويد: «هذه الجيم ممايعرب بالصاد يه ناچار به صورت چ فارسى نوشتيم. آ. منقول از حاشيهآ منهاج البيان ورق يب 3.67. در اصل بى نقطه است ولى در ترجمهآ فارسى (نسخهآ مبپ) صريحا ينجو است و وه ظاهرا مراد شهر يانگ چاو (8001017) است كه وقتى چيانگ تو يا لياتگ تو خوانده ميشد. ولى يانگ چو نام قديم تر آن است و كمونيستها پس از تصرف آن در سال 1949 تام قديم ان را دوباره بازگرداندند. اينكه در متن عربى و فارسى مى گويد «از وسط شهر وادى جو ميگذرد كه همچون دجله است» اشاره است به كانال بزرگ (1ق0ق 18101ن)) كه از رودخانهآ پانگ تسه به شهر آوردهاند و همين نكته مؤيد اين است كه مقصود از ينجو همين شهر است زيرا ى از رودخانه معمولا به وادى ياد غمى كنند. مؤيد ديگر آنكه ميگويد: «ذكر ان مقر ملكهم كان هناك...» و يانگ چاو در قرن پنجم پايتخت سلاطين سوئى در جنوب بوده است. مؤيد سوم جو آنكه در ترجمهآ فارسى مى گويد بى اجازه پادشاه حق فروش چاى و نمك را نداشتند و يانگ چاو وه يكى از مراكز تجارت برنج و نمى است. اين قصل شايد قديمترين منيع موجود ذكر چاى در منابع اسلامى باشد. ابوريحان از كتاب اخبار چين و كتاب قرايادين چندى نام ميبرد ولى قديمى ترينجو منبع موجود شايد همين كتاب باشد مايرهوف مقالهاى به عنوان (نخستين مواضع ذكر چاى ووه استعمال آن به عربى) به زبان فرانسه در مجله معهد مصرى اچ 22، قاهره 1940) نوشته است و و من آن مقاله را نديدهام. *. منقول از ترجمه قارسى (نسخمهاى مج ومب). نواقص واغلاط اين دو نسخه با مقايسه با يكديگر اصلاج شده است. در ضبط تسخه بدلها فايده اى نبود و آن را يه ترك كردم. 5. در هر دو ms228 نسخه فارسى اصل: چنين. اصلاح از تحفه حكيم مؤمن (ذيل چاى جهوه ختائى) كه در اين موضع اخيار الضين دارد.

============================================================

1. منقول از ترجمه فارسى (نسخ مب و مج). 2 . اين كلمه در نسخه مب بزحمت چنين خوانده يشود و در نسخه مج ابصلمپون است. كريوف (338) حدس زده است كه الكمايونور (القميون) باشد. 00ههلللهم اهل كر وتونا معاصر جوان فيثاغورس و شايد هم شاگرد او بوده و است و معروفترين اطباى يونانى پيش از بقراط بوده است (براى تفصيل رجوع شود به و سارتون ج1 ص 77). 3. در نسخهآ مج چنين است و در نسخهآ مب ككردشتى، و كريموف (338) حدس زده است كه ككرى باشد. به گفته برهان قاطع «ككرى بر وزن فخرى به هندى خيار بادرنگ و كالك را گوينده (.090 ع0ققناناب ms229 قف0610)). اما ككرى ظاهرا دشتى و اه بستانى ندارد و صحيح بايد همان ضبط (مج) باشد يعنى كنگردشتى. ابن البيطار در ذيل كنگر گويد «هوالحرشف البستانى... ينبت فى البساتين والمواضع الصخرية والتى فيهامياه.» اين گفته مؤيد آن تواند بود كه كنگردشتى نيز در مواضع پر آب ميرويد. *. در (مج): فضلة اب و كدار ر ااو. ي. در مب: «سيلاب» اصلاح متن از روى حدس است.

تقختفتتخصعنن

1. منقول از ترجمه فارسى (نسخههاى مب ومج). آ. اين نامهاى علمى بنابر آن است كه نام آن «جاسوس» پاشد (كريموف، ذيل همين شماره) 3. كريموف (339) جاشوش را با جاسوس (ميغن افرودس مذكور در ترجمه عربى ديسقوريدس اشماره 58 از مقاله چهارم) يكى دانسته است كه آن را خشخاش زيدى تيز ميگويند و نام علمى آن ا قنلةل1ن قلهنل18ق) است.

باما شرحى كه ابوريحان درباره «اجاشوش» يا «كاشوش» مى گويد با آنچه در كتب ديگر دربارهآ جاسوس گفتهاند (از جمله ديسقوريدس در موضع مذكور و خافقى شماره 213) سازگار نيست.

240. جاورس(1)02ا للناعت11 1ل166 معربست از لفظ گاورس و برومى او را كنخرن(2) گويند و بعربيت ذخن .

گويند.

1. منقول از نسخ مب و مج ترجمهآ فارسى. 2. چنين است در نسخهآ مج و آن به اصل يونانى ه كنخرس تزديكتر است تا صورت «كيخون» در مج.

241. جاوشير(1) و جاوردشير 6ع721142 081382 لمتنكه الللانللللفلل نوعى است از ادويه نباتى كه او را به لغت پارسى گاوشير گويند و لاورشير (2) نيز گويند و او را از اصفهان كه منبت اوست باطراف برتد و او را بلغت و سريانى ذفارا(3) گويند. ماسرجويه گويد جاوشير نوعى است از انواع شيح و ms230 و درخت او به اسپند(2) مشابهت دارد و ازو شيراز كنند از جهت نانخورش. و ه ابومعاذ از ماسرجويه حكايت كند كه درخت او را جاهل گويند و بعضى جاول جو گويند و چنين گويند كه او صمغ كرفس كوهى است. در منقول مخلص آورده

كاوشير (7) كاو اسمه الثور و اذاعرب هذاالاسم قيل جاوشير و بالسريانية حلباتورا والنبت يسمى بالفارسية كاهل. و جاوشير بالفارسية يجلب منجه

و و قيل اسم شجرته جاهل و جاول. و قيل انه صمغ الكرفس الجبلى يغرس وه فى البساتين ولها ورق حسن قريب من الارض شديدالخضرة ذوخس شرف كورق التين و ساقه كالقياء الطويل مزغب ببياض.

1. متقول از ترجمهآ فارسى (نسخ مب و مج). آ. رجوع شود به برهان فاطع ذيل لاورشير و لاوشير. 3. رچوع شود به قسمت عربى كه در ذيل مى ايد و درآن صريحا حلياتورا است و بايد ه همان درست پاشده گ. اين كلمه در «مج» تيست و در "مب» به صورت «بسبده است كه درست و نتواند بود در قسمت عربى كه در ذيل خواهد امد صربحا «حرمل» است و به همين جهته «بسبد» محرف از ««به اسپنده است و ما همان را در متن آورديم. 5. ايو پاناقس نام صمغ آن است و پاناقس نام گياه آن 6. چنين است در مب و درست همين است. كاتب نسخهآ مچ كلمهآ «باقوت» را با كلمه «زمانى» كه دو كلمه پس از آن است درهم آميخته و از آن «ياقوت رمانى، درست كرده است؛ 7. منقول از حاشيه منهاج الميان ورق ب 67. چون عتوان ماده «كاوشيره ms232 بود و با حرف جيم سازگار نبود آن را پس از ترجمه فارسى قرار دادم ولى مطالب قطعا از ابوريحان است.

242. چاويزن(1) معرب گاويزنست و فزارى گويد او را به لغت عرب خرزة البقر گويند و بپارسى جوه مهرهآ زهره گاو گويند و بسندى گاو(2) روين و به هندى روين گويند و او چيزيست كه در زردى مشابهت دارد به زردى بيضه مرغ و او در ميان زهرهآ گاو باشد چنانكه و وا حجر التيس در زهره بزكوهى. وچون گاورا بكشند زهره او بشكافند و جاويزن از و يوه بيرون كنند و مقدار او از يكدانگ(3) باشد تا چهاردرم. و او بيشتر در زهرهآ گاو ر هندى باشد و اول كه از زهره گاو بيرون آيد محكم نباشد چون زمانى اورا دردهان ور بدارند محكم شود.

جاويزن(4) هو معرب كافيزن الفزارى: يعرف بجوزة(5) البقر و بالفارسية مهره زهرهآ گاوو بالهندية رويين. وهوشى اصفر كصفرة المح يوجد فى مرارات الثيران من ه داتق الى اربعة واكثره فى هندتها كما يوجد حجرالتيس فى مرارات التيوس الجبلية و هوهر

1. منقول از ترجمه فارسى انسخ مب و مج). در نسخهآ مج: «گاوريزن» و «گاوروزن». 2. در خزن الادويه ذيل «حجر البقر» «كاى روهن» ودر لغت نامه هندوو اردوى پلاتس (ص 594) «گاى رون». در نسخه «(مج»: «بسندى گاورزين»ا. 3. در نسخه «مج»: «واويك دانه باشد تا چهاردانه»!4.

منقول از حاشيهآ منهاج البيان (ورق ب 67). 5. چنين است در اصل و ظاهرا «خزرة البقر» .

243. جبن (1) منهن قل856 و ليث و ابو عبيد گويند جبن به تشديد نون است ويكى را از او جبنه گويند. و ر ابن السكيت گويد جبنه بضم جيم و سكون باء و جبنه بضم جيم و باء و تخفيف تون پنير را گويند و بعضى به ضم جيم و تشديد ms233 نون گفتهاند. و ابن الاعرابى گويد پنيررا عرب ارنة گويد و جمع او ازن باشد و گفتهاند او را بلغت رومى طروارن گويند.

. اهوازى گويد جبن را بلغت رومى تيرون(2) گويند و بسريانى گبنا گويند و نام او و به لغت هندى بيوسى(3) باشد و چنين شنيدم كه بيوسى به لغت هندى فله را گويند.

1. منقول از ترجمه فارسى انسخههاى مغ. مغتيسا ومب ومج). آ. در ترجمه عربى ديسقوريدس: «توروس» و«تاروس» (شمارە70آ از مقالهآ دوم).3. در لغت نامهآ هندوواردوى پلاتس، «پيوسي» شير .نخستين هفتهآ گاوپس از زايمان است و اين با معنى «فله» سازگار است. در برهان قاطع گويد: «فله بفتح اول وثانى مشدد و غيرمشدد بمعنى آغوز است كه شير اول حيوان نوزاييده باشد و بعربى لبا خوانتد و ماستى را نيز گويند كه فى الحال بسته شود و گورماست را تيز فله مى گوينده.

224. جبلاهنك (1)عع0لاه000 بااة6 و وجلهنك(2) واصحاب الطرقات يسمونه جل(2) ومرمازريون مار. قيل دواء هندى وهر يشبه التوذرى الاحمر الا انه اصغر يشبه بزرالخبه اصفر واحمر صغير. قيل هو ه بزرالتربد الاسود و قشوراصله هو التربذالاصفر وينبت فى نواحى سغد.

جبلا(4) هنگ را در بعضى نسخهها جبلهنگ نويسند و جبل اهنق نيز گويند.

============================================================

1. متقول از حاشيه منهاج البيان ورق ا2048. چتين است در اصل و شايد «جيلهنك». 3. مقصود از «مرمازريون ماره پر من معلوم نشد4. متقول از ترجمه فارسى صيدته (نسخ مغ ومب ومجما. در تسخه مج ومع جبلهتگ.

245. جبسين (1)02ن7 180 جبسين را بزبان رومى يبسين گويند و اورباسيوس گويد اورا عنقوس (2) خوانند و و ا عنقوس گچ را گويند كه ms234 تمام نرسيده باشد و قوت او بليغ نبود. ايومعاذ گويد جبسين به لغت رومى سپيده ارزيز را گويند. و ايوريحان تقرير ابومعاذ را تخطئه كرده است.

1. منقول از ترجمه فارسى (نسخ مغ ومب ومج). آ. اونوكس2602 246. جبلت (1) داروى مسهل است و معدن او اصبهان است. و ابن ماسويه گويد منبت او در زمين حبشه است ومسهل است مر زرداب و يلغم را.

1. منقول از ترجمه فارسى (نسخ مغ ومب ومج).

247. جبه(1)اقا5ل108856 ق60ق1 اسم(2) هندى است و او نوعى است از چوب در بلاد هند ولون اوزرد است ودر چ بعضى معجونها او را به كلكلانج(3) هندى تشبيه كردهاتد و بعضى جيم را به خاءيه تبديل كنند. حوي گويند خبه.

============================================================

248. جتجات(1) ms235 = 5ق8) 11682186785ل10 ابوحنيفه دينورى گويد جثجات(2) درختى آست كه شكوفه او زرد است به لون ور شكوفه عصفر و بوى اوخوش بود و به شكوفه عرفج مشابهت دارد و نبات او وه به قيصوم ماند و به اين معنى عرب او را ريحان برى گويد.

1. منقول از نسخ مذكور ترجمه فارسى. 2 . «جثجات... لها زهرة صفراء تنبت على هيئة العصفر... كانها زهرة عرفجة طيبة الريح... و قال ابونصر الجنجات شبيه بالقيصوم» (ايوحتيفه 167).

249. جدوار(1) -.12056 110002109/18 ب رازى(2) گويد جدوار چوب پارهها باشد كه جرم او صلب بود و به زرنباد مشابهت وهر دارد و از او تنكتر باشد و لطيفتر. و ابن ماسويه گويد معدن او در معدن نبات بيش بود. و بيان كرديم كه بيش از جملهآ انواع زهرهاست و در قوت زيادت، و جدوار در ابطال قوت بيش عظيم مفيد است و او ترياقى است مضرت بيش را .

1. منقول از نسخ مذكور ترجمه فارسى صيدنه 2. ابن جزله در منهاج البيان (ورق ا68) دربارهآ جدوار مطاليى دارد كه تقريبا مانند بمطالب مذكور در متن است و من به همين جهت ان را در اينجا مى آورم : جدواروهو الزدوار وهو قطع تشبه الزراوند وادق منه وينيت مع البيش و يضعف نبات البيش بجواره و هز اجودها ينبت مع البيش.

============================================================

1. منقول از بسخ مذكور ms236 ترجمهآ فارسى.2. در نسخ مغ و مج «حبليل» و آن درست نيست. قنطوريون بر وهد دونوع است: قنطوريون كبير يا طوماغا (تومگا) و قنطوريون صغير يا طومقرون (تو ميكرون).

وقنطوريون كبير را جليل نيز گفتهاند (ابن البيطار ذيل قنطوريون) .

251. جرجير(1) رهنننخلاءللق20578 اوزمون و بالسريانية گرگيرى(2) و بالفارسية كيكيز. وقيل انه الايهقان كما قيل ان الايهقان هوالجرجير البرى. قال ابوزياد والله ما بالبادية جرجير وانما هو نبت ه غيره. و قيل ان الايهقان عشبة لها وردة حمراء عريضة يأكلها الناس و... بالهندية استر. قالوا و اول من سمى الجرجير الايهقان لبيد(3) كما ان اول (4) من سمى ه العنصل عنصلا ابوالنجم.ه جرجير(5) را بلغت رومى اورمون61) گويند و بسريانى گرگيرا گويند و بزبان پارسى كيكيز گويند و اهل سيستان تره ميره (17) گويند. و صاحب منقول آورده است و ور كه جرجير را بلغت يونانى اغريمون81) گويند. ديسقوريدس گويد اهل مغرب جرجير دشتى را قايم مقام سپندان استعمال كنند و او تيزتر باشد بطعم از بستانى. و وه گفتهاند جرجير ايهقانرا گويند. و ابومنصور ازهرى گويد سماع من از عرب ود آنست كه جرجير دشتى را نهق گويند و نبات او را در موضعى كه او را رياض وه

1-(9)ح صمان(6) گويند ديدم و عادت بعضى از عرب آنست كه اورا باخرما بخورند و طعم ور او بطعم سيندان مشابهت دارد و او بى تفلوت از راه صورت به جرجير ماند جز آنكه حدت و سوختن زبان در او بيشتر است از جرجير بستانى و عرب او را ايهقان نيز يه اگويند و معدن او پيشتر در جوار مرغزارها بود. و ابومالك گويد عرب او را به ه اسامى مختلف تعريف كنند چون كثاة بسكون الف و كثا بقصر الف و ايهقان و نهق و ه جرجير. و ابوريحان گويد در بيابانها كه ميان شهر ملتان و زمين سند است دونوع ديدم از نبات او. يك نوع از ms237 او انست كه منبت او در موضعى باشد كه آب باران در و جور جمع شود و بيخ اين نوع از بيخ جرجير بيشتر باشد و نبات او به اندازه يك گزونيم بالا كند و نبات او درست بود و طعم او شيرين و خوش باشد. و نوع دوم از او آنوهر و است كه معدن او در موضعى بود كه آب كمتر بود و شكوفهآ اين نوع بنفسجى باشد جور و نبات اين نوع او بالاى تمام ندارد بلكه مقدار او به اتدازه انگشتى بيش نبود و چون نبات او مقدار انگشتى يشود شكوفه پديد كردن گيرد. و اين توع بطعم تيزتر ر باشد از نوع اول. و چنين گفتهاند كه نخستين كسى كه از عرب جرجير را به ايهقان تعريف كرد لبيد بود جنانكه عنصل را بعنصلانه تعريف كرده است و جرجير را در جوهر بعضى از بلاد ماوراءالنهر و فرغانه انداو(10) گويند.

1. منقول از حاشيهآ منهاج البيان (ورق ا68).2. در اصل: كركيزى (راء دوم منقوط). از لو و (نامهاى گياهان به آرامى ص 92) اصلاح شد 3 . شعر لبيد اين است : فعلا فروع الايهقان واطفلت بالجلهتين طباؤها و نعامها. قال ابوحنيفة من العشب الايهقان و انما اسمه النهق قال وانما سماه لبيد الايهقان حيث لم يتفق له فى الشعر الا الايهقان . اما مؤلف لسان العرب اين معنى را انكار كرده است (ذيل اهق) . 4 .

اين معنى را در منابعى كه در دست من بود نديدم. 5. مأخوذ از نسخ خطى ترجمه فارسى.6. چنين است در نسخ خطى وصواب اوزمون است چنانكه گذشت. 17. تره ميره سبزى و تره ايست صخرائى كه آن ور را ايهقان خوانند و ان خردل صحرائى است (برهان). 8. شايد محرف از اوزيمون باشد. 9 . در نسخ ر فارسى سما با سين. درست با صاد است السان العرب ذيل نهق). و صمان اسم چند موضع است وه مناسب تر با اينجا موضعى است كه در شام است: ms238 والصمان موضع من نواحى الشام بظاهر البلقاء (مراصد). 10 «انداو يه سكون واو تره تيزك باشد و آن سيزى است خوردنى و آن را اهل سيستان ترهميره وعر بان جرجير خوانند..) (برهان قاطع).

============================================================

1. نقل از نسخ خطى مذكور ترجمهآ فارسى. در حاشيهآ منهاج البيان (ورق ا68) دو مطلب مختصر درباره جريال آمده است كه يكى به احتمال از ابوريحان است و ديگرى از «موه است كه الموازنه حمزه اصفهانى پاست و بيرونى از او نقل كرده است و ما هر دو را در اينجا مى آوريم: «جريال هو اسم نبات كالقتاء الا أنه يستدير ولايستطيل يصبغ به كمايصبغ بالقرمز وقيل هو اسم سلافة العصير». دومى كه ازموازنه است چنين است: «الجريال العصفر هو معرب عن گريال وهو سلافة العصفر . قال مصنف ه كتاب النبات زعم الا صمعى ان الجريال معرب عن اسم رومى وزعم.. معزب عن اسم فارسى» .2 . در نسخدآ مج كودهيال ms239 و در نسخهآ مغ كه كهنه ترين نسخ اين ترجمه است: «كردست هيارهست. باتوجه به اينكه گفتهاند جريال مانند خيار است ولى گرد است يايد «گردهيار» (گرد خيار) باشد. 3. در لسان العرب اذيل جرل) ودرديوان اعشى اميمون بن قيس ين جتدل ص 24) به جاى «ومدامة*، «وسبيئة».

253. جريث (1اي1انيا2لاعراقفلة1 1106ك يا للندل 1012275 عرب جريث مارماهى را گويد و درازى او دو گزباشد تا سه گز. و پشت او سياه بود ر

25. جزرا11 80171/2يا 0120801006 ق160 جزررا پارسيان گزرگويند و بلغت سرياتى اصطفلين گويند به حركت و سكون فاء.

و او را مشا هم گويند و شمر گويد اصطفلينه نباتى است كه به گزرماند و او عربى محض نيست زيرا كه در اصطفلين صاد وطاء جمع شده است و در ms240 لغت عرب اجتماعيه اين هر دوحرف در يك اسم معتاد نيست مگر در سه اسم معدود و آن صراط است و ور اصطبل واصطم. وصاد كه دراين سه اسم است در اصل سين بوده است. و مخلص در كتاب منقول آورده است كه گزر را به لغت يونانى دفقوس گويند و دفقيه نيز ور گويند. و بلغت رومى دفقين گويند و كشور(2) نيزگويند و نوعى از او را زوفس (3) بت گويند. و ابوحنيفه گويد گزردشتى را حنزاب گويند. و اوريباسيوس گويد به لغت و رومى گزر دشتى را نافوس(4) گويند. و ديسقوريدس گويد گزر دشتى را يه اصطفالينوس گويند و برگ او از برگ شاه اسپرغم پهن تر باشد و مزه او به تلخى و

1. منقول از نسخ خطى مذكور ترجمهآ قارسى.2. الآن در بعضى از شهرهاى آذربايجان من جمله زادگاه من، خوى، گزررا كشير گويند. در ترجمهآ عرب ديسقوريدس ذيل سطافولينس اغريوس (شمارهآ 49 از مقاله سوم) آمده است: «من الناس من يسميه قارش وهو الجزر البرى» شايد كشور با قارش ازيك اصل باشد. 3. شايد زوفس همان دوقس باشد (كريموف 348).4. ل18. 5. در ترجه عربى ديسقوريدس (موضع مذكور) در اين جا چنين دارد: «و فى وسط الزهر شيء صغير شبيه بالفطر» فطر وه قارچ است. شايد در نسخه ابوريحان به جاى «فطره، «قطن» بوده است كه به پنبه ترجمه شده است.

5ك2. چشميزج(1) =1581781ع1 ms241 يا .ا قل05ق (3)ح چشميزج را پارسيان چاكشو(2) گويند و به لغت رومى انقيلا مى(2)گويند و به لغت هندى جاكله گويند و اهل هرى اورا جخجن(2) گويند و په سيستان تشن(5) گويند ب و به لغت خوارزمى جاكج گويند و جاكجو، دانه ايست كه پوست او سياه بود و نرم و وروشن و جرم او پهن باشد و پوست اوصلب بود و از عدس اندكى بزرگتر باشد، و ور .اودو نوح است هندى و زنگى، و زنگى آنست كه صفت او گفتيم وهندى را پوست ز درشت تر بود و بعضى از او به سپيدى مايل بود و كافور را باونگاه دارند چنانكه به جو نگاهدارند و او را جمسينج(6) نيز گويند.

و 1. منقول از نسخ خطى مذكور ترجمبه فارسى. در نسخهآ مب عنوان اين دارو لاجشمه (چشم) است ولى ور درمغ ومج چشميزج است كه در اغلب كتب مفردات به همين عنوان است و در بعضى از كتب مفردات تشميزج هم آمده است.2. در مب جاكشو و در مغ و مج جاكسو (باسين). در برهان قاطع: چاكسو و چاكشو. 3. در هر سه نسخهآ خطى كه دردست من است « اتعيلامى»! من گمان مى كنم انقيلا يا نقيلا است كه اسم لاتيتى آن است (8لا576). و شايد چنين بوده است: به لغت رومى انقيلاى گويند» . 4 .

«جخجن بفتح اول و كسر ثانى و سكون جيم ونون جاكشو را گويند و بر وزن مخزن و گوزن هم امده ه

1. منقول از نسخ خطى مذكور ترجمهآ فارسى. البته از نقل نسخه بدل كلماتى كه غلط بودنشان مسلم بود احتراز شد. 2. رجوع شود به ذيل گبسين (شماره 245).

257 جعدة(1) ر10لالفا16 1لف1 جعده را بلغت رومى فوليون(1) گويند و در ترياق حنين هم چنين اورده است. وهوه ليت گويد جعده نبانتى است كه معدن اوبر لبهاى جوى باشد و او در فصل بهار رويد جه و تا فصل زمستان نبات او باقى باشد و چون زمستان آيد خشك شود و او از انواي ترهها است وبوى او خوش بود. و ابومنصور ازهرى گويد جعده تره اى(3) است از انواع ترههاى دشتى و نبات او بر لبهاى جوى نباشد. و نضر بن شميل گويد ور جعده درختى است كه بوى خوش دارد و برگهاى او سبز باشد و نبات اورا شاخ ها ود بود و بر ان شاخها او را ميوهها بود بلون سپييد و آن را در ميان بالش ها نهند آز جهت بوى او تا چون سر بر او نهاده شود مشام را از او نصيب باشد و گوسپند و ور اشتر بذو نيك فربه شود و يكى را و جماعت را از او جعده گويند. ازهرى گويد جو نضربن شميل صفت او بغايت خوب كرده است. وديسقوريدس كگويد نبات جعده كوهى باريك باشد و سپيد و درازى او به اندازه بدست بود و بر طرف او بشكلور خشخاش چيزى باشدو به مقدار از سز خشخاش خردتر بود و برگهاى او بشكل سعتر باشد و بوى او خوش بود و گرانى دارد. و در كتاب صيدنه آورده است كه

1. منقول از نسخ خطى مذكور ترجمهآ فارسى. 2. در نسخ سه گانه: قوليون و آن درست نيست . 3 . در ر مية درختى است. و آن درست نيست به دليل نقل لسان العرب (ذيل جعد): «قال الازهرى الجعدة بقلة برية».4. در اصل: سخت تر. متن مطابق ابوحنيفه است (شمارهآ 168): «الا انه اثخن». وصف سختى ه با نرمى كه بلافاصله مى آيد متافات دارد.

258. جفت(1) اقريد .لكنا20ع20596ل1ل ويى جفت افريد به سير(2) مشابهت دارد و طايفهاى گفتهاند به پودنه ماند و به بادام و سرها شكنافته باشد و از هم گشاده يود.

1. از نسخه مغنيسا به جهت كامل بودن آن نقل شد. آ. در برهان قاطح: رستنى ياشد مانند سورنچان.ر 259. جفت(1) البلوط پوست بلوط را گويند كه در ميانهآ او باشد. جاليتوس گويد جملهآ اجزاء درخت قابض است و پوستى كه در ميانه چوب بلوط و پوست او بود درقوت قبض زيادت باشد و آن را چفت بلوط گويند.

1. تقل از تسخ خطى مذكور ترجمهآ فارسى.

============================================================

اوريباسيوس گويد آنچه مصرى است اورا بالاوسطون(7) گويند. فزارى گويد او هر (7)ح و را بلغت مصرى خنداقل گويند و درخت او را بار نياشد بلكه بر گلنار مقصور بود زيرا كه او تر ابست. و ابومعاذ گويد مصرى را چون دشتى بود رعث گويند و مظ نيز جهر وت گويند و دراين نوع منفعتى نباشد نه در شكوفه اوو نه در بار او. و ازهرى در تهذيب تود رعث نياورده است. و ابو عبيد از اصمعى روايت كرده است كه ناردشتى را عربتو مظ گويد و در اين معنى شعراى طينى (8) شعر گفتهاند.

وسل (9) الهم عنلك بذات لوث تبوص الحاديين إذا الظا كأن بنخرها و بمشفريها و مخلج انفها راء و مظا 1. منقول از نسخ خطى مذكور ترجمهآ فارسى. آ. چنين است در اصل: و شايد لارگوس 5لها بوده است (شرح مايرهوف بر غافقى شماره 194). 3. چنين است در اصل. كريموف به نقل از لفت ناسه باربهلول: اوينا.؟. درمب: وردادامانا. درمج: ورداروما. 5. شايد در اصل كطيسوس يا كيطيسوس جوه ددكنالاابودهاست (لووء نامهاى گياهان به آرامى 363). 6. در مب: «و از شكوفهآ گلنارمصرى آنچه دشتى است..»7. درست: بالاوسطيون، همان فلو سطيون مذكور در فوق است (به عنوان يونانى ه مراجعه شود) . 8. درمب: طبى؛ و در مج: اطين! متن از لسان العرب (ذيل مظظ) اصلاح شد (واتشد ابوالهيثم لبعض طيى). 9. در مب ومج به صورت مغلوط بود و ازلسان العرب اصلاح شد. مغ اصلا ه نياورده است. «ناقة ذات لوثة ولوت اى قوة وقيل اى كثيرة اللحم والشحم: باصه يبوصهاى سيقه و و فاته: الظ اى ms245 لزم والح، و مخلج انفها اى محل الحبل من انفها: والراء زبدالبحر والمظ هنا دم الغزال و

1. منقول از نسخ خطىى مذكور ترجمه فارسى. 2. صعترالعدس در اتواع صعترها وجود تدارد. آنچه هست باصعتر القرس» است كه اين البيطار ذيل جلنجوته ذكر كرده است و قطعا همين جلتچمون است ور و در برهان قاطع جلنچوجه ذكر شده و در آتجا آمده است كه به لغت سريانى پودنهآ صحرائى را گويند ر و در شرح اسماءالعقار «الصعتر القارسى» است كه مى گويد هوالذى يقال له قلفل الصقاليه وه هو الشطريه. ماكس مايرهوف احتمال ميدهد كه اين يكى .يا1019110160الااله ياشد. رجوع شود به مايرهوف. شرح اسماء العقار شماره 319 و كريموف 353. كلمات جلنجمون و چلنجوته به احتمال از يوتانى گلخون محرف شده اند. در برهان قاطع عليجن نيز آمده است كه ميگويد يه يونانى ور به محتى پودنه باتد 262. چلوز 11007200 20000-الل8 1105 و. غلاف نوعى است از ميوهها و رنگ او ميان سرخ وسياه است و جرم آو به پوست و ماهى ماند حكهي پشيزهاى او بر هم ديگر افتاده بود و اصل او غليظ باشد و و سطير و سر او باريك بود و هر چيزى كه هيات او چنين يود او را صنويرى شكل گويند و باين معنى از اعضاى رئيسه دل را صنوبرى گويند و او ميوه درخت ارزه21) است. و او دو نوع است نوعى از ms246 او خرد است و نوعى از او بزرگ و آنچه از و يه خردتر باشد باندازه نخم امرود است و انچه از او بزرگ است باندازه خرماست. و اشچه از درخت جلوز منبت او در كوههاى شام است پوست او سخت تر است ويه ه هيات خردتر است تا اين توع را باين اسباب به پسته تشبيه كنند. و جلوزهندى را ر پوست تنك بود و مغزاوخوش بود. و ابومعاذ گويد عرب بندق را جلوز گويند. و از ور

جلوز(3) قالوا هو البندق و يكثر بجيلان و هم يسمونه جيلغوزاى جوزالجيل و وهر و جلغوزة شيء آخر. والجلوز غلاف ثمرة بين السواد والحمرة منضد دقيق الرأس غليظ القاعدة و به لقب القلب صنوبرى الشكل حتوك هو ثمرة الارزة وهو ه و نوعان صغار وكبار قريب القدر من عجم الكمثرى. و اما الذى فى جبال الشام فقشره صلب وجرمه اصغر حتى يشابه الفستق واما الهندى فرقيق القشر طيبه اللب و قيل هو البندق وقيل ms247 هو الجوز الصغير وقيل هو البندق الذى يكون بنواحى جوه بنطس والهندى منه فى عظم البتدق حجرى اللون له قعقعة الحجارة لبه كلب النارجيل فى البياض وقشراهما متقاربان فى الحمرة والسواد . وقيل لما كان البندق فى شكل اللوز حدوالجوزك سمى الجلوز باسم مركب منهما.

1. نقل از نسخ خطى مذكور ترجمه فارسى. 2 . «الآررة بالتسكين شجر الصنو بر وقيل هوشجر بالشام يقال لتمرهالصنوبر» السان العرب. ذيل ارز). 3. منقول از حاشيه منهاج البيان ورق ب 69 ، كه چنانكه ملاحظه مى شود مطالب آن با ترجمه فارسى يكى است جز آنكه متن عربى در بعضى مواضع وى بختصر كرده است تا آنجا كه گاهى مخل معنى ميشود..

============================================================

1. نقل از يسخ خطى مذكور ترجمه فارسى.2. ملك بضم اول و سكون ثانى و كاف دانه ms248 اى باشد بزرگتر ازماش وآن را پزند و خورندويه عربى جليان خوانند (برهان قاطع) : «الخلر والجليان ملك» (السامى).

3 . الزن الدوسر. . التزنين الدوام على اكل الزن وهو الخلر السان العرب) . 4. چنين است درمب ودر .

مج ماش. در حاشيهآ متهاج البيان اورق ا69) : «جلبان هوخب اكبر من الماش يسمونه درماس و فى امثال العرب يخلط الماش بالدرماس وقيل هو الخلر والخرفى..».

2 جلجلان () .70ا 0 61111يا111 االلا0ف581 خليل بن احمد گويد نوعى است از انواع ترهها كه پارسيان او را گشنيز گويند و وه عرب تخم او را جلجلان گويد. وقتيبى و صاحب المشاهير و ابوحنيفه گويند وهر جلجلان كنجد را گويند. و ابو الخير گويد ششم(2) را بلداق نيز گويند، و گويد از انواع كنجد يك آنست كه بلغت رومى ان را اوروسيمون گويند و كنجد را بلغت تود رومى سيسامون گويند.

============================================================

2465. جم(1)اسيرم 10251 12105 /1111 يا 9للل ا11ا55118فل1) نوعى است از انواع نبات كه اورا به جم نسبت كرده اند و نبات او بهر درخت كه در كنار او باشد بشكل لبلاب تعلق كند و او را عرب فشاغ گويد و بعضى از پارسيان ا و ر را ريحان سليمان گويند و در طخيرستان اورا در جوار درخت چنار بنشانند و تربيت قد كنند و بر او بگذارند و چون نبات او به شاخ هاى او برسد باومتصل شود و آب ازاو وهر جذب كند آنگاه بيخ او را از زمين قطع كنند. و شاخ او بر اطراف درخت در هر وهد چهار فصل از سال خرم بماند وميوه او بشبه عنب الثعلب و گل او از ياسمين هندى جوهر بزرگتر باشد. و در بخارا نبات او را واليجها(2) كنند چنانكه تاك را و بزبان زابلى ا و هر را ياسمين دشتى گويند.

وجمسفرم(3) ms249 فيه قولان احدهما انه منسوب الى الملك جم والاخر انه نبات لاينبت الا بمرافقة نبات اخر زاوجه فيلتوى عليه؛ و كل زوج يسمى جم ويم وجمه وه يمه، وهو يلتف على الشجر كاللبلاب. و بطخارستان يزرع بقرب شجرة الدلب فيلتوى عليها ويبقى دائم الخضرة صيفا وشتاء ولم عبرصرر(5) الكشوث، ثمرته ه مثل عنب التعلب و نوره اكبر قليلا من الياسمين الهندى ومالم يقرب البرد فان ورقه وه متصل.

1. منقول از نسخ خطى مذكور ترجمه قارسى. 2. چنين است در مب و در مج: بيخها؛ و در مغ اصلا ندارد. كلمهآ واليج در فرهنگهامى كه دردست من است نيست و از ظاهر كلام برمى آيد كه به معنى چفته وچوب بستى است كه براى درخت مودرست كنند. احتمال ميدهم كه اگر واليج درست نباشد شايد اين كلمه محرف از اولنج به معنى تخت باشد كه صورتى ديگر از اورنگ است و در برهان قاطع مذكور است. اما صورت واليج اصيل مى نمايد. 3. متقول از حاشيهآ منهاج البيان ورق ا5.70. اين دو كلمه را نتوانستم بخوانم.

============================================================

ال جمهورى(2) قيل انه الشراب المطبوخ وقيل انه نسبة الى موضع وقيل الى عنب. و يقال انه النبيذالذى يخرج من العنب اذا جعل فى الحب او المعصرة وهو اه السلاف. و يقال انه العتيق الذى اتى عليه ثلاث سنين. واصح من هذا كله انه يجعل على المثلث او الميفختج ماء ويترك حتى يغلى ويصير شرابا فيسمى جمهوريا. و قال و قوم يعيدون(3) على الميفختج الماة الذى اريق ثم يطبخونه بعض الطبخ ويخمرونه ه فى الاوعية فيأخذ اخذا قويا وهو محدث فيسمى جمهوريا . فإن القى فيه وقت الطبخ افاويه طاب ويسمى قنديدا و قديطبخ العصير بعض الطبخ ويطرح مطفاحته حتى ه يخمر فيسمى بادقا(4)

از حاشيه منهاج البيان ورق ا3.70. دراحسل: يعدون. 4. عيارت ابو حتيفه در ياره جمهورى به تقل از ر لسان العرب چنين است : «الجمهورى شراب محدث رواه ايوحنيفة و قال واصله ان يعاد على البخنج الماء الذى ذهب منه ثم يطيخ ويودع فى الاوعية فياخذ اخذا شديدا» (ذيل جمهر). قسمت اخير درباره بادق تيز ظاهرا از ايو حنيفه است. رچوع شود يه المخقمص ج 11 ص 81 (ويسمى اليادق فارسى) در وجه تسميه آن به جمهورى در لسان العرب آمده است: ms251 و قيل له الجمهورى لان جمهورالتاس يستعملونه اى اكثرهم.

267. جنبيل(1) (شايد) بأ 8221011111ل1010011 برگ او به برگ طرخون مشابهت دارد و طعم او تيز بود در غايت تيزى و اهل ه زابلستان سعتر را جنبير(2) كوهى گويند و گويند برگ نبات او تنك باشد و دراز و ور طعم او تيز بود و گفتهاند كه در بخارا او را مرحك(3) گويند. و محمدز كريا در كتاب اغذيه گويد جنبيل را اهل نشابور حسينى گويند(4).

1. متقول از نسخ خطى مذكور ترجمه فارسى درمغ: جنبير آ. در برهان قاطع گويدة چنبيد يه سريانى ه نام دوايى است كه آن را به فارسى اوشه ويه عربى سعتر خوانند. 3. چتين است در هر سه نسخه كه در دست من است. احتمال ميرود كه مرجك يا مرخك ياشد. 4. در ذيل كلمهآ توم كه گذشت ايو ريحان آن را به جتبيل معادل اورده است. احتمال ضعيقى ميدهم كه كلمة حسينى محرف از كلمه اى شبيه چنبيل ور و جنيدر و جشييد بانقمد 268. جمير(1) جمير نوعى است از انواع تره ها و در بخارا بسيار باشد و گويند بيابانهاى اسبيجاب هور پر باشد از او، لون او به لون بنفشه مشابهت دارد.

1. منقول از نسخ خطى مذكور ترجمه قارسى 269. جنطيانا(1) 16024:7ا611131028 بعضى او را جنطيان گويقد چنانكه كروياى رومى را قردمانا گويند و قردمان نيز جه

1. منقول از تسخ خطى مذكور ترجمهآ فارسى. 2. در ترچمهآ عرى ديسقوريدس چنين است: يقال ان اول من عرف هذا الدواء جنطس ملك الامة التى يقال لها إللورين..» (شماره3 از مقاله سوم) . گنتيويس 1105عق پادشاه ناحيه وقوم ايليرى 111216 بود (از سال180 پيش ازمسيح تا 169)3. قطعا در اصل عربى «وقالت الخوز انه، بوده است كه مترجم ان را «خوزانه» خواتده است.

270. جندبيدستر111116 2/0/5 0111115 ع4651 يا 111ل1012قة خصى داية قصيرة القوائم شعره بلون شعر الذلق و منه ابيض يصطاد لجلده و خصيته

1. تا آنجا كه علامت آغاز صفحه است از حاشبه منهاج البيان نقل شد و از آغاز (ا45) از اصل نسخهآ پر وسا دوباره نقل مى شود زيرا چنانكه گفتيم از انتهاى ورق ب44 تا آغاز ورق ا45 مقدار زيادى از مواد ساقط شده است كه ما آن را از روى ترجمهآ فارسى و بعضى را از حاشيه منهاج البيان نقل كرديم.

قسمت جندبيدستر در حاشيه منهاج البيان مذكور ms254 است و با همه اختصارش (كه مطالب احصل را ه تلخيص كرده است) بعضى اضافات دارد كه ظاهرا ناسخ نسخه اصل از قلم انداخته است وما ان .

============================================================

و نيز دو كيسهآ واقع در حشفهآ سگ آبى را با خايههاى آن اشتباه كردهاند و اين اشتباه در قرن پانزدهم بوسيلهآ دار و شناس فرانسوى روندلتيوس اهل مونيليه »ع1اع810لعل قلاناعل1900 رفع شد. دو غده واقع ms255 بر حشفهآ اين حيوان در ابتدا محتوى ماده سر شير ماتند يا زردرنگ است كه پس از خشكر شدن رنگ آن تيره مى گردد ووزن آن غدهها از 40 تا 120 گرم است. اين دوغده را در قديم به جاى ور خايههاى حيوان شناختهاند 271. جوزبوا 204000 1027040ا0 10410 8115/ف116 بالهندية جاى(1) بل. بشر: جاد (2) يفل. يحيى والخشكى: من اطيب افواه الطيب و اجمعها واكثرها تصرفافى معجونات الطيب وعطر النساء. واجوده الرزين وهو ه يدخل فى طيخ البان ويؤتى به من السفالة. وبالسريانية كوزى دبسما وايضاكوزى (45ب) بويا و بالفارسية كوزبويا. ارجانى: هو جوز فى مقدار العفص سهل المكسر رقيق ه القشر اغبر وينكسر عن لب طيب الريح حادالطعم. جالينوس : بالانوس(3).

ابومعاذة يسمى جوزالطيب. الميامير: جوزالملك هو جوز بوا. الرازى: بدل هر جوزالطيب مرة و نصف سنبل. ابن ماسويه: بدله نصف وزنه بسباس.جه و صاحب الياقوتة: الضبر جوزبوا.

============================================================

1. مايرهوف در شرح بر غافقى (شماره 216) گفته است كه گياه شناسان امروزى جوزالقى را 70 لاك دانستهاند در ms256 صورتى كه با شرحى كه قدما از اين گياه كرده اند ا1 212ق يا با 78 676 1فل11] تطبيق مى كند آ. در بخزن الادويه (ص324): مين پهل. 3. كريموف يه نقل از باربهلول: كوزى د هفختا.

273. جوزالطرفاء و ثمرة الطرفاء =اللة 1011 هوالجوز(1) مازج 1. در برهان قاطع ذيل «گزمازكه گويد: «باروميوهآ درخت گز را مى گويند و معرب آن جزمازج است و يه عربى ثمرة الطرفاء خوانند وحب الاثل همانست». چون طرفاء همان گزاست پس جوه بايد جزمازج يا گزمازك درست باشد. صورت ديگر آن گزمازو است (يرهان قاطع).

274. جوزماتل(1) ج.ا 1ع)1161015 يا.ا 10186118004ة1 و و بالهتدية ته توره. قال ابن البطريق يشبه جوزالقى وحبه يشبه حب الاترنج.

و و الدانق منه يسكر والمثقال يقتل. وقال الرازى فى مقدار العفص ليس بخالص حعه والاستدارة ولا فى رزانة العفص سهل المكسر ابيضة اغبرطيب الريح حادالطعم

1. جوز مايل و ماتل از كلمهآ سانسكريت 1019ل1181 است كه در هندى 114111 است و به معنى دايى و خال است و نام اين دارو از آن كلمه است (شرح مايرهوف بر خافقى 218). نامهاى ديگرش جوز ماتم و جوز ماثا و جوز ماث است (يخزن الادويه). كلمهآ ته توره و دهتوره در ه فارسى تاتوره و تاتوله شده است. كلمه تاتوره و تاتوله در مثل «تاتوره يه هوا نهاشيده اتده آمده است و تشان دهنده خاصيت تخديرى آن است.

276 و 275. جوز(1) »1060-.ا /ة161 ل70 ول قال جالينوس هو قاريا. و فى الحاوى (1) سمى جوزالعد ويسميه اهل الشام الفريس(2). و قال الاهوازى بالرومية قريدى (3). قيل اذا هرمت شجرة الجوز وا و اشرفت على التلف تقدم ذلك پسنة خروج صمغ منها احمر كالبسذ بحيثه تسار يشتبهان. ابوحنيفة الخسف هوالجوز بلغة الشحر اوريباسيس: شجرة الجوزج .(5) قاريباسلقا(3). ابن ماسويه: بدله نصف وزنه الحبة الخضراء. ديسقوريدس(5) .

و الجوزالرومى الجبلى ورقه عريض اعرض من ورق الريفى واشد حرافة ms257 وه ثمرته اصغرمن ثمرة الريفى لكنه اقوى.

1. من در حاوى چاپ حيدرآباد (1967) ج2 فصل جيم ذيل كلمه جوز اين مطلب را نديدم .

2. گمان ميكنم همان كلمهآ فرسيقا (ديسقورينس شمارهآ 120 از مقالهآ اول) 26261100 باشد.

گردو را جوز «الفارسى» نيز ناميدهاند (الحاوى ج آ ص 268).3. .06،6 (كريموف 362).

4. قاروا باسليقا (ديسقوريدس موضع مذكور)- جوزالملك (الحاوى موضع مذكور). 5. كربموف (362) به الجوزالرومى الجبلى عنوان جداگانه و شماره جداگانه (276) داده است: ما هم از او پيروى كرديم.

277. جوزهندى - 12تيف1112 005 هو النارجيل.

278. جوز11)رومى 6ع7= با ق01011 يسمى اكيروس وصمغه اسخن(2)، و قيل ايلاطتى(7) وهو شجرة تحمل البق.

============================================================

1. در ترجمهآ عربى ديسقوريدس : الحورالر ومى (با حاى جطى). ابن البيطار نيز حور رومى دارد و در ذيل حرف حاى بى نقطه آورده آست و از قول ابن حسان نقل كرده است كه نزد ايشان به وه جوز رومى معروف بوده است و درختش شبيه جوز است. ابن سينا ماتند انوريحان در ذيل حرف چيم وجوز رومى آورده است. آ. اين كلمه افعل تفضيل از سخونت است. ابن البيطار گويد: «وصمغة هذه الشجرة... اسخن من الزهرة». 3 . در ترجمه عربى ديسقوريدس: (89 از اول): «ايلقطون» ودر ابن البيطارة ايلقطورس. اين كلمه همان الكترون يا كهريا است (شرخ لكلرك بر ابن البيطار شمارهآ 725).

279. جوز زوان ههاهبا لاعا16 لل حشيشة تنفع حمن القلاع(1).

1. القلاع بثرات تكون فى جلدة الفم و النسان (اقرب الموارد).

280. جوانسفرم(1) . .9لف602 ل100 الرسائلى: هوالشاهبابك و الشاهباتك(2) حوي فى بعض التسخ شامامك و قيل هوالمدور(3) الورق الذى يلتف على شجر الصنوير ويدوم خضرته وهذا ه (46) القول بصفة جمسفرم(2) اليق منه بصفة جوانسفرم(5) .

1. جوان اسهرم نام يكى از رياحين است كه به عربى ريحان الشياطين خوانند (برهان قاطع). آ.

شابانك داروئى است كه آن را بنفسج الكلاب خوانند و به شيرازى نس سگ گويند و معرب آن شابانج است. (برهان قاطع) 3. در اصل: المدود. 4. در اصل: جسفرم. 3. در اضل: جواسفرم: 281. چهاردارو بالفارسية ms258 وهو بالرومية ططرافرمطون (1) 1. بايد ططرافرمكون 161101100 باشد

ول فان حضرت مع اصله لم تقف الا عند بلوغ الماء الرطوبة و ربما بلغ بك مآتى و ذراع. واما ثمرته فهى بزور فى قدر الارزن(3) حمر لا فى تلك الحمرة مصفوفة فى خريطة مثلها فى الحمرة معوجة حتى تكاد تشبهها بذنب العقرب. وفى ورقه ه خاصية وهى انه ينضم مجوفا ويتولد فيه حيوان اخضر مفرطح الرأس اذا فتحته قفز ولم اعرفه الى مايؤول عمره. وهو الذى ينزل عنه الترنجبين فى بعض جه البقاع. قال ابوحنيفة يسميه اهل العراق العاقول وهو احب الى الماشية من الينبوت. والعاقول من النهر والوادى ما اعوج والاعوجاج لايخلو من حرف هه فكأنهم رأوا اصله فيه منحدرا الى الماء فسموه به. والحاج ايضا الودع الكبير الذى يصقل به.

1 . در اصل: اطيب الطيب الرب. 2. در اصل : القلاع. و آن درست نيست. تلاع سرزمين هاى بلند و تههها و ريزش گاههاى آب از كوهها است 3. ظاهرا ارزن را در همان معنى فارسيش به و كار برده است.

283. حاشا و11101 101و كلا اقافلا 1111/10 سماه ديسقوريدس و اوريباسيوس(1) تومس. و قال روفس هو نوعه

قال ديسقوريدس زهره مستدير و ورقه صغار دقاق كثيرة و على طرفه رؤوس صغار من الزهر فرفيرية. و قال الارجانى هى حشيشة فيها زهر ابيضيه الى الحمرة و قضب دقاق كقضب الاذخر 1. در اصل: «فارمايط» متن از روى ترجمه فارسى اصلاح شد 284. حالبى (1)ج.*2 220 ا علة يا قلانفالةى لة هوالخرم سمى به لانه يشفى اورام الحالب و بالرومية اسقليطاس(2) و اسقلياطيقوس (3) 1. در اصل در حاشيه آ. ms259 16قه3. 1215ة8511 28. حياة الموتى(1) ذكر ديسقوريدس انه القطران 1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (شمارهآ 82م از مقالهآ اول) آمده است: وللقطران قوة اكالة مقطعة للابدان الحية حافظة للابدان الميتة و لذلك سماه قوم حياة الميت.

287 و 286 حجرحبشى “1 = 5عنالا 6ل78 الحجر قطعة ارض اوماء اونبات يستحجر فى الجو او فى الماء. والاحجار كثيرة و ها (46ب] تتمايزبالتسبة الى المعدن او اللون اوالحكاك و غير ذلك والتسبة احق بالمراعات(1) فى الترتيب من الحجر الذى هو جنس لها. قال ديسقوريدس يكون جه بارض الحبشة اخضر اذا حك خرج حكاكه كاللبن. و قال جالينوس حجر وه ثويطوس ()) وهو يضرب الى الصفرة كاليشب و حكاكه اللبنى يلذع اللسان . و

1. در اصل: المراهات. مقصود اين است كه در ترتيب الفيايى بايد رعايت كلمهآ دوم را كه نسبت است كرد. يعنى در حجر حبشى بايد از حاء و باء شروع كرد نه از حا و جيم. اما در اينجا چنين قرتيبى رعايت نشده است و كلمه حجر پيش از حب ذكر شده است و احتمال ميدهم كه در وه نسخه اصلى كه در دسترس ناسخ اصل عربى و مترجم فارسى بوده در اوراق تشويش هايى روى ود داده بوده است و شايد هم قسمت حجر حبتى در حاشيه پوده و بعد در متن آوردهاتد در حاشيه دارد: من هاهنا كانت فى الحاشيه. 2. حجر ثويطوس ق1ل111 در حاشيه به صورت وار عنوانى جداگانه ذيل حجر مريطوس ذكر شده است. اما با توجه به اينكه در كتب دار وشناسى قديم سنگى به نام حجر مريطوس ذكر نشده است و با توجه به اينكه تقريبا همين نقل قول از جالينوس را ابن البيطار براى حجر حبشى ذكر كرده است براى من احتمال قوى حاصل شد كه مريطوس تحريفى از ثويطس است و ms260 آن را عنوانى جداگانه قرار ندادم. يعبارت ابن البيطار ذيل حجر چبشى چنين است : «جالينوس فى التاسعه: وهو شبيه بالشبت (ظاهرا: اليشب) ومحكه لذاع شديدا». كريموف براى آن عنوانى جداگانه با شمازهاى خاص داده است (ص 366) 288. الحبة(1)السوداء =.ا 08ل58لع1 هى الشونيز(2) و قيل حب يسمى بالسجزية ريوتك(3) و بهذا ذكره صهاربخت ه و فسره بانه الحب السجزى. جه 1. ما به پيروى از مايرهوف در شرح اسماء العقار و از كريوف (366) نام علمى آن را 09ة5.ل1 گفتيم. اما اين نام را يراى چشميزك هم گفتهاند كه ذكر آن گذشت. به نظر مى رسد ر كه در تعيين هويت اين دارو اشتباهى روى داده باشد و الحية السوداء مذكور در اينجا غير آز چشميزك مذكور در حرف جيم باشد. آ. در برهان قاطع آمده است: شونيز سياهدانه را گويند و به عرپى حيةالسوداء خوانند و آن تخمى باشد كه بر روى خير نان پاشند. 3. نقطه گذارى و ضبط اين كلمه نامعلوم است. متأسفانه كلمه شونيز و شرح آن در فصل شين از اصل عربى افتاده است وگرنه ميشد اين كلمهآ سجزى را در آنجا پيدا كرد. در ترجمهآ فارسى در ذيل شونيز ر مى گويد: بسجزى كنج گويند و اهل هرى غنج گويند. ظاهرا متن ترجمهآ فارسى مغلوط است زيرا اين كلمه در برهان قاطع به صورت بوغنج آمده است كه به قول او شونيز را گويند. اگر ر اين گفته برهان درست باشد بايد گفت آنچه در ترچمهآ فارسى آمده است كه شونيز را بسجزى ور كنبج گويند درست بوكنج است (بوگنج، بوغنج). در اين صورت «ربونك» واقع در اصل نيز شايد تحريفى از بوغنگ باشد.

============================================================

2 پراى ms261 تفصل رجوع شود به ماقهآ بطم و شرح آن 2. در ماقهآ بطم مذكور شد كه اهل مگران و كزدار آن را كل انگور خوانند.

290 . حب(1)النيل ح.5 1156 00 بالسريانية (2) نيلن و فى نسخة نيل فلفل. و يقال له القرطم الهندى. هو حبر اسود و اجوده الرزين الاملس و شجرته تلتف على شجرة كاللبلاب وتمتد ولها زهراكهب على هيئة زهراللبلاب ييبس كما اشرقت الشمس عليه. واهل بغداد هن يسمونه دمعة العاشق. الرازى: بدله فى اسهال البلغم و السوداء نصف وزنه ه شحم الحنظل.

1 اين ملقه در حرف نون نيز ذكر پخواهد شد 2 وراصلهآ سرنيلن . ولى در فبل حب انيلر كه در فصل نون ذكر خواهد شد صريحا آمده است: بالسريانية ليلن. در ترجمه فارسى: و حب النيل يعنى دانهآ او را بهلغت سريانى ليلى گويند.

291 . حب الصنوبر (درخت آن) .را 11169 1106 يا.ا 18 هوالجلوز وهوالكبار. و فى الصغار عفوصة وحرافة، ويقال له لوز الصنوبر عه ايضا. اطيوس: قضم قريش هو حب الصنوبر.

292. حب السمنة 20090432=.ا 173ة5 06 ابوجريج: شجر ينبت فى القفار على قدر الذراع ورقها ابيض ليس بشديد جه البياض يحمل تمرة على قدر الفلفل دهنية ولها لبن. وقال صاحب الكافى هوه

صامريوما(1). الرازى لحبها دهن ولها لبن. ابومعاذ: حب السمنة بالفارسية كبىدانه(2). حبيش: الشاهدانج البري بقدر الفلفل و سمى العامة ثمرتها حب السمنة.

1. صامريوما، يا صمر يوما لغتى سريانى است و مركب است از دو كلمهآ صير به معنى «گردان» و «گردنده» و يوما به معنى «زروزه و معنى آن «گردان در روزه است كه همان آفتاب گردان يا 00ع11 باشد. با اين همه، آن را با شاهدانه وتنوم وحب السمته و جنجلان يكى دانستهاند (لوو نامهاى گياهان به ارامى ص322 و324).2. چون حب السمنه را با شاهدانه و كنب يكى دانستهاند كبى دانه بايد كنب دانه باشد (كريوف 368 به نقل از لوو، نامهاى گياهان نزد يهود) 293. حب القلقل(1) ح. ms262 2 1079 58 يا ب 16102 ق101 وهو شبيه بالفلفل الابيض اكبرمن القرطم ابيض اللون ليس بخالص الاستدارة ينكسر عن لب ابيض دهنى طيب الطعم. و قال حنين هو بزرجه الرمانالبرى يعنى الشاهدانج.

(2271 1. مايرهوف در شرس بر اسماء العقار مى نويسد كه تعيين هويت اين دارو هنوز مورد ترديدجچه است. ولى او مى پتدارد كه اين دارو همان با قلا764 است كه از جسس ق0كن است.

هنگامى كه اين گياه خشك ميشود از داندها در پوست باد كرده آن صدايى شبيه به قلقل درمى أيد و نام حبالقلقل بر عربى و قفكقلقاد در زبانهاى فرنگى به همين مناسبت است.

294. حب الزكلم(1) = .ا ق6561160 5ل022 طيب الطعم ينبت بناحية شهرزور.

1. به ذيل كلمه زلم در همين كتاب نيز رجوع شود.

95). حب الملوك(1) =.ا1فاينا 0101 يا بيا كلللل10000081 بالهندية جييال گوته(2) و قيل جيهال گوت وهو الدندالهندى و هذا هو ما هوى دانه(3).

============================================================

297و296 حجر 6«1 بالرومية ليثيون و بالسريانية كيفا و بالفارسية سنگ. و ذكر فى الحاوى (1) حجرينطقى بالزيت و يشتعل (2) بالماء 11 . در الحاوى ج20 ص371 آمده است: واما الحجرالدى يشتعل بالماء اذارش عليه وينطف بالزيت فقد قيل فيه انه يطردالهوام. نيز رچوع شود به عرايس المجواهر 167: 2. در اصل: «يستعمل» و آن درست نيست. براى اين دارو كريموف شماره جداگانه اى گذاشته است ومن نيز از او پيروى كردم.

298. حجرالاكليل(1) هوالذى يشرب ماءالمستسقين من اعضائهم اذا وضع عليها.ه 1. بيرونى در الجماهر آن را حجرالحين ناميده است: و حجرالحين ايجذب) الماء من بطون المستسقين. الحين بيمارى استسقاء است.

0199 عجرمريم يكون بزابلستان ابيض صفائحى يشبه قطاع الكثيرا املس متفرك ms263 و كاته جبسين خام 300. حجرالحية(1) نل عنهاةبا تعليقه ينفع من نهش الافعى. وذكر فى الحاوى كتاب الاحجار كفلكة المغزل فيه حيات(2) من اعلاه الى اسفله يرمى يه الامواج فى بحيرات بارض المغرب .

1. حجرالحية در الجماهر به نام خزرالحيات ذكر شده است و گفته است كه فارسى آن مار مهره است (الجماهز ص 207). 2.در اصل: حبانات. تصحيح از روى حدس و قياس.

============================================================

و قال الترنجى اجود حجراليهود الذينورى.

1. از تريمنه عربى ديسقوريدس (شماره 117 از مقاله پنجم) اضافه شدء بى آن معنى درست نيست. 2. در اصل: خرطت. اصلاح از ديسقوريدس. 3. اصل: بالشهر. اصلاح از ديسفوريدس. ؟. در اصل: بوريقوس. عنوان اين دارو در ترجمه عربى ديسقوريدس: ايوا ير و دايقوس ليتوس. ك3. در ترجمه عربى ديسقوريدس: بقلسطين. *: در اصل: خرطت.

302. حجر ارمنى قلكلةنل16م 06لنا قلالهم قلة1 ثاوفرسطس: لونه لون اللازورد يعيته ولهذا قيل للازورد(1) ارميناقون. بولس : ايسميه بعض التاس بزرالحجر وهو نوراسطوماخوس متحجر ابيض .

1. در الجماهر (ص 195) گويدة «اللازورد يشمى يالرومية ارميناقون كانه نسبة الى ارميتية فان واالمجر الارمنى المسهل للسوداء يشبهه 303 حجر هندى حلت11 قفلةا يقطع دم المقعدة. وفى كتاب الاحجار قيل انه الحجر الذى(1) ينشف الماء الاصفر من المستسقين ويزيد فى وزنه فاذا وضع فى الشمس سال الماء منه وهو خفيفه متخلخل متتقب.

1. شايد همان حجر الاكليل مذكور در قوق باشد كه بنا به كتاب الجماهر حجرالحبن نيز ناميده ميشود

305. حجرممفيطس 600101126 قدللنا ديسقوريدس: يكون فى مديتة منف(1) بمصر فى العظم كالكرة(2) دسم جدا وله (24ب) الوان شتىيفع طليه على موضع القطع والحرق 1. در اصل: مهف. عنوان اين دارو در ترجمه عربى دسقوريدس: ليتس منفيطس. آ. در ترجمه عربى ديسقوريدس: فى عظم حصاة 306. حجر عاجى هوالاعرابى واظنه القصرى(1).

1. احتمالا الحجرالقمرى است. رجوع شود به الحجر العربى.

307. حجر(1)للينى *د28 1 وجرمادى اللون و سمى به لانه اذا حك خرج منه شيء كاللبن حلوالطعم.

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (112 از 5) غالاقيطيطس ليتس.

28 حجرا1لمعسلى 2/811618777 هو كاللبنى الا ان حلاوته مفرطة 1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (113 از 5): ماليطيطس ليتش

1. رجوع شود به كلمهآ بصاق القمر در همين كتاب 2. كلمه «الفهر» دليل بر اين است كه وعنوان اين دارو حجر الفهر بوده است. 3. درباره مرو (مروه) ومينا رجوع شود به المجماهر ص براى حجر البلور كريموف شمارهآ جداگانهاى داده است من هم از او پيروى كردم.

311. حجر افروجيا *106201700 يعنى الافريجة(1). حكى حكيم بن حنين انه حجر يكون بارض الروم يطفو فوق هه الماء كالقيسور(7) و لونه ارجوانى و بين جبله و بين قسطتطينه ماة ميل .

1. مقصود فريگياى قديم است كه شامل مركز آسياى صغير ميشود و شهرهاى انقره و قونيه در آن واقع است. 2. قيشور با شين نقطه دار نوعى از كف دريا است و آن سنگى باشد سفيد و تجويف بسيار دارد (برهان) 312. حجراليشف= 125106 هذا هواليشب ينقش(1) عليه التنين ذوالشعاع و قدامتحناه غير منقوش ه فانجب. و قيل له خاصية فى حل اوجاع المعدة. وحجرالغلبة(2) جنس منه و اه لذلك يحلى الترك ms265 به سيوفهم.

1. در اينجا مطلب چنان خلاصه شده است كه به فهم مقصود لطمه مى زند. در المجماهر تفصيلو مطلب چنين است: ويذكر فى كتب الطب حجراليشب وانه نافع من اوجاع المعدة ولهذا يعلقه فى العنق بحيث يلاصق المعدة. و ذكر فيها انه ينقش عليه شيء ذوالشعاع. و قال جالينوس قدامتحناه بغير نقش فانجب بخاصية فى حل اوجاع المعدة وهذا هو الثعيان المنقوش على الجمستج

313. حجارةالقفر(1) - 110ق8 دقاق سود تلتهب سريعا (2) يكون فى بلاد الغور فى التل المحيط بالبحيرة المنتنة من شرقيها حيث يكون قفراليهود.

1. در كتاب الجماهر در اين باره چنين آمده است: قال جالينوس الاحجار السود الرقاق التى تآخذ النار فيها تجلب من بلاد الغور من التل الشرقى من التلال المحيطة باليحيرة الميتة حيث يكون قفراليهود. آ. در اصل: سرا.

312. حجرخاخاطيس 1670727776 حجر خفيف. قال جاليتوس تفوح منه بالنار رائحة القفر وهو اسود وسمى جه و بهذا لان ديسقوريدس و غيره يذكرون انه وجد فى بلاد لوقياا1) فى تهر غاغاطيس. وهو حجر رخو شبيه(2) بالزفت دخانه يسقط المصروع سريعا .ه 1. مقصود ناحيه ليكيه قلالاا در جنوب اسياى صغير است كه از سمت جنوب به درياى و مديتراته محدود ميشود آ. در اصل: ميصه. تصحيح از روى حدس و قياس.

315. حجراسيوس(1) 10212 ديسقوريدس: حجراسيوس يكون باسيا و اجوده ما كان على لون العنصلور رخو خفيف سريع التفتت و فيه مواضع على لون الموم و فقاحه(7) احمر. والذى قه ايرسب منه فى الماء يشبه الملح ومنه ما هو ابيض ومنه ما يشبه القيسورومته ما ه و يشبهالموم يحرق اللسان وفقاحه اقوى من بقله(3). و ربما يسمى حجرالصرع لانه اذا تدخن به صرع من به الصرح. ديسقوريدس: اجوده ما اسرع اشتعال التار فيه ms266 وريجه ريح القفر اسود رمادى عريض كشيافات العين خفيف ويوجد جه

1. رجوع شود به «ثلج صينى» در همين كتاب. آ. در بحث ثلج صينى گذشت كه به آن زهرة اسيوس (گل اسيوس) نيز مي گويند نمكى كه بر روى سنگ اسيوس پيدا مى شد «زهر» يا گل ناميده ميشد. غافقى (شماره 187) گويد: و اما زهر هذا الحجر فهو ملح يتكون عليه. آنچه جاى تأمل است عبارت بيرونى است كه ميگويد فقاحه اقوى من بقله! ديسقوريدس اترجمهو عربى 105 از5): و ينبغى ان يعلم ان الزهر اقوى من الحجر 3. به حاشيه شماره ا رجوع شود. ؟. احتمال ميدهم كه صورتى ديگر از غاغاطيس ياشد.

316. الحجرالعربى(1) 11546012206 1م قلاف1 بولس: شبيه العاج. ديسقوريدس: افروساليتان يوجد فى امتلاء القمر بالليلقي وببلاد ارابيا (2)، ابيض صاقى جدا خفيف يعلق على الاشجارويثمر. و يعلقه النساء للسمنة و يشفى نحاتته آم الصبيان.

1. رجوع شود يه الحجرالعاجى والحجر القمرى. آ. يعنى بلاد عربى. جالب توجه آنكه . ترجيمهآ عربى ديسقوريدس ذيل ارابيقوس ليتس (111 از 5) دارد: و معناه الحجر العريى 316. (مكرر) دهن (1) حجرليسوس هو شيء يخرج على هذا الحجر كالدهن يكون من الطل الذى يقع عليه. الرازى و فى هذا الحجر حدة وهو ايضا حوازالصخور 1. چنين است در اصل و آن مسلما نادرست است. درست زهر حجزراسيوس است كه در الحلوى

317. حجرفرعون الرسائلى: بدله حجرالفضة.

318. حجر(1) الفاذزهر الرازى: هو رخو يشبه الشب اليمانى يتشظى ويتشطب و قد تعجبت من فعله.

الترنجى: لون من الحجر قد بنى من الشمع والنورة والطين فيه لمع من هذه الانواع الثلاثة اذا حك مع العروق الصفر على صلاية خرج(2) احمر كالدم العبيط اذاطلى به موضع اللسعات هدأ من ساعته يسميه الملوك باذزهرا وه وا يولعون به. ورأيت لبعض الملوك منه مشربة مرصعة بالجواهر فاذا لسع الزنبور احدا صب فيها لبن حليب وترك ساعة تم سقاه وطلى منه على موضع اللسعة هن فيقذف اللبن ويشرى بدنه ثم يسكن ذلك لوقته. وذكر الاوائل حجر الباذزهر ولر وانه معدنى ولم يصفوا كيفيته. و يحمل من فارس حجر يشبه الباذزهر يتخذ منه نصب السكاكين ولا نفع فيه اليتة. واجل البادزهر ترياق الافاعى وترياق ه استحدثه الحرانيون يعرف بهم. وقال صاحب النخب(3) فى جبل بكرمان يقال ه له زرند فمنه اخضر سلقى واصفر ومايضرب الى البياض و الى الحمرة وفيه ه (28ب) ماهو اجوفه و فيه شيء ابيضيسمى مخاط الشيطان لايحترق بالنار.

1. نيز رجوع شود به ذيل باذزهر در همين كتاب. مطالب اين قسمت با مقايسه با فصل مربوط به پادزهر الجماهر، كه مطالب هر دو يكى است (ص200) تصحيح شدر آ. اين كلمه در اصلر تبود واز الجماهر افزوده شد 3 . در الجماهر (موضع مذكور): وفى كتاب النخب ان معدنه فى جبل زرند من حد كرمان

1. دربارهآ حجرالتيس ايضا رجوع شود به كتاب الجماهر ص 202 تا 204 كه اليته ابوريحان در آنچا مفصلتر سخن رانده است.

321. حجرالضفدع حجر يشبه الزمرد اخضر ناتى راسه حاد واصله مفرطح يظهر فى قفا الضفدع بنهرواله من بلادالهند فينفع من لذع العقارب والحيات والحيوان ذوات السموم و اذا حك على حجر خرج منه ماء ابيض. توجد فى غدران نهرواله.

322. حجر(1) الاساكفة 22228105 قل66ل كفاةا و هوالحجرالذى لايشيخ ينفع اللهاة الوارمة تفعا بينا.

============================================================

1. حجرالدم همان شاذنج است. ابوريحان در الجماهر گويد: قال جالينوس سميت شاذنة، لحمرة حكاكها على المسن، حجر الدم (ص 217). در ترجمه عربى ديسقوريدس (107 از 5) : اماطيطس وهوالساذنج. اين كلمه در يونانى به معنى خون است.

324. حجرالجدرى ب وهو حجر عليه اشياء ناتئة كالجدرى كثيرا و حكاكه ينفع الجدرى طلاء 325. حجرالناس ms269 مرضت امراة مشهورة بالنسب فخرج من بطنها مع البراز قطع من الاحجارجه نحو اربعة و اربعين قطعة احد وجهها صقيل كالصدف والاخر اغبر.

.(1)وقيل فى امتحان حجر الباذزهر الجيد ان حكاكه مع الخل اذا القى فى صفرة بيض فان اذابها فهو جيد. وقيل يحك العروق بالماء على حجر ثم يحك بالباذزهر فان احمرت الصفرة فهو جيد. ويلقى فى التبن فان تغير لونه فهوه (229) جيد. و يطرح فى الزيتفان اذابه فهو جيد 1. اين قسمت متعلق است به عنوان حجرالقاذزهر. چنانكه قبلا نيز گفتيم در قسمت مربوط به ه احجار در اصل تشويش هايى بوده است كه شايد از پس و پيش. شدن اوراق ناشى شده است.

در حاشيه با علامت راده پس از كلمهآ «جيده نوشته شده است: هاهنا آخر الحاشية المذكورة. ودر ورق ب 46 در حاشيهآ مريوط به الحبة السوداء آمده است: من هاهنا كانت فى الحاشيه. اگر اين مطلب درست باشد بايد گفت عناوين از الحبةالسوداء تا حجر الناس و آخر قسمت مربوط به ه

حرف الحاء 209 امتحان حجر قاذزهر همه در حاشيه بوده است؛ در برابر الحبره يعتى عنوان آتى در حاشيه آمده است: من هاهنا من المتن.

326. الحيرة(1) قال ابوحنيفة سلعة تخرج فى الشجرة اوالعقدة فتقطع وتخرط منها اوانى فتكون هج موشاة.

1. رجوع شود به كتاب النبات ابوحتيفه شماره 259.

327. حبلت(1) دواء مسهل يجلب من اصبهان على ما ذكر صهاربخت. قال اين ماسه من بلادر الحبشة. يسهل الماء و البلغم و قال غيرهما من الهند و يشبه السورنچان ه الابيض.

1. اين سينا در قانون آن را ذيل حلبيب آورده است و گفته است: دواء هندى يشبه السورنجان الاييض.... اين البيطار نيز ذيل حلبيب آورده وضبط آن را چنين آورده استة پياءين منقوطتين كل واحدة متهما بوأحدة من اسفلها بينهما ياعمتقوطه. وبعد مطالب ابن سينا را آورده است.

و رازى در الجاوى اچ20 ص326) به ms270 صورت حبلب آورده است و به مسهل بودن آن اشاره كرده است. كريموف (380) آن را با حيلة مذكور دركتاب النبات ابوحنيفة (254) يكى دانسته است ولى از مقايسه معلوم ميشود كه حبلة چيز ديگرى است.

328. حيق لاله717- لا11151 16118 النهرى منه بالرومية كالخون و بالسريانآية قورنيئا(1)دمئا و ايضا قورنيثادنهرا والجبلى منه فلفك(2) بالكاف و بالقاف. و فسر ابن زكريا فلفك اته زنجبيل الكلب. والبرى من الحبق هوالفوتنج اليرى واليستانى هوالنعنع. قال و دسقوريدس ورق مايكون جيليا كورق الحوك وله زهرة فرفيرية و قضبان وه مربعة ومنه ما يشبه صعترالفرس(3) و يسمى بسبب رائحته صعترا بريا ومنه

و و ذكر جالينوس حبق الماء صعتر (4) الفرس (5).

1. در ترجمه فارسى نسخه مب اورثينا دمثاء آ. در ترجمه فارسى نسخه مب: قلفلك و به جاى كاف قاف هم گفتهاند. در همين كتاب ذيل زنجبيل الكلاب: فلفلك. 3. در اصل در هر دو مورد: صعترالعدس، و آن درست نيست. رجوع شود به جلنجمون و حواشى آن .4. در حاشيه مطلبى از ابوحنيفه دربارة حبق ذكر شده است كه مغلوط است وما درست آن را از كتاب النبات (247) نقل مى كنيم : ابوحنيفة: نبات طيب الرائحة حديدالمطعم مرتع السوق ورقه كورق الخلاف منه سهلى ومنه جبلى... والفوتتج مجفرة تمرغ عليه الفرس فتجفره و يجعل فى المخدة فيوضع تحت راس الانسان قتجفره و فيه مشابه من النمام.

329 حديد قال بولس بدله صداه المسمى زعفرانا(1) و خبثه اوقشوره المسمى توبالا ه 1. زعفران الحديد در كريموف با فورمول شيميايى ولاهعي ياد شده است. ز 330. حربه 11117918 ا16 لنكنلاق8ي هو بالعربية. قال ديسقوريدس ورقه كورق الكرات الى الطول فى خلقة (1) المنجل. وينبت منه صنف ابيض متسافل شبه اللسان ويشبه الحربة بزره لانه مثلث ينبت فى المواضع الصلية.

1. در اصل: فى خلفه المنحل. منجل در اينجا صفت بايد باشد وگمان مى كنم در اصل ms271 كتاب سنان منجل يوده است (نيزه اى كه جاى زحم را گشاد مى كتد). زيرا منجل به معنى داس با نام يونانى ان «لنخيتس مناسب نيست. لنخيتس در يوناتى به معنى نيزه باست و نام حربه در عربى كه به اين گياه داده شده است مأخوذ از آن است.

1 حرشف 5لنال108،= .5لا1125611111 بالرومية كنكريس و بالسريانية دعثا (1) لغنا و بالفارسية دروكى(2) كنكر و منه نوع يسمى كناروس الرومى. ابوالخير على حاشية كتاب بولس: هو باليونانية

قال صهاربخت البستانى منه يعرف بالكناروس وصمغه كنكرزده و قال غيرهه صمغة كنكر. قال صاحب المشاهير الحرشف نيت اخضر له زهر احمر. وقالجنه ابوحتيفة خشن مشوك عريض الورق احمر الزهر وهو الكدس و قال (9اب) الحرشف فلوس السمك.

1. در لوو (نامهاى گياهان به آرامى) دوعثا دلگنا (ص 293) كه به معنى صمغ كنگر است. 2 .

معنى و ضبط اين كلمه بر من معلوم نشد. كا. در اصل: العكور و آن درست نيسست. رجوع شود ور به لوو اموضع مذكورا، عكوب و عقوب ظاهرا عبرى است.

332. حرصل 174007.ا 16611101018 بالسريانية زرع بشاشا و بالسنديه هملو و بالفارسية سيند و بالسجزية سبرى تهلك. و قال جالينوس قوم يسمونه سذاب البر وقال بولس ايضا. وقيل انه ه بخورمريم و دخنتها و ماصح. قال ديسقوريدس ينبت فى السواحل ربيعا ه شبه الافسنتين ورقه اكبر وادسم صغير الزهر دقيق تقيل الرائحة يزهر فى القيظجه ول ومنه ما ينبت فى المروج (1) دقيق القضبان صغير الساق ذكى الرائحة زهرته الى الحمرة. و قال(2) فى موضع اخر هومولو و ورقه كورق الثيل (3) و اعرضه ويفترش على الارض زهرته كالخيرى و اصغر و لبنى اللون واقرب منجه زهر البنفسج وله قضيب ابيض قدر اربع اذرع على رأسه كرأس الثوم واصله صغير. قال يسميه بعض الناس سذابا بريا وقال بدله قردمانا. قال ms272 ابوحنيفةه وا الحرمل نوعان ورق احدهما كورق الخلاف توره كنورالياسمين طيب يربب ه بهالسمسم والشوع(4) و ليست رائحته كرائحة(5) الزنبق. والنوع الاخر المسمى اسفند، وسنفته مدورة اعنى اوعية حبها ويسقى المحموم طبيخ الحرمل و اذا ماطلته الحمى. و قيل الحرملة شجرة تنبت بقرب الماء تسمؤ نحوالقامة ه

332. (مكرر) حرتيملة(1) والحريملة شجرة مثل الرمانة الصغيرة(2) خضراء ورقها كورق الرمان بل ادق تحمل جراء دون جراء العشر فاذا جفت انشقت عن الين قطن ويحشى به ه المخاد للاشراف.

1. مؤلف تقريبأ عيارت ابوحنيفة را از كتاب النبات نقل كرده است (شماره 224). 2. در اصل: «الضغير» 333 حرف نته1103 ا 1لاللالل لاعايا ممنانا02ق116 1 عللهل12 بالسريانية تحلى والبابلى(1) بالسريانية زوفرا و ايضا تحلى بابلاياثا. قال جالينوس و اوريباسيوس قردمون و بالهندية اهالو! (2) وهوالحرف الطويل و ه اجوده مازرع يبابل العراق. قال على ين عيسى التفاء الحرف احسبه مشتقا من فج و طعمه الحريف اللاذع للسان. قال اوريباسيوس البابلى هوتلاسفى(3). قال له ابوحنيفة الثفاءالذى تسميه العامة حب الرشاد(2).

1. در اصل: «و بالبابلى و بالسريانى اغرورا». متن از گفته لوو (تامهاى گياهان به ارامى 396) كه گفته است: زوفرا، حرف بابلى (به نقل از گنجينهآ سريانى) اصلاح شد. 2 . خزن الادوية (ذيل حرف): هالم3.، 10گ. در ترجمه فارسى آمده است: اهل ماوراء النهر او را سبندان و تره تيزك گويند.

============================================================

1. در حاشيهآ ورق ب 49. رجوع شود به اشنان.

335. حرشاء(1) 2874= با قة8170 30156 واتربيزه وهو من الفجل مالا غلظ لاصله. ابوحنيفة: هو خردل البر.

1. اين عنوان نيز در حاشيه ورق ب 49 آمده است.

336. حزنبل (1) 11011117، 01نل0عل2 عللفللك8 عقار ينفع من السموم نفعاكثيرا وخاصة القاتلة منها، يوجد فى جبال تركستان .

1. اين عنوان نيز در حاشيهآ ورق ب 49 آمده است. ابن البيطار در ذيل حزتبل (شرح لكلرك 668) آن را مريافلن لل1100 خوانده است. ولى مير يو فيلوم ها يا هزار برگ ها گياهان آبى هستند (گل گلاب112) در صورتى كه هم در متن ما وهم درا بن البيطار منبت ان را بيشتر در وهر كوهها دانسته است. ناه)عالنيه للنللته از خانواده بومادران است وبومادران هزاربرگقه خوانده ميشود (گل گلاب 141). نمى دانم حزنبل از اين خانواده است يا نه.

337. حزاء .با شل2616 ل1لا6له قال الخليل هو مقصور. نبات يشبه الكرفس من احرارالبقول اعنى التى (250) يؤكل من غير طبخ او غيره. ابوعلى بن مسكويه: الحزاء دينارويه وهى بقلةيه صخرية لاتنبت الا على الجبال والرمال شديدة اليبس تحب(1) ان تمص ماعها و ترمى بجرمها. وقال صهاربخت هودينارويه. وقال غيره نبت بالبادية اعرضه ورقا من الكرفس. قال الطاهر بن محمد البقلة التى يسميها اهل هراة جافر(7) هو جعفرى بالهروية يسمونها(3) اهل هراة جغش. و قال ابوسعدالجرجانى وه هوالجعفرية بجرجان وهو الكرفس الرومى. قال ابوحنيفة الحزاء يشرب ماؤه ه

1. ممكن است چنين خوانده شود: يجب آن يمص ماؤها و يرمى بجرمها آ. در اصل: جاخزو جعفرى. در ترجمه فارسى (مب): اهل هرى او را ms274 جاير گويند و در اصل جعفر بوده است.

جاخز به «جافر» نزديكتر است و جافر به «جعفر» . 3. يسمونها ... درهامش است. اصلا عبارت ازز يسميها اهل هراة تا آخر جمله مغشوش است.4. گمان مى كنم دوراوصورتى از دينارويه باشد.

338. حزاء(1) ول و حزاءة اخرى. قال بعض الاعراب هى عندتا شجرة ترتفع على ساق مقدارجه و ذراعين ورقها مندمج فى طول الاصبع يزيدعلى المحل خضرة دقيق الاطرافجه على خلقة اكمة الزرع قبل ان تتفقأ و لايرعاها شيء. و ان غلط البعير وذاقها فى اضعاف العشب قتله على المكان ولايشفى منها علاج وهى اقتل للخف من الدفلى للحافر. قال ابن الاعرابى دخل عمرو(2) بن الحكم النهدئ على يزيدبن المهلب فى السجن وقال له يا اباخالد ريح حزاء فالنجاء لاتكن ولفريسة للاسد اللابد. اى(3) هذا تباشير شر وما يجيخ بعده فشر(4 )منه، فهرب من الغد.

1. اين حزاء كه حزاء ديگرى است در كتاب النبات از طرف ناشر شماره جداگانهاى گرفته است (236) و ما نيز آن را عنوانى جداگانه قرار داديم. 2. در اصل: عمر (بى واو). اصلاح از لسان العرب (ذيل حزا). 3 . در اصل : لهذا ماشره . اصلاح از لسان العرب موضع مذكور. 4. كلمهآ اامته» در اصل نبود. از لسان العرب افزوده شد 339. حزازالصخور 106 ).0 ق16101 لع10يا طلالاالمى للةت ول و بولس ذكره حزازالجيل وهو شيء يكون على الصخر شبه الطحلب. وقال

340. حسك *7013010= 17651 ق28000 يا 118108 قلل1116 وهو بزر الاسفاتاخ البرى وهو بالرومية طريفولون و وجد على الحاشية طريبوليوس و بالسريانية قرطبى. قال الفزارى بالهندية فوكرم وفى نسخة اه اخرى جوكروا و بالفارسيةك(1) و يكتب ايضا شكوهج(2) معربة بالحاء [50ب] و بالهاء و بالكاف و بالهندية كوشكروا و ايضا كوكروا(3) و ايضا جنكهار(؟)مول. و قال حمزة هرفايهاى ذوثلاثة شعب يعنى الشكل الذى يسميه ي المهندسون ناريا وهى فى مثلثة اثتان مزدوجان ذوا خمس طرف فاذا يبس تمايزا وه صارا ناريين و ms275 منه اخذ حسك الحديد والخشب حول العساكر. و قال اديسقوريدس ورقه ادق من ورق الرجلة ينبسط قضبانه على الارض دقيقةجهه صلبة الشوك ينبت على شاطعى الانهار وفى الرمل وفى مواضع التى لايزرع ومنه ه ما ينبت فى مواضع الندى وورقه يغطى شوكه فانه اكبر ويعتلفه الدواب اذا ه كان رطبا و يخبزمنه خبز يؤكل. قال جالينوس هونوعان بري ومائى، و و فى نسخة بستانى، وذكر الحسك الاخضر و كانه اراد الرطب المعتلف. وقيل ان منه نوعا شبيها بحلق الدرع(5) يسمى القفعاء(5). و سمى ابوحنيفة الحسك قطبا و قيل انه شوك السعدان يصلب ويتعلق بالنهات. وقال الترنجى الحسك و الجبلى (7) يعرف بالقنفذى مخروطى الشكل عليه شوك صغار كمايدور وهوالذى ه يتعلق بصوف الاغنام و اذناب الخيل و اذا عصر و دلك بمائه او ورقه القوباء ه نتره و نثرالثوءلول ايضا.ه 1. در برهان قاطع: كبرك «گياهى است خاردار كه آن را به عربى خسك (كذا) و به شيرازى خارسوهك و به صفاهان هردا گويند. آ. در برهان قاطع هم در ذيل شكوهنج و هم در ذيل

در اصل: الزرع. و ان درست نيست. 6. در اصل: الفقعاء (به تقديم فاء بر قاف) و أن درست نيست: القفعاء شجرة تنبت فيها حلق كحلق الخواتيم (لسان العرب ذيل قفع) . 7. در اصل : الحبلى. ظاهرآ متن عربى كمى افتادگى دارد ترجمه ms276 فارسى (مب) چنين است: ترنجى گويد وز حسك كوهى را عرب به قنفذى تعريف كند و جرم موضعى كه خارها بر او باشد ازو مستدير ج باشد چنانكه چوبى را خراطان در چرخ آورده باشند و خارهاى او خرد باشد گرد بر گرد جرم او و به آن سبب كه او از راه هيأت به قنفد مشابهت دارد او را قنفذى گفتهاند.

341. حشيشة الزجاج 141071ي = ا تنلة2681ل 9/6188 قال اوريباسيوس يسمى الكسينى يجلى به الرجاج والقوارير و يستدل هيه جالينوس على جلائه بفعله فى اوانى الزجاج. و قال (1) بولس و سماه بولس ه حشيشة برديقياس (2). و على الحاشية: الذى يجلى به الزجاج.

1. شايد جملةآ: و قال بولس زيادى باشد. آ. ب 7608 342. الجصرم والمجثرم واظنها وقعت من الثغي: وهو قال صاحب المشاهير انه ايضا الكحب و بالفارسية غوره وربه بالرومية انفيقين. وذكر صهاربخت فى غير موضع امفاقيون(1) و قال هوزب الحصرم المعقد و عصارته بالاطلاق بالسريانية عصارا وا دبسرى وبالفارسية غوره افشره وايضا آب غوره. ويجب ان يتقى من اقماعه ه و يدق برفق لئلاينكسر حبد(2).

1. در اصل: «أمعاقيون» و آن درست نيست: /0118201. در ترجمه عربي ديسقوريدس: انقاقيون وهو عصارة حصرم العنب (5 از 5). آ. در ترجمه فارسى مطالبى هست كه در متنته

ملاحظات: حديث نبوى در نسخ فارسى مغلوط بود و من از كسان العرب اصلاح كردم. داك ور كچى لغت هندى درستى است. داكه به معنى انگور است الغت تامه يلاتس 501) و كچا به معنى نارس وكال است الغتنايهآ پلاتس 817).

333 حضض هنلا = با 1ه لاكلاه يا 8/ ات عملك بالرومية لوقيون و بالسريانية مرارت فيلا و بالفارسية پيل زهره وهوالهند منه و قال الفزارىهدل(1) و بالهندية قولوط و بالسندية وطه(2) و فى نسخة 7511) و الوطه. وكذلك سماه جالينوس فيلزهرج. ابوعبيدة: المقر(3) يخرج منه الصبر اولا ثم الحضض ثم يكون تفله المقر. قال جيريل والارجانى الهندى اقوى من ه المكى ومن غيره قال جالينوس ، و فى كتاب الصيدنة من كتاب چرك الهندى ان عمل الهندى منه ان يطبخ خشب الزرشك حتى لايبقى فى جرمه شيء ثم يصفى وه يطبخ برفق حتى يجمد. قال هو ثلاث اصناف اجودها الازرق طيب الرائحة .

قال جالينوس ان الهندى يغش بما ذكرنا من المعمول من خشب الزرشك. و قيل اه ول فى عمل المكى منه رطل دبس و اوقية صبر ونصف اوقية مر ونصف اوقية يه

1. در عربى حدل. «قال شمر الحضض هوالحدل» السان العرب ذيل حدل). 2 . ظاهرا همين كلمه است كه در مخزنالادويه به صورت «اوتههه آمده است. در ص 358 و 359 آمده است: حضض هندى به هندى رسوت نامند،. و بعضى گفتهاند معنى «رسوت» به هندى ا«رس اوتهه» است زيرا كه «رس» به معنى عصاره وباوته» به معنى جوشانيدن است... 3. المقر شبيه بالصير و و ليس به وقيل هوالصبر نفسه السان العرب ذيل مقر). اين نقل قول از ابوعبيده يا ابوعبيد درجه حاشيه نوشته شده است. ؟. عبارت ميان دو علامت در حاشيه است و من چاى مناسبى جزه موضع مذكور پيدا نكردم. شايد اصل قول ابو عبيده چنين بوده است: يخرج الصبرمنه ارجوع شود به عبارت بالاتر). بعد چنين بوده است: (و قيل هو عصارة خشب الزرشك...) چنانكه در بالا از قول چرك هندى نقل شد ك. در ترجمه فارسى در اين موضع چنين آمده است: و به جاى هر دو ضاد ظاء نيز گويند و شمر گويد در لغث عرب در موضع صاد ظاء نديدهام مگر در حضض كه او را به ضاد و ظاء گويند و عرب درين معنى شعرى ايراد كرده است هظمان إن اعض لفظ امر مرو حفظه در نسخه مب دارد: «فزارى گويد حضض را به پارسى هدل گويند و به لغت سجزى حدل گويند بحاء در بعضى مواضع و به لغت هندى تب گويند و رسانجن هم گويند. در نسخه مج: «فزارى گويد حضض را به پارسى هدل گويند و به سجزى ور تب ms279 گويند و رسالجن هم گويند».

ملاحظات: آنچه در نسخهآ فارسى دربارهآ حظظ آمده است مغشوتيى است. در لسان العرب (ذيل حضظ) آمده است: قال الجوهرى حكي ابو عبيدعن اليزيدى. الحضظ فجمع بين الضاد و الظاء وانشدشمر ارقش ظمان اذا عصر لفظ امر من صبر ومقر وحضظ. قال الازهرى: قال شمر وليس فى كلام العرب ضاد مع الظاء غير الحضظ. آنچه راجع به معادل سجزى وهندى جه حضض درهر دو نسخه آمده است درهم و محرف است. 6. در ترجمه فارسى: بدل او در ادويه همسنگ اوفيلزهره است و تيم جزء او پوپل و نيم جزء او صندل.

444. حلتيت ب1144109=12ا16103106 يا 510856018 .1102)ع 61111 بالسريانية حلتيتا وايضا دعثا قورينثا (1) و بالسندية هين(2) و بالفارسية انگزد

1. در اصل : قورنيثآ. در لوو (ص 36) : دعثا قورينا يا دعتا قورينينآ. آ. مخزن الادويه (361) هينگ. رجوع شود به ذيل انجدان در همين كتاب و حاشيه شماره 1 آن. 3. در اصل: بى نقطه: نوكانى در ترجمهآ فارسى 345. حلزون - 116104 الودع انواع كثيرة جدا كلها محارحيوان فيها والحلزون احد تلك الانواع و ه ويوقع على الملتوى منها ويسميه اهل جرجان كوهله وهوالذى يدب فى ms280 سككهم عقب توالى الامطار. و اما البحرى الكبير فهوالشنج و بالهندية شنك و اه بالفارسية سبيذمهره(1) ينفخ فيه الفيالون.

1. در ترجمهآ فارسى (مب): وپارسيان سپيدمهره گويند و عادت آن است در بلاد هند كه در پيش پيل درو دمند و از او آوازى بيرون آيد و پيل را يه او الف تمام باشد.

346. الحلبلاب = با 6ع1011ل 00001 الحلبلاب بالسجزية اشبرك وفى كتاب الحشائش حلبوب غير منقط صنف منه

1. طاهرا مقصود نام يونانى او 1011012لع است كه جزء دوم كلمه يعنى ق10ل1010 دلالت بر توليد ونشر دارد. رجوع شود به كريوف 393. 2. معنى اين كلمه بر من معلوم نشد. در ترجمهآ فارسى امده است: و يكى از اطباى معتبر اين درخت را به اين معنى ذات الذوائب گويد. 3 . در ترجمهآ فارسى بر. در لغت نامه پلاتس (143) بر به معنى انجير هندى است و با گفتهآ مؤلف بامملوءا من بزركالتين» مناسب است. در آخر اين عنوان در ترجمه فارسى آمده است: وبه لغت سريانى حلبوبا (درست: حليلوب) نباتى را گويند كه به ms281 لغت رومى او را تو توملياوس (درست و تيتوملوس = 3106) گويند و برگ او به برگ زيتون مشابهت دارد و شاخهاى او ه سرخ بود و او را شيرى باشد كه به شير نبات يتوع ماند. ؟ا. در اصل: العدمان. در ترجمه فارسى: زاغ.

347. حليب(1) ما حلب من ثاغية والرائب دوغ والمخيض ماست والممخض وهوبالزايلية چكه والرغوة الزبد.

1. اين قسمت در حاشيه ورق ب 51 توشته شده است.

============================================================

1. در حاشيه ورق ب 51 نوشته شده است. 2. حمصليثا يه گفتهآ لوو (تامهاى گياهان به آرامى ص174) نام سريانى 11ل1ت0ق) يا سورنجان شامى است. و اما شمليت يا شنبليد به سريانى فليلتا خوانده مى شود الووهمان كتاب 396) اما سورنچان شامى و شنبليد را از قديم با هم يكى دانستهاند (برهان قاطع ذيل شتبليد).

4ا حلفاء 220-ع1 1061080165 يا 16010010 0012 يا 0810001101 بالسجزية كرته. ويقال ارض محلفة ذات حلفاء فاذا ضرب بنبته انسان اصابه و ما اصاب المحكوك بكبيكج قال ابوحنيفة هى مع ضعفها اذا نبتت من ارومتها حادة كطرف المسلة لايتلقيها شيء ولاخزف(1)الا) نفذت فيه. و ربما تلقيها نخلة (152) فتقبتها والناس يتفقدونها و يتوقونها على النخل (2).

1. ابوحنيفه (251) گفته است: حتى ربما نفدت فى الخرقة الغليظة. 2. در ترجمه فارسى آورده است كه حلفاء را به لغت پارسى غيشه گويند.

3. حمامانبا تلاك 15161ياا 11116لفل6ق اصول قضبان وزهر وهو بالرومية اومومون و بالسريانية حماما. ديسقو ريدس: اختر منه الحديث الابيض الخفيف والاحمر الملان من ثيره كالفاغية فانح الرائحة ليس بصلب ولا ملتف. الرازى: قوته قوة الوج الا انه اكثر انضاجا والوج اكثر تجفيفا فيجب ان يزادمع الحماما ما يجفف ومع الوح مايلين و مثل تصف وزنه صندل ابيض. ديسقوريدس: شجيرة كانها عنقود من خشب مشتبك بعضها يبعض لها زهر صغير شبيه اللون بالساذج واوراق شبيه ياوراق الفاشرا و لونه كالذهب و لون خشبه كالياقوت طيب الرائحة. ومنه صنف ms282 يب.، فى واه

1. در اصل: فنطس ودرست قتطسى است چنانكه در چند سطر بعد آمده است، منسوب يهه و بنطس يا فنطس ناحيه اى واقع در ساحل درياى سياه. و درياى سياه را به همين جهت درياى بنطس مى گفتهاند.2. رجوع به حاشيه قبل. 3. در ترچمه عربى ديسقوريدس (12 از1) آمده است: وقديغش قوم الحماما بالذى يقال لها اموميس لانه شبيه بالحماما غير ان ليست له رائحةه ولاثمرة.

351. چص 2ن= ا عل بالرومية ارفنطوس و ايضا اربيتثوس و بالسريانية حمصى وبالفارسية نخود و والبري منه بالرومية ارفامسيس اربنتوس واغريوس. ذكر ان اغريوس (1) هوالحنظل و ليس بينه و بين الحنظل تشابه. و بالسرياتية حمصى دبرا واه بالفارسية نخود دشتى وهو نوعان ابيض واسود والبرى اقوى من البستانى جه والاسود بالبخارية ربند. ديسقوريدس منه برى لايشبه حبه حب الريفى وه (52ب) يشبهه بورقهحادالرائحة.

1. مؤلف در ذيل «حنظل» نيز گفته است كه يونانى آن اغريوس است. اغريوس چهه2 * در يونانى به معنى وحشى و بيابانى و تند و خشمگين است. شايد معانى اخير سبب شده است كه مؤلف آن را حنظل بنامده حنظل سيكوس اغريوس است (خيار دشتى).

============================================================

1. در اصل: شتح. و درست چتانكه كرييوف 397 حدس زده است ترشج است يعنى ترشه يا يوه ترشك و يا ترشيتك (برهان قاطع ذيل ترشه و ترشينك و ترشك و سرخ پاى). 2. در اصل: باخماض» و آن درست نيست. حما را دو قسم كرده است: ترش يا غير ترش. چند كلمه بعد مىگويد: والحامض يأكله الناس...3. كريموف حدس زده است كه اين شخص فيلومنوس وه 6ن11061 از اطباى پونانى و معاصر چوان جالينوس باشد. كتاب معروف موجود او ه زهرهاى حيوانى و درماتهاى آن است اسارتون چ 1 ص 308 و 309).4. يعنى بزر جماض به زبان هندى ديله و خود حماض املى خوانده مى شود. در مخزنالادويه گفته است قسمى ازوه حماص را به هندى امروله گويتد 353 حمام ع01112 يالسريانية يونا.

354. ثحمرالارض ديسقوريدس: هى دواب ذوات قوائم كثيرة تكون تحت جرارالماء اذا مسهابه

1. در ترجمه قارسى افزوده است: و ليث گويد حمار قيان جانوريست كه او را پايهاى بسيار بود و وه بهيأت خورد (كذا) پاشد و چنان تمايد گوئى جرم او با زمين برگرفته است و درين ms284 معنى از فراء شعرى روايت كردهاند ي وا يا عجبأ لقدرأيت عجبا حمارقيان يسوق الارنيا.

355. حمزة بقلة كان انس يجتنيها ذات يوم فراه رسول اللهعليهالسلام فكناه بها فقال اباحمزة.

5. حمضيص = 117 ق161 يا. قق176 يا 3للت11 ققلة16 ابوحنيفة: بقلة حامضة يجعل فى الاقط احمر الاصول ويسميه اهل الجبل وه خراسان الترف و يجعل فى المصل و فى طبيخه.

357. حتدقوقى ون17=.061116561 7061 يا 1ع110 116005 مال و يكتب ايضا بحذف الياء حندقوق وهو بالرومية طريفولون(1) وه بالسريانية كركرينا (7) و يالفارسية ديو سبست و بالسجزية سوك وهى الرطبة البرية ورقه اعظم من المزروع واحد طعما ومن منشائه الى اتشقاقه عرق احمر.

وا الرازى: يزره اغبر اللون كالنانخواه الآ انه اشد غبرة ليس بخالص الاستدارة. ديسقوريدس: مته برى و منه بستانى. جالينوس: المصرى يتخذمن قه بزره خبزالبغداذى يشبه القت الرطب لكن ورقه اشد استدارة الخليل: هو ه نبات كالسفسفة يسعيه اهل الحضر الحندقوقى. حمزة والخليل والمشاهير: ت تە تختعش ن.. : خسي،آ

1. يه قرينه نام لاتينى بايد طريقولون (با قاف نه فاء) باشد اما گپاهى در يوتانى به نام 617011 هست.2. در اصل: كركر بافى. در لوو (نامهاى گياهان به آرامى ص94: گرگرينا (به خط سريانى)3 . در كتاب النيات ص 178 تيز چنين است ولى در لسان العرب (ذيل فث): المندقوقى بقلة او حشيشة كالفث الرطب.

38 حنظل ع700-2510 .32113 010101105، ق0للليان ول هو ايضا بالعربية الشرى والعلقم. ابن دريد: الشرى ورق الحنظل قال ول واذا(1) ظلمت فان ظلمى باسل مر مذاقته كطعم الحنظل والخطبانة الحنظلة اذا صار فيها خطوط تضرب الى السواد ولم يدخلها بياض جه ولاصفرة وهو بالفارسية كبست و بالسجزية بهى (7) و بالرومية كافافلوس (3) و ايضا اغريوس(4) و جراؤها صغارها واحدها ms285 جرو وفى الحديث(5) انه اتي باجي ل زغب فأكلها. والصيصاء قشرالحنظل. قال: الشرى ورق العلقم. و قالقنيه البحترى والشريى(6) ارى عند طعم الحنظل و ايضا سقوس (7).

جالينوس: قولوا(5) فيقيس. وبالسريانية بنات مريرا و ايضا عصارمرارت برا وه ايضا بالفارسية خيار طلخ و بالزابلية خربزه طلخك. وبزره بالعربية الهبيد و يأكله الظليم واذا طعمه الحمام اخذ فى التفريخ. وقيل الهبيد بزره المربى ابوتمام فليس (9) الذى قاسى المطالب غدوة هبيدأ كمن قاسى المطالب حنظلا و و شحمته بالهندية بهر بنه(110). و ذكره ليفش و انثاه رخو ابيض. وخيره البدوى ه الابيض الشحم. و نياته فى الرمال والصحارى و كلماكان جلده اكثر بياضا كان

قال حبيش لم ارمن المسهلات الحارة اعمل فى اسهال المرة السوداء من وزق قه الحنظل و قداغفل الاوائل ذكره والعلاج به وقد جربته حتى فى الجذام فظهره نفعه. الرسائلى: اذا جاوز على الورق السنة والسنتان ضعف فيجب ان يزادهن فى كميته. بولس: بدله حب الخروع. قيل يطبخون لينه حتى يغلظ ويسمونه ه عقدالحنظل. ابواحمدالحريرى: العلقم الحنظل الاصفر. ديسقوريدس: بعض جه يسميه القثاء(11) المر له قضبان وورق منبسط على الارض يشبه الحنظل البرى وو فيه شقوق و ثمرته مدورة كالكرة شديدالمرارة ويجب ان يلفظ اذا اصفره ms286 لونه.

1. اين بيت از معلقه مشهور عنترة بن شدادالحيسى است و آن معلقه ميميه است نه لاميه و مصراع دوم آن چنين است: «مرمذاقيته كطعم العلقم، اختمال مى رود كه ابوريحان از حقظه نوشته و جنظل را به جاى علقم گذاشته است. آ. در برهان قاطع پهى با پ فارسى و فتح آن آمده است بدون ذكر سجزى بودن آن. 3. تحريفى است از كو لو كونتيوس: ؟. رجوع شود به حاشيهآ 1 از چمص. ك رجوع شود به لسان العرب ذيل جراترع. صدربيت: ولقد سكنت من الصدود الى النوى (ديوان بحترى ص 1743).7. يعنى سيقوين اغريوس (خيار دشتى) يا ه سيقوس پيقرا (خيار تلخ). 8. رجوع به حاشيه شماره 3. 9. ديوان ابوتمام ج3 ص 106. يعنى كسى كه رنج او در رسيدن به هدف ماتند رنج خوردن تخم حنظل باشد مانند آن كسى كه رنج او وهر دراين راه مانتد خوردن خود حنظل باشد نيست. (خوردن تخم حنظل پس از جوشاندن و دور ريختن آب تلخ آن آسان تر است از خوردن خود حنظل: ان بعض الشراهون من بعض). 10.

============================================================

359. جناء :00 50 ابن شرئد: العلام هوالحناء. ورقه بالسريانية طفرى(1) دحقرا. ارجانى: فاغيته معتدلة. ماسرجويه: مثل ذلك. بولس: يستعمل زهره فى دهنه. و قال بدل الجناء و رماد ورق الزيتون . مجمل اللغة: اليرنا الجناء . ابوحنيفة: الرقون والرقان الجيناء و منابته بارض العرب كثيرة وشجرته يعظم حتى يكون كالسدر وهو اليره (2 اواليرنأ والعلام والارقان: ابن ماسويه: بدل دهنه دهن المرزنجوش .

1. چنين است در اصل. ودرست آن: طرفادقفرا (لوو: نام گياهان به آرامى ص 212 به خط سريانى). آ. چنين است در اصل و بايد يكى از ضور يرنا باشد (مثلا يرناء عمدود). ms287

36. حنطة ع0ي7 الل ع2للا1 111116 ر والبر ايضا. والفوم ايضا الحنطة. و بالرومية افوروس (1) و بالسريانية حطى و ايضا حطثا حتوك البثنية حنطة منسوبة الى الشام معروفة بدمشق. و الحب ال بالاطلاق هوالحنطة و لغيرها مضاف كحب الرياحين. بولس حتو ه ابوالخير(2) : و اما الحبة التى فيمابين الشعير والحنطة وهى باليونانية الكس(3) .

حفى- الحاشية بالسريانية ايليقس (4) . ابوحنيفة: الحب جمع الحية الكسائى: واحدالحب حبة. الفراء: الحبة بزر البقل و اما الحنطة و نحوها فهوالحب (52)) لاغير. وما ذكر عن ابى عمرو ان الحبة نبت ينبت فى الحشيش صغار فهو غير جه معروف. و راى ابوالقاسم فى ارض جيرفت عدة ستابل لا قضبانا من اصل و واحد و لكن يانعة من العقد خارج الارض. المحاملى: العلس صنف من الحنطة عليه كمامات... يخرج(5) احدهما بالدياس والاخر بالرجل ومن اربعة اوسق منه يجيخ وسقطاطعام.االاهوازى: بالر ومية ستارى حتوكي بصنعاء حب يسمى يه

1. در اصل: افودوس. وقورس يا پوروس به يونانى گندم را گويند. 2. در اصل: «بالخير» 3. و 184.4ە. ه. مطلب در مورد علس ناتمام و مشوش است. ما قسمتى از عبارت ابوحنيفه را در اين باب از المخصص (ج 11 ص 61) نقل مي كنيم شايد راهى براى گشودن مشكل تشويش عبارت متن باشد: قيل العلس مقترن الحب حبتان حبتان لايتخلص بعضه من بعض حتى يدق بالمواچن، وهوالمهاريس، يعنى لايتتقى ولايندق وهو كالبر ورقا وقصبا.

361. حنآوة(1) با ت106 860 ابوحنيفةة هي الريحاتة وزهرتها صفراء.جه 1..006لقن به فارسى گل هميشهبهار رسمى ناميده مى شود (گل گلاب 159) 361(مكرر) حواصل قلالمقاه002ل 166 يا قل قلللة6ل1 فى الحاوىة قال ابن ماسة ان حوصلة طيركبير كالحمل الكبير وهو نوعان ابيض و واسود لايسخنان البدن جذا وهما من لباس المحرورين والفتيان. وهذا الطيرجه اسمى بحوصلته التى يجمع فيها السمك وهى كيس ms288 تحت لحيه الاسفل.

1. در المحاوى ذيل «حوصل» ذكر شده است (ج20 ص 332). در اصل در حاشيهآ ورق ب 53 نوشته شده آست و شايد از ايوريحان تباشد كريموف آن را نتوشته است و من په همين جهت شماره مكرر به آن دادم.

361. (مكرر) حؤذان (1) ابوحنيفة: يرتفع ذراعا، ورقه مدور كانه روبجة و زهره احمر فى اصله صفرة.

والروبجة(2) هى الدراهم السندية وهى القنهريات عندالهند. وهو حلو يأكله الناس.

ر م نفخن نش نر خ

362. حت العالم(1) :ناعه برا 01تعا 1ل261011 يا 21001610111 111لا6102717 بالرومية ايزويون و بالهندية كززج و بالفارسية هميشه بهار و قيل بستان افروز و قيل شيرگيا. الارجانى: هو نبات له قضبان طولها اطول من ذراع فى غلظ الابهام تدبق باليد وهى غضة اطرافه شبيه ياطراف الاس. وما كان من اوراقه ه و فى اسفل النبات فانه مستلق وما كان فى اعلاه فقائم بعضه على بعض. وينيت ه حوالى الكثبان وفى الجبال وينيته الناس فى منازلهم لانه لاييبس ماء ورقه. واما النوع الصغير فانه ينبت فى الحيطان والسباخات(2) و له قضبان صغيرة مستديرة حاذه الاطراف و له قضيب فى الوسط نحو شبر و عليه اكليل وزهرجه اصفر دقاق. و قد يكون منه صنف ورقه الى البسط ماهو يشبه البقلة الحمقاء لكنه مزغب وينبت فى الصخور. و قال الرازى حى العالم (3) يونانى وهو نبات يشبه نبات الجاورس الاحمر كان الماء يقطر حمنهى السنة كلها و يقال له واهميشهبهار. ديسقوريدس: منه كيير ومنه صغير و سبطة الورق. و ms289 قال ايضا منوه حتى العالم صخرى ومنه بستانى وقال فى الاصفر انه حلو المذاق طيب الرائحة يعطس بالمضغ و فى الاكبر ان ليس فى طعمه حلاوة و لاله رائحة طيبة. قيليهيه حى العالم البستانى فى مفردة جالينوس هو ميشكجان (4). ابومعاذ: ... سريانية وا يشبه الجاورس الاخضر كان الماء يقطر منه السنة كلها و يقال بطبرستان هيشه... و فى الخوز هميشهبهار. حكى(5) ان بعض الاكاسرة مل بستانا غرسه فيه اس و اراه وزيره و لم يكن فيه لاآس و لارمان...

============================================================

ار ديسقوريدس: ايزون الكبير هو حتى العالم لان ورقه دائم الاهتزاز لاييبس و له اه اغصان طولها شبر واكبر و غلظها كاصبع الابهام وهى دسمة غضة طرية وفيهاه خلط. و ورقه دسمى و فى العظم كاصبع يشبه اللصف ينيت بين الحبال و اه فى الجرف الكثيرة المياه . و بعض الناس ينبتونه فى اجاتين الفخار فى البيوت . و ايزون الصغير نبات فى السباخ بين الصخور و المواضع الكثبة كثير الاغصان دسم الورق طويله و اطرافه واوراقه دقيقة فى وسطه قضيب فى رأسه شبه الظلة وه فقاحه دقيق. ومن حى العالم جنس اخر يسميه بعض الناس الرجلة البرية له ورق عريض كورق الرجله حسن ينبت بين الصخور.

حسحاشية:ي زعموا ان.. الميشنانى (7) بسجستان لان الميشنانى (8) هو حتى العالم. والميشنانى(9) نبات له قضبان صغار و اوراق غلاظ عراض خضرجه بلحبه؟ الى التدوير ms290 و فقاح عريض يسمونه بهراة استيماهنك.

حتى العالم(10) ابوريحان حتى العالم را در حرف حاء ذكر نكرده است ان بلكه او را ميشناء(11) نام كرده است و ذكر خاصيت و هيأت او در حرف ميم كرده است. و اهل سيستان او را به ميشناء(12) تعريف كردهاند. و ابوريحان وه گويد صفت نباتى كه او را ميشناء گويند حكاز. بعضى از اهل سيستان پرسيدم ايشان صفت ميشناء كردند حوي چنان تقرير كردند كه نبات او را

بى توقف مثال داد تا خوابگاه او را به آن موضع نقل كردند و انواع رود ج حوي جامها حاضر آوردند و در تطييب وقت و حالت او بكوشيدند و شرايط آن كار چنانكه رسم است ms291 تقديم كردند. و پادشاه هر لحظه از شاهراه گوش انواع نقل سماع به مهمان خانهآ جان مى فرستاد و از انقضاء مدتر و حيات متأمل مى بود و از قضاى يزدانى و اتفاق آسمانى نبات حى العالم در آن ر موضع بواسطهآ اعتدال هوا و تهيأ اسباب در غايت طراوت شاخ زده بود. چون قوه پادشاه حسن صورت و لطف خلقت او معاينه كرد شاخى از او پشكست ووه بى قصد او لب نبات حت العالم بر موضع جراحت رسيد ومقارن آنكه آب باو ه رسيد درد در دو درجه اتحطاط افتاد و آثار شفاء پديدار آمد. چون ان پادشاه آن خاصيت در او بديد بافراطى هرچه تمامتر روى بمعالجت آورد و از برگ و وهر اشاخ او و لعاب نبات او بر موضع ورم مى نهاد و در اندك روزگار شفاء تمام

و.بردند. واو را حتى العالم بواسطهآ آن گويند كه نبات او در جمله اوقات با ه طراوت باشد: 1. مطالب مربوط به حتى العالم در حاشيهآ ورق ب 2ك5 و آ 53 نوشته شده است و چندان خوانا يه و نيست ومطالب آن نيز نامنظم است و افتادگى دارد. شايد به همين جهت است كه كريموف ان را وه نقل نكرده است و فقط مطالب قسمتى از ترجمهآ قارسى را آورده است. 2. در ديسقوريدس (23 از4): «السياجات» و آن درست است. سياج به معنى ديوار است. 3. مقصود اين است كه حتى العالم ترجمهآ لفظى يك كلمه يونانى است. ؟. ميشكجان نيز ترجمه گونهاى است از حت العالم: ميشك يعنى هميشه و جان. يعنى هميشه جاندار است و زنده است. ك. متأسفانه اين داستان وه ناقص وابتر است و ما حاصل و نتيجهآ آن را نمى دانيم. گمان مى كنم داستان بجعول و پيمعنى كه ور در ترجمهآ قارسى از قول ms292 غرايبه الفوايد نقل شده است ربطى به اين داستان نداشته باشد و محتمل است كه آن داستان را براى پر كردن خلا اين قسمت كه در اصول اوليه نيز ناتمام بوده است ساخته ياشند 2. 0غ]7 و8 و9. در برهان قاطع: ميشا وميشايى. 10. چون مطالب ترجمه فارسى درباره حى العالم متفاوت بود در اينجا نقل شد. 11 و 12. رجوع به حاشية 7 تا 9. 13. رجوع به حاشيه شمارهآ ك5.

============================================================

1. در حاشيه دارد: خاولنجان بالهندية خاتمل. اما در خزن الادويه ص 407 آمده است كه آن را به هندى كليجن و كلاجن گويند. كلاجن و خاولنجان و8لل از يك ريشه سانسكيريى و كولانجا مشتقاند. (نيز رجوع شود به مايرهوف ير شرج اسآهالعقار شماره 398).

362 خانق النمر 797ا 1001011111 لاالل3 الدمشقى: حشيشة تقتل الكلاب والنمور والخنازير والذئاب والسباع اذا ول جعلت فى طعومها. و زعم بعض التاس ان اصله اذا قرب من العقرب اخمدها قه فان قرب اليها خربق انعشها. الحاوى: هو معفن مفسد يجب ان لايدخل البدن منه شيء. ابن مندوية: يقتل النمر وچيا و ينبت فى ارض هرقلة11) و غيرها ولهمرالمذاق كريه الرائحة جدا. قال بولس: اقونيطون هو نوعان احدهماه وخانق النمر معفن كالادوية القتالة والاخر خانق الذئب وهو مثل الاول الا انه يقتل الذئاب كما يقتل الاول النمور 1. هرقله يا هراكليا ح1165 تام شهرهاى متعدد يونانى در خود يونان و مستعمرات انه

365. خانق الذئب = .ا قلالاء1 ل1لل60لم الدمشقى: حشيشة. الرسائلى: بها يسمى لان الذئاب اذارعتها اختنقت.

(54ب) اطيوس : نبات يقتل الكلابوالفار والحيوانات. بولس: بدله اصل ms293 السوسن .

البرى. الترنجى: خانوق الكلب ورم عضلات مع زوال فقرة فى الرقبة يمنع عن الالتفات عن فتح الفم البتة و سمى لانه يصيب الكلاب كثيرا.

366. خاليدونيون(1) :00قلاع1 با قلايقل1 فاعل الحاوى: هوالزرجوبك.

1. آنچه در الحاوى چاپ حيدرآباد اج 20 صفحات 391 و 392) هست اين است كه خاليدونيون صغير «العروق الصفر» و «مامير ان» ناميده مى شود. خاليدون در يونانى به معنتى ه پرستو است و په همين جهت در كتب عربى از أن به بقلة الخطاطيف نيز تعبير كرده اند 367 خامالاون مصرى 0ل ااناا6 لا1عللا 5ف1161 غل1/ 111011051ل108 المحاوى: فى الاسود منه شيء فتال فيجب ان لايستعمل الا من خارج وليس ذلك فى الابيض. ديسقوريدس: هو خامالاون لوقوس اى الابيض يستعمل النساء دبقه مكان المصطكى و ورقه كورق الشوكة التى يسمى بالشام العكوب (1) و و ورقه احد اطباقا(2) و اصلب من الخامالاون الاسود ينبت فى وسطه شوكة جه وال كشوكة القنفذ البحرى وزهره(3) شعر كالقرطم فرفيرى وثمره كالقرطم وه داخل اصله ابيض حلو. وخامالاون ماليس اى الاسود فى ورقه حمرة دموية وه و ساقه فى غلظ اصبع و عليه اكليل وزهر مشوك و فيه نقط و اصله اسود غليظ

1. در اصل عنكبوت. متن از ترجمهآ عربى ديسقوريدس (* از3) اصلاح شد آ. چنين است در اصل. ودر ديسقوريدس (موضع مذكور): اطرافاء3. بايد «مثل الشعر» باشد اديسقوريدس موضع مذكور). ؟. نامهاى علمى خامالاون ابيض و اسود از لغت تامه يونانى ليدل واسكات گرفته شد.

368. خيز بالرومية بسومن و بالسريانية خبزا (1) . والدرمك هوالحوارى. و انواع الخبز على ما رتبه جالينوس فى كتابه الى اغلوقن ستة: الحوارى السلجن والسمي دوي و ونيخ(2) الملزز اى المتخذ من اللب والتخالة معا و وسخ الرخو و خشكارألملزز و خشكار الرخو. بولس حدوك ابوالخير: ذكر خيزالسلجن مقيدا. اطيوس: الروم فى بلدانهم يسمون الخبزالتقى غاية النقاء سلجن ويتلوه ه ms294 السميد وهو اسم يوتانى قديم.جه 1. در اصل: «الحما». ودر ترجمه فارسى: «خبزم» و ظاهرا همين درست است. آ. ويخ به معن و.چركين است و من گمان مى كنم در اينجا در برابر خوارى و سميذ كه نان سفيد باشند و از ارد سپوس گرفته پخته شوند نان وييخ بكار پرده شده است كه نان سپوس ناگرفته باشد.

368. (مكرر) خبز(1) الماء و هو رقاق يطبخ على الاسطام للوزينج وكنت اظن انه كعك الصين لانهم ينسجون من الاغصان اطباقا مجوفة وحتى انه ينسج عنها اقداح يتداخل جه عندالابتلال يشرب فيها الماء يوضع الطبق على مرجل ماء و عليه الكعاك ثم على...(2) مثله الى قرب قامة انسان ثم يغطى ويستوتق من الاوصال و يوقده ر تحت المرجل الى ان يدرك و يتم بالبخار.

1. مطلب مريوط به خبزالماء در حاشيهآ ورق ب 54 نوشته شده است. كريموف آن را ذكر تكرده

369. خيازى(1) 10107 - .ا106108111001201يا 16106 5176510 و يكتب ايضا الخباز فيظن به من لايعرف فعله انه الخيار وهو الملوكية البرية.

الرسائلى نوع من الخطمى. يولس: بدله الحلبة . الارجانى: نوع من الملوكيا و الخبازى البرى فالملوخيا البستانى. و منه صنف يسمى ملوخية الشجر اقوى 1581] منهما فى التحليل وله اسم يخصه و هو الخطمى و بالسريانية حمرى مركى 1. در حاشيهآ خيازى آمده است: مسكويه: الخيازى هو الملوخيا منى احرار البقول ينيت من ذاتها فى حافات الانهار. وقيل هو بنيرك ثمره مدور يشبه الجين كالترسة ينبسط على الارض يشبه الملوكية و كانه نوع من الخطمى 370. خبث الفضة بالرومية كناييرى(1) و ايضا كبارى و بالسريانية خراى(2) سيما و بالعربية و بالرومية قلميا(3) و بالفارسية كيثه(2) و بالسندية رفاقطى.

.00 كه در زبان انگليسى ان شده است. در عربى زتجفر و در فارسى زنجرف . و شنجرف و شنگرف، سولقور دومركور2 . احتمال ms295 ميدهم كه پا كلمهآ «خراه در عربى هم نسبت باشد (مقايسه شود با معنى خبث). 3. اقليميا در كتب فارسى از جمله در يرهان قاطع 4.

در اصل نقطهگارى كامل نيست تصحيح از برهان قاطع 370. (مكرر) خبث الذهب و و خيث الذهب قلميا اصفر و بالفارسية يخته(1)زر و يالسندية سورن ثطى .

1. در اصل: بخيه. در برهان قاطع يكى از معانى بخته: هر چيز كه پوست آن را كنده باشند.

============================================================

1. در اصل ناخواناست. قراءت متن حدس من است. 2 . الطهف نبت يشبه الدخن الا انه ارق منه و الطف السان العرب ذيل طهف).

372. خفرج(1) بالرومية دروقينى و بالسريانيه حزورا پارساى.جه 1. اين كلمه در ايتجا به اشتباه آمده است. در ذيل يقلة الحمقاء خفرج ذگر شده است كه به زپان اهل بلخ نام آن گياه است. اما دروقينى و حزورا پارساى نامهاى خوخ يا هلو و شفتالو هستند ذيل كلمة خوخ مذكور خواهد شد. براى انطياق با شمارههاى كريموف شماره 372 شماره خوخ نيز هست.

373 خواتيم الملك 0ل110 2200712-ن361861 يا علفلهم ل6ل161002 الطين الرومى المختوم ويقال له مختوم الملك وخواتيم الملك وطين البحيرة و هاه مغرة لمنية لانها مجلوبة من لمنوس (1) و خواتيم طينة بسبب طابع المرأة الموكلة بهيكل ارطامس(2) والطابع يصورته. و يسمى مغرة للونها و لكنها لاتلطخ كالمغرة. و تحملها المرآة من تل هناك و يسمى تل (3) الكهان وهو كالمحترق لا يتبت شيئا.

ا1ن جزيرهاى است در شمال درياى ازه به مساحت 477 كيلومتر مربع. آ. ق1160هم از نن خدايان يوتان قديم. 3. اين تبه به نام موسيخلوس معروف بوده است و از تهههاى اتش فشانى بوده است (ياولى كوچى: ذيل لمنوس)

1. در اصل فقط تا «گل نرمه». بقيه در حاشيهآ ورق 58 آ ذكر شده است. من به پيروى از كرييوف همهآ آن حاشيه را در اينجا آوردم انيز رجوع شود به كريوف ص 412). 2. در نسخه اى عكسى از كتاب اين سمجون (از كتابخانه بادليان اكسفورد): «اهل الحجازه و اينه درست است. من ترديد دارم كه مطالب حاشيه و نقل قول از اين سمجون از ابوريحان باشد.

375. خزف التنور بالرومية سريقون(1) و بالسريانية حصادتتورا.

1. در اصل عربى: «سذيقون». در ترجمه فارسى: «سريقونه و آن درست است = 121160ك (نيز رجوع شود به كريوف ص 412).

376 خطمى 1100= با تفلةلل12 8111166 بالرومية لاثوس و ايضا انونكسا(1) و بالسريانية حلمثا و ايضا نطفثا وا بالفارسية خيروج(2) . جالينوس : ايسقوس (3) . ديسقوريدس: الثا!(2). وهو الخطمى البرى الصغير الورق و سماه قوم خبازى برى مستدير الورق ه اكالتوث ورده اخمرى الورد وهو فى طول ذراع لزج الاصل داخله ابيض وه زهرته هوالثال. و قيل هو بالفارسية هشت دهان. قال ابوسعيدبن دوست

ور وقيل فى كل واحد من الخطاف والاخيل، وهو الشقراق ، ملاعب ظله وقيل خاطف ظله. والصحيح فى الشقراق دون الخطاف.

1. در ترجمه عرب ديسقوريدس (54 از 2): خاليدونس وهوالخطاف. خود مؤلف هم مطلب مذكور در ديسقوريدس را تقل مى كند. بنابراين نميدانم كلمهآ تنكس از كجا آمده است.

378. خطر(1) م6 با تللنا قن8ق1 هوالوسمة. و قيل الخطار شجر يعمل منه دهن. و قال الراعى اتتنا خزامى ذات نوروحنوة و راح و خطار من المسك ينفح والجنوة بقلة صفراء طيبة.

ا ا 1. به گفتهآ مايرهوف در شرح اسماءالعقار (ص 62) كلمات خطر و وسمه به دو نبات مختلف

1. در اصل: «بيطراغورن» . متن مطابق ترجمه فارسى است. در يونانى: 209ل2920اع7 (كه تترانگورون خوانده مى شود). رجوع شود به ليدل و اسكات كه در آنجا به 18166100062 ترجمه شده است. آ. در ترجمه فارسى از قول خواجه امام حافظ الدين مغربى نقل كرده است كه «خيار ms298 را ددكيطر وناكوس» گويند ومعنى او به لغت تازى اصفر اللون باشد يعنى زردرنگه. در حقيقت كيترينون و كيترينوس به معنى زردليمويى است (از كيترون. سيترون به معنى ليمو).

380 خيار شتير .ا قلاقل 16قق ووه و قوم يكتبونه خيار صنبر(1) وهو بالهندية كينار(3) وفلوسة كد وبالسجزية نى ق هندو. والرازى: قصب وقلوس وحب، وخير لبه البراق الصقيل الدسم و اه اجوده مالم يخرج من قصبه واسود جوفه. ابن ماسة و ابن ماسويه: هو نوعان عه احدهما يجلب من كابل والاخر يكون بناحية البصرة. الرسائلى: خيره الاسود الرزين الذى ليس يمتحشف. ابوحنيفة: شجره مثل كبارالخوخ. الارجانى: بدله نصف وزته ترنجبين وثلاثة اوزانه لحم الزبيب وثلث وزنه تربد و قديجعل بدل ه اا لحم الزبيب رب السوس .

1. در اصل: «صنج». در ترجمه فارسى: «صنير» وآن درست است. آ. در مخزن الادوية: كرماله و كرواله.

ننفتضضته خفتن ..: .

============================================================

دهن (1) الخيرى بالرومية ابيلون بولس: الخيرى الاحمر الزهر يسمى بسد وا ديسقوريدس: لوكرون(7) له زهر ابيض و اصفر و فرفير و ا1. از اين قسمت تا آخر عيارت در حاشيه ورق ب 5 نوشته شده است. آ. چنين است در اصل. و چنانكه از معادل يونانى در عنوان مشاهده مى شود يايد لو يكويون باشد در ترجه عرب ديسقوريدس (118 از 3): لوقوليان و هوالخيرى.

382. خيزران = .ل11 عل1 10052 هوالعسطوس. مربالهادى رجل معه حزمة خيزرانفقال الفضل بن الربيع [وه1) ماذلك؟ قال عروق القنا و احترز(1) عن اسم امه.

1. در اصل: «و يحرزه 383 الخسفوج = ل10ع 1 كنلل56006 و ابوحنيفة: حب القطن 384. ختو(1) و ذكر رسول قتاى انه ms299 عظم جبهة ثور و ان رغبتهم فيه لما يقال اته يعرق اذا ه قرب من سم. و قيل انه جبهة كركدن وهوالفيل المائى. و قيل ان هذا الثورهه يكون بارض خرخيز و قيل انه يوجد فى حبعض ي الجزائر طائري عظيم و جذا قدتناثر لحمه قينحت من جبهته. و ذكر ابراهيم السندانى عمن رافقه

1. بر الجماهر (208 تا 210) مطالبى راجع به ختو هست كه قسمتى از آن را در الصيدنه آورده است. كلماتى كه ميان دو علامت حتي گذاشته شده است جهت فهم و تكميل مطلب از ه المجماهر تقل شده است.

385. خردل 7اى.11612يا.لك10 1185621 بالسريانية خردلا و بالفارسية اسبتدان خوش و بالهندية رائى (1) و بمولتان و اهرى. ابوحنيفة: الحرشاء خردل البر. ابن ماسة: اجوده الاحمر الكبير الحب الذى اذا فركته ظهرت منه زعفرانية ولدونة. الرازى: نوعان ابيض واحمر...

هوالصناب و بالهندية(2) اهورى اجوده مالم يكن يابسا ولاشديدالحمرة ه كثيرالحب و اذا دق اخضرلونه و صار الى البياض قليلا مسيح: الجنجلا شبه الخردل بولس: بدله بزرالشلجم و قال ايضا بزرالحرف. ابن ماسويه: ابيضه وحب مدحرج رزين دسم يستعمل بالسند والهند دهنه فى الطبيخ و ادوية الرياح .

ولو فى الخردل نوع غيرالاحمر اصفر ليس حبه بمدحرج.

1. در اصل: «راى». اصلاح از مخزن الادويه (ص 383). 2. از سياق كلام معلوم است كه مطالبى از آنجا كه با چند نقطه مشخص شده است افتاده است. در ترجمه فارسى در اين موضع ور چنين امده است: محمدزكر يا گويد سپتدان دو نوع است: نوعى ازو سپيد است و نوعى ms300 ديگرو سرخ و آنچه سپيد است دانهآ او گرد است و آنچه دانهآ او بلون سرخ است جرم او پهن است و سيتدان سرخ در منفعت زيادتست و گفتهاند آنچه او را به لغت هندى اهرى گويند به لغت عرب او را صناب گويند و تعلب از اين الاعرابى روايت كند كه به لغت تازى سپتدان را چون با مويز بهم بياميزند مصب گويند (ظاهرا صناب بايد باشد: الصناب صباغ يتخذ من الخردل والزبيب السان العرب ذيل صنب). 3. از كلمهآ «بالهندية» تا «قليلام در حاشيه آمده است.

تتشتتمتت بضشن. نخ ن ر

و بالقارسية مرغ ندو و بالسندية قيون.

1. گمان ميكنم قيقوس باشد، صورتى ديگر از قيقاوس مكك8ه. 2. در لوو (نامهاى گياهان 354): صلولبا و صلبليا. 3. مقايسه شود با چند سطر پايين تر كه مى گويد: و يعض (بعضهم) يشپهه بالقراد.قردى در سريانى و قراد در عربى نام كنه شتر است (يا شپش شتر). 4. از اينجاوه تا آخر خارج از متن در پايين صفحه نوشته شده است. ك. رجوع به حاشيه 3.

387. خرنوب 6087090 يا 10014 . 2110151018 (ع5ب) ول ذكر محمدبن ابى يوسف الاسفرارى انه الخرنوب والخروب معا وهو ثمرة هاهد الينبوت ms301 و بالسريانية حروبى و ايضا حجثا و ايضا فيزيد جاغى (1) و بالفارسة و زنك فلج و بالبلخية جنكك(2) و بالسجزية شمرك و اصله بالسريانية زريات وهر بالسجزية سم. جالينوس: قاراطيا. الرازى: مسطح احمر المكسر فيه حبوب هن شبيهة بحبوب الخرتوب النبطى. ابومعاد: خرنوب نبطى اوينبوت زنكورج(3).

قال هو يابسا اطيب منه رطبا على شجرته وهو بالهندية جند و قيل مجند.

ذكر السيبوى خرنوب الشوك و كانه النبطى. ابوحنيفة: خرنوب وخروب هو ه

1. اين كلمد به گفته كريوف (420) بايد حاغى خوانده باشد (كتاب لوون نام گياهان در نزد پهود كه به آن ارجاع شده در دسترس من نيست).2. در ترجمه فارسى: ركلح و شايد زتكبلج.

جزء اول كلمه (زتك) در معادل بلخى آن چنكك و در كلمة زنكو رج ابه قسمتهاى بعدى رجوع شود) ديده مى شود. زنك فلج و زنكبلج وزنكورچ باى صور مختلف يك كلمه باشد.2 رجويعپه اشيهآ سيارة قبل2. رجوع به حاشهآ شماره 2.1. دركناب النسات: هاجت* 5و مر كتاب النبات: «نفاخ». و اين با صفت «بشع» سازگارتر است . 6. در إصل: «ذلال» با ذال و ان درست نيست. زلال يعنى لغزنده. 7. عبارت ناقص مى نمايد . در ترجمه فارسى: «و يكى از اهل بصره چنان خبر داد كه در بصره خرنوب شامى بسيار باشد و گقت او به طرفه ماتده.

388. خزبق 41230009 108ة1ء . 112 1لعلاعل1 يا 765100 1 وهو نوعان اسود و ابيض. والاسود رومى حكلهي قضبان دقاق الى غلظوه الاصبع ذوات عقد سود تعلوها حمرة. والابيض يجلب من الختل و ارض يهيه ماوراءالنهر. وهو لحاء ms302 نبات و لذلك يكون نايزات بيضاء. والخربق بالرومةة البرون و بالسريانية حوربخانا و ايضا فقوشا(1). اوريباسيس: البروس. و اه بالفارسية دارى(2) بوربق . فى ادوية جالينوس: بالسريانية اقونطياون (3). فمنه صنف يقتل الذئاب وصنف يقتل الفهود. جاليتوس: هلابوروس الجنس العام.

والرازى: اسوده شبيه بالكندس بل اكتر سوادا منه و ابيضه شبيه بعروقه الاصف بل اكثر بياضامنه. ابن ماسويه و الرسائلى: اجود الابيض ما كان

ديسقوريدس ان قوتهما تبقى سنين كثيرة و ما سواهما فاكثر بقاء قوته ثلاث سنين. اوريباسيوس: اختر منه ما غلظ و امتلا حريفا نارى الطعم. الارجانى الابيض اصول ولحاء شجر حكوي قشور و قطاع خشب متفننة الشكله وله فى لون الخشب التخر ابيض اغبر رزين شبيه باصول الخطمى. والاسود قطاع خشب متشظية و اجوده اظنه الابيض المتوسط بين العتيق والحديث والسمين و وا المهزول الرمادى اللون السهل الانكسار الغير النخر الذى اذا كسر كان فى جوفه شبه غزل العنكبوت حريف الطعم و من الاسود الصلب القضبانجوه والدسمة المتصلة الرقيقة التى فى جوفها شبه نسج العنكبوت الحادالطعم. و بدل ه الاسود تصف وزنه مازريون و ثلتى وزنه غاريقون. قال ابن ماسويه بدله كندش و نباته له ورق خضر شبه ورق الدلب واشد سوادا و فيه خشونة وله وهر اساق قصير وزهر ابيض فيه فرفيرية و شكله شبيه بشكل العنقود و فيه ثمرة و كحب القرطم و له عروق دقاق ms303 سود مخرجها من اصل واحد كانه رأس بصلة .ه و و انما تستعمل هذه العروق وتنبت فى مواضع خشتة يابسة مثل اللبلاب والذى جه يوجد فى هذه الاماكن فهوالجيد و يختار منه ما كان ممتلئا غير ضامر حريف ه الطعم يحذى اللسان واذا نبت يقرب ورقه لسان الحمل والسلق البري الاانه (57ب) اقصر منه احمر اللون له ساق نحو اربع اصابع مضمومة اجوف ذوعروق كثيرة جه

1: تقوشا (لوو، نام گياهان به ارامى ص 180) 2. احتمال ميدهم جزء دوم كلمه هوربق (خربق) باشد و شايد چتين بوده است: دار هوربق. 3. ممكن است اقونيطون 1019ف11فله باشد.

(تيز، كربيوف423). 4. از اينجا به بعد در حاشيهآ ورق ب 53 و آ 57 نوشته شده است و من

1. در حاشيهآ ورق آ 7ك و ب 57 توشته شيده است و مفصل است. اما چون يه، جز سطر جوه نخستين همه در خاصيات طبى آن است ظاهرا نيايد از ابوريحان باشده زيرا ابوريحان پيشتر به شرح لفظ ولغت و وصف وماهيت مى پردازد نه به معالجات و خواص كه از شان اطبا آست، و به همين جهت از تقل آن در اينجا خوددارى شد 390. خرء خرء الكلب بالرومية ديقونون(1) و بالسريانية سماربا و ايضا زبلاد كلبا و ايضا خراى كلبا و خرءالعصافير بالسريانية زبلاصفرا و خرء الذجاج زبلا دترنا غلثا و خرءالضب زيلادحروتا و خرءالقار زبلادعقبرا(2).

1. در اصل: ديقونرين. يونانى آن 1810031لا. 2. در اصل: غقيرا. عقيرا و عكپرا در سرياتى به معتى موش است.

491 خرجوش 00ك1407126- با 1101118202ل11 ms305 بالفارسية. ديسقوريدس: يسمى السنة(1) الغنم حتوي يعض الناس يسميه

1. در اصل: «الشيهالغنم» و آن درست تيست. السنةالغنم و لسان الحمل ترجمهآ يونانى جه ارنوغلوسون ارجوع شود به عنوان) است. 2. ترجمة 1161106/00 (لوو ص243). به فارسى: هفت پهلو (همان مأخذ) و «هفت سو» در ترجمه فارسى. و«گوش» به زبان اهل فرغانه در ترجمهآ فارسى. 3. در ترجمه عربى ديسقوريدس: 1261 از2) «السياجات». 4. در اصل: بحكاء و آن درست نيست (رجوع به لوو در موضع مذكور). در ترجمه فارسى گفته آست: «خرجوش را به لغت فارسى خرگوش گوينده.

392. خرامغان(1) الرازى: فى شكل السنبل فى طعمه ادنى خلاوة.

1. چنين است در اصل. در برهان قاطع: «يه فتح اول و ميم و قاف (خرامقان) رستنى باشد مانند سنتبل الطيب اما رنگ آن به سبزى مايل است و بيخ آن هم به سنبل ميماند و بوى سنبل تيز جهور دارد و طبيعت آن هم نزديك است به سنبل و در طعم وى اندك حلاونى باشده. در حاشيه ورق ب 57 خزف التتور را دارد با شرحى كه گذشت.

393. خس 11102 81781002ا يا ا16 5680 بالسريانية خسى و لبنه(1) بالوومية ثاذريوس (2) و بالسريانية لبناد(3) خسا.

ابوحنيفة: الحواء خسة البر جالينوس: الهرقلوس (2) مادام رطبا يؤكل واذا جفت صارت من جملة الشوك. و على الحاشية: سنخوس(5) وهو خس الحمار.

الدمشقى: خس الحمار دواء باردمزاجه مائى و ارضى. الزابلية تسيى (58) الطلشقوق(6) خرجكوك(7) فلهذا يظن به ان خسالحمار خرجكوك

و ديسقوريدس: ورقه يشبه الخس الدقيق الورق ms306 عليه زغب وهو خشن اسوده وكثير العدد نابت حوالى الاصل لاصق باصله فى غلظ اصبع لونه فى الصيف احمرا كالدم يصبغ يد لامسه وينبت فى ارض صلبة. اوريباسيوس: ثريداكس(9) .

ديسقوريدس: الخس البرى يشبه الريفى ووعاء بزره اغلظ كثيراللبن ورقه و يضرب الى البياض يشبه ورق الخشخاش والخشخاش بالهندية سرجنى . جه 1. در اصل: «لبه».2. رجوع شود به كريموف 3.426. در اصل: «لبا». ؟. در برهان قاطع: «هر قلوس به لغت يونانى نوعى از كاسنى صحرائى باشد و آن را هرقلوه نيز گوينده 3. در اصل: «ادسنجوس» و ان درست نيست: ا 2666ع1 6.5006115و 7و8. رجوع شود به ذيل اروسا وحواشى آن در همين كتاب.9. رجوع شود به كتابت يونانى آن در عنوان. 10. در ترچمه فارسى آمده است: «و آن كوك كه او را در متعارف بخورند به لغت رومى او را ملور گويند و ه بسجزى كيوك (در نسخهاى كيو) گويند و به پارسى كوك گويند و به زبان رازى كاهو گويند. و مخلص در كتاب متقول آورده است كه كوك را به لغت لطينى لطوقا گويند و كوك دشتي زا ققلى ور اوربا گويند». ملور كه در تسخهآ ديگر ملون است شايد اميرون مذكور در اسماء العقار باشد (شماره 114). لطوقا همان *16ت1 است. ققلى اوربا گمان مى كنم محرف ثريداقس اقرياه باشد. حواء كه به گفته ابوحنيفه (شماره 233) هان خسة البر است به نقل ناشر كتاب النبات ازشوانيفورت ص 48 2 يا . قفال8تالناهي است (كتاب النبات قسمت انگليسى ص 30).

394. خسرودارو (1) ع11811 111 03لد يا 8.612 ملللنل ذكره الرسائلى: هو و الارجانى: خسرودارو بدله وزنه دارصينى و نصف وزنه بزرالانجرة.

1. همان خاولنجان يا خولنجان است كه ذكر آن گذشت.جو 394. (مكرر) خس البر(1) ابوحنيفة: الحواء خسة البر

395. خشكار(1) بالرومية كيبارون.

1. در برهان قاطع: آردى كه نخاله آن را جدا نكرده باشند. ولى در زيان عربي به معنى نان خاصى به كار ms307 رقته است: «فيقوم الحوارى المتلطح مقام الخشكار النظيف ... (البخلاء ص 94) و تيز رجوع شود به ذيل خبز در همين كتاب.

396. خشخاش :71201نا با 601111611111 61/ نوعان ابيض واسود. والابيض بالسريانية ميقونى و ايضا رمانى دشعلا اى ه رمان السعال و قيل(1) بالعربية رمان القحاب اى السعال لان القحبة ولفى تجميشها تسعل خلف كل فتى نظن بهذا التفسير انه غلط لان القحاب الذى ق هوالسعال بالرفع كاسامى اكثر العلل مثل الكزاز و الكباد و الهلاس والقحاب سعال الابل و اذا كان هكذا فهو رمان السعال كما هو فى السريانى لانه يشفى الشعال. ابوحنيفة: يسمى خشخاشا لتخشخشه و ثمرته تسمى جرآء وان بالفارسية كوكنار و يسميه صهاريخت ناركيوا لان كيو بلغتهم الخس.

ديسقوريدس: فرليون يسموته خشخاشا بريا له ورق ابيض خشن متشقق ه الجوانب متل ورق الخشخاش البرى و فقاحه اخضر و تمرته صغيرة مثل عه القرن. يشبه قضيان الحلبة وبزره صغير اسود يشبه الريفى واصله اسود غليظ يتبت على شاطى الماء فى المواضع الصلبة. بولس و ابوالخير: خشخاش الافيون هوالخشخاش الاسود. قلوبطرة: الخشخاش البرى الاسود قتال: ديسقوريدس: البستانى يستعمل بدل السمسم فى الخبز و منه جنس راسه طويله و و بزره اسود و يقطر لبنه على الآرض. ديسقوريدس: ينبت بين الكروم وورقه لههبا كورق الحبقلجبلى مشقق طويل خشن و فقاحه ابيض و كذلك اصله وهو ه ففنتققتقظنتتتتنق......

============================================================

والابيض يستعمل بزره على الخبز و منه نوع ثالث بزره اسود وهو من نوع الدواء. والنوع الرابع ينوم ms308 ويميت. ومنه مقرن لتعقف ثمرته بمنزلة غلف الحلبة كقرن الثور و قوم يسمونه خشخاشا بحريا لانه ينبت على الشاطى. و منه ه الزبدى لانه وبزره ابيض وهو نبات صغير. ديسقوريدس: اجود البان اصناف ه الخشخاش ما كان ابيض مرا لينا غير خشن سريع التحلل فى الماء يصيره مثل الموم ولايجمد واذا وضع فى الشمس ذاب ويسرج به السراج غير مظلم و ه ينبغى ان يحذر دخانه اذا انطفى. ويغش بالما ميثا و بالصمغ و عصارة الخس قياه البرى و يغلى(2) فى جوفه حديدة حتى يتزعفر لونه و يتحلل ثم يستعمل.

الرازى: بزره اصفر من الذرة منه ابيض ومنه اسود. قال فسوة الضبع شجرة هن تحمل على الخشخاش لايتحصل منه شي 1. عبارت مضطرب مى ثمايد زيرا اگر قحاب به معنى شعال باشد پس همان تفسير درست است.

درست وقتى نيست كه قحاب به كسر قاف خوانده شود. پس چيزى از أصل افتاده است ودر ترجمآ فارسى اين افتادگى معلوم است زيرا در آنجا چنين است: «و چنان نمايد كه درين موضع قحاب به كسر قاف از منهج صواب دور است زيرا كه قحاب به كسر قاف جمع قحبه است وه قحاب به ضم قاف سعال باشده آ. اين عبارت نيز به ظاهر درست نمى نمايد در ترجمه عربوه ديسقوريدس (شماره 56 از4) در اين موضع چنين دارد: «وقد يغلى خرقة جديدة الى ان يلين او وهر يميل لونه الى الحمرة الياقوتية* پس شايد اصل عربى چنين بوده است: ويغلى فى جوفة ه حتخرقة. جديدة... نسخهاى كه در دست مترجم قارسى بوده آست نيز ماتند متن ما يوده ر است و او ترجمه كرده است: ««و آهن پارهاى در او بگذارند.مه

398. خشسبرم(1) با 10ن185 /11010 ايوحتيفة: من رياحين الير يشبه المرو 1. رجوع شود ms309 به تعليق لوين بر خشسبرم در كتاب النبات (ص 32 انگليسى) وكريموف 430.

399. خصى الكلب 2غ127 2005- .ا 1.10812) يا تفياك17 تا يا با 100/0 قفلك2 نبات يحرك شهوة الياه. جالينوس: هو ارخيس وهو اصل مقرون زوجا زوجا حه وشبيهة باصول الزيز(1). الحاوى: خصى الكلب و خصى التعلب و يقال ذوثلاتة ه و اوراق و هما نباتان. ديسقوريدس: ان اصل خصى الكلب فى عظم زيتونتين و مماتليه متشنجة و منتفخة اذا اكل الرجل اعظمهما ولد الذكران و اذا اكلت (159) المرأة اصغرهما ولدت الاناث و كل واحد يبطل فعل صاحبه اذالبعد بولس: ذكر دواء سماه ذائلاث خصى. الارجانى: نوعان اصفر ذواصلين احدهما فوق الاخر واحدهما ممتلى والاخررخو متشنج انا اظن انه افتاب پرست الذى يعمل منه كبوذه لاته كزيتونتين. ووجدته فى كتاب الادهان الهوربوسه كانه ولر مقيل الشمس. الارجانى: هو نوعان ممتلئ والاخررخو متشنج.

1. در اصل: «الزير».

40. خصى التعلب 6011000 يا 741401400 2 11000028ليا.اية ق1161) يا .ا 101086861 نبات قوته قوة خصى الكلب. الذمشقى: دواء حار رطب يعرف بهذا. بولس وعه

ديسقوريدس يسميه بعضهم طريفلن و معناه ذوتلاث ورقات مايل نحوالارض وهر كميل ورق الحماض اوزهر السوسن وفى لونه دموية وساق دقيق وزهر ابيض هه و اصل كاليلبوس فى قدر تفاحة احمرالظاهر ابيض الباطن. (2)ديسقوريدس : خصى التعلب و بعضهم يسمونه خصى الكلب. وورقه مفروش على وجه الارض يهن و و على ساقه ممايلى اسفله ورق اخضر يشبه ورق الزيتون الا اته اضيق واطول هه و اغصانه شبر ولون زهره الى الفرفيرية واصله يشبه اصل البلبوس وطوله هاه مثل الزيتون. و ذكر خصى تعلب آخر ورقه يشبه ورق الكراث الى الطول قعه عريض رخص و ساقه على شبر طولا ms310 و زهره الى الفرفيرية واصله شبيه ه الخصى (3).

1. شجرة الكلب در ترجمه عربى ديسقوريدس (86 از 3) اليسن ناميده شده است وعلت تسميهآ آن به شجرة الكلب شايد به كار بردن آن در علاج گزيدگى سگن هازى بوده است. به يونانى ت 21100 و تام علمى آن با ع200058لل4 است (رجوع شود به شرح اسماء العقار وا تعليق مايرهوف (شماره 370).2. از اين قسمت تا آخر قصل در حاشيهآ ورق ا59 نوشته والشده است. 3. در اصلة «الآعصارم كه نادرست است.

401. خفاش = 2011218ن1000 ويقال الخشاف ايضا وللوطواط (1) نوع منه يسرق التمر . و قيل فى الوطواط ر انه خطاطيف فى الجبال سود طوال الاجنحة ويقال للخفاش ايضا فأر الليل وه فارالجو 1. الوطواط الخفاش.. و قيل الوطواط ضرب من خطاطيف الجبال اسود شبه بضرب من الخشاشيف لنكوصه و حيده السان العرب ذيل وطط).

============================================================

1. به اين صورت در تركيبات سكنگپين و سكباج ديده ميشود در ترچمهآ فارسى گويدن و پارسيان سركه گويند و يه لغت اهل سيستان سك گويند.

403. خلاف(1) .عه لق1 (با انواع مختلف آن) وبشر: الصفصاف، بالفارسية بيذسپيذ و بالسندية ويوس. الحاوى حتو ه الطبرى لبن الصفصاف يحلق الشعر. وقوم يشرطون خشب الخلاف ويجمعون جه صمغا ولبنا و قوم يأخذون ذلك من ورقه حين يزهر. وفى بيوت الاصنام بالصين ه يأخذون الخلاف المحمر فى الشتاء ومتكوسا فيتدلى اغصانه نحوالارض وتصيريه كالقبة. و قال بعضهم كل شيء مر فهو حار الا الخلاف فانه مربارد ولهذا سمى (59ب) خلافأ لمخالفته القضية المطلقة فى المرارات و كل مر مسخن ما خلا الصف صاف من اجله دعوه خلافا بوالنصر العتبى ان الخلاف لكالخلاف تشابها و كلاهما فى الاختيار ذميم لو كان خير فى الخلاف لزانه مر ولكن الخلاف عقيم و و فى كتاب الباطنية ان بعض خشب الخلاف متى شق ينصفين فى وفت رطوبته و ه وضع بعضه من الاخر على ms311 شبر او شبرين دنا حتى اتضم بعضه الى بعض جه عمر المطوعتى اوماترى نورالخلاف كانه لما بدا للعين نور وفاق كاكف سنور ولكن نشره يسعى بفارالمسك فى الافاق لاخر كآن نور شجرالخلاف اكف سنور بلاخلاق مردودة البرئن فى الغلاف

1. براى انواع بيد و نامهاى علمى و محلى آن رجوع شود به: ثابتى، درختان و درختچههاى ايران ص333 تا2.344. گمان مى كنم درست «بيزره» باشد. در ترجمه فارسى چنين است: «چنين آوردهاند كه معتاد درو آنست كه درخت او از تخم كمتر بود يلكه شاخ او ريا در زمين بنشانند و او شعبهها بزند و بيخ به آب برد و بزرگ شود و در روزگار ماضى نچنان اتفاق افتاد وقتى تخم او در زمين افتاد و چون آب به او برسيد برخلاف معهود درخت او برآمد و بزرگ شد ج و يه اين معنى عرب او را خلاف نام نهاد و اين تقرير خليل بن احمد است» . 3. در اينجا نيزدر اصل عبارت «جاء بيزره» بوده است. «وزعموا انه سمى خلافا لان الماء جاء بيزره سبيا فنيته مخالفا لاصله فسمى خلافا. و هذا ليس بقوىه السان العرب) ؟. در اصل: «داك» 2404. خلة الخلة ما خلا من النبات(1) والحمض ما ملح فالخلة طعام الابل والحمض فاكهتها.

1. بايد چنين باشد: ماخلا من التيات من الملح. ممكن است «ماهى موصوله به معنى زمين باشد زيرا زمين خالى ms312 از نبات را خله گفتهاند ولى اينجا سخن از نبات است در مقابله يا حمض كه ييور اسوتة الخلة مالم يكن فيه ملح ولاحموضة والحمض ما كان فيه حمض و ملوحة . والعرب تقول الخلة خبز الابل والحمض لحمها اوفاكهتها وانما تحول الى الحمض اذا ملت الخلة السان العرب ذيل خلل).

============================================================

1. در اصل: «رومى) 206 خمر 116= 7111 بالرومية اونوس وايضا اونيوس و ايضا اوينين. وبالسريائية خمرا و بالفارسية ومى. بولس و ابوالخير: الخمر التى تسمى بلناطيانوس(1) او اميناوس اوسسطر(2) هذه اسماء خمور منسوبة الى بلدان معروفة فى الروم كما يقاليغه قطربلى و جادى(3). اذاكان(4) الخمر اسود سموه ابوليلى(5).

1. شايد برايتوطيانوس باشد كه در ترجمهآ عربى ديسقوريدس (6 از 5) آمده است كه از جابى در سيسيل يه تام «ادرياه به دست ميأمده است. آ. شايد سر نطينس (مذكور در ديسقوريدس، موضع مذكور) باشد كه از شرابهاى ايطاليا بوده است. 3. چنين است در اصل وجادى به عري زعفران را گويند و نام شراب نيست. در ترجمهه فارسى: «عالى» و آن درست مى نمايد زيرا به گفته ياقوت (ج3 ص 592) در عراق به ناحيهآ انبار و بادوريا و قطرابل و مسكن الاستان العال مى گفتتد. شراب اين نواحى معروق بوده است. وممكن است عانى باشد (در بعضى نسخ عافى وه و كه درست تيست). عاتى متسوب است به عانه از شهرهاى جزيره. الخمر العانية (رجوع شود ب الختصص ج11 ص 78). 4. اين عيارت به صورت درست تر در المخصص (ج 11 ص 81) از ايوحنيفهآ دينورى نقل شده است: اذا كانت الخمر سوداء قيل لها ام ليلى 5. در ترجمه فارسى ميگويد خر را «به هندى مد گويند و سرا نيز گويتده . در لغت نامه پلاتس سرا به ضم سين جوه ضبط شده است (ص650). مد به فتح ميم در لغت نامه مذكور (ص 1013) ربه معنى شراب آمده است.

307. خمسة اوراق (62040180011-ا 113161ا10160 هو بنطاييلون او ms313 بطاليون.

1. به گقتهآ گل گلاب «پنج انگشت خزنده» از نوع پنج انگشت و تيرهآ گل سرخيان 240ن4016 است (گيا، راهنماى گياهى 108).

============================================================

209. ختدروس 001009/ .ا 11416115106116] هو عندهم الحنطة(1) الرومية لكنه السلت(2): على الحواشى هو الكبيث(3) [760) و فى مفردة(4) جالينوس: اخيروس بخط سريانى وهو القمح البرى. جالينوس: حنطة سوداء معروفة. و فى الحاوى حكاية عن جالينوس ان السوداء رديئة يه الغذاء الا انها خيرمن الشيلم. وفى الخندروس عنه: شبيه بالحنطة واشد تغذية و وا لمحوجاء و قال الفراء حنطة خندريس اى قديمة و منه اسم الخمر و قيليه فى الامتال اقدم من الحنطة. يولس: شبيه بالحنطة و اشد لزوجة منها.ه 1. حنطهآ روميه 20100811/00 1111110لا (كريموف 437). 2. السلت يالضم ضرب من الشعير و قيل هوالشعير بعينه، و قيل هوالشعير الحامض. و قال الليث السلت شعير لاقشرله اجرد زادالجوهرى كانه الحنطة.. السان العرب ذيل سلت) . در ترجمه قارسى: معنى سلت به لغت پارسى جو گندم باشد يعتى جوى كه به گندم مشايهت دارد. 3. اين كلمه را به صورتهايي و گوناگون كبيت و كنيب و كنيث ذكر كردهاند الوو نام گياهان به ارامى 104). 4. ظاهرا مقصود كتاب فى الادوية المفردة تآليف جالينوس است.

ماا ختدريس هو من اسماءالخمر بالعربية. وذكر حمزة انه فارسى مصحف وهو بالشين لان شاربه يفعل افعالا يضحك منه. قالوا هى القديمة والخدرسة القدم. و قيل الخمروه لايسمى خندريسا الا اذا اتى عليها عشرون سنة و اكثر. ومن اسمائها ه الزرجون(1) وهو معرب زرگون. وفى الامثال اقدم من الحنطة. الاصمعى: هوه اكتدريش لان صاحبهايتتف لحيته لكلفه بها او يعر بد فينتف لحى الناس اوينتف جه الحجيته.

============================================================

211 ختديقون ول ب حمزة: هو معرب ms314 گنديگونه مى وهو خمرالقند لان القند هو كند. والمقر(1) هو مالايكون منه جامدا بل كالذوشاب يسمى گنداف والقنديد معرب گتدويذ اى وهر ثمرة(2) القند وهو شراب مطيب بالافاويه.

1. درست بايد صقر يا صقر باشد: هو ماتحلب من العنب والزبيب والتم من غير ان يعصرو خص بعضهم من اهل المدينة يه ديس التمر. ورطب صقر مقر صقر ذوصقر ومقر إتباع السان العرب ذيل صقرا . بتابراين شايد در اصل متن ما نيز «صقر مقر» يوده است. 2. چتين است در اصل و به احتمال قوى: خرالقتد.

212. الختشى 102ل45- با قلا1108 ق10ع110ق الارجانى: نبات ورقه كورق الكراث الشامى وله ساق املس على رأسه زهرو و اصول طوال مستدير فى شكل البلوط حريف. بولس: وابوالخيرة اصل الختشى ه هو الاسراش.

(372) رجوع به ««خقرج) خوخ 2002210090 - قلالة16 1 بالرومية دورقينى و بالسريانيه حزورا بارساى. و يعرقه آليونانيون بالثمرة(11) ج الفارسية و بالبخارية سكبنى(2) سداروك و معناه مأة مشمش و بالخوارزمية اشتاروك اى ثمانية مشمش. ذكر الرازى الخوخ الفلينى(3) و قال مسيح هوالدياقن و مايتبر ألحمه من عظمه القليق و مالم يتبرأ اللزيق. قال حاتم بن على الشامى ناولتنى دراقتا قد حكاها صورة عند خجلة تعتريهاه ختن ق تتن س. مسفت ى

15151 يعنى سيب ايرانى. آ. سكبنى بر من مجهول است. سداروك بنا به تفسير جوه ابو ريحان بايد سد * آروك باشد آلوگ در پهلوى به معنى هلو است. پس بايد هلو صدهلو باشد كه درست تمى نمايد. اما مشمش يا زردآلو در زبان كنونى آذربايچان اريك است كه با اروك يك ور مى نمايد و بنابراين تفسير ابوريحان درست مى نمايد3. ظاهرا القليق است: بالضم والتشديد ضرب من الختوخ يتفلق عن نواه السان العرب ذيل فلق). 4. احتمال مىدهم مويهلو باشد ، مقايسه شود با جملهاى كه بعد مى ايد: ومنه نوع يسسى شعراء بالعربية. 5. ضبط كلمه معلوم نيست ولى شايد هارك با الوك و ارك ارتباط داشته باشد 6. از راه تشبيه به جوانى كه موى ه تازه برآورده باشد. 7 . الزثير مايعلو الثوب الجديد مثل مايعلوالخز السان ذيل زأير) . در اصل : اى *زنير» و ان درست نيست. 8. مياو شايد مى * آب باشد يعنى ميوهاى كه آيش همچون مى به است. 9. فصل مربوط به خوخ در حاشيه ورق (آ 60) نوشته شده است.

============================================================

1. در مخزنالادويه (ص 412): پيپل و پيپلى. آ. شايد:. فى فيل (پيپيل).

412. داذى (1) ب176421 = با 112011 151161 بالهندية تاتكن ms316 (2). الارجانى: هو حب مثل الشعير واطول منه وادق ادكن اللون مرالطعم يستعمل فى نبيذالتمر. ابن ماسويه: الدليل على برودته ويبسه حفظه نبيذالتمر من الحموضة. العمانى: يجلب من بلاد الشحر. قيل كان سبب ه الجلبه ان قوما فى ايام العباسية(3) نزلوا على غديرما ببلاد السند يظلهم شجرالداذى و قداستنقع فيه ما سقط فيه من ورق الداذى فشربوا منه وهاه سكروا فجلبوه و استعملوه فى التبيذ(2).

============================================================

415. دارشيشغان(1) 2ن2222140= ا 3029 ع601011ل8 ارجانى: شجر ذات غلظ و شوك كثير يستعمله العطارون لتعفيص الادهانن قشره حريف وزهره حاد و عوده عفص بارد. والجيد منه الرزين الذى اداه قشر ضرب لونه الى الحمرة والى لون القرفير كثيف طيب الرائحة فيه شيء من ه مرارة ومنه صنف ابيض لارائحة له وهو ردى. و حبه فى لون العود صلب له ملاسة وبريق ورزانة مرالطعم. جالينوس: اسيالاتوس. الرازى: الجيدالدى يشبه لون الدم. وذكر صهاربخت انه حشيشة السنبل(2) الرومى. فى الصيدنه: و وجدت فى كتاب مجهول انه اصل الستبل الهندى، ليس (3) السنيل الهندى الآ الاصل وهذا اصح لانه بالسريانية قيسى دناردين كماهو مذكور فى باب «ش» لعود شيشجان و بجب ان ينقل هذا الى ماهناك لان الشجرة هى الشيشغان و و دار عود ms317 مضاف اليه ويجيى ايضا دهن شيشعان و قيل العود اللجرابى(4) وهذا العود خشبلاحمرة فيه. بولس: بدله ثمرة الينبوت العود اللجرابى فى جبالها (661] واشجر كالرمان دائم الخضرة كالآس و ثمره احمر اعظم قليلا من الحمص وه و يحمل الغرباء عوده و يزعمون اتهم يربونه. اوريباسيوس: اسبيلاتوس.

الرازى: بدله فى النفع من استرخاء العصب تلثى وزنه زراوند ووزنه اسارون وه نصف وزنه درونج. ابن ماسويه: بدله عروق الفوتنج الجبلى(5 ) .

============================================================

2. چنين است در اصل. و در ترجمهآ قارسى نيز: «نبات ستبل رومى. اما درست نمى نمايد زيرا ى دارشيشغان چنانكه از تعريف و اسم آن برمى ايد چوب است نه «علف» درست خشبة السنبلر الرومى است چنانكه در منهاج البيان ذكر شده است. 3. عبارت چنانكه ملاحظه ميشود ج مفشوش مضطرب است و در آن سقط و تحريفى روى داده است. 4. ذكر عود لجرابى در ذيل عود ور هم آمده است و ظاهرا بايد لجراب اسم موضعى باشد زيرا در عبارت بعدى مى گويد: «العود اللجرابى فى جبالها شجر كالرمان.ى» وضمير «هاه احتمالا ير مى گردد به «لجراب». آيا مقصود گجرات نيست؛ 5. در حاشيه: فى حميات قسطنطين: دارشيشغان هو عود اليلسان و قيل هو ه عودالطيب. اگر مقصود قسطنطين افريقى متو فى در 1087 مسيحى باشد كه كتابى به او در باب «تب» به لاتينى نسبت دادهاند جمله مذكور نمى تواند از ابو ريحان باشد (درباب او رجوع شود به ود سارتن ج1).

21. دارينى تلاك628.11704// 0ا011. يا-111110 10 8583 11ل11 جالينوس (1): ظن قوم انه لايضعف على الزمان و قد امتحنته فكان الحديث اقوى من العتيق. و اجوده الطيب ms318 الريح جدا الحاد المذاق غير الموذى بتلذيعه ه و ولونه لون اللبن اذا خلط به شيء من اللون الكمد مع يسير من اللون الادكن.

ديسقوريدس: اجوده الحديث الاسود يضرب الى الرمادية و لون الخمر (2) عيدانه دقاق ملس و اغصانه قريبة بعضها من بعض طيب الرائحة فيه من جنه رائحة السذاب اوالقردمانا و فيه حرافة و لذع وشيء من ملوحة مع حلاوة ه ولا يتشعت(3) سريعا و يملأ الخياشيم برائحته فى ابتداء الامتحان فيمنع من معرفة مادونه و اذا كسر كان مابين اغصانه شبيها بالتراب. و منه صنف جبلى غليظ ه قصير ياقوتى اللون و قشره مثل قشر السليخة الحمراء صلب ليس بمتشظى ه جدا غليظ الاصل. فما كان من هذه الاصناف رائحته كالكندر او الاس اوهة وم السليخة او كان عطر الرائحة مع زهومة فهو وسط او ردى. وارتؤه ماكان

در ترچمه عرتآبى ديسقوريدس:«و اذاحك لايتشعب سر يعا) و ان هم درست نيست. در ابن البيطار به نقل از ديسقوريدس: «و اذا حك باليد ms319 لايتفتث سريعا، ودرست همين است. *. در ترجمه عريى ريسقوريدس: بلرتحى كه بيمعنى مى نمايد. در غاققى (شمارهآ 232): «و من قرفةه الذارصينى ما يسمى زنجبريا» (در تسخهاى زنجيا). مايرهوف (ص 470) حدس زده است كه بايد (311021) باشد كه به معنى زنجبيلى است. آن هم چندان با مطلب سازگار نيست. ك.

شايد همان جزيره است كه در مخزن الادويه (ذيل دارصينى) كوة ملاخه ناميده شده است ومنبته نوعى دارچين بد طعم يديوى است. به گفتهآ صاحب مخزن يكي از جزاير سيلان كه منيت دارچين است كو كن ناميده ميشود *. شايد همانست كه در ترجمه عربى ديسقوريدس (11 از اول) فسادوفنامون 10/7 0ل260 (دارجين كاذب) خيوانده شده است. در غافقى (شماره 232): «وقد يوجد شيء اخر كالدارصيني يسمى دارصينيا كاذبا». 7..در ترجمه عرب وا ديسقوريدس: الخشبى «فاما المعروف بالقرفة فانه يشبه الدارصينى فى اصله و كثرة عقده وهوه دارصينى خشبى».

617. داذى(1)القطران «84800 ابومعاذ: صافى القطران. يلحق(2) بالداذى المطلق.

1. غافقى (شماره 236 ذيل دادين) گويد: «والدادى ايضا مصابيح تتخذ من الخشب الدسم

418. دارقفوطون 2001000ب 110161لل2 يا س1006 016560011قلا1 هو بالفارسية مادار(6) جنيه. .

1. ضبط اين كلمه معلوم نشد يه گفته موسى بن ميمون دراكونتيون به يونانى به معنى چشم ماريا جيه وچشم ازدها است. شايد اين كلمهآ قارسى يا اين معنى بيارتباط نباشد.

419. داركيسه(1) .116114 105 112 يعرف بهذا الاسم بالشام وهو قشر يؤتى من بلاد الهند.

1. ابن البيطار در ذيل بسباسه گويد: «.. و تسميه اهل الشام الدار كيسه وزعم قوم انها البسباسه وهو قشر يؤتى يه من بلاد ليست من بلاد اليونانيين» بنابراين، داركيسه همان بسباس يا هد يسباسه است كه ذكر آن ms320 گذشت، در ترجمهآ فارسى داركيسا است.

420. دبوط(1) دواء فارسى يقيمه الخوز مقام الخيار شنبر.

1. در ترجمه فارسى ديوط به فتح دال و با ياء مشدده توشته شده است. اگر مشدده بودن حرف دوم را پپديريم در «اياء» بودن آن ترديد داريم زيرا حرف دوم در رديف ياء نيست.

421. دباء(1) =7 ق111ا1 111لا هوالقرع اليابس.

1. ايوحنيقه در كتاب التبات دباء را فقط به قرع معنى مى كتد نه قرع يايس و نيز گويد: والدياء من اليقطين الذى ينفرش ولاينهض كجنس اليطيخ والقثاءء نيز رجوع شود به قسمت انگليسى كتاب مذكور و كريوف 244.

============================================================

اوريباسيوس: ثمره يشبه الحمص الاسود الا انه متغضن ليس بصحيحه الاستدارة اذا كسر دبق منه اليد يجمع من شجر البلوط الذى ورقه كورقه الشمشاذ. وقد يكون فى شجرالتفاح و الكمثرى و غيرهما. و اجوده الحديث الاملس الذى ظاهره كراثى و باطنه احمر ليست فيه خشونة ولا مايشبه ه والنخالة. قال ج(7) هو عقيوس (3) و قال د(4) هواقسوس والجيد منه املس داخله الى الخضرة وظاهره الى الصفرة ليس فيه خشونة ولانخالة و يخرج من قه وشجرة البلوط يدق الثمر و يغسل ويطبخ بماء. و قد يصنع من شجر التفاح والكمثرى و غيره و يوجد فى اصول الشجر ايضاء باسهل(3): هو رومى(2).

صهاربخت: اذا اردت ان تستعمل الدبق فى شيء من الادوية المعجونة اوغيرها ه فخذالدبق ونقه من قشوره وصيره فى الهاون والق معه من حب الخروع اوقه (7) حوي دفهما جميعا و دف(8) الدبق و اعجن به الادوية. واذا كان الدواء الذى قج و يحتاج ان يكون الدبق فيه ليس من الادوية المعجونة بالعسل فاغسل الديق بدهن السمسم او بالزيت و اخلط مع سائر الادوية، و قال بولس بدل دبق هه شجر البلوط خامالاون اسود. و قال ديسقوريدس اقسوس. و قال الرازى بدله ه وا فى تحليل الاورام الصلبة ثلثاوزنه كور و نصف ms321 وزنه ابهل .

1. در حاشيه ورق (ب 61) نوشته شده است و در بسيارى از جاها مشوش و ناخوانا است. 2 .

در اصل: «طر اكنيقوس» كه نادرست است ودرست ان اكسوس است. رجوع شود به عنوان وه يونانى اين كلمه و به ترجمه عربى ديسقوريدس (89 از سوم). 2 . يعنى «جالينوس». 3. چنين است در اصل و شايد «بوقسس، باشد كه همان شمتاد است. 4. يعنى ديسقوريدس. كه. صورتى است كه قارسى نويسان قرن چهارم و پنجم در كلمانى مانند ابوسهل و نظاير آن يه كار مى بردند (نظير بلفضل وبلحسن و غيره). 6. اين جمله در ايتچا معنى نميدهد. شايد «هذوغورون) مذكور وه در آغاز باشد. 7. معنى اين كلمه بر من معلوم نيست شايد «اوقيه» باشد 8. شايد: دفى يا ادنى باشد

1. سرخ مرد رستنى باشد كه برگش به برگ بستان افروز ماند و ساق آن سرخ وخوش آينده بود (برهان قاطع) كرييوف (435) از محيط اعظم نقل كرده است كه آن لال ساك است. در لغت نامه پلاتس (946) «الال ساگ». شايد لال ساق باشد كه به معنى ساق سرخ است و ا ه تعريف برهان قاطع از سرخ مرد سازگار اسبت. پلاتس آن را 2010ل لع14 مي نامد كه نوعى بستان افروز يا تاج خروس است و تام علمى آن را قلالمللتن10016 5ل911 يا.ه ا26 ذكر مى كند.

222. دخنة مريم با ت005ل6 611 الخشكى: اصول شجر صغار قريب من الارض لايطول يؤتى به من ظهر الكوفة و بادية العرب و يدخل فى دخن الاطفال و قيل انها بخور(1) مريم .

1. رجوع شود به «يخورمريم» در همين كتاب.

225 دخن (1) يا 1002غ يا 47605 ق1 600ل16 يا .1103687 306 يا 8ل11016 61701505 100000 يا با لل1 0/2 يا م18060 لاعتلنل11 جالينوس: قنخروس (2) . فى ترجمة ابن البطريق: حب يسمى زيا هوالدخن وهو الجاورس 1. دربارهآ دخن رجوع شود ms322 به شرح مايرهوف بر عافقى (شماره 238) و مقدمهآ انگليسى كتاب وى النبات احل؟3). 2. در اصل قلتخروس و آن درست نيست. در ترجمه عربى ديسقوريدس وه (97 از لوم): كتخروس. به عتوان يوتانى مراجعه شود 226. دردار(1) *771 ا اسق 05لا هو خوش سايه. بولس: هو بتجرة البق:

1. الدشيشة لغة فى الجشيشه السان العرپ ذيل دش) الجشيش والجشيشة ماجش من الحب السان العرب ذيل جش). 2. احرش كل شيء خشن السان العرب ذيل حرش) . ممكن است جرش پاشد مشتق از جرش الحب لم ينعم دقه (اقرب الموارد). اين قسمت با عبارت درستتر ه ديل دشيش خواهد آمد و احتمال ميرود گه به اشقباه در اينچا ذكر شده است. 3. در برهان ذيل كرمدانه و گردمانه گفته است كه تخم نوعى از مازريون است. دو ذيل گردماته گفته است كه معرب آن جردماتق است. بنابراين، من گمان مى كنم كه درست در متن گردمانه است و اين كلمه مركب است از گرده و مانه و گرده به معنى نآن و قرص نان است كه معرب آن جردق است و در مكه به معنى آرد نان است نه كرمدانه. كه تخم مازريون باشد، و به احتمال ديگر گرده مايه.

229. درونج 12117103 يا 8400017 لت11010 66ق118 يا.6 1190/20166 قطاع خشب و اصول حمر معقفة. وهو نوعان رومى فى قذ نواة الغبيراء،بجقه -2 الرازى: فى قد الياقلى يميل الى الصفرة كانه متشوك(1) والاخر احمر يجلب من ms323

1. چنين است در اصل و شايد: مشوك 2 . در اصل: «واصوله». 3. در اصل: «اعظم». 2. در اصل: «الحدود». تصحيح قياسى وحدسى است. 5. در اصل: «الاعباب» كريموف حدس زده ن است كه «اغمات» ياشده ناحيهاى واقع در مراكش و ان خيلى يعيد است. من حدس ميزتم كه ت ور اغناق يا يغناق باشد كه به گفته ياقوت در مراحد الاطلاع ناحيه اى در تركستان و ماوراء النهر بوده است. گفتهآ رازى در بالا كه سرخ رتگ آن از سمرقند مى آيد با اين گفتهآ او سازگارتر اسنتد *. اين قسمت در حاشيه نوشته شده است و من نميداتم مربوط به دروتج است يا نه 430. دردى(1) د = 101ل862 و ديسقوريدس: دردى الخل اقوى من دردى الخمر و يحرق على خزفة جديدة ونر حتى يصير كالنار و اخرون يدفنونه فى الجمر. و علامة جودةآ احتراقه انه يبيضه و يصير على لون الهواء و يحرق اللسان.

1. رجوع شود به شرح مايرهوف بر شافقى (شماره 253).

231. دشيش.

جانينوس(1): هو اجرش پشئ فى دقيق الحنطة ودقيق الهرطمان ويكون من واسويق الشعير. والحسو المتخذ من دشيش الشعير يسمى اردهالج (2) والذى محسح . مارت رخزت مسمت تعتت : ديهه تستو تعف خ

1. اين ms324 عبارت تا آخر كه از جاليتوس نقل شده است ناقص و ناتمام است و كامل آن در ابن البيطار ذيل جشيش آمده است : «جالينوس: المسمى بهذا الاسم اعنى الدشيش هو اجرش شيء يكون من دقيق الجنطة ودقيق القرطمان و ما كان من الدشيش من سويق الشعير فهواكره (ظ اكثر) غذاء الا انه اعسر استمراء و الحساء المتخذ منه يقال له اردهالج والذى يؤخد من جه دقيق القرطمان وهو الكثيب (ظة الكنيث) احيس قليلا للبطن ولاسيما اذا قلى فانه يحيس». آ .

رجوع شود به ذيل تلبينه و تليين در همين كتاب. 3. رجوع شود به ذيل كتيب در همين كتاب.

دربارهآ كلمه احرش و اجرش رجوع شود به ذيل درمك.

431(مكرر) . ذر(1) فى البحر المسمى اوقيانوس المحيط بالعالم وهو معتدل فى الحر والبرد واليس و الرطوية لطيف نافع للخفقان والقلق والخوف والفزع والجزع الذى يكون منج المرة السوداء و يصفى دم القلب و يشد اعصاب العيون .

1. در حاشيهآ ورق (ا 62). يودن آن از ابوريحان مشكوك است. زيرا به جاى وصف كه از خصوصيات ابوريحان است به خواص طبى آن پرداخته است و ابوريحان كمتر به اين كاروه مى پردازد 32. دفلى(1) .61217يا 411ل8=.16612ل 6111 جالينوس: دافنى. و بالسندية قنوير. الرازى: ورقه منتن يشبه ورق الزيتون اوالخلاف مرالطعم. وهو بالفارسية خرزهره لانه يقتل الحمار والناس (2) جميعا.

و بالهندية كنير(3). و يغرس فى البساتين لاجل نوره الاحمر كالسوسن. و قال فقه ارجانى هو نوعان برى ورقه كورق البقلة الحمقاء الا آنه ادق من قضبانه ه طوال منبسط على الارض و عندالورق شوك صلب وينبت. فى الخربات. و اه وال صنف آخر ينبت عندالانهار مرتفع القضبان عن الارض خفى الشوك عريضهجه و الورق كورق الخلاف مرالطعم جدا وطرف ساقه الاعلى اغلظ من الاسفلج ورقه على قضبانه و عليه شعر فى دقة الشعر يجتمع و تمره طيب كتمر الضنفه

وا ا دسقوريدس: شجرته اصغر من اللوز و احسن و ورقه كورقه و فقاحه كفقاح

وواصله دقيق مالح الطعم ينبت على شاطيى الانهار فى البساتين وفقاحه مأكول و ه ورقه... و ان شرب الكباش و الحمار من ماء طبخ فيه ماتت فى الساعة.

1. در حاشيهآ ورق آ 2.62. تعليل تسميه به خرزهره به «لانه يقتل الحماره درست است ولى به «يقتل الناس» چراء3آ. در سانسكريت كرويره و در هندى كنير (شرح مايرهوف بر غافقى 517).2.. در اصل قوطا. قوطيا همان خرنوب شامى است اديسقوريدس6ع از چهارم). وتيز هر كرييوف (449). 5. اصل مغلوط و ناخواناست. يا مقايسه با ديسقوريدس اصلاح شد 233. ذلب 107:02 با تنلة11105111511 هوالصنار. الخليل هو شجرة العيثام و يقال الصنار وهو بالصنار اشبه.

صهاربخت: شجرته يسمى جوزالدلب. قيل الخنافس تموت من ورقه و قشره.

وا و قيل الغبار اللاصق بورقه يضر استنشاقه القصبة ويضر البصر والسمع اذا ه (1) وقع فى العين والاذن. ابوحنيفة: قال قوم العنصوة11 شجرالدلب و قال هو فارسى وهو چنار اى لايحمل (2) شيئا، يعظم ويتسع ولانورله و لاثمرة مفرض الورق واسعه.

1. كلمق عنصوة را به معنى چنار در كتب لعتى كه در دسترس من بود نيافتم. آ. پنداشته استو كه چنار يعنى چيز نيار 334. دلدل - 19ق115ي 1161212 جالينوس: هوالقنفدالجيلى الذى يرمى بالشوك من بدنه كالنبل وهو قريب القوة من البحرى. والبرى الدلدل و يسمى ايضا الشيهم. قلو بطرة ذكرت .

============================================================

435. الدلفين 146016ع8= للا0ا6ل قل لتنساداء قيل انه اسم رومى و بالعربية الدخس و بالسندية بولو (1). قال ابوحاتم [62ب] الدخس داية عمياء(2) وهو كخايية له عنق طويل دقيق ينتومن جسمه ms326 عظم مكسو بجلد يمر من الحنق الى الذنب بكل جانبيه ينصف جسمه ويلتقى العظمان عندالذنب وهو عظم مدور كفلكة المغزل ولا يكون من النهر الا منجه الماء الذى هو اغور واقوى جريا. الجروكانى: هو ذوفم واسنان يمكنه بها مقابلة التمساح لانه عدوه ويكون فى الماء الملح والتمساح فى العذب . ويحب الناس وهم يلقون له اشياء و يملأ فمه ماء ثم يقذفه فرحا وهو آلف(2) الروح حتى ربما وقع قى السفينة فاعيد الى البحر. قلوبطرة: سمكة تسمى بيلاد مصر الدلفين و ايبلاد البصرة و بحرالهند والصين الدخس.

1 در ترجمهآ فارسى (نسخهآ مج): «و يه هندويى يرلو گوينده. و اين درست تر است. ايوريحان ر ور ماللهند (ص 163) گويدن «و حيوان كالزق يظهر للسفن و يعوم ويلعب يسمونه «يرلوه واظنه الدلقين او نوعا منه.»2. در اصل پس از كلمة عميا «ينتوه امده است ومى پندارم كه زائد است. 3. در اصل: «الب الروح». من به حدس و قياس آن را «آلف الروح» مىخوانم 436. دليك 1300 با لة 05يا .ا ن105،61201 ابوحتيفة: الواحدة دليكة وهى ثمرالورد ينضج فيحمر و يحلو و يؤكل.ه 437. دارم(1) شجر يستاك به النساء فيحير اسنانهن و شفاههن حمرة شديدة وهو حريف. وهر

1. در حاشيه ورق ب 62. . دركتاب التيات ابو حنيفة (شماره 379) آمده است: دارم. اخبرتى اعرابى من ربيعة ان الدارم شجر يشبه الغضا له هدب ولونه اسود و منابته الرمل بنواحىجه الشحر...

438. دم الاخوين .4ل106 183921ت518 و 0 ل8 1110وا 1100890 و يعرفه الصيادلة بقاطر وبالسريانية ورداد(1)صيادى و بالسندية پاندورت(2) و بالفارسية خون سياوشان و قيل كاخون و يقال له بالعربية العندم و الشيان والايدع. جالينوس: ارون(2) شجرة دم الاخوين. و ايضا جالينوس: درقنطيون(4) و بالهتدية پاندورت(5) يعنى دم پاندو وهو احدالكيراء عندهم بازاء سياوش عندالفرس. ابوحتيفة: الشنيان نبات دم الاخوين يدق ms327 ويكتل. وهاه ول دم الاخوين والصبر والمر يجلب من سقطرا.

1. در ترجمه فارسى: «وردادمادى». آ. در اصل: تاتورت. متن از الجماهر اصلاح شدء ابوريحانوه در المجماهر گويد: «.. وقريب مته تسمية الهند ايا هما (اى العندم ودم الاخوين) باندورت يعنونهجه دم پاندو و هم قوم جرى بينهم و بين اعمامهم الملقبين بكورو حروب مشهورة اجلت عن تفانيه الفريقين فى القتال». 3 و ؟. رجوع شود به ذيل دارقفوطون (تراقنطيون) در همين كتاب. ظاهرا و دم الاخوين غير از دراقنطيون يوتانى است. 3. رجوع به حاشيهآ شمارهآ (2).

439. «م الغزال (1) -لل يا -نفاع1 لالاءللل2لل56 ملللا5 ابوحتيفة: نبات يشبه الطرخون يؤكل وله حروفة وهو اخضر و عروقه حمرجاه كعروق الارطاة.

1. رجوع شود به كريموف 253.

============================================================

ادند. رسائلى و ابوجريج و ارجانى گويند دند سه نوع است. يك وه نوع ازو چينى است و دانه او بزرگ ياشد و هيچيزيه پسته چنان مشابهت ه ندارد كه دند چينى؛ و يك نوع ديگر ازو سجزيست(2) و بدانه بيد انجير وه مشابهت دارد جز انكه بر جرم او نقطههاى خرد ياشد و سياه كه بسرخى زند و نوبع سبوم هندى است و شكل او ميانه چينى و سجزى است به هيات. واز جوه هر سه نوع چينى در منفعت زيادست است و هندى از سجزى نيكوتر است و وه چون او را باطراف شهرها برند و مدتى برو بگذرد قوت اسهال درو كم شود جو و بسبب انكه حدت در طعم او كم شود و قوت او در معدن او پيش باشد و به هيأت باندازه سر پستان شتر يود و ميانه جرم او بشبه جوف دانه بيد ms328 انچير باشد و اگر يكسال بگذارند دانهآ او را كه نبات او ازو رسته شود و پاكيزه نكنند در قوت با زهر برابر شود و ادمى را بكشد و باشد كه مغزاو در داته شكسته شود و بتدريج بيرون آيد و دانهآ او از مغز تهى باشد و او به اندازه مغر ى نخم بيد انجير باشد و شربت از او يك حبه تا يك و تيم حبه باشدج 1. از اينجا تا آخر حرف دال و تمام مواد حرف راء و مقدارى از آغاز «زاج» از اصل افتاده است. ما اين مواد را ماز روى نسخ سه گانهآ ترجمه فارسى (مغ، مب، مج) كه در دست ماست نقلور

1. تقل از نسخ سهگانهآ ترجه فارسى 223. دودالقرمز(1)م3041) 1222 61 يالاللةتعا اتلا يا با قالن لة قل76 يا لللة11 01001101 انت. حمزه گويد پشم رنگ كرده را كرميز گويند و مراد ايشان كرمى است در بلاد.

============================================================

1. نقل از نسخ سه گانهآ ترجمهآ فارسى. 2. شهردون يا دوين از بلاد ارمنستان. در حدودالعالم (ص 159 از چاپ ستوده) گويد: «دون شهرى عظيم است و قصبهآ ارمينيه است.. و از وي كرمى خيزد كه از وى رنگ قريز كننكه . 3. چنين است در مج و آن درست است. در ترجمه عرى ديسقوريدس: «و عليه حتر كانه العدس» (41 از چهارها . در مب: رنگها؛ 4. در ترجمه عربى ديسقوريدسي: ««يكون بين الشجر والعشب...». 5. در ترجمه عربي ديسقوريدس: «و اجوده ما كان من البلاد التى يقال لها اغالاطيا و ارمنية» 6 و 7. ظاهرا مقصود شهر قاليقلاست كه از ر شهرهاى ارمنستان بوده است (در حدودالعالم 160 قاليقله). 8. سپيد پرپشه را گويند (برهان قاطع) 244. دوسر(1) باسلان=ا 78ل يا ل78ل 611ا124 ما و اوريباسيوس: دوسر را اغيلفس(2) گويند. و ابوحنيفة از بعضى اعراب چنيننه حكايت كند كه نبات توسر به نبات گندم و جو ماند كه او را زراعت كنند و او را خوشه(3) باشد چنانكه گندم را و نبات او از نبات كشت درازقامتتر جور باشد و دانه او باريك باشد و او را زن نيز گويند به تشديد نون و ازو طعام

ل القلا ار نين سو عانهآ ولي فارسى. ا. در مج: العجيلفس ودر مب: اعيلقس. معن با اصل پونانى ارجوع به عنوان) مطابق است 3. در مج: نباشد و آن درست نيست. كر كتااب الثنهات (شماره 398)«وله ستبل».

445. دوص محمدزكريا گويد دوص آبى را گويند اطباء كه از جوهر آهن حاصل شود و وح .از انواع او نيكوتر عراقى است و از پس او پارسى. و صاحب التخب گويد دوص سنگى است كه لون او بغايت سپيد باشد و جرم او چون شكسته شود در چشم درفشان نمايد بشبه شمشير ms332 مصقول و چون ايام يران بگذرد نم باو ه رسد تيرهرنگ شود و صقالت او نماند.

246. دوم (1)//7 96046000. علا علع1140 ابوحنيفة گويد عرب درخت مقل را دومة گويند و او را خوشهها باشد چنانكه درخت خرما را و درآن خوشهها مقل ياشد و آنچه تر بود از مقل عرب او را يه بهش گويد و چون خشك شود او را وقل گويد و آنچه خوردن را شايد او را ر ختى گويند. و ايراهيم گويد از ابن الاعرابى شنيدم كه گفت دوم درختى ضخم وا باشد و درين معنى شعرى ايراد كرده اتد زجرنا الهر تحت ظلال دوم و نقبنا العوارض بالعيون و و ابومنصور ازهرى گويد دوم در لغت عربى درختى است كه به دوخت خرما مشابهت دارد و برگ و پوست او به برگ و پوست درخت خرما ماند و او را خوشهها باشد و مقل دران خوشهها بود. و اين نجده از ابوزيد روايت كند كه عرب مقل خشك را خشل گويد و مقل تر را بهش گويد و خستهآ او را ملج گويد و پست(2) مقل را حتى گويند. و ليث گويد مقل فرومايه را بهش گويند

1. تقل از نسخ سهگانهآ ترجمه فارسى. ا. پست به كسر حرف اول به معنى آرد است (رجوع يه برهان قاطع) وخسته به معنى هسته است. 3. ناء بالحمل نهض به مثقلا (اقرب الموارد).

447 دفنج (1) 15001017716= ينافلا66ل6 صهاربخت گويد دهنج سنگ فسان را گويند و در موضع ديگر مسن عتيق يوه ذكر كرده است و در ترجمهآ او گفته است او سنگى است كه لون او سبزاست وه بيم واو را دهنج گويند. و حمزه گويد او را به لغت پارسى دهنه گويند و او نوعى ته است از جوهر پيروزه. و محمدزكريا گويد نوعى ازو مصرى است و نوعى تود خراسانى و نوعى كرمانى و از جملهآ انواع او كرمانى نيكوتر است. و دهنج وا ولازورد و فيروزه و شادتج به جوهر زر مشابهت دارد. و بوسهل گويد دهنج وز نوعى از توتيا است. ودر كتاب تخب آورده است كه جوهر دهنج سبز باشد جور و درغايت سبزى و از جرم او بلون زنگارى اجزأ بتابد در چشم و برو خطهاى

كه نقلم از نيخ يه كازنه خطى ترجبهآ نارسى. در الجمامر ابور حان فصل دربارهآ دهنج آورده است كله مطاليه معينم تقرينا عر آن ذك منده است (ص 194 و197) كريو فورمول شمانى آن ا1)()4 ذكر كرده است.

428. دهست (1) 12ع2210 با قلة1107 قل1لا و درختى است كه چون سوخته شود بوى خوش ازو بمشام رسد و عرب او را جه هد غار گويد و درين معنى شعرى ايراد كردهاند از عدى(2) ين زيد. ms334 شعر رب نار بت ارمقها تقضم الهندى والغارا و و بلغت رومى او را اذفونيديس(3) و اذنونيدس نيز گويند و اذفيوس حكنيز جه گويند و بسريانى نبات دهسدا گويند و به لغت پارسى دهمست گويند. ووه دمشقى گويد حب الغار را حب الدهمست گويند. حمزه(4) گويد دهمست از درختانى است كه در فصل بهار و در زمستان سبز باشد چنانكه درخت ايهل و وه امثال او. و معنى او چنان باشد كه اى مرد برخيز زيراكه ده1ك) بلغت ايشان مرد ر را گويند و است چنان باشد كه برخيز. وديسقوريدس گويد بعضى از درخت و دهمست را برگ باريك باشد و بعضى را برگ پهن باشد.

ى لقل إنانسخ سه كانه ترجنه فارسي.ا: در مج ومب: بعل من زيده و آن درست نيست: متن از لكاده ليد لي مينه ايلسلينيا () ولساالر انيل فورا الق سرعه اهاذلس نانه نقل كرده است مه مجرق است. درست دافنيدس است ارجوع بعنوآن يونانيا.2. در حصيه ينياح اليان ادبدق ا44) از كتناب الموازته مزه اصفهان فصل ير نوط به دهست را نقل كرم لا تام قد سن نعد انى دو بدكى رساد قال اسغانه يسته مرآج أنه است كمه مكه منا يا رجل انهض قالوا و ذلك ان دهم هواسم الرجل يلفةم. ومعنى إست انهض به. يس آنجهمور متن مى گوبد دده به لفت ايشان مرد را گوينده درست نيست و برست ذمم است: استه بايد همان ايست (امر از ايستادن به معنى از جا برخاستن) باشد. كلمهآ دفم كه حمزه گفته است ته عفى پرد اسبت بايد همان تم باشد كه در تهمورث و تهمتن و تهمينه ديده مى شود.5. رجوع به حاشية شمارهآ قبل

01(2)ح و و روغن خيرى گرم خشك است در دو درجه. روتن بان(12 گرم خشك است وهر در دو درجه، ورم ها را بنشاند. و اما روغن زيت مختلف الانواع است. زيت ه خشك گرم تر است در يك درجه و روغن شيره گرم تر است در درجهآ اول و وه طبع را نرم كند. وروغن گل سرد خشك است در درجه اول و مقوى است ور مراعضا را. وروغمن جوز گرم است در دو درجه و خشك است در يك درجه. و و روغن بادام شيرين گرم تر است ms336 در يك درجه. و طبع و خاصيت روغن ها

1. منقول از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى. 2 . در مج و مغ: «يادام طلخ». 3. الزنبق دهن الياسمين وخصصه الازهرى بالعراق. قال و اهل العراق يقولون لدهن الياسمين دهن الزتبق .بجه والسان العرب، ذيلي زنبق). 4. در اصل مج ومب: «از دارابجرد يعنى انگزدله ك. والرازقية والرازقى ثياب كتان بيض السان العرب، ذيل رزق)،.

45. ديودار1).160 قل7لع يا بلالاديا نلهللقيكت ابن ماسويه گويد ديودار جنس درخت ابهل است يعنى درخت سرو، وصفت و ابهل و خاصيت او در حرف اول گفته ايم. و بعضى گفتهاند ديودار صنوبر ر هندى را گويند و او به چوب زرتباد مشابهت دارد و در طعم او اتدكى تيزى باشد. ومحمدزكريا گويد در بعضى مواضع سرد پيدا شود كه او را به اطراف نقل كنند و طعم او تلخ باشد و گمان من آنست كه او شير درخت ديودار جهز است.

1. تقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى. مايرهوف در شرح غافقى (غاققى نام اين درخت و رأ دبيداريا ذكر كرده است و من گمان مى كنم در اضل ديبداريا ms337 بوده است) گويد: شباهت

============================================================

«ء نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمهآ فارسى. 2. اين شعر در نقائض جرير و فرزدق (ج 1 ص 164) مذكور است و در وصف زن چويانى است و معنى آن چنين است كه «از بول خشك شده يكساله شتران بر بند دست و مج او دستبندهايى بينى كه نه از استخوان فيل و نه از استخوان لاك پشت دريايى است». 3. در لغت نامد پلاتس «كچهوام به معنى سنگ پشت و لاك پشت آمده است (ص 820).

257. ذراريح(1) ع2272= ق76 ق01 يا لفلانا 76816811 يا 0612ع1 حيوانى است بمقدار زنبور ولون او زرد بود و بر جرم او نقطههاى سرخ بود و يهد ه چون آدمى او را يگيرد بى توقف بول اتدازد ms338 و يكى را ازو ذروح(2) و ذرحرح گويند. و لجيانى گويد ذرنوح لغتى است در ذريح. و او حيوانى است كه بر وهر جرم او نقطههاى سرخ باشد و او زهر است. و ابن المظفر گويد يكى را اه

1. نقل از نسخ خطى سهگانه ترجمهآ قارسى. 2. ضبط و شكل صور گوناگون اين كلمه از لسان الغرب اذيل نرح) نقل شد 3. «فاذا ارادوا ان يكسروا حد سيه خلطوه بالعدس فيصيرجه دواء لمن عضه الكلب الكلب السان العرب ms339 ذيل ذرح) .

453. الثرة(1) .1615 ع181ل50107يا .ا1101000111 ذره نوعنى است از حبوب و پارسيان او را ارزن گويند و يكى را ازو ذره جو گويند و جمع را نيز گويند. و بلغت هندى جنيه گويند و نوعى را ازو . جوارى(2) گويند و پارسيان او را ارزن هندى گويند. و دانهآ او بزرگ باشد و پوست ارزن را بلغت عربى طهف(3) گويند و نبيذارزن را مرز گويند و چون شيرين بود او را جعه(4) گويند. بتخفيف عين. ابوحنيفه گويد ذره را بنزديك

1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى. 2. در لغتنامهآ پلاتس جوار با نام علمى 10011لالهي ياد شده است وجوارا را ذرت هندى معنى كرده است (ص 394).

3. در لسان العرب طهف به معنى گياهى شبيه ارزن و يا نانى كه از ارزن مى پزند آمده است (ذيل طهف). ؟. و ذكر ابوعبيد ان ابن عمر قدفسر الانهذة فقال اليتع نبيدالعسل والجعة نبيدالشعير والمزر من النرة السان العرب ذيل هزرا.

454. ذرق(1) با ق1 ع70يا با لد00006،.7 .ابوحنيفه گويد ذرق بلغت تازى نباتى را گويند كه هيأت او به گندنا مشابهت دارد و بر سر تبات او مراورا اوعيه باشد كه تخم او در آبجا بود و دانه او گردقام باشد و در وقت ترى او را بخورند و چون خشك شود پيش نخورند و ور بيخ او بشكل پياز باشد و لون او سياه بود و چون پوست سياه ازو جدا كرده شود از ميانه بشبه پياز سپيد بيرون ايد و شيرينى و طعم او تمام بود و درواب بسيار باشد و ادميان پياز او را بخورتد. و ليث گويد ذرق نباتى است كه به سپست ماند و سكان شهرها او را حندقوقا گويتد و يكى را ازو ذرقه گويند و ه قوت حندقوقا پيش از اين ms340 ياد كرده ايم.

1. از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى. درباب عنوان يونانى و نام علمى اين گياه نيز رجوع شود به حندقوقى شك2. ذنب(1)الخيل 700069 .اع761 للا6قفلاي ابوحنيفه گويد ذنب الخيل لحية التيس(2) را گويند و در زمين عرب بسيار باشد جوهر (2) 1ح و عصاره او در معدن او منجمد(3) شود تا او را يزمين ديگر نقل كنند. و در كتاب حشايش آورده آست كه ذنب الخيل كرفس كوهى را گويند و جبرئيل جو گويد بلغت سريانى او را لحية التيس گويند. و اوريباسيوس گويد او را اه

آنگاه مقدارى دوشاب مصرى را در موضعى بچوشانند تا منعقد شود و يه يندد.

آنگاه مرهم را درو تر كنند و در هاون اندازند و دستهآ هاون را در آب گرم تر ودر مى كنند و مرهم را در هاون ميمالند تا اجزاى او بهم سرشته شود و در و ماليدن او در هاون به آب گرم مبالغت نمايند و چون تمام سرشته شود صلايه پاكيزه بيارند و بروغن ياسمين صلايه را چرب كنند و مرهم را درو اندازند و دست را بروغن ياسمين چرب كنند و مرهم را قرص ها كنند و در سايه خشبك كنند و او را از گرد و دود نگاه دارند و دروقت حاجت بكار دارند. صاحب ور المشاهير گويد رامك پارسى است وتعلب از ابن الاعرابى حكايت كند كه رايك بكسر ميم نوعى است از انواع ادويه كه پارسيان او را رامك گويند ms342 و بفتح ميم. و ابن السكيت از فراء روايت كند كه رامك را عرب بفتح ميم و ه

1. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجه فارسى. آ. در مب: «رام داره و آن درست نيست. در مغ و ور مج: «دار»! 3. اين طرز ساختن رامك آز كتاب كيمياء العطر والتصعيدات تأليف يعقوب بن ايسحاق كندى اسبت و ما برايى تبيين متن آن را نقل مى كنيم (ص 7) : «صنعة الرامك: تأخذ عفصا اخضر جيدا فتلقيه على مقلى لم يصبه دسم واقله برفق حتى يحترق. ثم برده وردقه نعما وانخله. ثم بله بماء حار تم خذ دبس (كذا) فاغله في قدر برام حتى يغلظ ويتعقد ثم لت به العفص. تم إعده الى الهاون ودقه إيضا حتي يختلط. وكلما دققته ساعة رششت عليه شيئأ من ماء اه حار جدا حتى لايلتزق العفص بالهاون. تم اخرجه وصيره فى قصعة خشب وادلكه بيدك دلكا. ثم خذبلاطة واسعة فادهن وجهها بدهن بزنبق واطل راحتك ايضا من الدهن ثم قرصه وثقبه (كذا و لعله: جففه) وابسطه على البلاطة وكنه من القبار حتى يجف. ثم صيره فى خيط وارفعه فى سفط كبير حيث لايناله غبار ولادخان». ؟. السك ضرب من الطيب يركب من مسك و رامك.

457. راتينج(1) 77177 612 راتينج را بعضى راطينج گويند و او صمغ درخت ناج(2) است چون درخت او قوهر خرد بود. و بشر گويد او را راطيانا و راتيانا و قلفونيا(3) گويند. و يفارسى سندروس گوپند و بلغت سريانى ريوسا(4) گويند و بلغت سندى سنجرس (5) گويند. و جالينوس در ادويهآ مفرده او را مختلف الانواع ذكر كرده است و يكقوه نوع را راتينج بطم تعريف كرده است و نوع دوم را راتينج خرنوبى گفته و است و اين نوع درغايت ترى و طراوت باشد. و نوع سوم ms343 آنست كه به زيت ودر مشابهت دارد و گفته است اين نوع بر ناودانهاى سفالين متولد شود. و يوحنا ه و در علاج فالج ذكر كرده است كه اصحاب علت فالج را صمغ درخت حيةه الخضراء كه او را راتينج گويند سود دارد. وديسقوريدس گويد راتينج صمغ جوه درخت صنوبر است و از درخت سرو نيز حاصل شود و راتينج صنويرى به ه باشد و يك نوع ازو بلون سپيد باشد و نوع ديگر به لون روغن باشد و نوعى ه ديگر به عسل مشابهت دارد در قوام. و از جملهآ انواع او نيكوتر آن بود كه

1. از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه قارسى. چتين است در مب و در مج: ناژو. ناج متن گونهآر ديگرى است از ناجو و ناژو به معنى كاج و صنوبر.3. در مج «فلغونيا» و در مب «فلفونياء يوتانى آن قنيددان1 است و از شهر 1لل5010 از مستعمرات يونانى در اسياى صغيروه گرفته شده است (مايرهوف بر اسماء العقار352).4. حدس ميزنم محرف رتوتا باشد 3. در مج شجزش و در مب شجرش. من حدس ميزنم ستجرس باشد كه گونهاى يا تحريفى از ه ييستلروس است 258. رازيانم(1) 206 يا 1 668ها = اللات1060 1 علل7 (3) ح رازيانج بلغت رومى مالثرون(2) گويند و انانوس(3) گويند و بيونانى فياوقيدنوس(2) و به لطينى فنيكى(5) گويند و بپارسى رازيانه و باديان گويند وه سي (5)ح بلغت سيستان بادتخم(6) گويند و به هندى سوب21) و سوى گويند و بسريانير زرع سامرا گويند. و چالينوس گويد دشتى را رازيانج جبلى گويند. و بعضى وه از رازيانج آنست كه تخم او به تخم گشنيز ماند و يك نوع ازو انست كه تخم او هر پهن پاشد بشكل داتهآ انجدان و كاشم(8) جز آنكه داته انجدان به مقدار بزرگتر باشد و ms344 بوى راتينج تيز بود و معدن اين نوع به پست باشد.

1. از نسخ خطى سهگاندآ ترجمهآ فارسى. آ. مارثرون است. رجوع به عنوان يونانى: 3 . بايد نيسون باشدن 6111ل4.8. در اصل: فياوفيرنوس. انچه در متن آورديم به حدس انيز رجوع وه شود به كرييوف 469 كه بر من حق تقدم دارد) از يونانى 91011عل6) است كه لوو در ص 384 كتاب خود آورده است. 5. بنا به حدس كريموف (موضع مذكور) فنيكى است (در اصل فينكى) و از فونيكولوم لاتينى بايد مشتق باشد . 6. در اصل: «بارتخم» . درست «يادتخم است كه در بزهان قاطع آمده است زيرا در خوأص او گفتهاند كه ورمحلل رياح» آست. 7. در مخزن الادويه (ص 441) سونف به فتح سين مهمله 8 كاشم تيز به معنى انجدان است.

============================================================

3. شوره در اينجا ترجمه حمض است. در قاموس آمده است كه «العگرش بالكسر نبات من الحمض» و مؤلف منتهى الارب حمض را «آتچه تلخ و شورمزه باشد از نباته معنى كرده است.4. تلاعلقت نبات شناس و داروشناس يوتانى قرن اول پيش از مسيح، معاصر مهردادششم پادشاه پونتوس و مؤلف كتاب ريشهها (پاولى كوچك).

46. رته(1) 1 ع130011 يا قيل00لني2 16 قل0166 محمدزكريا گويد رته بندق هندى را گويند. و ارجانى گويد رته ميوهايست و باندازه فندق و جرم او هموار باشد و نرم و مغز او در ميانهآ او آواز دهد. و چون جرم او شكافته شود مغز او از او سپيد بيرون ايد و در لون بنارجيل

1. نقل از نسخ خطى سهگانه ترجمه قارسى آ. در مب: بى نبيذ هم نافع باشدا 461. رجل الجراد(1) ح1سعل يا 10121 58لللل06ل يا با قق11061 لاد يا ت0 5ة1 دمشقى گويد رجل الجراد زرنباد را گويند. و ابومعاذ گويد بمن چنان رسيد كه رجل الجراد نوعى است از اتواع ترهها كه به بقلة اليمانية مشابهت دارد ودرجه اتبها مفيد باشد و ذكر بقلة اليمانية در حرف باء كردهايم.

1. نقل از تسخ خطى سهگانهآ ترجمد فارسى. براى يقين و اطلاع از نامهاى علمى مختلف اين گياه رجوع شود به مايرهوف برابن ميمون (شماره 137) و كريوف (471).

462. رجبه(1) رازى گويد رجبه گياهى است كه ساقهاى نبات او به ليف مشابهت دارد و از ليف ms346 سطبرتر باشد و چون خشك شود به خوشهآ انگور خشاك شده ماند در لون و شكل و او را بوى و طعم نباشد.

1. نقل از نسخ خطى سهگانه ترجمهآ قارسى. در مغ و مج: رحبه 463. رساطون(1 603700 1205800 نوعى از شراب را گويند. وطريق ساختن او آنست كه عسل را با بعضى از وهد انواع آفاويه در خمر كنند و بگذارند تا با قوت شود. و بولس گويد انواع

و وليدين يزيدبن عيدالملك درينمعنى شعرى گفته است. شعرجوهز واق انما نشرب الرساطون صرف من اناء من الرخام عظيم 1. از نسخ خطى سه گانهآ ترجمهآ فارسى. رساطون چنانكه از معادل يوناتى و لاتينى آن پيداست به معنى شراب گل بايد ياشد. آ . والقسط مكيال وهو نصف صاع المبرد: القسط اربعمائة واحد و ثماتون درهما السان العرب ذيل قسط).

462. رصاص(1) 7717،012- لل31 سلمه از فراء روايت كند كه رصاص بفتح راء در استعمال عرب بيش از ه آنست كه بكسر راء. و تعلب از ابن الاعرابى روايت كند كه عرب رصاص را ه صرفان نيز گويند بحركت راء و در اينمعنى اين مصراع از شعر عرب ايراد كردهاند مصراع: آوصرفانا(2) باردا شديدا. و ازهرى از قتيبى روايت كند كه و ارزيز را در لغت عرب علابى(3) گويند به تشديد ياء و گويد درين روايت و متيقن نيستم. ورصاص را به لغت رومى كتيترين(6) گويند و بسريانى انكا گويند و بپارسى ارزيز گويند و بهندى ترون ms347 و اترو گويند و در اصل اطرون و آورده انست به طله و در لغت هندى طاء در نيايد. و ماتتيع كرديم نام او را به لغات هتدى و تقات ايشان چنان خبر دادند كه ارزيز را به لغت هندى ه راتك(5) گويند. و لغت هندى مختلف است و روا بود كه ترون و اترو در وى لغتى باشد . 1. از تسخ خطى سهگانه ترجمهآ فارسى. 2. در معنى صرفان در اين مصراع منسوب به زياء ملكهآ

اختلاف در معنى علابى به عفيده من ناشي از استعمال آن در حديشى است به اين گونه: «لقد فتح الفتوح قوم ما كانت حلية سيوفهم التهب والفضة اتما كانت جليتها العلابى والانك» علاب ج را در آين حديث چمع علباء گفتهاند به معنى عصب. يعنى به دور دسته شمشير ايشان زه پيچيده شده بود و نيز سرب يا قلع كار گذاشته شده بود. اما به جهت ايتكه پا انك يا هم به كار رفته است بعضى از معنى كنتدگان حديث علابى را به معنى رصاص گرفتهاند به همين جهت ms348 است كه هر ازهرى ان را صحيح نمى داند؟. رجوع شود به عنوان يونانى 5. در مخزن الادويه دانكا (به خفاى نون و كافه عجمى ص 249.

465. رطبه(1) 7187لا- ببرا17ا058 سپست را گويند چون(2) سبز باشد و جمع او رطاب بود و ابو عبيد از اصمعى روايت كند كه سپست تر را رطبه گويند و فراء نيز مثل اين گويد. و اهل مصر قضب(3) گويند سپست تر را. و ليث گويد سيست خشك را عرب قت وهر گويد. و طايفه اى از اهل لقت گويتد قت سپست تر را و خشبك را گويند. و وهز اصمعى گويد فصافص جمع فصفصه است و بلغت پارسى او را سپست گويند.

و بسندى هفت و برومى ميديكى(2) گويند.

1. از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسي2. چنين است در مج. و در مب: «سپست زار را گويند) و و ان درست نيست. يا سپست سبز است و يا سپست تر. 3. الفراء فى قوله تعالى فانبتتافيها حبايه وعنبا وقضبا: القضب الرطبة. 4. در اصل: «ميدلكنى» كه درست نيست. رجوع شود به عنوان يوناتى.

============================================================

1. از تسخ خطى سهگانهآ ترجمهآ فارسى 467. رشى(1) الابل 200-10 84440ن15 يا 018ل56 وا تنلة112 جالينوس گويد رعى الابل را هيلابسقون گويند. وديسقوريدس گويد چنين وه گويند كه رعى الابل نباتى است كه چون اشتر ازو پخورد زهر گزندگان او را يه زيان ندارد. و در كتاب حاوى آوردهاند كه بيونانى او را ايلاليسفاقن(2) گويند. واصطفن گويد ms349 ايلاليسفاقن رعى الابل را گويند. و ابوريحان گويد در جوز زعم من آنست كه اصطفن در تفسير او غلط كرده است. و ديسقوريدس وه گويد ساق درخت رعى الابل بساق درخت كندر مشابهت دارد و يرگ او وه باندازهآ دو انگشت باشد بدرازى و از شاخ او خميده بود. و درخت او را هر شاخ هاى بسيار بود و از شاخ او بشكل خريطهها(3) چيزى آويخته چنانكه از درخت رازيانج و بيخ تبات او باندازهآ سه انگشت باشد و سطبرى او باندازه دو انگشت بود و منبت او در بستانها باشد و در وقتى كه تازه بود او را بخورند. ور 1. نقل از نسخ خطى سهگانه. معنى 7_و 166 در يونانى «نيانى كه آهو آن را مى چرده مىباشد اليدل واسكات) در ترجمه عرب دييسقوريدس ذيل الافوبسقن (شماره 65 از سوم) ر گويد: و زعم قوم ان الآيل اذا رعا هذاالنبات احتمل مضرة نهش الهوامب.ه پس درست و رعى الايل است ته رعى الابل. ودر متن عربى ديسقوريدس ايل را إبل خواتدهاند در سريانى

268. رشى(1)الحمام 6010720100با 3ن)1 610518 و بولس و ابوالخير گويند كه رعى الحمام را فارسطاريون(2) و جالينوس گويد رعى الحمام را فارستاريون (2) گويند. و او را عرب(4) رعى الحمام بآن سبب 0(3)ح گويد كه كبوتر را باو الف بود. و آوردهاند كه رعى يفتح راء مصدر است وهوه رعى الابل ورعى الحمام بكسر راء است ومنبت او در زمين بسيار اب باشد. وهوهر محمدزكريا گويد دانهآ او بشكل ماش بود در لون و هيأت و چون پوست او وهر بيرون كنند به عدس مقشر مشابهت دارد و در ms350 طعم او اندكى شيرينى بود و وز ابوريحان گويد آنچ محمدزكريا باين صفات باو اشارت مى كند نوعى است از نبات كرسنه(5) و او را گاو مشتگ(6) و ديومشنگ گويند و طعم او تيز باشد و كبوتر را باو الف تمام بود و خوردن او چشم را خيره كند و سر دانهآ او تيز باشد به هيات و پوبست او زرد بود و مغز او سرخ باشد.

1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجهآ قارسى. جزء اول يونانى كلمه »8521515 به معنى كبوتر است ورعى الحمام تقريبا ترجمه ايست از يونانى 2.1518500. در اصل : «ارسطاراونه كه محرف است. متن مطابق ترجمه عرب ديسقوريدس است (51 از چهارم).3. در اصل: «ارساريلون» كه محزفى است. رجوع به عنوان يونانى و حاشيه شماره 2. 4. دو مخز «جالينوس گويد رعى الحيام به آن سبب گويند..» شايد اين درست تر باشد 5: كرزينه و كرسته و كرسنه در عربى ااقرب الموارد) وكرسنه در فارسى (برهان قاطع). 6. مشنگ و مشنج نوعى از غله است (برهان قاطع).

469. رقاع(1)لة نل1006 يا ع188160060606 107 ابوريحان گويد فرق نيست ميان او و ميان جوزالقى جز آنكه سر رقاع و

1. از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى 2. 00ف1001، رويديون به گفتهآ ليدل واسكات مصغر روا يا روپا است و به معنى اتار كو چك است. 3. بتا به لغت نامه پلاتس دارم و دارمت (501).

4. ظاهرا «شحم كم باشده يا «شحم نباشده: «المرمار الرمان الكثير الماء الذى لاشحم له السان العرب ذيل مررا. 5. بالوسطيون وهو جلنار وهو رمان برى (ترجمه عربى ديسقوريدس 119 از اول). 6. در اصل: «حب الفلفل» و آن درست نيست. رجوع شود به همين كلمه در اين كتاب.

471. رماد(1) 2249- نل116 خاكستر را بلغت تازى رماد گويند و بلغت رومى اطريفون(2) گويند و وز اصطخين(3) گويند و به سريانى نطما گويند و به هندوئى راك گويند و در جور بعضى مواضع سواه(4) گويند. و ابوالخير و بولس در هر خانه كه مس گدازند (5) ح چون خاكستر درو چمع شود بلغت رومى او را سبوديون(5) گويند.

============================================================

و شايد تحريفى از سفوديس باشد (ترجمه عربى ديستوريدس 58 از پنجم). ؟. رجوع شود به كريموف474). 5. سفوديون مدكور در حاشيه 3.

472. موام(1= 2.ا ع1 ل0عل نوعى است از معارف نبات در باديه و يكى را ازو مزامه گويند و اين روايت .

فراء است از ائمه لغت. و ابوحنيفه گويد لون او خاكفام است و برگ او ه خرد ياشد و پهن و برگ او را نگاه دارند از جهت دفع مضرت زهرمار و كژدم و انواع هوام را. و طريق استعمال او در دفع مضرت زهر آتست كه او را در جوه آب اندازند و بگذارند تا قوتى كه درو بود بآب بگذارد آنگاه آن آب را با و ودر دهند.

1. از نسخ خطى سه گانهآ ترجمهآ فارسى 473. رئدا1) .ا علناه1 8ل102 ابوعبيد ms352 از ابو عبيده روايت كند كه رند درختى آست خوشبوى از درختانور باديه. و بعضى از عرب هر چوب را كه باو بخور كنند رند گويند. و ابوغمر و مطرز از ابوالعباس تعلب روايت كند كه رتد عرب درخت مورد را گويند. ووه وابوعبيده وابوعمرو شييانى و ابن الاعرابى اين را انكار كرده اند و ابوعمرو ه شيبانى و ابن الاعرابى چنين گويند كه عرب رند مرنبات حتوه را گويد. ووهز ابوريحان(1) گويد يكى از مشايخ شام مرا چنين خبر كرد كه رند درخت غار را گويند و گفت او معروف است در لغت عرب و از لفظ رند جز او فهم نكنند.

1. از نسخ خطى سه گانهآ ترجمهآ فارسى.2. اشتباه مترجم است. قائل اين قول ابوحنيفة است نه ابوريحان: «و اخبر نى شيخ من عرب الشأم قال تحن نسمى شجر الغار الرند» (كتاب النبات شماره 222).

============================================================

1. تقل از نسخ خطى سهگاتهآ ترجمهآ فارسى. روبارزك درست معادل عنب التعلب است.

روباهتربك نيز گفتهاند و گفته اند تربك نوعى از انگور است (برهان قاطع).

475. روين با ل0ن 1نا 1200 فوة الصباغين گويند و قوت او در باب فاء گفته شود انشاءالله.

446 ريحان(1) ق1004ا 61اق3 00004ل164 شاه اسپرم را عرب ريحان گويد و چنين گويند كه ريحان اسم جنس است وه مرانواع سپرغم را. و شاه اسيرم از انواع ريحان آنست كه برگ او خرد باشد و نبات او خوش يوى بود و مورداسپرم آن را گويند از اتواع او كه برگ او ه به برگ مورد مشايهت دارد و نوعى ازو به نبات سعتر مشابهت دارد و او را يهد سعترى گويند. و نوعى را ازو نعتاعى گويند بسبب مشابهت او به نبات و :نعناع. و نوعى را ازو طرخونى گويند. و نوعى را ازو صتوبرى ms353 گويند بهمين جهى .. معنى كه برگ او به برگ اين نباتها مشابهت دارد. و حمزه گويد ريحان را ى بيارسى سپرم گويتد و در اصل اسفران يوده است و اسفران شادمانى دايم را ير گويند. و بعضى از اهل لغت ريحان را حماجم گويند. و حماجم معربست از لفظ همبهم و همبهم را معنى چنين باشد بلغت تازى كه هااناذا يعنى چنانستى كه ه و نبات ريحان چون از زمين پديد آيد گويد نك(2) من اينم: و مراد ازين شهرت او باشد چنانكه كسى ندا در دهد و خود را تعريف كند. و ابوحنيفه گويد حماحم در اطراف يمن بسيار باشد و نيات او بستانى بود. و ابومعاذ گويد ربحانو

1. از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى. 2. در مب: «تك». در مج: «اينك». 3. چنين است در مب.

در مج و مغ: «نظم»1. من گمان مى كنم در اصل جمسفرم بوده است و ناسخان نتوانستهاند ور بخوانند. و جمسفرم همان ريحان سليمان است. رجوع شود به ديل اين كلمه در حرف جيم در همين كتاب.

477. ريوند(1) يا 1000- لة3 686ل 1260 يا للا606 11 بيخ چكرى(2) را گويند. و از جملهآ انواع او چينى تيكوتر بود و جرم اين نوع صلب بود و نرم و هموار ms354 و طعم او تلخ بود و چون خائيده شود از جرم او ابى يو بيرون آيد كه لزج باشد و چون كوفته شود لون او بزردى زند. و يك نوع يو ديگر ازو خطائى(3) است و چينى به لون زردتر باشد از خطائى و بوزن گران و سنگ تر بود و جرم او درشتتر بود و چوبهاى او باريكتر بود. و نوع ديگر از ريوند آنست كه منبت او در بلاد كشمير است و كشميرى درغايت زردى بود جه و جرم او سبك بود و در طعم او اندكى شيرينى باشد. و توع ديگر ريوند ود جرجانى است و زردى در لون او و شيرينى در طعم او كمتر باشد از زردى ووه شيرينى در كشميرى. و محمدعطار گويد منبت ريوند جرجانى نيشابور است و ور او را از نشابور بجرجان برند و بجرجان نسبت كنند. رازى گويد او را بپزند جهدر

1. از نسخ خطى سهگانهآ ترجمهآ فارسى 2. چكرى بضم اول توعى از ريواس باشد (برهان قاطع). 3. مقصود از خطايى در اينجا شايد چين شمالى است. ؟. شايد: «متخلخل).

478. ريباس(1) 0 ms355 يا 00.ق1 للاعلل6 شعر گويد ريباس و كمأى(2) را بلغت تازى نامى ندانسته ام. و بلغت سريانى او را يعميصا(3) گويند و بپارسى ريواج گويند و چكرى هم گويند. و ريباس و معمرى منسوب است به معمر نيسابورى و او نخستين كسى آست كه ريباس را پيدا(2) كرده است. و ابوريحان گويد بيخ ريباس تا بآب نرسد برگ او ور پديد نيايد و در بعضى مواضع چون نبات او رسته شود مى سال ببايد تا برگر او پديد ايد. و درينمذت بتدريج او در زمين بزرگ شود تا بمقدار بيخ درخت خرما شود در بزرگى و آن را راوند گويند. و چون نيات او بزرگ شود هر هر برگيى ازو بدست آدمى مشابهت دارد. واردشيررا ريوند دست گويند بان سبب و كه دست هاى او دراز بود. و هر شاخ را از نبات او تخم نباشد بلكه نبات او هر سال از ميانه قضيبى بيرون آرد و تخم او از آن قضيب پديد ايد. وبر حوالى و آن قضيب از هر طرف برگها باشد بشكل دست آدمى.

============================================================

1. چنين است در مب. در مغ و مج «ريباج»: ايوريحان در فصل سين ذيل سرطان گويد: «صهاريخت ذكر فى باب الراء ربباع اظ : ريباج) وقال هوالسرطان البخرى المستحجر». در قانون ابن سينا: «ريتاع، الماهية: حجر كالسرطان». ريباج و ريباع و ريتاع صور مختلف يك كلمه هستند. در برهان قاطع: رتييانج يه كسر اول و ثانى و نون مفتوح: يعضى گويند سنگى است مانند سرطان: در ذيل ريتياتج تيز گويد: سرطان حجرى است. آقاى دكترمعين آن را مصحف ريبانج و ربيان و ارييان دانستهاند بنابراين تشخيص صورت حقيقى ms356 اين كلمه عجالة يراى من ميسر تيست، تيزرجوع شود به كريموف ص 480 كه آن را به صورت رتيباتج تقل كرده است.

============================================================

به شكل اجزاء زر باشد در قوت با قلقطار(6) يكسان باشد. و زاج سورى زاج اجزاء سرخ را گويند. و در بعضى از كتب كيميا هفت نوع كردهاند و گفتهاند س لون قلقديس سرخ باشد كه به رنگ آتش مشابهت دارد و قلقند سيز بود جه بلون حوي قلقطار زرد باشد و شب يمانى سپيد بود. و زاگ كفشگرى به لون سياه بود و زاگ حبر سرخ يود كه بسياههى زند و بلون جگرفام بود و وه باينمعنى بزاگ كفشگران ماند. و ديسقوريدس گويد بعضى از قلقديس آنست كه چون از معدن بيرون ايد مذاب ياشد چون مدادى كه بقوام رسيده بود يا يوده

--ويكوني (7)صافيا وهو الذوب، و من بعده الجامد، و هذا فى الطب، (63ا) والمطبوخ للصباغين وهو للصبغ اجود. و قال فى الزاج ان اجوده ما يشبه لونه و لون الذهب و فى مكسره كواكب ذهبية وله قوة القلقديس. والمصرى عه هوالاجود. و قيل زاج الاساكفة كالقلقطار والقلقديس يستحيل اليه اعنى جن القلقطار اذا عتق. صاحب النخب: القلقند افخر من القلقطار و اصلهما القلقنت. والقلقند اذا طال الزمان به ابيض كقشور البيض المكلسة و سمى ه القلقديس، جالينوس: عند مدخل المعدن بقبرس ثلاثة عروق اسفلها الاحمر يوه وهو اغلظها والاخضر فى اعلاها وهو الطفها والقلقطار فى الوسط. و يخيل الى ان الاحمر يستحيل قلقطارا فى المعدن و القلقطار زاجا. وحملت قطعة القلقديس و واستحال مافوقه قلقطارا. وهى تنحل بالماء سوى الاحمر السورى اغلظها وهة كانه شامت. حكوي يذكر فى انواعه القلقنت و نحن نعرفه غير معجم (3). لكن اباالفتح يقولر بطى عن الخير لكنه الى كل شر سريع كميش ر فقد قويت فيه سوء الطباءع كماقوى القبض فى القلقديش 10. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى. آ. ذر اصل سفتريا. ترجمه عربى ديسقوريدس (هه از پنجم) : «اسطوياطيرا- لال1 د3. 00دملقله (مخلوط با مس)، ليدل واسكات.

============================================================

7.. از اينجا به بعد كه ورق ا63 است متن عربى موجود است و از روى آن نوشته شد. 8 .

و يعنى «يا سين» ولكن ابوالفتح بستى با شين آورده است به دليل آنكه قافيه شعر شين است.

481. زبيب رند766 بالرومية استطيدوس (1) و قيل اسطافيداس و ايضا اقيغراس (2) و ايضا اسطوفينا و ايضا اسطافيس(2) و بالسريانية افشاثا(4) و بالفارسية ميويز. واه عجم الزبيب بالرومية كيكرطا(5) و بالسريانية كشمونى. والميويزج(6) يعرف بزبيب الجبل. (482) بولس: بدل زبيب العنب لحم التمرالشامى.

اوريباسيوس: غاغار(7)طايون عجم الزبيب.ه (9) ديسقوريدس: ينبت فى المواضع الكثيرة الماء المتقعرة له قضبان مجوفة ، ه احمر خشن صلب كثيرالعقد يخرج بعضها من بعض وله ورق كثير دقيق ملتف نه [63ب] ينبت الى فوق ويلتف على الشجرالقريب وهو اسود مثل اذناب الخيل واصله صلب قابض.

1. در اصل: «افقطيدرس». رجوع شود به عنوان يونانى. 2. اه نام گياه ديگرى است كه نام علمى ان با ن102 تل1 است اليدل واسكات). سريانى آن ي افشايا است و در عربى حب الراس و زبيب الجبل ناميده مى شود. فارسى آن ميويزج ومويزه و ه مويزك است. نامهاى يونانى و سريانى آن و نيز خود زبيب الجبل با زبيب كه همان مويزيا ى كشمش است در اين قسمت درهم آميخته شده است. 3. رجوع به حاشيهآ شماره (2).2. در اصل: «اقشائا». متن از لوو (ص 91) اصلاح شد رجوع به حاشيه شماره (2) 5. 21100 6. رجوع به شمارهآ (2). 7. رجوع به شماره (5). 8. اين مربوط به گياه ديگرى است كه چون وصف آن تا اتدازهاى شبيه به وصف زبيب الجبل است در اينجا آورده شده است. نام اين گياه در ترجمهآ عربى ديسقوريدس «افورس» است (شماره 40 از چهارم). نيز رچوح شود به كرييوف 485.

483. زبرجد (1) و زمزد 6007806-- 05ل5122 حجران(2) من جنس واحد. وما فى ارض المغرب منهما اشد يبسا وپردا مماه .متننننننتن نمصستت نو تحتذرتونحسه.- -.

============================================================

واكر والنظر فيه يحذالبصر. و اذا جاور الدهنج الزبرجد كسره و كدرصفاه.

1 . در حاشيه ورق ا63. 2 . الزمرد و الزبرجد اسمان يترادفان على معنى واحده.. (الجماهرص (160 484. زبل و بالرومية قوقوروس(1) و بالسريانية زبلا و يالفارسية گوه.

1. بايد قفروس يا قوفروس 105ك1 باشد (رجوع شود به ليدل و اسكات).

8؟ زبداليحر .د،ن:48 بالر ومية القيونيا و ايضا اقونيا وبالسريانية رعتاديما و ايضا اسقا وايضا كفرا ييما و بالهندية سمدرپين(1) و بالفارسية كفكدريا. وهو خزف حيوان فى بحريه عدن فى قدرالشبر ذواربع ولكنه كسيور منسدلة اذليس فى بدنه غظم غير واحديه على ظهره يقلع هذا الخزف منه او ينقلع حين مات و تفسخ واتفصلت اجزائه ه فيرمى به البحر الى السواحل. و اهل الجزائر والسواحل يكتبون بمرارة هذا الحيوان فيجيي حسنا براقا فى غاية السواد. و اسم هذا الحيوان إنجيس.

وا ديسقوريدس و جالينوس: هو خسة اصناف، احد اتواعه كتيف رزين زهم الرائحة تفوح منه رائحة المسك المنتن و شكله كالاسفنج ، الثانى اطول من هذا ه ول خفيف و جرمه سخيف يضرب الى الآرجوانية و قوام جرمه لين. ديسقوريدس: هو فى شكل الاول و رائحة الطحلب، و تالث، جاليتوس: الطف من جميعها ، ه ديسقوريدس: شكله كالدود فى لونه فرفيرية، والرابع. قالا خفيف يشبه الصوف الوسخ، جالينوس: الخامس سطحه املس و داخله خشن فى طعمه حدة وه حرافة وهو آحدها، ديسقوريدس: كالقطن(2) املس الظاهر خشن الباطن قو

1. مخزن الادويه: سمندرپهين (ص 463). 2 . در ترجمهآ عربى ديسقوريدس (100 از پنجم): يشبه فى شكله الفطر3 «21خقنكا به معتى سنگپا اليدل واسكات). 4 . در ديسقوريدس (22 از اول): سيبا (، 560) كريموفس 483.

286. زجاج 0807= 1ل71120 بالرومية ايوى لوبسس و بالسريانية زغوغيثا. الرازى: حرق الزجاج آن ». يحمى ويلقى فى ماء القلى حتى يتكلس. حمزة: بقرية قهروذ(1) فى رستاق كاسان باصبهان نبات ينبسط على الارض ms360 ويصير زجاجا ابيض صافيا براقا، تحمل إلى (64ا) منه شيء كذلك قطاع على هيئة التبات يستعملونهلوان من المداواة.

1. تام اين قريه در كتاب الجماهر «فهروده با فاء آمده است. در ترجمه قارسى در مب «فهروت، و در مغ «قهروت».

487. زدوار 17056 2 ن اظنه الجدوار للمذكور فى باب ج.

ماا. زراوند 1007010/80-.1011بما101ل10لاقفلك 86اع وهو ثلاثة انواع الطويل والمدحرج والذى يشبه شقشق (1) الكرم . والمدحرج اقوى من الطويل و يقال له قسوس (2) وهو طيب الرائحة مع شيء من حدة الى الاستدارة ماهو، تاعم. وهو ذوشعب كثيرة مخرجها من اصل واحد و اغصانجه طوال و ما كان فى داخل الزهر يكون احمر منتن الرائحة ويقال للطويل الذكر ورقه اطول من ورق المدحرج و اغصانه دقاق طولها نحو شير ولون زهره

الرازى: بدل الزراوند الطويل فى النفع من الارياح وتحليل ما فى الكبد و الطحال وزنه زرنباذ ونصف وزنه انزروت. واما المدحرج فوزنه زرنباذ وثلثه ووزنه بسباسه ونصف وزنه قسط ابن ماسويه: المدحرج بدله مثله طويل او ه نصفه راوند صينى فإن لم يوجد فالسنبل الرومى ويسمى انخوشه(7). و بدلجه والسنبل الرومى الزراوند المدحرج

ص627) حدس زده است كه ميبخوشه است و ترجمهاى است از يونانى دياناردن اوينوس به جهو معنى شراب گرفته شده از سنيل. آنچه محل تامل است اين است كه چرا شراب سنبل را دروه معنى سنبل رومى يه كار بردهاند. جزء دوم كلمه احتمالا خوشه است اما در چزء اول كلمه بايد تحقيق بيشتر كرد 489. زرنباد = .0 210711 هو بالهندية كجور (1) وهو اصل يشبه السعد فى شكله ms362 و خشونته الا انه اعظم منه يشبه العفص فى استدارته و اقل عطرية من السعد و يميل الى البياض وه و والسعد الى السواد. وهو حادالطعم جدا ويحذى اللسان كالطرخون وبعض الاشياء الحريفة. قيل يوجد فى منابت الزنجبيل. ابن ماسويه: يقوم مقام الشيطرج الهندى و بدله فى نفعه من لذع الهوام والرياح وزنه و نصف درونج و ه تلثى وزنه طرخشقوق برى و نصف وزنه حب أس. ابن ماسويه: بدله فى امساك (765) البطن والحلق والمعدة مثله هال . ابن ماسويه: لونان، طويل يسمى بالهندية سل(3) و آخر مدون.

1. در لقت نامه پلاتس: كچور و كچورا، ريشه يا گياه زرنبادن 1=2221900 126012.آ. پسل نيز خوانده ميشود.

490. زرشك(1) ا 7118215 61885 ذكر فى باب الالف عند ذكر الانبر باريس. و قيل (2) زرشك شجر فى قد قامة له ..

============================================================

1. رجوع شود به انبر باريس در همين كتاب. آ. اين قسمت تا آخر در حاشيهآ ورق (ا65) نوشته شده است 491. زرين (1ا درخت ابن ماسويه: بدله حب الاترج. الرازى: بدله وزنه قنطوريون و وزنه بزرقتاء و ووزنه حب الاترج. يسمى بالعربية العريان و بالسندية دالوبندلوا.

1. برهان قاطع: گويند درخت اترج است و بعضى گويتد درختى است كه آن در ولايت كازرون پسيار است و برگ آن به برگى زيتون ميماند و گل آن مانتد قرص آيينهآ زرين است يعنى آقتاب: در مخزن الادويه ذيل «زرين گياه» آورده است و از قول امين الدوله ففته است كه آن را در خراسان «گل عاشقان» مى نامند و به هرحال آن را از جمله ادويهآ «مجهولة الماهيته خوانده است. نام عربى و پندى آن به شكلى كه در متن آمده است نيز مجهول است.

492. زرد لان (1) الرازى: عروق وقطاع خشب شبيهة اللون بالعروق الصفر الا انها متعقدة و عليها فشور شبيهةاللصوق بها و فيها مرارة ms363 عطرية يسيرة.ه 1. در كتب لغت و گياه شناسى كه در دسترس من بود از اين گياه ذكرى نيافتم.

493. زرتب(1) تلف /ل100 يا با ة62 5ل190 زرنب وزرقفت هو اوراق لها رائحة حادة طيبة و لونها الى الذكنة يجلب من لنجستان فيما بين دهك و برشور(2) و يسمى بالهندية و بالسندية تونيا. يحيى ه والخشكى ورق اخضر رقاق اذكى من الصندل فمنه جيد ذكى الريح يشبه رائحته الاترج ومنه آخر يسمى اليجارى لاريح له و يغش به الاول. والجيد وا يدخل فى طيب النساء الرطب. ارجانى: هو قضبان دقاق مستديرة فى دقة المسلة

ابن ماسة: هو حشيش دقيق رائحته رائحة الاترح الرازى: قوته قوة السليخة مع الكبابة وينوب عن الدارصينى و قال قوته قوة جوزالطيب الا انه الطف قليلا.

1. دربارهآ زرنب رجوع شود به شرح مايرهوف بر اسماءالعقار (شماره 137). نام علمى اين گياه از لغتنامه يلاتس ذيل تالس يترى و تالشيترى (ص 306) نقل شدر به گفتهر بمخزن الادويه (ص 448) نام درخت زرنب به هندى تاليس و برگ آن تاليسپتر است. 2. مقصود پرشور يا فرشور است كه امروز پيشاور خوانده ميشود.

494. زرنيخ نن م0ع/400 1111161ل (يل رقد) ول بالرومية لاذراخوس و ايضا ارسانيقوس و ايضا سندراخوس (1) و قيل ارسانيقون هوالاصفر والاحمر سندرخا و بالسريانية نورثا و ايضا زرنيخا و هاه بالفارسية زرنى. والاحمر بالهندية منجل(7) والاصفر هرتال(3) والاصفر (65ب) بالسندية هرجال والاحمر متسل (2) . الخوزى: هو ثلاث اصناف، ابيضقتال و اصفر واحمر. و قيل الاصفر يجلب من ارمينيه ومن بغداد ايضا وهو الاجودجه من الاول مفلس صاف ذهبى. ديسقوريدس ذكر ارسانيقون مثل الزرنيخ و قال ه يوجد فى معادن الزرنيخ. و اجوده ما كان عريضا رقيقا مثل صفائح الزجاج ه مذهب اللون رقيق الصفائح متركبة نقى من الحجارة. و منه جنس على ms364 لون الزرنيخ يكون فى بنطس دون ذاك. و قيل هو ايضا مجلوب من ارمينية الى بغداد يه ول و بعد هما الفرغانى اصفر فيه خضرة والاحمر يجلب من بشت نيسابور قيليه اعدلها الاصفر واحدها الاحمر و اثقلها الاخضر واجوده الصفائحى الذىج يستعمله النقاشون. وفى كتاب الاحجار ان منه نوع اغبر و توع ديزج(3) . واه قال ديسقوريدس ايضا اجود الزرنيخ مالم يكن رخوا جدا وهو احمر متفتت و ب

3 . لغت نامه پلاتس: هرتال (1224). 4. چنين است در اصل كه البته در حاشيه نوشته شده است. رجوم شود يه حاشيه شماره (2). 5. ديزو ديزه و ديزج يعنى سياهرنگ (رجوع به برهان قاطع) 295. زرجوبه(1)= .را 10119 2026110 ول بالهندية هلدر(2) و يستوفى صفته عند ذكر العروق.

1. رجوع شود به ذيل عروق. آ. در مخزن الادويه (ديل عروق الصفر): هلدى.

696. زرد(1) اسفور الرازى: بدله فى تقوية المعدة نصف وزته افسنتين.

1. در كتاب الابدال رازى نام اين دارو «ورداسفرم» نوشته شده است و مطلب فوق براى ورداسفرم درج شده است و در حرف زاء در كتاب مذگور «زرداسفور» ديده نشد 297. زرير مالمه للة للللللاع1 يا للتل66لللاع1 ع ل0 وبالفارسية اسفرك(1) وهو زهر نبات فى جبال جوزجان .

1. اسهرگ با كاف فارسى گياهى است زرد كه بدان چيزها رنگ كنند (برهان قاطع). گل گلاب اسهرگها را از خانواده يا تيره 5566696 كه ريشهآ چند نوع از آن داراى مادهآ رنگى زرد است گفته است (ص 47). از قبيل اسپرگ يا 156514 و آسهرگ زردرنگ يا قلهعلنيل.12 و غير آن. كرييوف به پيروى از عيسى و بدويان آن را از خانواده بننسل61(1 مى داند اص (495 498. زعفران 10306= ب 05ية5 ق020 بالرومية انيخوس(1) و ايضا قروقوا و بالسريانية.

جالينوبس: كركما.

============================================================

(مراصدالاطلاع). 12. براى والشتان رجوع شود به تاريخ سييستان ص 13.208. درغوز بالفتح ثم السكون وغين معجمة مدينة بسجستان (مراصدالاطلاع). 14. مقصود فيلن طرسوس است كه در حدود پنجاه سال پيش از مسيح در زمان قيصر در شهر رم مى زيسته است. از او ور معجون يا ms367 پادزهرى كه به صورت معماى پچيده ايى به شعر گفته است بجا مانده است و چالينوس (جلد سيزدهم ص 267 از كليات آتارش) آن معما را حل كرده است. جالينوس در حل معماى مربوط به زعفران نام چوانى را كه با عطارد پا هرمس بازى مى كرده است جوه

499. زشرور 400 1207ا=.ا 115 128 الي.. حمزة: هو كوهج منسوب الى الجبل مثل كوفج المعرب قفص. قال بعضهم يجعل ه هذاالاسم للاحمر واما الاصفر سرزك(1) و ازدك (2) . ديسقوريدس: يسنى ذوثلاث حبات. وبالزابلية يسمى غوبزك قال صاحب الياقوتة هوالنلك وهذا مخفوض النون بالفارسية اسم ثمرة فى قدالنبقة نواهاكحب المحلب نوعان احمرقانى، و ابيض يقق. و حكى عن الاصمعى فى الزنابير (3) انها الزعرور الا انها اكير(2) منه. و قال غيره نبات بجبال العراق يشبه التين ويسمى الخلوانى.

ابوحنيفة: نلك(5) شجرة الزغرور و يقال لها شجرة الدب(6). ديسقوريدس : ذات شوك ثمرتها صغيرة على لون التفاح و اسفله اعرض من فوقه لذيذيه الطعم ذوثلاث نواة ملتصقات وربما سمى ذا ثلاث نوى ولاينضج الا بعد حين.

1. برهان قاطع: شبر زدك به كسر اول و ثانى و سكون زاى هوز و فتح دال ابجد و كاف ساكن آلوى كوهى را گويند و آن زردرنگى ميباشد و علق شيران همانست و مغربيان زغرور و عريان تفاح البرى خوانند. در ترجمه فارسى نسخهآ مب نيز شرزدك است. 2. برهان قاطع: «ازدف به كسر اول و فتح تالث و سكون فاء ميوه اى است سرخ رنگ و صحرايى و آن را به عربى زعرور خوانند و به فتح اول هم گفتهانده. من گمان مى كنم ازدق ياشد و صاحب يرهان و قاطع ازدف خوانده ms368 است. ازدق صورت ديگرى از ازدك است. 3. زنابير جمع زنبيره وزتبورة ور زنبارة: ضرب من التين و اهل الحضر يسمونه الحلوانى. 4. در اصل: «اكثر» و آن درست نيست.

5. در اصل: «تلك» كه نادرست است. *. جمله و يقال لها... در حاشيه است. به جاى شجرة الدب «شجرة الذره است كه نادرست است.

. زفت 848702 1111151 (67)، البحرى بالرومية قليطوس (1) و ايضأاقلطينوس (2) و بالسريانية زفتاديما(3) و

ديسقوريدس: الزفت الرطب يجمع من خشب دهين من الصنوبر و اجودهه اصفاه. واذا طبخ بماء واخذ بصوفة ماطفا كان دهن الزفت و اجود اليابس النقى الدسم الطيب الريح الشبيه فى لونه بالقار. بولس: بدل الرفت الرطب القير النبيع اوالجاوشير. ابوحنيفة: الزآفت الذى يدخل فى الادوية غير زفت يهان القطران و انما هو شيء يخرج من الارض. ثاوفرسطس قال اذا طبخ الزفت بخشب الزيتون لم ينعقد.ن 1. و 2. ظن من اين است كه اين دو كلمه حرف اسفلطس 1لق22101 باشد (ترجمه عربى ديسقوريدس 75 از اول). 3. اين مطابق ترجمهآ فارسى است. در اصل عربى: زيتاديما. 4. متن در اينجا در اصل مغشوش است و چنين است: «يساليوس ادر اصل ساليوس) هوزيت اريباسيوس وه هوزيت الزفت» آنچه در متن نوشته شده است حدس من است. بساليوس= 311لفاعققفه.

501. الزقوم(1) ابوحنيفة: شجيرة غبراء صغيرة الورق مدورتها لاشوك لها ذفرة مرة لها كعابر والم في سوقها كثيرة ولها وريد ضعيف ابيض تجرسه النحل.

. 1. در تعيين ماهيت و تام علقى آن احتلاف است: بآ تلل6ع11281ل3ا يا 5ل6420 1ق211 و غير آن (كريموف 501).

5.2. الزلم(1) 12002 8650160ل1061ل5 وا حب الزلم حب اسود محددالراس فى قد القرطم البرى له دهن يحمل من اشهرزور يدخل فى ادوية الباه و بالسريانية زرع زلما و قيل بالعر بية حبر الفليق.

1. نيز رجوع شود ms369 به ذيل حب الزلم.

============================================================

1. گل گلاب فارسى آن را قلفل آبى گفته است و آن را گياه بى طعم فلفل دم برگ كر كدار وصف كرده است (230) ا. رجوع شود به كلمه ترم.

504. زنجبيل 713600/=.0 علنلڑ فحللل7 و الرطب منه بالهندية ادرك والبابس سنده (1) و بالفارسية شنگوير و ايضا زنگبير و شنگليل و بالسريانية زنكبيل و بالطخارية شنگرفير. ابن ماسويه: اجود الزنجبيل الملبارى الذى ليس عليه قشر. ديسقوريدس: هو اصل كالسعد ابيض حاد كالفلفل ذو رائحة فاختر منه ماليس بمتحشف. جالينوس: بجلب من جه ارض البربر ويسرع التأكل اليه والى الدار فلفل لفضل رطوبتهما . والمعروف عندالصيادلة انه نوعان هندى وزبجى(2) و يقال له الصينى ايضا. ابوحنيفة: ينبت فى آرياف ارض عمان وهو عروق يسرى فى الارض وليس بشجر و نباتهو كنبات الراسن و اجوده الزبجى والصينى.

1. در مخزن الادوية (ص 478): سونتهه و سندهى. آ. در اصل: «الزبحى» زبجى منسوب به زبج يا زابج (جاوه) است.

05ك. زنجار 102 =7622216 بالرومية ايوس و ايضا ايارين و بالسريانية شحثا و بالهندية هرتال.

ديسقوريدس: قديتولد زنجاربقبرس فى حجارة النحاس و منه مايقطر فى الصيف

و ديسقوريدس: يعمل الزنجار من إدلاء الصفائح فى اناء فيه خل تقيف عشرة هان ايام ويتخذمنه. ومنهم من يجعل من برادته ويغش بحجر القيشور و بالرخام ه و فلا يلين بالفرك اوالعض (1) . و ms370 ان وضع فى خزفة(2) على جمر تغير المغشوش و احمر من ساعته. ومنه نوع يسمى دودى لانه يشبه الديدان يحفرعنه فى المعدن وهوالاجود. و بعض يعمله فى منحاز و مدقة نحاس يصب(3) فيه الخل والشب والبورق و انواع الاملاح و يسحق(4) فى شمس القيظ حتى يصير له قوام و اه ت ت يجعل منه شيافات كالديدان و منهم من يزيد فيه البول العتيق(5).

1. در اصل: «أبعص» در ترجمهآ عرب ديسقوريدس (62 از پنجم): «يعرف بان يوضع يين ه الاسنان» 2. در اصل: «خرقة». در ترجمه فارسى: «به سفال پارهاى بر آتش نهنده. 3: در اصل: واب(يضف». ؟. در اصل: «(يسخن فى سمين القيظه 5. كريموف فرمول شيمياي آن را ه 0يات) گفته است.

506. زنجرف (1) 4 61800130للج بالرومية اذلثا والمسحوق منه بالهندية سندور وغير المسحوق هنگل. ولا يفرقون بينهو بين الاسرنج الا بصفة. و فى كتاب اشكال الاقاليم ان من جبلي [164، ال بسوخ(2) بفرغانة يرتفع الزئبق و فى هذا الجبل زنجفر (3) فلا ادرى امعدنى ام ر يعمل هناك من الزثآبق ثم يحمل و قال بشر هوالرمانى المعمول من الزئبق بالسندية منكلو () و جاما منكلو و كاته المسحوق وغير المسحوق كمايخرج من القوارير.

1. در اصل: «زنجفر». در ترجمه فارسى: «زتجرف». زنجفر و زنجرف دو صورت از يك كلمهه است ومن متأبعت صورت مشهورتر را كردم. 2. نام اين ناحيه در مراصدالاطلاع سوج با چيم وه ذكر شده است.3. رجوع به حاشيه (1). 4. شايد هنگلو باشد كه چنانكه مؤلف گفته است و در لغت نامه پلاتس نيز مذكور است، هنگل به هندى شنجرف را گويند و جاما هنگلو همانطورى ور

بولس: بدله مخ عجل. و قال ايضا لجاء شجرالتوث. ديسقوريدس: اصوفس.

ابن ماسويه: بدل الزوفا الرطب مخ البقر. ابن ماسويه: يعرف جودته بذكاء ه الرائحة كمايعرف الجند بيذستر. قال وهو نوعان احدهما من اجتماع العرقق على جبين (2) الايل و لذلك فى طبعه قوة دافعة شرالسسم؛ لان الايل يأكل الافعى فاذا اكلها تحرك القوة الطبيعية الدافعة لشرالسم فيجتمع العرق على جبينه و (4ءب) يتكايف فهوالزوفا الجيد الغايةوهو دسم قوى الرائحة. والثانى الذى دونه فى الجودة عرق يجتمع على الية النعاج الصغار وآشجازالخرفان فى اصوافها .

============================================================

1. اين زوفاى تر يا چرك پشم گوسفند به يونانى 7005قاد و 15611ل خوانده مى شود (ليدل و اسكات :121).2. در اصل : «جنين» كه اشتباه است . 3. در اصل: «من سلخهن» كه در اينجا معنى نمى دهد 0ك. زوفرا(1)ر07487ا12لل6 فل160 يا 7علذه 0ا61101قة1 يا عةل، لل6ن16ل16 م05 والرازى وصهاربخت: هو دينارويه(2) و ذكره الطبرى فى باب البقول و ان طبعه شبيه بالسذاب ms372 فى حره ويبسه و قيل حبه يشبه الانجدان وهو بالرومية اموغلياج و بالسريانية تالسفس . طاهر : الزوفرا بزرالحجزاء المذكور قبل . ديسقوريدس: وا ليجستيقون ينبت فى الشواهق المظللة بالاشجار فى المواضع المجوفة كالحفر له وا ساق صغير دقيق كالشبت ذوعقد وورق انعم من اكليل الملك طيب الرانآحة ه عطرى و على طرف الساق اكليل فيه ثمر اسود مصمت الى الطول شبيه ببزرجه الرازيانج حريف و له اصل ابيض. ابن ماسويه: هو مثل الانجدان.

اد براى تعيين ماهيت زوفرا ونامهاى علمى آن رجوع شود به لكلرك 1138 و شرح اسمء العقار (203= كاشم) و كريموف (507 و 508). 2. دينارويه به سريانى (!) گياهى است دوايى و برگ آن به كرفس ماند و آن را به شيرازى آهودوستك نامند (يرهان قاطع).

509. زوان 11100. .ا 61ا للالاكها ابن ماسه حكوى الرازى: اجوده الخفيف الوزن غير النخر ولا المثقب اللزج و عندالمضغ يضرب الى الصفرة و بعده الى الحمرة و فيه قليل عفوصة. ابومعاذ

1. چنين است در اصل و در ترجمه قارسى: ««بويوش». در كتب فرهنگ فارسى موچود دروه دسترس ديده نشد. آ. در اصل: «الدبقة». تصحيح از كتاب النيات. 3 و ؟. چنين است در اصل وه و تصحيح ان عجالة ميسر نشد.

1ك. زوقال (1) 11151100040 5ل111 1691) يكون ببردعة فى تقدير الغبيراء وله نوىحلوالطعم اذا ادرك و فيه مرارة قبله ان يدرك.

1. در فارسى زغال يا زغال اخته گويتد.

5 زهرة(1) ع20 116210 650، يا 58ق75 ل1616210.4 الجاو: انه نبات.

1. در مفردات ابن البيطار ذيل زهره آمده است: يقال على الدواء المسمى باليونانية ms373 انيلس (صحيح انييليس 21116 20110 رجوع شود به ترجمه لكلرك)... ويقال ايضا على الوج وعلى الذواء الذى اريد ذكره هيهنا وهو المسمى باليونايية نقخارس (صحيح بقخارس 6نكة0لكملمة1 ديسقوريدس 42 از سوم). الرازى: «النيات المسمى نقخارس (بقخارس) هو بالعربية يسمى الزهرة000» 12ك. زهرةالتحاس(1) *40. ئن 10866161482 توپاله (2).

============================================================

3ى. زهرة الملعح(1) 408002 2قلىحكللة6 ق102 قال بولس فى ادرقى (2) انه شبيه بزبدالماء حو- شيء (3) كرغوة يطفو فوق الملح يوجد فى اصول القصب حريف جدا. وقال فى زبدالملح انه كزهر زبدى ه يكون على الملح وهو الطف اجزائه. جالينوس: هو شيء يطفو بمصر فى نقائع الماء الطف من الملح المحرق. و غبار الملح شبيه بزهرته فى اللطافة.

1. ترجمه يونانى آلوس آنتوس (رجوع به عنوان يوناتى) به معنى گل نمك. 2. در اصل : افرفى. در يوناني6ام66». ديسقوريدس: ادرقس. 3. جمله «شيء كرغوة يطفو فوق الملح» در حاشيه بودوه من مناسبترين جا را يراى گنجاتدن در متن همين چا دانستم.

514 زهم- عا ةاعرانة 7176118 وهو الزباد و بالهندية كتوره(1) و حيوانه كتور بلارى (2) اى سنورالمسك و مسكه بالهندية يسمى تندى و يقال ايضا پوديس . الحشكى: يجلب من السند والديبل(3) و سندان(2) ولا تعرفه العرب وهو خصى الزباد و ضروعه ثقور و تعالج حتى يصير الى العراق و لما يفسد. والزهم فيها كهيئة العيون والادهان الجامدة فيفتح ويعصر ويستخرج مافيه ولا يفرق بينه وبين رائحة المسك الفائق الا البصراء . ويباع بالبصرة بسير المسك . وقوم يكرهونه(5) من اجل انه ميتة كالهرة اطول خطمأ توجد الرائحة من جميع جسدها، تصاد ويسلخ جلدها و يقور كالدراهم البغلية و يجلب الى العراق فينظف و يطيب ويتخذمته مراسل مفصلة بالقرنفل وجوزبوا ويلبسها النساء فى الثياب المطيبة المجسدة و هة ms374 يكون لها حمرة(6) عجيبة قوية. ثم يقور خصيتا الذكر و ضرع الانثى و يعالج ه بما يمسك رائحته و يجلب الى البصرة واذا استخرج منها الزهم خلط بمعجونات عه

(69ب) و ربما عصرت مخاصى الذكر برفق فيخرج عرق تخين ذكىكالنالجامد فى رائحة المسك الاذفر. فى كتاب: من تدى زباد يحلب كل يوم ما يقارب نصف ه درهم. حكى الجاحظ عن الهند ان جبهة الفيل تعرق فى بعض الزآمان عرقا غليظا غيرسائل يكون اطيب من رائحة المسك و ذلك فى كل عام فى بلاده، هذا هوسكر المغتلم يسبيل من تقب بين خده و صدغه اسود منتن فانما يستطيبهه برمر(7) وهو كالجعل طياريحوم له حوله.

1. در لغت نامهآ پلاتس «كستورى» به معنى مشك آمده است. 2. در اصل: «كتوره بلادى». در لغت نامه پلاتس يلار به معنى گربه نر آمده است پس نام اين حيوان به هندى بايد كستورى د بلارى باشد يعنى «گر به مشك.3. دييل شهرى بر ساحل درياى هند كه آبهاى لهور و ملتان در وآنجا يهدريا ميريزد (مراصدالاطلاع). 4. سندان به فتح السين قصبة بلادالهند (مراصدالاطلاع): 5. «قاما الزباد فليس مما يقرب ثيايى منه» قول يكى از معتزله به جاحظ (كتاب الحيوان 5 ص 304). 6. شايد: رائحة: 7. اين نام حيوانى است كه ضبط درست نام آن براى ر من ممكن تگرديد.

315. زيتون 1010=.2 188ل16 و زيت 210107 يا 11 ماءالزيتون بالرومية امرگى(1) و بالسريانية مى زيتى و بالفارسية آب زيت. ور زيت الانفاق(2) بالرومية اكرنا (3) و ايضا ملا و بالسريانية زيتادشينا و بالفارسية زيت خوش. و صمغه بالرومية ارقروا(2) و بالسريانية دعتادزيتا و بالفارسية دوشش(3)زيت. و فى الكتب ان اصطرك هو صمغ الزيتون و قيل هه صمغ الزيتون البرى اذا لم يلذع اللسان فهو ردى. و قال بولس صمغ زيتون الحبش يشبه ms375 الاشج الرقيق و زعم بعض الناس انه الزيتون البرى ودهنه ه بالرومية إلون. جالينوس: الزيتون والزيت هيلاون و فى نسخة هيلا و .

============================================================

الخليل: المهل(7) خثارة الزيت . قيل عكر الزيت اذا طبخ فى اناء نحاس قبرس و الى ان يشخن كالعسل قام مقام الحضض و فضل عليه. الرازى وابوالخير ذكرا ه زيتون الماء. ابوالخير: يجعل الزيتون الفج اوهو الاخضر فى الماء والملعح وسم زيتون الماء حسوك النضيج منه هوالاسود. الاهوازى: الزيت بالرومية إلاون ، و حتوك زيت الانفاق هوالمعمول من الزيتون الغض، اوفق انواعه، وهو بارد. ه والزيت الركابى ما حمل من الشام على الركاب وهى الابل وهو المعمول من الزيتون النضيج الاسود وهو حار. حمزةهو روكن(8) إزيد و منه نوع يسموته [270) انفاكين وهو الانفاق و معناه زيت الباكور و يكون نيا والاسم رومى لافارسى.

اطيوس: الزيت العذب المعتصر من المدرك وزيت الانفاق المعتصر من الغض.

جالينوس: الزيت المملح لذاع والعذب مسكن للذع وزيت الانفاق قباض ب و والمعسول غير لذاع و غسله وغسل الشمع والراتينج ان يجعل فى آنية واسعة واه يصب عليه ماء عذب ويدلك و يهراق الماء الدى اخذ قوته و يكرر عليه ذلك و حتى اذا ذيق الماء لم يوجد فيه كيفيته، فهذا هوالغسل والتبييض. و اخراج هاه مائيته المحمراء ان يشمس فى اناء واسع الفم اوعلى رماد حار شبيه بحرارة ه الشمس و يؤخذ مايطفو بالملاعق فيبقى الاعذب الابيض ويرسب العكرعاه فى قعره(4) . الزيتون الشام و يقال لدمشق (10) الزيتون. حدوى التين فلسطين و حتوء طور جبل، حتوك البلدالامين مكة. ابوعلى مسكويه: افضل الزيت ما جهه كان معتصرا من الزيت الفج وهو المسمى الانفاق قابض دابغ للمعدة صالح للمحرورين وخاصة ان غسل و اما المعتصر من النضيج فحار وذكر فيه زيت اه القار. و فى الجبال الافغانية زيتون برى صغيرالحب يلقونه فى الدهن ويسمونه ms376 ه شوانى (11) والمولتانيون يسمونه كوه. والزيت المقتت المطيب بطبخ الرياحين و فيه. والقضب هوالقت عنداهل مكة والسليط الزيت. قال النابغة (12)

701ب) والابيض المكبوس فى الملح. غيره : زيتون الماء ماربيبالملح والماء فمنه ذهبى و منه ابيض غير مسخن. قيل الرطوبة السائلة من خشب الزيتون الملتهب تبرى الجرب والقوباء. و قال صاحب الياقوتة العتم هوالزيتون. بولس: بدل الزيت العتيق مثله من الحديث مغلى بشحم خنزير عتيق وزيتون الانفاق هو المعصورعه من الفج. بولس: بدل صمغه عصارة الطرائيث. اوريباسيوس: شجرة الزيتون يجه الاون. ديسقوريدس: الزبد يقوم الزيت فى دفع السموم.

101.1قسمت آبدارى كه به هنگام فشردن زيتون بيرون ميآيد اليدل و اسكات)20.

0100 روعمن زيتون نارس اليدل واسكات). 3. شايد: اركروا در سرياتى (لوو تامهاى وه گياهان 137).2. اركروا (لوو موضع مذكور). 5. اين كلمه دوشش يه معنى صمع شايد با دوسيدن به معنى چسبيدن و ملصق شدن (برهان قاطع) مربوط باشد ع. رجوع به حاشيه شماره (1)7. مقصود مهل مذكور در قرآن است: يوم تكون السماء كالمهل. 8. روگن حروغن، احرف اضافه، زيدحزيت.9. در اصل: فى قوى. متن از ترجمة فارسى اصلاح شدر 10. در اين قسمت عبارت متن مغشوش است: ويقال لدمشق زيتون مكة الزيتون دمشق التين قلسطين طورجبلجه البلدالامين مكة. من با توجه به تفسيرى كه بعضى از مفسران از آيات والتين والزيتون وهذا ه البلدالامين كردهاند متن را تا اتدازه اى اصلاح كردم. 11. در اصل شولنى خوآنده ميشود رجوع شود به كريموف 512. 12. مقصود نابغه جعدى است (لسان العرب ذيل سعط). 13. در اصل: «مضيى». از لسان العرب (موضع مذكور) اصلاح شد. 14. در لسان العرب به جاى ه عبدالله: عبدالملك: ms377 «قال الاصمعى حدتنى عبدالملك بن صالح بن على قال تبقى الزيتونة ثلاثة آلاف و سنة قال وكل زيتونة بفلسطين من غرس امم قيل الروم. السان العرب ذيل زيت).هجه 516. زيز(1) 11362214 8 يعرفه اهل الشام بهذا الاسم وهو حيوان يضر(2) فى الزيتون.

1. رجوع شود به شرح لكلرك بر ابن البيطار (شماره 1144) كه در آنجا «زير» نوشته شده . .

============================================================

والزثبق يسمى الزاوق و احجاره حمر تنسق فى الكور و يسيل الزئبق منه .

1 . در مخزن الادويه (ذيل زيبق): پاره. 2 . در اصل: «الشيوب» . من از الحاوى (ج20 ص 598) كه درآن همين قول را از مقاله پنجم مفردات چالينوس نقل كرده است اصلاح كردم.

518. بصل الزيز 536002ع 08086=للل ي011106020ة108 الحاوى: هو بلبوس (1).

1. زجوع شود يه ذيل بلبوس در همين كتاب.

============================================================

1 . در مخزن الادويه: پتر و تيزيات (ذيل ساذج). 2. در اصل: «النور» و آن درست نيست. اصلاح از ابن البيطار ذيل ساذج. 3. در اصل: «ليس له عدس اصل». وپيداست كه كلمهآ عدس زائد

520. ساج =.ا قل16610092780 اوراقه كالتراس الديلمية يستكن الرجل من المطر. و فى جبال الروم شجر يسمى الشرس يطول مائة ذراع و يزيد(1) يقاس بالساج فى الصلابة والصبر على الماء يبتى عليها السقف يقطعها صعاليك طرسوس ايام الهدنه ويجرونها الى البحر على صفالات(2) من خشب يفرشونها لها على الارض. ابوحنيفة: الساج يعظم و يطول و اوراقه كترسة الديالم ورائحته طيبة تشابه ريح ورق الجوز مع ه دقة و نعمة. والفيل معجية بورقه و ورق الموز و منبته بالهند والزنج 1. در اصل: «اپرمدا، كه معنى ندارد آ. چتين است در اصل و شايد «سفالات، به معنى آنچه در زير است.

521. سابيزج “0700اببل 11ل116ل 16019 هواللفاح قاله الدمشقى. ابومعاذ: سابيشك. يشر: بالفارسية سيبيزه وبالسندية .

سيبيزاوا.

522. سانيت(1) الحاوى: معروف بهذاالاسم بالشام وهو يزرنور صغير طويل ms379 اسود شبيه ه ببزرالكرفس الى الطول يحذو اللسان.

1. در الحاوى (ج 21 ص6) اين كلمه يه صورت ساليا ذكر شده است و وصف مذكور درباره ان آمده است. به جاى يحذو اللسان: يحرق اللسان.

============================================================

524. ساطل (1) والارجانى: دواء هندى يشبه الكماة مسهل.

1. ساتل دارويى است ماتند كماى خشك شده و آن را به شپرازى روشتك خوانند و با شين نقطهدار هم آمده است و معرب آن ساطل است (برهان قاطع).

525. السيج 7577286- 285 السيج(1) معادنه بطوس وهو حجراسود حالك صقيل خفيف يشتعل فيه النار و سمعت انه يشتعل فى الشمس ايضا و تفوح منه رائحة النفط ولاشك انه نفط مستحجر كالاحجارالتى بفرغانة يسجربهاالتتور و يقام رماده مقام الاشنان لانقجه ابفرغانة عممودالجبل الذى يرتفع منه الزفت و القير والنفط والموم الاسود المعروف بچراغ سنك ثم التوشادر والزاج والحديد والنحاس والانك والزثبق واوالفضة والنهب والفيروزج. 1. ابوريحان همين مطالب رأ به طور مفصلتر در الجماهر (ص 199_200) بيان كرده است.

رجوع شود به حجرشغاغاطس در همين كتاب.

============================================================

1. در نام اين دارو و تعيين ماهيت آن اختلاف است. كلمهآ سيسبان را كه بيرونى در ذيل آزاد درخت ذكر كرده است عده اى سپستان خواندهاند در برهان قاطع سنگ سبويه را پنج انگشت معنى كرده است. و بنابراين تعيين ماهيت آن و نام غلمى آن دشوار است. رجوع ms380 شود به و كرييوف 521 527. سخر(1) با 11157 1105601805 نبات يؤكل باكوره فى الر بيع مز(7) الطعم يشبه بورقه الهليون والشبت فى لونه سواد و كانه الذى يجلب من جبال هراة ويسمونه ستغ فانهم قالوا طعمه طعم الاشترغاز و يستعمل بدله مخللا و غير مخلل. فى اخبار مروز يجلب ه من الرمال فى الربيع السخرطيب الريح حسن المنظر لذيذالطعم فى مرارة يسيرة شهية ملتوى السوق(3) ما يكون منه فى الارض ابيض كقلب(4) النخل والباد من الرمل اخضر محمم.

1. سخر كسكر بقلة بخراسان ولم يزدالصاغانى على قوله بقلة وقال ايوحنيفة هى الشيكران و (اتاج العروس ذيلي سخر). وسألت شيخا من الاعراب عن السيكران فقال هو السخر و نحن نأكله رطبا اى اكل قال وله حب اخضر كحب الرازيانج (لسان العرب ذيل سكر). 2 . در اصل مر. و آن با مآكول بودنش منافات دارد. در ترجهآ فارسى: بو طعم او ترش و شيرين بود. 3.

در اصل: الشوق! ؟. در اصل: «كغلب الخل» و ان معنى تدارد: قلب النخلة و قلبها و قلبها ليها وه اشحمتها وهى هنة رخصة بيضاء السان العرب ذيل قلب).

28ك. يدر بللل1 ناتلتى 5ني ل ثمره النبق وبالهندية بير. صاحب المشاهير: الضال السدر البرى والواحدة ر ضالة. ابن دريد: الصلام لب عجم النبق. ابومعاذة السدر ورق النبق والعبرى

1. شايد در اصل چنين بوده است: يسمون منابت السدر العلبة: قال ابوزيد العلوب منابت السدر والواحد علب السان العرب ذيلي علب). علبه به معنى سدر در فرهنگهاى موجود در دسترس ms381 من نبود. آ. يايستى عرمضا باشد . در اصل: «صغار» 529. سذاب 776000.ا ق60 101 ديسقوريدس: هو فيغانن والبرى فيغانن اغريون. و بالسندية سدابو. يختار من ه البستانى ما كان منيته عند شجر التين ولا يصلح البرى منه للطعام اصلا.

الرازى: بزره اشد سوادا من بزرالحرمل (1) و اصغر منه وهو بالهندية ساوه اى الاخضر دائماء و قال(2) يهجو صريع الغوانى فماريح السذاب اشد بغضا الى الحيات منك الى الغوانى ابن دريد: لم اعرف له فى العربية اسما الا الخفت وهو بلسان قاين پيغن وقد ه عرب فقيل فيجن. ديسقوريدس: اهل قبادوقيا يسمون بريه مولى (3) اغصان هوهر من اصل واحد ورقه اطول من ورق البستانى واعرض قليل الرائحة ابيض هن الزهر و له رؤوس مثلثة فيها بزر لونه الى الحمرة ماهو ذوثلاث زواياه شديدالمرارة ومن الناس من يسميه حرمل. ابن ماسويه: فى ادوية الفواق بدله ه السيسنبر وفى الريح فى المعدة والجوار شنات الفوذنج وهو الحبق فان لم يوجده فالنعنع.

1. در اصل: «الحمل» و آن در اينجا معنى ندارد. در ترجمه فارسى: رازى گويد تخم سداب از تخم

(الحيوان 459/3). 3. ترجمه عربى ديسقوريدس (44 از سوم).

40ك سرخ 27416= ق1 - 10يرمق يا ق112001611 تكه بولس: بدله بزر الشبرم. الارجاتى: يقال انه گيلدارو(1).

1. گيلدارو به كسر اول چويكى باشد سياهرنگ و آن را نر و ماده مى باشد و كدودانه رانافع است.. (برهان قاطع) ك سرو 101101002ا 56/116115 صاحب المشاهير: هو العرعر(1) واصل السرو الارتفاع. الرازى: بدله نصف ه اوزنه قشور رمان و وزنه انزروت احمر.

1. در اصل: «العرر» و آن درست نيست. در ترجمه فارسى: صاحب المشاهير گويد سرورا په لغت تازى عرعر گويند و به لغت رومى كباريسين گويند 532 سرمق 11030212= 115 1لل يا 2ع11ل قق10116 وهو القطف و بالرومية أطرققسوس و بالسريانية ms382 قطفا و بالفارسية سرمه و ال ايضا بستولاك و بالهندية باتو(2))و فى ديوان الادب الغل هوالسرمق. (72ب!

اوريباسيوس: السرمج اطرافاكسيس. ابن ماسويه فى اطعمة المرضى: بدله يه الخبازى. المشاهير: العبب وهو السرمه.

1. در اصل: «اطرنيقوسوس» و آن درست نيست. رجوع شود به عنوان يونانى. در ترجمه فارسى: لابعضى گفتهاند خرسولاخانوس گوينده. 801اللا يه معنى سيزى طلائى است امايرهوف بر اساءالعقار 331).2. ذر مخزنالادويه: بتهوا (ص 700) . .

============================================================

بالشام وهو يسرج بالليل يعتقد(3) كانها سراج يكثر ببلادالشام لاسيما بيت المقدس.

. ببا 1225ل51لبا نام گياه ديگرى است كه در ترجمه عربى اديسقوريدس (3 از چهارم) تحت عنوان لوسيماخس توصيف شده است. 2. لخنيس 5فه1ل1ابا در يونانى به معنى روشنايى و چراغ است . لخنيس الاكليلية كه همان سراج متوج متن است در ترجمه عربى ديسقوريدس (95 از سوم) ذكر شده است ولخنيس اغريا يا سراج ريفى در همان و موضع (شمارە4آ) توصيف شده است. 3 . در اصل: «يعتده و آن معنى نمى دهد. در ترجمه فارسئ ««شب چنان نمايد كه بيننده او را چراغ اعتقاد كند.» بنابر اين بايد «يعتده را «يعتقد» خواند.

532 سرطان 120022/02 و صهاربخت ذكر فى باب الراء ريباع(1) و قال هوالشرطان البحرى المستحجر.

الرسائلى: السرطان اليابس بدل التوتيا الهندى . الترنجى: الفرق بين ذكر انه و اناته ان يغرز ابرة(2) فى ظهورها فما خرج منه كاللبن الحليب فهوانثى.

1. رجوع به ذيل «ريبارج) در همين كتاب. آ. در اصل: ««و».

535. السرح(1) = .10251 9016058 وابوحنيفة: له عنب يسمى الابيض يأكله الناس ويعملون منه الرب ليس له شوك يشبه الزيتون. و قيل حمله مثل العنب. الرازى: يؤكل رطبا ويابسا.، و ها قيل ms383 انها دون الآئل (7) فى الطول صغار(3) ، سبطة(4) الافنان مائلة التبتة(5) ابدا

1. در اصل: «السرج» و آن درست نيست. 2 . در اصل: «الايده. اصلاح از لسان العرب ذيل سرح. 3. در اصل: «صغاراللون»! اصلاح از لسان العرب. ؟. در اصل: «يسطة». 5. در اصل: «البليه». اصلاح از لسان العرب.

536. سطراطيوس(1) 1771776خا 1عل عللنطعه يا 5 فاه1 وا . جالينوس: ما كان منه منسوبا الى الماء فهورطب وما نسب الى البر قفيه قبض و على الحاشية: خيوخير(2) وهو فارس الماء 1. در ترجمه فارسى: «اسطر اطيطس» و اين درست است. آ. در ترجمه فارسى: «اخيرخير» 537 سطروميون (1) .700با تنلتلننݣل 60 يا لللاالالاة قنةل118010 الحاوى: نبات معروف يستعمل في غسل الصوف للتتقيه.

1. در ترجمه فارسى: «سطر بيون» و در الحاوى (ج 21 ص 68) سطرونيون. در ترجمه عربى ديسقوريدس (163 از دوم) سطروئيون.

ك شعد 1176002ا قلا02-1 5ل61ن و با 7010018.

بالرومية قيوفاروس(1) و بالسريانية سعدى و بالهندية مت(2) و بالزرابلية مست و بالسجزية خويبو (3) و بالتركية طبرقاق(4) . باسهل: اجوده الكوف ثم البشتى ثم الهندى. غيره: الهندى اطيب من البستى و تولع الترك به و لذلك يحمل اليها. الرازى: له ورقرق الكرات ادق و اطول و اصلب و له ساق [273) فى طول ذراع كساق الاذخر و فيها اعوجاج و على طرف ساقه اوراق صغار و ه بزور و اصوله كانها زيتون مختلفة الشكل طويل ومدور مشتبك بعضها فى بعض هه

الخشكى: ينبت فى اكثر العراق و بناحية الرى (5) ايضا. و اجوده الكوفي القصير الحشيش(6)... الحب المأخوذ من الصحارى القليلة المياه. والآردأ فى الكوفى ما كان صغارا وما نبت فى المستنقعات والمغايض على انه خير من ه والبصرى النابت على شطوط الانهار المد والجزر. ويكون هناك حبا كبارا متصلة بعضها ببعض وحشيشه يدعى الكولان فى طول ذراعين ينسج (7) منه ms384 وله الخحصر الجافيه للاكرة. واجود البصرى صغاره و آرتؤه كباره. و يزعم البحريون (8) ان الكولان يكون بالصين فى ماءالمد والجزر على شطوط انهارهم كاصول(9) الخاولنجان المجلوب من الصين. والسعد البصرى خير من ه الرازى. والجبلى فى المواضع الباردة . خانج. نبات السعد بالترمدية. بولس: بدله و حب العرعرالكبار. و قال: سعدالحمار(10) بدله الافسنتين. ابوحنيفة: نبات ه السعد يسمى السعادى. الارجانى: يقال ان بالهند نوع من السعد اذا مضغ صارلونه كالزعفران و اذا طلى على الجلد حلق الشعر. (11ا ديسقوريدس: ورقه ه كالكراث اطول و ادق واصلب و طول قصبته ذراع وله زوايا حتوح فقاحه و يشبه الاذخر وفيه بزر حكوك اصله يشبه الزيتون اطول قليلا صلب اسود مره جدا ينبت فى المواضع الرطبة. و اجوده المستصعب (12) الكسر لايكاد ينكسر طيب الرائحة يقال ان بالشام منه نوعا يشبه الزنجبيل اذا مضغ اشبه الزعفران و اذا طلى به الشعر انتثر من ساعته.

1. در اصل: «قيرقاروس». در ترجمه عربى ديسقوريدس: «قيفارس وهو السعده. رجوع به وه عنوان يونانى كتاب 2. در مخزن الادويه (ص 500) موتهه. 3. در ترجمه فارسى نسخهآ مج: خرنبو ر و در مب: جوينو. 4. در مخزن الادويه: به تركى تپلاق وم قوقرون و تو بالاغ نيز گويند. در اصل: «طيرقاق و آن درست نيست. در ديوان لغات الترك: تبلغان هو السعد (ج 1 ص 415). 5. در اصل: «الذى»! در ترجمه فارسى: بادر نواحى رى هم بياشدن *. كلمه اى از اصل ساقط شده : است. اگر الخشن الحب بخوانيم لزومى به فرض سقط كلمهاى نيست. 7. در اصل: «ينسخ منه

539 سعله ب6 ب ms385 ة1 10ل1 الحاوى: هوالذى يسمى السعالى. بولس: سمى لانه ينفع بالتبخير من السعالة وضيق النفس المحوجالى الانتصاب. ديسقوريدس: ورقه يشبه ورق قسوس [73ب) و و اكبر قليلا ينبت من اصل واحد ست ورقات اوسبع ومايلى فوق الورق يه ابيض ومايلى اسفله اخضر وحفىى(1) الورق زوايا كثيرة وطول ساقهه شبر و نحوه و زهره اصفر و ييبس ساقه و زهره سريعا حتى يظن انه بغير ساق ه او زهر. و اصله دقيق لاينتفع به ينبت فى المروج حتوي المواضع الندية.

1. كلمهآ فى در اصل نبود از ترجمه عربى ديسقوريدس (107 از سوم) اصلاح شد.

540. سغدان = با ق110611160 16181 بوحنيفة: غبراء(1) اللون حلوة يأكلها كل شيء والفرق بينها(2) وبين القطب ان ورق السعدان افراد و ورق القطب ثنتان ثنتان و شوكة السحدان ضعيفة .

1. ثر اصل: «اغبر اللون حلو». اصلاح از المختص ج11 ص ك13. 2. در اصل: «بينه».

541. سفرجل 106/0=يا 61112 11116 يا كنة2ل7101 58 بالرومية اقذى و بالسريانية سفركلا. الاهوازى: وبالرومية كذونى . ابوالخير: حفظت عن فلغريوس(1) ان السفرجل ينفع جميع اوجاع المعدة وحفظت ان

1. 1ل از اطباى دوران پس از جالينوس و به احتمال از قرن چهارم مسيحى داراى ن مؤلفات زيادى كه ظاهرآ همه از ميان رفته است (پاولى كوچك). آ. اين كلمه براى تكميل معنى متن افزوده شد 3. منا به صورت مقصور لغغى است در من.

522 ستمونيا ياناددنادا20ى=ا 1005602ل017 ديسقوريدس: هو نبات ذواغصان من اصل واحد بطول ثلاثة اذرع(1) او اربع عليه رطوبة تدبق باليد وشى من زغب، عليه و على ورقه، وورقه ذوثلاث زوايا ه يشبه ورق اللبلاب و زهره ابيض مستدير (7) متقعر (3) اجوف تقيل الرائحة ملان من رطوبة واصله طويل غليظ مثل الساعد ابيض ممتلى لبنا يؤخذ (4) لبنه من رأسه ms386 الاعلى و يؤخذ(5) من(6)اصله فى إناء يان يشق فيجرى اللبن بين هاه القشر والاصل و بعضهم يشق وقد بسط فى حفرة حول الاصل ورق الجوز جهة فيقطر عليه فاذا يبس قليلا رفعوه. و اجوده ما كان صافيا خفيفا رخوا يشبه ه وللونه غراء البقر و فيه خطط دقاق و تقب مثل الاسفنجة و يحمل من ين (774) موي7الى اسيه ما يخلط بلبن العحشر فاذا قرب من اللسان ابيض والذى منه بالشام ليس بجيد ثقيل قابض مغشوش بلبن الحشر (8) و دقيق الكرسنه ؛ و ان اخذمنه درخمى او ثلاث اوبولوسات اسهل و درخميين من اصل شجرته.

ابن مانسه: اجوده اعظمه قطعا و ابيضه. الرازى: اجوده ابيضه الذى يضرب الى الزرقة كانه قطع الصدف المكسر سريع التفتت والمجلوب منه من جبل اللكام وكذلك و ما خالفه فردى وهو لبن شجرة يسيل منها. الرسائلى: اجوده ما كان ه ابيض صافى اللون خفيف الوزن سريع التفرك وما خالفه فلاتقربه مثل الذى جه وا ينبت فى بلاد الجرامقة وهو يضرب الى السواد و شكله الى الاستدارة ليس (6)

بولس: بدله شحم الحنظل. الرسائلى: النابت منه فى بلاد الجرامقة اسود مستدير لمين وهوردى. قسطا: صمع يجلب من انطاكية و ms387 حواليها وبعضه يجلب منجه شميشاط(10) وهو متوسط فى الرداءة. و منه صنف يفرط الاسهال و يقتل.جه ابن ماسويه: اجوده الانطاكى الازرق الرقيق الصافى الاغير(11).

1. در اصل: «ثلاثة ذراع و اربع». اصلاح از ترجمه عربى ديسقوريدس (118 از چهارم). آ. در اصل: «مستديرا». 3. در اصل: «امنقعر». متعقد نيز مى توان خوائد 4 . در اصل: «وجدم. كم. در اصل: «يوجده».6. در اصل: «فى». 7. 5ل1 ناحيه اى بوده است در شمال غربى آسياى صغير ه 8. در اصل : «العسر». 9. در اصل: «لبس ملين المغمر» 10. شميساط مدينة على شاطى الفرات فى طرف الروم (مراصدالاطلاع). 11. در حاشيهآ ورق (ب 73) دو داروى سقولوقندريون و سقورديون ذكر شده أست. هر دو دارو در ذيل اسقولو قندريون واسقورديون در حرف الف در اين كتاب آمده است.

543. سقربيويداس(1) 2/2ع9110277،= 131ل5 32011111115 جالينوس: و تفسيره تعقرب بحرى وهو دواء.

1. در اصل: «سقونيواندس، و ان درست نيست. رجوع شود به ترجمه عربى ديسقوريدس صوه 571. الحاوى (ج 21 ص 52): سقرنيو بدأس.

============================================================

526. سكبينج با707102- 5 160 يا -360001 0 ق2 ms388 يا لتق101 13461 و بالرومية افطريون و بالهندية سك(1)هنو و بالسرياتية حلبا د شغفينون و وال ق بالفارسية سغبين. حمزة: گنده انگزد هو سكفينه. ديسقوريدس: بالرومية سغابينون و اجوده الصافى الظاهر الحمرة الباطن البياض الشبيه برائحته مابين و صمغ الانجدان والقنة(2) الحريف فى المذاقة. جالينوس: خالصه يتحل ساعة تلقيه فى الماء. قال و يشبه القتة اذا كاتت بيضاء. ومن القتة صنف يستحيل و يصير سكبينج وهو ما كان زبديا خفيف الوزن وهو اكثف و اشد تلززا من

السكبينج لايكون الا باصبهان. ديسقوريدس: صاغابينون نبات كالقياء فى الشكل ينبت فى بلاد ماهو (3). جالينوس: بدله القنة الا انه اضعف.

1. چنين است در اصل و در ترجمه قارسى: سكهنك. احتمال ميدهم «سكبنك» باشد؛ زيرا اصل كلمه فارسى است. آ. قنه را در ترجمه قارسى بيرزد ترجمه كرده است. در يرهان قاطع بيرزد و بيرزه و ييرزى به هر سه صورت آمده است. «زد در جزء دوم كلمه همان ڑد به معنى صمغ است.3. در ترجمه عربى ديسقوريدس: «فى البلادالتى يقال لهامامه بلادماه همان ماد يا بلادجيل ه است.

547. سكر 26090ا 0111 11ق5866 و بالرومية اوذمون(1). جالينوس نوعه بان منه ما يوجد جامدا على القصب وار والمجلوب من الحجاز كقطع الملح والمجلوب من اليمن شبه المصطكى ويغرف الر بسكر العشر والاحمر سكر العشر. الرازى هو ms389 من يقع على شجر العشر. قيل يجلب من اليمن. قال استودع عيسى بن عمر وديعة فطالبه يوسف بن عمربها وا اه ضربه بالسياط. فكان طول دهره بعدها يحمل فى كيه خرقة فيها شكر العشر والاجاص اليابس و ربما كان عند ولاة البصرة او فى الطريق فتصيبه نهكة على فؤاده يخفق بها حتى كاد ان يغلب فيستغيت بسكرة و اجاصة يمضمضهما فيسكن و

1. چنين انست در اصل. در ترجمهآ فارسى: «و به لغت رومى او را زخارين گوينده و اين درست است و به احتمال قوى اوزمون محرف و مصحف زخارين است.

549 و 548. السكر(1) ابومحمد: السكر شراب يتخذ من التمر والكشوث (7) والآس (3). والسكركة(2) شراب الذرة تتخذه الحبشة.

1. شمارهآ 549 را كريموف به عنوان سگركه كه در ذيل السكر (شماره 548) ذكر شده است داده اسيت . 2 . در اصل : «فالكشوث» . 3 . در اصل: «والابين». اصلاح از لسان العرب ذيل سكر.

3 . الشكركة به ضم السين و الكاف و سكون الراء نوع من الخمور تتخذ من الثرة وهى لفظة و حبشية قد عربت و قيل السقرقع (لسان العرب ذيل سكر).

500. سكر(1)مكة الارجانى: السكرالذى يجلب من الحجاز مثل قطع الملح هو من يقع على الغشر ينفع مع لبن اللقاح(2) من الاستسقاء. وقيل ان سكرالعشر المجلوب من اليمن غير السكر الحجازى. والطبرزد فارسى. ابوحنيفة: المغافير يكون فى الرمث والعشر والتمام فما كان فى الرمث فانه ابيض مثل الجمان (3) حلولين وما كان وار فى الغشر فانه يخرج فى غصونه(4) و مواضع زهره فييبس ويجمعه الناس ويسمى سكر الحشر و فيسرارة(5). والمغافير يقال لها ايضا مغاثير فان رق وسال حتى يقطر كان لثى.

1. در اصل: «السكركمة»* 2. اللقاح بالكسر الابل (اقرب الموارد). 3. اصل : «جلو». 4. د اصل: «مصوصه» . 5. چنين است در اصل. و من گمان مى كنم «و فى سكرهه باشد زيرا جملهآ مزبور از ابوحنيفه است كه در لسان العرب نقل شده است: «ويجمعه ms390 التاس و يسمى سكر العشر و و فى سكره شى من المرارة...» السان العرب ذيل عشرا. ناسخ طيق معمول نتوانسته استه بخواند و بقيه چمله را حذف گرده است.

============================================================

حرف السين 341 51.سكنجبين 44ع10-22ف= 1ع11 بالرومية اكسوميلى و بالسريانية خلاد(1)دبشا اظلاب) 11. در ترجمه فارسى: خلاد دبسا.

37ك. سليخة 06114 .1516107ل ديسقوريدس: لها ساق غليظ القشر يكون فى بوادى العرب ورقه كورقه الايرسا الياقوتى الحسن اللون مثل لون البسذ دقيق التقب املس طويل ور غليظ الانابيب يلذع اللسان و يقبضه و يحذوه(1) يسيرا غليظ الرائحة فيه و خمرية وهى ثلاثة انواع و هذه اجودها والاسودالذى فيه فرفيرية و رائحتهه كالورد. و اما الاسود الكريه الرقيق القشر المشققة فانها و امثاله مرزولة .

بشر: بالفارسية اشترگياه و بالعر بية ريحان الجمال و بالهندية ذلوا وفى نسخة تلو و و دلو(2). و يوجد شيء شبيه بالسليخة جدا و يفرق بينهما باته ليس بحريفه و ولاعطر و قشره لاصق بشحمه. ديسقوريدس: اختر منه ما كان فيه بعضه الحمرة و ماهو دقيق طويل القشور(3) غليظ الكعاب ممتلئ يلذع اللسان ول فى رائحته خمرية. ومنه جنس اسود ارجوانى(4) غليظ رائحته يشبه رائحة الورد شديدالمذاقة وهو اجودها. والسليخة الكاذبة تشبه الاولى و لكتها لاتلذع و ليست بطيبة و ترى فى قشرها مثل ما يكون فى جوف كعاب القصب. ومنها ه جنس اخر غليظ القشر لينه خفيفه، والردي منه ما كان ابيض غير مستوى(3) القشور و فى رائحته(6) و طعمه(7) مثل الكراث. و من السليخة مالونه الى البياض اجوف رائحته كالكراث ومنه ماليس بغليظ الانبوبة بل رقيق اجوف.

جالينوس فى المقابلة للادواء: انها تستحيل كثيرا الى الدارصينى حتى ترى ما يشبه الشجرة من الذارصينى سليخة و تجد فيها قضبانا متصلة باغصانهايه دارصينى. و قال فى الترياق قشرالسليخة الملساء الطيبة الريح الموردة اللون

7761) ابن ماسويه: اجوده مالونه الى الحمرة صافى اللون كالبسد مستطيلالقشور ms391 غليظ الانبوب مكتنز يلذع اللسان عفص الطعم طيب الرائحة خمرتها.

الخشكى: عيدان شجر قصار تكون بالبادية والتهايم ممايلى البحر اجودها الدقاق الظاهرة بالحمرة من اطراف العيدان وأردؤها الذى لونه الى السواد و كان ساقط اللحا فلاخير فى عيدانه و على حتاىي حال فهى مأخوذةهان من السلخ. بولس: بدل جزء من السليخة نصف جزء من الذارصينى. جالينوس : بدلها الدارصينى مثله. الارجانى: قشور السليخة كقشور سائر الشجر(8) بعدان تجف متوسط فى التخانة والرقة عطرية الرائحة.

1. در اصل: «و يحدره». در ترجمهآ عربى ديسقوريدس (شماره 10 از اول): «و يحذوه حذوا يسيرا». 2. در اصل: به گونهاى است كه مى توان «دلعه» نيز خواند. ولى «دلو» يا «دلوه» به قرينهآ صورتهاى ديگر آن : «ذلوا» و «تلوه درست تر است. 3 . در اصل: «التشطور»! 4 . در اصل : «ارجوان». 5. در اصل: «غير مستو فى مستور»؛ در ترجمه فارسى: «وجرم او راست نيوده ع. در اصل: «ريحته» 7. در اصل: «يطعمه» 8. در اصل: «البنج». در ترجمه فارسى: «وپوست سليخههه هه پوستى مشابهت دارد كه از جرم درخت برخاسته باشده 553 سلق و212109 يا 26110090- يا 83ل60 بالرومية ايروقوليون(1) و ايضا طوطلون (2) و بالسريانية سلقا و ايضا شيلوما و ايضا شيلوم و بالفارسية چگندر و ايضا صربه(3). ديسقوريدس: نوعان، اسود ه من شدة الخضرة عاقل والاخر مطلق.

1. كريوف حدس زده است كه اپدوفوليرون باشد ح02121 (ص540). 2. در اصل: «طرطلون». رجوع به عنوان يونانى. 3. كريموف حدس زده است كه صوطله باشد ح55021010 ف. سلجم م71471 1891081 يا .13.16061.

او(: حمزة: اصل الشلماب منه كانه شلغماب(1) فماؤه فى نهاية الحموضة حتى آنه

8. در اصل: «شغلماب». آ. در اصل: «يهبل» . در ترجمه فارسى: «و به واسطه ترشى گوشت در ms392 او هرا شوده.3. در اصل: «الشلجم الخواص». ا. 11ل266، مركب از 0لا266 به معني كاذب و بونيون به معنى بادام زمينى. ليدل و اسكات نام علمى سودونيون را 15اع ناع»ن گفته است. ك. در اصل: «المنظر» 555. السلت 70706=.ا 16119ة 1111000 ول يقال انه الشعير الحامض المسمى عندنا واره الذى يدرك فى اربعين يوماء وهاه قرأت حفىي بعض الكتب انه دواء يشبه الجاورس. قيل السلت هوالحب المعروف بجو برهنه سپيذ وبالزابلية جوگندم وبالسجزية رونك وهو نوعان[7ب ابيض واحمر ويزرع مع الحنطة و يحصدمعها. فاما الشعير الحامض فانه يزرعهي وقت حصاد الشعير الابيض ويدرك وقت الخريف مع الاقطان. ابوحنيفة: هو ه و من الشعير يسمى بالفارسية بيجه (1) و تفسيره الشعير العارى و قال هو حبت بين الحنطة والشعير اذا تقى انجرد (2) من قشره فكان مثل البر وهو ضربان و وهوالاردأ(3) لعسر استنقائه والاخرالابيض اصغر حبه و سنبله وا سهل (2) الاستنقاء يكفيه الدياس فقط.

1. ضبط اين كلمه به اين شكل يا به شكلهاى ديگر در فرهنگهايى كه در دسترس من بود ديده نشد. 2. در اصل: «ابحر». اصلاح از المخصص (ج 11 ص 62).3. در اصل: «الادور». آ. در اصل: «سبك).

556. سلافة العنب و معروف. حمزه: هو خوذامذ اى الخارج من غير عصر فهى تسلف البروز وقيل

شربت سلاف الحب والناس نطله ومن لايرى فضل السلافعلى النطل.

1. در اصل: «وسيكى عتدما ولد ابويوسف الرشيدء.،1».

57ك. السلع(1) =.1115 ق8000/ل1 5لاللة5861 نبات هو سم كانت العرب تعلقه مع العشر بثيرانه الوحش و يحدرونها منجه الجبال و يشعلون النار (2) فيما علقوه، يستمطرون يذلك. و يقال ان السلع سم وا ينبت فى اول البقل ms393 و يقال انه ضرب من الصبر. و قيل السلع من شجر تهامة اه التى لاتكون بنجد ولا بالحجاز(3) الحاجز بين التهائم والانجاد وهى المظ (4) والصاب والسلع والمذخ والعفار والسلب(5) والحضض و الهلتى(6) والجدف(7) . و (27) اما شجر نجدالتي لايكون بالحجاز ولا التهامة فهى الرمت والعرفج ل والعنظوان(8) والازطى والعلقى(9) والقضة والشكاعى والحلاوى(10) والوشيج(11) والجعدة . و قيل السلع يقتل الدواب اذا رعته. ابوحنيفة: السلع ينبت بقرب الشجرة ثم يتعلق بها فيرتقى فيها حبالا خضرا لاورق لها و تلتف.

و وله ثمر مثل عناقيدالعنب صغار اذا ايتع اسود تأكله القرد فقط. و اذا -انكسر (12)- سال منه ماء لزج صاف له سعابيب(13) وهو سم كله ور شوكها ازغب.

1. كريموف براى سلع نامهاى علمى زير را داده است.1) علاوه بر نام مذكور در عتوان: قنانه 1501ل11ل2 (به تقل از لين و عيسى وبدويان 2) ا ل006ييا

فذد السلم= ع1 12 يا يا 1809015 الامدى(1): هو بين الشجر شديداليبس ولايقدح منه نار(2) و يقال لانارفيه(3) .

وعقيل: ورقه هوالقرظ واديم مقرظ اذا دبغ به؛ هو من شجر مادنا من نجد من الجبال و فيه العرفط والطلح والعوسج والسمر. قيل السلمة شجرة ورقها و القرظ الذى يدبغ به.

1. در اصل: «الاموى». ا و 3. در اصل در هر دو موضع: «فاره.

559. سليط صاحب المشاهير: حتهوء عند اهل اليمن الزيت و قيل دهن السمسم ليضا.ه و قال كانهم(1) قصرا مصابيح راهب بموزن روى بالسليط ذيالها

1. يشعر از كثير عزة است. رجوع شود به لسان العرب ذيل قصر. اتيته قصرا اى عشيا. موزن ياتل موزن (در اصل: مودن) شهرى است ميان راس عين و سروج در بلاد جزيره (مراصدالاطلاع).2. شعر از نابغه جعدى است (نيز ديده شود ذيل زيتون در همين كتاب). 3.

در اصل: «الساج» و آن درست نيست رجوع شود به ذيل زيتون در همين كتاب.

56 ساحفاة 161070 = 11ع10 بالسريانية رقا و ايضا كالا و بالفارسية كشف و ايضا سنگ پشت وبالزابلية : باخه و بالهندية(1) والسجزية كجه. ديسقوريدس: البحرية هوالرق. حمزة: هو ه كشف و خرچنگ(2) و سولاپاى اى ارجلها فى تقب و كفارپشت اى خزفى الظهر بلغة فارس و دفوافى (3) و دفوا كرب و يسمى سنگ يشت و اه و بجرجان مالان(2) قفص. الآمدى: الآطوم السلحفاة البحرية والذبل من جلده و قيل السمكة التى جلدها السفن و قيل هو صدف وقيل سمكة فى البحريهن غليظة و قيل جلدة تخصف بها ms395 التعال فبعض يقول لسمكة وبعض يقول لبقرة.ه ا77ب) الجوزجانى: فى بحرالشام سلحفاة لها اجنحةلحمئة يقولون انها تخرج من الماء و تطيربها رمية سهم ثم تسقط. ولا يأكلونها بل يعيدونها من الشبكة الى البحر.

1. مخزن الادوية (511): به لغت هندى آن را كچهوا گويند. آ. در ترجمه فارسى: «كزچنگ» و واين به نظر درست تر مى آيد. 3. ضبط درست آن معلوم نشد. *. در ترجمه فارسى: «ألان قفص».

561. سلخ الحية 2ن7705346

1. در اصل: «سلخنا وحيوئا». متن از روى ترجمه فارسى است كه به نظر درست تر است. آ.

شايد «شيرس» باشد رجوع شود به عنوان يونانى و به ترجمه عربى ديسقوريدس (18 از دوم): «غيرس افاوس وهو سلخ الحية» السلمة(1) ابوحنيفة: سلب العيدان طولا يشبه القضبان ليس له خشب وان عظم له شوك دقاق طوال و برمة صفراء طيبة الريح تصير حبلة. والبرمة الزهرة التى تخرج منها الحبلة. والحبيلة مثل الباقلى. و كل شيء من السلمة مر و يديغ بورقها و بحبها و فى زهرتها الصفراء حية خضراء طيبة الريح تؤكل مع مرارة فيها. قيل ورقها القرظ الذى يدبغ به .

1. اين قسمت دنيال مطالبى است كه در ذيل «السلم» در ورق (آ 77) توشته شده است و ناسخ پس از ذكر چند ماده ديگر دوباره آورده است.

562. حتب(1)السمنه241061216- با سة ك 8 مثل حب الفلفل لكنه اسود القشر و متعلقه نقطة بيضاء.

1. رجوع شود به ذيل حب السمنة در حرف حاء در همين كتاب.

563 شماق 1006=ا1 618212 12005 بالهندية تمتم(1) و سماقيل و بالسندية والهندية تتل و قيل تنزيك(2). الرازى: شى احمراللون حامض الطعم وحبوبه فى شكل العدسن. هو نوعان: احدهما ما نه ذكره الرازى والاخر مرالطعم ويستعمله الدياغون و يعرف بهم. صاحب هيه الياقوتة: هو العبرب ms396 و العربرب(3) والعترب. بولس: السماق يستعمله الدباغون وأتما يستعمل الاطباء ثمرته و عصارته اكثر و بدله اصل الحماض.

ابوحنيفة: الشامى منه احمر شديدالحمرة وهو عتاقيد فيها حب صغار حامض.

============================================================

و1. در اصل: «اتم مقايل». در مخزن الادويه: «تمتم و سماقيل وطمطم» ظاهرأ كلمهآ «بالهنديه» در آغاز جمله زائد است. 2. در خزنالادويه: «تترك» و «تنزيك)) 3. در اصل: «عبرب» رجوع شود وبه لسانالعرب ذيل «عر برب». ؟. اين «سماق» به تخفيف ميم آست نه به تشديد ان.

. يميم 01171ه2110 .اع/11161116 1558 بالهندية تله(1). بولس: بدله بزرالكتان. ابوحنيفة: ليس فى سمسم العرب اسود و انما هو ابيض. والسمسم هوالجلجلان حكمن (2) غيربيان.

1. مخزن الادويه: «تل» به كسر تاء (ص 515). 2. كلمهآ مث به نظر من لازم است. ظاهرا از كسى نقل قول كرده است كه سمسم همان جلجلان است بى آنكه شرح و بيانى بران افزوده باشد. منتهى شايد ناسخ نام ناقل را انداخته است.

565 السمار بك10111 ق01050 01288 يا با 61105ة 5لا6لللك يا قلال1نا1108 (78) نبات بين الررع لاتأكله داية الا ماتت وقيلهوداء يقع فى الشعير فيصير ستنبلته كالانقاس(1) سواداء، والانقاس مداد(2) ، ولا يأكله شيء الامات.

1. در اصل: «لاالانقاس». 2. در اصل: «سواد،.

566. سمكة فى الحاوى: سيفا (1) يعرف ببيت المقدس بهذاالاسم. ابوالخير: سيفيا وهو بحرى، بالرومية طريقاليا(7). و من انواعها: الجرى، سماريس(3) ، الصير، قريب(4)، الصخرى، الذى يسميه اهل الشام التيه(5) الكوسج، البتبك(6)، المارماهى، طريقلا. جالينوس: السمك اليحرى يهرب من ماءالنهر والنهرى من ماء البحرههن والذى يتولد فى القوهة يستريح الى الماءين . ومن طبع هذا السمك ان يغالب.

جرية(7) ماءالنهر و يبعد عن البحر كثيرا الا(8) ان السمك البحرى ليس له ه

56016ا ع 006ي2101 0607016ا. د اصل: «فان». در ترجمه فارسى پس از سماريس قريب آمده است ومن احتمال ميدهم كهه «فان» محرف قريب باشد. والقريب السمك المملوح مادام فى طراءته (اقرب الموارد) . 5. اين كلمه ر الحاوى (ج21 ص 54) به صورت «البن» آمده است: «و اما السمك الذى يسميه اهل الشام البن». 6. در اصل: «البينك». والبنبك كقنفذ وجندل دابة كالدلفين (قاموس و تاج العروس). 7 .

در اصل: «الخرية» . 8. در اصل: «لان» اصلاح از الحاوى ج 21 ص 9.58. در اصل: «الى البحر». اصلاح از الحاوى موضع مذكور. 10. چنن است در اصل و ضبط درست آن براى من ممكن نشدر 11. چنين است در اصل و صورت واقعى آن بر من معلوم نشد. 12. در حاشيه آمده است: «سمعت ان السمكةالتى يكون فى الفوهة بين التيل والبحر المالح يسمى بورى ويكون ه سمينا دهينا و يكون كثير العدده.

567 سمانى حمتن1ن جالينوس: هو يأكل الخربق و لذلك يصيب المكثر منها تمدد فى العضل (1) فيجب اه ان لايتناول الا مالم يصب الخربق او قلل منه. و اسمه بالزابلية ولج (2) و قيل انه السلوى. و قيل فى السلوى انه العسل. و قال الهذلى (3) ل و قاسمها بالله جهدا لانتم الذين السلوى اذا ما نشورت 1. در اصل: «الفضل». آ. ولج پرندهاى است از تيهو كوچكتر كه به عربي سلوى و به تركى بلدرچين گويند (پرهان قاطع). مقصود خالدبن زهير هيلى خواهرزادهآ ايونؤيب الهذلى است .

شعر مذكور در شيرح اشعار الهدليين تأليف ابوسعيد شكرى (ص 215) آمده است. السلوى هاهنا العسل والشور اخذالعسل (شرح مذكور). قال الزجاج اخطأ خالد انما السلوى طائر (السان العرب ذيل سلا). ولى معلوم تيست كه اطلاعات زجاج نحوى متاخر، در لغت عربى بيشتر از يك شاعر عربى فصيح هذلى باشدا

و ا در اصل: «فاطعمت». ودر آن صورت وزن بيت درست نمى شود مگر آنكه «و اطعمتها، بخوانيم.ز 4. در اصل: «ولم يبتنان. 5. در اصل: «عندالشتيم الخنافس» و من شعر را مطابق ضبط كتاب اليخلاء جاحظ آوردم گرچه آن نيز يه نظر درست نمى ايد زيرا «ولم تثتناه كه فعلى است با ه مفعول ضمير متكلم با «اطعمهام سازگار نيست مگر آنكه اطعمتها بخواتيم. شتيم خنافس معنى جه دارد ولى با لم تثتنا چندان سازگاز نيست. به هرحال معنى ابيات به صورتى كه در كتاب البخلاء آمده است براى من كاملا روشن نيست. 6. در اصل: «بطل». اصلاح از كتاب اليخلاء ص 569. سمراء. 1111056 1101017136 صاحب النخب: بنواحى الموصل وديار ربيعة والجزيرة نبات على مثال الهندباء (78ب! الريفى (1) فيطول القامةورقه كدرالخضرة يضرب الى الصفرة و عليه كالغبرة البيضاء الشبيهة بما على ورق الخطمى واصله اصفر كالكزمازك(2) تنصب منه قضب فى الماء فيطفو سمكه ميتا وغيرميت والسلطان يعاقب بذلك لانه سم وانه قل ضرره.

1. در اصل: «المرنى». در ترحجمه قارسىة «بكسنى بستانى مشابهت دارد. بنابراين يا «المرنى» محرف از «البستانى» است و يا چنانكه كريموف حدس زده است (551) محرف از «الريفى» است. آ. در اصل: هالكزمازى» خوانده ميشود كه درست نيست.

============================================================

1. در اصل: «حنيفة». مطلب مربوط به ذويم در كتاب التبات ابوحتيفة، شماره 382، آمده است 57 تمور. علاعلان 5ع1لة11 يا لاعالر 11081619 بالرومية فردوس(1) و ms399 بالسريانية سمورا.

1. چنين است در اصل. در ترچمه فارسى: «به لغت رومى او را سيبولن گويند»= *هلللاع دان كه ظاهرا از اصل روسى است.

71گ سنيل 0080060 ا 6ا1ع 668ل يا 11820518615 )ل 51ل15لق161 يا 11165لل5ل381 761611602 وديسقوريدس: اجوده السورى وهو وافر الجمة اشقر طيب الرائحة جدا فيه شيء من رايحة السعد و سنبله صغيرمر يخفف اللسان و يمكث رائحته طويلاء و هاه منه هندى ضعيف اطول و اكبر ستبلا و مخرج سنبله من اصل واحد و جمام(1) سنبله وافر ملتف بعضه على بعض زهم الزائحة. والذى هومن الهندى بعيد من جه النهر الذى ينبت عنده والج فى الجبل واطيب رأئحة واقصر سنبلا تشبه رائحته ه رائحة السعد و منه نوع فى وسطه ساق وهو اشد بياضا وهو ردى، والذى ه ر ينقع(2) فى الماء يستدل عليه ببياض السنبل و قحله(3) و من انه لاتراب فيه . و قد يغش يان يرش عليه اتمد بماء او سكر ليبتل و يثقل. ديسقوريدس ايضا: وز الشورى يوجد فى جبل ممايلى سورية. واهندى يسمى غنغيطس اشتقاقا من نهر ه

جالينوس: اشد سوادا من الشامى والجبلى ببلاد قليقيا اضعفها. يحيى يه و والخشكى: اجوده حكسنبل- العصافير الذى اذا فرك فى الكف فاح منه رائحة التفاح ويليه صغارالسنبل وهو كثير البياض طيب الرائحة قريب من الاول . و (779) ادونه سنبل دقاقوجلال ليس مما يستعمل فيما يتنوق فيه من العطر وهو حشيشة يوتى بها من الهند و كشمير فى ارض التبت وهو جيد للكبد والمعدة قليل الحرارة منفح للحميات. الخشكى هو احد الاهضام داخل فى طيب النساء الرطب وخاصة فى المكتومة(6) . والعرب تضيفه الى القرنفل اضافتهم العنبر الى المسك ولا تكاد تذكره مفردا كما تذكر القرنفل مفردا. صهاربخت: اقوى ه انواعه الهندى. والسنبل الاقليطى، وهو ميبخوشه (7) ، اشد حرارة من الهندى و ه اقل قبضا. ابن ماسويه: اجوده الاسود. قيل يستعمل السنبل بان يطبخ اولا ms400 ثم يباع على انه لاعيب فيه فاحذره الرازى: هذا لايكون قوى الطعم ولامشبع اللون. مجهول: السنبل الاقليطى هو الناردين. والسنيل بالهندية كتهما. باسهل: هو عندنا عروق ذات زغب(8) نوعان اسود و يعرف بالنيبالى قصار ويستعمل قجه فى الطيب و به يعرف لانه اطيب رائحة والاخر احمر اطول سفا (9) و يعرف ه بالاوديانى و ايضا رائحته اقل و فيه قليل حموضة ويستعمل فى المعجونات لاهر الطيب وفى اغمدته(10) الزغر يقع قرون السنبل القاتل و علامته الحلوكة وه الرزانة و اذا كسر كان اسود برأقا حلوا و فيه حرافة كحرافة عاقرقرحا.

بشرالسجزى: قرون السنبل يشبه العود القمارى و يوجد فى لب الازب منه و والشربة القاتلة حكمنهي قيراط. ابن مندوية: قرونه يسمى اشرتق و شرنك ه و وهو البيشء حمزة: هو شبه بواء قيل يوجد فى السنبل شيء كالعنبر يقتل منه وزن هجه وخردلة و يضاهيه حجر يشبه البسذ يقتل منه وزن شعيرة. بولس: بدل ناردينه و الهندى او الشامى الاذخر. ذكر جالينوس ان فيلن الغز(11) به فى شعره وسماه

1. در اصل: «كمام». اصلاح از يرجمهآ عربى ديسقوريدس (6 از اول). 2. در اصل: «يقع و آن درست نيست. 3. قحل به معنى خشكى است. كريموف (554) حدس زده است كه «تجله» باشد ولى در اينجا معنى ندارد. *. مقصود رود گنگ معروف است. 3. در اصل: «حين» كه در اينجا ى بى معنى است. *. المكتومة دهن يجعل فيه الزعقران (اقرب الموارد). 7. در اصل: «مر نجوشه)م . در .حاشيه «مينجوشه»». رجوع تود به ذيل ««زراوتد، در همين كتاب: 8. در اصل: «شب» كه معنى نمى دهد. . چنين است در اصل. معنى آن ويا صورت درست آن بر من معلوم نشد 10. مترجم فارسى ظاهرا آن را «راعمدتها، خوانده و «چوبهاه ترجمه كرده است. اعمدة جمع ms401 عمود به معنى ستون ايست و عمود به معتى چوب نيامده است اما اغمدة چمع غمد به معنى شلاف تيامده است ولى چنين مى تمايد كه در اينجا مقصود مؤلف از اغمدة همان غمد به معتى غلاف است. به هر ه و حال مقصود مؤلف از اعمدة يا اعمدة بر من روشن نشده اينكه بشر ميگويد: قرون السنبلوه يوجد فى لب الازب منه» غمد وغلاق را مرجح تر مى سازد 11. در اصل: «الغربه. مقصود لغز فيلن طرسوسى است كه جالينوس آن را حل كرده است و ابو ريحان در ذيل زعقران نيز يه آن وه اشاره كرده است ارجوع شود به حاشيه زعفران). *ريشه با تام دزوغين» مقصود سنبل است زيرا ريشه و پياز اين دارو را به غلط و دروغ يه تام خوشهاش (سنبل) مى خوانتد. رچوع شود ور به كتاب يوليوس برندس به نام داروسازى نزرد اقوام با فرهنگ قديم (ج 2 ص 278 و 279).

12. در اصل: «لااصل».

572 سندروس 761 181376/715ي افلل يا قللتلةللل11 75 بالهندية رال و قيل ايضا مريمدهون وقيل ميمو. وفى كتاب الادهان: يختار احمره كالعقيق الاحمر الصلب المقشر من قشره اى المنقى . حوك شجر السندروس يكون بارض الزنج يشدخ ويشربط و يفرك حتى يسيل ويجمد اولا ولهذا وجدجه وفيه ما يقع عليه من حيوان. وهو نوعان احدهما المعروف والاخر اجود منه وهو ه عزيز والفرق بينهما اذا قربا من النار فان الاول ينقبض ويتفرقع(1) والاخر الجيد يلين و يمتد كالعلك.

1. در الجماهر (ص 212): «يترفع فى التار» و آن درست نيست. تفرقع به معنى انقباض است.

============================================================

1. در اصل: «العرق» اصلاح از ترجمهه فارسىه 574. سنياذج 0616ف10، اهو حجر سيمرس. ديسقوريدس: دسم ms402 جدا و به تجلى القصوص للخواتيم؛ و معدته فى جزائر الصين.

75. سوسن 12.9011090ة لللاللنيا يا با 10160ق2 بالرومية قرينوس و ايضا سوستين(1) و ايضا سوسينن و بالسريائية شوشينا و بالفارسية سوسن. ودهنه بالرومية ايريمورون(2) و بالسريانية مشحاديرسا.

صهاربخت: البستانى هوالازاذ الابيض. صاحب المشاهير: العبقرالسوسنعجه الابيض الطيب الريح وانشد و عبقر اطيب الريحان رائحة ي شفى من التا(3) والمركوم من زكييه الرسائلى: اجود اصوله ما كثرماؤه واندمجت اجزاؤه وكان نضيرا غيرمتحشق متلاخم الاجزاء يضرب الى الصفرة طيب الرائحة لا يستثبت له طعم بعيد من قنه رائحة العفن يعطس من يذوقه. بتاحية شيراز ريحان يعرف بسوسن نرجس ورقه مثل ورق السوسن و داخله مثل عنن النرجس سواء حمزة: الابيضجه (80) المسمىآزاذ سوسن هو سوسن ادرا(4) لان درا هوالحرية. يولس: بدله الراسن الطيب الرائحة. سوسن آسمانجونى، افاميرون(5) و اصل الاسود منه وج

ابوحنيفة: الاسم اعجمى وهو انواع كثيرةو اطيبد (11) الابيض. صهاربخت: البستانى هو الابيض الآزاذ . ابن ماسويه: بدل دهنه دهن الغار(112). الرازى: بدل السوسن فى وجع الصدر وزنه(13) كتيرا معجون بشيرج تين. ديسقوريدس ه فى السوسن: له فقاح واحد فوق الاخر مختلف ابيض الى الصفرة ارجوان والى لون السماء يشبه قوس السحاب واصوله كثير العقد طيب الرائحة وينبغى اذا قطعت و جففت فى الظل ان يغرز بالابر ويرفع وافضله ما كان اصله مستحصفاه و قصيرا شديدالكسر لونه الى الخضرة طيب الريح ومذاقته محرقة وريحه يابسا ه اطيب منه رطبا و اذا عتق ذوى جه 1. 08صا5. ا. 1117 111011اروغن زنبق يا سوسن) اليدل واسكات). 3. اين كلمهه معلوم نشد. كريوف (558) حدس زده است كه «نسا» باشد به معنى رگ معروف ولى در ms403 آن صورت وزن شعر درست در نمى آيده؟. شايد «ردا» باشد يعنى رد يا راد ك . 6.006709.

0ل.7. شايد ايرنيون آقريوس (سوسن برى). 8. در اصبل: «تفعمت» و آن درست و نيست. «تفغمت» به معنى «تفتحت». 9. در اصل: «السوسن»، و ان درست نيست. به قرينه جملةه بعد «اسوس» درست است كه همان شهر شوش كنونى است 10. در اصل: «امومر». رجوع شود به تاج العروس ذيل «هبر». 11. در اصل: «اظنه» . اصلاح از روى ترجمه فارسى 12. در اصل : «غاره بدون الف ولام. 13 . در اصل: «والرئة كثيرا» كه معتى تمى دهد. اصلاح از كتاب الابدال رازى.

576 سورنجان120412010 لاااة نل يا سقه]ن لاا78268 111ل و بشر: بالفارسية لعبت بربرى و بالسندية لايحل مول وفى نسخة لايقل: وهو

1. در ترجمه فارسى: «جغر به» ا. در اصل داخل و خارج هر دو بدون الف و لام. 3. در اصل: «ويحتلب». ا. 1(سل 21611000 به معنى انگشتان هرمس يا اصابع الهرمس. د. شايد تحريفى از لعبتا باشد 77ك سوس 710020.ا 1722 بالهندية مهلت وبالسجزية ms404 موز (1) و مجوس سجستان يسمونه بوى هير بذان و ال يبخرونه فى البيوت والنواويس فى المسترقة(2) و الكهنبارات و بالزابلية ملخحج (3) و اصله بالرومية كلوقورون و بالسرياتية عقارشوشا. و بالهندية عن بشر رسون ه و و بالسندية مهلتى (2) و فى نسخة ميلتى و بالفارسية منره(5) وشك و دار ورهرام(5) و و دارشيرين اى حشيشة حلوة و خورد پيلان اى طعام الفيلة. و قيل بالعربية ه مدهوق71). جالينوس: جلوقوريزون، جالينوس و اوريباسيوس: غلوقريزا ز يكثر بقبادوقيا و بنطس. طول شجرته ذراعان ولون زهره فرفيرى و تمره ه مغلف كالعدس و اصول كالشمشاد و عصارته مثل الحضض وزهره قريتو(8).

============================================================

1. در تحفه حكيم مآمن: «در اصفهان مزو نامنده (ذيل سوس) . در مخزن الادوية (ص 529): «به اصفهانى مروه. آ. در اصل: «فى المسروقة» و آن درست نيست. مقصود روزهاى خمسه مسترقه يا وه و پنجه دزديده است. 3. ملخچ به فتح اول و تانى و سكون ثالث و جيم فارسى گياهى باشد كه چون چهارپايان خورند مست گردند (يرهان قاطع). 4. در مخزن الادوية (ص 530): «بهندى ملهتى». 5. اين قسمت در حاشيه و درهم نوشته شده است. قراءت صحيح ان معلوم تشده ع. در اصل: «دارواوهرام». در اسماء العقار (شماره 271): دار هرمز. مايرهوف نتوانسته است آن را توجيه كند. توجيه آن از همين بيان صيدنه ابوريحان كه هير بذان آن را در خانهها و گورستاتها بخور كنند معلوم ميشود. گياه مقدسى بوده است كه به نام دار ورثرغنه (بهزام) و اورمزد (هرمزد) معروف بوده است وبوى هير بذان نيز ناميده مى شده است. 7. احتمال ميدهم با متك يا مهك بى ارتباط نباشد 8. قرينوس و قرينون چنانكه گذشت در يونانى به معنى سوسن است.

سوس ms405 را با سوسن اشتباه كردهاند. 9. در اصل: «الثورم و آن در اينجا معنى ندارد مقصود اينوه است كه اگرچه «قرينو» بى نون گفته شده است اما باز هيان سوسن است نه سوس . 10. اين متك با مهك يكى است (مايرهوف بر اسماءالعقار) شماره 271. آن را با متك به معنى اترج نبايد اشتباه كرد مهك به معنى سوس است (برهان قاطع كه اشتباها درخت سوسن نوشته است) 578. سيوطوس(1) الحاوى: يربط به الكرم. وذكر بولس ان له زهرا و ثمرة مقيئة وثمرة مسهلة ه واغصانا.

1. در الحاوى «سيوطوس» نيامده است. اما ديل «سقوطرس» شرحى آمده است كه مشابه شرح متن است: «سقوطرس وهو بردى يربط به الكرم. بولسة متى شرب من ثمره هذا او من و زهره ثلاثة قراريط حرك القى كمايحرك الخربق الابيض من غير مضرة . فاما ثمرته فانها تسهل من اسفل و اما عصارته فانها تنقع من عرق النسام. (الحاوى، ج 21 ص 49) من گمان مى كنم اين دو دارو يكى باشد و شايد صورت صحيح آن سيوطرس يا همان سيوطوس مذكور در متن باشد زيرا ابوريحان مراعات حرف دوم را در ترتيب الفبايى مى كند و اين دارو در رديف سين كه

79د سوفال الرازى: قشور غلاظ عظام حتقىى الشكل شبيهة بقشور شجرة الدردار و وهى التى تحمل السنة العصافير.

580. سوءمزاج ي الرازى: حب اسود اللون يشبه البسر الا انه اصغر منه.

581 ms406 بتويق بالسريانية شحثيثا.

582. سياه داور آن هو نخرالبطم و قيل البلوط و بالسريانية(1)...

1. از اينجا ياز از اصل عربى افتاده أست. چند ماده از حرف سين و نمام مواد حرف شين وماده صاب از حرف صاد وقسمتى از مادهآ صير را از روى ترجمهآ فارسى نقل خواهيم كرد ترچمهآ او فارسى درباره سياهداوران ناقص است يعنى وصف آن را كه از آن بيرونى آست ندارد و فقط خواص ان را از ارجانى نقل كرده است كه از پيرونى تيست. سياهداوران را ساداوران نيز چور گفتهاند و مؤلف برهان قاطع آن را سرياتى مى داند! و گويد چيزى است مانند صمغ و آن را در درون درخت گردكان كه مجوف شده باشد يابند... مؤلف خزن الادويه (ص 488) گفته است كه معرب از سياهداران است يعنى سياهى درختان! ولى يعد مى گويد كه آن را به عربى سوادالحكام وسوادالقضاة تيز گويند به جهت آنكه قسمى مداد از آن ترتيب ميدهند. پس بايد سياهداوران ور باشد با اضافه سياه به داوران. در جامع ابن البيطار (ج آ ص 3) سواد القضاة به اشتباه

(1)06 583. سولان (1 ارجانى گويد سولان داروى رومى است و او گرمى خشك است در چهار درجه، چون اندام باو پسوده شود اندام را بسوزد و اگر در بينى مقدار حبهاى با آب چگندر ريخته شود لقوه را دفع كند.

1. نقل از نسخ سهگانهآ ترجمهآ فارسى. چنانكه مشاهده مى شود نسخ ترجمه فارسى قاقد وصف دارو است: پيعنى گفتهآ اصلى بيرونى را ندارد و فقط خواص آن را از قول ارجانى نقل كرده و است. ظاهرا برهان قاطع از روى ترجمهآ فارسى نقل كرده است كه در ذيل سولان گفته است: و نوعى از دوايى هم هست و ان را از جانب روم آورنده لقوه را نافع است.

584 سيساليوس(1) م1عد2يا 1ل1011105 65يا لالا021 وا ا علنل و معنى سيساليوس چنان ياشد يعنى چيزى ms407 كه يلعاب ماند و او لغت رومى وه است. و آنچه رومى است بمقدار از نبطى خردتر است و بوى و طعم او از وه بوى و طعم نبطى تيزتر ياشد و با قوتتر. و محمدزكريا گويد سيساليوس رومى است و او داته ايست باندازه تخم اشق. و گويد در بعضى از كتب چنين يافتم كه او انگدان رومى است. و اين ماسويه گويد سيساليوس يانگدانو رومى مشابهت دارد؛ و گفته است لون او ازرق است. و ديستوريدس او را يه ساسالى(2) نام كرده است و برگ او به برگ رازياته مشابهت دارد جز آنكه برگ ساسالى سطبرتر باشد و او را سايه بانى باشد چنانكه شبت را و در آن سايه ميوه دارد و بهيات آن ميوه دراز بود و او را زوايا باشد و طعم او تيز باشد و آبنماسويه گويد او به زنجبيل مشابهت دارد 1. تقل از نسخ خطبى سهگانهآ ترجمه قارسى 2. ترجمهآ عربى ديسقوريدس (شماره 50 از سوم) .

============================================================

1. اين سينا در قانون: خشبةالشونيز (ديل سيسارون).

د سين(1) /،ا 101801ل11ة محمدزكريا در كتاب حاوى او را بقرة العين تعريف كرده است و گفته استوه و موضع او در آيهاى ايستاده باشد و قوت او در حرف قاف.ي ذكر كرده شود انشاءالله.

1. نقل از ترجمهآ قارسى نسخهآ مب كه در آنجا سير دارد و آن آشتباه است. در الحاوى (ج 21 ص 66) سن دارد ولى در آتجا په اشتباه نوشته است : «ينبت فى المياه القايضة »! (درست القائمة) در ترجمد عربى ديسقوريدسشياره 127 از دوم) : «سين وهو قرة العين» وما از روى ان اصلاح كرديم. قرةالعين را در اسماءالعقار جرجير الماء وكرفس الماء تيز گفته است (شغارة (340 87. سيلم رازى گويد سيلم به زنجبيل مشابهت دارد و در ms408 طعم او تلخى باشد و طبيعت را قابض است.

============================================================

1. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى. آ. اين كلمهآ ظاهرا محرف از غينغيدون ارجوع به عنوان يونانى) است. زيرا در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 138 از دوم) آمده است: واغينغيدون وهو الشاهترج» ومطالبى كه از ديسقوريدس نقل شده است از همان جا است. 3 .

در اصل: «بليقا» . اصلاح از ديسقوريدس. 4 . در مخزن الادويه: «پت پاپره به معنى بقلهآ نافعه براى مره صفرا وكت پاپره نيز نامند (ص 538). 5. در لغتنامه پلاتس: «تشنك».

589. شاهبلوط (1)ح هب1606 615ن627ق يا -5ة 2221 66876) يا باللل 11258178ق) شاه بلوط را بلغت سريانى بلوطا ملكا گويند. اهوازى گويد او را بلغت رومى قسطنه گويند. و او به هيأت باندازه نيمهآ جوز باشد ومزه او به مزه فندق تر جه

1. نقل از نسخ خطى سهگانه ترجمهآ قارسى 590 شاهدانق(1) 00001312ب055787ة شاهدانق را يزبان پارسى تخم كنب گويند و بلغت سريانى زرع آدم(2) و برومى كتابورين و به لغت تازى قنب گويند. و ابو عمر و مطرز كه غلام ثعلب بوده است گويد تنوم(3) عرب درخت شاهداته را گويد و ms409 چنين گويد آنچه دشتى بود از شاهداته ياندازه پلپل باشد و عامهآ عرب او را حب سمنه گويند. ووه قاينى گويد از حنين چنين شنيدم كه شاهدإته داروى كشنده است مقدار يكدرم از او بطريق اسهال بكشد و تادر باشد كه كسى از مضرت او خلاص يابد.

1. تقل از نسخ خطى سه گانه ترجمهآ فارسى. 2. چنين است در مج و در مب «زرع آدام». 3. تنوم شاهدانه تيست بلكه گفتهاند دانهآ او مانتد شاهدانه است السان العرب ذيل تتم).

فك. شاهسيرم (ا)ل ي0ا لا6فقا 10 يا للللل) الفلݣللاا شاهسپرم را بلغت تازى ضيمران گويند و نام مطلق او ريحان است و اگرچه وتام ريحان بر جملهآ اتواع رياحين اطلاق كنند بطريق مجاز آما لفظ ريحان موضوح در مقابلهآ اوست بطريق حقيقت(2) و بلغت عرب او را حماحم گويند.

و چنين گويند كه عرب شماجم شكوفهآ او را گويند و بعضى گفتهاند حماحم شاهسپرم سرخ را گويند.

1. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمهآ فارسى 2. اين ادعا از كتب لغت عرب تأييد نمى شود .

592. شاياتك(1) 207020- . ل ق021، 1ل شابانك را بعضى شابانق نيز گويند بحرف قاف. و صهاربخت گويد شابانك

1. تقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه قارسى. آ. والعيس بالفتح نبات، ذكره ابن دريده وقال وابوحاتم فارسيته شابانك اوسيستبر (تاج العروس ذيل عبس) 593. شارب(1) محمدز كريا گويد شارب به تر بد مشابهت دارد و برين زيادت تكرده اند بصفت.

1. لز نسخ خطى سهگانه ترجمهآ فارسى 594. شاطل (1) را محمدزكريا در كتاب حاوى(2) آورده است. و چنين گقتهاند كه شاطل داروى هندى است و در صورت به كمأة خشك مشابهت دارد ms410 و ذكر او در باب سين(3) تقرير كرده آمد.

1. تقل از نسخ خطى سهگانه ترجمه فارسى. آ. «شاطل دواء هندى يشبه الكمأة اليايسة وهو خار و يسهل الخلظ البلغمى» (للحاوى ج21 ص 126).3. در اصل: «شينه كه اشتباه است رجوع ابه ساطل.

ف شاذنج(1) 077161402لله- 1155 شاذنج را يلغت رومى حمياطوس و همياطيطس نيز گويند و بسريانى شادنا ى گويند و كيفا ددميا نيز گويند و بهارسى شادنه گويند و بيدوند(2) هم گويند در بعضى مواضع. و بتازى او را حجرالدم گويند. و جاليتوس گويد او را اه حجرالدم باينمعنى گويند كه چون چرم او بر سنگى يا فسانى بسوده شودجچ

1. از نسخ خطى سهگانهآ ترجمهآ فارسى. آ. در اصل: «پندونده. اصلاح از برهان قاطع: «بيدوند بر وزن ريشخند نام داروئى است كه آن را شادنه گويند و بجهت داروى چشم به كار پرتده. 3.

چنين است در اصل و احتمالا جاورسى (عرايسالجواهر ص 190 و 191).

96 شب(1) 171718 416لة شب را بلغت هندى ms411 مك گويند و بزابلى زمج(2) گويند و بسجزى سمه گويند.

و ليث گويد شب سنگى است كه از جوهر او زاگ و امثال آن حاصل شود و و از چملهآ اتواع او يمانى به باشد و از پس او آنچه جرم او گرد باشد نيك بود و وه آنچه تر باشد ازو چون شب لبنى و صفايحى جرم او سطبر باشد وبولس جوه گويد از جملة انواع او شب مشقوق لطيفتر بود و معنى مشقوق بلغت پارسى جوه شكافته باشد. و گويد از پس مشقوق آنچه جرم او مدحرج بود يعنى گرد ور :باشد بهيات، نيكوتر بود. و در يين كوهيست كه از سر ان كوه ابى بيرون ميأيد و بدو طرف از آن كوه فرود آيد و پيش از آنكه بزمين رسد بتدريج منجمد شود چنانكه يخ و نمك و امثال آن منجمد شود و شب يمانى از آن

1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمهآ فارس: 2 . در اصل: «رمج» با راء. اصلاح از برهان قاطع: زمج به فتح اول و سكون ثانى... مطلق زاج را نيز گويند اعم از زاج سفيد و سرخ و سياه و زرد ر و سبز و بعضى گويند اين لغت به فتح اول و ثانى است و معرب زمه است و زمه زاج سفيد باشد نه مطلق زاج *. چنين أست در مب و مج و در مغ: «رنگ رزان» 597. شبوط(1) .-10990لة 67ة 1010 ليث گويد شبوط و شبوط(2) در وى لغتى است و او نوعى است از اتواع ماهى و دنب او ياريك باشد و ميانه او پهن بود و جرم او هموار پاشد و نرم وه سر او بلون زرد بود و هيات او به بر بط مشابهت دارد و بر ومى او ms412 را يه فطراوس(3) گويند و بلغت سريانى شبوطا گويند و بلغت سجزى انجك گويند. و ايوالخير گويد نيكوتر(4) از انواع ماهى شبوط است كه تولد او در جوه دجله يغداد و فرات كوفه باشد.جه 1. از نسخ خطى سهگانه ترجمه فارسى. 2. در مج: «شبرت» 3. 240،8،» ظاهرا ماهى صخرى يا ضخورى يايد باشد (كريوف 570). 4. مج: «نيكوتر از انواع شبوط آن است كه..».

98ك. شبت(1) /11909ا 16115 16101ل وشبت را بلغت رومى انقيون و اتثون گويند و بلغت سريانى شبتا گويند و بهارسى شفذ گويند و بلغت سجزى شوت گويند و حمزه گويد او را بلغته پارسى شوذ گويند و باينمعنى طعامى كه از او با گوشت ساخته شود او را و شوذبا گويند و بهندوئى او را سوئى(2) گويند. و در منقول(3) مخلص آورده است كه شبت را بلغت لطينى انيطوا(4) گويند. ازهرى گويد گياهى كه او را ياه شبت گويند در لغت پارسى اشود بوده است و شبت معربست ازو.

1. نقل از نسخ خطى سهگاتهآ ترجمه فارسى. 2 . در مخزن الادويه: «سواه و«سوى» . 3. در مج:

1. از نسخ خطى سه گانه ترجمهآ فارسى 2 . در مب «بى». 3. چنين است در مغ و مج. در مپ: «حب الفراط». 4. در قسمت خاصيت آمده است: «و ابوريحان از آرجانى و حنين روايت كند كه و شير او را استعمال نشايده 61. شجرة(1)مريم 65ل24 12ا 10لا لق6) يا الالك670ن11 ققلي يا .531 6210601111 11ا1126 صهاريخت گويد نباتى كه او را شجرهآ مريم خوانند بلغت تازى او را عبوثران ور نيز گويند. ليث گويد او نباتى است كه به قيسوم(2) مشابهت دارد بدان معنى د كه نبات هر دو خاكفام است و بوى او خوش بود جز انكه بوى عبوتران ه

1. از نسخ خطى بسه گانهآ ترجمهآ فارسى. مايرهوف در شرح اسماءعقار (شماره 364) مى گويد كه شجرة مزيم را به گياهان متعدد اطلاق كردهاند از جمله 60له (در فرهنگ انگليسى حييم به ور پنجهآ مريم ترجمه شده است و در كتاب گل گلاب به بخورمريم) و 1824116110 (كه نيز در يونانى دوشيزگي و عدراء بودن را مى رساند و با نام مريم متناسب است) و122زلا (كه باز يكى هوه از انواع آن كف مريم خوانده شده است) و 6لللت. همين شجره مريم را ديگران بخورمريم نيز گفتهاندريشهآ آن همان عرطتيثاى معروف است. براى اسامى علمى ديگر رجوع شود به و كريموف 2.572. چنين است در اصل ودر لسان العرب (ذيل عبثر) قيصوم با صاد: «العبوثران و العبيثران نبات كالقيصوم فى الغبرة الا انه طيب للاكل» 3 . والعبيثران شجرة طيبة الريح كثيرة الشوك لايكاد يتخلص منها من شاكها يضرب مثلا لكل امر شديد (لسان العرب ذيل عبثر).

202. شجرة(1) البق 0غ1ع77=019للا يا.ا 11016616 ارجانى(2) گويد طبع شجرة البق سرد خشك است و باين معنى جراحتهاى ه تر را خشك گرداند و نيكو كند و علتى كه پوست اندام را بكند چون بهق ووه درد ومانند آن جمله را سود دارد چون يسركه آميخته شود و علاجم كرده آيد.

و اگر پوست اين درخت را بر موضع جراحت عارضى چون زخم چوب وه مانند آن ببندند چنانكه شكستهبند بندد هر عضو شكسته را و جراحت را ز نيكو كند.

1. نقل از نسخ خطى سهگانه ترجمهآ فارسى. آ. اين قسمت خاصيت است كه از ابوريخان

1. از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى. شحم الارض به خراطين نيز گفته مى شوده 011606ل0لابا 6116576ا. ولى با وصفى كه در اينجا شده است مقصود كرم خاكى نيست بلكه يكى از و انواع سوسماران است. 2. مطالب بعدى مآخود است از كتاب الحيوان جاحظ اج6 ص 36): ««و مماهويغوص فى الرمل و يسيح فيه سياحة السمكة فى الماء شحمة الرمل وه يه شحمة الارض ... الخ».

04. شقاقل= .55ل1 الايلعل256ل1ق10 يا الةعةةلل16 قل يا . 10 يا با ع681 0ل شقاقل(1) بيخ گزر دشتى را گويند و دوقو(2) تخم او را گويند و او را از سمرقند پاطراف برند و بهندى او را كيركاكول(3) گويند.

(2) 1 1. از نسخ خطى سه گانه ترجمه فارسى. 2. رجوع شود به دوقو در همين كتاب.3. در بخزن الادويه (ص 549) كاكول.

============================================================

1. از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى در مب: «شستيدان». در مغ و مج: دششتبدان». در صورت اين نام اختلاف زياد است. در مخزن الادويه گويد «به فارسى شش يندان سياه و به شيرازى شش يندان نامتد» شايد شش بندان درستتر باشد اما ما از اصل پيروى كرديم به اين و معنى كه شستيدان را كه به هر حال درست نمينمايد به شست يدان تبديل كرديم. كريموف (572) نيز شستبدان آورده است. در مخزنالادويه (ص 642) آن را ذيل فاشر ستين به معنى «مزيل شصت علت» آورده است و اين كلمه در اسماءالعقار (شماره 313) فاشرشين است. مايرهوف به نقل از لغتنامهآ سريانى بر وكلمن آن را سريانى گفته و اصل آن را فاشير اشتين داتسته است. فاشر اشتين يا به هر صورت كه خوانده شود معادل الكرمةالسوداء است در حالى كه فاشرا معادل الكرمةالبيضاء است غملع1 قل1ع10لل فاشرشين يا الكرمة السودا، تحت عنوان انبالس مالنا (به عنوان يوتانى مراجعه شود) در شماره 127 از مقالهآ چهارم ترجمه عرب ديسقوريدس آمده است. انبالس لوقى يا الكرمةالبيضاء در شمارهآ 136 از چهارم.

606. شعير (1) 111.17 10261 0(2)ح شعير را بلغت سريانى صعارى گويند و بلغت رومى قرثارن(2) گويند و بپارسى جه و هندوئى جو گويند. ابوالخير گويد از جو آنچ خوشهآ او را سوگها(3) تباشد ور فضل(4) او كمتر بود از انچ خوشهآ او را سوگها باشد.

1. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى. 2آ. در مب «فرثارن» و در مج و مغ: «فرثادن». شايد در اصل «قرتاون» بوده است. 3. سوگ.، داسه گتدم و جو را نيز گويند و آن خسهاى سرتى و بود كه بر سرهاى گتدم و جو باشد (برهان قاطع). ؟. در مب «فضله»!

============================================================

1. نقل از نسخ خطى سه گاتهآ ترجمهآ قارسى همچنانكه از نامهاى علمى عنوان پيداست دو نوع يو گياه طريخومانس و اديانطن در اين شرح با هم آميخته شده است. شعرالجن منقول از قول يندى به پرسياوشان گفته شده است (شرح مايرهوف برخافقى شماره 167).

609. شعرالجيار(1) 1779ا 61 قل ي81ي وابن سرابيون گويد شعرالجبار پر سياوشان را گويند و در كتاب خود ذكر

فوطوسيس(2) كرده است و ابو الخير از او بشعر الجبار عبارت كرده است و پرسياوشان در موضع او تقرير كرده آمد.

1. از نسخ خطى سهگانه ترجمهآ فارسى. 2. در ترجمد عربى ديسقوريدس (شماره 103 از مقاله چهارم) آمده است: «اديانطن وهو البرشياوشان و من الناس من يسميه فولوتريخنيه وهو شعر الجنان (الجبار). پس بايد فولوتريخن 0110/01100 باشد.

10ع. شقائق(1)النحمان ا7لق لهعنال = .61101119 ع60ل (2)- گلى است ولون او ms419 سرخ باشد و ازهرى گويد سبب آنكه او را شقائق (2) النعمان خوانند انست كه وقتى نعمان بن منذر در موضعى نزول كرد و در جوار هوهد آن موضع ريگ توده اى بود و بر آن ريگ توده نباتى بود كه عرب او را شقر ور گفتى و شقر او را بآن سبب گويند كه لون او بخون مشابهت دارد و يكى را جهود ازو شقرة گويند. و چون نعمان منذر نبات او را مشاهده كرد در نظر او بغايت خوب نمود و بفرمود تا ان موضع را از جهت او حمايت كردند و ستور را درو نگذاشتند تا طراوت او باقى باشد. باينمعنى آن نبات را باو نسبت كردند و بشقائق نعمان باز خواندند. و طرفة(3) را در تقرير لفظ شقر شعرى هست وهز و از جهت استشهاد اين مصراع را ايراد كرديم و على الخيل دماء كالشقر.

1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى 2. «انما سمى بذلك و اضيف الى التيعمان لان النعمان بن المنذر نزل على شقائق رمل قد انبتت الشقر الإحمر فاستحستها وأمر ان تجمى فقيل للشقر شقائق النعمان بمنبتها لا انها اسم للشقر . وقيل النعمان اسم الدم و شقائقه قطعه فشبهت حمرتها بحمرةالدم.» (لسان العرب ذيل شقق) . مايرهوف در شرح اسماءالعقار (شمارە 359) ميگويد خاورشناسان در اصل نام اين گياه اختلاف دارند. بعضى كلمهآ نعمان را از آتمون يونانى ماخوذ مى دانند و بعضى نام انمون را مأخوذ از نعمان ميدانند. بعضى گفتهاتد شقائق النعمان به معنى «خواهر ان نعمان» است و بعضى گفته اند معنى آن «زخمهاى خونين آدونيس» است (با قطعهآ منقول از لسيان العرب مقايسه شود). آنچه در اين ميان مسلم است رابطه ميان نام يونانى آنمون و كليه عربى تعمان است. 3. شعر طرفه به نقل از لسان العرب چنين است: و تساقى القوم كاسا امرة و على الخيل دماءآ كالشقر. و به روايتى: و علاالخيل . ..

============================================================

ازهرى گويد نبات شكاعى را در باديه ديدم و او از جمله احرار(3) نباتها است ر يعنى از انواع نباتى است كه در فصل تابستان بيخ او خشك نشود و نبات او وهر تازه باشد. ابوحنيفه(4) گويد شكاعى نباتى است باريك و ضعيف و شاخهاى ور او باريك باشد و برگ او ضعيف بود و بلون سبز بود. و بايتمعنى آدمى كه قالب او ضعيف باشد عرب او را بچوب شكاعى تشبيه كند چنانكه گويتد كانه عودالشكاعى(5). و چنين گفتهاند درو سه لغت است: بى الف چون شكاع و بالف مقصوره چون شكاعى و بالف ممدوده چون شكاعاء. و نبات او ضعيفو است وسست وبه شبت مشابهت دارد و محمدزكريا گويد بعضى از شاخهاى وه او سرخ ياشد و بعضى زرد بود بلون و بعضى از نبات او با خار باشد و در ميان او برگها باشد كه از نبات او جدا نمايد و در اخر انكه خورده شود بذوق وه ازو اندكى تلخى رسد و قبضى پديد آيد(6).

1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى. 2. در اصول: ددرخت خرماه و آن بى معنى إست. ما از روى لسان العرب اصلاح كرديم: «و من شجر الشوك الذى ليس بعض ولاعضاه الشكاعى» اقتيل عضض3.1. در مب «احرانه و در مج «اجزاء» كه هيچ كدام درست نيست : «قالي الازهرتى رإيتده ياليادية وهو من احرار البقول» (لسان العرب ذيل شكع) 4. قال ابوحنيفة الشكاعى من دق النبات وهى دقيقة العيدان صغيرة خضراء (ايضا) . 5. در اصل: «كايه عود شكاعا» . اصلاح از تاج العروس ذيل شكع. اين قول نيز از ابوحنيفه است. 6. ذر ضمن شمردن خواص شكاعى مطالبى دارد كه به نظر مى رسد از ابوريحان است و مترجم فارسى شايد در آغاز از قلم انداخته بوده و بعد متذكر شده است: ms421 «و شكاعى را به لغت پارسى چرخه گويتد وبشر گويد به لغت پارسى او را كزكاوه گويند و به لغت سندى دهماسا گويند و يه هندى داماهه گوينده.

612. شك حل815212 دوده را گويند كه از نقره حاصل شود. و در كتاب نخب چنين آوردهاند كه

1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى. شك به نامهاى سم الفار و مرگموش نيز معروف است. رجوع شود به شرح مايرهوف بر اسماءالعقار (377).

613 شل(1) ح .1158 8 داروى هندى است كه بزنجبيل مشابهت دارد. و ابومعاذ گويد: چنين گويند كه شل بيخ نباتى است كه از آن سريش كفشگران كنند و در كتاب كافى چنينو آوردهاند كه شل گياهى است و قوت نشاندن ورمها و دفع فضولات درو بغايت عجيب أست و او داروى هندى است. رسائلى گويد زرنباد طويل شل جور هندى است و زرنياد طويل از مدحرج او يعنى آنكه به هيأت گرد باشد در قوت و خاصيت زيادت است و در زراوند برعكس اينست يعنى زراوندج مدحرج در قوت از طويل زيادت باشد.ج 1. نقل از نسخ خطى سه گانآهآ ترجمهآ فارسى. در تعيين ماهيت اين گياه اختلاف است. در اسماء العقار آن را ذيل البل والشل آورده است و اولى را اقطى ة=. قللدتاع ق56000060 دومى را خاما اقطى -.لت2600 تاميده است كه هر دو نام در ذيل اقطى در ترجمه عربى ديسقوريدس ص 566 آمده است. براى تفصيل رجوع شود به و شرح مايرهوف بر اسماءالعقار اشمارە 57).

614. شلاجت(1) چنين گويند كه نيترو(2) كه يكى از اصحاب تجارت بود از طايفهاى كه وهر شلاجت را از مواضع او نقل كنند سؤال كرد و از كيفيت تولد او پرسيد و آن جقاوهر طايفه چنان تقرير كردند كه كوهى بزرگست و ms422 برآمدن بر آن كوه درغايت ت صعوبتست و شلاجت در آن كوه باشد و هر موضعى كه از آن كوه در جو صعوبت زيادتست شلاجت از آن موضع حاصل شود و هيات او چنان است پ

1. نقل از نسخ خطى سهگانه ترجمه فارسى. اين دارو به صورتهاى مختلف ذكر شده است: «سلاجت به فتح اول و كسر جيم.. نام دارونى است دوائى و آن سنگى باشد كه بوى بول و ور شاش از آن مى آيد و گويند اين لغت هندى است (برهان قاطع). در فرهنگ نظام: سلاجيت.

باز در برهان قاطع: «سلاحه به قتح اول و حاى بى نقطه شاش بزكوهى را گويند كه برر سنگ كرده باشد و سنگ سياه شده باشد و آن را بتراشند و در دوابى به كار برند.. و ظاهرا كه با لغت سابق (سلاجت) تصحيف خوانى شده باشد. در مخزن الادويه (ص 509) گفته است

درست گشنى است يعنى هنگام فحلى و هيجان او 215. شمع (1) 2ن0ع يا 2ن200ببا فلا1516ل81 شمع را بلغت رومى قاروس گويند و قيرس نيز گويند و قيرونا(2) هم گويند.

و و بلغت فارسى موم گويند و بلغت هندى مين گويند و ابن السكيت(3) گويد موم لغت عربى است و گويد شمع بحركت ميم بفتحه گويند و بسكون ميم و.روا نداشتهاند. و ديسقوريدس گويد از انواع موم نيكوتر انست كه لون او هر بسرخى مايل باشد و نيك چرب باشد و بمشام ازو بوى عسل برسد و پاكيزه باشد و در زمين بنطس(4) و اقريطى بيشتر باين صفت باشد و از پس اين نوع هرچ سپيد باشد بلون به باشد از ساير انواع او. و طريق صاف كردن ا و هر پ ست آنست كه او را بنمك آب يا به آب دريا بارها بشويند .

1. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى آ. در مب «قيروتام و در مغ «قيرين». 3. «قال

616. شونيز11) ر160009ع1=با 581لع ليث گويد سويداء(2) عرب شونيز را گويند و بعضى گفتهاند كه او را يه حبة السوداء گويند. وابن الاعرابى گويد صواب درو شينيز است. وابوحنيفةه گويد اصل او پارسى است و در اصل شونيز بوده است. و در منقول مخلص وهر آورده است كه شونيز را بلغت يونانى ميلانثياون(3) گويند و به لطينى نيلى(4) گويند و برومى ميروقوقين گويند. و بسريانى شبوبانا(3) گويند و بهندى و قالنجى گويند و انچه مسموع است كالنجى(6) است و قالير تيز گويند. واه بسجزى كنج گويند و اهل هرى غنج(7) گويند. و ديسقوريدس گويد چون ور ازو بيشتر خورده شود هلاك كند و بعضى از اطباء حاذق گفتهاند مراد اديسقوريدس حبة الخضراء يوده است.

1. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه قارسى 2. والسويداء حبةالشوتيز قال ابن الاعرابى الصواب الشينيز السان العرب ذيل سود). 3. در اصل مب: ميلاثيناون. رجوع به عنوان يونانى هر شود. 4. همان 1166118 است. ك. در مب: شونانا. اصلاح از لووص366. 6. مخزن الادويه (556)؛ كلونجى. 7. در برهان قاطع: «بوغنج» 617. شوكران(1) .5:6.ا 21 يا -17208 7فل1 8ل بلغت رومى شوكران را قونيون(2) گويند يعنى كشنده. و شوكران تخمى است وهر ب كه به تخم گزر ماند و بعضى گفتهاند او نوعى است از انواع بيش. مسيح وز گويد او تخم خشخاش سياه است كه از عصاره او افيون حاصل آيد و اينه معنى مروى از حنين حتاست. و قسطا(3) گويد تخم او از انيسون خردتر ور

1. تقل از نسخ خطى سهگاته ترجمهآ فارسى. آ. در اصل: «قوبيون». رجوع شود به عنوان يوناتى. 3. در اصل «قسطى». 4. در اصل: «يبروح».

218.الشوكة(1)البيضاء ا17لع4 4084--155، 212ة 16110010يا ةتة تتل يا ث للاالة8ل11 ااالا سپيدخار(2) كه عرب او را الشوكةالبيضاء گويد بلغت رومى او را هد و لوقاقانسى(3) گويند. و در ادويهآ مفردهآ جالينوس بخط سريانى چنين آورده است كه او را اقتتولوقا قيتادشتا گويند. و ديسقوريدس اقنتالوقين(4) گويد و هوهر معنى او خارسپيد ياشد و منيت او در كوهها و مرغزارها باشد و برگ او به برگ خاملاون سپيد مشابهت دارد جز آنكه برگ سپيدخار تنكتر باشد و سپيدتر بود از خاملاون(5) سپيد و بر اطراف او خارها بود و تبات او مزغب باشد و سطبرى او باندازه ابهام بود از انگشتان و بالاى نبات او تا دو گز يباشد و مياته او تهى بود. و بروى سپيدخار خارى باشد كه بسر خارپشت بحرى مشابهت دارد و به هيات دراز ياشد و شكوفه او بلون بنفسجى باشد و نخم او به تخم عصفر(6) مشابهت دارد جز آنكه تخم عصفر(7) درازتر باشد به هيأت از تخم او.

1. تقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه قارسى 2 . در اصل: «سپيدخاذ» . 3. در اصل: «لوقاقانس».

============================================================

چنانكه در حاشيه شماره قبل ذكر شد «اقنتالوقى» است. 5. رجوع شود ms427 به «خامالاون» در همين كتاب ع و 7 در اصل: «معصفر».

619. الشوكة المضرية(1)0007 يا 4 يا.789ق8م يام210580 خارى(2) كه او را ام غيلان گويند و عرب از او به شوكهآ مصرى نيز عبارت د كنند و شوكهآ اغرابته نيز گويند او را.

1. از نسخ خطى سهگانه ترجمه فارسى. 2. در اصل: «و خارى». و اين دليل اين باشد كه اين دارو عنوان خاصتى نبوده است و دنبال الشوكة البيضاء ويا به طور مطلق الشوكة يوده است. در ترجمه عربى ديسقوريدس در شماره 13 از مقالهآ سوم زير عنوان. «اقانتا راييقى» (آرابيقى) آمده است 620.الشوكة اليهودية و937710ل1 لتلاع/لللا2يا

1. اين دارو نيز عنوان مستقلى ندارد به دنيال الشوكة البيضاء است.

21ع. شواصره(1) *ن1ء10=.ا 718 6الهم يا -ل1ع1لي اال11ة 51 يا .ا 65فل16158ة9200101 ايومعاذ گويد شواصره گياهى است كه بوى او بغايت خوش بود و لون او بزردى مايل باشد و تبات او بيشتر در نواحى عراق پاشد و او نوعى است از جور اتواع خار

622. شؤمر(1) نوعى است از اتواع داروها و در كتاب حشايش او را به مازريون تعريف كرده است اما در صفت او ذكرى تكرده است. و بعضى از اطباء چنين گفتهاند كه تخم او به تخم قاقله ماند كه او را در عطر بكار برند و بيخ نبات او خوش ود بوى باشد. و گفتهاند يك نوع ازو آنست كه برگ او خرد باشد و بدرازى ر مايل باشد هيأت برگ او، و ميوه ms428 او گرد باشد و بايتمعنى به گشنيز مشابهت دلرد و خوش بوى بود و يطعم تيز باشد.

1. نقل از نسغ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى. احتمال ميدهم كه اين دارو با شوشمير يا ششمير و كه او را قاقلهآ صغير و هيل و هال بوا گفتهاند يكى باشد. در برهان قاطع گويد: شوشمير به و معنى هيل باشد و به عربى قاقله صغار و خير بوا خوانند رجويع شود به «هال بواه در همين كتاب.

623. شوع(1) .86210 11121056 90718 ابوعبيد از اصمعى روايت كند كه عرب شوع درختبان را گويد. ووه قيس بن خطيم در ذكر او مصراعى گفته است و مصراع اين است بحافتيه(2) الشوع والغريف.

1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسي2. به گفتهآ لسان العرب جوهرى در الصحاح اين مصراع را به قيس بن الخطيم نسبت بداده است و اما ابن يرى آن را به احيحة بن الجلاح نسبت داده است و تمام آن چنين است: مغرورف اسبل جباره بحافتيه الشوع والغريف. جالب توجه آنست كه مؤلف لسان العرب در مادهآ شوع اين بيت را در وصف كوه (يصف جيلا) ميداند ولى ذر مادهآ غرف پبا آوردن بيت ماقبل آن، آن را در صفت تخل ميداند. ماقيل آن چنين است: اذا جمادى منعت قطرها زان جنايى عطن معصف. در مادهآ عضف در لسان العرب گفته است كه

624. شهد(2) ابوالليث گويد عرب عسل را تا مادام كه موم ازو بيرون نكرده باشد شهد جه ms429 گويد. و محمدبن سلام گويد اهل عاليه(2) از بلاد شام زهر را شم يضم سين و ه همچنين شهد را بضم شين گويند و پنى تميم يفتح سين و شين گويند درين هر دو و لغت 1 . از نسبخ خطى ترجمه قارسى. 2 . «قال يونس اهل العالية يقولون الشم والشهد يرفعون وتميم تفتح السم والشهد...» لسان العرب ذيل سم .

625. شيطرج (1)7عة1 ن601ايا 11101680 با للةالاع شيطرج را بلغت هندى چتره(2) گويند و بسريانى جطرغ(3) گويند و بلغت ر رومى لوبادون(14 و ليپيديون(5) نيز گويند. و ديسقوريدس او را شاطرج گفته است. در كتاب حشايش گويد نبات شاطرج در زمين شام به قاليقيا(3) پيشتر و باشد حتو. او بگزردشتى مشابهت دارد جز آنكه اندكى از جزر دشتى خردتر باشد و طعم او تلخ تر باشد و سپيدى در لون بيخ او زيادت باشد از سپيدى ن لون گزردشتى. و او را در تابستانها زراعت كنند چنانكه انواع ترهها را و اورا حه هد خام و پخته بخورند. وماسرجويد گويد او در يوى ومزه و قوت و خاصيت يهه قردمانا مشابهت دارد. محمدزكريا گويد منبت او بيشتر در گورستانها وور عمارتهاى خراب و كهنه باشد و ارجانى گويد منبت او در زمينى باشد كه برف نيايد درو(7). ارجانى گويد برگ او به برگ سپندان مشابهت دارد و درازى ر

نبات او باشد بواسطه سرما خشك شود و آتچ بيخ او نزديك باشد سرما درو اثر تمام نكند و او هم چنان تازه بماند. و از قصبه كه در ميان نبات او باشد در فصل تابستان گلها بيرون آيد و آن گلها خرد باشد بهيأت و مقدار. و برگهاى وهر او بسيار باشد ms430 و لون گل او سپيد باشد بشبه لون شير. و چون گل او بواسطهآ مرورايام بريزد بر موضع گل او دانهها پديد آيد درغايت خردى يمثابتى كهى خطر(8) باشد كه چشم بدشوارى بيند او را. و بيخ نبات او را بوى تيز باشد .

و و از انواع تبات بهيچ چيزى جز بسپندان مشابهت ندارد. رسائلى گويد شيطرج نوعى ازو پارسى است و نوعى ازو هندى. ارجانى گويد انچه ازو وه هنديست چوب(1) پارههاى خرد باشد و باريك و در لون بقرنفل مشابهت دارد و جرم او سخت باشد و باينمعنى دشوار شكسته شود. و مخلص در كتاب منقول اورده است كه شيطرج را سرقوقينا گويند و ازو بر مقيعصبا عبارت ز كرده است و چنين اورده است كه نبات او به هيات خرد باشد.

1. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى. 2. چنين است در مغ و مج (البته بهصورت جتره) و ان درست است. در بخزن الادويه (ص 560) آمده است كه شيطرج معرب چيترك هندي است وه و به هندى چيته نيز نامند. نيز رجوع شود به شرح مايرهوف بر اسماءالعقار شمارهآ (367). اما در مب چرايته دارد. چرايته يا چراتا يا چراثيتا به هندى جنطيانا را گويند ن601) 618لك (لعت نامة پلاتس ص 428).3. چنين است در مغ و در مب: «خطرغ». 4. در اصل: «لوبارون». رجوع به عنوان يونانى. 5. در اصل: «ليبريون» رجوع به عنوان يونانى . 6.

در اصل مب: «بوقاليقام. در مج ومغ: «وقاليقا». 7. در اينجا در نسخ خطى كلمهآ «خاصيت» افزوده شده است كه پيداست زايد است زيرا اولا پس از آن خاصيت اين دارو ذكر نمى شود و به وصف آن ادامه داده مى شود و ثانيا كلمهآ خاصيت دوباره در آخر توصيفات مى ايد و پس از و ان خواص دارو ذكر ميشود 8. چنين است در مب و در مج و مغ: «نزديك باشده *. چنين است در مج و مغ و در مب: «چون يارههاى» كه درست ms431 نيست.

============================================================

1. از ms432 نسخ خطى سهگانه ترجمه فارسى آ. در هر سه نسخه «دانو» است و به احتمال قوى ه بدانه» استه 3. در پيشتر موارد در اصول سهگانه «زاون» است كه درست نيست. «قال ابو عمرو الزوان الشيلم يهمز ولايهمزه (كتاب النبات 468) و رجوع شود به ذيل زوان در همين كتاب ؟ا. يكى از معانى عبرت توع است كه در اينجا به همان معنى است. كريموف آن را يوه

627 شيخ(1) قللاة 16208 ابوريحان ذكر او كرده است و چنين گفته است كه شيخ اهل زابلستان سراش و را گويند. و ابوالخير گويد نبات سراش را عرب خنئى گويد و در وقت تعذر و غذا و عزت آن بيخ خنشى را بجوشند تا تلخى او دفع شود و در عوض طعام بگار برند. و برگ اين طعام را در فصل بهار بپزند و بخورند. و او دو نوع است يك نوع ازو آنست كه خوردن او معتاد است و نوعى ديگر آنست كه آن را نخورند(2). و آنچه او را بخورند سراش از بيخ او حاصل شود وور ابو بكر بن على بن عشمان كه مترجم اين كتاب است گويد تقرير صفات خنشى توه دلالت ميكند بر آنكه او تباتى است كه اهل فرغانه جنس او را شيشع (3) گويند و شيشخ(4) نيز گويند. و ازهرى در تهذيب آورده است كه شيخ(5) و درختى است كه او را عرب شجرة الشيوخ گويد و منبت او در بستانها بود.

1. از نسخ خطى سهگانهآ ترجمهآ فارسى. براى عنوان يونانى و تام علمى اين گياه به ذيل خنتى در همين كتاب رجوع شود. آ. در اصل مب «بخورنده. 3. شايد «شيشغ» با غين تقطه دار 4. در مج و مغ «شيشح» با حاى بى نقطه. شايد شيشخ فرغانى ms433 با شيخ زابلى بى ارتباط نباشد. 5. «قال ابوزيد ومن الاشجار الشيخ وهى شجرة يقال لها شجرة الشيوخ وثمرتها جرو كجر والخريع قال وهى شجرة العصفر منبتها الرياض والقريان» السان العرب ذيل شيخ) .

28. شيح(1) ررد.1 1111م 160لذ يا -16 لال تنللا يا .1061 1 2158 بلغت رومى شيح را ابروطنيون(2) گويند و بسريانى ابروتا(3) و بلغت پارسى درمنه گويند. جالينوس گويد شيح به افسنتين مشابهت دارد. و محمدزكريا گويد هيأت شيح ارمنى آنست كه برگ و شاخ و شكوفهآ او بهم آميخته باشد و

629. شياف(1) ماميثا شياف ماميثا را بلغت رومى قولوقيون(2) گويند و بسريانى ماميئا گويند. و محمدزكريا گويد شياف ماميثا عصاره است ولون او زرد باشد كه بسياهى و ميل كند و در طعم او اندكى تلخى باشد. رسائلى گويد شيانى كه او را از ارمتيه باطراف برند در نواحى رى پسيار بود و او را بوش دريندى گويند و منفعت او در دقع درد مفاصل عظيم بليغ است.

1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمهآ فارسى. نام علمى ماميثا ذيل همين كلمه در اين كتاب مذكور و خواهد شد در اصل «قولوبيون، و ان درست تيست. در ترجه عربى ديسقوريدس (81 از سوم): غلوفيون وهو شياف ماميتاح 111ن) 630. شيرج(1) /12816 شيرج را بلغت رومى ايطريون(2) گويتد و پهندى تيل گويند و بسريانى تن و: مشحاد حليا (3) گويند و بلقت عربى او را دهن الحل گويند و پارسيان و روغن شيره(4) گويند.

1. نقل از نسخ خطى سهگانهآ ترجمه فارسى. 2. در اصل مب «انطون». رجوع يه عنوان يوتاتى ه شود.3. در اصل: مشحادليا. لوو، نامهاى گياهان به آرامى (ص 377): مشحاحليا آ. در برهان قاطع ذيل شيره گويد: «.. و روغن شيربخت را نيز گويند كه روغن كنجد ms434 پاشد و معرب آن شيرج است و يه عربى دهن الحل گويند با حاي بى نقطه»

1 . نقل از نسخ خطى سه گانه ترجمه فارسى. 2. «والصاب عصارة شجر مر . ويقيل هو شجر اذا اعتصر خرج منه كهيئة اللين و ريما نزت منه نزئةاى قطرة فتقع فى العين كانها شهاب نار.» السان العرب ذيل صوب).

32. صير(1)/41ا6حل صبر را بلغت سريانى علوا گويند و پارسيان الواگويند و بلغت هندى بولو (2) گويند. و درخت صبر را بهندى كوار(3) گويند و در نواحى مغرب او را صباره گويند. ليث گويد صبر عصاره درختى است كه برگهاى او دراز باشد و سطبر جوه و تيرهرنگ و به نيام كارد مشابهت دارد و در نظر آدمى درشت نمايد و از ميانهآ درخت او ساقى پديد آيد و بر آن ساق گل زرد باشد و بوى آن گل كرفت(4) بود و ناخوش. و ديسقوريدس گويد برگ او به برگ عنصل نزديك است بهيات و سطبر باشد و هر يك از برگهاى او ازپس(3) مايل بود و عريض باشد و باين صفت به كارد مشابهت دارد و بر هر دو طرف برگ او خارها د

كه در زمين فرو كوبند و صبر صمغ اين درختست و او را از زمين هند باطراف جو برند و اين درخت در بلاد عرب و زمين اسيا بسيار باشد. و ابوحنيفه گويد عمانى مرا چنان خبر كرد كه درخت صبر بنزديك ايشان بسيار بود و طريقه استخراج صبر ازو چنان تقرير كرد كه برگ درخت او را جمع كنند و در جوه معصره كنند و بگوبند و اب درو بسيار باشد، چون بواسطه كوفتن و فشردن ور آب ازو بيرون آيد آن را بگذارند تا كتيف گردد و چون جرم او پسيب مرورايام سخت شود او را در انبانها كنند و در آفتاب بگذارند تا خشك شود.

به و بعضى از زوات گفتهاند نبات صبر آنست كه عرب او را مقر گويد و اصمعى وهر گويدالمقرهوالصبر نفسه. و قال ايوعبيدة المقريخرج منه الصبر اولا ثم (281) الحضض ثم تفله. ثم المقر(9) كالوتد فاختر منه ما كان صافيا دسما غير حجر ه حسن الصفرة والشقرة على لون الكبد سريع التفتت و اجتنب الاسود البطخ والتفتت. ويغش بالصمغ و بالاقاقيا ومتى لم يسرع التفتت لم يسرع بالتحللل بالماء اوريباسيوس: اخترمنه ماتدبق باليد ليس فيه حجارة، يلمع ويميله الى الحمرة سريع التفرك والابتلال و نباته يشبه نبات الراسن . يقال للصبر المقر وهو انواع فخيره الاسقوطرى وهو احمر طيب الرائحة متفرك انقص مرارة هاه من سائرالانواع ومنه سمنجانى(10) اسود الى الصفرة متفرك ايضا ومنه عدنى بلون الكبد و منه حضرمتي تقيل اسود منتن لايستعمل الا فى الاطلية . ابوجريج و ديسقوريدس: فى كل ورقه شبيه بالشوك ناتى مائل متفرق له ساق شبيه ه بانثاريقن (11) وهو ساق نبات يسمى سفودالس و زهرابيض و ثمر شبيه بثمر ر وسفودالس(12) والشجرة تقيل الرائحة مرالمذاقة و عروقها واحد كالوتد. وهد

والرازى: ثلاثة ضروب: اسقوطرى يعلوه صفرة شديدة متفتت، وعدنى اوه و عربى دونه فى الصفرة والبصيص والبريق، و سمنجانى اوسنجانى (14) ردي جدا منتن الرائحة و صفرته يسيرة يقرب رائحته من ثوب غمر (15). و اذا عتق الصبر اسود و نقصت حدته والمغسول اسرع فى ذلك. ابوجريج و يعلوالاسقوطرى صفرة كالزعفرانى واذا استقبلته بنفس حار من فيك خلته (8ب) ان فيه ضربا من رائحةالمر جزيرة اسقوطرى قريبة من بلاد الزنج و بلادالعرب و اهلها نصارى واصلهم يونانيون رتبهم الاسكندربها لما اعلمه ارسطوطاليس حال الصبر و سأله ان يسكنها من قومه ففعل. اسقوطرة بجذاء هه الشحر على يوم: العحمانى: اسقوطرة جزيرة اربعين فرسخا فى اربعين فرسخاه بحاذى ارض الشخر و اهلها نصارى و واليهم اسقف و يجلب منها الصبر.

ورعلى بن عيسى: الضبر عصارة شجر ورقها كقرب السكاكين طوال غلاظ فى حمرتها غبرة وكدرة مقشعرة المنظر ويخرج فى وسطه نور اصفر (19) تنم الريح اكريهتها وهو ثلاثة انواع: سقوطرى للشرب و سمنجانى(17) والعربى الرسائلى: اسقوطرى ووصفه كما وصفه ابوجريج وعدنى او عربى وهو دونه ه سمنجانى(18) ردئ يجتنب. و قال الاسقوطري للشرب ولايستعمل فى الطلا البتة والعدنى يستعمل فى الاطلية ولايشرب. و قال فى غسله يوخذ رطل صبره اسقوطرى مدقوقا نعما ثم يؤخذ افسنتين ربع رطل و افواه الايارج سوى ه الزعفران من كل واحد وزن ثلاثة دراهم ويطبخ برطلين ماء عذب حتى يذهب ه لر النصف وينزل ويمرس و يصفى و يغسل الصبر به جيدا و يجعل فى اناء ويصب كل ما صفا منه الى ان يفتى الماء ويرسب الصبر ثم يلقى عليه وزن ثلاثة دراهم زعفران ويساط حتى يختلط به و يجفف ويرفع. بولس: بدل الصبر الهندي عصارة ورق الصبر او شياف ماميثا. ابن ماسويه: فى ادوية المعدة بدله افسنتين.

============================================================

عن الارجانى: سمنجانى» در مغ: شخمانى «يينجان بلدة من طخارستان وراء بلخ) (مراصدالاطلاع) 11. در اصل: ابباب البقر. اصلاح از ترجمه عرب ديسقوريدس موضع مذكور. 12 . در اصل: «سفودالسر». رجوع به حاشيه شمارهآ (7). 13. در اصل: «اشياه. 14. در اصل: «اوسحابى» رجوع به حاشيهآ شماره (10). 15. در اصل: «غمز» بازاء با نقطه و آن در اينجا معنى نميدهد: غمر به معنى بديوى است. 16. در اصل: «نه الريح» و آن معنى نمى دهده 17 و 18. در اصل: «شمخانى». رجوع به حاشيهآ شماره (10).

633. صبار =.ا1069 1800018 هو التمرالهندى سمى به لانه يحتاج الى الصبر على حموضته. حمزة: وبالفارسية جنجه(11) وهو بارض الزنج كثير ولائق(2). و بالهندية انبالى(3). و شجرته يعظم كالفرصاد وله قرن(4) كقرن الباقلى رقيق جدا فاذا ادرك و اصفر قشر منه (82) فتبقى التمر الهندى. ويسمى بالزنجية مكوجوا ابوحنيفة: الحمر(5) شجرة التمر والهندى وهو بالسراة و ببلاد شمان كثير وورقه مثل ورق الخلاف المعروف ه بالبلخى و سماه بعض الاعراب الحومر و شجره عظام كشجرالجوز وثمره قرون مثل ثمرالقرظ. العمانى(5): صبار شجرة استدارتها قريب من ستين و ذراعا ارادابن مكرم قطعها كماقطعت سر وسهى و يبنى عليه مسجدا فابى الناس عليه فتركها و يقيت.

1. در نسخ خطى ترجمه فارسى: «اختجه». آ. در اصل متقوط تيست. 3. در مخزن الادويه (صه 273) «انبلى». 4. در اصل: ms438 «له فول كقول الباقلى». ش. در مغ: «كم خول» و در مب : «كوخو» .

(الحمر والحومر، والاول اعلى، التمرالهندى وهو بالسراة كثير. السان العرب ذيل حمر) . 6. در

632. الصبيب قيل انها شجرة السمسم. و قيل نقاعة او طبيخ شجرة يكون بالحجاز. و قيل نقاعة الجناء. وقال العجاج كان نضخا من صبيب الخمجم(1) والحمحم الاسود .

وجعله غيره سلافة العصفر وهو احمر. علقمة بن عبدة * فاوردتها ماء كان .حمامه من الاجن (2) جناء معأ و صبيب قيل دم صبيب. وقيل شجر يصب عليه الماء الحار فيخرج منه ماء احمر يغسل ان به الرأس. و قال ابوعمرو يشبه السذاب يختضب الشيوخ بطبيخه مثل الحتاء. و و قال ابوالعميثل شيء يشبهالوسمة يختضب به. وقيل نقاعة جناء يصب على حناء ه و يعين په.

1. در ديوان عجاج حمحم است با حاى مهمله. «الاصمعى: الحجمحم الاسود وقد يقال له بالخاء المعجمة السان العرب ذيل حمم). 2. اى من تثير طعمه و لونه.ج 635. الصحناة والصير ايضا. بالروميه طاريخن (1) و بالسريانية صحنيتا و بالفارسية ماهيابه .

1. 11لا ماهى خشك دودى اليدل و اسكات).

36 صدف 07/7- 010 الحاوى(1): عظاء الصدف الهندى العطر الرائحة، والبابلى(2) والذى على ساحل القلزم و فى ريحه شيء من ريح الجند بيذستر هوالمخشلب. بالهتدية سفنى (4) .

1. عين عبارت الحاوي (ج21 ص 135) يچنين است: «و اما عظاء الصدف الهندي العطرالرائحة والبابلى والذى على ساحل قلزم فاته اذا بخر به نفع من اختناق الارحام البتة و فيريجه شى من ريح المجند بادستر ولذلك ينبه المصروعين». آ. در ترجمه عربى ديسقوريدس (*

7 صريوق القرمز صهاربخت: هودودالقرمز 638. صرف(1) ms439 حا 3161 6 نبات احمر يصبغ به الادم. و قال سلمة(7) الانمارى *9.

كميت غير مخلفة ولكن كلون الصرف عل به الاديم اى لائشاك فيها فيحلف عليها.

1. اين نام علمى كه براى صرف در اينچا ذكر شد براى بقم ارجوع به همين كلمه) ذكر شده است ولى معلوم نيست كه صرف واقعا همان بقم باشد. آ. اين بيت را در لسان العرب به ابن كلحبة البربوعى نسبت داده و گفته است نام او هبيرة بن عبدمناف است و بعضى گفتهاند شلمة بن خرشب الانمارى است. كلحبة نام مادر شاعر است و نسبت يربوعى از جهت انتساب به قبيلهآ مابر است. كتيت در اينجا به معنى اسب مادهآ قرمزرنگ است و دليل ماده بودن او كلمهآ غير محلفة است. قال مؤلف لسان العرب : «يعنى انها خالصة اللون وفى موضع آخر: اويخالصة الكمتة كلون الصرف، لايحلف عليها انها ليست كذلك قال تعلب: يقول هذه الفرس بين لونها ه (در اصل انها1) الى الحمرة لاالى السواده السان العرب ذيل صرف وذيل كمت). معنى شعر به فارسى چنين است اس، قرمزرنگى كه در قرمزى او جاى سوگند نيست ولى رنگش مانند رنگ آن گياهى است كه با او چرم را رنگرزى كنند (قرمز خالص است به سياهى نمى زند).

639 الصعتر(1)9010124=.ا50251يا .لل11ل يا 1101/10055510 ديسقوريدس: الجبلى اريغانون (2) وهو بالسريانيةصاترى الرسائلى: منه [82ب) فارسى ورومى وهندى والرومى اجودها ثم الفارسى ثم الهندي. وهو بالفارسية

و وهو يشبه الحاشا الا انه اصغر والين وله ستبلة ملآن من الزهر الى الصفرة و والخضرة والبستانى منه اضعف حراقة فيكون اصلح فى الاطعمة. ابن ماسويه: وا الرومى والفارسى والهندى متقاربة تبدل بعضها ببعض والجودة فيهاه على الترتيب الذى ذكرناه. ms440

2. صعتر به سين و صاد هر دو در كثب لغى آمده است و بعضى گفتهاند با صاد از آن رو نوشته ميشود كه با شعير مشتبه نشود مخصوصا در كتب طب (لسانالعرب زيل سعتر و صعتر). آ جه 3.120200. در اصل «الندع با عين مهمله و آن درست نيست: النذغ والندغ والندغ كله الصعتر البرى وهو مماترعاه التحل و تعسل عليه (لسان العرب).ج 640. صعتر(1)الفرس مر للللا2 عللا0 1161018 اديسقوريدس منه برى و هذه عشبة حارة لطيفة حريفة. ورقه يشبه ورقنه الصعتر واكبرمنه واكتف فيكون بين ورقه شبه الصوف لايثمر ولايزهر.

ابومعاذ: دواء حريف نافع من يردالمعدة.

1. درساصل: «صعتر العدس» و آن درست نيست. به دليل آنچه در ذيل صعتر گذشت و اقسام صعتر را رومى و فارسى و هندى بيان كرد بايد صعترالفرس ياشد مايرهوف در شرحو اسماء العقارگويد: صعتر فارسى شايد معادل همان صعترالفرس باشد كه در لغت نامه احمدعيى بى ذكر شده است (اسماءالعقار 319) و نام علمى آن با 10016281100 160108 است.

مايرهوف مى گويد ولى در كتاب اسماءالعقار مقصود از صعتر فارسى صعتر اقريطشى (صغتر وه كرتى يا بيا09019ل5610018است. گل گلاب (ص 210) 1010 7601118را يونه رسمى ناميده است. اما قسمتى از وصفى كه ابوريحان دربارهآ صعترالفرس آورده است مطابق ه است با ديقطامنون /01 1 (29 از مقاله سوم).

241 صفصاف 10221722 58682يا با لدلة41نلة جالينوس: يطااس. ابن ماسه: هو الغرب. ابومعاذ: سماه بعض الناس قملة السر خ.

============================================================

وقال و بلغنى انه سبيدار. وصفصاف هو شاه بيذ و الخلاف عندى اصح وهو ه فى كتاب الادوية المفردة. الخليل: هوالخلاف بلغة اهل الشام. قيل كل مر فهو ه حار الا الصفصاف فانه مربارد ولهذا سمى خلافا لمخالفته هذه القضية المطلقة.

و قال اكل مر مسخن ماخلا الصفصا في من اجله دعوه خلافا 1. در اصل جملهآ «ذكر فى السموم الحيوانية» پس از «يلغني انه ms441 سبيدار» نوشته شده است و آن خطاى ناسخ است. اما قملةالتسر من گمان مى كنم كه قملة البر باشد به دليل اينكه آنچه در كتب لغت عرب ذكر شده است به معنى جانور صفصفة است نه صفصفاف و در لسان العرب ازه قول ليث گفته است كه «هى الدويبة التى تسميها العجم السيسك. سيسك يا سى سرك يا ان سى سرو در برهان قاطع به معنى كرمى است كه در انبارگندم افتد و گندم را ضايع كند. پس به جاىى قملةالنسر بايد قملة البر خواند.

642. صفرد(1) كبك انجير(2).

1.«الصفرد طائر اعظم من العصفور وفى المثل اجبن من صفرد. ابن الاعرابى : هو طائر جيان يفزع من الصعوة وغيرها..» السان العرب ذيل صفرد.)2. در فرهنگهاى فارسى كبكنجير دراج وه را گفتهاند (حاشيهآ دكترمعين بر يرهان قاطع ذيل كبكنجير). در كليله و دمنه فارسى نيز كبكنجير در ترجمهآ صفرد عرى امده است (همان حاشيه).

643. صفراغون(1) حقد118ق5ل اسم طائر بالافرنجية.

1. دوزى در ذيل قواميس العرب (ديل همين كلمه) آن را به عفف1174 ترجمه كرده است كه لاتينى آن همان اوسى قراگوس (استخوان شكن) است و در فرهنگ انگليسى فارسى حييم به ت كركس ريشدار يا لاشخور رنشدار (در ترجمه 110612667اللا كه در لغت نامهآ لاتينى به انگليسى در ترجمه اوسى فراگوس آمده است) ترجمه شده است. جالب توجه است كه ابوريحان

11. «الصقر والضقر ما تحلب من العنب والزبيب والتمر من غير ان يعصر وخص بعضهم من اهل المدينة به ديس التمر السان العرب ذيل صقر) .

645. صغ ا200 8لة يا اد ن866 1554 اوريباسيوس: بالرومية قومى (1). بشر: بالفارسية كوز (2) و بالسندية شيرء و اجوده العربى الصافى النقى من الخشب وهو صمغ ام غيلان. وبلسان نسا صمغ (283) المشمش والاجاصوالخوخ زنج(3) وبالترمذية شلم (؟) وبالتخارية غاوربنه و چ حس صت بالهندية جير. الخليل: اللثى ماسال من ماءالشجر من ساقها خائرا. الرازى: الصمغ قطاع بيض وصفر براق سهل التفرك عند الدق طيب الطعم .

الصرب(5) الصمغ الاحمر. ابوحنيفة: الصموغ والعلوك و المغافير واللث و نضوح شجر لايستخرج منها والمغافير كالصمغ الا انه حلو يجف فيكونهن كالسكر واللثى ماسال وجرى جرى العسل . اذا(6) كانت الصمغة حمراء كبيرة كانها جمع الكف فهى الصربة والجمع الصرب (7).

1. در اصل: «تومى» و آن درست نيست. در ترجمه فارسى نسخهآ مب «قومى» و آن درست أست.

رجوع به عنوان يونانى. آ. در اصل: «كور» و آن نبايد درست باشد در ترجمة فارسى: «كوجم.

============================================================

646. صمغ(1) البلاط *061ل10= ع110066نا ابراهيم العالى: بحمص كنيسة النصارى مبنية من الرخام و طليه من داخلها وا بصمغ البلاط اذا وجدالمسلمون فرصة قشروه للجروج.

1. مايرهوف در شرح اسماء العقار گويد «صمغ البلاط ترجمه ليثو كولاى يونانى (در ترجمه عربى ms443 ديسقوريدس شماره 124 از مقالهآ پنجم ليتقولا) است» ليٹوس يه معنى سنگ است و كولا به معنى چسب است و معنى آن روى هم رفته چيزى است كه امروز ملاط يا سمنت مى گويند. اين وه كلمه و شرح ان در حاشيه اصل است.

647. صندل حا ا1لل58 و.ا 1115ق16110568 بالهندية و بالزنجية چندل وله بزر كالعدس. والمقاصرى(1) سه سوكتد(2) اى و قطاع جيدة والاحمر منه رخت(3) چندن. والصندل بالر ومية گلوسطقا(؟) و ايضا قلوديقى(5). الزنجانى اذا جاوزت حد جنبير و تومك(6) بلغت حد جاوة ومنه و يرتفع الصندل. حمزة: هو چندل وقال: الصندل البعير الضخم الراس. باسهل: اجود انواعه المقاصرى (7) الاصفر الرزين الدسم اللين المملس المجلوب من ارض الذهب وهو ذكى الرائحة طيبها ثم الخوزى (8) قطاع كبار غلاظ بيض تشربها حمرة خشن المس اكثرما يستعمل الصيادلة اياه ثم البجيرى وهو ادق ه خشبا و اسهل كسرا ويضرب الى الصفرة و فيه كالخيوط، ثم الواقواقى عه الدقيق الخشب الابيض المشرب خمرة وهو اردأ الانواع، ثم الاحمر الذى لارائحة له المعروف بالعنزى ولايصلح الا للاطلية و نحت الالات. يحيى يه

مقاسر (با سين) يا مقاصر (با صاد) كه با كلمه مكسر يكى است نام چند جزيره از جزاير جه اندونزى بوده است كه در كتاب العمدةالبحرية سليمان مهرى تاجر (ص 72 و 73 از چابپ دمشق) ذكر شده أست. اين جزاير را مهرى جزو چزاير «جنوب شرقى» ذكر كرده است.

ابن ماجد (ص 297) از جزاير صتدل در چتوب شرقى جاوه نام برده است. آ. چنين است در اصل و در ترجمه فارسى (نسخه مب): «او بهلغت هندوان جزاير درياى هند نام او سرتفيد است».

3. چثين است در اصل و در مخزن الادويه (ص 71): «نام ضندل سرخ به هندى ركت چتدن است» . يكى از معانى «ركت» در هندى سرخ رنگ است (لغت نامه پلاتس 596). 4. لوو (نام و گياهان به آرامى ص 107) آن را به خط سريانى نوشته است. 5. لود (موضع مذكوز) آنرا يه اخطه سريانى «قلوريقا، نوشته است. 6. شايد: «تومسك» كه نام قديم سنگاپور بوده است (زكى وليدى، موضع مذكورا. 8. چنين است در اصل. وپدر خوزستان چوب صندل به عمله نمى امده است. در نهايةاللارب (ج 12 ص 39): «و قيل انه (اى الصندل) يجلب من بلدين من اطراف الهند احداهما مقاصير والاخرة ms445 تسمى الجور فما جلب من مقاصير فهو المقاصيرى وما ه

ديسقوريدس: وهو شيه الارز فى الصورة. جالينوس: يعرف ببلاد الشام بقمل و.قريش حدوى فى نسخة بقضم(4) قريش. الرازى: حب الصنوبر الكبار اطول من الفستق. المسموع قضيم قريش اسودالقشر ابيض اللب وهو جلغوزهه والصغار حب اسودالقشر الى الحمرة. الحاوى: الدود الاحمر الموجود على شجر الصنوبر قوته قوة الذراريح بعينه. جالينوس: نطافانى داية تكون فى الصنوبر من جملة المغضات و كذلك زهرة شجرة التى فى بلاد آسيا. حمزة: چنار، جن آر اى اقطف وهات و كذلك كنار كن آر اى اعمل وهات و هنار احمل غيره ايضا ه وهوانار. بولس: بدل عصارةالصنوبر الذكر رب السوس و بدل علكه علك البطم. بولس: اللقش(5) خشب من قلوب شجر ms446 الصنوبر. ابوحتيفة: الارز اناث الصنوبر وله تمر مثل اللوز الصغار يسمى لو زالصنوبر. اوريباسيوس : ه

1. 208. در اصل: «قالون». به دليل اصل يونانى عل116 بايد فايوقى باشد (كريموف صه 3.8603. در اصل: «لشو» و آن درست نيست. نشك به فتح اول درخت صنوبر و كاج را گويند (برهان قاطع).؟. رجوع شود به ذيل «قضم قريش» در همين كتاب. 5. در اصل: «اللفس» و آن درست نيست. رجوع شود به زيل قواميس العرب ج 2 ص544. 6 مل6*= 5ل101262 ل01062اليدل و اسكات) 649. الصومر(1) ا لللققدا لللل ابن دريد: هوالباذروج(2). ابوالخير و بولس: صامريوما(3).

1. قال ابوحنيفة: الصومر شجر لاينبت وحده ولكن يتلوى على الغاف وهو قضبان لها ورق كورق الاراك وله ثمر يشيه البلوط يؤكل وهو لين شديدالحلاوة. السان العرب ذيل صمر). 2 .

كلمه باذروج در همين كتاب ديده شود. 3. رجوع شود به «حب السمنه» در همين كتاب.

650. الصياصل (44ا) بولس: هى الجد(1) جد. االخليل: الصلصل الفاخته.

1. باهو حيوان كالجراد يصوت بالليل قيل هو الصرصر» السان العرب ذيل جدد) . كرييوف (604) آن را هدهد مى خواند. هدهد همان فاخته است كه در معنى صلصل گفتهاند صياصل بايد همان جدچد باشد كه صرارالليل نيز به آن گفتهاند گرچه كلمهآ صياصل را در كتب لغت نيافتم

1. در اصل: «لباه» كه بى معنى است. كريوف به نقل از نسخهآ -) «لبه» و آن نيز در اينجا بى معنى آست. ليى به معنى صمغ است. در ترجمه فارسى نسخه مب: «ودر وقتى كه صمغ او بيزون امدن و گيرد آدميان از سايهآ او احتراز كننده 657. ضيع 10100= الاة 1160 يالرومية ms447 ايانيا وبالفارسية كفتار. بولس: بدل شحم العرجاء(1) شحم التعلب و وبدل مرارته مرارة القيج.

1. العرجاء الضبع. خلقة فيها السان العرب ديل عرج).

653. ضرو 22101/807ا ل6ا 1161 يا 11151669 576011145 وال الخشكى و يحيى و ابن ماسه: صمغ شجرة باليمن يقال لها الكفكام. و قيل بل الكمكام لحاؤها. جالينوس وفسره الرازى في الحاوى: شيء يسمى رب الضرو. و قال فى موضع اخر يجلب الى مكة يسكن القلاع بالامساك على المكان. وقيل الضرو شيء احمر يشبه العدس ينيت بالمغرب، واظن هذاء بارض العرب.

============================================================

والضرو بالكسر الجرو. ديسقوريدس: الضرو هوالبطم. جبريل: صمغة ه طيبة الريح يجلب من اليمن و شجرته الكمكام. ابوحنيفة: علك الضرو وا يحسن(1) به الجلاب و يستعمل فى الدخن. و شجرالضرو والبطم الذى صمغه وه علك الانباط كانها متناسبة وهو بجبال اليمن كثير ولم يبلغنى ان البطم ينبت هاه و فيشئ من ارض العرب. واكثر منابت الضرو فى براقش و هيلان واديان يه باليمن. ابوحنيفة: شجرالضرو كشجر البلوط العظيمة الا انها انعم و يضرب اطراف ورقها الى الحمرة لينة تثمر عناقيد كالبطم واكبر (2) حبا: فاذا ادرك شاكه الحمرة يجعل من ماء ورقه عقيد لمخشونة الصدر و علكه يبدو صغيرا ثم (84ب) يصير كالبطيخة. و يسيل من الضروة حلب لزج كالقار) و علكه يقع فى العطر .

1. در اصل: «سبحى». حدس «يحسن» از ناسخ نسخهآ انستاس كرملى است. شايد هم «يحيى جهوه ه2. در اصل: «اكثره اصلاح از المخصص (ج11 ص 144).

254. ضريع .7 منناةا 1117000105 يا با 011111لايفاللة ق11101 نبت يسميه اهل الحجاز الشرق(1) و اذا يبس فهو سم. الخليل: نبات اخضر منتن الريح يرمى به. صاحب الياقوتة: هوالعوسج الرطب. ابو عبيد الهروى: الشبرق(2) نيات بالحجاز ذوشول واذا يبس فهوالضريع. ابوحنيفة: الضريع الشبرق مرعى سوء لايعقد السائمة عليه شحماو لالحما و إن لزمته ساءت (3) حالها.

1. رچوع شود به ذيل شبرق در همين كتاب. 2. در اصل: «الشبرك» و ms448 آن نبايد درست باشد به دليل اينكه در كتب مبسوط لغت ذكر نشدهاست. 3. در اصل: «ساق» و آن قطعا نادرست است.

655. الضحو با 3نا0ل101061 81818ق1ل كولد والجمع الضعوات(1).

============================================================

657. ضيمران 0101090الا0اى= .ا112ل4 600 يا 1110111 لالان1ق111 هوالشاهشفرم. والضومران من الرياحين العنجج و قيل الضومرانق هوالضيمران البرى. ابوحنيفة هوريحان(2) الملك و يسمى ايضا شاذاسيرم.

ابوحنيفة: هوالحوك وقد ذكر فى الصاد(3) غيرالمعجمة.

1. العنجج الضيمران من الرياحين السان العرب ذيل عنج) . 2 . دراصل: ربحار البلك. 3. نگاه كنيد به ديل «صعتر» در همين كتاب.

============================================================

1 . ثر اصل: «بن شروجن» . در ms449 مخزن الادويه (ص 581): بنس لوچن و چنين است در پلاتس اص (17). پنس به هندي نام خيزران است: 2. مايرهوف در شرح اسماء العقار (171) به نقل از لاوفر مى گويد كه تولة كشپرا در سانسكريت به معنى شيره گياه است. (در مانحن فيه عصاره خيزران). 3. در لغت نامه پلاتس (959) لكت - 181604 قل086ل2.8. در اصل: «تنانه» خوانده مى شود. تانه و صيبورو سندان در جداول طول و عرض قانون مسعودى (ج ك ص .5) نزديك هم قرار دارند تاته را در ساحل درحد لاران (گجرات فعلى) و صيمور رآ نيز در حد لاران گفته است. در قانون مسعودى به جاى سندان «شندان» دارد. ، 259. طاليسفتر(1)ح .00811ل 7215 يا116011181 اسم هندى. جالينوس: هو قشر يجلب من بلادالهند في طعمه قبض شديد مع شى من حدة و عطرية يسيرة و رائحته طيبة مثل سائر الافاويه ويقال له كنديتر. و

1. مايرهوف در شرح اسماء العقار (38) به نقل از ديموك م102 مى گويد كه طاليسفر يا طاليسفتر از كلمهآ سانسكريتى تاليسا - پترا مى آيد. در تعيين ماهيت آن اجتلاف است. پلاتس ذيل تالسپترى و تالشبترى (ص 306) آن زا 8 الكلك تقلل مى نامد و مى گويد برگها و جوانههاى آن تلخ و قابض است و به طعم ريياس است و آن را مقوى معده مى دانند و در علاج اسهال و ذوسنطاريا و انواع تبها حتى تب لازم تجويز مى كنند. اين دارو و وصف ان در حاشيه نوشته شده است و در ترجمه فارسى نيست.

660. طاليقون(1) قيل انه معمول من الشبه. و فى كتاب الاحجار انه من جنس النحاس الا ان الاولين اكسبوه سمية بالادوية الحارة(2) حتى يضران خالط اللحم والدم و يتخذ منه متقاش (3) لشعر(4) الاجفان فلايعود.

و 1. در اصل: «طالقون». ولى چون در همهآ كتب معتبر طاليقون ذكر شده است و خود ايوريحان جو در الجماهر (ص ms450 267) نيز طاليقون آورده است ما نيز يه همان صورت آورديم: اين كلمه و وصقت آن در حاشيه اصل است و در ترجمه قارسى نيست. 3. در الجماهر: «الحادة» و آن نبايد درست ياشد. ؟. در اصل: «منفاس» تصحيح از الجماهر (مذكور) 4. دراصل: «يسفر».

تصحيح از المجماهر.

61ع طبرخشت و هو صمغ اكهب يجلب من نيه(1) احدى نواحى سجستان امر من الصبر يهر (1851 الر يشربللقروح الرطبةالساعية..

1. در اصل چتين ضبط كرده است. در تاريخ سيستان نه و تيه هر دو ذكر شده است و مجحح آن ملك الشعر ابهار مى گويد نيه و ته هر دو يكى است و املاى آن ياء مجهول وهاء ملفوظ است (ص 282). در صفحهآ 261 همان كتاب ملك الشعراء مى گويد نه از شهركهاى سيستان و ر سرحد قهستان واقع بوده و امروز هم قصبه اى است و تلگرافخانه دارد و نه و بتدان در عرض يكديگر و نژديك به هم اند. نيز رجوع شود به حدودالعالم ص 102.

============================================================

ال واما الطحلب البحرى فهو شيء يكون على الحجارة والجرف(2) الذى يقرب من البحر دقيق شبيه بالشعر فى الدقة لاساق لها يقع عليه من الندى والطل. ويقال الطحلب(3) البحري يستى جامه غوك. و قال الصنوبرى في نهر قويق (2) اذا ما الضفادع نناديته قويقى قوثق ابى ان يجيبا فيأوين منه بقايا كسه ن من طحلب الصيف ثوبا قشيبا و جالينوس: برواك) اون ثلاسيون الطحلب البحرى. وفى موضع آخر ذكر عدس ه الماء و قال هو الطحلب. كان الذى يسير اليه ديسقوريدس هو چزاز(6) الصخور فاما الطحلب عندالعرب هو هذاالذى يطفو فوق الماء. وقال ذوالرمة(7) شعر عينا مطحلبة الارجاء طامية فيها الضفادع والحيتان تصطخب ابن دريد: اذا قدم عهدالطحلب فيبس فهوالخت(8). و درست الصخرة اخضرت من طحلب ركيبها. الجاحظ: الطحلب المجفف لايحترق بالنار و كذلك عود بكرمان و قدكان منه صليب ms451 فى عنق راهب يفتن به الناس و يزعم انه من خشبة الصليب. قيل هو بقرب خبيص. ابوتمام: و ابديت(6) لى عن جلدة الماء الذى قد كنت اعهده كثير الطحلب الطحلب ما حول الماء اخضر. والعرمض ما رأيته على رأس الماء مثل نسج و العنكبوت قد طبقه. قيل الغلفق (10) الخضرة التى تعلو الماء وهو العرمض ول والطحلب. بولس: الطحلب البحرى يوجد فى شجر البلوط والجوز والصنوبر الذكرالذى منه القطران. شعر للبحترى: و حتى (11) تبدى الصبح من جنباته كالماء يلمع من وراء الطحلب (85ب) ابوحنيفةالعرمض (12) والفلفق هو الاخضر الذى يتغشى (13) الماء و اذا كان وا فى جوانبه فهوالطحلب. المشاهير: العرمض ما غلظ من الطحلب.

============================================================

صداى قويق قويق آن را ميخواهند ولى او (به جهت آب كم) جواب آنها را نميدهد و آنها ناچار به بقاياى آب آن نهر كه رويشان خزه بسته شده است (از خزه تابستانى لياسى نو يا كهنه بر روى آن پوشيده شده است) پناه مييرند. ياقوت (معجم البلدان ص 206 از جلد چهارم) اين شعر را نيز جزو همان قطعه آورده است: تغوص اليعوضة فى قعره وتأبى قوائمها ان تغيباةه ازبى ابى پشهها در ته شناورند ولى پاهايشان پيداست! 5. 1 11 1107نا.3. رجوع شود به ذيل «حزاز الصخور» در همين كتاب. 7. ديوان ذوالرمة ص 63 (ج 1): «چشمه اى ms452 جوشان كه كنار آن پر از خزه است و غوكان در آن فرياد مى كنند و ماران نيز در آن هستنده . 8. در اصل: «الحث» با حاء مهمله و ان درست نيست. درست «الخشه است (ابن دريد ج1 ص42) 9. در اصل: «دايدنت عن جلده» و ان درست نيست. متن از ديوان ابوتمام به شرح خطيب تبريزى و اصلاح شد معنى آن اين است كه «آبى را از پشت پوست ان به من نماياندى كه همواره آن را يه پر از خزه ديده بودم» مقصود از پوست اب همان خزه است. يعنى تو روى صاف و روشن بهه من نودى در صورتى كه ديگران روى گرفته و پوشيده به من مى نمودند (استفاده از شرح خطيب تبريزى بر ابوتمام (ج 1 ص 261).10. در اصل: «العوافق» و آن درست نيست: «الغفلق الطحلب وهوالخضرة على رأس الماءه السان العرب ذيل غفلق» 11. در ديوان بحترى (ج1 ص 80) «حتى تجلى الصبح...» (تا آنكه بامداد در كنارههاى آن نمودار شد مانند آبى كه از پشت خزهها پديدار مى گردد). 12. در اصل: «الغرمض». 13. دراصل: «يتعشى).

663. الطحياء(1 تده618-070 611111 71110011 نبات كالاشنان يسمى بالسجزية روى يتخذ منها القلى، 1. «وقال ابوحتيفة الطحمة من الحمض وهى عريضة الورق كثيرة الماء. والطحماء نبتة سهلية و احمضية. قال والطحماء ايضا النجيل وهو خير الحمض كله وليس له حطب ولاخشب انما ينبت نباتا تأكله الايل. الازهرى: الطحماء نيت معروف. السان العرب ذيل طحم). نجيل را لوو (نامهاى گياهان به ارامي183 و 184).0،ن6111ل900ل گفته است. آن را با نجم واه ثيل نيز يكى دانستهاند و نيز با فاشراء و هزارجشان.

============================================================

65ع. طرائيت حبا لع02 11101001804 يسميه زط(1) سجستان و اصحاب السوائم هيوز(2) و ايضا خيوز و ذكره ه صهاربخت بهذاالاسم ايضا وهو عروق نبات رملى يضرب الى الحمرة ويشبه ه المحروث وهو ms453 عفص قابض بارد يعقل البطن و يتناولونه رطبا مع اللبن .ه ارجانى: هو قطاع خشب متعقفة فى علظ اصبع مختلفة الطول قابض الطعم احمر اغبر. ابن ماسه: يجلب من البادية. ابومعاذ من كناش الدمشقى: عصارة لحية التيس. بولس: بدل بزره الكثيراء و بدل عصارته القرظ. و قال طرائيث عصارة اصول شجيرة تسمى قيسارون(3) . فى كتب اللغة : الطراثآيت(2) شيء يسيل من شجرالسمي، يقولون الطرثوث حيض سمر البكور وهو شديد الحمرة. ابن ماسويه: بدله الافيون. طريوث، الخليل: نبات كالفطر مستطيل ه دقيق يضرب الى الحمرة يثبس وهو دباغ للمعدة منه مر و منه حلو. ابن دريد : الطرث الرخاوة ومنه اشتقاق الطرثوث . ابوحنيفة: اصل الطرثوث مر والذ و يجلب الينا للادوية هو طرثوث مقدد ويجلب الى المدينة فى ابانه ويباع الحمل بمائة درهم كل(5) و يقشر و يؤكل ويطبخ وهو طيب . ابوحنيفة: ينقض الارض واعلاه نكعته قيس اصبع و عليه نقط حمر وهو مر وما سفل عن النكعة فانه السوقة وهى اطيبه و احلاه وهو نفسه كهن الحمار وهو ضربان احمر حلو و ابيض مر و يخرج تحت الارطى و نكعته اشبه شيء ببرعمة البستان افروز وهو ه (ع118 من جنس الكمأة] و قال اصل الطرثآوث والذى يجلب الينا للادوية هوطرثوث مقدد و يجلب الى المدينة فى ابانه يباع الحمل بمائة درهم كل ويقشر ويؤكل و

1. قبايل زط در ms454 سند و بلوچستان پراكنده بودند و به گفته ابن خرداذبه (ص 56) حفاظت راههاى ميان مكران و سند به دست ايشان بود. طوايفى از زط در خوزستان و بين النهرينوه زتدگى مى كردند و معتصم دست به كشتار ايشان زده است (طبرى ذيل خلافت معتصم). از گفتهآ بيرونى برمى آيد كه در سيستان تيز بوده اند. آ. هيوز يا هيور و خيوز ياخيور در فرهنگها ديده تشد. مؤلف مخزنالادويه ذيل كماة (ص 758) مى گويد كه آن را به فارسى سمالو و سماروغ وهوره نيز و به شيرازى هكلو مى نامند. احتمال ميدهم كه هوره يا هوره نيز با هيوز چ يا هيور ... مذكور در متن مناسبتى داشته باشد. 0.3قلكك. ديسقوريدس لترجمه عربى ديسقوريدس ويهر شمارهآ 104 از مقاله اول) ذيل «قستوس وهو شجرة اللادن» مى گويد: «و من الناس من يسميه قشتارن و يسميه ايضا قسارن». ولى معلوم نيست كه با طرائيث مذكور در متن يكى باشد. * . در ذيل سمر كه گذشت نام آن به نقل از ابوحنيقة ذودم است نه طرائيث. 5. در اصل: «لمل» . 6.

در حاشيه ورق ب 85 همين مطلب را آورده است (درباره بدل) و پس از ان افزوده است : «قال ابوحنيفة من النبات ما ليس له اصل ولافرع ولاورق كانواع الكمأة والطرائيث . وهو بالسندية مهورس و بهورس و يعرف يرب (ص. زب) اين أرملة».

666. طرنجبين(1) و و يقال طلنگبين يعنى انگبين الطل و بالسريانية دبشا دطلا وايضا دبشاترا و اجوده الحديث الابيض الطبرزد .

1. رجوع شود به ذيل ترتجبين در همين كتاب.

============================================================

1. اين ماده و شرح آن در حاشيه ورق آ 86 توشته شده است. تيز رجوع شود به ذيل «ائل* در همين كتاب 22 طرخون اس221 يا 0007090ا 115ت186111ل8160م جالينوس: هو بلوس. بالبلخية غرياوس (1) . ابوحاتم: ومن الفارسى المعرب من انواع اليقول الطرخون ms455 بفتح الراء.

و 1. در برهان قاطع ذيل «غرمانوش»: ترخون را گويند و آن سيزى باشد معروف كه خورند و بيخ حشيشى است كوهى كه آن را عاقرقرحا خوانتد.

69. طراغيون(1) 7260 لت1212 يا حل 11 ع2 يا 30 تل1 لاللت1058لل نبات ينبت ياقريطش وحدها وله ورد و تمر و صمغ وهو نوعان احدهما جه شديد القبض.

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 42 از مقالهآ چهارم): طراغين.

670. طريفان(1) جالينوس: ينبت فى الربيع له بزر كبزر العصفر.

1. ظاهرا اين دوا با طريفلن مذكور بعد از اين يكى است.

671 طريفلن تلار701ا لالتا 64ل50/8 جالينوس: تسميه اليونانيون باسماء كثيرة مختلفة(1) استخرجت من اغراضه .

============================================================

1. در اصل: «منهاتلبه» و آن معنى نمى دهد «ختلفة حدس من است و ممكن است به نحو ديگرى وه خواند مانند «متباينة» بامتخالفة و غير آن. آد رجوع شود به ذيل «حجارة القفر» در همين كتاب.3. در اصل: «سروه كه بى معنى است. اصلاح از ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره104آ از مقالهآ چهارم). 4. در ترجمه عربى ديسقوريدس (موضع مذكور): «و بزر الى الارض» 672. الطريخ 720006 فى المتن العتيق مع الحاء(1) و على الحاشية بالخاء وهو السمك المملوح من بحيرة(2) وسطان بارمينية و ذلك لسبب لطافة ملح تلك الناحيه.

1. در اصل پس از «مع الحامه كلمهآ «والعسل» آمده است كه در اينجا معنى نمى دهد و شايد «المهملةه بوده است كه تحريف شده است. آ. ms456 اين درياچه يه درياچه خلاط نيز معروف بوده است. ياقوت در ذيل خلاط گويد: *ولها البحيرة التى ليس لها فى الدنيا نظير يجلب منها السمك والمعروف بالطريخ». چنانكه از نام يوناني تاريخوس برمى آيد ماهى نمكسود را طريخ گفتهاند و طريخ نام ماهى مخصوصى در درياچهآ مذكور نيست.

673. الطوط ابوحتيفة(1) : هوالقطن. و قال بعض الرواة قطن البردى والبيلم قطن القصب 1 . در كتاب إلنبات: (شماره 78) گويد: «و زعم بعض الرواة انه يقال لقطن البردى الطوط ، والطوط ايضا القطن»

1. 21008 (كرييوف 616 به نقل از باربهلول). ا. 30غن (همان موضع). 2.3 اقاقة (همان موضع) - كوكب الارض. 4. در اصل: «كوكبا ارعاه». اصلاح از ترجمه قارسى نسخه مب. 3. در ترجمه فارسى: «همدأن».

275. طاخشقوق(1)6يا71 يا.ا عل0 12600 ابوالخير: طرشقوق. حمزة: حواء(2) البقر، خاروه(3) و گاو در وهو الطرشقوق. و ابومعاذ: طرشقوق و امروسيا(4) والمرار الهندباء البرى و بالفارسية تالكن (5).

بشر(6): لسان الكلب والطرشقوق و بالهندية كلى قيسوس ويسميه اهل ملتان بهطل كطى و نوع منه اعذب من المر وهو بهطل.

1: رجوع شود به ذيل «اروسا» در همين كتاب. 2. «ابن شميل: هما حواءان احدهما حواء الذعاليق وهو حواء البقر وهو من احرار البقول والاخر حواء الكلاب وهو من الذكور ينبت فى الرمت خشنا» السان العرب ذيل حوا). 3. شايد خروك مذكور در برهان قاطع باشد. در ترجمه فارسى،«خارون و كاوزن». 4. در ترجمه فارسى: «روسا ومرار كستيج دشتى را گويند». 5. در ترجمه فارسى: «تالكى». در برهان قاطع: «تالكى گشنيز كوهى و صحرائى را گوينده. 6. از اين قسمت تا اخر ms457 در حاشيه نوشته شده است 676 طلاء الطلاء(1) الشراب. عبيدالابرض: هوالخمر(2) يثنى الطل كما الذئب يكنى آبا جعدة

677. الطين الطين بالرومية فيلوس(1) و بالسريانية طينا.

8105 .1

وجالينوس: يسمى مغرة لمنية و يسمى ايضا خواتيم لمنية بسيب طابع المرآة الموكلة بالهيكل المنسوب الى ارطاميس وصورته صورة الطابع ويسمى خواتيم البحيرة. حدوى الفرق بينها و بين مغرة النجارين(5) انه لايلطخ كالمغرة. والتل الذى فى لمنوس احمر لايشوب ترابه حجارة ولا شيء آخر وهو كالمحترق لا اينبت شيئا وهى تحمله و تضربه بالماء نعما و يصب الماء اذاسكن و ترمى بمارسب ه و تأخذ الوسط اللزج و تختمه. اطيوس: هو فى جزيرة كيوس (6) و يعرف بتل هه الكهان. الخوز: اجوده الذى ريحه ريح الشب واذا وضع منه فى الفم السائل منه الدم قطعه عنه. حمزة: كل نوشته(7). بولس: بدل كل طين خيث الفضة.

اوريباسيوس: الطين المختوم غاليمتيوس (8). ابن ماسويه: مختوم الملك بدلهيه جزءين طين ارمنى. ديسقوريدس: يخرج من حفرة تكون فى بلاد انطرون و يخلط بدماء المعز(9) يعجنونه بها و يختمونها و ms459 لذلك يسمى الخواتيم.ه 1. رجوع شود يه ذيل «خواتيم الملك» در همين كتاب 2 . در اصل: «ديسسفرغوس» و آن محرفوه است.3. در اصل: «طبعى ديمثا». 4. چنين است در اصل و دزست آن چنانكه دكتر احمد تفضلى و در جشننامەهآ محمدپروين گنابادى تحقيق كرده است گل اوشتك (با واو) است از مصدر «اوشتن» در پهلوى و فعل فارسى ميانهآ مانوى به معنى مهر كردنن. 5. در متن نقطه گذارى نشده است. 6. بايد محرف از لمنوس باشد 7. رجوع شود به مقاله مذكور دكتر احمدتفضلى. 8.غ به معنى گل جزيره لمنوس. 9. در ترجمه عربى دسقوريدس (79 از مقالة پنجم): «و يخلط بدم عنز) 79 طين شامس (1)/2016477 1611962 جالينوس: نحن تسمى هذه التربة كوكب شامس وهو علك لزج يلتزقه واله والهوائية فيه اكثر بدليل خفته فانه اخف من لمنوس والمختوم اقل (2)ذلك .

============================================================

1. ساموس از جزاير يونان ومولد قيتاغورس رياضيدان معروف است. آ. چنين است در اصل.

ربط «اقل ذلك به جمله قبلى بر من معلوم نشدر3. غاهمان9»حفت) است كه در يونانى يه معنى يه خاك و گل و زمين است و شموس همان ساموس است. 4. به دليل آنكه به طلق «كوكب والارض» نيز گفتهاند ارجوح شود به ذيل طلق در همين كتاب).

8 طين ارمنى لل6 16172 القريبة من قبادوقيا لونه الى الصفرة ويسمى حجر الاكتناز (1) وهو نافع من يه الوباء والموتان.

و 1. در ذيل طين جر در همين كتاب: «حجر الاكسان» . در ابن البيطاز (ذيل حجر ارمنى) در مقايسهآ و آن با كوكب الارض: «فهو لذلك اشد اكتنازا منهن و نيزن «بل هو مكتنزه.

481. طين خوزى 777سنل1آآ بالسريانية گرگشتا(1) و معربه جرجيست وإيذكر فى الكتب قيموليا ms460 (2). 1»8ب] فى الحشايش: منه ماهو ابيض ذسم و منه ارجوانى سخيف جالينوس: هو اقوى وه الاطيان. بولس و ابوالخير: قيموليا (3) طين الرخام.

1. در اصل: «كو كشتار». ولى به دليل يعربى آن «جرجيست» بايد «گر گشتا» باشد. مؤلف قاموس.ر ذيل الجرجس دارد: «هو الشمع والطين الذى يختم به» و مؤلف تاج العروس گويد كه شعره امرؤالقيس: ترى اثر القرح فى جلده كنقش الخواتم فى جرجس هم به معنى موم وهم به معنى ه گل مهر معنى شده است.2. 100105 از جزاير يونان تزديك جزيره يلوس بطول9 كيلومتر و جه و عرض 8 كيلومتر (ياولى كوچك). مؤلف شرح اساءالعقار (شماره 172) طين قيموليا را غير از.

طين خوزى دانسته است. 3. در اصل: «طيموليا».

============================================================

683. طين اقريطش اضعف الاطيان و فيه جلاء و لذلك يجلى به اوانى الفضة.

684. طين(1)اراطرياس عسن7ع42 و و طين ارطرياس اقوى من هذه و لذلك يلذع.

1. مطلب مربوط به طين اقريطش و طين اراطرياس در اصل كتاب ذيل طين اقريطش نوشته شده است. ما به پيروى از كريوف (621) به هر كدام عنوانى جداگانه داديم. اين دو مطلب مأخوذ از جالينوس است و ابن البيطار (ج 2 ص 109) آن را تقل كرده است : «جالينوس: فاماالطين المسمى اراطرياس فهو اقوى من الطين المجلوب من قريطس الا انه ليس من زيادة القوة ما يلذع» وبدين گونه عبارت ابن البيطار با تقل بيرونى در لذع طين اراطرياس مخالف است. طين اراطرياس را ديسقوريدس (ترجمەهآ عربى ديسقوريدس شماره 131 از مقاله پنجم) ذكر كرده است. ارتريا شهر يونانى در چزيرهآ اوييوياس بوده است. ايرانيان در سال 490 پيش از مسيح اين شهر را وپران كردند و مردم آن را به تزديكى شوش منتقل ساختند (پاولى وه كوچى). در اصل: دطين ارطاس» 685. طين الكرم 772102177.6 هوالذى: يطلى ms461 على عيدان الكرم لقتل الدودالذى فيه. قيل الارض الكرمة تطلع زهرته و اذا طليت على عودالكرم قتلت الدود المتولد فيه فى الربيع الذى يفسده بأكل العيون التى فيها. جالينوس: بعض الناس يسمى ارض الكرمية دوائية(1) اما انها خاصية بها و اما ان الدوائية فيها اكثر وليس من قيل صلاحهالغرس الكروم و لكنها اذا طليت على عودالكرم قتلت الدود المتولد

1. در اصل: «دوابية» و آن درست نيست. در ترجمه عرب ديسقوريدس (شماره 133 از مقاله ينجم) آمده است : «و من التاس من يسميه فرماقيطس واشتقاق هذا الاسم من فرماقى ومعناه الدواءه 686. طين(1)حر الطين اللزج المسمى سريش گل.

1. «اين حسان: اهل البصرة يستون طين قيموليا الطين الحره.. «على بن محمدة الطين الحر هوالخالص من الرمل وربما خصوا لهذا الاسم طين شيراز لنقائه وتداخل اجزائه». «على بن محمد يهن طين الاكل هوالطين النيسابورى وهو من الطين الحره (منقول از اين البيطار ج2 ص (112-110 (مكرر) 686. طين(1آدمورى جالينوس: القريية من قبادوقيا يابس لونه الى الصفرة ويسمى طين البوطق حجر الاكسان(2) وهو نافع من الاؤباء والموتان.

و 1. اين همان «طين ارمنى» است كه وصف آن گذشت. شايد «دمورى* اشتباه كاتب ياشده آ ذيل «طين ارمنى»: *الاكتنازه 87و. طيهوج بالرومية وطى و بالسرياتية طهوغ و بالسجزية شوسك(1) و بالبلخى شيشى (7) .

1. «شوشك به معنى تيهو زيز آمده است و آن مرغى است كوچكتر از كبكه (برهان قاطع). 2 .

«شيشو تيهو را گوينده (برهان قاطع) 688. الطبار(1) .ا 8 17605 ال صاحب الياقوته: هو على صورةالتين و ارق منه وقيل هو التين الرحابى(2) . و هاهة

1. در اصل: «الطياره با ياء و آن درست نيست. 2. در اصل بدون نقطه. 3. در اصل ابن الاعوانى و آن درست نيست: «ابن ms462 الاعرابى من غريب شجرالضرف الطبار وهو عل صورةالتين الا انه ارقه السان العرب ذيل طبرا. و ضرف به معنى درخت انجير است . ،

1 . «ابوحتيفة: و من الشجر النيى نوره ريجان و يرتب به الدهن بارض العرب الظيان وهو الياسمين البرى ويسمنى السجلاط ودهنه الزنبق» (المخصص ج 11 ص 195).2 . در اصل: «الياسمون».

============================================================

الدمشقى: بقلةالعاقرقرحا الطرخون. الصيدنة: اجوده الحاد الطعم المحرق للسان الذى مكسره الى الحمرة فى غلظ الاصبع. جالينوس فى الميامر: اسمه (2) باليونايية مشتق من النار. ديسقوريدس: فورثرون(3) لنباته اكليل كاكليل الشبث وهو شبيه بالشعر و عروق فى غلظ الاصبع يحذو اللسان. ابن ماسويه: وا بدله فى وجع الحلق الكبابة وفى المعدة والرأس و فى الغرغرة اصول الطرخونقي الفارسى وفى الكبد دارفلفل. بشر (4) : هو بالرومية كيكرا و قيل كاكره(5) و بالفارسية كزطلخون(6). فى الحشايش: ساقه مثل ساق الحوك البرى اوساق سوس وله خريطة كخريطة الرازيانج مستدير كالبكر اصله فى غلظ الابهام وه مذاقته حادة.

1. چنين است در اصل و شايد: «و يغرغرم. آ. يونانى آن پورثرون (در متن فورثرون) است.

«يور400» به معنى اتش است. 3. رجوع به عنوان يوتانى. 4. از اين قسمت تا اخر در حاشيه است. 5. «كاكره دارويى است كه آن را عاقرقرحا خواننده (برهان قابجع). 6. «كز طرخون ور داروئى است كه ان را عاقرقرحا گويند و په اين معنى يازاى فارسى (ز) و تاى قرشت هم آمده است» (كزترخون).

============================================================

1. عتق را لكلرك (شماره 1514) عندرا ترجمه كرده است كه همان شمشاد است و نام علمى آن ر را در عنوان ذكر كرديم ثابتى (درختان و درختچههاى ايران شماره 155) يه نقل از علمايوه شوروى نام توع سواحلى خزر اين شمشاد را .00009802101621 ذكر كرده است. اما نام عربى آن را اشتباهأ به جاى عنق عشق گفته است (شايد به نقل از مآخذى كه اشتباه متوجه آن است). 2 . در اصل: «الكيم» و آن درست نيست. 3. در لسانالعرب: «ويوخف بالماء كمايوخف الخطمى فيطلى به فى موضع كتين.00» (ذيل عتق).

692.العتم(1) 4400=.الة11681 ياا 61686 ابوحنيفة: شى يشبه الزيتون ينبت بالسراة(2). الاصمعى: يتخذون السواك من العتم وهو الزيتون البرى، ومن البشام والاراك و من الضرو وهو حبة ه الخضراء ابن دريد: العتم زيتون ينبت فى جبل السراة ولايتمر. ابوحنيفة: ثمره الزغبج كحب العنب الا انه لأيربى وورقه كورق الينبوت ويعظم. قال و والشحس(2) زيتون الجبل ولايربى .

1. در اصل : «العثم» و آن درست نيست. مايرهوف در شرح اسماء العقار (شمارهآ 130) نام يعلمى آن را يكى از نامهاى علمى زيتون دانسته است: س1ق16ه2.0169. بر اصل: «الشراة» و ان درست تيست. 3. «قال ابوحنيفة اخبرنى بعض اعراب عمان قال الشحس من شجرجوه جبالنا وهو مثل العتم و لكنه اطول منه،0» السان العرب ذيل شحس).ج 693 عدس 44212= . 62016806101قل16 الاهوازى: بالرومية فكى (1) و يسمى بمكة(2) البلسن و بالفارسية نرسك و

1. در ترجمه فارسى: «فاكيز». رجوع به عنوان يونانى آن شود 2. «البلسن العدس، يمانيةه السان العرب). 3. العدس يقال له العلس» السان العرب ذيل علس) .

694. عدس برى مر بالرومية السفاقوس (1) و بالسريانية طلافحى دذبرا و ايضا طلافحى دمرا اهمب] والجبلى طلافحى دطوو يالفارسية نرسك دشتى و بالسجزية ms464 كلوتهلك و به ذكره صهاربخت. و بالزابلية تخم خراسان وهو بزر يشبه كلت مر فى لونه العدس و ييلب من يست.

1.1 را ليدل واسكات 2108ا34171 معنى كرده است ظاهرا با عدس جزدروجه كلمهآ فاگوس كه جزء اخير آن است مناسبتى ندارد. در ترجمه عريى ديسقوريدس (شمارهآ 31 از مقاله سوم): الالسفاقن.

695. عدس (1)الماء ببا 1207 عيا هوالطحلب و قيل تبات داخل الماء والعدس الذى يكون على الماء القائم الذى لايجرى، بزره كالعدس 1. رجوع شود يه ذيل طحلب در همين كتاب 696. العذرة العذرة بالسريانية زبلا دبنيناشا.

الغرار0ا قنت17611 16ي8 يا قل161166تم 2601 صاحب المشاهير هو بهارالبر واتشدا1)

و 1. در اصل: «انشدت». شعر از صمةبن عيدالله القشيرى است السان العرب ذيل عرر). ا. شعر يهاه از اعشي ميمون بن قيس است (ديوان ص 111) . در لسان العرب: «بيضاء عذوتها...». «معناه ان المراة الناصعة البياض الرقيقة البشرة تبيض بالغداة ببياض الشمس و تصفر بالعشى باصفرارهاء السان العرب ذيل عرر). 3. از اين جا تا آخر در حاشيه نوشته شده است.

698. تروق. با 101129 110 يا ا قاف111 فاغ و بالهندية هلدى(1) و بالفارسية زرچوبه، نوعان: عمانى وهو اجوده وهندى و يجب أن يقيد و يقال عروق صفر ليتميز عن واشه و سائرالعروق. بشر: بالهندية هلدر(2) و يقال له العروق الصفر والعروق الهندية و عروق الصيغ.

ول صهاربخت: عروق الصباغين بحلوان (3) يسمى الماميران(؟) و عروق الصباغين بقلة الخطاطيف.

1. در اصل: «هلدر». درست آن «هلدى» است الغتنامه پلاتس 1231). هرى درا در سانسكريت به معنى چوب زرد است (شرح اسمهالعقار، مايرهوف 205)2. در اصل كه در حاشيه نوشته شده است: «هلدز». 3. در اصل چيزى شبيه «تحلواه ms465 اصلاح از ترجمه فارسى. 4.

در اصل: «واماه 699. الغروة(1) ايوحنيفة: العروة من الشجر مالايسقط ورقه فى الشتاء مثل السدر والاراك.

1. «والعروة من النبات مابقى له خضرة فى الشتاء تتعلق به الابل حتى تدرك الربيع» ... «قال

700 العرق 9706 بالرومية ايدروسيس (1) و ايضا اردسوس وبالسرياتية دعثا وبالفارسية خوى.

1. در أصل: «اندروسيس». رجوع شود يه عنوان يوتافى.

701. عرفج .0ق1 18ع1 126اق ابوحنيفة: هو طيب الريح اغبر الى الخضرة له زهرة صفراء وحب ولا شوكه له. ومن امثال العرب كمر(1) الغيث على العرفجة اى اصابها وهى يابسة فاخضرت فانها سريعة الانتفاع بالغيث يقال ذلك لمن احستت اليه فقال لك اتمن على واصلها يأخذ قطعة من الارض وينبت قضبانا كثيرة ليس لهاورق به ه (89) بال آنما هى عيدان دقاق يتخذ منها المكانسو فى اطرافها رمع (2) كالشعر اصفر اوله ثمرة صفراء(3).

1 . در لسان العرب ذيل عرفج: «كمن الغيث» . آ. در اصل: «رمع» . اصلاح از لسان العرب. 3. در اصل: «(اصفر» 702. عروس(1)154=.ا 1006015/ يا 16ل1 1010102 2 ديسقوريدس: ينبت فى النقائع والبطائح ورقه يشبه قبه(2) الى الطول شيئا فوق (3) الماء و ما فى جوف الماء منه يخرج له اغصان كثيرة من اصل واحد وه زهره ابيض يشبه السوسن الابيض ووسطه يشبه الزعفران و اذا بلغ صار الى الاستدارة كالتفاح اوالخشخاش وفى داخله ثمرة سوداء لزج وساقه املس و

بنابراين، ms466 در اصل قيبورين بوده است و «قبهه اشتباه است. 3. بايد چيزى از اصل ساقط شده اباشد در ديسقوريدس: «(وقد يظهر على الماءه 703 الحرفط= .0131002 يا .105 1100521018 ابوحنيفة: هو من العضاه فرش لايذهب فى السماء عريض الورق حديدالشوك وا له برمة بيضاء يخرج منها غعلف كالباقلى وله صمغ يسيل حتى يصير تحتهه كالارحاء وهو خبيث الرائحة.

704. العزوق با 11628619 ابوحنيفة: قيل انه فستق لايعقد و لايريى وهو دباغ.

1. «العزوق والعزوق كله حمل الفستق فى السنة دون لب لاينعقد ليه وهو دياغ» السان العرب اى عزق). در ترجمه فارسى گويد: «ادرست آنست كه درخت پسته يكسال پسته بار آرد و يكسال عزوق يعنى آنكه پارسيان او را بزغند گويتد و باو پوستها به پيرايند».

705. عسل م1تتهح اع11 بالرومية ميلى و بالسريانية دبشا. صهاربخت: مالقراطن (1) هو ماءالعسل و ماءالعسل بالرومية مليطيون (2) و بالسريانية مى دبشا و بالفارسية اب انگبين. و خمر العسل بالرومية ادروميلى (3) و بالسريانية خمرادبشا. الرازى عن جالينوس : افضل الوانه الاحمر الناصع الصافى الذى ينفذالبصر فيه بصفائه الطيب الرائحة و يقال له الياقوتى و فى مذاقته ادنى حرافة و اذا لصق بالاصبع منه سال الى الارض ولم ينقطع فإن انقطع فهو لانه اغلظ اوارق مما ينبغى لانه غيرمتشابهة

واليعاسيب ملوكها لاتخرج ولاترعى وهى حمر افضلها وسود مختلف الالوان.

جيته(5) مثل اربع طلاب(6) احمر السرم له حمة و اذا هلك تعطلت(7) حتى هلكت. ديسقوريدس: اجودالعسل يسمى اميطيون(8) وهو الكثير الحلاوة والحرافة ولونه الى الصفرة كالاترجى والتبنى ليس قوامه يغليظ جامد ولامائى رطب بل متصل دائم لزج اذا رفعت بالاصبع امتد متصلا متشابه الاجزاء وه ) يجلبمن اثينية و بعده المجلوب من الجزائر المطيفة بها (9). و قد يكتسب جودة من ms467 النبات الذى يجمع منه فلذلك يكون الفائق فى مواضع الحاشا الكثير و النبات الحاداليابس ولهذا يطرح فيه بعض الناس الحاشا ويعرف ذلك بظهور رائحته فان الفائق لايكتسب من الحاشا الا الحدة دون الرائحة والمذاقة.

ابن مندوية: من العسل نوع مسكر وهو حريف جدا فيجب ان يتوقى و ثابت بن قرة الصابى (10) عن الروم: اجوده ماتأخذ فيه النار. صهاربخت: ما ه سقظ منه على ورق النبات الحاد(11) اليابس مثل الصعتر و الحاشا والافسنتينق فهواحد والطف. و قيل من العسل ما هو قاتل و علامته التعطيش. والعسل يها الغليظ كثيرالموم والرقيق كثير الفضول غيرصحيح عسر الانهضام والذى يظهر جه فيه طعم الموم او وسخ(12) الكور فهو ردى وكذلك الذى يسطع منه رائحة حادة ه و قوية و اذا كانت خفية لم يضر. حمزة: عسل ماذى (13) نسبة الى الاناث لان اناث النحل تشاره وهو اجودالعسل (14)؛ يقال مذا النحل العسل اذا جمعه ول فى الخلى وهو بيوته. وقال الاصمعى سمى ماذيا لسهولته و كل سهل ماذى وه منه الدروع(15) الماذية. من رسالة علي بن حمزة الاصبهانى : اجوده عسل الصعتر البري والحبق والابهل و الاشق والذرق وهو الحندقوقى والتوشق وهو احمرو

بولس: بدله الميفختج . فى الخبر؛ لوكان ينجى من الموت شيء لكان السمن و والسنوت. السنوت العسل و قيل الكمون. قال: العمل للعسل والخلية منقسمة بين النحل فمنها ما يعمل الخلية و منها مايرش الماء و منها ما يعمل الشمع. قال ابوذويب الهذلى: .

ال اذا لسعته النحل لم يرج لسعها وخالفها فى بيت نوب (19) عوامل 1. در اصل: «ماالقراطن». در ترجمه عرب ديسقوريدس (شماره 8 از مقاله پنجم) «ماليقراطن» .

(110ة111شر بتى از شير و عسل كه به قواى عالم سفلى عرضه مى شود اليدل واسكات).

2 . در اصل: «مليطرون». 507)17511 آب و انگپين اليدل و اسكات). 3. در اصل: «اروميلي».

غ70-20ل10 اليدل واسكات) ؟. در اصل: «بنينه. 5. جملهها به طور كامل نقل تشدهاند جنته يعنى جته يعسوب كه به طور مفرد در جمله قبلى ذكر نشده است. آنچه مذكور است وه يعاسيب است كه ضمير راجع به آن بايد مؤنث باشد *. مقصود زنبورآن كارگر است. 7. ضمير در تعطلت و هلكت راجع است به نحل كه در جمله مذكور نيست. 8. در اصل: «اومميطون»ه در ترجمه عربى ديسقوريدس (شمارهآ 79 از دوم) : «أميطيون، = 07ل. 11611ل1 كوهى است در جتوب اتن كه عسل و مرمر ان شهرت داشته است. 9. دركنار اين سطر در حاشيه ورق ب 89 نوشته شده است: «يخط الامام محمدبن الزكى: يقال للعسل لعاب النحل و ريقه و بجاجه و يسقى ذوبا لانه يذوب اذا زايله الشمع والضرب. والمشتشفار الذى عصر بالايدى دون

سسدة نوع العسل اربعة انواع، عسل الدبر و عسل اليعاسيب وما اشبهها وعسل النحلقينه الكبير وعسل النحل الصغير» . اين امام محمدين الزكى ناسخ نسخه صيدنه است كه اصل ما از ه آن استنساخ شده أست (رجوع شود به مقدمة كتاب). 10. اين كلمه در اصل «الفيلبى» ودر حاشيه ««القتليى» نوشته شده است وتحقيقصورت واقعى همانست ms469 كه در متن ذكر شد. 11. اين وه كلمه را هم مى توان «الحار» خواند و هم مى توان «الحاده خواند 12. در اصل: «رستح». 13.

كلمهآ «ماذى» از اصل افتاده است. اما در ترجمه فارسى موجود است. حمزه اصفهانى «ماذى» را يه از بمادة» فارسى مشتق دانسته است! 14 . در اينجا پس از كلمه «العسل» كلمة «الماذى» اضافه شده است كه ظاهرا بيمعنى مى تمايد و شايد مربوط به كلمه «العسل» نباشد و مبتداسى بوده است براى خبرى كه از اصل ساقط شده است. 15 . «درع ماذية سهلة لينة» السان العرب ذيل هه مذى). 14. در اصل: «كزوانى». كروان رستاقى بوده است از جمله ييست رستاق اصفهانوه (الاعلاق النفيسة 154). 17. «و بها (اى باصبهان) العسل الماذى الخالص النقى الذهبى الجوهرى الذى اذا قطر على الارض منه قطرة لم تاخذ متها ولم تعطها.» (الاعلاق النفيسة 157)18. در ترچمه فارسى آن را براوازه به ضم الف نويشته است. 19. در اصل: «ثوب».

تصحيح از ديوان ابوذويب الهدلى به شرح سكرى ص144. «لم يرج لسعها لم يخف و لم يبالها. و «خالفها، لازمها. «نوب» تنتاب المرعى فتاكل ثم ترجع فتعسل . «عوامل تعمل العسل والشمع» .

معنى شايد چنين باشد: «چون زنبور او را بگزد از نيش او نترسد و در خانه (كندوى) كارگران و نوبه اى زنبوران همچنان بمانده 706. حشر(1)2 110510 يا8 56 12.

وجالينوس: تى(2) سمليل. قال حنين هوالعشر يعرض منه استطلاق البطن ومنه ه و صنف ان قعد الانسان فى ظله ضره و ربما قتله فليحتر زمته. فى كتاب السموم : لبن العشر حار جدا يقتل منه بلغة دراهم فى يومين بان يشقب الرئة حمزة: العشر ديودار. ديسقوريدس(3): الناس يسميه يتوعا وهوالحشر يكون بانطاليا(4) و يطلق البطن و يكون منه فى بقعة سماها بلغته يضر النوم تحته والاستظلال به وه والربما امات. حبيش: لبن العشر ينفط الجلد ويقرحه. الخليل: له صمغ يقال له سكر العشر. قال جنا العشر قطنه بحمل اوعية اذا تشققت بدا قطنها و فى كل وار ms470 وعاء تحت القطن ثلاث حبات يتخذمنه سكرالعشر و يكون فى خزائن الملوكقج

بالعقرب له ورق قليل وبزره يشبه اذناب العقارب يضمد به الملسوعون كانه شجرة كزدمك. السيرافى: العحشر نبت مر المذاق خوار. وقال ابوحنيفة خفيف صفر * و خوار اجوف مستوى عبل يشبه سوق النساء واذرشهن به كمائشبه بالخروع.

ت و قال هو عريض الورق ينبت صعدا وفى شكرهمرارة ويخرج له ثفاح(6) فى جوفه حراق لم يقتدح باجودمنه (7).

1. ثايتى (درختان و درختچههاى ايران شماره 168). نامهاى علمى ديگر آن را بنا 110010 و ال1لل و .ل8 11 270 و قلعان قه 1062 2 و11 81001850 گفته است به گفته او نام اين درخت در فارس استبرق و در شوشتر و دزقول غلبلب و در اهواز عشر و در يه دشتستان غرق الخ مى باشد آ. در اصل: «فى سمليل» در ترجمه عربى ديسقوريدس (115 از هارم): «طيتومالص= 411111081110108ن).3. در ترجمه عربى ديسقوريدس چاپ تطوان اين مطلب ديده نشد * . در ترچمه فارسية «انطاكيه». ك. «اسقر بيويذاس و معناه الشبيه بالعقرب هو نبات له ورق قليل وبزر شبيه باذناب العقارب-» (ترجمه عربى ms471 ديسقوريدس جمن هوه 571).6. در لسان العرب : نفاخ: «و يخرج له نفاخ كانها شقاشق الجمال التى تهدر فيها ه (ذيل فگشر). 7. در حاشيهآ ورق آ 90 آمده است: «و قيل الغشر شجر متوسط ينبت بنواحى كيج و يجلب من اطرافها لمن يسهل قدر قيراط و اوراقه غلاظ ويسميه اهل كيج كرك. و قيل اصول ه و هذا الشجر خربق اييض و ثمره كالخيار الصغار فى داخلها شبيه الصوف» كيج يا كيز از ه

707. العشرق(1) حل 00818 يا يا 50618) يا 1121161 صاحب الياقوتة: نبات احمر طيب الرائحة. ابوحنيفة: العشرق شجر يغرس هن عريضة الورق ليس لها شوك ويمشط التساء بورقه فيسود وينبت الشعر. واه قيل انها ترتفع على ساق قصيرة ثم ينتشر شعبا ويثمر كثيرا فى خرائط طوال جه عراض اسطر(1) كعجم الزبيب يؤكل مادام رطبا و ورقه كالعظلم شديدة الخضرة وحبه ابيض هش دسم حار ينفع البواسير. بشر(3) . العشرق هو ه سنامكى و بالسندية فشوقى و قوال سريسى .

1. در اصل : «العشروق» . ا. «و ثمرها يتفها فى كل سنفة سطران من حب متل عحجم الزبيب» السان العرب ذيل عشرق)،3. از اين قسمت تا آخر در حاشيه است.

708 عصفر 211-2= 00105 311166 بالهندية كسنب(1) و يقال له البهرمان وثوب مبهرم. الخليل: البهرمان ضرب ه من العصفر. صاحب المشاهير: الخريع شجرة العصفر. جالينوس: اطراقتوليس(2) العصفر البرى و بالسجزية سيونك (3) ، غيره: الارجوان (91ل) الشديدالحمرة و اذا كان دونه فهو بهرمان. حمزة: بهرامه نوره و هسك نباته و القرطم فسك دانه وهسك توم وهو كافيشه والعصفر معرب هسكفر وماؤه و فهسك آقه وهو العندم وهذا النبات يستمى بهمذان كاجيره و ورده يعرب على يه البهرم و البهرمان و البهرامج وهوالذى يصبغ به الثياب. العصفر ms472 بالسجزية يلم والقرطم كازيره(4). صاحب الياقوتة: الشؤران والخريع والاحريض العصفر.

============================================================

در اصل: «كاريزه». ودرست كازير يا كازيره است (رجوع به برهان قاطع ذيل كازيره). 5. اين جمله ربطى به جملة سابق ندارد و قطعا مطالبى از اين ميان افتاده است. 6. در اصل: «شيانان»: «الشباب ما شب به اى اوقده (اقرب الموارد). 7. اين جمله نيز ربطى به سايق ندارد و در اين وسط گنجانده شده است. ظاهرا اصل چنين بوده است: «و اصل الجريال فارسى و كانه ذهبه و الى انه گريال..» اما ربط رمان ونشاستج باعصفر را از مطاليى كه ابوريحان در الجماهر (ص 35) گفته است ميتوان درك كرد و از آن مى توآن به مطاليى كه از اصل ساقط شده است تا اندازهاى پى برد: «والبهرمان هو العصفر يقال ثوب مبهرم اى معصفر وليس يعنون فى صفة ه الياقوت زهرته (اى زهرة البهرمان) فانها صفراء رطبة لحمية يايسة وانما يعتون صبغه السائل بعد خروجه نشاستجه الاصفرالذى هو سلافته السابقة و للمعصفر بالرمان إلف ومواققة فلا يجود جرياله الا بدههب» نشاستج در اينجا به معنى تهنشين است نه نشاستهآ گندم معروف.

709 عصافيرالشوك 81746-1710 5لعللا6 10011166 اطيوس: باليونايية طروغلودوطوس اصغز حجمامن جميع انواعه. بولس: و ه كثيرا ما يكون فى السباخ، اظنه السياج، ms473 هو الطف لونا من سائر العصافير

1. در كتاب الحيوان جآ ص 51: «و كان به دبرة او جرب تحكك به...» 710. عصافيرالستبل(1) ن ي1 لل18 قلت1600051 ا. 70 قلل1ة1 1ل761116 هو فى ترياق حنين ستبل العصافير. ديسقوريدس: ناردوس الهندى هو عصافير السنبل. والسنبل هندى و شامى فى جبال يلى الشام ويلى بعضها تاحية الهند و اجود الشامى الحديث الخفيف الكثير الشعب مرالطعم صغير السنبل احمراللون طيب الريح كالسعد.

1. رجوع شود به ذيل «استبل» در همين كتاب.

711. عصاالراعي تع0 510670 ا ع161ل 101011011 بالسريانية حطرى راعيا و بالفارسية صذپيوند. ابومعاذ بالفارسية وى إيزه و بالبستية ديوزوان. جالينوس فى حيلة البرء فى صفة جبل انه ينبت برسيان (1) دارون يعنى عصاالراعى و يقال له البطباط ايضا و ذكر فى باب الباء.

1. در برهان قاطع: «يرشيان داروه 712. الحصف ما على حب الجنطة من قشور التبن وهو ايضا ما يبس على ساق الزرح من الاوراق. العصف والعصافة ورق الزرع. قال ابوعبيدة رؤوسه .

============================================================

وا 1. رجوع شود به ذيل «نيل» در همين كتاب 714 الحظاية 00ه00،- 5ل1621 ارسطو: هوالحرذون وقيل هو الوزغة و بالسريانية صوريتا، و قيل هى خمسة ه انواع لايقتل منها الا الاصفر. العظاية اكبر من الوزغة ولها ذنب حاد قاطعو (92]) يقال للذى يغلب عليه البياض سام(1)ابرص.

1. رچوع شود به كتاب الحيوان جاحظ ج 1 ص 145 كه از قول يك اعرابى سام ابرص و ورل و وحر و ضب و حلكاء را همه عظاءة دانسته است.

715. عظم الانسان و بالسريانية كرما ديرناشا.

============================================================

1. چتين است در اصل. وظاهرا بايد «قيقوس» باشد (رجوع به عنوان يونانى). آ. در اصل: «مليش» رجوع شود به كوو250 كه در آنجا به خط سريانى ميشا، ميشى است. 3. در اصل ر چنين است. مقايسه شود با شماره (1). 4. در لغتنامهآ فولرس: «سگول». 3. در يرهان قاطع: «مازون». 6. ظاهرا بايد «شير، باشد زيرا تفسير «مازن ms475 شيره است. 7. اين شخص از شعراى وه يتيمه است و نام او در آنجا ايوروح (يدون الف و لام بر سر روح) ظفربن عبدالله الهروى است. در. شعر ابو الفتح بستى كه در وصف او آمده است نيز ابوروح است: «ابوروح ادام الله يمزه الد اذا اتبرى للخصم عره». سه شعر مذكور در متن در يتيمه نيز ذكر شده است. مقلوب عفص «صفع» ايس گردتى) است و مقلوب طوس «سوط، (تازيانه) است.

717. عفار .ا 0ع0 01105ا82 ابوحنيفة: شجرة تشبه الغبيراء الصغيرة و نورها كنورها.

============================================================

1. چنين است در اصل و شبايد درست آن «زبانيه باشد 719. شقار4011127=.ا 18622 11 ابوحنيفة: عشب يرتفع نصف قامة ربعى له افنان وورق اوسع من ورق الحوك حه شديدالخضرة وثمر كالبنادق ولانورله ولاحب ولا يلابسه ms476 حيوان الا امضه ل مض الكى ثم يشرى منه الجسد واذا التبس عليه كلب عوى وكذلك غيره وه ار يدعى عقارا(1) نايممة وهى امة طبخته من الجوع وظنت ان الطبخ يذهب ه الا بغائلته فاحرق جوفها و قتلها 1. چنين است در اصل. ودرست «عقار ناعيمة، است همچناتكه در تاج العروس ولسان العرب آمده است (ذيل عقر).

============================================================

1. در اصل: «العقيقاء» يا قاف و آن درست نيست. رجوع شود يه ماده «عقف» در لسان العرب.

كريموف نيز «العقيقاءه با قاف دارد 721. العقيق(1) /0- 008 30004 اجناس و معادنه كثيرة منها اليمن وسواحل البحر ورومية، اجودها اليمانآية و والرومية فيها صفاء و اشراق. ومن لبس العقيق سكنت حدته عندالخصام و ل اه من لبس ما كان فيه خطوط ابيض خفية قطع الرعاف و نزف الدم من اى هاه عضو كان و من استاك به ذهب نتن الاسنان والحفر.

1. در حاشيهآ ورق بپ 92 نوشته شده است. با مقايسه با فصل عقيق الجماهمر و نيز پا در نظر گرفتن خواصى كه براى عقيق در اينجا ذكر شده است انتساب آن به ابوريحان مشگوك است.

722. كرش ق011600071-.3687 16605 0111 يا خللااع 11111105 قل1 يا 11682 1516 05ل1ع8 اطيوس: هو شجر الكلب و حسك الفراخ و بالسجزية بنو. ابوحنيفة: العكرش والثيل والنجمة شيء واحد.

723. الحكوب 200ل1=.ا 5ل30011 1 يا 00ل2ا 162110) 111ل1161111 بولس: تبات شوكى و قال ابؤحنيفة هوالكنكر. و قال فى موضع اخر سماه قوم الكير و قوم الحرشف.

============================================================

ابومعاذ: بشكجه(6) و علك البطم صمع الحية الخضراء. حمزة: فشكزد علك الانباط. ديسقوريدس: منه ابيض صاف يشبه الزجاج طيب الريح مثل حب البطم. قيل هذا العلك هو المصطكى الا انه رومى وهذا نبطى واذا شوى هذا ه اوعتق غش به المصطكى لانه يشبهه اذا جف. ابومحمد: هوالكامانى (7) المذاب يجعل لزوقأ للجرح. صمغ البطم بالهندى جروك. ايوحنيفة: علك بطميا (8) يكون منه محببا يشاكل المصطكى غير انه ألين و يكون منه ما يجرى جريا حتى يملا النقر. و اجناس الحجل يحرص على أكل محببه ولذلك يقل فى ايدى الناس.

ر ار رجوع شود به ذيل بطم در هين كتاب. 2. در اصل: «ظطرابندئين» يونانى آن 1616110105 است. 3. در اصل: «رهطنى». يوتانى آن «22786» است. 4. رجوع به حاشيهآ شماره 16 از بطم. 5. در اصل: «بتددرود» . درست آن بايد «ين زده يا «ون زده باشد. رجوع شود به حاشيه شماره (5) از بطم. 6. رجوع شود به حاشيه شمارهآ (19) از يطم. 7. درست «كامان» است. رجوع شود يه لسان العرب ذيل «نبط» 8. چتين است در اصل.

725. عليق 202 2216150515 ق11001 صهاربخت: ينبغى ان يحذر ما فى ثمرته من الزغب الشبيه بالقطن فانه ينكىقهد فى قصبة الرئة. ابومعاذ: كيهه بالفارسية. ادوية جالينوس: فى نسخة رامنوس (1) ، وهو العليق شوكة لينة الورق، نسخة اخرى: اوريباسيوس: باطوس وهو ه

(793) جالينوس ذكر بيض القنبيط وأصول العليق فى موضع معأ. نيقولاوس : من الاشجار مايوصل بجنسه فيجود كالتين فى التين والكرم فى الكرم ومنه مايغرس و فى غير جنسه كالتفاح فى الكمثرى والقيسوم فى الدلب والبطم فى الزيتون والعليق فى اشجار كثيرة. ابوحنيفة: شجر من شجر الشوك لايعظم، اذا نشب فيه الشيء لم يكد يتخلص من شوكه وله ثمر يشبه الفرصاد اذا اينع اسود وحلا و يقال انها شجرة موسى. ذكر بولس توث العليق فاظن انه الذى يسمى بجرجان تمش (2).

ابوحنيفة: هو من شجر الشوك و شوكه حجز چداد (3) و لذلك يسمى عليفا وله ثمر كالفرصاد و اذا اينع اسود و حلا فأكل و يسمى بالفارسية الدر. و قيل انه الشجرة التى آنس موسى منها النار(4).

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 97 از مقاله 1) «رمنوش وهو العوسج». 2. در اصل و «نمش» و «لمش» خوانده مى شود. به گفته تابتى (درختان و درختچههاى ايران ص 330) در گمر گانرود «تميش» خوانده مى شود. يراى نامهاى اين درختچه كه امر وز در فارسى تمشك خوانده ميشود رجوع شود به ثابتى موضع مدكور 3 . در لسان العرب ذيل علق «حجز شداده. آ. در اصل: «الداره اشاره است به آيه شريقه انى آنست نارا لعلى اتيكم منها بفبس در سوره مباركه طه.

726. عليق الكلب 2ن10101307با 1051121712206 ابوالخير: وثمرة عليق الكلب اشد قبضا من ثمرة العليق. بولس: يجب ان

1. در اصل: «ماعلتها».

727. علق سغ= لل12ل58 بالرومية(1) افنوس و بالسريانية علقثا و بالفارسية ديوجه.

1. در ترجمه فارسى چنين آمده است: «علق حيوانى است كه به لغت رومى او را اينوس گويند و ومعنى او اكل باشد يعنى خورنده و بعضى گفتهاند او را به لغت رومى اقديله (صحيح: افديله رجوح به عنوان يونانى) گويند و به لغت سريانى علقتا گويند و پارسيان ديوچه ms479 گويند و به هندويى جوك گويند و در بعضى از بلاد فرغانه او را زروك (= زلو، زالو) گويند و آنچه از شهر خوقتد به اطراف برند او را عظيم اعتبار كننده 728. عملج(1) ايومعاذ: البطيخ الاحمر القشر الاملسه الابيض الداخل و يؤكل بزره.

2. در برهان قاطع عملج بر وزن اكبر ضبط شده است و گويد نوعى از خريزهآ زمستانى باشد.

729. العمرد(1) قيل هو الكرفس.

و1. در برهان قاطع بهفتح عين و سكون ميم و ضم راء صبط شده است و گويد «ارستنى باشد كه او را كرفس گوينده.

730. عنبر رد716 ك كلا2 بالرومية ظاظاشيون(1) يجلب من يلاد الشحر وهو ايضا اتواع اجوده الاشهب الخفيف الوزن الاييض المكسر الذى يشوبه آثنى صفرة وفيه كالعيون ثم (2) عين الجراد و كوهبركوه(3) والازرق وهى متقاربة والاول سمى لشبههابها ول والثانى لانه مركب من طبقات وصفائح ثم المندالاسود الثقيل ثم السمكى. قيل

.«كوهبركوه عنبر مطبق را گويند و آن نوعى از عنبر است كه طبقه طبقه بر روى هم تشسته است ماتند كوه» (برهان قاطع) .4. در اصل: «الرابحي» . 5. در حاشيه آمده است: «اصل العنبر من عيون ينبع فى البحر ويطفو ويرمى به الامواج الى السواحل وقد احتفت به ديدان اليحر الصغار فيجيي الطيرلا لتقاطها فاذا كان دسيما و الطير ضعيفا تعلق به وبقى الى ان يموت وخاصة فى ايام التحسير و اذا كان الطير قويا طار و ترك المتقار و المخلب فيه».

731. حناب 12120ى.211) 15ن531 ق ms480 يا 15قل1 1 بالسريانية زيزوفى(1). و قيل العناب غبيراء الصين.

12. در اصل: «زير وفى» با رأء بى نقطه وآن درست نيست. رجوع به عنوان يوتانى. در ترجمه قارسى گويد: «پارسيان او را سنجلان (چنين است در مج و در مب سخلان) و اهل فرغانه درخت او را سنجد جيلان گويتد» شايد سنجلان مخفف و كوتاه شده سنجد جيلان پاشد.

732. عنب خرى نلن208ييا 11612ل1 ق1ا71 الاهوازى: بالرومية اصطفيذه . الدمشقى: الذى (1) ليس له طعم. وصف بعضهم العنب فقال اجوده ما غلظ عموده واخضر عوده وسبط عنقوده. ابوحنيفة:ه و عنب بصنعاء يسمى المختم وزن (7) منه حبة فكانت اكثر من اربعة اساتيرجه والاستار اربعة دراهم. و بارض العرب اطراف(3) العذارى اسود طواله كالبلوط.

1. شايد مقصود آنست كه انگور شرابى آن است كه طعم نداشته باشد يعنى شيرين نباشد.2.

ا«و منه المختم زنة حبة منه اكثر من اربعة اسائيره (المخحص ص 72). 3. «و منه اطراف. .

============================================================

733. عنجد صاحب المشاهير: قيل انه الكشمش والمعروف انه عجم الزييبالعنب. (93ب) ابوحتيقة: العنجد والعنجد الزبيب. و قال ابن الاعرابى هو حب الزبيب الاسود. الكشمش بهراة اذا زبب فى الشمس (1) جاءاقمر وما علق جاءاصفر و ما بسبط فى الظل فى البيوت جاءاخضر و كذلك حاله بالسراة.

1. در اصل: «فى المس» و آن بيمعنى است. در ترجمه فارسى: «درهرى هرمويزى كه او را در آفتاب خشك كرده بودند لون او سرخ بود. اما معنى اقمر سفيد است نه سرح 734. عنصل(1) هوالاسقال والاسقيل..

1. عتصل و مطالب مربوط به آن در حاشيه ورق ب 93 توشته شده است و چون تقرييا عين مطاليى است كه در ديل «اسقيل» در همين كتاب ذكر شد از نقل آن صرف نظر شد.

735. عنب الثعلب 7011002، =ا ل1ن1 لالق501 بشر: بالفارسية روبارزج (1) و بالسندية قواد. ديسقوريدس: هو اطزوخيوس (2 ) البستانى يؤكل ولايضر وهو كثير ms481 الاغصان اسودالورق. و منه جنس ادايه ارتفعت اغصانه مالت الى الارض وثمرته فى اوعية مدورة تشبه المثانة لينةيه وا حمراء تشبه العنب لايؤكل. و منه جنس منيم ملتف الاغصان صلبها ممتلئة من غنه الورق وفقاحه كبار حمر وثمرته فى اوعية، يشيه الزعفران و قشر اصله احمر.

و يتبت بين الحجارة. و منه جنس يشبه الزيتون اول ما ينبت قضيانه الى طول قجهر و ذراع مستوية و لون ورقه كورق الزيتون طوال دقاق حستة و فقاحهه

بر اصل: «الزبرق» يا زاء نقطه دار و آن درست نيست. در كتاب التبات ابوحنيفه شمارهآ 353 .

ربرق. سمعت بعض اليمانية يقول: الربرق عنب التعلب. 5. دراصل: «منها واحده 6. چنينه و است در اصل رجوع شود به ذيل «جارالنهر» در همين كتاب. در آنجا كه از ترجمه فارسى تقل ه شده است (نسخه عربى قسمت بزرگى از حرف چيم را فاقد است) دككردشتى» امده است.

احتمالا «ككزه است كه اصل آن «ككز» است و به گفتهآ برهان قاطع تره تيزك را گويند. 7. در اصل چنين ضبط شده است و بنابراين ضبط قسمت دوم كلمه «انكره يا «انگر» است كه همانوه انگور باشد و جزء اول «كلى» شايد به معنى ده و روستا باشد كه در برهان مقفاطع در جزو معانى كل ذكر شده است و ms483 «كلنگر» يعنى انگورده از لحاظ تحقير ده و روستا. كلنجرى نوعى انگور هراتى كه شيرين و سياه بوده است (در چهار مقالهآ عروضى شرح حال رودكى) و در برهان جو و قاطع آن را نوعى از انگور سياه دانسته است شايد منسوب به همين كلنگر باشد از لحاظ سياه بودن بعضى از أنواع عنب التعلب (و منه ماهو اسود باسره). 8. ظاهرا از دانههاى عنب التعلب قلاده براى زينت درست مى كردند «وقيل يتخذ منه القلائده السان العرب ذيل فنى). شاعروه اشاره به آراستن هودج زنان با دانههاى رافناه و گلهاى خيرى دشتى (خزامى) مى كند. 9. شعر از زهير بن ابى سلمى است از معلقهآ مشهور او بكجاوهآ زنان را يا پشمهاى رنگين مى آراستند.

شاعر اين پشمهاى رتگين را به دانههاى عنب التعلب كه له نشده باشد (رنگ اصلى خود را از دست نداده باشد) تشبيه كرده است 10. رنگ خلوقى رنگ زرد تند مايل به سرخى است. چشم باز زردرنگ است ودر وسط زردى آن دانه سياهى است مانند حيه عنب التعلب (مردمك چشم آن) 11. ظاهرا مقصود از سبعيات قصائد معلقات هفتگانه است. شعر زهير كه در آن حبو الفناء ذكر شده است از جمله همين معلقات است.

============================================================

قيل شجر احمر الثمر ينبت فى جوف السمر قال (3): النشر مسك والوجوه دنا نيرو اطراف البنان عنم ابوحنيفة: اختلفت الاقاويل فيه فقيل نبات له نور احمر و قيل تمرة حمراء وا قيل اطراف شجر حمر ناعمة و قيل الخيوط التى يتعلق به الكرم صغيرة ه خضراء لها زهر شديدالحمرة كانه دم.

1. در إصل: «تغشيه». 2. در اصل: «يساريع،. مفرد آن يسروع و اسروع است اما جمع آن منحصرا اساريع است به معنى كرمى كه تن آن سفيد و سز آن سرخ رنگ است و در ريگزار و ديده مىشوذ (لسان العرب ذيل سرع). 3. يعنى المرقش الاكير. در اصل: ممسك به جاى مسك.

در الشعر والشعراء ابن قتيبه ص 105: «اطراف الاكف». معنى شعر واضح است.

737. عندم(1) شجرة بالبادية تنبت حميراء ولها حب صغار اكبرمن الثفاء اعنى الحرف . ديوان الادب: هو دم الآخوين. قيل هواجولاب وقالوا اليقم و قالوا الآئدع وهو عروق السدر. قال قوم فيه انه البقم. ابوحنيفة: هوالبقم. و اخبر.

============================================================

1. رجوع شود به ذيل بقم و دم الاخوين در همين كتاب..

738. عتقر(1) .ا 5لا7 ق162 هو اصل اليردى والبردى بالفارسية لخ بالسجزية توت اوى.

وش 1. رجوع به ذيل بردى در همين كتاب.

739 عنگبوت 1111ه1 - 9ل81 بالسرياتية كواغى (1) و بالرومية ارخاخيا (2) و ايضا اراخيا.

1. در اصل: «كواعى». رجوع شود به كريوف ص 457 به نقل از باربهلول. آ. چنين است در و اصل. در ترجمه عربى ديسقوريدس (شمارە 61 از مقاله دوم): «اراخنى». رجوع شود به عنوان يونانى.

40. عود 1711071لا لنني8 يا 06له 14021 ل06ل1011 بالهندية اگر(1) و بالرومية الواس (7) . الخليل: الكباء ضرب من العود. وللعود ول فى لغة العرب اسامى كثيرة وهو انواع اجودها الهندى الاسود الدسم الرزين وقجلهوار يعرف بينگالى ثم الصنفى وهو امر رائحة ms485 من الهندى ويشوب سواده صفرة.ه عطار: ومن الصنفى نوع يقال له صنفيرى وهو دون الاول ثم القمارى خفيف يه الوزن الى البياض ماهو ليس فيه دسومة ويستعمل فى المعاجين ثم الجندرانى (3) وهو دون القمارى فى جميع احواله. ومنه نوع اخر يعرف بالاشباه اسود رزين ه قليل الرائحة جدا يتخذ منه الآلات والنصب ويغش به العود الهندى. عطار ثم تبوك و يقال باذبيزنى اى المروحى يشبه سعف النخل الذى تجعل منه دشتجة

1. رجوع شود به لغتنامه پلاتس 70. 2. 3.8165. در اصل: «الحندرانى» با حاء بى تقطه.

«جندرانى» از ترجمه فارسى است.؟. رجوع شود به ذيل «دارشيشعان» در همين كتاب. 5. از اينور قسمت تا آخر در حاشيه ايست.

41 توسج 024102.ا 11ليا ق128س164 126 يا ب لل86لاه لا وهوام غيلان، بالسريانية هطى و ايضا هطاطى و بالفارسية شكى. ابومعاذ تنكر(1) و بالسجزية زيرخار (7) والمعروف عند العامة سبيذخار(3) .

و ديسقوريدس: ينبت على السباخ وله شوك و ورق طويل دسم لين. ومنه جنس وهر و [195) اخر اسود عريض الورق ويضرب الى الحمرة وطول قضبانه خمسة اذرع ms486 و ثمرته بيضاء عريضة دقيقة. غيره: العوسج شوك ابيض ينبت فى الرمال اخضر جه الورق صغيرها طويلها وثمرته سوداء مدورة كالفلفل وهو عنب التعلب. قيل يه

ديسقوريدس ويقال لثمرته انگورك توره(4) لان بنات اوى تولع بها و تكثر و منها حتى انها ترى فى زمانها سودالافواه والخراطيم. قال شعر: عذرت النحل فى ابداء شول تذودبها الانامل عن چناه فماللعوسج الملعون ابدى لنا شوكا بلا ثمز نراه فلا يتسلحن لدفع جانى كفاه لوم مجناه كفاه(5) و قيل انه اسكيلم(6) چشم. اين دريد: المصع ثمرالعوسج و قيل ثمرها البرم ذكرهما صاحب المشاهير. ايوحنيفة: هو من شجر الشوك وله ثمر احمر مدوره كانه خرزالعقيق ويسمى المصع يحرص الجرذان على اكله و ادخاره وقيليه فى ثمره انه احمر الى الصفرة مثل عنب الثعلب كثير وحلو يؤكل واذا عظمت ه العؤسجة فهى غرقدة و قيل نباته كنبات العناب الاا ان ثمرتها صغيرة فيها كحب التين.

1. در برهان قاطع تنگز و تنگس به معنى درختى است كه خارهاى بسيار تيز دارد و گل آن مانند گل كاسنى و آتش هيزمش به غايت تيزوتتد است. به گفته ثابتى تنگس درختى است از نوع ر بادام كه در كردستان اين نام را دارد 21ف1 5قللله به هرحال تنگز برهان قاطع به جهت خاردار بودنشن به عوسج نزديكتر اسست. آ. چنين است در اصل و در برهان قاطع ه به صورت «اديوخاره أمده است: ادرختى است پرخار و ان را سفيدخار وخفچه گويند وبه ه عربى عوسج خواننده. 3. رجوع به حاشيه شماره قبل. ؟. توره با واو مجهول جانورى است و كه او را شغال گويند (برهان قاطع). 5. اين كفاه بايد كفاه باشد كه به جهت ضرورت وزن ج شعر به تخفيف قاء بايد خواند. يعنى دو كف دست چيننده ميوه عوسج در نكوهش چيدن ms487 آن .

ويرا بس است (زيرا خارهاى ان دودست او را خراشدار و خونين ساخته است). 6. در برهان و تاطع «اشكيل چشم دوائى است كه آن را عوسج گويند اگر برگ آن را بكو بند و آب آن را يگيرند و هفت روز در چشم چكانند سقيدى چشم كه به هم رسيده باشد زايل كتده. و اشكيل اسبى را گويند كه دست راست و ياى چپ او سفيد باشد (برهان قاطع). شايد به كار بردن اشكيل در اشكيل چشم يه سبب همين معنى سفيدى آست و شايد معنى آن «داروى ضد سفيدى چشمن باشد

1. العويثة قرص يعالج من البقلة الحمقاء بزيت السان العرب ذيل عوث). ا . در برهان قاطع نوعى از قاتق يا خورش كه مردم فقير در آش آرد كنند و آن قرصى است كه از نان تنورى ور نيمپخته با سبزيها و ادويه و سركه و دوشاب به مدت چهل روز به عمل آرند و از ان قرصهاى سازند و در وقت حاجت قرصى را از آن در آب گرم اندازند و قاتق آش كنند. و نيز طعامى باشد كه با گوشت و گندم و سركه بهزند و آن را به عربى عويشه خوانند (درست: عويثه).

723 عين(1)البقر 00 0781)=. 76 16لله و يقال عين العجل ايضا. جالينوس: بوبتالميوس ويسمى بالعربية البهار وهر بالفارسية كاوچشم. ابوحنيفة: عين البقر نوع من اعناب الشراة اسود غيره حالك عظيم الحب(2) و ليس بصادق الحلاوة و يقال له غاوشيرك(3).

1. رجوع شود به ذيل «بهار در همين كتاب. آ. در اصل: «الجنب» و آن درست نيست. «ومنه عيون اليقر وهو عنب اسود ليس بالحالك عظام الحب مدحرج يزيب وليس بصادق الحلاوة (المخصص ج11 ص 71).3. در اصل: «عاوشيرك» با عين بى نقطه و آن نبايد درست باشد. در برهان قاطع غاوش و غاوشو به معنى خوشهآ انگور آمده است.

744 ms488 العيد شجرة جبلية تنبت فى الشواهق عيدانا غبرا لاورق لها ولانؤر كثير الحقد كثيف اللحا و يكون قدر الذراع يدق لحاوها و يضمد به الجرح الطرى فيلحمه .

============================================================

الارجانى: بدل ورقه التمام اليابس. ابن ماسويه: دهن الغار بدله مرتين حب الغار و مرة فستق.

1. بايستى «الغار» مىبود زيرا ما در حرف غين هستيم. ولى مؤلف «حب الغاره آورده است وه گويا اصل مضاف اليه را گرفته است نه مضاف را. آ در ترجمه عربى ديستقوريدس (84 از اول): دافنيدس وهو حب الغار:چه». خود درخت غار ال5هە است- عللةهاه1ل قلا)للميا سا 747 غبيراء *5- .21110 1668.111055021115 0105يا ناهناقل11 5لل1186 زهر الغبيراء اذا شمت هيجت من الزكام داء عظيما شفاؤه فى شم ورق الخلاف جيه وإن صعدت ماء زهرة الغبيراء يتقطر(1)منه ماء رائحته رائحة بول الفار حمزة: و بلغة اهل فارس سليسك(2) و سلس اسم ملك من الملائكة ومنه خرزة سليس وه حشوي وادى يطرد الرماح و ريحانة تسمى سيس بوان ودواء يستى سلس و ز

اصل ما در اين قسمت مغشوش و درهم است و معنى محصلى از آن درنمى آيد ترچمه قارسى تا ى يد اتدازهاى مفهوم تر است وما به همين جهت آن را نقل مى كنيم: «حمزه گويد او را به لغت اهل ه قارس سسنك گويند و بسيمن نام فرشتهايست ومهره او را كه خرزه سسن گويند به لغت عربوه به آن فرشته نسبت كردهاند و از خواص آن مهره آنست كه باد را از امعاء براند چون بر شكم بسته شود و موشع اين مهره وادى معروف استه. پس شايد قسمتى از تنرت اصل چتين ياشد: «وخرزة سيس يطرد الرياح و هذا (اى سيس) مكان» يعنى «نسيسر تام مكانى است» 748. الغرب 77للغ =ا 1180101 16111 بالرومية اليكا(1) و بالسريانية عربيا (7) و بالفارسية بذه. صهاربخت: لبن الغرب المعروف ببورق الغرب، فى الناس من يشرطه وقت الايراق ويجمعون هجه الصمغة الجارية. اوريباسيوس: اطيا (3).

1. در اصل : «اليطا». رجوع به عنوان يونانى. آ . در اصل : «عريثا» . رجوع به لووص 30301.

در ترجمه عربى ديسقوريدس:«اطام (111 از مقالهآ اول)حبلگ 7490. غراء(1) و غرى صهاربخت: المعمول من غبارالرحى(7) والمعمول من الجلود و غرى السمك .ه جالينوس: قلا(3) يعمل من السميذ للمصاحف. الحاوى وديسقوريدس: المعمول قه.

من جلودالبقرمنه ابيض ومنه اسود. ديسقوريدس: يعمل من نفاخة السمكة و (96))

يحرق غرى جلود البقر و يغسل ويستعمل بدل التوتيا.

1. «غراعه در حاشيه نوشته شده و«اغرى» در متن. «واوه الحاقى مصحح است. آ. در اصل: «الرحى». 7. در ترجمة عربى ديسقوريدس: «قلاوهوالغريح 1ل.4. مقصود «بونتوس» يا درياى سياه است. ڈ. در ترجمه عربى ديسقوريدس (83 از مقاله سوم): «ايكتيوقولا وهو غرى السمك= 106621 450. الغراء(1) والغريراء بادكنه نا 010 50 يا 11 ا111ل10111للة ابوحتيفة: من رياحين الير ولها زهرة بيضاء يقق و بها سميت غراء نباتها كنبات ور الجزر وحبها كحبه وهى مرة.

1 . الغراء نبت لا ينبت الآقى الاجارع وسهولة الارض وورقها تافه وعودها كذلك الا انه اطيلس وهو شجرة صدق وزهرتها شديدةالبياض السان العرب ذيل غرر) 751. الغرز(1) .8142010005ل16ل1يابياع10101081662 ابوحتيفة: هوالاسل الذى يتخذ منه الغرابيل ويسمى الغرير يقع فى الادوية و هاه يسميه الاطباء قنطوريون.

1. رچوع شود به لسان العرب ذيل «غمرزه 757. غساج =.1702 106ة619121 ابوحتيفة: اعواد ترتفع قدر شبر لها وريقة صغيرة مدورة لزجة وزهرة مثلهن زهر المرو الجبلى ويغسل (1) يها الثيباب فتنقى. وارانيه فاذا انه هو البنج الاسود.

1 . در اصل: (به).

============================================================

1. در اصل: «الخلال» با خاء. تصحيح از لسان العرب. 2. از محلات فسمت غربى يقداد. 3. احتمال ميدهم منصوره سند پاشد. گرچه ياقوت مى گويد كه در آنجا ميوه پيدا نمى شود ولى اين مانع از ان نيست كه مردم منصوره درپاره اين درخت كه در نواحى سند و مكران (از تيزتا منصوره) فراوان بوده است داورى نكنند به همين جهت احتمال ميدهم كه در سطر بعدى بايد چنين خواند: «وعتد اهل المنصورة الغضف بالسندية قليخ» يعنى بدون واوپيش از «بالسندية».4. رجوع به حاشيه قبلى. 5. در اصل: «الادوية» و آن درست تيست. 6. در اصل: «ملى»-7. در اصل: «القناع» و آن درست نيست.

ول تصحيح از لسان العرب. «والقفعة شى كالزبيل من خوص بلاعروة وقيل ققة واسعة الاسفل ضيقة

10. ضبط از لسان العرب است.

54 الغلقة=.000081812ل186يا .1061108ل6ل612 يا 11011 علله1ال ن78660 ابوحنيفة: شجيرة تشبه اليظلم شديدة العرارة تجفف (1) و تضرب بالماء فى مناقع الجلود فلايبقى عليها وبر وتحمل الى البلاد مدقوقا لذلك. و قيل نباتها نحو نبات هاه و الكبر وفيه غبرة وجناته يتوقون لبنه فانه يسلخ الجلد و يستمشى (2) به فيفرط و .يسمم السلاح به.

1. دراصل: «يجفف ويضرب». آ. در اصل: «ويستمسى» و ان درست نيست. يستمشى به يعنى پا ان وه اطلاق معده را خواهند. ms493

شك7. غوشته(1) 515اتق116ع1010 ابن ماسه: من جنس الكماة و بالترمذ و بلخ غوينك و به يغسل الثياب فيييضها وه يلينها و بالسغدية غونك(3 انبات تستعمله المجوسيات فى غسل الثياب بدل الاشنان.

1. «غوشنه به ضم اول و سكون ثانى مجهول و فتح ثالث ونون گياهى باشد كه آن را در هنگام ترى و .تازگى خورند و چون خشك شوند دست يدان شويند و رتگ آن سياه و سفيد مى باشد، (برهان قاطع).

وعين اين وصف درذيل «غوشه» هم أمده است. 2. در ترجمه فارسى: «غوتيك». 3. در ترجمه فارسى نسٹه مج: (خونك» ودر نسخه مب «اغزتك».

152 غناقاليون(1) ب72941ا 6يل 1108001 يا 1ل161101111616 الحاوى: حقال جاليتوس اسمه مشتق من القطيفة التى يتغطى الناس بها .

1. دراصل و در الخاوى (ج 21 ص 208) «غياقاليون». در ترجمه عربى ديسفوريدس (112 از سوم): «غناقليان» رجوع شرد به عتوان يونانى.

============================================================

ابن ماسة: يشبهالحضض وما ابعد معرفته بها.ه 1. ظاهرا يعنى قشر آن ناهموار يا شكافته است. مفلفل به معنى مجعد و مفلق به معنى شكافته.

758فاغية الجناء 05ل1 8086181261ا يا با لل11عللنيا هو نور الجناء المكى فى غاية الارج وبزره يشبه الفلفل. سر اللغة: كل تبت له رائحة طيبة فهو فاغية. ابومعاذ: اصل النيلوفر الهندى قال (1) ابن ماسه لم يصيبا تاب الله عليهما. ديوان اللغة: منه الدهن المغفو. و قيل الفاغية بزرالحناء وهو الغفو. و قال ابن الاعرابى الفاغية احسن الرياحين لونا واطيبها رائحة ومنه دهن مغفو. ابوحنيفة: فاغية الجناء تخرج عناقيد و ينفتح منها نور صغار يجتنى و ه يربب بها الدهن المعروف بدهن الجناء وهو المغفو و الجناء يطحن من ورقه. و قال فاغية الجناء تخرج جميعا تم تظهر فى رؤوسها نورة بيضاء صغيرة الجوهرة(2) الكرى وهى دكنة حمرة.

و1. در ترجمهآ فارسى: «و ابو معاذ ms494 و ابن ماسه گويثد فاغيه عرب بيخ نيلو فر هندى را گويد و ابوريحان وهر هر دورا تخطئه كرده است». بنايراين بايستى اصل چنين باشد: «قال ابومعاذ و اين ماسه اصلر ول النيلوقرالهندى، ولم يصيبا تاب اللهعليهما». آ. شايد چنين يوده است: «كالجوهر الكرى».

============================================================

فى جامع ابن ماسويه: اكتمكت وهو دواء هندى بدل من الفاوانيا. وهو عود اغبر فيه يهر (197] خطوط ابيض كاقطار الدائرةمتقاطعة على الوسط. ابن ماسويه: بدله اكتمكت و دواء هندى. منحول اسحق: لم يذكره جالينوس: قلو بطرة: شجرة هندية و روميةه ووالهندى اجود يشبه العاقرقرحا فى غلظ البنصر اغبر الى البياض اذا قشر وجد ه و فيه اربع قطع سود كانها صليب ثم اخذ فى تاثيره فى الصرع.

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (133 از سوم): غليقشيدا وهو فاونيا. به يونانى 909 1 1. فاشرشتين ب117غل 2102 11 12110110 يا 1 5لل101 بالرومية لتوهيرمرظيس(1) و بالسريانية فاشرشتين (2) و بالفارسية شست (3) بدار المذكور فى باب شين. قلوبه فى اول ما تطلع تؤكل وهو مثل الفاشرا الا انه اضعف. الرازى: قطاع خشب غلاظ متفننة الشكل فى لون الخشب النخر اغبر اللون رزين يتناثر منه غبار وورقه يشبه ورق الخلاف المجفف الا انه اعرض منه ه طيب الريح. ابومعاذ: شست بداز(3) الكرمة السوداء. القاينى الكرم البرى الاسود 1. چنين انست در اصل وصورت درست آن بايد ارخزوسطيس ياشد: ماكندعلل ولى اين به معنى ى فاشرايا سهيدتاك است نه فاشرشتين. 2. فاشراشتين كلمه سريانى است (ماير هوف براسماه العقار شماره 313). 3. رجوع شود به ذيل كلمهآ شست بدان در همين كتاب.

761. فاشرا للللااالةفل1108 و هزاركشان الكرمة البيضاء. الارجانى: هو خسرو دارو، القاينى: الكرم البرى . .

============================================================

762فأرة،ي1=73 بالرومية ايريرموس و ايضا فنثيقوس و ايضا ايروموروس وبالسريانية عقبرا.

بولس: ms495 بدل زبلها الفأرة نفسها. اخبر (1) النحار انه عبر على روث خنزير وسط مزرعة وهو يتحرك فظن انه يدود فقلبه فراى تحته شيئأ كثيرا من جره صغار حم ور جدا و انه تركه ايامأ ثم طالعه فوجدها غير مفتحة العيون وقد اخذت فى انبات ه الشعر.

1. اين قسمت در ذيل «فانيد» پس از كلمهآ «فلايضيع» آمده است. در حاشيه همان سطر با علامتى راجع يه اين كلمه آمده است: «تتمة الكلام على الفارة» . وما هم ذيل فاره أورديم.

763. فانيذ بالرومية هنديقون، الخزائنى(1) صفوته و رغوته ابيض مدور. و برسوله (2) هوالفاتيذ الصغار المعروف بالرنجبيلى لاته يحمل عليه الفانيذ. حتوى لايتعقد مالم تلقح قدوره بورق العشر وهو امر شيء..(3) هذه ورقة عريضة توضع فيمابين قذرين لينصب عليها مايحوله من قدر الى قدر فلايضيع.

1. در خزن الادويه (ص 644) «فانيذ خزائى». 2 . در برهان قاطع: «برسوله بر وزن مرغوله قرصى باشد كه در آن جوز و بزباز و بنگ يو ديگر ادوتهآ گرم كتند و خورتد». بنابزاين پايد گفتر معنى برسوله از زمان ابوريحان تا زمان مؤلف برهان تحول و دگرگونى يافته است. 3. از سياق كلام برميايد كه جمله يا كلماتى از اين ميان ساقظ شده است.

762 الفاخور =ا للقللا لملللالل2ن1 ابوحنيفة: هوالمرو العراض الورق ضرب من الريحان يقال له مرو وهو ما ه

1. در اصل: «يقطع الشباب». اصلاح از لسان العرب ذيل «فخر» 765. فاط (1) اين ماسه: دواء يجلب من الترك هو فاذزهر.

1. در الحاوى (ج 21 ص 232): «و يقال فساط. قال ابن ماسويه دواء يجلب من ارض الترك جيد لشرب الشوكران ولشع الهوام متى سقى بالماء البارد.». در برهان قاطع: «به لغت رومى و جدوار را گويند كه ماه پروين است». در مخزن الادويه (642): «بعضى گفتهاند لغت رومى است ms496 و تقليسى گفته عربى است و به سريانى بالطاء و به رومى فطيلامج نامنده 765. (مكرر) الفج(1) شبيه بالقرنفل اغبراللون شبيه اللون بتمرة الطرفاء و مكسره ابيض غيرصلب مرالطعم هذه صفة هلاوس. والعامة تسميه الفرغير. قوله شبيه ه بالقرنفل و من حقه ان ينقل الى بابه.

1. در حاشيهآ ورق ب 97 نوشته شده است.

66. فجل 140006. 71يا58 0 بالرومية رفينون و بالسريانية فوغلى . ايوالخير: التربيزك افضل من الشامى .

الحاوى خبرنى صديق(1) لى انه قطر ماءورق الفجل على عقرب فراها ابعد(2) فانها انتفخت وانشقت فى نصف ساعة وذكر نوعا مريئا. الاهوازى: بالرومية رفانى. قال صاحب الياقوتة هوالمخام(3) كانه اخذه من المثل : ليث الفجل يهضم

1. در اصلي: «صديق له». اصلاح از الحاوى (ج 21 ص 221).2. در الحاوى: «انفذه. 3.

«والخامة الفجلة و جمعها خام السان العرب ذيل خيم).

7. فراسيون د-12= 1867ل1 102001 رومي يشبه الجعدة و يقال له صوف الارض. الرازى: قضبان ليفية زغيبة حمراللون لينة الملمس سهلة المكسر تشبه خشبة القطن فاذا جف وعتق جملة هن صار فى لون جوزالدلب. جالينوس والدمشقى: حشيشة غبراء تبول عليهاجه الكلاب. ابوالخير: اورمينون(1) وهو نبات يشبه القاراسيون و قد يسمىجه طوريذخ. فى ترياق حنين: هوالكراث الجبلى. قيل هو العلقم. ديسقوريدس: ج و نبات كثيرة الاغصان من اصل واحد عليه زغب يسير مربع الاغصان ابيض و ورقه فى طول الابهام مزغب ينبت فى الخرابات. الارجانى: بدله وزنه سنبل و تلثى وزنه اسارون و نصف وزنه قرطم .

هله 768. فربيون بوكال نهنء= 805ع266 100108 بالرومية او فربيون و ايضا هيومافطون. الرازى: صمغ مازريون ينبت فى بلاد ايطاليا (1) اشقراللون اصفره حاد حتى ان الحديث منه لو وضع على اللسان فكانما وضع عليه جمر وقوته تبقى اربع سنين ثم تضعف الى العاشرة بالتدريج حتى تبطل قوته بواحدها. ديسقوريدس: ينبت فى ارض لوبيه، فى ms497 الحشائش (2) فى بلاد موروسا فى موضع اوطولياس(3) . حبيش(4) : آنما يجعل مع الفرفيونباقلى [168) مقشر لئلا يتأكل و يفنى . فى الكتب : انه والافيون ان جعلا فى قارورة افنى كل

صاحب النخب: سمى قاتل ابيه لانه يأكل ورفه و اغصانه و سائر مايلقى عليه.

(98ب) قسطا: يحملمن ناحية المغرب ، و ايضا: انه لايلتقط من الشجرة باليد لاتنه و ينفطها و آنما يرمى بالحجارة من بعيد حتى ينتقض منها ثم يجمع ms498 بالمجارف الحديدية مع تغطئة الوجه لئلايشيطه.

ال

3، در اصل درهم نوشته شده است و آن را «اوطومر لباس» نيز مى توان خواند. در ترجمه عربى ديسقوريدس (77 از سوم): «اوتلولياس» . در ترجمه انگليسى 1767ن) .2 كه در سال 1455 سيورت گرفته است «ر110 تههاى در موريتانيا ميرويده (به نقل از كريوف).

تمولوس در ليديا بوده است نه موريتانياء اما موروسيا مت’116 نام يونانى موريتانيايهد ق16 واقع در شمال غربى افريقا است. از كلمهآ اوتلولياس در ترجمهة عربى برمى أيد كه ه مقصود شايد كوههاى اطلس واقع در همان منطقه است. به گفته مايرهوف در شرح اسماء العقار (شماره 25) فربيون در قسمتهاى جنوبى جبال اطلس در مراكش مى رويد. ؟. در اصل: لاحشيش» و آن در اينجا معنى ميدهد. حبيش حدس نگارتده است. 5. در ترجمه عربى ديسقوريدس (موضع مذكور): «و اول من وقع على هذاالذواء يوباس ملك ليبوىه. علانبا يا به ليبى امروز و به طور كلى به افريقا نيز اطلاق مى شد يوباس يا *ه168آدوم پادشاه موريتانى معاصر امپراطور اوگوست بوده است و طبيب اوء اوفربيونه اين گياه را در كوههاى و اطلس كشف كرده است و په همين جهت به نام او فربيون خوانده شده است (ياولى كوچك جو ذيل يوبا و اوفربيون). 6. رجوع به حاشيهآ شمارهآ قبل. 7. چنين است در اصل. در ترچه فارسى : «در كتاب صيدنه از قاطاجانس نقل كرده انده شايد در اصل چنين بوده است: «فى الصيدنه من قاطاجانس» 769. الفراته(1) صاحب المشاهير: الملبد فى لفظ العامة فلاته وملبند وهو ms499 مايتخذ من عقيدالعتب معالدقيق و بغير الدقيق.

1. اين كلمه به شكل فراتق و فلاتج هم آمده است. در السامى فى الاسامى (چاپ عكسي ص 247) آمده است: «الملبن والملبن والفراتق فراته» . در لسان العرب (ذيل لبن) : «والملبن بالتشديد الفلاتج). در برهان قاطع: «فراته... آب انگور است كه نشاسته و آردگندم در آن ريزند و چندان بجوشانند كه به قوام آيد و سخت شود و آن را بر رشتهاى كه مغز بادام يا مغز جوز كشيده باشد ماتند شمع بريزند و آن را در آذربايجان باسدق گوينده با تذكر اينكه در السامى «ملبن» بى تشديد هم ذكر شده است و با توجه به اينكه در متن مليند هم آمده است و با توجه به تعريف وبرهان قاطع من كلمهآ ملبند و ملبن را بر ملبن فرهنگهاى عربى ترجيح ميدهم زيرا مل به معنى

1. رجوع شود به ذيل «اتوث» در همين كتاب.

771. فسال الرازى: اصول متشظية متعقفة بيض اللون فى طعم شحم الحنظل و اقرب (1) قطاع خشب متغضنة(2) فى طعمه حدة يشبه حكفى اللون بالقسط الا انه الى البياض ماهو.

1. چنانكه پيداست عبارت ms500 ناقص و يا مغلوط است. 2. در اصل: «متعضته».

اثائا فسطاريون وفرسطاليون 7672 لةل226ل 116118ح7 ابومعاذ: ورعى الحمام چينه كبوتران حشيشة. هذا هو رعى الحمام المذكور فى باب الراء واظنه بالقاف. ينظرفيه انه بالفاء لان جالينوس سماه باريسطاريون و الباء تبديل فى التعريب الى الفاء 73 فستق ا 7613 حمزة: يسمى فى بعض اللغات ون (1)كز كانى.

============================================================

774. فسافس الحاوى(1): حيوان يشبهالقراد يعرف بالشام بهذا الاسم يكون فى الاسرة.

1. الحاوى ج21 ص 615.

775. فسوةالضيع = .25ع1 1100055 12ي1ل130 يا علق1062020 71113 ضرب من الكمأة و يسمى القعبل ينبت مستطيلا كانه عود له رأس فاذا يبس تطاير. وقال ايوزياد العرجون من اجناس الكمأة ثفقا عنه الارض ثم يخرج ابيض صعدا وحده من غير شعبة يطبخه التاس فى اول نبته قاذا يبس طارت له ه برعمة و خرج منها مثل الورس يسمى فسوة الضبع. قيل شجر يحمله المخشخاش لايحصل منه شي 776. فشاع حا 619ه0 شعر: يهو جلزت جليزة وجلزت اخرى كما جلز الفشاغ على الغصون وهو بالبخارية افزغنج و بالسغدية فزغند (2) و بالترمذية قوج (3) و بالبلخية والطخارية جذرى وهو نبات يلتف بالشجر ويييسه واكثر ما يظهر فى الكروم و قيل هو الكشوث. ابوحنيفة: هوالعكاش (4). والفشاع الملتوى على الشجر وهى الشجرةالخبيثة لااصل لها فى الارض انما هو كطائف من غصن الى غصن جه و متعلق بشجره من شجرهآ يفسدها و تمرها.

============================================================

778 ففو(1) 1081ة8 (299) ابوحنيفة: الغفو والفاغية وردما كانمن الشجرطيب الريح وفاغية الحناء معروف.

1. رجوع شود به ذيل «فاغية الحناء». در همين كتاب.

7779. فطراساليون 6464062090=51108 8 210ا.610 و بزر الكرفس الرومى. ابومعاذ: الجبلى اسود كبار حجرى القشر صلب متطاول هه و طعمه طعم الكرفس، بالر ومية اردوا و بالسريانية زرع كرفساد طورا و ايضا ه زرع بطراسلينون و بالفارسية تخم كرسب كوهى. وقيل انه يقع ايضا من جه ول جبال هراة. الرازى: حب اسود شبيه بالميويزج بل اصغر منه طيب الطعم عطر ه اذا كسرته. ديسقوريدس: فطروسالينوس ينبت فى قباد وقيا(1) فى اماكن قه صخرية وبزره شبيه بالنانخواه واطيب رائحة عطر واشد حرافة. الارجانى: اسود متغضن شبيه بالميويزج الجبل الا انه اصغر منه طيب الطعم عطر.

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (62 از سوم) ذيل بطراسالينون : «و قد ينيت فى البلادالتى يقال لها ما قيدونياه.

============================================================

781. فطر 271706للا- 15 ابوالخير: الصنف المسمى بوليطا(1) اجودها و بعده المسمى امانيطا(2) و فى سائر اصنافه خطر يقتل بالخنق ديسقوريدس: منه قاتل و اسبابه ان يقرب من حديد وه صدى اوعش بعض الهوام او خرق او اشياء عفنة او اشياء من حاصلها انجو يكون ما تحتها من الفطر ضارا. و يوجد على الفطر القاتل لزوجةحو ان و رطوبة لزجة و يعفن ويفسد سريعا بعدالاجتناء و ما اجتنى من نحت الزيتون هة والمواضع القذرة والروث ردى . جالينوس : الفطر اليابس اقل رداءة لان الفطر الرديى يغض قبل ms502 ان يجف. الرازى: لى، هذا كانه اومى الى ان الفطر القاتل لايجف. الجاحظ : الفطر الذى يخلق تحت شجرة الزيتون سم ناقع وكل ما يخلق و تحت ظلال الشجر ردي واردأه شجرالزيتون. ابوحنيفة: كوكب الارض نباته قيل انه الفطر وهو القعبل. قلو بطرة: من الفطر جنس قاتل و كذلك ماخرج فى قه حشيشة الافاعى والحيات او نبت تحت الزيتون و مواضع اوراث الحميرعهة و والدواب وما اشبه لون الزرنيخ او كان اسود. والذى يخرج من روث الحمار او تحت شجرة الزيتون الجبلى يسمى فطرالحية.

1. در اصل : «نوليطام و آن درست نيست. 511716 يا 106ع01ل1 به معنى قارچ است اليدل و سكات). آ. دراصل: «امابيطا) و آن درست تيست. 22ه للللل6 به معنى قارچ است 782. فقاح(1) الاذخر *ل1010با 800100061006 الرازى: ابيض اللون كصوف متفتت و قد مر تفسيرهما فيه كفاية. والفقاخة [99ب]

و1. رجوع شود به ذيل «اذخره در همين كتاب ا . الفقاعه واحدة الفقاقيع وهى نقاخات الماء .

783. فقاح الكرم(1) .ا 8ذه 5ن11 زهرته قبل ان يعقدالحصرم. بولس: عنداكثر الناس زهر الكرم البرى.

1. رجوع شود به ذيل «كرم» در هين كتاب.

784. فقاح الملع ابومعاذة الشورج وذكر في باب الزاء (در اصل: الرازى؛) زهرة الملح. بولس: دوا ه ارطب والطف من الملح المخرق وبدله زهرالعصفر.

785. فقاح الزفت الميامير: هو ما يقوم فوق الزآفت الرطب. .

786. فقوص (1) با ع ق00 ابومعاذ: كونده (2) وهو اليطيخ غير النضيج الاخضر. هو بالعربية الحدج (3) و بالفارسية سفجه(4).

و 1. «والفقوصة البطيخة قيل ان تنضجه (لسان العرب ذيل فقص). 2. در اصل چتين است ا ها فتجه روى كاف و كسره زير واو در برهان قاطع «كونده بر وزن رونده» خربزه نارسيده. 3 .

«الحدج حمل البطيخ والحنظل مادام رطباه السان العرب ذيل حدج). ؟. «سفچه بر وزن كفچه به معنى سفچ است كه خربزه ms503 نارسيده و شراب مثلت باشده ابرهان قاطع) 787. فقاع 60856 بالرومية ذوسوس(1) و بالسريانية روزنكلاه. حمزة: گندم افشره. اصل التفقيع

1. رجوع شود به عنوان يونانى. در ترجمه عربى ديسقوريدس (هه از دوم): «زيتس وهوه الفقاعه 21106 (ليدل و لاسكات).

4 فلنجه(1) ا 16118 يا.110 11ل6ق يحيى والخشكى: منها الرزينة الحمراء الغليظ الشبيهة الرائحة بالتفاح ثم الخفيفة الكبيرةالورق الدقيقة العيدان يشابه الجيدة فى الرائحة و رائحتةجه كالخردل و يجلب من بلاد السفالة. صهاربخت: حب صغير يشبه الخردل.

ابن ماسه: هو اصل النيلوفرالهندى وهو بالهندية كنه پرنيك و ليس كما وصفيه ابن ماسه انما هو نور و بزر صغار احمران.

1. درباره اين دارو كه گاهى آن را با زرنب يكي دانستداند اختلاف زياد است. رجوتتع شود په ذيل زرنب (شماره 137) از شرح اسماء العقار.

789. فلفل 67،0=.ا 1621021101 .ديسقوريدس: ينبت بالهند له تمر يطول(1) فى ابتداء ظهوره حكو. اول طلوعه طويلا كاللوبيا، وفى نسخة، كالقصب الصغير وهو الدارفلفل فى جوفه حبه ورصغار كالجاورس اذا استحكم صار فلفلا يتفرق كعناقيد فيها حب الفلفل، وففجه هوالاسود و النضيج هوالابيض وهو مر لفجاجته. و قيل الاسود و هوالنضيج والابيض هو الفج. قيل ما كان ديسقوريدس يعرف من حال الفلفل شيئا بتة والمشاهد من امر الاسود انه يجلب من البحر ثم يحمل الى ارض الهند ، و والابيض يجلب من ارض الهند وليس بينهما مشايهة فى الشكل والمنظر . واختر ه منه الثقيل المكتنز الاسود غير المتشنج القشر فوق القدر(2) ولا المحترق.

الحاوى: الاسود من قبل انه يتضج قد صار كانه احترق و يبس بافراطه

و والفلفل(11) الابيض مثلث الجوانب اكبر منه فى شكل الميويزج احد من جه الاسود. بولس: بدل الفلفل الزنجبيل . ابوحنيفة: شجرته كشجرة الرمان سواء ان و و بين الورقتين منه شمراخان فى طول الاصبع اخضر منظومان بالفلفل يحبتنى ثم و ينشر فى الظل فيسود وينكمش وله شوك كشوك الرمان و اذا كانت رطبا ربب بالماء الملح حتى يدرك ويؤكل كالبقول المرببة على الموائد فيكون هاضوما.

ابن ماسويه: الخراسانى ابيض شبه حب الطلع الذى للقاح فيه بعض مرارة ، هد ول والهندى ثلاثة انواع: جلال، حب اسود كبار خفيف الوزن، و دقاق صغاروه رزين، و فلفل ابيض هو من الاسود بمنزلة الحصرم من العنب لانه لم ينضج على ها شجرة حتوي الفلفل الابيض يسمى بالهندية سوهنجته. ابن ماسويه: بدله ه نصف وزنه زنجبيل يابس او مثله فلفل اسود. والدارفلفل والزنجبيل والفلفل

1. چنين است در اصل و آن درست نيست. بايد اودرو پاپارى باشد (اودرو يا هودرو يعنى آب و پاپارى يعنى فلقل). در ترجمه عربى ديسقوريدس (161 از دوم): «اودرو فاوقارى». 2. در اصل: «رسى» و آن در اينجا معنى ندارد

1. در مخزن الادويه (ص 360): «پيجلامول به لام و پيپلامور براء مهمله... ومول ومور بلغته اهل هند اسم بيخ است00.» 292. فلنجمشك(1) 756ن0=م يا للللل160 05فلا يا ببا لللسفلفقةلا للللل و وفرنجمشك. ابوحنيفة: اصابع الفتيات(2). صهاربخت: القرنفل البستانى. و بالهندية سله(3).

1. فلنجمشك يا پلنگ مشك به قول برهان قاطع: «نام داروئى است و وجه تسميهآ آن به پلنگ مشك آن است كه گل آن دارو به گلهاى پشت پلنگ و به رنگ آن ميماند و بوى مشك ج ميدهد...». 2. چنين است در اصل و بر كتاب النبات ابوحنيفة (شماره 47): «اصابع القينات هى الريحانة التى تسمى بالفارسية الفرنجمشك وهو باقاصى ارض بالعرب كثير، برى لايرعاه شآ..».3. در ترجمه قارسى: «و به لغت هندى او را سله گويند و شلسى و يا سرى هم گويند» .

در لغتنامهآ پلاتس (ص 334) تلسى 1119ل10958ل00ل0 گياهى كه مورد احترام و تقديس هندوان است و به عقيده آنها از موى «خداى زن تلسى» آفريده شده است.

793 فل(1)حانما ت-5811 1ل1851 الرازى: اصل النيلوفرالهندى. فى الحاوى: دواء هندى معروف قوته كقوةه اليبروح واللفاح. ابومعاذ: خشب السفرجل الهندى. حكم ابومعاذ فى الفلنجة هن انها اصل النيلوفرالهندى وفى الفاغيه كذلك. والرازى هاهنا يقول مثل ذلكه فى فل فلاندرى ايها يعتمد.ه

794. فليق (1) ابومعاذ: الخوخ المفلق الذى يقال له بالفارسية واى الو (2) . فليق كل شيء بمعنى مفلقه و ms507 يجب ان يفسر(3) به والفليق(4) خطآ.

1. رجوع شود به ذيل كلمه «خوخ» در همين كتاب. 2. واى آلو را در فرهنگهايى كه در دسترس من بود نيافتم. در برهان قاطع ذيل «واياه يكى از معانى آن را «گشاده» گفته است و روى اين اصل شايد «وايا آلوه به معنى آلوى شكافته باشد كه ترجمهآ همان خوخ مفلق است . 3 .

چنين است در حاشيه كه درست است. در اصل: «يفسده كه در اينجا معنى ندارد ؟. ظاهر اين گفتار چنين است كه اطلاق فليق بر هلو درست نيست و بايد خوخ مفلق گفت؛ ولى در لسيان العرب (ذيل فلق) صريحا آمده است : «والفليق بالضم والتشديد ضرب من الخوخ يتفلق وعن ثواه والمفلق منه المجفف».

95/. فلار(1) 4701ع اا06ا150 عناللصا كلرد (7) وهو گليم شوى(3) النافع من الوثى (2) . ديسقوريدس: يعرفه الجميع و لانه ينقى الوسخ من الصوف واصله حريف. ينظر ما الفرق بين كلو(5) و.والمغاث والعرطنيثا الذى يقال له فلار 1. «بلار بر وزن بهار آذربويه باشد و آن بيخ خاريست كه اشنان گوينده. «بلال به فتح اول بر وزن كمال آدربويه باشد و آن بيخ خاريست كه اشنان و چوبك اشنان هم گويندش» (يرهان قاطع). 2. چنين است در اصل با ضبط و اعجام. در برهان قاطع كلز آمده است : «دوائى است كه آن را مغاث هندى گويند و آن بيخ درخت رمان البرى است كه انار صحرائى باشد.

شكستگى و كو فتگى اعضا را نافع است». 3. « بيخ خارى باشد كه گل آن را آذرگون خوانند و ان بيخ را چو بك اشنان گويند و بدان چيزها شويند خصوصا پشم را به غايت پاكيزه سازد و ه بعضى از مشايخ محاسن را نيز بدان شويند...» (برهان قاطع). ؟. «الوتى كالهدى الاوجاع» بوثى هم مى توان خواند كه به معنى وثا است يعنى كوقتگى دست» (اقرب الوارد در هر دو مورد). ك.

همان كلز بايد باشد

5. در اصل: «ارعاحورتا» رجوع شود به كريموف (ص 689). 6. در اصل قفد با قاف و يكون فاء نوشته شده است. در لييان العرب (ذيل فقد) به فتح قاف است : «والفقد شراب يتخذ من الزبيب والعسل و يقال ان العسل ينبذ تم يلقى قيه الفقد فيشدده وهو نبت شبه ه الكشوث. والفقد نبات يشبه الكشوث ينبذ فى العسل فيقويه و يجيد اسكاره. قال ابوحنيفة ثم يقال لذلك الشراب الفقده 7. در اصل: «اغيش» كه درست نيست رجوع به حاشية (2).

797 فنطافيلون تل401ن767= 110161181611 هو ذو الخمسةالاوراق يضاذالسموم. فى ترياق حنين: الفنجنكشت. ذكر

جبريل جاء به فى القاف وهو سخيف.

1. در اصل: «نيطا، و آن درست نيست و ابوريحان نيز نيطا ننوشته است به دليل آنكه مى گويد و منة الفتطيفطى 762462»217 798. فوة الصباغين 10880000ل- بنا ان2ا02نا 70004 بالهندية منت(1) وبالفارسية روين و بجرجان روغتاز(2). وهو نوعان كثيرالعقد و قليلها. و كثيرها يقال له كردن و بعده الزوزنى و يقال له اليزدونى ادق واشد وا حمرة من القباذى حتوي اجودها البردعى بارمينية يحمل الى جرجان واه سجستان و مكران و يحمل الى الهند والزنج وهى عروق حمر قانية غلاظ وبعده القباذى والهند اميل اليه. و منه نوع بيلخ يسمى الحفضوى(3) اردا من القباذى رت الا آته بالبردعى اشبه، يشوى(4) ليقوى لونه فى تنور مسجور مفرغ ويغش به ه البردعى ولايبلغ ما يكون فى سائرالمواضع الى الحمل وله بزر احمر فى قدر جه البرنك(5) اوحب الفرفخ المسمى الفقد وله لحم كلحم حب الاس وفيه حلاوة ه ول ويلون به الخمر يدقه الخمارون ويصرونه فى خرقة و يلقونه فى الخوابى. وهو ه بالرومية اوريزوذينوس وايضا اوروذيس وبالسريانية فوتا. ديسقوريدس: فى اول نباته يكون اخضر ثم يحمر قاذا كمل اسود و اصله دقيق احمر. ملكى: منه ه برى ومنه ريفى و اهل انطاكية يزرعونه لقلته عندهم. ابوحنيفة: هو عروق ه حمر و نباته دقيق فى رأسه حب شديدالحمرة كثيرالماء يكتب بمائه وله ثمرة حمراء هوه مدورة كانها خزرةآ عقيق لها ماء احمر يكتب به.

1. چتين است در اصل و در ترجمهآ فارسى: «مزيت» با فتحه روى ميم و كسره در زير زاء. در خزنالادويه (ص 664): «مجيتهه» و آن مطابق است با آنچه در لغت نامه يلاتس (ص 1004) 211081 آورده است و آن را فل14 معنى كرده أست. آ. در ترجمه قارسي

799. فوتنج ناده(ا78- .ا 6ص10 1119 يا 01لا111611 5لا1011111 والجبلى بالرومية اريغانون(1). اوريباسيوس: غليشن. و بالسريانية ه قورنيثا(2)دطورى. بولس و ابوالخير: فريثاو قرنيناهو الفوذنج البستانى. بشر: الفوذنج هو الحبق بستانى ونهرى وبرى وجبلى وهو بالسندية فوذنو(3) وه بالفارسية پوذنهآ كوهى ومنه نوع يسمى بالرومية طراغوريغاس(2) و تفسيره و فوذنج التيس وهو قريب القوة من الجبلى. ابوالخير: النعنع يجرى مجرى ه (101ب! الفوتنج البستانى والفوتنج النهرى يقوم مقام النعنعالبرى. بولس: القرنيثا (5) هوالفوتنج الجبلى. بولس: بدل الفوذنج النعناع والقرنيثا(6). ديسقوريدس: ه.

قالامنثى (7) الفوذنج و ورقه كورق الباذروج الى البياض له اغصان مزواة ول وزهر فرفيرى طوله ذراع احمر ملتف واطراف ورقه مشرفة مثل الجرجير غير انها اصغر من شرف الجرجير كثيرا و فقاحه اصغر و ينفتح سريعا فى اولقجه الربيع وينبت على الصخور و حوالى المدائن.

1. در اصل: «ارلعالون» بدون نقطه گذارى. در ترجمه عربى ديسقوريدس (27 از سوم): «(اوريغانس، =7090ە. آ. در اصل: ««فورنتيا» و آن درست نيست. رجوع شود يه كريوف (ص692).3. در اصل: «فوذفو» خوانده ميشود. در ترجمه فارسى: «فوذونوا». به همين جهت

رومى وهو اصل طيب الريح شبيه القوة بالسنبل و بالهندية جالكرى(1) وهو قرين مو (7) و دوقو(3). صهاربخت: فيه عطرية وهو احسن من السنبل و اكثره ادرارا للبول من سنبل الطيب والسنبل الشامى. ابومعاذ: بلغنى انه اصل قه الزوله(4). ديسقوريدس: و يسميه بعض الناس تاردوس البري حوله(5) ورق واشبيه بورق الدواءالذى يقال له بالسريانيةي رعنا دملا. حكقال حنينه هو(6)ي الكرفس العظيم الورق والقضبان ساقه ذراع او اكثر املس ناعم لونه مائل الى لون الارجوان مجوف ذوعقد له زهر يشبه زهر الترجس غير آنه ه اكبر منه فى بياضه شيء من الفرفيرية وغلظ اعلى موضع منه كالخنصر ويتشعب ه من اسفل الاصل شعب معوجة كالاذخر والخربق الاسود مشتبكة بعضها ه ببعض يضرب لونهما الى الشقرة ماهو طيبة الرائحة فيها شيء من رائحة الناردين مع شيء من زهومة و يغش باصل الاس البرى ويسهل معرفته فان اصل الاس صلب ليس بطيب الرائحة و يكون ببلاد فنطوس (2)(8).

1. در مخزنالادويه (661): «چهال كرى». 2و3. ابو ريحان در ذيل «مو» در همين كتاب گويد: ««اصل رومى و قيل هو جزر برى و دوقو بزره» رجوع شود به ذيل «مو» 4 . در اصل: «الذوله» باجه ذال منقوطه. در مخزنالادويه (661): «به لسان اهل خوارزم زوله» 5. قسمت ميان دو علامت هن در اصل ساقط است و ما از ترجمه عربى ديسقوريدس (شماره 8 از اول) نقل كرديم. كلمة اوه

قسمت ميان دو علامت از اصل افتاده است وما آن را از ابن البيطار (ذيل فو) بقل كرديم. 7 .

در اصل: «فيطوس» و ان ms512 درست نيست. در ترجمه عربى ديسقورينس اموضع مذكور): (ويكون فى البلادالتى يقال حتطاي بنطس» ينطس يا فنطس هان پونتوس باشد كه سواحل چنوبيجوه درياى سياه است و يونانيان برياى مذكور را به همين نام مى خواندند 8. در حاشيه آمده است: «افويشه هوماذكره ديسقوريدس فى صفة فو واخذالرازى و غيره بصورته»ا.

1مد فوفل = .با لع6 ابوحنيفة(1). منه اسود و منه احمر 1. «قال ابوحنيفة الفوفل ثمر نخلة وهو صلب كانه عودخيشب. و قال مرة شجر القوفل نخلة مثل نخلة النارجيل تحمل كبائس قيها الفوفل امثال التمره السان العرب).

802. شحم فوقى (27ل4 يلل181 11015 بولس و ابوالخير فى الحاشية انه سمك.

803 فيلزهرج تلنرحرا ل ل1ل16 يا ل16 21011 صهاربخت: هوالحضض الهندى. ديسقوريدس: لوقيون شجرة ذات شوك لهجه قضبان ثلاثة اذرع و ورقه اثبت. و ثمرته كالفلقل الاسود مرة لينة واه قشره اخضر(1) و عروقه مشتبكة ينبت كثيرا بماقيدونيا ولوقيا و فى بلدان كثيرة الحجارة يعصر اصله وورقه ويطبخ فينعقد منه الحضض . الرازى: ثلاثة ضروب ه (6102) احدها هندى، والاخر يتخذ من الزرشك والثالث عرب وهوالحضض حو قيل لوقينون. ابن ماسويه: فى طلاء العين بدله قاقيا فان لم يوجد فحضض الفيلزهرج. جهن 1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (107 از اول) : «و قشرها (اى قشرالتمرة) اصفر». آ. در ترجمه عربى ديسقوريدس (موضع مذكور): «و تكون بالبلادالتى يقال لها قابادوقيا،.

============================================================

1. كلمهآ «غدر» را در لغت نامههاى عربى به اين معنى تيافتم. آ. چتين است در اصل و آن ور درست نيست. در ترجمه قارسى: فيلجوش گل جكرى را گويند. در برهان قاطع ذيل «پيل گوشك»: تصغير پيل گوش است و گل ريواج را نيز گويند و به عريى «نورالريباس» خوانند.

بنابراين پيلگوشك به جز لوف يا دراقنطيون به گل ريواس نيز گفته مى شود. پيل گوش به ms513 گقته برهان قاطع همان لوف است. و تيز به گفته برهان «پيلغوش» گلى است از جنس سوسن وبر ور كنارهاى آن خالهاى سياه و رخنهاى كوچك باشد. به اين معنى پيلگوش در اشعار شعراى فارس زبان آمده است، ماتندة زبس كش گاوچشم و پيلگوش است زمين چون كليهآ گوهر فروش است. 3. چنين است در اصل. درست آن دراقتطيون است (رجوع شود به عتوان يونانى) و يا ه دراقنطون آست چنانكه در ترجمه عربى ديسقوريدس آمده است. 4. چنين است در اصل و درست آن «لوفا عقسقساء يا «عقسوسا» يا «عقسوسوطاء است الووص 239 ذيل لوقا).

85 فيجن 170707 .ا 6/76116115ن16 بالرومية فغوس(1) و ايضا طريفوس(2) و بالسزيانية فيغنا حدو بالفارسية- السذاب. حمل الى نوشروان خضائع(3) الفيجن فامر ان يسقى حتى يخضر فنبت فى مائة سقية حتى اخضر و سمى سذاب. و قال صاحب الياقوتةيجه هوالخفت والفيجل(؟). قال الحجاج لطباخه اعمل لى صفصافة واكثر فيجنها .

والصفصافة لغة تقفية وهى السكباجة.

1. چنين است در اصل و درست آن بايد با توجه به معادل يونانى قغنون يا فغتوس باشد. آ.

چنين است در اصل و در لو و (ص 372) به حط سريانى: «طريقيوس». 3. چنين است در اصل و در كتب لغت «خضائع» را پيدا نكردم. در لسان العرب آمده است: «نيات خضع متثن من التعمة كانه منحن» شايد مقصود ساقيهاى تازه رسته سداب بوده است كه از بيخ كنده يوده اتده و طراوت خود را از دست داده بوده است.؟. «القيجن والفيجل السذاب» السان العرب ذيل فجن)

============================================================

بولس(3) و ابوالخير حفى الحاشية: الاقطى شجرة تنبت على ساحل البحر (102ب) و و قال حنين اسمها بالعربية المليح و يقال انه اسم القاقلى بنواحى فوق وهو ه و صنفان احدهما شجرة وهو الكبير والآخر نبات وهو الصغير و يسمى كاماه

1. احتمال ميدهم «بالر ومية» بوده است و نه سهو «بالهندية» نوشته شده است. نام هندى آنه بعدا ذكر ميشود و يوناتى آن بى 48008 است الووص 349). 2. در مخزن الادويه (ص 669): «ايلايچى». 3. از اين قسمت تا آخر بظاهر ربطى يه قاقله ندارد و عبازت مغشوش و كاملا در غبر موضع آن به نظر مى أيد.

808. قاقل(1)والقاقلى لا0ا1ه 1018ق7611ل6ف يا قل12012 .ا ق1 يا .36017 10844 عن6 ايضا. ابومعاذ: الذى يسهل الماء. بالفارسية كاكل (2).

1. در مورد اين نام و تعيين ماهيت آن مشكلاتى هست. رجوع ms515 شود به شرح اسماء العقار ماير هوف (شماره 325).2. «به ضم كاف تازى و سكون لام... شوره گياه را نيز گفتهاند كه اشنان ياشد.. و به كسر ثالث گلهائى كه در ميان آب رويده 809. قاق(1) وشيء يحمل من يلادالترك حامض الطعم معمول مرقق كما يعمل المعروف بنان ه آلو غيران القاق احمر يضرب الى السواد فى لونه والمعروف بنان آلو احمر وهو مطفى لحرارة المعدة مسكن للصفراء مبردللمعدة والاحشاء.

1. در اصل: «قات» و آن درست نيست زيرا اين كلمه تركى است و درست آن قاق است. در وه برهان قاطع گويد: «قاق بر وزن طاق به معنى قديد و خشك باشده در ديوان لغات الترك گويد: «قق الفليق . يقال منه «ارك ققى» اى قليق الخوخ و غيره» (ج (وص 225) و نيز گويند: «قاق فليق الخوخ وغيره» بايد كحفت درست مفلق است نه فليق. «الفليق بالضم والتشديد ضرب من التوخ يتفلق عن نواه والمفلق منه المجقف السان العرب ذيل فلق) . بنابراين انچه در ديوان لفات الترك در هر دو مورد فليق ابر وزن غريق) ضبط شده است درست فليق به ضم فاء و فتح و تشديد قاف است كه به معنى هلوى شكافته است و خشك آن مفلق است كه همان قاق است و «ارك» به معنى زردآلو است نه خوخ. مطلب مربوط به قاق در حاشيهآ ورق [(ب 102) آمده است

1. رجوبع شود به ذيل «خانق النمر» در همين كتاب. آ. در اصل: «خافق»!.

811. قاتل الجلب 00070107يا 1311يه12866116661060206يا ف7 ا11 011816105م يا 161088 11ل 116يا . 61601 يا .ا 51661 /100 جالينوس: دواء يقتل الكلاب والناس سريعا. بولس: يسمى كرنب الكلب.

الارجانىة هو شديدالنتن.

812. قاتل الذب 0161010=). لا نل64010 80106 بارويشا و يارونوخيا (1). جالينوس: سمه باليونايية مشتق من الداجس لانه يشفيه.

وى 1. در اصل: «تارونوخيا» و آن درست نيست. پاراتوخيا همان ms516 داچس است و داحس «ريشى يا يه دانه ايست كه ميان تاخن و گوشت پيدا شود و از ان تاخن بيفتده امتتهى الارب) و نيز رچوع شود به ليدل و اسكات.

813آ. قاتل ابيه 1110602= با 60 5لين0ل وهو قوماروس. اطيوس: هو قطلب اى قاتل ابيه وهو شجرة تصدرع ثمرتها .جه قيل (1) سمى بهذاالاسم لانه يأكل ورقه و اغصانه و سائر ما يطرح عليه. قيل ه هوالكندش(2). بولس: شجرة قباضة و تسمى تمرتها ماموللا(3) .

1. مايرهوف در شرح اسماءالعقار (شماره 328) در وجد تسميهآ آن گويد كه ميوهآ آن بر درخت

814. القتاد 91107000قلل12اقهم يا حالللل 10 يا =111 ق116181161 ةل168ق يا 5لا1321ق (182081 ابوحنيفة: شجر له شوك كالابر وله برمة(1) غبراء صغيرة و ثمرة تنبت معها ه غبراء كانها عجمة النوى.

1. چنين است در اصل و در لسان العرب اذيل قتد): «وله وريقة غبراءه اا. قثاء 09ا6ت.يا 105لا51اتلال يابا ققع1 ق10ل6ل القتاء بخراسان يسمى خيار وبلغة اهل الجوف(1) من اليمن القشعر (2) . بولس وال و ابوالخير: صامريوما هوالخيارالبرى والخيار بالعراق هوالقيد المسمى خيار يه بادرنك. القثاء بالرومية اغفورقيون (3) و ايضا فاورسيون (7) و ايضا سوكى فينون وبالسريانية قطيا والله اعلم. بولس: بدل القثاء البستانى حث الصنوبر .

ابوحنيفة: الشعارير صغارالقئاء لما عليها من الزغب و قال السواف(3) القتاء 1. .چنين است در اصل با جيم ودر لسان العرب ذيل قشعر : «الحوف» . در مراصدالاطلاع ذيل: «الحوف» مگويد: «وجوف همدان وجوف مراد مخلافان باليمن و رواه بعضهم بالجاء0». 2. در اصل : «القسعر». با سين بى نقطه وآن درست نيست: «القشعر القتاء واحدته قشعرة بلغة اهل الحوف من اليمن» اذيل قشعر در لسان العرب). 3. چنين است در اصل وبه نقل كريموف از لوو ه (نام گياهان تزد يهود نه44. اغنوريون (ص 700).4. در اصل چنين خوانده مى شود و شايد به گفته كريوف فلوموس مملهل* ms517 باشد (ص 700). 5. در اسماء العقار نيز آمده است: «قثاء هى السواف فى كلام العرب». ولى در كتب لغت معتبر سواف را به اين معنى نيافتم. در لسان العرب به نقل از المحكم: «السواف به فتح السين الفناء..» (ذيل سوفي) . گمان مى كنم (الفناءه را به «القئاء» تصحيف كردهاند ويا برعكس. سواف وسواف اساسا به معنى مرگ وه مير است

الارجانى: يجعل فى خرقة حتى يسيل ماؤه ويجفف فى غضارة على رماد ثم يوضعه على لوح ويخفف فى الظل. وهذه الثمرة تشبه التوث الكبار فى عظمه و شكله، وه يابسه اغبراللون ويتفرك عن حب الصفره فى عظم الارزن فى طعمه مرارة. وه و يختار من اصله المستقيم الذى يشبه صغار القثاءالصادق المرارة و يختار من هيه عصارته الابيض الاملس الخفيف الوزن الذى يشيه الاسقيل.

1. طاهرا «سيقوس اغريوس» (رجوع شود به عنوان يوتانى). 2. در اصل: «ايطيزون» و آن درست نيست. درست «الاطيريون» = 41107 است. در ترجمه عربى ديسقوريدس (108 از چهارم): «و اما الذى يسمى اطيريون فانه من ثمرة قثاء الحماره 3: شايد: «سيقوس الايوس» يعنى روغن خيار ؟*، چنين است در اصل احتمال ميدهم «كير» باشد 817آ. قراسي/1)-6. ل1ل100015 يا 151، 5لل101 9 وهو بالرومية كراسيا (2) و ms518 بالفارسية گلنار (3) شيء مدور صغيرالحجم فى شكل

818. قداح(1) بوالخير فى كتاب الاغذية: قداح الكرنب والخس والقطف و ح البقلة --(2) اليماتية واللفت والخردل والحرف والقجل. و قال ينبغى ان يستعمل القداح قبل ان يبزر فاذا بزر لم يصلح للغذاء. والهليون ان كان فيه قداح فان غذاءه اكثر من غذاء قداح النبات الاخر. [واغصان (3) الشجر الرطب هواكثر من غذاء قداح النبات الاخرا. واغصان الشجر الرطب هو اكثر خشبية من قداحه وله و لهذا يغذو اقل من القداح. وافضل سائر القداح قداح البطم والكرم والاذخر شسنا والعوسج. ابوحتيفة: القضب الرطبة وهو رطب القت ورطب القضب اذا كان قهة صغارا فهو القداح والفصفصة رطب القت معرب من اسيست.ن 1. القداح نؤر النبات قبل ان يتقتح: اسم كالقداف. و القداح الفصفصة الرطبة .. و قيل هو اطرافي النبات من الورق الغض الازهرى: «القداح أزاد رخصة من الفصفصة» (لسان العرب ذين اقدي): 2 در اصل «اليمانه و آن به تنهابى تر اينجا بى معنى است. در ترجمه فارسى اوقداح بدنج كه به عربيت او را بقلهآ يمانيه گويتده. رجوع شيود به ذيل بقله يمانيه در همين كتاب كه در آنجا به جاى «بدنج» «فخنج» و «دختج» و «بخنج» آمده است . 3 . شايد جمله ميان دو علامت زائد باشد.

============================================================

82. قرنقل 200114010ا كلتلة/011ة 8001005 يا 1 فن20100ف 0260 بالهندية لونگ و ايضا لونكهل؛ فمنه انثى وهو الاغصان الصغارالتى تعلوها ثمرة مربعة كانه نور غيرمتفتق وهو اشبه شيء بحب الآس و منه ذكر يقال له وا بالهندية لونكهل وهو اسود يشبه ثمرالبلوط و نوى الغبيراء و عطريته فى قشره ول و فى داخله لب هو نواة لافرق بينه وبين نوى التمر الا انه اميل الى البياض بصفاق كالبلوط لارائحة له و فيه قبض (1) و يدخل فى ادوية العين. وهذا الذكر يستعمله الهند فى علاجاتهم ويتظم فالسخاب(2). الرازى: لونان منه عيدان (103ب) شبيهة الشكل بالياسمين الا انه اسود اللون و هذا هوالانثى و منه ما يشبه نوى الزيتون الا انه اطول منه و اشد سوادا حادالطعم طيب الرائحة وهو ه ذكر. الحاوى و ابوجريج: علك القرنفل شبيه القوة بعلك البطم. الرسائلى: القرنفل البستانى هو الفرنجمشك. الزنجانى(3) : من حد جاوة يرتفع القرنفل.

وقال عطاز(4): هو ثمرالنارنج الصينى و لحجاؤه هو قرفة القرنفل و يعمله من القرنفل(5) مغشوشا من بنك مخير وكثيرا فى تقب الغربال صناعة. يحيى و اه الحشكى: اجوده اليابس الذكى الريح العذب وهو تمر شجر يؤتى به من بلاد السفالة. قالا والذكر منه فى هيئة نوى الغبيراء61) وهو اقواهما فعلا.

ابن ماسويه: بدله ثلاثة امثاله فرنجمشك فان لم يوجد فمثليه قرفة القرنفل.

ابوحنيفة: قيل فى القرنفل القرنفول ي.حج

ك5. عبارت در اصل كمى مغشوش ms520 است و شايد كلمه «من» زائد باشد 6. در اصل: «الغرثاء»و ان درست نيست. متن از روى ترچمه فارسى اصلاح شد.

1م قرفه 0ا 12010010 اع 0ل11 و بشر: بالهندية طج و بالسندية حادطج. القرف القشر، تقول قرفت الشجرة اى قشرت لحاءها و كذلك الجرح (1). القرفة المعروفة هى عندالعامة الدارصينى وهو قشر شجرة يجلب من ارض الهند و من البحر و يسمى بالهندية تج.

الارجانى: قرفة الدارصينى يقال انها دارصينى خشن عيدانه طوال شديدة (2)ج اقل رائحة من الذارصين بكثير. ويقال انها جنس آخر غير الدارصينى منهه ماهو اصلب طيب الريح يشبه الدارصينى و منه ماهو اسود مخطط ومنه ماهو ابيض رخو متفتت سريعا و قرفة القرنقل لحاء شجرة اشد حمرة من تلك القرفة العامية و يشبه الدارصينى الا انه اغلظ ونايزات لاقصبات وفى طعمه حدة تحذو اللسان و كان فيه نفيطة. الرازى: القرفة قشر احمر اللون الى السواد ماهو، صلب المكسر طيب الطعم والرائحة يشيه الدارصينى. الرسائلى: و القرفة الدقيقة(3) هى قرفة الطيب. يحيى والخشكى: اجودها قرفة القرنفل واه رائحتها. رائحة القرنفل واحلى. الخشكى: ثم قرفة الفلفوفة(4) شبيه الرائحة هن (6104) بالكافوراادون الاولى. والقرفة لحاء شجرة يشبه الدارصيفى. يحيى: ومنها قرفة رائحتها كالدارصينى لاخير فيها فى ترياق(5) قيسر: منها ماهو صلب طيب الريح يشبه الدارصينى ومنها سوداء مخططة ومنها بيضاء رخوة سريعة التفتت.

ار ديسقوريدس: القرفة دارصينى خشبى له عيدان طوال شديدة طيبة رائحته اقلنه

1. «قرف الشجرة تحت قرفها وكدلك قرف القرحة فتفرقت اى قشرهاه السان العرب ذيل قرف). آ. در اصل: «سديدة» با سين بى نقطه. 3. در جملات آينده كه تكرار جملات قبلى است: «الرقيقة»4. كريوف (705) حدس زده است كه «فلفلمويه، ياشد ش. رجوع شود به ذيل ترياق درهمين كتاب. از اين ms521 جمله تا آخر تكرار جمله قبلى است كه با همين كلمه شروع مى شود.

822. القف هوالتجب(1) يقال صبغ ثوبه بقرف اذا صبغه بقشور عروق السدر او غيره.

1. رجوع شود به ذيل «النجب» در همين كتاب.

3ا8 قردمانا ردنان ن0631 .اا، 06ة و ربما قيل قرطمانا. بشر: بالدال والطاء. هو رومى و بالفارسية كرويا(1)آرومى و بالسندية به سودا. وهو قضبان الكرويا الرومى صغار الى البياض و طعمه و يشابه التبطى وأحد منه. ديسقوريدس: قردمانا يكون بارمينية وارض العربه والل و الهند فاختر منه العسر الدق الشديد الريح الذى يلذع اللسان و فيه مرارة ه و يسيرة. جالينوس: قردامومون وهو الفريقان(2). بولس: بدله سعد. الارجانى: الجيد منه العسر الرض الممتلئ الصلب الساطع الرائحة الحريف الطعم مع يسير مرارة المجلوب من آرمينية وهو قضبان و خشب دقاق صفر و غبر فيها زهر جه قريب من الباذ اورد وله رائحة و طعم حريف و بدله حرمل او اذخر اواه مشكطر امشيع.

1. كرويا بر وزن اغنيا (برهان قاطع). 2. چنين است در اصل و ظاهرا درست نيست. حدس ميزنم «قرتباده باشد: «قرنباد بر وزن زرنباد كراويه صحرائى است» (برهان قاطع).

============================================================

فيه عيدان الزرير فاذا ديف كان لونه قريبا من لون الزعفران جدا وكان لينا فيه مرارة يسيرة يصبغ الاسنان وانلسيان و يبقى كذلك ساعات كثيرة.ه 825. قرطم 171202. 17 741 قال صاحب المشاهير بالسريانية خريعا (1) و بالفارسية كاكيان (2) و كاهيان .

جالينوس: قنيقوس، فى نسخة هو حب القريص (3) . صاحب المشاهير: (104ب) الاحريضة حب الحصفر. الرازىهو مثل الانجرة لكند اضعف منه.

1. در اصل: «جر يعا» و آن درست نيست. در سريانى خريعا است كه در كتب عربى خريع شده است الوو ص 217 و 218) . در ترجمه فارسى نيز «خريعاه است. 2 . در ترجه فارسي: *و بعضى از پارسيان كاكيا گويند». اما در برهان قاطع «كاكبان» با باء موحده ضبط شده است: «كاكبان ms522 بر وزن باغبان گل گاجيره باشد كه به عربى معصفر گويند». 3. در حاشيهآ اصل نوشته شده است: «لاشك ان القريص هاهنا تصحيف الاحريض) 826. قرطم هندى بت18 100116122 هو حب(11 النيل.

1. رجوبع شود به ذيل «حب النيل» در همين كتاب.

827 قرطم برى عن1ن17127= .ا 185 111615 بالسجزية سونك. ديسقوريدس: البرى اطرقطولس(1) ورقه اطول من البستانى ورقه فى طرف القضيب(2) وهو معرى عنها وعلى طرفه جمة مشوكة و زهراصفر و يعمل النساء منه المغازل (3).

============================================================

1. ظاهرا قريص خود انجره است نه تخم آن. 2. ظاهرآ ققوس قنيدوس= 07ق*06**0 (تخم كنيدئون) كرمدانه يا مازريون است كه نام علمى نبات آن يا0ل111ت2 ع10 است (لوو،نام گياهان به سرياتى ص 247).

829. قرع 107101 .ل1 0ل0 قد2ل12 اوريباسيوس: قولوقوئطس(1). بالرومية قولوقونتا(2) و بالسريانية قرا و بالهندية قيرع(3)؛ فى طول اذرع . الدباء القرع اليابس ذكره صاحب المشاهير.

ابولسة بدل بزره كثيرا.

1 . در اصل: «قولوفونطس» با فام رجوع شود به عتوان يونانى. ا. در اصل: «قولوفونتا» با فاءء رجوع شود به عنوان يوناتى. 3. در ترچمهآ فارسى «به هندى ثمره گويتده. در لفت نامهآ پلاتس (ص 337) تمرى به معنى كدوى خالى (يجوف) آمده است.

830. قرةالعين لف= با 0ل161 1100 اطيوس: كرفس الماء. جالينوس: فى طعمه و رائحته عطرية. و على الحاشيةوه تفسير حنين: هو جرجير الماءء ديسقوريدس: نبات فى الماء طيب الريح وورقه كالكرفس عليها رطوبة لزجة تلصق باليد. الرازى: فسره حنين انه جرجير وا ينبت فى المياه القائمة. واصبت انا فى الدمشقى انه كرفس الماء ذكره ايؤمعاذ.

============================================================

832 قرظ .ل1 2100168ت8 يا .11 11052111يا 110088 1101 ورق يدبغ به و شجرته السلمة لاثمرله ولاتور ولارانحة يضرب الى السواد فاذا الى خرج احمر و به يكون الادم وقيل هو ورق الحرنوب الشامق و اقاقيا ثمصارته. ابوحنيفة: القرظ اشجار عظام كالجوز (1) يكل الحديد من خشبه فاذا قدم كان(2)ي اسود كالابنوس بعد ان كان ابيض ورقه اصغر من ورق والالتفاح وله حبلة(3) مثل قرون اللوبيا و حب يوضع فى الموازين ويدبغ بثمره وه ورقه كمايديغ بالعفص وهو بمصر الستط والصنط (2) . ابن ماسويه: بدله عصير الفرصاد المغلى المجفف .

1 . در اصل: «كالحور» با حا و راء بى نقطه و آن درست نيست . متن از المخصص اج 11.ص 161) اصلاح شد. ا . كلمه «كان» از المخصص (مرضع مذكور) افزوده شدر 3. «الحبلة بائضم ثيرالعضاه و ورق السمر» (اقرب الموارد). 4. در اصل : «العنط» و آن درست نيست: «الصنط القرظ لغة فى السنطه (اقربالموارد).

833 قراص(1) .ا 3عل10 1 يا با عنانا06 16016 يا 11612019 نيت يقرص(2) اللسان و قال ابن المعتز فى الروض قراص وفى الربى كد روفى بعض الغيوث صواعق جه 1و2. در اصل: «قراض» و «يقرض» با ضاد نقطه دار و آن درست نيست: «و القراص نبت ينبت فى السهولة والقيعان والاودية والجدد وزهره اصقر وهو حار حامض يقرص ادا اكل منه شيء ه السان العرب ذيل قرص).

============================================================

ابوحنيفة: ينبت فى اخوارالبحر(2) فى جوف مائه كانه الدلب غلظا و بياض ه قشره. وخشبه ابيض و ورقه كورق اللوز والاراك ولاشوك له و ثمره [21105) كالصومر يحرص(3) اليه البقر والابل فيرعاه ويحمل حطيه الى القرى واه ويستوقد به لطيب ريحه وهو كثير فى سواحل ارض العرب من عمان . وماءالبحر وه مهلك للشجر عدو للنبات لكنه ملائم للقرم وللكندلى الذى يدبغ به ms524 الجلود الديبلية(4) ولاينبت بماء البحر سواهما.

1. قرم به فتح قاف را نوعى درخت ضبط كردهاند و قرم به ضم قاف همان است كه وصف آن در متن بيان شده است السان العرب ذيل قرم). آ. در اصل: «احرارالبحر» و ان درست نيست.

3. در اصل «يحوص» و ان درست نيست. 4. در اصل: «الذبيلية» كه درست نيست. ديبل بتقديم ياء مثناة بر باء موحده از شهرهاى ساحلى سند است. در لسان العرب ذيل كندل گويد: «الكندلى شجر يديغ به وهو من دباغ السنده. بنابراين درست ديبليه است منسوب به ديبل از جه شهزهاى سند 85. قرطاس 107716 1 بالسريانية كرطيسا و بالفارسية كاغد. الحاوى: كان فى الاصل قرطاس وهو الانجرة. و على الحاشية: يتامل فليس القرطاس بانجرة وصدق الذى قال هج هذا.

836 قرمز م02) ت يا قنلة لافلتعا الحاوى: قرمز(1) الصبغ. و قال بعده حب القرمز الماخوذ من الشجر (2) رطيا طريا. جالينوس: اذا اخذ من الشجر (3) وهو رطب بعد طرى فهو يبردو يجفف.ه

1. در ترجمه فارسى: «محمدزكريا در حاوى آورده است كه قرمز نوعى است از رنگهام. پس بايد در اصل چنين باشد: «قرمز نوع من الصبع». در اصل: الصبع با حاء وعين بى تقطه كه درست هاهن نيست. در الحاوى چاپ هند (ج 21 ص 311) اين جمله را ندارد. آ. در اصل : «اللحم» كه قطعا در اينجا بى معنى است ارجوع شود به حاشيه شماره بعد) 3. در اصل: «البحره كه در اينجاه معنى نميدهد. درست ان است كه در الحاوى (ج 21 ص 311) آمده است: «و قال فى دود القرمز اذا اخذ من الشجر وهو بعد طرى» كاتب در جملة قبلى ارجوع به حاشيهآ شماره قبل) «الشجر» را «اللحم» خوانده ودر اين چمله به ms525 «البحره تصحيف كرده است. مترجم فارسى نيز «البحر» خواتده و به «درياه نرجمه كرده است. كرم قرمز به عقيده داروشناسان اسلامى مسلما از درخت ور گرفته مى شود. 4 . شايد «الصوفانة» باشدة «الصوفانة بقلة معروفة وهى زغياء قصيرة. قال ابوحنيفة ذكر ابونصر انه من الاحرار ولم يحله» (اى لم يصفه). 5. در اصل: «تقوس يفيقوس» و ه ان درست نيست. رجوع شود به عنوان يونانى 837. قرميس بالسريانية صرنوفا (1) و ايضا زحوريثا و بالفارسية كرميس ..

1. در اصل: «صريرنا. متن از كتاب لوواص 250) اصلاح شد. قرميس همان قرمزاست كه مذكور افتاد.

838. القزم(1) ما يضيق المرآة به فرجها من رامك او عجم زبيب. اسرالحارث بن ظالم فمرته به امرآة و قالت احتفظوا باسيركم هذا فاته ملك او خدن ملك. قالوا كيفه عرفتيه قالت رأيت حشفته سوداء من قزومة النساء. والقرم(2) شجره تنبت ن على الساحل تشرب الماء الملعح و بزره عريض كالباقلى و يستعمل خشبه ه فى قوائم الشرر لثقله واعوجاجه ولايتناثرورقه.

============================================================

1. در لسان العرب فرم وقرام وفرم با فاء ضبط شده است: «الفرم والفرام ما تتضيق به المرأة من دوآء... وفى حديث الحسن عليه السلام حتى لاتكونوا اذل من فرم الامة وهو بالتحريكجه ماتعالج به الامة فرجها ليضيق» ا. تكرار آنچه در ذيل قرم گذشت با مختصر تفاوت.

839 قسط 12107/2 للاتنم يا 168ل5ل38 2ن 8.

قيل فيه ثلاث لغات قسط وكسط و كست. حمزة: كست دار هو هنه دار وه وا بالهندية كت وبالرومية قسطوس. الصيدنة عن ديسقوريدس: اجوده ما كانه وا فى بلادالعرب و كان ابيض خفيفا طيب الرائحة و بعده الهندى غليظ اسود خفيف و بعده السورى تقيل شبيه اللون بالشمشاد ساطع الرائحة و اجوده الحديث الابيض الممتلى الكثيف اليابس غير المتأكل ولاالزهم يلذع اللسان و وا يحذوه و يغش باصول الراسن الصلبة و لكنها لاتحذو اللسان فيفرق بذلك (105ب) بينهما و رائحته قوية ساطعة كرائحته. صهاريخت: بحرى ms526 حلو ابيض غليظ ه يستعمل فى الطيب وهندى مر ادق مته والى السواد ماهو يستعمل فى الادوية. و قيل بعض (1) منه سم يعرف بالسواد والرزانة. قيل القسط الحلو يقال لهه البحرى يؤتى به من الحبشة و اجوده الابيض الرقيق القشر و منه الغليظ الرائحة ويسمى القرنفلى والربيبى(2). و منه ألمر الهندى ابيض يؤتى به من الهند. الرسائلى: ان لم يوجد البحرى والهندى فبدلهما الراهن وهو الراسن ...

ثالث(3) القسط الفارسى. يحيى والخشكى: البحرى يجلب من الحبشة وهم (4) يأكلونه رطبا و اجوده الابيض الرقيق القشر مثل الاصابع واكبر كانه جزر يابس مقشر و يدخل فى الطيب. الخشكى: اخبر بعض البحريين(5) انه ينبت هاه و فى شقوق الصخر من جبال الماهات(5) واعاليها ويقال له الكن (7) و يؤكل غير انه رديى الجوهر لايكون له صلابة الحبشى واصله و ورقه كالكرفس الجبلى فلما صرت الى الجبل رآيته كثيرا فى جبال ابهر وزنجان ومنه نوع يسمى الزيلعى (8)

1. در اصل: «و قيل يقع فيه ايضا ستم». و اين درست نمى نمايد. در نرجمه فارسى «و بعضى از اطباء گفتهاند نوعى از انواع او زهر است». من عبارت اصل را از روى ترجمه فارسى اصلاح ر كردم. آ. چنين است در اصل با راء ms527 بى نقطه و شايد: «الزبيبى». 3. ظاهرا كلماتى پيش از «ثالث» از اصل افتاده است. 2. در اصل: «وهو» و آن در اينجا معنى ندارد. در نهاية الارب (ج 13 ص 50 ذيل قسط) : «و يقال انهم يأكلونه فى بلادهم رطباء . ك . در اصل : «بعض النحويين» كه نبايد درست باشد. در ترجمه فارسى: «خشكى گويد بعض از سكان بحر مرا چنان خبر دادند».

ول در نهاية الارب (موضع مذكور) : «و قال محمدبن العباس المسكتى (درست الخشكى) اخبرتى بعض البحريين..»، ولى اين سؤال پيش ميآيد كه سكان بحر را با كوههاى ماهات چكارهآ من حدس ميزنم كه در اصل: «بعض العطريين» بوده است كه ناسخان نتوأنستهاند بخوانند و آن را يه ه النحويين يا البحريين تحريف كردهاند. قسط را در عطريات به كار مى يرده اند وكتاب الخشك وه نيز دربارە عطر بوده است. ع. ماهات جمع ماه است: ماه بصره و ماه نهاوند و ماه كوفه و غير ه آن: رجوع شود به معجم البلدان ومراصدالاطلاع. 7. چنين است در اصل و در نهاية الارب (موضع مذكور) «الكى». احتمال ميدهم «الكت» ياشد كه نام هندى آن است و در اغاز پحثه قسط مذكور اقتاد. 8. زيلع... جيل من السودان فى ادنى الحيشة و هم مسلمون وهى قرية على ه ساحل البحر بهاطوائف منهم و من غيرهم (مراصدالاطلاع).

840. قسوس 32)يك1 بيا 11617 10618 الجاوى حوي ديسقوريدس: ثلاثة اصناف ابيض واسود و احمر. بولس و

1. چنين است در اصل و ظاهرا محرف است. گمان مى كنم: «الاعظمه باشد به دليل قول جه ابن البيطار (ذيل قسوس): «هوالمعروف بحبل المساكين وهو اللبلاب الكبيرالذى يعرش على الاشجار..». آ. در اصل: «الشجر». 3. در اصل: «و قيل انه ارجاني قيقهن» . من با تصحيح كريموف (ص 714) متن را درست كردم.

861.قسا (1)هاد0206 يان ةل للت فلل5 1110 الرازى: هوالسليخة.

1. در ms528 ترجمه عربى ديسقوريدس: «قسيا وهوالسليخة» (10 از اول).

842. قشرالنحاس [[1062 توباله(1) الذى يقع منه اذا)اضرب.

1. رجوع شود به ذيل «توبال» در همين كتاب. .

843 قصبالذريره2ن73لايدل 1110002با 010815ت يا 118 د 6118يا .اي1 121104 80000 قيل كل جوف فهو قصب. جالينوس: قصب الطيب المجلوب من ارض الهند يقبل من التهييى مالايقبله ما عندنا من القصب. حمزة: نفى بوا. وهو شحم جوف ه القصب المضيت النخر المطحون وله رائحة طيبة ولونه الى الحمرة يجلب من الجروم. جاليتوس: هو قالاموس اروماطيقوس. الرازى: ينبت بالهند و اجوده ه الياقوتى اللون المتقارب العقد الذى اذا هشم (1) لايتفتت شظايا كثيرة و اتابيبه و كنسج العنكبوت لزج اذا مضغ قابض و فيه شيء من الحرافة(2) والمطحون منه ه

1. عبارت افتادگى دارد. در ترجمه عربى ديسقوريدس (15 از اول) ذيل : «قالامس اروماطيكس و وهو قصب الذيرقه: «.اذاهشم يتهشم الى شظايا كثيرة انبوبته ملأ من شيء لونه الى البياض ماهو شبيه بتسج العنكيوت» آ. در اصل: «حرافة» ديسقوريدس: «فيه حراقة» 844 قصب 21012 11111 1/11156111111815اا10ل1 810 يا با 0012ل282 ديسقوزيدس: منه مصمت يعمل منه السهام و منه جنس مؤنت يجعل منه ه و سرنايات(1) الزير و منه غليظ كثير العقد يعمل منه الاقلام ومنه غليظ ينبت اه على الانهار تحركه الريح ومنه جنس ينبت على سياج البساتين دقيق. بولس : قصب التبل(2) و قصب الثريرة و القصب الفارسى.

1. در اصل: «شر بانات» و در حاشيه «سر بايات» وهيچ كدام درست نيست. در ترجمه فارسى: «1و نوعى كه ميانه تهي ياشد ازو مزامير سازند از آلات سماع) . در ترجمه عربى ديسقوريدس (92 از اول): «السن النايات» كه پيداست «السرتاياته است و تحريف شده است. 2. در اصل: هالنيل» با نون كه درست نيست.

845. القصب الفارسى و بالرومية قالاموس(1) و ايضا فراغماطيس (2) و بالسريانية قنيا ms529 (3) ديساما.

صهاريخت: يحذرالقطن الذى فى اطرافه لانه ان دخل الاذن لحج بها وآخدشهآ وه اصمها.

1. در اصل: «قالاوس». درست قالاموس است كه در عنوان يونانى قصب مذكور شد آ.

.ل. آنچه بر روى چينهها ميرويد اليدل واسكات). 3. در اصل: «فتيادسياعا». متن از روى لوو (ص 442) اصلاح شد كه به خط سريانى قتيادبسما نوشته است.

============================================================

1. «وألمصان بضم الميم قصب السكر و يقال له ايضا المصاب والمصوبه السان العرب ذيل مصص).

847. قضم(ااقريش بنا 111168ق1111 يا لاا 3ع600 بولس: شجرة تقبض و فيها حرافةه 1. رجوع شود به ذيل «حب الصنوبر» در همين كتاب.

848. قطف 10610140206در ياا ق816011102161161 (2) جالينوس: اطرفكسوس(1) و بالسريانية قطباء فى الموازنة: القرطف (2).

ابوالخير: هوالسرمق. ابومعاذ: بالفارسية سلمه(3). ابوحتيفة: القطف السرمق ووهو ايضا جبلى منل شجر الاجاص قدرا و ورقه اخضر احمر الاطرافج صلبة الخشب. قال: القطف شجر لين شبيه بالتين الجبلى يجهان 1. در اصل: «اطرفسكوس». متن از روى عتوان يوناتى تصحيح شد. 2. قرطف يه معنى قطف جوه يعنى گياهى كه وصف آن در متن آمده است ظاهرا نباشد. قرطفب يه بعني قطيفهآ مخمل است: «القرطفة القطيفة المخملة الازهرى فى ترجمة قطف: القراطف فرش تخملة » السان العرب ذيل قرطف). 3. سلمه صورتى ديگر است از سلمك. سلمك هم به صورت سرمك در برهان قاطع به معنى سرمق (اسفناج رومي) آمده است. در بلسانالعرب (ذيل قطف) آمده است: «والقطق نيات رخص عريض الورق يطيخ الواحدة قطفة يقال له بالفارسية سرنكه احتمال مىدهم سرنك صورتى از سرمك و يا محرف آن باشد.

829. قطران و وهو نوعان(1) صغير كشجر الغار و كبير (2) و دهنه الخارج منه هو القطران. و قال من لايعرف انه الزفت الرومى. ابوحنيفة: قطران الشام يتخذ خضخاضه ه

1. عبارت ناقص و مغشوش است زيرا سخن از قطران است نه از ms531 درخت. شايد در اصل نقل ر عبارت ترجمه عربى ديسقوريدس (81 از اول) بوده است كه در ذيل «قاذرس وهو الشربين گويد: «هو شجرة عظيمة منها يكون القطران ها ثمر شبيه بثمرالسرو غير آنه اصفر منه بكثير..». ] . در اصل: «و كبيره». 3. در اصل: «الحدب» با باء موحده و آن درست نيست: «الحدث بالتحريك وآخره ثاه مثلتة قلعة حصينته بين ملطية وشمشاط ومرعش من الثغور (مراصدالاطلاع). 2. در اصل: «الشوب» و آن درست نيست. 5. در اصل: «السماح» با سين ور حاء بى نقطه و آن درست نيست. شعر از شماخ (ابوسعيد معقل بن ضرار) است السان العرب ذيل قطر). اين شعر شماخ به گفتهآ ايو حنيفه سبب شده است كه بعضى گمان كنند قطران اب ميوه درخت صنوبر است. معنى شعر چنين است: «گويا پشت گوشهاى آن شتر دستمالهايى و است كه از دست مردانى كه آب صنو بر(قطران) مى گيرند افتاده است*. پشت گوش شتران عرق مى كند و خارش و گرى مى آورد. علاج آن قطران است. كسانى كه قطران مى گيرند پس از و پايان كار دست خود را با دستمال پاك مي كنند. السان العرب ذيل قطر). 6. اين شعر را در ديوان رؤبة (نشر الواردت) نيافتم. كلمه دمن را در مصراع اول براى اقامة وزنهو معنى به حديي افزودهامز 7. در اصل: «الثالث» (بدون نقطه در حرف آخر) . صحيح بايد تالب باشد : «التألب شجر تتخد منه القسى» السان العرب ذيل تألب). 8. نحايذ بايد اسم مكان از حند باشد كه به معنى كباب كردن بز و گوسفند و غيره است. در حقيقت تنورى كه براى كباب كردن ور گوسفند و غير آن (كه حنيذ تاميده ميشد) به كار مى رفت مانند تنورى بود كه بيرونى به ان اشاره مى كند (لسان العرب ذيل حنذ). 9. در اصل: «الدقل» با قاف و آن درست نيست: «الدفل القطران» السان العرب ذيل دفل). 10. از اينجا تا آخر حرف قاف و از اول حرف كاف ms532 تا ر مقدارى از فصل «كرم» از نسخه اصل عربى افتاده است وما اين قسمت را از روى ترجمهآه فارسى (نسخههاى سهگانهآ مب و مغ و مج) نقل خواهيم كرد ف8. قطونا (1) لاتيا لا15 111820 ليث(2) گويد قطونا تخم نباتيست و اهل عراق او را بزرقطونا گويند. نام او از اهل يحرين پرسيدم گفتند ما او را حب الزرقة گوئيم. و بلغت پارسى او را ا ادهد

1. نقل از نسخ سه گانهآ خطى ترجمهآ فارسى. نقايص و نواقص يك نسخه از روى نسبخهآ ديگر تكميل شد و از نسخه بدل نويسى احتراز ش0 2 . «و بزر قطونا حبة يستشقى بها والمدفيه اكثر.

التهذيب: وحبة يستشفى بها يسميها اهل العراق بزر قطونا. قال الازهرى و سألت عنها البحرانيين فقالوا نحن نسميها حب الذرقة» السان العرب ذيل قطن) . در ms533 «مب» «حب الزرفة» با قاء. 3 . در حاشيه منهاج البيان (ورق ب 37) مطاليى دربارهآ بزرقطوناو اسفيوش آمده است كه به احتمال از حمزة اصفهانى است و من به همين مناسبت در اينجا مى آورم : «اسفيوش: يقال لهذا النبات اسماء ستة وهى اسفيوش واسفه اززه و اسفه گند و بزيوش و كاسروش و بنكو. اما اسفيوش فعرب على اذن الكلب لمشابهته به واما اسفه ارزه فلان ورق هذا النبات يشبه خصى الكلاب و كذلك معنى اسفه گند لان الكلبم فى بعض اللغات يسمى اسفه وللخصى ايضا اسمان وهما ازز وكگند و بزيوش فلتشبيه ورقه باذن العنز و اما بنكو فسمى به لاجل لعايه لان اللعاب يسمى بنك و اسمه بالسريانية زرعاقطونا و عرب على بزرقطوتا.ى» در اصل بجايه خصى الكلاب بورق الكلاب است و آن درست نيست. اسفه ارزه را در دو جا اسفه ارنه نوشته وى خ است و ان درست نيست به دليل كلمه «ارزه كه معنى كرده است و به دليل آنكه اسپرزه ووه اسفرزه همان بزرقطونا است. ارزى در اوستا به معنى خايه است. مقايسه شود با ارخيس يونانى وه (ليدل و اسكات) .

============================================================

1. چناتكه ملاحظه ميشود ققد را با تقديم قاف بر فاء نوشته و در حرف قاق آورده است.

ول درست آن فقد به تقديم فاء بر قاف است: ««والفقد نبات يشبه الكشوث ينبذ فى العسل فيقويه وه يجيد اسكاره» السان العرب ذيل فقد). در ذيل فنجنگشت يك بار با فاء و بار ديگر با قاف نوشته است اذيل فنجنگشت در همين كتاب. حاشيدآ شماره 6) الحاوى (ديل بنجنگشت) و ابن البيطار نيز فقد به تقديم فاء بر قاف نوشتهاند 2. در ذيل فنجنگشت: «بيد مروه در مغ «مزدره در مج «امزذر).

7ث8 قفراليهود 20404706 ابن شميل گويد قفر سه نوع است يكى را ازو كفر گويند و نوع دوم را قير.

گويند و نوع سوم را زفت گويند. و كفر آنست كه كشتى ها را باو بيندايند و و محكم كنند. و رسائلى گويد: كفراليهود نوعى است از زفت شامى و بلغت وه رومى او را اسقلاطون(1) گويند و اسقلاطوس(2) نيز گويند و بلغت سريانى د كفرا گوهند محمدزكريا گويد دليل منفعت در وى آنست كه بوى او با قوت باشد و جرم او گران سنگ بود و نرم و هرچه لون او سياه باشد نيك تبود.

============================================================

1و2. چنين است در اصل و درست اسفلاطون و اسفلاطوس با فاء است. رجوع شود به عنوان بونانى. 2 . در ترجمه عربى ديسقوريدس (75 از اول) : «والجيد من الكفر ما كان لونه شبيها بلون الفرفير..». 2. در ترجمەم عربى ديسقوريدس (75 از اول) در اين موضع چنين آمده ايست : «و قد يكون بالبلادالتى يقال لها يدايقيس و قد يكون بالبلادالتى يقال لها فونيكى والمدينة التى ييقال لها سيدوني والمكان الذى يقال له بابولون والمدينة التى يقال لها زاقنش و قد يكون بالبلادالتى فيها القوم الذين يقال لهم اقراغنطس التى من صقيلة (درست صقلية)...» . پيداست كه چون ضبط درست وهويت نامهاى يوناني معلوم تبوده است (بجز بابلحبابولون) از همه صرفنظر كرده و ه جمصن را بجاى آن گذاشتهاند. چون متن يوناتى ديسقوريدس در دست من نبود «يدايقيس» را نتوانستم بيايم. فونيكى فينيقيه آست و سيدونى صيداى امروزى از شهرهاى لبنان است كه جزو فينيقيه بوده است. زافتش ق10لا2860 است كه به محلهاى مختلفى اطلاق مى شده است از و جمله به چنوبى ترين جزيره ايونى. اقراغنطس= 91ل1ى از شهرهاى ms536 صقليه (سيسيل) و.

============================================================

قاطاجانس تام يكى از كتابهاى جالينوس است و اسم شخص نيست.

853. قلى ليث گويد شخار(1) را كه باو جامه شويند عرب او را قلى گويد و او خاكستر جور درخت طاق است كه عرب او را غضا گويد و طريق ساختن او آتست كه ر درخت طاق(12 و شوره گياه را تر بيارند و آتش درو زنند. چون خواهد كه جمله اجزاى او سوخته شود اب بروى يريزند. چون اب بوى رسد جرم او وه وا سخت شود و شخار گردد. و بلغت رومى او را اسطوريقون(3) گويند و ر بسريانى قليا خوانند و بلغت پارسى شخار گويند و بهندى سجى گويند و درچ بعضى از مواضع ساجى گويند و يك نوع آنست كه او را كالو خوانند و صاحب المشاهير گويد بلغت عرب او را قلى و قلو گويند. ابوحتيفه گويد از اه جملهآ انواع او آنچه عرب او را حرض گويد نيكوتر است و اين نوع را د (6) رنگ(2) رزان بكار برند و هرچه بجز ايتست او را ايگيته(5) گران بكار يرند.

، وگويند از اطراف(6) نبات رمث نيز در وقتى كه رسيده شود شخار سازند(7).

1. از تسخ سهگانهآ خطى ترجمه قارسى. شخار و اشخار به فتح الف هر دو آمده است (يرهان فاطع ذيل شخار و اشخار) 2. در برهان قاطع: «تاع نام درختى است كه چوب آن را هيزم سازند و يه عربى بتضا گويتد». 3. چنين است در مچ و در مب: «اسطر وريقون» كه برست تيست. يونانى يان 0ه م2 28960 كه است (كريموف 723). 4.«الحراضه موضع احراق الاشنان يتخذ منه القلى للصباغين» السان العرب). ك. «و قلى الرمث يستعمله الجرارون يحمل الى البصرةه (كتاب ms537 التبات ابوحنيقهآ دينورى شمارهآ 425). جرار جمع جرة به معنى سبوى سفالين است كه دو دسته دارد و دهاته آن گشاد است. مترجم جرار را به ايگينه گر ترجمه كرده است كه درست نيست. ع. «و يتخذ من اطراف الرمث» السان العرب ذيل قلا) 7. كريموف فرمول شيميايى آن را چلكتيكلا گفته است.

============================================================

1. نقل از تسخ سهگانهآ خطى ترجمهآ فارسى. در مج و مغ قلقاس با سين بى نقطه است و تنها در مب با شين نقطهدار است كه درست نيست. آ..ا 1علد تة31 كريوف 855. قلت(1)= ي1 10105 606نله1 يا با 0106ن06ي6ف116 و ابن ماسويه و محمدزكريا گويند قلت تخم نباتيست ومنبت او بيشتر در ارض هند باشد و بتخم كتان مشابهت دارد و از تخم كتان بزرگتر باشد و به لون گردفام بود. و مصنف كتاب كاقى گويد قلت بمقدار از عدس بزرگتر باشد و بعضى گفتهاند او را در بعضى مواضع عدس چين گويند و ثابت گويد قلت نوعى از ماش هندى را گويند 1. از تسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى. در مخزن الادويه «حب القلت» به ضم قاف وسكون لام و تاى مثناة قوقيه معرب از كلت هندى است. حكيم على در شرح قانون نوشته كه آن را به هندى كلتهى نامنده (ص 332). در لغت نامهآ پلاتس ذيل كلتهى آن را نوعى از حبويات يا كرسته ناميده و باقلاى اسب مدرسى 228110 -0/6 118 خوانده است (ص 832).

8 قلام(1)1181110560 علنل ابوحنيفه گويد قلام را بلغت زمين نبط قاقلا گويند و او باشنان مشابهت دارد جز انكه از اشنان مقدارى بزرگتر باشد و او را با شير بهم بياميزند و باطراف ms538 نقل كنند و برگ نبات او به برگ سپندان ماند.

1: تقل از تسخ خطى ببهگانهآ ترجمه قارسى. 2. «والقلام بالتشديد ضرب من الحمض يذكر و يؤنت و قيل هى القاقلى» السان العرب ذيل قلم).

============================================================

ر و محمدزكريا و جز او از اطباء در ساختن قلقند چنان آوردهاند كه زاگ را در اب حل كنند و چون اجزاء زاگ در آب گداخته شود يگذارند تا صاف گردد و و آنگاه اجزاء مس كه بواسطهآ سوهان ازو جدا شده بود درو فگنند و او را درو بپزند تا چندانى كه لون او سبز شود و بگذارند تا ببندد و اگر خواهد بر هر بيست درم سنگ يك درم سنگ نوشادر برافگند و بگذارد. و طريق ديگر انست كه زاگ را در ms539 آب تر كند و بگذارد آنگاه زاگ زرد را بپزد و بگذارد تا ور صاف شود و بوزن او ازين زاگ زرد صاف كرده با او بهم بياميزد. و بوزن او (3) 0 يكى زاگ(3) گرد صاف كرده با او بهم بياميزند و بوزن يكى ازين دو زنگار برو فگند و بگذارد تا جمله اجزاء او حل شود و صاف گردد و بتدريج بيندد. و در ساختن قلقدار طريق ديگر گفتهاند سهلتر ازين، يايد كه زاگ را در آب حل كند و بگذارد تا صاف شود و همسنگ او زعفران(2) تازه بر و افگند و بپزد ر

و اين نوع از قلقند چون روزگار يابد لون او سپيد شود بشبه سفال بيضه ار مرغ، و چون باين صفت شود، بمرور ايام، او را قلقديس گويند. و بولس گويد قلقديس آنست كه در زمين قبرس آز معادن پديد ايد و منجمد ms540 شود و چون روزگارى بر و بگذرد قلقطار شود. و گفتهاند يكى از خواص قلقديس ور آنست كه چون بجرم اهن رسد لون آهن به مجاورت او سرخ شود و اين نوع يهر نيكوتر باشد از انواع او. و قلقطار كم ازوست در منفعت و چون باران بدو جوه رسد بگدازد و متلاشى شود و او را كفشگران بكار برند ج 1. نقل از نسخ خطى سه گانهآ ترجمه فارسى و مخصوصا از تلفيق دو تسخهآ مج ومب. آ. قلقدار ور صورت ديگرى از قلقطار است و پس از اين در چند جا به همين صورت ذكر شده است. 3.ج زاگ گرد همان شب مدحرج است كه در ذيل شب مذكور افتاد. 4. مترجم به اشتباه زعفرآن الحديد را زعفران الجديدا خوانده و آن را به زعفران تازه ترجمه كرده است. زعفران الجديد را به فارسى زنگاهن گويند (فرمول آن را در كتاب الاسرار رازى ترجمه و تحقيق حسنعلى شييانى، فهرست لغات ببينيد). ك. روسختج يا روى سوخته به اصطلاح شيميايى او كسيد دو كوئيور است ور (همان منبع سابق)

1. از نسخ خطى سهگاندآ ترجمهآ قارسى آ. شعر بر طبق معمول در نسخ مغلوط است. از لسان العرب ذيل «قلله اصلاح شد. 3. در «مج» مغلوط است. در مب «ارعت»! اصلاح از لسان العرب ذيل «قلل» در اين موضع آمده است: «قال الراجز وانشده ابوعمرو لليلى»

صهاربخت گويد چون از قليميا ذكر كتند و او را بچيزى ديگر اضافت نكنند و و. مراد ازو قليمياى نقره باشد و اگر بچيزى اضافت كرده شود مراد آن مقيد ياشد چون قليمياى زرد مس و غير آن. و در كتاب نخب آورده است كهور قليميا كفكى است كه ms542 از جوهر زر و نقره پديد آيد در وقتى كه اين هر دورا اه از معدن بيرون آرند و بعضى گفتهاند بر زبر(3) جوهر زر و سيم بيستد در وقتى كه به آتش زر و تقره را از جوهر او جدا كنند.

1. تقل از نسخ خطىى سهگانهآ ترجمه قارسى. قليميا و اقليميا به كسر الف هر دو ذكر شده است.

(برهان قاطع ذيل قليميا و اقليميا). آ. خدان و خمستان به معنى داش و كوره خشت پزى و وه سقال پزى را گويند (برهان قاطع). 3. در مب «پرزير» كه درست نيست: در مج «يزر14 860. قميحة(1) جالينوس گويد قميحة نباتيست كه او را قصب(2) الذريره گويند و ابوحنيفهآ دينورى گويد اهل مدينه ذريره را قميحه گويند. خشكى گويد قميحه را از ور ناحيت نهاوند باطراف برند و نبات او نوعى است از نى و منيت او در مرغزاريست در جوار يكى از ديهها كه مضافست بنهاوند و گرد آن مرغزار وه كوههاست از جملهآ جوائب. و از نهاوند تا آن موضع كه از مرغزارست عقيهاى ه بسيار فاصل است. و چون نبات او در آن موضع رسيده شود آن را بگذارند تا هر

1. نقل از تسخ خطى سهگانهآ ترجمه ms543 فارسى. در لسان العرب به جاى فميحة «قمحة» است: «والقمحة والقمحان والقمحان النريرة...» . نسخهآ مب در اين موضع مغشوش ومغلوط است .

من از نسخهآ مج استفاده كردم. آ. رجوع شود يه ذيل قصب الدريره در همين كتاب.

81. قنبيل(1) 28 11 00/66 قل00قل1 يا 629ل2010 102 101لن بلغت هندى قاف قنبيل را مشتبه گويند ميان كاف و قاف و او تخم درختى جوه است وبهيات تخمهاى او خرد باشد و در شلاف بود و چون دست باو پسوده : شود دست را سرت كند و او را از زمين هند باطراف برند و بعضى روغن را ى باورنگ كنند و طريق او آنست كه مقدارى قنبيل در روغن فگنند و بگذارند رنگ و بوى او از رتگ و بوى زعفران كم باشد. و بعضى از صيادنه كه ديانتو ندارند زعفران را باو مغشوش كنند و بقيمت زعفران بفروشند و اهل زمين هند قنبيل را در عطرهاى خود بكار برند.

1. از نسخ مچ و مب نقل شد. نسخهآ مع از قنييل تاكبايه افتادگى دارد. بر مخزن الادويه آن را به كسر قاف ضبط كرده است و تقل كرده است كه معرب كنبيلاى فارسى و يا كميلهآ هندى است.

در لفتنامهآ يلاتس «كميلام 116011 يا 18 دارد و ميگويد از تخمدان 618ل1261 211610گرفته مى شود (ص 850).

============================================================

(قنطوريون كبيراو اللما1لاةللل6، 1168(قنطوريون صغير) چنين آورده اند كه قنطوريون دو نوع است. يك نوع از او بزرگتر باشد و اينو نوع را لوفاى بزرگ گويند و چون بتازى ازو عبارت كنند لوفاى كبير گويند ر و و بلغت عرب او را خصى الثعلب(1) گويند. و نوعى ديگر باريكتر باشد بهيآت.

ديسقوريدس گويد برگ او به برگ جوز مشابهت دارد و اطراف او شكافته باشد مثل دندانهاى اره و بهيات دراز بود و ميوه او بتخم معصفر مشابهت دارد و دانه او در ميانهآ شكوفهآ او بود و شكوفهآ ms544 او به پشم ماند و ساق او تا مقدار ور سه ارش بيالد و او را شاخهاى بسيار بود از بيخ تا سر او و بر سر شاخهاى در ء ت او شبيه خشخاش قبه باشد و بر سر آن قبه شكوفه باشد كه بشكوفه معصفر جور ماند و بيخ او سطبر باشد و سخت و گران باشد بوزن. و هريك از بيخ ا و هر مقدار دو گز باشد بدرازى و عصاره او تيز باشد بطعم و آب دهان را نشف كند و تيزى طعم او بشيرينى بهم اميخته بود ولون او بسرخى مايل باشد و نباته و.او پيشتر در زمين لوقيه باشد و قنطوريون خرد را در بعضى مواضع و لوفاءالصغير گويند و در كتب طب او را باين نام هم تعريف كردهاند وه قنطوريون بزرگ را لوفاى كبير گويند. و تبات قتطوريون خرد در بيابانها (2 بود و ساق نبات او مقدار يك بدست بود بدرازى و ميانه او تهى و برگ او ه خرد بود و به برگ سداب ماند و شكوفه او بنفسجى بود و طعم او در غايت تلخى بود و بيخ او خرد بود و از بيخ او انتفاعى نتوان گرفت. و محمدزكرياد نيز گويد نبات او دو نوع است يك نوع ازو بزرگتر است و نوعى ديگر خرد ر است ونبات هر دو نوع در آخر فصل بهار پديد آيد از زمين. و برگ او به برگ كرنپ(3) ماند كه بلغت عرب او را اثل گويند. و ابومعاذ گويد عرب او هر را خرطه(4) گويد و برگ او به برگ طرخون مشابهت دارد چز آنكه از برگر

1. خصى التعلب قتطوريون نيست. به نظر ميرسد كه اشتباهى شده است ميان قنطوريون ووه سطوريون 140410ههه كه يو نانى خصية الثعلب است رجوع شود به كريموف (ص 731). 2. در ترجمه عربى ديسقوريدس (7 از سوم) : «لانه ينبت عندالمياه» . شايد «در بيابانها، محرف «در ميان آبهاه باشد 3. در اصل: «كرب» كه معنى نميدهد. در ترجمهآ عربى ديسقوريدس (6 از سوم): «مثل ورق الكرنب». ولى كرنب به معنى اثل عربى نيست. شايد مترجم «گزه پنداشته و آن را به ه معنى اثل عربى گرفته است. نيز رجوع شود به كريوف (732). 4. كريوف (732) آن را نجرف «مرطب» دانسته است كه عيسى و بدويان آن را قنطوريون كبير گفته اند. اما در كتب و *. معتبر لغت عرب «مرطب» به اين معنى نيامده است و اگر در عصر ابوريحان اين كلمه به معن ه قنطوريون كبير بود در كتب لغت قديم مذكور ميشد. من گمان مى كنم «اخريط» باشد كه گرچه وصف آن در لسان العرب چندان با قتطوريون تطييق نمى كند ولى بعض اوصاف آن با فنطوريون موافق است اذيل خرط). ك. هرتههه 5ه طومقرون، يعنى كوچاي *. در مبه «الميسون» ودر مج بالميسبون». در ترجمه عربى ديسقوريدس 71 از سوم): لمنيسون. در ليدل و اسكات بده0707ە31 لمنسيون، مشتق از ا811017 به معنى اب راكد كه از اموأج دريا وه رودخانهها مانده پاشد 7. در مج ومب (المى) كه درست نيست. به حاشيه ms546 پيشين رجوع شود.

ء قنابرى(1) 802=ا 16108 لاعا يا 1100820 51108 ليث گويد تملول(2) نبات برغست(3) را گويند و اهل سيستان بچند(4) گويند

ديسقوريدس گويد شاخهاى نبات او دراز بود و برگ او به برگ شليق مشابهت دارد. و ذكر شليق و هيأت او در حرف عين كرده ايم. و بيخهاى او ه دراز باشد و خوشبوى بود.ه از نقل از نسخههاي مج و مبر. نسخهآ مج آن را با قنطوريون بخلوط كرده ابيت . 2. التملول القتابرى بتشديدالنون. والتملول البرغشت اعجمى وهوالغملول. والقنابرى بالنبطية السان العرب ذيل تمل). 3. «برغست بر وزن سرمست گياهى باشد خودروى شبيه به اسفناج كه در آشها داخل كنند و آن بيشتر در ميان زراعت و كنارهاى جوى آب رويد و آن را مچه گويند و به عربى قتابرى و غملول و تملول و شجرةاليهق خواتندى.ه (برهان قاطع). و نيز ه رجوع شود به ذيل «ورشست» در همان كتاب 4. در برهان قاطع: «ابزنده ك. «هنجمك به كسر اول و سكون تانى و فتح جيم و ميم و كاف ساكن برغست را گويتد..» (برهان قاطع).

862. قنه(1)/11107 5110ق8ل3 161012800يا 12100 1101185 5 محمديوسف قنه بتخفيف نون گفته است و بلغت رومى او را كلتيا(2) گويند ووهر بلغت سريانى حلبانيثا گويند. و بلغت(3) پارسى بيرزد گويند. و..000. آوردهاند كه او دو نوع است يك نوع از او سبك است و لون اين نوع سبيدتر ياشد از آن نوع ديگر. و اما نوع دوم آنست كه جرم او سطبر باشد و اين نوع نيكوتر باشد در منافع و در استعمال اين نوع بكار شود. محمدزكريا گويد اينور نوع از وى آنست كه او را اطباء در كتب طب به سكبينج تعريف كنند.

1. نقل از نسخ مب و مج. آ. در نسخ اصل: «كليسيام. متن به نقل كريوف (733) از نام گياهان تزد پهود ms547 تأليف لو و اصلاح شد. 3. از اينجا تا بواما نوع دومه در مب نيست و در مج مغشوش است و در جاهاى نقطه گذارى شده چند كلمهآ ناخوانا موجود است. من متن را آزور تلفيق دو نسخه تا اندازه اى اصلاح كردم. بيرزد در برهان قاطع به فتح زاى نقطه دار و سكون دال بى نقطه ضبط شده است: «صمغى باشد مانند مصطكى سيك و خشك و بوى تيزى دارد... وه معرب آن بارزد است» . در لسان العرب درباره قته آمده آست: «ضرب من الادوية وبالفارسية پيرزده (ذيل قنن)

هم و و گويد قنفعة(4) نامى است از نامهاى قنفذ مادهآ خارپشت. و ابن السكيته وهع. وه گويد او را قنفذ و قنفذ گويند يضم و فتح [قاءا. و بلغت رومى او را د ونكنون(5) گويند و بعضى گويند يلغت رومى او را اقسوسوروس(6) گويند. و هر (6) ب بلغت هندى كوهى را سياهى(7) گويند. و در بعضى مواضع از اهل هند دشتى را جاهه گويند و در كتاب حاوى اورده است كه او چهار نوع است، دشتى ووه اهلى و كوهى و بحرى؛ آنچه ازو كوهى است چون آدمى را بييند از خارهاى ود خود يسوى ادمى چون تير پيندازد.

1. نقل از يسخ مب ومع: 2 . والآنآقد والانقذ بالدال والدال القنفذ والسلحفاء. 3 . الحسيكة القنفذ والحسكك القنفذ الضخم. 4. القنفعة القنقذة الاتثى السان العرب ذيل تنفع) . 5. ظاهرا حرف ثالاتيوس هين ەەە1ل است كه به معنى دريايى است و در وصف اخينوس (حارپشت) گفته ميشود يعنى خارپشت يحرى يا دريايى. *. ظاهرا محرف اخينوس خرسايوس (خارپشت و * برى) است ارجوع شود به عنوان يونانى). 7. در مخزت الادويه: «ساهى وسارسل و سيهى» (ص 717) 866 قوييون سنگى از انواع سنگهاست كه ms548 او را قوبيون گويند و طعم او تيز بود و يكى از.

خواص او آنست كه اندام ريمناك را باو پاكيزه كنتد و در وى قوت پاك كردنر و اعضاء عظيم پليغ باشد و نوعى ازو بلون بنفسجى است و هرچه جرم او هموار باشد ازو پاكيزه نكند بلكه پوست را بكند و ببرد و بعضى گفتهاند او را يهو قومو گويند.

============================================================

1. تقل از نسخ مج ومب. در ترجمهآ عربى ديسقوريدس (131 از پنجم): «قيموليا غى». گل قيموليا. قيموليا از جزاير يونانى سيكلاد واقع در درياى ازه است. آ. رجوع شود به ذيل «طينه خوزى» در همين كتاب ع8 قيقهن (1) 207217- .11021015 تفلللللد (2) و ديسقوريدس گويد قيقهن نوعى است از صمغ و معدن او در بلاد مغربست(2) و اندكى به مر مشابهت دارد و طعم او به زهومت مايل بود و بوى او با قوت و باشد و او را با بخورها چون ميعه و مر بهم استعمال كنند. و بعضى گفته اند قيقهن سندروس است.

1. از نسخ مب ومج نقل شد اين كلمه در ترجمه عربى ديسقوريدس (21 از اول) قنقمواست .ويونانى آن در عنوان نوشته شد. در كتب داروشناسى و لغت به صورت قيقهر و قنقهر و قينقهر آمده است. در مخزن الادويه (ص 720) ذيل قيقهر آمده و صور گوناگون آن ذكر شده است .

عربى آن را شجر و فارسى آن را لعل معبرى (در برهان قاطع لعل مصرى) وهندى آن را رال وه دهونه گفته است. به هر حال قيقهن و صور ديگر آن تحريف شده از قنقمو است. در المخصصوه (ج11ص 217) صمغ سرخ درشت را قهقر خوانده است (احتمالا به نقل از ابوحنيفة اى ان ديتورى). 2. در ترجه عربى ديسقوريدس اموضع مذكور): «فى بلادالعرب».

اعد قيسور(1) عهاه- قنللل1 ابن صهاربخت گويد او نوعى است از صدف و ms549 ماسرجويه گويد قيسور به كفك(2) دريا مشابهت دارد. و محمدزكريا گويد او را در عرف فينك(3) گويند.

1. تقل از نسخ مب ومج. آ. رجوع شود به ذيل «زيداليحز» ذر همين كتاب. 3 . «فينك بر وزن گيلك نوعى از كف درياست و آن مانند سنگى بود سفيد و تجويف يسيارى دارد و معرب آن فينج باشده (برهان قاطع).

============================================================

1. نقل از نسخ مب ومج آ. در مب: «در وى لغت استه. در مج: «قاروقير لغتنده بايد «قاروقير دو لغتنده درست باشد در لسان العرب اذيل قير) دارد: «القاروقير لغتان». ا. در مج: «اهل قاقم»! شايد: «اهل قاين».

============================================================

1. نقل از نسخ مب ومج7. «والكافور اصناف افضلها الر باحبى واجود الرباحى الفنصورى . ..

وانما ستى الكافور رباحيا لان اول من وقع عليه ملك يقال له زباح فنسب اليه (نهاية الارب

872. كافور(1ابويه 211 80088 كافور(2) پهودى را گويند. كندى گويد كافور پهودى گياهى است و چون او توه در دست ماليده شود يوى كافور ازو بشمام رسد و قوت او به قوت كافور امشايهت دارد 1. نقل از نسخ مب و مجر2. احتمال ميدهم همان باشد كه به صورت «كافور جودانه» در برهان قاطع آمده است: «نوعى از كافور است بهغايت خوشيوى. بوييدن آن درد سر را تافع باشد و خوردن آن قطع شهوت جماع ms551 كنده در تحفه حكيم مؤمن: «كافور يهودى و كافوريه ريجان الكافور استت و نزد بعضى كافوريه اسم اقحوانست».

873.كاكنج (1) ين20يا2 11203ف=بآنة8لة15 ميوهايست باندازه نيق يعنى ميوه درخت سدر كه به لغت هندى او را بير(2)ى و گويند. و بهيأت گرد و لون او سرخ باشد. و او در ميانهآ قبه بود ولون او و . سرخ باشد كه بزردى زند و در وى دانههاى ريزه باشد. رازى گويد منبت او ور در شهرهاى سرد سيل(3) بود و خوز گويد او در نواحى صباهان و ماه بسيار وهر باشد. وچنين گفتهاند كه كاكنج نوعى است از عنب الثعلب كه لون او سرخ است و ميوه او را فسوليدس(4) گويند. و بولس در بدل حراوي تخم عتب ه التعلب آورده است. و اهل مرو كاكتج را عروس در قبه گويند و اهلنه ماوراءالنهر عروس رزانى(5) گويند و بعضى عروس در پرده گويند.

1. تقل از نسخ مب ومج آ. رجوع شود به ذيل لغت سدر در همين كتاب. 3. سردسيل صورت ى ديگرى از سردسير است. ؟. در اصل: «قسوليدس» با قاف. رجوع شود به عنوان يونانى. 5.

ظاهرا از «رزه به معنى انگور است و تناسبى دارد يا عنب التعلب كه كاكنج را نوعى از آن جه دانسته اتد

1. نقل از نسخ مب و مج.

5ثآ. كاذى(1) برا ق00180 188105 ابن الاعرابى گويد كاذى و جربال بلغت عرب بقم را گويند يعنى چوب دار جوهز پرنيان را. و غير او از ائمهآ لغت گويند كاذى نوعى است از روغنهاى د معروف. ابوحتيفه دينورى گويد كاذى نوعى از نبات است كه به بلادر عمانست و پاو بعضى روغنها را خوشبوى ms552 كنند و به دهن الكاذى تعريف كنند. و گويد كه طايفهاى كه مردرخت كاذى را ديدهاند مرا چنان خبر كردند جور كه كاذى درختى است بشكل درخت خرما و او را كاردو(2) باشد چنانكه درخت خرما را و كار دوى او را پيش از آنكه شكافته شوند بيرند و در روغن ودر اندازند و بگذارند تا روغن بوى او بخود گيرد و خوشبوى شود و برگ او را يهر خوص الكاذى گويند(3). و گيهانى گويد از پس كوههاى زمين قفص زمينهاى تزه است و در آن زمينها نعمتها بسيار است و غالب درخت آن وه زمين از طرفى كه بساحل نزديك است درخت كاذى است. در هيأت او گفته است كه درخت او را از پس يكديگر برگها باشد بشكل برگ درخت صبر، و وهر بر اطراف برگ او را خارها باشد جر آنكه برگ درخت كاذى سپيدتر بود و خوبتر و در طراوت و هيأت او به برگ ريباس كه در ميانهآ ساقهاى او باشد مشابهت دارد. و برگ او را در روغن شيره بيندازند تا بمجاورت او معطر(4)

1. نقل از نسخ مب ومج.آ. كاردو به معنى طلع نخل است. در مج: «كاردوه» 3. وصف ابوحنيفه از كاذى در ابن البيطار ذيل «كادى» آمده است. 4. چنين است در «مج» كه درست است. در «مب» «اسطيره؛ كي. ناشى از شباهت ظاهرى ميان «كيده» و «كاذى» 6. در يلاتسجه (890) كنورا 6019 876. كبابة(1)ح بآ 261 و چنين آوردهاند كه درخت كبابه را منبت در جزيره شلاهط (2) است و او را در ور كتب ادويه با قاقله ذكر كتند. و يحيى و خشكى گويند كبابه دانه ايست كه صورت او به پلپل مشابهت دارد و او را از اقصاء بلاد هند برآرند و به اطراف به برند و حرارت در وى بيش از حرارت قاقله است. و غشى كه صيادنه با او بهم بياميزند فاخره است چون ناشكافته باشد و چون فاغره شكافته شود ممكن نشود كه كبابه را باو مغشوش كنتد بسيب اختلاف هيات وصورت.ه

(ام كبيكج(1) :2076110 .قتقة ل116 جالينوس گويد كييكج چهار نوع است. و گفتهاند نام او بلغت هندى مشتق است از كهى(12، بآن معنى كه كپى حيوانيست كه پيوسته در اضطرآب بود: و همچنين هر كه عضوى ازو به ms554 كبيكج بسوده شود قرار ازو برود چنانكه كيى.

و در بعضى از كتب چنين آوردهاند كه او را كپى بآن نسبت كردهاند كه كپى را يه باو القت تمام باشد بنسبت نباتهاى ديگر. جالينوس گويد كبيكج گرم و ز خشكست و گر را عظيم منفعت كند چون برو طلا كرده آيد.

1. نقلي از نسخ مب و مج2. «كپى به فتح اول و كسر ثانى مشدد يو غيرمشدد ميمون را گويند ر عمومأ وميمون سياه را خصوصا...» (برهان قاطع) . كبيكج ظاهرا منسوب است به كبيك كه اسم فارسى مياتهه كپى است (معين به نقل از هويشمان در حاشية يرهان قاطع).

879 كبد(1)252»1 60 جگر را به لغت تازى كيد گويند و كيد بكسر كاف و سكون باء حنيز گويند-. و بلغت رومى هيفوطس(2) گويند. و بسرياتى كبدا گويند و بهندى و كاليجه گويند و كليجه(3) نيز گويند.

1. تقل از تسخ مب و مج. آ. در اصل: «سيقوطن» پايد هيفوطس باشد. رجوع به عتوانه پوناتى. 3. در لغتنامه پلاتس: «كليجا» (ص 845).

============================================================

1. نقل از نسخ مب ومج. 2 . در اصل مغلوط است. از لسان العرب (ذيل كبرت) اصلاح شد حلف به معنى حلف است كه پارسى آن سوگند است. يختيت به معنى سخت است و ظاهرا مأخوذ از همان كلمه است. رؤبة اشتباه كرده و كبريت را صفتى براى طلا دانسته است . 3. در لغت نامه پلاتس (ص 917) «گندك». 4. در ترجه عربى ديسقوريدس (89 از پنجم): «فيه ذهبيقه. در نسخهآ مترجم «دهتيةه بوده است كه په چرب ترجمه كرده است.

مد الكب(1) 1 6ل5 ابو. عمر و از پدر خود روايت كند كه كب در لغت عرب درختى است كه ه و به چوب او آتشى افروزند و چون يكى(2) از عرب بچوب او اتش افروزد ج گويند كب الرجل و يكى را ازو كبه گويند. ابوحنيفه گويد كب درختى است (3) = كه مقدار بالاى او يك رش بيش نباشد و بر وى خارها بود. و او را برك: 0’ باشد هرچه تر باشد آب ازو بيرون كنند و يا روخن كنجد بهم بياميزند و هركه را علت احتباس البول باشد باو دهند تا بخورد حتوي شفا يابد و هزچه خشك باشد آن را در آب بجوشند و آب او را با روغن كنجد بهمانور طريق استعمال كنند.

============================================================

ابوحنيفه گويد اين نبات بر سر كوههها باشد و باينمعنى عزيز باشد و بوسمه جه مشابهت دارد و در بعضى مواضع اين نبات با وسمه بهم برايد از زمين و گفتهاند در عرب روغنى است كه او را مكتومه گويند بآن سبب كه كتم ووهد زعفران در وى كرده باشند.

1. نقل از تسخ مب و مج.

اأ كتان(1) نا1096=.0يل1511قلا للا ابن السكيت او را بفتح كاف روايت كرده است و گويد هركه بكسر روايت ن كند خطاست و گويد كتان را عرب شريع نيز گويد و مشاقه و آصطبه(2) دانه اى(3) را گويند كه بشبه سنگ در ميان كتان بود. ابن الاعرابى گويد شريع كتان نيكو را گويند و ليث در شعر اعشى كتن روايت كرده است: هو (4) الواهب المسمعات الشروب بين الحرير و بين الكتن او بلغت پارسى او را تخم كتان گويند. و در بعضى مواضع كوش دانك گويند. و گفتهاند بعضى تخم او را يزر گويند بكسر باء و بفتح باء روا بود و بفتح فصيح تر است. و به سغد و سمرقند و فزغانه زغيراك) و زغيره هم گويند ووه

1. بنقلي ان نسخ مج ويب.2. «الأضطية هى بشاقة الكتان السان العرب ذيل اصطب). 3.

«المشقة والمشاقة من الكتان والقطن والشعر ماخلص منه» السان العرب ذيل مشق) . بنابراين ، تفسير مترجم ظاهرا صحيح نياشد. 4. شعر در اصل مغلوط است. از ديوان الاعشين (ص 19) اصلاح شد المسمعات الشروب ظاهرا يعنى خوانندگانى كه براى باده خواران آواز مى خوانند.

بعضى حرير پوشند و بعضى كتان پوش. ك. «زغير نبر وزن شعير تخم كتان را گوينده (برهان قاطع). 6. السىحتخم كتان، لغت نامهآ يلاتس (ص ms558 76).

884. كثيراء(1)»107/9. 1180ع قل12اق يا 11843 118685ق ر بلغت رومى كتيراء را طراغاقانثى(2) گويند و به هندى چير (3) گويند و قادى ر وگويند. و در منقول مخلص آورده است كه كثيرا را بلغت يونانى دراققنطى(4) گويند و بسريانى انقت(5) الا گويند. حمزه گويد زول(6)زده گويند بيارسى و او سوهد صمغ درختى است كه از بيخ او مسواك سازند و او را از حدود هرات ووه غرجستان باطراف برند. و ابومعاذ گويد كثيرا صمغ درخت قتاد است. ودروهر كتاب حاوى از ديسقوريدس همچنين نقل كردهاند و اهل تهامه و نواحى يمن و بيخ درخت او را وجد(7) گويند و ازو دستها(8) سازند. و ابوريحان(9) گويد يكى از اتفاقات نادره آنست كه در شهر بلخ زالى بيامد و از پيلورى بدينارى ودر چند زهر خريد خواست. آن پيلور ازو بپرسيد كه زهر ترا بچه كار آيد؟ گفتور مرا دامادى است كه خلقى از ظلم و تعدى او درماندهاند ميخواهم كه شر او وهر حراي مكفى شود. پيلور در اينمعنى كاملى كرد و گفت اگر مراد او از من حاصل نشود نبايد كه به نزديك ديگرى رود كه او زا ديانت مانع نيايد و برين ور و زال اين ارتكاب معصيت برود. يس زر او باو داد و هيچ بدر جوار او از كثيرا باو نزديكتر نبود. پس كثيرا را بسود و چيزى ديگر بروى افگند كه لون او بآن متغير شد و بزال داد زال آن از وى بستد و به بشاشتى تمام رو بخانه

1. نقل از نسخ مب ومج. 2. در اصل: «طراغافانيس». رجوع شود به عتوان يونانى. 3. رجوع شود به كريوف (ص 745) كه به نقل از اصلانوف چنين ضبط كرده است (در اصل جير با يه جيم):4. شكل ديگرى از طراغاقاتثى. 5. در اصل: «انفث» با فاء اصلاح از لووص 50.

ظاهرا انقث ايلا به معنى درخت قتاد است. ع. «زول زده بر وزن غول زده نام صمغى است كه ه آن را به عربى كتيرا گوينده (برهان قاطع). جزء دوم «زده» به معنى صمغ است. 7. در كتب لغت به اين معنى نيافتم. 8. در مب «رستهام. در مج «رسنهام. شايد رستها نيز درست باشد دسته ها به معنى دستهآ ظروف از قبيل دلو و غيره. 9. اين قسمت پس از ذكر خاصيت، كه معمولا از ه ارجاتى است و از ابوريحان نيست آمده است. من قسمت خاصيت را كه مترجم فارسى پس از ه وصف دارو ميأورد تقل نكردم.

885. كجومن (1) »حمزه گويد او را «چو من كه ديد، گويند بلغت پارسى و او را ياين نام از ان خوانند كه ميوهآ او از برگ او بيرون آيد نه از شاخ او. يعنى كدام است از يه ت انواع نبات چو من كه او ميوه از برگ بيرون آرده و حمزه چنين گويد اين و نبات بدرخت گل مشابهت دارد و از ميانهآ برگ او بشبه سيم رشته كرده شعبه باريك بيرون ايد و بر سر آن رشته دانهها ياشد بلون سرخ و بعضى از ان دانهها در غايت سرخى باشد و گويد نوعى ديگرست از رياحين كه او را يه و منجيدون گويند و معنى او چنان باشد يعنى من نيز همچنين ام؛ و اين هر دو از ه و رياحين در زمين فارس باشد. ومثل اين در عربيت ابن الاعرابى آورده است ه ك كه تصافير توعى است از درخت و صورت ميوه او به عصفور مشايهت دارد

1. نقل او تسخ مب و مج. رجوع شود به ذيل اٹمد در همين كتاب. آ. 0 1001106. رجوع شود به كريوف 746.

افد كزم(1) 1= با لل7 كناة7 ابن صهاربخت او را مطلق ذكر نكند بل كرم الشراب گويد. وكرم درخت ن تاك را گويند و تقييد او به كرم شراب از جهت آنست كه كرم مختلف است و هوهر چون مطلق ذكر كرده شود معلوم نشود كه مراد كدام است و چون پشراب مقيد باشد آن فساد لازم نيايد. و يكى از انواع او آنست كه او را عرب كرم و البرى گويد يعنى تاك دشتى ومويزه ازو حاصل آيد. و نام كرم مطلق به لغت رومى انفلوس(2) است و چون خواهند كه يكى از انواع او را ذكر كنند بدشتى و كوهى و بستانى و غير آن او را مقيد كنند از جهت تعريف را. ووه

1. نقل از نسخ مب و مج 2. در اصل: «اسفلوس» و آن درست تيست. رجوع شود به عنوان جوه يونانى 3. «والعقش اطراف قضبان الكرم» السان العرب ذيل عقش) ؟. در ترجه عرب يسقوريدس (125 از چهارم): «اوفيوسطافولون به معنى الكرمةالبيضاء = ع1 9 01105201 (ليدل واسكات).» ك. ديسقوريدس (موضع مذكور): «وله ثمرة شبيهة بالعناقيد خمر و يحلق بها ه شعرالجلود». 6. از اين به بعد از نسخهآ متن عربى كه دنبالهآ ms563 افتادگى است نقل مى شود 7.

رجوع به حاشيهآ شماره (4). 8. رجوع به حاشيهآ شماره (5). 9. در ترجمه عربى ديسقوريدس (127 از چهارم): «ولون داخله شبيه بلون الخشب المسمى فوقسليس». فوقسيس حف1710) در يونانى به معنى شمشاد است. پس ايو ريحان ««الشمشاده را «السماعه خوانده است و يا از روى ه نسخهاى نقل كرده است كه چنين اشتباهى را داشته است. 10. در اصل: «اوتينس» و ان ه درست نيت. لوو (ص 89) .1» دارد (به خط يونانى). 11. چنين است در اصل وه شايد «اشكفى» صورت ديگرى از اشكوفه. 12. عبارت اصل افتادگى دارد كه ما مواضع افتاده را ميان دو علامت گذاشتيم. در لسان العرب (ذيل كرم) چنين است: «قال ابويكر يسمى الكرم

مله. كركروهان(1) ووع0 .(ا 6110 82761ي يشبه الناردين و اكثر حمرة منه و ازغب لان الناردين بميل الى السواد وله زغب و ان لم يكن تناثر. وهو من الاصول العقديه و قيل هو الناردين الهندى وهو ه بلغتهم كروه و ايضا كنك الرازى: عروق دقاق ليست فى غاية الدقة بلق فى غلظ قضبان الريحان شبه البسبايج فى اللون والشكل الا انه اقل سوادا يشبه التربذالعتيق: الرازى: بدله فى النفع من الفالج و اوجاع العصب عاقرقرحا و شيطرج..

1. بنا به گفتهآ مايرهوف در شرح اسماءالعقار (شماره 299) ثرگرهان همان عاقر قرخا است و هر دو كلمه سريانى هستند. مؤلف برهان قاطع آن ms564 را به فتح هر دو كاف و كسر هاء ضبط كرده »است (كركرهن) و گويد: «به لغت بربرى دوائى است كه آن را عاقرقرحا خوانند و آن بيغ هور و ا طرخون رومى است».

فلاد كرمدانه(1) ونع يا 1108747 حيا3 ع141 17 اللنلا 16 يا ببا 26105ل 8ل1 بزر هندى مدور كالشاهدانج، بالرومية اقلفوس و ايضا اقلفى و بالسريانية نبات نورا(2)، والاسم فارسى. فى مفردة جالينوس هو نوع من القريص.

و 9. كرم دانه به كسر اول تخم نوعى از مازريون است كه آن را به فارسى هفت برگ خوانند و موردانه نيز گويند و معرب آن چرم دانق باشد. 2. چنين است در أصل. به نقل كريموف (750) از نامهاى نباتات نزد يهود: بنات نورا.چ

1. «كرسنه» به فتح اول و سكون ثانى و فتح ثالث و نون نام غله ايست تيره رنگ و طعم آن مابين ماش وعدس باشد. آن را مقشر كرده به گاو دهنده ابرهان قاطع). مايرهوف در شرح اسماء العقار (شماره 185) اين كلمه را از كر شنه عبرى و كرشناى آرامى مآخوذ داتسته است .

اآ. در اصل: «أروسيموس» و آن درست نيست. رجوع شود به عنوان يونانى. 3. در برهان قاطع كسنك و كشنك هر دو آمده است. در اصل: ««بسمكم شايد «مشنك، باشد كه به صورت مشنك گاوى در بخزن الادويه (ذيل كرسنه) آمده است. در برهان قاطع: «مشتج نوعى از غله باشد كه آن را به هندى ms565 كلاو و كراو گوينده.

891. كرسنك والرازى: لماءعروق اغبراللون اسود فيه شيء من الحمرة يشبه رائحته السنبل و ول فى مذاقته حموضة يسيرة ثم تضرب الى العفوصة.

892. كزوه(1) اخبر الثقة انه يحمل من كشمير عروق هذا اسمها يتبردون بتناوله فى القيظج فانها غاية فيه. و ربما اختلط بها بيش فيميزونه برزانته و صلابته و سواد مكسره و و بزاقته و رسوبه فى الماءو طفوذاك(2).و ريما بقى فيها منه شيء فان كثر(3) زبد فم متناوله و غشى عليه ساعة ثم يفيق . وان قل مقداره قتل على المكان و ربما وجده

1. كروه و كرسنك را در كتب داروشناسى ديگر نيافتم. 2. از ترجمه قارسى برمى آيد كه ضماير ى در «رزانته... الى آخر» به بيش برمى گردد. 3. يعنى «كروه».

893. كرنب 01011 200.ا 115116 بالرومية اغريا و ايضا اغرسوذوطوس (1) و ايضا اغرسطتورون و ايضاه بديلثون و بالسريانية كرابا. جالينوس وصهاريخت: من الكرنب مصرى و ه منه بحرى و منه برى، والبرى اكثر حرارة من البستانى. الرازى(2) : الموصلى.

و اطيوس: الكرنب البحرى هو حب النيل. قيل معنى القنبيط قن نبط اى هاه غرسته النبط. و تتران هوالقنبيط البرى و يرتفع من ارض اسبيجابه ول والشاش و فرغانة و اسروشنه (3). صاحب المشاهير: القنبيط هو الخفج (7) .

بولس: بدل الكرنب الاشج. اوريباسيوس و ارامى: فقاح القنبيط يسميه اهل (2108) و» الجبل النور. مفردة جالينوس: بيض الكرنب القتبيط. و قيل اذا ادرك لبزر الكرنب اربع سنين وزرع كان شلجما واذا زرع بزر ذلك الشلجم عاد كرنبا.

1. شايد آغروطس اللحهي يه معنى برى و بيابانى مانند آغريا كه هر دو صفت براى 1600 باشد يعتى كلم برى.2. عبارت ظاهرا ناقص است. در ابن البيطار ذيل كرنب آمده است: «الرازى: واما الكرنب الموصلى والهمذانى فانه ابرد ويجرى قريبا من مجرى ms566 اللفت ..* 3 . در اصل: بسر وشهم و آن درست نيست. كا. «والخفج تبت من تبات الربيع اشهب عريض الورق واحدته خفجة» السان العرب ذيل خفج).ه 892. كروياع(1) 008 .ا 171ل11لة6 جالينوس: قارو وهو القرثباد(2). حمزة: شاهزيره. غلام تعلب: هوالتقدة(3).

============================================================

1. اين كلمه را به چند صورت ضبط كرده اند: كروياء با همزه و بى همزه و كروياء بر وزن انبياء ه و بدون همزه. رجوع شود به لسان العرب ديل كراء2. قرنباد به ضم اول و ثانى كراويهآ صحرائ هور است.3. تقدة به كسر تاء و سكون قاف و فتح تاء و كسر قاف، به هر دو شكل، ضبط شده است السان العرب ذيل تقد). ؟. در لسان العرب: «تقردة».

895. كرات 96600 . 10121لل بالسريانية كراثا و بالفارسية كندنا و البري منه بالرومية امفلو براسيون(1) و وبالسريانية كراثا دبرا و بالفارسية گندناى دشتى. من الكراث نبطى و منه شامى لايدخل فى العلاج. اهل فلسطين يسمون الكراث الشامى قفالوط (2).

والنبطى اشد حرافة و فيه قبض. جالينوس: الكراث البستانى قوته متوسطة و بين الكراث والثوم. ابومعاذ: الشامى يسمى قبلوط (3). و قال كراث الكرم و كراث الثوم ايضا. قالت الخوز من الكناش الصغير لاوريباسيوس : هو الراسن .

اغذية الرازى: الكراث الشامى وهو القلبوط(4) . الارجانى: كرات الكرم محله من الكراث البستانى محل البرى من البستانى. ابوالخير: كراث الكرم وهو و البرى والشامى هوالمروس. وذكر الرازى الكيلكان(5) والمثاردانه مثل الكراث الطف من الكيلكان وذكر الكنج(6) . صاحب الياقوتة الطيطان (7) والركل (8) هوالكراث البرى. بولس: كراث الكرم يشبه الكراث البرى.

1. در اصل: «اسفولو بولسيون»، و آن درست نيست. امفلو برأسون همان كراث الكرم است،ه 205 يه معنى درخت تاك و 010ق1018 به معنى كراث يا گندنا است. ا. 1610 داراى سر پهن اليدل و اسكات). 3. در اصل: «قيلوط» كه درست نيست. رجوع به حاشيهآ قبلى. ؟ا.

و همأن قفالوط است. 5. «كيلكان بر وزن بيزيان... نوعى از گندنا ms567 هم هست» (برهان قاطع). ع.

كريوف (ص 754) به نقل از كتاب الاغذيه رازى: «كنجر» - كنگر 7. بطيطان بر وزن گيلان به لغت سريانى گندناى صحرانى را گويند» (برهان قاطع). 8. «الركل الكراث بلغة عبدالقيس» (لسان العرب ذيل ركل).

============================================================

امبلو براسون(6) . ديسقوريدس: البرى اجناس منها ما يشبه فقاحه التوم او ه الارجوان ومنه ذوشحقد(7) آخضر و مرارة اشد مرارة من غيره. و منه آخر صغير طيب الريح يشبه فقاحهالورد. و منه اخر ابيض الفقاح كاللبن.

ابوالخير: كرفس الجبل هو اسمورنين(8) وهو اسخن من البري ومن كرفس الماء المعروف بقرةالعينالحاوى: النابت فى الماء اعظم من البستانى ومنه جبلى [108ب) مر. و اما المقدونس فهوالرومى. بولس و ابوالخير حتفىى المتن: الكرفس البستانى والجبلى والعظيم والنهرى المعروف بقرة العين، الحاشية: يعنى عين البقر.

فى الحشائش: اوراسالينوس(9) كرفس جبلى و فطراسالينوس كرفس الصخور .

ل. بشر: بالسندية بزر الكرفس كهرسفابج(10). و قال الرازى فى كتاب الغذاء البستاتى والجبلى وكرفس الماء سمرينون وهو احد من الكرفس. غيره: الجبلى و اقوى من البستانى والجبلى و الرومى اطيب رائحة والكرفس النابت فى الما اعظم من البستانى والمسمى سمريتون اعظم حكمني البستانى ولونه الى البياض وله ساق اجوف والجبلى مر حريف وسمرينون احد من البستانى اه أحر و فيه عطرية، ابومعاذ: النبطى يسمى عندنا كرفس والرومى والمقدونيس يسمى جعفريا والجبلى الكرفس البرى. واهل ترمذ والختل و تخارستان يسمى ه الكرفس سنبلا. بولس: الكرفس الزيتى يكون فى المواضع الكثيرة المياه وقوته قريبة من البستانى. ديسقوريدس: البستانى سالينون قيفاون(11). المشاهير:

1. چنين است در اصل ms568 و بايد سلينون باشد (رجوع شود به عنوان يونانى). آ. در اصل: «كهر باه. پا در هندى به معنى ريشه است الغتنامه پلاتس 213). 3 . در اصل: «كهر بجه. بيج در هندى به معنى تخم است. در اصل به جاى «بزره، «نوره» دارد. ؟. به گفتهآ مايرهوف در شرح اساء العقار «مقدونيس» نسبت است به مقدونيه. 5. 105قلتله نام كوههاى سرحدى ميان ر كيليكيه و سوريه است. امروز به تركى گاوور داغلارى خوانده ميشود (پاولى كوچاى). 6.

اين كلمه كه به معنى كرات الكرم است ظاهرا در اينجا زيادى است. 7. در اصل: «ذوعقد و مرارة اخضر اشد مرارة من غيره» كه معنى نمى دهد. متن از روى ترجمه فارسى اصلاح شد و «نوع ديگر آنست كه بر اطراف نبات او پيوندها بود و لون او سبز باشد و در طعم او تلخى از اتواع ديگر زيادت بوده 1.8 6 ف62(مايرهوف در موضع مذكورا . 1. سر اصل: بلونه سالينوس». مايرهوف: 10/9ا16056، نام علمى آن: 210ص160 1ع1002605. رجوع شود به حاشيدآ شماره (3). 11. در ترجه عرپ ديسقوريدس (60 از سوم) : «سالينون قابايون»- 208000 به معنى بستانى. در اصل: «قيقاون».

12. «عمرد رستنئى باشد كه آن را كرفس گوينده (برهان قاطع) 897. كروان بكق111 181611615 16 يا 110 160051 2 يديغورس: هى حشيشة مفرحة. والكروان(1) عندالعرب اسم طائر و قيل هاه بالفارسية خفتك(2).

1. نام علمى اين مرغ ب ق5 قل828101ان است. آ. «خفتك تام پرنده ايست كه آن را كاروانك مى گوينده (برهان قاطع). به نظر مى رسد كه ميان دو لفظ كروان و كاروانك نسبى اوچود دلمشته باشد 898 كراث =.111ن1 206 101102 ايوحنيفة: شجيرة جبلية لها ورق دقاق طوال و چطرة(1) ناعمة اذا فدغت (2) هريقت لبنا، والناس يستمشون بلينها. ويؤتى بالمجذوم حتى يتوسط به منبت الكراث فيقيم فيه ويخلط له بطعامه و شرابه فلا يلبث ان يبرا ويذهب. و قال

1. در اصل: «خطوة». اصلاح از لسان العرب ذيل كزث. «والخطرة قضبان دقاق تنبت فى اصل شجرة» (اقرب الموارد). 2. در اصل: «جذعت» اصلاح از لسان العرب. فدغ به معنى شكافتن است. 3. برقه زمين خشنى كه در آن سنگ و گل و ريگ باشد.

899. كزمازج (1) 117يا117ة2 يا للة.

معرب من الفارسية كزمازك ابومعادة كزمازو وهو ثمرة الطرفاء الرسائلىي جوز الايل بالهندية ساكور.

1. گزمازك بار و ميوه درخت گز را ميگويند و معرب آن جز مازج است و به عربى ثمرة الطرفاء خوانتد وحب الائل همانست (برهان قاطع).

90. كزيرة 200/090ا 681 1001 و* و فى كتب العتيقة الكسبرةجالينوس: قوريانون و بالسريانية كسبرتا و [109]) بالقارسية كشنيز و يابسها الجلجلان وهو فى السموم سم وفى البقول بقل.

الكزئرة الرطبة بالهندية الهانى و اليابسة دهانى(1) . و قال ابوحنيفة التقدة (2) الكزبرة: و فى كتاب التبات التقدة. ديسقوريدس واوريباسيوس: قوريون.به 1 . در لغت نامه بلاتس (ص 539) : «دهانيه» . آ. «ابن سيده: التقدة به كسرالتاء والتقدة الاخيرة عن الهروى الكسبرقه السان العرب ذيل تقد).

901. كره 76161 حجر ابيض ينفر من الخل واظنه من الحلزون الابيض المسمى سبيذمهره وان

كانه نصف كرة و سطح قاعدة كانه ملتو لولبى بخط اغبر فاصل. فان حك على حجر ثم وضع على صلاية عليها خل تقيف اما مستويا واما معوجا قليلا تحرك حركة ما. فى كتاب الاحجار: الكزك يؤتى به من ساحل بحر السند.

صاحب النخب: هو ابيض صلب املس من جنس زبدالبحر يتحرك فى الخل.

902. كسيلا واى سدواءي هندى وهو لحاء شجرة احمر نايزة عفص قابض فيه ادنى لزوجة عند المضغ وربما كتب كافه بالقاف. ارجانى: عيدان تشبه عيدان القوة يعلوها سواد.

903. گسب (1) و(2) ما جف من العصير يعنى كتجاره.

1 . الثثب الكنجارق فارسية و بعض اهل ms570 السواد يسبيه الكگسبج. والكسب بالضم عصارة الدهن. قال ابومنصورة الكسب معرب واصله بالفارسية كشبه السان العرب ذيل كسب). آ .

اين قسمت در حاشيهآ ورق آ 109 آمده است.

904. كشن (1) 110 71101 صهاريخت: هوالكرسنة و قال فى موضع آخر هو جرجر وهو الباقلى اليابس.

1. «الكشتى مقصور نبت. قال ابوحنيفة هوالكرسته» السان العرب ذيل كشن) رجوع شود به ذيل «كرسنه» در همين كتاب.

905. كشوت 112471001000ا6 0قلان يا-0ل6 1 الرازى: خيوط دقاق تلتف على الشوك يشبه الليف المكى لاورق له وله زهر

906. گشت(1) برگشت = 1511/8 111112 اشبه شيء بخمسة خيوط منفتلة ms571 على اصل واحد دقيق مختلفة المقدار قدر فتري يه بين السواد والصفرة ليس له كثير طعم. ماسرجويه: قوته - مثل قوة البذشكان(2).

01 «گشت يرگشت... به معنى پيج بر پيچ پاشد و نام رستنئى بود بر هم پيچيده و مانند ريسمان به هم تافته و از پنج عدد بيشتر نمى ياشده (يرهان قاطع). آ رجوع شود به ذيل «بداشغان» در همين كتاب

صهاربخت: يجلب من خراسان. الحاوى: بقلة معروفة. ماسرجوية: قوتها قوةجه اليمانية(3).

1. «كشنج بر وزن اعرج نوعى از سماروغ (قارچ) است و آن رستنئى باشد كه از جاهاى نمناك و عفن رويد و تخم ندارد.مه (برهان قاطع): 2. رجوع شود به ذيل غوشته در همين كتاب.

3. مقصود بقله يمانيه است.

908. كشيش ابوحتيفة: الكشمش بهراة اذا زبب فى الشمس جاء احمر وما علق جاء اصفر و ما بسط فى الظل فى البيوت جاءاخضر و كذلك حاله بالسراة.

909. كلر(1) هذا خشب يجلب من الهند و يكثر ببلخ و احسبه المغات الهندى 1. در برهان قاطع يا زاء است و چون با سين (كلس) هم ذكر شده است احتمال ميدهم كه ضيط برهان قاطع درست باشد: «به كسر اول و سكون ثانى و زاى نقطه دار دوائى است كه آنور را مغات گويند و آن بيخ درخت رمان اليرى است كه اتار صحرائى باشده».

910. كلنكرد نبات غليظ الورق يثمر مدورة كالعنب ابيض مطول مرالطعم يضمد به العينه الرمدة و بالترمذية ويوذ و بالبخارية ويوذه. و قيل كلتكگر(1) بالبلخيه عنب التعلب و قد مر من شرحه ماكفى. ابوالخير فى اطيوس: الخرنوب الكبير وهو ه الكنكرو قال ايضا العكوب وهو الكنكر.

1. رجوع شود به ذيل عنب التعلب در همين كتاب، حاشيهآ شماره (7).

============================================================

ابى اين ms572 كلمه در شرح اسماءالعقار (شمارە326آ) و در برهان قاطع «قلبه ضبط شده است: «قلب يه ضم اول وسكون ثانى به زبان أندلس تخمى باشد بسيار صلب و مانند تقره درخشتده و سفيد بوده. در لغتنامه پلاتس «كلتهى» (ص842). يكى بودن كلت و قلب حدس كريموف (762) است و احتمال ميرود كه چتين نياشد. كلت همان 6ل1102نلا( باشد كه پلاتس نوعى ماش ترجمه كرده است و قلب كه ستگ مانند است بكلى حب ديگرى باشد. آ. در اينجا ر حديثى درباره كماة (قارچ) آمده است كه قطعا مربوط به اينجا نيست و مربوط به كماة است اكه در ذيل كماة خواهد آمد.

912. كلموج(1) بدرغاغ حيا ع11 1001 يا قلة 16120)ع نل13 16610 ووهو الراسن. بالرومية النيسون و ايضا اليون و ايضا كلبذيون و ايضا الفوثويا حقي و و ايضا انفولوفا(2) و ايضا اورافلون و ايضا اير وفلون (3) و بالسريانية اسفليغين(2) و ايضا طماخثا و ايضا عكارشا و ايضا زرقوتبا و ايضا فشقل وه ايضا تملمح و ايضا كراعى قمصى وايضا شنكوسا و ايضا قلفوح(5) ويقال له كراث الشام و قيل بالهندية لوس مامول .

1. نام علمى با 0ع11161ل110 براى راسن يا زنجييل شامى است. نام 110683 .هله، براى نوعى از آويشن است كه در ليدل و اسكات آمده است. آ. شايد اتفلو فراسون.

2 181له كه كرات برى باشد اليدل و اسكات). 3. شايد 241100 يا 116020 كه نعنع الماء يا سيسنبر باشد الووص 271) 4. كرييوف (743) به نقل از نام گياهان نزد يهود تأليف لوو: 9299ل33406. 6. قلمح به معتى راسن در سريانى آمده است (لوو 282).

913. كلب ناددناه- تنالة بالرومية كيون و بالسريانية كلبا. وذكرالكلب(1) بالرومية اينمايوس (2) و

ابوحنيفة: كف(3) الكلب و راحته نبات على قدر راحته سواء ليست لها زهرة و ورقها عراض قصار ولا ينبت فى غلظ الارض.

1. به دليل «گتدسگه بايد خصى الكلب باشد كه به يونانى ms573 اورخيس كنوس است و نام نباي است. آ. «كف الكلب عشبة منتشرة تثبت بالقيعان وبلادنجد يقال لها ذلك اذا ييست تشبه بكف الكلب الحيوانى و مادامت خضراء فهى الكفنةه السان العرب ذيل كلب).

914. كلس = *لة هوالنورة و الشيء المكلس هو المهبى(1) بالاحراق والتشوية.

1. چنين است در اصل كه گويا از هباء است به معنى گرد يعنى آنچه با سوزاندن به صورت گرد درآيد. و شايد هم مهيا باشد 915. كماشير(1) .ا 608 لل يا 001 ت6001ل1ا [7110) الحاوىعن الخوزى: صمغ يشبه الجاوشير. غيره: صمغة هتدية شر من البيش.

قلويطرة: القماشير سم من سموم الهند 1. «كماشير بر وزن تباشير صمغى باشد ماتند جاوشير و آن صمغ كرفس كوهى است» (يرهان قاطع).

916. كمافيطوس(1) /10007 0886فلن 02ل8 وقضبان حمر وخضر دقاق يضرب الى السواد و اوراقه وزهره كمدة غبر: الاسم رومي وبالسريانية مرارات كيفا و بالفارسية شم شيب. الرازى: قضبان وزهر منها حمر يضرب الى السواد وخضر دقاق فى خلاله زهر فى طعمه مرارة وقبض جه ايسير. بولس: هو حامافيطوس. ديسقوريدس: نباته يسعى فى الارض فيه بياضه

1. «لغتى است يونانى ومعنى آن به عربى صنوبرالارض باشد و آن حشيشى است كه گل آن بنفش رنگ مى شود و به آخر تخم مى گردد و آن را به شيرازى ماش دارو خوانند و بعضى گويند ر طرخون رومى است و بعضى ديگر گويند تخم كرفس رومى است» (برهان قاطع).

917. كمادريوس ولي12لهناحبا 115ك 1606041 الاسم رومى وبالسريانية بلوط (1) ارعا. وهو قضبان وزهر متهشمة فى غلظ ن قضبان الريحان اغبر اللون فيه خضرة وكلما عتق فهو خير. جالينوس: الاكثر فيه المرارة وفيه حدة. بولس: هو حامادريوس و بدله اصل الحماض البرى.

ابن ماسويه: بدله عروق ms574 اغافت وبدله وزنه سقولوفتدريون. ابن ماسويه: بدله العنب الطرى. ابن ماسويه: كماذريوس وكمافيطوس متشابهان الا ان ورق كماذريوس كورق المرزنجوش وورق الاخر اطول و اجودهما الاوراق الخضرجه الحديثة دون العيدان.

1. «بلوط ارعا» چنين است در لوو (ص73) به خط سريانى. در ترجمه فارسى: «بلوطا ارضام خماى دروس در يونانى به معنى بلوط زمينى است (خماى. زمين، دروس . بلوط) 918. كماليون 1010حل104 1266 عل1181 صهاربخت: وهو دراشتا(1) و يسمى كشرنا وهو صنف من المازريون.

و والمازريون صنفان احدهما اسود قتال و يسمى كشرثا.

1. در اصل: «دواشتا» و آن درست نيست. رجوع شود به لوو (128). يه خط سريانى

1104ب) قال رجل لبهلول: القروى، قال اى والله و انسبك نسب الكمأة لا اصل ثابت ولافرع ثابت. و فى الخبر : الكمأة من المن و ماؤها شفاء للعين اى انها يوجد من غير زرع كما ان المن كان يأتى عفوا من غير تعب. يقال بيضة البلد الكمأة البيضاء و هو الفقع. يقال آذل من الفقع. و يقال هو بيضة النعامة تبيضها و و تدعها فيوجد لايدرى اى النعام باضها ولهذا يضرب فى المثل فلان بيضة البلد اى وحيدا. ابن ماسه: هى نبات الرعد وهى بالرومية هوذيا و بالسريانية عرذى(2) اكهر و بالفارسية زماروغ وايضا كونيقق (3) والفطر سماروغ. قال : الجبأ والجبأة الكمأةالحمراء. كان نزل هنود العسكر على رابية ببغلان ورآوا فيها فطرا فاجتنوه فطبخوا منه فمات منهم للوقت ثلاثة عشر نفرا. ابوحنيفة:ه القصيص شجيرة تنبت عندالكمأة فيستدل بها عليها و يجعل غسلا كالخطمى.

ابوحنيفة: واحدالكمأة كمؤ و آنجع الامطار فيه الوسمى والرواعد من الغيوم و يستدل عليها بشقاق الارض عنها وارتفاعها. وقال ابوزياد الكلابى الكمأة و الجبأة والبدأة والعراجين و الآفاتيخ والضغابيس والذآنين والطراثيث يتفقع الارض عنها من غير اصل ms575 ولاتمرة فيسمى فقوعا و خيرها الكمأة فاذا و استخرجوها عرفوها. والعراجين تتفقع عنها الارض و تطول شبرا و قديؤكل.

ول والضغابيس تفقع من تحت الارض فيخضر ما ظهر منها و ما فى الارض منهاه خير من ذلك وهو ابيض و يأكل الناس اخضره و ابيضه و يخرج ساقاساقاه ليس له ورق و لا شعب و ما قى الارض منها حلو و ما خرج فهو حامض .هه وللر والذآنين تخرج من الارض كانها العمدالصغار ولها ارومة تتخذ للادوية و

احتمال ميدهم «گوبلك» يا «كوبلق» باشد كه در تركى به معنى قارچ است. ؟. در اصل: «الض». تصحيح قياسى است. 5. در اصل: «يطفر» كه درست نيست. تصحيح قيياسى است. 4.

و* لامض الكحل العين مضا و مضيضا آلمها و احرقهاء (اقربالموارد).

920. كمثرى 1090=.ا 6000 205 بالرومية كيدونى(1). الاهوازى: بالرومية ابيدى(2) . جالينوس: ابيو (3) . والبرى اخرادس(2). قيل بشيراز كمثرى فى الواحدة وزن ستمأة و سبعماة(5 ) 1. ته در يو نانى به معنى بد يا سفرجل است. آ. بايد ابيون ms576 باشده رجوع به عنوان يونانى.3. رجوع به حاشية شماره قبل. 4. 4140 اخرادس، و يا اخراس عه41. در ترجمه عربى ديسقوريدس (129 از اول): «اخراش وهو صنف من اصناف الكمثرى البرى. 5.

كاتب معدود را از قلم انداخته است.

============================================================

وانشد الولواننى اصبحت كمون زارع لقدطلت كل الطول مما اسوف و انشد ابن الاعرابى: كماؤعمد الكمون امحض شربه على عطش، ينمى بها غيرطائلي ابوحنيفة: قال بعض الاعراب فى عمان السنوت عندنا الكمون و يأتينا من وا كرمان و قال غيره هو الرازيانج. و قال ابن الاعراب هو حب يشبه الكمون و ليس به. ابن ماسويه: بدله وزنه و نصف كمون نبطى و من النبطى بثلثه ه الكرمانى.

4400.220.1 (ليدل واسكات). 3. در ترجمه فارسى: هندوستانى. 4. در اصل: «اجعلته». به قرينه «جعلتنى» بايد «جعلتها» باشد. فلفل چاشنى طعام است. شاعر مى گويد من . هجو او را چاشنى سخنم قرار دادم و يا با هجو كردن او وى را چاشنى محافل و مجالر كردم.

همچنانكه او مرا با وعدههاى دروغ خود مانند زيره ساخت. 5. در اصل: «هاتت» و آن درست نيست. اصلاح از لسان العرب ذيل كمن. 6. بايد كو بنان باشد. در مسالك مقدسى كوه بيان آمده است ولى از نسخه بدلها كه در ذيل ورقه به دست دادهاند معلوم مى شود كه كوه بنان است اص و 460). ظاهرا «كوه بنانات» هم گفته مى شده است (همان موضع). 7. ظاهرا «راوره است كه در مسالى مقدسى (ص 462) به غلط «زاور» چاپ شده است. ايروار بايد محرف «ايراوري باشد كه صورت ديگرى از راور است. 8. در اصل: اسود. 9. ولكان السنا والسنوت» نيز روايت شده است السان العرب ذيل سنت). 10. در ترجمه عربى ديسقوريدس (57 از سوم): «ينبت بالمدينة التى يقال لها خلقيدون من البلادالتى يقال لها شفانيا»

923 كندر 08002110070./10ع1/ ع0يا 106611821002 اوريباسيوس: اجوده الذكر وهو الاييض المستدير كالحصى الكبار باطنه ابيض هن تدبق باليد تلهب فيه النار و يغش بالصمغ والراتينج حوالفرق (1)- ان الراتينج لايلتهب انما يدخن فقط والصمغ ايضا لايلتهب والكندر يلتهب وله قشار و ذقاق و دخان. جالينوس: الكندرالاحمر اقوى جلاء من الابيض .

الزنجانى: عمان ثم مجيره وهو المصيرة(2) عند خور(3) ثم حسك(2) معدن الكندر الحسكى(5). العمانى: بين غمان و بلاد الشحر رأس مشكت وهو المسقط و و رأس الجمجمة و رأس المصيرة يتنكبها ركاب البحر الى اللجة لان فيها (112ا) مواضع اخفضينصب اليها فيهلك المركب. بولس: بدل ذقاقه قشاره.

ابوحنيفة: اللبان لايكون الا بالشحر وهى شجيرة شوكة لاتسمو الا ذراعين جبلية لاتكون فى السهل ورقها كورق الاس و ثمرته كثمرته له حرارة فى الفم يغفر(6) بالفؤوس فيخرج منه اللبان. و من روى قول امرى القيس يه

1. كلمهآ ميان دو علامت را من افزودهام وبى آن معنى درست در نمى آيد. در ترجمه فارسى: «و تمييز ميان او وراتينج به آن توان كرد كهبنعه. آ. «مصيرة بالفتح ثم الكسر.. جزيرة عظيمة في ه وبحر عمان فيها عدة قرى» (ممجمالبلدان ياقوت). 3. شايد حور باشد رجوع شود بد حاشيهة بعدى. م. گويا هان «حاسك» مذكور در العمدةالمهريه سليمان مهرى باشد «حور وهو پندر حاسك من برالعربه (ص 83). ه. منسوب به همان حسك يا حاسك 6. يغفر يعنى مغافيره (نوعى صمغ) ms579 بيرون ميدهد. در اصل: «يعفر» با عين بى نقطه، بو آن در اينجا معنى غمى دهدر 2 .

مقصود اين مصراع از امرؤالقيس است: «لها عنق كسحوق اللان». سخوق يعنى بلند ومعنى يه مصراع: آن اسب گردنى دارد مانند لبان بلند. سكرى و ابن الاعرابى گفتهاند لبان در اين بيت يه معنى صنوبر است نه درخت كندر زيرا درخت لبان يا كندر كوتاه است. تفسيرى كه و ابوريحان كرده است و آن را ليان جمع لينه به معنى شاخه و نهال نخل داتسته است نمى دانم از يوه خود اوست يا از لغوى ديگرى نقل كرده است.

924 كنكر 05 ق715601 هوالحرشف. ذكره ابوالخير الخرنوب الكبار. ابوحنيفة: الهيشر رله (1)ى ورقة شاكة حكفيها.ي شوك ضخم و زهرته صفراء و هو كنكر(2) البر رملى: .

1. كلماتى كه ميان دو علامت گذاشته شده است از لسان العرب اذيل هشر) افزوده شده است.

ناسخ آنها را از قلم انداخته است. آ. درلسان العرب (ذيل هشرا: «كنكرالبر ينبت فى الرمال.» 924. (مكرر) كنكرزد حمزة: كنكرزده هو صمغ الكنكر وهو الحرشف. الرازى: اسوداللون تغثى جه ابومعاد: هو صمغ الحرشف. الرسائلى: بدل الشونيز بزرالكنكر. غيره: العكوب وهو الكنكر. اخر: الخرنوب الكبار هوالكنكر. بولسة بدل صمغه اصل يجهاه دارشيشعان.

925. كندش(1) با 0نلالاماه 10010 رومى يجلب من التغور وهو اصل ذوعقد اسودالجلد ابيض الداخل ويقع من جه

1. چنين است در اصل و در تسخ مب و مج از ترجمه فارسى و در بسيارى از كتب داروى و كندس با سين بى نقطه آمده است. در برهان قاطع كندسه با سين بى تقطه به معنى آتريون وه چوبك اشنان آمده است كه ms580 در يعضى از كتب دارويى نيز چنين است. آ. اسطروثيون يا اود سطروئيون در ترجمه عرى ديسقوريدس (133 از دوم) چنان تعريف شده است كه به معنى اشنان گازران باشد و با آنچه ابوريحان وصف مى كند سازگار نيست. 3. در نسخه مچ ديوريطاس.

926 كنيب ماع = 2 ي11014060 ا6ام1 يا 4ل111116 11ة يا ق210 268 0ل0ن1 صهاربخت: قوته قريبة من الحنطة و لذلك قال جالينوس ان مزاجه وسط بين هاه مزاج الحنطة والشعير. الحاوى: هوالهرطمان.

927. كناوس)1) ببا 6156010005 ذكر ابوالخير انه نبات يسميه الفرس كنارس وهى الشوكة التى تعظم وتكرم و عدده فى جملة ما يتناول.

1. بايد كنارس باشد كه در متن آمده است و در اين صورت بايد همان كنگر پاشد كه مذكور شد كنارس همان 1111279 است كه لغت يوثانى است نه ايرانى 928. كنب = 12 18 1606116 ابوحنيفة: شييه بقتادنا (1) يحصف بلحائه و يفتل منه شرط باقية على الندى.

1. در اصل: «بقياذيا» كه بى معنى است. اصلاح از لسان العرب ذيل «كنب»

لله يا .ا 1801ق0لل 016 بالرومية كركسن (2) و بالسريانية حزازيثا (3) دخيفا. يتولد على الاحجار و ييبس عليها مثل لب الجوز المقشر عليه دقيق وليس بكريه الطعم. ارجانى و [112ب) صهاربخت: هو حب يسمن. بولسة شبهالاشنه والبرى اقوى .جه 1. «گوز گندم بيخ گياهى است كه در نظر چنان نمايد كه گويا پنج شش دانه گندم است كه بر هم چسبيدهاند وخوردن آن منع آرزوى خاك خوردن كنده (برهان قاطع). 2. شايد محرف از ليخن باشد. رجوع به عنوان يونالى. 3 . در لوويه خط سريانى: «خريتا و كافاه يا حزازة الصخر (ص 154).

930. گوزن(1)گيا با 10 1نا01 و ذكر الارجانى ايضا خرسگيا. و بجرجان فى الجبال المحيطة بقلعة جناشك حشيشة فى ورقها عرض وفى طعمها عطرية يسمى گوزنيك(2) يعتقدون فيها ان ه آكلها يتفوه بما قال قالعها وقت القلع و كاته يفعل مايفعله البنج من التخدير والتسدير.

* 1. شايد گورگياه است كه عربى آن اذخر ms581 است (برهان قاطع) و يونانى آن و0لل6ك است (لوو 187) و نام علمى آآن قل06181011ك1101100015، است و به انگليسى 112-1ع800 است اليدل واسكات). 2. گوز نيگ يا گوزنيچ نسبت يه گوزن. در لهجات شمال ايران ايك و ايج علامت نسبت است.

931. كور(1) بد10 لسلن100 061100قل1 ايوحنيفة: من الصموغ المقل الذى يسمى الكور وهو من الادوية ولاتعلمه وينبت الا ببلاداليمن فيمابين الشحر و عمان.

1. لسان العرب ذيل «مقل». تاج العروس قول ابوحنيفة را مفصلتر ذكر كرده است: «و قال ايوحتيفة هوالذى يسمى الكور احمر طيب الرائحة. اخبرنى بعض اصحاب عمان انه لايعلمه نبت شجرة الا بجبل من جبال عمان يدعى قهوان مطل على البحره (ذيل مقل) .

============================================================

1. «والكوكب الفطر عن ابى حنيفة . قال: ولااذكره عن عالم آنثما الكوكب نبات معروف لم يحل يقال له كوكب الارض» السان العرب ذيل كوكب). و رجوع شود به ذيل فطر در همين كتاب.

933 كهرباى 27001ع11ن تلاة 25ا يا 11000ة وكاربا: بولس و ابوالخير ايليقطران (1) و بالرومية القطرون(1) و ايضا ادمنطوس(2) و ايضا والقطرون(1) و بالسريانية دقتا (3) و ايضا حيائوا (2).

السرى(5): نوع من الخرز يطفو على بحرالعرب وبحر طبرستان ولايعرف معدنه. آرجانى: صمغ يشبه السندروس صافى المكسر بين الصفرة والبياض و ربما ضرب الى الحمرة مسيخ(6) الطعم يابس متفرك. قال بولس: هو صمغه الحورالرومى يسيل منها ويجمد. وليس الحور بالجوز فانه ذكر فى دهنه انه يعمله و فى الربيع واذا كثرالصمغ فى نورالحور الرومى و انه يرض ويشمس فى زيت اوه يغلى ثلاث ساعات ثم يصفى، وذكر دهن الجوز و اللوز على چدة. كما قال هيه الراعى: سيرا (7) معا عصبا فى سيرهم عجل كالجوز يطف بالصفصاف والحوروه و فى الجاوى فى باب الحاء: ديسقوريدس وصف منافع ثمره وورقه ونوره وه و عصارة ورقه والرومى منه، ثم قال: ويقال ان الكهر با صمغه. و عن جالينوس ه لما وصف هذه الشجرة قال: و صمغ هذه ms582 الشجرة وهو الكهر با شبيه القوة بقوة -زهرها (8)ي و زهرها (1) يرغب فيه اهل الصين ولاينتفعون به الا فى دفع مضرة العين. حمزة: هو جاذب التبن وهو معدنى. زعم بشر جذاب الحشيش وهو ه الكهربا والقهربا والكاربا و بالسندية سونده و بنا. وقيل (10) الكاربا طل يقع على جبال ببلغار ثم ينقطع ويتساقط فى البحر الى ساحله فيلتقط من هناك. و اه

1. رجوع شود به عنوان يوتانى. آ . در الجماهر (210): اذميطوس. 3. در الجماهر (210) : دقنا.

4. در الجماهر (211): حيا نوفرا. 5. در الجماهر : «و زعم حمزة ان الكهربا نوع من الخرز.» در المجماهر بيرونى اين گفته حمزه وسرى را رد مى كند ومى گويد: «ان الكهر با ليس بخرز و انها قطع تحك منها خرزه.». 6. المسيخ من الطعام مالاطعم له. 7. اين شعر راعى به اين صورت ه نبايد درست باشد و من در مناپعى كه به آن دسترس داشتم نتوانستم آن را پيابم و حدس من در ه تصحيح آن براى خود من قانع كننده نبود 8. تصحيح از الحاوى ج 20 ص 312. 9. در اصل: زهرتها». 10. از اينجا تا آخر در حاشيهآ ورق ب 112 نوشته شده است و از مطالب آن ور برميايد كه انتساب آن به ابوريحان بايد مورد ترديد باشد 11. در اصل: «شير وخشت»12.

در اصل: «المسى اللك» 934 الكي(1) .ل1 2ق1 يا با قل6قن1611 ن1ق11 والكية هو المصطكى (7).

1. به گفتهآ مايرهوف در شرح اسماء العقار نام كيا بيان كنندهآ اصل اين دارو است كه جزيرهآ خيو دفلك در مجمع ms583 الجزاير يونان باشد (شماره 232). 2. رجوع شود به ذيل مصطكى در همين كتاب.

935. كيل (1) دارو 16ل7 يا 860047416 ق1061 ل1 حنلةه ديسقوريدس و الرازى: خشبة منعقدة متشظية عليها زغب اشقر يضرب (2113) الى السواد لين الملمس صلب المكسر مرالطعم وهو بالهندية سرخس واه

1. «چو بكى باشد سياه رنگ و آن را نروماده مى باشد و كدو دانه را نافع است... و معرب آن ر جيل دارو است. اين تعريف با آنچه ابوريحان در متن آورده است تا اندازه اى مطابق است از چوب بودن و سياهرنگ بودن. اما با آنچه در ترجمهآ عربى ديسقوريدس (128 از چهارم) ذيل «تبارس» آمده است و آن را سرخس تاميده است مطايق نيست. من نام يونانى و نام علمى ان را موافق 166115 يا يتارس آوردهام. 2. رجوع شود به لوو (167) كه تشرا است بخط سريانى. در اصل: «بشرا».

============================================================

937. لبان(1) .27 119216ع00 قال محمدبن ابى يوسف: هو اللبان مخفف الباء بالسريانية لبونتا (2) و ايضا لبنوا ول و بالفارسية كندر يجلب من بلاد الشحر وهو بها كثير و اجوده الذكر الابيض و المدور الذهبى المكسر سريع الاحتراق. والمجلوب من الهند يضرب الى السواد والخضرة، و تدوره باعته بان يجعلونه باشكال مختلفة و يجعلونه فى جرة وه

938. لبخ(1اقل110058621106يا نحتاالك 61ر160 شجر فى الدور بآنصنا(2) مدينة السحرة من صعيد مصر شظام كالدلب لها ثمر اخضر حلو كالتمر الا انه كريه الطعم وهو جيد لوجع الاضراس و اذا نشره ارعف ناشره و يبلغ قيمة اللوح منها خمسين ديتارا للسفن. و قيل اذا ضم منه لوحان شديدا وجعلا فى الماء التحما لوحا واحدا. واللبخ كان. بارض فارس يه قتالا فنقل فى الشام و مصر فصار جيدا. فسره حنين بالسدر. ديسقوريدس: و هواسمه(3) بمصر وثمره مأكول و سماه فرساا. اللبخة شجرة عظيمة كالجوزه

1. در حاشيهآ ورق ب 115 نوشته شده است. اين دارو ذيل لغت برسيون در همين كتاب ذكر شده است (از ترجمكه فارسى). و نيز رجوع شود به لسان العرب ذيل ليخ. 2 . در اصل: «انصباه و آن درست نيست. آنصنا از شهرهاى باستانى مصر است. رجوع شود به معجم البلدان . 3. در ترجمه عربى ديسقوريدس (147 از اول) تام أن «برسيام ذكر شده است. 4. اين شعر درمتن ذكر نشده است ولى در ذيل «ابرسيون» ذكر شده است. رجوع شود به ذيل برسيون 939. لبلاب 12111 و 6ف000-.ا 101170517611615 (لبلاب غير) يا با1اه1 116004 (لبلاب كبير).

بالرومية الكسينا و ايضا ابذتطوس (1). و بالسريانية حبلبلى (7) و بالفارسية نويج و ms587 بالسجزية نژك(3). جالينوس: منه توع عظيم يسمى حيل المساكين.

و اوريباسيوس: هواللبلاب الكبيرالذى يصعد على الشجر اسمه قسوس .

ديسقوريدس: هو الوان ثلاثة، ابيض له تمرة بيضاء واسود ثمرته سوداء اوه صفراء و اخر يسمى إلقيس(2) المشتيك ليس له تمر و قضبانه دقاق وورقه ه صغار ابيض يضرب الى الحمرة ليس بمدور. ابوالخير: ثلاثة اجناس ابيض و اه اسود والذى يسمى القيوس(5) وهو مضعف و ليس فيه تمرة. ابوحنيفة: ن اللبلاب هو العصبة. بولس: بذروقيقوس ضمادالخردل و يقع قيه قيسس وهو اه اللبلاب. و فى المجسطى: شبهت الهلبة(6) بورقة نوع من اللبلاب يسمى قسس .

1. شايد اتتوليس- چمه409041= تو عى پيچك باشد كه نام علمى آن 1711فخلانيه است اليدل و اسكات). 2. در اصل: «حيليلى با ياء ميان دو لام. اصلاح از لوو (140) كه در آنجا به خط سريانى حبلبلا است. 3. در اصل: نوك و آن نبايد درست باشد. اين همان كلمه است كه در ذيل كرم از تپرجمه فارسى نقل شد: «و عرب نوزك لبلاب را گويند». پس همچناتكه من در متن آوردهام بايد قؤك باشد كه صورت ديگرى از نوزك است. احتمال ميدهم تژك همان كلمه پاشد كه در برهان قاطع يه صورت «نزه» آمده است: «به فتح اول و ثانى و ظهورهاء شاخ درختى را يهد گويند كه بسيار نازك و لطيف برآمده باشد. مؤيد احتمال من آن است كه برهان قاطع در ذيل ور

1. س72 2. چنين است در اصل و شايد: «حلبا حميضا، 941. آللبا(1) صاحب المشاهير: مهموز مقصور: فله(2).

1. «اللبأ على فعل بكسر الفاء و فتح العين اول اللبن فى التتاج» السان العرب ذيل لبأ) . 2. «به فتح اول و تاتى مشدد و غير مشدد به معنى اغوز است كه شير اول حيوان نوزاييده باشد و به عربى لبأ خوانتد وماستى را نيز گويند كه فى الحال بسته شود و گورماست را نيز فله مى گويند (برهان قاطع).

942لحية التيس (1)/-67ل107.ا ع11 مل118200 ر بالرومية هيوفقسطيداس(2) و بالسريانية دقنادعزى(3). جالينوس: قستوس 20 و وهو نبات وسط بين الشجر والعشب. ابومعاذ: بالفارسية شنكى (5). ابوحنيفة: هوبقلة جعدة ورقها امثال الكراث يؤكل و يتداوى به ويسمى ايضا اذناب الخيل وعصارته لايجمد ببلاد العرب و انما يجمد فى غيرها. اوريباسيوس: ذنب ه [[114) الخيل افورس(6) والسريانيون يسمونه لحيةالعنز

«شنگ به فتح اول و سكون ثانى و كاف فارسى... گياهى باشد كه آن را با سركه نان خورش سازتد وخورتد و آن را در صفاهان الاله شنگ و در خراسان ريش بز خالدار و به عربى لجية التيس و اذناب الخيل گويند (برهان قاطع). 6..

943 كجم بالرومية كريا و بالسريانية بسرا.

944. لزاق(1) الدهب معدنى ومعمول من بول الصبيان بالسحق فى هاون نحاس احمر. ديسقوريدس:ه.

يجلب من ارمينية كراتى وهوالاجود ثم من ماقيدونيا تم من قبرس. بولس:ه.

بول صبى لم يحتلم و يعمل فى صميم الصيف.ن 1. رجوع شود به ذيل «تنكار» ms589 در همين كتاب 945 .لسان الثور 0600ل01710-اعة600681لل8 يا01180 قلة116 بالرومية بوغلوسن و بالسريانية لشان ثورا وهو گاوزوان، نبات عريض الاوراق طويلها خشن. ابن ماسويه فى الكامل (1): حشيشة ورقها عريض مثل و ورق المرو(2) خشنةالملمس و قضبان الورق يشبه ارجل الجراد فى الخشونة و لونه بين الخضرة والصفرة. افليمون (3) سماه لسان الثور وهو الرقبة(4) . و ذكر جالينوس راس العجل. ديسقوريدس: ورقه منبسط على الارض اسود خشنجه صغير يشبه لسان الثور وله زهر آسمانجونى طيب يفرح فى الشراب .

1. اين سمجون ذيل لسان الثور: «و قال يحيى بن ماسويه فى كتاب الكمال والتمام». و آين درست

چنين است در اصل و در ترچمه فارسى نيز صريحا «مر وه است كه نام گياهى است. اما در ر ابن سمجون موضع مذكور: «المره 3. در اصل: اقليمون. رجوع شود به ذيل حماض در همين كتاب ؟. ضبط و معنى اين كلمه بر من معلوم نشد.

946. لسان الحمل لك71ا ي11162 110ل11 واوريباسيوس: بالرومية ارنغليسون(1) و ايضا ارطوس و ايضا ملطيرغون (2) و بالسريانية لحكا(3) و ايضا شبعاالعين (4) و ايضا لشان امرا و بالفارسية خرگوشك(3). هو نوع من القطونا اوراقه اعرض من اوراق القطونا و اقله تشنجا و بزره اصغر منه وقيل: بالسريانية لاحا خارجوس. ديسقوريدس: هو نوعان والاكير اكثر منفعة. الطبرى: ذكر اذن الحمار و كانه عنى هذا اوالقطونا.

1. چنين است در اصل و درست آن ارنغلوسون (رجوع به عنوان يونانى). آ. احتمال مى دهم حرف از هفطاپلويرون بلع (هفت پهلو) كه يكى از نامهاى اين گياه است باشد (لووص 243). 3. در اصل: «لحاه و آن درست نيست. رجوح شود به لوو (ص 242 و 243).

4. شبعاالعين به همان معنى هفت پهلو است الووص 243). 5. رجوع شود به برهان قاطع ذيل همين كلمه 947. لسان(1)الكلب تي5ه20781حب4فل0 1110 و يا 62 اطيوس: اطرافه مثل السلق.

1. نيز رجوع شود به ذيل وحماض» در همين كتاب.

948. لسان العصافير ms590 =62 قلل18 ايشر: بالفارسية مرغ زفانك و ايضا بنجشك زبان و بالسندية اندرجو. ايضاه لسان العصافير بالسريائية لشان صفرا ابومعاذ: اسم شجرته بالفارسية سرو(1) و كذلك بالسجزية و بالزابلية شنك(2). الرازى: بدله وزنه لوز مقشر و وزنه

1. اين گياه را با لفاح نيز يكى دانستهاند. رجوع شود به داروى بعدى.

95. لفاح 18007006= 18131111601 ديسقوريدس: هوجنسان اتشى اسود صغيرالورق دقيقها اصغر من ورق الخس وه سهك الريح منبسط على الارض فيه شبه التفاح اخضر طيب الريح فيه حب كحب الكمثرى كثير الاصل وهو اثنان او ثلاثة مركبة اسودالظاهر ابيض ه الباطن قشور الاصل كثيرة. والاخر ذكر وهو ابيض عريض الورق ابيضه كبار لين مثل السلق و يفضل حمله على الاخر ضعفين ولونه لون الزعفران خبيث الريح شديدها يأكله الرعاء فيسبتون و يجعل من اصله و ورقه عصير وه يشمس حتى ينعقد و يخزن. و بعض الناس يقول ان منه جنسا ثالثا ينبت ه فى المواضع الكنينة المظللة يشبه ورقه اللفاح الابيض وهو صغار يكون شبرا(1) يحيط باصله من جميع جوانبه واصله اغلظ من اصبع وهو يذهب بالعقل. للزنج سم كالباذنجان يغلى و يسم به النصول فلايضرب به شيء الامات من ساعته و اه ابه يصطادون الفيلة و اذا اكل ذلك السم لم يضر و عندهم له ترياق وهو ه حشيشة بحملونها مسحوقة فاذا اجرح احدهم بنصل مسموم بل ذلك السحيق وهر

الضغير والمتطببون يسمونه المغد و يسمونه الييروح واظنها عربية من لغة عرب هه الجزيرة واظنه نوعا من اللفاح . و اهل بست يفرغون جوف اللقاحة ويملأونه من اوراق زهرالآس و ينوكونه حتى يجف فيجيي منها ذريرة فى غاية العبق.

و واستعمل بدل اصل الخنثى عصارة اصل السلق. ابوحنيفة: اللفاح ضرب من ج الفرسك اجرد (3) فيه حمرة وهو كالباذنجان طيب الرائحة يوضع من الرياحين .

1. در اصل: «سيرا». اصلاح از ترجم عربى ديسقوريدس (65 از چهارم). 2. «سابيزج» و «سابيزكه زستنثى باشد كه آن را مردم گيا خواتند و به عربى لقاح گويند.. * (برهان قاطع ذيل ساييزج و سابيزك) 3. در اصل: «اجوده و آن درست نيست. رجوع شود به ديل «فرست» در لسان العرب 951 اليلفت 7107114- يا 11518172108 وو يسمى بالفارسية شلغم و معربه شلجم. جالينوس: البرى مته بونياون (1) والبستانى جتخليدس (2). الاهوازىبالرومية غنكيلى(3).

1151ا] 1. در اصل: «بوبونياون» و آن درست نيست. در لوو (ص242): .ف40 بونيون. آ. رجوع به عنوان يونانى. 3. رجوع به عتوان يوناتى. در ترجمه عربى ديسقوريدس (110 از دوم): «تقتقل».

952. لف الحاوى: عقار معروف.

953. لى . 12020 00108 الحاوى، بولس: صمع حشيشة شييهة بالمرو(1) طيبة الرائحه ويستعمل بخورا . ه

1. اين كلمه را هم مروميتوان خواند و هم «مر»، اما چون بعد به صورت مر تكرار شده است شايد در هر دو حال مر باشد. آ. من ضبط اين كلمه و محل آن را درنيافتم3. در اصل به صورت «الوثنى» نوشته شده است وثى بر وزن هدى به معنى دردها ms592 است. 4. در اصل: «متين» و ان درست نيست.

952. لوز 780للي1بي 60100006 15لل يا 1100005 510 ق0ل2للل5 اللوز اميغدالى والمر بالرومية ارموكى و بالسريانية لوز دمريرا وايضا شغدى مريرى و بالفارسية باذام طلخ. الاهوازى: بالرومية امغدلسه دوالصحيح(1) المغدالاه. نيقولاوس فى اللوز: اذا ضرب بسكة حديد فسالهر صمغه زمانا جاد. البشتى من العامرى : اذا قطعت اغصان اللوز الحلو ومرخت اه و المقاطع بالدهن صار ثمره مرآ لان حرارتها لايجد متنفسا لسدالدهن المسام فيختنق. بولس: بدل اللوز المر الافسنتين. حمزة: فى رستاق اردستان نوع من اللوز يحمل بخرائطه فى كل واحدة تسعة لبوب ينشق عليها فم الخريطةي كماينشق جوزالقطن عن القطن. ابوحنيفة: المنج(2) اللوز المر الصغار و قيل المزج (3) الذى يسمى بالفارسية باذامك لا ورق له آنما نباته قضبان فى خضرة البقل سلب عارية يتخذ منها السلال. ابن ماسويه: بدل حلوه ثلنيه مروكذلك دهنها.

1. در اصل: صح. آ. در اصل: به صورت «المبخ» به تقديم باء بر خام است و آن درست نيست.

درست منج با نون وجيم است: «المنج شجرلاورق له نباته قضبان خضر فى خضرة اليقل سلب عارية يتخذ منها السلال» السان العرب ذيل منج). 3. رجوع شود به ذيل مزج در لشان العرب.

============================================================

1. چنين است در اصل و در برهان قاطع: «زازومك با ثالث به واو رسيده و ميم مفتوح به كاف زده لو بيا را گويند...». 2. چنين است در اصل و شايد ضبط آن به دليل ژاژموك فزاز منك (بادو ز و ضم ميم) باشد 3. در اصل: «الشامر» و آن درست نيست. رجوع شود به كتاب النبات و ابوحنيفة شماره 150.

95 لوف 00297 .51101 ق1ق16 قل11101601 يا ت11 للالام يا .ا لمالات فلةاة 1لللاله ديسقوريدس: نبات بالشام معروف بهذاالاسم. دراقونطيون توم يكون بارمينية. قال الرازى: ابوالخير: اصل ms593 اللوف السبط يؤكل كمايؤكل اصل الشلجم. وهو فى بعض البلدان اشد حرافة وحدة حتى انه يكون فريبا من هيه اللوف الجعدوالذى ينبت فى بلاد قورينى (1) فيه من الدوائية والحرافة شيء يسير (115ب) و حتى انه يفوق الشلجم. واللوف الجعد احلى و اعون على النفت اذا طيخحيه مرتين. الحاوى: و يسمى الفيلجوش . (2) فاما اللوف المعروف... ثم قال واما لوف الحية فان العنقودالذى حيكون- على طرفه... و قال : الجعد اسخن من السبط.. و ذكر له انواعا آخر باليونانية. الكندى: ذكر اسير انه كان يجرى عليهم بالروم خبز اسود عفن يعسر اكله و انه طلب فى الجزيرة نبتا يغير به طعم و الذقيق فوجد بصلة اوراقها كاوراق السلق ومزجها(3) مع الدقيق و خبزه فجاء فى نقاء السميذ فطاب طعمه و آنه رأى تلك البصلة بالشام يسمى اللوف وه بالجزيرة النوب (2) ويربونها و يقدمونها فى السكرجات. ابوحنيفة به وهو نبات

فى الحشائش: ورقه يشبه ورق اللبلاب طوال فيه نقط كثيرة بيض وقضبان يه و حبطول(7)-- ذراعين فيها ايضا نقط كنقط الحيات على لون الارجوان غلظه و اصبع وفى رأسه تمار كالعنقود ييض اذا تضجت اصفرت يحذو اللسان واصلهه مدور وله قشور ينبت فى المواضع التى لايطلع عليها الشمس و فى (8) السياجات والمواضع الندية الباردة.

6.1ما قسبتى از سواحل افريقاى شمالى (در ليبى) آ. قسمتهاى نقطه گذارى شده در الماوى (ج 21 ص 402) مذكور است. 3 . در اصل: «و معهاه كه در اينجا بى معنى است. از روى ترجمه فارسى اصلاح شد. 4 . در اصل: «الثوب» درليوو (ص 239) در ذيل لوف به نقل از بار بهلول: «حشيشة بالموصل يعمل منها كشك ويسمى النوب وحكى اتها حشيشة القلفل». ه.

رواه جمع ريان0 6. در اصل: «فينبسط» . اصلاح از لسان العرب ذيل لوف. 7. اضاقه به قياس و حدس از ms594 من است. 8. در اصل: «على الساخات» اصلاح از ترجمهآ عربى ديسقوريدس (165 از دوم).

957. لوفتراقس (1) 14070/00482 ول الحاوى: ديسقوريدس: حجر مصرى يستعمله القصارون فى تبييض التياب رخو ينماع سريعا.

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (114 از پنجم) ذيل «مورقتس» ذكر شده است: 1404 40700ل4 958. لؤلؤ 16118 الرازى: بدله صدف مسحوق.

959. لوطوس 1722=.10151 11464 و ديسقوريدس: ينبت فى الماء بمصر ابيض مثل الشعير. يقولون اذا طلعته

96. ليلتج 16072=-.ا /1 1281 يا 12610 11020261 منا بولسة هوالتيل الذى يستعمله الصباغون منه برى و منه2 اوريباسيوس: اساطوس.

1. در برهان قاطع به صورت «ليلنگ». و «ليلج» نيز آمده است.

961. ليمو(1) 1 10 صاي يا قثل 16ل1106 0 يحمل من قصدار يشبه النارنج وفيه رزانة وملاسة لانتو عليه ولبه شبيه بلب النارنج غيرانه فيه مرارة ما بها يدبغ المعدة ويقوى القلب.

1. در حاشيه ورق آ 115 نوشته شده است.

============================================================

9 ملزريون ييانبتا 11721611 ع1181 يا ع11801 ك5 ق116 بولس وابوالخير: خامالاون ابيض، الحاشية: هو مازريون بالرومية كمالايا (1) و ايضا كملاون و ايضا ايثوسيس و ايضا اوثوميس و بالسريانية زيتادارعا(2) و قيل حملايا(3) و شجرته تشبه السماق و اوراقه غليظة كاوراق الزيتون او الرمان ويعرف بورق الهليلج و يحمل من كرمان ومن طيس كرى(4) . وهد سمعت ان بارض الهند منه كثيرا ومالم يصبه نداوة فان قوته تبقى الى اكثر من جه عشر سنين. ابوجريج و حبيش: جنسان: كبارالورق الى الرقة ماهو و صغاره الى الشخن والجعودة . حبيش: وهو اردأ الجنسين(3) والكبارالورق اصلحهما وهو بالجنس ms595 لا انه(6) من شجرة واحدة يقطف كبار اوراقها ويترك الصغار وقوته قوة الشبرم. ابن ماسويه: اختر من المتكايف الورق وهو شبيه ورق الزيتون الا انه الطف وهو حادالطعم يخشن الحلق.

1. در اصل: «كمللاه و آن درست نيست. درست همان خامالايا است، مركب از جام= 164به معنى زمين و الاياح يسساء به معنى زيتون وبه همين جهت است كه آن را زيتون الارض نيزجه

2. يعنى داراى رديف. در ترجمه قارسى: «سر نبات او توبرتو باشده.

965. ماهوذانه(1) با 18117715 1000201 هوالمعروف بحب الملوك ابوجريج والرازى: ورق طوال فى طول الاضابع

1. در برهان قاطع «ماهوب دانه» نيز آمده است.

966. ماميران (1) .عا قلافق1 ف يا ق010 1656 6 ي نوعان: نوع صينى وهو الاجود وهو عروق ذات شقه صفر الى السواد ويسمى جه و عقربيا لاجل العقد واللون وهومر والاخر سمرقندى اغلظ واشد صفرة و اه ماكان منه ادق غش به الصينى. بالرومية باايدونيقى (2) و ايضا كلدونيا و ايضا كيلادونيا. والاسم سريانى و فارسى. و فى جبال زابلستان منه نوع كالسمرقندى و يسمونه سمرقنديا ليعلم انه ليس بصينى و انه نبطى.

1. رجوع شود به شرح مايرهوف بر اسماءالعقار (شماره 241).2. در اصل: يا ايدونيقى.

اصلاح از لوو (160) به خط سريانى: بايدونيقا.

967. ماميئا 17101/090 اقالي لللللل11 يا اةللل اللالنع نبات يكون فى الماء فى القنى تفه الطعم الى المرارة ماهو فى اوراقه صفرة قليلة وا يشبه ورق القت و يعمل منه رهابنة الاعمار بالشام الشياف. جالينوس: غلوقيون، و بالعر بية الحلوة الريح ماميثا. ديسقوريدس: يكون فى اياربولس (1) من الشام وهو منيج، و لون مائه يشبه الزعفران. قيل ان بوش المعروف

وا ديسقوريدس: يجعلونه فى قدر نحاس و يسخنونه فى تنور غير مفرط الحرارة الى ان يضمد(3) تم يدقونه ويستخرجون ماءه للاكحال. ابن ماسويه: بدله فى هوهر الطلى اقاقيا.

1. در اصل: «ابار بولس» و آن درست نيست. اياربوليس يا هير اپوليسقن161206 از شهرهاى سوريه است كه در دوره اسلامى به منبج مشهور بود و ميان آن و فرات سه فرسخ و از آن تا يد حلب ده فرسخ راه است. نام منبج نيز از نام يونانى ديگر اين شهر يعنى عل1 ماخوذ است (پاولى كوچك). آ. رجوع شود به ذيل «بوش» . در برهان تاطع و ذيل «شياف ماميثا، در همين كتاب3. در اصل: «يضمر» متن موافق ترجمه عربى ديسقوريدس (81 از سوم) يكى ازه معانى «اضمده خشاى شدن است 968. مالى(1) *1عيا=50117 1900 بولس: شجرة معروفة.

و1. رجوع شود به ذيل «لسان العصافير» در همين كتاب.

969.مارجوبه 112 دللة116ل 18608قهم الكندى: عروق متمكتة فى الارض غليظة المقطع يوجد فى جبل باصبهان الى الصفرة و داخله مائل الى البياض طعمه طعم الخشخاش فيه حلاوة قليلة يه يتداوى بها الملسوع. و(1) قدقيل مارجوبه هواهليون و ليس هذه صفته.

9. اين قسمت تا آخر در حاشيه نوشته شده اسست.

970. ماش با 10ل1 ت61 يا با .19 1550105 هو بلغة اليمن الاقطن. ايوحتيفة المج والمجاج حب كالعدس اشد استدارة . و و ذكر بعض البصريين ان المج حمضة تشبه الطحماء غير انها الطف واصفر(2).

============================================================

1. در اصل: «حمصة» اصلاح از لسان العرب ذيل «جج». آ. چنين است در اصل در لسان العرب: «اصغره 971. مارقشيئا - 25611 معدنى اجوده من اصبهان ذهباني11) و فضى يحمل ايضا من بدخشان واه گرديز (2).

1. در ترجمه فارسى: «بعضى ازو بمجوهر زر شباهت دارد و او را برتجه گوينده. آ. در اصل: «كوريز». احتمال گرديز از زكى و ليدى طوغان است در تذاكير (ص 135).

972117 الماء بالرومية نيرون(1) و بالسريانية ms598 ميا. والعذب بالرومية انيكون والملح الميرون (2 و بالسريايية مليحا و بالفارسية شور.

1. چتين است در اصل. آب را يه يونانى هودر 2555 گويندا. آب شور يا آب دريا به يوناقى آلمه اانال است والميرون (الموروس) به معنى نمك است.

972. (مكرر) ماقير(1) 110111.1110 11115 1128 قشور يضرب الى الحمرة و يحمل من ارض بربر قايضةالطعم ينفع نفث الدم والاسهال و وجع المفاصل.

1. در اصل «ماقين» است كه درست نيست. رجوع شود به ترجمه عربى ديسقوريدس (هه از اول). اين دارو و وصف آن در حاشيه ورق ا117 نوشته شده است. ديسقوريدس نام ديگر آن را بسباسه گفته است. رجوع شود به ذيل بسياسه در همين كتاب كه بسباسه را جوز بويا گفته است، ولى جوز بويا از بربر نمى آيد بلكه از هند مى آيد يه گقته مايرهوف (اساءالعقارء شماره 38) تطبيق ماقير با بسباسه از همين مترجم ديسقوريدس است. براى تفصيل رجويع شود به همان جا.

============================================================

974 محروت(1) م10 27600 ا18ا06ة5قة 161018 ابومعاذ والرسائلى: ساق الانجذان. و قيل هو اشترغار و اجوده من المفازة التى و بين مرووخوارزم ويحمل منها الى الاقاق وما سمعت انه يبزر انجدانا. وكنته قطعت منه للتخليل مقدار(2)منا فصدعت وحممت وسال من لبنه على يدى عه فقرحها و بقيت فيه مدة. ابوحنيفة: اصول الانجذان. بشر: هو اصل الانجذان الطيب و بالفارسية گزانگذان خوش و بالسندية متن هنك فار(3).

1. رجوع شود به ذيل «اشترغاز» در همين كتاب. 2 . ذر ذيل «اشترغاز): «مقدارآما». 3. محروت و وصف آن در حاشيهآ ورق آ 117 نوشته شده است.

975. محلب =7 ع1ق1106 110105 يا بلل1 0ع60015 اصحاب اللغة بنصب الميم لان المحلب بكسر الميم ما ms599 يحلب فيه. حمزة: مهلف ه و معدنه بلاد اذربيجان و حبه حب المحلب الخشكى و يحيىة من اجود غسول ه اليد وهو من شجرالصرود يؤتى به من بلاد الجيل وممايلى اذربيجان و نهاوند و اه يتخذمنه المقارع(1) لطيب رائحته اذا كان الكف رطبا وهو شجرالعجم واجوده يه الابيض الممتلى الذى كانه اللؤلؤ عذب الريح. وعندنا يقع اكثره من ختلان وه و بدله كنشك. ربما اختص به بقعة اختصاص البلسان؛ ففى قرية كوز(2) وه ه مرحلة بين بم وجيرفت و فى قطعة منها فقط قدخرجت اشجار عظام منجه

1. در ترجمه فارسى مقصود از «مقارع» را كو بين گازران دانسته است.2. ظاهرا همان قريهآ جوز است كه به گفته ابن حوقل (ص 314) از آن تا جيرفت يك مرحله راه است. 3. تفصيل راجع به زينت دادن چوبههاى تير در بخارا و خوارزم در ذيل «اجاص» در همين كتاب نيز آمده است.

4. مقصود رنگ پوست درخت مذكور است. در ذيل «اجاص»: *وهى حمر». گ. اضافه از ذيل (ااجاص» 974 مداد :6نى ديسقوريدس: المعمول من دخان خشب الصتوبر مع ثلثه صمغه 9. مرو لب11) يا با لق 611ل16 المطلق منه ينبت بكل موضع وورقه مستطيل حادالطرف خشن يضرب رائحتهه الى رائحة القيصوم وله نور اكهب على قصبته كنور الشاهسفرم، ومنه مايزرعه وا فى البساتين فيكون نوره اقل كهوبة وهو المرماحوز و بزر كليهما اصغر من جه (17اب) الشاهدانج مفرطح من جانب وبزره بالهندية مروبج الحاوى: القهلمان (1): هو اربعة انواع : الاردشيران21لحو ميردارون(3) و درامك(7) ، وهو الابيض ، و مرماهويه، و منه ms600 نوع يسمى ميشبهار. ابوحنيفة: الزغبر والزبغر المرو وهو بارض العرب كثير برى وهو المرو الدقاق الورق ولاادرى اهو مروماحوز ام شيره.

1. اين نام در همين موضع در الحاوى (ج 21 ص 518) و در بسيارى از مواضع ديگر در الحاوى

اما در متن در اين موضع به صورت بهلمان آمده است و اين در من اين فكر را به وجود آورده است كه ممكن است قلهمان نيز قهلمان و آن محرف فهلمان ياشد كه جزء اول آن فهله يا پهله باشد و به هر حال چون اين شخص شرح حال كافى ندارد حدس درباره نام او شايد به جايى نرسد. 2. اردشيران نوعى از مرو است و آن گياهى باشه خوشبوى ليكن بسيار تلخ است (برهان قاطع). در الحاوى (ج21 ص 519): «اردسرغان و در ص 517: «ادرسعان». 3. در اصل: «ميردادور». در الحاوى: «ميرارون» و «ميردارون» و المرشارون». كريموف (ص 802) به نقل از كازرونى: «مرودارو). 4. چنين است در اصل و در الحاوى: «دارما» و در برهان قاطع: ««دارمى نوعى از مرو باشد و آن مرو سفيد است» 978. مروماحوز ب7 11ق11 11161 بالرومية هيو فسيطيوس (1) و بالفارسية مرماهوز و فى صهاربخت حى العالم مروه هميشه بهار و قال باسهل مرو هميشه بهار هومروماحوز لانه صيقا و شتاءى اخضر الرازى: قضبان وورق وزهر اغير اللون يضرب الى الخضرة طيب اه واالريح. حمزة: ضرب من المرو معرب من «مرو» و «ماهو» الرسائلى: المرو ضروب: مروماحوز وهوالدقيق والمروالطيب والمرو الابيض ومرو اردشهران هجه وهو اقواها ومروماحوز هو بوى ماذران، الارجانى: هو قضبان و زهر اغبر جه اللون يضرب الى الخضرة طيب الرائحة.

1. در لوو (ص 254): هوموطوس وهو فسطوس وهو فسطروس (به خط سريانى).جه 979. مرؤداسك(1) اهو يزر المروء البرى.

1. چنين است در اصل و در برهان قاطع: «امرو رشك، تخم مرو را گويند و به عربى يزرالمروخواتند» 980. مروازاذ الرازى: ms601 قضبان يعلوها زغب ابيض شبيه بالجعدة لكنه اكثر زغبا. رائحة المرو

1. رجوع شود يه ذيل «فاخوره در همين كتاب. ا . در اصل: «حماميح» اصلاح از لسان العرب ذيل «جمح». 3. در اصل: «الشباب» اصلاح از لسان العرب.

981. مرزتجوش 122010لأ . 11801513 لة111 ابوحنيفة: بالزاى المرزنجوش و بالراى اصول القصب. وقال : العنقز (1) ساق البردى البيضاء بالعربية العنقز. قيل: كل نبت فيه لين كالبردى والقصب فانه يقال لاصوله العنقز ولاصله الاصلب الجذر. حمزة: هو مرزجوش اى آذان الفار تشبيها لاوراقه بآدنه حمل الى نوشروان من الروم خضائع وشسقى الى ان اخضر وعرض عليه فشبه اوراقه باذان الفار وهو مرز بالقارسية. والمردقوشجه من اسماء الزعفران وليس بالعنقز. ديسقوريدس: هو سمسخون(3) والرومى ه (118) الصحيح امراقون(3) صاحب المشاهير: العنقز والسمسق (4) المرزنجوش .

قال حميد: وابرزت(5) عقيلة اربع هادينها بيض الوجوه كانهن العنقرين فهممت ان اغشى اليها محجرا و لمثلها يغشى اليها المحجرعاه و قال: يعلون(6) بالمردقوش الورد ضاحية على سعابيب ماء الضالة اللجنج ارادالمرزتجوش. يعلون به بالمشط، ضاحية، ظاهرة، ماء الضالة، ارادماء الآس فشبه خضرته بخضرة السدر اللجن الملتزج. ابوحنيفة: اخبر بعض العرب ان شجرة من الدق باطراف اليمن ترتفع قدر الذراع تنبت نبات السرو لها .برمة

صفراء ذكية جدا ياتيك ريحها قبل ان تقبل اليها تدعى الضال و ليس بضال جهن السدر.

1. تنقز به فتح عين و قاف و شنقز به ضم عين و قاف، هر دو، آمده است و همچنين يه جاى زاء منقوطه با راء بى نقطه نيز ذكر شده است و صاحب لسان العرب مى گويد: «وهو بالراء اعلى».

2 . 0دلى. در ترجمه عربى ديسقوريدس(37 از سوم) : «صمصوحن» 3. رجوع شود به عنوان ويونانى. 4. «السمسق السميم ms602 و قيل المرزنجوش» السان العرب ذيل سمسق) ، احتمال مىدهم كه سمسق با سمسخون يونانى مربوط باشد. د. اين بيت و بيت ماقبل آن در ذيل «برديه در همين كتاب به صورت مصحح از ديوان حميدبن ثور هلالى به تصحيح معيدالعزيز ميمنى تقل شد.

بيت سوم در ديوان مذكور به همين گونه است جز آنكه به جاى «يغشى إليهامدر مصراع دوم (ايغشى اليه» آمده است و اين اصح است زيرا ضمير حقا يايد يه «متل» برگردد. و محجر به معنى مكان ممنوع و حرام است. ع. اين بيت به همين صورت در لسان العرب (ذيل لجز) به ابن مقبله نسبت داده شده است. البته به جاى «اللجن» «اللجزه آمده است كه روايت جوهرى است وه درست نيست به دليل قافيهآ شعر قبلى آن. اما در ذيل «مردقوش» همين شعر را به صورت درست آورده است.

982. مرذك 000لاى -.010106110 يا -1168 111050011 1118 1/55 بالرومية طروغوليطوس(1) و بالسريانية مرادخيا و ايضا مرا فروط. المر اسمه اسمرنا(7) والنوع المجلوب من بواوطيا (3): سمرنا(2) بيوطيقا.

المقابلة(5) للادواءة ضرب حكمنه(6)ى يخلط به بعض آلبان اليتوعات القتالة و يفرق(2) بينه طيب الرائحة. ابوجريج: واجوده ما قرب من البياض و شائه اشى من حمرة ولم يخالطه لحاء شجرته. ديسقوريدس: هو ماء شجرة فى الشحر و هاه بلادالعرب يشبه الحسك المصرى يقطع فيتقطر فى اناء اونطع و ينعقد ايضا على ه الاغصان. وهو اجناس و اردؤه الرخو الحاد الشبيه بالصمغ ولاخير فى الاسودمنه فاختر الخفيف الحديث الذى لونه واحد واذا كسر وجد فى جوفه ه شبه اظفار بيض لينة مر طيب الريح حاد وهو بالهندية بول وعن بشر بالهندية

1. در اصل: فى ثمره و شجره المران. ا. در اصل: الثبات.

984 مرميخا نبات ورقه كورق الكزبرة و ثمرته كالتوث الشامتى، و هذا اسمه بالسغدية واظنه المسمى بجرجان قمش (1).

1. با وصفى كه بيرونى از آن مى كند، مخصوصا در شياهت ميوهآ آن به توت شامى، احتمال ميدهم اين كلمه تمشحتمشك. يا قلق-120 121105 باشد (تابتى. ص 329). تمشك در گرگانرود تميش و در مازندران تمش خوانده مى شود اتابتى، 330).

============================================================

1. «قال (ابوزياد) وربما كان المرخ مجتمعا ملتفا وهبت الريح وجاء بعضه بعضا فاورى فاحرق الوادى ولم ترذلك فى سائر الشجر» (تاج العروس ذيل مرخا) .يه 986. مردارسج(1) 10107112 60 بالرومية ليثر غوروس وبالسريانية مردخا و ايضا يقيرا و بالفارسية مرتاسنگ.

قال الخليل هوالمرتج. حمزة: هو مرده سنگ. ديسقوريدس: منه مايعمل من رمله خصوص ومنه مايعمل من رصاص و من فضة فى الحاوى ms604 عن قاطاجانس: و المولوبدانا(2) ومولبدانا الذى ذكر ابرد و اجف (3) من المرداسنج صهاربخت : هوالمرتك المغسول هو المبيض.

1. نام شيمياي آن اكسيدد وپلومب است. آ. 0ل8ههه در اصل: مولديرانا و موليذانا. 3.

در اصل: «اخف» و آن درست نيست: «و قال فى الاولى من قاطاجانس انه ابرد من المرداستج و ايس» (الحاوى ذيل مولوبدانا، ج21 ص 571).

987. مرتك بالرومية كوموسنيقوس و بالسريانية مردخاحوارا دشقن و بالقارسية مرتاسنگ سبيذ قال محمدبن ابى يوسف هو بفتح الميم ديسقوريدس: منج المرتك ما يكون من الآبار ومنه ما يكون من الفضة و اجوده الاطيقى (1) و بعده الهندى (2). و اجود الاحمر الذى يبرق مكسره كالدهب. واحراقه على ه

عبارت بسيار كوتاه شده است به طورى كه معنى را مختل كرده است. مقصود اين است كه آن را نخست به شكل گردو در مى اورند و بعد عمل احراق را انجام ميدهنده رجوع شود يه ه ديسقوريدس ms605 موضع مذگور 988. المرارة الحاوى عدد فى المرارات مرارة السمك البحرى المسمى العقرب. بولس: مرارة يجيوه القبج اجود جميع المرارات . ذكر محصل من اهل كرمان ان جميع ماكنا نشويه بكرمان من القباج كانت ذات مرارة واحدة الا ما كان يحمل من جبال القفص فان كلها كانت ذات مرارتين لم تخطى.

989. المرار ح 602 يا .61600810لهي يا11 يا الة7 1110161 نبت اذا اكلته الابل قلصت عنه مشافرها، ابوحنيفة: فبدت اسنانها. و بذلكه

1. «و قيل انه كان فى نفر من اصحابه فى سفر فاصابهم الجوع فاما هو فاكل من المرار حتى شبع و نجاء واما اصحايه فلم يطيقوا ذلك حتى هلك اكثرهم ففضل عليهم بصبره على اكله المرار السان العرب ذيل مررا.

990. المرى(1) 70016- 23100 بالرومية كريسوغوروس و بالسريانية موريا و بالقارسية آبكامه(2) .

1. در حاشيهآ ورق ب 118. آ. آبكامه بر وزن كارنامه نان خورشى است معروف... و آن را به عربى مريى خوانند 991. مزمارالراعى ت5= با0ال 1قنله اهو داماسونيون و فسره حنين مزمارالراعى 992. مسك با 05عن10510061056 بالهندية كستورى(1) و بالتركية ايبار (2) و بالخوارزمية اكت بنجل وهو تركى وه هندى و كل واحد انواع فالتركى اجوده القناى(3) و بعده التبتى وهو حاد الرائحة ذكى و بعدالتتارى و مسكه كانه مسبخ فاترالرائحة وفيه زهومة و هاه بعده الخرخيزى زهم غير مستطاب. ورائحته رائحة دهن الكاذى واما الهندى بج فاجوده النيبالى وهو يتلو التبتى ولون مسكه اسود يضرب الى الصفرة وهو ه احلى رائحة من غيره وهو فى الادوية انجب و اذكى. ومن الهندي حتماح ه يسمى جترسرى. و بعد النيبالى الكشميرى و بعده الاودياخى وهو قريب ين الحال من الكشميرى لايغايره الا بقبخ الصورة ومسكه اكثر سوادا واذاه

(119ب] حدو- مدار غشه على السياه(6) داوران والاملج والشيطرج وجفتاللوط و ريوند والتفاح الشامى والسنبل والقرنفل ثم يرفد بمسي و عودة (7) . فى ارض الديلم حشيش يسمى مشكراش(8) لاينكر رائحته من رائحة المسك.

اجود(9) المسك الصينى وهو عزيز لايقع الا فى الندرة ووزن نافجه عشرون و درهما و ربما زاد ولرقة الجلد يمكن عدالشيات فيها محلوقة ليس عليها طاقةيه ول شعر. و اذا هى فتقت كان وزن الجلد نصف درهم او ثلثى(10) درهم و يرعف فاتقها ويبقى رائحتها اربعين سنة، ثم التبتى ثم الطومستى (11) ثم النيبالى ثم الخطائى ثم التتارى ثم الخرخيزى ثم البحرى ثم الكشميرى. والذى يقال انه يرعى السنبل هو باطل لان من الغزلان مارعى الحنطة والشعير ويكون منه ه مسك، والصائد يصيده ويذبحه ولايزال يمس اعضاءه لينزل ما فى عروقه من ه الدم الى السرة فاذا امتلأت قورالموضع و علقه الى أن يأتى عليه الحول وفيستحيل مسكا. فكل دم كان فى السرة قبل الذبح يكون دقاقا و ما ينزل اليها ه بعد الذبح قطرة قطرة كان شياتا(12).

1. در اصل: كستردى كتورى. متن از لغت نامهآ پلاتس (ص 833) اصلاح شد 2. «يهار المسك بهباء صلبة (يعنى پ)ه (ديوان لغات الترك ج3، ص 10). 3. چنين است در اصل و شايد: «قنبارى»: «و بعد الهندى من المسك القتبارى وهو مسك جيد الا انه دون التبتى فى القيمة والجوهر واللون والرائحة يؤتى به من بلد يقال قنبار بين الصين والتبت...» (نهاية الارب، ج 12 ، ص 12).4. شايد همان اذوسمت» مذكور در نهاية الارب (موضع مذكور) باشد: «و افضلها (اى انواع المسك) التبتى ويوتى به من موضع يقال له ذوسمت بينه ويين التبت مسيرة شهرين». 5.

”’ناى مطلق عطر وروغن خوشبوى است اليدل واسكات). ع. چنين است در اصل ودره

993 مسحقونيا(1) هوزبدالزجاج اييض صفائح سريع المكسر. صهاربخت: طلاالغضار(2) البصرى.

ولل و يقال له ماء القوارير و ماءالزجاج الترنجى: زبدالزجاج شيء اذا طبخه الزجاج جمد عليه شبه البورق الاسود شديدالنشيف. بشر: هوزبدالخضر وه يقال زبدالقوارير و بالفارسية كفك شيشه و بالسندية قاياقين و بالهندية فج فج.

1. به گفتهآ مايرهوف در شرح اسماءالعقار مسحقونيا كلمه سريانى است (به نقل از بروكلمان) وه به معنى روغن آبى است. و به تقل او از ليتمان به معنى روغن خاكستر است. آ. در الجماهر (ص 222): «طلى الغضارات المصرية».

994. المسن قال الصابى: اجوده الخوارزمى وهو حجر املس يحدد به السكين.

995. المسوس .

ابن الاعراب: هوالترياق لانه يساس الى ان يستوفى الصلاح وكذلك الماء المسوس(1) اذا اصلح ويرد بالعلاج حتى صار مرئيا.

1. ظاهرا مؤلف مسوس را كه به معنى آب گوارا است از ساس يسوس (اجوف واوى) گرفته است در صورتى كه لغت نويسان عرب آن را از مس (فعل مضاعف) گرفتهاند رجوع شود به و لسان العرب ذيل مس.

============================================================

997. مشكطرامشير 7090 22610=ا 5لقان1ل 1280) يا 6 فل ق10لل و و يقال طرامشيع، بالرومية ديقطمينون و فى كتاب الترياق دقطاميون و عن ه اديسقوريدس دقطمنن11) و عن جالينوس فسودوديقطامين(2) تفسيره مشكطر امشيع زور و ايضا تاليسفيس تفسيره مشكطرامشيع زور وهو اضعفج منه. بولس: منه نوع يسمى مشكطرامشيع الكاذب رومى. وهو نور احمر فى رائحته كندرية. و قيل يكون ايضا بنيسابور و نباته يشبه نبات الكتان يعمله جوزات و يكون ذلك نورها. الدمشقى: حشيشة اذا رعاها الغنم حلب دما.

وا ديسقوريدس: ترعاها المعز اذارميت فيسقط منها النشاب. الرازى: قضبان يه دقاق تشبه قضبان الشاهسفرم اذاجف(3) و ليس فيه كثير طعم او رائحة فى اول ه مايمضغ ثم يعقبه حرارة وحدة. ابومعاذ عن الدمشقى وصاحب الكافى انه نوع

(2120) ديسقوريدس: ينبت بجزيرة اقريطى حريف جدا و زعم قوم ان المحزهناك اذا رميت بالنشاب رعته تساقط منه مارميت به. الرازى: بدله الالسفاقن. ابنج ماسويه: بدله القرطمانا و همامتقاربان.

1. در اصل: دقط قمنن و آن درست تيست. 7 .1660000 يعنى ديقطا منن بدلى نام لمى أن: .6لل3. در متن: «اذاحله و در حاشيه: «اذاجف». 4. در اصل: «الشافن» و «السفاقن» رجوع شود به الالسفاقن در همين كتاب 998. مشقاطون (1) صهاربخت: بخور معجون يتخذه النصارى اليعقوبية و يبخرونه فى بيعهم .جه 1. در ترجمه قارسى: «مشفاطورا*.

889 المشمش م112 يا تدننعلال8 تتل8انه= 5ا2 ل81116 مسيح: وهو البرقوقوية(1) ، بالرومية ارميناقون (2) و بالسريانية رومانى دبرقويا.

وا نظر متطبب الى رجل يغرس قضيب مشمش فقال له ايش تزرع؟ قال شجرة اجه و لى ولك. الاهوازى: بالرومية اغلقندريا.

1. در لاتينى ت 1166 يعنى زودرس (مايرهوف در اسماء العقار233). 2. ملون ms609 ارميناكون سيب يا ميوه ارمنستان.

100. مصطكى 10071/11 .ققفا160 1518 قاله محمدبن ابى يوسف منصوب الميم غير مشدد الكاف. الخليل: كيا(1). بشر:ن بالسندية كيه و بالفارسية ريباس (2) و ريباست. حمزة: كيه. قاطاجاتس: اجوده المجلوب من كيوس، و كذلك(3) ديسقوريدس. والمصرى قريب القوة منيه

الرازى: صمغ مثل الحجمص والباقلى لونه ابيض اصغره مثل اللبان بل اصغره منه. قيل هو الراتينج الرومى و يغش من النبطى اذا عبق اوشوى حتى يذهب لزوجته التى يتديق باليد. بولس: بدله قلب شجرته او لب الاذخر و بدل شجرته ه اصل عصا الراعى. الارجانى: هو صمغ من العدس الى الحمص و اكبر قليلا يه ول لونه اصفر الى البياض مثل اللبان الذكر الا انه اصغر منه واكثر شفاء. ولثمر 1201ب! شجرته دهن نافع قابض و يحمل من المصطكى نفسه دهن. ابن ماسويه: بدله العلك الفارسى مرة نصف فان لم يوجد فمتله لبان ذكر 1. رجوع شود به ذيل «كيام در همين كتاب. 2. در برهان قاطع «رماس و رماست». 3. جملهآ «و كذلك ديسقوريدس» در متن پس از: «و بالفارسية ريباس وريباست» آورده شده است و آن درست نتواند بود زيرا ديسقوريدس فارسى تمى دانسته است! محل اين جمله بايد پس از قول و منقول از قاطاجانس جالينوس باشد زيرا در ترجمه عربى ديسقوريدس (70 از اول) در ذيل مصطكى دارد: «و قد يكون منها شيء جيد بالجزيرة التى يقال لها خيوس. 4. النجب محركة و المجاء الشجر.

1001. المظ (1) .10ن1010) ا 61 1012 ابوحنيفة: هورمان البر ينبت بالجبال و ينور كثيرا ولايربى ولكن جلناره كثير العسل. ابوحنيفة: المذخ عسل يظهر ms610 فى جلنار المظ و يكثر حتى يتمدخه الناس اى يمتصونه والنحل يجرسه اى يأكله.

1. در ترجمه عربى ديسقوريدس (119 از اول): بالوسطيون «هو جلنار وهو رمان برى .

============================================================

1. در يوتاتى 176711702ي انتريكوس. شايد كلمهآ مذكور در متن تصحيف شده همين ياشد.

1004. مغاث =)9 1عللا31ا 1088051600 وا و مغاذ وهو خشب هتدى ابيض يدخل فى ادوية الوتى. ماسرجويه: عروق ه والرمان البرى و يجيي فى الكتب بسيار داتج ففسره صهاربخت يآتنه ثمرةالمغاث. الرازى ذكر كلر(1) و قال هوالمغاث الهندى فلهذا يظن ان منه روميا و منه هنديا نيطيا 1. شايد درست «كلزه با زاء باشد رجوع شود به ذيل «كلرم در همين كتاب.

1005. المغفار ب2ى 220000ا ل1060 صمغ يخرج من العرفط(1) حلو فيخلط بالماء ويشرب. و قيل يخرج من و التمام(2) وصمغ الاجاص مغفور ومغفار. ابوحنيفة: والمغاثير ما يكون من الرمث فانه ابيض كالجمار(3) حلو فيه لين و ما يكون فى العشر فانه يخرج فى فصوصه ومواضع زهره فييبس و يجمعه الناس ويسمونه سكر الحشر و فيه مرارة و ينضح الثمام متل ذلك 1. رجوع شود به ذيل «غرفط» در همين كتاب. 2. قام علمى آن للدللا اتنلە ي317. در اصل: «جمازه و آن درست نيست. تصحيح از المخصص، ج 11، ص 218. جمار چيزى است شييه پيه و پنير در درشت خرماء

الخليل: هوالمشق و منه توب ممشق.هجه 1007. مغتاطيس بالرومية مغانيطش و ايضا ارمنطيقون و ايضا ايرقليثا(1) و بالسريانية كيفا و تثفث(2) فرن لا و بالفارسية آهن رباى و بالهندية كدهك و ايضا هر باج واظنه ه من اهن رباى. ديسقوريدس: اجوده اللازوردى و قال يحرق فيصير شادنه.

قيل: ان دلك بالزيت هرب منه الحديد و ان دلك بالثوم ذهبت خاصيته و ان غسل بالخل عادت.

1. بايد ارقليا(هر قليا) باشد. به ms611 يوناتى 7ع10088 816- سنگ هر قليه. 2. كريموف به تقل از باربهلول: كافا رنتفا فرزلا. الحجرالذى يجذب الحديد (ص 818) .

1008. المغنيسيا(1) ل111668 يستعمله الزجاجون والغضائريون فمنه دقاق كالتراب فيه عيون يشبه الحديده ها پصيص و منه قطاع صلية و منه احمر 1. فرمول شيمياى آن ي 1000 است (كريموف 819 و كتاب الاسرار ترجمه شيبانى). «گلى باشد سياهرنگ و آن را از كوه كاشان آورند و آن به مرقشيثا مانند بود و بعضى گويند سنگى است الوان و پسيار سست و نرم كه شيشه گران به كار برند و آن را سنگ سليمانى گويند و به گچ رنگ شهرت دارده (برهان قاطع).

1009. المقل 100011400090 .1611 ع110 يا االلة1للل يا للللق1 1ل1660612 110.لكٹ يا.0/10ل0.1 الآمدى: الوقلة شجرالمقل و فيها شبه من النخل (1) من جهة الخوص والليف .

============================================================

الازهرى: شجر يشبهالنخل له ليف و خوص الا انه يثمرالمقل. والاملوج (2) (2121) نوى المقل و قال القتييى ورق كالعيدان ليس بعريض نحو ورق الطرفاءهه والسرو. و قيل (2) ضرب من النبات كالعيدان وهو العبل (3) و قيل هو ورق مفتول. وسويق المقل يسمى حتى. والمقل بالرومية بدوليون و ايضا بداليون وه بالسريانية مقلا و ايضا قيرف و بالفارسية بوى جهوذان وقيل انه بالهندية كلكل(4) و قيل كركر و يجيى فى الكتب كور. و قيل الكور مقل اليهود و يقال مقل مكى و مقل احمر. ديسقوريدس: يحك(5) من الشجر حوي اجود حكه اه ما كان مرا صافيا نقيا من الوسخ والعيدان. الارجانى: المقل المكتى هو ثمرة اه الدوم باردعاقل و منه جنس اسود وسخ يؤتى به من الهند وجنس من الحجازجه ول يابس كالعلك فيه خضرة قليلة يغش بالصمغ ليس بمر ولا طيب الرائحة.

الرسائلى: اجوده ما مر طعمه و صفالونه لزج سريع الانكسار طيب الرائحة على النار كرائحة اظفار الطيب. اوريباسيوس، الرازى و ابن ماسويه : اختر منه المر الطعم الشبيه ms612 بغرى جلودالبقر الذى يكاديدبق باليد السهل الانحلال النقى من العيدان والوسخ الطيب الدخان الشبيه برائحة الاظفار. ابومعاذ المقل والكور والقفر بوى جهوذان. جالينوس: هو نوعان سقلى(6) اسود والين من العربى والعربى اصفى لونا ويغش بالصمغ والاسود هندى. بولس: يجلب هن من بلادالخزر والعرب. ابوحنيفة: المقل الذى يتداوى به صمغ كالكندر احمر طيب الرائحة؛ وذكر بعض اعراب ثمان انه لايعلمه نبت الابجبل(6) قهوان المطل على البحر و شجره كشجر الليان ذوشوك اوريباسيوس: المقل اليهودى عيهن اليلاون 1. در اصل: «النحل» با حاى بى نقطه و آن درست نيست. 2. گفتهآ قتبى و «قيله راجع به املوج است.. «العبل بالتحريك الهدب وهو كل ورق مفتول غير منبسط كورق الارطى هه

101. مقدونيس(1) 78د1102 01101لفلةةلا15110561 ايا ا 0 1111ل11 صهاريخت: هوالكرفس الرومى و قوته قوة كرفس النبطى .ه 1. رجوع شود به ذيل كرفس در همين كتاب.

1011. المقر(1)..ا05ل صاحب المشاهير: هوالصبر.

1. رجوع شود به ذيل «صبر» در همين كتاب.

1012. مكهيارك(1) دواء هندى يقلعون به مع الزاج البواسير. خشب(2) هندى يستعمل بدل جه ms613 جنطيانا و عرطنيثا و يطلى على البواسير مع الخل والزاج فيستأصلها.

1. در لغت نامه يلاتس ذيل «مكهانا» آمده است كه نبات 26207 ع1ة1202 يا تخم آن است. و نيز تخم زنبق ابى است 10065680089م كه سرخ مى كنند ومى خورند و آن را مقوى اه ميدانند. اما اين وصف و اين نام با نام مكهيارك و وصفى كه بيرونى از آن مى كند منطيق نيست. آ. اين قسمت در حاشيه آمده است.

============================================================

1. براى تفصيل درباره اين نبات و مشكلات مربوط به آن رجوع شود به مايرهوف بر اسماء العقار (شمارهآ 325) 2. در اصل: «بالتبط».

1014. الملوكية(1)08،1يايا 00ا،08ل1=.ا ق11011ل16 ا لاه08516ل16 بالرومية اييسقوس و بالسريانية ملوخيا و بالسجزية القديمة ملك(2) وبالحديثه پنيرك تشبيها لحبه بالجبن و رأيت فى بعض كتب اللغة الكشيعاء و يسميه اهل بلخ دبوكى وهو الملوخية والخبازى والخباز نبات يسمى پنيرك ثمره مدورة ه اااا تشبه الجبن كالترمسة(3) ينبسط على الارض يشبه ورقه الملوكية و كانه من جنس الخطمى.

للان به لاتينى لتللانآهاحي4800- پنيرك مرداب 110815111080 ليدل واسكات).

2. در لغت نامه فارسى لاتينى فولرس: مكك. شايد با معادل يونانى آن بى ارتياط نپاشد 3 . در اصل: «كالبرمسة».

1015. الملح ك483- /38 فه و اوريباسيوس: بالرومية الاوس: و بالقارسية تمك والاندراتى عنداللغويين و ذرانى(1) و ذرآنى مقصور و مهموز وهو الشقاف الطبرزد. الرازى: الصينى ابيض صلب رائحته كالبيض المسلوق وهو معدوم. وملح القلى إن ينقع ابيضه ه فى سبعة امثاله ماء اسبوعا ثم يطبخ الى ان ينتصف ويروق مرارا و يجعل فى هون اكيزان دقاق و يعلق على جام فمارشح اولا رداليه و مارشح بعد ذلك فارفعه و

ابن خالويه: ذرانى وذرانى منسوب الى الذرآة وهوالبياض . سسرد: الملح خسة ه انواع- اجودها الاندرانى ثم الابيض ثم الاسود ثم الاحمر ثم النوشادر.

و وزاد بعضهم فيها قسمين منزولين مذمومين احدهما الترابي المتولد من تراب هاه السباخ اذا اصابها الندى ثم الشعرى لان الشغر اذا مكث فى الارض تولد منه

3. اين قسمت تا آخر در حاشيهآ ورق ا122 نوشته شده است. 4 . كيفيت اين كلمات و معانى ان را ندانستم 1016. مصل (1) ماء الاقط اذا طيخ و عصر 1. در حاشيهآ ورق ا123 آمده است. در ترجمه فارسى: «مصل عصارهآ اقط را گويند چون او را يه و پهزند و آب ازو پيرون كنند. او را مصل و مصاله نيز گويند. واقط را پارسيان در بعضى از كتب به لول ادرست: لور يا لورا) ترجمه كردهاند و در بعضى پنير گفتهاند.

1017. منشم()= 81ل0 يا ق1لل 10 يا لقلة81010 المخشكى: بفتح الشين وكسرها و قال هو حب يؤتى به من اليمن ويدخل فى طيب اهل اليمن و الحجاز فيعرفه اهل الحرمين ولا يعرفه اهل العراق.هيه الارجانى: حبه فى مقدار الفلفل و لونه الا آنه سهل الانكسار عن لب اشد بياضامنه عطر. ابن ماسه والرازى: حبة مثل حب البطم مائلة الى الصفرة طيبة الريح. اين زكريا: هو معروف بهذاالاسم بالشام.

1. «المنشم حب من العطر شاق الدق. والمنشم والمنشم شيء يكون فى سنبل العطر يسميه العطارون روقا وهو سم ساعة وقال بعضهم هى تمرة سوداء منتنة.به السان العرب ذيل نشم) .ج

1. احتمال ميدهم همان كلمهآ كوتج باشد كه در ms616 برهان قاطع به معنى شونيز و سياه دانه آمده است اگرچه معنا با منج يكى نياشد. 2. خوب كلا و خوب كلان به معنى تخم بارتنگ است (برهان قاطع)3. احتمال ميدهم همان «منگ ويشتاسيان» باشد كه در اردا ويرافنامه آمده است (حواشى دكترمعين بر برهان قاطع در «منگ»). صورت ديگر آن «منج زراوشان» است كه به گفتهآ برهان قاطع تخم گل خيرى است. ؟. رجوع شود به ذيل «لوزه در همين كتاب.

1019. من د ابن سرابيون النجار: الصاعد من ثآمرالشجر والماء والارض اذا لطف منه الشمس فى الموضع العالى وانطبخ اكتسب حلاوة وغلظا فاذا اصابه بردالليل و غلظه و عقده فثقل ونزل على الارض و الاشجار بمنزلة الندى فهذا هو عسل حجه الطل وهو المن و مادة العسل مشابهة لهذا و يكتسب الجودة والرداءة من الشجرالتى يسقط عليها، والساقط على البطم واللوز و ما اشبه ذلك جيد وعلى يه (122ب) الاشجار الرديئة ردى، منه صعترىوافسنثينى و ذلك بحسب التقاط النحل ، واللوزى الذى يجمعه النحل من اللوز اقل حرارة من الصعترى. الفراء: كل شيء سقظ على الثمام والعشر فهومن. و قيل هو ما من الله به على خلقه من غير تكلف لزرعه و سقيه، ولهذا قال الكمأة من المن و قيل هوالطرنجبين هن والسلوى السمانى و قيل العسل. ابن ماسه: هو الجزنجبين وهو طل يقع على هيه الطرفاء. ابومسلم: المن عندالعرب ما يسقط على اصناف الشجر والنبات سقوط الطل حلوا و لذا اجتمع كان كالسكر وله قيل الكمأة بقية المن. قيل

1. در لغتنامهآ پلاتس (ص 986) مانك و مانك به معنى گوهر و سنگ قيمتى است. آ. در المجماهر اين سخن از قول حمزه نقل شده است و بعد گفته است: «و هذه صفة المها والياقوت الابيض» (ص 91).

1021. مو 1010ل1 سلاه 6 بالهندية به ms617 مونء اصل رومى و قيل هو جزر برى و دوقو بزره. الرازى: قطاع مختلفة الشكل مالحة الطعم فى لون الغاريقون الا انه اصلب و اصغر قطاعا و يشبه خشب الغار والاصول التى يسمى مشك اشنان عليه غبار و فى طعمه ه مرارة وقيض وهو اصلب من الغاريقون و قطاعه دون قطاعه. ديسقوريدس: ساقه يشبه ساق الشبث وارتفاعه نحوذراعين متفرق الاصول دقاقها بعضهاجه معوجة و بعضها طوال طيب الرائحه يسخن اللسان. الرازى: بدله جوز طيب ه اى بوا. ابن ماسويه: بدله نصف وزنه قلفل اسود وفى تسهيل البوليه فطراساليون و الا بزر الكرفس الجبلى فان لم يوجد فبدلها الافسنتين الرومى .

1. براى معانى گوتاگون «مو» رجوع شود به شرح مايرهوف بر اسماءالعقار (شماره 231).

1022. مورداسفرم (1) با قلة6لاتة ق0ل12 الرازى: اس نبطى ابيض واسود نوعان. ابومعادة اصبت فى كناش مجهول انه الاسه. وفى المنجح شابابك ويقال الاس التبطى الدقيق الورق. الرسائلى:

1. در حاشيه ورق ب 122 نوشته شده است.

1023. صوز .ا829/ يا با 11156610181 يكون للموز عرقان فقط و ليس باقيا كالشجر وآنما ييبس (1) و ان كان الهواء فى ذلك الوقت دفيئا ثم يزرع غرسا من عروقه ولحاء اصوله ولايطيب على ه شجرته و لكنه يقطع و يعلق فى البيوت تحت الارض اياما حتى يطيب. وار يقولون بمصر ان اصل الموز هو نواة تمر وقعت فى وسط قلقاس(2) وينبت منه ه موزء ثابت: رؤى بالبصرة قنوموز فيه ثلاثماثة موزة ووزن القنو ثلاثمائةه (6123) رطلقيل ان يدرك العنقودالواحد فى العددالواحد يكون قد نبت حوله منه كثير ويتضاعف فيأخذالموضع. ابوحنيفة: عمان معدن الموزحكوي هو ينبته نبات البردى له عنقود غليظة وورقه ثلاث اذرع فى ذراعين ويرتفع كقامة وه فراخها ينبت حولها واحدة بعد اخرى فيخلف اطلاعها ولهذا لاينقطع. ms618 واه صيفيه اجود من الشتوى وبين نبات المؤزة الى إتمارها شهران وبين اطلاعمها و و إجزازها (3) اربعون يوما ويكون فى القنو من ثلاثين الى خمسمائة فاذا كانت كذلك . ثحمدالقنوة.

1. در اصل: «يلس». 2. رجوع شود به ذيل «قلقاش» در همين كتاب. 3. در اصل: «احزازها».

«اجزالتخل حان له ان يجزه 1024. مولبدانا (1) »1101138000= 166) صهاربخت: قوته قريبة من قوة المردارسنج.ه

1025 مومياى 11770444716 161 السرى: معناه شمع الماء لايدرى احد من اين يجيي او ينبع وله بقارس بيت مقفل و عليه حرس عدول يفتحونه كل سنة بامر السلطان وحضور المشايخ ، و ه فى مجرى الماء حوض نصبت عليه مصفاة كالغربال يجرى فيها الماء ويبقى عه المومياى فيجمد ويؤخذ الى الخزانة. ابومعاذ: فارسى (1) وهو صنف من القار وهكذا (7)ي قال الدمشقى. حكو فى كناش (2)كالخوز: يؤتى به من ارض ه ماه شبه القير وهو صمغ يجرى من حجر بين الجبال. قيل فى امتحان المومياى يه ال يحل (3) بدهن حدوى تشرح كبد و يطلى على مواضعها المشقوقة ويشال (4) بسكين فان تماسك فهو جيد. اشكال الاقاليم: بدارابجرد المومياى للسلطان فى غار موكل به الحفظة يفتح كل سنة فى وقت معلوم و قداستجمع فى نقر حجر يوه هناك ماء قداجتمع فى اسفله المومياى بقدر رمانة فتختم بمشهد تقات السلطان وال والحكام و اصحاب البرد و يرضخ(5) منه الذى يحضره الشيء اليسير، وا هوالصحيح وما عداه مزور و بقربه قرية يسمى آبين فينسب اليها موم آبين.جه حمزة: فى كل واحدة من قريتى حوران(6) و كركوكان (7) من رستاق قهستان وهر باصبهان معدن(8) مومياى.

1. در الجماهر (ص 204): «و قال ابومعاذ الجوامكانى هو فارسى الجوهرب . 2. اضافات از كتاب المجماهر (ص 205) است وبى آن معنى مختل است.3. در متن: «يحل بدهن المشيرج0» كه درست نيست. در حاشيه: «يحل بدهن تشرح كبد. در الجماهرر (ص206): «يحل فى دهنه خل ويطلى على كبد مشقوق..».4. ms619 در المجماهرة «و يسأله 5. در اصل: «ويرشح». متن ما ه مطابق الجماهر 6. در الجماهر: «جوران». شايد «جوزان». 7. در الجماهر: «كركوكران» 8. در الاعلاق النفيسه (ص. 157) معدن مومياى را در كوههاى رستاق «فريدين» اصفهان گفته اسنت.

============================================================

3. شايدة «برابرة». 4. در نهاية الارب، ج 11 ، ص 319 » تحلب». 5. رجوع شود به ذيل لينى در همين كتاب.6. عبارت سقط دارد در ترجمهآ عربى ديسقوريدس 611 از اول): «هو صمغ شچرة ه شبيهة بشجرة السفرجل و اجوده ما كان منه اشقردسم شبيه بالراتينج...». 7. عبازت ظاهرا در اينجا نيز سقطى دارد 1027. مين (1)/7لا=.87ل ة6اة 160101 الحرف الثانى غيرمنقط، وهوالمو(3) و يسمى ايضا مطصير (3) وهو موالماء.

ار ديسقوريدس: يكون ببلاد ماقيدوتيا طيب الرائحة يشحذاللسان.

1. در حاشيه ورق ب 123 نوشته شده است. آ. رجوع شود به ذيل مو در همين كتاب 3 .

چتين است در اصل. وصحيح «اتامنطيقون» است همچنانكه در ترجمه عربى ديسقوريدس (3 از جوه اول) آمده است. در الحاوى، (ج21، ص 483): «و يسمى ايضا منفطير..» و آن هم ظاهرا محرف اثامتطيقون است.

1028. ميشناى(1) ا 2210ل611100020 (2124) كذا ذكره الرازى و بسجستان يعرف بهذا و بزابلستان شيرگيا(2) و يبلخ وه طخارستان خيارك بى بر و بخوارزم ويذويك.

1. در ذيل «حت العالم* در همين كتاب ميشنا را مرادف با آن دانسته است. ولى ظاهرا اين ميشنا غير از حى العالم است. 2. «شيرگيا گياهى است كه چون آن را بشكنند از آن شيرهآ سفيدى ماتند شير برآيد و در خصابهها به كار برنده (برهان قاطع) 1029. ميويزج 170100702120-.ا قاا1 هذا زبيب جبلى والريفى يطلق بالزبيب.

============================================================

1 . در حاشيه توشته شده است: ms621 «و فى الاصل حرفه الثاتى غيرمنقط». از تعريف معلوم مى شود جه كه اين گياه نوعى پيچك است و بدين ترتيب به قرينهآ معادل يونانى آن بايد ميلكس پاشد نه ميكلس 1031. ميواقتئوس(1) 1112202 يا 610112 060070 قللت26 ق182م يا .ا تلة11 188608 تفسيره شوك الفارة.

1. در اصل: «ميوافيقوس» و آن درست تيست. در ترجمه جربى ديسقنوريدس (125 از دوم): «اشفاراغش فطراوس وهوالهليون و قد يقال له ايضا مواقتثوس.س». رجوع به عتوان يونانى جه شود. اين گياه بهفارسى مارچوپه است.

1031. (مكرر) ميبه(1) .)1ع1 18301 1151 يا م2نا705 116010 17018 قيل حب حامض يسود اذا بلغ وانتهى شكله و شجرته كشكل الآنير باريس و ه شجرته الا آنه مائل الى التدوير نافع لسددالكبد و يكون فى جبال الشآم منه كثير.

1. در حاشيهآ ورق ا124 نوشته شده است. كريموف به آن شماره نداده است و در ذيل ميهنمك ذكر كرده است (ص 835).

============================================================

1. در مخزن الادويه ميسن را لوطوس ولطوس گفته است اما ماهيت آن را طورى گفته است كه بالوطوس مذكور در ديسقوريدس (93 از چهارم) فرق دارد. در آنجا لوطوس معادل حندقوقى ذكر شده است (رجوع شود به ذيل لوطوس و حندقوتى در همين كتاب). ابن البيطار آن را ميس بدون نون خوانده و با لوطوس يكى دانسته است. آنچه در متن ما آمده است با گفتار ديسقوريدس اموضع مذكور و 94 و 95 از اول) مطابق است. در شماره 93 بستانى آن را تعريف كرده است ودر 94 برى آن ريا الوطو اغريوس ومعناه فى اليونانى جندقوقا البرى ..) و در 95 مصرى آن را الوطوس الذى يكون بمصر). آ. در اصل: اما المسمى!

1033. مى نمك وبطبرستان يحصل على جوانب الخوابى التى للشراب ملح وسمعت انه ايضا و يرسب فى اوانى الزجاج ويسهل الاستاران منه الصفراة ان وجدها والا ms622 انهضم و ولم يضر و رأيت فيه حمرة اشبهت حمرة الدردى. ويرسب فى القرابات من جنه ماءالحصرم هناك ايضا ملح كنبات السكر يعقل.ه

حشيشة هندية. الرازى: بدله ربع وزنه زنجبيل و ربع وزنه قسط وسدس وزنه حه سنبل. الارجانى هو قشور و اقماع يشبه البسباسة الا انه ليس فى حمرتها وهاه (124ب] صفرتها، عطرالرائحة فى طعمهاا حموضة قليلة. و بدله ربع وزنه زنجبيل وه نصف وزنه قسط و سدس وزنه سنبل 1. مايرهوف در شرح اسماءالعقار (250) گويد كه سانسكريتى آن 1785809 است. در لغت نامه پلانس (ص 1116): ناگسر يا ناگ كسرى.2. «ناغيست به معنى نارمشك است كه تخمى باشد سرخ رنگ، معده و جگر سرد را نافع بوده. (برهان قاطع).

1035. ناردين 00 18لب 66118 يا 76000 18110 ياب).ل 1005186005185160091 الارجانى: هوالسنبل الرومت و لايشبه السنبل فى الليف والشعر بل خشب متفقع عليه شى من الليف فى طعمه مرارة. ديسقوريدس: ورقه طويل احمر و ه

1. ظاهرا در عبارت سقطى هست. در ترجمه عربى ديسقوريدس (6 از اول) ؛ السنيل الذى يقال له ناردين قلطيقى فانه يكون... وهى شجيرة صغيرة» و قلطيقى يعنى از مردم سلت= 86 ه2613 يا گآل. در اصل: «القليطى»2. در ترجمه عربى ديسقوريدس: «فينبغى ان يتقدم بيوم فى ه رش الجزم.6 5.3ە)به يونانى به معنى بز نر *. در اصل: ««و ورقه». اصلاح از ديسقوريدس.

1035. (مكرر) نى (1) هوشه اناردين سورى وهوالسنيل.

1. ظاهرا «مى هوشه» يا «ميخوشه» يا «ميخوشه) است. رجوع شود به حاشيه شمارهآ (7) از ذيل «زراوند در همين كتاب.

============================================================

ديسقوريدس: اميانى. بشر: بالفارسية نغن (3) خوالان و نانخواه.

1. به گفته مايرهوف در اسماءالعقار نانخواه در آشورى نينو در سريانى نينيا و نانخو است (شماره 259).2. در لغتنامهآ پلاتس: «اجوان و جوانى (ص 24 و 395)- قن1د11611 فه يا 00لةاللاتلاقلاى نيل3. «نفن» و «انغنخلان» و«نفنخوالان» زنيان ونانخواه باشد» (يرهان قاطع).

1037. نارچيل ب2ا13ل0 ق00 بالهندية نالير (1) . ابن ماسويه: المختارمنه الحديث الابيض العذب وهو كالنخل ليس له سلاء(2) و خوصه اربعة اشبار ms624 الى ستة و ثمره فى ليف يسمى الكنبار (3) ول و ثمره غيرمنقطع طول السنة. حتو كنباره يحمل كل شهر طلعة اوطلعتي فيكون فى السنة اثنى عشر مرة. و الاطواق(4) ماؤه خلو يسيل منه فى غاية اللذاذة تبقى على الحلاوة نصف يوم ثم يصير خرا نصف يوم ثم يحمض و اه يبقى على الحموضة. و يصعد اليه جنس من السمكة شوكه الى خارج لشربهاهن الاطواق فاذا صعدها انسان رمى بنفسه من الشجرة. قال العتيپى(5) هو نخل يه المقل قلبه طباع البلد. قيل: سفن البحر تخاط بالكنبار وهو ليف المقل لانه لاينقطع ولا يبتل بالماء ثم يطلى بالنورة والشحم فلايعمل فيها الماء الملح. هذا ليف النارجيل لاليف المقل و جزائره معروفة والشحم هو دهن الومال. و اه جزائرالديبجات(6) جنسان احدهما يرتفع منه كوده (7)آوهو الودع والاخر يرتفع منه ه خيوط كنبار. ويدفن النارجيل فان كان رطبا نبت والابطل. رجل رآى فى منامه انه يأكل جوزا هنديا فعبر انه يتعلم النجوم لان الهند يختصون بهذا العلم وهو ه

ال6. «و تنقسم هذه الجزائر (اى الديبجات) الى قسمين بما يرتفع فتسمى ديوكوذه اى ديبجات هاه الودع يجمعونها من اغصان نارجيل يفزرونها فى البحر، وديوه كتبار الغزل المفتول من ليف ه النارجيل لخرزالمراكب (ماللهند ص 149). ديبجات جزايرى است كه ذر جنوب غربى شبه قاره هند در اقيانوس هند ms625 واقع است. نام امروزى اين جزاير علةتعقا (لكشاديويحصدهزار جزيره) استت. 7. در سانسكريت كاپاردا يا كاپارديكا، در هندى كورى ع711ن. نوعى صدف كه در بعضى نواحى افريقا و آسيا بعنوان سكه پول به كار ميرود تامى كه بيرونى و ميدهد با اصل سانسكريتى آن مشابه است. 8. سخن حمزه كه جوزهر را گوى چهر خوانده ى است به صواب نزديكتر است. جوزهر و گوى چهر ماه را مى گفتند و در علم هيات اصطلاح خاصى است مربوط په ماه.

1038. ناركيوغ(1) با 10686 52 ابومعاذة الخشخاش الاحمر و يقال بزرالمرزنجوش.ه 1. همان ناركيو يا ناركيو است رجوع شود به ذيل خشخاش در همين كتاب.

1039. الناطف(1) صاحب المشاهير: هوالقبيطاء والقبيط ايضا. قيل ان الناطف يسمى القاطر.

1. والناطف القبيط لانه يتنطف قبل استضرابه اى يقطر قبل خثورته . (لسان العرب ذيل نطف).

نارنج حا للهماع. ل8 ق1لاة لاي يا 1205 251اب) لللا 01ة ذكر بعض مشيخة بست انه لايكثر فى بقعة الا اسرع اليها الخراب و ان مبده ه

1041. النبع ا لل1000 618 صاحب المشاهير: شجرة تتخذ منها (1) القسى و قد ذكر مع الشوحط ويقال له ه بالسجزية كنار. ابوحنيفة: الفتح(2) جنى النبع كالحبة الخضراء الا انها حمراء حلوة تؤكل.

1 . در اصل: «مته» . 2. در اصل : «الفتخ» و آن درست نيست: «الفتح جنى التيع وهو كانه الحبة الخضراء الا انه احمر حلو مدحرج يأكله الناس» السان العرب).

1042. نشارة الخشب المتأكل وا فى ادوية جالينوس على الحاشية: الحطب العفن (1). و اشار فيه جالينوس الى خشب فيه قبض كبعض اجناس الشوك 1. در اصل: «العقر» و آن درست نيست. در ترجمه فارسى: «ومعنى او به لغت پارسى اجزاء چوبيو پاشد كه ms626 عفونت در وى اثر كرده بوده 1043. النجب صاحب المشاهير: لحاءالشجرة يقال نجيت الشجرة اى لحوتها. ابوحنيفة واحدها نجبة وهي القشرة الظاهرة من كل عود و تحتها اللحاء وهو القشرة الرقيقة التى بين النجب و بين صميم العود. والنجب الذى يدخل فى العطر قشر شجرة من الطيب. و قال ابوحنيفة ايضا: النجب قشور عروق الشجر. و قال القشر الغليظ الذى فوق اللحاء هوالنجب من كل عود و منه النجب من قجه

1. عجالة گوينده اين شعر و صوزت صحيح آن را تتوانستم پيدا كنم 1044. كورالنحل(1) النحل بالسريانية اسطينا(2) دديوريانا.

1. عنوان «كورالنحل» است و به همين جهت ميبايست در حرف كاف ذكر ميشد. اما بيرونى خود نحل را بيدر نظر گرفتن «مضاف» اصل دانسته است. آ. به تقل كريموف (ص 841) از باربهلول: «سنيطاد دبورياتا» 1045. النحاس 16 1842= 1101866 يالرومية خلكم(1) و بالسريانية نحاشا. ححقيل ان (2) -- زهرة النحاس ابيض حكوي قيل انه خبثه. قال ديسقوريدس: فقاح النحاس يوجد فى اسقله الفرنجات(3) التى يذاب فيها التحاس وله خشونة النحاس وطعمه. و اجوده ما يتفتت سريعا ويحمر اذا سخن و اجوده ما كان كحب الجاورس و اصغر [2126) منه و ليس له بريق ولافيه نحاتة(7) النحاس التى يغش بها. و قال ايضا: قشر النحاس يكون فى الاتون والفيران التى يقلع منها النحاس بقبرس وهو اجوده .

و والذى يكون من النحاس الابيض دقيقا فيختارالغليظ دون البريق اذا صب عليه الخل يزنجر كثيرا. و قال فى احراقه بان ينشر اسفل القدر شيء من ملح ول اه يوضع صفائح النحاس فيه ويطين غطاؤه ويوضع فى الاتون حتى يدرك وه بعضهم يخلط بالملح كبريتا او شبا و بعضهم لايجعل فى القدر شيئا غير النحاس و ويوقد عليه اياما كثيرة و بعضهم يطلى الصفائح بشب و كبريت وخل ويحرق ه

1. چنين است در اصل ودر المجماهر (ص 244): «خلقو» ودر ترجمه فارسى: «خلقوس» و اين درستتر است رجوع شود به عنوان يونانى 2. در اصل: «من زهرة النحاس ابيض قيل انه خبته». متن از روى ترجمه فارسى اصلاح شد: بو گفتهاند زهرة النحاس بلون سپيد است وبعضى جه و گويند زهرة النحاس ريمى است...» 3. در اصل: بالفوتجات و آن درست نيست. رجوع شود به وهد زيل قواميس العرب تأليف دوزى، ج 2، ص 242. 4. در ترجمه عربى ديسقوريدس (60 از اول): «سحالة النحاس». و السحالة ماسقط من الفضة والذهب اذابرد 1046. النحاس المحرق الابيض 6ه161417= ع00008ل16 بالرومية قلقديس و بالييريانية نحاسا حوارا موقدا و بالفارسية روىه سييد يموختد 1047. نخل با 61 0612 الطلع الذكر للتلقيح بسجستان يشد باقات مع قيصوم فان اغوز فحبق ثم يلقح ال به. الكفرى(1) والجفرى(2) الطلع و يقال له الكافور ايضا لاستتاره(3). ام جرذان اخر نخل الحجاز ادراكا فيصعدها الجرذان يأكلها. شمراخ(2) اللقاح يسمى الحرق(5) يجعل منكوسلاع) فى طلع الانثى رآسه الى اسفلها لينثر دقيقةه فيها 1و2 . در اصل : «الكترى والجقرى» . اصلاح از لسان العرب ذيل «كفر». 3. در اصل : «لاستراره» و يا چيزى مانفد آن كه معنى ندارد. اصلاح متن از روى حديشى است كه در لسان العرب اذيل يور كفر) نقل شده است «و.فى الحديث انه كان اسم كنانة (يعنى تركش) النبى (ص) الكافور تشبيها بغلاف الطلع واكمام الفواكه انها تسترها..» . كفر در اصل به معنى يوشاندن است وچون كافور طلع رأ هار ميپوشاند به آن نام خوانده شده است و تركش حضرت رسول(ص) نيز به مناسپت پوشاندن تيرها كافور خوانده شبده است. «استتار» نزديكترين و شبيه ترين كلمه به كلمهآ ناخواناى متن بود. عاود. والحجرق والحراق والحراق والحروق كله الكش الذى يلقح به النخل اعنى بالكش الشمراخ الذى يؤخذ من الفحل فيدس فى الطلعة» السان العرب ذيل حرق). 6. در اصل: «متكرشام.

============================================================

حرف التون 605 1048. تخالة بالرومية قيتيرون(1) و ايضا كورين و بالسريانية طرتيا (7) دحطثا و بالفارسية سپوس گندم.

1. چنين است در اصل و در ترجمه عربى ديسقوريدس (؟8 از دوم): «فيطرن وهو النخالة 7400.ا. چنين است در اصل. كريوف (ص 843) به نقل از ياربهلولة «اطرفتاد حطثا، 1049. نرجس 0401010002با تلتنا6/ ل5ل810ل1 يا ققت 161 ابوحاتم الرازى: هوالعبهر ويقال العبهر هو السوسن. ابوحنيفة(1). القهد من ج اسماءالنرجس. بناحية شيراز ريحان يعرف بسوسن نرجس ورقه مثلو ورق السوسن و داخله مثل عين النرجس سواءء ابوحنيفة(2): الترجسج عندالعرب كثير(3) ... بري.

1. «ايوحتيفة: ومن إسماء النرجس القهد والفغو و الفاغية» (المخصص ج 11 ص 194).2.

«ابوحنيفة: و من النبات الطيب الريح جدا العبهر وهوالترجس وهوعندنا برى وريفى» (المخضص موضع مذكور). 3. در عبارت سقطى هست رجوع شود به حاشيهآ قبل. در ترجمه فارسى: «ابوحنيفه گويد: نزگس در عربى مختلف الاقواع است از دشتى ويستانى.0.» 10نسرين 113702 ل66 1058 يا 10581086 1151200 حمزة: هو نسترن گل. صاحب المشاهير: الييهر (1) والحدس (2) التسترن .

الارجاتى: قال الرازى: رايت بخراسان قوما (3) يسقون من ورقه من الدرهم الى الثلاثة فيسهل ذريعا.ه واو2. اين دو كلمه را در منابعتى كه در دسترس من بود نيافتم در اصل: «قوم»

1. رجوع شود به ذيل «شجرة اليق» در همين كتاب. ا. «گڑم» به ضم اول و سكون ثانى درخت سده را گويند كه درخت پشهغال است و به عربى شجرةالبق خواتند ابرهان قاطع).

1052. نشا 900للاق- لل بالرومية املون و بالسريانية لبادحطئا و بالفارسية نشاسته وهو بالسندية كسوان كتر وهو لباب القمح. بولس: بدله حوارى يابس. اين ماسويه: بدله نصف وزنه لب الارز (5126النضار 20261402 يا 1101=ة7لاتة 1 يا .171/8 قنا11601 16 ول والنضر الذهب. والتضار(1) خشب يتخذ منه القداح والاوانى وهو اسم الانية عند اهل البادية. وقال ابوعمرو: والتضار الاثل وهو اجودها للاوانى ومنه ه وا ms629 منبر رسولالله صلى اللهعليه. وقيل(2) آنما يختص من الاثل بهذاالاسم ما نيتن فى جبل.

1. رجوع شود إيضا به ذيل «ائل» در همين كتاب. آ. «و قال يحيى بن نجيم كل شجر اتل ينيت فى جيل فهو نضاره السانالعرب ذيل نضراجهن 1052. نطرون (1) /8- /20فلد3 علد) هوالبورق الاحمر، بالستدية رطرولموس. قيل انه بورق احمر يجلب من قاين .ه ابن ماسويه فى كتاب الجذام: هوالبورق الارمنى. وفى تعاليق صهاربخت آنه ه وبورق احمر، قيل هو اصفر. و فى كتاب كيمياى لابى زيدالبلخى: النطرونج

و بالسريانية رقوثا(4) و ايضا تنعا (5) و ايضا هيوازما(5) و بالفارسية بوذنه .

و ديسقوريدس: قد يكون نعنع غيربستانى على ورقه زغب وهواكير قليلا من السيسنبر وفى رائحته شيء من الژآهومة. جالينوس: هو مثل فوتنج نهرى. ه 1وآو3. رجوع شود به عنوان يونانى. 4. در اصل «زقوئاه . متن از باربهلول به نقل از كريوف (846) اصلاح شد. 5. در اصل: «اتبعا» متن از كرموف (موضع مذكور) يه تقل از باربهلول اصلاح شد. ك چنين است در اصل و در لوو (ص 259) ياهير زاما م.

105. التفط 41702ن يل1606 بالسريانية نفطا. الحاوى: ديسقوريدس: هو صفوة القفرالبابلى نوعان اسود و اه اپيض 157. التفل 7100لا- ي110 قلقللك 80ل116 و 080ل16 عل و با تللالله صلاللقلهلل 1210آ0 السبدل(1). ابوحنيفة: و شبه القت وهو قت البر يسمن عليه الخيل وهو من ج احرار اليقول لها نورة صفراء طيبةالريح وهو بالفارسية شفتل(2) .

============================================================

1058. تلك(1) لعا 2ة7نل 70005 بالفارسية شيء يشبه الاجاص الصغير اصفر اللون مزالطعم الى الحموضة ماهى و فعله فعل الاجاص وهو فى تسكين الحرارة اكثر من الاجاص وفى تسكين هن العطش ايضا وشجره لايكبر ولايعظم واغصانه يمر على وجه الارض من كثرة هن الثمر و لونه اصفر مشرب حمرة.ه 1. رجوع شود به ذيل «اجاص» در همين كتاب.

1059. نمام 3000ايانكاه=1 18067 يا 1110005 56110100 1 هو السيسنبر بالسندية و بالفارسية شسرم. قال ابومعاذ: نيقولاوس: ربما يحول فصار نعنعا. ديسقوريدس: البرى سيسنبرون يقال له الالط(1). صاحبه (6127) المشاهير : النمام و الاطة(7) والقردامنى(3)) السيسنبر. قال الدريدى:(؟) وهو العبس ايضا. بولس: بدله ورق الغار او جارالنهر. ابوحنيفة: النمام سمى ولانه نم على نفسه بسطوع رائحته. ديسقوريدس: ارفلس(5) هوالنمام منهه بستانى رائحته فيها شيء من المرزنجوش و يؤكل و سمى حرمن -=(6) ارفى وهو الدبيب لانه يدب ومتى ماس الارض ضرب فيه عروقا وماليس ببستانى ههر حتيقال لهي زيغس لايدب بل يقوم وله اغصان دقاق و ورق كالسذاب طيب الرائحة.

1. «الط به فتح اول وضم ثانى به لغت رومى ريحانى است كه او را سيستير گويند و آن حشيشى و باشد ميان نعناع و پودينه» (برهان قاطع). آ. چنين است در اصل و شايد همان «الطه باشدر 3.

============================================================

1061. النورة 40712 قهله بالرومية بطرخانون(1) و ايضا كباسطيون (7) و ايضا كرطا اورون وبالسندية شنوا(3) و بالرومية ايضا كوسطانون(7) و ايضا هلطى وايضا كطناوس (5) و بالسريانية نورثا(6) حوى كلشا و بالفارسية آهك. قيل سميت لانها تنيرالبدن وو تبيضه. اوريباسيوس: يعبر عنه بالكلس.

1لةل باتراخيوس در يونانى به معنى مالاشيت يا مرمرسبز است. آ. احتمال مىدهم محرف از اسسطوس باشد در ترجمه عربى ديسقوريدس: «ازبسطوس وهوالكلس» (97 از پنجم) ورجوع شود به عنوان يونانى. 3 . در خزن الادويه (ص 5ك7): «به هندى چونه نامتده.

اوك. رجوع به حاشيهآ شماره (2). 6. در اصل: «نورماكلسا». اصلاح از كريموق به نقل از باربهلول (ص 848).

1062. النوشاذر(1)رق6لالأ 0ف0لة581 بالرومية ارمنيقون وايضا امونيقون هو فى جبال البتم (2) من اسروشنه كانه تقب وغار فى الجبل لا يضر من قاربه و لكنه يبنى عليه بيت ويستوتق من بابه ه ول و كوته حتى يقع(3) فيه بخار كالدخان بالتهار و كالنار بالليل و ينعقد نوشاذر

بخار... يسمع منه الصوت ومنه ms632 يجلب النوشاذر... شهراوشهرين ثم يجتمع اهل جه البلد و يأتون... ما ينعقد حول الغار و يقسمونه بعد خس السلطان. و يعمل ناه الكيميائيون من شعر الناس نوشاذرا. وسمعت بعض الهند يقول إن الدمن القى يجتمع على ابواب قراهم كالهيضاب ربما يقع فيها نار فيأخذ فى الاحتراق زمانا يه الى آن يفنى ويخمد فاذا برد فتش و وجد فيه التوشاذر البيكانى. قيل النوشاذر يبردالماء و ان جعل ماؤه فى تلج جمده. ابن ماسويه: بدله مثليه ملح طبرزد.

1. نام شيميايى نوشادر كلروردامونيوم است. 2. در اصل: «اليتم» اصلاح از معجم البلدان . ج 1، ص 490: «البتم يبالضم ثم الفتح والتشديد اسم حصن ببلاد فرغانة» . ياقوت كيفيت تحصيل نوشادر را از كوه بتم ذكر مى كند و ظاهرا منبع او همين كتاب الصيدنه بوده است و ما در تصحيح اصل از آن استفاده كرديم. 3 . در ياقوت : «يرتقع من هذا الموضع پخار. »4. ياقوت: «فلايتهيا لاحد ان يدخل هذاالبيت لشدة حره الا ان يليس لبودا يرطبها بالماء ثم يدخله ولر كالمختلس فيأخد مايقدر من ذلك ويسرع الخروج» . 5 . ياقوت: «و هذا البخار ينتقل من مكانه الى مكان فيحفر عليه حتى يظهر». 6. در كتب جغرافيايى «خاش» و گاهى «اخواش» (مثلادر اصطخرى).7. مواضع نقطه گذارى در اصل خوانا نيست و من قسمتى را كه مرزبوط به مواضع ه نقطه گذارى است از ترجمه فارسى (نسخه مغنيسا) تقل مى كنم: «و هر كه را در آن كوه به آتش

1063. النهق =.ا 1916861 ابوحتيفة: هوالجرجير (1) عشبة تطول فى السماء لهاوردة حمراء وورقها عريض جه والناس يأكلونها.

1. نهق يا ايهقان جرجير برى است. رجوع به كتاب النيات ابوحنيفة شمارهآ 15.

1064. نيلوفر ه1001ل1.ا ه1166 يا 1111158 يا با ق10 1002 بالسريانية نيروفل واصله شقرنيروفل و بالفارسية بن ليلوفر و قيل و نيلو برك(1). قيل النيلوفر والخيرى و وردالشمس و يسمى ورد المجوس والخريرسته حداىي يدور مع الشمس. و نيلوفر فى الليل عندالشمعة يرى ه احمر خيريا. ويارض الهند لا يكون منه غيرالاحمر والابيض ويسمونه پدم(2).

ديسقوريدس: الاصفرالزآهر الابيض الاصل اقوى من الاسود الاصل و بخوارزم يكون ابيض منتنا(3) و اصفر قيل انه اجود والاصفر لايكون على هيئة النيلوفر بل يشابه الخيري الاصفر فى صفرة اوراق ورده. وقال الخوز اصل جه النيلوفرالهندى فى التنويم قوته كقوة اليبروح، حدوك هذا قياس لايصح فان الهند يتخذون من اصله القلايا و يأكلونها و يتنقلون ببزره ولايضرهم ذلك واليبروح قتال. ديسقوريدس: نيفا ينبت فى الآجام والمياه القائمة يظهر على وجهها و منه ما يكون داخل الماء زهره ابيض كالسوسن وسطه زعفرانى

1065. تيل با 110080214 1101/62 من حد مغون(1) حتوي ولاشگرد الى حد هرموز يزرع النيل و يحمل فى البحر من السواحل الشرقية ويسمى اجوده دانيطى و بنواحى كلورولوهاور و ه (7128) اجودهمن لامغان وهو متاع لايتسوس (2) على الايام و لايفسد. المشاهير : هوالعظلم. ابوحنيفة: العظلم شجيرة من الربة(3) تنبت حراء(4) و تدوم خضرتها و عصارتها(5) اذاجفت هى النيلج وهوالسدوس و منه قيل للكساءيه الاخضر سدوس وعلى كثرته بارض العرب لايتخذمنه النيل ولكن بالهند لقوة ذلك و يخلط به طبيخ الفوة ثم يجمد و قيل الفوة من عندنا فليس هناك فوة و ه قال بعض الاعراب ms634 العظلم هوالوسمة البرى.

1. مغون و ولاشگرد از بلاد كرمان بودهاند (اصطخرى 160). و نيز اصطخرى (167) گويد: «و من حد مغون وولاشجرد الى ناحية هرموز يزرع النيل والكمون و يحمل منها الى الافاق. 2 .

در اصل: «لايتشوش» و ان درست نيست. لايتسوس با سين بى نقطه درست است، يعنى كرم نمى گذارد. در ترجمه فارسى نيز چتين معنى كرده إست. 3. «الرية ما ينيت ببردالليل فى اخر القيظ من غير مطره (ابوحنيفة440).2. در اصل: «احمر». 5. از اينجا تا آخر در ذيل عظلم نيزذكر شده أسنت.

1066. حب النيل(1) بالسريانية ليلن و يجيئ فى الكتب تيلنج(2) و ليلنج و يظن انهما هو ، وهو نبات وا يلتف بالشجر وله نؤر اكهب على شكل نور اللبلاب و اذا اشرقت الشمس عليه يبس و تتاثر و حبه الاسود المعروف بالقرطم الهندى. الرسائلى: اجوده الحديث الرزين الاملس ليس بمنقيض ولاضاوى يسميه اهل بغذاذ دمعةياه العاشق.

============================================================

جرف النون 613 وى ا. اين دارو نبايستى در ذيل حرف نون ذكر ميشد. در ذيل حرف حاء يى بار ديگر ذكر شده است (حب النيل). 2 . نيلنج و ليلنج و تيلج را در برهان قاطع عصارهآ ثيل معنى كرده است همچنانكه در ذيل «نيل مذكور شد 1067. نيفاطوس(1) على حاشية بولس وابى الخير: نبات ورقه يشبه ورق الصعتر و فى ساقه حمرة ه يفترش على الارض كالعكرش الآ انه اكبر منه بقليل. وهذا النيات يطلب ه بلكزان(2) من قرى در بند على اربعة فراسخ يطلب بها من انسان كازرونى(3) ومقيم بهاء و بلكزان نبات هو سم يهلك الانسان لوقته فتسقى عصارة هذا فيشفى وليس يعدله شيء من الادوية فى ازالة البياض من العين يتخذ منه شياف و و يحك على المسن و يقطر فى العين فيجلو عنها البياض.

1. در ترجمهآ فارسى: «تيقاطوس». آ. در معجمالبلدان: «لكز».3. كازرون يعنى شهرى معروف در فارس نبايد باشد. بايد شهرى در آن حوالى باشد ms635 به صورت ديگر كه در اينجا تحريف شده است. در ترجمهآ فارسى نسخهآ مب «كازروم» و در نسخهآ مغ «كادروم».

============================================================

10. الوج 00000=.ا ق008811يا .20116لا1156 اوريباسيوس: بالرومية اقيرون و بالسريانية وص و بالفارسية وزو ايضا وريز و ايضا وريزك و ايضا افريز صهاربخت: اقارون هو الوج. ديسقوريدس: ورقه وه وكورق الايرسا الا انه ادق و اطول و اصوله ليست ببعيدة فى الشبه(1) من اصوله غير انه مشتبكة بعضها ببعض ليست بمستقيمة بل معوجة وفى ظاهرها (78اب) عقد لونها الى البياض هو حريفة ليست بكريهة الرائحة. و اجودالوج ما كان ابيض كثيفاغير متأكل متلئا طيب الرائحة. والذى يجلب من قنسرين(2) على هذه الصفة و كذلك ما يجلب من عمورية(3) الرازى: بدله فى طردالرياح و ه نفع(2) الكبد والطحال الناردين و وزنه كمون و ثلث وزنه ريوند(5 ) .

1. در اصل: «فى التشبه». اصلاح از ترجمه عربى ديسقوريدس (20 از اول). آ. در ترجمه عرب ديسقوريدس: «خلقيس». 3. در ديسقوريدس «غالاطيا» ؟. بنا به ترجمه فارسى بايد «نفخ) باشد: «و راندن باد از جگر و سهرزه. 5. در ترجمه فارسى گفته است كه بوج را در فرغانه و ماوراءالنهر ورج و فريڑ و فريج بهر سه لفظ از وى عبارت كتنده. در برهان قاطع ذر ذيل «ورج» و «فريج» ذكر شده است. در ترجمه فارسى گويد: «به لغت تركى اكر گويند و اهل رى تنو نيز اكر گوينده. در برهان قاطع «اگره آمده است.

============================================================

الزنج يجمعون الودع وقت الجزر(7) و يلقونه فى حفرة من الارض حتى يعفن ms636 ول لجومها و يبطل ثم يحمل الى الهند. و قيل يغرزون اغصان النارجيل فى الما ء ووالودع يجتمع عليها ويلتصق . فى اخبار الصين ان الودع يأتى جزائر الديبجات المخصوصة بكودة(5) على وجه الماء فيطرحون عليه سعف النارجيل حتى يتعلقه يه ويعمل به ما تقدم. الكبار المسماة شنك فى غاية البياض و رأيت(6) منه ما داخله متلال مثل الصدف و خارجه خشن كالصدف ايضا من خارج ثم كان متلويا كالشنك.

1. ودع به سكون دال و ودع به فتح دال هر دو ضبط شده است. آ. رجوع شود به حاشيهآ شمارهآ (7) از ذيل «نارجيل». 3. رجوع شود به حاشيه شماره (6) از ذيل «نارجيل». ا. در اصل: «الجوز» وان درست نيست. در تتمه كتاب الجماهر (ص 2) : «ومن انواعها الودع يجمعها الزنج فى جزائرهم عند جزرالماء. ك. در الجماهر (موضع مذكور): «كوره». 6. در الجماهر (موضع مذكورا: «و رأيت منها مرة. واحداكان ظهره كدرا مظلما وبطنه كاللؤلؤ المتلالئ بصفرة غالبة» 1071. ورس ة3 2000 1160 يا 1015ة1 للفلااا يا 10ل11 61002ل61811ل1 يا 1660100 لتلن يا .0ل1 ع0ع16051011 قال يحيى والخشكى: ضروب الورس يكون ببلاداليمن و كله يكون يابسا حه فمنه الجيدالاحمر الذى لايرى فيه غير الحمرة ويسمى البادرة(1) و منه الدون، و والبياض فيه فاشى، والحب مثل الماش اسود و يقال انه ندي يسقط بالليل من

الندى الساقط من السماء فى كل مكان يختلف بمساقطه : فبالعراق يكون طلا و وندى. و بجبال ساتيدما(2) و ما يضارع هواها يسقط على شجر البلوط والبطم فيكون المن و يلتصق و ربما خلص منه و ريما كبس مع الورق فى الظروف واتخذ كهيئة الجبن واللوز؛ و اذا سقط بتهامة على شجرالعشر كان منه سكره، و ه باليمن على الشجر يكون الورس، و بخراسان على شجرالحاج الترنجبين و بجزيرة قبرس على ms637 شعر المعز اللاذن يتعلق بها كالوسخ(3) . وغش الورس كثير 291(7) كالعسل و السياه داوران و يعرفها تجاره. الورس بالسريانية ورشا. سراللغة واثوب مجسد مصبوغ بالجساد وهوالزعقران، و مورس بالورس هوالحواة(4) التى... و لايكون الا باليمن . ارجانى: هو شبيه الزعفران المطحون .

ابن ماسه: يجلب من اليمن احمرقانى ويقال انه يوجد على قشوراشجار اليمنيه ينحت منها و يجمع وهو شبيه الزعفران المسحوق. و قال الورس هو الحص عاه والقنديز و يقال لاحمره البادر. ابوتمام: حطت(5) الى تربة الاسلام ارحلها والشمس قد نفضت ورسا على الآصل قال الاعشى: فبت كانى شارب بعد هجعة سخامية حمراء تحسب عندما بابل لم تعصر فجاءت ملافة تخالط قنديدا و مسكاتختما و قيل : الورس يحمل من ارض الحبش الى زبيد وهى (7) بلدة طيبة الهواء كثيرة النعمة تبعد من الساحل ثلاث مراحل وفرضتها غلافقة(8): و زيلع (9) فرضةالحبشة على طريق غلافقة؛ والورس عرق احمر يستخرج من الارض جه فيسحق حتى يتحول ورسا اصفر كالزعفران ذكى الرائحة ويكون منه باليمن قليل و لنباته ورق يشبه ورق الخرتوب. يقال للورس الغمر ومنه غمرت المرآة

ابوحنيفة: للعرعر (10)ورس اذا جفت من ذاتها فيؤخذ من لحائها والصميم ورس اذا فرك انفرك ولاخير فيه ولكن يغش به الورس (11). و قال ابوحنيفة ايضا: الورس ليس ببرى وانما يزرع بارض العرب و منها فى ارض اليمنيه يزرع سنة فيجلس (12) عشرسنين و نباته مثل نبات السمسم فاذا جف ه (13)- عندادراكه تفتقت(12) خرائطه فينفض منه الورس و جيده يسمى البادر وهوالذى لم يعتق شجره والذى عتق دونه وهو العتيقة(14). و قيل البادر الحديث النبات والاخر يسمى الحبشى لسواد فيه وهو اخرالورس. والحبشى يخرج صبغه ه و اصفر خالص الصفرة و فى صبغ البلادر حمرة وكل شيء اصفر فقداروس جه كالرمث عندالادراك 1. «والبادرة اجودالورس واحدثه نباتاه (تاج العروس ذيل بدر). آ. «ساتيدما جبل پين ميافارقين ووسعرت». (معجم اليلدان) وبراى اختلافى كه در اين باره هست بهذيل ms638 ساتيدما در معجم البلدان مراجعه شود. 3. در اصل: «كالوح» و آن درست نيست. رجوع شود يه ذيل «لادن» در همين كتاب. 4. در اصل ناخواناست . «ورق الحواة» حدس كريوف (857) است با اشاره به قول صاحب تاج العروس در ذيل «بدر»: «والبادرة ورق الحوأة اى الحناءه ولى به نظر من درست دره نمى آيد كلمهاى كه من «التى» خواندم «الزعفران» نيز خوانده مى شود به هرحال من از كرييوف در اينجا پيروى كردم. 5. شعر شانزدهم از قصيده 127 ديوان ابى تمام به شرح خطيب تبريزى است (چاپ داوالمعارف ، ج 3، ص 91). در ديوان مصراع اول بدين گونه است: «حطت الى عمدة الاسلام ارحله» و اين لااقل در ضمير مذكر كه به ممدوح برمي گردد درست تر است. قال التبريزى: «عمدة الاسلام يجوزان يعنى به الكعبة اوالمكة: و قوله والشمس قد تفضت ورسا على الاصل اى دنت للمغيب فاصفرت» 6. شعر دوم و پنجم از قصيدهآ 5د از ديوان وه الاعشى ميمون بن قيس ين جندل ابه تصحيح رودلف گير) است : «سخامية لينة الهمز فى الحلق والعندم شجر احمر والقنديد مثل الاسفنط». 7. در اصل: «و هيت تارة» و آن بيمعنى است.

تصحيح كاتب نسخهآ عراق كاملا به موقع است: «وهى بلدة». 8. «زبيد به فتح اوله... مدينةه مشهورة باليمن... وبازاءها ساحل غلاققة وساحل المندب-» (معجم البلدان). 9 . زيلع به فتح اوله وسكون ثانيه... هم جيل من السودان فى طرف ارض الحبشة... وارضهم تعرف بالزيلع.0» (معجم البلدان). 10. «و قد يكون للعرعر والرمث و غير همامن الاشجار لاسيما بالحبشة (ورس)... واما العرعر فيوجد بين لحائه والصميم اذا جف..» (تاج العروس ذيل ورس). 11. در

در اصل: «يجلس». در لسان العرب اذيل ورس): «فيجلس عشر سنين اى يقيم فى الارض ولايتعطل». 13. در اصل: «بقيت» . اصلاح از لسان العرب. 14. در اصل : «العسفة» اصلاح از لسان العرب 1072ورد :6180.ا ل65 ms639 1088. 68 05 11058 2 يحيى والخشكى: الورد افضل الرياحين لونا و طيب رائحة ويشبه بخدود ه (29اب) النساء فمنه الاحمروالابيض والاصفر والاسود و الموجه والاحمر المضاعف الكثيرالورق ومنه البرهانى ذوخمسة(1) اوراق و يسمى الطيار وهو اشد حمرة و احسن لونا ولايستعمل فى الطيب الا عن ضرورة. ومن الاحمر ما.. (2) جنابذ قبل الانفتاح ويستعمل مطحونا فى الطيب. و اجود هذاالنوع ما جلب من جه ماسبذان؛ واذكى جميعه واقواه رائحة الفارسى والجوري(3) خاصة ومنه يصعده ماؤه وهو مضاعف غير كثيرالورق ولاشديدالحمرة وهو داخل فى جميع طيب ه النساء فى طبيخ البان بارد يابس قابض كالمعتدل جيد للمعدة والكبد وفارس وابخصوص بصنعته دون العرب و سائرالامم. الورد بالرومية انثوس(2) و بالسريانية وردا والموجه بالرومية ططريوغنون(5) و بالسريانية وردادصيارى(5) ول و بالفارسية كل روسبيجه. الخوزى: الوردالمنتن اصله يحرق اللسان كاحراق قه العاقرقرحا. ابن ماسه: وردالمحمار اضعف من الورد فى فعله وهو اصفر يشبه ه شكله شكل طائر ليس بصادق الرائحة. الوردالعراقى (7) الدمشقى هو الاحمر.

الوردالصينى هو وردالنسرين. بالضين وردلايسع الواحدة منه الحفنة و يكفيها ه طبق واحد. البرعوم اول ما يطلع من الورد. وذكر جورجيس فى كناشه فى مواضع منه خمرالورد(8) وفسره صهاربخت بالجلنجبين. حمزة: الذى يتخذ منه جه ماءالورد بفارس يسمى آزاذگل. و قال فى انواع الورد: الوزدالموجه (9)

1. در اصل ناخواناست. در ترجمه فارسى نسخه مغنيسا: «و ديگر آنچ بروى پنج برگ بيش نباشد و اين نوع را طيار گوينده. 2. محل نقطه چينى در اصل ناخواناست. شايد «يستيه باشد.

3. در اصل: «الحورى» و آن درست نيست. جورى منسوب به جور است از بلاد معروف فارس ر كه امروز فيروزآباد خوانده مى شود و گلاب آن معروف بوده است. 4. در اصل: «ائيوس» انثوس 6»79 در يونانى مطلق گل را گويند (ليدل و اسكات). ك. «266675000 (كريوف 86).6. شايد: «رودوملي» باشد الوو132). 7. در ترجمه فارسى: «وگل عراقى ودمشقى گله سرخ را گوينده 8. در اصل: «احمر ورد» و آن درست نيست. اصلاح از ترجمه فارسى: «و جورجس در كناش ذكر خرورد كرده است». 9. به قرينه «دورو گل» موجه به معنى «داراى چهره وروه است. 10. زردشهر يعنى زرد- سرخ و اين همان «دو روى بودنه است. 11. بايد و به همين صورت كه من ضبط كردهام خواند يعنى سد* ولك. ms641 سد همان صداست و ولگ همان برگجوهر است پس سدولگ يعنى سد برگ. در ترجه فارسى: «او را صدوالك و صدبرگ نيز گويند». 12.

«سذفر» يعنى «صدير».13. قصران دو ناحيهآ كوهستاتى در شمال رى و طهران است: قصرانور داخل و قصران خارج كه شامل شميرانات ولواسانات بوده است . 14. در اصل: «كنبه» و ان درست نيست. درست همان «گينبده است به دليل جنيد. در ترجمه فارسى نيز «گنبده است. 15.

اسپاكا در پارسى باستان (حاشيه مرحوم معين بر برهان قاطع ذيل «سگ») به معنى سگ است .

در ترجمهآ فارسى: «وردالكلب را پنبه گل نيز گوينده . 16. در ترجمة فارسى نسخة مغنيسا نيز چنين است. اما در نسخهآ مب: «ريزوگل». 17. بايد و اذ آگيج خواند كه همان «واذ انگيج»- بادانگيز باشد. در ترجمهآ فارسى نسخه مغ: «بادانگيزگل*. 18. در اصل: «فتثرهاه. 19. در ترجمه فارسى: «وهرگل گلى است از انواع بهار و بهارگل زرد را گويند عرب و شكوفه اين گل زرد باشد و پيش از آوردن شكوفه او را از انواع ترهها شمرند (اين قسمت در مب محو شده است و من به ه حدس خواندهام) و چون شكوفه بيارد او را از انواع گلها شمرتده). 20. در اصل: «الاصفر».

21. دزاصل: «ادبحياك» يا چيزى مانند آن. «اذمحياكه حدس من است، در اصل «وثير» است كه دوست نيست. 22. وردالقحاب ظاهرآ همان «گل روسبيچه» است كه ذكر آن گذشت. 23.

«والجلسان نثارالورد فى المجلس» (المختصص ج 11. ص 196). شايد جلسان معرب گلفشان باشد. 24. شعر هشتم از قصيدهآ دك از ديوان اعشى ميمون بن قيس و در آنجا اين بيت چنين است : «لنا جليان عندهاو بنفسج /و سيستبر والمرزجوش منمنما» . واشارح ديوان كه ابوالعباس ثعلب باشد جلسان را از قول خالد نوعى گل معنى كرده است. ثعلب روايت متن ما را نيز از شعر ذكر كرده است. 25. «والدليك ثمرالورد يحمر حتى يكون كالبسر..» السان العرب ذيل دلك). 26. به گفتهآ لوو (132) .07ه گلاب است و در عربى رساطون شده است.

============================================================

1. در ترچمه فارسى «وردالحماره در درون فصل «ورده ذكر شده است. اما چون در كتب واى امز ا داروشناسى قديم آن را جداگانه ذكر كردهاتد من نيز چنين كردم. اين نام به داروهاى مختلف گفته ميشود و آن را گاهى «وردالحمير» نيز گفتهاند نامهاى يونانى براى اين گياههاى مختلف بتا به نقل مايرهوف در شرح شافقى (شماره 275) از اين قرار است: *لص» (فاوانيا) 1ن و نامهاى علمى گياهان مختلفى كه زير تام وردالحمار و اوصاف آن در ميايد چنين است: با قلل1111 186111 و 10/811 اع مللل1 111 20و. 10ه. والاعللة لاع811.

1074. وردالحب(1)ا قلتللقلقة 5ل11601 الحاوى: كبيكج. بولس: وردالحب اربعة انواع كلها مقرحة .

1. رجوع شود به ذيل كبيكج در همين كتاب. در الحاوى به جاى كبيكج «كسلحه! چاپ شده اسست 1075. الورشان ح110006 /11 بالسريانية ورشانا.

1076. ورق الذراريح اجنحتها.

1077. ورل 12ن 5216002202 16605 و بولس و ابوالخير: زبل(1) الحرذون وهوالورل والضب. الجاحظ: دابة كالضب موشاة تكون بمصر. فى ميامر جالينوس: النمس جروالورل .اجه

1078. ورداسفرم(1) الرازى: بدله فى تقويةالمعدة نصف وزنه افسنتين.

1. در اصل: «ورداسفرن»، ولى در نسخه خطى كتاب الابدال رازى صريحا «ورداسفرم» است و ه اعين مطلب متن ماخوذ از همانجاست.

اءا. وسمه ا تنكاتنا تنلة15 يا با 10102 002 هو ورق(1) التيل. الحاوى: من النيل برى. ابوحنيفة: الوسمة والخطر واحد و نبات(7) الخطر نبات الحيق .

1. در اصل: «ورق التيل» دو پار تكرار شده است كه يكى زائد ms643 است. 2. رجوع شود به كتاب النبات ابوحنيفة شمارە 356.

1080. وسخ جالينوس: وسخ الكور، وسخ اكوارالنحل وكوارات النحل و وسخ التمائيل النحاسية التى يحرق عندهازيت كثير ويجيى ايضا وسخ الحمام الذى يوجد يهن على حيطان الحمامات. بولس: بدل وسخ الكوائر اللادن.

1081. الوقل(1) =112 8ع1 ع10106 شجر المقل.

1. «والوقل بالتسكين شجرالمقل و قديقال الدوم شجرالمقل والوقل ثمره» السان العرب ذيل وقل).

============================================================

حمزة: هيل بوا. الرازى: بدله كبابة وهى بدل منه(4) .

و1. محل نقطهچين در اصل ناخوانا است. 2. در لوو(ص 349) به خط سريانى: «شوشمنيثا،.

3. در برهان قاطع: ««شوشمير». . در اصل: «منها».

1084. هازبا(1) السمك الصغار ذكره ابومعاذ: بولس وابوالخير فى المتن: السمك الهازبية، فى النسخة السريانية: الكثير الارجل، وفى الحاشية : الهازبآ سمك يكون فى دجلة ر اقل من فتر(2) فى ظهره شوكتان. فى النسخة السريانية: و جميع السمك التى يسمى مالامى(3). قال: واظن انها هى التى لاصدف لها وهو مثل الجرى 1. «الهازبى مقصورا ويمد لغة فيه، جنس من السمك» (تاج العروس ذيل هوزب). آ. «والفتره

3. چنين است در اصل و من تصور مى كنم تحريف «مارماهيه باشد به قرينه جرى.

ك108. الهدس(1)امقللانابيا عل00، 106 صاحب المشاهير: الهدس والفطس الآس ، و غيره : الفطس ms644 حب الاس.

1. «الهدس شجر وهو عند اهل اليمن الاس السان العرب ذيل هدس). آ. «القطس حب الاس واحدته فطسته السان العرب ذيل فطس).

1086 هرنوه(1) .102 تف) يا 500ل8م 2 221 يا .ا قلق8 25 7112 بالهندية تمر وهى تشبه الفاغرة لكتها اصغر منها وغير منشقة لان هذا اصلب قشرا واحدرائحة والى الصفرة. باسهل: هى الفاغرة الهندية. ابن ماسه: حب اصغر من الفلفل يعلوه قليل صفرة تشم منه رائحة العود. يحيى والخشكى: حبه اصغر من الفلفل غيرحلو تشبه رائحته رائحةالعود الهندى يدخل فى طيبه النساء و يؤتى به من السفالة.

1. در الابتيه «اهربونده و «هرنوند)، در غاققى (شماره 261): «فرتوه» و «هرنوام.

108. هرقيلوس (1) 72ع712112221 ع1115ل 10211يا 11 056101انا حنين: هو خس الحمار.

1. هر قلوس... به لغت يونانى نوعى از كاسنى صحرائى باشد. استسقاء را ناقع است و آن را رز هرقلوه نيز گويند ابرهان قاطع).

1088. فرسف ابومعاذة كلاه ديوان.

============================================================

1. «فره به ضم اول و قتح ثانى مشدد گياهى است كه در ميان گندم و جو رويد و غوزه اى دارد كنگرهدار مانند غوزهآ خشخاش و در اندرون آن چند دانه مى باشد خوردن آن بيهوشى و وه ديوانگى آورده (برهان قاطع). همين وصف در ذيل «هر بنگه نيز آمده است. 2. ظاهرا جز هرنوه مذكور پيش از اين است و اختمال تصحيف هم ميرود 1090 فرطمان =765372 الحاوى: جالينوس: ههونوع من الحبوب قوته كقوة الشعير وهو متوسط بين الحنطة والشعير. و قال ايضا: هى حشيشة معروفة: ابوالخير: الهراطمان حب وا مدور يوجد فى الباقلى يعتلفه الحمير ولايؤكل الا فى زمان المجاعة لان خبزه (2131) كريه الرائحة و قال يعمل خبز من الحب المعروف بطيقى (1) والمعروف بلورا(2). و ذكر حنين حنوع حب يقال- له اليقوس (7) وهو الكنيث.

ول وللحب المعروف بطيقى قشر كالحب المعروف بلورا. و بالشام حب يعرف بهاسلواواكر و ينقع(4) فى الماء ms645 حتى ينبت ويصطبغ عليه بالمرى. وذكر. . .(5) البيقيه وهو حب يشبه العدس يؤكل فى المجاعات وخاصة فى الربيع طريا. واه قال حنين: هو حشيش الدواب يكون بالشام ومصر. وقيل الهرطمان حبه يسمى كشاخل(6) و.. (7) ايضا.

1. ابن البيطار ذيل «طيقى» وصفى از آن مى كند كه يا هرطمان سازگار نيست . لكلرك آن را طيفى با فاء ميداند و از قول شپرنگل آن را با ل0قق1 71 يكى ميداند (شماره 1483)20. لوو (ص 104) بونانى آن را *180] (از قول لغت نامهآ سريانى) به دست داده است و نام آن را در سريانى الورا و لورا (به خط سريانى) ذكر كرده است. 3. لوو (موضع مذكور) يونانى آن را يم له گفته است. 4. در اصل: «انتقغ». 5. موضع نقطه چين ناخواناست. 6.

«كشاخل بهضم اول نام جنسى از غله باشد و ان را شاخل نيز گويند و از آن نان پزند.ح (برهان قاطع). 7. موضع نقطه چين در اصل ناخواناست.

============================================================

1. در اصل: «هسفيقل» هر دو با فاء به دليل قول دوزى اچ1، ص 291) كه حشقيقل گفته است و به دليل گفته اصل كه با رحاعه هم ضبط شده است هشقيقل يا حشقيقل است كه همان ه شقاقل است (رجوع شود به ذيل شقاقل در همين كتاب) 1092 هزارگشان(1)ع1 ا ة10 يا126 10 بالرومية كليلوطين و بالسريانية القشراو... فارسى و يذكر هزارجشان مع شستبدار و يقال لهما الفاشرا(2) والقاشرستين. اوريباسيوس : انهما اصلا الكرم و.الاسود والابيض. ابن ماسويه: ثمرته تشبه العناقيد. ويستعمله الذباغون وهو ه قطاع خشب تشبه قديدالخوخ و لونه بين الصفرة والبياض والخضرة رائحته رايحة السراش و طعمه اول المضغ مسيخ ثم ظهر به مرارة. و قيل هو عود ه شجرة يؤتى بها من بلادالهند وله عندهم ثمر بمنزلةالقول الابيض يكون لونه ه الى البياض ماهو. الرازى: بدل وزنه درونج و ثلثى ms646 وزنه بسباسة .

1. «هزارجشان به فتح جيم به معنى هزارافشان است كه تاك صحرايى باشد و آن بسيار بلند ومى شود و بر درختها مى پيچد و معنى آن هزارگز است چه جشان به معنى گز باشد و خوشه آن زياده بر ده دانه نميشود و يه جهت دباغت كردن پوست و چرم به كار برند و به عربى فاشرا گوينده (برهان قاطع)، و نيز رجوع شود به ذيل «هزارافشان» در برهان قاطع . آ. رجوع شود و به ذيل «فاشرا» و «فاشرستين» در همين كتاب.

1093. هشت (1) دهان سه618=.ا قق1ل 6قاله و هو اصل الخيرو الرازى: عود هندى معروف. ابومعاذ حشيشة تشبه الافواه

1094. هفت(1آيهلو نع7ا 7ق11 160 الرازى: حشيشة معروفة.

1. رجوع شود به ذيل «لسان الحمل» در همين كتاب.

1095. هليون (1)0/2ا 16 181215ق الاسم رومى وقال بشر: هليوس و بالسريانية اذوس و بالفارسية مارچويه .ه جالينوس: اسيارغاس الهليون(2) البرى. الرازى: حب اسود فيه نقط صفره صقيل صلب جدا. عيسى: خشب الحية.

1. به گفته مايرهوف در شرح غافقى (شماره 262) مؤلفان يوتانى متأخر آن را 0418205ف8 دداعاغلا خوانده اند يعنى مارچوبه ياتلاقها يا چمنها و نام هليون يا هليوس در كتب عربى از آن وه ناشى شده است.آ به گفته مايرهوف (در همان موضع) نام علمى مارچوبه دشتى 108809قا.

211 است.

1096. هلوسيتي11) )4127=.ا ققل2761 1000170105 هو حليلوب، اظنه حليلاب.

1. يه دليل غنملع بايد هلكسينى باشد زيرا حلبلاب و ليلاب در يونانى همان است كه درور عنوان اين دارو مذكور شد.

1097. هليلج =.)ع1 عله لل110 يا ملللكان ل1610000 .04010 يا.516ع11010 16100018 بالرومية هليلقون و بالسريانية هليلقى (1). و قيل انه بالهندية هوزبد (2) و ايضا بالهندية فرين ارجانى: منه اصفر و اسود هندى و كابلى قال: اضنافه اربعة:

1. در لوو به خط سريانى: «هليلقام (ص 129). 2، در بخزن الادوية (ص 186): «هر» و «هره) .

3. در اضل ناخواناست. *. در اصل ناخواناست. «بمر و» حدس من است. ي. در اصل تاخواناست. كاتب نسخه بغداد «خشن» خوانده است و درست نمى ثمايد.

1098. فلام برفع الهاء، صاحب المشاهير: طعام يتخذ من لحم العجل بجلده. فى الحاشية: وهو بالتركى سغدو(1).

1. شغدو به ضم اول بر وزن و معنى سختو است كه چرب روده با گوشت و مصالح پر كرده و باشده (برهان قاطع) و نيز رجوع شود به ذيل «سختوه در همان كتاب. در السامى فى الاسامى «قليهآ سغدى» توعى غذا ذكر شده است (ص 243).

1099 الهندياء 202 يا ع21ى يا /2100 يا 17032 اله 1ك يا .ا لصا الهندباء بكسر الدال يمد و بفتحه يقصر وهو بالرومية بكريديا (1) حوي

1. رجوع شود به عنوان يونانى. در ترجمهآ عربى ديسقوريدس (132 از دوم): «يقريس». آ.

رجوع شود به عنوان يونانى. 3 . 4407- (لوو ص 225) 4. حدبا الوو ص 253) .5.

قسمت اول اين كلمه در اصل ناخواناست. 6. هندباء تلخ است ورخس در عربى به معنى كاهو ه است و تيز به معنى حقير كردن خود است. شايد اشاره على بن ألمنجم يه تلخى و خساست ان وه شخص بوده است. ؟. رجوع به حاشيهآ شمارهآ (3) 768 و 9011. اين شعر در اينجا بى متاسبت مى تمايد. معنى ترديس را تدانستم. 10. حلياتا و هلفيفا الور 254).

1100. هوم المجوس (1) قفمة2ل12006870 يا ق8600566ل1ع102 10015 بالسغدية خوم و بالسريانية عرزا د مغوشى و بالفارسية افتاب پرست واد هويغون. زعم المجوس انها شجرة لاساق لها ينبت21) باذربيجان لايصل اليه احد و كانت الحيات تأكل فراخ طائرين فاتى ملك بغصن هوم وطرحه فى و وكرهما فارتدعت الحيات و انضمت افواهها و تعلق الغصن بتلك الشجرة هن والذى يوجد هو ذاك 1. براي اين گياه و مقام آن نرد زرتشتيان رجوع شود در كتب فارسى به حاشيه محمدمعين بر برهان قاطع ذيل «هوم».2. جمله «ينبت بادربيجان» در أصل يس از جمله «لايصل اليه آحده

1101. هيوفاريقون ن17602=با 10111 مللل116116 بالرومية، و بالسريانية فرما و بالفارسية مرودشتى وهو نور احمر يشبه مشكطر امشيع لايكاد يفرق ms649 بينهما الا البصراء الا اته اشبع حمرة من ذاك الارجانى: هو قضبان وزهر متفرك فيه حب اصفر يضرب الى الحمرة قليلايج قريب الشكل من السماق الا انه لايدانى حمرته. ديسقوريدس: ايوفاريقون.

والرازى: بدله وزنه اصل اذخر و نصف وزنه عروق الكير (1) 1. در اصل: «كبر». اصلاح از كتاب الابدال.

هيوفقسطيداس 4022902قانك1010 5لقلان يا [132) 1180011 1186 وهو لحية التيس. الرازى: ورقه شبيه بها تتخذ منه عصارة اغبر اللون الى السواد و فى طعمه قبض يسير، وان جعل الاسم(1) على العصارة كان اصح.

ابن ماسويه: بدله صمغ الزيتون.

1. در لسماءالعقار (شماره 117) آمده است: «هيو فاقسطيداس و يقال له ايضا هو فقطيداس و هذاالاسم واقع على عصارة الطرائيت، 1103. هيران ابومعاذ: ماءالفوتتج الجبلى .ه

1 . در اصيل: «كزبير» والزثآبر مايعلو التوب الجديد مثل مايعلواالخر والزئبر بضم الباء ما يظهر من درزالثوب. آ. بيت 126 از قصيده اول و بائية ذوالرمة است كه در جلد اول ديوان او اص 135) مسطور است و ابونضر باهلى در شرح آن (در همان صفحه) گفته است: «السائفة من الرمل ما استرق منه والكراث نبت ينبت بالسائفة حتى يكون قدر ذراع فى رأسه مثل البندقة : والهيشر شجرة خشنة تسمق لها ثمرة فيها شوك وسلب يعنى الورق الذى اسفل من رآسها فشبه اعناق اولاد التعام بهذا الكرات والراس كالبندقة او هيشر قدانحت الورق عنه وهو قوله «سلب» و معنى چنين است: «گويا گردن آن بچه شترمرغان همچون گندناى سائفه است كه پوسته و غلاف گل يا ميوه بالاى آن به باد رفته است ms650 يا مانتد گياه هيشرى است كه برگهايش و فرو ريخته است.»

ول (اوريباسيوس: اجوده الطيب الرائحة الذى لونه الى الخضرة سهل الانحلال دابق باليد نقى من الرمل شبيه بالراتينج والقبرسى على هذه الصفة. الميامر: اجمع الناس فى اللادن انه يتولد من لحى التيوس. و قال روفس الافسى: يوجد جه نوع اخر من اللادن فى ارض العرب والحبشة والسند والهند فى لحى المعزلانه يستلذ ورق القيسوس (4) اذا ازهر فلدونة هذا الورق ودهنيته تملأ ما تحت لحاها من الشعر. بولس: يكون من الحشيش المسمى قسطس (7) وذلك ان المعز يرعاه فيلتزقفيلحاها وافخاذها دسومته ثم ينتزعه بارجلها فيجمع و يكون منه اللادن.

1 گياهى كه لادن از آن بهدست مى آيد قيسٹوس 924 تهه است كه نامهاى علمى آن قلاتنن ل1و با قل قان و.ا ق6 قلااتف است. آ. در اصل: «ضرب» و آن درست نيست. 3. در اصل: «فيسٹوس» با فاء كه درست نيست. 3 و؟. رجوع به حاشية : شمارهآ(1).

1104. لاعية =.161005ل101018 و صهاربخت: نوع من اليتوعات. ابوجريج: شجرة تنبت فى السفوح وردها هاه

1. در اصل: «الملقى زهره» و ان درست نيست. متن مطايق ms651 تصحيح و قراعت كريموف است اص .(875 1107. لالاء الزازى: سمسمة(1) تجلب من مكة ينفع دخانها البواسير.

1. در الحاوى (ج21، ص 414): «حشيشة تجلب من مكة نافعة للبواسير اذا تدخن بها تنثرها و تسكن وجع المقعده» . در ترجمه قارسى: «دانه ايست به شبه كنجد...» . در برهان قاطع: «... و گياهى هم هست كه آن را از جانب مكه آورند.س»

دهن الياسمين والزنيق والرازقى واحد. حمزة: الرنبق معرب من زنبه وهو الياسمين الاكحل وهو اذكاه رائحة و يقال للزجاج الاكحل الزنبقى. و يخرج ن و دهن الاكحل كرائيا ويسمى كبوذ ياسمين و منه ابيض واصفر و قيل ان اسم ه والاصفر الرازقى. مجمل اللغة: السمسق الياسمين . ابوحنيفة: السجلاط (2) زعموا انه الياسمون و دهنه الزنتبق. يقال ياسمين و ياسمون و ياسم. قال عهاه ابوالنجم(3): من ياسم بيض و ورداحمر. الفائق من الرازقى يحمل من دارابجرد. السواجلى: الفرق بين الزنبق و الياسمين ان اوراق الزنبق متكائفة مزدحمة و اوراق الياسمين اشد تفتحا غير مزدحمة.

1. 0020400ي4 (ليدل واسكات). 7. «السجلاط على فيلال الياسمين... يقال للكساء الكحل سجلاطى..» السان العرب ذيل سجلط). 3. «قال ابوالتجم: من ياسم بيض وورد احمرا يخرج من اكمامه معصفراه (لسان العرب ذيل يسم).

1109. ياقوت و : مندرى(1) بين فرضة سرنديب و اول مملكة جوله(2) و مستقره بنجاول (3) ثم سيلان ثم حبر (7) بلكوان معدن الياقوت الكحلى والاصفر ثم حدرونك(3) وفيه جبل البرق و تحته معدن الياقوت الاحمر. يزعمون ان البرق يرييه(6). حمزة:

1. چنين است در اصل و در الجماهر: «وفرضة سرنديب على الساحل وهنى بلدة مندرى بتن والخراسيانية يسمونه مذريتانسه (ص 43). 2 . در الجماهر: «وهو اول حدود مملكة خولة وهذا لقب كل من ملكها.». نام اين پادشاه درماللهند «جوره آمده است (ص 148). 3. در ماللهند: نجياوره (ص 168) و در الجماهر (موضع ms652 مذكور) «بيجاورم. *. چتين است در اصل و شايد «جبل» باشد 5. در الجماهر (موضع مذكور) تيز چنين است. ع . در اصل: «يزينه» . متن مطابق الجماهر7. اگر «سيج» يا صورت ديگر آن به معنى طاعون باشد «اسفرج» بايد از «اسهردن» به معنى از ميان بردن باشد و شايد «سيگ اسپرك» باشد. 8. كريموف فرمول شيميايى آن را چنين گفته است: ولايله 1110. اليبروح 008007009ل=.ا 11181110 111 بالسريانية يبروحى و بالفارسية سابيزج و قيل سيب سيك و حمله اللفاح. حمزة و فى الموازنة: هو يمرو(1) وهو اصل اللفاح واذا شق بنصفين ظهر فيه صورتان كصورة الانسان ذكر وانتى، وهذاالاسم مركب من اسمين: يم(27) اسم لكل شيء كان زوجا و «روه اسم للوجه (3) وللصورة ومعنى هذاالاسم ان مسماه ذوصورتين. ارجانى: ان اكثر منه قتل وهو قطاع مخشب متفتة الشكل اغبر اللون الى الصفرة قليلا يشبه بخشب القسط الكبار وهو اصل اللفاح. واللفاح الذى للصنف الابيض الذى لاساق له يسبت، والذى يشبه ورقه ورق الابيض الا انه اصغر اصله يسبت ثلاث ساعات او اربعا ويقال انه بارد مثل زهر عنب (7133) الثعلب. الرازى: يبروح هندى قطع مختلفةالشكل اغبر اللون الى الصفرة القليلة. الحاوى: يقال (4) اذا طبخ اصله مع العاج ست ساعات لينه وسلسه قيادة للتشكيل بالاشكال. قسطا: هو اصل شجرة اللفاح. ابن ماشويه: بدل ج قشور عروقه البنج الابيض.

1. اين كلمه در برهان قاطع يمرده آمده است با دال و نبايد درست باشد. اصلش يمروه، با واو

1111. اليبقية(1) ب0 با 2866 168 يا .ا 508له71 ابوحنيفة: حب اكبر من الجلبان اخضر يؤكل مخبوزا(2) و مطبوخا و يعلفه البقر وهو بالشام كثير 1. «يبقيه، درست نيست ms653 ودرست بيقيه است. در لسان العرب اذيل بيق) البيقية أمده است.

معادل يونانى آن مؤيد اين معنى است. رجوع شود به ذيل «بيقيه» در همين كتاب. 2 . در اصل: «مخموزاه. اصلاح از لسان العرب.

1112. اليتوع 200028400 00201 بالرومية توتاملون(1) و بالفارسية اسفيد كشير. جالينوس : انواعه سبعة، اقواها المسمى باليونانية خارقياس (2) وهوالذى يسميه قوم اليتوع الذكر ويست الانثى مرسليطس(3) و معناه الشبيه (7) بالآس والذى يكون(5) بين الصخر من انواع الشجر، ثم النوع المسمى بالنواصير(6)، ثم السروى و بعده باراليوس (7) لانه (8) ينبت فى المواضع التى تلى البحر و قيل الشجر، ثم اندليوطونيوس (1) . حبيش و ابوجريج: الذى يعنيه الاطباء من اليتوع هو لبن قج اللاعية. صهاربخت: الاصناف السبعة المازريون والعشر وشيرديودار(10) وه هيفوع (11) و باناسلون(12) وهو الشبرم و حلبدابا (13) و شير بادريج. غيره : اصنافه سيعة قتالة المازريون والشبرم والعشر والعرطنيثا و اللاعية والحلتيثا (14) والمهودانه (15) . الرازى: هذه الافعال للنوع الذكر وهو احمر القضبان مملوء لبنا حادا و ورقه مثل ورق الزيتون الا آته اطول. الرازى بدل كلها فى اسهال ه السوداء و الماء ثلث اوزانها ايرسا و ثلثى وزنه سكبينج

رجوع شود به ذيل ديودار در همين كتاب 11. ممكن است هيپوقائس 6عيه790، باشد كه 1026 است و ممكن است هيبوفئوس مع ذ 70) باشد كه 11ا100002 1 6016 است (ليدل واسكات). 12. احتمال مىدهم كه محرف بانتافلون ح بنطافلون باشد كه مؤلف مخزن الادوية (ص 900) جزو اقسام هفتگانهآ يتوعات ذكر كرده است.

13. در اصل: «جليدانا». تصحيح از كريوف (ص 879) به نقل از كتاب نام گياهان نزد يهور تأليف لوو اجتمال ميدهم كه حليدانا و حلتيٹاى مذكور پس از اين، يكى باشند. 14. در ترجمه فارسى: حليدانه بايد «الحلبلاباء باشد ح /ع 1000020 (كرييوف ص879) 15.

اى ن ماهوداته است رجوع شود به ذيل ماهودانه در همين كتاب.

1113. يشب 12= 7 حجرابيض واليشم. وفى كتاب التخب هو حجر الغلبة تستعمله الترك ليغلبوا وه ان لايؤجعهم المعدة بالاشياء العسرة الانهضام. جاليتوس: اليشب الاصفر قوم و يضعونه فى المخنقة (1) وينقشون عليه ذلك النقش الذى له شعاع و قدامتحنته ه فنفع غير منقوش كما ينفع المنقوش. و قيل نوع من اليشب اكهب نافع فى هوه تسكين العطش والاصفر فى تقوية المعدة تعليقا عليها. يشب، ابن ماسة: حجر (7) يضرب الى الصفرة. اما اليشم فانه يستخرج من واديين بالختن ياه

1. مخنقة به معنى قلاده و گردن بند است. ا. در أصل ابتدا «شجر» نوشته و بعد بهوحجر» تصحيح كرده است.3. به گفته كاشغرى در ديوان لغات الترك (ج 3، ص 112) قاش نام خود سنگ است كه در ms655 نگين انگشتر به كار برند و آن را براى پرهيز از صاعقه و تشنگى و برق مفيد دانند و اما نام دو رودخانه مذكور قاش اكوز است كه يكى را ارنك قاش اوكوز نامند و سنگ سفيد مذكور در آنجا به دست آيد. و رودخانهآ ديگرى قراقاش اكوز است كه در آن سنگ سياه صافى بهدست. آيد. بنابراين در اصل صيدنه و نيز در اصل الجماهر (ذيل: فى ذكر اليشم ص واه 198) كلنهآ ارنگ از اول قاش افتاده است (در الجماهر: فاش، كه غلط است). آرنگ و يورونگ و يورون در تركى به معنى سفيد بوده است. 4. در الجماهر (موضع مذكور) تيز «اجمه است ودر قانون مسعودى (جآ، ص 578) «احمة قصبة الختن» آمدبه است و طول آن از ساحل بحرمحيط غربى (اقيانوس اطلس) صددرجه و چهل دقيقه و عرض آن از خط استواءو 23 درجه و 30 دقيقه است. ك. در اصل چتين است و در المجماهر: يشب *. چنين است در اصل و در المجماهر: «الشب و اشب».

1114 اليعضيد (1)/4/7-20/20ال3 ل ابوحنيفة: يقلة مرة لهازهرة صفراء حوي لبن لزجن 1. «واليعضيد بقلة وهو الطرخشقوق وفى التهذيب الترخجقوق» السان العرب ذيل عضدا . به همين دليل مكن است 1 عن1، 1818211 باشد 1115. (شمارهآ كريموف 116) ينتون(1) جالينوس: هوالسذاب الجبلى و صمغه هو التفسيا.1 1. رجوع شود به ذيل «تافسيا» در همين كتاب.

============================================================

هذا اخر الكتاب و كان فى اخره مكتوبا: وفرغ من كتابته يوم الاربعا (133ب) العشرين من شهر ربيع الاول سنة ثمان وستين و اربعماة. و كان على الهامش حبخط الامامى محمدبن الزكى: 111. ينبوت 171300200020ل1 يا . ع2ه61) يا ا205 815م شجرالخرنوب وهو خرنوب اوخروب و قيل الينبوت لاينبت الا فى القيعان و وهو الذى يحمل الخرنوب. ابوحنيفة: الخرنوب نوعان احدهما هذا الشوكجه المسمى الخرنوب النبطى وهو بالفارسية زنكورج وهو شجر صغار والاخر شجر عظام. و قيل الينبوت هو ms656 الغاف (1) وهو شجر عظيم ينبت فى الرمل مع الاراك، ورقه اصغر من ورق التفاح وهو فى خلقته وله ثمر حلو جداحوه ثمره -- غلف كقرون(2) الباقلى و خشبه ابيض و يقال لثمره الحنبل(3) و فيه ول حتب اذا جف رمى قشره و يتخذ منه كسويق النبق يعقل البطن الا انه دونه فى الحلاوة و يدل على انه مرار كونه قولهم لوطاب اليعضيد (؟) لاكله الذئب و قدهن جمع الصنوبرى بينهما فى قوله يه تزداد (5) عينى الورد والنسرين لاتزداد(5) يعضيدا ولاينبوتا 1. «الغاف شجر عظام تنبت فى الرمل مع الاراك و تعظم وورقه اصفر من ورق التفاح وهو فى خلقته وله تمر حلو جدا و ثمره غلف يقال له الحنبل» السان العرب ذيل غيف). 2 . در اصل: «كعور». اصلاح از كتاب النبات. رجوع به. حاشية بعدي. 3. «الحنبل ثمر الغاف وهو حبلة كقرون الباقلى و فيه حب فاذا جف كسر وزمى بحبه الظاهر و صنع مماتحته سويق طيب مثل

ابذنطوس (يوناتى= لبلاب) 554 آس نيطى اييض 591 .. ابرديار اشماره6)، الجواهل21 آس نيطى اسود 591 ابرسناروا (هندى= بسباس) 109 ايرمرده46 آسه، الاسه591.

آش آرد 60 ابروتا (سريانى= شيح)384 اش تتماج 61 ابروطتيون (يوناتى= شيج) 384 آغوز، فله 172 ايريسم93

ابيون (يونانى. كمترى) 541 72 اپار (سريانى) 78 اديس (لغت اندلسى. تسك) 101 اپارين (يونانى= زنجار) 316 اترج (شماره 13)، اترنج 25، 26، 150.92. اذامس (يوناتى الماس) 72 ه اذخر (شمارە22آ) 164.35،33 309240 افرقوس، اذرقيس (حرض، اشنان) 57 اترج اخضر 93 213 اترج الهند26 ادرك (هندى. زنجييل رطب) 316 اترنج 25 اذرقيس (يونانى= حرض) 213 اتر و (هندى = رصاص)292 اذفونيدس (يونانى. دهمست) 379 آتأبه 104.

ادقوتيديس (يونانى. دهمست) 279 اتامنطيقون ايوتانى. موء بهمين) 595 اذفهوس ايوناتى. دهمست) 279 اترار، اثرارة (انبرباريس)74 آقآل (شماره 15)606509508،40828 اذلثا (يونانى= زنجرف) 317 اذميطوس، ادمنطوس549 اتمد (شمارە16آ)28 اذمينطون (يونانى * الماس) 22 اجاجى (زيرهآ هندى) 542 اجاص (شماره17آ)029 30 08570339- اذن الحمار (شمارە23)34، 557 اذن الكلب 498 اجوان (سندى نانخواه) 600

اراخنى (يونانى= عنكبوت) 243 107104 اراخيا (يونانى= عنكبوت) 443 ارطوس (يوناتى، لسان الحمل) 557 سس آراك (شماره 31) 037 6400419330 سه أوطى (شمارە32) 38، 344،18386085 ارانتموس (بايونج) 15 2072406 س اربيان (شماره 35)39 ارعاحورا اسريانى= فنجنگشت) 470 اربنيتوس222 ارفامسيس ارينتوس (يونانى= حمص برى)222 ارتميسيا ك7 ارفلس (يونانى= تمام)608 سس ارجوان (شماره 36) 040 228،27 ارقنطوس (يوتانى= حمص)222.

ارجوريبا (يوتانى= فصنه) 362 ارقيلس (يونانى= تمام)609 ارخاخيا (يونانى عنكبوت) 343 ارقان، رقان، چتاء 227 و ارخزوسطيس (يونانى= قاشرشتين) 454 ارقروا (يوناتى= صمغ الزيت) 322 ارخيس (يوتانى= خصى الكلب)252 ارقليا، هرقليا، مغناطيس 584 اردتوله154 ارقونيذوس ايوتانى= حب الغار) 448 اردسرغان: اردشيران 571 ارك (تركى= زرد آلو) 478 اردسوس ايوتانى= غرق)322 ارك ققى (تركى = خشكه زرد آلو) 278 اردشيران (مرو)39 5710570 اركروا(سريانى. صمغ زيتون، ارقروا)324 اردقيانى، ارديابى، اردقياقي21 ms659 ارگوان 40 اردوا (يونانى= كرفس) 462 ارماط36 اردهالج 248،152 ارماك36 اردهاله، اردهالج 154 - ارمال (شماره 29)36 ارز (أناث الصنوير) 397، 496 ارمزدقطرلوس (= اصابع هرمس)354 ارز، گنده چند 191 .

ارمتطيقون (مقناطيس) ؟54 أر (شمارە25آ)، رز رنز 34 ، 105،35 ارمنيقون (يوتانى= نوشادر) 609 ارزالخيل (برتج اسف) 106 ارموكى (يونانى. لوزمر) 560 ارزن (دره) ش19، 522،285.284 ى ارميس (شمارە30آ) 37 ارزن هندى 284 ارميناقون (يونانى. حجر ارمنى)201 آوزه (شماره 26)، آرز 35، 182،183 ارميتاقون (يوتانى. مشمش) 581 ارزيز293،292 اونب (شماره 27) 222،35 ارسانيقوس (يوناتى. زرنيخ) 310 ارنب بحرى اشماره 28)36 ارسطلاخيا (يونانى. زراوند) 307 ارني الماء 36 ارسطولوخيا (يوتانى= زراوند) 307 ارتغلوسون (يوتانى= لسان الحمل) 557

إسحاره (بونانى= توذرى) 156 ازيا (سريانى. شير)27 ساريد بريد (شماره 24)، ارتد بريد 34 .اسچل (شمارة 51) 48.

باريغانون (يونانى. صعتر) فوتنج جبلى 391 اسخرون ايونانى= توذرى) 156 اسد 27 372 بن اسدالارض (شماره 47) 27 اريك، اروك (آدربايجانى) 259 اسسطوس (يونانى= كلس آهك) 609 اسراش اسريش: اصل الختتى) 258 ازدف، إزتق، زعرور314 اسرب 52. 73 78. 79 .... : اسرنج (شماره 56) 52. 53 317 ازدق، زعرور ازدف314 سس اسروع (شماره 57)، يسروع 63253.48 ازدك زعرور314 اسطافيداس (يونانى= زبيب) 304 ازدكذ (زعرور اصفر)314 اسطافيس (يونانى* زبيب) 303 ازروى اسريانى. انزروت) 79 .- اسارون (شمارە39آ)43، 63، 326،64 اسطبخيس (يونانى. كمون هندى) 542 اسطراطيقوس، استراتيكوس، ستاره آتيكا 50 اساطوس (يونانى= ليلنج) 541 اسبرك، اشيرك (سجزى= حلباب)72، 219 اسطر، صنوبر (يونانى= حب الصنوبر) اسبنسطوس (يونانى. آهك) 619 397 اسطراوس (يونانى= فقاع الكرم) 525 اسبوس142 اسهارغاس (يونانى هليون برى) ms660 628 اسطر كايبشا (سريانى= الميعة اليابسة) 51 اسهالانوس (يوتاني. دارشيشغان) 241 اسطروبيليا (يونانى. صتوبر) 397 اسهرزه، اسفرارزه، بزرقطونا 498 اسطروييون (يونانى* كندش) 546 542( اسهندان خوش (قارسى. خردل) اصطفيقوس (يونانى. كمون هندى) آاوه اسه اسطوخودوس اشماره20)22 اسپيذاب51 اسطوفينا (يونانى. زبيب) 302 اسبيذدار150 س: اسبيذمرد (شماره 50)48 ت اسطوماخوس (شماره 44) 26 اسبيلانوس، اسپالانوس (يونانى. دارشيشغان) اسطوباطيرا (يوناتى=. زاج)، ستفتريا 303

اسل 101، 250 اسفكوخوس 125 اسفلاطوس، اسفلاطون، قطران اسفلطوت اسلوقوطيس 50 اسمار 32،21 20 اسفلطس 315 اسمرنا (يونانى= مر) باسمورنين (يونانى= كرفس الجيل) 531 سه اشفليا طيقوس (شمارةآ 53) 50 سر امسنان الدئب (شماره46) 37، 121 اسفليغين اسريانى* كلموج) 537 اشب 649 اسفتاج رومى سرمك 495 اشرك (سجزى= حلباب) 219 سا اسفتج (شمارهآ 45) 34، 27 اتيتاروك (ثمانية مشمشا، (خوارزمى. هذو) سسه اسفند (شماره 48) 48. 211 258 اسفند سفار (خردل ابيض) 48 اشتر، اشترانگبين 147 سر اسفند سناه (شماره 48)28 0- اشترغاز (اشماره 60) 195،14708156، اسفند شغان 28 568 اسفودالوس 26 اشترگياه، سليخه 341 اسفهارزه، اسفيوش 294 اتج: اشق 55 اسفه گند، اسفيوش 498 اشخار شخار501 :اسقيذاج (شمارة 55) 5251 اشرنق، شرنك، قورن السبل352 اسفيذاج الرصاص 52 اشفاراغش فطراوس ايو ناتى. مارچوبه) 594 اسفيدك شير. يتوع 637 آشق (شمارة 59). آشج 53 222 اسفيوش، اسپغول 498 اشكر كاردى (سرياتى= بيدستر) 190 اسقا (سريانى * زبدالبحر) 305 آشكله (نوع من السدر) 330 اسقال 50، 239 اشكيكاردا (سريانى. جندبيدستر) 191 اسقلاطون، اسفلاطون، اسفالتوس 699 اشكى كلبا (سريانى * ذكرالكلب) 538 اسقلياطيقوس (يونانى= خرم) 196 اشكيل (توعى آسب) 345 اسقليطاس (يوتاتى= حالب) 196 اشكيل ms661 چشم (عوسج) 445 اسقيليطيقون 51 أشتان (شماره 61) 278469.21357.

استنقور (شماره 52) 29، 152

راقاقاليس (شمارە83)68 اقاقليس 68 افاميرون شا 354 سرااقاقيا (شماره82)488067.

اقتيمون 65 اقاليفى (انجره)83 اقدتك ويدستر 191 افديله (يونانى= علق) 436 اقانتا ارابيقى (يوناتى= الشوكةالاعرابيه) 379 اقر وسالينان (يونانى ء الحجرالعربى اقتلقا (يوتانى= پشم كه بر سر نبات بردى باشد) 102 افردسالينوس) 205 افروسالينوس (يونانى= زبدالقمر) 203 را اقحوان (شماره 84). قحوان 69 85،82070 515 اقروشه41 افرونيطرون ايورق) 133 اقحوان پستاني70 افريٹ، وج 614 اقديله، افديله (يوتانى= علق) 337 افزغنج ابخارى. فشاغ). جم اسيرم 461 اقذى (يوناتى= سفرجل) 335 افسك، آبى سگ سگآيى 191 اقرافا ذينات، انكراقاد ينات 59. 60 افسنتين (شماره76آ)63،38، 64 107 اقسرس (يونانى= دبق) 245 سر: افستتين (فارسى)64 اقسوسوروس ايوتانى= قتفذ) 11 افستتآيون (يوتانى. افسنتين) 63 اقط 589 افشاتا (سريانى. زبيب)304 اقطاطاقيس، بطم 115 اقططرمنتوس، عصاالراعيى 115 افشرجه80 افصى اسريانى. عفص)432 اقظن، (ماتش به لغت يمن) 567 افطريون (يونانى. سكپينج) 338 إقطى (ديل شمارە84آ)272،71 374، 377 اقلطينوس (يوتانى= زفت البحرى) 314 سافعى (شاره 81) 7371،67 اقلفوس (يوناتى= كربداته) 527 افواه الطيب544 افوبسمون (يونانى= بلسان) 124 اقلقى ايوناتى. كربداند) 527 افوبلسيون ايونانى. بلسان) 126 اقليميا (خبث الفضه)236. 506 اقورس (يونانى. زييب الجيل)304 555 اقتتالوقين (يونانى = الشوكة البيضاء). اقنتالوقى اقوروس اسريانى= جنطه)227 379378 اقنتولوقا (يونانى - الشوكة الييضا) 378 سسه افيثمون (شماره 77)64 اقتوقراطيس50 افيغوون 7ي اقوقوس (بطم) 115 افيقرون اشمارة80)67 اقوتطياون (يونانى. خربق)244 افيلطون50 اقونيا (يونانى= زبدالبحر) 305 افيمارن (ايرسا) 87 اقيرون (يوناتى= وجج) 614 افينطرون (بورق) 133

سرا اتثاميس (شمارهآ 105)82 سراملج (شمارة91) 338،73 انثوس (يونانى= ورد) 618 620 املك73 انتوليس (نوعى پيچك) 554 املوج (نوى المقل) 585 انتون (يونانى= شبت) 365 اتلون (يونانى ح تشا) 606 اتثيليس (يونانى= زهره) 320 أملى (هندى= سماض)223 انجاص، اجاص30029 اموعليا (يونانى. زوفرا) 319 ر انجدان اشمارة 107)2890219083،826، اموميس (يونانى)222 568 امونيقون شكس 609

اوتوميس (يونانى= ماذريون) 564 اوفربيون (يونانى. فربيون) 257 اودرو پاپارى (يونانى. فلفل الماء) 447 اوفيو سطافولون، (يونانى = الكرمة البيضاء) 526 اودرو فافارى (يونانى= فلقل الماء) 447 اوقانتوس (شجرة انپرباريس)74 اودور (يونانى. آب) 568 اوقيمون (يوناتى. بادروج) 92 اوكا (سريانى= باذروج)92 اوديانى (نوعى از سنبل) 352 اوكاماثا (سريانى= فلفل) 666 اوراسيمون (يونانى= نعتع) 607 اوكسوس (يونانى خل، سركه) 254.

اورافلون ايونانى= كلموج) 537 اونمون ايونانى= سكر) 339، 340 اوكسيد دوكوئيور504.

اوراسالينوس (يونانى. كرفس جهلى) 31د . اولنج (تخت)= اورنگ186 اورخيس، گند191 ::اومالى (شمارة110)84 اورخيس كنوس (يونانى.خصى الكلب) 538 اومومون (يوناتى= حماما) 221 اوردعى اسريانى= ضفدع اخضر)401 اونت كتاره (هندى. اشترخار) * اوريزوذنيوس (يونانى= فوة الصباغين) 4771 اونوخس (يونانى. صدف) 391 و اوريس (يوناتى. جندبيدستر) 190 اونيره (بطم) 115 اوسطون (يونانى = فقاح الكرم) 526 اونيزه (بطم) 115 اوثنا (يونانى= جلنار)182 اويباتريون (فطريون)63 واورغيون (اسنان الذنب)47 اونوس (يونانى= خمر) 256 اورمينون، فراسيون 357 اوينتثى، فقاح الكرم 526.

اوروسيمون ايونانى= كنجد) ك18 اوينوس، اوينين ايونانى. خمر) 254 اوريغانس، اوريغانون (يونانى= فوتنج) 472 اهالوا (هندى . الحرف الطويل)212 اوز 34 اهرى ادرمولتان*خردل) 242 اوزمون (يوناني7)، جرجير 175 اهليلج ms666 148 اوزيون ايوتانيخ جرجير) 174 اهورى اهندى.خردل)242 و اوس ابورق سبدى]133 اياسى ليون (يونانى. دهن الياسمين) 635 اوسفول (يونانى= زوفا) 318 ايانيا (يونانى= ضبع) 399 اوسفون (يوتانى = زوفاالرطب) 318.

ايبار (تركى= مشك) 577 اوسولوقا (صوف على راس قصبة البرور) 102 ايبسقوس (يونانى= ملوكيه) 587 :مر: اوسيد (شمارە113آ)84 سه ايدع (شماره 115)272،86 اوسين (رجوع به اوسيد) 84 اينماميد49 اوشك (اشق) 55 (.. ايذوسارون (شماره 120) 89 ف اوشه (آويشن، سعتر) ه18 ايدوفوليرون: سلق342 اوططراوس (يونانىخ فقاح الكرم) 526 ايذورون89.

اوفاووس (يونانى= سلخ الحية)346 ايذووسمون (يوتانى= نعنع) 607 .اوفاريقن (شمارة 111)، اوفاريقون 84 ايارج (شمارە121)90.89

ايو فاطريون 63 اير يرموس (يونانى. موش) 255 اير نيوقونيوس ايوتانى= اصل السوسن) 355 ايوس (يونانى = زنجار) 314 ايرنيمون آقريوس (يونانى، سوسن برى) 355 ايوى لوبسس (يونانى= زجاج) 314 ايهقان، نهق، جرجير يرى 611،176،175 اير وفلون (يونانى= كلموج) 537 اير وقوليون (يونانى= سلق) 342 ايريمورون (يونانى. دهن السوسن) 354 بالايدونيقى (يونانى=. ماميران) 566 ايرينون ع8 سه بابونه، بابونج (شماره 129)7069،38،32 ايزوسيثا (يونانى= معاء) 583 135،952 ايزون الصغير230 بابونج ابيض 70 ايزون الكبير، حى العالم 230 بابونه گاوى 95 ايزويون (يونانى. حى العالم) 229 باتراخيوس (يونانى= مالاشيت، مرمرسبز) 09* ايطريون (يونانى. شيرج) 385 باتو (اهندى= سرمق) 331 ايفلوفوس (يونانى* كبر) 57 ايفوريس (يوتاتى= ذنب الخيل)، الفوروس 286باخه (زايلى سلحفاة) 346 س باخيون94 .

ايكتيوقولا، غرى السمك 250 ايكور (پشم كه بر سر نبات بردى باشد)، ابكدر ms667 بادام 245 343 بادام زميني343 103101 بادام نشك (فارسى= حب الصنوبر الصغار) 397 ايل (هندى = قاقله صغير) 277 بادانگيز گل، اذاگيج 620 ايل (شاره 117) 318،88087 بادره (نوعى ورس) 15 ايلاطى (يونانى. جوز رومى) 193 باده344 ايلاليسفاقن (يوتاتى رعى الابل)294 بادام طلخ560 ايلانجى (هندى= قاقله) 277 بادامك .57556 ايلرسيا (بندق) 132 ايلسقونيوس (يونانى= نوحع من اليتوع) 38 باذابيگان (باذنجان) 94

: باشمه (شماره 131)94 بختج (مينتج) 188 بخته زر 234 . ياشيون (شمارە 128)95 بخنج، وخنج 0121 682 باطس، باطوس، عليق 435 يخور مريم (شماره 135) 31 2110100099، باطوس، عليق (يونانى) 435 3680266 باقلاى اسب مدرسى 502 اباقلى (شمارە132). باقلا 127،97،96،65.بدأة 541520 بداسقان101 324 باقلى الهندي0* بداليون (يوناتى= مقل) ك58 بدسغان101 باقلى اليابس، جرجر 532 بدشگان 101، 535 ms668 باكر 90 بالانوس (يونانى. جوزبويا) 191 بدليون (يوتانى= مقل) 586

برلو (هتدى * دلفين) 271 البرم (ثمرة العوسج) 245 270 بزرالفقده بزرالفرفخ470 برم (زهر شجرة ابراهيم)؟2 يزرالفوة156 برمر؟322 بزرقطونا 4980497،18 سه برمس (شمارهآ 145) 1350106 بزرالكرفس 531 برمكيه (عطر) 551: 552 .: برنج (شمارە142آ، 143)، فلز106،105 بزرالمحروث83

البصل المشقوق34 بزغنده عزژوق 129، 223 بصيله 25 بزكوهي179 بط34 بزنركوهي374 بطاليون (حمة اوراق) 256 بزيوش، اسفيوش، بزگوش 398 سبطياط (شارةآ 155) 430،114 (عصاالراعى) بژنده بچند510 بطراسالينون، بطراسلينون 462 بساليوس (يوتانى= زيت الزفت) 315 بطراسلينون462 يسياس (شماره 148) بسباسه 108. 109، بطرخانون (يونانى. توره) 609 568263،113 بطرسه (يونانى= سلخ الحيه)347 ms669 يسباس البن العفص) 232 ي بطم (شارە156آ) 436،4350200011521.

. پسبايج (شماره151آ)112 61650542 . يسبس (شمارە152آ) 112 ت بستان افروز (شماره 149) 0105 111،110 بطما (سريانى، بطم) 115 هه بطيخ (شمارة ؟15)117025 (حى العالم 227)،266 بطيخ احمر، عولج 437 بستولاك (فارسى= سرمق) 331 بطيع اخضر، كونده 262 سيسد (شمارة 150) 111.110 مر بسد (شماره 150 مكرر) زهر الخيرى الاحمر بطيع الرقى 1180117 * يطيخ الهندى 118،117 111 بعقيوش؟ (يوتانى. دبق) 265 يسذه الخيرى الاحمر241 بقرخ 118 سرا (سريانى=لحم) 556 يقخارس، نقخارس (يونانى. زهره) 320 بسه (هندى= قير) 513 جر بقر اشماره 165) 123 بسيار دانج، مغاث هندي583 البقلة الاترجيه93 بسيار دانه قلقلان505 - اليقلة الحسينيه (شمارة 162)121 البسيلة، البسيل 126 بي بقلة الجمقاء (شمارة 158) 120،119.118، پش (هندى= بيش) 138 2262723 بشام419 بقلة الخطاطيف221 بشگجده يشكژد، وشكژد 117 يقلة الزمراء 119 شكجه، وشكرد، علك الانياط116، 235 يقلة السنانير121 بشكزد 116 بقلة السنور 93 (: بصاق القمر (شماره 154)، حجر القمر 114، ى بقلة العدس (شارة 161) 121 203 س البقلة القارسية (شمارة 163)121 بصل (شمارە153)113 وشن بقله يمانى (شمارةآ 159). اليقلة اليمانية، رجل بصلا113

تتل (هندى وسندى= سماق) 347 تاتران 86 تتماج 61 تاتكن (هندى= داذى) 261،260 تج (هندى = دارصينى)484.263 تاتوره، جوزماتل 193 تحل (سريانى. حرف)212 تاتوله، جوزماتل 193 تحلى بابلاياثا (سريانى= حرف) 212 تاج خروس 911، 266 تخم اتاردشتى قلقلان 505 تاروس (يوتانى. پتير) 172 تخم بارتنگ، خوب كلان 590

تمر هندي4510389 التوث الشامى 460 تمرهيرون0151 152 توذج (توت) 157 تمرى (هندى. كدوى خالى) 287 آس تونره توذرى اشمارە 227) 65، 66. 156 سس تمساح (شمارە220آ) 49، 271،152 تمساح بري49 (توذرى) تودرشير (لبن الخشخاش= اقيون) 66065 تمش اجرجانى)، تمشك436. 574 تودريج، توذرى 156 تمشك 236 توروس ايونانى= پنير) 172 تمليح (سريانى. كلموج) 537 توره، شقال 425 قملول، قتابرى 5110 تميش، تمسك436، 572 توشق222 توشير (هندى = طباشير) 402 تتبول 142 تندى (هتدى. مسك زهم) 321 توك كشيرا (شيره گياه در هندى ساتسكريتى = شيره خيزران، طباشير) 202 تنزك (هندى = سماق) 348 تول برنج (فارسى= توبال النحاس) 155 تنزيك (هندى= سماى) 347 348 توم 188،129 سرا تنعيمه (شماره 223)154 توتيا (هتدى= زرتب) 309 سرتنكار (شماره 221) 152، 153، 556 توى وش افارسى= زوان) 320 تتكر، تنگز، عوسج 444 ته توره (هندى= جوزماتل) 192، 193 تتكس (يونانى= خطاف) 239 .

ق2 كرشي (هندى = الظفرالقرشى) 62 تتگز225

ثوما (سريانى= توم) 162 تين احمق (لجميز) 158 ms675 نوما ديرا (سرياتى. ثوم دشتى) 143 تين اصم 159.158 الثوم واليري25044 تين برى 158 ثوم الثعلب162 تين رحايى 315 ثوم الحيه 65 تين رملى 158 ثوم الغراب 163 التيوس الجبليه 171 ثوم القاره 163 التيه (من انواع السمك) 348 ثوم كرائى 45 تيهو215349 سرا توموس (شماره 235)، تومس 195.163 سايومون (شماره 235) 163 سر ييل (شمارە236آ)35، 0164.163 345،290.

ثاذريوس (لين الخس، يونانى) 248 223440232205 تالاسطون (يوناتى= شكوقه اتاردشتى)294 تالسفس (سرياتى. زوفرا) 319 سراثالاسفيس (شماره199)142،28 سا جاهه چاى: صاء145. ع14.

سثامر (شماره 230)561،161 جاخز، جمفري214 اتجير اشمارە231آ) 161 جادوبوى اهندى وسندى. سباس)109 ثعاله، عنب التعلب241 جادى (ختر)256 سب ثغام (شمارهآ 232)، ثغامه 161، 162 جادى (زعفران) 3120254 الثفاء الحرف212 جاديقل (هندى. جوزبويا) 191، 192 تقل الميعة594 جاذب التبن (كهربا) 548 تفلا (سريانى= شجير) 161 سا جارالتهر (شمارە 238)4410168 ثلاسفى، الحرف البايلى 212 جاسوس (ميغن افرودس)169 ثلثان. عنب الثعلب431

. جان مرده، قطران 294 جر جار (بهار) 135 سراجاوزس (شماره 240) 169، 384 جرجر (باقلى)، جرجير534،9796 جاورس هندى ك28 سر جاوشير جاوردشير (شماره 241) 169، 170 الجرجرالمصرى اترمس)146 جرجس، بگل مهر413 هي جاول، جاهل 171،169 جرجير (شمارد 251) 61145،176،75 و :منجاويزن (شمارە242آ) 171 چرچيرالبرى 611175 جاهل، جاول (جاوشير) 171،169 جر جيردشتى 175 جاهد (قنفددشتى، هندى) 511 جرجير الماه487360 جاى بل اهندى. جوزبويا) 191 جرجيست، گرگشتاء طينخوزي413 جاى پهل اهندى. جوزبويا)192 جردمانق: گردمانه 267 جاير (هردى. جعفرى)214 چرمدانق، كيرمدانه 527 جاى روب اميرى 84 جروك (هندى= صمغ البطم) 435 جباءجبا، الكماةالحمراء520 541 جرى (من انواع ms676 السمك) 348،878، 624، جبر (هندى. صغ)394 625 سجيسين (شمارهآ 245)200،180،173 0 جبلاهنگ، جبلهنگ (شمارە 244) 88. 126. جريال (شمارهآ 252)429،17 جريال، كاذى 516 173172 جرياله 177 ر: جيل آهنق، جيلاهنگ172 جريث (شمارە253آ)178،177 جيلت (شماره 246) 173 جزر (شماره 254) 178،34 را جبلهنگ173 جزرالبحر، قسط492 اجين (پنير)172 جزربرى، دوقس، خزاب 13، 47، 056 492، اجبه (شاره 247) (هندى)174،173 591 جشجاث، قيصوم، برنجاسف (شماره 248) 38، جزنجيين50. 591 174،108،10539 جساد زحفران 614،312 جحشى (سرياتى= خرنوب) 243

جفت البلوط (شمارهآ 259)181 جنجلان199 جفران، زعقران312 جنچه (فارسى.صيارء تمرهندى) 389 جقرى، طلع604 جنخليدس ايونانى= لقت) 559 ج (فارسى= علك الانباط) 435 جند اهندى= خرنوب) جگر 518 جنده گند191 جل، چيلاهنگ172 جندييدستر .ع .16، 358،191،189 جلاب 200.

جنچر (هندى= أنزروت) 79 جمليان (شماره 243) 285 جنطيانا (شاره 269)382،189،188 جلجلان (شمارە264) 3480165، 533 چنكژاند (زراوند المدحرج) 307 جلسان، نثارالورد، گلفشان 0619 620 جنكهارمول (هندى. حسك) 215 جلغوزه (حب الصنوبر الكبار) 397 جنيه (هندى. ارزن) 284 الجلف (الفحال من النخل)151 جو26370 جلنار (شماره260آ) 582،296،182 جوا174 جلنجبين، خرالورد618 چوار 285 جلنجمون (شماره 261) 210،183.

چوارى (هتدى. ارزن هندى) 284. 285 چلنچوجه (سريانى، پودنه صحرائى) 183 چواسا (سندى) 195،148 جلوز (شمارە 262)183، 198،184 جواساسكر (سكر الحاج) 148،147 جلوز هندى (بندق) 183،132 وان اسپرم، شابانك، جوانسفرم 194، 63 جلوقوريزون (يونانى. سوس) 356 جواتسفرم (شماره280)194 .

============================================================

چنار397،270 398362342،199 چندل (هندى= صندل) 395 0ب الصنوبر (شاره 291)495،198 چنكك (بلخى. خرنوب)243 چويك اشنان32 469 546 حب الدممست 279 حپ الضراط، شيرم 367 چومن كه ديد، كجومن 523 حب العروس، كبابه 518 چونه (هندى= توره) 609 حب العصفر486 چهاردارو (شماره 281)194 چهال كرى، ms678 جالكرى (هندى. فو)273 حب الغار (شمارە746) 228279 حب الفجل 257 چيترك (هتدى = شيطرج) 382 حب الفقد299،131 چير (هندى = كتيرا) 522 چيه كوتران، رعى الحمام 460 حب الفلفل 265 حب القليق، حب الزلم 315 حب القرمز489 حب القريص 286 حاد طج (سندى قرفه)284 حب القطن241 الحاج (شمارە 282) 168.128،147.91.

حب القلت502 6160195 حب القلقل (شمارە293)296،199 .

حاشا، توم، (شمارە283)195،163،149064، حب المحلب 568 322371 حب الملوك (شمارهآ 295)199 حالبى (شمارە284) 196،50 حب النيل (شماره 290 وشمارهآ 1066)198.

حاله شوره، جاله غوره76 61341229486 حب (الحب يالاطلاق هوالحنطه) 227 ياقى (حندقوقى) 225 حب الاس 432، 625 الحيرة (شماره 326) 2090200 حب الابهل24 بق (شماره 328) 472424،210209.

حب الايل 192، 533 622602 حب البلسان 246 بق الماء، صعترالفرس210 حب الخروع 24 حيلب: حبلت209 حب الداذى 232 حيليلى (سريانى* لبلاب) 554 حب الدرقه 298 حيلت (شماره 327)209 حب الدهمست 228 حبله، حيلت 488،209 حب الراس304 حبة الخضراء (شمارە 289) 117،114،115، حب الرشاد، الثفاء212 200377288،198 حب الرمان229

ججر القهر، حجرالقير203 الججرالقصرى، حجر عاجى202 حجر الاسفنج 47 ججر اسيوس (شعاره 315) 2050204 حجر القمر (شمارة 410 و 309) الحجر القمرى الججرالاعرابى، حجر عاجي202 205،203،202 حجر افروجيا (شماره 311) 203 جر الكممل 28 حجر الاكتتاز213 جر لبنى اشماره 307) 362،202 حجر الاكسان. طين حر415،413 حجر مريطوس 197 حجر الاكليل (شماره 298) 2010200 حجر مريم اشمارە299)200 حجر البقر، جاويزن 172 حجر مغناطيس (شماره319) 207 ججراميانطوس اشمارە304آ)202 حجر ممفيطس (شماره 305) 202 الججرالا يرقلى207.

حجر التاس (شماره 325)208 حجراليلور203 ججر هندى (شماره303)201 حجرالتيس (شماره 320) 207،171 حجر اليرقان 330 حجر تويطوس ايونانى، حجر حيشى) 194 حجراليشف (شماره 312) 203 197 حجر ينطفى بالزيت و يشتغل بالماء ms679 (شماره 297 حچر الجدرى (شمارە324آ) 208 و298)200 حجر حيشى (شماره 287 و 286)197،196 حجر يوديقوس ايوناتى. حجر يهود) 201 جرالحين، حجرالاكليل2010200 حجر اليهود (شمارە301) 201 حجر الحيه (شمارە300)200 حدبى اسريانى. جندباه)630 حجرالدم (شماره 323)208، 363 حذج، فقوص 464 الحجر الذى لايشيخ 207 حدس، نسترن 605 حجر سيمرس گ35 الحدق (باذنجان)94 حجر الصرع204 جدل (سجزي2= حضض) 218 جرالضفدع (شمارە321آ)207 حذل حضض 218 حجر طوري364 جديا (سرياتى. هندباعم630 جر عاچى (شمارە306آ) 2050202 حديد (شماره 329) 3280210. 584 الججرالعربى، حجر عاجى (شمارە316) 202 حراق، حرق، حروق 604 205 حربه (شماره 330)210

حشيشة السعال 95 حشيشة الشرك (بنج) 131 چرق، حراق 604 حرمل (شماره 332)330،2110100،99 حشيشة الفلفل 562 ح، ورس416 الحرملة 211 حصاد تنورا (سريانى*خزف التنور) 238 حرمى، سنامكى 354 حروپى اسريانى. خرنوب)243 ججرم (شمارە342آ)264217،214081073 حضض (شمارە 343)3872344،218،217.

خروق 604 272 حريملة (شماره 332)212 حضض هندى، فيلز هرج274 جزاء اشماره 337)212،213 جزاء، حزاعة (شماره 338)214 ض حض218 جزا اوكامى (سريانى= اصل السوسن) 355 طتا (سرانى حنطه)227 حطرى راعيا (سريانى عصاالراعى) 430 حزازالجبل214 جزازالصخور، حزارالصخر (شمارە339) 205.

طى اسريانى. جنطه)227 20504،214206 حظط حضض 218 حفا (بيخ بردى) 102 جزاز يشاد خيفا(سريانى=گوزگندم، فضرى اروين00ه) 271 حزازة الصخر) 547 جلاد قاصرى (اشنان) 57 حزنبل (شماره 336) 213 خلاوي344 جزورا پارساى (سريانى. خفرج) 2580237 حلب220 جزيثا دكافا (سريانى، حزازة الصخر) 547 لباب اشمارە346آ) 219 المساس (سمك صفار بالبحرين) 128 لباتورا (سريانى. جاوشير)170، 171 حسك 215 لبا لبا (سريانى. لبن الحليب) 555 الحسك الاخضر215 الحسك الجبلى 215 حلبا صميعا، حليا حميضا (سريانى. لبن حامض) 555ه حسك الفراخ، عكرش232 حلبا دشغفينون (سريانى= سكبينج) 338 الحسك القنفذى 215، 216 حليا نيثا، قنه 510 ms680 حسى كوهى، حسن حيلي214 حلبدابا، توع من اليتوع 637 حسكى خاريشت 11ي حلبدانه حليلايا نوع من اليتوع 638 چشل29

حلتيت مقربي219 502222 حلتيتا (سريانى= حلتيت) 218 الجمقاء 118 حلتيث الطيب 219 جملايا (سريانى= مازريون) 564 565 حلتيثاء نوع من اليتوع 638،637 حموحياقا (سريانى. شماض بستانى) 223 لزون اشمارة 345)275،219،47،46 مياطوس (يوتانى= شاذنج) 363 لزون ابيض 533 چناء (شماره 359)617،390،227.21 الجلزون الارجوان 44 الجناءالمكى 253 ق6، لقاء اشمارە349)221،63 حنبل، ثمراليثبوت 640 حلكاء (عظايه) 431 جنتم20 حلمثا (سريانى. خطمى) 238 جندقوقى، حندقوق اشماره 357) 225020، خلوانى، زعرور314 597،422،285 الجلوة الريح، ماميثا 566 حتدقوقى البرى 597 چلهه شرق366 حتزاب، گزر دشتى 492،178 خلى 162،161 حنطه (شماره 360)3200228،22767، حليايا (هندياء يرى) 630 626546 حليب (شماره 347)220 نطهآ سوداء383 خاجم362298 حتظل (شماره 358)226225،22220.

چيار قبان224 262 ججاض (شماره 352) 223 حنظل اصفر226 جمياض (گل.)161، 557 جنوه (آذريون) (شماره 361) 239،228،32.

نماض الجبل 223 297 حمام (شمارء353)223 الجواء (خسةالبر) 616،2490248 حماما اسريانى=حمانا)221 جواء اليقر. طلخشقوق 410 و ماما (شمارة 350)221،43 حواء الذعاليق، حواءالبقر 410 خمر، شجرة التمرالهندى 389 جوآة، چناه 617،616 حمرالارض (شمارە354آ)223 خواء الكلاب 410 حمرى مزكى 234 خوارى، درمك 0235 350،267.250

جوذان (شماره 361 مكرر) 228 564235 جوربخانا (سريانى.خربق)244 خامالاون ماليس (خامالاون اسود..)234 الجورالرومى194 خامالاون مصرى (شمارە347آ)379،232 حوك (باذروج) 392،90 خامالايا (ايونانى * مازريون)، خملايا 564 565 حو كا (سرياتى، باذروج)92 خامدروس (بلوط الارض) 129.

حولانا (سريانى)104 خاملايا (ازيتون برى) 28 الجومر، الحمر، شجرة ms681 التمرالهندى 389 حتى العالم (شمارە362آ) 232023102300229. خانج (ترمذى = سعد) 334 خانق الذيب (شماره 365) 233، 234 595571 خانق النمر (شمارە 344) 279،233 حى العالم البستانى 229 خاولنجان (شماره 363). خولنجان، خسرودار و حيات البطن 25 2490233 حى العالم83 حياة الموتى، قطران (شمارهآ 258)196، 4396 الخباز خيازى 587،236 خبازى (شماره 369) 628587،236 حياتوا (سر يانى= كهربا) 548 الخبازى البرى 236 خصل (بادنجان)25 خبث الذهب (شماره 370 مكرر)236 حيوثا (كرهآ گاو به سريانى) 123 خبث الفضة (شمارهآ 370)252،236 خبت النحاس604 خيز (شماره 368)2510235 خبزا (سريانى. خبز)235 خاتمل (هندى. خاولنجان)233 الخبزالبغدادى224 خابور79 الخبزالسميذ (شماره 568) 350 خارپشت 211 خبزالماء (شياره 368 مكرر) 235 خارقياس، اليتوع الذكر 637 الخبه (بزرالخبه شماره 371)237 خارون، خاروه210 خاروه، خارون، طلخشقوق 610 خيه237،173 جتو242،241،93 خاسوهد اشيرازى. حسك، خسك) 215 خث (الطجلب اليابس) 404، 205 خاطف ظله، خطاف239 خاليدون (يونانى پرستو)، خاليدونس 239،234 خرء (شماره 390)227 خرء الدجاح 247 خاليدونيون (شماره 366) 232 خاليدونيون صغيره العروق الغر234 خرء الضب 247 خرء العصافير247 خام، خالبه: فجل 256. 257 خرءالفار247 خاما اقطى: شل 71، 372

خصيالكلب (شاره 399) 253،252 27526525411،41 خضخاض، قطران 2960215 خرا (سريانى. حمر) 256 خطار239 خمرا دبشا (يوتاتى. خمرالعسل)223 خطاف (شماره 377) 32، 239 خمراد جزورى (بسريانى رب سيب)149 خطبانة (حنظل) 225 خر العسل223 خطر اشماره 378) 622،239 خطيى (شمارە 376) 69، 239238،236 خمرالقند 258

خيار چنبر، خيار شتير اشمارە 380)220،123 198 خياردشتى 2240222 ختداقل (مصرى. جلتار) 182 خيار صنير،خيار چنير240 ختدروس، الحنطة الروميه 257 خيارطاخ (حتظل) 225 خندريوس، خدريوس، كمادريوس 25 ختتريس (شمارء410آ) 257 خيارك بيبر ادر يلخ وطخارستان* ميشناى) 595 ختديقون (شمارءآ 411) 258 خيربوا، هيل، شوشمير، هال بوا380 277، خوى: عرق222 624 خواتيم412 خواقيم (ثمر اكليل الملك) 458 خيروج (فارسى. خطمى)، خيروء هشتنهان 627،2390238 خواقيم البحيره412 خيرى (شماره 381)241 628،611 خواتيم لمنيه212 خيرى اصفر 611 خواتيم الملك (شمارءآ 373) 237، 212 خيريك، خيرو، خطمي239.

خوب كلان: خوب كلا، تخم بارتنگ 590 خوخ (شماره 372) 237. 258، 267،259. الخيرى الابيض 28 خيرى البر238 278 خيرى دشتى 241 الخوخ الاحمر 259 خيزران (شمارە 382) 20202410122 الخوخ الاقرع 259 س المتيسنوج (شماره 383)241 خوخ التين، مياو259 خيوخير خيرخير، فارس الماء333 الخوخ المفلق 469 خونامد سلافه العنب333 خيوز، هيوز (يزيان زط سيستان . طراتيث) 207،206 خورد پيلان اسوس) 356 خوششواك خشتاس 25 5 خوش سايه، دردار 266 داءالجية، جنطيانا 189 خوشك (باقلى) 98 .

داح (يستان افروز)، داحه110 خوشك احرى (باقلى المصرى)12797 دادى امصابيح تتخذمن الحشب الدسم) 263.

خوشى اسيرم 299

دارهوربق (فارسى. خريق) 224 266

رازيانج 543 رثنين 52051 رازيانج رومى 77 رجيه (شمارە462) 291 رازقى (روغن ياسمين) 281 رز32 رازقيه، رازقى (ثياب كان بيض) 281 راح العرب74 رازيانج (شماره 358) 289 رتونا (سريانى= راتينج) 289 رازيانج جبلى 289 رته (شماره 460)290 رازيانج شامى 77 رجل الجراد (شمارةآ 461)291 رازيانج فارسى 78 رجله 118،119 رازيانه 289 الرجلة البرية 230 رازموك (ترمذى= لوبيا) 561 رحشتتا (روغن بلسيان به سريانى) 124 راس العجل 556 راسن (شمارهآ 459) 290، (اصول الراست رخت چندن، صتدل احمر 395 رساطون (شماره 463) 291، 292، 620 536492(491 رسالجن، رسانجن (هندى= حضض) 218 راطيانا. راتينج 288 ارسانجن (هندى= حضض) 218 راطينج، راتينج 288 راك (هندى= رماد)296 رسوت (هتدى حشض هتدى) 218 رال (هندى= سندروس)353 513512 رسون (هندى سوس) 356 رشته40 رام انگيز، رامك 287 رصاص (شمارە464) 575،293،292053 رام داروه رامك 287 رامشنه 41، 23،42 الرصاص القلعى 79.78 رامك (شماره 456)6903382880287 رطا38 رامنوس ايوناتى=عليق)36، 433 رطبة، رطبة القت (شماره 265) 20، 282،293 ران، درخت انگوزه 56 الرطية البريه 224 رانك (هندى = ارزيز) 292 رطرولوس اسندى= نطرون) 606

روين بردعى 272،371 ريوند جرچاني299 رويناس، روين، روناس272 ريوندچينى 299 رويين اروينه جاويزن) 171 ريوند خطائى 299 .

ريبارج (شماره 479) 301، 332 ريباس، ريواس (شماره 478) 30703010300. ريوند كشميرى 299 تهقان (زعفران) 312 30 ريياس، ريباس، مصطكى 582058 ريياس معيرى.’3 زئبر الخوخح 259 ريباست، ريباس، مصطكى 0581 582 زيبق (شماره 517) 137، 328،325 ريباع، سرطان اليحرى المستحجر 332 زانا 57 ريتاع (حجر كالسرطان) 301 زاج (شمارە480آ) 273، 302، 328. 365.

ريتيانج 301 586،503 ريحان (شمارە476آ)0299.298 5920362 زاج الاساكفه303 ريجان اسبرم592

زاگ رومي302 زالوم زلو 437 599 زراوتد الذى يشبه شقشق الكرم 306 زاوق، زيبق 325 زراوتد الطويل 304 307، 374 زب اين ارمله 407 زراوند الطيب 307 زبا، زوان، شيلم 383 زراوند المدحرج 374307306 زياد، زهم 3220321 زرجونه زرگون (فارسى= خر) 257، 258 زبانه، زباتى 433 526525 زبد324،220 زرجوبه (شماره 295)421،311 زيدالبحر (شاره 485)305، 5340512 زرچويك خاليدونيون234 زبدالخضر، مسحقونيا، زبدالزجاج 579 زرداسفور (شعارە496) 311 زبدالزجاج 579 زردالو 278،259 زبدالقمر. حجرالقمر203 زردچريه 58 زبدالملح 321 زردسهر620619 زيدالنطرون 133 زردلان (شمارە492آ) 309 زيرجد اشماره 283)305.304 زرسرخ 519 زبغر، زغير (مرو) 570 زرشگ، انبرباريس (شماره 490)74،17،16.

زبل (شماره 284)305 (غصارة خشب الزرشك) 272،3080218 زيل الحرذون 621 زرع آدم (سرياتى شاهداته) 362 زبلا اسريانى. زيل) 305 زبلاد ثرنا غلثا (سريانى. خرءالدجاج) 227 زرع ادام (سريانى. شاهدانه) 362 زرع بشاشا (سريانى= حرمل2114 زبلاد بنى ناشا (سريانى= عذرة) 220 زبلاد ثورا (سرياتى)123 زرح بطراسلينون سريانى اتخم ms690 كرفس كوهى) ى

زعفرانى سواني313 زرقونبا (سريانى= كلموج) 537 زعفرانى شامى 312 زرك، زرشگ 74 زعفران شبورك313 ززك 74 زعفران شومانجي313 زرگون، زرچون 0525 526 زشفران عصيري312 زرنب (شمارە493) 309. 4650310 زرنباد (شمارە 489) 308307،291 زعقران قمي313 زعفران كشميري313 زرنبادطويل. شل هندى 308 372 زعفران مائي312 زرنباد مدور مدحرج 374،308 زعفران مدهون 312 زرنك (پياز) 113 زعفران معسل 312 زرنى (قارسى= زرنيخ) 310 زعفران مغربي312 زرنيخ (شمارە492) 374،310 زعفران يماني312 زرتيخ اغير 310 زغال اخته، زوقال320 زرنيخ ديزج 310 زغيج219 زرنيخ فرغاني210 ان ه و زرنيخا (سريانى= زرنيخ) 310 زغبر، زبغر امروا570 زردك (لغت فرغاتى= زالو) 437 زغوغيثا (سريانى= زجاج) 306 زريات (سرياتى= اصل الخرنوب) 243 زغير، زغيره 378. 5220521383 زرير (شماره 497) 286.311 زفت (شمارة500)2990328031531435، زريك (زرشگ) 75 5135 زرين درخت (شعاره 491)309 زفت البحري315،314 زرين گياه 309 زفت برى 315 زعرور (شمارە499آ) 314،151150 زفت تر 315،280 زعرورالاحمر312،22 زفت جبلى 315 زعرورالاصفر314 زفت الرطب، زفت تر315 264 زعفران اشماره 498)31، 312311،256.

زفت رومى 295 313 314 616725075030353 زفت القطران 315

زنك فلج (فارسى= خرنوب) زتكورج 243.

زاي دريا، زفت بحرى 31 244 زلابيه 60 زنكبيل اسريانى. زنجپيل) 316 زلم، حب الرلم (شمارە 502)315،199 تكورج640.244 زماروغ، سماروع540 زنگاهن، زعفران الحديد 504 زچ ازابلى= شب) 364، 365 زنگبير (قارسى= زنجييل) 316 زمرد (شماره 483) 304، 305 زنيان 599 .

زمد، زاج سقيد 364 زوان (شماره 509)319، 320، 383 زن: خلر ك274،18 زوفا اشماره 507)318 زنابير (نوعى انجير)، زعرور ms691 314،160 زوفا الرطب (وسخ الصوف)3180246، 319 زنباره. زنبوره انوعى انجير) 3140140 زوقارطييا (زوقاالرطب سريانى) 318 زتبق (دهن الياسمين) 281 زوفااليايس 3180246 زنبق 635 زوفاييشا (سريانى= زونااليابس) 318 زنيق آبى ع58 زوفرا اشمارة 508) 319، 516 زنيوره، ضرب من التين 314 زوفرا (سريانى. حرف يابلى)212 زنيه، زنبق 635 زوفس (يونانى= چزر) 18، 179 زنبيره، ضرب من التين314 زتج (زيان نسائى= صمغ مشمش و اجاص.00) زوقال (شمارة 510) 320 زول زده (قارسى= كتيرا) 522 523 292 زوله اخوارزمى فو)273 زنجار (شماره 505)316 زومى (يوتانى= خير)256 زنجار دودى 317 زنجبيل (شماره 504) 466316،80. 529 زهر السوسن 357 زهرة (شمارء 511)320 زنجبيل رطب 314 زهرة اسيوس، زهرحجراسيوس 162. 205، زنجهيل زبجى صيني314 206 زنجبيل شامى 84 زتجبيل الكلب، زنجبيل الكلاب (شماره 503) زهرة الملع (شماره 513)321،205.

زهرة النحاس (شمارە512) 602321،320.

314210،209 604 زنجهيل ملبارى 313 زهم (شمارە512آ) 321 زنجبيل هندى 316 زيا (يونانى= دخن) 266 زنجبيل يابس316 زيت 047 582.345.3320322،280 ت وتچرف (شماره 506)3170236 زيت الانفاق، زيتون الانفاق 322، 323، 322 زنجر و (سجزى، انزروت)79 زيت خوش322 زنجره، صرارالليل 325 الزيت الركاهى 323 زنجفر، زنجرف317،234

ساسم23،22 زيتون برى، عتم219 ساطل (شماره 524). شاطل 328 363 زيتون الجيل شحس 419، 263 ساطوريون (خصى التعلب، يوتانى) 252 زيتون الماء 324،323 ساق الانجدان 568 زيربارك (ورشگ) 75 ساكور (هندى= جوزالاثل) 533 زيرخار (سجزى= عوسج)244 سالامندرا (شمارە523آ) 328.

زيركش (زرشگ) 74 ساليا 327 زيرلشك الغت بستى. قرصاد) 234 سالينوس قيفاون ايونانى = كرفس بستانى)، زير وگل 619 سالينون قابايون 531، 532 زيره هندوسياه 42ي سام اپرص 328 430 (عطايه) زيز (شماره 516) 3250324 ساتيتا (شماره ms692 522)227 زيزوفى (سريانى. عناب) 438 ساوه (هندى= سذاب) 330 زيخس، تمام 408 ساهى (هندى= قتغذ) 511 زينة الرياحين (بستان افروز) 110 سيج (شمارةآ 3284525 سبحل (سوسار)50 سبدل ، تقل 607 ژاز (سجزى. هيشر) 92،91 سبزدار (لباس) 109 زازموك (لوبيا) 561 سبزهى (سندى= جص)180 زازومك، لوبيا561 سبطون (يونانى= زوفاالرطب) 318 زالكه (اشنه. سجزى)53 سبوتا (سريانى، انفحه) 82 زده، زده (صمة)80 سبوديون ايونانى خاكستر مس) 296 سبوساب (تلبينه) ؟15 سپيدار393 سابا حوارا (سريانى. باذ آورد) 1 سبيذخار (عوسج)444 سابيزج (شماره 521) 636327،150 سپرزع20 سابيزگ، سابيزج، لقاح 559 سهرغم، ريحان298 سابيشك، سابيزج 327 سيرم 298 ساتل، ساطل 328

سهرى تهلك اسجزى= اسيند) 211 سدقر، صد برگ، صدپر620،619 سهست (فارسى= رطيه)293 سدوس: نيلج430، 612 سيستان329 سده (درخت سده)، گزم 606 سيند، اسيند 211 سداب (شماره 529)212، 675.330 سهوس گندم 605 سذاب البر، اسهند، حرمل، سذابالبرى 211 سهيدتاك 525 214 ستوخس، اسطوخودوس244 سذاب برى، افيغانن اغريون 330 592 سيندان (يه لغت ماوراءالنهر= اسپند) 212 سذاب جيلى، نيتون639 سيندان سپيد اخردل سفيد)222 سيره (هندى= شير) 48 سهندان سرغ (خردل سرخ)242 سر (هندبى= نبيذالارن)42،43 سپيدپر ايشه)274 سرا اهندى= خر) 256 سهيدتاك فاشرا 370. 252 سراج ريفي332 سيدخار الشوكة البيضاء378 سراج القطرب (شمارة 533)332 سهيدگياه 161 سراج متوج سراج القطرب 332 سپيدمرد8؟37 سراش، شيخ46، 383 سپيدمهره، حلزون ابيض533 سرب ا30 سپيدمهره: شنگ 219،21 سرتفيد (هندى * صندل) 394.

سپيدهآ ارزيز173 سرجتى (هندى = خشخاش) 249 بستارى (يونانى= حنطه) 227 السرح كهر332، 333 ستغ: سخر329 سرخ پياز113 ستفتريا (يونانى= زاج)302 سرخ دار309 سجرينا (ترياق) 143 سرخ مرد 266 سجرينيا122،90 سرخس (شمارهآ 530) 331،112 سجسبويه (شمارە 526)329 سرخ مرد (يقلهآ يماتيه) 1210120 سجلاط ظيان، ياسمين برى 0417 635 55( سرخس اهندى= كيل داروا549 10 سجى اهتدى= قلى) 501 سرزك (زعرورالاصفر)314 سحالة التحاس604 سرستنى رس استدى = افيون) 5ع سختو 629 سرطان (شماره 534)36 332 سخر (شماره 527)329 السرطان البحرى المستحجر301، 332 سخينه (اردهاله)154 سرطان يايس 332 سدابو استدى سذاب)330 سرقوقيتا (يوناتى= شيطرج) ms693 382 و سداروك (لغت بخارى) 259 سركه5030254 سدر يرى 76، 329 سربج سرمق 331 سنر (شمارە 528)، 76، 329 370330 سرمق (شماره 532) 495،331 572،553 سرمك، سلمك سرمق495

سقولو قندريون، اسقولو قتدريون 337 سعد جبلى 334 سقولوموا (يوناتى= حرشف) 211 سعدالحيار334

سلم اشماره 58) 347345 سگ انگور (زابلى. عنب التعلب)440 سلمك سرمك سرمق295 سلافة العصير 177 سلمه، سلمك سرمق 495 سكقس (ترمذى= عفص)332 سلمه 345 367 488 سكنيبين90 سلمه تره، فوللن327 سكوك (بخارى= عفص)232 لنسك249 سگزاغند (اسبيجايى، انيسوى) 78 سلور: چريٹ، مارماهى 178 سكز (القت اسپيجابى)28 سلوى، سمالن349 سكوره (سندى. سورنجان) 356 سلومى (عسل)424. 590 سل 101 شله (هندى. فلتجمشك) 248 سل (هندى= زرنباد طويل) 308 سلهارس اسندى. لينى)، (هندى. ميعه) 552 شلاء، شوكالنخل 601 592 سلاجت 375 سلهس [هندى* ميعد) 594 سلاجيت، سلاجت 375 376 سلهش اسندى. لبتى)، سلهس (هندى، ميعه)

سمسخون (يونانى، مرزنجوش) 573572 ستچ 53.52 سمسق: مرزتجوش63557352 سنجاب (يقلةالجمقاء) 120،119 سسم (شمارە564)573.390348 سنچاره شتعاره شنجار 39 سمم پري244 سنجد349 سنجد جيلان، سنجلان، عتاب 438 سمقوليقس (توتيا) 155 سنچرس (سندى= راتينج) 288، 289 سمك88 السمك البحرى 348 سنجفر52 السمك الرحلى 349 سنجلان (فارسى= عناپ) 238 السمك الصحرى 348 سنخوس ايونانى. نوعى كاهو) 6300248

سنگ پشت 346 سوسن قرجس گ35 سنگ فسان 278 سوسنين ايونانى= سوسن)354 سنگ مس (توتيا) 154 سوقال (شمارة 579)358 سنگ سليمانى، مغنيسيا) 584 سوقم 159، 160 سنگ طتو154، 155 سوك (سجزى. حندقوقى]224 سنگ هرقليه، ms696 مقناطيس 584 سوكامى نوس (يونانى= خرتوت) 157 ستو (سندى) 52 سوكى فينون (يونانى. خيارا 280 البنوت، عسل 425 سوگ (دانه گندم و جو) 370 ينوت، كمون 542، 543 سولاپاى: خرچنگ346 سنورالمسك 321 سوء مزاج، حب اسوداللون (شمارهآ 580) 358سولان (شمارء 583)359 سلفات مس155 سوئى اهندى= شبت) 365 سولفور دومركوره شنگرف236 سوا اهندى. شيت)، سوى 365 سونتهه (هندى. زنچييل) 316 سوادالحكام، سياء داوران 358 سوندهوبنا (سندى. كهربا) 548 سوادالقضاة. سياه داوران 358 سونف (هندى= رازيانج) 289 سواف، قثام480 سونك (سجزى. قرطم يرى) 486 سواه اهندى. رماد)296 اسوهنجته اهندى. قلقل اييض) 444 سوب (هندى= رازيانج) 289 سوى (هندى= رازيانج) 289 سوج (در فرغاته)، سوت 317

سويق (شماره 581)358 .

409607 سويق الشعير71، 369368 سيستبر (سندى= ثمام) 62006194.90408 سويق النبق 641 سيسنبرون همرهتم سه برگه، شفتل 608 سيستيريون209 سه سوكند، صندل مقاصري395 سهريز (از اتواع خرما)، سرخيز سرخيج11. سيفاء سمكه 348 سيقيا328 152 سيقوس بيقرا (يوتاتى- خيار تلح)227.226 سيايروا (اشنه، سندى) گ5، 2د سيقواوس (يونانى= دهن قتاءالحمار) 481 سيالة222 سيقوس اغريوس ايوناتى= القثاء البرى) 481 سياه تاك 525320 سياهدانه، شونيز، شيلم، سياء دانو 383،197 سيقوس الايوس (يوناتى= روعن خيار) 281 سيكران، سخر329 590 سياه داوران (شماره 582)358، 616 سيكوس اغريوس (يوتانى. حنظل)، سيقوس وجه اغريوس222. (سيقوس اشريوس)226 سياهى (هندى= قنفذگوهى) 511 سيكى، المطبوخ المثلث (من الخمر) 344 سيب (هندى. صدف) 391 سيلانه (عناب)469 سيب سيك ساييزج، ييروح36ي سيلبوا (اشته، هندى) 53 سيبولن ايوناتى= سموره 351 سيلم (شماره 587)360 سيبيا (يوتانى. زيدالبحر) 304 سيلثا (يوناتى= كرقس) 531 سيبيزاوا (سندى= ساييزاوا)327 سيلويان (يونانى= سنگ پشت) 283 سيبيزه، سابيزچ 327 سما اسريانى* فضة1) 462 سيترون اليمو)220 سيج اسفرج، سيگ اسپرگ دافع الطاعون. سيماب 325 سين اشماره 586) 360 ياقوت 634 سيندور (اسرنج، هندى) 53 سيردشتي163 سيو (هندى= شير) 27 سيرنمك 113 سيوطوس (شمارە 578) 357 سيريقون52 سيوطرس 357 سى سر قملةالبر393 سيوناد (سچزى عصفر) 228 يسرك393 سيهى ms697 [هتدى= قنفد) 511 سيس بوان 238 سيسارون (شماره ك8)330 سيسامون (يونانى= كنجد) 185 اش شايايك 6090591 سيسبانه سجيويد 29 شابانك (شماره 592)، شاياتق 342 363 سيساليوس اشمارە584آ)359 شابايك، شايايك، شابانك41 سيسيانه آزاذدرخت40

شاذنج، حجرالدم شادتج (شماره 595) 208. شب صقايحى 364 شب ليتى 364 363،278 شب مدحرج504 شارب (شماره 593) 363 شب مشقوق364 شاطرج: شيطرج 381 شب منجانى 365 شاطل (شمارە594آ) 363 الشب اليماني093 302 366 شالم، شيلم 383 شيت (شماره 598)366،365 شامامك194 شبثا (سريانى= شبت) 365 وشامرالسكاك (دخان الليان) 553 شبثا (اشته، سريانى) 54 شا اسبرم، ريان 298 شبدر هر40 شاه أفروش20 شيرق (شماره 599)366، 200 شاء افسر (اكليل الملك) 22 شبرم (شماره 600) 637367،366 شاه امرود74 شبعاالعين (سرياتى. هقت پهلو، لسان الحمل شاه املج 74 557 شاه انجير159 شبوط (شماره 597) 365 شاهبابك194 شبوطا (سريانى= شيوط) 365 شاهبانك194 شبوقه (لاتين، خاما اقطى) 71 شاه يسن (هندى، اظفارالطيب) 61 شبويانا (شونيز، سريانى) 377 شاهبلوط (شماره 589)361،129،74 شبه203،106،105،34 شاه ييذ صقصاف393 شجر، قيقهن 512 شاه ترج (شماره 584) 361092،91،74 شجرالبان212 شاهتره (باذرنجبويه) 361.92 شجرالبطم 198.41 (تمره شجره البطم).

شاه پسه72 شجرالعجم: محلب 8ع ني شاه پسند 132 شاهداتج، شاهدانق (شعارة 590) 41، 199، شجرالغرب 133 شجر الغار42 262 شجر القطران42754 شاهدانج يرى، حپ السمته199 شاهدانه، شاهدانق (شماره 590) 3620199 شجرالكلب، شجرة الكلي 334

694 كتاب الصيدنة فى الطبپ سه شجرةابراهيم (شماره 11)24 شريع. كتان 521 شست بدار، شست پدانه شست پدازگ27045 شجرة البق (شمارهآ 602) 6063680266 شستيدان (شماره 605) 370، 254 شجرة اليهق، پرغست 510 شسميرون (هال بوا) 624 شجرةالدب (زعرور) 150آ 151، 314 شش بندان اشيرازى. شستبندان) 370 شجرة الرمح 574 شش بتدان سياه شستپندان370 شچرة الشيوخ، شيخ، سراش 384 ms698 شجرة الطهر 24، 132،131 ششم، كنجد ك18 ششمير شوشميره شومر اهندى هال بوا) شجرة الكلب253 622،38 شجرة مريم اشماره 601) 368367 شطريه، صترفارسي183 شجرقموسي334 الشعارير (صفارالقتاء) 280 شحتينا (سرياتى. سويق) 358 شغر (موى)، (شماره 617) 371 شحس، زيتون الجيل 219 شغر الجبار (پرسياوشان)، (شماره 609) 103.

شحم :20 372،371 شحم الارض (شمارە 603) 369 شعرالجن 371 شحم التيس71 شحم فوقى (شماره 802)674 شعر العيار103 شعر الغول (شمارهآ 608) 371 شحم الوز88 شعراء (توع من الخوخ) 259 شحمة الارض 25 الشعير (شمارة 606) 35 328،78. 370.

شحمة الارض، قارچ40د. 521 626526 شحمة الارض،خراطين227 الشعير الاييض 243 شحمة الرمل، شحم الارض 369 الشعير الحامض، سلت 257. 343 شحنا (سريانى. زنچار) 316 الشعير العارى343 شخار501 شغال 245 شذن (توعى خرما) 152 شذوار (سندى= بوزيدان)134 شغدى مريرى (سريانى. لوزمر) 560 شير اسجزى. عدس)420 شفتالو 237 شقتل، نقل 6080607 شراب الاطواق 601 شراب گل 292 شفز، شبت 345 شراب مثلث، سفج، ستفچه364 شفلح 57 شريين، غاريقون كك. 2970296،427 گزردشتى (يوتانى ؟) 179، شقاقل، ششقاقل. كر شر زدك، زعرور314 627 شرس (شجرقى جبال الروم) 327 شقاقل (شمارە604آ) 369 شرف (دارپرنيان) 122 شقائق 619،32 شرتك (اشرنق، قرون آلسنيل)35201390138 شقائق النعمان (شماره 610) 232،372 شرئ (حنطل) 225 شقر 372

شقراق (مرغى) 239 شتاذيبا (بقلهآ يهوديه) 121 شن373 374 شنيليد 0221 354 شكاع (باد آورد) 373،91 شتشا (اشنه، سريانى) ؟ه شكاعاء، شكاعي373 شنج (حلزون بحرى) 219 شكاحى اشمارە 611)373،344،92،91 شنجار39 شكنجه گل 619 شنجرف 318 شكوهج (فارسى= حسك) 215 شنغار، شنحار39 شكنك (بقلة الممقاء بهلغت بلخ) 119، 120 شنك (سجرى و زايلى= لسان العصافير) 557 شكوئا (سريانى= كشوث) 535 شن (هندى= سپيدمهره) 1ع، 615،219 شكوقه رز525 شنكر (سندى حپ الفار) 248 شكى (قارسى. عوسج)444 شنكوسا (سرياتى= كلموج) 537 شل (شمارة613)374 شنگرف، شنجرف، خيت الفضه236052 شلاجت (شمارە612) 375،374 شنگرفير (طخارى. زتجبيل) 316 شلاجه، شلاجت373 شنگليل (فارسى= زنجبيل)316 شلاجمة، شلاجت373 شنگوير (قارسى= زنجبيل) 314 شلاحه، سلاجت. شلاجت ك37 376 ms699 شنگى (فارسى = لحية التيس)، شنگ 555، 556 سلاخه، سلاحه 376 شنوا اسندى* نوره) 619 شلار (توعى پياز)113 شواصر، برنچاسف 104 شلجم559529 شواصرا380 شلجم برى كاذب 343 شواصره (شماره 621)380.37939 شلجم الخواص333 شوانى ازيتون برى)323 شلغم. لفت 559 شوت (سجزى= شيت) 365 شلغماب322 شوحط (آبنوس ]) 022 023 602 شلق. انقليس، انكليس 178 شودرالاسود 138، 139 شلماب، شلغماب342 شوده شبت 345 شليثا90، 133 شوذ با (آش شبت) 365 شلم (ترمذى=صغ)394 395 شوذر (نوعى بلوط) 276 شلها (سندى. لبنى) 551 شوران، زعفران312 شمراخ اللقاح 604 شوران (عصفر) 628 شمرك اسجزى= خرنوب)243 شوره (نوعى از نباتات) 290،162 شمشاد، عثق 219،265 شوره 588 شم شيب (فارسى. كمافيطوس) 538 شوره گياه، اشتان 478، 501 شمع (شماره 615) 225224377376. شوسك (سچزى- طيهوج) 415 226 شوشك، شوسك (سجزى. تيهو) 215 شمليت (قارسى. حلبه)221 شوشمانيا (سرياتى= هال بوا) 624

شيهم، القتفذالبرى 370 الشوكة اليهوديه (شمارءآ 620) 379 شومر (شمارە622آ) 380 ص شونيثا (سريانى خطاف) 239 شونيز (شماره 616) 54. 377،197 590 صأب (شمارە 631) 286.344 اترى اسريانى=صعتر) 391 شهد (شماره 624) 226،325381 صاغابينون (يونانى- سكبينج)، سغابينون 339 شهدانج البر1524 صامريوماء صريوما (سريانى. حبالسمنة شهدولك 619 آفتاب گردان)، صومر398،199. 280 شياف ماميثا (شماره 629) 567385 صباره، صبر386 شيان (دم الاسخوين) 272 صبار (شاره 633) 389 شيح (شماره 628)38 3840107.39 ضبر (شمارە632آ) 344218،217، 386.

شيح ارمني64 384 203387 شيع رومى 63 ضبراسقوطرى 388.387 شيت، سراش (شماره ms700 627) 384 صبرحرمي 387 شير 28،27 صبرسمنجانى، سنجاتى 387، 38 شير (سندى= صمغ) 394 بر عدنى 388387 شيراز (نوعى، تانخورش) 169، 171 صبر هندى 388 شير املج74 الصبيب (شماره 634) 390 شير پادريج، نوع من اليتوع 637 الصحناة (شماره 635) 390 شيرج (شماره 630) 385 صحنيتا (سرياتى صحناة) 390 شيرخشت549 الصحورى انوع من السمك)، شبوط 345،128 شير ديودار 437 صخرى، صخوزى، صحورى، شبوطك232’ شيرگيا، حى العالم 595،229

صندل نجاري394 5690319 صتدل واقواقى 395 پروه چرو0200 524 ص سنط ه28 ضريع شبرق (شماره 654)366 200 صتوبر 397028902882810264،52035. الضحو (شماره 435) 200 2960202398 ضحة (شجر بالبادية) 401 صنوبر الارض، خامافيطوس 539 ضغاييس 520 صنوبر دورگه282 الضفادع البحريه 401 الصنوبر الصغار، ارزه 35، 184 الضفادع الخضر (شمارة656آ) 201 الصنوبرالكبار (حب الصنوبر... شمارهآ 48 ) ضفدع 401 404 (ضفادع) 397 ضفدع بري201 صتو بر هندي281 ضومر (باذروج)92 : صنوبرى انوعى ريحان) 592،298 ضومران20192 صورثيا (سريانى= عظايد) 331 ضيراك (سمك)، نضيزاك 62،61 وطله342 ضيمران، شاهسپرم (شماره 657)362 201.

ف الارض. فراسيون 257 619 وفانة290 وفانيه290 صومر (شمارە649آ) 398 صياصل (شمارة 650)398 طابليديون (يوناتى= شاهترج) 361 چير (صحناه)390 طاريخن ايوتانى= صحناه) 390 الصير (من انواع السمك) 348 طازك (الخوخ بالبستية) 259 اء، قشر الحنظل 225 طاطاشيون (يونانى؟ = عتبر) 238 صيكه (يوتانى= تين) 158 طاطس (يونانى = دادى)262 طاق 501 طالقون، طاليقون 203 ض طاليسفتر (شماره 659) طاليسفر 402، 203 ضال سدربري5730330،329 طاليسفر، طاليسفتر403 طاليقون (شمارآ 660) 203 ضال (شجر غير السدر) 573 ضالة572 طباشير (شماره 458) 202،153 بي622،6210431029 طبرزد 148، 330 شبر، جوزيويا (شماره 651)399،191 طبرخشت (شماره 661) 203 ضبع (شماره 652) 399 طبرقاق (تركى= سعد) 333

ظيان (شمارە 689) 217 طيطان، گتدناى دشتى 530 طيفى، طيقى 626 طيقى، طيفى 626 عاج637،636 الطين (شمارهآ 677) 411 عاقرقرحا (شماره 490)527،4180208 طن اراطرياس (شماره 684)214 عاقول: الحاج 195 طين ارطرياس 414 عالى (شراب) 256.

طين ارمنى (شماره.68) 413، 214 عانى (شراب) 256 طين اقريطش (شماره 683) 214 تعيال، وردالجبل 619 الطين الاحمر، گل سرخ 584

عيس، شابانك نمام 363 609.608 و العرمض (نوع من الطحلب) 204 العبقر، السوسن الابيض 352 عروس (شمارە702)622 غبل 585 عروس اب، جريال 177 عيويران، شجرةمريم 367 368 عروس در پرده (كاكتچ) 524.515 عبهر605 عروس در قبه (بزبان اهل مرو= كاكنج) 515 عبيثران، شجرة مريم 348 عروس رزاني515 عپير، زعفران312 عروق (شمارة 698)221.

غترب347 عروق الرمان البرى، مغاث هندى 583 العتم (شارة 692) 419. 496 عروق السدر عندم42؟ 685 العثرء العنق219 جروق الصباغين 421، 614 العثق (شمارة 691)219 عروق الصيغ، زردچوبه221 عچم الزبيب304 290،439 العروق الصفر 221،311،234 عجم العنب239 العروق الهندية، زردچوبه 229 . عجوة (از اقسام خرما) 152،151 العروة (شماره 699) 222،421 عدس [شمارە693آ)0419.96 5280420 عريان (زرين درخت) 309.

عدس برى مر (شمارە692آ) 420 عزرو اسريانى، اتزروت) 79 عدس چيلي220 العزوق (شماره 704) 223 عدس الماء (شماره 695) 2200202 عساقيل 541 العنرة (شماره 696)220 عسطوس، خيزران241 عرار (شماره 697)135، 421220 عسقل: قارچج540 عريثا اسريانى= غرب)249 العسل اشمارة 705)349 32204230381، عريرب. سعاق348.347 614590458،425 العرجاء الضبع ، 399 عسل الايهل 224 عرجون، عراجين 0461 540 عسل الاشق222 عرذى اكهر (سرياتى= كماة) 520 عسل التمر394 عرزا (سريانى. هوم المجوس) ms704 630 عسل التوشق324 عرطاتيثا، و ردالشيطان 619 عسل الحبق324 عرطنيثا ابخورمريم) 31 10099، 368 عسل الحندقوقي424 37،369 عسل الدير426 عر عر61749633135022 عسل الترق 224 ترفج (شماره 721) 299،422،3440132 عسل الصعتر324

عقبرا، عكبرا (سريانى= موش) 5ك4 حشر (شارە706) 339 226.3440340.

بتجمقدالحنظل226 6376165905835228227 عقرب (شمارهآ 718)433. 456 غشر الصبيان، الشوكة اليهوديه 379 عقرب بحرى 333337 عشرق، (شماره 707)241440428،354 عقربى، ماميران عقربى 566 شقه262،101 عقرنير وفل (سريانى= اصل نيلوفرا 611 عصاالراعى (شارە711آ) 230،115،114 عحقش (از درخت اتگوراء اطراف قضبان الكرم عصارة الخشخاش 55 5260525 عصارا دبسرى (سريانى= عصارة الحصرم)216 تقنقل (يونانى= لفت) 559 عصارة الطراتيث 631 عقوب، عكوب (عبرى. حرشف) 211 العصافة230 العقيفاء (شمارة 730) العقيقاء 634 صافير (توعى درخت) 523 عقيق (شماره 721) 333 (عصافير الستيل (شمارە710)330 فقيلى، حصرم 217 عصافير الشوك (شمارە 709)229 عكارشا (سريانى= كلموج) 5537 عضبة (لبلاب) 554 عكاش، فشاع، جم اسيرم 441 العصف (شمارە712) 230 عضفر (شاره 708)177، 0384 428،390. عكرالزيت 323 چكرش (ثيل). راسن (شماره 722) 164.

.229 23229 العصفرالبرى 628.136 عكر شه (اتثى الارنب)35 عصفورالزرع430 عكوب، كنگر (شماره 723) 211، 2320234.

عصفورالشوك230،229392 535536 عضا572،28842376 عكوس ه58 تمطفه، خيوط الكرم 526525 علابي293،292 العظاية (شمارە714) 328 231

عنز جيلى هم غلقي344 عتزروت79 علك الانباط (بطم) (شمارە724)115، 116، عنصل (شمارە 734)239،176،114050045 235،200،117 عنصلاته، عنصل 176 علك البطم435 عنصوة، شجرالدلب 270 علك بطميا435 غنطوان3450344 علك الروم 582 عتقر* عنقز علك السرو235 تنقز، عنقر (شمارە 738) 102، 233،103.

علك سياه513 573572 علك الصنوبر435 عنقزة، عتقز572 علك القبط582 .

عنقود (اميروسيا) 75 علك القرنفل 483 عتقودى اقليمياى عنقودى)ع50 علكى رومى (سريانى. مصطكى) 7ه5 عنقوس (يوتانى= گج) 173 علوا (سرياني= صير) 386 عنكبوت (شمارە 739)223 عليق (شماره 725)37، 435. 436. 510 عنم (شماره 736)442 غليق الكلب (شماره 726) 236 عتم، زيتون324 عمار22041 العنمة، العنم442 عرد كرفس 532 غوار، خطاف239 عسلج (شمارة 728). بطيخ احمر 437 عود اشارە720آ)3ر579422223 غتاب (شمارە 731) 021 238،22 عوداشياه232423 عنب30 عود بابيزنى 443 عنب الثعلب (شاره 735) 21، 298، 239. عودالبلسان 262 5361522244124 عود بنگالى 2440243 عنب الحيه5250440 عود جندراني223 عنب خمرى (شمارە732آ) 638 چود سمتدوري244 عتير (شماره 730)518،23799 عود شيشجان 261 عنبر ازرق 438،437 عود الصليب، قاوانيا454 عنير اشهب 4380437، (زايجى) عودصنقي2420443

قرازمنك، لوبيا 521 فردوس (يوتانى سمور) 351 فژشند (سغدى فشاغ)، جم اسپرم، عشقه461.

فرساتا، يرسيا104 362 فراسيون، عصارة فراسيون6444 فساد و قنامون، دارچين كاذب263 فرين 118 فساطه فاط256 فررد 1640163 فسائس (شمارە774آ)261 فرساء برسياء ليخ 553 فرسطاليون، فسطاريون (شمارە772) 460 فسال (شماره 771) 660 فستق (شمارە773آ)128، 24600223 فرسك، الخوخ 259، 559،267 فستق البادية (حب البان)98 فرسه (الخوخ) 259 فستقى (سريانى، حباليان) 99 فرسيقا (يوناني= جوزالقارسى) 193 .

فرصاد (شمارهآ .77) 436،157،156 260فسطاريون، قرسطاليون (شماره 772)260 فرغند فژغتد، عشقه232 فسودو ديقطامين، مشكطرامشيع زور*58 قسوشى ليون اروغن ينفشه) 132، 133 فرغير 256 فسوليدس (يوتانى= ميوه عتب الثعلب) 515 فرفخ 119.118 فسوة الضبع (شمارهآ 775)2610251 الفرفخ اليرى140 فش (اثمرة الينبوت) 244 فرفه 119 فشاغ، جم اسبرم (شمارە776آ) 661،186 فرفهن 118 فشراو (سرپانى= هرارگشان)27 فرقير 132،119،118 قرقين 230،119،118 فشقل (سريانى. كلموج) 537 فشكزد، يشكزده علك الانباط 235 فرفينه 119 فصقصه، سيست293 282 فرفيونه قربيون 357 فضه (شماره 777)575،462328 قرليون (يونانى= خشخاش يرى) 250 فط (شمارە780آ) 463 فرم691

فعنوس. فعنون (يوتانى. فيجن) 675 467 فغو (شماره 778) 605462 فلفل هندى 466.

فغوس ايوتانى= فيجن) 375 فلفق210 فقى (سندى. هنج) 590 فلفلك زنجبيل الكلاب 210، 316 فقاح الاذخر (شمارهآ 782)463 فلقلمول (شماره 791) 468 فقاح الزفت (شمارءآ 785)464 فلفلمونء فلفلموى، فلفلمول. فلفلمويه 438 فقاح الكرم (شماره 783) 464، 0525 526 485 فلتجمشك (شمارە792) 268،121 فقاح الملح (شمارةآ 784) 588،464 فلنجه (شماره 788)268،465 فقاح النحاس 602 فقاح (شمارهآ 787)118، 264 فلوس ائريس الاتينى= زهرة التحاس) 321 فقد2990370 فلوسطيون (يونانى= گلناردشتى) 182 فقع، قارج540 فلوموس ايوتانى= خيار) 480 فقعة، فقع 541 فله172 5د5 فقوشا (سرياتى. خربق)244 فليق، خوخ (شمارە794) 258. 269.259.

فقوص (شماره 786)264 278 ققوصه، فقوص264 فليلشا (سريانى چي شنبليه) 221 فقوميلاس (تفاح الدب) 151 فلينى، الخرح، فليق 258 فناء عنب التعلب421440 فكم، بقم122 فكى (يونانى= عدس) 419 قنتيقوس (فاره، موش) 455 فل (شمارە793آ)468 فنجنگشت (شماره 798)29922058 فلاتج، فراته، فلاته 260459 فندق132 فلاته، فراته 260459 فندقا (بسريانى؛132 فلار (شمارةآ 795)496 فندقى هندى، جلوز184 قلاتج 69 فنطافيلن (بنجنگشت) (شمارە797)270931

فوفسيس (يوناتى= شمشاد) 524 فوقى (حيوان)، شحم قوقى (شماره 821802 . فينج 512 272 قيونوادوس 92 فوكرم (هندى= حسك) 215 فولا (قبطى، فول) 97 فول (باقلى)9897.96 قابارس 58 قوللن، ساذج 327،326 قاتل ابيه (شماره 813) 279 فولوتريخن، پر سياوشان372 قاتل الدب (شماره 812)279 فولوفدين ابسيايج) پولوپوديون 112 قاتل الذثب (شماره 810)279 فوليون ايونانى. جعده) 180 قاتل الكلب (شمارهآ 821)479 فوم، حنطه 227 قادى (هندى= كنيرا) 522 فوة 612331326،15 قاذرس (يونانى= شربين) 297 فوة الصباغين (شمارة 798)271،298

قاطر (نوعى كافور) 514 والقتاء البستاني280 القاطر، ناطف 601 قثاه الحمار (شمارة 816) 281021 القاطر (دمالاخوين) 272،122 القثاءالمر علقم226 قافلا (پرسياوشان، به لاتينى) 103 قند، خيار 280،240 قاقنون (يونانى. كمون برى) 542 تخوان، اقحوان 069 70 قافتيس (يونانى. كمون برى) 542 قداح (شمارة 818) 482 قاق اشمارة809)278 قداح الاذخر 282 قاقل (شمارء 808) 278،57 تداح بدنج 282 قاقلا (نبطى* قلام) 502 قداح البطم 282 قاقله (شمارە 807) 477، 24،517.478 قداح البقلة اليماتيه 482 قاقله صغير، شوشمير 380 قداح الحرف 482 قاقل اشمارء808) 57، 5020478477 قداح الخردل 482 قاقل (نبطى= ملوح) م58 قداح الخس 482 قاقلى الذكر624 قداح العوسج 482 قالامنثى (يونانى= ms710 فوذنج) 272 قداح الفجل 282 قالاموس (يونانى= قصب قارسى)494 قتاح القطف 482 قالاموس اروما طيقوس ايوتانى - قصب الطيب) قداح الكرم 282 294،493 قداح الكرنب 282 قالمنتى (يونانى= فوذنج) 273 قداح اللفت 282 نى ى قالنجى (هندى = شونيز) 377 قذروس (شماره 819)282 قالير (هندى= شوتيز) 377 قرا (سريانى= قرع) 287 قاليورس (شجرة اتبر بارى) 74 قراص (اقحوان. بالونه) 95.69 قاياقين (سندى. زيدالزجاج) 579 قرداسات الذوائب؛ 220.

قباذى (روين..) 371 قرايوت (تركى)144

قرنارن، قرناون (يونانى. جو) 70 قراسيا (شماره 817) 281 قرنباد 485، 530.529 قراص (شماره 833)288 قرنفل (شماره 820) 34. 2840283 قرد342 قرنفل بستانى 0468 283 قردامنى، سيسنير 608، 609 قرنفل جبلي43 قردماتا (شمارە823آ)285،188.33 قرنفول، قرنفل 283 قردامومون، قردمانا 485 قرنوه، هرنوه625 قردمون (يونانى= حرف)212 قرنيثا (سريانى= فوذتج يستانى) 472، 273 قردى (سريانى= قراد)2243 قرنيو (زهرالسوسن) 356 قرذى (سريانى= خروع) 243 قرنيوس (يوتانى= سوسن) گ35 357 قرصعنه 137 قرنيون صواستين (گل سوسن) 87 قرط (شمارهآ 831)288 قروقوا (يونانى= زعفران) 311 قرطاس (شمارآ 835) 289 قروميديا (يصل) 113 قرطبى (سريانى= حسك) 215 قرون السنبل 352، 353 القرطف قطف 395 قرةالعين، سين (شمارە 830) 5310487.360 قرطم، فسك دانه (شمارةآ 825) 0328 286 قريب (من انواع السمك) 349،328 قرطم برى (شماره 827)286 القرطم الهندى (شماره 826)486،292، 612 قريدى (يونانى= جوز) 193 قريص (شماره 828)287083 قرطمان 269 قزم 490 قرطماتا، قردمانا 485 قرظ (شماره 832)2323470325،129،68. قسا (شماره 841) 293 قسارن، قستوس، شجرةاللادن 307 688 قستوس (يونانى لجية التيس) 55 قرع (شماره 829) 287 قستوس، شجرة اللادن207 القرع اليابس 264 قس، قسوس، لبلاب553 القرف (شماره 822) 485، 603 قسط (شماره 839) 139، 292،291 قرفه (شماره 821)34 282،243 قسط، شحم الارض 369 قرقة الطيب0484 603 قسط يحرى 2920291 قرفة الفلفوفه284 قسط بنفسجي292 قرفة القرتفل 284 قسط ربيبي291 قرقرون (تركى = سعد) 334 قسط زيلعى 491 قرقومغما (شمارة824)386 القسط الحلو (القسط البحرى) 491 قرقيش. خوب كلان 560 قسط فارسي291 القرم (شماره 834) 489. 290 قرمز، دودالقرمز، رنگ قرمز (شمارهآ 836) 37. قسط قرنقلى 291 قسط مر2920291 ms711 290289274275274

قلت (شمارةآ 855) 502 قمش (جرجانى= مرميخا)574 قلع (نى) 55 قمل قرييش (حب الصنوبر الكبار) 397 قلعى 53 قتلة الير393 فلفوح (سريانى= كلموج) 537 ms712 قملة التسر 392. 393 قلفونيا، راتينج 288 قلقاس (شماره 854) 592،502 قميحه، قصب الزريره (شمارة 860) 506 قنا 55 قلقاش 592 قتابرى (شماره 863)509، 510 قلقدار، قلقطار503 قناروخشك (فارسى. لبنى) 551 قلقدار سوري504 ه قلقديس (يونانى= النحاس المحرق الابيض) قنب، كنب، شاهداته 362 تنييط 436. 529 602 قلقديس (نوع من الزاج) (شماره 857) 302. قتبيط يرى 529 قتبيل (شماره 861) 507، 569 5-4503303 قلقطار (نوع من الزاج) (شمارة 857) 302، قنخروس، كنخروس، كنخرس، جاورس 266.

قتد258 504503 ،303 قندق (هندى = كبريت) 519 قلقل (شمارهآ 858) 505 قنديد، نوعى شراب، گندويذ 61602580187.

قلقلان505 617 قلقنت303 قلقند (نوع من الزاج، شماره 857)302، 303 فنديز، ورس 616 قنطوريون (شمارە 862) 509،508،450 5040503 قلمع (سريانى- راسن) 537 قنطوريون صغير، طومقرون، توميكرون ايونانى) قلميا (يونانى= خبث الفضه) 236 5098،175 قنطوريون كيير طوماغاء تومگا 508،175 قلميا اصفر 236 قنطيانى (يونانى= جنطيانا) 189 قلو (قلى) 501 قلوديقى (يونانى. صندل) 395 قنفذ (شمارة 865)511 قلوريقا (يونانى= صندل)396 قنفذ بحري061 511 قلى (شمارة823)32، 501022957 قنفذ جيلي270، 511 قنفعة قنقذ 511 قليا (سرياتى- قلى) 501 قليطوس (يوناى* زفت البحرى) 314 قتقمو 544،512 قتقهر512 قليميا (شمارة859) 506 قنوبر اسنديح دفلى) 249 قليهآ سغدي629

كاج 398.289 522 كاجيره (در همدان به عصقر گفته ميشود) 228 كاكول، شقاقل (هندى) 369 كاچي154 كاكيان فارسى، قرطم 486 كاخون (فارسى = دم الاخوين)272 كالا ms714 (سريانى.سلحفاة) 346 كادى، كاذى 517 كالمخون (يونانى. حيق نهرى) 209 كاذى (شماره 875)5170516 كالدر (بيش اخضر) 138 كاربا، كهرباى 529.548 كالك (خيار بادرنگ) 168 كاروا پونتيكا (فتدق) 132 كالنجى (هندى . شونيز) 377 كاروانك، خفتلى 532 كالو (قلى) 501 كازير (عصفر)229 كالكوت (توع من البيشي) 139 كازيره، كازيرزه (سجزى=. قرطم)، كاجيره 228 كالوسك (سجزى. باقلى) 97 كازيره (عصفر)229 كالوشك، كالوسك باقلى 97 كاسروش، اسفيوش 298 كاليجه (جندى= كبد) 518 كاسنى صحرائى 625024939 كاما اقطى 2780277 كاشم، انجدان (شماره 874) 289، 319، 516كامان، كامانى، علك الانباط 435 كاشوش (سريانى. جاشوش) 149 كاوزن: گاودر 210

كرفس (شمارە896)101، 362. 5310473 526 586532 الكرم البرى الاسود 454، 525، 526 كرفس (كرياسه)، كرفش 54 الكرم الريفى 526 كرفس جيلى، اوراسالينون، ذنب الخيل، كرفس كرم الشراب524 كوهي531،285،17.14 كرما دبرناشا (سريانى= عظم الانسان) 231 كرفس جوئى 541 كرماشا (سندى = تويال النحاس) 156 كرفس ديو (پرسياوشان) 103 كرماله، كرواله (هندى. خيارشنير) 240 كرفس رومى، جعفرى، فطراساليون 78، 213 كرمج (نوعى ييد؟)، نوع من الخلاف يكون 586531462 باذربيجان 275، 290 كرفس زيتى 531 كرمداته،گردمانه، تخم مازريون (شمارهآ 889) كرفس الصخور، فطرا سالينوس 531 527287267 كرفس المام360 531،487430 كرمك (اشنان) 57 كرفس نبطي584 الكرمةالبيضاء370. 526،252 كرفساد طورا (سريانى= كرفس جبلى) 531 الكرمةالسوداء 370 كرفسا دميا (سريانى= كرفس نهرى) 531 كرمهدانه 247 كرفش: كرپاسه، كرفس، كر باسو 54 كرميز (فارسى. قرمز)274 كرك (عشر بزبان اهل كيج) 427 كرميس (فارسى= قرميس) 490.

كركدن 241 كرنب ms716 (شماره 893) 529509

كشتج (شماره 907) 536 كزمازك، كزمازج 533 كشنك، كسنك، كرسنه 528 كزمازو، ثمرة الظرفاء 533 كشنى، كسني630

كلكل، گرگر (هندى = مقل) 585 كفراديما (سريانى= زبدالبحر) 305 كلكلانج اصفر174 كفر جك، ودع 615 كلكلانج اكبر174 كفرى، طلع 604 كلكلاتج هندى 173 كفك دريا305 كلنجرى انوعى انگور)241 كفك شهشه، زبدالزجاج 579 كلموج (شماره 912)537 كفنة 538 ككردشتي441 كلنجه (فارسى. بايوتج) 95) كلتكر (فارسى= عنب الثعلب) 440 ككرى (هندى= خيار يادرنگ) 168 كلنكرد (شباره 910) . كلنكر 536 ككز، ككز 441 ككز، تره تيزك 441 كلنكك (يه يستى بقلةالحمقاء) 119، 120 ككو لاوتلا (هندى= قاقله) 377 كلنكور (سندى = الحبة الخضراء) 198 كلاجن (هندى= خاولنجان) 233 كلنگر 241 كلو، كلر 269 كلاسير 163 كلو تهلك (سجزى. عدس برى) 220 كلاوه كراو (هندى= مشنج) 528 كلوقورون (اصل السوس = يونانى) 356 كلاه ديران، هرسف 25 كلب (شاره 913)537،71 كلونجى اهندى= شونيز) 377 الكلب الكلب (سگ هار) 73 كلى قيسوس (هندى . طلختقوق) 210 كلبا (سريانى= كلب) 537 كليما (هندى = كبد) 518 كلت (هندى - قلت) (شماره 911)، ماش هندى كليجن، كلاجن هندى، خاولنجان233

كماليون (شمارء 918) 539 198 كماماى 5ه كنبهن (بطم) 115 كمآة (شماره ms718 919) 406. 407، 4610452. كن بهن 116 590521540537 كنييلا، قنبيل 507 كماى، كماه 301300 كنج، كنجر 530 كمثرنى (شماره 920)5410336 كنج، بوكنچ، شونيز (سچزى) 377،197 كمكم (هندى، زعفران، كمكما) 313 كنجارق، كتجاره 534 كمكام (شمار922آ)399 5240400 كنجاره 534 كمون (شماره 921) 425،47، 543 كتجد گ18 كيون برى، كمون كرمانى 542 كنجته (انزروت)، كنجدك 79، 80 كمون رومي44 كنجر، كنگر 530 كمون كرماتى 0542 543 كتخرس (جاورس) 384،169 كمون مصري543 كنخرن (يوناتى= جاورس) 159 كمون هندى 522 كنخروس، كنخرس، جاووس 266 كموتا (سرياتى= كمون) 542 كندتبر (هندى= ساذچ) 326 كمونا ديرا (سريانى. كمون برى) 542 كندتير (هندى= طاليسفتر)402 كمونا هندو اسريانى. كمون هندى) 542 كندر (شمارە923)553552.545544 كميلا (هندى. قتبيل) 507 كندرابيض544 كن (قسط)، كت 691 كندراحمر 544 كتايورين (يونانى= شاهدانه) 362 كندر حسكى 544 كنابيرى (يونانى حخبث الفضة) 236 كندريش (فارسى)، ختدريس 257 كنار 397 كندس 5460480 كنار (سجزى. نيع) 602 كندسه، آذريون 546 كنار، ميعه551 كندش (شماره 925)525 كنارس: كناروس526 كتدش. قاتل ابيه 379 كنارو، ميعه، كنار، كنارو (كردى = ميه) 52ك كندلى 289

كوش دانك. تخم كتان 521 كنكر البر الرملى 545 كوك كاهو 39، 249 كنكران، ثملول، برعست 510 كوك (بصل برى، لقت درمشان) 51 كنكر زد (شماره 922) 545 كوك دشتى 249 كتكون (هندى = زعفران) 312 كوكب (نبات) 548 كنگر دشتى 168 وكب الارض، طين شاموس 213 كنگر رزى (سجزى. عنب التعلب)220 كوكب الارض (شماره 932) 410، 548،443 كنگرزد، صمغ كنگر211 كوكب شامس، طين شامس 212 كنكريس (يونانى. جرشف) 210 كوكب شاموس 613 كنه پرنيك (هندى= قلنجه) 465 كوكبا دارضا (سريانى= طلق) 410 كنيب (شماره 926)269، 526 كوكروا (هندى. حسك) 215 كتيث 626،269 كوشكروا (هندى= حسك) 215 كتير (هندى. خرزهره) 249 .

كنير (فارسى= ms719 علك الانباط)235 كوكنار 250 كول مرج (هندى = فلفل) 467 كنير (هندى.خرزهره)270 كولان 33، 334،100 اكوار (هندى. درخت صبر) 386 كولو كونشيوس (يونانى= حنظل)226 كواعى اسريانى. عنكبوت) 223 كولونجا (سانسكريتى، خاولنجان) 233 كواغى (سريانى= عنكبوت) 243 كوالهربها (هندى= سنامكى) 354 كوم 357 كوامس، قوامس (يونانى= باقلى) 97 كوم (لغت فرغانى= ثيل) 163 كومنون اغريون ايونانى. كمون برى) 543 كوج، كوز صمغ 395،394 كوموسنيقوس (يونانى. مرتك) 575 كوده، ودع 600 كومى (باقلى، سريانى) 94 كور (شماره 931)547 كومينون (يونانى= كمون) 542 كور، يقل 585 كورالتحل (شماره 1044) 603 كونج شونير 590 كورى (نوعى صدف)، وذع 601 615 كوندالى، القثاءالبرى 481 كونده (فارسى. نوعى بطيخ، فقوص) 464 كورين (يونانى= نخاله) 605 كونك، منج 590 كو زبوياء جوزبويا 199 كوزى يريا اسريانى. جوزبويا) 191 كونيقق، كماة 540 كوه (زيتون برى يزبان ملتانى) 323 كوزى دبسا (سريانى. جوزبويا) 191

كوهله (جرجانى. جلزون) 219 581529 كوهج (زعرور)314 كيهه (فارسى- عليق) 435 كهر با، كهرياى (شماره 933) 548،194 كهر بيج (هندى. بزركرفس) 531 كهريا (هندى= اصل كرفس) 531 گاجيره 286 كهر سفابج (هندى = بزرالكرفس) 531 گالارين (يونانى= لبن الحليب) 555 كهكب (باذنجان) 94 گاو چشم (بهار 27504460135 كهيكوار (هتدى. درخت صبر) 389 گاودر، طلخشقوق290 كهن كالى (هندى، بسبايج) 112 گاورس169 كى، كت، قسط292 گاو روين (سنديج جاويزن) 179 كيا (شماره 934). مصطكى 549، 582،581 گاو ريژن. گاو روزن، جاويزن972 كيپارون (يوناتى. خشكار) 250 گاوزوان. گاوزبان 556 كيترون (يوتانى. ليمو)، سيترون 240 گاوشير (جاوشير) 169. 171،170 كيدونى (يونانى. سفرجل) 541 گاو مشنگ، 255 كيده، كاذى 517 گاو هندى 171 كيسر گل 619 گاويزن، جاويزن 171 كيشه (فارسى. خبث القضد) 236 گاهل (جاهل= جاوشير)1700 كيرانس، كيرانيس (باقلا) 97،96 گاى رون، جاويزن172 كير كاكول (هندى - شقاقل) 369 گاى روهن، چاويزن 172 كيفا (سريانى= سنگ) 200 كيفاتثفت فرن لا (سريانى = مغناطيس) 84 5 گسين ms720 (قارسى. جص، گچ) 180 گبنا (سرياتى= پنير) 172 كيفاد الماس72 گچ 180،173 كيقاد دميا (سريانى= شاذنج) 363 كيكرا (يونانى= طرخون) 418 گچ رنگ، مغتيسيا584 كيكرطا (يونانى= عجم الزبيب)303 گربه بيد 255 گربه مشك322 كيكيز (قارسى. جرجير) 175 گردمانه، تخم مازريون 247 كيل دارو (شماره 935)549 گردمايه، گردمانه 267 كيلادونبا (يونانى= ماميران) 564 گردهيار (قارسيح. جريال)177 كيطر وناكوس (يونانى. خيار) 220 گرگر، جرجر (باقلى)96 . كيلكان (نوعى گندنا) 530 گرگرينا (سريانى= حند قوقى) 225،224 كينبار (هندى. خيار) 240 گر گشتا (سريانى= طين خوزى)413 كيو، كاهو 250 گرگيرى (سريانى. جرجير) 175 كيوره، كنورا (هندى. كاذى) 517 گره گل 619 كيوك !سجزى. كاهو)249

گل سرخيان (تيره) 256 گريال، جريال 177، 429 گل عاشقان 309 گزانگبين 129 گل عراقى 620 گلخون (يونانى= جلنجمون) 183 گلاب 620 گوز ماتل (بنج) 130 گلنار، جلنار482،182 گز509 گلنار، گيله نار، قراسيا 481، 282 گز (درخت) 192 گلناردشتى 183،182 گزاتگدان خوش، محروث 568 گل نرمه (سجزى. خزامى) 238 گزدانه 99 گل نمك، زهرة الملح 321 گزر (فارسى. جزر) 178، 179 گل نوشته212 گزردشتى 369،178 گلنار (فارمى= قراسيا) 281 گزروغن99 گلو سطقا (يونانى= صندل) 395 گزم، كزم، شجرة اليق 606 گليم شوي99، 269 گزمازده گزمازگ192 گنيد گل 619، 620 گزتگبين 529 گند (قتد) 258 گزنه 83 گنداف (قتداب) 258 چسطريس، طلق 410 گسميس (يوتانى= طلق) 210 گندسگ (قارسى- خصى الكلب) 538 گشت برگشت (شمارە906) 35،101،100 گندشير (هندى. جتدبيدستر) 190 گندك قندق (مندى= كبريت) 512 گشتيز 185، 533 گندويذ شمرة القند خمرة القند258 گشنيز كوهي210 گند ويدستر، جندبيدستي 190 گلگل (هندى = مقل) 586 گندستر (سندى= گندبيدستر، جتد بيدستر) گل ادشتك312 190 گمل اسيوس 205 گندم 383. 626 گل اشتان 31 گل انگور [بطم) 115، (اهل مكران. گل انگونر گندم افشره (فقاع) 264 گندم خودرو31 198 گندم دشتي31 گل آوشتك 212 گندتا، كرات 530، 632 گل جكرى، فيلجوس 475 گندناى دشتى 530 گل خوزى، قيموليا 512 گنده، انگژد، سكبينج 338 گل دمشقى ms721 620 گنديگوته مى (خمرالقند) 258 گل روسبيجه، وردالقحاب 618 620 گل ريواج، گل ريواس 475 گوبلك، كويلق (تركى، قارچ) 541 گوركميز (شلاجت) 375 چل سرخ، مفره 584 گل سرخ 641 گورگياه، ازخر 547 گل سرخ چينى (نوعى خطمى) ، جوا174 گورماست 172، 555

============================================================

تكب، لكز (هندى. طباشير هندى) 202 لكز (هندى. طباشير هندى) 202 315565،416.285163119 منيسفرغوس (يونانى= طين مختوم) 412 لجية العنز، ذنب الختيل 286، 555 لمنيسون ايوثانى= قنطوريون صغير) 509 لخ (بردى) 101، 102، 443 لنخيتس (يونانى. حربه) 210 لخنيس اغريا. سراج ريفي332 لخنيس الاكليليه، سراج متوج: سراج القطرب لوبيا (شمارة 955)،97،96،561 لوبياج، لوبيا 561 332 لزاق الذهب (شماره 944)55، 153، 556 لور، لوراء اقط 589 لورا (حب)626 لزيق. خوخ 258 لوز (شماره 954) 522. 5900560 لسان الإيل 23 لوز حلو 560 لسان الثور (شمارآ 945)556 لسان الحمل (شماره 946)248، 28557 لوز دمريرا (سريانى= لوزمر) 560 لوزالصتوبر 397،198 لسان العصافير (شارە944) 567557.

لسان الكلب (شماره 947) 223، 557،410 لوزمر (بادام تلخ) 560 لوس، مول (هندى. كلموج) 57 لشان امر (سريانى. لسان الحمل) 557 لوسيما خياس (يونانتى= سراج القطرب) 332 لشان ثورا (سريانى= لسان التور) 566 لشان صفرا (سريانى. لسان العصافير) 7ى5 لوطوأغريوس (يونانى= حندقوق البرى) 597 لوطوس (شمارە 959) 597562 نصف (گبر) 57 لوغاديا (مهتك الاستار) 90 لطوس . لوطوس 597 لوغيوس (يوناتى. فنجنگشت) 270 لطوقا الاتينى- كاهو) 249 لوف (شمارە956آ)561، 562 لعاسه هندياه430

مرنچوشه، ستيل هندى 308 مرج (شمارهآ 985)575،344 مرو (نوعى سنگ)203 مرد37 مروااصفهانى. سوس) 357 مردارستج اشماره بعهە)592575،93 مرو(فاخور) (شماره77) كك5562 557 مرداسنج 2ك 576575 81721 مردخا (سريانى. مردارسنج) 575 مرواردشهران، مرواردشيران71 مرد قاحوارا دشقن (سريانى* مرتك) 575 مرو اردشيرزان 38 107.106.39 مرد قوش، زعفران5720312 رواريد خرد111 مرد قوش، مرز نگوش 312، 619،573 مروازاد (شمارة 980)571 مردم گيا559 مرويج ايزرمرو) 570 مردهسنگ، مردارسنج 575 مرودارو571 يرز (نبيذارزن) 284 مروداسك (شمارە479) 571 مرز اموش) 33 مرودشتى 631 مرزجوش، مرز نچوش الكم620 مرورشگ، تخم مروا57 ms725 مرزنجوش، مرزتگوش (شماره 981) 313،33.مروس، كراث شامى 530 68732 مرو سفيده دارمك 571 مرذكى (شمارە982آ) 573 مروشيران 38 مرز نگوش 313 مروطيب571 رسليطس (يونانى= اليتوع الانثى) 37ع مروماحوزه مرماحوزاشماره 978)571،570

سك خرخيزى 77د578 المصاب، المصوب. قصب السكر 495 سك صيبى 78 صاله، مصل، ماءالاقط589 سيى طومستى: تومستى 78ي المصان، قصب السكر 695 سبك قارورى 578

فهرست نامهاى گياهان و جانوران و كانيها 729 مصب242 101)ع58 مقر (شماره 1011) 389387318،217 مصطارءمسطار مشتفشار580 مصطكى 433، (شمارة 1000)549،116.34.

586 متر، خمرالقتد ms726 258 592581 مقل: درخت مقلء (شمارە1009آ) 278،277، المصطكى الاسود المصرى 582 بصع (ثرة العوسج) 445 547گ6226021 مصل (شمارە1096)589،224 مقل احمر 585 المصوب، قصب السكر495 مقل صقلي586 المطبوخ المتلك 344 مقل سقلى 586 مظه اناردشتى (شمارە1001)582،344،282 مقل مكى 585 مظ (دم الغزال)183 مقل اليهود ش58. ع58 المعاء (شمارە1003)583 مقلا (سريانى= مقل) 585 المعد (باذنجان)94 مقيعصبا (سريانى؟. شيطرج)382 مك (هندى= شب) 363 المعدة (شمارة1002)583 مك طلخه، كاسني630 معز616 معصفر286 مكتومه (دهن يجعل فيه الزعفران) 352 353 مفات649 505 521 مغاث هندى، كلز (شمارە 1004) 469، 536مكر، مقرة 582 583 مكرنه (ثآيل) 164 مغاثير، مغافير583340 مكك ملك، ملوكيه 587 المكنسة الاميريه86 مغاذ مغاث هندى ك8د مغافير 535393320148 كوجوا (زنجى. صبار) 388 مغانيطش (يونانى= مغناطيس) 584 كهانا عمد مكهيارك(شماره 1012) ع58 مفد (باذنجان) 94 ملا (بونافي= زيت الاتقاق)322 مفد لقاح 559 ملاعب ظله، خطاف239 مغرة (شماره 1006).گل سرخ 584 بل، شراب اتگور 459، 260 مغرة لمنية، خواتيم الملك 236، 612 مغرة النجارين 312 ملاح، ملوح 588 ملبد، فلاته 0459 2660 مفقار (شمارة 1005)583 ملين، ملين، فراته 459، 260 مففوره مغفار583 ليند 6ع 259 مغناطيس (شماره 1007)207، 1009 ملبند خوشخواك سياه (افيون) 65 مغنيسيا (شماره 1008)584 ملبند خوشخواك سياه ** مغوشى اسريانى. هوم المجوس) 630 مليند شدرك 68 مفرح القلب (بادرتجبويه) 147،92 مقدونيس ايونانى. كرفس رومى) (شماره آ ملج (هسته مقل) 377

ملح اسوده58 منت (هندى= فوةالصباغين) 271 ملح اصفر 588 منتجوشه سنيل هندى 308 ملحاندرانى، ملح نراني152، 587153 منتظم، ريحان سليمان 299 ملح البول588،152 منثور اخيرى در عراق) 241 ملح ترابي588 منج، لوزمر560 ملح ذرآنى 584588547 منج، ماش 568 ملح الرماد588 منج (شمارە1018آ)590 .

ملع شعزى ه58 ماح الصين 587،162 منج زراوشان. شخم گل خيري590 منج زويق شتان 590 ملح القلى 157، 588587،153 منج طوراني590 ملح النورهه54 منجل (هندى= زرنيخ احمر) 310 ملخج ms727 (زابلى= سوس)354 357 منجوشك (سجزى. واشه)614 ملطيرغون ايونانى= لسان الحمل) 557 منجيدون 523 بلفونا (بطيخ)117 منداسود انوعى عنير) 237 ملك، جلبان 185 منره وشك (فارسى= سوس) 354 ملك (سجزى قديم= ملوكيه) 587 ملمقونيون ايوناتى= الخربق الاسود) 246 نسل (هندى*زرنيخ) 311 متشخا (ينفشه بسريانى)132 ملوح (شمارە1013)588 منصل50 لوخيا (سريانيچ ملوكيه)587 الملوخيا اليستانى236 منفطير، اتامنطيقون، موء مين 515 منك (حجر...)591 ملوخيه، ملوكيه 87 ملوخية الشجر 236 منكلو (سندى. زنجرف) 317 ملور (يونانى. كوك) 249 تمنكن (شودراسود) 138 ملوكيا236 منگ ويشتاسيان، منج زراوشان 590 ملوكيه (شماره 1014)587 مو (چزر يرى)، (شماره 1021) 473، 591، الملوكية اليرية 236 515 موالماء 595 ملون ارميناكون، مشمش 581 ملهتى (هندى= سوس) 357 موتهلو (آذربايجانى. خوخ فليق) 259 مورد338،118،11722،21 مليح، قاقله 277 مورد اسبرم298.41 ليا (سريانى.شور) 568 مليطيون (يونانى= ماءالعسل)323 مورد اسفرم (شمارە1022آ) 0591 592

نپيذ ارزن 284 نشا (شماره 1052)606 بيذ التمر 260 نشارة الخشب المتأكل (شارة 1042) 602 تترا (بورق بسرياني) 133 نشاستج429 نجب، قرف (شماره 1043) 60306020285 نشاسته 606 نجم اگياه) 33، 237،164، 205 نشرا (سريانى= كيل داروا 550 نجمة (عكرش، ئيل) 234 نشك (قارسى. درخت صتوبر و كاچ) 398 نجيل، طحماء205 نشم (شمارة 1051)606 نحاتة النحاس603 نشنك (زايلى= شاهترج) 361 نجاس اشمارە 1045)0328 6020403 نصي322 التحاس الابيض 602 نضار (شماره 1053) 606 التحاس المحرق 604 تطافانى (يونانى = داية تكون فى الصتوبر) 397 التحاس المحرق الابيض (شمارة1046)04 نطرون (شمارە 1054)606،152 و تحاساحواراموقدا (سريانى= التحاس المحرق نطقتا (سريانى= خطمى) 238 الاييض)604 نطما اسريانى= رماد)296 نحاشا اسريانى. نحاس) 402 تعناع، نعنع608،477 نحل 04000425324،392 634603 نعناعى (ريحان)592 و نخاله (شماره 1048)605 تعتع حيق بستانى (شماره 1055) 472،209، نخرالبطم، سياه داوران 358 6080607 تخل (شماره 1047) 603 نعنع پري210 نخود222 تعتع الماء (سيستبر) 537 نخود دشتى 222 تغن، نانخواه..4 ند552 تعنخلان، نانخواء600 ندغ صعتر392 تفن خوالان، نانخواه 598 تدمثلث 557 نفث 129 نرجس (شمارە1049)605 نفط اشماره 1056)607328 نرسك (فارسى= عدس)219 فط مستحجر 328 نرسك دشتى (قارسى. عدس يرى) 420 نفطا (سريانى= نقط) 607 نرگس، نرجس 605 تفل، اكليلالملك، حنتمء (شماره 1057) 20، نرم خشكه (نوعى خرما)، نرم خشكير 151، 607 152 نفحارس، تفجارس (يونانى= زهره)320 و نوك (سجزى)= نويج لبلاب554 555 نقره373 نژه، توزك554، 555 نقطاريون ايونانى= راسن) 290 نس سگي الغت شيرازى = شايانك)194 تقيلا (يونانى. چشميزج) 179

نكعة 207،406 622612 نلك، زعرور، اشمارهآ 1058)029 6080312 نيل فلقل 198 تم20 نيلج612،431 تمامسسنبر (شمارە 1059)608 تيان اسريانى= حب النيل)198 نمس: جزوالورل621 نيلنج 612 ثمك 587 نيلوپرك، نيلوفر 0611 612 نمك چينى 162 نيلوفر اشماره 1064) 6120611،469 املة (شمارة1060)609 نيلوفرهندى گهه 61102690468،465،253 ننعا (سريانى= نعنح) 607 نيلى شونيز 377 نتوا اسريانى= نانخواه)600 نيمفاا (يونانى= عروس)323 نواصير نوع من اليتوخ؟37ع38 نيمقولس (توتيا) 1 توب، لوف 561، 562 نوراسطوماخوس (يونانى. حجر ارمنى)201 نينو ااشورى= ms730 تانخواه) 600 نيتيا اسريافى. نانخواه)00 نورثا (سريانى= زرنيغ)310 نيو اسجزى. راسن) 290 نورثا (سريانى نووه)09غ نوره (شماره 1061)60960053832 نوزك لبلاب 525. 552 واذاگيج، واذانگيج 620 نوش پهاز113 نوشادر (شماره1062آ)588،50303280152. وادى ثمل 519 واره، الشعير الحامض343 610609 واشه (شاره 1068)613 توشاذر بيكاني410 واقاريس (كبر، يونانى) 57 توكانى احلتيت...) 219 والج 351 نويج (قارسى* ليلاب) 555 واليج اچوب بست براى درختان ميوه) ع18 نهاز بزير كوهى 376،375 نهق، جرجيردشتى اشماره 1063) 175، 174. واى آلو، فليق 269 وير375 611 وتنكان 59 نهمنك (بزهان رازيچ گزر)274 وتيره الوردالابيض 419 فى هندو اسجزى، قلوس خيار240 ج، فريج فريز زهره (شماره 1069) 55،23.

نى هو شه (شمارهآ 1035)599 61232420096 نيهالى اسنيل) 352 وجد (بيخ قتاد) 522 نيروفل اسريانى= نيلوفر) 611 وخرء عظايه 231 نيرون ايونانى= ماء) 568 وذع اشمارە 1070)6150600219062061 تيشق29 الودع الكبير 195 نيقاطوس اشمارە 1067) 613 رج، وج (در فرغانه) 614 نيقاطوس. نيقاطوس 613

ورد برهانى 618 622 وردالجيل 619 وريزه وج 614 وردجورى 618 وريزك ، وج 614 وردالحب (شماره 1074)621 وز34 وردالجمار (شماره 1073)620618 ووغد 230 وردالطنير 21ع ذ وج 614 وردالشس، نيلوفر411 وسخ الرخو (من اتواع الخيز) 235 وردالشيطان 699 وسخ الملزز (من انواع الخيز) 235 الوردالصيتي618 وسخ (شمارة 1080)622 ورد طيار 0618 620 وسخ التماثيل النحاسيه . وسخ الكوره وسخ اكوار الوردالعراقى 18ع التحل 422 وردالعروس 619 وسخ الحتام622 وردفارسى 618 وسغ كواثرالنحل، وسخ الكور، ورسخه وردالقحاب420619 اكوارالتحل، وسخ كوارات النحل 424،55.

وردالكلب 619، 420 622 وردالمجوس، تيلوفر 611 وسد ms731 (بسد) 111،110 وردمضاعف 18غ620 وسمه (شماره 1079) 6225210239 الورد المنتن 619،618 سته برى 612 وردموجه 18ع 6200619 الوبيمة الدكر 431 وردالنسرين 18* وشفتگ (بقلةالحمقاء)119، 420 الورداليابس 619 وشفنك كرمه (بقلةالحمقاء) 119 ورس 1615،461ع17ع،618 وشا (دانه)114 رس اسقوطرى 617 وشكداته 116 ورس حبشي414 وشيج (ثيل) 164، 345،344

الاعلاق النقيسة 0518،426 593 57433،413،373،36335349 اغاني211023042 62506246175 تاريخ ثابت 251 اقرابادين صهاريخت 53 اقرب الموارد 153، 212. 267،252، 278تاريخ سيستان 145، 313، 203 2293134331،265 تحفدحكيم مؤمن 149 515357.147 6152،488،46926077 تذاكير ديوان الهتد 396 568 امالى ابن بري50 تذكرة داود اتطاكى 109، 376 تذكرة عبدوس 329 الترجمان للمقجع 50 نكا برهان قاطع 7406406156،484404239. ترجمة ابن البطريق 266 11601141081197968479، ترجمهآ انگليسى ديسقوريدس از گودير 259

847877568،7،62،35 تفسير حنين 37 التهذيب قى اللغة217،182،182،119،110، 132629،127109154،87 639382 179،17299،1617146،843 208205202201196،194،189 ،2660265،2630256.253251،212 343297296295294276 ثبت الاسماء ازحنين20 249،105،89،45 830 ح333گ2 33گگ3 53ر 359 جامع از محمدبن زكريا1110105 ترجمهآ قارسى صيدنه 41. 22. 6604105855، جامع ان ماسويه 654 87067 الجامع فى الادوية المفردة لابن سمجون 552 ،1051031011091969392 جامع مفردات الادوية لابن البيطار 358،89.

529272215،413 9130112،111،11109،108،107 ،129،123،122،621،120،115،114 جشن نامه محمد پروين گنايادي212 ،147،146125،12101320832،831 الجماهر200،134،112،1110104،93،28.

204204203201ر242208،207 162،161161،1،157،15 172،171،169،148،167،162863 279،272ك7632303 59351545294340429،403 17917177171172،17 639636041562 ،186،18184183،182،181،18 2100197،196،191،190،189،188 الجمهرة لابن دربد94، 205. 609 .،262،2610257.256.255.254،251 2762227221262،263 828228281279278،277ا چچتامه م 72 293292291290289،2880286 چهارمقالهآ عروضي441 300299298297294،295،294 چهارنام (يشاق شماهى)14 123 3231.315313313303301 32322وح333 335،333 حاشية ابى الخير لكتاب يولس (حواشى يولس) الترياق (كتاب لجالينوس؟) اولحنين:341 227،210،181،1،1،149،129 613564531493،474436،435 ترياق حنين37004570330،180،142 624 ترياق قيسر 285،284 تعاليق صهار پخت*.* حاشية حنين على جالينوس 490،487(2) تفاسير الادوية البشربن عبدالوهاب الفزارى الحاوى 42،39 99089،84،74،50045 208200193140128،119،112

شرح اشعار الهذليين 349 222 ديوان اعشى (ميمون بن قيس)0617،421 20 شرح خطيب تبريزى بر ديوان ابوتمام 405 شرح سگرى بر ديوآن ايودويب الهذلي224 ديوان الاعشين 522 شرح قاتون از حكيم على 502 ديوان يحترى 226. 589 شرح قانون كازروني36 ديوان تميدين ثورالهلالى 103، 573 شرح لكلرك ير ابن البيطار 208 ديوان ذوالرمه 205، 632 شرح لكلرك بر اين البيطار (ترجمهآ قرانسوى) ديوان عجاج 390 322320213،192 ديوان لقات الترك 578،278،334ر639 شرح مايرهوف بر غاققى 58 062 95،92، ديوان اللغة 253،251،230 ،133129،122،123112،611،15 .182162139137236،135،132 26202620261233،193،192،191 ذيل قواميس العرب دوزي627604،3980393

صفةالمعموره28 240 صورالكواكب (از عبدالرحمن صوقى) 555 قانون مسعودى 0402 3390467 صيدنه (كتاب حاضر)3،1. 52 10059، قرايادين چندى 1470166،145 222،17،146 قرايادين سابور25 الصيدنة (كتاب مجهول المولف) 124، 181، قرآن يجيد8، 519324076 291418329261217 513ر598 صيدنة قاطاجانس 258 الكاقى (فى الطي)198، 5024993740274 580 الكامل (للميرد) 85 الكامل (الكمال والتمام) لابن ماسويه 552 طياع الحيوان (ارسطو) 82 الطب الملوكى للرازى 93 كتاب الاحجار المنسوب الى ارسطاطاليس 36.

طبقات الاطباء136 557 5320203402031020102000153 كتاب الادهان 353،252 كتاب الاسرار للرازى 0504 582 ms736 عرايس الجواهر 93، 364،200،155،106 كتاب الاغذية لابى الخير 282 العلل المزمتة لاركاغانيس 245 كتاب الاغذيه للرازى، كتاب الغذاء 2110128.

العمدة المهرية 545 53150 العلوم البحرية 397 كتاب اوريباسيوس143 العمدة البحرية 396 كتاب الباطتية 252 كتاب البخلاء350.250 كتاب بولس 129، (متن كتاب بولس) 143، غاققى (ادوبة مفرده) 625 237،155 كتاب الترياق 131، 580 غرائب القوائد 2320231 كتاب الجذام لابن ماسويد 606 .

كتاب چرك الهتدى 217 كتاب الحشائش لديسقوريدس 72، 2720219، فرهنگ انگليسى قارسى حييم393

لسان العربم 97092،840807776،75، كتاپ شير معتمد ينسب انى هرمس 78 128،122120،114،108،105،103 كتاب قاطاجانس 032 143 ،176،162،16،1417،154،836 كتاب قلوبطرة 75 .188،183184،18،181،178،177 كتاب الكيميا لابو زيداليلخى 606 229224225218217،2160214 كتاب ماسر جويه 28 259.58725253242023 كتاب المشاهير 29، 102054050021038،34، 284281279.267ك292028628.

531،501395 1،296293گ33333 كتا النيات لايى حنيفه 122097059028027، 723329346(345340 212212209177 ،1440122136 3331892 272262222،2490222225 609383351320297279،277 لغت سرياتى باريهلول 1820151 6225615251267441219. لغت تامة احمد عيبى بيك 392 لغت نامهآ پلاتس 41، 043 44، 48 98066، 621،660 173172،155،148،136،131،120 كتاب الهند (ماللهند بيروتى) 139 24272207،)،2 كتاب الياقوته 50 3170311310.3080296،285،283 كتاب ينسب الى هرمس 28 361322 396382ا42123 كتاب يوليوس برتدس 314 52287714704684320429 كتابى در علم اكسير (تآليف ابوزيد بلخى) 503 3732520857507ك378 كتب الاتناعشر لاين زكريا 607 1985158.ع612 كليله و دمنه فارسى 393 لفت نامهآ سرياتى باربهلول ي باربهلول9496’ەر الكمال والتمام لاين ماسويه لالكامل 556 لغت نامة سريانى بروكلمن 370 كتاش الامدى 32.

كناش اوريباسيوس، الكناش الصغير 96. 30( لغت نامة فولرس 5870432

47946546342921539839. معجم ms737 البلدان 7ن 65: 54404924670405 617613610 5275635.298،494 عارف الروم لابى الحسين الاهوازى 117097.

63843520875785 121 لكسيقونات16 مفردات ابن البيطار320،109 مفردة جالينوس (الادوية المفردة كاربرا) 229، 529،257 ماللهند 6360601271 المقابلة للادواء لجالهنوس 341 مجسطي554. 555 مقدمه تاريخ علم سارتن 1680144 جله معهد مصرى 147 مقدمه مايرهوف بر صيدنه8،7 جمل اللغة 635،227 منتهى الآرب279.290 المحكم فى اللغه280 المنجح 41، 591،121 محيط اعظم246 منحول اسحق 413، 252 مخاتيقا الماء223 المنقول (منقول مخلص)108،103، 163،919، مخزن الادوية 2120200019201720112،56.

5ل36635286249،181/4،1 260،2420233،223219،218،216 31030929328927263 522،3827 منهاج البيان (حاشيه)37041 61059572، 3463343313225316 31) .1018897969493،62 348ر37036936536135357 120،116114،111.110107،802 396391333-327375 164161،146،139،134،822 273471،248،2472564407 177176،172173172171،867 52851512511507502478 249279،262،190184،185،184 638629،409،597 خصص (فى اللغة)335،256،2280188،152 298 الموازنة لجيزة الاصبهاني94. 279،177.97 33943841 -03952534 62065835122180446 636،295 يامر چالينوس90، 2480191،143،104 مراصد الاطلاع 152،127 3130268،176 63362146244580218 972923322317 مروج الذهب 109 سائل ٹاوفرسطس153 نام داروسازى تزد اقوام با فرهنگ قديم 353 . المسالك للجيهانى 5420451 المشاهيري صاحب المشاهيرك9، 267،224 نامهاى آرامى گياهان تآليف لوو 120، 127، 14317150129،135،132،131 39355352325331329،287 225،221212211199،182،176 259،4454392822017404

اقليمون 223 22521926202398536 آيجر (يكى از پادشاهان حران) 63.

608،451 (بريدى)، 609 ابراهيم بن محسد شضنفر تبريزيء ناسخ و كاتب اين رسته 518 ms738 صيدنه2 * ابن الرويي6، 26: 267پ ابراهيم العالي395 ابن زكريا (غير الرازى ؟607،58 ابصلميون 148 ابن الزيات (عبدالملك) 159 اين ابى اصيبعه 13671 ابن سرافيون، ابن سرابيون تجار 1030101، اين ابى كريه341 590240371 اين الاعرابى 37 162،16077، 178.172.

28722770242،214،18،184 اين السكيت (يعقوب) 53 376،287،172 521511377 41 1337297،292 2171516511.453439لابن سمچون، ي الادوية المفردة لابن سمجون 5745521238 7955522فف588 586 ابن بري211 ابن سيده هه533،29 ابن البطريق 266،192،150033 ابن البيطار175168،16201328973. ابن سينا گه 360.209،1940174 263213209208197،194،183. ابن شميل 525029904100366،283،217 293447412327326،269،264 ابن صهاربخت 5240512 ابن طباطبا، ابوالقاسم احمدبن اسماعيل 26 382657517،499

ماسويه ابن ماسه 36 10047، 158،150135، 76726959756534642 499336319310222240228 10510292928 877 268.46502584560253،4520406 137،136،129،1220816،1080807 گ520،3 .1561521521510148146،142 ابن المظفر 283 ،181،17816،174،164،140،157 ابن المعتز 69، 488، 532 20911519،188.187،185،18 ابن مقبل (شاعر) 573 223221215213،212،211،21 اين مكرم 389 2423823722227225222 اين مندويه352338.3280233،13893.

252250228،243241ك25625 220333424322 27623272271270262،25 ابن مياده (شاعر) 6 28227.گ31436229829728 ابن ميمون291 33432329327320316315 اين نجده 277 327343340335 آبن هرمة (شاعر)» ابوالخير حسن بن سوار، ابن الخمار58031،29، ابواحمدالحريرى226 11611317139991 اب بصير (اعشى ميمون بن قيس) 135/ 136 ،18515151129129،122،818 ابويكر (الغوى؟) 526 25825253250235227،210 ابوبكر (الطبيب2)316 348335326325 323،296،295 ابو بكر بن على بن عثمان، مترجم صيدنه 384 361339گ3973 ابوتمام 616.225 274272470457456335398 ابوجريج حبيش ين الحسن 21 74،5132، 530495493282481.280477 35633973198،1812517 485265556531ن561554 65564483548838 562 637633629584573 ابونؤيب الهذلى 349، 225 ه: ابوحاتم رازى 271 355 363 605،408. ابودلف 247 609 ابوروح (ظفربن عيدالله الهروى الشاعر) 332 ابوالحجاج (شاعر)50 ابوريحان،ي بيرونى 301س 4 (ح)،2009،8،

ابوزيد بلخى 503 242 ابوزيد لغوى 84 330278277 366. ابوالعميثل 390 384373 ابوالفتح بستي303 304 232 ابوزيد ارجاني12، 39 160 ابو الفرج بن هندو94 و ابوسعد (لغوى) 525 ابوالفضل الميكالى (شاعر) 255 . ابوسعد جرجاتي213 ابوالقاسم227 ابوسعد غانمى 184 ابوقيس بن الاسلت الانصارى 381 ابوسعيدبن دوست (عبدالرحمن بن محمدين ابوالليت 381 دوست از شعراى نيشابور)4 238 ابومالك174 ابوسعيد سكري349 ابومحمد القتيبى (ابن قتيبه) 56 35؟ (ابومحمد) ايوسلمه364 ابومسلم (الغوى) 590 ابوسليمان خطائى 178 ابومعاذ جوازكانى (الجوامكانى، جماهرص 204، و ابوسهل، باسهل 339333،313،278،25.

اين كتاب ص 591)56048047046041 625571395352 111091901777065،63،58 ابوطالب رقى (شاعر)26 ،169،158،1،122،123،115،112 ابوطالب مأموتى (شاعر) 147 211،199،191،190،183182،173 ابوالعباس خشكي54 99،72،62،61ر108، 31431-302،298،291263،229 3123092621191،130،109 393393316 399396523432321 2402،43230410404،402 292291482283477465453 262262260458252253443 589582568520517506494 295287481278،273469468 6250624618،616615598594 40153028522508499 433 ابومنصور لغوى (ازهرى)181،1801759، 524،185،184،182 ابوعبيد (ابوعبيدالهروى) 312. 380. 386 5335254 ابوالنجم 635

اتراك، ترك 60 38032431431229325718 احمد نهشعى (بيهقى)، همكار بيرونى در تأليف 2224192003923838786 كتاب ي بيهقى، نهشعى’ه 76462ه احوص (شاعر) * اطيوس آمدى 047،32 150،140،103060، احيحة بن الجلاح 380 7134922232198،153 ارجاني24. د13112595.7265585، 8747927434229،213412گ 230227217196،191،15،834 557536529 261260258252249225220 اعشى (ابو بصير ميمون بن قيس بن جندل)125، 309،210282732692680263 619121221177134 3132گ3گ35923 اعشى باهلى (شاعر) 75 135 .25224840638137036836 اغلوقن 235 281279271.2625،5 اغناق، يغناق (در تركستان) 268 5345305230293492285،284 افشار، ايرج093 153،104 48در71ك624616605598582 افلاطون 129 31428گ636 اقليرن240. 556 اردشير ريوند دست (درازدست)300 اسطاطاليس. ارسطوطاليس، ارسطو 36 آل القيمينون 148 الكمايون، القميون 148 431201388،347 الوارد (خاورشناس) 84 ارسلان الجاذب 239 امرؤالقيس57705255240413084 ارسى نوئه، ms740 مادر بطلميوس اول 3336 امين الدوله 309 ارطام، ارطاميس 212،237 اركاغانيس، ارخيجانس، ارخيكنس 245،90 انس (صحابى. ايو حمزه)224 انستاس كرملى 62 200 ازدى الغوى) 533 آزهرى (الغوى) 118،68، 217،119، 277 ، اتمون، نعمان 372 37372،365،293292،28278.اوريباسيوس، اورپاسيوس 32014، 46.34،

9ك30د بشرالجزى 138 553522533ك5637 بطالسة مصر لاغودى 34 33276126.9، بطلميوس سوتر 34 اوگوست اميراطور روم 459 بطلميوس لقوذى ملك مصر33 اهوازى 179،172،142158،141،117. بغدادى 230 2193632323162 بقراط 168 580560559541531456438 بقراطيس 543 ايشوع بخت المطران 26 بكربن النطاح اشاعر)23042 ايوب الزهاوى126 بلينوس 10 بنات بروطس 247 بنواميه 118 نكا باربهلول562.433،4100192،191،151 بنوتميم 381 6096076056.284 بنوعس (قبيله)363 ببى اسرائيل 148 بارتولد8 باسهل 625 بوران بنت ابرويز94 بحترى 588،402225 بولس35،24،13 51049،4442،38034 يخت يشوع بن عبدالله 155 5فك58ع2ع5ع6867 بدويان509332311 97371لا99927 بديغورس 532 11،11110817805،104803 بديهى، ابوالحسن على بن محمد شاعر27،24 135133،131129،127،125،124 211،208201،19017،152،14 بروكلمان 579 برهما123 2302272223219216،212 22221223235232233 البشتى560 - 26125825253252.250243 بشربن ابى حازم (شاعر) ع8 بشربن عبدالوهاب الفزاري38. 40، 51022 25،263،ع29529128127024 2ك72685645563،78.

2،296گ3183130 156،157،147134،130،118،108 22326گ332،33323222 215،195192،1190.182،171 333332339333335332 317،2880252،226،219،2180217 622421357355354352347

26826622626226126 .102101،9796939215 272220269ا 8ا،89ا 205200194111 311305302296215294،290 بيهقى، نيشعى احمد 18 312گ32625331 33833363332 جيريل47.41، 706752 103،100.

پاندو (احدالكهراء هنداهند)272 328217،131 همهه (سر داررومى)144 جروكانى 271 بيرون پيرى 376 جرير (شاعر)283 جعفربن يحيى برمگى 52ك جى 186 و.ترنجى سي ابوالحسن ترنجى جه جندى (صاحب قرايادين) 1660165 تفضلى (دكتر آحمد)412 جنطس، گنيوس، پادشاه ايليرى 189 تفليسى 256 جنطين، جنطوس، گنتيوس 189 تلسى (خداى هندى) 68ر4 جوره جوله خوله636 جورجى 98ثم20 چوزجاني344 ثابت 0117 224 (تايت قرم): 0251 592 ثابتي461044543604270419.2470254 جوله، جوره خوله 636 جهرى (لغوى) 3802782702180128 574 5732013 تاوفرسطى 128، 3150201،153 تعلب ms741 الغوى) ابوالعباس 162. 178، 184. جيهانى: گيهانى 542516.251 366297،92،28،283،242،185 620511391375 چرك هندى 218217 جاح 263329204369346322025 حاتم بن على الشامى 258 جاليتوس 29،25016،12، 25043،34032.

============================================================

افظ الدين مفربى (خواجه امام)2200100 4262040398312393323 حبيش بن الحسن 426،226،199،138،32 584817551443،428 637545564259457 585 حجاج بن يوسف تقفى 475 خليل عطار284،283 الحرانيون 206 الخوز خوزي1890150،1208958،34، حسان بن ثابت (شاعر)162 35631 412 0 1ع618 حسن بن سوار ابوالخير، ابن الخمار31،29 «خوزى) حسن بن على(ع) 491 خوزي112، 538528،515،123 حسن (؟) رنگانى: 281 خوله، جوله، جور436 حسن زنگانى 108 حكيم بن حنين204 حكيم على (مؤلف شرح قانون) 502 داود انطاكى 5كه 135 دجال 217 حمران ذى الغصه 50.

حمزة الاصبهانى ك 25، 29، 33. 51021020.

دمشقي47. 132،124،11183،6759، ،1119997،93765 267252،228233233،143،147 129،125،122،118،117،816115 1827291279گ8738) 219،15.190177،143149،147 593580513 278272،252257221.224 دويس ين تميم 531 312312632298287،279 دوبلر (تاشر ترجمهآ عربى ديسقوريدس) 47 633332336338322گ3 35 دوت (مؤلف لغت نامه هندى) 120 365354352 دوري602393308 خميدبن تور هلالى (شاعر) 0102 572 573 ديسقوريدس32029،28،22،14،13،12 حنين 0ا 5ى 89 20115105، 156 512947460244342393 2263833737262360199 ك727066،626657 775872734 7774هه10310987 62625 115122،116،11،111807،804 ،143،135،133،132،131،130126 163،1621،1815147،846 خالد (لغوى)620 2511811771517 خالدين زهير هذلى 349 27527028،265،243242252 3023025294288286،279 خشكى ) ابو العپاسى خطيب تبريزى 617 314312310307304305302 خطييى 1260125 32432019318317316315 الخليل. خليل بن احمد لغوى 035 122087060، 328گ333گ333633

الراعى (شاعر)52905480239 سى رامشته (نام جاريه)23،42 سارتون امؤلف تاريخ علم) 168، 262223 رباح512 سارمات ها227 ربيع ين مطوقى حجازى 440 سرى 313 528. 592549 رسائلى 41. 6 3605ع958774 سرى الرفاء 122 226219،205134،133،122 سسييد224 302273،229،2222،236،232 سرداهندي588،133 332گ33933233گ2 سكرى 525 283481468،39133582 سلامى الفوى)123 53351692949185284 سلطان محمود غزتوي374 ك5ك11د541 سلمويه63 632622612 سلمه (لغوى) 177، 375،292،217 سول صلياللهعليه وآله 224،217،1780117 شلية الانمارى (شاعر). سلمة بن خرشب391 رقى ابوطالب24 سليمان بن داود22، 519 ms742 رؤبة بن العجاج (شاعر) 85، 519،4970496.سليمان بهرى تاجر396 535 520 سواحلى 635 رودكى (شاعر)241 سوئى اسلاطين سوئى ذرچين) 167 رودلق گير (مصحح ديوان اعشى) 617 سوقاياديي محد سوقايادى روفس63303780895 سولوء (خاقان ترك) 8 سياوش272 روملش قيصر552 روتدلتيوس، اداروشناس فرانسوى در قرن سيپوي242 سيراى 227258 پانزدهم) 191 ش شارخرشستان74 زباء (ملكه عرب)293،292

غيرو (لغوى)2810278 قيلن پهودى اسكتبراني314 عمروبن الحكم الهندى.214 عمروين معدى گرب (شاعر) 49 عنترة بن شداد عبسى226 قاينى 259، 362. 452 قتيية الهلب 344 عيي6282 عيسى اصاحب كتاب داروشتاسى) 322311 تيبى 3120292 6010600585 قراطس 290 509345 يسى بن عمر339 سطا ددر3370150،13883 258377 436 قسطنطين اقريقى (مؤلف نميات)262 غاققي205169013401019589.84 قلو بطرة 151، 271.270025002470190.

5380263،45404010332 281 شضنفر تبريزى، ابراهيم بن محمد (كاتب صيدنه قهلمان، فهلمان0136 5710570 قيس بن خطيم 380 غلام تعلب الغوى)، ايو عمز و مطرز0163 362. قيسر 284 529442 قيصر، سرار313 قيصر روم (معاصر منصورخليفه عباسى) 58 ك قارابى الغوى، مؤلف ديوان الادب) 60 كازرونى 5710109 قاطمة بتت رسول الله 918، 119 فراء (لغوى)20، 227،2240217،177057. كاشغرى (مؤلف ديوان لغات الترك) 639 75366297293292287،25 كثير (شاعر)34606 كراع (لغوى)68 590 ز انن ايه اينان ان عمم باك ينة بننعغتنه فضت ختاقتن ع.

============================================================

223223193632296گ35 كبيت (شاعر) 85 كندي5675113712290288،61 220 588 ليلى (شاعره) 505 كوش پسر حام23 لين (نويسنده لغت نامه انگليى به عربى)344 245 گل گلاب 18، 256،2280213،143،132. م 392347 3130 اسرجويه 12. 28. 795،م82.83، 302298،227،169،125،122،823 گنتيوس: جنطيوس، جنطيون 189 58365551238131615 گيهانى.ي جيهاتى 626598 ماسويه112 لاغودى، بطالسة مصر 34 مالتبس (رجل يوتانى) 247 لاگوس، پدر بطلميوس اول 36 مامون (خوارزمشاه؟) 29، 629 لاوفر 201 ايرهوف، ماكس كاس 89.8358.28،39 لييد (شاعر) 176 ،129،122،123،109،105،11092 لياني3680283 ،1831671531290140،139.137 لفوس القب بطلميوس) 36 253239،233،199،197،192،191 لكلرك 219319208،162833،127.

36302،291،281263261 626 2798،3321939539230 لوبن 252 مبرد 292085 لوقاس 48 متنيى، ابوالطيب36، 420 لوو11701510095،94092047،20 مترجم فارسى صيدنه ms744 89 150149135132،131127،120. مجنون اعامرى، شاعر) 69

محبوب بن ابى العشنط النهشل (شاعر) 157 581 محمدين أبى يوسف الاسفزارى 78 575243 معتصم (خليفه)207 581 معزالدوله ديلمي15 محمدبن احمد *10 مصر نيسايورى’’ي مد بن حييي0؟2 المفجع.55 محمد ين زكرياء رازى 34032029025،19012.

مقاسر (نام خاندان)396 .6058551،25،4304138 ملك لوبيه 258 3062ا9391898 ملكى 271 .113،111159988695 ملمقوس (رجل يوناتى) 246 137132133122،126،17 نصور (خليفة عباسى) 58 126840ر15672152،128،88 موسى (نبى) 619 208202519،198،192،191 موسى بن ميمون القرطبي140. 0149 264، 240229،222221218،211209 213،303 260258251248222243242 مهدى (خليفةه عباسى) 125 277274228267،265261 مهرداد اويپاتور (پادشاه پوتتوس) 3ع،142 306،29295291290282.281 مهرداد ششم پادشاه پونتوس290 31916313311310309307 مى المدينيه (شاعر) 49 532332ك3ارر3 ميتريداتس امهرداد اويهاتور)144 334 محمدبن زكى، ابن الزكى 06180426،425 340 ميمون بن قيس بن جندل (اعشى ابو بصير) 135، 124 محمد بن سلام (لغوى) 381 مينورسگي3670909 محمد بن شداد لغيرى 145 محمد بن مسعود غزنوى (تاسخ كتاب)، ظهيرالدين، -) ظهيرالدين غزتوى1، ن ..

نايغه چعدى اشاعر) 3 69 322323،278.

محمد سوقاياذى 148، 589 334 محمد عطار299 محمد معين 518393،301،162،114،108. نجارد23 نزارى قهستانى (شاعر) 96 63062 حمد يوسف، محمد بن ايى يوسف 0510 552 نضربن شميل (لغوى) 178. 180 خلص (مؤلف كتاب منقول) 178، 286،249. نعمان ين متذر 2110372 تقولاالراهب 73 382 نوشروان: انوشروان ك27، 572 رداويج زياري15 نويري394 المرقش الاكبر (شاعر)222

1301270122گ17217312613 608560236383 22321،209،193،191،190،189 .260226245،244،242،2400227 309308307268،2630261 وليدين يزيدين عبدالملك292 263129،31 وليدى طوغان 28، 568،397.396 369363359353352342339 2069397،39539238 2522532484463320218،212 هادى (خليفهآ عباسى)241 3580256 هارون الرشيد552 هبيرة بن عيد مناف (ابن كلجبة اليربوعى)01 4يحيى بن نجيم 606.

يزيدين المهلب، ابوخالد 212 هرمش313 يزيدى الغوى) 218 هروى (ابوعبيد1) 533 يوپاس دوم پادشاه موريتانى 459 هو بشمان هماى يوحنا ه28 يوسف ين عمر 339 ى يونس القوى) 381 ياقوت 586.45120905268

آسام 9 209381835، آسيا60139703880275،204 58256155549485471247 آسياى صغير3370289023402020203064 اروپاى شرقى 227 آل بويه 15.

اريحا151 ال زيار 15 اسپاني576 آنام7 سبتنا 576 اسيجاب 78، 529188 الف الاستان العال 256 ابراوره ايراور543 اسراثيل (ارض اسرائيل)22 .

ايهر291 اسروشنه 609529 ابيورد16 اسقوطرى (جزيرةء)ه38 اتراك22 اسقوطيا275 اتل (رود)190 اسكتدريه105،103 اثينيه (آتن)224 اسوان233 اجمة (قصبته التن)39ع . اسيوط6ء اخواش: خاش610 اسيه 247336 ادريا (جابى درسيسيل) 254 اشمون، اشموتين (در مصر) اشموني6ع 152 ادشتان (قصبة كشمير) 139،138 اصطخر149 اديان (فى اليمن) 300 اصفهان. أصبان، صفاهان، صياهان 47، 54 ارابنا560 299،215،209173،170149147

اكسفورد (كتابخانهآ بادليان) 238 بتم (جبال پتم من اسروشته) 610،609 الورين (قومى يونانى) 189 بحرالروم 49 امنوس (جبل00) 532،531 اميطيون (كوهى در جنوب آتن) 225 بحرالزفت 125 بحرالزتج 109 انبار256 يحرالسند 534 اندلس53702762311017130 بحرسوف، يم سوف (شمال درياى سرخ) 9؟

اندونزي518394 انصنيه انصتباء مدينة السحره104ر 553 بحرالشام346. 594 انطاكيه؟271259337،4 بحر طيرستان 548 انطاليا359،226 بحر عنن 305 انطرون312 بحر العرب 528 اتقره203.

بحر عمان 525 اوال9 391390 اوتلولياس 259 بجرالقلزم49. 1058 البحرالمالح 349 اوطولياس 357 ms746

جيعون4 چاوه، (شلاهط) ms747 395316109،108،8. جيرفت 6105705480227 جيل (گيل)، جيلان 14، 184 518،283396 جيلم (رود)139 جيال افقانيه44 جيمور ا20 جيل، جبال ه 9ع،548224،82 ل اليرق 635 چيل زرتد بكرمان93 چالكان (صالكان)8 جيل لبنان149 چغاتيان (صغانيان) 8 جيل اللكام 336 چمياتير (شهرى در گجرات) 7 جده 6254 چندرد ويهاه جندراورد *؟

چرامقه (پلاد الجرامقه) 619.337336 جرجان 8-119،118،8304134،30026چههانگ تو (شهرى در چين) 137

لوان 221 635 دارمشان313 حمر بلكوان 635 حمص5010500385 دارين 9،6،5 جور خور545 دبيجات اجزايرى در اقياتوس هندا 0600 601 حوران، جوزان؟ (در نزديكى اصفهان)593 دجلة 624051306408 دريند613 درمشان، درامشان 28. 51 دره خمار113 خاش، خواش، اخواش 10 .خييص204 درياچهآ خلاط، بحيرة وسطان 409 ختل: ختلان548531،244 588 درياى اؤه 237، 512 ختن 639،638 درياى بنطس، درياى سياه 222 خراسان 54 10299، 224،147،115.درياى خزر 219 5362332524 درياى سياه 3740450،222،132 6160605 542 درياى مصر290 خرخيز241 درياى هنده،322 خزر (مدينة الخزر)، بلاد الخزر 5850191،990 دزقول 227 دشتستان 227 الخضارم 57 دكهن: دكن374 خطا274

رهاء رهى 123 556715352523 رق 3231627459،21 517 302 20619،614523

سيسيل 256. 500 527،2650453 سفالةالهند62402830477465.253،909 سيكلاد (جزاير يونانى سيكلاد) 512 سيلان (جزيره) م 435،263 625 سوس، شوش *2 سفانيا 543 سقطراء سقوطراء جزيهة اسقوطرى عه272 388 اش شاش 529 سقوطراء سقطراعهه272 شام 1250123،1180101082060042030.

سلاحه (كوه)374 376،1،11،149،17ا سلاهط شلاهط518 292،264025232227193،182 يييلب (جزيره)396 2331229گ32 3332 گ33 يلت 599 38635361349348336 سمرقند369،268. 521513 29546125102480430397393 سمنجان: سمنگان 389 582822155 سون، سامون ادر مصر)125 336265168588ع636 سند (دره.0)8، 26002220174،145.109.

شحر52752243731827202208،5 633497362 574،553557 ستدان (درهند) 321، 2020322 شعرام ادرهند)106 سنداه: شندان202 شفانيا، سفانيا 533 سنگا پور394 شلاهط 178ش518 سنگين 28 شميراتات620 سواحل122،107 شميشاط، شمشاط297337 سواد 533 شنكر تستاجن (كوهى درهند) 138 سوپاره. سوفاره9.

شوش، سوس 214،26 سودان6170492،109024 شوشتر 327 سرر108

طيى (قبيله) 182 شيراز6055415173520149 طيس كبرى، تيز كمران 564 565 صص ظبى (وادبتهامة) 48 صالقان 5 صحار5، 86 صيد مصر553044 عاليه (از يلاد شام) 381 صغانيان 5ه8 صقليه (جزيره سيسيل) 500،476 586 عاته (در عراق)256 عبادان 61 ضان (موضع من نواحى الشام) 176 صتدل (جزاير..) 396 عراق 116،115،100.948050.29، صتعاه 338،227 ،256،2410240،185،140،11،149 صتف ي 312،281 321گ33. 7 صتفير 397،122:5 161498،497،48ع619 ms749 ن صور275،47 غدن62،9 صيدأه سيدونى **د عربستان، ارض العرب، بلاد عربي30،8 31.

ره اشهره..) ،271،8 205،203122127،112868 صيوره چيور جيورك ، 402 3443213302992826،227 صين ك،332،2542420233،145،93.

21702039388387357،352 618828467466352 49629128،485468438،431 512گكك17370ي586 6336181612 ضي ضير23 عروان (وادى-.)533 عسكران (جبل عسكران باصبهان) 625 عسكر مكرم 148 طبرستان 30،25 597،3160229 عقبة المران 574 طبس 155 غمان (درياى...) ارض عمان 5،ه 9 80023 طبس گيلكى 565 ،488،51219389316،1428 54754252305551ك5865 طخارستان، طخيرستان 84، 595389،186 طرسوس 327 592 طوره طورسيتا54، 323 324 364 عموريه614 طوران (در بلوچستان) 79 عين شمس ك12 طورس اجيال)، توروس 64،63 طوس 328 طهران620 غاغاطيس انهر.0) جاجيطس 205،204

غوطة دمشق 574 633616 غيتوليا50 قبط108 قتاى. ختا، چين 241 فارس367271،2070206127110 قرية الصبا (در مصر) 152 512292222ر53ر618513. قريطس، اقريطش كرت412 فسطنطنيه203 620 قصدار قردار، كزدار0198،115 563 فرات 567337 قطران، كيسران 6200619 الفرس، بلاد الفرس 7، 3440105،104.79.

قطران خارج620 526 قصران داخل 620 فرغاته4370382.328.248،126،163.

قطربل 256 61261026529521238 قفراليهود 204 فرمز، جزيرة القور 397 ققص (كرج) 8،5. 576.516314 فريدين ارستاق فريدين اصفيان) 593 قليقيا، قاليقيا، قلقيا 275 352 381.361.

فريگيا افريجه203 5945310247 فسطاط مصر157 فلسطين 323،201159،151137،125. قم313 قمار، اقمير، كاميوج22،9،7 530324 قنبار (مين الصين والتبت)578 فنطوسه پنطس، پونتوس273 قندهار139 قوفور من بلاد ليقوريا، فرفور133 قنسرين 614 فونيكى، فينيقيه500 قو (بلاد قو) 133 فهرود قهرود فهروت*30 قوريني0561 562 فيروزاياده جور420 قوتيه203 فيطر، پترا0125 127 قهروذ امن رساتيق كاشان)306 فينيقيه، فونيكي500 فهستان203

قيموليا (از جزاير ms750 يونانى سيكلاد)512 كوفه266 كو كن (از جزاير سيلان)263 كايل629،41024081 كولت ملى (جزيره)، كوة ملاخه 243 كازرون (غير از كازرون فارس)، كازروم، كادروم كولم 615 كازرون 307 كو لوفون (از مستعمرات يونان در آسياى صغير) كاشان: كاسان 582،306 289 كاشغر144 كوه پنان، كوبنات، كوه بنانات 542، 543 كاليدمار (جبل من حدود كشمير) 139 كوه پنان، كوبتان543 .

كاميوج، قمار اقمير، تمر* كوة ملاخه، كوت ملي243 كاميهايا، كتهايت9 كيج، كيز (در مكران) 2280327 كاقال بزرگ ادر چين) 167 كيز كيج (در مكران) 565،427 كرت، اقريطى، قريطى، قريطس 214،377 كيسران، قطران 619 كرخ بغداد 156 كيليكيه 532 كركوكان (قرية من رستان قهستان باصبهان)، كيم ولوس (از جزاير يونان)213 كركوكران 593 يوس (جزيرة...) 412 541 كركوكران، كركوكان (قرية من رستاق قهستان باصهان)513 ص كرمان52202020204،154،99،93،79 گاوور داغلارى، أمتوس 532 6125766925 گجرات7، 2020262 كرناوه 138 گرديز (از شهرهاى افغاتستان) 550،11010، كرواتى ارستاق كروانى باصبهان) 425 22 568 كروتوتا 168 گرگان، جرجان 2608 كشمير74 138، 352.299.219150. گرگاترود 5740336 628425 گل . سلت 599 كلور612 گلدى داغ 64 گنگ (رود)353 كنبايت ادر هندا، كاميهايا9،6 كوينات، كوه يثانات542، 543 كوبنان، كوه بيان 543 لار228 كوج وبلوچ 8 كورو (قوم من الهند)272.

لاران: گجرات402 كوريز 568 لامرى (جزيره)122

ليكيه (لوقيا) در جتوب آسياى صغير204 28512580399ك558 مغون (در كرمان)612 مقاصير394 ماد ماه (جبال) 27، 339 مقدوتيه 532 ماداگاسكار397 كران 22802070198،130،115،97،79 مازندران574 610654712 ماسندان 618 ماقيدونيا (مقدوتيه) 046287 374، 595،556 مكسر (بندر جزيرهآ سلب)396 مكه 6193993223232752 مالديو (جزايره0.)9 634 مالوا153

617155897256 ،ع622627273 ينجو (مدينة فى الصين) 167،166،165 هير اپوليس، اياربوليس، منيج 67ه يونان 576574549،41302640237،233 هيلان (فى اليمن) 200 هيلى (درهندا، رأس هيلى، جبل هيلى 466 267 يوليوس براندوس 353

801 الشوكة المصريه 379ا7619ن6 ك ل8 كما قيطوس 538 خصى التعلب 2ان 461812010010 اقطى372 خل254 اماه االاضت8 بقلئيمانيه120 656ل8 لاالا اللأعللته *علانفاته ليخر553 عالاعاقالاله سطراطيوس، خزتيل3: 213،33 ترتجيين147 12اقدالعم بومادران108 201ان1ت8 جواسا148 62 ت160 الل860071 ع7 للاباد كنلةالاا نميقاللهم خاتق النمر، قاتل الذيب 233، 479 ترنجبين، الحاج195،147 قلااع11 111ا801 مزمارالراعى 77ن 086ققله قاتل الدثب، خانق الدئب 234. 479 كرات برى 537 .1ل اللةلت خلاڑن تام بصيله5؟

قصب الذريره، وج 493. 614 الة الاللاالمه بصل113 ييه ن 11623اااقللن 6،للاقلا8 كرات 530 ا1 الافاالاغ 16 110011القالعه توم 162 يرسياوشان، شعر الغول371،103 االابااافت االاأالاه

قعع10 1هق600 فسوةالضبع461 0،16ا182ل0 اذريون 32.

اوطى 38 تهق 11ع 183166 سندروس353 ه سلجم342 185510 تشر227 .11ي010 خردل242 82 عشر427 د0001لة 1قتة0 فحشر426 كرنب، كرنب موصلى ا30، 359

مرار74ر معلة216ل6 كمافور بويهك1ب بف بهمن سفيد 133 كلب 537 ~~6 مرار576 6لق6 ف ب السمنه، تنوم، شاهداته 153 347،198 مرار576 11186 بقله يمانيه120 لل6006 342 ذراريح 283 1 ق هرنوه ك2ع .) قنطوريون كبير 508 عصاالراعى 115 5 4016ة (60105 تطرون خامالاون234 .الة680) حلب548 12ق18ض) ا1ق91104 بففة قس618 ينيوت خرنوب62243 عصفر قرطم برى 229، 286 كروان32 21) ااقة1811 عصفر، قرطم 428 286 للقل كروان (مرغ) 532 كروياء 529 للكه دارفلفل260 -ت 61 خيري241 فطراساليون 262 علا اميتا66 .ء قرنفل483 0 حين172 6عل0لللناعل قفاتت5 تشق رجل الجراد291 چشميزج179 88618 سنامكي354 لقهل لافيايل فلعهان سنامكى گ35 دقق عروق، خاليدونيون، ماميران224، 421، ققنفتق خيارشنير240 566 سلحفاة326 بثيرز123 اق2فتق علت يمشرق 428 قتة 188ل2000لا عشرق 428 شواصره379 حب القلقل 505،199 رمرام 297 600 ة611685 حضيد39 2 يلوط الملك شاهبلوط129. 361 بهارك ل قت يهارك13 .اع08 بلوط الملك شاهبلوط 361،129 ms755 تنكار153 0ل

فهرست نامهاى علمى گياهان و جاتوران و كانيها 783 تاقيه قف سمارا.228،1 اققلل10 الحجر العربي205 السمار348 10105010151018 ججر ارمني201 16811 0106002 حجر الاساكفه324 16110 قذروس، صنوبر398ر283.

جر هنيي201 قلهها حجر حيشي194 16 جلتار (يونانى)182 قلاى لها زوفرا319 ااقاللنالالع قفا قفالوط، كرات شامي30د 160610 جليان 185 81ق1اها قلقديس 304 تاتعمله2 كافور514 تلالاضا ققق هل قلقظار3.

زهرة النحاس 321 188ل16 درخت شارهدهمت228،279 بلوط الارض129 قليلفة1220 خزامى 238 للل 0001فا خامااقطي374 6ل16 خزامى 238 20008 601ل ق 6ي666 سرمه قيسور، سنگ پا306 2فن1 فاغية الحتاهجناء253361 قيسارون207 نگ فاغية الحناء253 .اتنهه6ه فسوس 308 قققل دودالقرمز؟27 ع قلقونيا، راتينج 289 ق16000115 گوز گندم547 قعا وير39.8 120455 عا زبل 305 1085 خرازالصنوبر214 بابونج اصفر95 1112015 گوز گندم 7؟5 65ا وتن 66055 دس الماء220 الاله النتيشا 10 )1 طل404 قلاصا جلتار (يونايى)182 175 271121قلعا يلسن، عدس 319،128 فلار269 لال شاقففاللعا خس 248 لالتفا رجانسياه111 عد160861 خس 328 لاعقا قففلاهذا لادن ا11فلفا لبنى،ميعةسائله1كك5940 دياء264 ا6ق1 تالاسفس142 بللداعا قردماناك28 ا06ه1 قنابري509 لاشخورريشدار393 .162 شيطرج381 ااقاياالتاعا حجراليسف203 16 حرف212 اةاالال ااصا89 اناتفافا النحاس المحرق الابيض؟0ع عاهاتلعا حجرالحيه200 يقق

1ع( فنجنگشت، فنطافيلن270 6080008 اريغانون، صعتر392 1112815 فنجنگشت670 اللا26 صعتر391 11128000 فرفخ البرى120 06 زوفا317 ا11126016 الغلقه252 باع22161 ت اااال6 لولو 562 1216 ديقطامنون، ترمشير فموتنج، مشكطرامشيروه 2 تتنا6 جواصل 288 580472 392 149 جواصل 228 6 مرزنجوش 72 :112501118018 دراقن هلو 267 6687016661111 1160001 1 الخوخ (يونانى) 259 65100000 مروماحوز، مرو، فاخورك571،570،4 61116 ييه514 تل56للدقد صفراغون393 صنبرل ك39 با قلان161100658 00011 ييض141 61 نفط607 11/83لق( 224 لة ع06ا16 ل1ل) سكنجبين321 كرفس، مقدونيس586531،101 اوراسالينوس2ر5 ااتناع1ل 2 ضلده1 قايوقى، ضتوبر 398 .

وردالحمار21ع ع1 1860056008106 لء فياوقيدنوس 289 فاواتيا254 66 ق9600101006 116 ماش 567 وردالحمار31ر 11100اف5660 اء ملا12 ماش 567 كاذي514 .اقلقتناة0ل قلا680 2قلللاق11ل026 لوبيا561

ت10601 بساليوس 315 151 مشمش، زودرس581 0عا119208 1250 دودالقرمز274 0001000171210 كمكام، خرو، مصطكى 399. 581543 11دا6لا12 فستق، ون 461 .646414قانه1161061 لوز560 ت811ه 03ا1ل10 مشمش 8 {اد ت61 مقلقا15ا ا0 2101906 علك الانباط بطم، ضروء كمكام 399،115.

قراسيا 281 562 435 قراسيا 281 10ل206 فستق،العزوق460.423 ا8/63 تلك 208

31 فسط291 ن 580112188 زمرد 304 ل501812 101 ميكلس. فشاغل96.46د با 218 062 ت1ال1ا 1061 عقرب 333 انخوسا249 ل00110601 ل6 قلن506 سقر ييويدأس 337 اد ق3220 بورق133 55301 ق22لت52 بورق133 004: بصاق القمر 112، 203 ل26 يورق133 فدلل0ق

كوكب الارض، كماه 548540 طيتومالص 227 101005 فسوة الضبع461 10لاع1062270005 سيساليوس359 باعقه60ف1000901 كاة50 افلا د261 ت 11865 خصى التعلب252 186 نانخواه400 سعله 335،95 10 لحية التيس ع28 /00000201 طيفي626 110061 1150200 11 لجية التيس، هيو فقسطيداس كك631 لحية التيس 286 2 ت00ل 16012 حسك 215 شجرة البق، نشم، دردارغ 6060368026 ا11606 116 2 قد0ل شجرة البق 368 11600 لة)1 حسك 215 (خانواده چتريان)143 ص00 تاع6 ل1 601806ل 95 رقاع. جوزالقيء 192، 295 شبوط 365 51فلا101600ل ل66 قرط 488 1066 نفل 607 ا11000106 8د66681011 يونانى. طريقاليا سمك 349 غغنه1 غقار قراص 83. 433، 288 جندقوقي222 .7ع16 كرمدانه 527 16لا5قا11 6 1ع11200 1062 ذرق، حتدقوقى ms764 ك28’ ميسن 597 ع110 لبه221 ب100 ناردين 598 ات اعلة1 222 ع11 1161118108 سنبل351 ذرق، حندقوقى ك28 باقتقا عاع100 فو273الاانة 11105201ل6 يسن *9ى 04لفا ل10006 166181 11 سنيل، سنيل العصافير، ناردين59804300351 قلفه قع171 مرار576 كنيب گگه ا1 فو373 ة1111ه 11518ع1 دوسر 276 112 فو473 ان11 1616218 تيل ؟14.

1 16 ورل 109 الا61600586 تطه روميه 257 11110 68/01611100

ابن البيطار، المجامع لمفردات الادوية، قاهره 1291 ه ق.

ابن جزله، مهاجالنيان في مايستعمله الانسان، نسخهآ خطى دانشگاه تهران ش. 8190 موزخ 615 ه. ق.

اين ستجون، الادوية المفردة، نسخه موزه بريتانى ش.1614 او نسخه بادليان اكسفورد.

ابن سيذه، المخصص فى اللغة 17 ج، بولاق 1321 ه_ ق .

ابن سينا، القاتون فى الطب، 3 ج، مصر 1294 ه. ق .

ابن عبدربه، العقدالقريد قاهره 1372 هه ق.

ابن العبرى، ms768 متتخب جامع المقردات للغافقى، نشر مايرهوف و صبحى مصر 1932_ .

1940 ابن قتيية الدينورىء عيون الاخبارء قاهره.

كتاب الشعر و الشعراء ليدن 1902م.

ابن متظور الاقريقى، لسان العرب، ك1 ج. 19561955م.

ابن التديم (النديم)، الفهرست، تهران 1971 م.

ابوحنيفه دينورى، كتاب النبات، الجزء الثالث و النصف الاول من الجزء الخامس، شر لوين، ويسبادن 1974 م.

و ، كتاب النبات؛ قطعة من الجزء الخامس من كتاب النبات، نشر لوين، بريلقيجه 1953 م.

============================================================

ابوالقاسم كاشانى، عرايس الجواهر ونفايس الاطايب، به كوشش ايرج افشارة تهران 1345ه ش.

اخوينى بخارى، هداية المتعلمين فى الطب، به اهتمام جلال متينى، مشهد 1344 ه. ش.

ارسطو طياع الحيوان، ترجمهآ يوحنا بن اليطريق به تحقيق عبدالرحمن بدوى، كويت هن 1977م:- ازهرى، تهذيب اللغة تحقيق ايراهيم الابيارى افشار، ايرج، مقدمهآ ترجمهآ فارسى صيدته، تهران 1358 ه_ ش.

اميرى، منوچهر، فرهنگ داروها و وازههاى دشوار يا تحقيق درباره كتاب الانبيه، تهران 1353 ه ش.

انطاكى، داود الضرير، تذكرة اولى الالباب والجامع للعجب المجاب، مصر 1321 ه. ق.

اوفچينكوا، فرهنگ روسى به قارسى، مسكو 1965 م.

اونبى بكرى، سمط اللألى فى شرح امالى القالى، تصحيح عبدالعزيز ميبنى، قاهره 1354 ق. 1936م.

اهوازى مجوسى، كامل الصتاجة الطيية قاهره، بولاق 1294 ه ق.

بحترى، ديوان، به تحقيق حسن كامل الصيرفى، مصر 1963م.

بررسيهايى درباره ابوريحان بيروتى به مناسبت هزارهآ ولادت او، تهران 1352 ه. ش.

بوالو، كارنامهآ ابوريجان بيروتى، ترجمه و نگارش پرويز اذكائى، تهران 1352 ه. ش.

بيرونى، ابوريحان، تحقيق ماللهند، حيدرآباد دكن 1377 ه ق. 1958م.

، كتاپ الصيدنه، نسخهآ خطى بورسه مورخ478 ه ق.

سس كتاب الصيدنه، نسخهآ خطى قاهره از روى عكس نسخه بورسه، كتابت محمودچ9 الصدقى.

كتاب الصيدنه، نسخهآ خطى المتحف العراقى از روى نسخه بورسه.

نسخ سه گانهآ ترجمهآ قارسى صيدنه: مغنيسا، مجلس شورآى ملى، موزه بريتانى.

ترجمه قارسى صيدته، به كوشش ايرج افشار و منوچهر ستوده، تهران 1358 ms769 هه ش.

س، فهرست كتابهاى رازى و نامهاى كتابهاى بيرونى، با تصحيح و ترجمه و تعليق دكتر مهدى محقق، تهران 1466 ه ش.

گ كتاب الجماهر فى معرقة الجماهر، حيدرآباد 135 ه ق.

============================================================

س، كتاب الصيدنه فى الطب، تحقيق الحكيم محمدسعيد و دكتر رانا احسان الهى كراچى 1973 م.

تيفاشى، ازهارالافكار فى جواهرالاحجار مصر 1977 م .

ثابتى، حبيب الله درختان بو درختچههاى ايران، تهران 1344 هه شي.

جابر بن حيان، كتاب السموم و دفع مضارها، با شرح و ترجمهآ آلمانى از آلقرد زيگل، ويسبادن 1958م.

جاحظ، كتاب البخلاء، تحقيق طهالحاجرى، قاهره 1971 م .

الحيوان، تحقيق عبدالسلام هارون، قاهره 1364 هم ق.

تعالبى، يتيمةالدهر، قاهره.

جرجانى، سيد اسماعيل، الاغراض الطبيه تهران 1345 ه ش.

جوانشير، كريم، اطلس گياهان چوى ايران، تهران 1355 ه ش.

جوزجانى، طبقات ناصرى با تصحيح عبدالحى حبيبى، كابل 1342 ه ش.

وال ن حدودالعالم من المشرق الى المغرب، به كوشش منوچهر ستوده، تهران 1340 ه ش.

دانش پژوه، محمدتقى، دو رساله درباره آتار علوى، تهران 1337 هم ش.

فهرست ميكروفيلمهاى كتابخاته مركزى دانشگاه تهرآن، 1348 ه ش ف مقدمه نزهة الارواح وروضة الاقراح، تهران 1365 هه ش.

دميرى، حياةالحيوان، بولاق 1275 هه ق.

دهخدا، على اكبر لغت نامه، تهران 1325_1352 ه_ ش.ي دياسقوريدس، المقالات السيع من كتاب دياسقوريدس، ترجمه اصطفن بن باسيل و اصلاح حنين بن اسحق، تطوان 1952م.

ديوان الاعشى والاعشين الاخرين، به تصحيح رودلف رگير وين 51928ش.

ذى الرمة، ديوان، شرح ابونصر باهلى، تحقيق عبدالقدوس ابوصالح، دمشق 1392 ه..

رازى، محمدبن زكريا، المحاوى فى الطب،23 جلد، به تصحيح و تعليق سيدخورشيد على ، حيدرآباد دكن 1390 ه. ق.

ه الاسراروسرالاسرار4به كوشش محمدتقى دانش پزوه، تهران 1343 ه. ش.

اى ا ا كتاب الاسرار يا رازهاى صتعت ككيميا، ترجمه و تحقيق حسنعلى شيبانى، تهرآن و 1349 ه ش.

رمضان ششن، فهرست مخطوطات الطب الاسلامى فى مكتبات تركيا، استانبول 1984 م .

============================================================

السكرى، شرح اشعار الهذليين، تحقيق عبدالستار احمد فراج سمعانى، ابوسعيد، الاتساب 1382 ه ق. 1963 م.

صفا، ذبيحالله، احوال و آثار بيروتى، تهران 1352 هه ش.

صفى الدين عبدالمؤمن بغدادى، مراصدالاطلاع مصر 1373 ه ق.

طبرى، ابوالحسن على بن سهل بن رين الطبرى، فردوس الحكمة، به تصحيح محمده زبيرالصديقى، برلين 1928 م .

عبدالقادر بغدادى، خزانةالادب، 4 ج، مصر، بولاق.

عقيلى، مخزنالادوية، كلكته 1260 هه ق. .

سليمان مهرى، العلوم البحرية عتدالعرب، مصتفات احمدين سليمان المهرى، تحقيقجه ابراهيم خورى، دمشق 1391 ه ق.

على بن حامدالكوفى، چچ نامه، دهلى 1358 ه. ق.

وقضتفر تبريزى، المشاطة لرسالة الفهرست، با تصحيح وترجمه و تعليق، مهدى محقق، نهران 1346 ه ش.

قفطي، تاريخ الحكماء. ليهزيگ 1903مم) .

قلقشندى، صيح الاتعشى فى صناعة الانشاء قاهره 1383 ه ق.

كاشغرى، ديوان لغات الترك استانبول 1333 ه ق .

كريموف، ضيدنه بيرونى، ترجمە روسى با حواشى و مقدمه و فهارس، تاشكند 1973 م .

كندى، كيمياء العطر والتصعيدات، تصحيح و ترجمهآ آلمانى، كارل گاربرس، ليهزيگه 1948م.

گل گلاب، حسين، گيا، راهتماى گياهى، تهران 1340 ه ش.

محمدين ابى الخطاب القرشى، جمهرة اشعارالعرب، بولاق 1308 هه ق .

محمدحسين بن خلف تبريزى، برهان قاطع به اهتمام دكتر محمدمعين، تهران 13331330ه.ش.

محمد مؤمن حسينى، تحقه حكيم مؤمن يا نحفة المومتين، تهران 1377 ه ق .

رتضى الحسينى الزبيدى، تاج العروس من جواهرالقاموس، مصر1306_1307ه. ق .

مرزوقى، شرح ديوان الحماسة، نشر احمد امين، عبدالسلام هارون، قاهره 1371 ه. ق.

مسعودى، مروج الدهب و معادن الجوهر، به تصحيح شارل پلاء بيروت 1365م.

معين، محمد، حواشى محمدمعين بر برهان قاطع هي محمدحسين بن خلف تبريزى،

ميدانى، السامى فى الاسامى، چاپ عكسى، تهران 1345 ه ش.

ا. 1344 لم موفق ms771 الدين هروى الابنية عن حقائق الادوية به تصحيج احمد بهمنيار، تهران 346 هه ش.

هران.1333 ه. ش.

مهدوى، يحيى، نسخههاى مصفات ابن سيتا، تهران 033 ميسرى، دانشنامه در علم يزشكى به اهتمام برات زنجانى، نهران 1343 ه ش.

مينوى، مجتبى، ابوريحان بيرونى، در «بررسيهايى درباره ابوريحان بيروتى) تهران 1352.

هه ش نويرى، نهاية الارب فى فنون الادب، قاهره.

روى، محمدبن يوسف، بحرالجواهر، نهران 1288 ه ق.

همائى، جلال، مقدمه كتاب «التفهيم، تهران 1318 ه ش.

ياقوت حموى، معجم الادباء، يا ارشادالاريب الى معرفة الاديب به تصحيح مرگليوث، هن ما حب معجمالبلدان، به تصحيح فرديناند ووستنفلد ليپزنگ1873_1846.

2- منابع فرنگى 1110 6ع 21223 فاع0ل 112 1011101 712 ل61 1865 للاع6ل1ع1 1217141111127526 060051202142 1306 1160 0ا1 .71لطر .160 17 2 1162 14 188عع 1120 112111 11د 10 10-113 16عا 1101022 7002 1ع6 و0ا /1100761 .

1975 ند .22266ن 120الر 11008160 1882-17 66. 1 1082 6112701ل 100 1 5011/1 لل18 ع161 1 لة1 21م1 2 6.1علهعا 1361. 42 لمر وال560لل16عللفا 1ع ه ولانيا 1-17 1د 2107 و

0440AbuRayhanBiruni.Saydana

كتاب 0440AbuRayhanBiruni.Saydana

نبذة عن الكتاب

الفهرس