پس، دانستیم که کرامتی که حق با آدمی و آدمیزاد کرده است، پیرایهی نطق و سرمایه ی سخن است. و نه هر چه مرکب شود از حرف و صوت آن را سخن توان گفت و به آن فخر توان کرد. چه سخن چنان میباید که چون از کام گوینده به سمع شنونده رسد، طبع را از آن طراوتی و روح را از آن راحتی پدید آید تا سمع از عذوبت آن شکر خاید و جان از حلاوت آن بر آساید، تا آن سخن آن را شاید که بر صحیفهی روزگار جاویدان بماند و عقلا و فضلا از آن بهرهمند شوند و نام مصنف به آن باقی بماند.

و ما خواستیم که یادگاری سازیم که بعد از ما هر که خواند، ما را به رحمت حق یاد دارد. بسیار تأمل کردیم و مرکب اندیشه در بیابان فکرت جولان دادیم. بعد از تصانیف بسیار که در هر علوم کرده بودیم به تازی و به پارسی، هیچ ms001 بهتر از این کتاب ندیدیم تا خوانندهی این بی آن که در اطراف و اکناف عالم گردد و بر و بحر در زیر پای آورد، از جملهی عجایب جهان و غرایب زمان باخبر گردد و صور اقالیم بداند و طبایع موجودات بشناسد که حق خلایق را بر چند نوع آفرید و با کدام قوم نظر دارد و قهرش کدام قوم را

گفت «دانم. ولیکن خواهم که به دیده ببینم.»

خدای وی را فرمود و گفت «چهار مرغ را بگیر و همه را پاره پاره کن و بر چهار کوه نه، پس همه را بخوان، تا ببینی که مرده را چه گونه زنده کنم!» ابراهیم بط را و طاووس را و کلاغ را و خروس را بکشت و همه را پاره پاره بکرد و بر چهار کوه نهاد و در میان باستاد و همه را بخواند: جملهی گوشتها و استخوانها و پرها از یکدیگر جدا شد و هر عضوی قصد جنس خویش کرد و زنده شدند و بر دست ابراهیم نشستند - که یک پر از مرغی در پر مرغ دیگر نیامیخت.

اگر پرسند «چه معنی بود که از حیوانات این چهار مرغ را تعیین کرد،» گوییم «سبب آن که بط بسیارخوار باشد و طاووس رعنا بود و خروس نیاک بود و کلاغ حریص بود بر جمع کردن. ms002 معنی آن است که این خصلتهای مذموم از خود دور کن!»

و مقصود از این حکایت آن است که ابراهیم میخواست که به دیده ببیند، هر چند که به دل میدانست تحقیق آن.

و بدان که اگر مردی به شام حجامت کند و به مغرب ناخن برد و به مشرق موی تراشد، پس در دریای قلزم غرق شود و ماهی وی را بخورد، پس آن ماهی را دو پاره کنند، نیمی بر خشک افتد، وحوش آن را بخورند و نیمی در بحر، نهنگ آن را بخورد، پس ازبل ایشان خشک شود و از آن خشتی سازند، پس سوده شود در شوارع، چندان بود که اسرافیل صور بدمد و جمله جمع شوند. و آفریدگار قادر است بر اختراع اعیان.

و ما این کتاب را تألیف کردیم که نه هر کسی را مکنت آن بود که در آفاق گردد، تا آن چه ندید بیند. و ما عجایب عالم، آن چه دیدماند و شنیده، یاد کنیم و آن را نام کردیم

کید نامه نبشت که «همهی عالم را بگرفتی و انگار که ولایت من بستدی. به دنیای فانی چه فخرکنی؟»

اسکندر جواب داد که «تو به چه چیز فخرکنی؟»

گفت «من فخر به دانش کنم و دانش من نتوانی دانستن. و لیکن دو شخص دانا را به تو فرستم: یکی فیلسوف حکیم و دیگر هیروان طبیب.» چون پیش اسکندر درآمدند، اسکندر خنبرهای پر روغن گاو کرد و به فیلسوف فرستاد. فیلسوف ms003 هزار سوزن آهنین در آن زد و به اسکندر باز فرستاد. اسکندر از آن سوزنها آینهای بکرد و به فیلسوف فرستاد. فیلسوف آن را روشن کرد و بازپس فرستاد.

پس وی را حاضر کرد و بپرسید که «این روغن که به تو فرستادم چه بود؟»

فیلسوف گفت «نمودی که من از دانش چنان آکندهام که این بستو از روغن و هیچ دانش را در آن جا نیست. من این سوزنها را در آن جای دادم. و تو سوزنها را آینه ساختی، نمودی که دل من سخت است از بسی خون ریختن. پس آن را روشن کردم، یعنی دلت به موعظه نرم گردانم.»

پس طبیب را حاضر کرد. گفت «سر همهی بیماریها چیست؟»

گفت «آن که مردم آن خورند که نشناسند.»

گفت «سر همهی داروها چیست؟»

گفت «آن که چیزی خورد که بسازد. اما ای ملک، من تو را معجونی دهم تا بخوری، تا هر چه تو را زیان دارد، طبع تو آن نخواهد.»

اسکندر گفت «این دعوی عظیم است.»

پس معجونی بکرد. چون بخورد، هر آرزو که در آن مضرت بود از دل اسکندر

مقصود از این حکایت آن است که ملک و پادشاهی بنماند و مباهات مگر به علم نباید کرد. لقمان حکیم شخصی بود سیاه، غلام مردی. و آن مرد غلام بسیار داشت و لقمان را اختیار کرده بود. غلامان را سخت می آمد. روزی، لقمان را گفت «گوسفندی بکش و بهترین اندامهای وی بیاور!»

لقمان زبان و دل بیاورد.

پس، گفت ««گوسفندی دیگر بکش و بترین اندامهای ms005 وی بیاور!»

لقمان همان زبان و دل بیاورد.

از غلامان پرسید «چرا چنین کرد؟»

ندانستند.

از لقمان پرسید که «چه معنی دارد؟»

گفت «از اعضاها هیچ چیز بهتر از زبان و دل نیست، چون که دانا بود. و هیچ اعضا بتر از زبان و دل نیست، چون که جاهل بود.»)

پس خواجه غلامان را گفت که «من وی را به این دانش اختیار کردم.»

و تا به این حد، همیشه علما و حکما مقدم بودهاند و مملکت به دانش گرفتهاند. تا چون ملکی از دنیا رحلت کردی، از رعیت آن که داناتر بودی مملکت به وی سپردندی، تا هر یکی به تألیف و جمعی مشغول بودی. چنان که انوشهروان عادل و بزرجمهر به جمع کردن «کلیله» و نهادن اقلیدس و وضع شطرنج و گزارشها تا از ایشان یادگار ماند. و عبدالملک ابن مروان عاملان را هر سال امتحان کردی به سؤالهای علمی. هر که داناتر بودی، در ولایت او بیفزودی و آن را که جاهل یافتی، معزول کردی. و آفریدگار پیغامبر را می فرماید که «و قل رب زدنی علما» و علم بر دو وجه است: یکی آن که آخرت را بدانی که باقیست و کار وی بسازی، دیگر آن که این دنیا را به

و من همیشه تا به حد عقل رسیدم، در حال دنیا نگه میکردم. اول، نطفه بودم در رحم، در ظلمات، در جای تنگ. چون خلاص یافتم، مدتی در رنج رضاع و بلای گاهواره و بستن و پیچیدن، پس در فراق شیر و فطام، پس در رنج مکتب و سهم ادیب، پس در اهتمام تزویج و عنا و عشوهی زنان، پس مقاسات عللها و بیاریهای مختلف، پس در ضعف پیری و بیماری و غم حساد و اعدا و شر ظلمه. و لعمری، اگر شخصی در ms006 وجود آید و از این رنجها هیچ نیابد و به سلامت عمری براند، عاقبتالامر مرگ بود. و آن گه، فراق دوستان و عیال و مال با وی آن کند که مرگ در جنب وی آسان بود. آدمی اگر از همهی آفات برهد، از آفت مرگ بنرهد. مثل وی چون میوهای بود بر درخت: اگر از صدمهی سنگ و زحمت باد نجات یابد، چون پخته شود، فرو آید. و من در مدت عمر خویش اندیشه کردم که عمری که غایت آن شصت سال بود، از آن نیمی خواب بود، سی سال بماند، از سی سال پانزده سال حالت طفولیت بود و جوانی. به پانزده سال چه توان کردن و محصول این چند سال چه خواهد بود، با این همه آفات؟ و در حالت صبا، به خواب دیدم که همهی جهان آب داشت و من بر کناری میرفتم. قصری عالی دیدم. زنی از آن بیرون آمد، بر دابهای نشسته، آینه در دست، به من داد و گفت «دنیا به اژدرها ماند بسیارخوار، خلق را میخورد چندین هزار سال است و هنوز گرسنه است.» و این آیت بخواند که «روزگاری دراز بگذشت که در عالم هیچ آدمی نبود و کس نام آدمی نبردی. ما وی را بیا فریدیم از نطفهی آب و وی را بینا و شنواکردیم و راه راست بنمودیم. تا شاکر کیست و کافرکیست.»

و از این آیت معلوم میشود که مقصود از وجود آدمی آن است که خدای را بشناسد و وی را آن گه شناسد که نعمت وی را شناسد، پس قدرت وی را بداند. و تعبیر آینه آن است - الله اعلم - که چیزی بود که بناید تو را آن چه نتوانی دید.

و ما این کتاب را جمع کردیم بر صفت آینه که جملهی عجایب عالم به تو نماید: علوی و سفلی را، از قصور و حصون و بلاد و قلاع در بر و بحر که یاد کردیم، ms007 یاد آری و بدانی که ایشان را از آن چه حاصل بود، تا تو را چه حاصل بود. و یاد آری این حکایت را که شخصی را زنی بود به جمال و باغی و کتابی. روزی به باغ رفتی و روزی کتاب خواندی و

گویند که درویشی در خواب دید که «روزی تو در منارهی اسکندریه است.» به این معنی التفاتی نکرد. تا شبی دیگر، همین خواب بدید. برخاست و در کشتی بنشست، به حکم آن که مناره از میان آب برآمده بود، و کشتی را گرد مناره میگردانید. مرغی برخاست از برجی، خطی از آن برج درافتاد، این مرد برداشت، بر آن نبشته بود «هر که غمی دارد، محاسن خود برندد از زیر زنخدان، از آن غم برهد.»

این درویش طیره شد و آن خط را بینداخت و بازگردید و به بن کوهی فرو آمد و میگفت «این خواب دیو نمود مرا»

پس شانه برآورد و محاسن را به شانه میکرد از زیر زنخدان. بر آن کوه چیزی دید که می افروخت. و سیل گل را شسته بود. دیگی یافت مسین. گل از سر آن باز کرد. چهارصد نعل زرین در آن دیگ بود.

توبره را پرکرد و سر آن به گل پنهان کرد و به خانه میآورد. تا جمله را برداشت و از آن اسباب و املاک ساخت و از غم آن درویشی خلاص یافت.

مقصود آن ms009 است که سخن حکما و گفت ایشان استخفاف نباید کرد. این درویش آن رقعه را بینداخت، خطای خویش بدانست و معلوم وی شد که آن ورق در آن ایام که نبشته بود، حکیمی دانا بوده است و نه به گزاف نبشته بود و تیزبینی او را نهایتی نتوان کرد. و اگرکسی به آن نرسد، از قصور علم او باشد. مقصود از این حکایت آن است که انصاف محمود است و حرص را کرانه نیست. آدمی چندان که بیش یابد، بیش جوید و حریص تر باشد. و اگر چندان که آدمی عمر یافتی، تا بخوردی شایستی. و لیکن جمع کردن و به دشمنان بگذاشتن از خذلان بود.

شنیدم که جمشید ملکی بود موفق. در باغی نشسته بود. ماری دید که به درختی بر شد و قصد آشیان باز کرد تا بچهی وی بخورد. باز برخاست و گرد آشیان می گردید. جمشید تیری به مار انداخت و او را بر درخت بدوخت.

چون باز ایمن شد از مار، بپرید و باز آمد، چوبی در منقار، و آن را بر تخت جمشید نهاد. جمشید گفت «باز مرغ زیرک بود و مکافات من میکند. در این چوب فایدتی باشد که او داند.»

بر حکما عرضه کرد. کس نمیدانست که چیست. گفتند «جوهر این آب و خاک ظاهر کند.» آن را بکشتند و تعهد آن به آب میکردند، تا سبز گشت. ساقی باریک داشت، به درختی بزرگ بر شد و چنگ در وی زد و بالا گرفت. ثمرهی وی انگور بود. در آن عهد، جمشید انگور ندیده بود. مغتبط شد که در روزگار وی ms010 این ثمره ظاهر شد و شکر آفریدگار کرد. پس، حکیمی را گفت «خاصیت این انگور چیست؟» حکیم آن را بیفشرد و شیرهی وی بنهاد. بعد از مدتی، گفت «این را سه حالت است. حالت طفولیت شیره بود، تحلیل و تلیین کند. و حالت شباب خمر میشود که حرارت اصلی تیز میکند و تفریح و نشاط و قوهی روح میافزاید، و لیکن روی عقل بپوشد تا مر آفات دنیا نبیند، لاجرم شادی کند. حالت سیم خل میگردد و خل جوهری عزیز است که اسباب عفونت را دفع میکند، اما دشمن جان و جگر است، چنان که حالت کهولت، به گرما و سرما، او را مصلحی باید چون عسل و شکر تا در عروق بگردد و علتها را تحلیل کند و تشنگی بنشاند و قمع صفرا کند.»

جمشید گفت «یک احسان که با مرغی بکردم، این چنین مکافاتی کرد. چوبی را آب دادیم، آن چوب ما را عصیر داد و خل و خمر. ما را در همت کمتر از بازی و چوبی نباید بودن.»

مقصود از این حکایت آن است که من مکافات نیکی نمیکنم، شکر آن میکنم که از ظلم این پادشاه ایمن بودم و ایمنی بالای همهی احسانها دیدم. این کتاب را تألیف

و در عهدی، من به اصفهان بودم. شخصی از من پرسید که «بر صفح اروند چند سطر نبشتهاند. آن را نبشت خدایان خوانند. تو دیدهای؟»

گفتم «خبری ندارم.»)

کتابی معروف به در آورد. در آن این صفت کرده بود و شرحی داده شگفت. چون به همدان آمدم، به قصد برفتم و آن را بدیدم: شگفتی که دیدنش عجبتر بود از شنیدنش و دلیل میکرد که صورت این عمل حکیمی بوده در تاریخ ملکی عظیم. و ما ذکر آن در فصل صخرهها بیاوریم.

پس چون مردی از عجایب شهر خویش خبر ندارد، از دیگر شهرها اگر خبر ندارد،

و ما این کتاب «عجایب نامه» نام کردیم تا اهل اسلام آن را میخوانند و در صنع آفریدگار تفکر میکنند و آفریدگار را قادر دانند. و از خواننده چشم دارم به مکافات دعا، نه به عطا.

یکی حسن بصری را گفت «چرا حجاج ابن یوسف را نبینی که امیری بخشنده است؟»

گفت «بخشندگی وی تا کجاست؟»

گفت «روزی به شکار رفت، صد دانه مروارید، هر دانهای یک مثقال، به انبوبه به مرغان انداخت و پیش وی وقعی نبود.»

حسن بصری گفت «حجاج مردی بود مسرف. صد دانه جماد را بینداخت و جان صد حیوان از تن بپرداخت، به این چه مباهات شاید کردن؟ من امروز در مجلس خویش بالای دو صد کلمه حکمت و وعظ بگفتم که بسیار دلهای مرده و دیدههای خفته بیدار کردم. من جواهر حکمت را مقابلهی جواهر جماد ندانم و آیادی خویش بر خلق خدا بیش از آیادی حجاج دانم.» مخلوقات بر چهار وجهند: حیوانات و نامیات و جمادات و بعضی آن است نه حیوان است، نه نامی، نه جماد، چنان که افلاک و کواکب و آب و آتش و هوا. و جملهی مخلوقات، بعضی ارواح است به غایت لطافت و آن در عالم علویست و بعضی اجسادند کثیف و آن در عالم سفلی ست. و ما از عالم علوی فصلی بگوییم در صفت عرش:

و از عبدالله ابن عباس و عبدالله ابن سلام آمده است که گفتند اول چیزی که آفریدگار در وجود آورد دری ms013 سپید بود. بعد از هفت هزار سال، نظری به هیبت در آن کرد، شکافته شد، نیمی آب روان شد و نیمهی دیگر عرش را از آن بیافرید. و این عرش چند هزار سال بر سر آب استاده بود. آن گه، آفریدگار چهار ملک را بیافرید - یکی بر صورت آدمی، یکی بر صورت شیر، یکی بر صورت کرگس، یکی بر صورت گاو - و آن را برداشتند و به هفت هزار سال بر زانو آوردند و از آفریدگار قوت خواستند تا آن را بر کتف آوردند. آن گه، با خود گفتند که «عظیم تر مخلوقات را برداشتیم.» آفریدگار عرش را برداشت معلق، چنان که بر ایشان هیچ نماند. و حملهی عرش هشتند و علما گویند که عرش جوهریست منیر و عظیم و ملائکهی روحانی گرد وی طواف میکنند و در آن مینگرند و همهی موجودات را در صفای وی میبینند و چون شکل مطیعی بینند بر وی صلوات دهند و چون معاصیای بینند، وی را استغفار کنند. و این عرش را قوائم هاست بسیار و کرسی در میان قوائمهای وی نهاده، چندان نماید که کاسهای بر سر دریا.

اگر پرسند که «آفریدگار به عرش حاجت ندارد و چرا آفرید،» گوییم نه هر چه وی آفرید از بهر حاجت آفرید. آفریدگار به زمین حاجت نداشت، بیافرید و به افلاک حاجت نداشت و بیافرید. و چنان که آفریدگار همهی عددها داند و وزنها و مقدارها شناسد، اما ترازوها نصب کرد. پس، از بهر حجت آفرید، نه از بهر حاجت.

این مقدار اینجا کفایت باشد از صفت عرش، از معانی «قرآن» و اخبار رسول. و اگر نه، هیچ حکما را در آن مقالی نیست- که کس را خاطر به آن نرسد.

اگر پرسند که «لوح و قلم را آفرید، چه حکمت - که وی را هیچ فراموش نگردد،» گوییم - و کعب الآحبار روایت کند- که بالای قلم دوازده هزار ساله راه است و لوحی بیافرید به بالا دوچندان ms014 که این قلم. اما بنی آدم در شبان روزی بیست و چهار هزار نفس بزند، در هر نفسی یک بار بگوید «لا اله ال لله،» تا چندان که بیش گوید، ثواب بیش

این مقدار مذهب اهل سنت است از «قرآن» و اخبار. و صفت چیزی کردن که دیدهی ما بر آن نرسد مشکل بود.

و اسرافیل را «صاحب صور» خوانند و «منادی آموات»، زیرا که روز قیامت مردگان را بخواند و گوید «ای پوسیدگان، برخیزید، همه برخیزید!» وی را «عبدالخالق» گویند در کتبها وبر آسمانها «ابوالمنافخ».

و بدان که جماعت مدعی که خود را از جملهی حکما شمرند، از این معانی هیچ قبول نکنند و قیاس بر عقل کنند و گویند «جانهای اولینان و آخرینان در صوری چون گنجد؟» و به حشر ایمان ندارند. و این نوعی از خذلان است. و ما ایمان داریم به هر چه «قرآن مجید» خبر داد و رسل و انبیا خبر دادند.

اما جبرئیل ملکیست امین. وی را «ولی انبیا» خوانند ms015 که وحی به ایشان رساند و دشمنان انبیا را قهر کند. وی را «روح القدس» گویند: هر جا بوی او برسد، حیات و زندگی دهد. جای وی سدرت المنتهاست. و این «سدره» درختی ست که عظمت وی کس

این مقدار از عظمت جبرئیل گفته آمد.

اما میکائیل فریشتهایست مقرب، مبارک. جز به رحمت نزول نکند. وی را «قاسم آرزاق» خوانند - که موکل است بر روزی بندگان. وی را «وزان قسمت» خوانند - که آبهای دریا و قطرههای باران وزن کند. و در آسمانها، وی را «ابوالغنایم» و «عبدالرزاق» خوانند و در زمین «ذوالایادی» و «میکائیل» خوانند.

و بدان که جهودان از پیغامبر ما پرسیدند که «صاحب تو از ملائکه کیست؟»

گفت «جبرئیل.»

گفتند «اگر صاحب تو میکائیل بودی، ما به توایمان می آوردیم - که جبرئیل همیشه دشمن ما بود و از میکائیل هیچ بد به ما نرسید.»

آفریدگار این آیت فرستاد که «شما چرا جبرئیل را دشمن دارید؟ - که جبرئیل هر چه کرد به حکم من کرد و میکائیل هر چه کند به فرمان من کند.»

اما ملک الموت ملکی ست عظیم. به فرمان خدا، جانها را قبض ms016 کند. وی را «هادم لذات» و «لخرب دور وقصور» خوانند. و نام وی «عزریائیل»، کنیت وی «ابوالبقا» و «ابویحیا» و «عبدالقهار» و «عامرالقبور». و ملکالموت بر هیچ ملک رحمت نکند و بر هیچ طفل نبخشاید. هر جا که رفت، تا جان نستاند، باز نگردد. آوردهاند که سلیمان هر روز ملک الموت به حضرت وی آمدی و بالای سر وی باستادی تا چاشتگاه، آن گه بازگشتی. و سلیان را رفیق بود. روزی، ملک الموت در وی

گفت «یا رسول الله، دیروز خدای تعالا مرا فرمود که جان وی بستان در زمین هندوستان، در زیر فلان درخت. من وی را دیدم پیش تو، در ولایت استخر. در وی نگه کردم و گفتم به روزگار دراز تواند به هندوستان رفتن. امروز وی را آنجا دیدم، در زیر درخت نشسته. این ساعت جان وی قبض کردم.»

مقصود آن است که این ملکالموت فریشتهای عظیم است و همه را فراق جان بچشاند و از همه کس جان بستاند. و آفریدگار وی را قوتی داده است تا جان زمینیان و آسمانیان و مشرقیان و مغربیان میستاند. و همهی عالم پیش وی چون طبق نهاده است و دست وی به همهی اطراف عالم میرسد. در خبر است که ملکالموت استاده است و پیش وی درختی، به عدد هر جانوری بر آن بلگی، بر هر یکی نام شخصی نبشته. هرگه بلگ زرد ms017 گردد، حربهای دارد، بر آن زند، بلگ فرو افتد، مرد جان بدهد.

این مقدار گفته آمد. و زنادقه به این ایمان ندارند. و ما به حکم آن که «قرآن» به آن ناطق است و «قرآن» امام اهل اسلام است، جز به آن اعتماد نکنیم و تابع «قرآن» باشیم. و هر چند که صفات ملائکه و عدد روحانیان کس نداند مگر آفریدگار. و ما بعد از این، یاد کنیم بابی در صفت روحانیان و آن بر دو مرتبه است: مرتبهی اول از کتاب و اخبار، مرتبهی دوم از آقاویل حکما. تا هر دو را دریافته باشی و بدانی که زمینی با کثافت و دریاها و کوهها و هوآرا بیسکان نیافریدند: تا در آب بحریانند، در کوهها سباعند، در بیابان وحوشند، در هوا طیورند. پس آسمانها به این لطافت، چرا بی سکان بود و خالی بود؟ این از عقل دور بود.

و پیغامبر گفت که روزی جبرئیل پیش من حاضر بود، بترسید و بس کوچک شد از ترس و میکاهید، تا چندان شد که عدسی. پرسیدم که «تو را چه رسید؟»

گفت «اسرافیل نزول کرد، من بترسیدم.» و در حدیثی دیگر میآید که اسرافیل در زیر عرش استاده است، تاجی بر سر که هزار رکن دارد، بر هر رکنی مناری، بر هر یکی ملکی که عظمت آن آفریدگار داند.

در خبری دیگر آید که خدا را ملکیست نیمهی بالای وی از برف آفریده و نیمهی ازیر از آتش آفریده.

در خبری دیگر آید که در ms018 فردوس دخترانند که نیمهی بالا از ورد سرخ آفریده است و نیمهی زیر از ورد سپید، خاصهی پیغامبرانند و آن کس را که نماز آدینه کند. و این دختران در فردوسند و فردوس در زیر عرش است.

این مقدار گفته آمد از مذهب اهل حدیث بر سبیل اختصار. و ما یاد کنیم اقاویل حکیای سلف در ملائکه و مواضع ایشان، تا بی خبر نباشی.

بدان که اهل اسلام بر آنند که بهشت بر آسمان چهارم است و فردوس زیر عرش است. و حکما برآنند که هر دو قطب جنوبی و شمالی جای ملائکه است و ایشان ملائکه را «ارواح» و «روحانی» خوانند. و قطب جنوبی دو چندان است که شمالی، زیرا که عبور آفتاب بر قطب جنوبیست. و قومی قطب جنوبی بینند و قومی هر دو را بینند و آن دو عالم است. آن را «دارالجنان» گویند و دهریان آن را «دارالخلد» گویند و ما دار الخلد را «فردوس» گویم و ما خاصیت هردو قطب بگوییم، آن گه حال ساکنان وی بگوییم، از قول حکما و طبایعیان.

گویند که هر حیوان ماده که ولادت بر وی صعب شود، در قطب جنوبی نگرد یا در سهیل که گرد وی میگردد، حالی بزاید. و گویند هر شتری که چشم بر سهیل زند، حالی بمیرد. اما بر قطب شمالی، هفت ستاره گرد وی میگردد، آن را «دب اصغر» گویند. هر آدمی که در چشم وی رمد بود یا جرب، در آن بنگرد، آن علت زایل شود. و در کتاب «بابل» خواندم که آن که علتی در چشم دارد در وقت آن که دو ساعت برود از غروب آفتاب برابر قطب باستد و میل سیمین در گلاب خالص زند و در چشم کشد و گوید ««یا اهل القطب الشمالی، سلواالله عافیتی» و در قطب نگرد، از شب یکشنبه تا شب یکشنبهی دیگر علت زایل گردد. و در کتاب «صور فلکی» آوردهاند که ms019 اگر صاحب یرقان در قطب شمالی نگرد و دست راست بر سر جگر نهد و دست چپ به قطب شمالی کشد و گوید «یا نور خدا، جگر مرا شفا خواه از آفریدگار» و از شب آدینه تا شب آدینه چنین کند، یرقان از وی زایل گردد و جگر وی به حد اعتدال باز آید. و در کتاب «طبایع» خواندهام از آن هندوان که شیر و یوز و ببر چون بیمار شوند، در قطب شمالی نگرند، شفا یابند. و در کتاب متقدمان دیدهام که شیر ماده چون آبستن شود، سه روز بیخود گردد و هیچ نخورد، پس قصد نهری کند یا چشمهی آب و در آن استد تا نیمهی ساق و در قطب شمالی مینگرد، سه روز نزاید، از آن بلا برهد. و بیشتر خواص قطب شمالی شفای چشم است، خاصه نظر در سهیل و قلب العقرب و قلب الآسد. و این پیش عقلا غریب نباشد که اگر در سبزی نگرد بصر افزاید، در کواکب عالیه و انوار فلکی نگه کردن اگر در نور افزاید، از قدرت آفریدگار بدیع نباشد.

این مقدار از گفتار متقدمان یاد کردیم. و ما بعد از این، یاد کنیم صورت چند روحانی که بر قطبهااند، از قول حکما، تا از آن بی خبر نباشی.

بدان که مذهب اهل سنت آن است که قطبها و افلاک و اجرام عالیه از بهر فنا آفرید و باقی جز آفریدگار نیست. و مذهب دهریان آن است که ملائکه و افلاک باقیاند و گویند که هیاکل عالیه و روحانیان حیات ذاتی دارند، به خلاف اهل زمین که همه مواتند، و جواهر و آجسام این عالم فایت است و آن که زنده است حیات در وی عرض است و در آن داخل است و مرگ و فنا در آن جمله نافذ است.

گوییم آن چه گفتند که ملایکه ارواحند، مسلم داریم و آن که گویند باقی اند با آجرام علوی، ms020 مسلم نداریم و گوییم آن را آخریست و زوالی باشد و آن چه باقی ماند - دار الخلد با حور العین - بقای آن آفریدگار دهد، نه از ذات خویش باقی مانند. و آن چه گویند بر قطبها چهل هزار روحانیست، مسلم داریم.

و چهل هزار ملک را صورت کردهاند و معزمان بر آن حکها کنند. و گویند ملکی بود نام وی شمریائیل، صورتها را تباه کرد، مگر چند ختم را که معزمان به کار دارند. و گویند بر قطب روحانیای ست بر صورت آدمی و دو دست شیر دارد و دو جناح عظیم و نیمهی زیرین به ماهی ماند، دنبال او دو شاخ، همیشه گرد قطب میگردد. هر که این صورت بر نحاس کند خالص و صاحب لقوه در آن نگرد، روی او به اعتدال باز آید. و در زیر قطب شمالی، کوهی ست، آن را به زبان هندی «ببرون» خوانند و به تازی «قبت الارض»، جای روحانیان است و روحانیان بر سر آن کوه باشند و اهل هند را در وصف ایشان حکایات است.

بدان که ملائکه بعضی شریف ترند از بعضی و بعضی به لطافت به حدیاند که روحانی بنگرد، روحانی را درنیابد، از لطافت وی. ایشان را «روحانیت الروحانیه» خوانند و «جن الفردوس». و بعضی را قوت است که خود را بنماید به آن صورت که خواهد - که ایشان به صفای هوااند: که هوا جسمی بی لون است و لیکن لون را قبول کند، چنان که شعاع آفتاب قبول کند، سپید نماید و ظل الارض قبول کند، سیاه نماید. و روحانی خود را بغماید چنان که خواهد، به فرمان آفریدگار. و از این است که ملکالموت سعدا را روی نماید نیکو و خوب و اشقیا را روی نماید سهمناک و منکر. و در کتب الصور آمده است که بر منظرهی قطب جنوبی ملکی ست بر صورت آدمی، روی فراخ دارد و تن وی مانند تن فیل است، دو ms021 جناح بزرگ دارد، همیشه پرد و آرام نگیرد. اگر از گل جر صورتی کنند بر این مثال و در آتش پخته کنند و آن را به مداد نقط نقط کنند و در کشتی بندند، چون کشتی بماند، مردی مسن برخیزد و این صورت بر کنار گیرد، برابر قطب جنوبی بدارد، حالی کشتی روان شود.

این مقدار گفته آمد و خواص و معانی را که حادث شود، حدوث وی به فرمان آفریدگار بود. و در هر چیزی از مخلوقات حکمتی ست، خاصه در صورت ها -که در آن اثرهای عظیم بؤد. و هر چند که نهی است تا اگر شخصی ناگاه صورتی بیند نیکو، خرم

گویند که بر کوه قاف ملکیست سر وی مانند سر یوز است، گردن دراز دارد و جناح های عظیم و در زیر این جناح ها بالهای کوچک دارد، هر گه که خواهد که نزدیک پرد، به جناحهای کوچک پرد و هر گه خواهد که دور پرد، جناحهای عظیم بگشاید. هر که این صورت بکند از گل و در ولایتی که سباع ضراری باشند - از شیر و پلنگ و گرگ - و بر سر بلندی نهد، سباع از آنجا دور شوند هفتصد ارش، تا به حدی که سگان نیز رحلت کنند.

این مقدار گفته آمد. والعهدة علیی الراوی - که بر این وقوف نباشد و برهانی قاطع نبود، اما گفته شد تا کتاب از این معنی خالی نبود. بدان که افلاک مشتمل است بر قطب شمال - و آن دوازده قسمت است - و برابر آن، قطب جنوب - و هم دوازده قسمت است. در میان این دو قطب، منطقت البروج، بر آن دوازده برج، هر برجی بر صورتی چنان که ms022 یاد کرده آید. و بدان که حکما منازل قمر و بروج آفتاب و عدد سال و ماه، همه را به غایتی بررسیدند و در آن سخنی نباشد - مادام که از خود حکی نکنند و احکام به آفریدگار اضافت کنند، نه به تأثیر کواکب. اما آن که گویند بر قطبها چهل و هشت صورتند و بیرون از آن، هزار و بیست و پنج کوکب بیابانی، نیمی در جانب شمالی از کره و بعضی در نیمهی دیگر، این معنی مسلم داریم. اما آن چه گویند بعضی بر صورت آدمیاند، چنان که جوزا و جائی و حوا و مسلسل، و بعضی بر صورت حیوانند، چنان که حمل و ثور و سرطان و عقرب و اسد و حوت، و بعضی بر صورت جمادند، چنان که میزان و سنبله و اکلیل، اما دیگر ستارهها را یاد نکردند، این جمله ظنیات است. این کواکب هست، اما این صورتها به تقریب گویند. و عدد

و بدان که آفریدگار آسمانها را شگفت آفرید، از بخار آب، و زمینها از کف آب ms023 و کوهها را از موج آب و این قولی درست است. و بعضی از قصه گویان مقلده گویند آسمان اول از زر آفرید، دوم از سیم، سیم از یاقوت - و میشمرند از این جنس. و منجمان و طبایعیان برآنند که هفت آسمان میگردد به تیزی، چنان که حاسهی بصر در نتواند یافتن، و مثل زنند تیزی وی را به دوران گداختن زر و سیم که در حال ذوبان میگردد سفلی و علوی، به سرعتی که پنداری استاده است. حالت گردش فلک هم چنین است از سرعت سیر و دور وی چنان مینماید که استاده است.

کعب الآحبار روزی گفت که «هفت فلک بر قطب خویش میگردد.»

عبدالله ابن عباس بشنید، گفت «کعب هنوز مذهب جهودی دارد و میگوید فلک می گردد.»

کعب گفت «چون گویم؟»

گفت «آن چه آفریدگار گفت که آسمانها و زمینها من دارم تا از جایگاه بنگردد. و اگر از جایگاه برود، کیست که آن را نگه دارد جز از خدا؟ و تو که کعبی، میگویی که فلک میگردد.» و ابن عباس این سخن نپسندید. این است مذهب اهل حدیث و از این درنگذرد. و ما بعد از این، آقاویل حکما در آن

اما هندوان گویند که فلک اصل همه است و آن را «برهماند» خوانند و «فلک اطلس» گویند و آن را پرستند و گویند «خلقی نمیبینیم عظیم تر از این. اگر آفتاب است، بر آن چند قرصی نماید. اگر عالم هوا و باد است، در جوف وی محصورند. اگر عالم است، در میان وی چون نقطهی پرگار اسست.» از این قیاس، فلک پرست شدند. و گویند «اجرام سماوی همه گردند و مدور شکل. و مدور از آفات کسر ایمن تر بود از مثلث و مربع.» و آین خذلان ایشان را حاصل شد از همتی قاصر و از راه قیاس، نه از کتابی ناطق و حجتی باهر. بدان که دهری را چشم بر فلک آمد و بزرگتر از وی هیکل ندید و از فلک آفرین خبر نداشت. و چشم ما از فلک آن قدر تواند دیدن که چشم پشهای بیند از اندام فیلی. و در مثل آید که جماعتی از پشه برفتند تا فیل را بینند. یکی بر سر فیل نشست و یکی بر پایش نشست و یکی بر خرطوم و یکی بر گوشش. پس، باز گردیدند.

پشهای پرسید که «فیل چه گونه دیدید؟»

آن که بر پای نشسته بود گفت «فیل به عمودی ماند.»

و آن که بر خرطوم نشسته بود گفت «فیل به اژدرها ماند.»

و آن که بر سر نشسته بود گفت «فیل به کوهی ماند.»

و آن که بر گوش نشسته بود گفت «به گلیمی ماند.»

چشم هر یکی آن چه دید، بیش از آن آگه نشد و از آن مقدار که دید بازگفت.

و مثل ما در زیر این فلک چنان است که مورچهای در سرای ملکی، از آن سولاخی

اگر پرسند «از آن سوی فلک چیست،» گوییم عالمهای دیگر است که علم باری به آن رسد - که محال بود که در صحرای عظیم خود یک گیاه بود و همچنین محال بود که در مملکت آفریدگار خود یک عالم بود و خود را «رب العالمین» خواند.

بعضی گویند که «خارج فلک و عالم هیچ عالمی نیست» و پندارند که آن چه در حاسهی بصر ایشان نیاید، خود نباشد. پس لامحال که عالمها بسیار است و کثرت و قلت بر متناهی افتد و درست شد که عالم متناهی ست.

بدان که مذهب اهل اسلام آن است که فلک جماد است و مجبور و مقهور است و مدبر خدای است که وی را به قهر میگرداند و درازی دور وی از قدرت کامل باریست.

بعضی گویند که «فلک ms026 حیوان است - که مورچه و پشه را جان بود، شاید که فلک را که بزرگ تر همهی اجسام است جان بود» و دیگر آن که «فلک منیر و براق است و در

و هر چند که این جمله دلیل حیات نکند - که جواهر، از لعل و یاقوت، همه براقند و منیرند و جمادند و اگر فلک حیوان بودی، گردش دوران وی مختلف بودی یا از دوران وی را کلالتی و سآمتی حاصل شدی تا وی را به سکون حاجت افتادی. پس، دلیل است که جماد است، وی را محرکیست. و بدان که شریف نه آن است که جان دارد - که سگ و مگس جان دارند و شریف نیستند. و حال آفتاب و کواکب و آفلاک هم این است. بعضی گویند احیااند و عبدت الکواکب و مشرکان به این دعوی حجتها آورند. و به ترکستان، مشتری را «معبود» گویند و آنها که کواکب را «جماد» گویند منکر باشند. و گویند ««زهره معشوقهی آفتاب است و از وی جدا نگردد -» و از این جنس خرافات گویند.

و از آفرید گار می خواهیم که ما را از این خذلان نگه دارد. و ما فصلی بگوییم در طول اعمار اجرام عالیه. بدان که آفتاب پرستان و دهریان چون دیدند درازی اعمار افلاک و سیارات و در آن تغیری ندیدند، آن را پرستیدن گرفتند. بدان که طول اعمار افلاک و نیرات دلیل نکند که موجب پرستیدن باشد - که آفریدگار گفت «آسمانها به چهار روز آفریدم و زمینها به دو روز.» و در خبر آید که عمر و بقای عالم بر هفت امد نهاد: آن روز که پیغامبر بزاد شش آمد گذشته بود و از وقت ظهور وی تا آخرالزمان یک امد مانده است، آنگه ms027 عالم را زوال بود.

و دهریان گویند که «این عالم همیشه چنین بود و چنین بماند با کواکب.» و بعضی گویند که «عمر عالم چهار هزارهزار هزارهزار و تیرست هزارهزار و بیست هزارهزار سال است.» و اگر چنین است که ایشان میگویند، هم معدود است و معدود متناهی بود. بعضی

و ما این معنی را مسلم داریم که عمرهای دراز دارند، لیکن مسلم نداریم که باقی خواهند ماندن. و فصلی دیگر بگوییم در تفاوت آعمار:

بدان که عمر نوح هزار سال بود الا خمسین عاما. و عمر لقمان سه هزار سال بود و عمر جمشید نهصد سال بود و گویند هفتصد سال بود. و عمر ملک لاهون هفتصد سال بود. و عمر ضحاک هزار سال بود. و این اعمارها آفریدگار به تفاوت آفرید و جمله شربت مرگ بچشیدند. دهری دید که در آفتاب و کواکب و افلاک ذبولی نیست و همیشه چنین یافتند براق و منیر، ms028 پنداشتند که چنین بماند و ندانستند که در اعمار تفاوت است. و عمر کرگس بیش از عمر بط و بازاست. و عمر بط و باز بیش از عمر پشه و مگس است. و عمر کیک و پشه چهل روز بود.

کعب الاأحبار گوید عمر پشه سه روز بود، عمر کیک پنج روز بود، عمر مگس چهل روز بود، عمر خنفسا یک سال بود، عمر ورشان صد سال بود، عمر فاخته هشتاد سال بود، عمر سام آبرص یک سال بود، عمر کفتار پنجاه سال بود، عمر خر چهل سال، عمر استر پنجاه سال، عمر فیل هفتصد سال، عمر کلاغ هزار سال، عمر کرگس هفتصد سال، عمر عقاب هزار سال، عمر پلنگ تیرست سال، عمر شیر و یوز صد سال، عمر مار شش هزار سال.

و بدان که عمر درخت گندم یک ماه بود، عمر درخت بلوط و جوز تیرست سال، عمر درخت زیتون سه هزار سال. و گویند به فلسطین درخت زیتون مانده است از عهد

به روزگاری دراز آمد تا این راهب را دریافت و پرسید از وی که «از اصحاب پیغامبر که را دیدی؟»

گفت «علی را دیدم که ابن ملجم وی را به کارد زد. و عثمان را دیدم که در غوغا وی را بکشتند. و عمر را دیدم که ابولؤلؤ وی را بکشت. ابوبکر را دیدم که به خلافت بنشست. و پیغامبر را دیدم که مکه را بگشود. و عیسا را دیدم که مرده را زنده کرد. و موسا را دیدم که فرعون را هلاک کرد در آب. و طوفان نوح و باد عاد یاد دارم و دیدم که قابیل هابیل را بکشت.»

این مرد گفت «من این را باور ندارم و قبول نکنم، اما در منظر و قامت تو مینگرم، خلقتی هول میبینم، دلیل میکند که راست میگویی.»

گفت «رچه می بینی در خلقت من؟»

گفت «دو دندان داری مانندهی فیل و حدیث میکنی، آتش از دم تو بیرون می آید و نهاد خلقت تو به شیاطین بهتر ماند که به آدمی. اما اگر از تو سؤالی کنم، راست بگویی؟»

گفت «بگویم.»

گفت «از نژاد آدمی یا از عنصر دیوی؟»

گفت «بدان که من ابلیسم و در خطهی سرندیب آمدم، همه به حکمت و دانش دعوی می کردند، من خود را به صورت آدمی بر این کوه بنمودم و این حکای ایشان را به

مقصود از این حکایت آن است که اعمار متفاوت است و اگر کبوتر و فاخته عمر کرگس ندانند، پندارند که هرگز نخواهد مردن، زیرا که کبوتر مرگ کرگس هرگز ندیده باشد. پس به حکم آن که در این عالم خاک همهی چیزها تغییر پذیرد و در آجرام علویات تغییر نمیبینند، گمراهان پندارند ms030 که مخلد و باقی بمانند. و فساد در بقول و ثمار زودتر از آن آید که در احجار و زجاج. و به یک روز چندان فساد در بقول آید که به صد سال در زر و سیم و یاقوت و آبگینه نیاید. پس جوهر افلاک را و کواکب را تباهی بود در مدتی که مثل تباهی زرو یاقوت بود و فساد بقول. و زوال افلاک و بروج نه ذبول و تحلیل بود، بل که نوعی بود از انهدام و انکسار و انشقاق.

این قدر کفایت بود تا بدانی که باقی لم یزل ماند و عالم را فنایی بود و پس از این عالم عالمی دیگر باشد. و ما پس از این یاد کنیم عجایب ماه و آفتاب. بدان که آفتاب روشنایی جهان دهد، میوهها را پخته کند، گیاهها را از خاک برکشد، بخارها از دریا جذب کند تا در هوا سحاب گردد و آب به زمینهای خشک بارد تا سبب عمران عالم بود و از حرارت وی معدنهای قیر و قار و نفت و نمک و جیوه و کبریت و زر او سیم و نحاس و آهن در زمین پدید آید و تمامت این اعجوبه که بینی - که چون آفتاب فرو رفت، همهی حیوانها در سولاخها گریزند و همهی زندگان بر شکل مردگان بخسپند و همهی عالم سیاه و تاریک بماند. پس چون آفتاب سر از مشرق برآرد، همه در حرکات آیند: مرغان خاموش در آواز آیند و به الحانها خالق را تسبیح ها میکنند و وحوش و حیوانات از سولاخ بیرون آیند و همهی ساکنان متحرک شوند و اگر در باغی روی، آن درختها را بینی آراسته، دلها را انس دهد. چون آفتاب فرو شد، پنداری که هر درختی غولی ست و هر شاخی شمشیری و آن کوف بر سر وی می نالد تا وقت صبح که آفتاب

بدان که آفتاب و کواکب سیاره و ثابته و آجرام علویات نور را به بالا دهند، همچون شمع و آتش. و اگر چه شمع را سرنگون کنند که آتش سر به بالا کشد. و این مقدار نور آفتاب که در عالم اسفل است چنان بود که شمعی بر مناری سوزد، مقداری نور به زیر آفکند و اصل نور به بالا دهد. تو اندیشه کن که از مسافت فلک رابع این همه ضیا در عالم منتشر است از آفتاب در زمین، پس آن چه بالای وی بود چند شعاع بود و بالای فلک رابع چند نور بود. و ما شرح کواکب و بروج یاد کنیم که آفریدگار به آن قسم یاد کرده است و آن چه در آفتاب گفتهاند از طول و عرض وی بگوییم، بر سبیل اختصار:

بدان که شمس و کواکب را آفریدگار مدور آفرید، نه بسیط. و از وقت طلوع آفتاب تا به سمت الرأس آید و تا به حد مغرب رسد، بر یک مقدار باشد و اگر بسیط بودی، به وقت آغاز طلوع کمتر بودی و به سمتالرأس مهتر شدی، زیرا که نزدیک تر بودی، و دیگربار چون دورتر شدی، نقصان نمودی و بایستی که به همهی شهرها طلوع یکسان کردی، ولیکن از عظیمی که هست، به مشرق همان نماید که به مغرب. و مقدار مسافت ms032 وی صدبار و شصتبار چندان است که جرم زمین. و چون شب درآید و در زیر زمین رود، بالای وی چون درمی باشد بالای سپری و از همهی جوانب زمین قطرهای آفتاب بیرون آمده باشد و روشنایی کنارههای آفتاب به بالا بر شود تا فلک عطارد، آن گه نورها آنجا به هم پیوندد و سایهی زمین در میان روشنایی مخروط بماند و از شعاع آفتاب میگریزد: چون چراغی که گرد ستون گردانند، سایهی ستون میگردد.

بدان که آفتاب از فلک چهارم تابد. سه آسمان بالای وی و سه آسمان در زیر وی بود. و سرعت سیر وی بر فلک چنان است که به مقدار آن که مردی گامی بردارد، آفتاب

و ستارگان ثابته هزار و بیست و دو عددند معروف - مساحت ایشان چند چهل و نه هزار و شصت و شش بار زمینند. یباید دانستن تا جای این ستارگان چند است از فلک و گشادگی چند است و وسعت فلک چند است. فتبارک الله رب العالمین که این تواند آفرید. و ما بعضی از شگفتی آفتاب که در عالم دیدهاند از غرایب بازگوییم:

بدان که آفریدگار آفتاب را و ماه را سبب بعضی از منافع و مضار عالم کرد و مسبب آفریدگار ms033 است و آن را نه به گزاف آفرید و ماه و آفتاب را خاصیتهاست و تأثیرها در عالم و منکر بودن آن بیشرمی بود. و ما بعضی از حکایات غریب بگوییم که از قدرت کامل آفریدگار عجب نیست. و ظاهر است که به وقت طلوع آفتاب، درختها و بلگها و گیاهها و شکوفهها همه روی در آفتاب کنند و با وی میگردند تا آفتاب فرو رود، به حکم آن که حیات نامیات از حرارت وی کسب کنند و آفریدگار چنان که در آب تری آفرید، در آفتاب حرارت آفرید.

گویند که در حدود مغرب حیوانیست چون آفتاب برآید، حالی بچه بزاید و بچه را در آفتاب نهد، به یک روز بزرگ گردد. چون آفتاب فرو رود، بمیرد و بچه آبستن گردد. دیگر روز که آفتاب برآید، بمیرد. عمر وی یک شب و دو روز بود.

به حدود مکران و تیز، دابهایست بزرگ، از دریا برآید و در آفتاب مینگرد و بیهوش گردد، تا به وقت زوال چنان شود که مرده. ملاحان به وی بازی کنند. چون آفتاب فرو رود، زنده گردد، در آفتاب جان بدهد و از وی سیر نگردد.

گویند به سرندیب صحراییست در آن مار بسیار بود و چون کاروان آنجا گذرند، جلاجل در پای بهایم بندند تا ماران از آن بگریزند. در آنجا درختهاست، مار گرد آن

از اسکندر رومی پرسیدند که «در عالم چه دیدی از عجایب؟»

گفت «در مشارق و مغارب گردیدم، اعجوبهای دیدم به چین و ماچین: در مفازهای، درختها دیدم رسته، بوی مشک از آن می دمید. ms034 از بامداد که آفتاب برآمدی تا وقت زوال، از زمین برمیخاستی و پس از زوال به زمین فرو شدی. به وقت غروب، تمام به زمین فرو رفته بودی. روز دیگر که آفتاب برآمدی، درختها سر از زمین برداشتندی.»

در هندوستان، درختیست آن را «کرکیس» خوانند و میوهای چون انگور آرد شیرین و نافع: آن میوه که از جانب مغرب بود در سایه، تلخ بود، سمی قاتل، و آن که از سامان مشرق بود حلو بود و نافع.

گویند به حد غور کوهیست، چون آفتاب برآید، کوه سیاه نماید، چون فرو رود، صد هزار صورتهای نیکو بر آن بینند. بامداد که آفتاب برآید، همه ناپدید شود.

در حدود ترک و کشمیر دو کوه است، بر یکی بتی نهاده، آن را «خنگ بت» خوانند و بر کوهی دیگر بتی نهاده، آن را «سرخ بت» خوانند: هر گه که آفتاب فرو رود، بگریند و چون آفتاب برآید، بخندند.

این مقدار کفایت باشد و اگر چه این حکایت غریب است و در صحت آن نظر است، از قدرت آفریدگار عجب نیست که در آفتاب از این عجایبها بیافریند. و ما در صورت وی فصلی بگوییم از قول حکما:

بدان که در صورت آفتاب سخن گفتهاند که چند هزار شاخ دارد از یمین و یسار و فوق و تحت و به هر اقلیمی چند شاخ کشد و بگویند که آفتاب را شش جهت است، همه یکسان است یا متفاوت است. بعضی گویند آن چه ما میبینیم از آفتاب پس وی است، رویش در آن عالم دیگر است. بعضی گویند الشمس فلک مملوء من النار. این همه بگویند، یا به تقریب بود یا به ظن، و الا هیچ کس به آنجا نرسید که خبری باز دهد از صورت وی.

شا گرد گفت که «از جای بلند درافتد و بمیرد.»

پسرش گفت «مار وی را بزند و بکشد.» ادریس گفت «از جای بلند درافتد و مارش بگزد و ms036 در آب غرقه گردد و امروز بمیرد.»

توقف کردند تا آن طفل برفت بر ساحل آب. به درختی برآمد که مرغی آشیان داشت. دست در آشیان برد. ماری وی را بگزید. سرنگون، به زیر افتاد، به آب فرو شد.

پس سخن هر سه راست بود و سخن ادریس تمام تر بود.

مقصود آن است که این علم در عهد ادریس بود، با وی برفت. و در صورت آفتاب سخن گفتهاند که به جوانی ماند تاجدار و دایرهای بر تاج وی درآورده، بر گردونی نشسته، از هر جانبی چند اسپ آن را میکشد.

این مقدار کفایت باشد از صفت آفتاب که بگفتیم - که این کتاب بیش از این احتمال نکند.

و ما پس از این، از عجایب ماه بگوییم بر قدر امکان و تأثیر وی در عالم. بدان که ماه اعجوبهای عظیم است. و بنی آدم هر چه بسیار بیند آن را شگفت ندارد و ماه را همه وقت میبینند و عجب نمیدارند. و در عالم چیست شگفتی چون ماه و آفتاب؟ و ماه جسمی ست مدور، صیقلی، روشنایی وی عاریت از آفتاب. ماه از فلک اول تابد و از همهی کواکب به عالم نزدیک تر است و مساحت وی چندان است که صدبار و هفت بار از مشرق تا به مغرب. فلکش از مشرق سوی مغرب میگردد و ماه بر وی به عکس، از مغرب سوی مشرق میگردد. و حال جملهی کواکب چنین است. مثال آن چون مورچهای که بر آسیابی گردد به عکس و آسیاب از جانب دیگر گردد. تا مورچه گرد آسیاب

و به شب، ماه را بینی به نور. و شعاع و روشنایی وی از آفتاب است که در مقابل وی استاده است و ماه وی را میبیند. اما آفتاب به شب تحت الآرض بود، ما نبینیم، ولیکن ماه وی را بیند. و چون آفتاب قر را جمله ms038 بیند، جملهی قمر نور گیرد، چنان که شب چهارده که ماه مقابل آفتاب بود به حد مغرب. و به قدر آن که از وی انحراف میکند، از ماه میکاهد. و از فلک قر تا آفتاب مسافتی دور است. و از زمین تا فلک قمر سی و شش هزار و دویست و نود و پنج فرسنگ است. و آن چه حکما گویند از صورت ماه به تقریب، بر صورت جوانیست، دو جناح دارد، بر سر وی تاجی کوچک تر از تاج آفتاب است.

بدان که ماه و آفتاب را در خواب دیدن «پادشاه» بود. و عایشهی صدیقه به خواب دید که سه ماه در دامن وی افتاد. چون پیغامبر از دنیا رحلت کرد، ابوبکر گفت «از آن

و اما آن چه منجمان گویند: طبع زحل نحس است و سرد و خشک و طبع زهره رطب است و طربانگیز و طبع مریخ قتال و حروبانگیز - و آن را «نحس اصغر» گویند -و طبع مشتری ms041 علم افزاید و سکون و قرار دهد و «سعد اکبر» است و عطارد علومها و زیرکی دهد. ما گوییم که این معانی آفریدگار داند و این حکم کردن مسلم نیست کس را که این معانی گوید. و باشد که آن کس که این معانی حکم کند، مزاج خود نشناسد به حقیقت. و اگر در آن درویش برهنه اندیشه کند که در سرما گرفتار آست، چندان غم سرما در دل وی است که زحل از آن شگفت ماند. چندان بود که وی را جامهای دهند و دیناری چند بخشند. چندان خرمی در دل وی آید که زهره از آن شگفت ماند. و اگر یکی را خبر دهند به مرگ عزیزی، چندان مصیبت در دلش حاصل آید که زحل و مریخ بگریند. بلی جملهی کواکب حار المزاجند و جواهر ایشان گرم است و حرارت دیگر عرضی از سرعت حرکت حاصل آید.

و کیست که علم وی به احکام و کیفیت نجوم برسد؟ و کوچک ترین کوکبی که آن را «سها» خوانند چندان بار فراخ تر است از مشرق تا مغرب، اما محل وی از دوری که

این همه اسبابند و مسبب آفریدگار ms042 است. و ما بعد از این، صفت کواکب سیاره بگوییم

ذکر زحل:

زحل کوکبی ست از فلک سابع تابد و فلک وی فراخ ترین فلکهاست. به سی سال گرد فلک برآید و هر برجی به دو سال و نیم برود و در هر درجه یک ماه بماند. بر این قیاس، هر سال بیست درجه مستقیم برود و هر سال دوبار با آفتاب تربیع کند - یک بار از راست و یک بار از چپ - و یک بار قران کند. آن گه، آفتاب از وی برگردد و بگذرد و بعد از بیست روز پدید آید: بامداد، پیش از طلوع آفتاب. و از مرکز زمین تا فلک زحل هفده بار هزار هزار و نهصد و چهارده هزار و دویست و چهل فرسنگ است. از سیارات، دورتر از این کوکب هیچ نیست.

و در قهستان، شخصی بود محاسبی داهی. محاسبان به امتحان از وی پرسیدند از مسافت زحل.

گفت «شما این حساب نتوانید دریافتن. اما از آنجا که زحل است، اگر صخرهای دراندازند، هزار سال باید تا به زمین رسد.»

جملهی محاسبان معترف شدند به زیرکی وی.

مقصود آن که علم ما به کیفیت مخلوق نمی رسد، فکیف در خالق.

و اما طبع زحل، از قول منجمان، سرد و خشک است - سوداوی مظلم. دلیلی کند بر سفرهای دراز و حقد و حیله و ظلم و دوری از مردم. و مرگ و سفله به وی نسبت کنند. از حیوانات، آزدرها و مرغ شب و حیوان سیاه و از معادن، سرب و سنگ سیاه و از

ذکر مشتری:

اما مشتری کوکبیست از فلک ششم تابد. به دوازده سال گرد فلک بگردد، به هر یک ماه ms043 دو درجه و نیم درجه برود، دو بار با آفتاب تربیع کند، یک بار از راست و یک بار از چپ، پس آفتاب از وی برگردد و بعد از بیست روز، بامداد، پدید آید. آن را «سعد اکبر» گویند. کفار ترکستان آن را معبود کردهاند و بر آن دعویها کنند. و از کرهی زمین تا فلک مشتری نه بار هزار هزار و نهصد و نوزده هزار و چهل فرسنگ است. و مشتری چندان است که نود و پنج بار و چهار یک زمین، از شرق تا غرب. طبع مشتری گرم و نرم است، هوایی است، دلیل حیات و قضا و علم و امانت است. و آن چه به وی نسبت کنند: از حیوان، آدمی و از معادن، زرنیخ و کبریت و از دینها، نصرانی. و صورت مشتری، از قول حکما، مردیست کهل، بر تخت زرین نشسته، بر سر تاجی دارد، در زیر وی اسپی و گاوی و جاموسی و شتری. و بدان که عجب دارم از حکما در صور کواکب از این جنس سخن رانند و مشابهت کنند نیرات را به حیوانات و جمع کنند میان مشتری و گاو و شتر. و این علم ایشان را از کجا حاصل شد و به فلک ششم کجا رسیدند تا مشتری را به این صفت دیدند؟ - که از شرق تا غرب، در جنب مشتری، مگسی بود. و ما آن چه گفتهاند یاد کردیم.

صفت مریخ:

و اما مریخ کوکبی ست از فلک پنجم تابد. همهی فلک به یک سال ببرد و در هر برجی چهل و پنج روز بماند. چون آفتاب از وی در گذرد و مریخ از زیر شعاع به مدت دو ماه به در آید و پس بامدادی پدید آید در مشرق، پیش از طلوع آفتاب. و از وقت مقارنهی شمس تا دیگر مقارنه هفتصد و هشتاد و هشت روز باشد. و از کرهی زمین تا فلک مریخ هزار هزار و ms044 سیصد و بیست و سه هزار و سه صد و یک فرسنگ است. و مریخ چندان است که یک بار و نیم از مشرق تا به مغرب. طبع مریخ گرم و خشک و ناری است، دلیل

و این معنی هم محال است که بر فلک مریخ گرگ و کفتار بود. یا مریخ بر تخت چه کند و آنجا که کوکبی بود، تخت و حربه کجا ماند با حرارت و غلبهی احراق وی؟ اما آن چه حکما گفتهاند ما یاد کردیم.

صفت زهره:

اما زهره کوکبیست از فلک سیم تابد. دور او در برجها یابند، مثل دور آفتاب. یک بار تیز رود در پیش آفتاب و یک بار گران رود و راجع گردد. در زیر شعاع آفتاب، سه ماه بماند و کس وی را نبیند. پس، شبانگاهی، در مغرب پدید آید و مدت هشت ماه پیدا بود. و از وقت مقارنهی آفتاب تا تمامت دور سیصد و هشتاد روز باشد، پس راجع شود. و از کرهی زمین تا فلک زهره صد و هشتاد و سه هزار و ششصد و پنجاه و هفت فرسنگ است.

زهره را طبع لطیف است. دلیلی کند بر زنان و حلا و کسوت و بوی خوش و سرود و ازمر و عشق. و از حیوانات که به وی نسبت کنند، دختران نیکو و ماهی و از معادن، مروارید و سیم و مس و از دینها، دین عرب. و صورت زهره، از قول حکما، زنیست به جمال، بر سر وی کوزهای زرین، ms045 بر سریری نشسته، بالای وی درخت انگور، در زیر تخت وی چهار زن، هر یکی دستهای ریحان دارند و میبویند.

صفت عطارد: اما عطارد کوکبیست حال او همچو حال زهره. از آسمان دوم تابد و از آفتاب جدا نگردد. و از مستقیم بودن تا دیگر مقارنه کردن صد و بیست و نه روز بود. و از کرهی زمین تا فلک عطارد شصت هزار و نه هزار و چهارصد فرسنگ است. طبع عطارد خشک است، دلیلی کند بر امور دینی و نبوت و علوم و عقل. و کارهای باریک به وی نسبت کند. از حیوان، سگ و باز و از معادن، مرجان و جیوه و از دینها، دین نصرانی. و

و این هم محال بود، از سخنهای موهوم اهل تنجیم - که عطارد کوکبیست یک جنس. و آنجا که عطارد بود، از عالم همه عطارد باشد، از افق تا افق عطارد گرفته بود، دیدهی هیچ آدمی به طول و عرض و به انتهای وی نرسد. و همچنین، حال دیگر کواکب. و چون روا دارند که این چنین خرافات گویند تا کوکبی را به پیری مانند کنند و یکی را به جوانی و یکی را به زنی؟

و ما بعد از این، صفت بروج بگوییم. بدان که برجها بر دوازده است بر فلک البروج. آن را «منطقت البروج» خوانند. بر مثال خربزه که دوازده خانه دارد، در هر خانه برجی. و این فلکالبروج بالای هفت آسمان است و این هفت کوکب سیاره در زیر این منطقه میگردند. هر گه یک کوکب برابر برجی آید، گویند فلان کوکب در فلان برج است. و این را به اندیشه نیک توان دانستن. و حکما این دوازده برج را صورتها نهادهاند: یکی را بر صورت حمل، یکی را بر صورت ثور... نه به ms046 آن معنی که بر فلک حمل است یا گاو یا سرطان. و لیکن این برجها یافتهاند، هر برجی مشتمل بر چند کواکب، وضع آن چون گاوی یا عقربی یا کمانی. اما اگر به مساحت قیاس کنند، از سر کمان تا دیگر سر و از سر عقرب تا دنبالهی وی، جز خداکس نداند که چند هزار فرسنگ است.

اول، برج حمل است. و آن برجی آتشی است، نهاری، مشرقی، سبک رو و اندک مطالع. و بر شکل گوسفندی، دو سر دارد، بازپس مینگرد. گویند که بر کوه چین و ماچین تودهایست، هرگه آفتاب به سر حمل آید، آبی عظیم روان شود. آن چه به حمل تعلق دارد از شهرها: آذربایجان و موقان و فلسطین و قهستان و اصفهان. و آفتاب چون به

برج ثور برجیست خاکی، ماده، لیلی، جنوبی، مستقیم الطلوع، گران رو، بر صورت گاوی، به دو پاره. و ثور طالع مصر است و آن هریو و همدان و ماهین و کردان. و برجیست ثابت، میان ربیع باشد و بنگردد. در این برج کوکبیست آن را «عین الثور» خوانند: جنوبی است، قتال و نحس. و کوکبی دیگر، آن را «رأس الغول» خوانند: قتال و شمالی. (و معنی «قتال» آن است که هر که بر درجهای بزاد، چون این درجه به این کوکب رسد، خداوندش بمیرد: آن کوکب را «قتال» و «قاطع» خوانند. این معنی قول طبایعیان است و معنی آن است که آفریدگار در آن این معنی آفریده است، چنان که در مار زهر آفریده است، در نحل عسل آفریده است.)

جوزا برجی ست بادی، نهاری، صیفی، غربی، سبکرو، معوج الطلوع. دو صورتند، هر یکی دست بر گردن دیگری نهاده. و جوزا طالع دیلمان و جرجان و کابل ms047 و برخان است. و در برج جوزا، شش کوکب است جنوبی. یکی را «رأس الجبار» خوانند: سحابی است، قاطع و نحس. و دیگر را «منکب الجوزا» خوانند: هم قتال است. دیگر را «منکب الایسر» خوانند، دیگر را «قدم الیسری»، دیگر را «عیوق»، سعد است، دیگر را «منکب ذی العنان» و سعد است.

سرطان برجیست آبی، ماده، لیلی، شمالی، منقلب، صیف، مستقیم الطلوع، گران رو، بسیار مطالع، بر صورت خرچنگ ازرق. و سرطان طالع مرو و بحرین و هجر و افریقیه و مرورود است و از آن خراسان. و هرگه آفتاب به سرطان رسد، آفتاب بگردد. و در سرطان چهار کوکب است: «شعرای یمانی» و «شعرای جنوبی» و «رأس التوأم» شمالی است و «رأس التوأم مؤخر» شمالی است و «معلف» هم شمالی است و قتال. برج اسد آتشی أست، نهاری، ثابت، در میان تابستان باشد، مشرق است، سبک رو، بسیار مطالع، مستقیم الطلوع، بر صورت شیری، پیش وی آتشی. اسد طالع ترکان است و ایرانشهر و مکران و بصره و بربر. و در برج اسد کوکبی ست آن را «قلبالاسد» گویند، قتال است و شمالی. برج سنبله خاکی است، ماده، صیف، لیلی، جنوبی، مستقیم الطلوع، گران رو، بسیارمطالع، بر صورت زنی استاده، در دست راست خوشهی گندم بر سر تاجی زرین.

میزان برجیست بادی، نهاری، خریف، مغربی، سبکرو، مستقیم الطلوع، بسیار مطالع، بر صورت کهلی، در دست ترازویی. و برج میزان طالع کرمان است و بعضی از سیستان و تخارستان و بلخ و کشمیر و هند و روم. و در برج میزان، سه کوکب است: «سماک رایح»، دیگر «اکلیل» - و هر دو شمالیاند - و «سماک اعزل» جنوبی است. و میزان برجیست معتدل. و هرگه که ms048 آفتاب به میزان آید، شب و روز یکی باشد به همهی عالم. عقرب برجیست ثابت، آبی، ماده، لیلی، شمالی، مستقیم الطلوع، گران رو، بسیار مطالع. برج عقرب طالع عرب است و بصره ویمن و حجاز و آمل و قومس و سغد. و در برج عقرب دو کوکب است: یکی را «قلب العقرب» گویند - جنوبی است، قتال - و دیگری را «تالی قلب العقرب».

قوس برجیست آتشی، نهاری، مشرق، سبکرو، مستقیم الطلوع، بسیار مطالع، بر صورت راکبی کمان به زه کرده باز پس مینگرد، تیر کشیده، پیش وی ماری دنبال به بالا کرده. گویند چون آفتاب به قوس آید، بحر فارس مضطرب گردد، چون از قوس به در آید، به شب دریا نرم گردد و کشتی روان کنند. و قوس طالع اصفهان و مکران و ری است. و در برج قوس، کوکبیست آن را «عین الرامی» گویند. سحابی است. («سحابی» آن باشد که به رنگ ابر بود.) شمالی است، نحس و قاطع و قتال.

و بدان که آن چه منجم گوید که «سحابی است، لیلی یا جنوبی یا آتشی یا بادی،» مسلم داریم، اما آن چه گوید «قتال است، بر صورت فلان،» مسلم نداریم- که بر فلک، صورت امرد و پیر نبود و آن چه گویند، بر طریق تقریب گویند، نه به تحقیق.

بدان که جدی برجیست خاکی، شتوی، منقلب، ماده، لیلی، جنوبی، گران رو و معوج الطلوع، میانه مطالع. وطالع اهواز و مداین و سند وهند و عمان و روم است. و در جدی، دو کوکب است شمالی، سعد: آن را «نسر طایر» و «نسر واقع» گویند. و بر صورت بزیست، گوشهای بزرگ، اعضاها از یکدیگر گشوده.

بدان که منجم آنچه گوید جدی «شتوی است، منقلب، لیلی، جنوبی، گران رو،

چون بدید این حکیم که وی آمرد است یا ملتحی؟ و برج عقرب صد هزار هزار فرسنگ طول وی بود، این آمرد را چون بدانست که خفته است یا بیدار؟ و هیچ جای به این فراخی نمی یافت تا عقرب را بالش خود کند؟

دلو برجیست بادی، نهاری، مغربی، سبکرو، شتوی، منقلب، معوج الطلوع، بر صورت چاهی پرآب، جوانی استاده آب میکشد به دلوی و از پس وی پیری عریان. و دلو طالع کوفه و مصر و جرجان و ظهر حجاز است. در این برج، دو کوکبند: «فم الحوت» جنوبی است و «ذنب الدجاجه» شمالی است و آن را «ردف» گویند.

و بدان که آن چه گویند «دلو بادی است، نهاری، مغربی، شتوی، منقلب،» مسلم داریم و آن چه گفت «بر صورت چاهی پر آب، جوانی آب میکشد،» مسلم نداریم - که بر فلک، چاه و آب و رسن نبود و به این آب چه میکنند؟ و آن که میگوید «از پس وی، پیری عریان،» چون بدانست که پیر است؟ حاسهی چشم او چون دریافت موی سپید وی؟ واگر جامه داشتی، چون دانستی که سپید است یا سیاه، ابریشم است یا پنبه؟

حوت برجیست ماده، آبی، لیلی، شمالی، گران رو، معوج الطلوع، بر صورت دو ماهی، سر هر یکی سوی دنبال دیگر، پیش آن زنی نشسته، پیش وی کودکی ms050 سرنگون آویخته. و حوت طالع طبرستان و سمرقند و بخارا و اسکندریه است. و برجیست شتوی. در این برج دو کوکب است: یکی را «منکب الفرس» گویند، شمالی است، نحس، قتال. این است صورت بروج که گفته آمد از قول حکمای اوایل و در کتبهای قدیم مسطور. بعضی به رصد یافته و هزار و بیست و دو ستارهی ثابت بر چهل و هشت

این مقدار که گفته آمد اینجا کفایت باشد.

بدان که حکما آن چه گویند برجی «نر» است یا «ماده»، به مجاز گویند، نه به حقیقت. چنان که عرب آفتاب را «مؤنث» گوید و ماه را «مذکر» گوید. منجمان برخلاف این گویند: چنان که گویند سنبله برجیست ماده، خاکی، جنوبی. «ماده» و «خاکی» تحقیق نیست. و آن چه گویند «زحل بر صورت پیریست کلنگ در دست، کوهی میکند،» جزافات منجمان است. و آن چه گویند «مریخ تیغی کشیده و سری بریده از دیگر دست درآویخته» و آن چه گویند «زهره زنیست بربطی بر کنار» و امثال این، همه مجازی است، موهومات سوداوی. نه در «رقرآن» است، نه در اخبار که واجب کردی قبول آن. زحلی که چندان است که زمین از شرق تا غرب ده بار، چرا کوه کند به معول؟ و کوه بر فلک هفتم چه کند؟ که دید که زهره بربط میزند یا زحل نوحه میکند؟ بربط زهره کی ساخت؟ نوحهی زحل بر مصیبت کیست؟ و ما این را که گفتیم، از قول ایشان گفتیم تا کتاب خالی نباشد و رکاکت ms051 عقل فلاسفه که به عوام خندیدهاند باز نمودیم تا آن چه آفریدگار آفریده است عظیم داری و به چشم احترام نگری.

و بعد از این، یاد کنیم شگفتی آفریدن آتش و منافع آن. بدان که در آتش منفعتها دیدم. از بس منفعتها که در آتش نهاد، عقلای هند و یونان غلط گشتند و سجود کردند آتش را و این خذلان در بجوس بماند و آتش پرست شدند. تا معلوم شد که هدایت آفریدگار دهد و به عقل تنها کار تمام نمیشود. و اگر آتش را از بهر منفعت پرستند، در گل منفعت بیش از آن است و در آب منافع بیش از آن است که در

و ما یاد کنیم صفت آتش و خاصیت وی:

بدان که آتش همهی عالم را گرفته است و هیچ سنگی و چوبی از آتش خالی نیست. اگر جاهلی چوبی بردارد، گوید «آتش کجاست،» گوییم طریق استخراج هر چیزی ظاهر است. چنان که دو چوب رابر هم زنند از مرخ و عفار، آتش ظاهر گردد. یا سنگ بر آهن زنند. و آتش به نزدیک چوب صنوبر بدارند، حرارت به وی رسد، قطران و زفت از آن روان شود. و شیر را بجنبانند، مسکه از آن پدید آید. و اگر خواهند که زر و سیم را از یکدیگر جداکنند، به تحریک و دق جدا نشود و سبیل تفریق آن سباک داند. پس آتش در اجزاها پنهان است، چنان که عسل در شکم زنبور. و اگر هزار زنبور را بکشی، در شکم وی عسل نبینی و اگر هزار درخت خرما بشکا فی، خرما نیابی. پس آتش در اجزای جمادات پنهان است و آفریدگار آن را ms052 به سببی ظاهر گرداند.

و بدان که در عالم هیچ جسمی نیست که آفریدگار آفرید نیکوتر از آتش. صورتیست مطلق، نه محصور و نه مرکب و آکال و ممتنع. و کس را تمکین ندهد تا وی را امساک کنند یا قبض کنند و مطیع کس نگردد. و از آن عالم علویست، به اکراه وی را به این عالم آوردهاند. و آفریدگار از بهر منافع بندگان، وی را در جمادات محبوس کرده. و در هر چه آویزد، وی را نیست کند تا چون خلاص یابد، قصد مرکز علوی کند. و مرکز وی بالای همهی علویات است، زیرا که آب بالای زمین است و هوا بالای آب است و آتش بالای هواست. و در آتش نهیبی و غلبهای عظیم است و چنان دانی که آتشی عظیم که در کورهی آهنگر است، اگر قدری آب در آن ریزند، آوازی منکر و هایل از آن پدید آید. و اگر پرسند که «آن چیست که ذرهای از آن شهری را بس کند،» بگو که آتش است که ذرهای از آن جهانی را بسوزد.

و بدان که آتش همهی حیوانات دوست دارند. و اگر کسی خواهد که عجایب بیند، در صحرا به شب آتشی برافروزد و صبر کند تا جانوران مختلف را بیند که به نظاره ی آتش آیند. و از این سبب، چراغ را در پیش طفل دارند تا با وی مناغات کنند و نشاط در دل وی آورد و زبانش بگشاید. و باشد گه طفل را رنجی بود خف و نالد و گرید و پستان در

و شگفتی آتش در آفاق بسیار است:

در جزیرهای از جزایر هند، میان سرندیب تا حد بنگالوس، مراکب در آب پرخطر باشد. پس تیری بر سر کشتی بندند، پیکان بالا کرده، چون از باد ترسند، و نظر در آن نصل میکنند. آتش بیاید، مانند کوکبی عظیم، و بر سر آن پیکان استد. آن علامت امان باشد از غرق. و باشد که در شبی چندبار ظاهر گردد. بدان که سبب ادبار آتش پرستان تقدیر آفریدگار است و بدان که در عالم هیچ دینی شومتر از دین آتش پرستی نیست. و از این سبب، هرگز کس از ملتی در بجوس نرفت.

و عبیدالله ابن زیاد گوید چون عیسا بزاد، پادشاه ملک عجم، اردشیر، چنان دید که برقی برآمد و ستارهی وی را بسوخت. اردشیر بترسید و بدانست که سبب ولادت عیساست. قدری آنگبین به دست سه شخص به عیسا فرستاد.

گویند سبب آتش پرستیدن آن بود که هرمز ابن خسرو خوانده بود که مولودی بزاید مبارک در بیت المقدس. وی زیت و زر و لبان هدیه به مریم فرستاد. مریم آنبانی خاک به هرمز فرستاد. وی آنجا که شهر شیز است دفن کرد.

پادشاهی دیگر بدانست. کس فرستاد که بر آن خاک بنا بکند، متحیر درماند و راه به آن نمی برد. چون شب درآمد، نوری عظیم از آنجا برمیآمد. خطی گرد آن نور بکشید و بیت النار آنجا بناکرد. و هنوز آن برجاست و از آن آتش میبرند به مشرق و مغرب. و بر سر آن، قبهای بکرد و بر سر قبه هلالی بکرد سیمین، به طلسمی که کس آن را از سر وی نتواند برداشت. و گویند که هشتصد سال است که آن آتش آنجا میسوزد.

و آتشهایی که می پرستند گبران، آتش جمشید است. آن را «آذر خره» گویند. و آن به خوارزم بود، انوشه روان عادل با کاریان آورد. چون نوبت پیغامبر ما رسید، گبران بترسیدند، جزوی از آن به فسا بردند، تا اگر یکی را بکشند، یکی بماند. دیگر «نار جسنف» گویند. کی خسرو نهاد به آذربایجان. انوشه روان عادل آن را به شیز آورد. گبران گویند بر جسنف ملکی موکل است آن را «سبلان» خوانند. و کی خسرو پسر سیاوش بود و سیاوش سخت به جمال بود. زن پدر وی بر وی عاشق گشت. سیاوش طاعت وی نداشت. این زن فریاد کرد که «سیاوش ms055 قصد من کرد.»

از آن خصومت خاست. پیش آتش رفتند. سیاوش برهنه شد و در آتش رفت. بیرون آمد به سلامت. بدانستند که سیاوش بریست از آن تهمت.

دیگر آتش زرادشت، به ناحیهی نیشابور.

و زرادشت رأس المجوس بود و از بلخ بود. دعوی پیغامبری میکرد و گفت «به کوه سبلان، ملکی به من می آید.» و فتنهی وی در عالم بماند و ملت گبری ظاهر کرد و خلق بسیار تابع وی شد.

گویند اول که زرادشت ظاهر شد، حقهبازی کردی. وی را پیش رستم زال آوردند، حقه بازی بکرد شگفت. رستم وی را چیزی بداد.

چون کارش بالا گرفت، دعوی نبوت کرد و آتش پرستی بنهاد. ملوکان تابع وی شدند. مگر رستم زال. گفت «من دیدم که او ابتدا حقه بازی میکرد و مشعبدی. من نبوت وی را تصدیق نکنم.»

بدان که بعد از جهودی، دینی تباه تر از دین گبری نیست. و اگر موجب آتشی پرستی منفعت است، منفعت آب کمتر از منفعت آتش نیست و منفعت هواکمتر از منفعت آب نیست. چرا آب را و هوا را نپرستند، اگر قیاس به منفعت میکنند؟

گویند آتش پرستی در دریا افتاد. فریاد میکرد و میگفت «یا نار فارس، یا نار آذربایجان، به فریاد من رس!»

ملاحی گفت «ای احمق، اگر آتش در این آب افتد که تو افتادهای، حال وی بتر از حال تو باشد.»

پس، آفریدگار آتش را بخوان - که از آتش هیچ نیاید و آتش آن که سوزد، به حکم خدا سوزد. و آتش طحلب را که در سایه خشک کنند و سمندر را و فلفل سپید را نتواند سوختن. و گویند که در آندلس سنگی ست همچون چوب سوزد و اگر آدمی خواهد که شعلهای از آن بردارد، بنشیند و برنیفروزد.

آتش دیگر: نار الحر تین. آتشی بود در بلاد عنس. به شب افروختی، به روز دود نمودی و از چند فرسنگ دیدار بودی ms056 و هر وقت شعلهها انداختی، هر چه یافتی بسوختی. گبران

مقصود از این آن است که آتش اگر چه عنصری شریف است، سزای پرستیدن نبود. و صاعقه آتشی بود که از فلک نار آید، از میان دو بخار قصد زمین کند. اگر هوا رطوبت دارد، به زمین نیاید و اگر هوا صافی بود، قصد زمین کند، ms057 بر هر چه آید هلاک کند.

و محمد ابن جریر طبری گوید در طبرستان صاعقهای بر سرای ملک افتاد و قبهای را نا چیز کرد و لشکری بسیار بمرد. پس از آن، ابری مظلم برآمد. چون ابر باز شد، بیت النار افتاده بود و درختهای بسیار سوخته و هر آبادانی که بود جمله نیست شده.

و حکما گویند ظهور آتش دلیل قحط بود و غبار بر روی آب دلیل موتان بود.

اما ستارهای که کشیده شود آن نه ستاره بود - که اگر ستارهای بیفتد، همهی عالم سوخته گردد. بلی آن دخانی بود یابس، حرارت هوا در آن افتد، ملتهب شود و فلک می گردد، وی نیز با وی گردد. و به آن توان دانستن که نه کوکب است که نزدیک است. و نزدیک ترین کواکب قمر است و قمر از صدهزار فرسنگ پدیدار بود، اما این ستاره بیش از صد فرسنگ پدیدار نباشد و زود بیفتد. و باشد که دو بخار مخالف به هم رسند و خواهند که از یکدیگر جدا شوند، ساعتی حرکت کنند و هوا در میان هر دو بخار گرفتار ماند، پس بخار سرد آتش را به قهر به زمین افکند.

و به شهر هرا بر منارهای آمد، ثلثی به درازا ببرد. و شخصی در بیابانی خفته بود، صاعقهای باریک بر پای وی زد، ساقهای وی جدا شد و از پای وی هیچ خون نیامد - که داغ گشته بود و اثر تشنج داغ ظاهر بود.

اما برق هم این معنیست که ابر و هوا در هم افتد، چون سنگ و آهن، آوازی از آن پدید آید، آن را «رعد» خوانند. و مردم اول برق بینند، پس رعد شنوند، زیرا که

و به حد طبرستان، آتش افتد از آسمان، آنجا که بیفتد نشان کنند و برکنند، چون به آب رسند، آهنی یابند، بر آن نشان زر و سیم و جواهرها. آن را «خشت آسمانی» خوانند. و آن جواهر زمین بود -از آهن و نحاس و زر و سیم - که گداخته شود در زمین از آن آتش. چون به آب رسد، منجمد شود. اما اگر این آتش بر آب آید، از آن وحیهای عظیم برآید و باشد که خلقی از هول وی بمیرد.

بدان که فرق میان رعد و هده و وحیه آن است که این آتش را فرو آورد، اگر در هوا بخار بود، بانگی از آن برآید، «رعد» خوانند. اگر هوا صافی بود، قصد زمین کند، اگر در بحر آید، بانگ آب برآید، آن را «وحیه» و «هده» گویند - و این بانگ هول بود و مهلک بود - واگر بر خشک آید، آن را «صاعقه» گویند و خرابی کند و به زمین فرو رود تا به آب برسد.

و بدان که ماهی از آواز رعد بمیرد و سر از دریا بیرون نیارد کردن از بیم رعد و سحاب که وی را به خود کشد. و ماهی چون بمیرد، در آب سمی قاتل گردد، حیوان بحری از وی گریزد.

اما قوس قزح را «تیراژه» خوانند. نور قرص آفتاب است که بخار تر در هوا قبول کند. و مثال آن چنان است که نزدیک آفتاب از فلک قطعهای روشن تر است و بر محیط آن قطعه، قطعهای دیگر که روشنایی وی کمتر بود و باز قطعهی سیم نور وی کمتر بود. و قطرههای باران و بخار بعضی به آن وضع بود و آن قطعه که به آفتاب نزدیک تر بود رنگ سرخ نماید و قطعهی دوم رنگ سبز نماید و قطعهی سیم رنگ سیاهی نماید. و قوس همیشه مقابل آفتاب بود و دایرهی تمام باشد و اما نیمی در تحت ms059 الارض بود. و تمام کسی نبیند دایره را که بر منظرهی آسمان رود. و بسیار بود که شب بدر چون ماه به آفاق نزدیک باشد و باران آید، قوس ظاهر گردد. و اگر خواهی که بدانی، خرگاهی بنه و نیک بپوشان و در اندرون رو و سولاخی باز کن تا آفتاب در جهد و آب در دهان گیر و در شعاع

اما ذوذوابه آن است که آفریدگار قدرت کامل خویش بنماید. بخاری که در وی دهنیت بود از زمین متصاعد شود و به جوهر آتش رسد، حرارت آفتاب در وی آویزد، آتش گردد، آن را «ذو ذوابه» گویند. و باشد که دراز بود و باشد که شمسهای بود مدور و مثلث.

و به روزگار مأمون، آتشی برآمد از مشرق به مرو، دراز، مستطیل، و چند روز بماند. و به طبرستان، ستارهای دراز برآمد از مشرق و چند شب بماند. پس بر مدینهی فرغانه افتاد و تباه کرد و ملک فرغانه بمرد.

این مقدار اینجا کفایت باشد تا بخارات هوا بشناسند از کواکب اصلی و سرخیای که آن را «شفق» خوانند، از نور قرص آفتاب: بود که در بخار آویزد، چنان که آتش نماید. و ما عجایب هوا بگوییم. بدان که همهی عالم باد دارد. و آفریدگار هوا را بر مثال دریایی آفرید محصور در جوف فلک و چنان که آب را سبب حیات ماهی کرد، هوا را سبب حیات بری کرد. و غذای بنی آدم سه چیز است: نان و آب و هوا. نان و آب غذای اجسام است و هوا غذای ارواح است. چه اگر یک روز مردی آب و نان نخورد، نمیرد و اگر یک طرفت العین هوا به حلق وی فرو ms060 نرود، بمیرد و جان بدهد.

اگر پرسند «هوا به حلق ماهی در آب چه گونه میرسد،» گوییم هوا به واسطهی آب به ماهی میرسد - که هوا محیط است به آب و آب محیط است به ماهی و اگر ماهی در آبی آید که هوا به وی نرسد، بمیرد. و مثال وی چنان است که بچه در شکم مادر: اگر چه هوا به بچه نمی رسد، به مادرش میرسد. و اگر جاهلی به ماهی درنگرد، گوید «چرا

اگر پرسند که «مخنوق چرا جان دیر میدهد،» گوییم زیرا که جان به همهی اجزای تن مستغرق شده است. و در زیر هر موی مجرای نفسیست که به اجزای آن از اجزای تن بیرون میآید. و اگر نه، به ms061 اول حالت، مخنوق جان بدادی. اما آن مقدار چندان بماند که مسام بسته گردد و سرد شود و هوا به آن بیرون نیاید، آن گه نفس منقطع گردد.

اگر پرسند «قوت آتش بیشتر یا قوت هوا،» گوییم قوت هوا. به حکم آن که سبیکه در آتش اگر چه بسیار بماند بنگدازد، تا باد به دم و کوره اندر آن ندمند-که هوا آتش را به اجزای سبیکه رساند تا حل کند.

و بدان که آفریدگار هوارا و آتش را هر دو مشترک آفرید، چنان که آب را و خاک را مشترک آفرید. و هواهمهی عالم گرفته است و فلک قمر می گردد و از سرعت حرکت وی هواگرم میگردد و آتش میشود تا نزدیک و گرد هوا درمی آید و اندازهی هوا خردتر میشود تا نزدیک هر دو قطب سپری شود. و بدان که از زمین تا حد فلک فمر، همه مملکت هواست و به مساحت سی و پنج هزار و دویست و سیزده فرسنگ است از زمین تا فلک قر.

بدان که هوا جمله یک جنس است، چنان که آب و آتش همه یک جنس دارد - که

پس آفریدگار این قوت در هوا آفرید تا هر جا تأثیری کند، چنان که احراق در آتش آفرید و ترطیب در آب آفرید.

و بدان که گاه گاه تغییر در هوا پدید آید، به سببی حادث. چنان که بقراط گوید در ساحل دریا، وبا پدید آمد و هیچ سببی ظاهر نشد، نه در آب، نه در هوا. چون تفحص کرده آمده، در بیست فرسنگی، تنینی از دریا سحاب برکشیده بود و بر ساحل افکنده و بگندیده و هوا از آن فاسد شده و حیوانات هلاک میشدند. پس، بفرمود که نمک بسیار به آن ریختند تا گند ساکن شد و هوا صافی گشت و وبا بازگردید. پس، در نفس هوا تغییر نباشد - که هوا همه جا یکی بود.

بدان که بادها بسیار است و جمله حرکت هواست که به علتی بجنبد. چون آب دریا که در موج آید. و سبب حرکت هوا یا زحمت بخاری بود بسیار که وی را از موضعی به

بدان که هوا تا ساکن بود، «هوا» خوانند، چون متحرک شود، «ریاح» خوانند. و باد جوهریست پادشاهوش. نه اولش پیداست، نه آخر، نه میان، نه صورت وی بتوان دید، نه جسم وی. غالب بود بر همهی جواهر، روان شده در همهی معادن - بیشرم و ستمکار. گاه چون فریشته ساکن بود، گاه چون دیو مضطرب شود. با آتش رفیق کند، به آتش در شود، بنسوزد، به قلزم بگذرد، تر نشود. اطراف عالم بگرفته و وی در میان عالم نشسته. پیش وی، مشرق و مغرب و آسمان و زمین یکی بود. و باغها را دایگانی کند، درختها را آبستن کند، مایهی حیات همهی حیوانات بود.

بدان که بادها اجناسند و حدود وی معین است. چون هوا در جانب مشرق حرکت کند، «صبا» خوانند. اگر به مغرب بود، «دبور» خوانند. اگر در شمال بود، ««شمال» خوانند. اگر به جنوب حرکت کند، «جنوب» خوانند. و الا، در اصل، هوا یکیست و یک عنصر است. بدان که ابر بخاری باشد که از دریاها برخیزد و به بالا رود، متراکم شود، سرما به وی رسد، قطرهها گردد، یبارد. تا مادهی آن بخار می افزاید، میبارد، تا منقطع گردد. یا آفتاب آن را تحلیل کند یا دیگر کواکب. و اگر بخار در هوا سرد گردد، برف ببارد. اگر هوا متحرک بود، برف را بگرداند، تگرگ کند. اگر بخار اندک بود، نبارد، و لیک ضباب شود و میغ. بامدادان، چون دودی استاده بینی. چون آفتاب برآید، تحلیل کند و یا به ms064 هبوب باد نیست شود. و این همه به قدرت منتهای آفریدگار بود.

در حدود ترکستان و سردسیر، ابرها باشد عجب. و ایشان را در آن دعاوی باشد و رهبانان آنجا دعوی انشای سحاب کنند و انشای سرما.

و اسماعیل ابن احمد، امیر خراسان، گفت که به غزای ترک بودم، با بیست هزار مرد. روزی، از لشکر من ضجه برآمد و گفتند ترکان را کاهنیست که سرما ظاهر کند و خلق به آن هلاک شود. و جماعتی گواهی میدادند و من قبول نمیکردم. روز دیگر، سحابی برآمد سیاه، از سر کوهی، در آن صورتهای هایل و بانگهای عظیم، زبانههای آتش می کشید. لشکر من بترسید. فرو آمدم و روی بر خاک نهادم. گفتم «الاهی، دشمن را بر ما ظفر مده و اهل اسلام را خجل مگردان!»

بعد از ساعتی، خبر آمد که لشکر کافر بگریخت. و آن سرما به ایشان بازگشت و بعضی را هلاک کرد و ما با غنیمتی عظیم بازگشتیم.

و سرما و استمطار ترکستان معروف است.

و بدان که به دست آدمی نیست که انشای سحاب و سرما کند، اما بدیع نیست که آدمی همت بر کارها نهد، آفریدگار آن برآورد: یا تقدیر موافق وی گردد یا ممکن بود که در آن حدود ابرها و سرما بسیار خیزد، رهبانان اوقات آن دانند، به وقت آن دعوی انشا کنند و چنین نمایند که «ما انشا کردیم.» و به هر وجهی که هست، جز به تقدیر آفریدگار ظاهر نشود.

و بدان که آفریدگار در سحاب قوهی جذب آفریده است - که اژدرها را از دریا برکشد و به بیابانها اندازد. و تنین در قعر دریا بود و از بیم سحاب سر بالا نیارد کشید. و مثل سحاب چون سنگ مغناطیس است که آهن را جذب کند و سحاب سر این تنین به خود کشد. عمرو بکالی گوید که تنین اژدرها باشد متمرد، ماران را خورد. پس، به دریا در ms065 شود، ماهیان را میخورد وعظیم می گردد، تا دنبالش یک فرسنگ شود. و جانوران دریا از شر وی به خدا نالند تا آفریدگار ابری بفرستد و وی را به خود کشد و به زمین یأجوج و مأجوج افکند و قوت ایشان سازد. و در چین و ماچین، سنگی باشدکو چک، اگریکی بردیگریافتد، باد آیدو سرماوبرف.

و از بحر انطا کیه یکی را برکشیدند، دنبال بر سور زد، چهل برج را بیفکند.

و تنین جانوریست مفلس، متمرد. و بال دارد عظیم. و دو گوش دارد دراز. سر وی چندان بود که کوهی. وقتی که ابر وی را برکشد، در آن حدود مردم تضرع و زاری کنند تا بر ایشان نیفتد و بکشد ابر آن را تا به مقام خراب افکند. و اگر بر شهری آید، خراب گردد.

این مقدار گفته آمد از شگفتی سحاب. و آن که عالم پاک بود و حالی آفریدگار به کن فیکون، عالم را پر از سحاب کند تا همهی آفاق بپوشاند و چون خواهد، به یک طرفتالعین، نیست کند. و چون روان شود، پاره پاره، همیشه از مغرب آید و به جانب مشرق رود. بدان که اصلهایی که قوام عالم به آن است چهار اصل است: یکی آب، دوم خاک، سیم باد، چهارم آتش. و این چهارگانه از کس دریغ نداشت، به ملک و به درویش و به فیل و به پشه ms066 - به همه - یکسان داد و همه در آن متساویاند و این عدل باریست.

یکی را پرسیدند که «در موجودات، از چه عزیز تر نیست؟»

گفت «از آب.»

گفت «از چه حقیر تر نیست؟»

گفت ««از آب.»

یعنی آب که بسیار بود، قیمتی ندارد. چون کم شود، شربتی هزار دینار ارزد.

و آب غذاها را به اعضا رساند و تربیت کند و آب خوش روی را نیکو کند و تن درست کند. و نیکوترین آبها آن است که از ناحیت مشرق آید و زود سرد گردد و زود گرم گردد. و بترین آبها آب برف و یخ بود که سرما لطافت از وی بستده باشد و اجزا غلیظ مانده. و آب چشمهها غلیظ بود، خاصه که جای معادن زر و سیم و شبه و کبریت بود، و از آن عسر البول آید، زیرا که غلیظ بود. و این جواهر از رطوبت و برودت متولد شود. و آب سرد مضر باشد به دماغ و به اعصاب و به دندان، زیرا که طبع این عضوها سرد است. و اما آب شور از آن بود که آفتاب اجزای لطیف از وی بستده بود. چون بول که لطافت وی در اجزای جسم رود و کثافت بماند. و آب خوش سبک بود و نافذ. و اگر کوزهای مومین بکنند بجوف که آن را دهان نباشد و آن را در آب شور افکنند شبی و روزی، چون بردارند، در میان وی آب خوش بود، زیرا که آب عذب را نفوذ بود و مالج را نبود.

بدان که آب یکیست از چهار عنصر و اصلی شریف است و مادهی حیات است و سبب طهارت و در وی طعمها و رنگها آفریده. چنان که بر صحرا ببارد، بر خاکستری سوخته که در آن هیچ دانه و حبوبی نباشد و از آن اصناف گیاهها برویاند، هر یکی به رنگی و شکلی و بویی. مثلا آب در باغی رود، ms067 سیب سبز و انار سرخ و انگور سپید و سیاه و سوسن بویا و سیر گنده بروید. این معانی همه در آب نهاد. به واسطهی هوا و خاک، این ثار پرورده شود.

و بدان که آفریدگار آبها را ابتدا از جوهری آفرید سپید که نظری به وی کرد به هیبت، آن جوهر شکافته شد. نیمی بگداخت، آب گشت و نیمی دیگر عرش را از آن بیافرید. و آن آب را اکنون «بحرالعمیق» و «بحرالمحیط» خوانند، از آن سوی عالم. و به رومی «بحر طرطاووس» خوانند. و رجوع همهی آبها با وسط الارض است و آن مرکز وی است. و آفتاب به قوت خویش آب را جذب میکند از شش جوانب کرهی زمین و به بالا میکشد و باران میشود و بر عالم میبارد به حکت عجب - که به همت، حکمای عالم صد گز در صد گز زمین تر نتوانند کردن و ندانند و ضع باریدن آب ترتیب کردن. آفریدگار از مشرق تا غرب تر گرداند به باران. و اگر چنان که آب به یکبار فرو ریختی، خرابیها کردی و

وبدان که چون آفتاب از زمین دور شود، در آن زمین بحر پدید آید از رطوبت. و زمین مصر نخست بحر بود، آنگه مصر شد. و زمین یونان چند بار بحر گشت و چند بار خشک گشت. و این ابرها که میبینند، اگر از جانب مغرب آید، آن آب را از بخار بحر خزر و بحر روم آورد و اگر از جانب مشرق ظاهر گردد و ببارد، آن آب را از بحر هرکند برداشته بود. تا بدانی ms068 که کار عالم مهمل نیست و آن را مدبریست و قادری کامل که آن را میسازد. و لون آب لون جای وی بود. اگر آب در قدحی سبز کند، سبز نماید و اگر سرخ بود، سرخ نماید.

و ما بابی در عجایب چاهها بگوییم. گویند در قبیلهی بنیعامر چاهیست که سلیمان آنجا رسید و لشکر وی تشنه بود و زمین خشک دید، درماند، دیوی را دید که میخندید، گفت «مردم تشنهاند و تو میخندی؟»

گفت «زیرا که آب در زیر قدمهای شماست و نمیبینید.»

بفرمود تا بکندند. تیرست چشمهی آب برآمد. و گویند قومی در صحرا از تشنگی بمردند. حجاج ابن یوسف گفت «آنجا ببینید تا آب هست؟»

برکندند. آب برآمد. گفتند «چه گونه دانستی؟»

گفت «در حال تشنگی خدا را خوانده باشند و آب خواسته و اجابت افتاده و ایشان را روزی نبوده»»

به سامره چاهیست، آبی خوش و ساکن. چون خشت خام در آن افکنند، از آن آوازها آید عظیم. تا سه ساعت بگذرد و آب گرم شود، پس ساکن گردد.

و بر سر کوه سرندیب چاهیست، هر که در آن نگرد، سنگی به وی آید مانند تیر، وی را آفگار کند، و کس نداند که چیست. بعضی گویند که مرقد دختریست از آن آدم. بر کوه پوشنگ دو چاه است: در یکی هرچه اندازند باز پس اندازد و در چاهی دیگر صد هزار کبوتر آشیان دارد، می پرند و باز جای می آیند، و هر رسنی که در آن گذارند به دو پاره شود و به قعر آن نرسد، پنداری که به مقراض دو پاره کردهاند. بر کوه اصفهان چاهیست قعر آن پدید نیست. کودکی در آن افتاد، به روزگار اسحاق سیمجوری. و وی پادشاه بود. دلتنگ شد. و مادر وی جزع میکرد. مردی را از زندان به در آورد که مستوجب قتل بود و در زنبیلی نهاد و فرو فرستاد، به شرط آن که ms069 تا هفت روز برکشند.

هفت روز میرفت و وی سنگی در زنبیل داشت، فرو افکند و سه شبان روز گوش میداشت. هیچ آواز برنیامد.

و وی را برکشیدند. گفتند «چه دیدی؟»

گفت «ظلمت.»

به حدود دامغان چاهیست هر که از آن آب خورد، اسهال کند. و اگر آن آب را جایی برند، خون گردد. اگر دورتر برند، آن خون سنگ گردد. اگر خرقهی حیض در آن چاه افکنند، چندان باد خیزد از آن چاه که دیوارها بیفکند و آب را و خرقه را بیرون اندازد، آن گه ساکن شود.

و در کتابی خواندم اگر یکی پوست روی آدمی بر سر نیزه کند و خرقهی حیض سر آن بندد و برافرازد، بادهای عاصف جهد و اضطراب در آن اقلیم افتد. تا فرو گیرند و از آن جدا کنند.

به حد طخاب و غرشستان چاهیست در آن گل سرخ. آن را برکشند و بریزند و سر چاه استوار کنند، تا سال دیگر: سر چاه باز کنند، پر از گل سرخ باشد. و اگر سر چاه باز نپوشند، باد آید از آن چاه که اهل طخاب به رنج آیند و از بانگ وی زنان بمیرند. به هندوستان چاهیست روآن شود و آب دو شاخ گردد، هر شاخی در سولاخی

به حدود تبت چاهیست، در آن چاه فضایی. آن که در آن چاه رود، آوازها شنود - ترکی وهندی و عربی و عجمی - و کس را نبیند. همیشه شنوند. چون باران بارد، نشنوند. چون باز استد، دیگربار شنوند. در ولایت همدان دیهی ست نام آن «ستق»، در ناحیهی مهروان، ms070 در آن چاهی که قعر آن پدید نیست.

پادشاهی گفت «من این چاه را بینبارم.»

آن سال، هر کاهی که در آن ولایت بود جمع کرد، سال دیگر جمع کرد و همه را در آن چاه ریخت. هیچ پدید نیامد.

سال دیگر، قافلهی ماوراء النهر برآمد. حکایت کردند که به ماوراءالنهر آبها میآمد و کاه میآورد بیاندازه.

بدانستند که آن چاه را خرقی بود در زمین تا به آن حدود.

در ناحیهی اچم، از این ولایت، کوهیست، بر آن دو کهف، آن را «کفتارخل» گویند. در پهلوی وی، کهفی ست مظلم، در آن کهف بجیرهای سر وی به سنگ پوشیده.

از شخصی شنیدم از آن ناحیت گفت شمعها برداشتیم و در آن رفتیم. به لب دریایی رسیدیم گرد بر گرد وی چیزی رسته، مانند قصب و قلم و مرغان بر سر وی نشسته، پرهای ایشان مانند زر میافروخت. چون ما را دیدند و روشنایی شمع، پریدن گرفتند. چون شعلههای آتش، بالهای ایشان میافروخت. و ما از سبب ظلمات و باد، بازپس گردیدیم. و این شگفت است که بحیره را سر به سنگی پوشیده بود، بالای وی کوهی مطبق و مرغ که در ظلمات زندگانی کند.

به اندلس نهریست، در این نهر سنگیست آن را «پهنه» خوانند، آدمی را به خود کشد از یک تیر پرتاب. و هر که آن سنگ را بیند، چندان بخندد که بمیرد. به اینجا بتی مسین نهاده، بر یک قدم استاده، بر آن نبشته که «پیشتر مرو- که راه نیست!»

این مقدار از عجایب چاهها گفته آمد. این جمله در شگفتی آب گفته آمد. و ما در شگفتی زمین و خاک بابی بگوییم. زمین جای آسایش زندگان است و پردهی عورت مردگان است. شب از سایهی وی است. جای پیغامبران است. نباتها از آن روید. دروازهی روزی خلق است. خانهی کعبه بر وی است. بردبار و بارکش و بخشنده و امانت دار است. قرارگاه آب ms071 و آتش و باد است. هر چه به وی سپارند، یکی صد کند و باز دهد. خوانیست آراسته، بر آن همه چیزها نهاده. فلک و باد و آب و ماه و خورشید همه گرد زمین می گردند، چون چاکران، و زمین چون پادشاهی آرامیده بر جای. بهار مشاطهی زمین بود، خریف و خزان بر وی گریند. یکی مشاطگی کند، باد فراشی کند، ابر سقایی کند، اختران شمعداری کنند.

و بدان که عالم با هر چه در وی است حکت است. و هر چه بینی، بعضی از بهر حکمت آفرید و وی حکیم است و حکمت داند، چون علما و حکما، و بعضی از بهر حکمت آفرید و حکت نداند، چون اجساد و جمادات: اگر چه خاموشند به ذات، ناطقند به معنی و هر یکی میگوید که «مرا صانعیست قادر.» و در هر ذرهای از عالم که بینی، عجایبی ست: یکی آمیزنده چون کبوتر، یکی گریزنده چون کلاغ، یکی لطیف چون آهو، یکی ثقیل چون خوک، یکی دلاور چون شیر، یکی بددل چون روباه، یکی طالب آفتاب چون حربا، یکی از آن گریزان چون خفاش، یکی خندان چون کبک، یکی گریان چون بوتیمار، یکی بخشنده چون خروس، یکی بخیل چون سگ، یکی نافع چون مگس انگبین، یکی

و هندوان زمین را قسمت کردند بر هفت اقلیم: هند و حجاز و شام و بابل و عرب و روم و یأجوج و مأجوج. و بدان که استدارهی زمین بر خط استوا تیرست و شصت درجه است، هر درجهای بیست و پنج فرسنگ، هر فرسنگ دوازده هزار آرش. و ما جمله بر ربع شمالی ایم و ربع جنوبی خراب است و نیمهی زیرین از شمال هم خراب است و ما را از آن خبر نیست. و هر ربعی بر هفت اقلیم مقسوم کردهاند، هر اقلیمی سی و هشت هزار فرسنگ و پانصد فرسنگ بود: اقلیمی در دست عرب و یکی در دست روم و یکی در دست حبشه و یکی در دست هند و یکی در دست ترک، یکی در دست چینیان، یکی در دست یأجوج ومأجوج.

قلیم اول زمین محترقه تا سرندیب، سکان وی سیاه و زشت و برهنه چون سباع، دراز عمر. در آن حدود، ازدرها بود. طول این اقلیم پنج هزار فرسنگ، فی عرض مثله.

اقلیم دوم از سرندیت تا حبشه و سند و زاولستان. میانش مکه. اهل وی چنان زشت نباشند و طول و عرض این اقلیم چندان که اول.

اقلیم سیم از سغد و جرجان تا چین و عدن و شام و فارس و میانش اسکندریه.

اقلیم چهارم بابل است، میانهی آقالیم، از افریقیه و بلخ و مرو. میانش اصفهان.

اقلیم پنجم روم و خزر و قسطنطینیه. میانش سمرقند.

اقلیم اول میانش سیاه

اقلیم دوم میانش مکه

اقلیم سیم میانش اسکندریه

اقلیم چهارم میانش اصفهان

اقلیم پنجم میانش سمرقند

اقلیم ششم میانش بردع

اقلیم هفتم میانش ترک و اما افریدون که از خیار ملوک بود از فارسیان، زمین را بخش کرد بر سه فرزند خویش. قطعهی اول از مشرق، از ترک و چین، به تور داد و پارهی مغربی که روم است به سلم داد و میانه که ایرانشهر است به ایرج داد. این قسمتی ست به طول و صورتش این است:

و طهمورث زمین را قسمت کرد میان ملکان هفتگانه و خراسان و سجستان و جیلان و طبرستان و آذربایجان و عراق وارمنان. و قسمتی مدور است بر ربع معموره. و مساحت عالم کردهاند، ارتفاع قطب شمالی در شهر رقه و تدمر گرفتهاند: در رقه، سی و پنج جزء یافتند و به تدمر سی و چهار. زمین را بپیمودند، بیست و هفت میل بود. بر آن قیاس کردند، مساحت عالم بیست و چهار هزار فرسنگ آمد: دوازده هزار فرسنگ سیاهان دارند و هشت هزار رومیان دارند و سه هزار فرسنگ فارس دارد و هزار فرسنگ عرب دارد.

و بطلیمیوس حران بلندتر یافت، ارتفاع برداشت و قیاس شهرها و کوهها بگرفت از اول تا ثانی، شصت و شش میل بود، در دور فلک ضرب کرد، بیست و چهار هزار فرسنگ بود.

و گویند عالمها هژده هزار است: یکی از شرق تا غرب و هفده هزار ms074 از آن است که آدمی را در آن راه نیست. و عظمت این خدا میداند.

و ما خواص بقاع بگوییم:

بدان که چون قتیبه ابن مسلم شاه آفرید را بگرفت، دختر فیروز ابن کسرا، سفطی از وی بستد، در آن کتابی یافت، بر آن نبشته «بسم الله المصور قباد ابن فیروز جهان را قیاس کرد و عالم را بدید: خرم ترین جای عراق و مداین و شوش و جندی شاپور یافت و سرد ترین جای قالی قلا و خوارزم و مرو و همدان یافت و برفبارتر جای شا پورخواست

یحیا ابن محفوظ گوید آفریدگار عقل را بیافرید با مکر و در عراق نهاد و صبر را با جفا در شام نهاد و فقر را با قناعت در حجاز نهاد و توانگری با ذلیلی در مصر نهاد.

عبدالله ابن سلام گوید دزدی ده جزو آفرید: نه جزو در قبط نهاد و یکی در عالم. فصاحت ده جزو آفرید: نه در عرب نهاد، یکی در عالم. شادی ده جزو آفرید: نه به هندوان داد، یکی به عالم. اندوه ده جزو آفرید: نه به ترکان داد، یکی به عالم. دلیری ده جزو آفرید: هم نه به ترکان داد، یکی به عالم. ms075

و بدان که بقعههای نیکو در عالم که مثل زنند به آن این است: دمشق و غوطه و نصیبین و هرماس و بصره و آنهار همدان و اقبال اروند، سمرقند و سغد، کرمان و شعب بوان، نیشابور و أبار، مداین و دجله، شهر زور و شوش و آنهار ری و سند و سریان یمن و صنعا.

این مقدار از خواص عالم یاد کرده آمد و در بابها یاد کنیم.

بدان که اهل سنت برآنند که آفریدگار زمین را از کف دریا آفرید و کوهها از موج آب و آب منجمد میشد و کوه میگشت. و اصل زمین از حجر است، آن گه طین شد. بعضی گویند اصل زمین خاک است و حجر متولد شد، زیرا که نبات بر طین روید، نه بر حجر. و زمین مدور است و معلق در میان فلک، چون زردهی خایه در میان سپیده: هواگرد زمین درآمده و فلک گرد هوا درآمده.

اگر پرسند «چرا زمین که ثقیل است قصد زیر نمیکند،» گوییم از همهی جوانب زمین آسمان است: چنان که این زمین بر آسمان نرود از این سامان، از آن سامان دیگر زمین بر آسمان نرود. اگر سنگی بر هوا اندازند، قصد زمین کند. همچنین سنگی اگر زیر زمین در

بعضی ms076 گویند زمین کری نیست و ممکن نباشد که جرمی به این ثقیلی و به این عظیمی کری باشد و زمین چندان که در زیر میرود، نهایت ندارد و هوا چندان که به بالا میرود نهایت ندارد و نهایت و غایت آن آفریدگار داند. بعضی گویند زمین مستطیل است، چون عمودی، و مدور نیست و اگر مدور بودی، آب را بر وی قرار نبودی و اگر زمین کری بودی، آب بر سر قبهها ناستادی.

بدان که مساحت زمین و ستبری آن پنج هزار بار هزارهزار و سیصد و پنج هزارهزار و چهارصد و نود و هشت هزار و پانصد و هفتاد فرسنگ است. و زمین چون خربزهایست خطی بر وی نهاده به دو قسم: نیمی جنوبی و نیمی شمالی و از این نیمه نیمی معمور و نیمی پر از آب و برف. و این نیمی که معمور است دو قسم بود: نیمی جنوبی و نیمی شمالی. و شهرهای مشرقی معتدل بود، زیرا که آفتاب آبها را خوش کند. و شهرهای مغربی بسیار اسقام بود - که آبهاش عفن بود. و شهرهای جنوبی را آبهای گرم بود، اهل وی ضعیف ترکیب باشند. و شمالی را آبها خوش بود، اهلش قویتن و دراز عمر باشند - که حرارت در آجواف بود، چون شهرهای کهستان که سرد بود.

اگر پرسند که «زمین مکه و عرب بسیارکوه است، چرا گرم است،» گوییم زیرا که هبوط است و چون کوه قابل سرما بود، قابل گرما بود. و بدان که سرما و گرما از قرب و بعد آفتاب است: هر جا که آفتاب نزدیک بود، گرما مفرط بود در جنوب و هر جا که آفتاب دور بود، سرما مفرط بود در شمال. و در این هر دو حدود حیوان نباشد و زمینهای مجهوله را اندازه نیست و کس به آن نرسد و حیوان در آن بقا نیابد. و اگر در این زمینهای مجهوله حیوانی بود، غریب بود، چنان که ms077 کرگدن و ذات القرن. و پوست حیوانی

این مقدار کفایت بود از صفت زمین و ما بعضی از عجایب آدم بگوییم. فرمود «ملائکه را فرمودیم که آدم را سجود کنید! سجود کردند، گرامی شدند. ابلیس سجود نکرد، ملعون شد.»

این مقدار از شرف آدمی تمام بود تا بدانی که مسجود شریف تر از ساجد بود.

و جایی دیگر فرمود «ما بنی آدم را عزیز کردیم.» - یعنی به قامت راست و به عقل و تمیز و چاره سازی.

گویند به ابتدا که آفرید گار شیر را بیافرید، مرغان را دید که میپریدند.

گفت «شما از که می ترسید؟»

گفتند «از آدمی.»

گفت «وی به شما چه گونه رسد؟»

گفتند «به ما نرسد، و لیکن ما را به زیر آورد و در قفسها محبوس کند و آن گه ما را بکشد و بخورد.»

شیر عجب ماند. میخواست که آدمی را ببیند. روزی، اسپی را دید که میدوید، گیسوها در پیش افکنده، ناصیه در پیشانی آورده. گفت مگر آدمی باشد - که بس شگرف و بس چابک است.

شیر گفت «ای آدمی، مرا معلوم شد هنر تو. و آن چه حیوانات میگفتند راست گفتند.»)

پس آدمی آمد و دنبال شیر گرفت و میکشید.

گفت «ای آدمی، چه میکنی؟ مگر مهار در بینی من خواهی کردن یا آهن در دماغم ms079 خواهی افکندن؟»

گفت «نه. تو را پوست بکنم و گوشت تو به سگان دهم.»

گفت «راین همه به چه میکنی؟»

گفت «به تأیید الاهی. مرا عقل و هنر و چارهسازی داد که هیچ خلق را نداد.» مقصود از این حکایت آن است که این از نعمت آفریدگار است، نه از هنر آدمی. و لیکن گاو را صد چندان قوت است که آدمی را. و شرف آدمی به عقل است، نه به صورت. پس، آدمی را سلطانی است در بر و بحر، تا ماهی را از دریا برآورد و مرغ را از هوا به زیر آورد، فیل را اسیر کند، ثعبان را دندان بکند، قصرها سازد تا از باد و صواعق وی را نگه دارد، سلاح ها سازد تا دشمنان را دفع کند، در همهی موجودات تصرف کند، از حل و عقد و کیاست و زراعت و صناعات مختلف که یکی از آن هیچ حیوان نداند. این همه نه به خود میکند - که به قدرت آفریدگار کند. و اگر خواستی، این همه هنرها در بهیمهای بیافریدی. و آفریدگار چون خواهد، در ضعیف ترین خلق معنی آفریند. چنان که در منج ضعیف این کیاست آفریند که خانههای مسدس سازد و انگبین آرد - که همهی حکما خانهای چنین ندانند کردن.

بدان که فرق میان آدمی و بهایم نه همین صورت است، یا آن که گویی «آدمی حیوان ناطق، ضحاک، بکا.» زیرا که ابله و مجنون با وی شریکند. و لیکن فضیلت آدمی به عقل است و تقوا. و آدمی مطیع عاقل بهتر از فریشته بود و آدمی جاهل و عاصی کمتر از بهیمه بود. تا بدانی که آدمی را نوعی از شرف است بر فریشته، زیرا که روز قیامت ملائکه خدمت مطیعان کنند. فرمود «ملائکه از در بهشت درمی آیند و سلام میکنند بر مؤمنان.»)

و بعضی از حکما آدمی را «عالم صغیر» خوانند و بعضی وی را «سلسل عالم کبیر» خوانند، زیرا ms080 که جملهی معانی که در عالم است در آدمی موجود است از حواس پنجگانه:

گویند مردمانی بازرگان به کاروانی فرو آمدند در صحرا و بادی سرد میآمد و نزدیک بیشهای بود و آواز شیر میآمد. کاروانیان بارها را جمع کردند و چهارپایان را در میان گرفتند و حرسی را نصب کردند تا به شب حرس میکرد و بانگ میزد.

شیری در کاروان آمد تا صیدی گیرد یا بهیمهای. و دزدی دیگر از گوشهای درآمد. و حرس بانگ میزد و شیر میترسید.

دزد را ناگاه دست بر پشت شیر آمد. پنداشت که اسپ کره است. بر پشت وی نشست و پاشنه میزد و در صحرا میدوانید. تا سحر بدانست که شیر است. شیر نیز ترسیده بود. مرد فرو آمد و درختی دید. به آن بر شد.

شیر میرفت خسته و کوفته و پهلوها دردمند شده.

ناگاه، کپیای برآمد. گفت «ای شیر، از کجا میآیی؟»

گفت «بازگرد که حرس تو را نبیند و پهلوی تو چنان نکوبد که از من کوفت.»

گفت «حرس چه زهره دارد که پیش شیر آید؟ او را به من نمای تا او را چه گونه مقهور کنم!»

شیر گوید «بر آن درخت نشسته است و تو را میگویم با وی گستاخی مکن!»

کبی نشنید و به درخت برآمد و بر شاخی نشست و در آدمی نگاه میکرد تا چون فرصت یابد.

آدمی شاخی برگرفت و سر آن حلقه کرد و در خایهی گبی ms081 افکند و بکشید و هر دو خایهی وی سخت بگرفت و به درخت دربست و چوبی دیگر برداشت و بر پشت و پهلوی کبی میزد. و کپی میگریخت و خایهی وی سختتر میافشرد و غریو میکرد، تا سرنگون از درخت درآمد، به خایه آویخته شد و خونش از دهان بیرون آمد.

چون به زیر افتاد، شیر گوید «ای بدبخت، از من عبرت نگرفتی؟ چند گفتم تو را که حریف خود بشناس؟ او پهلوهای من بکوفت و مرا بدوانید. تو را چه تمکینی کند؟»

گفت «ای شیر، من آدمی را از دور دیده بودم، ترکیب وی ضعیف یافتم، از هنر وی خبر نداشتم.»

مقصود از این حکایت آن است که آدمی شرف دارد بر همهی حیوانات و ظفر یافت بر همه، به عقل و تمیز، تا فیل را از آب بردارد و شیر را از بیشه بگیرد و به زنجیر هر دو را بسته دارد، عقاب را از هوا بگیرد و شاه بالش برکشد و از آن تیر سازد تا به آن از عقاب و کرگس جان ستاند.

بدان که عقاب مرغیست تند و وشکرده. آوازی دارد سهمناک، حمله برد منکر، چنان که سوار را از پشت اسپ بیندازد. و من از شخصی شنیدم از مازندران که گفت گلهی گوسفند می آمد از ولایتی. سگی در گله بود. و عقاب بر کوه آشیان داشت، گوسفند میربود. سگ غریو میکرد و شبانان سنگ میزدند بر عقاب و تیر میانداختند و عقاب را دور میکردند. پس، عقاب درآمد و سگ را بربود و در هوا برد و سگ غریو میکرد. تا چندان ببرد او را که چون گنجشکی نمود. پس، وی را رها کرد تا بر کوه آمد و هلاک شد.

پس، این عقاب را آدمی بگیرد. و طریق صید او چنان بود که مرداری بیندازند و سه مرد در چاهی پنهان شوند، نزدیک مردار. چون عقاب بر آن نشیند، یکی ms082 پای عقاب بگیرد و یکی میان مرد بگیرد و سخت میدارد و یکی بال عقاب بگیرد و میبندد و میکند. چون بالش بکند، عاجز گردد.

پس آفریدگار آدمی را تمکین داد تا خلایق را مسخر کند و عاجز و مرگ را برگمارد تا آدمی را عاجز کند.

گویند که عنقا مرغیست عظیم و وشکرده. و مسخر سلیمان نمیشد و حیوانات جمله از وی نفور می شدند.

وی را پیش سلیمان آوردند. انواع حیوانات را دید در خدمت سلیمان، از شیر و فیل و اسپ و شتر و گاو و گوسفند، همه مسخر آدمی شده. و مطعوم آدمی دید از گوشت حیوانات و میوهها و حبوبهای مختلف. و ملبوس وی دید از پنبه و خز و ابریشم و

گفت «هفتاد گونه علتهای مختلف آدمی را باشد. در این خانه آیند و مقاسات و صبر میکنند. یا نیک شوند یا بمیرند.» عنقا چون این دید، برفت و جوهری دیگر - همتای آن - بیاورد و به سلیمان داد و گفت ms083 «ای رسول خدای، استغفار میخواهم، تا آن سؤال نکنی - که نخواهم که مرا آدمی کند.» مقصود از این حکایت آن است که آدمی اگر چه گرامی است، رنجها و مشقت ها دارد. و مرغی عمری بگذارد که نه صرع بیند و نه صداع، نه رخج سبل بیند، نه یرقان. پس عنقا دستوری خواست و بازگردید و دیگر روی آدمیان ندید و در پس کوه قاف رفت. معلوم شد که آدمی را شرف به عقل است، نه به شخص و قوت و صورت. و ما فصلی بگوییم در عقل.

بدان که قوهی مخیله هرگز تباه نگردد، زیرا که نه به آلتیست که مانده شود، چو آلات قوهی محر که. زیرا قوهی مخیله روح نفسانیست که در بطن مقدمالدماغ است و نت قوهی محر که اندامهاست. اگرچه جان مانده نشود، آلت مانده شود. چون سوری که میراند: اگرچه سوار مانده نشود، اسپ مانده شود. پس قوهی مخیله همه روز و شمه شب بر عمل خویش است - اگر به بیداری بود و اگر در خواب بود.

بدان که جان را بر چند وجوه نهادهاند: روح طبیعی که در جگر است و به رگ درمیرود و روح حیوانی که در دل است و به شریانها در میرود و روح نقسخ 8- دماغ است و به عصبها میرود - به چشم رسد، بینایی دهد، به توسر رسه، سر دهد، به دست رسد، گیرایی دهد. و روحی دیگر است آن را «روح ح سه* خو آن فرق کنند میان اشجار و حیوان - که اشجار را حس نبوه و جبوار رح 6 روحی دیگر را «روح محر که» خوانند و یکی را «روم ناملفدی، مهیه« حو،، 26

و روح در آحجار نیاید، به سبب ضدیت - که جان لطیف است و سنگ کثیف است. لاجرم، جان سنگ را حرکت ندهد. بعضی گویند جان قوتیست که در رطوبات آید و تولد حیوانات در گوشت و غیره سبب رطوبت است. بعضی گویند این ماسک حرارت و رطوبت است و این هر دو سبب نشو و نماست. بعضی گویند جان در خون آید، دلیل آن که از مرده هیچ فوت نشود، مگر خون. بعضی گویند جان حرارت است - که در مرده خون هست، حرارت فوت شد. بعضی گویند جان شعاعیست از عالم علوی، متصل است به دل، و دل ینبوع روح است، به اعضاها میرساند - بر مثال چرآغی که در خانه بود، همهی زاویهها و تاقها روشنایی دهد. و دل جان را می پراکند در تن و به تحلیل بیرون میشود و دیگربار بازمی آید و چون مرد حرکتی زیادت کند و خویشتن را به کاری دارد و برنجانآد، تحلیل آن روح بیش بود و ضعیف میشود، تا محتاج گردد که

از خواب درآمدم. افعی را دیدم، میان من و میان وی یک ارش. بگریختم.

و جالینوس را ورمی در میان حجاب و جگر ظاهر شد. درماند از علاج وی. به خواب دید که از میان انگشت خنصر و بنصر رگ بزند. برخاست و رگ بزد. آن ورم و من شبی به خواب دیدم شخصی را که جبهی مخطط سپید و سیاه میدوخت. خشتکی درمیبایست. از جامهای دیگر، پارهای بیاورد و به خشتک وی کرد.

روز دیگر، آن شخص را دیدم آن جبه پوشیده. در آن نگه میکردم.

مرا گفت «چه مینگری؟»

گفتم «این خشتک نه از این جامه است.»

گفت «نه. دیروز، من این جبه را میدوختم، تمام نبود، آن خشتک از جنسی دیگر در آن دوختم.»

و مردی ابن سیرین را گفت «دیدم که مرغی از آسمان به زیر آمد و آن گه، یاسمین از زمین برمی گرفت.»

روی ابن سیرین زرد شد. گفت «هذا موت العلماء!»

بعد از سه روز، ابن سیرین و حسن بصری از دنیا رحلت کردند.

بدان که در عالم هیچ چیزی آن جلالت ندارد که جان دارد. و آفریدگار وی را شگفت آفرید -- که در هر جسمی که رفت، زنده گردد: از آدمی تا مورچه. تا با وی بود، آراسته و خوش بود، متحرک بود. چون جان از وی جدا شد، آن جسم بگندد و بگردد. و اگرچه ملکی بود که همه از وی بگریزند.

و بدان که جان از تن برود، جان به فساد نرود. و آفریدگار جان را جوهری آفرید دراک، چیزها را بشناسد و دریابد بیمباشرت. پس چون حرکت و فعل روح چنان است که به یک طرفت العین برسد به هندوستان و به آسمان رود بی آن که مفارقت کند از جسد، محال نیست که آن باقی بود بعد از جسم و بداند چیزها را بعد المفارقه. و اگر نه چنین بود، فعل وی شریف تر از ذات وی بودی. و محال بود که فعل شریفتر از ذات بود، زیرا که فعل از فاعل ظاهر شود. و از این است که آدمی چون بمرد، به دانش کامل تر شود. همچون که پسرکی از شکم مادر بزاد، کامل تر از آن است که در شکم مادر. و مرغ که از خایه برآید، کامل تر از آن است که در خایه. و بچه چون بزاد و به فسحت جهان آمد، گرید: پندارد که همهی جهان شکم مادربود. پس چون بداند که جهان فراخ تر از شکم مادر است، در جهان آرام گیرد. به وقت مرگ، ms089 میگرید: پندارد که عالم دنیا بهتر است از عالم آخرت. پس چون بمرد، این جهان در جنب آن جهان چنان بیند که شکم مادر در جنب دنیا.

و بعد از این، ما یاد کنیم عجایب دل که منبع روح است.

و من شنیدم از مادر خویش که سنت من میکردند، طفل بودم و مردم ملامت میکردند که «هنوز یکماهه نیست، بس خرد است.» و من یاد دارم که پیری ms091 درآمد و داروی دانی برنجین بنهاد و میلی بر دست گرفت. از چیزی دیگر خبر ندارم. و هنوز سهم از دارویدان در دل من باشد.

و از حجاج ابن یوسف بازگویند که در ولایت خود ظلمهای بسیار کرد. چون عمرش به آخر رسید، اندیشه کرد که دشمنان وی را بسوزانند. پس، غلامی را بخواند و با وی گفت «من از دنیا رحلت خواهم کرد و تو رانایب خود خواهم کرد و مرا در فلان جایگاه. دفن کن و گور من پنهان کن و مگذار که هیچ آدمی بداند و فلان صندوق را بردار و خلعت بپوش و بر سر تخت من نشین!»

وی قبول کرد. و حجاج مردم را بخواند و وصیت کرد که «هر کس که این جبه و عمامهی من بپوشد، وی ولی عهد من است.»

مردم قبول کردند. و بازآمد به خانه و دو مار را بیاویخت - یکی سرنگون و یکی سر به بالا. و زهر از ایشان بچکید به چند روز. زهر بر آن جامه مالید و آن جامه را در آن صندوق نهاد.

تا آن روز که جان میداد، غلام را بخواند و به وی سپرد و گفت «چون شب درآید، مرا دفن کن، چنان که کس نداند. و روز دیگر، آن جامه بپوش و به جای من نشین. و کس را آگاه مکن از گور من!»

چون بمرد و وی را دفن کرد، بازآمد و خلعت را بپوشید. آن زهر در وی اثر کرد. همان روز بمرد. و کس ندانست که گور حجاج کجاست و وی را کجا دفن کردند. و این نوعی از کیاست وی بود. و بدان که اول عضوی که آفرید از آدمی دل بود و دماغ. زیرا که دل ینبوع حرارت است و دماغ ینبوع حس و حرکت. ارادت و نشو اعصاب از دماغ است و آدمی به اعصاب متحرک است. و نطفه که در رحم آید، اول چیزی، سه ms092 نقطه پیدا شود: اول دل، دوم جگر، سیم دماغ بعضی گفتند اول جگر آفریده شود - زیرا که اصل غذا و منی از آن است، به منزلت عروق اشجار. و لیکن دل به تقدیم اولاتر - که دماغ بآلای وی است و

اما قوهی نفسانیه سه نوع است: ناطقه و حساسه و متحر که. و این همه از دماغ است. و قوهی ناطقه سه نوع است: اول خیال است، در مقدمهی دماغ، دوم فکرت، در میان دماغ، سیم حفظ، در مؤخر دماغ.

و قوت سیم قوهی طبیعی. معدن وی جگر است. هم خشک و گرم بود. به وردها، به همهی تن میرود. اما قوهی طبیعی سه است: مولده و غاذیه و مربیه. و مولده بزایاند و غاذیه بپروراند و مربیه در جسم زیادت کند، تا چهل سال. آنگه، باستد. پس، میکاهد تا عاجز شود، چنان که اول بار بود. بدان که معدن حواس اعصاب است، زیرا که چون عصبی بریده شود، ms093 حس و حرکت معدوم شود. و منبت عصب در دل است. و جمهور بر آنند که منبت عصب از دماغ است. و عصب به دل پیوسته است، عصبی دقیق. اما آن سر که به دماغ پیوسته است قوی ست،

بدان که حواس از دو گونه است: حواس ظاهر و باطن. اما حواس ظاهر: از همه لطیف تر بیناییست، آن گه سمع، آنگه شم، آنگه ذوق، آن گه لمس. و هر چه ارضیت بر آن غالب بود، وی را حس نبود - چون ناخن و موی و استخوان. اما حواس باطن: مصوره و نامیه. وما اول حاسهی بصر یاد کنیم.

آفریدگار چشم را به حکتی لطیف آفرید. قومی گویند که از چشم شعاعی پدید آید که به آن جسمها و چیزها دریابد و محال است که در چشم چندین ضیا بود که همهی عالم میبیند. بعضی گویند شعاعی از چشم به شعاع آفتاب پیوندد و دریابد. بعضی گویند حدقه چون آینه است که صورتها در آن بنماید. و گویند نوریست به جان پیوسته و جان آن را درمییابد و آن چه دورتر است، خردتر میبیند، زیرا که این رطوبت که آینه است گرد است و مدور را برابری از مرکز بود. چون چیز دورتر شود، برابر جزو کوچک تر شود، صورت وی اندر وی افتد. و آفریدگار چشم را مرکب کرد و سیاه و سپید آفرید. و سیاهی و سپیدی سر همهی لونهاست. لاجرم، همهی آلوانها را قبول کند، چنان که ms094 موم مهر خاتم را. پس، بازگردد و دل را خبر دهد. و چشم محل ضیا است، لیکن به شب هیچ نبیند، تا آفتاب برآید، یا شمعی برآید، یا شمعی که نایب آفتاب است حاصل بود. زیرا که هوا سیاه است و لطیف و نور آفتاب قبول کند و چشم دریابد. و ظاهر میبینیم که آفریدگار این قطرهی آب را بیافرید و این نور در آن نهاد و سیاه آفرید - که نور در سیاهی نیکوتر بود و چراغ و ماه در شب زیباتر بود. و آن حدقهی سیاه را در سپیدی نهاد و پس، آن را غلافی آفرید و دو قسم کرد، تا همیشه آن دو غلاف از بالا و زیر به وی فرو می آید و حدقه را جلا میدهد. و بر کنار آن دو غلاف، دو صف موی سیاه آفرید چون مروحه، تا خاشاکها را دفع میکند. و موی چشم هرگز سپید نگردد و اگر سپید گردد، چشم تباه شود. و بدان که در چشم بد سخن ها گفتهاند. و در عرب، شخصی بود وی را «علی» گفتند،

و سمع نعمتی عظیم است، زیرا که کوری بهتر از کری بود. و در عالم، هیچ بر دل و جان محبوب تر از سماع نیست. و تا یکی آواز خوش بشنود یا ارغنی که ساختهاند، چه اثرها کند در دل! تا آن طفل که در گاهواره بود، رنجی دارد، نخسپد و نیارامد و پستان درنگیرد، تا مادرش زمزمه و آواز نرم به ایقاعی موزون آغاز کند، طفل بشنود و بیارامد. و شتر راه میرود گرسنه و تشنه و مانده گردد و در رفتار تقصیر کند، حادی آوازی به شعر بردارد به وزنی راست، شتر بشنود، قوت دل وی زیادت گردد، ماندگی از وی برود و رنج راه فراموش کند و به رفتار آید. گویند که قباد و قیصر هر دو آشتی کردند. قیصر خواست که هدیهای فرستد به قباد. گفت «چه خواهی؟»

گفت «آن چه به دل سود دارد و جان فزاید.»

قیصر تمثالی زرین کرد بر صورت دختری، به وی فرستاد.

قباد گفت «این را چه کنم؟» به چشم حقارت به وی نگه کرد و آن را بنهاد.

چون شب درآمد، به وقت معلوم، آوازی از آن صورت برخاست که هر که آن میشنید خواب بر وی میافتاد. و به وقت صبح، آوازی میداد که شنونده ms096 را طرب میافزود. قباد این صورت را عزیزتر از همهی گنجها داشتی.

و بدان که آرغن در ولایت روم ساختند. و صنعتی عجب و صوتی دارد عالی، بر جملهی ایقاعهاوآغانیها نهاده. وگویند اگریکی بشنود که هرگز نشنیده باشد، بمیرد. و آن کس که خواهد که آن شنود، گوشهارا پیندد مدتی واندکاندک بازگشاید و میشنود تا عادت کند. و بدان که آواز آرغن و بربط و چنگ در شرع جایز نیست، اما از طریق حس در آن که خوش است منکر نباید بودن. و شنیدهام که فیل را چون که بگیرند، علف نخورد و صعبی کند و نیارامد و لاغر شود. پس، خنیاگر را بیاورند تا پیش وی سماع کند، تا طبع فیل بیارامد و آسایش یابد و علف خورد. و شیر سیاه تند بود و صید کردن وی صعب بود. خنیاگر را بیاورند و بربط و سرنای زنند نزدیک بیشه و سلاحداران با تیر و ناوک در پس خنیاگر باشند، تا شیر به آواز خنیاگر آرام گیرد، تندی را فراموش کند، تیرها به وی اندازند و او را صید کنند.

این مرد در خود تکبر کرد. اعضای وی تنازع کردند. دست گفت «من دوشیدم.» پای گفت «من آوردم.» دل گفت «دلیری من دادم.» زبان گفت «من کردم.»

اعضاها گفتند به زبان «تو چه کردی؟»

گفت «ببینید!» پس، ملک را گفت «بدان که این شیر خر است.»

پادشاه درماند. مرد را بگرفت که هلاک کند.

اعضاها درماندند و زبان را شفاعت کردند که «از این محنت ما را برهان!»

پس زبان ملک را گوید «اگر خواهی که بدانی که شیر خراست یا از آن شیر، فیروزه را در آن انداز. اگر بالای شیر برآید، از آن شیر بود. اگر به زیر رود، شیر خر بود.»

پادشاه فیروزه در آن افکند. بالای شیر باستاد. ملک او را خلعت داد. مقصود از این حکایت که برطریق مثل گفته آمد، آن است که کار زبان خطرناک است.

و بدان که سخن خاص بنی آدم است. هر گروهی را لغتی دیگر است که گروهی دیگر درنمی یابد، مگر به تعلیم، و آن زبان و آن کلام نگه میدارند و مندرس نمی گردد، الا زبان یونان -- که غرق شدند و ولایت ایشان آب بگرفت، آن کتابت ایشان مبهم بماند و کس را به آن وقوفی نیست.

گویند که ملکی را این سودا بود که این لغتها از کجا آموختهاند مختلف - ترکی و عربی و هندی و فارسی و غیرها. پس، چهل طفل را در حصنی کرد و شخصی را زبان بریده بر ایشان گماشت تا ایشان را تربیت میکرد. تا هفت سال برآمد. پس، آن لال را به زیر آورد. و هر روز ایشان را طعام می فرستاد. تا پانزده سال برآمد.

چون ایشان را به زیر آورد، سخنی میگفتند با یکدیگر نه تازی بود، ms101 نه ترکی، نه هندی. و ایشان میگفتند به الهام آفریدگار و وضعی که ایشان میدانستند. و فی الجمله، هر کاری را اولی و ابتدایی بود.

اما دهان. آفریدگار در آن حکتها آفرید. و دندانها راست کرد تا طعامها به آن بخایند و بعضی بشکنند. در بن دندانها و اجزای گوشت وی چشمههای آب آفرید تا

در حاسهی بینی قوتیست که بوی گل از بوی عود بداند و بوی سیر از سوسن بشناسد و بوی مشک از کندس بداند. اما سمع از جوهر هواست و شم از جوهر آب و ذوق از جوهر خاک و لمس عام است همهی تن را. و عصب که این حسها دریابد بر همهی تن مشتمل است. چنان که بینی عصب است و زبان و گوش عصبند. اما بویها و طعامها و لونها معانی است لطیف، روحانی، در اجسام آید و باشد ms102 که انتقال کند و با دیگری رود، چنان که سرخی و سیاهی. و زرد آلو که سبز بود، پس زرد گردد. و انگور که سپید بود، سیاه گردد. و مشک که بوی او اندکاندک برخیزد و نیست گردد. بعضی گویند مشک را چون بوی برود، کوزهی سفالی نو آب درکنند و بریزند، پس مشک را در آن کنند و چند روز بنهند، بوی رفتهی او بازآید.

اما حس لمس آفریدگار شگفت آفرید از رحمت خویش، تا از حرارت و برودت خبر یابد. و اگر نه چنین بودی، بعضی از اندام سوخته گشتی و مرد را خبر نبودی یا سرما طرفی را تباه کردی و مرد را خبر نبودی. پس آفریدگار حس لمس آفرید تا آدمی را بر خود تصر فی باشد - و انگشتی که دراز بود کوتاه نتواند کرد و کوتاه را دراز نتواند کرد و لون سیاه خود را سپید نتواند کرد - و قدرت و عجز خود بداند.

بدان که بر تن آدمی از موی کمتر نیست. اما آفریدگار در وی حکتها آفرید، از ازینت و جمال و لطافت. و به آن بدانند که یکی را سر بتراشند، بینند که از حال جمال و هیئت خود بگردد و نکالی بود. و کمترین مویها آن است که بر لب مژهی چشم رسته است. اگر بریزد، چشم کور شود. اگر یک موی درگردد، حدقه را تباه کند. اگر یکی بیفتد، به همهی حکما آن را باز جای نتوانند نهادن. و بالای چشم دو ابرو آفرید چون دو خط مقوس کشیدهی سیاه که چشم را قوت دهد. اگر سپید گردد، نور چشم ناقص بود. و حکما فرمایند کسی را که به صحرارود و برف باشد که چشم را سرمه کند و غلاف چشم، ازیر و بالا، به سرمه سیاه کند تا نور چشم متلاشی نشود. و همهی جانوران را موی ms103 چشم زیرین نباشد، مگر آدمی را که بر هر دو پلک موی بود. و آدمی چون بزاد آزرق چشم بود، بعد از چند روز سیاه چشم گردد. و آدمی را سینه فراخ است، دیگر حیوانات را محدب است. مرد را سی و دو دندان بود و زن را سی بود. مرد تا هفتاد سال بچه زاید، زن تا پنجاه سال زاید، پس عقیم شود. مرد به شصت سال پیر گردد، زن به سی سال پیر شود. مرد هرچند که پیرتر، خوشبویتر و نورانی تر بود و زن هرچند که پیرتر، بدخوتر و زشتتر. و هیچ زن به دو دست کار نداند کرد.

استخوان آدمی اگر بر محموم بندند، تب ربع ببرد. اگر بر زنخ بندند، درد دندان بنشاند. شیر و پلنگ از کاسهی سر آدمی ترسند. اگر دندانی از آن زن بر نقره نشانند و زن با خود دارد، آبستن نشود. و همچنین، دندان کودک. و اگر کعب مرد پیر بر زن بندند، بار نگیرد. اگر پوست روی آدمی بر سر چوبی کنند با خرقهی حیض، بادی سهمناک خیزد، تا به زیر آورند.

اگر زهرهی آدمی بر بثره مالند، ببرد. اگر حنف را با زهرهی آدمی بسایند و با انگبین بر ناخن کنند، ورم ببرد. زهره را اگر به روغن گل زنی و زن برگیرد، درد رحم ببرد. اگر زهرهی آدمی را بر اندرون مقعد مالند از حقنه، کفایت کند و اشکم براند.

اگر نافهی کودک در زیادت القمر ببرند مدور، در زیر نگین زمرد نهند و بر حلقهی زرین نهند، هر که را قولنج بود، در انگشت کند، نیک شود.

اگر بول آدمی بر صوفی کنند، بر عضت الکلب نهند، رطوبتی مثل گوشت آب بیرون آرد و نیک کند. و عضتالکلب را مداوایی بهتر از بول کهن نیست. اگر بول کودکان بر چشم نهند، رمد و جرب ببرد و آبی روان کند از آن. و اگر بول ms104 کودکان در دیگ مسین بجوشانند تا سدسی برود و در چشم کشند، سپیدی ببرد و یرقان ببرد و اگر سه روز ناشتای به وی دهند تا بخورد چنان که نداند، نیک شود. اگر قوبا را و بهق را به منی بمالند، قلع کند. اگر گمیز در بن درخت انگور ترش کنند، شیرین شود. اگر نفت سیاه در بن درخت انگور کنند، سیاه شود. و به همدان، خون را در بن درخت انار کنند، شیرین گردد.

سرگین آدمی سود دارد آن را که فطر قاتل خورده بود. شربت وی دانگ سنگی: در خمر کنند و بازخورند. و داروی خناق است. غایط اورام حلق را بنشاند. اگر یک درم سنگ غایط در آب کنند، اسهال که مفرط کند بازبندد و فعل بیش باطل کند. (و بیش سمی قاتل بود، از هند آورند) اگر عضهی آدمی که سم دارد غایط را بسوزانند و بر آن کنند، سم را به خود جذب کند.

ابرص که پای بر قدم شخصی نهد، تعدی کند. و در شهرهای روم ابرص را در عمران نگذارند. رسن مصلوب مصروع را سود دارد تعلیق وی. خاک مدفون بر خفته افشانند، دیر از خواب درآید. بدان که آفریدگار بنی آدم را مختلف آفرید. و ما یاد کنیم أمم را که از ما دور افتادهاند وغریب ترند وخواص بقاع.

گویند از آن سوی مکران کوهیست آن را «جبل پلنگان» خوانند، در گل وی همیشه صورت آدمی بود و اگر مردی پارهای گل بردارد، بشکافد، صورت آدمی ببیند در آن. و این نادر است و در کتاب «بابل» یاد کردهاند. در آن گل، پیکر آدمی بود مصوز و اگر آن گل را جمع کنند و به آب بگذارند اندک و بشکافند، در اندرون وی صورتی بینند. و این نزدیک است به این آیت که «خلقکم من طین.» و گویند از دست راست قسطنطینیه، دریاست، در ایام ربیع به جوش آید و سرهای

تا بدانی دعوی کردن محمود نیست.

و گویند مردی طفلی را بر دوش داشت، پیراهنی سرخ پوشیده و میگفت «کودکی را که دیده است بر این صفت؟ - که از من گم شده است.» گفتند «بر دوش داری و می جویی؟» این مقدار گفته آمد از قول حکما در خواص آدمی. و ما فصلی بگوییم در خواص زنان.

عقیل ابن علفه راگفتند «دختر را به شوهر ده - که زن گوشت است و سگان قصد آن کند»

گفت «من دختران ms106 گرسنه دارم تا بطر نکنند و برهنه دارم تا بیرون نیایند.» و زن را حال از چند وجه بیرون نباشد: یا شوهر دارد و مدتی با وی بود، یا شوهر ندارد. بر هر حال، هر گه مردی بیند، شهوت مردهی وی به حرکت آید - اگر چه زنی بود که از آن دیندارتر نبود. چندان بس که با مردی خالی شد، از وی ضعیف تر و رسواتر کس نباشد. سعید ابن مسلم گفت که «اگر هزار مرد زن مرا برهنه ببینند، چنان زیان ندارد که زن من مردی را بیند.» زیرا مردان را شغف به زنان کمتر از شغف زنان بود به مردان. روزی، انجشهی حادی شعر میخواند به آواز خوش. پیغامبر گفت «آبگینه را نشکنی!»

مثل زد زنان را به آبگینه. یعنی زنان حاضرند و میشنوند، طاقت آواز تو ندارند. و آبگینه سریع الانکسار بود.

و هر زن که مفسد شد، هرگز مصلح نگردد. و همچنین، مثل زنان به استخوان پهلو زد - که در آن استخوان هیچ منفعت نبود و کج بود، راست نشود، و اگر راست کند، شکسته شود. وچون آفریدگار حوارا آفرید از پهلوی چپ آدم به نشتر، جبرئیل آمد و استخوانی کج به وی نمود. گفت «آن چیست؟» گفت «کج است. از وی چشم راستی مدار!»

گفت «من خوابی دیدهام.» حسن سه طلاق وی بداد. عباس ابن عبدالله ابن حارث را به شوهر کرد. وی را بکشتند، میان حیره و کوفه. و از حیوانات، شومتر ms108 از موش نیست. و سگ مردارها را بخورد و موش را بنخورد. و موش در خواب زن باشد. حکا گویند که کزدم چون زنی را بگزد، چون جماع کند، درد وی ساکن شود. بدان که زنان نیک باشند، ولیکن اندک باشند. و قوام عالم به ایشان است و مردان را از ایشان زایند و حق تربیت و شیر دادن و حضانت دارند. اگر نه ایشان اطفال را تیمار دارند، که تیمار تواند کردن؟ و باشد که در میان زنان زنی بود که چندان عقل و کفایت دارد که به صد مرد ندارند. و شیرین زنی بود کامل از اولاد ملوک روم. کسرا آپرویز - ملک عجم - وی را بخواست و به وی شغفی داشت و مالها و گنجها بنهاد.

چون شیرویه پدر خود را بکشت، طمع در شیرین کرد.

گفت «من حلال نباشم بر تو.»

شیرویه مال و خزینههای وی به غارت ببرد و بهتانها نهاد بر وی.

جملهی ترتیبها بساخت و خود را از بهتانهای شیرویه پاک گردانید و کشندگان اپرویز را بداد کشتن و تبرای خود بجست و مال خویش که به غارت برده بود باز ستد و بر مستحقان نفقه کرد. دستوری خواست که «بر سر تربت کسرا اپرویز روم و امانتی دارم، به او سپارم.»

بر سر مرقد آمد و به روی درافتاد. و انگشتری داشت پرزهر، آن را بخورد و جان بداد. و به نام نیکو و دامن پاکی از دنیا رحیل کرد.

و سپاه شیرویه بداعتقاد شدند در حق شیرویه. تا مدتی نزدیک، وی را بکشتند.

حکما گویند بوی زن حایض زیت و کامه را تباه کند. و اگر زن حایض به مبقله بگذرد، ترهها را تباه کند. اگر به خیارستان بگذرد، تلخ گردد. اگر زن حایض به سداب بگذرد، خشک شود. اگر حایض در آینه نگرد، تاریک شود. اگر به کندوج انگبین بگذرد، زیان صعب کند. و جماع با زن حایض دل ms109 کور کند و فرزند ابله زاید. و جانوریست آن را ذراریح خوانند، اگر یکی آدمی بخورد، بمیرد - که سمی قاتل است: بوی زن حایض به ذراریح رسد، بمیرد. اگر حایض دست بر مصروع نهد، ساکن گردد. اگر خرقهی حیض بر سر چوبی کنند و اشارت به آتشی عظیم کنند، بمیرد. اگر خرقهی حیض بر دنبال کشتی بندند، باد زوبعه از آن بگریزد. و شنیدم از اهل «انجیل» که دریای محیط بنالید از جانوری که آن را «تنین» خوانند که دریا را زیر و زبر میکرد و حیوانات را میخورد. آفرید گار به وی نداکرد که «ای دریا، شکر کن که در توزن نیافریدم و تو را به زنی بد مبتلا نکردم.» حکما گویند اگر زن حایض برهنه گردد و از قفا بازافتد، هیچ سباع گرد وی نگردد و اگر سرما سخت بود، سرما ساکن گردد. اگر دختر عذرا زنی حامل راگوید «اگر بزادی، والا تو را به شتری بندم و در بیابان رها کنم،» حالی بزاید. و زن حایض را اثرها باشد. و جهودان گرد حایض نگردند و نان به سر چوبها به ایشان دهند. و این سخنها هیچ گزاف نبود و از سر تجربتی گفتهاند.

گویند که در شهر حضر، در زمین جزیره، حصنی محکم بود، هرگز کس آن را نتوانست ستدن. ملک شاپور ذوالاکتاف خواست که بستاند. چند سال جنگ کرد. وی را گفتند که «حیض زن ازرق چشم بستان و با خون کبوتر بیامیز و بر رق ریز و در گردن فاخته بند و بر سور شهر حضر افکن!»

وی چنان کرد. حالی، اساس حضر بیفتاد و بناها ازیکد یگر جدا شد و حضر را بستد.

و هندوان از حیض زنان کارهای عظیم کنند و دعویها کنند. این مقدار اینجا کفایت بدان که آدمی را چون خصی کنند، طبع وی بگردد: نه به درجت فحلان بود، نه به درجت زنان. و هر جانوری را که ms110 خصی کنند، گوشت وی سبک گردد و بدخویی از وی برود و صنان و گند وی کمتر شود. اما آدمی را چون خصی کنند، تند شود و دراز گردد یا کوتاه، یا فربهی فربه، یا لاغر لاغر. و دل وی رقیق گردد و بسیار گرید و چون خشم گرفت، دیر راضی شود. و اگرچه آلت شهوتش باطل شود، شهوتش یکی صد شود. و معدهاش گرم گردد و موی اندامش بریزد. حکما گویند خصی را اندام ها نرم شود و عصبش سست گردد. و باشد که حدث کند و بول کند در فراش. و هرگز زن و خصی اصلع نگردند. و اندک خورد ولیکن بسیار خسپد. و آوازش ضعیف گردد. اگر مرد را ریش بود، وی را خصی کنند، ریش بیفکند. و موی ابرو نیفکند، زیرا که ابرو از شکم مادر آورده است. و ازن باشد که لحیه دارد، چون حیض بدید، منقطع شود. زیرا که موی از خون روید. و محمد ابن راشد را دختری بود، ریشی تمام داشت. شبی، به عروسی رفت. زنی فریاد کرد که «این مرد است.»

زنان غلبه کردند و قصد زدنش کردند. وی عاجز شد. فریاد میکرد «من زنم.» نشنیدند. عورت را برهنه کرد تا وی را بگذاشتند.

و در قبیلهی ربیع، خصیای بود نام وی اثیر. روزی، سید وی بر بام بود. نگه کرد. اثیر را دید که با گوسفند لواطه میکرد. خواجه را بدید. بگریخت. وی را دریافت. و آن شب، به گور خفت.

این قدر از بهر آن گفته آمد تا آدمی را مثله نکنند - که قطع آلت نسل مبارک نبود. و فحل را به آن که خصی کنند و آلت شهوت ببرند، از شهوت و مردی نیفتد.

گویند که معاویه روزی در پیش میسون بنت بجدل رفت - مادر یزید. خصیای با وی بود. میسون روی را بپوشید. معاویه گفت «از خصی پنهان شدی؟»

میسون گفت «بدان که عضوی از اندام وی ببریدند، حرام حلال شود؟»

و بدان که خصی چون از حبشه بود، عفتی و آرامی ایشان را حاصل میشود که رومی را نشود. اغلب خصیان حبشه صاحب فرمان شوند.

حکما گویند خصی را که در خواب بینند، فریشته بود. و یکی گوید «خصی در خواب به که در بیداری.» و مار را در خواب بینند، بهتر که در بیداری. به حکم آن که ماردر خواب مال بود. و ما یاد کنیم گروه عاد را که بر چه صفت است، تا صنع کامل آفرینده بدانی.

و از این نسل، گروهی در شهر آریحا بودند. موسا یوشع ابن نون را به ایشان فرستاد. ایشان یوشع را و قوم وی را بگرفتند و ms112 در آریحا بردند و به کوچکی ایشان میخندیدند و گفتند «به چه دلیری، قصد اریجا کردید؟» پس، همه را به در کردند.

و در ولایت ایشان، باغها بود و میوههای بسیار. تا به چند مرد اناری بر گرفتندی، بر چوب بسته، و به دوشها میکشیدندی. پس، یکی پیش موسا آوردند و صفت میوههای ایشان میگفتند. موسا بترسید. و ایشان گفتند «ما در آریحا نیاریم رفتن تا این عادیان جباران آنجا باشند.»

آفریدگار گفت «حرام کردم بر ایشان که در آریحا روند، تا چهل سال!»

پس، چهل سال در تیه بماندند و راه پس و پیش نمیبردند و روزی تا شب راه کردندی، پس هم با جای خیمه زدندی، تا همه هلاک شدند، میان شام و مدین. و هارون در آن تیه وفات یافت.

پس موسا به در آمد و قصد اریحاکرد - و اغلب لشکر وی هلاک شده بود -و آریحا بستد. * اما عوج ابن عنق شخصی بود عظیم مادر وی دختر آدم بود. و عوج با در سرای آدم زاد. و عمر عوج سههزار سال بود و بماند تا روزگار نوح. وی را در کشتی نگذاشت. و آب طوفان تا کمرگاه وی بود. و جباری عظیم بود. در مشرق و مغرب و بر و بحر گردیدی. تا روزگار موسا بماند. به تیه رسید. موسا را دید با قوم وی. کوهی برداشت دو فرسنگ درازا، تا بر سر ایشان زند. مرغی بر سر آن کوه نشست و منقار بر آن زد، کوه در گردن عوج افتاد. موسا عصا بر کعب عوج زد. بیفتاد و جان بداد. و این از معجزهی موسا بود که این جبار رابر دست وی هلاک کرد.

به روزگار انوشه روان عادل، در کتابی یافت که آفریدگار دارویی آفریده است که بر مرده ریزند، ms114 زنده گردد. و در آفاق میجست، نمییافت. وی را نشان دادند که «در ولایت سرندیب، مردیست بر کوه سرندیب، عمر دراز دارد، از مردمان متقدم. مگر او بداند که این دارو چیست.»

انوشه روان مالهای بسیار بداد و کس فرستاد به ولایت سرندیب.

به ولایت سرندیب رسید، احوال این مرد میپرسید. گفتند «شخصیست عادی. روی ننماید. به ناگاه وی را ببینند. هیکلی سهمناک دارد. و بر کوه رهون باشد.»

این مرد رفت و تفحص میکرد، تا وی را دید در شعبی از کوه: مردی سیاه، چندان که نیزهای بالای وی، دو ناب از زیر لب بالا برآمده، بینی چندان که یک آرش. از وی پرسید. سخن او هم فهم نمیکرد. تا هندویی را برد و پرسید از حال این دارو. گوید «این دارو من میدانم. و آن نیست مگر حکت- که دلهای مرده زنده کند.»

پس، در روزگار گذشته، از این شکل عادیان بودند.

گویند که اسکندر را چهل زن بود عادی، پیشرو لشکر بودندی و لشکر دشمن او ایشان شکستندی. و سبب آن بود که اسکندر دو جزیره دید از جزایر خالدات: یکی پراز مردان و یکی پر از زنان. و گفتندی هر سال به یکدیگر رسند و زنان آبستن گردند. چون بزایند، دختران را میدارند و پسران را به جزیرهی مردان فرستند. اسکندر را خشم آمد و قصد کرد که ایشان را از جزیرهها به زیر آرد و اسلام بر ایشان عرض کند. ایشان طاعت وی نداشتند. بسیار بکوشید. لشکر اسکندر از آن زنان می گریخت و مردان مطیع شدند. اسکندر درماند. نامهای نبشت به ارسطاطالیس که «دو جزیره یافتم، در یکی مردان

چون نامه به اسکندر رسید، کس فرستاد به جزیرهی زنان و گفت «من از پیش شما برخیزم، به شرط آن که چهل زن از شما در خدمت من باشند و جواب دشمنان من دهند.» بر این شرط، زنان به زیر آمدند. و هر یکی چنان بود که اسپی از میان پای ایشان بیرون میرفت و در هیچ خرگاه و خیمهای نمی توانستند رفتن. در هر مصاف که رفتندی، اسپان و ستور از ایشان برمیدی. اگر خصم در دست زنی افتادی، به جز آن که سرش بکندی یا هر دو پایش بدریدی، هیچ نکردی. جملهی لشکرها از ایشان میگریخت و هیبت اسکندر در عالم افتاد، تا جهان مسخر کرد.

پس، در عهدها، از این آشکال بوده است. تا خایهی جانوری در بلاد اشکانیان آوردند، بر شتر بختی نهاده. و بنیاد این قوم از ایشان بود که اسکندریه کردهاند. و کسی که رسیده باشد، بیند سرای اسکندریه و ستونهایی که بر جای مانده است، استدارهی هر عمودی چهار مرد دست در هم دهند گرد آن درنیاید و ستونی دیگر بر سر آن ستون نهاده، بداند که این معنی راست است که آن مردان که چنان عمود کنند و آن را نصب کردند، به چنین مردان و قوتها کردند.

بدان که در هر ایام آفرید گار شگفتی آفریند و آن را منکر بودن از خذلان بود. و به روزگار مکتف بالله، در ناحیهی عرب، دو زن پدید آمدند و ره میزدند. لشکری می رفت که ایشان را بگیرد، بعضی را بکشتند و بعضی بگریختند. مکتف لشکر دیگر فرستاد. منهزم شدند. خلیفه درماند و گفت «دو زن چندین مرد را هزیمت کردند؟ این منکر است.»

پس، زنی را بفرستاد تا به عجز آنجا رفت و احوال ایشان می پرسید.

گفتند «ما دو زنیم از بنی آدم. ولادت ما در این کوه بود. گوشت ms116 آدمی خوریم» و دیگر هیچ سخن نگفتند.

این زن بازگردید.

پس لشکر خلیفه به چند گروه ییود و به شب کمین کردند و آن هر دو زن را خفته بگرفتند و بکشتند. و سرهای هر دو بر نیزه کردند و در شهر بغداد آوردند. و از آفاق به نظاره می آمدند.

و از جملهی عادیان در هر عصری بودهاند. و از ذوالقرنین پرسیدند که در عالم گردیدی و از ظلمات گذشتی، از عجایب چه دیدی؟ گفت به بابل، کوهی دیدم سر وی ناپدید، ابری بر سر وی و در زیر وی بحر عمیق. چون به میان بحر رسیدم، شخصی دیدم بس جسور و سترگ و عظیم بر سر آب، همه اندام وی پراز موی، و وی را دو گوش پهن. اسکندر گفت از وی بترسیدم، نام آفریدگار گفتم و پرسیدم که «در این آب چه کنی؟ دیوی یا پری؟»

گفت «من بنی آدمم. و از این سو شهریست که آن را افراسیاب بنا کرد از استخوان ماهی. و خوردن ما گوشت ماهی بود. و هر چه افراسیاب جمع کرد از مال و گنجها در این شهر است. و ما را در این زمین توالد و تناسل افتاد. و از حرارت آفتاب، در آب باشیم. و شکل ما چنین است که بینی.» اسکندر گفت «خواهم که شهر شما ببینم.»

گفت «نتوانی آمدن. و لیکن من چند شخص را بیاورم تا ببینی.»

رفت و چهل مرد را آورد، هر یکی جام زرین بر دست پر از گوشت ماهی، پیش اسکندر بنهادند و بازگردیدند. و اسکندر از علما پرسید از حال ایشان. گفتند «این قومیاند از بنی آدم. چون بر این ساحل فرود آمدند، از عفونت آب، در هوای فاسد، صورتهای ایشان بگردید و شکل ایشان سهمناک شد و اندامها بهیمی شد. تا به حد بهایم شدند و از درجت انسانی بیفتادند و در این ناحیت بیران مقام کردند و به ms117 ماهی خرسند شدند.» شنیدم که به روزگار سلطان سنجر، رسول رسید از ولایت چین و انگشتریای آورد چندان که کمرگاه مردی، نگینی بر آن به وزن یک من، و گفت «ملک چین میگوید جد

سنجر پرسید از امام محمد مهانی که «جواب این چه گویم؟»

محمد مهانی جواب نبشت «اگر مفاخرت به جد خویش میکنی، چه دانی؟ - که جد من در آن عهد بزرگ تر از جد تو بود و خاتم او بزرگ تر از خاتم وی بود. و اگر مفاخرت به نفس خود میکنی، از خراسان تا بلاد چین به لشکر غرق گردانم.»

مقصود از این آن است که در روزگار ماضی، هیاکل و اجسام بزرگ تراز این بوده است. و از آنسوی جوی روس، قومیاند بلندبالا و عظیم و طبعی دارند بهیمی، نوعیاند از یأجوج ومأجوج. و احمد ابن فضلان گوید از تکین شنیدم که ملک بلغار مرا حکایت کرد که قومی از بلغار به اتل رسیدند، به وقت مد دریا. روزی، ضجه و فریادی برآمد عظیم از آن ولایت که «شخصی بر سر آب ظاهر شد. اگر از امتیاند و به ما نزدیکند، ما را در این دیار مقام نماند.))

ما رفتیم تا به نهر اتل. شخصی دیدم دوازده آرش بالای وی، سری بزرگ، دو بدست بینی وی. بترسیدم. با وی سخن می گفتیم، جواب نداد. نامهای به شهر ایسو نبشتیم، سه ماهه راه، که «شخصی بر این صفت اینجا افتاد. خبر کنید ما را تا از کجا آمده است!»

جواب باز رسید که «وی را آب آورده است. قومیاند برهنه، چون بهایم. آفریدگار روزی ایشان از ماهی کرده. و از ما هیچ آدمی در آن ولایت نیارد رفت.» آن گه، تکین وی را بگرفت، ms118 به سبب آن چه هر چه به دست وی میافتاد میخورد و یا برهم میشکست و کودکان را بخوردی. وی را به سلسله در درختی عادی بستند. و تکین گفت اگر خواهی، به تو نمایم.

احمد ابن فضلان را بردند تا زیر درختی، گفت وی را دیدم افتاده، هر ساقی چندان که جذعی عظیم، گوشت وی مرغان خورده، قالب تن وی آنجا افتاده. قومی گفتند که «این از نسل یأجوج است و آب وی را بربوده است و از این جانب آورده»

این مقدار از شگفتی عادیان اینجا کفایت بود، تا در قدرت آفریدگار اندیشه کنند و

و ما فصل دیگر بگوییم در شگفتیهای آدمی در هر عهدی که بودهاند. یکی الیاس بود، در پادشاهی احب، در بنی اسرائیل.

و ظلم آحب به غایت رسید. پس الیاس ابن یامین خدای را بخواند و بر احب نفرین کرد: قحطی پدید آمد. پس، دعا کرد، نجات یافتند. دگربار عاصی شدند. الیاس گفت «الاهی، مرا از این قوم ظالمان برهان!»

آفریدگار وحی کرد به وی که به فلان صحرا رود و آن مرکبی که پیش آید بر وی نشیند و نترسد. إلیاس رفت به وعده به آن صحرا. ساعتی توقف کرد. از دور اسپی دید از آتش عظیم تر. می آمد تا نزدیک الیاس، پیش وی باستاد.

إلیاس بر وی نشست و وصیت کرد به إلیسع ابن آخطب و قوم را به وی سپرد. آفریدگار لذت طعام و شراب از وی باز بستد و نور در وی پوشید. و آن مرکب بپرید و إلیاس را ببرد. و هنوز زنده است و در صحراها و بیابانها گمشدگان را راه نماید. وکار وی شگفت است. و همچنین، خضر ابن عامیل کاری شگفت دارد - که آب حیات خورد و زندگانی دراز یافت و همچنین در ms119 دریاها و مرغزارها باشد و درماندگان را دست گیرد و مظلومان را برهاند. گویند که ملک آپرویز خشم گرفت بر شخصی، وی را براند و سوگندی خورد که روی وی نبیند تا خضر را بیاورد. این شخص در بیابان ها میگردید و خدا را میخواند. وقتی، در مفازمای

سام وی را طلب میکرد، تا خبر یافت از وی. به نزدیکی آن کوه آمد. پسر چون سام را بدید، قصد پدر کرد. سام دست وی گرفت و گفت «ای دستان زر!»

سخن وی فهم نمیکرد. تا روزگار دراز برآمد و سخن آدمی بیاموخت. و وی را پسری آمد نام وی رستم دستان - که به شجاعت وی مثل زنند.

پس، این پسر را «زال» گفتند و شگفت بود: روسیاه و مویسپید. و آن که تربیت وی سیمرغ کردی، بی شیر پرورده شد. و پدر رستم بود.

و از جملهی نوادر بنی آدم که اعجوبه بود، پهلوانی بود نام وی نریمان - جد رستم دستان. چون وی را ملک به ولایت ترکستان فرستاد و فغفور چین را بکشت و ولایت وی را مسلم شد، می پرسید از احوال آن اقلیم. وی را گفتند «در این ولایت ما شگفتی ست عجب: و بیابان خشک بی آب، در آن کوهی عالی، هر وقتی شخصی ظاهر گردد ابلق، سیاه و سپید، مانند گاومیش، دندانهای دراز، مانند دندان خوک، و چنگ شیر، بر سر کوه آید برهنه و آوازی کند، همهی حیوانات جمع آیند و ایشان را آب دهداز چشمهای که او داند، پس ناپدید شود.»

گویند نریمان را این سخن عجب آمد. عدتی ساخت و به این بیابان آمد تا وی را بدید. و در صنع باری نظر کرد و از نواحی می پرسید ms122 حال آن. کس را از آن آگاهی نبود. بازرگانی حکایت کرد که به ساحل دریای زنگبار، روزی غریوی برآمد از ملاحان که «جانوری از دریا برآمد.» و ملاحان وی را بگرفتند و دست و پایش ببستند. به آدمی ماند به هفت اندام، اما پوستش مفلس بود، چون پوست ماهی. نه طعام میخورد و نه شراب. سه روز بماند، آن گه بمرد. و این جنسی بود از بحریان، مانند آدمی.

به شهر قرطبه، از ولایت اندلس، هندویی بود یکچشم. به شب در آب رفتی، تاروز در قعر آن بخفتی و چون ماهی دم نزدی.

و از جملهی نوادر، ملککی کاووس بود. جنیان مسخر او شدند، در عهد سلیمان، و از بهر وی شهری بنا کردند و سور وی برنجین. و از شگفتی وی، یکی آن بود که طعام خوردی، حدث نکردی. و مظفر بود. کلبی گوید آفریدگار چندان قوت به کی کاووس داد که از زمین برخاستی و در هوا شدی. و کی کاووس را «صاحب النسور» خوانند - که بر چهار کرگس سوار شد که در زیر تخت وی آمدند و بپریدند تا به سحاب رسید، قوت ایشان بنماند، بیفتاد. و آن روز، حدث کرد. و در دست ذوالاذعار ابرهه اسیر شد. و مفلوج گشت. پس رستم دستان وی را بازستد و ببرد تا آمل. از وی سیاوش بزاد. و به زمین سیراف افتاد. و سپاه وی به طبرستان بود. وی را آب و شیر دادند، نام آنجا «سیراو» گردید. ذوالثدیه در عهد علی بود. چون به حرب خوارج آمد، به نهروان، علی گفت «ذوالثدیه را بیاورید کشته، تا این حرب بیارامد!»

بجستند، نیافتند.

گفت «حرب بیارامید. او کشته شده است.»

پس ریان ابن صبره وی را دید کشته، بر ساحل نهروان. وی را بدیدند، بر بازوی وی ms123 دو پستان بود. آن را بکشیدند، تا سر انگشت برسید، دیگر با بازو آمد.

علی ابن ابی طالب گفت «الله اکبر! هرگز من دروغ نگفتهام. شنیدم از پیغامبر که گفته بود که بکشی مردی را منکر به نهروان، نشان وی این است.»

در عهد ذوالقرنین، خبر آمد که «به زمین بابل، زنی بچهای بزاد که سر شیر دارد.»

وی را حاضر کردند. و همان روز، آن مولود بمرد.

اسکندر بترسید. حکنا گفتند «طالع اسکندر اسد است. و اسد بمرد، اسکندر را وقت وفات نزدیک شد.» اسکندر بگریست و نامه به مادر نبشت، به عموریه، و وصیتها کرد و تابوت زرین ساخت. روز سیم، از دنیا رحیل کرد، به دامغان.

110

پس لشکر دو گروه شد: فارسیان گفتند «اینجا مرد، وی را اینجا دفن کنیم، تابوت وی در جهان چرا گردانیم،» رومیان گفتند «اسکندر بر آن خاک ریزد که از آن پرورده شد.»

وی را ببردند تا به روم و وی را دفن کردند. و بعد از این، یاد کنیم فصلی چند در درجات بنی آدم در علوم: بعضی عطای الاهی بود، چون نبوت انبیا، و بعضی موروث بود، چنان که جمال و قوت، و بعضی مکتسب بود و تعلیمی، چون علومهای فقهی و طب و غیرها. و ما اول، فصلی یاد کنیم در شرف نبوت و آن که الاهی ست.

فرمود «خدا داناتر است که رسالت که را باید دادن.» به ابراهیم داد و پدرش بت تراش بود و کنعان را نداد و پدرش - نوح - شیخالمرسلین بود.

بدان که اول و اساس همهی رسولان ابوالبشر - آدم - بود. وی را بیافرید از خاک. مقربان ملائکه را فرمود که وی را سجود کنند.

همهی ملائکه سجود کردند، مگر ابلیس.

آفریدگار بر وی خشم گرفت. وی را به لعنت کرد و صورت وی بگردانید.

ملائکه از سجود سر برداشتند. ابلیس را دیدند روی سیاه شده، بترسیدند. یک بار دیگر سجود کردند. ms124 (از این سبب، سجود دو بار آمد.) پس آدم بر تخت نشست و بخفت. آفریدگار حوا را از پهلوی چپ آدم بیافرید. وی را گفت «ای آدم، زن کج است. از وی چشم راست مدار!»

و دوستی زنان در دل مردان از آن سبب است که زنان را در بهشت آفریدهاند و آدم را در زمین.

پس حوا گستاخی میکرد با آدم. آفریدگار موی محاسن آدم بیافرید، تا حوارا از آن هیبتی به دل رسید.

111

بدان که محمد ابن عبدالله ابن عبدالمطلب آخر الانبیاست. وی را «خاتم النبیین» خوانند. و در کتبها که آفریدگار فرستاد مذکور است. وی را «محمد» و «احمد» و «حامد» خواند. و همهی رسولان أمتان را خواندهاند و خبر داده که «پس از ما، پیغامبری آید نام وی احمد، اوثان و بتان را بشکند و گنجهای ملوک بردارد و بر امتان خویش قسمت کند. تولد وی به مکه بود و هجرت وی مدینه بود و مدفن وی یثرب بود، مملکت وی در شام بود، ملت وی در عالم بود.» و به این سبب، علمای جهود و روم به مدینه آمدند و به آن حدود مقام کردند، خاصه در خیبر، تا مگر وی را دریابند. و هیچ روزگاری نبوده است که آیاتی و اعجوبهای از صحت نبوت وی ندیدهاند.

آوردهاند که سلطان محمود غزنی ولایت هندوستان را بگشاد، حکیمی چند را اختیار کرد از آن ولایت و از ایشان پرسید از عجایبی که در جهان دیدهاند.

یکی گفت «من یاد دارم روزگاری که زلزله ظاهر شد و همهی ایوانها و تاقها که به سنگ کرده بودند بشکافت. و ما را به شهر مولتان بتیست، هزار سال است که بر تختی بود و آن بت از ms125 آسمان آمد. آن شب، به روی درافتاد. ندانیم که سبب چه بود.» سلطان گفت «آن شب بود که محمد ابن عبدالله از مادر بزاد. و در قهستان، کوه شبدیز شکافته شد.»)

حکیمی دیگر گفت که «روزی دیدهام که ماه در آسمان به دو پاره شد و مردم بترسیدند و گفتند آخر جهان است. بعد از ساعتی دیگر، هر دو جمع شدند. ندانیم که سبب چه بود.»

محمود گفت «کافران از پیغامبر درخواستند که ماه را دونیم کند، وی بکرد.»

احمد ابن عبدالله گوید من با اغلب متقلد به غزا رفتم، به افریقیه. آن را بگشودیم. روزی، بانگی برآمد که «دشمن رسید.» ما را بگرفتند به اسیری و به رومیه بردند و به سلسله در کفهای، در چاهی گذاشتند. چون به زیر رسیدیم، مدینهای عظیم دیدیم، در آن اسیران.

روزی، موکل درآمد و گفت «البشارت- که ملک را پسری زاد و نذر کرد که اسیران را بگشاید.» و ما را جمله بیرون کرد. و هر یکی شمعی در دست گرفت و از پیش گاهواره می رفتیم تا به صومعهای رسیدیم از نحاس، بر سر آن عمودی از نحاس، در زیر وی حوضی از رخام. و آبی عظیم میجوشید از فواره. تمثال مردی عمامه بر سر و شمشیر حمایل کرده، نیزه در دست، بر اسپی نشسته. و آب فواره بر سر این تمثال فرو می آمد و از دو جانب تمثال، دو صورت دیگر نهاده. و آنجا راهبی نشسته و چندان زرینه و جواهر گرد آن تمثال نهاده که قیمت آن خداداند. و آن مولود را آنجا آوردند و پیش آن بت سجود کردند و بر آن آب وی را بشستند و بازگردیدند.

من از آن راهب پرسیدم که «این صورت و این کتابت که بر این صومعه نبشته است چیست؟)

گفت «تو از کجایی؟»

گفتم «از ولایت دور»

گفت «اگر از رومیهای، گویم صورت عیساست و اگر غریبی و خواهی ms126 که راست بگویم، صورت آخرالانبیا و خاتم المرسلین است. و این هر دو صورت وزیران ویاند. بر اهل سوریه غلبه کنند به شمشیر.»)

گفتم «چرا آب بر سر او فرو می آید؟»

گفت «زیرا که وی طهور دوست دارد.»

گفتم «این کتاب چیست؟»

گفت «نبشته است که از اولاد و آقارب وی، پسری به اینجا رسد و بگشاید.»

احمد ابن عبدالله گفت من به گریه افتادم و پیش وی به سجود رفتم و گفتم «من این صورت می شناسم. صورت محمد است. دیگر صورت ابوبکر و عمر است.» و بازگردیدم. و میگفتم الحمد لله که در ولایت کفر هنوز به و سیلت محمد ابن عبدالله تعیش میکنند. و بعد از چند روز، معتصم قصد سوریه کرد و آن را بستد و زن و بچهی ملک روم به غارت ببرد. اینجا این مقدار کفایت بود - که قصص انبیا در کتبها آوردهایم. و ما فصل دیگر بگوییم در حذر کردن از مدعیان.

و ابوالورقا سهیم حنف گوید که مسیلمه اول در بازارها گردیدی و افسونها خواندی و علم حیل و نیرنجات طلب کردی. روزی، خایه در سرکه افکند تا نرم شد و بکشید تا دراز شد و در قارورهای کرد سرتنگ. پس خایه سرد شد و خشک شد و به حال خود آمد. آن را به قبیلهی بجاعه برد و گفت «این معجز من است.»

جماعت نادان تابع وی شدند. روزی دیگر، کبوتری را پر ببرید و گفت «من پر این کبوتر درست کنم، چنان که بپرد.»

گفتند «اگر تو این بکنی، ما به تو ایمان آوریم.»

پس، وی را به خانه برد. و پرهای کبوتری درست پنهان کرده بود، اصول پرهای درست در سولاخهای پر بریده نهاد و سخت کرد. و به در آورد و بپرانید.

جماعت ms127 تابع وی شدند.

بعد از آن، گفت «امشب، فریشته خواهد آمد به من. هر که در وی نیک نگه کند، کور گردد.»

آن گه، علمی ازرق بکرد و دنبالها و جناحها بساخت، به لونهای نیکو، و ریسمان دراز در آن بست. و شبی تاریک، همه منتظر استاده تا وقت سحر، همه را خواب غلبه کرد. پس، آن رایت را بگذاشت و باد در جوف وی افتاد و بالا برد و اهل یمامه استاده، فریاد برآمد که «نزول فریشته است.»

همه در خانهها گریختند. و اهل یمامه به نبوت وی ایمان آوردند.

پس ابوبکر صدیق همهی غزاها کرد تا وی را هلاک کرد.

عیینه لشکر را گفت «بازگردید - که این مرد دروغزن است.» و خالد ابن ولید عیینه را بگرفت و غل برنهاد و به ابوبکر صدیق فرستاد. و طلیحه بگریخت، به شام افتاد. و چون به دست عمر ابن خطاب افتاد، گفت «تویی قاتل عکاشه. من هرگز تو را دوست ندارم.» طلیحه گفت «الحمد لله که وی ms129 به دست من شهید شد.»

پس، گفت «از کهانت تو چه مانده است؟» گفت «نفخة او نفختان.» - یعنی اندکی. بدان که سجاح بنت حارث دعوی نبوت کرد، بعد از پیغامبر، به زمین جزیره، و چندهزار مرد تبع وی شدند، از بنی مالک و بنی تغلب. چون کار مسیلمه قوی شد، سجاح برخاست و به جنگ آمد. مسیلمه بترسید و هدایا

عمر ms136 گفت «صدق رسول الله. آن مرد دجال بود که یاری شما داد و من این از پیغامبر شنیده بودم.» مقصود از این حکایت آن است که بدانی که معجز از این گونه باشد و از قدرت و یاری آفریدگار بود.

آن روز که پیغامبر فتح مکه کرد و بتان را از کعبه به در انداخت، بتی بود در آن میان از سنگ، از آفاقها به زیارت وی آمدندی، آن را آزر تراشیده بود، نام وی «منات» بود، پیغامبر بیرون افکند. هندویی برداشت و پنهان کرد و به هندوستان برد و آن را به صد برابر زر بفروخت. شهریست به هندوستان، نام این شهر «سو» گویند، آن بت را در آن سو نصب کردند، بر سر آسیابی زرین. این سخن به پیغامبر گفتند. پیغامبر گفت «مردی از أمت من، نام وی موافق نام من، آن را باز آورد و هلاک آن بت بر دست وی بود.» روزگاری برآمد، تا به عهد سلطان محمود غزنی که هند را بستد و سو را بگشود و منات را به خانهای زر میخریدند، نفروخت و بت را برکند و با غزنی آورد و بشکست و در عتبهی ایوان افکند.

پس معجز ازاین سبیل بود که از روزگار ناآمده خبر دهد.

روزی، هندویی در روی پیغامبر نگه کرد. کاهی بر روی او بود. هندو کاه را برداشت. پیغامبر گفت «بیض الله وجهک!»

روی هندو سپید شد. و امثال این، از معجزات. و این کتاب برنتابد. و ما بعد از این، کرامات اولیا بگوییم.

یکی گفت با حسین حلاج بر منظرهای نشسته بودیم، در بغداد، و در سوق ثلاثا نگه می کردیم. در شباک فراز کرد و دگربار بازگشود. گفت «چه میبینی؟»

گفتم «بیابان سماوه.»

دگربار در یبست و بازگشود. گفت «چه میبینی؟»

گفتم «کعبه.»

و از این جنس حکایتها کنند از گرامات اولیا. و ما بعد از این، بابی یاد کنیم در علم کیمیا. بدان که علم کیمیا صنعتی ست لطیف، روحانی. و اکنون این علم از میان بعضی خلق فوت شده است. و بعضی از حرفتها ظاهر است و علم آن فایت. چنان که مصحفهای کوفی که نبشتهاند و حروفها ms138 و اشکالها کرده - که به عمری یک ورق از آن کاتبی نتواند نبشتن. کافها و صادها کرده، اگر صد بینی، همه بر یک نسق - که میان کافی درهم نیامده باشد. و کس نمیداند که آن چون نبشتهاند یا به قالب نهادهاند. دیگر، علم کیمیا: و طبقهای چینی و تاسهای سجزی سپیدرو، یکی صد من و هفتاد من، کم و بیش نیاید و کس نمیداند که آن را چون کوفتهاند و بر چه سندان کوفتهاند و به کدام کلبتین برداشتهاند. و امروز، صانعان حاذق بالای ده من تاسی نمی توانند زدن. و کوزههای

و من طبق چینی دیدم به وزن هشتاد من. جمعی روگران در آن تأمل کردند که «این را چه گونه کوفتهاند؟»

جوانی دعوی کرد که «این چینی را قرص تنک کنند و چهارتا بنوردند و میکوبند، پس یکتا کنند.»

چون بیازمودند، میسر نشد.

و علم بازیج مندرس شد و علم قنادیلها و میناها و خودهای فرنگی یکپاره آهن کس نمیداند و به مرگ علما فایت شد. پس، روا باشد که علم کیمیا مندرس شد. و قارون دانست و شداد عاد دانست و اسکندر رومی. امروز ندانند. و بعضی که مانده است آن را منکر بودن بی شرمی بود. و مثال آن چنان است که مس اصلیست: چون توتیا بر آن نهند و به آبگینه بگدازند، ازرق بیرون آید و صبغ قبول کند. کاسههای ازرق کاشی از آن رنگ کنند. و اگر آبگینه با مس بگدازند، سرخ بیرون آید. و صنعت کیمیا را اکنون به جابر ابن حیان نسبت کنند. و در این معنی کتابها کردهاند، چنان که کتاب «اجساد» و «خواص».

و گویند حسن ابن سهل این علم دانست. چندان مال وی را جمع آمد که صفت نتوان کرد. دختری را به مأمون خلیفه داد و هزار دانه مروارید در پای او ریخت و از ms139 مشک و عنبر گویها کرد، در میان هر یکی کاغذی، نام دیهی بر آن نبشته، بر سر وی افشاند. هر که از آن خطی پیش حسن آوردی، قبالهی آن دیه به وی دادی. و نام دختر وی پوران بنت حسن بود. آن شب که عروسی کرد، شمعی از عنبر کرده بود صد من، آن شب پیش وی می سوخت.

مقصود آن است که علم کیمیا شریف است و آن را منکر نشاید بودن. و این علم چنان سهل ننهادهاند که هر کس آن بداند. وی را شرایط هاست: یکی تنقیه، یکی تصفیه، یکی تسویه، و دیگر تحلیل و تعقید و تصعید و تلوین. و اگر ذرهای زیادت و نقصان آید در وزن یا آتش در گذرد، به خلل شود. و اگر این معنی را منکر باشند، زیبق را به آتش بسوزانند، چه گونه سرخ شنگرف گردد؟ و قلعی را که بسوزانند، چه گونه سرنج گردد؟ و نحاس را که در سر که افکنند، چه گونه سبز گردد؟

خلیفه او را بخواند و مصحف بیاورد و تیغ بنهاد و سوگند خورد به مصحف که «اگر راست نگوید، وی را هلاک کنم.»

گفت «ای امیرالمؤمنین، من روزی آبگینه میگداختم، بانگ نماز آدینه شنیدم. حزمهی بید بر سر کورهی آبگینه نهادم تا میسوزد و من به نماز رفتم. چون بازآمدم، آبگینهی من سرخ شده بود مانند لعل. به یکبار بیرون آوردم و به چند پاره بکردم. و به ولایتها بردم، به ملوکان فروختم. من غنی شدم. پارهای مانده است، به تو بخشم.»

بیاورد. مسترشد از آن کوزهای بکرد و هنوز در دار الخلافه مانده است.

و سبب آن بود که از آن هیزم گیاهی در آن افتاده بود که آن را سرخ کرده بود.

و مقصود از این حکایت آن است که علم کیمیا حقیقت است، اما آن را که آفریدگار هدایت دهد. و به روزگار سلطان سنجر، پیری بود درویش. پس، توانگر شد. او را پیش سنجر

گفت «بلی.»

بازگردید و انبانی آورد، کرباسها بسته، در هر کرباسی تخمی: در یکی نخود و در دیگر جو و برنج و گاورس و رازیانه و گشنیز و غیره. گوید «اینها کیمیااند. هر دانه که بکارم، هفتصد بازدهد. مرا مال از این جمع آمد. و دیگر، اقبال سر همهی کیمیاست.»

گفت «رچه گونه؟)

گفت «روزی، به باغ می رفتم. مرا بر چهارپا خواب غلبه کرد. و همیانی زر در میان داشتم. در خواب دیدم که همیان از میان من بیفتاد. از خواب درجستم و به زیر آمدم. همیان دیدم. برداشتم. چون در میان میبستم، آن همیان خود در میان داشتم. این نیز بر سر آن بستم.»

مقصود ms141 آن است که سر کیمیاگری الهام آفریدگار است و تقدیر نیکو و اقبال و فیروزی. و بعضی به آن راه نبرند، انکار کنند. و به هیچ علمی استخفاف نباید کرد. و ما پس از این، بابی یاد کنیم در علم طب. و آن علمی ست نافع و شریف و منفعت آن عام. مثل آن کس که منکر علم طب بود و دیگر علومها مثل خفاش و وطواط است که آفتاب را نتواند دیدن. و دیگران را چون خود بیند. پس، گوید «دارو چه باشد؟ نیک و بد از خدا باید دید.» این قدر نداند که آفریدگار این داروها و عقاقیرها و گیاهها به بازی نیافرید. و آفریدگار دنیا را بر اسباب نهاد. و اگر نسیم هوا به حلق فرو نرود، مرد هلاک گردد و اگر سیر و خردل خورد، گرم شود و اگر کافور خورد، سرد شود. اگر این را انکار کند، بگو تا کندس در بینی چکاند و آب پیاز در چشم چکاند، تا بداند چه عمل کند و اگر مثقالی بنگ و یا افیون بخورد، وی را چه گونه بخواباند و بیهوش کند و اگر سقمونیا بخورد، شکمش روان کند و اگر گنگر خورد، قی کند و اگر سم خورد، هلاک شود و اگر

پس، اسباب را منکر بودن خذلان است. و آفریدگار مسبب الاسباب است. پس چرا نشاید که سبب دفع علت صفرا سکنجبین بود یا سبب دفع سودا گلنگبین بود؟ یا چراکه سرما یابد مرد، طلب آتش میکند؟ و اگر تشنه شود، چرا طلب آب میکند؟ چون این معنی کفر نیست، اگر سرش درد کند، قرص بنفشه خورد، چرا کفر بود؟

اگر پرسند که «آفریدگار بسیار چیزها آفرید که در آن نفعی نیست، چنان که مور و پشه و موش و عنکبوت،» گوییم آفریدگار هر چه آفرید به گزاف نیافرید- که مور به آن خردی شیر را کوفته دارد و از بیم وی، بچه را در صحرا میگریزاند تا وی را بنخورد. وی را فهم داد تا قوت زمستان به تابستان جمع کند.

گویند جهم صفوان پیش خلیفه گفت که «عوام خدا را نشناسند. همه کافرند.»

خلیفه را سخت آمد.

روزی، به صحرا رفتند. جهم عربی را دید، با چند گوسفند و سگی. گفت «ای عرب، این مرد کیست؟»

گفت «آدمی است.»

جهم گفت «ای امیر المؤمنین، او تو را نمی شناسد که خلیفهی عالم باشی. خدا را چون شناسد؟» خلیفه گفت «ای عرب، خدا را شناسی؟» گفت «بلی.»

گفت «چه گونه شناسی؟» گفت «من کمتر از مورچه نیستم در این صحرا. بامداد، یکی از سولاخ برآید و در آفاق آسمان نگرد، پس به سولاخ فرو رود. اگر برنیاید، بدانم که آن روز باران آید. اگر برآید، دیگران نیز برآیند، ms143 بدانم که صحو بود. پس موری این مقدار بداند، من چرا ندانم که مرا و جملهی مخلوقات را آفریدگاریست؟»

و جهم را منقطع کرد.

مقصود از این حکایت آن است که آفریدگار مورچهای را فهم دهد تا مصلحت خویش بداند و به گزاف وی را نیافرید. چرا دارو و عود و سعد و قرنفل و مصطکی به گزاف آید؟ اما پشه، به آن ضعیق، فیل از وی گریزد. و نمرود که دعوی ربوبیت کرد، پشهای لب وی بگزید، سیاه شد و از دست بشد و بمرد.

و چون آفریدگار زمین را بر پشت ماهی نهاد، ابلیس ماهی را گفت «من گناه کردم تا ملعون شدم. تو چه گناه کردی که زمین را میکشی؟ این را از پشت بینداز!»

آفریدگار پشهای را بر وی مسلط کرد تا زخمش میزند و ماهی از زخم وی، حمل را فراموش کرد. پس عظیم تر هیکلی را به ضعیف تر جانوری میدارد.

و اما حکمت در آفریدن موش آن است که آفریدگار جانوری آفریده است آن را «حسک» خوانند و بر هر حیوانی که آید، بمیرد و علاج نپذیرد و جایی که موش بود، حسک نباشد. پس اگر همین فایده است که تمام بود. اگر پرسند «حسک را چرا آفرید،» گوییم حکتهای آفریدگار بیش از آن است که ما بتوانیم دانستن. تا یکی گوید «در آن چه حکمت است که استخوان سنجد خطی سیاه دارد و یکی سپید و یکی سرخ؟»

گوییم «آفریدگار داند. ما ندانیم. خدا را علم بی منتهاست و ما را ادراک به آن نرسد»

چون معلوم شد که در هر چه آفریده حکتیست، چندین گونه داروها و عقاقیرها به گزاف چون آفریند؟ پس، بندگان را آفرید و الهام و ارشاد داد، تا به تجربه خواص آن بدانستند و علاج ها را کار بستند. و آن که یکی درنیافت، دیگری دریافت.

گویند که بقراط شاگرد جالینوس بود. و خود را لال ساخت ms144 تا سخنی نگوید که استاد او از آن برنجد، تا حکمت در آموزد. تا ملک روم را صداعی دودی پدید آمد.

پس جالینوس میگوید «تو لال بودی. چون گوینده شدی؟»

گفت «من همیشه گویا بودم. اما سخن بههنگام گفتم.»

مقصود از این آن است که آن چه استاد درنیافت، شاگرد دریافت. و ملک ایشان را غنی کرد. بدان که آفریدگار هیچ به گزاف نیافرید. و مرد بر مرد فضل دارد به زیادت دانش. چنان که شیر در خلقت تمام تر است از روباه و باز تمام تراست از کبوتر. و خروس که تاج دارد و لحیه و گوسفند که سرو دارد و فیل که خرطوم دارد و دو ناب عظیم و ماهی که جسمی دارد عظیم و در هر خلق هزار حکت است. نشاید گفت «چرا خر را خرطوم نیافرید؟» گوییم اگر شتر را خرطوم نیافرید، گردنی دراز داد تا دهانش به زمین رسد، آب خورد. فیل را گردن کوتاه بود، بینی وی دراز، تا آب به آن بردارد، در حلق خود ریزد. و چنان که گاو را دندان در گیاه نرسد، زبانش دراز آفرید تا گیاه را به زبان میکند. و از این سبب است که گاو را چون زبان ببرند، بمیرد - که هیچ نتواند خوردن. پس ماهی را زبان نیست، چنان که مار را دو زبان است. و فیل را زبان مقلوب است، به حکم آن. که طعام و گیاه را ms145 نخاید: زبانش مقلوب آفرید، تا بلع بر وی آسان بود.

پس آفریدگار هر چه آفرید، به حکت آفرید. پس ادویه و معالجات هم گزاف نیست.

و بدان که علاج از دو گونه است: علاج طبی و علاج دینی. علاج طب حمیه است و ادویه و علاج دینی دعاست و صدقات و استغفار. به حکم آن که بلا که آید به آدمی، از شومی گناه بود. پس چون استغفار کنند و توبه کنند، گناه برخیزد، شومی آن برود، عافیت آید.

روز دیگر، چند سرهنگ آمدند و مرا به سرای ملک سرندیب بردند.

ملک گوید «به چه کار آمدی؟»

گفتم «به بازرگانی.» گفت «متاع بفروختی، بازگرد! و مراگفتند از حجرهی تو بوی گوشت پخته برآمد.»

گفتم «بلی. در مذهب ما حلال است.»

گفت «این حلال در ولایت خود می خور! جایی که گوشت خورند و خون حیوان ریزند، عمرها کوتاه گردد و مملکت بیران گردد. و اگر بازنگردی، شما را محبوس کنم.»

ما جمله ارتحال کردیم. مقصود از این آن است که گناه امراض و عاهات آورد و طاعات و صدقات صحت و عافیت آورد. و بدان که از آفاتها بتر از سرما و گرما نیست. مادام چارهی آن میسازند: سرما را به سنجابها و روباهها و گرما را به مروحه و خیشخانه و علل ها را به ادویه و معالجات. و اگرچه اعتقاد آن است که تقدیر آفریدگار بنگردد و اما راه مجاهدت و احتیاط میباید رفتن. و اگر طبیب بلا بازداشتی، هیچ طبیب بیمار نشدی و هیچ حکیم بنمردی. بلی آفریدگار اسباب نهاد: شب تاریک آفرید و آتش آفرید تا شمعی برافروزند، روشنایی دهد.

و بدان که در طب عجایبها ساختهاند و ترکیبهای عجب. و علمی نافع است. و باشد که مردی در بلایی گرفتار بود و از عمر ناامید بود و از عیالان و املاک طمع ms147 برداشته، دانایی مداواتی کند و به سبب آن جان وی از آن علت و غم برهاند. تا حکما ترکیبها کردند چنان که تریاق فاروق و مثردیطوس و آیارهها و اطریفل ها که تأثیر آن در اجسام ظاهر است.

و از صنعتهای نادر، حکیمی طبلی ساخته بود از بهر امیر خراسان، هر که را قولنج بودی آن را بزدی، قولنج وی بگشادی. و پس، آن را در خزینه نهاد. تا امیری آن را بر گرفت و بزد، بادی از شکم وی بیرون آمد. وی را خشم گرفت. بر زمین زد و بشکست. صورت چوبین دید در آن طبل ساخته، انگشت پای در دهان گرفته. بدانست که آن

و گویند که شخصی را سر استخوان ران از حقه برآمده بود و بیقرار گشته. از جملهی حکا، یکی را بخواندند. گفت ««گاوی بیارید!» وی را نمک داد و گیاه، تا سیر بخورد. پس، علیل را بر گاو نشاند و هر دو ms148 سرانگشت هر دو پایش با یکدیگر بست در زیر شکم گاو و گاو را به آب برد تا آب میخورد. و شکم گاو برمیخاست و رانهای علیل برمی خاست، تا آن سر استخوان در جای خود افتاد و آن گه دربست. و این علاج غریب بود، به حکم آن که آن استخوان دشخوار با جای خود رود.

پای امیر خراسان بخیزید و شکسته شد. و مینالید و بر آن پهلو خفت که علیل بود. و حکما می آمدند و وی پای درست بر ایشان عرض میکرد و مینالید و هر یکی ضمادی میفرمود و ایشان را جواب میداد. تا حکیمی را آوردند که زیرک بود. پای وی بدید. گفت «چرا مینالی؟ وان فخذک اصح من فخذالظلیم.»

وی بدانست که این حکیم زیرک است. پای علیل بر وی عرض کرد.

گفت «مداوات این صعب بود.» پس، مشکی بیاورد تهی و در میان دو ران وی نهاد و هر دو انگشت پای وی درهم بست و باد در مشک میدمید و رانهای وی برمیخاست، تا آن استخوان از جای برآمد و با جای خود نشست. و چوبها بر آن بست و محکم کرد.

سه روز رها کردند، وی در حرکت آمد و برخاست.

وی را گفتند «چون بدانستی که وی زنده است در کفن؟»

گفت «هر دو زانوش راست بود. اگر باز افتاده بودی، مرده بودی.»

پس، زیرکی وی بدانستند و معروف شد.

شخصی را هر دو ساق به درد آمده بود، چنان که بیقرار بود. اطبا درماندند از نالیدن وی. تا حکیمی از کابل گوید «علاج این من بکنم. اما یا راست آید، یا مرد بی طاقت بود.»

گفت «تو را بری کردم از خون من.»

پس، این علیل را به ستونی دربست محکم و هر دو ساق وی میشکافت، تا استخوان وی ظاهر کرد. و به مثقب سولاخ کرد، تا آبی از آن روان شد که مردم بگریختند ms149 از آن گند وی. پس، گوشت را با سر استخوان آورد و مرهم کرد و دربست. و وی از آن عذاب برست. و از این جنس مداواتها کردهاند نادر و ما در کتاب «دستور اصول خواص» بگفته ایم مستوفا. این مقدار اینجا کفایت بود. بدان که آدمی چون حرارت اصلی به اعتدال نگه دارد، دراز عمر گردد. نه به آن سبیل که یک سال عمر ده سال گردد، ولیکن سالی تندرستی برابر ده سال باشد در بیماری. و آدمی را هیچ ضرر چنان نیست که بسیار خورد و بسیار جماع کند- که جماع بسیار قتال بود. و آن چه اصل آدمی است دل است و دماغ و اعصاب و جماع این هر سه را ضعیف کند. تا

و مرا پدری بود، وی را صد سال کم یک سال عمر بود. اغلب موی وی سیاه بود و بالا راست و به شب کارهای خرد کردی. و مرا وصیت کرد که «از فراش پرهیز کن - که من زن خواستم، چهل ساله بودم و چون به شصتسالگی رسیدم، جامهی خواب برنوردیدم.» و بسیار گفتی که «آهن را در پشت دارید!» - یعنی آب پشت را نگه دارید که به جای آهن است در صلب. یعنی هر کس که جماع بسیار کند، دوتا شود.

و پرسیدند از جالینوس از جماع.

گفت «آب پشت جان است رونده. خواهی نگه دار و خواهی همه را بیرون کن!»

و پادشاهی بود دانا. وی را زنی بود هندو. هر سال یک بار با ms150 وی جماع کردی.

وی را گفتند «از دنیا لذتی نداری. چرا کنیزکان و زنان نیکو نداری؟»

گفت «جماع کردن جان دادن است. و در هر سال یک بار جان دادن تمام بود.»

و بدان که آدمی را هر ساعت کاهش میآید و آفتاب وی را میخوشاند و هوا که بر تن وی محیط است تری از وی ستاند. چون جامهی تر که درآویزند ده من بود، بعد از یک ساعت نه من بکاهد که خشک گردد. پس چندان که آدمی کاهد، غذا در بدل آن میرود و چندان که می خوشد، آب در بدل آن میرود. پس کار غذا به ترتیب باید. هر روز یک بار طعام خورد. و خود را پاکیزه دارد. و پیغامبر گفت «ناخن دراز غم بار آرد و جامهی پلید درویشی آرد.» و سر این کلمه آن است که چون ناخن دراز شد، هر که بیند مرد غمناک شود. و جامهی پلید مردم از وی گریزند و با وی معاملت نکنند و از آن درویشی تولد کند.

حکیمی مأمون را گفت که «برج خوردن در زندگی بیفزاید»

137

مأمون وی را گفت «چه معنی دارد؟» گفت «شنیدهام آن کس که برنج خورد، خوابهای نیکو بیند و چون خواب وی به خوشی گذرد، آن شب مقابل روز بود.» مأمون را پسندیده آمد.

و باید که آب از چشمهی صافی خورد - که ضرر آب ناخوش بسیار بود. و از خوردن گوشت بسیار احترازکند - که ضررها آورد. و سباع که خون و گوشتخورند، ضرر ایشان بیش بود از آهو و گوسفند که گیاه خورد. و در باز و صقر آن سبعیت باشد که در کبوتر و فاخته که دانه خورند نباشد. و از گوشتها به لطافت فروج نیست. و هیچ گوشت را چندان قوت نیست که تیهو را، پس سرخ بره را، پس مرغ جوان و کبک را. و بیماری که ساقط القوت بود، وی را گوشت ms151 تیهو دهند: اگر قوت یابد امید بود و اگر نه، طمع از وی بردارند.

و جامههای اختیار پنبه است که گرم دارد. و ابریشم گرم دارد و گزنده را قبول نکند. کتان و قصب خنک دارد و کتان از آفتاب و ماهتاب بپوسد و از آب سخت گردد - که اصل وی گیاه است. و از پوستها، گرمتر از پوست بره نبود، پس روباه پرطاسی و سیسی برابر بره بود و خاصیت وی آن است که بتوان شستن. و وشق به نقرس سود دارد و آب پشت افزاید و سمور همچنین.

بامداد باید که سر به شانه کند، تا بخارها از مسامها بیرون آید. و بر سامان چپ خسپد، تا رنجی به جگر نرسد - که جگر از سامان راست است. و هر دو دست بر معده نهد، تا حرارت به معده میرسد و طعام زود هضم گردد. و بعضی طفل را بر معده خوابانند، تا حرارت به معده رسد. و در شب آب کم خورد. و به گرماوه ناشتا رود، تا فضولها از تن گداخته شود. و اگر از پس طعام به گرماوه رود، سددها در جگر پدید آید. و طعام به خنکی بهتر که به حرارت. و طعام پخته بهتر که حرارت با غور تن گریخته باشد. و به وقت حرارت، هضم ضعیف بود، زیرا که حرارت منتشر بود.

بدان که آدمی خود را به حد اعتدال نگه نتواند داشت، زیرا که اعضای رئیسهی وی مختلفند. طبع جگر گرم و دموی است، طبع شش سرد و بلغمی است، طبع دل گرم است و طبع دماغ سرد و تر. و آن چه به جگر سود دارد، به طحال زیان دارد و آن چه به دماغ

گویند سه هزار علت در بنی آدم است: هزار علت آدمی داند و علاجش داند و هزار علت آدمی داند و علاجش نداند و هزار علت را نداند و علاجش نیز نداند. و چندان علل که آدمی راست هیچ حیوان را نیست، سبب آن که آدمی را آکل مختلف است. گوشت طبعی دارد و میوه طبعی دارد، انگبین طبعی دارد، روغن طبعی دارد، سرکه طبعی دارد، حبوبها و لبوبها را طباع است، بر قدر هر یکی تولدی کند. و مثل آن چنان است که شخصی نهالی بکارد، یک هفته وی را آب دهد، یک هفتهی دیگر وی را سرکه دهد، یک هفتهی دیگر وی را نفت دهد. حال این نهال چه گونه بود؟ و مثل آن چنان است که کبوتر و کبک در همهی عمر خود گندم و جو خورند یا گاورس و اسپ و گوسفند از گیاه و کاه درنگذرند، لاجرم از علت صرع و استسقا و رمد و فالج و درد دندان و تبهای مخالف به سلامت باشند و این خوف عاهات نبرند. تا بدانی که این همه تأثیر اکل است.

پس اگر فرزندی باشد، بهتر شیرها از آن مادر بود. و اگر نه، شیر دایهی بیست و پنج ساله. و طعام وی - یعنی طعام دایه یا مادرش - آب گندم پخته و گوشت پخته و آب خوش. و شیر آن گه دهد که طعام خورده بود و هضم شده. و از طعامهای تلخ و ترش و شیرین حذر کند و ملطفات نخورد، چون سیر و پیاز و خردل و کرفس، زیرا که فضول علتها بردارد و با شیر بیرون آید و کودک بخورد، از آن قروحها آید و صرع. و چون بزاد، با وی به مدارا گوید. و اگر طفل بسیار گرید، گوشت مرغ در دهان وی افشارد تا خوشدل شود. و وی را در گاهواره سخت نبندد و از گرما و سرمای سخت و آوازهای منکر ms153 و منظرههای هایل نگه دارد تا نترسد. و شیر بسیار ندهد و از امتلا حذرکند. و اگر بر طفل ریشی ظاهر شود، مشمع و اسپیداب بر آن کند و اگر بر رانها ظاهر شود، گل و حنا بر آن کند. اگر از گوش وی آب زرد آید، صوفی در آب زعفران و انگبین نهد و بر آن نهد. اگر شیر مادر اندک شود، به آب گرم غسل کند و آب آنیسون بازخورد. اگر شیر مادر غلیظ بود، سکنجبین بازخورد تا صرع نیاورد. اگر شیر تنک شود، از گرماوه حذر کند.

اگر طفل را سعال بود، آب جو قدری به وی دهند. چون به خوردن آید، اول چیزی عسل دهند. چون بزرگ شود، جلاب دهند - که بهتر از آب بود. چون در ماه هفتم

و ما فصل دیگر یاد کنیم در تقدیر آفریدگار که از آن کس نتواند گریخت و چاره نتوان کرد، تا به آن راضی باشد و در رنج و بیماری جزع نکند. ملکی بود در طالع خود دید که وی را بکشند. قلعهای بساخت از سنگ و دری بکرد آهنین و ذخیره بر آن برد و آنجا بودی.

تقدیر آفریدگار چنین بود که کاروانی از سقسین برآمد و در دریا نشستند. کشتی بشکست. مردی با ساحل افتاد. شبی سهمناک بود. از سباع می ترسید. بر درختی گریخت. مرغی بزرگ بیامد بر آن درخت نشست و بانگی بکرد و بپرید. این مرد گفت «من بر این درخت اگر خواب کنم، به زیر افتم، سبعی مرا بخورد و اگر نه، از گرسنگی بمیرم. چرا دست در پای ms154 این مرغ نزدم تا مرا از این جای مهلک ببردی؟»

روز دیگر، آن مرغ عظیم بازآمد و بر آن درخت نشست و بانگی بکرد. این مرد دستها در پای آن مرغ زد. مرغ برخاست و بپرید و وی را برد بر سر قلعهی آن ملک، نشست.

مرد چون آن قلعه را دید آراسته و آبها روان و باغی نیکو، در آن میگردید. ملک وی را بدید. به بالا برآمد و گفت «تو اینجا چه کار داری و در این قلعه چه گونه آمدی؟» دست به هم درزدند، هر دو از بام قلعه به زیر افتادند و خسته شدند.

این مرد گوید آن مرغ را «به خدایی که تو را آفرید، تو کیستی؟»

143

145

اگر پرسند «یکی خوابی دید و در خواب چنان دید و میداند که به بیداری میبیند، چه فرق کنیم میان خواب و بیداری، و باشد که ما نیز در خوابیم و ما خود را بیدار میدانیم،» گوییم این سؤال ضعیف است - که ما به عقل خواب را و یقظه را میبینیم که یکی بیدار است و یکی پیش وی در خواب است: چون از خواب درآمد، خبر میدهد که چه دید. و ms161 بدان که خواب به طبع بیننده ماند. اگر مرد صفراوی بیند، همه آتش و چراغ بیند. اگر سوداوی بود، همه آهوال و تاریکی بیند. اگر مرطوب بود، آبها و دریاها بیند. اگر دموی بود، روضهها و آغانی بیند. و باشد که بعضی وسوسه بود: تا گرسنه نان بیند و تشنه در خواب آب خورد. و رویای صادقه علمی لطیف است، زیرا که نوعیست از وحی. و بهترین اوقات خواب سحرگاه بود و نیمروز و بهترین زمانها ربیع بود و بترین اوقات زمستان بود. و خواب روز قوی تر باشد که خواب شب. جالینوس گوید مردی را زبان بزرگ شد تا در دهان نگنجید و علاجها قبول نکرد. به خواب دید که کاهو بخورد و به آب وی مضمضه کند. بکرد. زبانش نیک شد.

یکی را در مثانه سنگی بود، بزرگ شد. به خواب، مردی، علی نام، مرغی به وی داد. گفت «این فلان مرغ است، فلان جا موضع دارد. آن را بسوزان و خاکستر وی بخور، تا سنگ بریزد!» چون از خواب برخاست، بکرد، نیک شد. و این چنین خوابها نادر بود - که قوتها باشد که کمتر بود و باشد که بیشتر

این مقدار از شگفتی خواب کفایت باشد. و ما یاد کنیم فصلی در مرگ. بدان که مرگ دروازهی آخرت است و همهی حیوان را ناچار گذر به این دروازه است. و هیچ علما و ملوک چارهی مرگ نتوانستند کردن و همهی علومها به دست آوردند، عاجز شدند که چارهی مرگ کنند و نمیدانند که به در مرگ، این قوت که ساقط میشود، درمان وی چیست. و مابعدالموت، کس را بر آن اطلاعی نیست، مگر آن چه پیغامبران خبر دادند یا به خواب دیدند. اما به ms162 ظاهر، مسلمانی را و کافری را به یک جا دفن کنند، هر دو متغیر شوند و بپوسند و اگر سر گور هر دو باز کنند، نه در این راحت بینند، نه در آن عذاب. زیرا که غیب است. و اگر این معنی کشف بودی، کس کافر نبودی. و مالک دینار گفت حسن را به خواب دیدم. گفتم «یا بوسعید، نه از جملهی مردگانی؟»

گفت «بلی. ولیکن از همه اندوه برداشتند.»

گفتم «مرا چه فرمایی؟»

گفت «هر که را در دنیا غم بیشتر، در آخرت شادی بیشتر.»

و اتفاق افتاد که مرا پیش ملکی بیار بردند. پیش وی کوزهها و طبقهای زرین نهاده و شکم وی آماس گرفته. مرا گفت «دعایی میکن!»

گفتم «بلی این همه مال اینجا چه سود دارد تو را؟ چرا به صدقات ندهی؟»

129

گویند شخصی شنید که به زمین هندوستان، عمرها دراز بودی. به این آرزو، قصد هندوستان کرد.

شخصی وی را پرسید که «به این حدود چرا آمدی؟»

گفت «مالی بسیار دارم و عمر دراز میجویم.»

گفت «من تو را چیزی بنمایم.»

وی را برد در خانهای، شخصی به وی نمود بر تختی خفته و حدث کرده. وی را پاک کرد و طعامی در حلق وی کرد و گفت «این پدر من است.» پس، وی را در خانهای دیگر برد. شخصی را دید کور و کر، در زیر تغاری کرده. تغار از روی او باز کرد، قدری آرداب در حلق وی کرد و گفت «این جد من است.») پس، وی را در خانهای دیگر برد. مردی را دید خفته، چادری در سر کشیده. گفت «این را نتوان دیدن. این جد جد من است. وی را هر روز با سر آیم تا گربه یا موش وی را افگار نکند.»

این شخص گفت «ای مرد، من طاقت نمیدارم دیدن این قوم را.»

گفت «بدان که من مرد توانگرم، تعهد این اجداد میکنم. دیگران آبا و اجداد را به محوطهای برند، آنجا بگذارند.» و او را برد به آن محوطه: چندهزار زن و مرد بر آنجا خفته، بعضی به رو درافتاده، بعضی به قفا بازافتاده، و گندی عظیم برخاست. گفت «این درویشانند و کس ندارند که ایشان را بدارد. این جایگاه بگذارند. اگر طعامی یابند و اگر نه، میسازند. و عمرهای دراز ms164 دارند.»)

این شخص گفت چون آن را بدیدم، گفتم «مرا عمر دراز نمیباید.»

و رحلت کرد و با ولایت خویش آمد.

مقصود آن است که غایت عمر آدمی مابین ستین الا سبعین است - واین را «عشرهی میشومه» خوانند. و از هفتاد سال کم کس برگذرد و اگر دیر بماند، هر ساعت بتر از مرگ باشد. و مثل آدمی چون بند مهره است در سلکی. مادام تا آن سلک بر جای بود، آن عقد منظوم بود. چون آن سلک را از میان بکشند، مهرهها پراکنده شوند.

انوشه روان عادل شبی به خواب دید که از کاسهای زرین طعام میخورد و مار سیاه با وی لقمه برمی گرفت و میخورد. از معبران پرسید تعبیر وی. گفتند «مردی سیاه با زن تو فساد میکند.»

انوشهروان این تفحص بکرد. ms165 چنان بود. هندو را بگرفت و هلاک کرد و زن را در پوست خام دوخت. روزگاری در این عذاب میداشت. این زن کس فرستاد به بزرجمهر که «در حال من نظری کن!»

بزرجمهر شاهسفرم را در میان پلیدی کشت. چون سبز شد، آن را به هدیه به انوشه روان فرستاد.

انوشه روان را عجب آمد. به بزرجمهر گفت «شاخی چند برکن!» وی چند شاخ را بکند و پیویانید. گندی از آن برخاست. بینداخت. گفت «مثل دنیا و

پس انوشه روان آن زن را بیرون کرد.

و بدان که مثل دنیا چنان است که آب شور: چندان که خورند، تشنه تر باشند. و بنگر که ذوالقرنین همهی عالم را بستد و قصد ظلمات کرد و نمرود همهی دنیا بستد، قصد آسمان کرد.

ذوالقرنین چون از دنیا رحلت کرد، گفت «از پس من نایب آن کس بود که خطی در دست دارم، بگوید که آن چیست.» چون از دنیا برفت و تابوت وی را برگرفتند، دستی از تابوت بیرون کرد، خطی در کف گرفته.

صدهزار مرد جنگی و بازاری و علما حاضر بودند. هر یکی میگفت که بر این چه نبشته است. تا از میانه، شخصی گفت «بر این خط نبشته است که ای بنی آدم، همهی عالم را بگرفتم و راه بر یأجوج و مأجوج ببستم و در ظلمات رفتم و بر سحاب سوار گشتم، دارا ابن دارا را بکشتم، همهی عالم را مسخر کردم. اگر مرگ را جواب توانستمی دادن به لشکر، این است لشکر و سلاح و مردان جنگی. و اگر جواب توانستمی دادن به مال و علم، اینک خزینهها و علما و فقها. امروز از دنیا گذشتم و ms166 هیچ مرا سود نداشت.» چون وی این سخن بگفت، آن خط از کف وی درافتاد و دست را در کفن کشید.

بدان که دنیا و هر چه در دنیا، همه مایهی محنت است و هر چه ببینی، سبب وبال است و اگر نبودی، مرد را بهتر بودی.

آوردهاند که پادشاهی قدحی یافت از عقیق و وی به آن قدح خرم بود. بر حکیمی عرض کرد. حکیم گفت «نیکوست، ولیکن مایهی غم است.»

تا روزی، آن قدح بیفتاد و بشکست. پادشاه غمگین شد و گفت «کاشکی آن قدح نبودی، تا مرا این همه غم نبایستی خورد!»

این مقدار گفته آمد تا فریفته نشوند به غرور دنیا - که دنیا به غول ماند که مردم را فریبد و خورد و خود را نیکو نماید. و این بد باشد.

گویند در شهری، راهبی بود و مهمانخانهای کرده بود و مردم را به مهمان میبرد. و مردم وی را دوست داشتند و با وی احسان میکردند. و او یک یک را میدزدید و میکشت و میخورد. تا روزی، دو دختر را ببرد به مهمانخانه. یکی را مهمان کرد، یکی بر در بماند. پس، آن ms167 دختر را در خانهی دیگر برد و سرش ببرید و وی را بخورد.

دختر کوچک بدید، بگریخت. پدر را گفت «این راهب خواهر مرا بخورد.»

گفت «آدمی آدمی را چون خورد؟»

وی را طلب میکردند چند روز، نمی یافتند.

روزی، راهب آن پدر وی را دید که میگریست. گفت «دختر تو مرا غولی کرد مردم خوار.»

گفت «او طفل است بی عقل. اما خواهری داشت، گم شده است.»

گفت «اگر بینی مهمانخانهی من بینی، تا تو را شبهتی نباشد.» رفت با وی در مهمانخانه. خانهای دیگر دید.

گفت «این خانه نیز ببین!»

در آن رفت. خانهای منکر دید و استخوان آدمی دید. پا بازپس نهاد که بازگردد، غول هر دو دست بر پشت وی نهاد و وی را در خانه انداخت و صورت غولی خود بنمود و او را گفت «سرت خورم یا پا؟»

گفت «هر چه خواهی میکن که سزای من است - که دخترم را بخوردی و بیدار نشدم و تابع تو شدم.»

مقصود آز این حکایت آن است که دنیا با پدر و جد من خیانت کرد و با اصدقا و احبا بنساخت، بیوفایی او بینند و مهر او را در دل ندارند و به غرور و دستان او مغرور نباشند. و ما بعد از این، یاد کنیم فصلی که پس از دنیا مرگ است و پس از مرگ، بعثی و حسابی و حشریست. بدان که پس از دنیا، سرایی دیگر است و حسابی و قیامتیست. و در جملهی بنی آدم، از اممها هیچ قومی بتر از دهری و زندیق نیست و از آن کس که به قیامت و حشر ایمان ندارد. زیرا آن که اعتقاد ندارد که حسابی است و بر نیکی ثواب است و بر بدی عقاب است، نه نیکی کند و نه از بدی دست بدارد. و اگر چنین بودی که دهری میگوید، لاجرم در نهاد عالم حکمتی نبودی و یکی همیشه ظلم ms168 و ستم کردی، با آن برابر بودی که نیکی و عدل کردی. و چرا منکر قیامت باشد؟ و میبیند که هر سال آیات حشر ظاهر میشود و جهان مرده و خاک خشک به نسیم ربیع و آمطار زنده میگردد و حشرات مرده جمله زنده میشوند و صدهزار مرغ و ملخ و مگس و وحوش به ربیع ظاهر میشوند که در زمستان یکی نباشد و درختها و میوهها و گلها و شکوفهها که از خاک و از چوب خشک بیرون میآید و آن دانهی مردهی بی حرکت در زیر گلی مرده که آفریدگار آن را زنده میکند و از یک دانه پانصد دانهی تر بیرون می آرد. و چرا اندیشه نکند که هر روز حشری نواست و هر شب مرگی نو است؟ هر شب، همه بر صفت مردگان شوند: نه گویند، نه شنوند، نه حرکت کنند. چون روز شود، در حرکت آیند، بینا و گویا شوند. و این مقدمهی حشر و قیامت است.

گفت «چرا گزارم؟ و تو میگویی قیامت نیست و ثواب و عقاب نیست. اگر ثواب نیست، چرا نیکی کنم؟ و اگر عقاب نیست، چرا بدی نکنم؟» زندیق گفت «راست میگویی. من مسلمان شدم و اعتقاد کردم که بر نیکی ثواب است و بر بدی عقاب است.» و بدان که چون مرد داند که مرجع وی با خداست که بر نیکی ثواب دهد، از وی خیرات پدید آید. این مقدار در حشر و قیامت عاقلان را کفایت بود. بدان که ضروان باغی بود به صنعا - در حدود یمن - که در عالم مثل زدندی به وی. و این باغ دوازده میل بود، پر میوه، مانند بهشت. مسکینی از خداوند باغ طعامی خواست. خداوند باغ نداد و گفت «مرا به ثواب تو حاجت ms169 نیست.» روز دیگر به در باغ آمد و قصد باغ کرد، آتش را دید و دود را که در هوا میرفت و باغ را دید سیاه شده. چون آن بدید، دست بر دست میزد و مینالید که «این باغ را چه رسید؟» و آن آتش آنجا بماند تیرست سال و اکنون، همچنان مانده است سیاه و هیچ گیاه بر آن

و خداوند این باغ را نام صفوان بود. زکات میداد تا باغ وی نیکو شد. صفوان بمرد. پسر وی زکات منع کرد. عاقبت وی آن بود که این بهشت چون دوزخی شد.

و وادی منتنه در بلاد شام است، در آن کهفیست، در آن خانهها از سنگ تراشیده و در آن استخوانهای مردگان، هر خانه مقدار بیست ارش، در آن گندی آید که مرد بینی به دست گیرد. و این مردگان قومیاند که عذاب «یوم ظله» به ایشان رسید. در این کهفها گریختند، از حرارت آتش در آن پخته شدند و بگندیدند. و هنوز آن گند مانده است.

و دیار مظلمه در حدود یمن است. دیار فراعنه بود.

ذوالقرنین به حضرموت رسید، شهری دید سیاه و مظلم، چهل میل فراخا، در آن صورتها و درهای زرین و جواهر و ملوکان بر تختها، تاجها بر سرها، حاجبان استاده، عمودها بر دوش، همه سنگ سیاه شده و ظلمتی در سر ایشان آمده. ذوالقرنین در آنجا شد و جوهری سپید بر دست گرفت، روشنایی میداد، بگردید: در آن بازارها دید و پیشه کار و زنان و کودکان جمله سنگ شده و ظلمات در سر ایشان آمده. (کس نداند که چیست. بعضی گویند که آفتاب از ایشان در حجاب است، بعضی گویند بخاری عظیم از زمین برمی آید و متکاثف میشود آنجا.) لوحی عظیم دید، بر آن نبشته «ما ms170 بقایای آل ثمود بودیم، ما را بود عیشی نیکو. آفریدگار حنظله را به ما فرستاد به رسولی، وی را بکشتیم، ما را به این حال کرد.»

ذوالقرنین بسیاری بگریست و بیرون آمد. بر در شهر، نبشته بود «بسا پادشاه که در این بلاد پادشاهی کردند، جمله سنگ شدند - بعضی استاده، بعضی افتاده، بعضی خفته و بعضی نشسته.»

و جنتین دو باغ بود در شهر سبا - یکی از راست شهر و یکی از چپ. به تابستان و زمستان، میوه بودی در آن. نه مار بود و نه کردم، نه پشه. اگر یکی طبق بر سر گرفتی و به میان درختان برآمدی، طبق پر میوه شدی، بی آن که

جبرئیل گفت «الاهی، برگردانم؟»

گفت «وقت سحر است، هنگام رحمت است. بگذار تا وقت صبح!»

چون صبح بدمید، برگردانید. و آز قعر زمین آتش برافروخت و بر ایشان سنگ ببارید.

مویز بودی آنجا بسیار. چون خشم آفریدگار برسید، برگردید. آن را «مؤتفکه» خوانند. آنجا کوهیست شاهق، برقلهی وی صنمی کرده از عمل اوایل و کس به آن نرسد.

و وادی جهنم وادیایست به سمنگان بلخ. خسف شد. مردمان بیباک و ظالم. و استهزا داشتندی. به یکبار فرو شد، چنان که اگر سنگی در خسف اندازند، پایان کس نبیند. در این خسف مرغان غریب آشیان دارند بیاندازه. و کس نداند که این مرغان از کجا خاستند.

و همچنین، وادی زاولان. بقعهایست به یمن. زلزله آن را زیر و زبر کرد. بر کنار آن کوهیست، بر سر آن بتی کرده، به انگشت اشارت به آسمان میکند. و از ناف این بت آبی روان است، همیشه ms172 میآید. چون به نیمهی کوه میرسد، خشک میگردد. و هرگز این بقعه آبادانی نپذیرد.

و وادی رماد ولایتیست پر از خاکستر، هفت فرسنگ خاک سیاه است و نزدیک وی منجنیقها فرو برده از آن نمرود که آتش افروخت و ابراهیم را در منجنیق نهاد و به آتش انداخت. آفریدگار آن آتش را بر وی سرد کرد.

فغمرود، بعد از چند روز، با هامان بر سر میلی آمد و در آتش نگریست. ابراهیم را دید در مرغزاری نشسته، جبرئیل بالای وی استاده. نمرود گفت «من یکی را به آتش افکندم، اکنون دو شخص را میبینم.»

هامان آتش پرست بود. گفت «ابراهیم پسر عم من است و من آتش را پرستم، آتش از بهر دل من ابراهیم را نسوخت.»

منصور خالد را گفت «چنان است که تو گفتی.» خالد گفت «اکنون، مردم میگویند منصور عاجز شد از بیران کردن ایوان. والهدم یسر من البناء.» مقصود آن است که یکی میکند و یکی میشکافد. گویند هر روز گل به آدمی میگوید «چند گوش من گیری و بر بالا میکشی؟ و من به زیر می آیم.» و قصر لصوص در بلاد جبل است که آپرویز کرده است. سنگها بیست آرش برهم نهاده که صانعان در آن شگفت مانند. و قصری بکرد عالی و دکهای هزار مردی که آپرویز بنشستی و فغفور چین و خاقان ترکستان بالای وی باستادندی. و پسرش به قصری

چون آپرویز طعام خوردی، هر روز اسپ کرهی عناق بریان بخوردی به کاردی زرین، در تنوری زرین، به عود بریان کرده و به مشک اندوده، بر خوانی زرین، بر سفودی زرین. چون بخوردی، همه آلات خوان ببخشیدی، دیگرباره نو بساختی. هر روز، بر آن طعام که وی بخوردی، دوازده هزار دینار خرج شدی. از جمله خرج آن بودی که درهها را بسودندی و بر سر کاسه ریختندی، دو مثقال به سنگ. از هفتاد گونه دیگها پختندی، زرین و سیمین، همه بخوردی.

موبد آن را بدید، گفت «مگر معدهی ملک مقلوب شده است که این همه میخورد؟»

کسرا این سخن در دل داشت تا دوازده سال برآمد. با بهرام چوبین مصاف داد. هفتصد زخم بر بهرام کرد، به آخر قامت بهرام به دونیم بکرد، تا تیغ در قبضهی کسرا بماند، آب گرم بر دست وی ریختند تا از دستهی تیغ گشاده شد.

کسرا در موبد نگه کرد، گفت «این زور از آن خوردن است.»

پس، نه قصر بماند، نه قیصر. همه خراب ms176 شد. و هرچه سازند، هم خراب گردد. و اگر عبرت در جهان کار کسرا بود، تمام است. بدان که زلازل به حکم آفریدگار بود. و سبب آن است که بخار در جوف زمین غلبه کند و خواهد که بیرون آید، روی زمین سخت بود، زمین در حرکت آید و باشد که جایی بشکافد و بیرون آید. و مثل آن چون دیگی بود که میجوشد. چون سر وی محکم بود و بسته و جوش دیگ غلبه کند، ناچار دیگ را بشکند و بیرون شود. و زلزله باشد که از عرضی دیگر بود، چنان که بر سواحل دریا اضطراب کند، آن بقاع که به دریا نزدیک بود در حرکت آید به مجاورت آن، از زحمت آب و تلاطم امواج و من از اهل جیلان شنیدم که

در سنهی اثنین و اربعین، به زمین قومس زلزله برآمد، بناهای ولایت بیفکند و چندین هزار مرد در زیر هدم بماند و چهل هزار و نود و شش آدمی از زیر گل به در آوردند. و به دامغان و خراسان و فارس عظیم تر بود. و به یمن چنان بود که چند فرسنگ فرو شد به مقدار شصت ارش. و این زلزله برسید تا حمص و دمشق و نابلوس و رأس العین و رقه و رها و مصیصه. و سواحل شام بلرزید و خراب شد. و لاذقیه چنان بلرزید که یک خانه بنماند و یک آدمی و چهار پا جان نبرد.

به تاریخ سنهی ست و سبعین و مائتین، تلی به دیار بنی شقیق شکافته شد از هفت گور، در آن هفت ms177 شخص، کفنها درست، بوی مشک از آن میدمید. یکی جوان بود و دیگران پیر، گوشها و بینیها و موی چشم و لبها درست و بر لب تری پیدا. پنداری که آب خورده بودند و سرمه کرده. بر پهلوی آن جوان، زخمی. کفن هاشان نو کردند. و ابن جریر گوید که تل از هم شکافته شد و زمینها خراب شد و حوض سنگین ظاهر شد سبز، از سنگ سانه، بر آن کتابهای که کس آن را نمیدانست خواند.

و به آنطا کیه زلزلهای آمد هزار و پانصد سرای بیفکند و از سور وی هفتاد برج بیفتاد و بانگ هایل شنیدند از هوا که صفت آن نتوان کرد. و اهل آنطا کیه غریو کردند و گفتند «قیامت برخاست.» و به صحراها گریختند. و کوهها بیفتاد و دریا به جوش آمد و دودی سیاه از دریا برخاست گندیده و خلق از آن گند بمرد. و نهر شاش چشمهای بود به مکه، خشک شد. تا یک مشک آب به دیناری بود. تا امیر المؤمنین متوکل علی الله مالهای بسیار بر آن نفقت کرد تا آب برآمد. و به یک فرسنگی آنطاکیه نهری بود عظیم، ناپدید شد و دیگر کس بازندید.

و در روزگار ما، سنهی احدی و ستین و خمسمائه، به قهستان زلزلهای آمد و هفت روز بداشت و در بلاد جبل اثری نکرد. پس خبر آمد از زنگان که شهر برگردید و کوهی

و در سنهی اثنین و ستین و خمسمائه، زلزلهای منکر آمد و بر صفح اروند درخستانی ms178 بود، جملهی درختها منقطع شد و ریشهی درخت به بالا شد و سرنگون باستاد و آن زمین شکافته.

و ما پس از این، بابی بگوییم در شگفتی طواعین.

بدان که طواعین و وباها از خواست و تقدیر آفریدگار است و سبب آن بخاری فاسد بود که از زمین در هوا آمیزد و آدمی را به حلق به جان میرسد تا هلاک شود و بیماریها آرد چون خناق و زکام و خون سوخته. حکما آن را «طاعون» خوانند و به شام بیشتر بود و به زنگبار دمامیل بود و به خیبر تبها بود و به بحرین سپرز بود و به بلخ پشه گشت بود - و آن خارشی بود که میخارند تا به استخوان رسد - و ریش بلخی و عرق مدینی. و انواع بود و طواعین در هر خاکی از نوعی بود، بر قدر هوای فاسد و خاک آن. و ما چند طاعون یاد کنیم:

در سنهی ثمانی عشره از هجرت پیغامبر، طاعونی برآمد «عمواس» خواندند، بسیاری را هلاک کرد: راه نفسها بسته میشد و جان میدادند. در این سال، از اصحاب پیغامبر ما جمعی هلاک شد، چون ابوعبیده و معاذ ابن جبل و یزید ابن ابی سفیان و غیرهم. و عمرو ابن عاص منادا کرد که «من گریختم.» و بیرون آمد و بسیار تابع وی شدند.

و بعد از آن، عام رماد: در آن سال، خاک سیاه ببارید و بیست و پنج هزار آدمی در این سال بمرد. و این خاک در صحرا و در خانهها و حجرهها ببارید. تا مرد از جامه خواب برخاستی ، بر خاک سیاه بودی.

عام رعاف در سنهی آربع و عشرین بود: خون از بینیها روان شد و قوتها ساقط گشت و بسیاری هلاک شدند.

بدان که این وبا تقدیر آفریدگار بود، سبب بخارات فاسده که از زمین برخیزد: بعضی

165

در سنهی تسع و آربعین، علتی پدید آمد آن را «صدام» میخواندند، جملهی چهارپا بمرد. (و من سالی دیدم که طاعون گاو بود در قهستان، همه بمردند، تا از ولایتها می آوردند. و سال بود که مرگ شتر بود.)

عام فقها در سنهی تسع و سبعین بود: طاعونی برآمد به شام تا روم و اهل افریقیه جمله بمردند، تا روم طمع در شام کرد و انطا کیه را بستدند. و در این سال، جملهی علما بمردند، چنان که علی ابن حسین و عروه ابن زبیر و سعید ابن مسیب و ابوبکر ابن عبدالرحمان و سعید ابن جبیر را بکشت.

و در سنهی تسع و خمسین و مائه، دردی در دهان بنی آدم پدید آمد. در ولایت فارس، بسیار از آن بمردند. پس، در عراق، سعالی پدید آمد. پس تاریکی در عالم ظاهر شد و هفت روز بماند - از آخر ماه ذی الحجه. چون هلال محرم بدیدند، ظلمت باز شد و روشنایی پدید آمد و طاعون برفت.

و در سنهی ثمان و عشرین و مائتین، در حجاز، حرارتی مفرط بود، پس بارانی عظیم ببارید و خلق بمرد. پس از آن، سرمای سخت برآمد و خلق را هلاک کرد و پارهای از کوه جمرهی عقبه بیفتاد، کاروانی را هلاک کرد.

در سنهی ست و اربعین و مائتین، خبر آمد که به بلخ خون ببارید و جیحون سرخ شد از آن باران و چهل روز سرخی بود. و در این سال، در بغداد، بیست و یک روز باران بارید متواتر.

عام کلاب در سنهی ثلاثمائه بود: سگان مستولی شدند بر بنی آدم و از غصهی ایشان، بسیاری مردم هلاک شدند. تا به حدی که سگی بانگی بر شخصی میزد، هلاک میشد. و هم در این تاریخ، طاعونی برآمد «ماشرا» میگفتند، خلق بمرد. پس طاعونی برآمد «حنینا» می خواندند و زود برخاست. ms180 و بدان که حکما گویند که در سنهی فلان چنین حادث شود، حکم ایشان راست نیاید - که این علم جز آفریدگار کس نداند. و در آن شبهتی نیست که از حرکت کواکب تأثیرات ظاهر شود. و مبرهن است که هرگه که آفتاب به میزان آید، باد آید و هرگه به حوت آید، جهان سرما گیرد و هرگه به اسد آید، عالم آتش گیرد. پس چرا

166

و ما بابی دیگر بگوییم در باریدن سنگ و شاید که از آسمان سنگ ببارد یا نه. بدان که چون شاید که از آسمان آب ببارد و شاید که آب تگرگ گردد، عجب نباشد که آب سنگ گردد. و از روی عقل، آب در ملاحه نمک میگردد و جای دیگر زاج میگردد و جای دیگر متحجر میشود و در میان تگرگ بزرگ، سنگی بود تنک.

به تاریخ سنهی تسعین و مائتین، از کوفه خبر آمد که بادی زرد برآمد و بماند تا وقت غروب. پس آن باد و خاک سیاه شد، پس تگرگی ببارید هر یکی صد و پنجاه درم سنگ و زیانها کرد که سنگ و آهن نکند و رعد و برق متواصل شد.

و به ms181 تاریخ سنهی تسع و ثلاثمائه که حسین ابن منصور حلاج را بکشتند، تگرگی ببارید هر یکی رطلی و نیم و از پس وی بادی آمد عظیم و ریگ زرد ببارید، از حد تکریت تا بغداد و تا موصل. و پس از آن، اهل بغداد را بیماریهای عظیم پدید آمد و بصره را آتش درافتاد و بسوخت تا چون تلی سیاه شد.

و به دیه احمد آباد سنگی سپید و سیاه مختلف الآلوان ببارید، درهم کشیدهی متشنج، مانند گوش آدمیان. و آن سنگ را در دیوانها آوردند و به شگفتی مینمودند.

و من از مردی ثقه شنیدم که گفت در قزوین، نشسته بودم در صفهای، ابری برآمد و رعدی، پس سنگی در آن صفه افتاد، پس از آن سنگی دیگر -هر دو یکسان. به آن درماندم که «این از کجا خاست؟» پس از آن، خبر آمد که در هوسم، سنگ بارید و خلق بسیار از آن هلاک شد.

غلام گفت «شنیدم که روباهی ms182 از عقاب می ترسید. پیش شیر آمد و گفت من در حمایت تو آمدم، مرا در پناه گیر! گفت شاید. روباه در حمایت شیر آمد. روزی، عقاب را بدید. روباه گفت عقاب آمد. گفت بیا بر پشت من نشین! روباه بر پشت شیر نشست. عقاب درجست و روباه را بربود و بپرید. روباه گفت ای شیر، به فریاد من رس! گفت مرا دسترس بر آسمان نیست. چون در زیر بودی، تو را نگه داشتم. چون آفت از آسمان است، چه کنم؟» عبدالملک چون این بشنید، گفت «ای غلام، بازگرد تا به خانه رویم - که ما را این حکایت پندی تمام است: که این طاعون آسمانیست و به همه جای برسد و از آن گریختن روی نیست.»

168

و بدان که آفات سماوی، چون طاعون و آبله و زلزله و باد و طوفان، پیر و جوان در آن یکسان باشند. طفلک یکروزه و پیر هفتادساله، در وقت زلزله، نه این چاره تواند کرد، نه وی.

این مقدار اینجا کفایت بود. بدان که صورتها در عالم بسیار کردهاند از بهر مواعظ، تا از آن عبرت گیرند. چنان که سنمتار صورت شبدیز بکرد از سنگ. کسرا آن را بدید، بگریست. گفتند «چرا گریستی؟»

گفت «این صورت مرا خبر میدهد که تو و اسپ تو بیارامید، چنان که من آرمیدهام، و همچون من بی حرکات شوید.» و بدان که صورت کردن حرام است، ولیکن در دلها تأثیر کند. تا اسکندر آرزو کرد که ارسطاطالیس را بیند. میان ایشان مسافتی بود. بفرمود تا صورت وی بنگاشتند. در روی آرسطاطالیس نگه کرد، عبوسی در وی دید. به وی پیغام فرستاد که «این عبوسی را چاره ساز!»

پیغام داد که «عبوسی من از بی مرادی است - که جهان پرخطر است. مرا از قطرهی آب آفریدهاند و در میانه ی چندین بلا و آخر همه، مرگ و فنا.» پس، بفرمود تا صورت اسکندر بکردند. در چشم ms183 وی حولی دید. پیغام فرستاد که «چرا چشم خود را چاره نسازی تا حول برود؟»

جواب داد که «حول من از بسیاری نظر کردن است در کتبها و خواندن موعظتها. اگر فرمایی، دست بدارم.»

جواب داد که «دست مدار - که دانای باحول بهتر از نیکوی باجهل.»

لذریق خشم گرفت و پشیمان شد، در خانه را دربست. و شماسان جزع میکردند و گفتند «هر ملک که اینجا رسید، قفلی زیادت میکرد، تو جمله را بگشودی؟»

بعد از مدتی، عرب این ولایت را بگرفت و لذریق را بکشتند و اندلس اهل اسلام را مسلم شد.

در قسطنطینیه میدانی ست، گرد آن حایطی حصین، در آن سه صورت مسین کرده. یکی انگشت در گوش نهاده: و آن بلال است که بانگ نماز میکند. و صورت بزرگ دیگر: به رومی ms185 بر آن نبشته که «این صورت پیغامبر آخرالزمان است. هرگه از این صورت عضوی جدا شود، دو دانگ عالم تباه گردد. اگر عضوی دیگر جدا شود، چهار دانگ عالم خراب گردد.» برابر وی، صورتی دیگر کرده: سوار، حربهای در دست، بر ماری زده. گویند که این سوار علی ابن ابی طالب است. و اهل قسطنطینیه آن خانه را نگه دارند و در وی ناپدید کردهاند تا خللی به آن نرسد. و سالم ابن عبدالله گوید ملکی ظالم آنجا رسید، آهنی بر این صورت زد، آن روز فرغانه برگردید و سیهزار آدمی را از زیر گل برآوردند.

پس آن خانه را حایطی عظیم کردهاند و حجابها که کس به آن نرسد. و اهل قسطنطینیه گویند «عالم معمور در حمایت ماست - که اگر رها کنیم که صورت را بشکنند، عالم خراب گردد.» قوم سغد عربی را به اسیری ببردند و به قومی دیگر فروختند. وی به معدن جزع افتاد. مدتی در آنجا بماند. قحطی پدید آمد و مدتی دراز بماند. گوید روزی از این ولایت فریاد برآمد و شادی کردند. پرسیدم که «شما را چه رسید؟» گفتند «در این ولایت، معدنیست از جزع. به هر زمان که صورتی پدید آید، آن صورت قرینهی فراخی بود و بماند، تا صد سال دیگر قحط نباشد.» گفتم «این صورت را به کس نمایند؟» گفتند «بلی.» پس، مرا به سرای ملک بردند - سرایی عالی. بر تخت زرین نهادند و مشک و عنبر

173

پدر علی پرسید که «این علمها چیست؟»

گفتند «در هر عهدی که حادثهای مجدد شود، تاریخ آن بر علمی نویسند و اینجا نصب کنند.»)

پرسید که «چه شگفت دیدی؟»

گفتند «از این گرداب کس ms187 زنده بیرون نیامد مگر تو و این نادری بود، علمی را درافزودیم. و در عهدی دیگر، دیدیم که مرغانی از این دریا برخاستند به روی سگان، آتش از مناقیر ایشان میدرفشید و دخانی برآمد که نفسهای ما منقطع شد. ما این صورت را شفیع بردیم تا دخان برفت. و وقت غروب، این مرغان باز گشتند و به آب فرو شدند و ما علمی بر سر این صورت زدیم.»

علی گفت «آن روز بود که سنگ بارید بر سر حبشه که کعبه را ویران میکردند.»

گفتند «روزی دیگر، زلزله برآمد و تاقها و ایوانهای ما بشکست. هفت روز بماند تا همه آتشخانهها ویران شد. این صورتها را به شفاعت بردیم، بیارامید. علمی دیگر بر سر این زدیم. روزی دیگر، ماه در آسمان به دو پاره شد و غریو از عالم برآمد. ما این صورتها را به شفاعت بردیم تا این آفت بگذرد. ماه درست شد. علمی دیگر بزدیم.»

علی گوید «این همه معجز پیغامبر ما بود که شما دیدهاید.»

و ما فصلی دیگر یاد کنیم در صورتهای دیگر که به طلسم کردهاند، تا بدانی که آفریدگار بندگان را الهام دهد که چنین شگفتی کنند و آن از قدرت وی دانی، نه از قدرت مخلوق. چنان که کتابت نه از قلم بینی، بلی از دست کاتب بینی.

در حدود ترکستان، صورتی کردهاند بر کوهی، استاده، دست بر دهان نهاده. هرگه قحط باشد، آنجا روند و کودکان آب خواهند، آن صورت دست از دهان بردارد، آبی عظیم برخیزد از دهان وی و صحرا پر آب گردد. و آن کس را که به شفاعت وی دست از دهان بردارد، مملکت به وی دهند و پس از وی، به فرزند وی. تا قحط دیگر آید، تا که را اجابت افتد. و این صورت طلسمیست بر سر چشمهای، فوارهای نصب کردهاند، به صنعتی که آن کس ندانسته است.

در حدود مشرق، از صوب هندوستان، ms188 صورتی کردهاند بر پهلو افتاده، در خانهای دربسته. هر سالی که فراخی بود، صفیری از دهان وی برون آید که همهی شهر را خبر بود و آن دلیل فراخی بود.

و در حدود بامیان، جاییست آن را «استربهار» خوانند، دو صورت کردهاند هر یکی دویست و پنجاه ارش، تاجها بر سر نهاده: یکی را «خنگ بت» خوانند، یکی را «سرخ بت». در بینی ایشان، کبوتر لانه دارد. هرگه آفتاب برآید، هر دو بخندند.

این در بسی کتبها دیدهام. و معنی خندهی ایشان معلوم نه. و این خنده عجب نباشد - که آفتاب بر هر چه میآید، در وی بشاشتی و فرحی ظاهر میگردد و به آفتاب میل میکند. همچوانواع لاله ها که چون آفتاب طلوع میکند، همه روی به جانب آفتاب می آرند.

در هندوستان، صورتی کردهاند دو دست در هوا برده و از دهان وی آب به فواره می آید، یک تیر پرتاب به بالا میرود و آن گه بر سر این بت میریزد و در حوضی جمع میشود از رصاص. اهل آن شهر دیدار وی خجسته دارند.

مدرک ابن مهدی گوید به طلیطله میرفتم، از آن سوی اندلس، صورتی دیدم مسین، بر کوهی نهاده، بر یک قدم استاده، دست چپ برداشته، بر میان دو چشم وی نبشته که «از این پیشتر راه نیست.»

این صنم را ذو شرح، ملک حمیر، کرد. صانعان عالم در آن عاجزند که این صورت را چون کردند. تا بعضی گویند «از زمین رسته است یا از فلک آمده است.» زیرا که به مطرقه نتوان زدن و به قالب نتوان ریختن، زیرا که بنی آدم را آن قدرت و آن استعداد نباشد که آن چنان چیزی را بتوانند ساخت. مگر آن کس که آن کرده باشد، به الهام آفریدگار کرده باشد یا به معجز نبوت.

عبدالرحمان ابن زید ابن اسلم گوید به اسکندریه صورتی بود مسین، وی را «شراحیل» گفتندی، بر سر لاک پشتی نهاده، ms189 به انگشت اشارت به قسطنطینیه کرده. کس نداند که آن را که کرد. روزی برخاستند، به روی درآمده بود. تا روزگار عبدالملک ابن مروان آن را بگداختند و به درم زدند.

بعد از چند روز، عبدالملک هلاک شد.

و سلیمان را هزار زن بود. ms190 گفت «به هزار فراش بروم و مرا هزار پسر بیاید.» به زفان «إن شاءالله» نگفت. وی را از آن همه زنان، پسری آمد ناقص.

دیوان قصد کردند که وی را هلاک کنند و گفتند «از پسر همان رنج بینیم که از پدر.»

سلیمان آن پسر را به ابر سپرد.

آفریدگار ملک الموت را فرمود که «سلیمان پسر را به ابر سپرد و به من نسپرد. جان وی بستان و آن تن بی جان بر تخت وی افکن!»

این (جسد» این است.

در هندوستان، به شهر سریره، خانهایست سنگین، در آن صورتی کرده، دستی بر روی نهاده و دستی بر هوا داشته. هر که خواهد که روی وی بیند، چیزی بردست وی نهد تا دست چپ از روی بردارد. آنجا پیری نشسته است، آن را برمیدارد. در حد بلور، جایی که آفتاب به وی نرسد مگر سه ماه در سالی و باقی نه ماه تاریکی بود، در آن صنمی کردهاند بر مثال زنی، وی را دو پستان بزرگ کرده. بیمار را آنجا برند و دست بر پستان وی نهد، قطرهای شیر از آن بچکد و بیمار بخورد، بیماری از وی زایل شود. و اگر نچکد، بمیرد. پس بیمار از آنجا وصیت کند. و این غریب است. در روم، صورت دختری ساختهاند نشسته و میگرید و اشک را به آستین میاسترد. غربا را امتحان کنند و گویند «فلان دختر مصیبتزده است. مگر وی را دل خوش کنی.» غریب با وی میگوید بسیاری. پس، بیرون آید و گوید «سود نمیدارد و سخن قبول نمی کند.»

به قرمیسین، چشمهای بود، بر سر آن صورتی سنگین. هر که آن را بیفکند، آب بازاستد. چون به پا راست بگیرد، آب روان شود. و چون سنگ بیفتد، دختران بکر بیایند و بازنشانند و آبی عظیم از زیر آن روان شود.

در بیابان مصر، میلی کردهاند، بر سر آن صورت زنی نشسته و به انگشت اشارت به راه ms191 میکند. اگر مرغی بر سر وی نشیند، پرهای وی بسوزد و به زیر افتد. و غربا که گذرند، آن را برمی دارند.

به قرمیسین، سراییست از آن کسرا آپرویز، در آن صورتهای عجب کرده، و به یک فرسنگی آن، صورت شبدیز کرده: مردی بر اسپی از سنگ، درعی پوشیده و زره را مسمارها پیدا کرده. مصور وی سنمار. و سنمار آن بود که خورنق کرد به کوفه. و شبدیز اسپی بود که ملک هندوستان فرستاد به آپرویز. تا زین و لغام داشتی، بول نکردی و نه بینی دمیدی. گرد بر گرد سنب وی شش بدست بود. بزرگ تر از فیلی بود. مار وی را بزد. آپرویز بگریست. بفرمود تا صورت وی بکردند در دیه جابان.

چون این صورت بدید، عجب تر از آن دید که زنده بود و گفت «خبر میدهد از مرگ وبی حرکاتی ما.»

و اهل حکمت سوگند خوردند که «این صورت نه آدمی کرده است. مگر آفریدگار آفریده است.» بعضی از کفار روم آن بدیدند، گفتند «خدا را در این صورت سریست. روزی پدید آید حال آن.»

بعضی از حکما گویند «اگر یکی از فرغانه و از شوش اقصا به دیدن این صورت آید، ملامت نباید کردن.»

و چون نیک اندیشه کنند، بدانند که اگر این صورت آدمی کرده است، شگفتی بود که آفریدگار شخصی را الهام دهد که از سنگ چنین صورتی کند. یا مگر سنگ مسخر وی بود تا آن را از سنگهای ملون درهم ساخت؟ تا جایی که سیاه میبایست، سیاه کرد و جایی که سرخ میبایست، سرخ کرد. دو چشمش حدقهی سیاه کرد، گرد بر گرد آن سپید و گوشهها و کنارههای آن سرخ.

و اغلب برآنند که این صورت و آن که نزدیک ویاند فرهاد کرد. و فرهاد شخصی بود شجاع و سیاه و لطیف و در خدمت آپرویز بودی. و آپرویز را زنی بود نام وی شیرین. و فرهاد ms192 او را دوست داشت و کسرا میدانست. فرهاد را به این صحرا فرستاد تا گله را نگه دارد. فرهاد صورت وی نقش کرد بر این کوه. پس، وی را به کوه بهستون فرستاد و وی را فرمود تا کوه را به سه عمود معلق بدارد. بعضی از آن بکند، خبر به وی رسید که «شیرین هلاک شد.» وی از این خشم، کلنگ را بر بالای کوه افکند.

به قیروان خانهای کردهاند سنگین، در آن تختی از فیروزه، بر آن صورت جنیان کرده. از جمله، چهار صورت نگاشتهاند دست در دست یکدیگر نهاده و با یکدیگر سخن میگویند نامفهوم. و این دو جمادند و گویا. و کس علت آن نداند.

این مقدار گفته آمد از صور. ms194 و فایده در آن است که خدای را به قدرت بدانی که آدمی را آفریند که به کیاست چنین صنعتها داند کرد. این جملت اگر راست نقل کردهاند، از صنع آفریدگار بود و اگر دروغ گفتهاند، ما را برهانی نبود و آن چه گفتهاند نقل کردیم.

و ما بعد از این، یاد کنیم گورهای انبیا و ملوک در آفاقها، تا در آن اندیشه کنند و بدانند که عواقب ایشان چه بود.

در خبر آمده است که آدم روزی نشسته بود، از فرزندان وی، طفلی پای بر پهلوی آدم نهاد و چون نردبان بر آن برآمد و بر کتف وی نشست و به زیر می آمد.

یکی گفت «یا آدم، این طفل بازی میکند و تو نگه میکنی؟»

گفت «هیچ نمی یارم گفت - که من در پیش یک حرکت بکردم، ملک بهشت در سر آن کردم و می ترسم که اگر سخنی بگویم، وبال من شود.»

و بدان که دریای سرندیب آبیست سیاه و گور آدم نیمی در آب است و نیمی در خشک و بر سر گور وی درختی رسته است عظیم، میوهی وی مانند عناب است و از بلگهای وی، مانند باران، صدهزار قطرههای آب زلال میچکد بر سر گور وی، شب و روز، متواتر. و کس بر سر آن گور نتواند رفتن. و آن آب جمع می گردد در مصنعها و اهل سرندیب از آن آب خورند. و گرد بر گرد وی، صندوقها نهادهاند و ms195 حظیرهها کرده و معتکفان نشسته، از مسلمان و کافر و جهود و ترسا. و هندو گرد آن نگردد. و هر هندو که زیارت وی بکند، برهنه شود و در صومعه نشیند و لذت دنیا بر وی حرام گردد تا بمیرد. این گور بر لب قلزم است و از سامانی کوه قاف و از سامانی ظلمات و از سامانی آب.

گور داوود به بیت المقدس است - نزدیک گور ابراهیم - و از مسافتی دور، بوی مشک آید از آن.

و سبب آن بود که داوود مملکتی عظیم داشت. چون عمر وی به آخر رسید، ملکالموت آمد به صورت مردی و با زن داوود بنشست و با وی سخن میگفت. مادر سلیمان گفت «شوهر من مردی غیور است. دور شوا»

داوود دررسید. ملکالموت به گوشهی تخت رفت. داوود گفت «اینجا چه کار داری؟»

گفت «تو را سخت آمد که با زن تو سخن گفتم؟»

در بادیهای، گوری یافتند، در آن تابوتی مسین و بر آن قفل زرین. بازگشودند، مردهای در آن بود به قطران اندوده و دو مهرهی سبز در گردن بسته، به خون بر کفن وی نبشته: «آنا حارث ابن جبلهی غسانی.» و به روم کنیسهایست در آن گور شمعون. هر سال ملک روم آنجا آید و مقراضی دارد و در گور باز کند و موی شمعون بچیند و ناخنها راست کند و بر اهل مملکت بخش کند. نهصد سال است که چنان میکند. در آنجا هزار و دویست صحیفهی زرین است در زمین افکنده، دیوارها به دیباج پوشیده تا خاک بر آن ننشیند. در آنجا عمودی از یاقوت سرخ بسته، به شب روشنایی دهد که به آن کتاب توانند خواندن.

و مردم رومیه همه ریشها تراشند، به حکم آن که شمعون و حواریان را ریش بتراشیدند و بزدند. چون اهل رومیه را معلوم شد که شمعون برحق است، پشیمان شدند و ریشهای خود را بتراشیدند به کفارت آن. و این مشهد آنجاست که کنیسهی زیتون است.

و ما بعد از این، گورهای ملوک مشهور یاد کنیم.

گور ملک طهمورث بر کوهیست که آن را «بنداراب» خوانند، به بلاد سپاهان. و ملکی بود عظیم. وی را «دیوبند» گویند.

و ملک مهراج آنجا رسید، قلعهای دید از مرمر سپید، بر سر وی سواری در آن حصن بگرفته، ms201 دستی بر عنان و دستی بر کفل اسپ نهاده. هرکسی که پای در آن نردبان نهادی، آن سوار نعرهای بزدی که جان از تن بپریدی.

مهراج بفرمود تا آن نردبان بکندند. چاهی دید، در آن چرخی. آن را بشکست. آن

چون مهراج هندی آن بخواند، بسیار بگریست و زیارت آن بکرد و مشک بریخت و عنبر بسوزانید و باز گردید.

گور سیامک ابن کیومرث به سرحد جنوب است، از بلاد محترقه. قلعهایست عظیم در ایوانی از جزع کرده، در آن تختی از بلور نهاده، بر آن صورتی کرده زرین، در دست وی لوحی از یاقوت سرخ، بر آن خطی نبشته که کس نمیدانست خواندن. گویند چون افراسیاب بگریخت از لشکر کی خسرو، آنجا رسید. پرسید که «این چیست؟»

گفتند «این گور سیامک است. ملکی بود قاهر. چون بمرد، صورت وی بکردند از زر، بر این تخت نهادند.»

گفت «این خط را بخوانید!»

رهبان که آن زبان دانست، گفت «نبشته است که منم سیامک ابن کیومرث. روی زمین به فرمان من بود و مرغ و دیو و پری مسخر من شد. هزار سال عمر یافتم. چون جهان مسخر من شد، گردون با من پیکار کرد. چنان از دنیا رحیل کردم که کمتر کسی. در این عالم، کس این مراد نیافت که من یافتم. و به کس بناند، چنان که به من بنماند.»

گور اسکندر به اسکندریه است، بر سر کوهی. و سبب آن بود که ms202 چون اسکندر به فرغانه رسید و از آنجا به سمرقند آمد و بگذشت از جیحون و بازگردید، رنجور شد و به دامغان وفات یافت. وی را در تابوت زرین نهادند و به مادرش فرستادند و علما در پیش تابوت وی می رفتند. چون مردم جمع آمدند، ارسطاطالیس گفت «این آن ملکیست که همهی ملوکان اسیر وی شدند. اکنون، وی را اسیر کردند.»

دیگری گفت «این آن ملک است که همهی جهان دیک از آن وی بود. امروز، وی را هیچ نیست.»

دیگری گفت «این آن ملکبود که همهی خزینهها را جمع کرد. امروز، همه پراکنده شد.» دیگری گفت «این آن ملک است که همه را به وی امید بود. امروز، امیدواری از همه بریده شد، مگر از رحمت آفریدگار.»

چون به اسکندریه رسید، مادرش را چشم بر تابوت آمد، گفت «ای خدای عالم، ببخشای بر من و صبر ده مرا و رحمت کن بر این پسر من!» وی را بر سر کوهی برد عالی و تابوت وی آنجا دفن کرد تا از مسافتها دیدار باشد. در مفازهای به یونان، صخرهایست بزرگ، بر آن قدری گل کرده، بر سر آن شخصی خفته، جامهای بر وی پوشیده. کس نداند که آن کیست. چندهزار سال است که بر آن صخره خفته است. در آن ولایت، زیارت وی کنند. بعضی گویند که «پیغامبری بود، با دیو جنگ کرد، هلاک شد.» ترسایان گویند که «پسر خداست.»

در بلاد چین، گوریست عظیم، در آن مردی چندان که نخلی، بر دو پای استاده، هر دو دست از بن بیفتاده، بر تن وی موی بسیار. دست بر شکم وی میزنند، بانگ طبل می آید. و کس نداند که آن کیست. و هم در این ولایت، گوری یافتند و در آن کلهی سری چندان که قبهای بزرگ، بیست ارش گرد وی، گرد آن طوقی زرین گرفته و ایوان در سر آن زده و قفلی بر آن نهاده. ms203 چون روز عید باشد، آن در بگشایند و آن کله را میبینند و یکی گوید «بترسید از آن خدایی که خلق را چنین آفریند و هلاک کند!» و میان آن کاسه پر شراب کنند و میخورند و آن گه، بر گردانند تا عید دیگرسال.

ملک مشرق در ملک خود گوری یافت، در آن شخصی. دو دندان وی بر دو شتر نهاد و به خلیفه فرستاد.

خلیفه نامه نبشت و گفت «ای کافر، بترس از آن خدایی که چنین خلق آفریند و هلاک کند!»

به روزگار عمر ابن خطاب، عاملی را به نجران فرستاد. نامهای نبشت که «شخصی چاهی میکند، در آن چاه شخصی یافت دو دست بر سر نهاده. چون دست از سرش برمیداشتند، خون روان میشد. چه فرمایی؟»

عمر در جواب نبشت که «این آن مرد است که ابوزرعه - ملک یمن - قصد نجران کرد و بکند و بسوخت و عبدالله ابن ثامر را بگرفت و به دین جهودی خواند، اجابت نکرد، عمودی بر سر وی زد و بکشت، آن گه بفرمود تا وی را در چاه افکندند و بینباشتند و بیستهزار مرد را به این سان بسوخت و کتاب انجیل را بسوخت، آن گه با یمن رفت.»

این است که آفریدگار خبر داد: «قتل اصحاب الأخدود.»

و آن را زیار تگاهی ساختند.

بر جزیرهی عروض، کوهیست بلند، تراشیده، هرگز کس بر سر آن نتواند رفت از هیچ جانب: بر آن، گور کسرا. هر کس که آنجا رود، چیزی بر آن کوه افکند. اگرنه، غرق شود. و کس بر آنجا نتواند رفت. و آنجا که آفتاب برآید، کوهیست: اسکندر اینجا رسید، خانهای دید عالی، در آن خنبها نهاده بزرگ، پر گوگرد سرخ، و تختی زرین نهاده، شخصی بر آن خوابانیده و چراغپای زرین نهاده و جامههای زربافت بر آن شخص افکنده و خوشههای یاقوت بالای وی آویخته. اسکندر فرو رفت. لوحی دید زرین، به سریانی بر آن نبشته: «این ملک أد ابن أدد است. هزار سال ms205 عمرش بود، هزار زن بکر بخواست، هزار پسر بزاد، هزار گنج بنهاد. چون مرگ رسید، این هیچ سود نداشت. و چون جهان به آخر رسد، این گنجها أمت محمد عربی باز بخشند.»

پس، از آنجا بازگردید.

و من از شخصی ثقه شنیدم که از آن سوی روم یکساله راه گذشته بود، گفت به کوهی رسیدم، به ولایتی، و زیر آن کوه، کهفی. در آنجا رفتم. دوازده مرد را دیدم استاده چون حلقه و بیرون حلقه، دکانی، زنی بر آن خوابانیده، طفلی در کنار گرفته. اهل آن ولایت می گفتند چندهزار سال است که ایشان چنین استادهاند و این زن و این طفل چنین خفتهاند: نه پوسند، نه افتند. و مردم به زیارت میرفتند. و چون جامههای ایشان پوسیده

گوری یافتند به حضرموت، خانهای از سنگ تراشیده، در آنجا دو سریر زرین، بر یکی شخصی عادی، عظیم، خفته، بر سر وی لوحی نهاده، بر آن نبشته: «آنا شداد ابن عاد - صاحب قصر مشید.» بدان که چون مأمون به خلافت بنشست، علما را حاضر کرد و فقها و شگفتیهای عالم پرسیدی. دانایی گفت که «انوشه روان عادل ایوانی کرده است به مداین، کس آن را بیران نتواند کردن.»

وی آنجا آمد ms206 تا ببیند. شگفت دید. مردی پیر را پرسید که «این ایوان کی ساخت؟»

گفت «انوشه روان. و من گور وی دانم که کجاست.»

وی را برد به راهی دشخوار و به کوهی بر شد درازی وی پنج فرسنگ. بر سر وی، غاری دید، در آنجا خانهای و تختی زرین و انوشهروان بر سر آن خوابیده، تاج بر سر و یارهها در دست و اندامها آلوده به داروها تا تباه نشود. چون مأمون وی را بدید، بگریست. و موی بنا گوش وی سپید دید، عصابهای زربافت بر پیشانی وی بسته، بر آن نبشته که «دنیا بر کس نماند. و گیتی یزدان کرد، نه من به کوشش / یکره که عمر نیست، من چه خواهش؟ / که گیتی نه جاوید، من چه رامش؟»

پس، انگشتری دید بر آن نبشته: «انگار که همهی گیتی تو را شد. چون گاه رفتن آمد، چه سود؟ -- که همه نیست شد. پس از وفات من، ملکی اینجا آید، با وی ناقصی بود که در این قبه خیانت کند.»

مأمون بیرون آمد و تفحص کرد. خادمی انگشتری بر گرفته بود. از وی بازستد. بر آن نبشته بود: «هر که را مال نه، کامرانی نه. هر که را زن نه، کدخدایی نه. هر که را فرزند نه، شادمانی نه. هر که را این سه نه، هیچ غم نه.»

و بدان که چون اسکندر به ولایت باختر رسید، به سرحد ظلمات، کوهی دید از لاژورد، بر سر آن خانهای از یاقوت زرد، در میان وی چشمهی آب، بر تاقی گوهری نهاده، فروغ بر آن آب افکنده و خانه روشن شده، بر سر چشمه تختی زرین، بر سر آن شخصی خوابیده، تن وی چون تن آدمی و سرش چون سر گراز، بر فراشی از کافور، چادری از سیم بافت بر وی کشیده. هر که نزدیک وی میرفت، جان میداد. پس، از آن چشمه آواز می آمد که «اسکندر، گرد عالم گردیدی ms207 و بسی چیزها دیدی که کس ندید. دست بدار - که وقت رفتن است.»

چون اسکندر بشنید، گفت ««خبر مرگ شنیدم.» و بازگردید.

و از علما پرسید حال آن مرده، کس ندانست که آن کیست و آن که نزدیک وی میرود چرا جان میدهد.

و اسکندر با عراق آمد و از دنیا رحلت کرد.

کلبی گوید که اهل صنعا حفرهای میکندند، آزجی یافتند محکم، در آن سریری نهاده، بر آن شخصی دوازده آرش بالا، در دست شاخی زرین، بر سر وی یاقوتی سرخ، بالای وی لوحی زرین، بر آن نبشته که «ملک خدا راست. روزگار مرا هلاک کرد. به این قلعه شبی بخفتم، مرگ مرا بگرفت، این قلعه زندان من شد و گور من آمد.»

بر در قصری، دیدند نبشته که «بسا ملکا که این قصر به میراث به وی رسید، بمردند. و باقی خداست.» و بر قصری دیگر نبشتهاند «بسا شهرا در آفاقها که خالی بماند و خراب شد و آن که آن را ساخت مرگ بچشید.»

و بابی دیگر بیاوریم در گنجها که نهادند و عواقب آن. بدان که اول گنجها که موصوف بود به شگفتی گنج شداد ابن عاد بود - صاحب ارم -و بعد از وی، گنج قارون بود - ابن عم موسا: چندان گنج جمع کرد که چهارصد شتر پربار در زیر کلیدهای وی رفتی. و پس از وی، گنج ضحاک موصوف بود به کثرت.

بدان که ضحاک مالهای آدمیان بستد و هیچ زنی و دختری نماند که وی را نگینی بود یا حلقهای که وی نستد. روزی، در کتاب دید که گنج وی همه روزی اوباش و فقراگردد. پس، سیم خود را و مالها را جمع کرد و چهار حوض مسین بکرد و همه را ms208 پر زر کرد و به بیابانی مجهول، در بن کوهی دفن کرد، چنان که کس ندانست. پس، به بابل بازآمد و هر درویش که در هفت شهر بود، همه را بیرون کرد. ایشان در صحرا می آمدند سرگردان تا جایی نزول کنند. به بن آن کوه رسیدند. فرو آمدند. پیری در آن میان بود. سنگی عظیم دید، بر آن چنگ مرغی کرده. گفت «ای مردمان، گنجی یافتم.»

گفتند «چه گونه؟»

گفت «بر این سنگ چنگ مرغ کرده آمد و چنگ را چون مقلوب کنی، گنچ بود. جمله معاونت کنید، مگر این سنگ را برگردانید!»

آن سنگ را دمرو کردند، گنجی ظاهر گشت. و آن چهار حوض پر زر قسمت آن درویشان گشت. و برداشتند و جمله توانگر شدند. و گنجهای عالم کی خسرو را مسلم شد، به حکم آن که جام گیتینمای به دست وی

آن زن زر بستد و در مجمع برخاست و گفت «ای قوم، از پس این جهان جهانی دیگر است. قارون طبق زر داد و گفت بهتانی بر موسانه.» موسا ضجر گشت و زمین را گفت «وی را فرو بر!» وی را به زمین فرو برد، با گنجها و سرایها و اهل و خویشان وی. سبب آن بود که در بیابان مغرب، تابوتی یافت از مس. آن را بگشود و گفت در این مگر مرده بود. در آن تابوتی دیگر، سیمین، دید و در آن تابوتی زرین دید. آن را بگشود. در آن مکحلهای دید از یاقوت سرخ، میل آن زبرجد. بعضی غلمان خود را سرمه کرد، گنجها را بدیدند که کجاست و معادن جواهر. از آن گنجها و جواهر بنای اسکندریه بکرد، عمودهای زرین بساخت و آلاتهای

و جبیر مؤتفکی پانصد سال بماند و پادشاهی کرد و آن گنجها را بر اسکندریه نفقت کرد.

طارق ابن زیاد چون آند لس را بگشود، در آن مائدهی سلیمان را بیافت. چندان جواهر در آن بود که چشم کس ندید. ربیعه ابن زیاد گوید قیمت بعضی از جواهر از هزارهزار دینار بیشتر بود. در خانهای دیگر رفت. بیست و چهار تاج نهاده بود، بر هر تاجی نام ملکی نبشته: از کی خسرو و سیاوش و بهرام چوبین و کی کاووس و جمشید و اسکندر و دارا ابن دارا و پشنگ و افراسیاب و طهمورث و گیو.

و گنج روم موصوف است به کثرت مال.

و عماره پیش ملک ms213 روم آمد به رسولی. صفت گنجی میکرد از آن ابوجعفر منصور، پیش وزیر ملک روم. وی را پیش ملک روم برد. صفهای دید آراسته و ملک در اقصای صفه نشسته چندان که گنجشکی، از بزرگی آن صفه.

گفت چون سه یکی از صفه پیش رفتم، ابری سبز برآمد و مرا در میان گرفت. بترسیدم. چون به نیمهی صفه رسیدم، ابری برآمد سرخ، چنان که چشم من تاریک شد. بنشستم تا ساکن شد. پیش رفتم و سلام کردم. پرسیدم از این هر دو سحاب.

گفت «تو را بنمایم.» دست در زیر بساط کرد، یاقوت سرخ به درآورد چندان که سپری. در آفتاب داشت: ابری سرخ ظاهر گشت. پس، پنهان کرد و زمردی سبز برآورد و در آفتاب داشت: از شعاع وی، ابری سبز ظاهر شد.

پس، مرا به قصری عظیم برد، در آن خانههای بسیار، مهرنهاده. خانهای را بگشود. آنبانها دیدم، برهم نهاده. مرا گفت «یکی بردار!» یکی را بر گرفتم. پس، در خانهای رفت پر از برنیها نهاده و مرا گفت «یکی بردار!» یکی را بر گرفتم.

پس، بیرون آمدیم و در خانهای رفتیم، دمی را بخواست و یک من مس بگداخت و از

عماره چون پیش منصور آمد، این حکایت بکرد. و بسیار جهد کرد که علم کیمیا آموزد، نتوانست آموخت.

بدان که داوود پادشاهی کرد و رسول بود و نبی بود و ملک بود و عالم مسخر وی بود. دوازده هزار پاسبان داشت. چون از دنیا رحلت کرد، وی را خزینهای بود، قفلی زده، بر آن نبشته که «در این خانه گنجیست از آسمان آمده.»

پس سلیمان آن ms214 در را بگشود. در آن صندوقی یافتند زرین، در آن صحیفهای نهاده، بر آن نبشته: «هر که این مسئلهها را جواب دهد، خلیفهی داوود باشد.» برخواند. نبشته بود: «کمترین چیزها چیست و بیشترین چیزها چیست؟ و تلخترین چیزها و شیرین ترین چیزها چیست؟ و خرم ترین همهی چیزها چیست؟ و نزدیک ترین چیزها چیست و دورترین چیزها چیست؟ و بهترین چیزها چیست و بدترین چیزها چیست؟»

همه درماندند. سلیمان گفت «من جملهی مسئلهها را جواب دهم.»

گفتند «بگو!»

گفت «کمترین چیزها یقین است و بیشترین چیزها شک است. و تلخترین چیزها درویشی است و شیرین ترین چیزها توانگری. و خرم ترین چیزها جان است در تن. و نزدیک ترین چیزها آخرت است و دورترین چیزها دنیاست - که هر روز از آدمی دورتر میشود. بهترین چیزها یار سازگار است و بترین چیزها زن نابه کار است.»

چون سلیمان این مسئلهها را جواب داد، خلافت به وی سپردند و مملکت به وی دادند و بعد از آن، به جای داوود بنشست.

مقصود از این آن است که این کلمات راگنج میدانستند. و بهترین گنجها علم است، به حکم آن که به گنجها آفت رسد، به علم نرسد. بدان که کسرا اپرویز هر روز یک کاسه طعام که خوردی، ده هزار دینار قیمت آن

اما «گنج باد آورد» از آن ms215 کسرا بود. و در آن عهد که اپرویز روم را بستد و ملک روم بگریخت و مآل و جواهر و خشبت المسیح را در کشتی نهاد و براند در آب تا بگریزد، بادی برخاست و کشتیها را به مملکت کسرا افکند. آن را بگرفتند و جمله را پیش کسرا آوردند. آن را «گنج باد آورد» نام کردند.

اما گنج گاو : و سبب ظهور آن زنی بود بیوه. دختری را به شوهر داد. ماده گاوی را میراند در جهاز دختر، به دیباج پوشیده. چون به میدان کسرا رسید، باستاد و سرگین افکند. چوب میزدند، نمیرفت. و بخفت.

کسرا بدید. گفت ««سببیست.»

آنجا بکندند. صحنی از سرایی پدید آمد، خانهها گرد آن: در یکی نقره بود و در یکی آینهی زرین، به تمثالهای کرگس و پلنگ و فیلان و شتران و مرغان، همه زرین، مکلل به یاقوت و جواهر. آن را برداشت و با دیگر گنجهای کیانی و ساسانی منضم کرد. آن را «کنز البقره» نام کردند.

و ملک کسرا را مشتفشاری بود چون ثرنجی زرین، کشیده، سیال. هر آدمی که آن را برداشتی، جمادی بودی سخت چون زر. چون کسرا بر گرفتی، نرم بودی. چنان که در میان انگشتهای وی رفتی و آب مشک از آن می چکیدی.

و ملک چین دستارچهای به وی فرستاد که آتش به وی کار نکردی.

و از گنج اسکندر بازگویند که وی را مسلم شد آن که کس رانشد.

و عبدالله مروزی گوید شبی پیش امیرالمؤمنین مأمون نامهای میخواندم که ارسطاطالیس نبشته بود به اسکندر و در آن گفته بود که «عجب میداری که شهرها استدهای و خانهها که به هندوستان بود بگشودی و گنجها جمع کردی و از کارهای آدمی

و تا امروز، آن پوست در خزینهی ایشان است. هر وقت که خواهند گنجی را ببینند، در آن پوست نگه کنند که کجاست و مدفن وی چه نشان دارد. کس فرستند و بردارند.

و به روزگار مأمون، ملک روم کس فرستاد و نامهای عرض کرد، در آن نبشته که «رسول مرا گرامی دار و لشکر با وی بفرست به قهستان، به در نهاوند، تا آن چه من گفته ام بیاورد.»

مأمون لشکری با وی بفرستاد. آمد تا به نهاوند، بر دروازهی شرقی. میان هر دو مصراع بپیمود و بیست ارش بکند. صخرهای پدید آمد. آن را برکند. خانهای پدید آمد از سنگ، در آن صندوقی زرین، دو قفل بر آن نهاده زرین.

آن را برداشتند و پیش مأمون آوردند. و آن را بر دست رسول به ملک روم فرستاد.

و از این سان، گنجها بسیار بود. و حاصل مرگ بود. بگذاشتند و حسرت به ایشان بماند. به حدود اهواز، کوهیست، بر آن چشمهای. هر سال، یک دینار بیاورند آنجا، بر یک روی یک صورت و بر دیگر روی دوازده صورت، و پوست ماری.

و قصهی این آن است که ملکی بود وی را دوازده پسر بود. چون وقت رفتن دررسید، همه را بخواند و گفت «هر که درویش است و درویش گردد، مرا یک حقه است، در آن ماری، تابع وی شود تا توانگر گردد!» و حقه را به شخصی سپرد. پسری درویش شد. آن حقه را از وی بستد. سر حقه بگشاد. ماری بیرون آمد. در سولاخی رفت. وی آن سولاخ را بکند. گنجی ms217 یافت و مالها، بیاندازه. چون از دنیا رحیل کرد، آن مار هر سال دیناری از آن گنج برآورد و بر آن چشمه نهد.

گویند که به حدود خوارزم، کوهیست، بر آن گنجی. دری سنگین دارد و نزدیک در وی، آبی. هر که قصد آن در کند، غرقه شود.

کافر غز بیامد و هزار شتر چوب ساج بیاورد و بر سر آب افکند. روز دیگر، همه را فرو برد.

و مردی بیامد و کفهای بساخت چون ترازو. خود را در کفه نشاند و سنگی در کفهی دیگر نهاد و به سلسلهها فرا گذاشتند تا به نزدیک رسید. پس، از آن کفه بجست، در پیش در گنج نشست. به در گنج هیچ نتوانست کرد و با کفه نتوانست آمدن. آنجا غریو میکرد چند روز، تا هلاک شد.

مقصود آن است که گنجهای بسیار نهادند و عاقبت بگذاشتند. و اگر همان بود که در جنگ عجم استدند لشکر سعد ابن ابیوقاص، تمام بود. و در میانهی آن، هفتاد خروار زرینه و جواهر بود، درهم ساخته، آن را «بهار کسرا» میخواندند.

در مکه آوردند، شعاع جواهر بر سقف حرم افتاد. عمر ابن خطاب در آن نگه کرد، بگریست و گفت «مسکین کسرا! این همه جمع می کرد از بهر شوهر زن خویش، تا بمیرد و زنش با شوهر دیگر بخورد، یا از بهر آن جمع میکرد که لشکر من غارت کند؟» و سوگند خورد که «این مالها در زیر هیچ سقف نرود تا ببخشم.»

و مال بسیار بود. جمله را نگه میداشت به شب، تا روز همه را بخش کرد.

کمتر قسمتی با امیرالمؤمنین علی افتاد. نودهزار دینار مغربی قیمت آن قسمت وی بود.

در عهد افراسیاب، در ولایت چین، کوهی بود، بر سر آن دو میل مسین بیافتند، گرد ms218 بر گرد وی خطی نبشته که «من ملکی بودم که این ستون ساختم. تیرست سال عمر من بود. بسی گنجها جمع کردم در زیر این میل و مرا از آن هیچ سود نبود. ندانم که پس از من به دست کی افتد. نصیب من از آن شمار آمد و حساب و بس. به گنج هرگز شاد مباش که پایدار نیست. و اگر گنج پایدار بود، عمر پایدار نیست. امروز هستی و فردانه.»

و در «قرآن» خود میگوید قومی بودند که در صحرا، ترسیدندی از دیو. شخصی گفت «در پناه سید جنیان آمدم تا مرا از شر دگر دیوان نگه دارد.» پس، ایمن بخفتی.

و فرمود سلیمان از هدهد بشنید که در زمین سبا ملکهایست، وی را تختی عظیم. سلیمان گفت دیوان را که «آن تخت بیارید!»

عفریتی گفت «من به یک طرفت العین بیارم.»

چون نگه کرد، تخت حاضر بود به یاری آصف.

این همه «قرآن» خبر میدهد از جنیان. و اگر جن نبودی، آفریدگار این حکایت نکردی. اما مرد چون در عقل تنگ خود نگه کند، آن چه به آن نرسد یا نبیند، پندارد که خود نیست و «قرآن» را رد میکند. و نظام متکلم را با ابوالهدذیل مناظره بود به سبب جن. نظام گوید «جن هست،» ابوالهذیل گوید «جن ms219 نیست.» خصومت ایشان دراز شد. خلیفهی وقت میان ایشان صلح داد و گفت «دیوان را به برهان نتوان نمودن و از جهت قرآن ایمان باید داشت.»

و گویند که بلقیس، زن سلیمان، مادرش جنی بود و پدرش آدمی بود. و این معنی در کتبها مسطور است. و گویند قبیلهی جرهم از نتاج جنند. بدان که جن اصنافند و هر چه لطیفتر است، به درجه بالاتر است، تا به ملکوت رسد. چنان که روحانیان و روح القدس بالای همهاند. و بالای ایشانند لطیفتر - که روحانیان ایشان را نتوانند دیدن. و بالای ایشان فردوسیاند. و چنان که ما جنی را نتوانیم دیدن، جنی نیز روحانی را نتواند دیدن. و با هر کاهنی، جنی بود.

بدان که از جنی جنسیاند که آن را «هاتف» گویند و شب رو بنماید و بانگ زند و خبرها دهد. چنان که به بصره شنیدند مرگ ابوجعفر منصور که «منصور بمرد.» تاریخ روز نبشتند. آن ساعت مرده بود.

جنسی دیگر ««شق» گویند. هم رو نماید و بانگ زند.

چنان که علقمه ابن صفوان ابن أمیه به مکه میرفت و با وی مقرعهای بود. چون به حایط حرمان رسید، شق را بدید، با وی شمشیری. و هر دو زخم بر یکدیگر زدند. علقمه را مرده یافتند.

و همچنین، حرب ابن امیه هاتفی بانگ بر وی زد، حرب بمرد.

بدان که شبی، نظام الملک حسن ابن علی ابن اسحاق میگذشت ms222 با جماعتی. سگی را دید سیاه، سر بزرگ، بر سر راه نشسته و راه بگرفته. نظام بترسید، باستاد. گروهی که با وی بودند چیزی سهمگن دیدند، باستادند.

پس آن سگ گفت که «نظام صاحب قران زمان است.» و از راه برخاست و ناپدید شد.

مدتی بر این برآمد. شبی دیگر، آن سگ ظاهر شد و راه بگرفت. پس، گفت «نظام صاحب القران صار صاحب القبور.») پس، ناپدید شد.

نظام بترسید و صدقات میداد. تا یک هفته برآمد، از دنیا رحلت کرد.

گویند پادشاهی در باغ خود رفت. دیو را دید که با خرمادهای فساد میکند. ملک دیو را بگرفت. دیو گفت «مرا رها کن - که چیزی به تو آموزم که سخن حیوانات فهم کنی.» و آب در دهان وی انداخت و برفت و گفت «آن چه از من آموختی و دیدی با کس مگوی که میری!» ملک در خانه رفت. با یادش آمد که دیو با ماده خر چه میکرد، بخندید. زنش سوگند داد که «چرا میخندی؟» نتوانست گفتن. زنش عذاب میداد. گفت «فردا بگویم» بیرون آمد. گاوش علف نمی خورد. خروس گفت «چرا نمی خوری؟»

214

اعمش گوید مجاهد به حضرموت شد، به چاه برهوت. از یهودی ای پرسید که «مرا آرزوست که هاروت و ماروت را بینم.»

وی را برد به صحرایی عظیم. صخرهای بزرگ بر گرفت، سردابی دید عظیم.

یهودی گفت «دست در من زن و نام خدا مگو- که اگر نام خدا یاد کنی، آفتی به تو رسد.» به فضایی رسیدند. هاروت و ماروت را دید آویخته سرنگون به سلسلهها و آهنهای بسیار بر تن، چندان که کوهی، زبانها از دهان بیرون آمده و سر زبان به آب دریا رسیده و تشنه مانده. مجاهد بترسید. گفت «بسم الله.» هاروت و ماروت نام خدای شنیدند، اضطراب کردند و آهن ها بکشیدند و بگسستند. و یهودی به روی درآمد و به بسیار جهد خود را بیرون آورد.

و یهودی مجاهد را ملامت کرد ms230 و گفت «ایشان از نام آفریدگار ترسند و ما را هلاک خواستندی کردن.»

جماعتی دیو بودند که با ابلیس به زیر آمدند. و ایشان هنوز قصد آسمان میکنند و ملائکه نمی گذارند دیوان قصد آسمان کنند، شعلهی آتش به ایشان اندازند تا دور شوند و مسخ گردند. بعضی به بیابان افتند، آن را «غول» و «سعلات» خوانند، بعضی به دریا افتند، آن را «تمساح» گویند.

اگر پرسند «چون یک بار آتش در ایشان رسید، چرا عبرت نگرفتند و دیگربار قصد آسمان کردند،» گوییم «آن که قصد آسمان کند نه عاید بود، دیوی دیگر باشد.» آفریدگار بر ایشان خفی کرده است: چنان که حال مرگ سلیمان که بر عصا تکیه کرده بود و دیوان گرد وی طواف میکردند مدتی دراز، تا عصا پوسیده شد، و چنان که حال موسا و بنی اسرائیل در تیه که چهل سال بماندند و بیابانی نزدیک بود و راه پیش و پس نمی بردند. حال وی هم چنین است: یکی را میبیند که سوخته و مکلس میشود و دیگران عبرت نمی گیرند و قصد آسمان میکنند. (و کار بنی آدم هم چنین است: مرگ

وی را بر آب زد.

رستم برآمد. اکوان ظاهر شد. رستم نام آفریدگار گفت و تیغی بر اکوان زد. پوست وی دریده شد. از میان پوست، دیوی به در آمد قوی، بر شکلی منکر، دست و بازویی قوی. رستم با وی در آویخت، تا آکوان را بکشت.

و بدان که از دیو بعضی زشت باشند و بعضی خوبروی و بعضی سیاه و بعضی سپید. و هرچه به جانب جنوبند، سیاه نماید و آن چه به جانب شمالند، سپید نماید. و ایشان را مسافتی نبود: به یک طرفت العین، یکی از مشرق به مغرب رود. اما ولایتها دارند که یکی در ولایت دیگری نرود.

شخصی گوید اتفاق افتاد که به ولایتی بودم از قهستان، بر دیهی که آن را «جندوق» می گفتند. و آن دیه بر سر کوهی نهادهاند، چون قلعهای. سحرگاه، بر منظرهای نشسته بودم. دو شخص را دیدم که از بیابان برآمدند و چندان که نزدیک تر میشدند، درازتر می گردیدند، تا نزدیک قلعه رسیدند. گرد قلعه بدویدند و پای بر سر قلعه و دیه نهادند و به تنوری فرو رفتند.

و آنشب، در این سودا بودم که این خیال است یا صدق است.

چون روز بود، زنی در پیش من آمد و مراگفت «امشب، دو شخص را دیدم که بالای این قلعه برآمدند و در این تنور رفتند. من بترسیدم، سر تنور باز نهادم. امروز، سر ms232 وی برداشتم، دو خطاف از آن بپرید.»

مقصود از این حکایت آن است که دیو و جنی خود را بناید به هر صورت که خواهد و به یک ساعت از عالمی به عالمی رود. و این معنی اگرچه پیش عقلا مقبول نباشد، اما اگر انصاف دهد و معقول بیند، بداند که کار دیو و جنی دروغ نیست.

و کسی که دیده باشد ولایت فارس و تاجگاه سلیمان، بداند که از عمل دیو است. و جایی که «قصر جمشید» گویند، هزار ستون است نهاده، از مراحل ها بینند، هر یکی چهل و هشت ارش بالا، ستبری هر یکی چهار مرد را دست پیرامن آن درنیاید. و در وسع بنی آدم نیاید که آن را نصب کند. و از آن عهد، بسی دعوی کردند که به جرثقیل مثل آن کنند، نتوانستند کردن. پس، معلوم شد که آن به قوت شیاطین کردهاند. و در این بقعه،

مقصود از این آن است که در این عهد، مثل آن آدمی نتواند کرد. اگر گویند که دیو و پری کرده است، عقل قبول کند. محمود وراق گوید از عم خود شنیدم به نواحی غزنی، درختی میآوردند عظیم به چهارصد مرد، از بهر ناو آسیابی. چون شب درآمد، برفتند. روز دیگر، درخت ناپدید شد. از راست و چپ طلب کردند، نیافتند. به مسافتی دور رفتند، بر سر کوهی افکنده بود، بر در غاری. و هنوز ms233 آنجا افتاده است. تقدیر کردند، به هزار مرد آن را نتوانند کشیدن، به روزگار دراز. پس، گفتند که آن دیو بوده است.

و همچنین، هرمان: دو قصر است به حدود مصر، آن را دیو بگرفته است، و هرگزکس بر سر آن نتواند رفت.

یکی از شاطران گرو بست که در یکی از هرمین رود. در شد، به جهدی عظیم.

بعد از سه روز، مردم منتظر بودند، با سر دریچهای آمد از ازج و سم و سر بجنبانید و گفت «ایصح املهلهین ضاخشی سلسن!»

این سخن بگفت و ناپدید شد.

این کلمهها بر اهل اقالیم عرض کردند که «این چه سخن است؟»

گفتند «سخن دیو است که بر زبان وی براندند.»

و کس از حال وی دیگر آگاه نشد.

و این هرمان جن دارد. بعضی گویند آن را جنیان بنا کردهاند، چنان که تدمر را. بنایی سیصد آرش بالا برآورده، هر سنگی صدهزار من بر هم نهاده، به نسقی که سر سوزن در میان دو سنگ نرود. به طاقت آدمی درنگنجد که اساس وی بنهند از چنین سنگها. هر سنگ ده ارش طول و ده آرش عرض مربع کرده. پس اساس دوم چون کردند؟ پس سنگهای بالا چون بر آن نهادند؟ پس تارک گنبد و کاسهی وی، به یکپاره مدور، به بالا

و هیثم ابن عدی پرسید از عبدالله ابن هلال - و وی را «صدیق ابلیس» گفتندی.

وی گفت آن دیو که در واسط است، نام وی «زوبعه» است. و زوبعه مرا خبر کرد که حجاج ابن یوسف در خلوت نماز نکند و بدزهره بود: «مرا بدید، بترسید و از ترس حدث در جامه کرد و بفرمود تا قرآن را بر جامه نبشتند و بشست و به آن آب گل بسرشت و قصر را به آن بیندود، از بیم دیوان.»

گفتم «خالد قسری را دیدی؟»

گفت «بلی. مردی شجاع بود و پای وی را نقرس بود. عمودی به من انداخت، از من در گذشت. و یوسف ابن عمرو را دیدم سر در لحاف کرد و از بیم من، حدث در فراش کرد. و ابن هبیره را روی نمودم، شمشیر بکشید، پنهان شدم. گفت اگر تو را در یافتمی، دیگر از تو کس نترسیدی.»

و بدان که گویند که به زمین وبار، دیو بسیار بود. و معروف است که جای جنیان است. و وبار میان حضرموت و بلاد مهره است. و بدان که از این اجناس بسیارند، این جمله بر صورتهای زشت.

223

و گویند در خاور، هر سال، غولی از صحرا برآمدی و مردی را بربودی. و شهری نیکو بود و آبی روان. اتفاق کردند که این شهر به جا رها کنند. ارتحال کردند و شهری دیگر بکردند. سالی چند برآمد. غول بر سر سور شهر آمد و گفت «شهری چنان، آبی خوش، هوایی پاک، رها کردید، بیابانی و آب شور اختیار کردید؟»

گفتند «از بیم غول - که هر سال یکی میربود.»

گفت «امسال، مرگ چند کس را ربود؟»

گفتند «هزارکس.»

گفت «چرا از غول که یکی را رباید در سال، بگریختی و از مرگ که هزار میرباید، نگریزی؟»

اما غول اجناسند و حکایتها آید از ایشان که در بیابانها مردم را گمراه کنند.

و ابویزید نحوی گوید غولی ماده در بنی تمیم مقام کرد و پسری بزاد. ناگاه، برقی ms238 پدید آمد از ولایت غولان. وی نیز بنالید و بپرید و به ولایت خویش افتاد.

و گویند غول خود را به همهی صورتها بنماید، مگر پای وی - که پایش به پای خر ماند. و «سعلات» غول ماده بود و صورتی نیکو دارد. و نر زشت بود. ماده گمراه کند و بفریبد و روی نماید و نر هلاک کند.

شخصی گفت که در فلان بیابان میرفتم، شخصی را دیدم بر سر کوهی نشسته و جواهر بسیار پیش وی ریخته و گفت «این امانت از آن سعد ابن حشرم است و تا وی نباشد، کسی را دست به این نرسد.» گفت آمدم تا به آن قبیله. وی را خبر دادم و بردم تا آن جایگاه. وی بر آن کوه شد و آن جواهر به وی داد.

بجناک قومیاند ترک. گوسفند دارند بسیار و آنجا برف بود.

و گویند رسولی از آن مقتدربالله آنجا رفت، حکایت کرد که گوسفندان برف میخوردند و دنبالها به زمین میکشیدند: چون از حد بلغار به اندرون رفتم، شب اول، افق آسمان دیدم سرخ شده و اصواتهای هایل میآمد. بعد از آن، ابر دیدم سیاه، برابر وی برآمد، بر مثال سواران تیغ کشیده. این قطعه بر آن قطعه افتاد ساعتی. پس، از یکدیگر جدا شدند.

از ملک بجناک پرسیدم. گفت «ما ندانیم که این چیست. اجداد ما گفتهاند که لشکر دیو است، با یکد یگر جنگ کنند. و ما همیشه چنین دیدهایم.»

بغراجی قومیاند از ترک، شجاع و دلیر باشند. سبیلهای بزرگ دارند. ملک ایشان از اولاد یحیا ابن زید علوی بود و مصحف دارند به خط زید، آن مصحف را سجود دارند. و بر پشت آن مصحف، مرثیهی زید نبشته. و زید را «ملک» خوانند و علی را «معبود» خوانند. و معجز ایشان آن دانند که فرزندان ایشان فراخ چشم و بلندبینیاند و محترم دارند ایشان را.

پرطاسی قومیاند در سرحد خزر. و چون خواهند ms241 که ملکی را نصب کنند، حلق وی بیفشارند تا نزدیک مرگ شود و گویند «چند سال خواهی پادشاهی؟» وی بگوید. گر بیش از این بزید، وی را بکشند. و قومی از یرطاس مسلمانند و پرطاس و خزر اسم دو ناحیت است از ولایت ترک. کار ایشان قتل و غارت و ستم بود.

قومی را تبتی و تتاری خوانند. ایشان را بیت العبادیست از پوست گاو، در آن سروهای آهوی مشک. و خراج به بغراجی دهند. و طفل را سجود کنند حالی که بزاید و گویند «از آن جهان آمده است و هیچ گناه نکرده است.» و زهره و زحل را پرستند. و در این ولایت، سنگی بود به جای چراغ سوزانند.

چینی قومیاند همسایهی ترکند و ختنی و ختایی. اجناسند. و چون از آنسوی خانفو بگذرند، گروهیاند چون یکی بمیرد، وی را دفن نکنند تا آن روز که زاده بود. و ازن که شوهرش بمیرد، رسنی در میان بندد و دوتا شود و جبه و سلاح و اسپ وی را بر سر گور وی بسوزانند. و پسر با پدر طعام نخورد. هرگه پدر را ببیند، سجود کند. و همه عبدت الاوثانند و کتابی دارند. و همه ریش تراشیده دارند. و قاضی دارند، به حکم وی کار کنند. آنجا پلنگ بسیار بود. گوسفند را بر سر زنند تا بمیرد، آنگه بخورند. آیین مجوس دارند. داغ کنند. و هر که بمیرد، گویند جان وی در نقطهای دیگر آویزد در رحم. و روی چینیان روشن بود. و بیماری کم بود - به خلاف هندوان.

قومیاند خرگاهی گویند، از آن سوی چین. قوت ایشان شیر بود و خواهر و دختر را به نکاح دارند و کواکب پرستند. پازهر از ولایت ایشان آید و ختو و گاوی بزرگ که پرچم از وی گیرند.

قوم دیگر: روس. بر جزیرهای باشند و آنجا نم باشد بسیار و نباتی روید آن را گلی بود چون بنفشه. چون ms242 زنبور بخورد، عسل آید از آن. پس، از آن نبات گلی دیگر سپید بیاید، گندد، کس نداند که چیست. اول گلی به آن خوشی، دوم بار گل چنان گندیده. و روس قومیاند بلند بالا، سرخ رو، سپیداندام. هر یکی کارد دارد. هر زنی حقهای زرین یا چوبین بر پستان بسته دارد و در هر یکی حلقهای کرده. و زنان طوقهای زرین دارند در گردن. هر مردی دههزار دینار دارد، طوقی در گردن زن کند. اگر دودههزار دینار دارد، دو طوق کند. و باشد که زنی بسیار طوقها دارد. و بزرگ ترین حلای ایشان مهرههای سبز بود. و به روس، نقد شهر پوست سنجاب بود، نه درم - بیموی، با دست و پا و چنگ. اگر چیزی کم باشد از آن پوست، دغل باشد. و از آنجا به در نتوان برد، به متاعها بدهند. در آنجا ترازو نباشد، مگر سبیکه. مسلمان و کافر در آنجا گوشت خوک خورند. خانهها از چوب بود. از آنجا کتان و قند آورند.

عمرو ابن عاص گوید از پیغامبر پرسیدند از حال ذوالقرنین.

گفت غلامی رومی بود، به ساحل مصر رسید، اسکندریه را بناکرد، آن گه ملکی وی را بر هوا برد. گفت «چه میبینی؟»

گفت «دو مدینه.»

دیگربار، وی را ببرد. گفت «چه میبینی؟»

گفت «یک مدینه»

گفت «آن عالم است و دیگر همه دریاست که محیط خوانند آفریدگار همهی عالم به تو نمود.»

قومی را دید روی سگان داشتند، با یأجوج و مأجوج جنگ میکردند. قومی دیگر دید کوتاه، با سگان جنگ می کردند. و اجناس ایشان میدید، تا چهارهزار امت را بدید. قومی گوش فیل داشتند. و هر یکی عمر خود داند: تا هزار چشم از اولاد خود نبیند، نمیرد.

و ما پس از این، یاد کنیم اجناس سیاهان و أممهای بلاد محترقه را. بدان که در بلاد محترقه عاهات باشد و لیکن ادویه و عقاقیر چندان باشد که از عاهات ضرری نیابند. و زیرک باشند و عمرهای دراز یابند. و هرچه در ولایت هند باشد، همه نیکو بود و شگفت، چنان که فیل و طاووس و طوطک و جوز هند و عقاقیر. زن و مرد دست ورنجن دارند، بعضی بینیها ببرند و داغ کنند، زنا مباح دارند، مگر ملک قمار که وی زنا حرام دارد. و ملک قمار را چهارهزار کنیزک بود. گروهی از ایشان برهنه باشند. عنبر فروشند. نان و طعام ایشان کماه بود. شرابشان از نارجیل بود. و بلندبالا باشند.

گروهی دیگر بر جزیرهی برطائیلند، رویهای زشت دارند فراخ. و در سخن ایشان کس نرسد و باکس الف نگیرند. و گروهی را تاران گویند، بر جزیرهای. اگر نانی بینند، عجب دارند. ms244 خوردن ایشان ماهی بود و آب شور و خانههاشان کشتی بود. در میان موج آب و باد گرفتارند. و همه نزار و برهنه باشند. و هرچند که به جنوب نزدیکتر باشند، زشتتر باشند - مانند بهایم، موی به اندامها بررسته. ملکی به آنجا رسید. زاهدی را دید تیرست سال عمر گذشته. از وی سؤال کرد که «از آن سوی چیست؟)

گفت «خراب و گرما.»

و مردم آنجا گیا خورند و همه اندام ایشان پرموی بود، مانند گوسفند، و نفور باشند.

رمادیه قومیاند از هند. برهنه باشند. مویهای دراز دارند. هرگه یکی بمیرد، موی

گروهیاند از بلاد زابج، برهنه باشند و کوسج و کس زبان ایشان نداند. پیش مراکب آیند، نارجیل آورند و به آهن بفروشند. و شناو نیکو برند و باشد که چیزی بربایند و تیر به ایشان نرسد.

زط قو میاند سیاه و کوسج و زشت. و عبدالله ابن مسعود گوید لیلت الجن با پیغامبر بودم، دیوان چون گرگس میآمدند گروه گروه، به زحمت، و به سر پیغامبر در میافتادند و میترسیدم که نبادا که رنجی به پیغامبر رسد. و گروهی بسیار برآمدند هندو، مانند قوم زط، و با وی بیعت می کردند و بازمی گردیدند.

گروهی دیگر ایشان را زنج خوانند، مفسد و دزد باشند و همیشه گر خارند. طفل که از مادر بزاید، وی را جرب بود تا بمیرد.

اما هندوی زنگباری اغلب در صحرا باشند. رویهای فراخ دارند و بینی پهن، همچون ترکان. و هرچند دورتر باشند، نفورتر و وحشی تر باشند. تا بعضی بر درختها نشینند. و قومی باشند مسخشده، به گربه مانند. و قومی ms245 باشند به زنگبار همچون گاو موی بررسته و از مردم ترسند. قومی از ایشان به ساحل متاعها آورند و بنهند و به آب فرو روند. بازرگانان بفم و رویناس و آهن بنهند، در مقابل نارجیل و عود و کافور و پوست پلنگ و سیم و زر بردارند و بازگردند. ایشان آهن و بقم بردارند و به آب فرو روند. این انصاف میان ایشان میرود. کس نداند که آهن و بقم چه میکنند و در آب زندگی چون می کنند.

و از هندوان که به حد اعتدالند، سرندیبی باشند و ملک ایشان به عدل بود. اگر مردی بر شخصی مالی بخواهد، اگر بداد، نیک و اگر نه، خطی درکشند، آن خط حبس او گردد. و اگر بیرون آید، ملک سرندیب دو چندان مال از وی بستاند.

طایفهی طرسولی از آن سوی هندوستانند. و از پس ایشان، ملک مانک بود، تا به ولایت چین. و در این شهرها طاعون بود و هر غریب که اینجا رسد، بمیرد. و گروهی دیگرند به این حدود در زمین ایشان باران بارد، به تابستان و زمستان.

گروهی را قاموسی خوانند - بر جزیرهی قاموس. چون ملک ایشان بمیرد، وی را بر گردونی بندند از عود و سر ملک بر دنبال گردون نهند و مویش باز کنند و زنش از پس می آید، خاک بر سر کرده. آن گه، ملک را به چهار پاره کنند و هر پاره در صندوقی نهند از چوب صندل کرده. آن گه، بسوزانند. و چون درویشی بمیرد، وی را به آتش افکنند. گور ایشان آتش بود و گویند ارواح ایشان به آسمان رفت، تن ایشان آتش به جانب آسمان برد.

گروهیاند ایشان را ملجمان خوانند. اگر آدم سپید به دست ایشان افتد، وی را بخورند. جای ایشان در بیشهها بود. نفور باشند. قوت ایشان قصب شکر بود.

قومی دیگر نوبه خوانند، از حد مغرب. زنا کنند و مباح دارند.

یکی حکایت ms246 کرد که مردی آنجا رسیده بود. ملک ایشان زنی بود در آن عهد. بر منظرهای نشستی، بر ساحل دریا. هر غریب که آنجا رسیدی، بر منظره بردی و زناکردی. این مرد آنجا افتاد، این زن با وی بازی میکرد. این مرد گفت «در دین محمد، زنا حرام است.»

این زن شمشیر برداشت که مرد را هلاک کند، زنان دیگر نگذاشتند و بر آن اتفاق کردند که وی را از آن منظره به دریا اندازند. انداختند.

این مرد به شناو بیرون آمد. به شهری رسید نام وی قطقط. در خانهی پیری رفت. پیر گوید «تو بندهی من گشتی. در شهر ما رسم بود که هر که در خانهای رود، بندهی آن خانه خدا گردد.»

مرد گوید «به ولایتی بودم که زنا نکردم، خون من حلال دیدند. الحمدلله که به شهری رسیدم که چندان غیرت دارند که مردی در خانهای رود، وی را به بندگی بفروشند!»

این مقدار از اجناس هندوان یاد کرده آمد، تا شکر آفریدگار کنند و بدانند که آفریدگار در حق ما چه انعام کرد، از صورت نیکو و آلوان سپید و دین پاک و مساکن و هوای خوش. آهو حیوانی لطیف است، گردنی نیکو و چشمی نیکو دارد. بر بچهی خود مهربان بود. اگر صیاد بچهی وی بگیرد، چنان بنالد که هلاک شود. و اگر نه، زبانش در دهان خشک شود، از بسی که بانگ زند. و مگس زبانش بخورد و زبان را بخاید و بریزد.

آن چه به نزدیک دریا باشد، ماهی را دوست دارد، به ساحل آید. ماهیان نیز دیدار ایشان دوست دارند. صیاد ms247 پوست آهو درپوشد و در آب رود. ماهی چون پوست آهو دید، روی به وی نهد، صید شود. و آهو بیناتر همهی حیوانات است. بوی دهانش خوش بود. حنظل و آب شور خورد. خنفسا بر آهو افکنند، بمیرد. زیرا که آهو قمر راست و خنفسا زحل را.

آرس جانوریست در بیشه. یک سرو دارد و چهار سولاخ در وی. باد در وی آید، آوازی خوش کند، جانوران بر وی جمع شوند.

بدان که اسپ جانوری شریف است و ترکیبی نیکو دارد و قوتی تمام دارد.

و چون سلیمان اسپان را عرض میداد، نماز دیگر فوت کرد. سبب آن بود که وی را گفتند «در فلان صحرا، اسپان بحریاند.»

سلیمان جنیان را گفت «این اسپان را بگیرید!»

نتوانستند گرفتن. پس، چشمهای بود که آن اسپان از آن آب خوردندی، پرخمر کردند، ایشان بخوردند، مست شدند، جنیان بر آن نشستند و پیش سلیمان آوردند.

وی به ایشان مشغول بود تا آفتاب فرو رفت و نماز دیگر فوت کرد. خشم گرفت و شمشیر برداشت و همه را گردن بزد.

علی مرتضا گوید که داغ میکرد بر گردن و ساقها و به کفارت آن، سبیل کرد.

و گویند که اسپان شرط کردند با سلیمان که «زنان بر ما ننشینند.» به این شرط از دریا برآمدند. چون زنان بر اسپ برنشستند، بالها پنهان کردند.

و از خواص اسپ تیزبینی است. و آن چه موصوفند به تیزبینی: اسپ و عقاب و هدهد و گربه. اسپ در شب چیزها بیند. و اسپ با مادر و خواهر جماع نکند. و اسپ را طحال نبود، چنان که ماهی را شش نبود. و عرق اسپ زهر قاتل بود. اگر اسپ بر اثر گرگ برود، سست گردد. از حیوانات، رعنایی اسپ کند و آدمی و خروس و طاووس. سنب اسپ اگر زیر حاملی بسوزانند، بچهی مرده بیاورد. (بحرب است.) اگر سنب وی بر سانه سایند و به خمر در ms248 آمیزند و بر زهار مالند چندبار، سنگ در مثانه بشکند و به بول بیرون آید. اسپ بیمار کوش در برش افکنند، آن را «کلب» خوانند، بمیرد. اگر اسپ خنفسا خورده بود، آب و زیت باید دادن. اگر گمیزش بگیرد، گمیز آدمی بر شکش مالند، بگشاید. عمر اسپ چهل و پنج سال بود. دندان همهی جانوران در پیری سیه شود، از آن اسپ سپید تر گردد. اسپ را زهره و طحال نبود. مگس بر چشم اسپ نشیند، چشم بر هم زند، مگس را بکشد. مادیان چون بمرد، دیگر مادیانان بچهی وی را شیر دهند. اسپ شناو نیکو برد، مگر که چپ بود، شناو نداند و غرق گردد. اسپ از سایهی خود در آب ترسد. با شتر دشمنی دارد. چون باد شمال خواهد آمدن، روی به آن جانب نهد. زن پیر چون پای بر گوشت اسپ نهد، حرارتی بیند در خود چون تب. اسپ از بوی زرنیخ بمیرد. و اسپ طبع لطیف دارد. مادیان آبستن از گند چراغ کشتهی بچه را

و در دریای قلزم، اسپ آبی عظیم بود، مانند کوهی، تا لنگر کشتی باشد که در گوش وی رود و وی کشتی را میبرد: نیم تن بالای وی به اسپ ماند و نیم تن زیرین وی به مار ماند. و به ناحیت بست، جاییست آن را «جرمق» خوانند، در آن دو چشمهی عظیم است، یکی صافی: در این چشمه، اسپ بحری است و آن دیگر آدم بحری.

گویند دیهیست میان نیشابور و توس، «سو» گویند، و آنجا چشمهایست آن را «سو رود» خوانند، گویند در آن اسپ بحری است. و محمود غزنی و عمرو ابن لیث قصد کردند که قعر وی بدانند، نتوانستند. و امیری آنجا اسپ مادیان داشت، اسپ بحری با وی گشنی کرد، بچهی ملمع ابلق بزاد، درم درم. چون بزرگ شد، با آن چشمه رفت.

آآستر حیوانی ست طبع بد دارد. نه عقیم است، نه بچه زاید. و اگر بزاید، بمیرد. سفاد و جماع بسیار کند. پدر وی خر است، مادر وی اسپ. عمرش درازتر از عمر خالایان و عمایان بود و از هر دو خصلتهای بد آموزد. (چون کبوتر راعبی که اصل وی از ورشان بود: نه هدایت کبوتر دارد و نه عمر ورشان. و همچون خصی که نه به درجهی فحل بود،

اما خاصیت استر:

هر که دل استر نر بجوشاند و بساید، هر زن که بخورد، بار نگیرد. اگر سنب استر بسوزانند و پنج درم به روغن مورد و قسط بیامیزند و بر سر اصلع مالند، موی برآورد. و اگر پنج قطره خون از گوش استر به آب باران بیامیزند و بخورند، تب دق را ببرد. (و از پس آن، آب جو بخورند.) اگر سنگی ms250 که استر بر آن مراغه کند در زیر مائده نهند، کس طعام نخورد تا بیندازند. اگر مرد عاشق مراغه کند جایی که استر مراغه کند، عشق وی برود. اگر کسی خواهد که زن آبستن نگردد، دل استر بریان کند به چوب درختی که بار نیارد، آن گه گمیز خصی بر وی فشاند و قدری در پوست استر نهد و به ریسمان بر بازوی زن بندد، هرگز آبستن نگردد.

این مقدار از قول حکما نقل کردیم.

ببر جانوریست جهنده. دست و پنجهی قوی دارد و شیر از وی ترسد، زیرا که ببر جهنده بود و از دور بجهد، بر گردن شیر نشیند و وی را میخورد. و میان شیر و ببر عداوت است، چنان که میان مار و عقاب و غداف و بومه. (به روز، بومه بچهی غداف را برباید.)

ببر در خواب دشمنی عظیم بود. از سباع، آن که آدمی را خورد، ببر و شیر و گرگ بود. ببر چون پیر شد، شکار مردم نکند و قصد کودکان نکند - به خلاف گرگ. اگر از اندام ببر خون بیاید، دیوانه شود. و همهی ددان از ببر ترسند. چون بیمار شد، سگی را بخورد، به شود. بز جانوریست لطیف و جنسیست از گوسفند، الا آن که دنبه ندارد و از گوسفند بدزهره تر بود. و از پیش گوسفند رود، یا از شرف است یا از بدزهرگی.

و از خواص بز آن است که شیر را بیند، پیش وی دود و بوی شیر بشنود، بمیرد و چون شیر غایب شد، زنده گردد. و از زیرکی بز آن است که چون بیمار شود، شبرم یا سقمونیا بخورد، نیک شود. هر که کاسهای سازد از طرفا و بز را از آن آب دهد، چون بز را بکشند، طحالش نباشد. و همچنین، آدمی را. اگر سروی بز در زیر بالش نهند، خواب آرد. اگر بلور هندی صورت بزی بر آن کنند و در زیر بالین کودکان ms251 نهند، نگریند و خواب آرد، به

اسکندر را به شیر بز پروردند. و سبب آن بود که دارا ابن دارا ملکی بود به ولایت ایران و فیلفوس ملکی بود به روم، میان هر دو عداوتی برفت. وزرا گفتند «عمر در سر قتال رفت. با یکدیگر قرابت کنید!» فیلفوس دختری داشت نام وی عموریه، به پسر دارا داد. آبستن شد از وی.

دشمنان حسد کردند، دارا را گفتند «این عموریه دختر حجامیست، نه آن فیلفوس.»

عموریه بترسید. پسری بزاد در اسکندریه. وی را در غاری پنهان کرد و دو گوهر بر بازوی وی بست و هر روز بزی از گله به آن غار آمدی و وی را شیر دادی. قصه به دارا بردند که پسری یافتیم بر این سان. وی را «اسکندر» نام کرد و وی را بپرورد.

تا دارا بمرد و مملکت دارا اسکندر بگرفت. و به روم رسید و ملک آن شهر بمرده بود و مملکت به دختر وی رسیده. عموریه روزی وی را بدید، وی را بشناخت و وی را راه داد، سرهنگی به وی داد. سرهنگان حسد کردند و گفتند «اسکندر ابرص است. نشاید که سرهنگی به وی دهند.» عموریه وی را برهنه کرد، دو مهره دید بر بازوی وی. بدانست که پسر وی است و مملکت به وی داد.

و این حکایت به بسیار عبارتها یافتیم. بعضی گویند عموریه از نفخهی فریشته آبستن شد به اسکندر. وی را بگریزانید. بزی کوهی وی را شیر داد تا پرورده شد.

مقصود از این حکایت آن است که بز شیر وی موافق آدمی است.

و بز نر میش را نطلبد و گوسفند نر بز را نطلبد. و بز هشتاد هیجان بکند به ms252 روزی. بزنر که رمد از گلهای، در گله آرند و ریشش بسترند، دیگر نگریزد. به ماوراء النهر، عنکبوتی بود کوته پا، سممی بود، بز آن را بخورد، فربه شود. بز کوهی از ده نیزه بالای کوه به زیر جهد و به سرو بر زمین آید. گویند در سروی بز و از آن گاو

بوزینه منقوط بود. چون بزرگ شوند، یکرنگ گردند. بوزینه ممسوخ بود.

آفریدگار فرمود بنی اسرائیل را که روز شنبه ماهی نگیرند. دام را روز آدیه درافکندندی و روز یکشنبه برکشیدندی. ایشان را بوزینه کرد. و بوزینه جانوریست از نتاج ایشان.

بعضی گویند که ایشان سه روز بماندند و آن گه بمردند. این بوزینه جنسی دیگر است

و در ولایت حبشه بیشتر باشند. و چندان که گاوی باشند و چندان که گربهای. و به حبشه، با وی بازی کنند: یکی را بر سگی نشانند و چوب و کمان در دست وی نهند.

در بلاد زابج، به شهر قاقله، بوزینه بود سپید و بزرگ. ریشها دارند بزرگ. و بعضی را سینههای سپید بود و پشت و دنبال سیاه و دوشهای سبز و سبالها دارند. اعضاهای وی به آدمی ماند: ریش و سبیل و چشم و تغمیض و خنده و کف و انگشتان و تناول و لقمه پیچیدن و مغز برون کردن از استخوان و گزنده کشتن. و در حدود مصر، جولاهان وی را کار فرمایند و مکو در دندان گیرد و میان قصب به در میبرد و باز پس می آرد. به ساعتی مبلغی ببافد و اگر تقصیر کند، برهی سیاه پیش وی بکشند، تا از آن بترسد و کار ms253 بهتر کند. وی را هنریست که بر درختهای بلند رود که هیچ جانور نیارد رفتن. و همیشه گزنده جوید. و گزنده به آدمی افتد و به بوزینه و کبوتر و به روباه. و بوزینه بازی کند، زود خشم گیرد. بازیها آموزد. شناو نداند کردن. چون بیمار شد، گمیز خورد از آن خود. گوشت بوزینه جذام را سود دارد.

پلنگ سبعی شوم و بدخوی و متکبر است. از آدمی ترسد و از ترس به وی جهد. ترکیبی ضعیف دارد و استخوان پشت ندارد: پیچیده شود چون مار. به سوار جهد و مرد را بگیرد و به پای اسپ پیچیده شود. هر جا که زخم کرد، موش پدید آید. و از آن هلاک شوند، بی زخم موش. و این خاصیت اوست. پس، مجروح رانگه دارند بر تختی و تخت بر

جریش جانوریست چند بزغاله. نیکو رود. بر میان سر، یک سرو دارد. با همهی جانوران بکوشد، کس وی را نتواند گرفتن. پس صیاد کنیزکی جوان، سپید، به نزدیک آشیان وی بنشاند. جریش پیش وی آید و در دامنش نشیند. کنیزک پستان به وی دهد. جریش آن را درگیرد. چون مقداری شیر وی بخورد، مست گردد و بخسپد، صیاد وی را بگیرد.

خار پشت «قنفذ» است. همه اندام وی پر خار بود. هرگز نخسپد و چنان که یوز، هرگز از خواب سیر نشود. و جنسی از خارپشت باشد که شوکهای دراز دارد و آفریدگار مسخر وی کرده است که میاندازد چون تیر. (و درخت بیدانجیر که دانهی وی ms255 خشک شود، آکمام از وی شکافته شود، دانه از وی روان گردد چون تیر) و خاریشت دشمن مار است و با افعی و ثعبان جنگ کند و با ایشان بازی کند. و هر جا که خواهد بگیرد و خود را درهم کشد و مار خود را بر وی زند تا پاره پاره شود.

و چون اهل اسلام بر سیستان ظفر یافتند، عهد کردند که «ما صلح آن گه کنیم که خارپشت را نکشند.»

پرسیدند که «این چه التماس است؟»

گفتند «در زمین ما افعی بود و دافع آن خارپشت بود.»

گویند که خارپشت و راسو چون مار را بزنند یا مار ایشان را بزند، سعتر بیابانی بخورند تا ضرر آن دفع کند. اگر خارپشتی در خانهی تاریک بیاویزند به ریسمان کتان، مانند ستاره از وی درفشان بود.

و خارپشت جایی لانه نهد که دو در دارد: یکی از جانب صبا، یکی از جانب دبور. پنج دندان دارد. پنج خایه بنهد. و چون بچه کرد، جایی که مویز یابد، خود را در آن بغلتاند. به هر خاری مویزی برگیرد و پیش بچگان آید تا آن را بخورند.

گفت ««در خانه.»

ایشان را بخواند. همه پیر صدساله. گفتند «تو کیستی؟»

گفت «من عزیرم.»

وی را در کنار گرفتند و عزیر را بر تخت نشاندند: جوانی سی ساله و پسران و دختران صدساله بالای وی استاده.

ملک آمد و نپسندید که پیران بالای وی استاده باشند و با وی عتاب کرد، تا بنشاندند. «تورات» را جمله حفظ بود. بعضی گویند شهابی از آسمان بیامد و به حلق وی فرو شد، جملهی «تورات» را بخواند. چون به قوم خویش رسید و «تورات» بخواند، جهودان گفتند که «موسا که صاحب تورات بود، نتوانست از حفظ برخواندن. این عزیر مگر پسر خداست.))

از آن وقت، عزیر را پسر خدادانند.

مقصود آن است که خر اختیار پیغامبران بود. و بدان که خر سردمزاج بود. و خر دشتی به ms257 سردسیر نباشد. و خر نر به دو سال و نیم گشنی کند، ولیکن کره از نر سه ساله بهتر بود. و خر چون بانگ کند به شب، سگ به درد آید و بنالد. اگر مردی حنظلی از شاخی که یکی بار آرد باز کند و شحم آن بر دست و پای خر مالد و یکی بر آن نشیند و میراند، به عدد گام خر شکم او اطلاق کند. کودک چون بسیار گرید، شیر خر بخورد، ساکن شود.

بدان که خرس جانوری ست مضر و پرحیلت. و دشمنی دارد با آدمی. تا اگر خفتهای را بیند، صخرهای بر دوش آورد و به دو پا برخیزد و بر وی زند. دیوارها را نقب زند و سنگهای اساس بگشاید. درختها در باغ برکند یا بشکند. جوز را در هر دو کف گیرد و بشکند و بخورد.

شخصی حکایت کرد که خرسی با بچهای به در باغ آمد. بچه را در باغ انداخت تا درآید. من بچه را بازپس افکندم. دیگربار، بچه را درباغ افکند. من وی را بیرون انداختم.

شبی تا روز چنین میکردم، تا بازگردید.

شخصی گفت در صحرایی میرفتم، کسی از پس من درآمد و دستار من بربود.

از پس وی رفتم. خرسی بود. به سر چاهی رفت و دستار را در چاه گذاشت و بانگ میزد - که بچهی وی در آن افتاده بود. من از پس وی درآمدم و دنبال وی بگرفتم و سرنگون وی را در چاه افکندم و سنگها میزدم تا وی را بکشتم. پس، دستار برآوردم.

شخصی گفت که شخصی سنگی بر خرسی زد. خرس از دنبال وی بیامد. مرد بر درختی گریخت. خرس از پس او برآمد. مرد با سر شاخی آمد و به دو دست خود را از درخت درآویخت، انگشتهای هر دو دست درهم افتاد. آن شب همچنان بماند، تا روز مردم وی را به زیر آوردند.

و بدان که خرس دشمن ms258 آدمیست و پایها و چنگها دارد مانند شیر. چون سرما آید، در سولاخی رود و زبان به کف دست تر میکند. چون برون آید، فربه بود. و خرسان به هم روند و اتفاقی دارند. و ماده که بچه دارد، بدخوی بود و بچه را بر پشت نشاند و بر درخت رود و میوه میخورد و بچه را میدهد. و خرس با همه جانوری بکوشد. و چون گاو خواهد که سرو بر خرس زند، خرس به قفا بازافتد، گاو سرو بر شکم خرس زند، وی هر دو دست در سروی گاو زند و برخیزد و سنامش می خاید، تا گاو را بکشد.

پیه خرس اگر گرم بخورند، حفظ افزاید و فربه کند. خرس بخسپد و برخیزد، هر دو دست بلیسد و سیر شود. و آفریدگار را در حق همهی حیوانات رحمت است، تا باشد که چهار ماه و پنج ماه بگذرد که شیری هیچ صیدی نیابد و خرس مدتی برآید که در کوه هیچ قوت نیابد و مار سالها بگذرد که هیچ نخورد و همه فربه و به قوت باشند و یکی از گرسنگی نمیرد. گویند که خرس با آدمی زنا کند. و شخصی گوید به کوهی بر شدم، از آن درافتادم در چاهی و در آن چاه خرسی درافتاده بود. بترسیدم. خرس مرا دوتا میکرد. مرا یاد آمد که خرس زنا کند، بترسیدم. مرا در کشید و بر پشت من آمد و هر دو دست در دیوار چاه زد و بر بالای چاه رفت. من شکر کردم که از وی خلاص یافتم . بعد از ساعتی، با سر چاه آمد. شاخ درختی

خرگور نر هیچ کره نگذارد که در گلهی او آید و به دندان خایهاش بکند. و به این سبب، خرگور اغلب خصی ms259 بود. خرگور ماده بچه جایی زاید محکم و نگذارد که بیرون آید تا سنب محکم کند، آن گه به گله درآرد. و گلهی او باشد که پانصد عدد بود و از یکدیگر گسسته نشوند و اگر به شمشیر میزنند که از هم جدا نگردند. و در دیار بصره بسیار باشند. چون به آبخوردن آیند، دو مرد به راه آیند با کارد و ایشان را میزنند و میگیرند. از سنب او انگشتری کنند، صرع را سود دارد.

این مقدار از قول حکما گفته آمد.

خرگوش حیوانیست ضعیف. دستهای کوتاه دارد و پایهای دراز. چون بخسپد، هر دو چشم وی مفتوح بود و هیچ نبیند. عرب گوید که جن بر خاریشت نشیند و بر شتر مرغ و بر موش دشتی، اما گرد خرگوش نگردد - که خرگوش را حیض رسد. و هر که یکی را بکشد از این اجناس، اول شب ایمن نباشد از جن و آواز هاتف شنود به ویل. عرب گوید هر که کعب خرگوش با وی بود، دیو از وی گریزد.

حکما گویند موی بسیار بر تن و بر گوش و گوش دراز دلیل دراز عمریست. و ندانم که عمر خرگوش چند است. و هر جانور که دراز گوش بود و کوتاهدست، چنان بود چون موش. اگر خون خرگوش در چراغدان کنند و برافروزند، چنان نماید که مردم پای در آب دارند. خرگوش بچه بسیار کند. در اندرون دهان و در زیر پای موی دارد. هرگه بیمار شد، بلگ تر بخورد، بهتر شود.

خلد جنسی ست از موش - کر و کور. دهان باز کند، مگس در دهان وی رود. از آن زندگی کند. و خلد ریشهی درخت خورد. و بوی پیاز نتواند شنیدن و اگر سیر و پیاز در آشیانهی وی نهند، بیرون آید و وی را بگیرند.

خوک «خنزیر» است و مضر بود. تا قومی شیر را به آرزو خواهند، از رنج خوک - که شیر خوک را بخورد. و ms260 خوک سحرگاه آید، زمینها بشکافد. و لواط بود: نر با نر زنا

خوک در خواب دشمنی قوی بود. و خوک اهلی خنث بود در خواب. اگر خوک را بر پشت خری بندند، خر چون بول کند، خوک بمیرد. و ممسوخ است. پوست خوک آبی هر که با خود دارد، نهنگ از وی بگریزد. دندان راستش میمون بود، دارندهی آن عزیز بود. دندان چپش شوم بود: اگر در زیر بالین ملکی نهند، معزول شود. سنب وی در کشتی دارند، نهنگ را کفایت کند. به وقت هیجان، نران با یکدیگر جنگ کنند و خود را به گل بیالایند، پوستها چون جوشن کنند. و نشان آن بود که گوشها فروهلند و گمیز بسیار کنند. ماده تا پانزده سال آبستن بود. چون پیر شد، بر پهلو گشن کند. در هندوستان، خوک نباشد. خوک را پوست باز نیاید، مگر به کارد. استخوان وی با استخوان آدمی پیوندد، التیام پذیرد. خوک را چون بزنند، چون طفلان غریو کند. به روم، وی را چهار روز هیچ ندهند، آن گه وی را سیر کنند، در خاک بگردد و به یک سیری فربه شود. بلوط دوست دارد و خرچنگ خورد. نشخوار نکند، شکنبه ندارد. و باشد که سنب دارد و باشد که ظلف دارد. در استخوانهاش مغز نبود. خوک چون سگ را بگزد، همهی موی سگ بیفتد. سرگین ms261 وی در زیر سیب بسوزانند، سرخ شود. گلهی خوک متفرق باشد در صحرا، وقت شب. راعی یکی را بگیرد و دربندد و میزند وی را تا مینالد، همهی خوکان آنجا جمع آیند. بچهی خوک مخطط بود.

و آفرید گار نهنگ را عاجز کند به آن دابهی ضعیف و بی چاره.

روباه «ثعلب» بود. جانوری ضعیف است و پرحیلت. و هیچ جانور با خارپشت نشکیبد، مگر روباه. زیرا که خارپشت خود را چون گویی کند، سگ دندان در وی نزند و مار از وی بگریزد، روباه بول بر پشت وی کند: چون حرارت بول به وی رسد، منبسط گردد، روباه درجهد، سرش بگیرد و بخورد. و روباه را با دجاج خصومت است، از وی ترسد.

یکی گوید به روباهی رسیدم افتاده و شکم آماس کرده، پنداشتم که مرده است، از وی در گذشتم. سگی در رسید. روباه بجست و بگریخت. پرسیدم از آن. گفتند «روباه داند که سگ شمی قوی دارد، مرده را از زنده بشناسد.»

روباه جای خویش چنان سازد که هفت در دارد. کشتهزار که خوشه بکند، روباه در وی نرود. و چون گرسنه شود، به قفا بازافتد و خود را بیاماساند. مرغ پندارد که مرده است، بر وی نشیند. وی را برباید و بخورد. چون گزنده به روباه افتد، استخوان یا پوست پارهای به دندان برگیرد و در آب میرود اندکاندک، به تدریج، و میگذرد، تا گزنده بالا می آید، تا همه بر گردن و سر روباه آیند، پس با پوست آیند که ms262 در دم دارد، آن گه پوست را بیندازد و بیرون آید.

پیاز دشتی خورد. با کلاغ دوستی دارد. سر روباه در برج کبوتر آویزند، همه بگریزند. قضیب روباه چون آنبوبه بود. با گربه جماع کند، بچهای غریب بزاید. شمی قوی دارد. مرده را از زنده بشناسد.

گازری گوید روباهی مرغی را بیاورد و در زیر درختی پنهان کرد. گازر برفت و آن را بر گرفت و بر سر رزمه نهاد.

به طبرستان، روباه بود که دو جناح دارد چون خفاش و دندانها دارد دراز.

زرافه در زمین نوبه بود. حیوانیست عجب. تن شتر دارد و سر گاو کوهی، بی سرو. سنب گاو دارد، دنبال مرغ و دندان خر. دو دست دراز دارد، دو پای کوتاه، بی زانو. پوست وی خال خال، به رنگی ظریف. پدرش پلنگ بود، مادرش ناقه.

من شنیدم از شخصی که به رسالت آمده بود به عراق، از بحرین و کیش، گفت زرافه را دیدم از آن ملکی، دو دست دارد دراز، مانند دو عمود، و گردن دراز، مانند علمی، و دو سروی باریک. و زبان بیرون میکرد سیاه. و آن گه، درخت کنار خردی، پیش درخت آمدی و سر فرو کردی تا کنار از درخت بگسستی و سر و گردنش بالای درخت گذشته بودی. و همچنین، گرد کان خوردی.

در آن ولایت، «گاوپلنگ» میخوانند. بر راهی که میرود، سر در باغی برد، در آن چره میکند و وی بیرون باغ.

عمر کوتاه دارد و گران رود. پوست وی سخت بود، از آن جوشنها سازند، آهن به وی کار نکند. آنجا میرد که بزاید. از ولایت خود ms263 پیشتر نرود.

و بدان که سگ جانوریست مهربان. از آدمی نشکیبد. به تن ضعیف و به دل دلیر، تا از شیر بنگریزد و با وی بستیزد. یک لقمه بخورد، صد سال وفاداری کند. از بهر این گویند «سگی بهتر از صد سفله.»

ابو عبیده گوید مردی به سفر رفت، سگی با خود داشت. دشمنان وی را بگرفتند و ببردند و یاران از وی باز گردیدند. سگ از پس ایشان برفت. مرد را در چاهی افکندند و خاک برسر وی کردند. سگ به چنگ خاک از سر وی باز میکرد، تا نسیم هوا به وی رسید. و آنجا بانگ میکرد.

قومی قصد سگ کردند. چاهی دیدند، سگ گرد آن می گردید. خاک باز کردند، وی را برآوردند.

از وفاداری سگ باز گویند که اصحاب کهف هفت ملکزاده بودند، از پیش دقیانوس بگریختند، طوقهای زرین در گردن کرده، جامههای ملوک پوشیده، سگی در دنبال ایشان افتاد: چون ایشان در غار شدند، سگ بر در غار بخفت.

آفرید گار خواب بر ایشان افکند، تیرست سال بخفتند. بعد از تیرست سال، از خواب در آمدند. با یکدیگر میگفتند «چند گاه است که ما خفتهایم؟» و یکی صرهی زر داشت به نام دقیانوس زده. یکی را بفرستادند که دیناری به طعام دهد.

وی برفت در شهر. کس را نمیشناخت. به در دکانی رفت و آن دینار نانوا را داد.

گفت «ای مرد، این زر کجا زدهاند و از کجا آوردهای؟ مگر گنجی یافتهای؟ - که این زر سیصد سال است که زدهاند.»

وی را به پادشاه بردند. تا ایشان را برد به سر کهف. در آنجا رفت و احوال با ایشان بگفت. آفریدگار ترسی از ایشان در دلها نهاد که کس آنجا رسد، از ترس بگریزد.

مقصود از این حکایت آن است که وفاداری سگ- که بر لب آن غار خفته است و با ایشان مساعدت کرده.

و سگ متکبر بود. تا اگر کسی از ms264 وی بترسد، بنشیند، سگ از وی بازگردد و بول بر وی کند. عیوب سگ آن است که نباش بود، دزدی کند، همه روز بینی بر زمین دارد، چیزی جوید و تا دبر سگان که بینی بر آن نهد. و اگر سنگی به وی اندازند، از حرص به دندان بگیرد. نه سبع تمام است و نه بهیمهی بهیم. نه جنی است، نه انسی. و از مطایای جن

سگ آبی را دنبال گردانیده باشد سوی پشت. چون سگ آبی گشنی کند، دیگر سگان آبی شادی کنند. اگر یکی در دام افتد، دیگران خود را بر دام میزنند. اگر ماده بگیرند، نر با هیچ ماده جفت نگردد. از آتش عجب ترسد. خایهی وی چند بیدستر است. نر خایهی خویش بکند تا از صیاد برهد. چون صیاد را بیند، به پشت بازافتد تا وی را بیند و بازگردد. سگ آبی در آن آب بود که دندان ماهی آرند از آن. سگ آبی آبگون بود، ازرق چشم، دو دست کوتاه و پایها همی کشد. دنبال خر دارد. چون از آب برآید، به آفتاب خود را آسایش دهد. اگر چوبی بر بینیش زنند، بیفتد ms266 و اگرده زخم بر دیگر اندامهای وی زنند، هیچ اثر نکند.

و باشد که چند گاوی بود. گوشت وی همه روغن بود. پوست وی «قندز» خوانند. سگان وی را صید کنند، در آب گریزد. سگان از پی وی در آب روند مانند تیر تا وی را دریابند و بیرون آرند. و خایهی وی از بهر فالج به کار دارند.

صفت سگ بری و بحری گفته آمد.

سمندر جنسیست به خلد ماند. آتش به وی کار نکند. در حدود خراسان، کوهیست، بر آن غاری، همیشه در آن آتش سوزد، در آن زندگانی کند - تابستان و زمستان. هر سال پوست باز گذارد و پوست وی نسوزد در آتش. چون کسی را بیند، در میان آتش گریزد. و از آتش به در آید، رنگش نیکوتر بود: بزرگ و سپید بیرون میآید.

252

و شتر کینه دار بود. چون گشنی کند، کس را نتوان دیدن، آنجا نباید استادن. در ماه شباط به گشن آید و بر مادر خویش بجهد. و به دوازده ماه بزاید.

همهی شتران را لب زیرین شکافته بود. همیشه خواهد که روی به آفتاب دارد. سگ چون طحال شتر بخورد، بمیرد یا کور شود. شتر بیمار را بلگ بلوط سود دارد. آب تیره دوست دارد که خورد و آب روشن از ضرورت خورد. عمر وی هفتاد سال بود. چهار روز آب نخورد. چون سیر بخورد، بمیرد. گویند شتر را عرقی از جن درش است و از این سبب، پیغامبر نهی کرده است که نماز کنند در جای شتران. و از این جنس در یمن باشند.

و ارعمیص عبدی را گلهای بود از شتر. روزی، شتری را دید ازهر، چون قرطاس می افروخت. در میان گله آمد و بر ناقهای جست. شتری را بزاد چون ستاره افروختی.

چند سال برآمد. شبی، آن فحل را دید که بنالید. هر ms268 شتری که از نتاج وی بود از پس وی برفت. ارعمیص گفت «من از پس ایشان بروم تا بمیرم یا حال شتران بدانم.» برفت تا زمین وبار.

هاتفی آواز داد که «بازگرد - که این شتران از فحل مااند. و تو اختیار کن که شاعر باشی یا دلیل.»

ارعمیص گفت «دلیل باشم.»

دلیل شد، چنان که کس راهها چنان ندانست که وی. و شیبه ابن عقال گوید از یمن به مکه میرفتم و می ترسیدم که حج فوت شود. شخصی را دیدم بر شتری. گفت «ترسم که تو سر این شتر نگه نتوانی داشت، والا تو را به یک ساعت برسانم.» پس، گفت «بر پس من نشین!» من برنشستم و شتر را برانگیخت. چون تیر میرفت و کوه و بیابان در نظر من نمی آمد، از سرعت رفتار وی. حالی، اعلام حرم پدیدار آمد.

شخصی از بجیله شتری داشت نیکو. عامل گفت «بفروش!»

گفت «نفروشم. مگر بستانی. یا رها کنی برنشینم و بروم: اگر مرابتوانی گرفتن، شتر تو را دهم بی بها.» گفتند «شاید. ولیکن قیدی بر پای شتر نهیم.»

گفت «شاید.»

قیدی بر هر دو پای وی نهادند. و وی برنشست و بانگ بر وی زد. شتر بجست جستنی سخت و به روی درآمد. دگربار برجست و برفت و ندانستند که کجا رفت. بر اثر وثبهی وی، علمی بکردند. بدانستند که شتر که با قید چنین رود، از جن باشد. شغال ددیست کو چک تر از گرگ. اگر در زیر درختی رود، اگر هزار مرغ خانگی بر آن بود، همه به زیر افتد. اگر در سرایی شغال را بزنند، خانه پلید کند تا رها کنند. اگر در باغی وی را بزنند، جمع شوند و باغ را خراب کنند. جایی که مرغ آبی نشیند، شغال یک بن خار بزرگ برگیرد و در آن آب افکند تا مرغان با وی گستاخ شوند. پس، یکی از آن به دندان بردارد و در پس وی در آب می آید تا نزدیک مرغ و مرغ وی را نمیبیند، درجهد و مرغ را بگیرد. شغال مرده را خورد. شقاق جنسیست از آهو. بسیار جمع شوند. چون گرگ خواهد که شکار کند، به هم آیند و روی به شقاق نهند و به هر فرسنگی دو گرگ بایستد و دو دیگر ایشان را می دوانند تا به نزدیک آن دو گرگ آیند. آن گه، این دو گرگ آسوده برخیزند و ایشان را میدوانند. پس، همه را بکشند و انبار کنند. دشمن وی سگ و گرگ باشد. و شقاق را دو سرو باشد به شکل هلال سپید، مانند آبگینه. و لطافتی نیکو دارد.

و چون اندک مایه زخمی بر شیر آید، مورچه وی را هلاک کند و در زخم شود. شیر شعلهی آتش را بیند، بگریزد و اگر تشتی بزنند، بگریزد. چنان که اسپ در آب نگرد، سایه را بیند، بگریزد. شکم شیر ضعیف بود، از شکم ترسد. آواز نیشه دوست دارد. صیادان سرنای میزنند و دف. و چون خواهند که شیر را گیرند، سلاح داران در پس مطربان آیند و میروند و شیر سماع میکند. چون آرام گیرد که سلاح ها به وی اندازند و وی را بگیرند و دربندند و نیشه میزنند. شیر آب کم خورد. زن را دوست دارد. هرگز با زن جنگ نکند و وی را نخورد.

گویند شیری با زنی الف گرفته بود. زن بگریخت. شیر چندین فرسنگ برفت و بر در سرای وی خفت.

آن زن بیامدی و دست بر سر وی مالیدی.

و هرگززن را و طفل را نیازارد و کور را نیز نیازارد، از فرط تکبر.

و من از قاضی بزرگ شنیدم که گفت به رسالت میرفتم به بخارا. شیری درآمد در میان هزار سوار و ملک دربند را بربود و ببرد در بیشهای. و اثر وی کس بازندید.

قصد اکابر کند.

شیر ضفدع و سرطان خورد و خوک. و از دنبال گریخته ms271 نرود. و تنها رود در صحرا و با کس همراهی نکند. با سر نیمخورده نرود. و چون به صید رود، دنبال بر زمین میمالد و اثر پای خود پنهان میکند. استخوان پشت و گردن وی یکپاره بود. و اگر دو استخوان شیر برهم زنند، آتش از آن ظاهر گردد. و همیشه شیر محموم بود. چون صیدی را بخورد،

بدان که چون آفریدگار سورت «والنجم اذا هوی» بفرستاد، عتبه ابن ابیلهب بشنید، گفت «انا کافر برب النجم.»

پیغامبر بشنید، گفت «اللهم سلط علیه کلبا من کلابک.»

ابولهب بشنید که وی نفرین کرد، بترسید. و پسر وی به سفر میرفت. کاروانیان را گفت «پسر من نگه دارید!»

چون برفتند، ابو لهب میگفت «وا ابناه!» و گفت «شما دانید که محمد امین از کودکی و تا اکنون هرگز دروغ نگفت و من از نفرین وی میترسم.»

کاروانیان به شب وی را بخواباندند و بارها گرد وی درنهادند و مردان گرد وی بخفتند، سلاح ها راست کرده.

شبی، شیری درآمد و عتبه را پاره پاره کرد و اندامهای وی آنجا رها کرد و برفت.

و شیر همیشه دهان بر زمین دارد - که دهانش گندد - و بچه از دنبال وی دود. چون بانگ وی بشنود، بگریزد. پس، بچه را در زیر نهد و بانگی در گوش وی زند چون رعد و وی را رها کند. بعد از آن، بچهی وی از هیچ نترسد.

این مقدار کفایت باشد از خواص شیر که گفته آمد از قول حکما.

صناجه جانوریست از آنسوی دریای محیط. بزرگی وی چندان بود که دایرهی حدقهی چشم وی چندان که سرایی بود. و هر چه خورد، در تن وی افزاید - نه سرگین کند، نه بول. اگر شخصی به این حدود رسد، از اندام وی عضوی نتواند دیدن یا سرش یا پاش، از عظیمی که بود. و عمری دراز دارد و در ms273 بیرانه بود. ولیکن از دیدن مار بمیرد و اگرچه چندان که کرمی بود. و عظمت و فربهی صناجه معروف است.

فرانق جانوریست دنبال شیر رود و بانگ میزند و شیر از وی به رنج بود. و «عناق الارض» است. و آن بزرگتر از گربه بود. «حاجب الاسد» خوانند. مردم وی را دوست دارند، به حکم آن که هر گه بانگ وی شنوند، بگریزند و چهارپا را بگریزانند - که از پس وی شیر آید. (و همچنین، کژدم را خنفسا حاجب بود.)

گویند بر ساحل محیط، حیوانیست فرس ناس خوانند. نیمهی تن وی به آدمی ماند و نیمهی دیگر به اسپ ماند. وی را آواز حزین موزون باشد، نامفهوم. و گویند ساز موسیقار از آن برگرفتهاند. و ملاحان و اهل ساحل بر آنجا شراب خورند و مغنیان آلحان وی آموزند و همیشه ساحل این دریا معمور بود از عشاق و به طلب وی

258

این قصه نادر است و ما بگفتیم. فغاجوس سمی قاتل بود دیدار وی. هر حیوان را که چشم بر وی آید، بمیرد. آفریدگار وی را دو ابرو بیافرید چون دو پرده، روی وی به آن پوشیده بود. چون آوازی به گوش وی رسد، سر با قفا افکند تا پرده بالا افتد، بینندهی وی بمیرد. و چون بچه بزاید، برگردد و بگریزد. و اگر بچه را بیند، بمیرد و اگر بچه وی را بیند، بمیرد. و ماده در کهفی رود تا نر با وی جماع کند.

و مثل این حیوان، سمنداسلار است. دیدن وی قتال است. فیل جانوریست عظیم، هندی. نخوتی دارد و عزیزالنفس بود و متکبر. و چون نظر کند، به ملکی ماند و در نظر وی نوعی بود از تأمل و اندیشه.

از یکی پرسیدند که «چیست که دو پا دارد و سه دست؟»

گفت ««فیل.»

یعنی بینی ms274 وی به جای دست است که به آن گیرد و زند و سنگ اندازد و خورد. آفریدگار قادر است که حرکات دست آدمی در بینی وی نهاده.

هندوان گویند که پیشانی وی عرق کند هر سال یک بار - عرق ستبر آید، بوی وی خوشتر از مشک. وفیل به تکبر و لجوجی موصوف است.

گویند فیلبانی زخمی بر فیل زد. و فیل را به درختی دربست و فیلبان بخفت.

فیل شاخی از درخت بشکست و بینداخت و بر فیلبان زد و بکشید بر خود و پای بر سینهی وی نهاد و بکشت.

و فیل چون مست شود، حمله برد منکر. و فیل بر شیر چیره بود. و چون آبستن شد، هفت سال بچه در شکم دارد. چون بزاد، دندانها دارد. و صد سال بماند. در عراق، نر بمیرد و ماده بماند. سرگین فیل بر درخت بندند، بار نگیرد. همچون زن که عسل به فرج برگیرد، آبستن نشود. (و زنان هند عسل به کار دارند.)

اعراب در جنگ قادسیه عاجز آمدند - که اسپ از فیل میگریخت. شخصی گربهای در بغل داشت، پیش فیل انداخت. فیل برمید و دیگر فیلان بگریختند و سبب هزیمت کفار بود. و زبان فیل مقلوب است، سر زبان سوی گلو دارد. و همه چیز را پستان در زیر ناف بود، مگر آدمی و فیل را که پستان بالای ناف دارند. و کسرا آپرویز ملک نعمان ابن منذر را بگرفت و گفت «عظیمی را به عظیمی هلاک کنم.» وی را در پای فیل انداخت و بمرد.

و کسرا را صد فیل بود. و کسرا را ms275 مطربی بود نام وی فهلبد، آوازی داشت نیکو. و شخصی دیگر، نام وی ربوسهی مغنی. این ربوسه فهلبد را بکشت. کسرا ربوسه را در پای فیل افکند. ربوسه گفت که «فهلبد را ربوسه کشت و کسرا ربوسه را بکشد. ملک مطرب از کجا آورد؟»

کسراگفت «رها کنید - که هنوز زندگانی او مانده است.» یعنی در چنین وقت غم من میخورد.

و بدان که فیل دو سرو دارد معکوس، از زیر حنک بالا فرو آمده. آن کس که نداند، پندارد که دندان است. زیرا که مخرج وی از اصل قرن است و میان وی مجوف و فیل به آن نطح کند و عض نکند. فیل را «افقم» گویند - یعنی کوچکدهان. و دهانش فراهم نیاید و از مگس رنجد که در دهانش رود.

و کسرا را صد و پنجاه فیل بود. فیلی مست شد. همه از وی بگریختند. قصد تخت کسرا کرد. شخصی تبرزینی بر پیشانی فیل زد، فیل را از کسرا دور کرد. کسراگفت «از تو دلیر ترکیست؟» گفت «اگر امان دهی، بگویم.» گفت «بگو!»

فیل دو دست دوتا کرد و بر زمین خدمت کعبه کرد. و از هر سامان که فیل را می بردند، سجود میکرد.

پس عرب گفت «برو به راه راست!»

و بر لشکر وی سنگ ببارید و همه را هلاک کرد.

این شرف فیل را تمام است.

و پیغامبر آن سال زاد که عام الفیل بود. و عایشه گوید «من سرگین فیل دیدم افکنده، مردم نظارهی وی می کردند.»

و بدان که فیل سیب را دوست دارد. به وقت هیجان، فیل را دشخوار توان گرفتن، مگر بچه را. و فیل نتواند خفتن. چون بیفتاد، نتواند برخاستن. و خفتن وی تکیه بود بر چیزی. چون خواهند که وی را صید کنند، پیش آن درخت روند که خفته ms277 بود و سرگین افکنده. بن آن بکنند و از گل خالی کنند، فیل آنجا رود به شب، تکیه زند بر آن، بیفتد، بمیرد. وی را دفن کنند سالی، پس استخوانش بردارند - «عاج» خوانند.

اما اگر از بهر داشتن گیرند، بر لب دریا گوی بکنند و از دریا آب در وی گیرند تا فیل در آن آبگیر آید، آن گه راه وی ببندند تا با دریا نرود و فیل را میزنند و شخصی جامهی سرخ پوشیده ایشان را میزند و همه را هزیمت میکند. چند روز چنین میکنند تا فیل با این سرخپوش الف گیرد و چون دشمنان را بیند، سرخپوش را آگاه کند تا ایشان را هزیمت کند. پس، وی را بیرون آورد و بر پشت وی نشیند.

گویند جماعتی بچه فیلی را بکشتند و گوشت وی بخوردند. یکی گفت «من نخورم- که حرام دارم.»

ایشان بر سر کوهی فرو آمدند و بخفتند. مادر فیل از پس ایشان بیامد. همه را خفته دید. همه را هلاک کرد و وی را نکرد - که بوی گوشت از وی نمی شنید.

263

پیغامبر شمشیر به وی داد. ابی ابن خلف گفت «عقل تو چنین است که شمشیر به خصم دهی؟» پیغامبر گفت «شوم داشتم که دست تو تهی بازگردانم.» وی تیغ را بازداد. پیغامبر زخمی برابی ابن خلف زد، مرد و اسپ را به دونیم کرد. مقصود از این آن است که کبش در خواب ملک بود. و مورچه پیرامن پشم قوچ نگردد. اگر گوش گوسفند را به ریسمان دربندند که از پشم قوچ تافته بود، تابع وی گردد.

کرگدن جانوریست عظیم. در اقلیمی که وی بود، سه باشد یا چهار. مادهی وی به عمری یک بچه آرد. و باشد که بچه را بخورد. و چند سال بچه در شکم وی بماند. چون بزاد، دندانها و سرو و سنب ms279 سخت و محکم کرده بود. اگر بچه از مادر گریزد، بماند و اگر نه، وی را بلیسد و زبانی تیز دارد، وی را بکشد. و کرگدن مست گردد، از بانگ وی آدمی بمیرد. بچه در شکم مادر سر از فرج مادر بیرون کند و مادرش طعام میدهد و به جای باز میشود. چون از رحم به تنگ آید، بیرون شود. و عجب آن است که بچه را بلیسد تا مجروح شود و بمیرد. آن گه، روزگار دراز نوحه میکند تا بچهای دیگر بزاید. و در شکم مادر، سرگین نیفکند.

جانوریست مهلک. به بهایم ماند، به سنب و سرو و دنبال گاو. و به سباع ماند - که دست و پای شیر دارد و گردن اسپ و یک سروی محکم از پیشانی برآمده. عوام گویند که فیل را به سرو بردارد. دروغ است. اما با فیل عداوتی دارد، جنگ کند. سرویی دارد معقف، در پشت فیل آویزد، همچنان بماند تا هر دو هلاک شوند. و کرگدن از عمران دور باشد و حدث وی سوزنده است. گویند کرگدن میپرید، حدث وی بر شخصی آمد. از آنجا استخوانهای وی بر گرفتند. و شگفتی این است که چهار قوائم دارد و دو جناح دارد. و این نادر است و عقل قبول نمی کند. و احمد ابن فصلان گوید در پیش ملکی رفتم، سه طیفوریات دیدم چون جزع یمانی، پیش وی. مرا گفت «این از سروی کرگدن کردهاند.»

و از آن رو کمرها کنند، ملوک آن را به بهای گران بخرند. در میان درختهای خلنج گردد، سوار را برباید. بر جزیرهی برطائیل چره کنند، چون گاو. سرویی از وی به بهای عظیم بخرند. سبب آن که از هم باز کنند، صورتی پدید آید در وی از آن آدمی یا شیر یا مرغ یا ماهی. اگر زمین سرو سپید بود، صورت سیاه نماید و اگر اصل سرو سیاه بود، صورت سپید نماید. و در آن ms280 ولایت، آن صورت که بنماید، بر آن حکمها کنند. و در اقلیم چین باشد اندک. و سروهای آن که به عراق آرند و گویند سروی کرگدن است، آن از آن خر مصری بود. اما صید کردن وی مشکل بود، به حکم آن که بانگ وی قاتل بود. پس، کنیزک دوشیزه بر آن ناحیت برند که وی باشد و آنجا بنشانند. چون کرگدن وی را بیند و بوی دوشیزه شنود، غش یابد و بیفتد. و در آن صحرا اگر یکی بود و اگر بیش، آنجا بیفتد. صیاد کمین کرده باشد، وی را بکشد.

آفریدگار چنین جانور قوی را مسخر گرداند از آن دختر ضعیف.

کفتار سبعی ست بد. به تازی «ضبع» خولنندشوکتی دارد در شب. و از نتاج خوک و گرگ است. مردار گندیده خورد] چونیر آدمی ظفر یافت، با وی زناکند) زیر پای آدمی بلیسد تا ریش کند، نتواند رفتن! با وی جماع کند و آن گه وی را بخورد. آدمی را بکشد، چوض بیاماسد، ذکر آدمی برخیزد، گفتار ماده بیاید با وی زناکند، آن گه وی را بخورد. رجانور شوم و زانی ست. * گویند معاویه ابن ابی سفیان خلوت کرد با زنی خراسانی. کنیزکی دیگر را بدید، وی را بگذاشت. خراسانی را سخت آمد.

روزی، معاویه گفت «شیر را به پارسی چه گویند؟»

خراسانی گفت ««کفتار خوانند.»

گفت ««انا کفتار.»

خراسانی گفت «راست گویی.»)

پس، معاویه را گفتند «گفتار ضبع باشد.»

گفت «کفتار با مردار زنا کند.»

گویند کفتار ممسوخ است، چون بوزینه. و کفتار با گرگ زنا کند، عسبار و سمع بزاید. کفتار «عرجا» بود، گرگ «اقزل» بود. (گرگ و سگ جماع کنند، بچهی ms281 ایشان «دیسم».) و از سباع، هیچ را موی به این درازی نبود که کفتار را

بعضی گویند که گوشت وی حلال است - که ناب ندارد. و اگر پیه کفتار در سگ مالند، دیوانه شود. گفتار در سگ نگرد و سگ بر بام بود، کفتار با وی میگردد تا سایهی سگ برزمین افتد، کفتار پای بر سایهی سگ نهد، سگ به روی در آید؛ و اگر دو گوش ( کفتار بر مرد بندند، در چشم زنان نیکو نماید) هر که زبان کفتار با خود دارد، سگ از وی گریزد. کفتار به تک چنان دود که اگر بر درخت آید، بیفکند. اگر شتری بر وی بندند، بکشد. اگر از پوست کفتار انبانی کنند و تخم را در آن کنند و بکارند، هرگز ملخ گرد آن کشته نگردد. اگردانگی زهرهی کفتار به زنی نابه کار دهند، هرگز زنا نکند. اگر مخنتی فرج کفتار در خود مالد، مخنثی از وی برود. اگر موی کفتار برکنند از تنش و خرد کنند، بر دبر هر کسی که مالند، مخنث شود. گویند که کفتار سالی نر بود، سالی ماده. کفتار از چوب انگور ترسد. قوت کفتار به شب بود. چون بیمار شود، سگ بچه را بخورد، نیک شود.

گاو جانوریست مبارک. به تازی «ثور» گویند. به هندی «سومی» گویند. قوام عالم به وی است - که حرث کند.

در بنی اسرائیل، مردی کشته شد. آفریدگار وحی کرد به موسا که «بعضی از اندام گاوی بر آن کشته زن تا زنده شود!»

گاوی را بکشتند و زبان وی بر کشته زدند، زنده شد و گفت مرا فلان کشت و بمرد.

و این نوعی ست از شرف گاو بر دیگر حیوانات.

و گاو را چون زبان ببرند، بمیرد، به حکم آن که علف به زبان کند از زمین - که دندانش به آن نرسد. و حیات گاو در زبان است.

پادشاهی صد مرد را بفرستاد به ولایت پادشاهی تا همهی ms282 گاوان را زبان میبریدند. همه بمردند، حرث منقطع شد، ولایت خراب گشت.

و برزیگران جملهی چهارپا را نگه دارند، از خر و گوسفند و استر و شتر، مگرگاو را - که ایمن باشند که هیچ سبع قصد گاو نیارد کرد.

و از بعضی بازرگانان شنیدم که شیری قصد کاروان کرد. مردم درماندند. گفتند «شیر گرسنه است.» گاوی را به در کردند و شخصی را گفتند که گاو را به راه شیر برد و آنجا فرو بندد تا وی را بخورد و از راه برخیزد.

گاو را آنجا دربست. شیر قصد گاو کرد. گاو سرو بر شیر زد و شیر را در پهلوی صخرهای افکند و پیشانی در وی انداخت و همچنان نگه میداشت تا روز دیگر کاروان به آنجا رسید.

گاو را دور کردند. شیر مرده به زیر افتاد.

معتصم گاومیشی با شیری در جنگ افکند. گاو به هزیمت شد. شیر دنبال گاو برفت.

ماده گاوی میآمد. قصد شیر کرد و شیر را بیفکند و در زیر سرو گرفت و در زمین دوسانید. آن گه رفت که شیر مرده بود. و بدان که گاو بیست و هشت دندان دارد. به نه ماه بچه زاید. ماده منقاد نر دشخوار شود - که ذکری سخت دارد. چون از پشت ماده به زیر آید از راستسامان، بچه نر بود. اگراز چپ آید، بچه ماده بود. بانگ ماده قوی تر از نر بود. بیست سال عمر وی بود. تخمی که افشانند اگر بر سروی وی افتد به اتفاق، نروید. همهی سروها مجوف بود، مگر سروی گاو. عداوت میان شیر و فیل و گاو همیشه بود. و اسپ آبی با نهنگ و مار با سام ابرص و گربه با موش و گرگ با گوسفند عداوتی طبیعی دارند و گاومیش از پشه گریزد، چنان که فیل از گربه.

و من دیدم که شیری میآمد، زنجیر در گردن بسته. ناگاه، اسپکرهای را نظر بر شیر آمد. اسپ بترسید و ms283 بانگی بزد و دستها در بالا کرد و بیفتاد و در خاک بگردید.

و شیر را بکشیدند. به آن نزدیکی، مرغی بچه را برآورده بود. مادر بچگان شیر را

و بدان که آفریدگار در دل گاو عصبی آفریده است مانند استخوان. و گاو را آن قوت از آن است. و هر جانوری که خصی بود، القاح نکند، مگر گاو خصی که ماده را آبستن کند، از فرط قوت. و هر حیوانی که احدب بود به قوت باشد. و حدب گاو بر قفا بود و حدب شتر بر پشت بود و حدب گوسفند بر کفل بود و لاک پشت همه تن حدب بود.

اما گاو را ندانم که اهل یونان و هند چرا پرستند، با کیاست و عقل ایشان. و در هند، هر که چوبی بر گاو زند، گردنش بزنند. و گویند شخصی که نام وی پشوتن است بیرون آید و ملک عالم بگیرد، بر گاوی نشسته سروها دراز، و خلق با وی بود همه پوست یوز پوشیده. و گویند چون آدمی گاو را سجود کرد، گاو از آن خجالت سر فرو افکند، سر بر آسمان نداشت. و در خبر است چون آدم به زمین آمد، جبرئیل وی را جفتی گاو آورد که به آن حرث کند. گاو درخت انگور به دندان بکند، آدم مشتی بر دهان وی زد، دندان گاو کوتاه شد. تا هیچ گیاه نتواند کندن به دندان، مگر به زبان. پس گاو بگریست. از آب چشم وی گاورس برست.

جبرئیل آدم را گفت «از نبهر درخت انگور دلتنگ شدی؟ دل تنگ مکن - که بازروید.»

و هر سال سرش ببرند تا ms284 بهتر بازآید.

مغز گاو اگر در شکر بسایند و سوداوی را دهند، سود دارد. اگر مغز گاو در اندام مالند، سباع از وی بگریزند. سرگین گاو اگر در خانه بسوزانند، پشه بگریزد. اگر بر ثولول کنند، برود. اگر بینی گاو به روغن گل بیندایند، گاو دیوانه شود. اگر جیوه در گوش گاو افکنند، حالی بمیرد. اگر به بول گاو سر بشورد، خرازه ببرد. اگر گاو دیوانه را در درخت آنجیل بندند، ساکن گردد. اگر کعب گاو به آب بجوشانند چندبار و آن استخوان را بسایند و به آب گرم روی به آن بشورند، روی را جلادهد. و ملوکان آن را به کار دارند و بر سانه

گاو آبی جانوریست عظیم و هولی دارد. و اول که بچه بزاید، سرخ بود، خال خال. آن گه خالها پنهان شود، شکم وی سپید بماند. و به زنگبار، گاوی بود سرخ و نقطههای سپید و دنبال چون آهو. گوشت گاو آبی ترش بود، چون سرکه. و ms285 گاو بود چندان که قلعهای و از دو بینی وی در شب آتش رود و بر هر چه آید، بسوزد. و سبب آن است که دم به قوت زند، از شدت نفخ ملتهب گردد.

گویند ملکمهراج یک بار به دریای برطائیل رسید. هر شب، آتشی دید بر لب دریا. دانایی را پرسید از آن. گفت «آن گاو آبی است، در شب به در آید، دنبال بر رانهای خود میزند و بر زمین و آتش از آن میدرفشد و به روشنایی آن، گیا میخورد. چون وقت صبح بود، با دریا شود.») و همیشه دور بود از عمران. بر پشت و بر زانوی وی موی بسیار بود و از آن پرچمها کنند. و البته نخسپد. در دماغش کرمی بود، وی را بیدار دارد. و اگر بخسپد، غرق شود. و

گاو کوهی هر سال سرو بیفکند و گاو اهلی نیفکند. و گاو کوهی چون سرو بیفکند، در غاری رود و بیرون نیاید: داند که سلاح ندارد. چون سرو برآورد، در آفتاب دارد تا سخت شود. و گاو کوهی مار خورد. چون تبش زهر به وی رسد، آب از دیدهی

گربه جانوریست لطیف و پاک و آلوف. دست و رو شوید و لیسد، بر شکل نمل. چون دست بر سر وی مالند، زمزمه زند، مانند دعا. خانه پاک دارد. حشرات خورد، مار را بکشد. در برابر مار استد و سبلتها دراز کند و در چشم مار میزند. چون چشم برهم زند، چنگ بر سر مار زند. به دو چنگ که در سر مار زند، بمیرد. دشمن موش است. و ضرر موش بر بنی آدم بیش از ضرر مار است.

در بنی اسرائیل، تابوتی بود و سکینهای در آن بود و سر وی به سر گربه ماند. و از آن تابوت بادی جستی. به هر مصاف که بردندی، نصرت بودی. آن را ملائکه آوردندی.

مقصود از این که سر وی سر گربه بود.

گویند به چین گربه نباشد و موش غلبه دارد.

حکیمی ملک چین را گفت «من طلسمی سازم تا موش از ولایت چین بگریزد.»

ملک گفت «لاجرم، حکمت را پیش من موقعی بود و تابع حکنا گردم.»

حکیم گفت «به شرط آن که کس نخندد، زیرا که حکمت من تباه گردد.»

بر این شرط کردند.

حکیم طبلی بساخت از پوست گربه و از پیه خارپشت شمعها ساخت و برافروخت و آن طبل را بزد.

موشان از خانهها می گریختند. موشی لنگ به زاری میدوید. یکی بخندید. آنحکت وی باطل شد. و به چین، موش چنان غلبه دارد که نان دشخوار توانند خوردن. و گربه آنجا تواند نکند.

در کوههای توس، گربهای بود چندان که خری. و گویند از هزار سال باز حیوانی آنجاست و چون گربه مار خورد و در کهفست. وقتی، نیمی برون آید و مردم وی را ببینند.

گربه حدث را ms287 دفن میکند و آن نوعیست از پاکی، تا بوی آن موش نشنود که بگریزد. و گربه را سهمیست در دل موش. چون گربه را بدید، گریختن فراموش کند و باشد که از بیم وی جان بدهد. اگر موش بر سقف خانه برود، گربه از قفا بازافتد و دستها بجنباند و بانگ کند، موش درافتد.

گربه عطسه زند و تثاؤب کند و بینی دمد، بچه را لیسد، مار و نبات خورد، فیل از وی گریزد، دزدی کند، نطعها و زیلوها شکافد، بانگ دارد، کوزهها ریزد. وقت هیجان رسوایی کند. و این علت خوک و خر و گربه را بود. (و زنگیان را این علت بود، خاصه که خمر خورد، پردهی وی دریده شود و کس را منع نکند.) گربه هر چه خورد، از راست و چپ نگرد، پندارد که کسی درخواهد ربودن. هر جا که چنگ در زند، خراب کند.

سندی ابن شاهک گوید گربه فروشی گربهای را بگرفت و در خنب کرد و سر وی استوار کرد و خنب را میگردانید تا گربه را چشم تاریک شد. آن گه، وی را با کبوتری در قفس کرد. چون خریدار بدید، عجب ماند و بخرید، زیرا که گربه عدوی کبوتر بود و گربه که کبوتر نگیرد، عزیز بود.

چون گربه ساکن گشت، کبوتر را بخورد.

گربه در خواب بیماری بود و دزد. اگر وحشی بود، شیر باشد، زیرا که گربه را از شیر آفریدهاند. چون طوفان نوح بود، جانوران را در کشتی آورد. خوک راگوش بمالید، خون بچکید،

271

اما آن چیزها که وحشی بود و غیر وحشی، گربه بود و آهو و خوک. آن که وحشی نبود، سگ بود. آن که وحشی خالص بود، گرگ و شیر و پلنگ بود. در حدود یمن و حبشه، گربهایست چند گوسفندی. وی را در قفس کنند آهنین و هر دو خایهی وی بیرون کشند و دربندند. و گربه را میزنند تا وی عرق میکند و آن عرق از وی میسترند و آن را «زباد» گویند. بوی وی مقابل مشک بود.

گرگ سبعیست شوم و جسور و شوخ و نفور. و دندان بر استخوان نهد، بشکند. و آواز وی نشنوند از تیزی وی.

گویند سوذانی قناص جبلی - پسر حلیمه، دایهی رسول - شخصی بود داهی. گرگی را آموخته بود تا از سی فرسنگ بازآمدی و از بهر وی آهو گرفتی. و شیری را آموخته بود از بهر وی خرگور گرفتی. گرگ طبع سگ دارد. احمد ابن مثنا گوید در بیابان، گرگی عظیم قصد من کرد و پیرامن من میگردید، تا چشم من تاریک شد. ناامید شدم. ناگه، گرگی ماده را بدید. قصد وی کرد. هر دو به هم درگرفتند، چون سگ.

من شمشیر برگرفتم و هر دو را هلاک کردم. و اگر گرگ پای بر عنصل نهد، از هوش برود. اگر گرگ در مرد نگرد پیش از آن که مرد در وی نگرد، مرد بانگ نتواند کرد. اگر اول مرد درنگرد، گرگ سست شود. گرگ از

روباه چون بچه کند، عنصل در آشیان نهد، از بیم گرگ. گرگان چون جمع شوند، دایرهای باشند، از یکدیگر ایمن نباشند. ماده دلیر تر بود. چون یکی درماند، بانگ زند، دیگر گرگان را بخواند. چون یکی بیمار شد یا مجروح، وی را بخورند. هیچ بوی نشنود. بانگ زند تا سگ بشنود، قصد آن جانب کند، گرگ از جانبی دیگر در گله آید و گوسفندان را برد. چون گرگی بینند، جهد باید کرد که بر دست چپ تو باشد که «سانح» خوانند و اگر برابر بود یا بر راست، «بارح» باشد و نیرو کند. گرگ زنخ شتر بگیرد و زبان به آن می آرد تا چون قوارهای از آن برگیرد - و زبانش تیزتر از تیغ بود - و خونش بازخورد. طوطک با گرگ دوستی دارد.

و قضیب گرگ و روباه استخوان باشد. گرگ جماع بر سر قله کند که کسی به وی نرسد، زیرا که عاجز گردد از تعلیق. گرگ مادهی آبستن چهل روز ناپیدا شود. و از این است که از گرگ آبستن نشان ندادند. پس اگر به دست آید، شکمش خالی بود ms290 از طعام.

این مقدار کفایت بود.

بدان که آفریدگار گوسفند را بیافرید و در وی منافع بسیار کرد و برکاتی عظیم. و هرچند که وی را بیش کشند، بیش آید. و شکلی لطیف است و آلوف بود و بی شر و عاجز و هیچ شر از خود باز نتواند داشت، تا از موش و مرغ بترسد و به جای رحمت است.

موش دزد بود، زر و سیم برد. و اصحاب فراست را در قرض الفار نظرهای عظیم بود. و در آکتاف و در خطهای دست. موش پلید است، تا به حدی که سگ همهی پلیدیها بخورد و موش را نخورد. موش خانه خراب کند، فتیله را بکشد و آتش در خانه زند، دفترها و قبالهها درد، در چاه افتد و مردم را در کارهای معظم افکند. اگر خفتهای را بگزد، بکشد. و سبب هلاک اصحاب جنتین بود: مصنع ایشان سولاخ کرد تا آب در بن دو بستان افتاد و خراب کرد.

اگر کسی خواهد که جنگ کردن موش بیند، دو جرذ را بگیرد و ریسمانی در پای یکدیگر بندد: میان هر دو حربی رود عجب.

موش در خواب فاسق بود و زن. و چون بسیاربود، شبو روز بود که عمر را پی میزنند.

به حدود فاطو، آبیست از گل وی موش خیزد. یکی حکایت کرد که موش دیدم به فاطو نیمهی بالای وی گوشت و نیمهی زیر گل. و یکی گوید ماری دیدم نیمهی وی سنگ بود. و در چشمهی نوشادر، موشی بود، از آنجا به در آید سرخ و به دو پا بایستد تا باد بر وی جهد، سپید گردد. و دگربار در آتش رود، سرخ گردد. و ارسطاطالیس گوید هر جا که آتش بود و سوزند، موش آنجا بسیار بود.

در حدود قهستان، موشی باشد بزرگ، قصد نهرها کند. و در پهلوی آن سولاخ کند تا آب از آن سولاخ فرود آید ms292 و وی در زیر آن به دو پای بایستد تا بر سر وی آب میریزد. و این همه شگفت است. یامور حیوانی ست نفور و گریزنده دو سرودارد مانند اره، به آن چوب توان بریدن. 7 چون تشنه شود، به آب فرات بازآید و بازخورد. و در بیشه و مرغزار آید و نشاط میکند و میجهد، سروهاش به درخت در گیرد و بیرون نتواند آمدن و آن سرو - سلاح وی - بر وی وبال گردد.

یربوع موشیست بزرگ و مکروه. غله دزدد. و مهتر ایشان بر بالایی رود تا ایشان غله میبرند. چون دشمنی بیند، بانگ زند تا ایشان بگریزند.

یوز آواز خوش دوست دارد. وی را چهار پستان بود و گربه را هشت پستان بود و سگ را بسیار بود. یوز بانگ گربه کند. یوز با خرس گشنی کند، سبعی بزاید که مردم گیرد. گاو کوهی بگیرد، خونش میخورد. چون شیر را بدید، به وی بگذارد.

صیاد یوز بزرگ گیرد، دوستتر دارد که بچهای که لجوج بود. و هیچ جانور به گرانی یوز نبود. یوز از بهر هوا هر سال از ولایتی به ولایتی رود و به آن هیجان بازآید. صیاد بر آن ره چاهها سازد و سرش بپوشد تا در آن آید. گیاهی هست آن را «خانق الفهود» خوانند، چون بخورد، رنجور شود. پس، پلیدی آدم بخورد، خلاص یابد.

ایوز صید را بگیرد، زبانش خورد.

من شخصی را دیدم لال با خواهری و میان ایشان خصومتی بود. پرسیدم که «سبب گنگی شما ms293 چیست؟»

نمودند که «ما دو برادر دیگر داریم، هر دو لال.»

و گفتند که ایشان را پدری بود یوزدار. هر صیدی که بگرفتی، زبانش ببریدی و در دهان یوز نهادی تا بخوردی. آفریدگار وی را چهار فرزند بداد، همه گنگ و لال.

یوز ددی متکبر بود. ردیف سواران شود. کمین سازد. از دنبال صید چنان رود که شهاب از پس دیو. جانوری ست به حدود تبت، هر سال یک بار بیرون آید به وقت معلوم و نافهها بیفکند. و وی را دردی بود مانند دمامیل. بر صخرهها میمالد تا روان شود. خشک گردد بر صخرهای، آن را بگیرند. مشکی بود به غایت نیکو، بهتر از نافه بود. و باشد که وی را بگیرند و بکشند و نافه ببرند. و اهل تبت هر نافهای که بر ملک کسی دیگر بود

و نافه را که آورند، در کاروان، خون از بینیها بگشاید. و بنتوان آوردن. و اگرچه وی را بپوشانند که بوی عظیم کند و مردم و چهارپا را تباه کند. پس طریق آوردن آن آن است که نافهها را در جوالی مینهند و آفسنتین را در سر آن نهند تا بوی آن بازدارد. و مشک را در آن ولایت بویی بود موذی، مضر - بهغایت. چون از بلاد کفر بیرون آورند، تا کاشغر، آواز بانگ نماز شنوند، بوی وی معتدل شود و ضرر کمتر شود. بر لب دریای محیط، دابهایست به شب از آب برآید، زرد مانند شمع افروزد، چندان که آهویی. پس تن خود را بر سنگ میمالد تا ms294 موی خود را همه بریزاند و با دریا شود. آن پشم وی بردارند، از آن جامه بافند. چون آتش درفشد و کس از زر سرخ نشناسد. و بوی نیکوتر از مشک تبت میدمد. جامهای از آن هزار دینار قیمت دارد.

و به حدود مکران، دابهایست دو چشم دارد مانند دو شعله. از وی هیچ جانور نرهد. تا به حدی که حیوانات آن ناحیه از چراغ و شعلهها گریزند و پندارند که چشم آن حیوان است.

دابهایست عظیم در ولایت یونان. پوستی دارد سست، از بسی گونه بگردد: خود را گاهی گاو نماید، گاهی ماهی، گاه اسپ. و آجناس پیش وی آیند و مغرور گردند و ایشان را بخورد. اهل یونان به وی مثل زنند کسی را که وفا ندارد.

ابوهارون مرغی بزرگ است و به شب آوازها دهد، آدمی را بگریاند و آوازی سخت عجب دارد.

تا شخصی حکایت کند که لشکری به طلب دشمن رفت. دشمن بگریخت. از پس وی می رفتیم. آواز چنگ و آغانی شنیدیم در میان کوه. پنداشتیم که دشمن است. لشکر در آن صحرا رفت. دو مرغ را دیدند که بپریدند و آواز منقطع شد. مردم گفتند «آواز جنیان بود.» پس از آن، آن آواز برآمد. بدانستند که ابوهارون است.

باز مرغیست خجسته و رعنا و تند. و هر چه آفریدگار در وجود آورد، نر بزرگتر و تمام تر بود از ms295 ماده، مگر باز که ماده بزرگ تر و خوبتر بود از نر. و در باز نخوتی باشد، چنان که ملوکان را. چشمی دارد، به تکبر نگرد، حدقهی وی زرد باشد. و آن چرخ و بهله سیاه بود. بر سر کوهها و درختهای عادی بود یا بر دست ملوکان نشیند. صید به پای کند. بیدار باشد و زیرک و پخته و خام خوار. وی را از گرد و دود نگه باید داشت. اگر عقاب با وی گشنی کند، چرخ از خایه آرد. اگر چرخ با وی گشنی کند، بهله آرد از خایه. و فی الجمله، مرغی وفادار است که صید گیرد و بازآورد.

شنیدم که سلطان مسعود نزدیک بهستون بود، تذروی بدید. گفت «کاشکی بازی بودی تا این تذرو را بگرفتی!»

سلیمان گفت «این مرغ را تعرض مرسانید - که بسیارحکمت است.»

مقصود آن است که عوام وی را به چشم حقارت بینند و حقیقت وی ندانند.

تدرو مرغیست لطیف، لونهای غریب دارد. و به قصه راست نیاید، مگر به دیدن. و چشمی دارد به غایت نیکو. و از طاووس آراسته تر بسیار، ولیکن نازک بود و لطیف بود. وی را هیچ جوارح نشسته نتواند گرفتن، مگر در هوا. باز قصد وی کند و سینه بر وی زند تا از درخت برخیزد، پس وی را در هوا بگیرد. به آراستگی وی کس مرغ نبیند. در ولایت مازندران باشد و در بقعههای گرمسیر. مرغیست آن ms298 را «خروهک دری» گویند. منقش مرغیست، چندان که ناخنی از وی هزار رقم و نقشها بر آن بود.

حبارا «چرز» باشد. مرغیست از جوارح و دشمن صقر است. هرگه صقر وی را دریابد، حبارا بگریزد و بالا گیرد و حدثی کند بر صقر. و در شکم حبارا، سلخی بود لزج. چون بر صقر ریزد، پرهای وی درهم دوسد و عاجز شود. پس حباریات جمع شوند و پرهای صقر برکنند تا هلاک شود. گویند که «سلاحالحباری سلخها.» - چنان که سلاح ظرابی فسا بود و از گند وی جانوران گریزند. و ظرابی در آشیان ضب رود، به یک فسا ضب جان بدهد. مثل زنند که «ناکسان را سلاح زنان سلیطه باشد یا سگ گزنده، چنان که حبارا را سلاح سلخ بود.»

گویند که حبارا موی بازافکند به یکبار و دیر باز روید و باشد که از غم بمیرد. و وی رنگی نیکو دارد. به بصره وی را بگیرند، در حوصلهی وی حبت الخضرا یابند. و به شوکت از صقر ضعیف تر است، اما به حیله صقر را هلاک کند.

نصر ابن سیار گوید ترکان گویند «ملوک را شش خصلت باید تا پادشاهی را بشاید. شجاعت خروس، نرمی دجاج، دلیری شیر، حملهی خوک، خیانت گرگ، حیلهی روباه

بدان که خروس را که در خواب بینند، شخصی عجمی بود. عمر ابن خطاب در خواب دید. تا ابولؤلؤ وی را بکشت. و کاروانی که خروس سپید در آن بود، شیر آنجا نگردد. بانگ وی بیماران را سود دارد: بشارت دهد به آمدن صبح. گویند زنی برهنه خروس سپید به دست گیرد و در دشتی که گیاه سبز بود بگرداند، این گیاه خشک شود. و خروس را خصی کنند، لطیف گردد. و خصی کردن خروس چنان بود که زیر ران تهیگاه وی بشکافند به کارد باریک ms300 و انگشت درکنند از پسش، هر دو خایه بگیرند و ببرند. و یک شبان روز نگه دارند تا نتپد، تا نیکو شود. مرقهی گوشت وی اسهال سود کند. خروس را بدوانند، گوشت وی لطیف شود.

خطاف مرغ ضعیف است و لطیف. از وی ضرری نرسد. هر سال از هندوستان بیاید به ولایتها و بچه بکند و بردارد و به هندوستان رود، در دریا افتد، هلاک شود و بچه بگذرد. سال دیگر، بچه بیاید و به بحرها بگذرد و بچه را برآرد و بازگردد و هلاک شود. کس متعرض وی نشود - که کوتاه عمر است. و آوازی خوش دارد و در آخر آن، مدهای بازکشد. اگر صدبار بگوید، حرفی زیاده و نقصان نکند. و در بعضی کتب مسطور است که وی «فاتحه» خواند. و کرفس در آشیان نهد- که از مار ترسد و مار از کرفس گریزد. اگر چشم وی برکنند، گیاهی بیارند که آن را «عین الشمس» گویند، به آن بمالد، نیک شود. چشم خطاف بر بازو بندند، تب ساکن کند.

خفاش شب پره است و وقت غروب ظاهر گردد و پشه گیرد. از ضعف چشم، بوم و خفاش - هر دو - به این ساعت برخیزند. و خفاش بچه را در دهان گیرد و میپرد. وی را منقار نبود، دهان دارد و دندانها دارد تیز. همه روز، در آب باشد. دراز عمر بود، چون کرگس و عقاب و فیل. هرچند که عمرش درازتر بود، به شب دلیر تر بود و چشمش به قوت تر باشد. پس آن که در وقت غروب قرص آفتاب بود، جوانتر بود و آن که در مهتاب بود، پیرتر بود. و خفاش اگر کودکی را بگیرد، نگذارد، تا آواز خر بشنود یا

واین همه صفت خفاش است.

دجاج مرغیست پرمنفعت، بسیاربچه و عاجز و ابله. اگر ده سال در خانهای بود و به در می آید، راه با خانه نیاورد و خود را از هیچ دشمنی نگاه نتواند داشت. اگر موشی حرکت کند، جزع و زاری کند. آن گه که حذر کند، بر رفی یا به تاقی رود. در حالت کوچکی، لطیف بود و چابک. و تیرست خایه بنهد و بگذارد، آن گه طلب کند و غریو کند. اگر پنج خایه در زیر وی نهند، راضی شود و بر سر آن نشیند و به هفده روز برآرد. و اگر خایه را بشکنند، اولروز، سه نقطه در آن پیدا بود: دل و دماغ و جگر. و بیشتر از همه، نقطهی دل بود در میان زرده. آن گه، عروقها به آن پیوندد. آن گه، سر پدید آید. آن گه، بالها. چون تمام شود، پوست خایه بشکافد و آن مرغ در آن گرده پیچیده بود - سر در زیر بال راست کرده و پایها راست کشیده، در زیر بال چپ چون گوزی مدور شده، از آن برآید، از هم باز شود و برخیزد و حالی دانه برچیند.

و عجایب خایه کسی داند که هر روزاز زیر مرغ یکی بر گیرد و میشکند و میبیند. و مرغ خانگی چنان ابله بود که خایهی خود را نشناسد، تا خایهی مرغ آبی در زیر گیرد و برآورد. چون برآورد، بچه از زیر وی می گریزد و داند که بچهی وی نیست و وی نداند که مادر وی نیست و از دنبال وی میرود.

و دجاج آب زشت خورد و سگ آب زشت خورد و کبوتر و شتر آب نیکو خورند. دجاج چون بسیار شوند، خایه کمتر کنند، چون درخت خرما که شاخها به یکدیگر رسد، بار ندهد. مرغ پیر را زردهی خایه ms302 نبود و جوانه را خایه دوزرده بود. خایهی گرد خروس بود، خایهی دراز دجاج بود. از چهار چیز تولد کند: از سفاد و خاک و باد و آب. چنان که نخله در جنب مخیل بود، در زیر باد وی بار برگیرد.

مردی ابن سیرین را گفت «مردی در خواب دیدم که خایه میشکافت و سپیده برمی داشت و زرده می گذاشت.»

گفت «بلی.»

گفت ««گور میشکا فی و جامهی مردگان میبری؟»

گفت «توبه کردم. دیگر نکنم.»

و بدان که خایه در آب نهند، اگر به بالا آید، تباه است، اگر به زیر رود، درست است. و در آفتاب دارند، اگر رگهای سرخ بینند، تباه است. و اگر کسی خواهد که مرغ را پانصد بچه باشد، بیست خایه در زیر مرغ نهد و برابر وی، پانصد خایه به چند جایگاه بنهند، در سرگین خشک و بیخته پنهان کنند، و در میان هر دو خایه یک پر مرغ بنهد تا در هم نیاید و به سرگین همه را بپوشد، روز سیم میجنباند و هر روز همچنین کند، چون آن مرغ خایهها برآورد، این خایهها نیز برآیند: مرغی میرود با پانصد بچه. و آرد جو خمیر کرده پاره پاره میدهد تا میخورند، تا پرورده شوند. اما این بچگان هیچ خایه نکنند و جز کشتن را نشایند.

و من دیدم خوانی بنهادند نیم خایهی پخته بر آن نهادند سپیده و نیم زرده، به قدر پنج من بود. شگفت ماندم که این خایهی چیست؟ چون حال آن بحث کردم، سیصد خایه را سپیده جدا کرده بودند و زرده جدا کرده و این همه زرده را در شکم گوسفندی کرده و در بسته و آن را در آب بجوشانیده تا پخته شده بود و آن را مدور از آنجا برآورده، در شکمی دیگر پرسپیده کرده و در آن نهاده و دیگربار در آب بجوشانیده تا سپیده گرد وی درآمده و پخته شده. پس، بیرون ms303 آورده و به کاردی دو پاره کرده.

این مقدار اینجا گفته آمد تا خبیر باشند از این معنی. دراج مرغی زیرک است. از باد شمال فربه شود، از باد جنوب بیمار گردد. و هنگامی که زلزله بود، دراج بانگی کند که مردم بدانند. و از پس وی، زلزله آید. و این شگفت بود.

وبه جزیره ی شلاهط، مرغی ست آن را دلیل البحر خوانند. برساحل دریانشیند. چون

زرزور بر زمین ننشیند و به پا نرود و هیچ نخورد. حیات وی از باد بود. مثل وی چون مگس بود که به وقت ربیع ظاهر شود و عالم بگیرد و آن گه ناپدید گردد. زغن مردارخوار است. وی را با کلاغ دشمنی بود. و خایهی زغن اگر بدل کنند، چون بچه برآرد، جنس خود نبیند، غریو کند و دیگران را جمع کند از زغن و مادهی وی را بکشند. مرغیست خسیس. خایهی وی سپید بود، خلاف خایهی کلاغ - که خایهی کلاغ پیسه بود.

سقا مرغیست ملون، چندان که گنجشکی. پرهای زرد و سرخ و سیاه و زیرک. و ریسمان از قفس وی دربندند و دلو کوچک در آن بسته و در زیر آن تغاری پرآب. به آن ریسمان، آب را برمیکشد و پای بر ریسمان مینهد و به منقار میکشد تا به بالا رسد، بازخورد و رها کند. و این اهتدایی شگفت است.

سلوی مرغی ست به شام. بعضی گویند «سمانه» است. و سلوی و من از جانب آسمان آمد بر بنیاسرائیل. و «من» ترآنگبین است، بر درختها نشیند، به عبرانی «زلیبا» خوانند. و من از ثقهای شنیدم از شروان که گفت در حدود شروان قحطی پدید آمد و مدتی دراز بماند و حیوان تلف شد و مردم ناامید شدند. بعد از سه سال، مرغان برآمدند و بر آن ولایت مانند باران بباریدند، تا بر هر بامی صدهزارهزار مرغ بنشست و صحراها و کوهها بگرفت و نمی توانستند پریدن. هر ms304 یکی بزرگ تر از گنجشکی سیاه. و مردم چندان که توانست، آن را میکشت و میخورد و نمک میکرد. و انبارها پر کردند و خلق از آن تنگی نجات یافت.

و آفریدگار از کار بندگان غافل نیست.

و این سمانه خربق خورد و فربه گردد. و اگر خربق جانوری بخورد، بمیرد. و گوشت سمانه تشنج آرد. سمندر مرغیست که در آتش بود و در تنورها رود و یک پر از وی سوخته نگردد، چنان که مرغ آبی که در آب بود و یک پراز وی تر نگردد. و از پوست وی ایزارها کنند و

287

شترمرغ اعضای مرغان دارد، مگر پاها- که پای شتردارد. و نه چنان پرد که مرغ و نه دود چنان که چهارپای. روی برباد نهد و سینه برهوا زند و به پا میدود و بالها میزند، میان طیران و زفیف، رفتاری حاصل کند که تیر به وی نرسد. و جانوریست شترمرغ که نه با مرغان درسازد و نه با چهارپا آرام گیرد. از جملهی نوادر است. گرگ را بگیرد و به نر و ماده، گرگی را بکشند. و هر چهارپای و دوپای که یک پایش شکسته شود، بر دیگر پای اعتماد کند، مگر شتر مرغ که یک پایش شکسته شود، از پا بیفتد. و شترمرغ بر پشت گرگ نشیند و ماده در پس وی افتد و وی را میدواند و میزند تا بکشدش.

و شتر مرغ سنگ را فرو برد و جزع را فرو برد و جزع در شکم وی آب شود. و اگرده سال در آتش سوزانند، نسوزد. و این خاصیت معدهی وی است. چون معدهی سگ و گرگ که استخوان را هضم کند، ولیکن استخوان خرما هضم نکند. و اسپ امغیلان را هضم کند، ولیکن جو را هضم نکند.

شترمرغ سی خایه بنهد بر خط مستوی که در آن هیچ تفاوت نبود و خود را بکشد دراز و بر سر همه مشتمل شود. و با این همه، باشد که خایهی خود بگذارد و بر خایهی دیگر خسپد. و مرغیست که به حس چشم زندگی کند. موی چشم زیرین و زبرین دارد، چون آدمی. خایه بعضی در زیر گیرد و بعضی در خاک کند و در هر ms307 یکی سولاخی کند تا کرم در آن افتد و به خورد بچگان دهد. و آن چه در آفتاب نهد، میخورد. اغلب، سنگ و ریگ خورد. از سایهی خود ترسد. از جانبی رود که مستقبل آفتاب بود، تا سایه را نبیند. چون ابتدای سرما بود و خرما سرخ گردد، پای شترمرغ سرخ گردد. پوست خایهی وی در سرکه افکنند، به جوش آید، در دیگ افکنند، به اندک آتش به جوش آید. آتش را دوست دارد. وی را به آتش صید کنند. هر جوهری که بیند، برباید و بخورد. و حلقهها از گوش مردم رباید و گوشها برکند. و به جته از عقاب و کرگس مهتر بود.

صقر مرغیست قوی و وشکرده. و حمله برد به سینه و سلاح وی سینه بود. و تیز پرد: به یک ساعت، دویست فرسنگ برود. و بسیارخوار است. چون سیر بخورد، نتواند برخاست. وی را به سیری صید کنند. بچهی وی سه باشد، از عسری یکی را بیرون کند.

طوطک معروف است. هندی بود. وی را سخن گفتن در آموزند و سخن نداند و زبان وی به زبان آدمی ماند. در مثل گویند «طوطک به سبب زبان در حبس گرفتار آمد.»

و هارونالرشید شبی در باغی بود، مرغی آواز داد، وی تیری به آواز وی راست کرد و بر سینهی مرغ آمد، مرغ را بکشت. هارون گفت «خاموشی مرغان هم نیکو بود.»

گویند طوطکی را بگرفتند. طوطکی دیگر به سر قفس وی آمد. وی را گفت «اگر به هندوستان روی، یاران مرا باز پرس و بگو که تدبیر من چیست!»

آن طوطک بپرید و طوطکان را خبر کرد که «فلان طوطک محبوس است، میگوید تدبیر من چیست؟»

آن طوطکان، همه به زیر افتادند و بمردند.

آن طوطک بازگردید. وی را خبر کرد که «ایشان را پیغام دادم، همه به زیر افتادند و بمردند.»)

این طوطک که این شنید، فرو افتاد و بمرد.

خداوند قفس وی را دید مرده. بیرون انداخت.

290

طوطک را که تعلیم کنند، سخن نتواند آموختن، مگر که آیینهای در پیش روی او دارند و شخصی در پس آیینه نشیند و سخن میگوید. طوطک در آیینه نظر کند، مثل خودی را بیند، با وی آرام گیرد و سخن در آموزد. و اگر آدمی را بیند، گریزد.

گویند گوشت طوطک دل را سخت کند. وی را «ببغا» گویند و رنگ بهشتیان دارد. تن وی سبز و طوق گردن سرخ و آراسته مرغیست. در بلاد زابج بسیار بود و ملون باشد و نیکو پرد. و بالهای مرغان دوازده بود، به عدد بروج، و شاهبال هفت بود، به عدد سیاره. و طوطک خجسته مرغیست، پیش ملوک باشد. به حدود ms309 قرقیسیا، مرغیست سفید، تاج دارد سرخ، بانگی کند نیکو. آتش را دوست دارد، گرد آتش طواف کند. (و همهی حیوانات آتش را دوست دارند.) وی را عابد النار خوانند.

عقاب مرغیست عظیم، سیاه، قوتی دارد. همهی مرغان از وی ترسند. آوازی دارد هول، منقاری معقف. در هر چه آویزد، برکند. چنگها دارد هر یکی را زخم چون سیخی بود. به سینه حملهای سوار را بیفکند.

یکی گوید عقابی از گلهای گوسفندی میربود. سگ گله بانگ بر وی زد. گوسفند را رها کرد و سگ را بربود. در هوا شد. و سگ فریاد میداشت. تا وی را بلند برداشت. تا آواز سگ منقطع شد. پس، رها کرد تا به زمین آمد و هلاک شد.

بشار را پرسیدند «اگر آفریدگار اختیار به تو دهد که حیوانی گردی، چه اختیار کنی؟»

گفت «اختیار کنم که عقاب شوم.»

گفتند «چرا؟»

گفت «زیرا که جای عقاب بلندتر جای بود. کس به آشیان وی نرسد. و دراز عمر بود. و همهی مرغان از وی ترسند. و شوکتی دارد که شیر را بزند. و به شب چون پرد، از هر دو بال وی آتش درفشد.»

و خایهی عقاب بزرگ بود، دشخوار زاید. نر از زمین هندوستان سنگی بیارد چون دانهی خرمای هندی، آن را ماده بیند، حالی بزاید و در آشیان وی یابند. و بچه را از تندی بیرون کند، کاسرالعظام آن را بپرورد. چون بزرگ شد، بازآید پیش مادر و پدر. عقاب را که به خواب بینند، سلطان ظالم بود. و شیر از عقاب فریاد کند که با وی جنگ کند. وسی و دو روز بر سر خایه نشیند و همهی مرغان بزرگ - دیگران - بیست و دو روز بود. و عقاب چون پیر شد، بچگان وی را برگیرند و منزل منزل وی را می پرانند. چون چشم عقاب تاریک شود، به چشمهی آب صافی آید و حلقه میکند گرد آن و بالا میگیرد تا ms310 پرش سوخته شود از گرما و تاریکی از چشمش برود. پس، در چشمه آید چند بار، جوان گردد. چون منقارش دراز شود، شکار نتواند کردن، به آن هلاک شود. و هر چه بگیرد، زودتر جگر وی خورد. طبع شیر دارد. گویند عقاب گاهی نر بود و گاهی ماده و کفتار سالی نر بود و سالی ماده و درخت بلوط سالی بلوط آرد و سالی مازو. و بچهی خوک مخطط بود و بچهی گاو کوهی منقط بود: چون بزرگ شوند، خطها ناپدید شود.

غراب مرغیست خسیس و به روز و شب پرد و دزدی کندبمیوهها از درحت برد و پنهان کند حای دیگر و باشد که راه به وی نبرد[ پیغامبر وی را «فاسق» خواند. خایهی وی پیسه بود. غراب نر بر ماده نشیند و ماده بر خایه نشیند و نر طعمهاش می آرد. چون بچه آرد، مگس و پشه بر زهومت بچه جمع آیند و می خورد. و همهی مرغان که بچه طعمه حاصل کند، وی را بیرون کنند، مگر غراب که بچهی وی بزرگ شود، تعهد وی بیشتر کند. و عقعق لانه جایی نهد مکشوف و بلگ چنار بر آشیان نهد - که از خفاش ترسد و اگر خفاش به خایهی وی بگذرد، تباه کند. عقعق باشد که عقدهای مروارید و جواهر بیارد و بر آشیان نهد.

و اجناسند. بعضی سیاه بهیم و بعضی ابقع. عرب وی را دوست ندارد. و ابقع شومتر از

گفت «ندانم. ولیکن منقار غراب به جای ذکر است. در دهان جفت نهد، آبستن گردد.»

آوردهاند که نوح وی را بفرستاد که حال طوفان بداند. جیفهای بدید. بر سر آن نشست، بازنیامد. (مثل زنند به غایب که «هو غراب نوح.»)

پس نفرین نوح در وی رسید. لاجرم، وی را در آبادانی کمتر گذارند.

و به وقت خریف، به بطایح برآید به بصره، تا همهی نخلهای بصره سیاه شود و شاخها سنگی گردد. و هرگز بر درختی ننشیند که خرما بر آن بود، مگر بر درخت مصروم. مناقیر غراب چون معاول بود و خرما را عذق سست بود و اگر نه آفریدگار نگه داشتی، یک عذق نماندی. و البته، قصد خرما نکند. و معذالک، چنان خرما دوست دارد که چون از صرام فارغ شوند، غراب میگردد به طلب خرما و در اصول درختها و شکافها میرود و خرمای خشک و دقل بیرون می آورد و میخورد. غراب را که به خواب بینند، فاسق بود و غادر. و عقعق بی حفاظ و بدعهد بود.

غرانیق مرغانیاند ملون، از جانب مشرق آیند و به ساحل نیل باشند و جنگ کنند با یأجوج و مأجوج. به شب نخسپد. چون در هوا شود، چوبی دراز در منقار گیرد تا سباع الطیر از وی بترسند. و حازم را به وی مثل زنند.

فاوزان مرغیست در بعضی از بحار مهلکه خایه بنهد و به چهارده روز برآورد، بر میان دریا، و آن هنگام «فاوزان» خوانند. و تا این مرغ ناپدید شود، کشتیها ایمن بود و چون پدید آید، کشتیها را دربندند و کس نیارد رفت در دریا.

قطا مرغیست آن را «اسفهرود» خوانند. عرب مثل زنند به زیرکی وی. خایه در زیر خاک کند در بیابان، بعد از چند روز بازآید و بر سرش نشیند. و بر راه خسپد، ولیکن بیدار بود. چون اندک آوازی بشنود، بپرد. کلاغ چنان رود که پایها مقید بود، اسفهرود نیکو رود - مانند رفتار زنان.

از جملهی مرغان، ققنوس شگفت است. به ترکستان بود. بوی خوش دارد. و در آن ولایت که او بود، دارچینی نبود و کاروان آنجا به مدتی دراز افتد - که در راه بحرهای مهلک است. این مرغ به هندوستان رود و دارچینی آرد. و آشیانهی خود بندد بر درخت بلند و بر آن خایه بنهد. و پادشاه آن ولایت آن درخت را بسپارد و کس قصد آن مرغ نکند تا بچه آورد. پس رصاصی بر سر تیر کنند و به آشیان وی اندازند تا دارچینی به زیر آید و آن را بردارند. دیگربار، آشیان بندد. و در شهریست که آن را «مدینت الشمس» خوانند، بر حد مشرق، جایی که شب نبود. و این مرغ نر است و ماده ندارد. و طیماث حکیم گوید اهل این مدینه آفتاب پرستند.

چون آفریدگار خواهد که وی را بچه بود، دارچینی جمع کند و بالها میزند به نیرو و شتاب، تا آتشی از زیر بال وی بدرفشد و آن دارچینی را بسوزاند و وی نیز در آن سوخته شود. پس باران، به وقت ربیع، ببارد بر آن خاکستر، کرمی چند پدید آید و بزرگ میشود و پرها برآورد، ققنوس گردد و بر سر آن درخت نشیند و دارچینی می آرد. عمر وی پانصد سال بود. و این مرغ معروف است، اگرچه از ولایت ما دور است.

کاسر العظام مرغی ست ms313 بزرگ، خاکستررنگ. بچگان را دوست دارد، تا بچهی صقر را ببرد و بپرورد. در اصل حلق وی آفریدگار دو استخوان آفریده است، سنها از آن برآمده محکم. استخوان در حلق گیرد و قوت کند بر آن استخوان تا چون خاک کند. و آن

کبوتر مرغی آلوف است و عامهی مردم وی را دوست دارند. زیرک بود و نیاک و بسیارنسل. و اهتدا می آموزد - که از صد فرسنگ بازآید. و در وقت سفاد، بوسه نهد و زقه کند. و آن خایه که از زقه آید، فرخ ندارد. و کلاغ را خایه از زقه آید و فرخ دارد. و کبوتر باشد که صد دینار قیمت وی بود و نامهها آرد از جایهای دور. باشد که بچه بیست دینار بود و خایه پنج دینار. به شب راه کند به نجوم و بادهای جنوبی و شمالی بشناسد. به بال جنگ کند مانند دست. از باز و شاهین تیزتر بود، ولیکن از باز و شاهین بترسد: بیفتد، تا وی را بگیرد. به رسالت نر را فرستند که قوی تر بود و زودتر با سر ماده آید. به طرفت العین، از آفاق به آفاق رود. و اگر وی را بازدارند دیری یا پرش ببرند، چون بازروید، با جای خود آید. اگر یک پرش ببرند، عاجز شود. و همچنین آدمی که یک دست ندارد، نتواند دویدن. و کبوتر پیش زنان نباید داشت که تقاضای شهوت کنند، زیرا که نظر کردن در تقبیل و جماع شهوت مرده را زنده کند.

و از کیاست کبوتر گفتهاند که بابویه گفت ms314 جفتی کبوتر طیار داشتم و جفتی مقصوص. چون سلطان مرا محبوس کرد مدتی، پس رها کرد، بچگان مقصوص بزرگ شده بودند. گفتم «سبحان الله! این بچگان چه خورند که نتوانند پریدن؟»

بعد از ساعتی، کبو تر طیار باز آمد. این هر دو بچهی مقصوص بدویدند و منقارهای طیار درگرفتند تا زقه در دهان ایشان کرد.

گویند ملکی کنیزکی خریده بود نیکو. مدتی با وی بود. مرد را نمیتوانست دیدن. درماند. از حکیمی پرسید که حال چنین است و شهوت این کنیزک مرده شد. حکیم بفرمود که در آن خانه که وی است جفتی کبوتر میدارد.

وی جفتی کبوتر پیش وی فرستاد. کنیزک میدید که نر با آن ماده بازی میکرد، از

کرگس «نسر» است. بعضی ضعیف باشند، بعضی قوی. مرغیست ثقیل، بسیارخوار، چندان بخورد ms315 که به پر نتواند پریدن، پس به وثبات میجهد و میافتد تا بالا گیرد، طبقه طبقه، و هوا در زیر جناح آورد، آن گه بر طیران قادر شود. آوازی هول دارد. بزرگ ترین سلاح وی بانگ است و قوت. و چون چشم وی تاریک شود، زهرهی آدمی بجوید و در چشم مالد تا نیک شود. اما چنگ وی چون چنگ خروس بود، کند و کوچک. ولیکن جسور و شجاع بود. از هیچ چیز نترسد، مگر از خفاش. مادهی کرگس آشیانه بندد از بلگ چنار، زیرا که خفاش از بلگ چنار ترسد و اگر خفاش بر درخت چنار آید، بمیرد.

گویند که سلیمان به کرگسی بگذشت که با ضب محاکات میکرد:

کرگس گفت «عجبی میبینم. خلق میرود به دو پا و طعام به دست بر دهان میبرد و سخن میگوید.»

ضب گفت «اگر چنین است که میگویی، مرا از قعر دریا برآورد و تو را از هوا به زیر آورد و عالم را بگیرد. تا وی باشد، هیچ حیوان را حکم نباشد.»

و گویند که کرگس به بالابر شود مقدار تیرست فرسنگ. و از وی بوی مشک آید، به خاصیتی که در جوهر وی است. چنان که هدهد گندد، به خاصیتی که در وی است.

کلنگ «کرکی» است. مرغیست معروف و وحشی. کس نبیند که خایه کجانهد. و زمستانگاه، وی پدید نیست که کجا بود و ربیع، به عراق آید با بچه و خریف، بازگردد.

و در کتابی یافتم که در بحر محیط، سنگیست مربع، به زمستان همهی مرغان کلنگ آنجا باشند و خایه بر آن سنگ نهند. و ایشان را رئیسی بود که پیش رو بود و دیگران از پس وی روند. و هر کلنگی را که جفت بمیرد یا جایی گرفتار شود، همتای وی نالد و خروشد. پس، وی ms316 را به رئیس کنند و گویند «چون یکی را جفت بمیرد، بیش بخورد تا بمیرد - که طاقت فراق ندارد.»

و اغلب، در هوا که روند، تاق باشند. و به شب، بر لب آب نشینند، پای در آب دارند تا خواب بر ایشان غلبه نکند و یکی را پاسبان کنند و پای بردارد تا نخسپد. اگر دشمنی بیند، فریاد کند. چون مانده شود، بخسپد و دیگری را حرس کند.

کنگر مرغیست به طبرستان. وقت ربیع ظاهر شود. چون ظاهر شد، عصافیر در دنبال وی میرود و همه را زقه میکند. چون شب درآید، یکی را برباید و بخورد. چون ربیع بگذرد، ناپدید گردد. علی ابن زید گوید این مرغ چندان است که فاختهای. دنبالی دارد چون دنبال ببغا معقف.

گنجشک مرغیست خسیس و بسیار مضرت. چون موش بانگ زند موذی، خانه بیران کند، گوشت و میوهها را تباه کند. استخوان وی مضر بود به معده و ریش کند. هر جا که وی بود، مار قصد وی کند. بچهی وی چون بیمار شد، بیرون از حد بترسد. گنجشک و سگ و خصی موصوفند به شدت وطء: اگر گنجشکی بر بام خانه برود، آواز پایش به زیر آید و اگر فیلی برود، هیچ آوازی نیاید.

بچه را لقمه دهد و زقه نکند. ماده زشت بود و بیشرمتر و گستاختر و نر را لحیهی سیاه بود. و خانهای که مردم از آنجا بروند، وی نیز برود.

آفریدگار هر حیوانی را فهمی داده است.

مرغیست از آن سوی اسکندریه، بر درخت نشیند و پرها اندازد و هر پری زخم کند چون تیر. سی بچه برآورد. دنبالی دارد در پس پشت آورد، بچگان را بر دنبال نشاند، میرود. بچگان را میبرد تا آن گه که بزرگ شوند و بپرند. و این مرغ در عمران نباشد و نگذارند - که قتال است.

به حدود بربر، مرغیست از هزارگونه آواز کند. وی را بیاموزند. هرروز، بیست مرغ را از شکل خویش با خود بیارد تا صیاد ایشان را میگیرد، پس برود و دیگران را آرد.

به حدود خزران، مرغیست ms319 آبی، چندان که فیل. آدمی را رباید و خر و گاو را به بالا برد، بیندازد.

بازرگانی حکایت کرد که در حدود خزران بودم، بر ساحل. نگه کردم، در صحرا، خرگاهها دیدم که حرکت میکرد. قصد آن جایگاه کردم، جمله در هوا رفتند و از آن سوی دریا فرو آمدند.

پرسیدم از مردم آن دیار. گفتند «آن نه خرگاه بود- که آن مرغانند که از دریا برآیند، بر آن ساحل گردند، هر یکی چندان که گنبدی. و به حدود ما، بسیار خرابی کنند.»

مرغیست بزرگ، هر یکی چندان که گوسفندی، و به عمران نباشد.

محمد ابن ابراهیم گوید مأمون کس فرستاد که به کوه دباوند رود و احوال ضحاک بداند. گفت آنجا رفتم، مرغانی را دیدم بزرگ، سپید، بر سر قلهی کوه. و در میان برف، کرمها دیدم هر یکی چندان که درختی، میرفت و شکافته میشد و آب روان میشد. و آن مرغان پوستهای ایشان میربودند.

و بدان که مرغان بعضی متوکلند و بعضی کسوب، بعضی نابینا، چون خفاش. (و خلد دهان باز کند تا مگس در دهان وی رود، آن گه بخورد.) و در دریای هندوستان، مرغی لانه بندد در میان آب، از خاشاک، و آن را محکم بسازد، آن گه خایه بر آن نهد و به قرب پانزده روز بچه را بپراند. و آفریدگار وی را نگه دارد از موجها که کشتی را زیر و زبر کند و بشکند.

این مقدار از عجایب مرغان گفته آمد. و ما یاد کنیم صید کردن مرغ:

اگر حب النیل و کندس بکوبند و به گمیز بز ترکنند و از آن حبها سازند مانند حمص و در زیر درختی بر آتش کنند، چون دود به ایشان رسد، همه به زیر افتند. و آن کس که این سوزاند، بینی را بسته نگه دارد والا زیان دارد. و اگر این مرغ افتاده را بشورند، به هش بازآید. بدان که حیوانات آبی موصوفند به جهل و در ایشان ms321 کیاستی نبود، مگر جانوری که غرقه را برگیرد و با ساحل آورد. و شبوط دام بیند، بگریزد و در گل رود. و بدان که ماهی بیشترین خلایقند. و ماهی را به تازی «سمک» و «حوت» و «نون» خوانند. جانوریست بسیار و بابرکت. و ماهی چون مرغیست، در میان آب می پرد، هفت جناح دارد. و گویند ماهی نفس زند از در گوش. همچنان که گاو کوهی ثقبی دارد در میان دو سرو، از آن نفس میزند. هر که آن ثقب را بیند، بمیرد. و ماهیای باشد که ده هزار خایه بنهد و نر به دنبال وی میرود و میخورد. ماهیای که در آب خوش بود، زبان و دماغ دارد و

پس کشتی درگذشت و شبی براندند. همچنان، روشنایی دیگر پدید آمد. دیگر تکبیر کردند.

چون در گذشتند، از ملاحان پرسیدند که «این چه بود؟»

گفتند «دو چشم ماهی بود و این مسافت میان دو چشم وی بود. و ما شما را خبر نکردیم تا شما نترسید.» در بعضی از دریای شمال، ماهیایست بر بالای آب آید و جناحی دارد کوهی را به آن بردارد. و اگر بالاتر آید، سدی شود چند فرسنگ و آن جناح افروزد مانند بلور. و آن نشان سکون دریا باشد و کشتیها روان کنند. چون آن ماهی به قعر رفت، آن جناح به آب فرو شود، نشان هیجان دریا باشد، کشتیها با جزیرهها بندند. بازرگانی حکایت کرد که شبی بر ساحل دریای هرکند مقام کردم و ms323 هوا صافی بود و ماه تاب بدر بود. و هر زمان، منارهای از آب برآمدی و بر آسمان رفتی و بازپس رفتی و آب موج زدی، پس ساکن شدی. پس، از جایی دیگر، منارهای برخاستی و باز به زیر بازآمدی.

شگفت ماندیم - که باد نمی آمد و وقت هیجان دریا نبود. از آن صیادان پرسیدیم از آن. گفتند «ماهیایست، ماه تاب را بیند و شادی کند.»

و من از بازرگانی علوی شنیدم که به ملک کولم به سفر بود - در آمد. حکایت میکرد به ساحل دریا بود که دریا موج زده بود و ماهیای به ساحل افکند هشتاد پوست گاومیش از شکم وی بیرون آوردند با چندین خروار بارها و تنگها و خر و گاو که در کشتی بود و بنمرده بود. در دریای محیط، ماهیایست فراخای دهانش شش ارش بود. ماهی خورد تا از بینی

در ایام عبدالملک ابن مروان، ماهیای را مرده یافتند و از دنبالش پارهای افتاده. بپیمودند، هزار آرش بود. بر کنار دریای اندلس.

و ماهی دیگر بود بر صورت گاو. از پوست وی درقهها کنند شمشیر به آن کار نکند و اگر در وی شود، از آن برنیاید. پستان دارد. و این بس غریب است.

اسپور در دریای زنگبار بود. در دریای ابله آید، در سال سه ماه. وقت آمدن وی دانند. چون در دجله آید، در زنگبار نبود و چون در زنگبار بود، در دجله نبود. و راههای باخطر برد، از بهر آب خوش.

بال ماهیایست بزرگ، در دریای مغرب بود. پوست وی حجری بود، کشتیها شکند. در تن وی عضوی بود سست، ملاحان دانند، تیر بر آنجا زنند تا بمیرد. و بر ساحل افتد و در آفتاب گداخته شود. روغن وی به کشتی ms324 براندایند، چون سنگی شود. در حیات وی هلاک کشتی بود، در ممات وی درستی کشتی بود. این ماهی عظمتی دارد. دریا از وی در غریو بود. اگر ذرهای عنبر بخورد، حالی بمیرد.

پرستوج در دریای زنگبار بود. و آب زنگبار گنده است، از آنجا به بصره آید و به همهی موجهای مهلک بگذرد و باز جای خود رود. پرستوج چون در آب بصره آید، یکی در زنگبار به دست نیاید.

خراطیم ماهیایست مانند مار. منقاری دارد چنان که معولی، در آن دندانهای بسیار، چون منشاری.

سقنقور ماهی ایست مانند نهنگ. از خایه برآید، به آب رود، نهنگ شود. اگر در ریگ شود، سقنقور گردد. چون کسی را بگیرد، اگر زود بر او گمیز کند تا در آب رود، هلاک گردد. اگر مرد زودتر خود را بشورد، سقنقور بمیرد. سقنقور دو قضیب دارد. مادهاش دو فرج دارد. همچون مار که دو زبان دارد. اصلش یکی بود. گوشت سقنقور موصوف بود به تحریک جماع، ولیکن مرد محرور نشاید که خورد، مرطوب را بسازد و اندکاندک باید خوردن.

فاطوس ماهیایست از دهانش بوی مشک آید. ماهیان پیش وی جمع آیند و میخورد تا عظیم شود. و قصد کشتی کند، از هزار شمشیر نترسد. از خرقهی حیض بگریزد.

قوقی ماهی ایست خود را چون مرده سازد تا ماهی بزرگ وی را فرو برد، اندرون آمعاش بگیرد. و خاری دارد در بینی، وی را به آن خسته کند.

پوست قوقی در کشتی برند، از بادها ایمن باشند. و این قوقی چندان قوت دارد که کشتی را بدارد از روانی. ms325

کوسه ماهیایست از آن سوی أبله باشد. دستها و پایها بیندازد، ناگاه زخمی زند. اگر در دام افتد، بدرد. از هیچ نگریزد مگراز خرقهی حیض. اگر در شب بگیرند وی را، در شکمش پیه بود. اگر به روز بگیرندش، پیه ندارد. به روز ظاهر بود، به شب پنهان شود.

لاک پشت «سلحفات» بود. آبی باشد و خاکی. جانوریست خلقتی واشگون دارد و آشیان را با خود میبرد. پوست وی هم خانهی وی است، هم سلاح وی است. چون

306

نهنگ را «رتمساح» گویند. در جوی نیل بود. جانوری به قوت و مهلک و چندان که درازی تن وی بود، درازی سر وی بود. دنبال گرد شیر درآورد، پشتش بشکند، فیل را در آب کشد. هرچه بخورد، قی کند، زیرا که دبر ندارد.

و بدان که هرچه آفریدگار آفرید، فک زیرین وی جنبد، مگر نهنگ را که فک بالای وی جنبد. و دندانها دارد دراز. هیچ نتواند خوردن و آن چه بخورد، در بن دندانهای وی بماند، زیراکه دندانهای دراز دارد، چون سیخها. پس، عاجز شود، بر ساحل آید و دهان بگشاید، مرغی بر لب وی نشیند و آن گوشتها از بن دندان وی میکشد و میخورد. آن مرغ سیر گردد و نهنگ برآساید. هرچه به دندان بگرفت، تا نبرد، رها نکند.

هیچ آهن در پوست وی کار نکند. از سرش تا دنبال یک استخوان بود. اگر بر قفا افتد، بمیرد، زیرا که بر نتواند گردیدن. همچون فیل که بیفتد، بر نتواند خاستن. نهنگ چون جماع کند، ms326 ماده را به ساحل برد و به قفا بازافتد، آنگه وی را برگرداند تا برود. صید را به دنبال گیرد. خایه نهد چون مرغ آبی. چون برآرد، مانند موش بود. آنگه، بزرگ می گردد، تا یازده ارش شود. و چندان که روزگار برمی آید، بزرگ تر میشود. شصت خایه بنهد. شصت دندان دارد. اگر دندان وی از سامان چپ بر کسی بندند که تب دارد، حالی برود. دشمن وی راسو بود. مرغی وی را بیند، بانگ زند، نهنگ در آب گریزد. و اگر نه، راسو به دهان نهنگ درشود، وی را بکشد. اسپ آبی دشمن نهنگ است، وی را بخورد. و نهنگ را بر اسپ آبی قدرت نبود. هیبت وی بر او کار کند تا سست شود. چنان که شیر مقهور ببر شود و ببر کوچک تر از شیر بود. نهنگ اگر از نیل بیرون آید، بمیرد. چنان که شتر در ولایت ترک بمیرد و کژدم در حمص بمیرد و آدمی را که جلا بود، بمیرد. ریاست در هوا عقاب راست و در بیشه شیر راست و در آب نهنگ را.

307

گویند شیری در کشتی افتاد به مصر. نهنگ وی را دریافت. به هم در آویختند. نهنگ دنبال بر شیر زد و شیر سر نهنگ بگرفت. هر دو هلاک شدند و اهل کشتی برستند.

نهنگ هرچه دریابد، در دنبال گیرد و در آب کشد. اما بر خشک عاجز بود. نهنگ در خواب دشمنی مکابر بود. نهنگ بسیار پای دارد، قوی تن بود و سهمناک. دهانی فراخ دارد. خایهی او بوی مشک دهد. به یک دفعه شصت جماع بکند. چهار ماه در زمستان کس وی را نبیند.

گویند در مصر پادشاهزادهای بود، منجمان گفتند هلاک وی از نهنگ بود. مادرش حایطی بر ساحل نیل بکرد، به درازی مملکت وی، تا نهنگ در آن نرود. آن را «حایط عجوز» خوانند. بنایی شگفت.

این پادشاهزاده بزرگ شد و احوال این ms327 حایط معلوم کرد و سبب آن. گفت «این نهنگ چه شکل دارد؟»

در ودگر نهنگ چوبین بکرد.

پادشاهزاده آن را بدید: شکلی سهمگن. آن را بر زمین زد. چوبی از آن بجست، در دیدهی وی رفت، در اندرون دماغ، و حالی جان بداد.

وزغ «ضفدغ» است. آبی است، مکروه. سمی دارد قوی. چون وی را بگدازند، روغن وی را بگیرند، قاتل بود - هم بری و هم بحری. بانگ نتواند داشت مگر در آب. آتش ببیند، خاموش گردد. به خراسان، بارانی آید همهی سقفها پراز وزغ شوند. اگر از سحاب میبارد، عجب است. اگر آفریدگار حالی وی را که ریح لاقحه درآید بیافریند، هم عجب است. و سردابها که در آن یخ بود، از وزغ خالی نبود. (چون آب فرات بیفزاید، سردابها که به وی نزدیک بود، آب درآید و در آن ماهیای پدید آید بی خایه و بی نر و بی ماده.)

و وزغ عذاب قبطیان بود. و همتای طوفان بود. و ضرر وزغ بر قبطیان بتر از طوفان بود. چندان وزغ ببارید که خانهها و جامهها و چاهها و جامه خوابها پر وزغ شد. اگر مرد و زن خفته بودندی، بر سر ایشان انبار شدی. اگر دیگ پختندی، در دیگ جستی. اگر کاسه بودی، در آن افتادی، در لقمه جستی.

308

قبطیان از آن به فریاد آمدند. آفریدگار از ایشان برداشت. دگربار، عاصی شدند. طوفان خون برآمد، آبهای دریاها و چاهها و چشمهها چون خون شد، مگر از آن مؤمنان. تا کوزهی مؤمن بستدندی، چون آب در دهان کافر شدی، خون گشتی. و این طوفان خون بتر از همه بود.

و بدان که وزغ از طبع هوا خیزد. اگر وی را در خمر افکنند، حالی بمیرد. اگر دگربار در آب افکنند، زنده گردد. شناو نیکو برد. آفریدگار در تن وزغ استخوان نیافرید. در آب زندگی کند. خایه بر لب شط نهد. اگر وزغ را در خواب بینند، ms328 عابدی باشد محتهد. اگر بسیار بود، عذاب باشد. بدان که شگفتی و نوادر در عالم بیش از آن است که به ضبط آید. و همهی شگفتیها در تحت این آیت است که فرمود «خلق السموات والآرض و جعل الظلمات والنور.»

هرچه لطیف است در آسمان است و هرچه کثیف است در زمین و هرچه ظلمات است شیاطین و هرچه روشنایی ملائکه. ظلمات را مقدم داشت بر نور - که ابتدای همه ظلمت بود. پس، نور آفتاب بیافرید. و ابتدا شب بود، پس روز. لاجرم، در شب همه آسایش است.

گویند که آفریدگار بهشت را بیافرید، رضوان را گفت «در بهشت بگرد، هرچه سیاهی و ظلمت است بیاور!» پس، شب را از آن بیافرید. پس، دوزخ را بیافرید، مالک راگفت «هرچه در دوزخ سپیدی و روشنایی است بیاور!» پس، روز را از آن بیافرید.

پس، در این عالم، حیوانها آفرید. بعضی بر شکم رود، چون مار. بعضی بر دو پا رود، چون آدمی و طیور. بعضی بر چهار پا رود، چون بهایم. پس رفتار مار بی دست و پا عجب است - که همه اندام وی متحرک بود در رفتار. و آدمی را اگر از چهار قوائم یکی نبود، در رفتار فتوری بیند و آن که را دستها نبود، نتواند دویدن.

گویند مار اول فریشته بود، در بهشت. ابلیس را در دهان گرفت و در بهشت برد، آفریدگار بر وی خشم گرفت و دست و پای وی بازستد، رفتار وی بر شکم کرد، دندانهای وی دوتا کرد، زبان وی دوشاخ کرد، دهان وی که ابلیس در آن شد چشمهی زهر کرد، طعام وی از خاک کرد، جای وی خرابهها کرد و گفت «هر که بر تو رحمت کند، من بر وی لعنت کنم.»

مار هرچند که برآید، جوان تر گردد. اول، «حیه» بود، دوم درجه «جان» بود، سیم درجه «ثعبان» گردد. و ثعبان را هزار سال بود. و نشانش آن است ms329 که موی ناصیه برآورد و پشتش موی برآرد و از دیدار وی مرد بمیرد. و بعضی باشد از حیات که آواز وی قتال بود. جنسیست که آن را «دواره» خوانند: چون آید، همچنان که آسیابی، گردد، دهان بازکرده. یکی را «مقرنه» خوانند که دو سرو دارد و سپید، مانند صدف. یکی را «مکلله» خوانند که تاج دارد. این را «ملکت الحیات» خوانند. از نفس وی حیوان بمیرد و جایی که وی بود، نبات نروید.

بدان که مار چون پیر شود، در میان دو سنگ رود تنگ و برآید، پوست وی کنده شود، جوان گردد. ششصد سال بزید. چون پوست بیفکند، نقطه نقطه بر قفای وی پدید آید. عدد آن سال عمر وی باشد.

و آفریدگار مار را سهمی داده است، با آن که دست و پا ندارد. و چون تأمل کنند، مار دو زبان دارد سیاه، مانند دود آتش. بیرون میجهد مانند زبانهی آتش، لیکن سیاه. و افعی را زبان سرخ بود، مانند آتش. و در رفتار، از پرنده تیزتر رود. و در حبشه، ماران پر دارند و در کجاوهها پرند. ابوجعفر مکفوف گوید در رمال بلعم، ماری باشد چون گرما سخت شود و زمین تافته بود، دنبال را فرو برد به ریگ و راست باستد، مانند چوبی. مرغ پندارد که چوب است، بر سر وی نشیند، وی را برباید و بخورد.

مار خربزه را دوست دارد و در میان وی خسپد و خردل و سیب را و گل را دوست دارد. از سداب و درمنه بگریزد، چنان که وزغ از زعفران بگریزد. و مار گاهی خایه نهد و گاهی بچه زاید، سبب آن که خایه در شکم وی بشکند. و مار نمیرد تا مهرهی گردنش بگشایند. گویند که مار چهل سال آب نخورد و نمیرد - که حیات وی از گرسنگی است و از نسیم هوا. مار چون نزدیک چشمه آشیان دارد، آب چشمه گرم بود.

صاحب «المنطق» ms330 گوید ماری پدید آمد، وی را دو سر بود. چون رفتی و گردیدی، بامداد به سری خوردی، شبانگاه به سری. و به هر دو سر گزیدی.

و بعضی از ماران موی دارند و بعضی سرو دارند، آن را «اقرن» گویند. مار خمر را دوست دارد، بخورد، مست گردد. و مار چون چیزی بخورد که استخوان دارد، خود را به درختی درپیچد تا همه استخوانها شکسته شود در شکم وی. اگر از مار سه یکی بیفکنند از دنبال، بازروید. و بدان که هلاک مار در چوب نی بود. و اگراندک مایه قصبی بر وی زنند، بمیرد. چنان که اگر چوب انار بر آدمی زنند، بمیرد.

گویند شخصی در بن درختی خفته بود، ماری سر از درخت فرو کرد و سر خفته بگزید.

مرد بیدار شد، مردی گفت «مار سر تو بگزید.»

آهی بکرد و جان بداد.

سبب آن که اول ایمن بود. چون بترسید، مسام وی بگشود و زهر در عروق و اعماق تن برفت وبمرد.

مار به آواز از لانه برآید، چون سوسمار و کفتار. و مار چون سر در سولاخ برد، به قوت فیل بیرون نیاید، مگر به دست چپ. و به هر دو دست ممکن نگردد. پادیز پوست باهلد. نه پوست حقیق - که پوست وی به کارد نتوان کندن. مار به وقت هیجان، بر یکدیگر پیچد. چنان گویند که مار دوسر سی پهلو دارد. سی خایه بنهد در خاک، تاکرم در آن افتد. و یکدیگر میخورند تا قوی تر بماند. کژدم چون مار را بزند، کدوی تلخ بخورد، نیک شود. اگر نیابد، بمیرد.

اگر زن آبستن پای بر نشان مار نهد، بچه بیفکند. مار بر مردم برهنه خسپد. چون جامه دارد، از وی ترسد. مار از سروی گاو و میعه و مرزنجوش ترسد. ماریست آن را «شمسه») خوانند: چون کور شود، هفت روز دیده در آفتاب دارد، بینا شود.

در راه آمل، از جانب ری، ماری پدید آمد ms331 و مردم را و حیوان را هلاک میکرد. غلام هندو را بزد، مار بمرد.

افراط قوت زنگی چنان بود که بر برودت مار غلبه کرد.

این مقدار کفایت بود. و ما فصلی بگوییم در صفت سموم و اجناس وی تا از آن حذر کنند. و با جهال و زنان نگویند، تا دلیری نکنند. بدان که سموم مختلف است و سم مار به حدیست که مار شتری را بزد، بچهی وی شیر بخورد و بمرد، بعد از ساعتی مادر بمرد. به سبب آن که سم در خون و شیر آید، پیش از آن که به اعضا و دل رسد. چون بچه شیر بخورد و ضعف بچه یاری داد، پیش از مادر هلاک شد. و از این سبب است که زن خمر خورد و شیر به بچه دهد، بچه زودتر مست گردد از مادر. و اگر مادر مسهل خورد و شیر دهد، بچه را پیشتر اسهال کند.

سموم بعضی به اذابت کشد، چون سم مار، بعضی به اجماد کشد، ms332 چون سم کژدم، بعضی به تفریح کشد، چون زعفران، بعضی به آندوه کشد، چون آب گشنیز. و سمم را جراحتی نبود و نه صدمهای. ولیکن خاصیتی باشد که آفریدگار داند و در چیزی آفریند. جراره چون خواهد که خایه نهد، دنبال بر صخرهای زند، بشکافد و خایه در آن نهد. و دنبال وی را قوت شق و صدم نباشد. (و چوب دهله - که «حلفا» گویند - با همه سستی وی، اگر آجری بالای وی بود، بشکافد و برآید. ابو عتاب گوید فلسی بصری در زمین دوسیده بود، در میان سنگها گرفته، حلفا به زیر وی بررست و فلس را بشکافت. و حلفا را صدمه نیست، ولیکن چون خاصیتی دارد، آن خاصیت کار کند. همچون صاعقه که در دکان صیقلی افتد، شمشیرها بگدازد و غلافها بماند. قصد جنس خویش کند. و باشد که صاعقه بر مرد آید که درم دارد، بگدازد و مرد را بکشد، ولیکن بنگدازد. و ملاحان بصره

هندوان گویند «سم به قرابت کشد.» و سموم عمل به شب کند. زیرا که همه شب بانگ زند، چون قرص آفتاب برآید، ملسوع ساکن شود. زیرا که آجواف به شب گرمتر بود. و سم عمل کند بر قدر ضعف مرد. تا بود که کژدم دو شخص را بزند، یکی بمیرد و یکی نمیرد. علاج: خوردن آب گرم و بندق.

اما آژ درها غریب تر بود و نادرتر. به تازی وی را «ثعبان» گویند. به ترکی «ایلان» گویند. چون زد، تریاق و افسون سود ندارد. گویند اگر سر اژدرها در خانهای دفن کنند، گنجها ظاهر کند. و این از قول حکمای هند است.

اما اژدرها کم باشد و در هر عهدی یکی بود. چنان ms333 که در عهد اسفندیار - ملک عجم - یکی پدید آمد، در حدود کشمیر، و اقلیمها بیران میکرد و در حدودی که آمدی، مردم برخاستندی.

اسفندیار در این اهتمام بود که «من خدا را چه گویم که مضرت این اژدرها از رعیت برندارم؟» لشکر برداشت و قصد کشمیر کرد و لشکر را گفت «از من بدرود باشید - که من این حیوان را خواهم کشتن.»

مردم آن حدود گفتند «با خود زنهار مخور- که هر که این قصد کند، بازنیاید. و اگر خواهی که بدانی صفت او، بر سر فلان کوه رو و یک شب آنجا مقام کن تا حال وی بدانی.»

آن شب، بر سر آن کوه رفت. همه شب از آن حدود آتش برمیخاست و در هوا می رفت و ناپدید میشد. گفتند «این حیوان دم میزند و نفس وی آتش میگردد.»

چون روز بود، دودی سیاه از وی در هوا می رفت.

اسفندیار منجنیق بساخت و تیغی برداشت و فرمود که وی را به آن حدود اندازند. چون در سر ازژدرها افتاد، تیغ بر میان وی زد، وی را به دو نیم کرد. اژدرها به وی جست، هر دو بمردند و عالم از دست آن شوم برست و سر را فدای رعیت خود کرد.

این پوست را به ملک حبشه آوردند، به شگفتی. و این جنسی بود از ثعابین.

آن که در آب بود، «تنین» خوانند. چند فرسنگ درازی وی بود. مثمن و مفلس ms334 بود. هر فلسه چندان که شبری. دو جناح دارد.

و اسحاق ابن فضل گوید از سحاب تنینی بیفتاد بر ساحل و بمرد. خلق از گند وی بمرد. تا آفریدگار سیلی بفرستاد و وی را به دریا افکند.

دشمن تنین سحاب بود. وی را از دریا جذب کند و به صحرا اندازد. گویند که قوت یأجوج و مأجوج بود.

اسقیلوس ماریست که تاج دارد از استخوان سپید. وی را «حیت المکلله» خوانند و عرب وی را «ملکت الحیات» خواند. و از زیر زنخ وی استخوان پهن پدید آمده بود و بر پس قفای وی موی رسته بود. آدمی اگر آواز وی بشنود، بمیرد. اگر روی وی بیند، هم بمیرد. جایی که وی بود، گیاه نروید.

افعی جنسیست از مار. چشم دراز دارد. از زخم وی کس نرهد، زیرا که جایی بگزد، همه اندام درد کند. نشان افعی آن است که چشم برهم نزند و چشمش دراز بود. زبانش سرخ بود، دیگران را سیاه بود. اگر ذرهای نوشادر در دهان گیرند و آب دهان بر وی افکنند، بمیرد. اگر افعی را همه اندام بکوبند که نمیرد. و افعی را بکشند و به نمک آب بشورند و در داروها بسایند و در انگبین معجون کنند، بعد از سالی بر کف نهند و به آب دهان تر کنند، ذرههای وی جنبد. و خوردن این معجون حرارت روح افزاید.

گویند مردی بود نام وی شکر شطرنجی. احمق بود. بینی نداشت. و سبب آن بود که مارآفسایی را دید، گفت «مرا افسونی آموز که زهر بر من کار نکند!»

گفت ««این افعی است. اگر بر فیل زند، سیاه کند.»

گفت «البته بباید آموخت.» و چند دینار به او داد.

معزم، به طمع زر، افعی را به دست برپیچید و گردن وی بگرفت، با سر بینی وی داشت، وی را بزد.

شکر فریاد برآورد.

مردم وی را بگرفتند و مار را بکشتند و بینی شکر ms335 بیفتاد.

سمند اسلار جنسیست از ماران کشور جنوب. هرچه وی را بیند، جان بدهد. آنجا که وی بود، چند فرسنگ گیاه نروید از سم و بخار وی.

گویند یکی بر حد عمران افتاد، سواری نزدیک وی رفت، نیزهای بر وی زد، سم وی سرایت کرد، مرد و اسپ سیاه شدند.

سمنداسلار دو سرو دارد، دو بال دارد، دنبال دارد، موی دراز دارد بر قفا. رؤیت وی سم است.

اما کژدم حیوانیست مضر. به تازی وی را «عقرب» گویند. طبع وی سرد است. خون آدمی ببندد. و سم مار گرم بود. و عقارب قتاله به اهواز و شهرزور و نصیبین باشد. و چون نصیبین را حصار دادند، درماندند، کوزهها پر از کرژدم شهر زور کردند و به منجنیق به نصیبین انداختند، تا شهر بدادند. و آنجا توالد کرد.

چون خواهند که کژدم را از سولاخ به در آورند، ملخی را بر چوبی بندند و در سولاخ برند. کژدم به چنگها در وی آویزد. بیرون آرند، وی را بکشند.

کژدم هشت پا دارد و به دو دندان استعانت کند. چشمها بر پشت دارد. چون آبستن شد، هلاک گردد. زیرا که بچگان شکم و پهلوی مادر بشکافند و از پهلو به در آیند. شبی که باد آید، بیرون آید. و چون هوا ساکن بود، پشه برخیزد، بر پشت کژدم نشیند و سولاخ کند، کژدم بمیرد. کژدم از گربه عاجز بود. مار سیاه را دوست دارد، در سولاخ مار رود.

کژدم بحری به سلحفات ماند. وی را دو سر بود، از هر دو جانب رود. بکشد، چون بگزد.

اگر بادروج را بخایند و در میان دو خشت خام نهند و در زیر کاه کنند، جای گرم، بعد از هفت روز، کردم گردد سبز و زیان کار، خاصه که قر در برج عقرب بود. اگر از سنگ پازهر نگینی کنند و چون برج عقرب برآید از مشرق، صورت کردم بر آن کنند و در آب بشورند، ملدوغ را دهند، ساکن شود و کژدم از وی بگریزد. کزدم اگر در آب افکنند، در میان آب بماند: نه به بن رود - که وزنی ندارد - نه به زبر آید - که شناو نداند. دهان عقارب کری گوش را سود دارد.

نضناض ماریست سیاه. در مفاوز جنوب بود. روی آدمی دارد. از دهان وی دود سیاه آید. گیسو دارد. هندوان دل وی بخورند، از فرط تیزی وی زیرک گردند و آوازهای حیوانات دریابند.

عنکبوت «کرهباف» است. جانوری ضعیف بود و قانع. و عنکبوت بچه زاید، حالی بچهی وی نسج کند. و باشد که سالی به یک مگس قناعت کند و نیمی از آن بماند. همیشه سرنگون باشد و هرگز نخسپد و اگر بخفتی، بیفتادی. همه اندام وی یک سر است در میان پایها. ماده میبافد و نر تباه میکند. آفریدگار هرچه آفریده است نر بزرگ تر بود، مگر عنکبوت و باز- که ماده بزرگ تر بود. و دهان عنکبوت به درازا بود و چشم افعی نیز به درازا بود.

و پیغامبر چون از مکه برفت با ابوبکر و کفار از پی ایشان درشدند، در غاری رفت. آفریدگار عنکبوت را فرمان داد تا بر سر غارکره بافت.

کفار برسیدند، کره را دیدند.

ابوبکر صدیق میگریست، گفت «یا رسول الله، آواز پای دشمن میشنوم. اگر در غار نگه کنند، ما را ببینند.»

پیغا مبر گفت «یا ابوبکر، من از بهر دل تو اینجا مقام کردم و اگر نه، آفریدگار ما را از ایشان نگاه دارد. و اگر تو خواهی، بیرون رو!»

ابوبکر گفت «یا رسول الله، نخواهم که روی ایشان بینم.»

کافری با لب غار آمد و میگفت «عنکبوت بر سر این غار کره بافته است. و اگر در این غار کسی بودی، این بافته تباه شدی.»

و باز گردیدند. و آفریدگار ایشان را به ضعیف تر خلق دفع کرد.

گویند که ابوبکر پیش از پیغامبر در غار رفت و سولاخهای مار دید. پیراهن برکند و سر سولاخها بگرفت. یکی بماند. پای خود در آن نهاد. پیغامبر بخفت و سر بر پای ابوبکر نهاد و به هیچ گونه فزعی در دل وی نیامد. مار پای ابوبکر بزد. از درد آن، به گریه افتاد. دیگربار بگزید. آب دیدهی ms338 وی بر روی پیغامبر آمد. بیدار شد و گفت «یا ابابکر، البلاء موکل بالانبیاء ثم بالاولیاء.» عمر خطاب گفت «این یک شب از آن ابوبکر شرف دارد بر همهی عمر من و بر آل خطاب.»

کرم ابریشم جانوریست ضعیف و مبارک و بویی دارد ناخوش. آفریدگار این طلسمها و حریرها و شعرها از وی پدید کند. و بر کوه و درختان بود. بلگ توت خورد. خایه نهد و از خایه بیرون آید. و در حدود طراز، از اعتدال هوا، دو بار برخیزد. خایهی وی در کرباسی بندند و در گریبان جامه نهند تا تبش آدمی به وی رسد و به یک هفته برآید. و در جایی کنند و بلگ توت میخورد. سه روز خفته شود، پس در خوردن آید. یک هفته میخورد، دیگربار بخسپد. روز اول گویند سر گران میکند. بعد از سه روز، در علف خوردن آید. سه نوبت علف خورد. بعد از سه نوبت، شاخههای توت با بلگ پیش وی نهند تا بر آن رود و میخورد، تا در پیله رود. وی را از مرغ و موش نگه باید داشت. هرگه زرد شد، به کار ناید، زیرا که بترکد و دیگران را تباه کند: آن را باید گزیدن و انداختن.

و کرم چون درآمد، جفت گیرد و تخم نهد. چون از پیله بیرون آید، پر برآورده باشد و بپرد. و این کرم شریف است. و بر خود میتند تا در آن تنیدهی خویش جان بدهد.

مگس خلقی ضعیف است و موذی و دلیر. مگس به این ضعیف، بر چشم ملوکان نشیند و در چشم شیر رود و وی را رانند و نرود. و وقت باشد که در زمین حجاز صد شتر را به ده دینار فروشند، زیرا که مگس شتر را بزند، نالهای از وی برآید و خون روان شود. و سمی در تن وی است که اگر مگس در گوش رود یا در بینی، آن کند که ms339 پیاز نرجس و شیر آنجیل نکند. و کسی را که سگ بگزد، از مگس نگه باید داشتن- که بر وی بتر از شیر بود. مگس در تاریکی عاجز بود. مگس را در سرمه سایند، نور چشم زیادت

باقلی استحالت کند با مگس، زیرا که سودای وی است. (و هرچه منکوس روید، ثقیل بود - چون بادنجان.)

مردی بگریخت از دست وامخواهان، در زمینی از باقلی رفت. گفت «زمین باقلی بتر از حبس بود.»

و هیچ کس در زمین باقلی مقام نکرد چهل روز، الا که وی را بیماری مزمن رسید.

یکی را پرسیدند «چه خوری؟»

گفت «باقلی.»

گفت «بلی مگس می خوری.»

مگس و صافر و تنوط و عنکبوت نخسپند و به هر دو پا خود را در آویزند سرنگون. و تنوط بانگ میزند تا روز، مگس در زاویهی خانه میگردد بیقرار.

مگس بر همه چیزی حدث کند. در حدیث پیغامبر آمده است گفت «إذا رأیتم معاویة علی منبری فاقبلوه» مگس بر آن کاغذ حدث کرد و بر سر «با» دو نقطه برنهاد: برخواندند «رفاقتلوه.» - یعنی «وی را بکشید.»

لشکر دو گروه شد و مصافها کردند: بعضی گفتند «معاویه را قبول باید کرد.» بعضی گفتند «معاویه را میباید کشتن.»

مقصود آن است که مگس ضعیف حدث کند بر حرفی، این همه محنت پدید ms340 آید. تا بدانند که در محقرات تهاون نباید کرد. و باشد که یکی در مگس نگه کند، گوید «این را چرا آفرید؟» و نداند که مگس نیز در آدمی نگرد، گوید «این را چرا آفرید؟»

و در خانهای که کما باشد، مگس در آن نرود. به هند، مگس خورند و از این سبب، آنجا رمد و سبل و تاریکی نباشد. مگس از دود زرنیخ بگریزد. و چون خانهها را تاریک کنند، همه از سولاخها بگریزند. مگس انگبین «نحل» است. از زیرکی وی آن است که بعضی خانهها را بنا کند مسدس. و در هندسهی اقلیدس، هیچ مدوری نیست که به یکدیگر راست آید بی زاویه، مگر مسدس. و دیوارهای آن بکند مملس، چون کاغذ. و آن گه، پر از انگبین کند. پس، سر وی به موم درگیرد. و مگس انگبین را رئیسی بود - چون کلنگ را. و مهتر ایشان بر در سولاخ نشیند، مگس درآید، وی را ببوید. اگر پاک خورده بود، راه دهد: وی همه انگبین آورد. اگر پاک و پلید به هم خورده بود، زمزمهای بزند و در گذارد: موم و انگبین آورد. و اگر پلید خورده بود، نیشی بر وی زند، وی را به دونیم کند و بیرون اندازد.

اگر پرسند «این عسل اگر از دمش میآید، حکمش قی بود و اگر از دبرش میآید، حکمش حدث بود،» گوییم نه قی است، نه حدث. طلی خفی است، لطیف، در هوا. مگس انگبین آن را می آورد و در کندوج نقل ms341 میکند. علی ابن ابی طالب گوید عسل از زیر جناح وی آید. اگر پرسند که «عسل را شراب خوانند،» گوییم خوانند. و بهترین همهی شرابها عسل است. و عسل خازن ادویه است. زیرا که ادویهها را بکوبند و در عسل کنند تا عسل وی را

320

و گویند عسل هرگز نپوسد. و سکنجبین از آن نافع است که ترکیب وی از این دو اصل است: عسل و سرکه. فرمود «فیها آنهار من ماء.» ابتدا به آب کرد و ختم به عسل. و چون آب و شیر را یاد کرد، فرمود «لم یتغیر.» زیرا که آب و شیر از آفت ایمن نبود. و این نوعیست از فضل عسل بر آب - که آب بگردد و عسل نگردد.

گویند در دهان نحل شفاست و دنبال وی سم. و بدان که کس نداند که انگبین از کجا می دهد.

و سلیمان نحل را در قارورهای کرد و از ظاهر نگه میکرد. اول، موم را بنا کرد. پس، انگبین در آن نهاد. سلیمان گفت «سر تقدیر آفریدگار کس نداند.» و نحل را رئیسی بود، وی را در زیر پرنیان دارند - پنهان. و هرگز به درنیاید، مگر وقتی که هوا صافی بود، بی کدورت: وی به درآید با لشکر و بازگردد و بنشیند و آن گه، دیگران بر سر وی نشینند، طبق طبق. نحل با ضعیفی خود سلاحی دارد که کس پیرامن وی نگردد. آن که رئیس ایشان بود، نیش خود برکند تاکس از ms342 وی آزرده نشود. و نحل هرگه آدمی را بزند، بیفتد و بر تارک سر باستد تا جان بدهد.

نحل همه ماده بود و نرکار نداند کرد. خانه به دو وقت کند: به بهار و پادیز. نر تباهی کند. وی را بیرون کنند. مگر امیر را.

بدان که نحل را القاح کنند به اکسیر. گاوی را بیارند سی ماهه، سرخ، بیعیب. وی را به چوب میزنند تا استخوانهاش جمله بشکند، چنان که پوستش سولاخ نکنند. آنگه، کاردش به گلو برآرند و خونش با اشکم ریزند، چنان که هیچ بیرون نیاید و بنماند. و به زه کمان، سولاخهای وی بدوزند، از چشم و گوش و بینی و دهان. و بکوبند، تا یک استخوان درست نماند. و در خانهای نهند ده ارش عرض در دوازده ارش طول و ده آرش ار تفاع. و خانه به خشت خام گسترده و سولاخها اندوده و چند سولاخ برابر یکدیگر برآورده. جمله تا یک هفته بگذرد. پس، سولاخها به مقابل یکدیگر باز کنند تا باد لاقحه درآید. دگرباره به گل محکم کنند. و بیست و یک روز بگذارد، آن گه درها باز کنند.

این مقدار کفایت بود.

ملخ را «جراد» ms343 گویند. و آن را سمی و زخمی نبود، لیکن غلبه دارد - که شهرها بیران کند. چون بیاید، کشتها و بلگ درختها بخورد و درخت را خشک کند. در مفازهی مصر، ملخی بود «جراد فرعونی» خوانند، بزرگ باشد، چنان که سوار را بخورد.

خادمی حکایت کرد از آن پسر طفج، گفت کاروانی میرفت، جراد فرعونی برآمد. ما دیگی برنجین داشتیم، در زیر دیگ گریختیم، تا دو روز.

چون جراد برفت، بیرون آمدیم. استخوان ها مانده بود از آن کاروانیان. به حدود اهواز، ملخی بود آن را آواز نیکو. جایی که وی بود، خماران خمر خورند بر آواز وی. چون آدمی دست به وی کردی، بمردی. جرادی باشد خاکرنگ. اما چون پرد، همچو شعلهی آتش نماید سوزان. چون بنشست، کس وی را نبیند.

و جراد اجناسند. در سنهی خمس عشره و ثلاثمائه که ابن سینیز در قصر ابن هبیره فرو آمد، با وی جنسی از جراد فرو آمدند، از دهانشان خون می چکید. چون ابن سینیز غارت کرد و برخاست و برفت، این جراد برفت. به نزول وی نزول کرد و به رحلت وی ارتحال کرد. و این آیتی عظیم بود. و در عهد موسا طوفان و جراد بود. اما ملخ ابن سینیز شکم وی پر خون بود و از دهان میریخت و علت آن کس ندانست.

و بدان که ملخ با ضعیف وی، چون بسیار شد، عالمی خراب کند. ضعیف و ستمکار است. سر وی به سر اسپ ماند، بالهاش به بال عقاب ماند و شکمش به مار ماند، دنبالش به کژدم ماند، پایهاش به آن شتر ماند، چون یوز و پلنگ بجهد. جای سخت طلبد، دنبال بر وی زند، نرم کند و خایه در وی نهد و به خاک بپوشد. چون سال دیگر آید و هوا خوش گردد، از خاک برآیند و بالها بگشایند و بپرند.

و ما بعد از این، صفت مورچه بگوییم:

سلیمان می رفت و ms344 تخت وی باد میبرد و طیور صفها زده و بر تخت وی قبهای از هزار طناب ابریشم به هزار میخ زرین زده و جبرئیل و میکائیل استاده. سلیمان به این عظمت برآمد، مورچهای گفت دیگران را که در سولاخها روند - «که سلیمان را لشکر میرود. تا شما را در زیر قدم نگیرند و ایشان ندانند.»

باد این سخن به سمع سلیمان رسانید. مورچه را حاضر کرد. با وی گفت «تو ندانی که من عادل تر از آنم که شما را خسته کنم؟»

گفت «بلی عذر تو خواستم و گفتم که ایشان ندانند.»

آفریدگار سلیمان را تنبیه کرد: که «مورچه غم مورچگان خورد، آدمی را اولاتر غم رعیت خورد.»

و بدان که در خداشناسی، کوه و فیل همان دلیلی کند که ذرهای. و فلک که مشتمل است بر عالم، همان دلیلی کند که پشهای. تا در وی نگه نکنی به حقارت - که بسا شهرها که از دست مورچه رها کردند و از رنج موش گریختند.

و این مورچه به آن ضعف، حرصی دارد که دانهها میکشد. و حرص در چهار کس است: در آدمی و مورچه و کلاغ و موش. این چهار جانور خزینه نهند. و مورچه از بهر زمستان جمع کند. و دانه را به دو پاره کند تا بنروید. و گشنیز را به چهار پاره کند، زیرا که نیمهی وی بروید. و قطمیر از حبوب برکند تا نروید. و اگر دانهی تر بود، در آفتاب نهد تا خشک گردد. و جسارتی دارد که هموزن خود به آضعاف چیزها بردارد و به سولاخ آرد. و حس وی چنان تیز بود که اگر چیزی تو بر بینی نهی، بوی آن نشنوی، اگر بینی مورچه قصد آن کند، همچون خطی تمدود بر قطار آید. اگر دانهی بزرگ بر نتواند گرفتن، باز گردد و دیگران را آورد.

و مورچه هرگه حبوب میکشد و ذخیره میکند، نشان قحط بود. اگر موی آدمی در سولاخ مورچه نهند، بیرون نیاید. و از گوگرد گریزد. چیزی سپید از مورچه بیفتد، آن مورچه شود. کفار مکه گفتند «آفریدگار سخن زنبور و عنکبوت و پشه میگوید؟ و آن را محلی نبود تا ذکر کند.» فرمود «من شرم ندارم از آن که مثل زنم به پشهای و ذرهای و آن که از آن کوچک تر بود.» - که پیش وی کوهی و کاهی یکی باشد و آفریدن ذره و فلک بر وی یکی بود. و

گویند نمرود قصد آسمان کرد. چهار کرگس بگرفت و صندوقی بر پشت ایشان بست و چهار نیزه بر اطراف آن زد، بر سر هر یکی گوسفندی کشته. ms346 کرگس قصد گوشت کرد، صندوق بالاتر میشد. چون حرارت آفتاب به وی رسید، بازگردید. آفریدگار از کار وی خبر داد ابراهیم را که نمرود را بگوید که «تو را بی مادر و پدر بپروردم و پلنگی را مسخر تو کردم تا تو را شیر داد و تو را عمری دراز دادم و روزی بیمار نگشتی و پادشاهی عالم به تو دادم، آخر کار با ما حرب کردی؟ و ما با تو حرب نکردیم. فی الجمله، اگر توبه کنی، قبول کنم.» چون این سخن شنید نمرود، جواب داد که «من به حرب تو آمدم، چرا با من حرب نکردی؟»

آفریدگار پشه را فرستاد. به هر یکی از لشکر وی، یک پشه برسید و لبهای ایشان میگزید و آماس میگرفت. یکی بر لب نمرود نشست و بگزید و پس در بینی وی شد. لب وی برآماسید، تا بر زبر سر رسید.

و پشه دماغ وی میخورد، تا در دماغ وی چندان شد که وزغی. آن گه، نمرود بفرمود تا مطرقه بر سر وی میزدندی تا آسوده شدی.

به عاقبت، دماغ وی شکافته شد و این پشه بپرید. و نمرود بمرد و پادشاهی به آن قاهری، به پشهای هلاک شد.

گویند که ملکی بر سر خوان نشسته بود، شخصی را دید روی پوشیده به کرباس. گفت «تو را چه رسید؟»

گفت «ماری شتری را بگزید و شتر بمرد و سباع آن شتر را میخوردند و میمردند. گفتم سبحانالله! ماری به این ضعیف، شتری را چنین سیه کرد؟ و از آن عجبتر، سباع عادیه و طیور جارحه که گوشت شتر بخوردند، چنین بمردند. و عجبتر از این همه، پشهی به این ضعف جمله را میخورد و در وی اثر نمیکند. در این اندیشه بودم، بادی برآمد و پشهای سوی من آمد، بر پیشانی من افتاد. همهی گوشت از روی من بریزید. و آن عیب هنوز مانده است. من از این جهت رو را پوشیده ms347 دارم.»

و بدان که آفرید گار هفت آسمان و هفت زمین بیافرید و کوهها در آن برداشت و بحرها آفرید و این جمله را بر پشت ماهی نهاد. چون ماهی آن را برداشت، نخوتی در وی ظاهر شد که «این همه عالم بر پشت من است. اگر من حرکتی کنم، همه را برهم زنم.»

آفریدگار پشه را بیافرید. و برابر بینی وی باستاد. و نیش میزند و برابر دیدهی او می پرد و ماهی میترسد که در بینی وی رود.

پس ماهی دنبال را بالا کرد و همه را در سر و میان دم خود گرفت. چنان که فرمود «نون والقلم.» «نون» ماهی بود - که به آن قسم فرمود که «تو پیغامبری، یا محمد، نه ms348 دیوانه.» تا بدانی که آفریدگار قادر است که همهی موجودات را به یک پشه نگه دارد.

و پشه جانوری ضعیف است. نه از خاک است و از خاک خیزد. و نه از آب است و از آب خیزد و جایی که آب بود مقام کند. نه از مرغ است و پرد. و نه مار است و نیش و زهر دارد. شیر و فیل از زخم وی فریاد کنند. اگر هزار پشه به معیار برکشی، وزنی ندارد. در امثال گویند «ضعیف ستمکاره است.» گاومیش به روزاز بیم وی، بیرون نیاید از آب.

این مقدار گفته آمد در خاصیت پشه. و به حقارت نبینی وی را- که دست و پا دارد و بالها دارد و خرطوم و نیش و دم و دو سرو و آن چه در نظر ما نیاید، وی را هست.

و ما از عجایب درختها و گیاههای عالم بازگوییم. بدان که آفریدگار در عالم درختهای مختلف آفرید: بعضی دراز چون ساج، بعضی کوتاه چون درخت آنجیل، بعضی باریکساق چون کدو، بعضی ستبر چون جوز، بعضی را از میوهها استخوان بیرون چون جوز و بادام و بعضی را استخوان اندرون چون خرما و غبیرا، بعضی را ظاهر و باطن محمود چون انجیل و ترنج و فرصاد، بعضی را ظاهر و باطن مذموم چون حنظل و دفلا. و ما یاد کنیم خاصیات بعضی از آن، تا قدرت کامل آفریدگار بدانند.

آبنوس چوبیست غریب. منابت وی کس ندیده است و کس نداند که کجا روید. آب دریا می آورد، مردم برمیدارند. چوبی عزیز است. بر آتش بگدازند و بوی خوش دهد. اگر بسایند، در چشم کنند، سپیدی ببرد و جلای عظیم دهد. سنگ را در مثانه بشکند. ساو وی در آب حل شود. اگر از وی سانه سازند و داروی ms349 چشم به آن بسایند، به چشم سودی دارد به غایت.

انبرود «کمثرا» است. میوهای لطیف است. به دل سود دارد. هر سال که آنبرود فراخ بود، دیگر میوهها تنگ بود. در حدود مهره، درختیست همیشه انبرود بار آرد - زمستان و تابستان - و از آن، یکی توانند خوردن و گویند آن را هود پیغامبر کشته است. انبرود اگر بسیار خورند، قولنج آورد.

آنجیل «تین» بود. میوهای مبارک است. گویند به روزگار طوفان، همهی درختها تباه شد مگر درخت آنجیل. و آفریدگار در «قرآن» ذکر وی کرده است: «والتین والزیتون.»

اگر چوب آنجیل بسوزانند، دخان وی بر مرد بزرگخایه آید، خایهی وی در حرکت آید. بلگ آنجیل زهر قتال است. شیری که از بلگ وی برآید، لسع زنبور ساکن کند. اگر بر شاخ آنجیل نقشی کنند، بر آنجیل همان نقش پدید آید. درخت انجیل که بار بریزاند، عنصل در زیر آن کارند، بار نگه دارد. آنجیل حلوان نیکوتر از همهی آنجیلها بود. تحلیل رطوبات و دفع بادها کند.

انگور «عنب» بود. میوهای شریف است و از آن دوشاب گیرند و از آن حلواهای بسیار سازند و خاصیتها دارد بر دیگر میوهها. در سهرورد، درختی ms350 بود از آن انگور، سالی انگور آوردی، سالی ودع. و انگور آن گه باید نشاند که ماه چهارده بود، نه از سر

و انگور میوهای مبارک است. آفریدگار آن را به هدیه به آدم فرستاد. ابلیس حسد برد، از وی بدزدید. آدم دلتنگ شد. میان وی و ابلیس منازعت افتاد. جبرئیل میان ایشان توسط کرد بر نیمی.

ابلیس از آن خود بکشت و بول در اصل وی کرد. انگور سیاه بار آورد. نصیبهی خمر شد. از آن سبب به جوش آید.

پس بوزینه قصد انگور کرد. ابلیس وی را بکشت. خون وی در بن انگور رفت.

روز دیگر، سگی قصد انگور کرد. سگ را نیز در بن وی کشت.

روز سیم، شیری قصد کرد. شیر را نیز در بن وی بکشت.

پس هر که خمر خورد، اول بار نشاط کند و طرب چون بوزینه، بعد از ساعتی فریاد کند چون سگ، بعد از ساعتی عربده کند چون شیر.

و آدم نصیب خود بنشاند: بعضی سرکه شود و دوشاب و مویز. و بدان که انگور در هر ولایتی شکلی دارد. به زبید، انگور بود هر خوشه چندان که گوسفندی. شخصی گفت دو شخص را دیدم و چوبی بر دوشها نهاده ms351 و یک خوشه انگور میبردند. به بیت المقدس، انگور بود یک حبه پانزده مثقال، یک خوشه خرواری. هارون الرشید به حج بود، وی را یک خوشه انگور به هدیه آوردند، بر شتری نهاده. و به صنعا انگور باشد آن را «مختم» گویند: خوشههای بزرگ، حلاوتی به غایت دارد. و جنسی دیگر بود، «حوشی» خوانند و آن خوشههای دراز بود. جنسی دیگر آن را «اطراف العذارا» خوانند: حبهای وی دراز بود. جنسی را «عیون البقر» خوانند: دانههای بزرگ بود. بعضی را «دوالی» خوانند: هر خوشه چندان که مردی زنگی که

بلسان درختیست در مصر در عالم همان یک درخت بود. جای آن را «عین الشمس» خوانند. واز عروق وی جایهای دیگر مینشانند و میروید. و سرش میزنند و آب از آن می چکد، در قارورهها میگیرند. اندک بود و عزیز. چوب وی «عودالبلسان» گویند، دانهی وی «حب البلسان»، روغن وی «دهن البلسان». به ms352 فالج و رعشه و بادها سود دارد. و این روغن در خزاین ملوک بود. و عود البلسان هم عزیز بود. و چوبی عطار فروشد و گوید «عود البلسان» است. روغن وی به زیر آب رود. اگر بر سر مالند، به زیر قدم بوی دهد. اگر بر زیر قدم مالند، بر کاسهی سر اثر کند. نفوذی و قوتی دارد شگفت. و گویند در شهر قاهره بقعهایست چندان که چهار آرش در چهار ارش، بر آن گیاهی سبز روید مانند گندنا، هر سال یک بار بردارند و بیفشارند، آن را «د هن البلسان» گویند. در همهی عالم، همان جایگاه روید. روح را قوت میدهد و علل را تحلیل میکند. یک درم به ده دینار جعفری دهند. بعضی گویند به وقت آن که ستارهی کلب برآید، بیخش بزنند، این روغن از وی روان شود، زبان را بسوزاند. اگر جوالدوز در

بیش نباتیست قتال. اگر مقدار اندک بخورند، تباه شوند. هر کجا که این بیش روید، جدوار برآید و بیش را قع کند و آب بیش بستاند و وی را بخوشاند. و اگر نه جدوار بودی، بیش بسیار بودی و چهارپایان را هلاک کردی. و بیش در خزینهی ملوک باشد. و سمانه آن را میخورد و فربه میگردد. و اگر آدمی یا فیلی چندان که خردلی بخورد، تباه شوند. گویند یکی در زیر گرفت، عرق برآورد، حالی جان بداد.

پیاز «بصل» بود. بصل انواع است. بصل الزیز گرمیست گرم، بصل العنصل همچنین به غایتی گرم و لطیف است. اما بصل دیگر را «عنبرالقدور» خوانند، در آن منافع است. اگر سر پیاز بردارند و میان ms353 او تهی کنند و سیری به آن فرو برند و در زیر گل کنند، پیاز شامی برآید.

تباشیر در مندورقین بود. و آن قصبهای دراز است، در بیشهها باد آید، سخت درهم سایند، آتش در آن افتد، سوخته شود، حریق وی تباشیر بود. و نیکوتر آن بود که از میان قصب به درآید. هر سال از آن مقداری اندک بگیرند، برابر به زر دهند. و باشد که آن قصب مقدار چندین فرسنگ بسوزد. نیکو آن بود که در میان قلم بود. تشنگی بنشاند، دل را قوت دهد، خون شکم بازبندد.

تونج نه کوتاه بود، نه دراز. بوی و عطریتی خوش دارد، لونی نیکو، دل را تقویت کند. پوست وی در معجونها کنند، تفریح کند. از ترنج همه به کار آید و هیچ افکندنی نبود. گویند که ملکی چند مرد حکیم را محبوس کرد. سجان را گفت «ایشان را نان ده و از نان خورش، آن چه ایشان اختیار کنند.»

حکما ترنج اختیار کردند.

ملک پرسید که «در این چه حکمت بود؟»

331

این شخص وی را گفت «من از ولایتیام که خوردن ما جوز باشد.» ملک این سخن را عجب میداشت. اگر جوز را پنج روز در گمیز پسری افکنند خوابندیده، پس بنشانند، پوست وی تنک باشد. اگر جوزی را از پوست بیرون کنند چنان که بنخراشد و در بلگ رز پیچند تر و بنشانند، پوست وی به غایت تنک باشد. اگر سبویی را بنش بشکنند و پر جوز کنند و در زیر گل کنند و آبش میدهند، آن جوزها به هم برآید، درختی باشد عظیم. و من در نواحی همدان، درختی دیدم از آن جوز، انتصابی راست، شاخهای وی چون سراپردهای مدور زده و بعضی سر شاخها به زمین رسانیده. و آن شاخهای وی سه طبق بود. کلاغی از سر شاخی جوزی از منقار وی درافتاد، بر طبقهی اول آمد، پس به زیر آمد، بر طبقهی

332

اطبا گویند جوز را روغن تریاق است، کنجارهاش زهر. هر که جوز را در خواب بیند، عسر بود. زیرا که تا نشکنند، مغز ندهد.

درخت چنار «دلب» است. خفاش از بلگ وی ترسد. و کرگس از خفاش ترسد - که بچهی کرگس و خایهی وی بخورد. پس کرگس بلگ چنار می آورد و از آن آشیان میکند تا خفاش از آن میگریزد.

حماما درختیست چوبش به رنگ یاقوت، خوشههای وی به رنگ زر. بوی خوش دارد. مردم را بخواباند و مست کند. در ادویه کنند، جگر را سود دارد.

حنظل در زمین عرب بود. در ادویه به کار آید. شحم وی اسهال صفرا کند. در خوردن وی خطر بود - که رودهها را ریش کند. و بر درختی که یک حنظل بود، آن یکی زهر قتال بود. هر که ms355 حنظلی با خود دارد، کفتار از وی گریزد. (و شر کفتار بتر از شر شیر بود، به حکم آن که کفتار با آدمی زنا کند، پس از آن وی را بخورد)

حور درختیست رومی. صمغی از آن روان میشود، چون سخت شود، کهربا گردد. میوهی او به صرع سود دارد. با انگبین بیامیزند و در چشم کنند، قوت دیده دهد.

خدنگ درختیست بزرگ. در ولایت روس باشد. پوست وی بر غلاف نیزه پوشند. و بعضی باشد آن را «خدنگ بهمهر» خوانند و پوست وی منقش بود. پنداری که نقاش چین آن را نگاشته است. و آن جنس عزیز باشد. همچون آهن گوهر دارد. و خدنگ چوبیست نرم و مطیع. از آن تیر تراشند. بر سر این درخت، باز آشیان دارد. در زیر وی، قاقم لانه دارد. از پوست وی صمغی بگیرند مانند مومیای.

خیار «قتا» بود. اگر خواهند که دراز گردد، کاسهای پرآب پیش وی بنهند تا آب را میبیند و خود را به آب میکشد. و چون خشکی بیند، کاهد. اگر تخم خیار در سقمونیا نهند و آن گه بکارند، شکم را براند. و تخم خیار سرد و تر بود، درد گرده را ساکن کند و مثانه را پاک کند.

دارچینی داروییست مبارک. و آن را «قرفه» خوانند. روی آدمی نیکو دارد. نور چشم زیاده کند. داروییست محمود. تا طیور و و حوش آن را دوست دارند. مرغان از آن لانه بندند. گویند مرغی از ترکستان به هند آید و آن را بردارد و به ترکستان برد و از آن آشیان بندد.

دردار درختیست کدوها از آن پدید آید. چون بشکنند، رطوبتی در آن بود، جمله پشه گردد. چیزی از آن بریزد چون آرد، ms356 بر ریشها کنند، نیک گردد. به رطوبت وی

راوند «کدوی هندی» است. بلگ وی را «سادج هندی» گویند. مردم آن را «راوند چینی» گویند. و گویند که راوند اصل ریباس است. و ریباس میوهای نافع است، قامع صفرا بود. و در حدود توس، هر ریباس پنجاه من بود. به طاعون سود دارد. و راوند چینی نیکوتر از ترکی بود. به جگر سود دارد - که محرق بود.

زقوم درختیست بدوی. صمغ وی را «سقمونیا» خوانند. معده را تباه کند، شهوت را ببرد. قتال است. مقداری در ادویه کنند، اسهال صفرا کند. مصلح وی یا صبر و یا کتیرا یا مصطکی بود. دل را برنجاند، عدوی دل است. و عرق را بگشاید و ضعف آورد.

زیتون درختیست مبارک، نافع، گرم و نرم و سازگار. آفریدگار بر وی ثنا کرد. در وی نفعی بود عظیم. ایلاووس قولنجی بود که راه رودگانی بسته شود، هرچه بخورد، به قی بازگردد. این علت را زیتون بگشاید. اگر مرده به دارو زنده شدی، آن زیتون بودی.

یکی را علت صعب بود. درماند. از مداوات نومید شدی. شبی، در خواب، وی را گفتند «علیک بلا و لا»

کسی نمیدانست که «لا و لا» چه بود. یکی از علما دریافت. گفت «آفریدگار میگوید زیتونه لا شرقیه و لا غربیه. این لا و لا زیتون است.»

زیتون را بخورد تا از آن علت نجات یافت.

بدان که هیچ درخت در عالم چندان نماند که درخت زیتون. و دراز عمر باشد. و گویند درخت زیتون در شام هست که از سه هزار سال باز کشتهاند - که یونان پیش از روم بودهاند. صمغ زیتون را «استرک» خوانند. دخان وی مانند دخان کندر بود. مرد را بخواباند و سر سنگی کند. بواسیر را سود دارد. گمیز بگشاید. نان که در زیتون نهند، ms357 اگر موش بخورد، بمیرد. به حکم آن که زیتون مبارک است و موش شوم است. هر دانه را که بنشانند همان برآید، مگر زیتون که از دانهی وی چیزی برآید که نه زیتون بود. و نهال نشانند، نه دانه.

ساج درختی بود عظیم، از حد گذشته. در شهر کولم روید. بالای وی صد ارش بود. سحالهی وی به زیر آب رود. و ساج چون جوان بود، راست استاده بود. چون کهل شد،

سادج در آب روید و بر روی آب استاده بود و به هیچ پیوسته نبود، معلق روید، در دریای هندوستان. نافع جگر بود. جامه را نگه دارد از گزنده. بوی دهان خوش کند. سفرجل میوهایست نیکو، مفرح، مقوی. دل را قوت دهد. قابض است و دانهی وی ملین. چندان که در جرم وی قبض است، در دانهی وی تلیین است. در حدود توس، هر سفرجلی صد و پنجاه درم سنگ بود. سماق ثمرهای دارد قابض. و قامع صفرا بود. خشک بود، تا به حدی که در کف گیرند، شکم یبندد. سنجد «غبیرا» است. درختیست جبلی. در این میوه قبضی بود، خون شکم بازبندد، دل را قوت دهد. بوی شکوفهی آن زنان را شهوت انگیزد. هر مردی که شکوفهی سنجد با خود دارد، چون زن به وی رسد و بوی آن بشنود، اگر پیر بود و اگر جوان، عقل وی برود و تابع وی گردد. اگر گل سنجد بر اندام زنان مالند، هر جا که باشد، زن را غلمت رسد. شکوفهی بید و بلگ بید آن علت را بشکند.

سندل درختی عظیم است، در بیشههای هند. مار در زیر وی باشد خفته. به وی رسیدن دشخوار بود. سندل به طبع سرد است. چون نیک بسایند، گرم گردد. سنط درختیست به مصر. هزار من از چوب ms358 وی بسوزند، چندان خا کستر بود که بر کف گیرند.

سوسن گرم بود. روغن وی تحلیل بادها کند. در زیر پای خفته نهند، همه شب سخن گوید.

سیب «تفاح» بود. میوهای نافع بود. دل را تقویت کند. در شام، سیبی بود که بشکنند، در میان وی سیبی دیگر بود. به شیراز، درخت سیب بود نیمی از آن ترش و نیمی شیرین. حیوانات درخت سیب دوست دارند، خاصه فیل. در بیشه، قرار آنجا گیرد که درخت سیب بود.

ارسطاطالیس را به وقت مرگ گفتند «وصیتی بکن!»

گفت «طاقت گفتن ندارم. سیبی بریان کنید!»

آن را بریان کردند. بخورد. قوتی در دل وی آمد. گفت «بر هیچ زن اعتماد نکنید - که من همهی طبایع بدانستم، طبع زنان و بدعهدی ایشان ندانستم.» و از دنیا رحلت کرد.

به سامره، درختیست دو شاخ برآمده، از هر یکی سیب روید بر یک طعم و یک لون. از شاخی بخورند، بخواباند و شکم براند و اگر از شاخ دیگر خورند، بیدار کند و شکم ببندد. رنگ سیب لذت چشم است و بویش لذت جانهاست و طعمش لذت نفس است.

شقایق گلی ست سرخ به غایت، چون بستان افروز. و همهی گلها را عرق به قرع و آنبیق بگیرند، آبی سپید بود. مگر شقایق را که عرق وی سرخ بود. و این شگفت است. به حکم آن که اگر به قرع عرق خون بگیرند که سپید باشد. روغن شقایق موی را سیاه کند.

شلغم نور دیده دهد - اگر خام خورند و اگر پخته. و تخم کرنب و تخم شلغم چون کهن گردد و بکارند، از تخم شلغم کرنب بروید و از تخم کرنب شلغم بروید. و اگر دیگی بزرگ نیمی کاه درکنند و بن وی بشکنند و در زمین نهند و تخم در آن کنند و سرگین در سر تخم کنند، شلغمی برآید به بزرگی آن دیگ. و حکم دیگر تخمها همین باشد. شمشاد چوبیست ms359 نیکو. درخت وی انتصابی نیکو دارد. در آب صابر بود. از آن شانه کنند. و به جای وی هیچ چوبی نباشد به سختی و نرمی و راستی.

شیشعان درختیست عظیم. بر وی خارها باشد. سنبل از آن آرند. گرم بود. قروح و جراحات را سود دارد. و ثمرهی وی در معجونها کنند. و جماع کردن زیادت کند.

طرثوث درختیست که صمغ وی «اشق» باشد. و اشق دوایی نافع بود. گرم است، به درجهی دوم. مفتح است. جراحات را درست کند، گوشت رویاند. شربت وی بول را بگشاید، تا خون روان کند. حبالقرع بیرون کند. بچه را از شکم بیفکند. به آن زر بر کاغذ دوسانند.

طرفا درختیست. چون اهل سبا عاصی شدند، آفریدگار بر ایشان خشم گرفت، آتش باغهای ایشان را بسوخت. به جای آن، طرفا برست. اگر بر حیوان زنند، بیمار گردد. گویند به حد افغانیان، گزستانیست در آن درختی هفده ارش ستبری آن. هر که از آن چوبی بشکند، یک شبان روز دست وی درد کند. افغانیان آن را سجود کنند و آن را درخت «برهمن» خوانند. و در آن بیشه، شیر و ببر باشد. پس هر که در زیر این درخت آمد، ایمن باشد از سباع.

طرفا بر زمین بیران روید - جایی که خشم آفریدگار رسیده بود.

عر عر درختیست پهن. باز شود، دراز نگردد. ثمرهی وی «آبهل» بود. همچندان بود که جوزی، گرم: چون بخورند، خون در بول آرد و بچه بیفکند. اگر جوزی را از آن به سرکه بجوشانند، در گوش کری کنند، کری ببرد. عناب درختیست نیکو. بلگهای براق دارد. میوهی وی نافع. آب وی خون صافی کند، محرور و مرطوب را بسازد، مسمن بود، اندامها ms360 نرم کند. حکما گویند اگر کسی در کف گیرد، خون وی صافی شود. از جملهی قضات، یکی را پرسیدند که «گاوی را بکشتم، خون وی سپید بود چون آب. چه گویی؟» قاضی گفت «مگر گاو تو عناب خورده بود؟»

روز دیگر، مردی بیامد و آن مرد را حاضر کرد. گفت «این مرد را گاوی بود، در خانهی من آمد، ده من عناب بخورد. اکنون، تاوان میخواهم»

قاضی گفت «من آن چه گفتم صواب آمد.»

مقصود از این حکایت آن است که عناب خون را تصفیه کند و تسکینی دهد - در شهرها که نه منابت وی بود.

عنبر صمغیست از درخت آبی. و بعضی گویند چشمهایست در قعر دریا برمیجوشد، بر سر آب می آید. بعضی گویند سرگین گاو آبیست. و اگر سرگین دابه است، روا بود - که نافهی مشک خونی است. و آن چه گویند صمغ است، روا بود - که دوسنده است. و هر مرغ و سباع که چنگ و منقار در وی زند، در آن بماند. و در میان عنبر، منقارها و چنگها بود بسیار. و ماهیایست آن را «بال» خوانند، دویست ارش درازی وی بود، اگر ذرهای عنبر بخورد، بمیرد. عنبر به دل سود دارد، جان را قوت دهد. اگر به در مرگ بر بینی مرده مالند، بخندد. جگر را و معده را و دل و دماغ را قوت دهد شربا.

عود اصناف است. بر جزیرهها بود از آنسوی خط استوا. کس آنجا نرسید و ندید که درخت عود چون است و میوهی وی چیست. عود را آب می آورد از جانب شمال، از زمینهای مجهوله. آن که آب آورد، «عود الرطب» خوانند، هرگز بنخوشد. و آن که خشک بود، به شهر کله یا به قامرون باشد. نیکوتر آن بود که از مندل آرند. و در آب افکنند، به زیر نشود. و بر آتش بگدازد. در معجونها کنند، دل را قوت دهد. بوی وی جامه را ms361 از گزنده نگاه دارد. در عقل افزاید بوییدن آن و در حفظ.

فستق حبی لطیف است و بوی خوش دارد. و از لبوب، هیچ به لطافت وی نیست. عفونت دیر پذیرد. و مغز جوز و سمسم به اندکروزگار عفن شود، اما فستق دیرتر بماند. طبع وی نرم و گرم، قوت حیات زیادت کند - که در آن عطریتی ست. ساق این درخت

درختی ست صمغ آن قطران بود. شاخ وی ببرند، آبی از آن روان گردد، قطران شود. گرم و خشک است، به درجهی چهارم. جتهی مرده را نگه دارد.

درخت کافور در جزیرهی هرکند بود. و درختهای عظیم بود و ببر آنجا لانه دارد و آنجا دشخوار بود رفتن. و این درخت را که کافور صمغ وی است کس نشناسد مگر باز ms362 و کبوتر که در آن گرمای سخت در آن درخت دوسند و جناحها بگشایند و سینه به آن درخت بازنهند، از بهر خنکی. صیاد تیر به آن درخت اندازد، از بهر نشان، و بازگردد تا زمستان که سباع از آنجا برود و از آن صمغ بردارد. و طریق وی آن است که درخت را به تیر سولاخ کند تا از آن صمغ بیرون میآید. و کافور در شهر مندورقین بود، بر لب آب. و شنیدم که به تموز ماران خود را به آن شاخها در پیچند از بیم حرارت، تا خنکی کافور مییابند، و به زمستان بازگردند.

کبر داروییست مبارک و گوارنده. طحال بزرگ را بگدازد.

شخصی گوید پیش ملک روم رفتم، خزاین عرض میکرد، صندوقی مقفل بگشود، چوبی از آن برآورد از طرفا. گفتم «این چوبی شوم است از آن قوم سبا و در شهر ما بسوزانند.»)

گفت «در ولایت ما، دخان وی بیماریها را سود دارد.»

و صندوقی زرین بیاورد و چند دانه کبر برآورد. گفت «در ولایت ما، این را عزتی دارند و به داروها به کار آید.»

و کبر در خرابهها روید.

کدو «قرع» بود. درختی ضعیف بود و میوهای بزرگ. بیمار را سود دارد و سایهی وی سبک بود مر بیماران را. سایهبان سر یونس بود. کدو و خربزه به یک جا روید. (به خراسان، خربزهای بود یکی بر شتری بندند. جنسی باشد به موصل «باعوری» خوانند، معتضد تخم وی را به بغداد آورد و بکشت، نیکو نیامد. گفتند «از هواست.» گفت «ما را بر هوا دستی نبود.»)

کشمر درختی بود عالی، چهل آرش ستبری آن بود. آن را گشتاسب نشاند، در پیش آتشخانه. و پیغام فرستاد به آفاقها که «آفریدگار کشمر را به من داد.» و قصری زرین بکرد، صورت جمشید و افریدون بر آن کرد، و بارویی از آهن بکرد. و آن را «سرو کشمر» خوانند.

و خبر به ترکستان شد. ms363 ملکارجاسب نامه نبشت به وی که «دینی تباه گرفتی و دعوی نبوت میکنی.»

و میان هر دو حربها رفت. و کشمر بماند تا عهد انوشهروان عادل، تا آن را تباه کرد.

درخت لوبیا در میان آب روید، در دریا. و بلند بود. کس بر سر آن نتواند رفت مگر بوزینه: آن را به زیر آرد، از وی بستانند. و اگر نه بوزینه به زیر آوردی، کس به لوبیا نرسیدی. دانهای بود نیمی سرخ و نیمی سیاه، رنگی بریق و شگفت.

مورد «آس» بود. ریحانیست مبارک و خوشبوی. عفونتها را دفع کند. روغن مورد موی را سیاه کند و دراز کند. گویند که عصای موسا از آس بهشت بود. و گویند در روم درختیست از مورد، در عالم از آن بزرگ تر نیست: به بهار شکوفه آرد، هر که ببوید و بخسپد، احتلام بیند. مورد و انار بههم بسازند، در نزدیکی یکدیگر بار آرند.

نارجیل «جوز هندو» است. بکوبند و آب بر وی زنند، چون شیر گردد. اگر آب غوره بر وی زنند، دوغ گردد. کدودانه از شکم ببرد. به پوست وی کشتیها بندند -از بهر آن که قیر در آب شور نماند - و آن را «کنبار» خوانند. نارجیل بر جزیرهی شلاهط روید. جانوران آب وی بخورند، مست شوند، آنگه ایشان را صید کنند. بر آنجا کوهیست از آن آتشی برآید بلند، چندهزار ارش بر شود. و نارجیلی آورند از دریای هند، آن را مردم آبی آورند و کس نداند منابت وی. و مردم آبی آن را بر ساحل نهند و آهن بدل آن بردارند. و کس نداند که به آهن چه کنند.

نخل «خرما» است. و این درخت درختی مبارک است. و در اصل درخت پیچیدگی ندارد و قامت راست دارد. درخت نر از درخت ماده پیدا بود. از طلع وی بوی منی آید. و همچنان که بچه از شکم مادر زاید، طلع از میان درخت آید. اگر ms364 خار که بر سر دارد ببرند و آن به جای مغزاست، درخت کشته شود. اگر از پای بیفکنند تر، قوتی دارد. اگر بر پای خشک شود، سست بود و آبش بنماند و هر شاخی را که ببرند، به جای بازناید - چون عضو آدمی. لیف دارد چون موی و بر پشت استخوان وی نقطی بود چون رحم، نهال از آن روید. و ریشهی خرما در سنگ برود و در آهک نرود.

به اسکندریه درختیست آن را «نخلهی مریم» گویند که در حالت نفاس از آن بخورد، بس شیرین بود، چون رطب. گویند در آن ولایت همان درخت است و سه هزار سال عمر وی است. و به زمین هجر درختیست آن را «باهین» خوانند، همه سال خرما برآورد. اهل عمان جهد کردند و دانهی وی بکشتند، نرست. ابوحاتم سجستانی گوید خرما انعام آفریدگار است بر اهل اسلام و در بلاد کفر نباشد، نه در حبشه و نوبه و زنج و هند و نه در ترک، مگر به زمین بربر - که لشکر اسلام دانهای چند بیفکندند آنجا، برست. (این میوه در بلاد اسلام است و همچنین آیها و نهرهای بزرگ در بلاد اسلام همه از بلاد کفر

نرگس ریحانیست نافع و به عقل سود دارد. جالینوس گفت «نرگس عقل افزاید. و نرگس تا تر بود، نافع بود. چون خشک شود، نفعی نکند.» گویند اگر قدری نیل در بن پیاز نرگس افکنند و آن را آب دهند، نرگس وی کبود گردد.

ورد انواع است: سپید و زرد و سرخ و زاؤلی. و فارسی از همه نیکوتر بود. مار و حیوانات دوست دارند. در بلاد زابج گلیست نیکو، به زمستان و تابستان تر باشد. اگر از آنجا بیرون آرند، سوخته شود. و شخصی مبلغی از این گل جمع کرد و در گلیمی نهاد. خواست ms365 که بیرون آورد، آتشی از دریا برآمد و گل را بسوخت. و این نادر است.

به ارمینیه گلیست زرد، یرقان ببرد. به تبت گلیست هر که ببوید، زرد شود. و زعفران همین فعل دارد و هر که بخورد، سرخ روی شود. اگر به روغن گل بینی گربه بیندایند، بمیرد. گل تازه که اول بشکفد، بامداد به سه انگشت دست چپ یکی بگیرد و بر چشم مالد، آن سال درد نکند. گل مقوی دل است، قابض است و یا قبض اسهال کند.

هلیله در شهر کابل بود. آن که نارسیده بود «اصفر» خوانند، آن که رسیده بود «کابلی» خوانند و آن که بر درخت خشک شود «اسود» خوانند. هلیله دوایی مبارک است و نافع. بسا معدههای تباهشده که آن به صلاح آورد. مرد را از ماخولیا و سودا برهاند، اعصاب را تقویت دهد، طعام را هضم کند. گویند پیری عادت کرد که هر روز یک درم سنگ می خورد، جوان شد و دندانهای بیفتاده برآورد. این معنی محال بود. اما صحتی و قوتی زیادت کند و در منافع این دوا و سازگاری وی شکی نیست.

یبروح چوبیست به آران باشد. از زمین برآید، مانند آدمی گیسو دارد. بوی وی مرد را بخواباند. شربت وی قتال است. هر که آن را از زمین برکند، بمیرد. پس، رسنی در آن بندند و سرش در میان سگ بندند و گوشت را به سگ نمایند تا سگ قصد گوشت کند،

چوبیست به ایلاق، آن را مرغی شناسد که سرخ و زرد بود. مردم بچهی وی را هر دو پای ببندند، مادرش برود و آن چوب را بیاورد و بنهد، بند پای بچهی مرغ گشاده شود.

به حدود خوارزم، درختیست سولاخی در آن ms366 کنند، عسل از آن بیرون آید. یک رطل مردی بخورد، مست گردد. (و عجب نیست - که هیچ حکیمی یک قطره آب به بالا نتواند برد و این عروق اشجار آبها را به خود میکشند و به بالای درخت میفرستند تا میوهها و مغزها گردد.) و در ولایت سرندیب، جزیرهایست از میان آب سیاه برآمده. و آب خوش نباشد. پس، بر آن جزیره، نیزهها و قلمها روید. بن قلمها سولاخ کنند، آب زلال از آن روان شود. نیزه آب سیاه میخورد و آب خوش میدهد. و مثل وی چون ابر است: آب تیره بردارد و خوش بباراند.

درختی بود در شام چون توت، هر بلگی چون چراغی افروزد. دست نسوزاند. چون بلگها بریزد، ناپدید شود و بعضی از چوبها. آب وی را نپوساند و در آسیاها افکنند. چون کهن شود، بشکافند. در شب تاریک، مثل آتش افروزد.

حشیشیست به مصر، از آن رسنها بافند از بهر کشتی. اگر یکی از آن تیزتیز بگرداند، آتش در آن افتد و همه شب سوزد.

در حد مغرب، دریاییست، هر زمان در آن درختی پدید آید سپید، مانند بلور، و در آن دریا میرود. و هر سال که پدید آید، فراخی بود. ملک مغرب زنجیری در آن درخت بست و آن را در کوه محکم کرد. روزی، آن درخت چندان بگردید که زنجیر بگسیخت و ناپدید شد.

مدتی دراز برآمد. جمعی از جانب مشرق بیامدند. ملک احوال شهرها می پرسید. یکی گفت «در حدود مشرق، دریایی ست، در آن لاک پشتی، بر پشت وی درختی

درختیست به حدود مغرب، میوهی وی چون پشم ms367 بود. زنان آن را میتاوند و سراویل ها بافند. اول شکوفه آرد، پس چندان حقه حقه به درآید، پر از پشم. به هندوستان درختیست بر آن جز طوطک ننشیند. هندوان آن درخت را سجود کنند، گویند «از بهشت است و مرغش بهشتیست.» و چون زخمی بر آن درخت آید، آبی سرخ چون خون بیرون آید.

درختی ست به زمین یمن، در حدود مهره. آب از آن چکد. و صباح ابن بلوی گوید هرگه ماه حرام درآید، آب از این درخت گشاده شود تا مصانعها پر کند و چون ماه حرام برود، آب بازاستد.

درختی ست هفتصد شاخ دارد. از بسی گونه مرغ بر وی نشیند، هر سال یک بار خود را بجنباند، چندان سرگین مرغ به زیر آید که همهی زمینهای ولایت را کفایت بود.

درختیست بلگ وی تلخ بود. خون از بینی بگشاید. آتش به آن کار نکند. ترسایان از آن صلیب سازند و بر آتش نهند، بنسوزد. گویند «از صلیب عیساست.»

چوبیست خاصیت وی آن است که صداع را تسکین کند تعلیقا و دق را سود دارد شربا. و عزیز بود. در خزاین ملوک دارند و دست هر کسی به آن نرسد. و در «تاریخ روم» خواندهام که اسکندر به سرحد شمال رسید، دریایی عظیم دید، خواست که بگذرد، لشکر وی نمیگذاشت. چون به آخر ساحل رسید، آوازی منکر شنید چون رعد. وی را گفتند «بر ساحل این دریا بیشهای عظیم است، در آن درختهای

346

اسکندر چون به ساحل رسید، شخصی را بفرستاد که از این بیشه خبری آرد.

چون در شد، شیری قصد ms368 وی کرد. به درختی برآمد. درماند، از بیم شیر و دریا و باد.

ناگاه، مرغی بیامد بر این درخت نشست. این شخص پای مرعغ را بگرفت. مرغ برخاست، تا با ساحل آمد.

پای وی بگذاشت، فرو آمد و اسکندر را خبر داد که «بیش از این راه نیست.»

از این جنس حکایتها بسیار آمده است و ما بر آن چه معروف تر بود اختصار کردیم. بدان که بحرهای عظیم چهارند. بحر اعظم بحر فارس است: طول وی از چین تا حبشه، در آن گردابی، آن را «خلیج بربری» خوانند. دیگر دریای روم و شام، از مغرب تا مشرق. دیگر بنطس، خلیج قسطنطینیه از آن است. دیگر دریای مغرب.

و بدان که از دریاهای عظیم بحر اخضیر است که طول و عرض آن خداداند. آن مقدار که کشتی در آن رود از حد حبشه است تا حد شهر برتنیه. و در این دریا، جزایر خالدات است، همه خراب. و این دریا را «بحر جنوبی» خوانند. عمران از وی، سند و هند است و آن مشتمل است بر ششصد مدینه. و در جانب شمال، چهار هزار و دویست مدینه است. طول این دریا که کشتی در آن برود، هزار میل و پهناش دو هزار میل. طرفی به بحر فارس دارد. در این دریا، هزار و تیرست جزیره بود که از آن یاقوت سرخ آورند.

بحر الماس دریاییست بس عظیم. طرفی بود از آن محیط بر جزیرهای که الماس آنجا باشد و آن را طریق مخوف و تنگ. هر که بر آنجا رفت، فرو نتواند آمدن، مگر از جانب دیگر. و خود را به میان آب اندازد از جای شاهق. اگر هلاک نشود، با ساحل افتد. و اگر به آن راه آید که رفته بود، آب وی را راه ندهد و وی را هم سوی جزیره آرد - که آب بر جزیره میزند، کس را تمکین ندهد که بازگردد.

بحر باکی دریاییست ms369 آب وی خوش. از پس دریای الماس است. آفریدگار به وی وحی کرد که دو شاخ گردد، جمع شد. وی را زجر کرد. بگریست و میگرید تا قیامت. و همیشه با غریو بود و اضطراب.

(و از پس وی، بحر مظلم است: همیشه در آن ظلمت بود و سحابهای کثیف.)

و بختگان طرفیست از دریای فارس. درازی وی بیست فرسنگ و آب وی شور بود و آن چه از وی با ساحل افتد نمک گردد و در جوانب وی، سباع ضراری بود. بطایح بسیار است. و به بصره آب شور بود، مگر در بطیحه.

و بطیحه معدل ابن غیلان آورد. و اهل بصره را بالوعهها در این نهر بود. روزی، اهل بصره را گفت «چه گویید به کسی که بول در آب کند چهل روز و بازخورد؟»

گفتند «عقل وی بکاهد.»

گفت «شما هشتاد سال است که بول در آب میکنید و میخورید. عقل شما چون بماند؟»

بحر بلنجر دریایی ست عظیم. و دریای خزر را از آن سوی دشمن بود. انوشه روان عادل بر سر آن سدی بکرد، میان وی و میان بیضا - مدینهی ملک خزر - چهار ماهه راه و از بیضا تا سد اسفندیار دو ماهه راه. و انوشه روان خواست که میان وی و میان مملکت ترک سدی بود. مشکها پر باد کرد و درهم بست و بناها را بر سر آن میکرد تا به زمین قرار گرفت. و دری

بحر بنطس دریاییست عظیم، درازی وی سه هزار و تیرست میل. و نهر طابیس در آن میرود و خلیجی از آن بیرون میآید و در بحر مصر میریزد. بر کنار خلیج، قسطنطینیه بنا کردهاند. و عظمت بنطس خداداند.

تولیه دریاییست در زیر قطب شمالی، بر آن یک جزیره آن را «تولیه» خوانند. شصت و سه درجه دور است از خط استوا. هیچ سفینه نگذرد آنجا - که دریای صعب است و پشت وی دشخوار. طول این دریا هزار میل. و بحریست ساکن. چون کشتی در آن رفت، اضطراب کند و زیر و زبر گردد.

بحر جهرهور آبیست عظیم. از مغرب آید و به قلزم رسد و بگذرد تا به مشرق. و عظیم تر از این دریا نیست. آب وی تلخ بود و حدی به عدن دارد.

و جیحان نهریست بزرگ. نهر «مصیصه» خوانند. مخرج وی از حدود روم است.

جیحون نهریست آبی ناخوش. و میان بلخ و جیحون دوازده فرسنگ بود. از

بحر چگل دریایی ست از مغرب آید، به قلزم رسد. و در آن ماهی بود که ms371 شتر را فرو برد. ترکان از این ماهی به رنج باشند. هر دام که در آن افتد، بدرد.

بحر چیچست آبی عظیم در ولایت ترک.

چون افراسیاب بگریخت از کی خسرو، در کوهی شد و در آنجا به ترکی با خود میگفت «ای مسکین، از تخت به غار افتادی.»

شخصی وی را بدید نام او هوم. وی را بگرفت. از دست هوم بجست. در این دریا رفت. هوم بر لب دریا نشست، کمند به دست.

کسی گفت «از این آب نهنگ می گیری؟»

گفت «افراسیاب در اینجا شد.»

کی خسرو را خبر کردند. به لب دریا آمد. و برادر افراسیاب را گرفته بود. بر لب ساحل، وی را میزد. وی مینالید. افراسیاب آواز برادر شنید، بیرون آمد. وی را بگرفتند.

و در این دریا، مردم آبی بود.

بحر خزر دریاییست مدور. به هیچ دریا اتصالی ندارد. اگر مردی گرد وی بگردد، هم به آنجا آید که از آنجا رفته بود. هیچ مانعی نباشد، مگر نهری خوش که در آن میرود. و آب وی شور است. وی را نه مد بود و نه جزر. آبیست مظلم، قعر وی گل سیاه. دو جزیره دارد سیاه، بر آن چشمهها و وحوش و دواب باشد. جزیرهی دیگر برابر وی، در آن فوه روید و رویناس آرند و به آفاقها برند. و بحر خزر دبوری بعضی آن است که باب الآبواب بر آن است. و خلیج خزر آن را «دواره» خوانند. و از جانب بحر طبرستان و

بحر خوارزم دریاییست کوچک. صد و بیست فرسنگ گرد وی است. آب وی شور بود. و نهر شاش در آن میآید و زیادت نمیگردد. میان وی و میان بحر خزر خرقیست که آب به آن فرو میشود و به دریای خزر ms372 میریزد. و میان هر دو دریا بیست مرحله است.

دجله نهریست سرحد وی از بلاد زنج. و ماهیان بلاد زنج به دجله آیند، آن را ماهی «پرستوج» گویند. و راههای دشخوار و موجهای سهمناک ببرد و قصد دجله کند و بحر زنج خالی ماند از ماهی و دجله پر شود از آن ماهی. آن گه، دیگربار، به دریای زنگبار رود. و همچنان که نهر ارس به آرمینیه، در آن ماهیهای بسیار بود از هر گونهای و هر ماهی، جنسی ماهی پدید آید از دریاها- چون قواطع مرغان که به گرمسیر شوند. و هر ماهی، ماهیای بینند که در آن ماه ندیده باشند. آب دجله از کوهها آید، بعضی از آرمینیه، و به بغداد بگذرد و به واسط و بطایح آید، تا به دریای هند رود.

بحر روم خلیجیست از بحر اخضر تا مشرق و برود تا صیدا و صور. هزار میل است. در آن دریا، صد و شصت و دو جزیره، همه آبادان. از جملهی جزایر، یکی بروس و سردانیه و اقریطیه. و عبدالله ابن عمرو ابن عاص گوید در این بحر لاک پشت بود و سرطان عظیم و وزغ، بیرون شهر رومیه. و بر طرف این بحر، صورت صنمیست از سنگ، در دست وی آهنی معقف، چنان که پنداری چیزی برمیگیرد از آن آب. از حیوان موذی، هر چه در رومیه رود، از اینجا باز گردد.

بحیرهی زره بحیرهای عظیم است، آبی مهلک. موجها انگیزد عظیم جایی ست در

بحر زنج دریایی عظیم است. تا به عمان برسد. هفت فرسنگ دریای مظلم سیاه، در وی هیچ نباشد. هر که از آن آب بخورد، جرب بر وی پدید آید. و اهل زج را همیشه جرب باشد و از جرب خالی نبود. تا بچه که از مادر بزاید، جرب دارد.

سیحان نهری عظیم است، پولی بر آن کرده، هفت تاق دارد. و در آن ناحیه، لوحی دارند آهنین، چیزی بر آن نبشته. هرگه آب زیادت شود و بالای پول برآید، آن لوح را در سلسله بندند و در آن نهر گذارند، آب ساکن گردد. و این سیحان از روم میآید. و این وحیست سخت عجب و کس نداند که بر آن لوح چه نبشتهاند.

بحر سیراف و عمان یکیست، در آن موجهای هایل بود. بازرگانان متاعها به سیراف بنهند تا هیجان دریا ساکن شود. و در این دریا، گردابیست آن را «دردور» خوانند: تنگی ست میان دو کوه، آب به آنجا غلبه کند، کشتی کوچک آنجا به در شود مانند تیر و در بحر هند افکند. اگر نشکند، به سلامت برود. هفت شبان روز دیگر میروند، آن گه به آبی خوش رسند. آن گه، سور شهر خانفو پدیدار آید. و آنجا مراکب دربندند و مردم خانفو استقبال کنند و خدای را شکر کنند که از آن ورطه نجات یافتند.

بحر شیز بحیرهایست کوچک، سوری گرد وی کشیده، ولیکن قعر و قرار وی کس ندیده است. گوشهای از این دریا آب سیاه است و در آب سپید آمیخته. هر که آب این دریا در گل کند و در آفتاب نهد، سنگ گردد. چهارده هزار آرش رسن در آن دریا گذاشتند، به قعر آن نرسید. دیگربار، زیادت کردند و در گذاشتند با متقلهای، بر هیچ جای قرار نگرفت. و کودکان شیز در این بحیره شناو برند. و قعر این دریا روشن بود،

و سبب روشنایی قعر وی آن است که تخت کی خسرو و جام گیتینمای در شهر شیز نهاده بود. دشمنی قصد کرد که بستاند. گفتند «چندین سال است که این تخت و جام اینجاست و اثر ملک کی خسرو است، کس قصد و تعرض آن نکرد.»

دشمن نشنید. اهل شیز نومید شدند، تخت را با جام به آن بحیره انداختند. و این روشنایی در قعر این دریا از آن جام است. و هیچ ملوک آن تخت زرین و آن جام را از آنجا نتوانستند بر آوردن.

بحر عدن متصل است به عمان و در عدن هورهاست که میان جنابه و بصره است. کس از آن نرهد. و عطفها دارد دشخوار. و کوههای آن را «شعب» گویند - در اندرون آب - و کشتیها شکند. و این بحر را مد و جزر باشد. در شبی و روزی، دو بار، از حد قلزم تا حد چین برود. و هیچ دریا را مد و جزر نیست مگر بحر فارس را.

بحر عمان دریایی عظیم است و بکشد تا به حد سرندیب. در آن لؤلؤ بود نیکو و بسیار و صدف بود بسیار. در سالی چهل روز این دریا ساکن بود و صافی، آن گه که آفتاب به جوزا آید، هیجان گیرد، صدف کور گردد. غواص منتظر بود آن وقت را و آن را میگیرد و تا سال دیگر نتواند گرفت. و چون بگیرند، خس آن به ملک دهند. و آب عمان تلخ بود. و در آن چشمههای خوش بود، سقا از آن آب آرد و خورند. و سرحد عدن و جهرهور است و بگذرد تا به شحر و تا زمین بربر، آن گه ms375 به عمان رسد، آنگه به مولتان، پس به حد جنوب آید و به شلاهط و به گمرون. چهار هزار فرسنگ و پانصد فرسنگ درازا دارد و مثل آن فراخا. دو خلیج دارد: اذن البحر و رجل البحر. (غواص چیزی دارد دو شاخ از سرو کرده، بر بینی بندد و مشکی پر سرکه بر پشت گیرد و فرورود و صدف بر می آرد. اگر نهنگ قصد وی کند، آنبوبهی سرکه بر او گشاید تا نهنگ و ماهی و کوسه از وی بگرزد.)

فرات از روم آید تا قنسرین و تا سفوان و عمان و عدن و دهملک و بگذرد به یمن و فلسطین و بیروت. در میان این همه، جزیرت العرب است. سدی گویند فرات بیفزود در خلافت امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب. اناری بگرفتند که آب می آورد و جسر را بشکست و اتفاق کردند که این انار از بهشت بود. و حبیب ابن ابی ثابث گوید فرات و نیل مؤمنند و دجله و برهوت کافرند - یعنی شومند.

فم الآسد نهریست عظیم مهلک، در آن سد انوشه روان و سد اسفندیار.

انوشه روان ms376 خواست که ببیند. گفتند «نتوانی - که دهنهی شیر گردابیست، کس از آن بنرهد.»

گفت «چاره نیست که من این سد آهنین ببینم»

عدت آن بساخت تا به گرداب رسید. درماند از عظمت آن. نمی توانست رفتن. لشکر وی فریاد کرد. انوشه روان بگریست و تضرع کرد با آفریدگار. جزیرهای دید که موجها بالای آن میرفت و بر جزیره سنگی و صورت شیری چندان که فیلی. آب به دبر وی در می رفت و از دهان شیر بیرون میآمد و در این دور میافتاد و میگردید و هولی و بانگی از آن می آمد که زهره آب میشد. اومید برداشتند. آفریدگار ماهیای را بفرستاد و در دهان شیر جست و آب را بازداشت تا کشتی بگذشت.

و آن سد را بدید - شگفتی شگفت- و بازگردید.

گویند به فم الاسد صنمی کردهاند مسین. هر که آنجا رسد، این صنم دست را بجنباند که «باز گرد و بیش از این مگذر!»

و حرکت دست این صنم شگفت است.

فم البواب آبی عظیم است در حد ایذج و اهواز. مجمع الأنهار بود که آدمی یا دابه در آن افتد، می گردد چون آسیاب تا بمیرد، آن گه بر ساحل افتد.

بحر قسطنطین از جانب دبور آید یا از آن سوی باب الآبواب و برود تا به قیروان، آن گه به آند لس رود و میرود تا به جزایر سعادات و به وادی قرده که جای بوزینه است.

و عاملی از آن عبدالملک ابن مروان آنجا بود. بفرمود تا غواصان فرو رفتند تا از دریا جوهری برآرند. غواصی برآمد، سبویی چند مسین برآورد به جهدی عظیم، سرها به قلعی گرفته. بفرمود تا سرش باز کردند. از هر یکی دیوی بپرید و میگفت «یا ابن داوود، الی کم تحبسنا؟»

ضجهای عظیم برآمد و چندین هزار بوزینه از وادی قرده گرد آمدند و یکی بزرگ، چندان که شتری، در پیش استاده، ریش بزرگ، لوحی آهنین از ms377 گردن درآویخته، به سریانی به آن نوشته «بسم الله العظیم الآعظم. این کتاب سلیمان ابن داوود است به این گروه بوزینه بر این جزیره که نگاه دارند این شیاطین محبوس را در این دریا و شما ایمن باشید از جن وإنس!» و آن بوزینه لوح را آنجا بنهاد و جزع میکردند تا آن سبوها به دریا انداختند تا ایشان ساکن شدند. و دریای قسطنطین دریاییست عظیم، به سرحد مدینت الصفر، آب وی از جانب آنطا کیه آید، تا جانب دبور برود. طول وی دو هزار فرسنگ. اصل وی از دریای محیط آید.

گویند کی خسرو آنجا رسید، پنداشت که جهان بر هم میافتد از اضطراب امواج. چون صبح بود، گنبدهای سپید دید بر آن ساحل نهاده، مدور: همه بر یک تقطیع، برق میزد. عمودی بر یکی زد. آب سپید و زرد روان شد.

355

و در این دریا، مردم آبی باشند، سیاه. کی خسرو از ایشان بترسید و بازگردید.

بحر قلزم این است که گفتیم بحر فارس است. سی مرحله است. سری تنگ دارد، تا به حدی که هر دو جانب دیدار باشد، و سری دیگر فراخ بود و میان معوج. در آن کوههای بسیار که کشتی را بشکند. به روز شاید کشتی راندن. و میان قلزم و تاران، دوارهایست شوم: کسی از آن نرهد. و همیشه دو باد مخالف آید از دو شعب و کشتی را چون آسیاب گرداند. و به وقت باد جنوب، کس را در آن راه نبود - نه به روز، نه به شب. و فرعون در این گرداب غرق شد.

قینس اصم دریاییست گرد عالم درآمده. و دریاهای عالم در جنب وی چشمهای بود. و بحر مظلم از قینس بزرگتر است، ولیکن تاریک بود.

کلاوبار و بحرالآعناب دریاییست در بلاد زابج. و ms378 کوهی از آن برآمده عظیم. گویند که آدم چون به زمین آمد، بر آن کوه نزول کرد.

بحر محیط به مغرب است: دریایی بی منتها. طنجه و آند لس بر کنار وی. چون به زمین بلغار رسد، آن را «اورنگ» خوانند. پس به ترکستان مشرق رسد و به زمینهای مجهوله رود. و از آن سوی دریای مشرق، چین و ماچین است، بیراه. برابر او، بارگاه عمان. تا به شحر رسد. نهایت وی تا آخر شمال. در آن، جزایر خالدات است و جزیرهی کیش و آحسا و بحرین. برابر حبشه، از آن خلیج آند لس برخیزد. آبش تلخ بود. و در وی چشمههای خوش بود. و در آن، بادهای سهمگن جهد. دلیل را در قفس آهنین کنند، بر سر عمودی دراز، و نگه میکند و به ملاح مینماید که راه چه گونه است و هبوب باد از کدام جانب است و مسیر کواکب چون است، تا ملاح کشتی را بر راه راست میراند.

نیل آبیست عظیم. از پس خط استوا آید و به زمین حبشه بگذرد تا به قلزم و دمیاط و تنیس و به دریای مغرب ریزد. نیل از جانب جنوب آید و به جانب دبور شود و به بلاد عوار رسد. قومیاند سیاه. پس، به دو قسم شود: «نهر ابیض» و «نهر اخضر» خوانند. و به بلاد سند «جوی مهران» خوانند. کس از سرچشمهی وی خبر ندارد. و هرگه نیل زیادت شود، آب همهی عالم بکاهد. و از کشور زنگبار می آید.

بحر هرکند دریایی عظیم است. قعر وی پیدا نیست.

کعب الاحبار گوید خضر به این دریا رسید، یاران را گفت «مرا فرو گذارید تا قعر وی ببینم!» فرو رفت. مدتی در میرفت. ملکی را دید. گفت «ای آدمی، کجا میروی؟»

گفت «به قعر این دریا.»

گفت «به زمان نوح، مردی در این دریا افتاد، امروز به ثلثی از این دریا نرسیده است.)

خضر باز گردید. ms379

(و همچنین، بحر صنجلی را کس به قعر نرسید. زیرا که بادی از قعر وی برمی آید و موج را میانگیزد. و همهی دریاها را موج از بالا آید و این دریا را موج از زیر برآید و کس را راه ندهد که به قعر آن رسد.)

بحر هند دریایی عظیم است، مظلم، و شرح آن بدادیم در بحر فارس. و چون آفتاب در برج حوت آید، ظلمتی در این بحر پدید آید و موجها مترادف شود و کس در آن نیارد رفت. چون آفتاب به جوزا آید، تاریک تر شود. چون به سنبله آید، کمتر شود و مراکب وی سهل گردد. چون آفتاب به قوس آید، موجها ساکن گردد. و اول حد دریای هند از جزیرهی تیز و مکران است و آخرش تا بلاد چین.

وهب ابن منبه گفت «عجب دارم از آن که دریا بیند و عظمت آفریدگار در دل وی زیادت نگردد.»

نهر ابله به بصره است. طول وی چهار فرسنگ. بر هر دو سامان، قصور و بساتین: پنداری که بر یک خط کشیده است. چون مد دریا بود، همهی نهرها پر آب گردد. چون جزر بود، همهی نهرها و بستانها تهی گردد. اما آبی شور است و اهل ابله آب از نهر معقل آرند. و در این ms380 نهر هوری عظیم است باخطر. و به روزگار بلال، نهرهای بصره بشمردند، صد هزار و بیست هزار نهر بود که در آن زورقها میرفت، هر نهری را نامی بود.

عین آب آبیض چشمهای است به ارمینیه، سپید مانند شیر. اگر بر جامه آید، سیاه کند. اگر بر جام زرین و سیمین آید، زنگ گیرد. مگر آبگینه که زنگ نگیرد. اگر کاهی در این چشمه آید، به جوش درآید، پس ساکن گردد. اتل نهریست عظیم که از حدود روس آید و از بلغار و در دریای خزر افتد، از نزدیک خرخیز، و برود به میان کیما کیه و غزیه تا به ظهر بلغار، آن گه باز گردد و با روس آید، دیگربار باز گردد، به بلغار آید، پس برود به زمین پرطاس، آن گه در بحر خزر افتد،

عین آب احمر چشمهایست سرخ به ترمد. میان وی و جیحون ده گام. به تابستان سرد بود و به زمستان گرم بود. و آب جیحون گندد و این چشمه خوش بود.

آرس نهری عظیم است و در حدود آذربایجان و به دریای طبریه ریزد. هر اسپی که به آن بگذرد، رگ خود بگشاید و خون فضله از وی روان شود. این خاصیت این نهر است.

عین آب اسود چشمهایست به آذربایجان. کلافها را به آن رنگ کنند و در همهی آفاق مثل این نیست. و در ضمان سلطان بود. و در عالم آب سیاه که صبغ کند این است.

نهر اند لس آبیست که در آن کشتی نرود، مگر روز شنبه، وقت فرو رفتن آفتاب، ساکن ms381 گردد، آن گه کشتی روان کنند. بر لب آن، بتی مسین نهاده. گویند که از زمین رسته است، زیرا که در مقدور آدمی نیاید که آن بتواند کردن. بر پیشانی این بت نبشتهاند که «از اینجا در مگذر - که باز نیایی.»

نهر ایلاق آبی عظیم است. در آن ماهی بود، هر که از آن ماهی بخورد، یک هفته مفلوج گردد، پس نیک شود. و هر که به آن آب غسل کند، آن شب احتلام بیند.

آب بابل بر کوه سبلان است. دیگی مسین کردهاند، یک ارش ستبری دارد. هرگه خواهند که آب دهد، گرد وی آتش سوزند، پس آواز رعد شنوند و آب روان گردد از چشمه. چون آب به در آرند، رئیس آن ولایت گل سرخ بردارد و بر در آن چشمه نهد. و این شگفتی ست غریب.

359

چشمهی بانگ چشمهایست به طبرستان، بر کوهی. اگر بانگی بر وی زنند، باز استد. چون مرد پنهان شود، روان گردد. اگر صدبار چنین کنند که چنین بود.

عین جاجرم چشمهایست هرگه آفتاب برآید، قطرهای آب در آن نماند. چون آفتاب فرو رود، پر آب گردد.

عین ماء الحار چشمهایست به طالقان. اگر گوسفندی در آن نهند، پخته شود و دیگ را در میان این چشمه نهند، بجوشد. هر که بخورد، خون از شکم وی روان کند. و به طبرستان، مثل این چشمهایست. و در حدود فارس نیز مثل این چشمهایست و گرماوه بر سر آن کردهاند و آب ms382 گرم میآید. عوام گویند که آب وی دیو گرم میکند. آن را «حمام سلیمان» گویند.

عین ماء الحار میان خرقان و قزوین است. «عین الحمه» خوانند. آبی گرم است و شریف و نافع به اجماع. آن را «زراوند» خوانند. هر آدمی و چهارپای که وی را جراحتها بود و جذام و بادها و علت عسرالبول، وی را در آن آب نشانند مندمل گردد و بگشاید. و استخوانهای شکسته بیرون آورد و به جرب و قولنج و استرخا سود دارد. و شخصی را تیری زده بودند و پیکان در اعضای وی مانده و گوشت به سر پیکان درآمده و مردم میگفتند این پیکان به جگر رسیده است. سه روز وی را در این آب نشاندند، پیکان از پهلوی وی بیرون آمد. و نزدیک این آب گرم، آبی سرد هست که عروق طحال را بگشاید و اسهال سود کند و از خوانیق و درد چشم برهاند. و ملح أندرانی از این چشمه آرند و توتیای ضفادعی و مغنیسیا. و مثل این چشمه در بیت المقدس بود در همهی عالم و آن منطمس شد و صفت آن گفته آید.

نهر طبریه آبی بسیار است و چند هزار بالوعهها و غسالات در آن میرود و آن آب هر روز خوشتر بود.

و نهری دیگر است آنجا، هفت سال روان بود و هفت سال خشک بود. و مثل این، نهریست بر چهار فرسنگی دمشق: چهار سال روان بود، چهار سال خشک بود. آن را ««غراره» خوانند.

عین طیبه آبیست بر کوه خابه، بر سنگی چند خرگاهی، آب از آن برمی آید، مانند تیر بر سطح خرگاه میزند و به سولاخ در میشود و به جوانب خرگاه فرو میآید. از آن بوی مشک و عنبر میآید و هر چه به آن آب بشورند، مطیب گردد.

عین فاریاب چشمهای عظیم است که از دریا. هر ms385 که در آن رود، نباتی به پای وی در پیچد. چون زور کند، سختتر شود. چون ساکن گردد، نرم نرم از وی باز شود.

عین الفرس چشمههایی عظیم است در حدود چین. هرگه خواهند که باران بارد، اسپی را در آن منابع کنند و مردم گرد آن باستند. در حال، باران آید. چون بسیار ببارد، اسپ را بیرون کنند، باران بازاستد. آن گه، اسپ را بکشند و گوشت وی بر کوهها نهند تا وحوش و طیور بخورند. گویند «آفریدگار ما را آب داد، ما بندگان وی را گوشت دهیم.»

عین فیوم آبیست بر ساحل نیل، در شهر فیوم. و از نیل هیچ آبی به فیوم نرسد. این آب را یوسف آورد. آن را «نهر لاهون» خوانند. همهی شهرها بر ساحل نیل از نیل آب خورند، مگر فیوم که از لاهون خورد.

عین المرضا چشمهای ست به حد غور و بر لب وی سنگی، در آن سه سولاخ. بیار آنجا آید برهنه، بر سولاخی نشیند و هر دو پای در دو سولاخ کند و از آن چشمه آب بر آن بیمار ریزد تا از هش برود. پس، وی را در نمد پیچند و در زیر خاکستر کنند تا گرم شود و به هش بازآید و نیک شود.

عین المقدسه آبی گرم است در اسکندریه. هر پیسی که در آن رفتی، برص از وی زایل شدی. ملک روم حیلت کرد، گفت «مرا برص است.» نزدیک اسکندریه آمد و پیغام فرستاد که «من آمدم از بهر آب.» و ایشان منع نکردندی.

وی درآمد با هزار کشتی و در چشمه نشست و گفت «برص من نیک شد.»

شبی، بانگ زد و لشکر وی غلبه کرد و اسکندریه را بستد و آینهی منارهی اسکندریه بکند و بعضی از مناره بیران کرد و این چشمه را کور بکرد.

و این ملک آن شب پیس شد و برص بر وی پدید آمد و بازگردید. ms386

عین المیته به شام است، چندان که بحری. هر که در آن افتد، غرقه نشود و به زیر آب نرود، بلی امواج به وی بازی میکند تا وی را هلاک کند و به ساحل اندازد.

نهروان آبیست عظیم. به میان شهر به در آید تا سواد بغداد. چون به دسکره رسد، کمتر گردد. پس، برود تا حد تکریت. بر لب این آب، الیاس را بسیار دیدهاند.

نهر وازواز بلاعهایست به نهاوند. صخرهای عظیم، در آن سولاخی، آب از آن برمی جوشد. برزیگر به در این سولاخ آید و بیل بر زمین زند، آب روان شود. چون به کار بدارد، آب با نقب رود.

نهر هند مند آبیست به سیستان. از هزار جوی آب در آن آید و زیادت نشود و هزار نهر از آن بیرون میآید. از حد غور آید، در بحیرهی زره میافتد. سی فرسنگ طول وی بود و در آن ماهی بسیار بود.

عین الیمن چشمهای ست عجب. عبدالملک ابن عبدالله مهلبی گوید به احقاف رسیدم، نهری دیدم که آفتاب برآمدی، برفتی تا وقت غروب و چون آفتاب فرو شدی، بازگردیدی. پرسیدم از آن. گفتند «همیشه چنین بوده است. و وقتی که ابر باشد، ما غروب آفتاب به رجوع این آب دانیم.»

این مقدار عجایب نهرها و چشمهها گفته آمد از گفتار حکا و آن چه شنیدهایم و در کتابها یافتهایم. هر چند که ما را بر این برهانی قاطع نبود. آن چه یافتیم نقل کردیم.

و ما فصلی دیگر بگوییم در عجایب کوهها. هرچند که آن را کثرتی باشد. اما آن چه در آن شگفتی باشد، ما بازگوییم.

آفریدگار کوهها را او تاد زمین کرد تا ثابت بود و معادن جواهر کرد.

گویند اسکندر را دو خرمن بود - یکی پر زر و یکی پر سیم - با وی روان بودی و آن کرامات وی بود. استاد ارسطاطالیس نامهای به وی نبشت که «شنیدم که با تو دو خرمن زر و سیم روان است. مئونت آن دشخوار بود. سیم و زر در خزینهها نه - چنان که آفریدگار نهاد.»

گفت «کجاست؟»

گفت «کوهها.»

اسکندر جملهی مالها در کوهها پنهان کرد.

و گویند کوه قاف زمرد سبز است. پانصد فرسنگ عرض وی است و گرد بر گرد وی آب است. آفتاب بر این کوه آید، عکس آن بر فلک زند، لاژوردی نماید. و فلک را رنگ نیست.

و بدان که کوه قاف - آن را «جبل اخضر» خوانند - از آن سوی ظلمات گرد زمین درآمده است و دیگر کوهها عروقهای ویاند. و اسکندر چون از ظلمات بیرون شد، روشنایی دید و کوهی، طول و عرض وی پدید نه، فریشتهای را دید دست در آن زده، چنان که کسی که چیزی نگه دارد تا برنخیزد، و سر به سجده نهاده و بانگی چون رعد میکرد و میگفت «ای خدای کامکار، از گاه آفرینش تا نفخ صور، هیچ چیز بر تو پوشیده نیست. بر خلق رحمت کن!» چون اسکندر به وی رسید، گفت «ای بنی آدم، از عالم سیر نشدی، تا اینجا آمدی، ای ذوالقرنین؟» اسکندر پنداشت که وی را دشنام میدهد.

367

گفتم «سغد سمرقند و شعب بوان دیدی؟»

گفت «دیدم. اما اگر کرمهای موذیات و حشرات آنجا یاد کنم، تو را ملال گیرد.»

جبل اشکران کوهیست به ناحیت اصفهان. ماران باشند بر آن کوه. افعی را از آنجا آرند از بهر تریاق. بر این کوه چاهیست، در آن آفاعی بود. شخصی به زمستان آنجا رسید. از بیم سرما، هر دو پای در آن چاه کشید که بخاری از آن برمی آمد. هر دو پای وی از آن سیاه شد.

جبل آطواران کوهی ست به مغرب. بوزینه دارد هر یکی چندان که شتری. بر آنجا گردابیست و درختهای کافور.

جبل آوال کوهی ست از میان دریای هند برآمده. اهل وی سیاهند. چون ما را ببینند، بخندند. و سبب خندهی ایشان کس نداند. و آنجا روند از برای قرنفل و بسباسه. جبل بارجاخ کوهی بلند است به سمرقند. گرد وی هزار چشمهی آب به سوی مغرب ریزد. در آن صیدها بود، خاصه تذرو.

جبل بربر کوهیست به سر وی مناری، بر سر آن سولاخی، همیشه از آن آتش درفشد چون عمودی. و به طرابلس یکی مثل این است.

جبل بهستون کوهیست ممتنع، از یک سو تراشیده. به این حدود عظیم تر از این کوه نیست مگر آروند و سبلان. و چشمهای از زیر وی به در میآید و بر آن صورت شبدیز کردهاند. اما یک جانب بتراشیده - که فرهاد میخواست که از آنجا راه به آن جانب دیگر کند به حکم خسرو. و آن قصهایست و ms390 آن شگفت است.

در تبت کوهیست از آب برآمده. اگر آتشی برکنند، آب برآید و بکشد. پادشاه تبت به این حدود آمد و هیزمهای بسیار بسوزانید و نفت و گوگرد، آبی برآمد و آن را بنشاند. پادشاه را عجب آمد و گفت «بعد از این، هر چه از عجایب بازگویند قبول کنم - که یکی بر هزار دلیلی کند.»

تنومه کوهیست در هند، بر آن آبی خوش. هندوان گویند هر که از این آب خورد، دراز عمر گردد. اما جانورانند هر یکی چندان که سگی، سرخ، گرد این آب گردند و آدمی را خورند.

جبل جاری کوهیست در بحر زنگبار، عرض این کوه چهار فرسنگ، بر آن درختها رسته. به وقت بهار، روان شود و چهار فرسنگ برود و به نزدیک جزیرهای آید که در آن آدمی باشد و مرغان بسیار. چون به هم رسند، میوهها و هیزم از این کوه

و ملکی منادا زد که «کشتی بر کوهی فرو آید، طوفان بگردد و سبب امان باشد.»

کوههای بلند هر یکی میگفت که «بر من نزول کند.» جودی گفت «من کی باشم از میان کوهها که سفینه بر من آید؟»

آفریدگار فرمان داد تا بر جودی آمد.

کوهیست در دریای چین، از آب برآمده، کس بر ms391 آن نتواند رفت. یکی چاره ساخت تا خود را بر آن افکند به جهدی تمام. آنجا قصری دید عظیم و بستانها و قبهی عالی. در آن قبه رفت. دو کوه دید عظیم. جهد کرد که بالاتر کوه رود. نتوانست رفتن. آن را جبل «آبواب چین» خوانند. حارث و حویرث دو کوهند به ارمینیه، بلند. بر آن گورهای ملوکان عجم. قباد اکبر بلیناس را گفت تا طلسمی سازد که بر آن کس نرود. چنان کرد که کس بر آن نتواند رفت. جبل حدید کوهیست در بلاد هند. از آن آهن گدازند، آهنی سرخ مانند آتش، و به دشخواری به دست آید. اگر بر کسی زنند، خون بیرون نیاید - پنداری که داغ کنند. و سنگها را به تیغ از زمین بردارد.

د باوند کوهیست شاهق، به حدود ری. برف از سر وی خالی نبود. و بر آن کوه هیچ نروید و حیوان بر آن قرار نگیرد، به حکم آن که نه آب بود بر آن نه گیاه. از صد فرسنگ، سر وی بینند. از زیر وی، آبی ناخوش روان میشود و همیشه آنجا باد آید.

گویند ضحاک ملکی ظالم بود، پیوسته گوشت آدمی به خورد ماران میداد که از دوش وی برآمده بود. آفریدگار افریدون را بر وی مسلط کرد. وی را بگرفت و به سلسله در کوهی بست به در اصفهان. ضحاک این کوه به سحر بکشید و ببرد. افریدون از پس وی بیامد، وی را به کوه دباوند بگرفت و در چاهی آنجا محبوس کرد و آن چاه را به آرمیائیل سپرد و بفرمود تا هر روز دماغ دو آدمی وی را میدادند.

روزگاری برآمد. آرمیائیل پشیمان شد. هر روز، دماغ دو گوسفند وی را میداد و اسیران را آزاد کرد. و شخصی را طلب کرد که طعام در معدهی ضحاک بداشت به طلسم.

چون سی سال برآمد، خلق از اسیران آزاد گشتند. افریدون بپسندید. ارمیائیل را خلعت ms392 و تاج داد و آن ناحیه به اقطاع به وی داد و وی را لقب داد «مصمغان». (و هنوز از آل مصمغان قومی هستند.)

و آن روز که ضحاک را مسجون کرد، نیمهی ماه مهر بود، آن را «مهرگان» خوانند.

گویند بالای افریدون، قاتل ضحاک، نه نیزه بود.

این قصه بس نادر است و در کتبهای بسیار مسطور دیدم.

رهون کوهیست معروف به هندوستان، سر در هوابرده. در عالم از آن بلندتر کوه نیست. در بر و بحر، وی را بینند. بر آن کوه، اثر قدم آدم پدید است - هر قدمی هشتاد ارش. همه شب و روز، بر آنجا برق جهد، بی سحاب و بیرعد. و آن برق درفشیدن یاقوت است بر آن. و هرگز ممکن نبود که کسی بر آن کوه تواند رفتن. هر روز بارانی ببارد و قدمگاه آدم از غبار بشوید و از آن سیلها آید و پارههای یاقوت به زیر آرد و در بحر ریزد و غواص فرو رود و پارهها را برآرد.

جبل سنج کوهیست به یمن، در آن صدعی. هرگه مرد به آن در شود و به در آید، حلال زاده بود و اگر حرام زاده بود، نتواند در رفتن و شکاف بر وی تنگ گردد.

جبل سنجار کوهیست مبارک به حد موصل. و گویند که کشتی نوح به این کوه درافتاد، نوح بدانست که آب کم شده است، شاد شد و به این کوه دعا کرد. به برکت دعای نوح، پیوسته پرنعمت است.

سن سمیره کوهی ست در ms393 قهستان، بر آن صورتهای بدیع کرده و نقشهای زیبا، و فرمایندهی آن کسرا اپرویز بود.

شعران و قندیل دو کوهند، آن را «تخت شیرویه» خوانند، به موصل است و آبادان. و بر این کوه چشمههاست و فواکه و طیور.

صیره کوهیست به صنعای عدن. چون ماه رمضان بینند، بر سر صیره آتش کنند، آن گه بر کوه مخلاف، آنگه بر کوه ذی مکارب، آنگه بر کوه قراب، و به یک طرفت العین صد فرسنگ خبر برود به مسافت ده روزه راه.

جبل طما کوهیست عظیم به حضرموت. بر ذروهی این کوه شمشیری، کس آن را از جای بر نتواند گرفت. بر آن کتابهای نبشته، کس آن را نداند خواند. و هر که قصد کند که آن تیغ بردارد، از هر جانبی سنگها اندازند به وی. چون بگذارد، سنگی نیاید. طلسم بود یا معدن دیو بود و بس نادر مینماید.

طور سینا در حدود مصر است، در صحرای تیه، میان قلزم. از این کوه آبگینهی فرعونی آرند. کوهیست معظم، مبارک، معمور. آفریدگار موسا را «تورات» داد بر آن کوه و آن کوه را از جای بر گرفت و بر بنی اسرائیل بداشت تا ایمان آوردند. و گویند اول کوهی که خدا را سجود کرد طور بود. و این کوه را شش هزار و ششصد پایه است و بر سر قلهی این کوه کنیسهایست «کنیسهی موسا» گویند، با ستونهای رخام کرده، درهای رویین و آهنین درآویخته، سقف وی از صنوبر کرده، بالای آن رصاص درکشیده. هیچ کس نتواند که بر آنجا خواب کند - که وی را بیرون اندازند. گرد بر گرد این کوه، شش هزار دیر است، از مصر خراج آنجا برند. امروز اینجا مقدار صد راهب باشد و معمور دارند و جایی شریف است و از جوانب آیند و بر آنجا دعا و تضرع کنند.

جبل طیرونای کوهیست در دریای هند. گرد بر گرد وی، سه هزار قنظره که ms394 از جوانب آن کوه آبها به آن درمیشود. و به قرب این کوه، سه هزار و تیرست و هفتاد کوه است که از آن یاقوت سرخ و کبود آرند. و اگر در هندوستان شگفت همین است که سه هزار نهر از یک کوه روان شود، تمام است.

جبل طیور کوهیست به رومیه. بر آن گنبدی، در آن سولاخی کوچک. ایشان را عیدیست. آن روز، هزاران هزار مرغ آنجا آیند و سرها در آن سولاخ میبرند و بیرون می آرند. پس یکی سر در کند و بالها را به هم میزند و بانگی بکند، دیگر مرغان بگریزند. آن روز را «شعانین» خوانند. و در کتابی دیگر این حکایت خواندم، این مرغ را «بوقین» خوانند وکوه را کوه «بوقین» خوانند.

عقیق و قیاس دو کوه است به یمن، از آن عقیق آرند. پارهای یابند هر یکی به بالای بیست من. بشکنند و در آفتاب نهند و تنورهای تابیده به سرگین شتر و در چیزی کنند که آتش به وی نرسد. چون تافته شد، نگینها سازند.

جبل فحم کوهی ست سیاه، سنگها از وی بکنند و سوزانند ماند هیزم. سه خروار به

جبل فنصوری کوهیست که از آن کافور آرند، در دریای هند. بر آن جانوریست کس آنجا نیارد رفت، از بانگ وی جانوران بمیرند. به آن حدود ماهیای باشد هرگه وی را بگیرند و از آب بیرون آرند، سنگی گردد درحال. و پیرامن آن کوه قومیاند بینیها را سولاخ کنند و حلقههای آهنین در آن کنند. بر این کوه صندل بود و جوز بویا.

جبل قاف را صفت کرده آمد. گرد عالم درآمده است.

جبل قبق کوهیست دراز به ارمینیه. درازی وی پانصد فرسنگ. پیوسته است به بلاد روم تا به خزر و الان. بر آن قومهای مختلف. آن را جبل ms395 «عرج» خوانند.

کوه قلال میان دریای روم است. خراب بود، آبادان کردند و در وجه مصالح افرنج نهادند. و اگر نه این کوه قلال بودی، مردم اسلام به رنج آمدندی از دست افرنج.

کبودان کوهیست به ارمینیه، از میان دریا برآمده. بر آن نمکی باشد براق و جلا دهنده، چون توتیا، و چشمههاست تلخ: اگر بر جیوه افکنند، سنگ گرداند. و سنگی بود آنجا سپید. با سرب بگدازند، قلعی گردد به حد نقره سپید. جبل کسیر کوهیست به حضرموت، از آن دارو و کندر آورند. میان وی و میان دریای عمان تیرست فرسنگ است. جبل لکام کوهیست به شام و بکشد تا به روم، دویست فرسنگ، تا عینالمدینه، آن گه به کوه بهرا و تنوخ، و برود تا به حمص. آن گه، کوه لبنان بود و بکشد تا به دریای قلزم. و زهاد بر این کوه باشند. و بقعهایست مبارک.

جبل نو شادآر به سمرقند است. دخانی از آن برمی خیزد و بر هم مینشیند، نوشادر میگردد. هر که در این معدن رود، بسوزد، مگر نمدی تر در پوشد. و این بخار از جایی به جایی رود، چون پنهان شد، جای دیگر بکنند، دخان ظاهر گردد. و چون دخان در پناه بود، سوزد، چون مکشوف بود، نسوزد. ولیکن نوشادر آن گه شود که در پناه بود، تا محتقن شود. و آن سه کوه است، «بیم» گویند: بیم اول و بیم میانه و بیم سیم.

جبل نیثلا، به هند و هرکند. از میان دریای هند برآمده است و بر آن چشمهای، آب را پراکنده میکند در هوا. به شب، همهی قطرهها سنگ سیاه گردد و اگر به روز پراکنده کند، سنگهای سپید گردد.

جبل واروی هزار و هفتصد کوه است، معدن فیل است، بر آن فیلان گردند، ولایتی فراخ است. ملک آنجا زنان باشند. هرگه زنی بمیرد، یکی را به جای وی بنشانند.

موسا ابن مبارک سیرافی گوید من در مملکت این زن برفتم و خواستم که ملک او بینم. مرا بردند ms397 به ایوانی عظیم، در آن تختی نهاده، بر آن زنی نشسته، گیسوها فرو گذاشته، طوقهای زرین در گردن کرده، تاجی زرین به سر. چهارصد کنیزک بالای او استاده، هزار فیل در مربط او بسته.

جبل وقواق معدن زر است و جای ارواح و در آن حدود چندان زر بود که طوق سگان زرین کنند. و بر سر این کوه بوزینه بود بیشمار و در خانهها دارند و کار کنند و هیزم کشند و خانهها را روبند.

جبل یراعات سه کوه است به زمین ختل، بر هر کوهی منارهای کرده. در هر سالی سه شب، بر آن منارهها چراغ افروزند و کس بر آنجا نتواند رفت. چون روز بود، بر سر هر منارهای مرغی باشد که آن را «یراعه» خوانند. تا سال آینده ندانند که حال ایشان چیست. آن را «اکوان» خوانند. جبل یلمع سنگی ست چون آتش افروز دارد، و چون نزدیک روند، هیچ نبینند.

این قدر کفایت بود از صفت کوهها. آنچه در کتب معتبره یافتیم، نقل کردیم. و از آثار قدرت آفریدگار بدیع نیست. و ما فصلی یاد کنیم در خواص احجار. بدان که آفریدگار بخارات را در زمین مختلف آفرید: یکی مایی و یکی دخانی. و درهم آمیخته میشود، جواهرها میگردد ملون. بعضی عیونها، بعضی جوهرها، بعضی بسته شود، چون کهربا و لاژورد و عقیق و بعضی روان بود، چون نفت و قیر و جیوه و مومیای. و سر آن جز آفرید گار کس نداند. چنان که دندان شیر که استخوان فیل را بشکند که از دندان وی سختتر بود و چنگ شیر که پوستهای قوی بدرد. و آن خاصیتیست که خدای داند. به حکم آن که پوست گاو به کارد آهنین دشخوار توانند بریدن، شیر به چنگ آن را بشکافد. و چنان که ترکیب مغناطیس و باغض الخل و غیرهما. و علت آن جز آفریدگار کس نداند.

آحجار بسیار است. بلیناس گوید در حوصلهی ms398 مرغ خانگی سنگ زرد باشد کو چک. اگر بر انگشتری زرین نهند، هر که در انگشت کند، پیش خلایق محبوب بود. و در آشیان کرگس، سنگی بود چند جوزی. بر هر زنی که ببندند، بار بنهد. و این سنگ عزیز باشد و در خزاین ملوک بود. گویند خایهی عقاب بزرگ بود و زادن بر ماده سخت بود، مینالد تا نرش برود و این سنگ را بیارد، پیش وی بنهد، ولادت بر وی سهل بود. و این عجب نیست. اگر کهربا جذب کاه کند و مغناطیس جذب آهن، اگر سنگی جذب بچه ی مرغی کند، عجب نبود. و سنگی بود در حدود مشرق. چون در سرکه افکنند، شناو برد چون ماهی. برمقدار استخوان خرما بود. و بر ساحل دریای سیراف، صدفی بود مدور. اگر در سر که افکنند، متحرک شود و در میان سرکه میگردد. و این را من عیان دیدهام.

معدن الماس ظلمات است. طبع وی سرد و خشک است، به درجهی چهارم. و اگر در دهان گیرند، دندانها را بریزاند، به خاصیتی که در آن است. به سبب آن که جای وی جای اژدرهاست. و گویند الماس در چاهی بود و ماری بر سر آن و هر جانور که دیده بر آن مار زدی، بمردی. اسکندر بفرمود تا آینهای بکردند و به نزدیک آن چاه بنهادند. آن مار در آن آینه نگریست، بر سر عمودی نصب کرده. چو روی خود در آن آینه بدید، مار بمرد. اسکندر الماس را از آن چاه برآورد. این مقدار که در عالم است، از بقایای وی بود.

گویند الماس را در بوته با خون بز بگدازند، گداخته شود. و پارههای الماس همه مسدس بود. بعضی گویند به هندوستان کوهیست که بر آن ms399 نتوان رفت، «لیمو دره» خوانند، گوشت در منجنیق نهند و به آن اندازند، کرگس بردارد، پارههای الماس در آن دوسیده، بنشیند و آن را بخورد، پس پارههای الماس آنجا یابند. سنگی ست آن را باغض الخل گویند. اگر در سرکه افکنند، از آن بجهد. و علت این آفریدگار داند.

حجر بدحش جوهریست نفیس. معدن وی کوههای مشرق. بر آن چاهها میکنند و پارهها مییابند بزرگ و کوچک. و مرد پادشاه بر وی موکل و به ضمان دارند. بسد از چند نوع بود: سرخ و سیاه و سپید. به طبع سرد است و قابض. بسایند و بر جراحتها کنند، خون باز بندد. و در چشم کشند، تقویت دهد. و اگر در شراب کنند، دل را قوت دهد و روشن کند. در قعر دریا روید: چون درخت سپید بود، به دام آن را بکشند

حجر بیجاده نوعیست از جواهر. رنگی سرخ دارد. قیمتی کمتر از بدخش دارد. طبع وی گرم و خشک و معدن وی کوههای مشرق.

حجر پاز هر آجناس بود. از جمله یکی را در گردن مار یابند. و اگر مار را پاره پاره کنند نمیرد تا آن مهره را از پس گردن وی بگشایند. و آن را قیمتی بود. شربت وی زهر را از عروق بگشاید و پادشاهان ms400 بر سر خوان نهند. اگر در طعام سمی بود، از آن سنگ عرق برآید. و آن را «ختو» خوانند. بعضی گویند «ختو» سروی اژدرهاست که از آن دستهی کارد کنند و این معنی درست تراست. و در گردن خرغدهای باشد، آن را بردارند، متحجر شود، بسایند و بر کشتهی ذوات السموم کنند، زهر را از مسام بیرون آرد. و پازهر بسیار گونهاند، مانند دهنج که از خراسان آرند.

حجر تغزغز به ترکستان بود و به این سنگ استمطار کنند. این سنگ را آدمی نشناسد، مگر وحوش.

ابوالعباس عیسا ابن محمد مروزی گوید که صفت این سنگ شنیده بودم به ماوراء النهر ترکان دارند و به آن باران ببارانند. منکر بودم. تا پپرسیدم از ملک ترکان، بالقیق ابن حبوبه. گفت «بلی. کوهی ست بزرگ. آفتاب از پس آن برآید. و در آن ولایت، گرما سخت بود و مردم در سردابها باشند و آنجا وحوش و سباع از تشنگی و گرما رنجور باشند. آفریدگار الهام داده است آن وحش را که سنگی را شناسد، در بیابان به دم بردارد و سر بر آسمان دارد و زیوزهای بزند، حالی باران بیاید.»

و بالقیق گفت جد من قصد کرد که آن را بیند، به روزگار دراز رفت تا آن وحش را بدید. و از پس وی بدوانید تا وی را مانده کرد و آن سنگ را از وی بستد. و اکنون در دست پادشاه ماست. هرگه بر آفتاب دارد، ابری برآید و ببارد. و این معنی معروف است.

حجر جزع جوهریست سخت، اجناس مختلف: ملون، سپید و عودی و مخطط و منقش و منقوط و عسلی. حبشی بود و فارسی و غزوانی و باقری. و این از همه نیکوتر بود. تا فصی از آن صد دینار ارزد. و غزوانی بزرگ بود. از آن تشتها شاید کرد. اگر جزع در موی زن پیچند و بر سر وی نهند، حالی بزاید. و اغلب جزع ms401 به یمن بود و به هندوستان. و هر که نگینی سازد از جزع و بر آن صورت زنی بکند استاده بر دو گاو و در دست راست تازیانهای و بر سر زن طوقی مانند ماه و بر پشت نگین این حرفها بکند و بر حلقهی سیمین نهد، هر که از آن با خود دارد، زیرک گردد و کارهای نیکو از دست وی برخیزد. و این قول بلیناس است. و چون نگین کند، روز دو شنبه کند، ماه در برج سرطان باشد. و عرب جزع را به فال بد شمرند - که نام وی «جزع» است و «جزع» زاری بود. و بعضی گویند اگر جزع را میان دو شخص بنهند، هر دو را خصومت

حجر جمست جوهریست میان سرخ و سپید. خاصیت وی آن است که اگر از جمست قدحی سازند و از آن شراب خورند، مست نگردند و اگر پارههای جمست در قدح افکنند، همین فعل کند. اگر در زیر بالین نهند، خوابهای نیکو بینند. هر که نگینی جمست سازد و بر آن صورت مردی کند نیزه در دست و سپری در دیگر دست، کلاهی بر سر، و این نگین بر حلقهی زرین نشاند، به هر حربی که رود، ظفر یابد. و این نگین را روز سه شنبه سازد که قر ناظر بود به مریخ. و تا این نگین دارد، از سگ مرده و زنده حذر کند. جیوه را «أمالاجساد» گویند. و بدان که جیوه را بعضی از معادن آورند و بعضی از سنگ گیرند به آتش. دخان جیوه - مفرد -مردم را مفلوج کند و سمع و بصر را تباه کند.

دهنج سنگی بود سبز. از کوه مشرق آرند. طعم وی شیرین بود. در اکحال سایند، سپیدی ببرد. و نوعی بود که دیده را کور کند و ms402 آن دهنج فرنگی بود. بلیناس گوید هر که نگینی دهنج سازد و بر آن صورت کژدمی کند، هر زن که آن با خود دارد، بچه بیفکند. و اگر دهنج را بسایند و در دوغ کنند دو جو و بر زخم مار کنند، زهر را به خود کشد.

حجر ر خام سنگیست سپید مطیع. از آن عمودها و بناها کنند. بلیناس گوید اگر از رخام نگینی کنند روز چهارشنبه، بر آن صورت مردی، در دست چوبی و در دست دیگر کوزهای بیدسته و این صورت را دو بال بود استاده و بر سر او شاخی، بر او خروسی و بر پهلوی راست این صورت چهار حرف «را» و «ها» و «ها» و «ها» و بر انگشتری سرب نشانند، هر که این خاتم دارد فراموشی از وی برود. و تا این انگشتری دارد، ترب نخورد و باد در آنبوبه نکند.

(و بدان که ما این چند خاتم یاد کنیم، اگر چه عقل قابل این نباشد که صورتی کردن و خروسی بر سر وی هیچ معنی ندارد و از هیچ وجهی فایدتی نمیبینیم در آن. اما به حکم آن که حکما را عالم تر از خود میدانیم، استخفاف به قول ایشان روا ندیدیم و چنان که گفته بودند و نبشته، ایراد کردیم.)

جوهر زاج انواع است و جوهر شگفت. بعضی از کوهها آورند و بعضی از چشمههای آب که فسرده شود، زاج میگردد. چون در آب افکنند یا در شراب صافی کنند، قدری بر آب مازو نهند، سیاه کند. اگر به آب زاج بر خایه بنویسند و بریان کنند، چون پوست خایه باز کنند، بر سپیده نقش سیاه بود. و سبب تولد زاج در زمین حرارت آفتاب است که مستولی شود بر جوهر زمین و بسوزاند و آب بر وی بگذرد، بسته گردد، زاج شود. اگر بر سنگی سخت آید و آفتاب وی را بسوزد و آب بر وی بگذرد، نوشادر گردد. و ms403 زاج سمی قاتل است. شش را بسوزاند. و در آن منفعتهاست. صبع

جوهر زبرجد هم زمرد است. و بعضی گویند زبرجد نام جواهرهاست آمیخته.

جوهر زجاج جوهریست لطیف. از سنگ میگیرند. و نیکوترین زجاج «فرعونی» بود. از مصر آرند. و این جوهریست مطیع. رنگها را قبول کند و صبغ پذیرد. اگر نحاس سوخته بر زجاج نهند و بگدازند، سرخ گردد چون لعل. اگر قلعی بر وی نهند و بگدازند آزرق گردد.

و هیچ جواهر در آب چندان نماند که آبگینه. و اسکندر می خواست که منارهای کند در دریا. همهی سنگها و جواهرها را در آبنهاد و پنج سال بگذاشت، آن گه بر آورد و برکشید: از همه اوزانها بکاسته بود، مگر از آبگینه. پس منارهی اسکندریه را بنیاد نهاد از آبگینه.

زر اصل وی از آحجار است. جوهری عزیز و بر آتش صابر. هرگز بنکاهد و نپوسد. اگر در دهان گیرند، بوی دهان خوش کند. اگر میلی زرین کنند، نور چشم افزاید. داشتن زر با خود به مهرهها و حلیهها، دل را قوت دهد. اگر مقداری در معجون سایند، دل را قوی کند و وسوسه از دل زایل کند. اگر به سوزن زرین گوش را سولاخ کنند، ملتحم نشود. اگر به زر داغ کنند، به چهل روز زودتر نیک شود از آن که به داغ آهنین کنند. اگر زر بسایند و در چشم کنند، روشنایی دهد.

معادن زر بسیار است. در حدود یمن شهریست آن را «غانه» خوانند. هر روز بامداد، خانهها را بروبند و خاک را بگدازند، به قدر فراخی خانه زر بگیرند کم و بیش - یک دانگی و یک دیناری کم و بیش. شهریست آن را «کله» خوانند، به هند. معدن زر است، بر کوهی. عروقهای زر درفشد به شب و به روز از شعاع آفتاب ندرفشد. ms404 پس در شب چون درفشد، گل تر بر آن زنند و به روز آن را بکنند و بردارند. به زنگبار، جزیرهای ست بر آن زر روید مانند زبان گاو. آنجا مورچه بود بزرگ، چنان که شکم آدمی بدرد. و راهی باخطر و گردابی در پیش. و در آن حدود، پلنگ باشد بسیار. مردم همه پوست پلنگ پوشند. به ترکستان، چشمهایست، میزاید از زمین آب گرم.

و بدان که زر تولد کند جایی که بخاری بود، کبریتی و زیبق متساوی و درهم آمیزد. چون نضج یافت و برودت بر آن آید، منعقد گردد، زر شود، پس زر به حد اعتدال رسد، نه به آفتاب و آتش بسوزد و نه در آب و خاک بکاهد و بپوسد و نه از باد بریزد. و گویند که مس زر پیر است که بر وی بیش از چهار هزار سال بگذشته بود.

جوهر زر نیخ سنگیست مانند زر و براق و در کیمیا به کار دارند. قدری از آن در دیگی افکنند، همهی گوشت را بگدازد. و آن سمی قاتل است.

زهرد جوهری ثمین است. و از چند نوع بود: قبطی و ریحانی و صابونی. و اغلب شکسته بود. معدن او کوههای مشرق بود. و آنجا که زمرد بود، معدن زر بود. طبع زمرد گرم و خشک است و دافع همهی زهرهاست. شربت وی دو جو بود: بسایند و در دوغ علیل را دهند که زهر خورده بود، به بول از وی جداگردد. بعضی گویند که چشم افعی بر زمرد آید، کور گردد. و من از ملکی شنیدم که گفت «دروغ گویند این را - که من امروز این نگین را بر چشم ماری میسودم، هیچ اثر نکرد.)

گفتم «مگر نه افعی بود.»

گفت «افعی چه گونه بود؟»

گفتم «چشم وی دراز بود.»

معزمی را بخواند و ms405 افعی را بیاورد.

زمرد بر چشم وی مالید، دیدهی وی آب شد و بچکید. زمرد را معدن ظلمات است و اسکندر بیرون آورد و این همه بقایای آن است. بعضی گویند زمرد به مصر باشد، به شهری که آن را «قبط» گویند.

سرب جوهریست از شهری آرند آن را «کله» خوانند، در هندوستان. و سرب

شادنه را «حجرالدم» خوانند. بلیناس گوید اگر روز سهشنبه نگینی کنند بر آن صورت مردی برهنه، بر دست راست وی زنی استاده، موی بازپس افکنده و مرد دست بر گردن زن نهاده و بازپس مینگرد و زیر قدم ایشان این حرفها نبشته، «عین»، «حا»، «حا»، «حا»، و بر انگشتری نهد آهنین و زبان غواص در زیر این نگین نهد، تا دارد، محبوب بود. و آب را بر آتش نریزد و آتش باز نکشد و از سگ حذر کند تا این خاتم دارد. شبه سنگیست سیاه. از آن مهرهها سازند. بلیناس گوید اگر از شبه نگینی سازند، بر آن صورت مردی استاده، ماهی در دست گرفته و سوسماری در زیر قدم، و این نگین را بر انگشتری از سرب نهند و قدری مورد زیر نگین نهند، از حشرات ایمن بود و جامهی سیاه نپوشد و بر خر ننشیند و پیرامن مار نگردد. ms406

صدف در بحرین بود و در عمان و عمان به دریای محیط پیوسته است. به وقت ربیع برآید که بادها آید و دهان باز کند و بر مثال کبوتر بود و قطرهها در دهان گیرد و به زیر شود، بعد از هفت روز برآید پیش آفتاب و باد و نسیم صبا به خود کشد تا گرم شود، آن گه با قعر رود تا وقت نماز دیگر. چون خنک گردد، برآید تا وقت غروب آفتاب. چهل روز چنین میکند تا به باد صبا پرورده شود، آن قطرهها در شکم وی منعقد گردد و مروارید شود و تا دیگر سال به بالا نیاید و به آن قانع شود و همهی تن صدف رنگ مروارید گیرد. چون غواص وی را بگیرد، ضرر غصه به جگر غواص رسیده است، به

طلق حجری ست سپید، براق. به نقره ماند به پاکی، به رنگ مروارید ماند. طبق طبق بود. آتش به وی کار نکند و آتش همهی اجساد را بگدازد مگر طلق را. و طلق در سرکهی کهن خمیر گردد و به برف ویخ گداختن گیرد، مانند شیر سپید شود. و این شگفتی است که به آتش بنگدازد و به یخ گداخته شود.

و اگر این شگفتی از شهر دور خبر دادندی که سنگی هست بر این صفت، عقلا قبول نکردندی. و این دلیل است بر دیگر غرایبها.

عقیق سنگی ست سرخ، براق، در حدودیمن. چون در انگشت دارند، انده از دل ببرد.

غرزی اجناس است: سرخ و سبز و عودی و نفتی. و از زمین حجاز آرند. داشتن وی مبارک بود.

فولاد از قول حکما از بخاری خیزد زیبق و کبریتی. با غباری آمیخته مانند دودی منعقد گردد. معادن وی ms407 بسیار است، اما نیکوترین معدن وی هندوستان است و یمن و هری. و به هندوستان، آهنی باشد از آن کاردی کنند، چون بر جانوری زنند، بکشد و خون نیاید. اگر پیکانی کنند و بر چوبی زنند، آتش در آن افتد، آهنها را جذب کند، در آتش سیاه گردد و چون شعلهی آتش افروزد، برابر به زر دهند. و ملک مهراج را به هند شمشیری بود از این آهن، مانند آتش. و این فولاد اندک بود و آن قدر از آن ولایت بیرون نیاید و بازرگانان آن را بجویند. و به هندوستان، سنگ آهن را میگدازند و در زیر سرگین کنند روزگار دراز، تا هر چه جوهر خاکی بود پوسیده شود و آن چه صافی بود مشبک بماند. باری دیگر بگدازند آن را، «بلارک» خوانند.

بلیناس گوید یک جزو آهن فولاد و یک جزو مس و دو جزو زر بگدازند و از آن نگینی سازند و بر آن نقش صورت کژدمی کنند و بر سر وی نقش کند این کلمه بر این صفت خ و هر که آین انگشتری دارد و بر زخم کردم نهد، ساکن گردد.

فیروزج جوهریست فرخ دارند. بامداد که چشم بر وی آید، نور دل زیادت کند. در معجون کنند، ضرر سمها دفع کند. در اکحال کنند، روشنایی دهد. حکما گفتهاند اگر نگینی کنند از فیروزج و بر آن صورت زنی کنند دراز گیسو و دو کودک در کنار دارد و این نگین بر نقره نشانند و با خود دارند، ms408 از جادویی ایمن باشند.

قلقند وقلیمیا سرب باشد و خبث از آن زر و سیم. در جراحتها به کار دارند. سمی بود قاتل. و همچنین قلقنطار.

حجر قی سنگیست به مصر. هر که در کف گیرد، قی کند. چون از دست بنهد، ساکن گردد.

حجر کبریت را «ابوالاجساد» گویند و زیبق را «ابوالارواح» و به این «اجساد» زر و سیم و مس و آهن و قلعی خواهند. در علم کیمیا به کار دارند. و کبریت و جیوه اصلی عظیم باشد. معدن کبریت در عالم بسیار است. به حد رام هرمز، چشمهایست همه شب درفشان بود، کبریت از آن آرند. اگر جای دیگر برند، ندرفشد و در معدن درفشد و نسوزد. اصل وی بخاریست دخانی، در زمین بحرا نیابد که به هوا پیوندد، مدت دراز بماند، جامد گردد. به غایت گرم است. چون بخار کبریت به چیزی رسد که در وی رطوبتی بود، رطوبت وی بردارد و با خود به بالا کشد و اگر آن رطوبت حامل لون بود، لون را باطل کند و از این سبب، بخار کبریت لونها ببرد. و بر کوه دماوند چشمههای کبریت است بر سر قله و سر قله به مساحت صد جریب است. گرد بر گرد هر سولاخی، کبریت بود چون زر. بخار از آن سولاخها برمی آید و بر هم مینشیند و گوگرد میگردد.

کهربا صمغی بود از آن درخت جوز، بسته میشود، آن را «سیدالکباریت» خوانند. آتش زود درگیرد. به دست بمالند و گرم کنند، کاه را برباید. و علت این آفریدگار داند که قوهی این جذب وی از چیست.

گویند که چون اسکندر عالم را بگرفت، ملکی بود به هند، نام وی کید، قصد وی کرد. پیغام فرستاد که «قصد مملکت من مکن - که تو را هدیهای فرستم: قدحی که هر چند که از آن بخورند تهی نشود و اگر بریزند، به یک زمان پر گردد.»

اسکندر گفت «اگر راست ms409 گویی، مملکت تو زیادت کنم. و حکا را پیش من موقعی بود زیادت.»

پس قدحی را به وی فرستاد. چندان که آب از وی میخوردند، دگربار پر میشد.

پس، از حکیمی پرسید که «این قدح را علت به من بگو!»

گفت «این قدح را از جواهری کردهاند جذاب، چون کهربا و مغناطیس - که یکی آهن کشد و یکی کاه. این قدح بخارات از هوا میکشد. هرچه لطیف بود، در آن جمع میشود.))

اسکندر را عجب آمد از این صنعت. و بدان که هر که کهربا با خود دارد، از یرقان ایمن بود و بچه در شکم نگاه دارد. اگر بسایند و باد در آن دمند و به آتش اندازند، برافروزد و بوی خوش دارد. به طبع گرم است. در معجون کنند، دل را شاد کند و خفقان ببرد. و در وی شعاعیتیست، روح را سود دارد. اگر بگدازند، چون روغن گردد.

و سندروس نوعیست از کهربا. و معادن وی در حدود چین است، در ولایت روس. و گویند در روس چشمهایست برمی آید و باد بر وی میزند و منعقد میشود، آن کهربا نیکوست.

حجر لاژورد جوهریست از کوههای مشرق آرند. دو کوه است، یکی بدخشان، بدخش آز آن آرند و یکی «جرم» گویند، لاژورد از آن آرند. اگر لاژورد را در آتش افکنند، مانند آب شود و اگر جوهری دیگر گدازند که از گداختن خشک شود، لاژورد بر آن افکنند، نرم گردد. و لاژورد زر را جذب کند و همیشه رقم زر بر وی بود که از سنگ و خاک به خود کشد. گرم و خشک است و دل را سود دارد. کسی که از هولی

حجر لعل جوهریست سخت، بر آتش صابر. و لعلی باشد که روشنایی افکند و به سرندیب باشد. و نقد سرندیب لعل بود ms410 و زر را حرمتی نباشد، همچون درم رود. و لعل درفشان گاو آبی آرد و به شب به آن چراکند، مرد کمین کند و گل سرخ بر سر آن زند و بردارد. و از خواص لعل آن است که در دهان گیرند، تشنگی بنشاند. و از کوه رهون می آرند.

لؤ لؤ جوهریست خجسته و نافع. و در آکحال باشد، روشنایی چشم دهد. اگر در معجون سایند، دل را تقویت و تفریح دهد. بعضی زرد بود و بعضی سیاه و بعضی سپید. علت زردی و سیاهی آن است که صدف به تموز بیرون آید و بخاری فاسد به وی رسد. و طبع لؤلؤ سرد و تر است به درجهی دوم. خون دل صافی کند. و مروارید استخوان است، از آتش سوخته شود، بوی خوش وی را تباه کند. در همهی عالم جز به دریای کیش و بحرین که از عمان است جایی دیگر نبود. صدف را بسایند و بر مردگان ریزند، نپوسند. و در سنهی خمسمائه، صدف از دریای عمان برمید و مروارید گران شد، به سبب آفتی که به وی رسید، و به دریای قلزم افتاد. و در قلزم غواص نتواند رفت - که بعید القعر است و نهنگ بسیار بود. و سبب رمیدن وی از دریای عمان آفریدگار داند. و پس از آن، باز آمد. و غواص در عمان دو جره در پای بندد تا به قعر رسد و در قعر، روشنایی بود، میبیند که صدف میرود و می گیرد و در چیزی میکند. جوهر مرجان «کامه» و «بسد» خوانند. در دریای فرنگ بود و در دریای روم بود. و گیاهیست در قعر دریا روید و چون درختی شود و چون بر خشک آید، سرخ و

جوهر هرداسنگ خبث نقره است. سمی بود قتال. اگر قدری در تنوری افکنند، همهی نان بگنداند.

حجر مرقشیشا «حجر روشنایی» خوانند. در چشم کنند، روشنایی دهد، اگر نیک سوده بود، و ms411 الا عمل نکند. اگر بر گردن مصروع بندند، نترسد. اگر از آن نگینی کنند و در زیر نگین صورت عقربی کنند و پر خطاف در زیر وی نهند و بر سیم نشانند، هیچ جمنده بر وی کار نکند. و گشها را ساکن کند. و سنگیست ملون بر شکل قاطون. اگر بر آن نقش کنند صورت امردی، در دست راست چوبی، بر سر آن سیبی، و بر پشت نگین این حرف کنند ع، هر که با خود دارد عزیز باشد و در خواب عجایبها بیند.

و ما این خاتمها را از قول بلیناس آوردهایم و حکم این آفریدگار داند که چون است.

مغنا طیس سنگ آهن به خود کشد. عمل وی آن گه بود که یک من بود. قوت در جان دارد. آهن را از پس طبق مسین به خود کشد. اگر بکوبند و بر جراحت کنند، ریم را به خود کشد و پیکان را بیرون آرد. معدن وی در قعر دریاست. و کشتیها را به میخ آهنین نبندند، به حکم آن که مغناطیس به خود کشد و کشتی را بشکند. اگر مغناطیس را به آب سیر بیالایند، جذب نکند و همچنین لعاب روزهدار یا خون تنش. مغناطیس اگر بر دست گیرند، نقرس را ساکن کند و زن بار بنهد. طبع وی جلاکننده است. آن را که ساو آهن داده باشند، شربت دهند دو جو از مغناطیس، آز عروق وی به درآورد. هندوان از آن چیزهای شگفت کنند. خانهای از مغناطیس بکردند و بتی آهنین در آن بردند، مغناطیس آن را از شش جهت جذب میکرد تا معلق در هوا بماند. گویند هندویی بتی بتراشید از مغناطیس و وی را به خون زن حایض بیندود، اشارت به ابر کرد، حالی ابری و بادی عظیم برآمد. پس آن را به آب گرم بشست، باد ساکن شد. اگراز مغناطیس نگینی کنند بر صورت دختری که دو جناح دارد، در دست راست دره و ms412 در چپ تازیانهای و در زیر پا چرخی و بر سرب نشانند، هر که با خود دارد در حفظ افزاید. به مصر کوهیست، هر که کاردی یا شمشیری از غلاف برکشد، کوه از وی بستاند و برنگذارد. و کار مغنا طیس شگفت است در جذب کردن و دیگر جواهر جذاب را دلیل بود.

گویند ملک هندوستان لعلی عظیم به عزیز مصر فرستاد و وی رانمود که «در خزاین ما آمثال این جواهر بود»

این معنی از بهر آن گفتم که در جواهر معانی جذب باشد و علت آن خدای داند.

ملح جوهر عزیز است، اسباب فساد را دفع کند، حافظ ادویهها و مایعات بود. تا گوشت در صحبت وی تباه نگردد. طعام ها را هضم کند. و به قهستان ملاحه است چهار فرسنگ در چهار فرسنگ. آبهای نواحی آنجا جمع شوند. چون وقت ربیع بود، آبها باز بندد، آن جمله در آنجا نمک گردد و آن را میبرند.

معدن مومیای در کهفی باشد، بر کوهی. به آرجان آبیست از کوهی برمی آید قطره قطره، چون عرق سپید، و بر این کهف در آهنین آویخته و نگه میدارند تا سال آینده. پس رؤسا حاضر شوند و شخصی برهنه فرو رود و جمع کند، چندان که تواند در قاروره کند. شربت وی جویی بود. خاصیت وی آن است کسی را که استخوانش شکسته شود، بازخورد، حالی بر سر آن زخم آید، حالی ساکن شود و شکسته را جبر کند.

جوهر نحاس جوهریست شریف. تولد وی در زمین بود، از بخار زیبق و ms414 کبریتی، در غایت صفا. و نضجی تمام یافته، ولیکن به آتش سوخته شود. نحاس سوخته بر جراحت ها کنند، گوشت رویاند و در اکحال کنند، جلادهد. اگر بخورند، قتال بود. اگر در سرکه نهند، سبز گردد و زنگار شود. معدن نحاس شهر کابل است. از دخان وی توتیا گیرند. و همهی توتیا از مس گیرند، مگر توتیای هندی که از قلعی گیرند. بلیناس گوید اگر نگینی کنند از مس پاک و بر آن صورت شیری کنند و نام «اسد» بر آن نویسند و صورت ماه و یک ستاره بر آن کنند و نقاش سخن نگوید، هر که با خود دارد از قولنج ایمن بود.

نوشادر بخاری گرم است. منعقد میشود، آب را سرد کند. آتش را بکشد، به خلاف گوگرد. اگر نوشادر را در میان آب کنند، به تابستان یخ بگیرد.

حجر ورد سنگیست سیاه. اگر بر آن صورت مردی کنند استاده، در دست راست اژدرها گرفته و در دست چپ غربالی و به زیر نگین این حرف بکندا و ب ر وبر انگشتری سرب نهد، هر که با خود دارد، علمهای باطن بر وی کشف بود و از دیو ایمن بود. و این سنگ محک است.

(و در دل گاو استخوانی بود عصبی، آن را برآرند، چون سنگی گردد. اگر شیری بر آن نقش کنند، مردی برهنه بر آن نشسته، گیسوی شیر گرفته و دنبال شیر چون طوق بالای مرد درآورده، سر دنبال چون سر سگی دندانها پیدا کرده و بر انگشتری زرین نهند، هر که با خود دارد مقبول بود. و اگر به این مهر سه موم را نقش کنند و هر یکی در گوری پنهان کنند و بعد از یک هفته برآرند و بر مصروع ms415 بندند، بعد از سه ماه عافیت

یاقوت جوهریست سرخ و زرد و کبود. سرخ از همه نیکوتر بود و از همهی جواهر سنگی تر، بر آتش صبورتر. در معاجین کنند، تفریح و تقویت دل کند به غایت، تا حدی که اگر در دهان گیرند تفریح کند. خاصیتی از آن تنویر که در وی است. و همهی جواهر در آتش بگدازد و بشکند، مگر یاقوت رمانی. طبع وی گرم و خشک، به درجهی رابع. هر که با خود دارد، از طاعون ایمن بود. یاقوت از زر و سرب سنگی تر بود. معدن وی کوه رهون است، به سرندیب که آدم به آن فرو آمد، و در میان دریاست. هر که یاقوت با خود دارد، خون در تن وی صافی کند و از خمود و سکته و صرع ایمن بود.

حجر یرقان سنگی بود در آشیان خطاف یابند. هر که را یرقان بود، بر خود بندد، یرقان از وی برود. و اگرکسی خواهد که این سنگ را به دست آرد، بچهی خطاف را به

اسکندر گوید در شکم خطاف دو سنگ یابند: یکی سپید و یکی سرخ سپید بر مصروع بندند، سود کند. سرخ به فزع سود دارد.

حجر یهود سنگیست چند فندقی، مخطط. بر کوهی روید، چون زیتون. به دست جهودان کنده شود. آن را بسایند، شربتی از آن دانگی بود، سنگ را در مثانه بگدازد و مثانه را پاک کند. معدن وی کوه طرابلس بود.

این باب تمام از قول حکا گفته آمد. آن چه یافتیم در کتبها ایراد کردیم و آفریدگار داناتر به حال آن و به حال جملهی احوال. و ما در صخرهها بابی بگوییم. بدان که صخرهها در عالم بسیار است و ما آن چه شگفتی دارد یاکتابتی بر آن یافتهاند ذکر آن در این باب بگوییم، از ms416 بهر افادت.

اول صخرهی بیت المقدس است. شریف است. گویند چون آدم از آسمان به زمین آمد، به هندوستان، رنج و کراهیت دنیا به وی رسید و از روح و نسیم بهشت یاد آورد. بگریست و به سجود رفت و پیشانی بر صخرهی بیت المقدس نهاد. آفریدگار آن را سجودگاه جهانیان کرد و قبلهی صد و بیست و چهار هزار پیغامبران کرد. و آن صخره در میان مسجد بیتالمقدس است. و د کانی کردهاند عظیم. داوود پیغامبر کرد: تیرست آرش در صد و پنجاه آرش، بالای وی شش ارش، از بن دکان بر صخره شش ارش، هر ارشی یک درجه. و صخره بر بالای این دکان نهاده.

آوردهاند که روز قیامت، اسرافیل بر این صخره استد و صور در دم گیرد. و آن

صخرهی موسا سنگی بود شریف، چندان که سر آدمی. بنی اسرائیل از وی آب خواستند. درماند. آفریدگار وحی کرد که عصا بر این سنگ زند. بزد، دوازده چشمهی آب از آن روان شد، به عدد قبیلههای وی.

و گویند که موسا مردی بود به شرم و کسی اندام وی ندیدی. بنی اسرائیل گفتند «مگر موسا را خایه بزرگ است، از آن خود را پوشیده میدارد.»

روزی غسل میکرد. جامه را برکند، بر این صخره نهاد. صخره روان شد و موسا از پس وی میدوید برهنه، تا به میان قوم آمد. وی را بدیدند، بدانستند که در موسا این عیب نیست. پس چند عصا بر آن سنگ زد، از هر زخمی چشمهای روان شد.

صخرهی اسکندریه آن بود که ذوالقرنین قصد ظلمات کرد و در آن رفت و از آن سوی بگذشت. ملکی را دید استاده، چشم بر آسمان افکنده، صور در دهان گرفته. گفت «ای آدمی، تمام نبود تو را عالم روشنایی، ms417 تا قصد ظلمات کردی؟» و سنگی به وی داد و گفت «تو را در این سنگ فایده بود.» پس ذوالقرنین آن سنگ را برکشید تا وزن آن بداند. برابر آن، صدچندان، سنگها برداشت، بر همه زیادت آمد.

خضر گفت «ای اسکندر، یک مشت خاک در مقابلهی این صخره کن!» یک مشت خاک در مقابلهی آن صخره کرد، راجح آمد. گفت «در این چه حکمت است؟» گفت «مینماید تو را که از مشرق تا به مغرب بگردیدی، سیر نگشتی. چون خاک را بر سر تو کنند، سیر گردی.» ذوالقرنین بعد از این، از تکاپو کم کرد و به عبادت مشغول شد، تا از دنیا رحلت کرد. اوزاعی گوید بر در شهر اسکندریه، صخرهای یافتند، بر آن نبشته که «آدمی را

و به جانب دیگر نبشته که دنیا میگوید «ای حریص، چند رنج بری بر من؟ - که از من کس خرمی نیافت و هر که عیب من بداند، به گرد من نگردد.»

و بر جانب دیگر نبشته «هر کس که مرا دید و بر آخرت اختیار کرد، آن شخص بدبخت باشد.»

و بر کوه آروند، صخرهایست عظیم و بر آن دو تاق بکنده مربع، بر آن کتابها نبشته، به خطی بدیع. آن را «نبشتهی خدایان» گویند. و اسکندر به همدان بگذشت، این صخره را بدید، آن را نمی دانست خواندن. از امم مردان را بخواند، کسی نمیدانست. پس، یکی را آورد معمر که آن خط را میدانست.

گفت نبشته است «من ms418 دروغی بگفتم، آفریدگار مرا در زیر این صخره بازداشت تا عبرت خلق شدم.» این حکمت ناطقه بگیرید از این صخرهی صامته.

و من این صخرهها را دیدم، سطرها بعضی سربالا نبشته است و بعضی سرنگون. و جای میخ مینماید که تاریخ پادشاهیست یا نشان گنجی و حادثهای عظیم.

و سلیمان بر این تاق رسید، بر سر آن کرگسی دید. از وی پرسید که «این تاق کی کرده است؟»

گفت «از پدر و جد خویش شنیدم که کس نداند که بانی این تاق کی بود.»

و این تاق دو تا بود: یکی بر قلعهی شهرستان و دیگر در کویچهی آل سوری. این عرض وی بود.

جریر ابن عبدالله گوید به فارس بودم، به شهری رسیدیم، ما را راه نمودند به غاری و گفتند «مالهاست.» آنجا رفتیم. سلاحهای بسیار یافتیم. پس، آزجی دیدیم، در آن صخرهای عظیم، بر آن سریری زرین، بر آن شخصی که هرگز زشتتر از وی صورت ندیدیم، بر وی حلههای زنگار گرفته. و منظری هایل دیدیم. و بر آن صخره، کتابتی نبشته که کس آن را نتوانست خواندن. آن را همچنان بگذاشتیم. ولیکن از دیدن وی ما را عبرتها حاصل شد. بدان که اول مسجد مسجد بیت المقدس است. داوود آن را بنا کرد. طول وی هزار ارش و عرض وی هفتصد ارش. در سقف آن چهارهزار درخت. در آن هزار و هفتصد استون نهاده و از سلسلهها هزار و پانصد عدد از زر و برنج. و هر شب، هزار قندیل سوختی و هر سال هزارهزار ارش حصیر در آنجا کشیدندی. هفتصد مرد فراش داشت، پنجاه خنب زرین نهاده و پنجاه تابوت از آن «زبور» و چهارصد منبر در آن نهاده. و اکنون، سقف وی از قلعی است. و از دست راست محراب، کتابهای سودا، در آن صفت محمد رسول الله. و بر ظهر قبله، سنگی سپید، بر آن به سیاهی نبشته «بسم الله الرحمن الرحیم. ms419 محمد رسول الله. نصره حمزه.» و اندرون مسجد، سه کوشک کرده از بهر زنان. و در باب شامی ست قبهی نبی و مقام جبرئیل و قبهی معراج و قبهی باب داوود و سلیمان و باب خضر و باب توبه و باب حطه و در آن جای است محراب مریم و زکریا و باب رحمت و باب اسباط و باب اوتاد و باب یعقوب. و داوود مدت هفت سال بکرد. چون نوبت به سلیمان رسید، دیگر عمارتها کرد در آن بسیار. و فی الجمله مسجدیست عظیم و قبلهی صد و بیست و چهار هزار پیغامبر بود.

اول کس که جامهی کعبه پوشید تبع بود - اسعد حمیری: نطعها در آن پوشیدی هر سال تا باد و خاک در آن نیاید. چون نوبت پیغامبر رسید، جامههای یمانی پوشید. پس عثمان ابن عفان جامهی قبطی پوشانید. پس عبدالله ابن زبیر جامههای دیباج کرد و عود سوخت و کعبه را به عنبر و مشک بیندود و قنادیل زیت را روان کرد از بیت المال. و چون عمر ابن خطاب مداین را بستد، دو شمسهی زرین بیافت، به کعبه فرستاد و در آنجا بیاویخت و ستون میانین را به زر در گرفت. و عبدالملک ابن مروان دو شمسهی زرین و دو قدح زرین به آنجا فرستاد و درآویخت. ابوالعباس سفاح جامی از یاقوت سبز بفرستاد و درآویخت. و ابوجعفر منصور قارورهی فرعون را آنجا فرستاد. و ملک تبت صنمی زرین به مأمون فرستاد و گفت «من بت را به تو فرستادم و به دین تو ایمان آوردم.»

مأمون آن بت را به کعبه فرستاد تا در ms420 وجه عمارت کعبه کردند.

و از شرف کعبه یکی آن است هر که چشم را بر کعبه زند بگرید و بالای وی مرغ نپرد و گرد وی طواف کنند و همهی وحوش گرد حرم آیند، ایمن شوند و خاک حرم هر جا که برند، محترم بود و وحوش گرد آن طواف کنند. و به روزگار حجاج ابن یوسف، مردی خاک حرم را گرد میکرد و بیرون حرم میریخت و صیدها گرد آن خاک میگردیدند ایمن و وی ایشان را میگرفت. تا حجاج دست وی را ببرید و گفت «این چنین خیانت جهودان کردند - که آفریدگار ایشان را فرمود که روز شنبه ماهی نگیرند، ایشان روز آدینه دام مینهادند تا شنبه در آن افتادی، روز یکشنبه برکشیدندی. لاجرم، جمله را خوک و بوزینه کرد.»

و آبرهه - ملک حبشه - قصد کرد تا کعبه را بیران کند. لشکر آورد و شتران عبدالمطلب را غارت کرد.

عبدالمطلب پیش وی رفت و گفت «شتران من بازده!»

گفت «اگر خواهی، کعبه را در کار تو کنم.»

گفت «چه گویم؟ آن چه من دیدم کس مبیناد! از لشکر حبشه یکی نماند. سنگ بر سر ایشان ببارید و همه را کلاغ و کرگس بخورد.» ملک یکسوم گفت «چون بارید؟» پس مرغی بیامد و از بالای سر وی سنگی ms421 بینداخت و بر سر وی افتاد و به هر دو چشمش بیرون آمد و جان بداد. و از آن عهد، عظمت کعبه در دل عالمیان اثر کرد. و بدان که هر بندهای که بر بالای کعبه رود، آزاد گردد و گرگ آنجا آهو نگیرد و هیچ مرغی بر بام کعبه ننشیند مگر بیمار بود یا زخمی دارد، آن گه بر آن افتد. اما حجرالاسود هم اینجاست. و آن سنگیست سیاه، عالمیان دست بر وی نهند. و صفت حجر کردن معنی ندارد و شگفتی آن به چشم توان دیدن که وی در دلهای آدمیان چه تأثیر کند. و محمد ابن علی گوید «سه سنگ از بهشت در زمین است: حجرالآسود و مقام ابراهیم و حجر بنی اسرائیل.» و در آن زمان که حجرالآسود را از بهشت آوردند، سپیدی و روشنایی آن در غایتی بود که از مشرق تا به مغرب روشنایی و ضوء آن می تافت و اکنون آن چنین سیاه شده است. و سبب سیاه بودن آن از پیغامبر ما سؤال کردند. فرمود که «آن را سیاه ظلم و گناه کرده است.»

مسجد النبی مسجد مدینه است. طول وی صد و چهل ارش، عرض وی صد و بیست ارش، ارتفاع وی یازده ارش. عمر ابن خطاب در حصن اول آورد و آن را بنا کرد سنهی سبع عشره و محراب وی بکرد. پس عمر ابن عبدالعزیز چهل مرد از روم و چهل مرد از قبط با چهل هزار مثقال زر سرخ و چندین هزار خروار فسیفسا بفرستاد و عمارت آن کرد و یک صف بیفزود و ستونهای سنگین اندرون وی آهن و قلعی کرد. طول وی اکنون دویست ارش، عرض وی مثله. و صالح ابن کیسان مقصورهی وی بکرد در سنهی تسع و ثمانین، به سه سال. و مؤذنان مدینه از اولاد سعد، مولای عمار ابن یاسرند. و آن اول خانهی عایشه بود، آن را مشهد پیغامبر کردند.

گفت «مبادا ms423 که مرا این در دل یارد گذشتن. من کی باشم که جایی که پیغامبر باشد این تمنا یارم کرد؟ مرا به گورستان برید و دفن کنید و این سخن دیگر مگویید!»

و وی را دفن کردند به گورستان خلفای بنیامیه.

مسجد نوح بر کوه جودی است. هفده در دارد. از غربا خالی نبود. کس آنجا به کالای کس دست نیارد کرد و اگر کسی کالای کسی بردارد، راه پیش نبرد. چون متاع به جای باز نهد، راه یابد. در آنجا کودکان دلیلی کنند غریبان را و از هر یکی قراضهای ستانند. و اگر نه، گم شوند و راه باز نیابند. و این شگفت است.

مسجد موسا به سامره است. چندین هزار تختهای رخام و مینای ملون دارد. دیوار و زمین به آن بپوشند و درزها به برنج دمشق بگرفته. میخها به آن زده که بر هر میخی مبلغی خرج افتاده. منارهای دارد بلند، راه از این سو، چنان که اسوار به آن بر شود. بر سر مناره اسپی، چنان نماید که یک گنجشک. سالی، سر اسپ بیفتاد. کس آن را برنتوانست گرفتن. بفروختند. چندان بهای آن بود که بام مسجد به سیم در گرفتند. و در میان این مسجد، کاسهای سنگین نهاده، ملون، چندی ناخنناخن، و آن را نایژه چندان که آسیابی بگرداند. چون کاسه پر شود، همهی مسجد را از این جداولها روان شود، بعد از این به کاسه بازآید.

مسجد کوفه مسجدیست از آن نوح، در زاویهی کهفیست که آن را «غار تنور» خوانند و جایگاه آن بتان بود که قوم نوح پرستیدند: یعوق و یغوث و نسر و ود و سواع. و چون ابن ملجم علی را کارد زد، در آنجا وی را بگرفتند.

علی گفت «وی را بازدارید. اگر نزیم، قصاص من بخواهید و وی را بکشید. و مرا در این مسجد دفن کنید.» چون عبیدالله ابن زیاد مسجد را عبمارت کرد و بر هر ستونی ms424 هفتصد دینار خرج کرد،

مسجد یحیا به دمشق است. آن را «جیرون» خوانند. مسجدیست عظیم و قبهای عالی و محرابی شاهق. از صابیان به جهودان رسید، آنگه به یونانیان، آنگه به کافران. اول یحیا را در اینجا کشتند و سرش در اینجا نهادند. بعد، به عهد ولید ابن عبدالملک، زمین وی را رخام کرد و دیوار وی را به جزع بکرد و محراب را زرین کرد، مرصع به جواهر، و سقف را به زر کرد. خراج شام، هفت سال، به آن نفقت کرد. و بام وی به قلعی درگرفت و آب بر آن میگردد، چون به همهی رکنها رسد، آنجا فرود آید.

مسجد سلیمان بر یک فرسنگی استخر است. مسجدیست عالی. به نردبان آنجا بر شوند. در آن صورت سلیمان کردهاند و غلامان وی پیش وی صف زده و ده دیوارنگاشته که روی آدمی دارند و گوش فیل و دم اسپ. و مسجد معظم است و معروف.

مسجد داوود به بیت المقدس است. در آن گوری عظیم. تغارهای زرین کرده. آن را «کنیسهی قیامت» خوانند و «نمازگاه داوود». و آنجا عیدی باشد، سلطان حاضر شود هر سالی. آن گه، آتشی فرود آید از کوه و شمعی برافروزد و دیگر قندیلها برافروزند. پس، نامه نویسند به ملوک آفاق که فلان ساعت آتش آمد. اگر اول روز بود، فراخی بود و اگر نیمروز بود، کمتر بود و اگر شبانگاه آید، قحط بود.

مسجد عیسا را «بیت اللحم» خوانند، در ولایت روم. و نصارا قربانها آنجا کنند و هر سال در شبی معین، ms425 آتشی بیاید و در آن خانه قندیلی برافروزد تا به روز.

و سبب این آن بود که جهودان چون عیسا را بگرفتند و در آن خانه بازداشتند، چون شب تاریک شد، آتشی بیامد در آن خانه، معلق باستاد. و عیسا تا روزنماز میکرد، پس

2011

آفریدگار شبه عیسا بر وی افکند و او را در آویختند، پنداشتند که عیساست.

طول این مسجد دویست ارش است. ستونهای مسین کرده، دیوارهای برنجین. در آن چندان مال است که آفریدگار داند از جواهر و آوانی زرین. در پیش وی خانهای از زمرد بنا کردهاند، آن را «موضع قرابین» خوانند. بر در وی، دوازده تماثیل نهاده. وی را بیست و هشت در زرین و بیرون آن دیواری هزار و دویست آرش و بر وی دوازده دروازه از مس. نزدیک وی خانهای، آن را «بیت النور» خوانند. هرگه شب تاریک شود، به شب، آن کنیسه روشن شود. و شعاع عظیم بود در آن خانه. و این در رومیه است.

مسجد افریقیه معظم است و در آن ده ستون است از جواهر. ملک روم کسی فرستاد تا یک ستون بخرد به مالهای عظیم. ملک افریقیه نامه نبشت ««این مسجد رحمان است و مسجد تو مسجد شیطان است. این ستون اینجا اولاتر.» و جواب وی باز داد.

و این ستونها را پوشیده دارند به غلاف و روز آدینه غلاف بازگیرند تا مردم ببینند. و کسی که مار وی را بگزد، به سر کارد بتراشند و بر آن زخم کنند، سود دارد. در آن درختی، به وقت تیرماه از بلگهای وی عسل چکیدن گیرد، چندان که همهی شهر را کفایت کند. آن را حواریان عیسا نشاندهاند. سبب آن بود که ملک این ولایت حواریان را در این ms426 مسجد بازداشت و به زندان وی کرد و طعام نمیداد. آفریدگار روزی ایشان از این درخت کرد. تا روز دهم، ایشان را فرج آمد و آن مسجد و آن درخت را مصلا ساختند.

و ما پس از این، کنیسهها را یاد کنیم.

کنیسهی امتحان در بیت المقدس است. هرگه که به شک بودندی که «این شخص از اولاد انبیاست یا نه،» در آن کنیسه رفتی: اگر دست وی چرب گشتی، از اولاد انبیا بودی، اگر خشک ماندی، نبودی. و دیگی جوشیدی بر سر تختی. چون دو کس را خصومت بودی، دست در آن دیگ بردی: اگر باطل بودی، بسوختی، اگر برحق بودی، نسوختی. و سگی چوبین بر در این کنیسه بود: هرگه فاسقی یا جادویی آنجا رفتی، بانگ بر وی زدی و هر که تیری به وی انداختی، بازگردیدی و اندازنده را بکشتی. این همه سبب بلیت ایشان بود تا به آن پردههای ایشان دریده میشد، نه سبب احترام ایشان بود.

کنیسهی زیتون گنبدیست به روم، بر سر آن مرغی کرده از مس به صورت واصل. و واصل مرغی بود آواز لطیف دارد. بچهی وی آوازی کند حزین. هرگه که وی بنالد، دیگر مرغان زیتون آرند پیش وی تا میخورد. پس هر سال، در وقت معلوم، از هبوب باد آواز واصل از آن مرغ میآید و مرغان زیتون می آورند و بر آن مرغ مسین میریزند تا خرمنها از آن پرکند.

کنیسهی شریفه در رومیه است که ماریقطوس حواری در آن مدفون است. وی را «رأس الشهدا» گویند. درازی این کنیسه هزار و پانصد ارش است.

بیت صفر خانهایست که اسکندر کرد در مفازهای به مغرب - چهارصد ارش در چهارصد آرش. بنیاد آن صفر و ارزیز کرده و دویست درخت برنجین بر سقف آن افکنده، هر درخت چهارصد ارش، و به صفههای برنجین بپوشیده. و طریق بنیاد این چنین کرد که

کنیسهی صهیونه به بیت المقدس است. درازی آن یک فرسنگ در یک فرسنگ است و سمک آن دویست ارش. و مذبح قربان آنجاست. از زبرجد سبز. طول آن بیست ارش. بر پشت وی بیست تمثال نهاده از زر، درازی هر تمثالی ده ارش، چشمها از یاقوت سرخ. و هزار و دویست ستون از مرمر ملون، سه ستون از آن مسین. و این کنیسه هزار و دویست در دارد برنجین و چهل ستون از آن زرین، بعد از درهای آبنوس و عاج و قندیلهای بی عدد. و بدان که یاد کردن ما در صفت کنیسهی کفار آن است که بدانی که کفار تعظیم پیغامبران و شهدا و قربان که از اصحاب عیسا بودند چه گونه داشتهاند. پس مسلمانان اولاتر که تعظیم کعبه و مسجد الحرام و مشهد پیغامبر و اصحاب وی دارند.

کنیسهی غادر در حدود بلاد جبل بود.

و راهبی جوان نیکوصورت در آن بود زنان را از راه میبردی و فساد میکردی. روزی ابونواس آنجا رفت، طمع در این راهب کرد. و ابونواس مردی بود لوطی.

راهب گفت «ای ابونواس، آن چه تو از من می طلبی، من نیز از تو می طلبم.»

ابونواس گفت «شاید.»)

راهب با ابونواس لواطت کرد. ابونواس قصد راهب کرد. راهب گفت «من هرگز این کار نکردهام.»

ابونواس خشم گرفت و از این خشم، راهب را بکشت.

مقصود آن است که ابونواس آن چه به دیگران کرد بر خود بازدید و راهب جزای خویش ms428 بدید.

کنیسهی ملک در رومیه است و در آن چندان مال است که شرح آن نتوان کرد. آن را «میرون» خوانند. و ده هزار خوان و ده هزار کاسهها و هفتصد منابر و سی هزار صلیب، همه زرین، و هزار کتاب به زر نبشته. در آنجا نشستگاه ملک کردهاند. آن را «بساط» گویند. بر آن صورت انبیا - از آدم تا آخر انبیا، محمد. پنداری که در آدمی نگه میکنند. بر گرد بساط، صد ستون زرین، بر هر ستونی صنمی، در دست هر صنمی جرسی. هرگه دشمن قصد آنجا کند، جرسها بر هم زنند تا مردم بدانند و دشمن را دفع کنند. و کس نتواند که ایشان را قهر کند.

کنیسهی مینا در مصر است، بنا کرده از آبگینه و رخام. و از روم، هر سال، خروارهای زر آنجا آرند. در آن صورت انبیا کردهاند. اول هر ماهی که هلال باشد، صنمی بر آن است، بر تختی: دست را بجنباند، چنان که کسی گوید که «این ماه نیز رفت.» و کس علت آن نداند.

کنیسهی نار. در حد فارس، خانهای ساخته بودند و رهبانی آنجا نشسته و با آتش سخن گفتی و از آتش جواب مییافتی. تا نوبت به عرب رسید. اهل اسلام آن را بکندند. آنبوبهای سنگین دیدند، مقدار چهل آرش، بر سر انبوبه آزجی کرده و آنجا مردی پنهان شده و دم بر آنبوبه نهاده و سخن می گفتی و آواز ms430 در آنبوبه میآمدی و آواز از میان آتش بشنیدندی و مردم به آن مغرور شدندی. و کنایس بسیار است. چنان که در حیره کنیسهای بود شاهق، بر آن نبشته که «این کنیسه را بنا کرد ملک عمرو ابن منذر بر دست عمرو ابن حنان.» و در زیر این نبشته که

ابلق فرد حصنیست به تیما، میان شام و حجاز. موصوف بود به نیکویی و محکمی. بر آن حصن، ملکی بود نام وی سموئل ابن عادیا. مثل زنند به وفاداری وی. گویند شخصی زرهی به وی سپرد داوودی. دشمنی از آن وی بدانست. زره را طلب کرد از سموئل. به وی نمی داد. حربها کردند. پسر سموئل را ببرد و گفت «یا زره بده یا پسرت را بکشم.»

گفت «من امانت نسپارم.»

پسر وی را بکشت. و امانت از دست بنداد.

و گویند کس بر ابلق ظفر نیافت.

آبیض قلعهای بود به همدان، بر قلعهی شهرستان. سه حصن شهرستان را بود، سه حصن ابیض را بود. و این آبیض را دارا بنا کرد به همدان. و دارا زن و دختر را آنجا برد وقتی گرد عالم بگردید و با اسکندر حربها کرد. پس، نامه نبشت به وی که «خونهای بسیار ریخته شد و همهی عالم از آن من بود، تو بستدی. و من زخم دارم. فرزندان من به حصن ابیضند. ایشان را میازار تا من گنجها به تو فرستم.»

اسکندر جواب نبشت که ms431 «مملکت به تو باز دهم و از آن چه کردم بازگردم»

وی را همچنان خسته به اسکندر فرستادند.

اسکندر بگریست و سر وی بر کنار گرفت و گفت «ای شاه ایران، چه خواهی تا تو را دهم و زخم تو را علاج کنم؟ تو را بر من حق پرورش است.»

گفت ««آی اسکندر، من از ملک ناامید شدم. ولیکن تو را نصیحت کنم که خود را بزرگ مبین و هر چه بر دست تو برود از خود مدان و از من عبرت گیر - که مملکت به من نماند، به تو نیز هم نماند. و دختر من، روشنک، را هم به تو دادم. وی را نیک دار! و کهتران را بر مهتران مسلط مکن!» و جان بداد.

اسکندر هر دو وزیر را بگرفت و گفت «شما با دارا بدی کردید، با دیگران نیکی نکنید.» و هر دو را درآویخت. و گفت «الحمد لله که دارا بر دست ما کشته نیامد.»

و به استخر آمد و نامه نبشت به مادر خویش - به عموریه - که «قصد آبیض کند و دختر دارا را بیاورد به پیش من.»

چون وی را پیش اسکندر بردند، سخن وی بپسندید. وی را به عموریه برد.

و آن قلعه معمور بود و جای ملوکان بود. تا بختنصر قصد کرد که این حصن را بیران کند. نتوانست. بفرمود تا صورت همدان و ولایت او بنگاشتند. چون بدید، بفرمود تا سدی بکردند در پیش اروند، به بالای قلعه، به روزگار دراز. آبها که از اروند میآمد جمع میکرد در آن سد، ms432 تا بحری شد. و بفرمود تا شتر و گاو را در آن آب افکندند، تا آب زحمت کرد و سد را بشکست و بیفکند. آب بر قلعه زد و حصنها را بیفکند. قلعهی آبیض بماند. بر آن قلعه، زنی بود. پادشاه ولایت بود. کنیزک را گفت «آب بیاور!» آب بر سد قلعه رسیده بود. کوزهی زرین فروکرد که آب بردارد. آب در گذشته بود و نتوانست. آن را بیران کرد. و اکنون، آثار آن مانده است.

آران و آلان و سریر و قبق ولایتهاست به هم پیوسته. و از آران زر و نقره آورند و صورتها و جواهر. و یبروح از آنجا آرند. گیاهی ست بر شکل آدمی، گیسو دارد سرخ، زهری ست قتال. و دیار آران جاییست مبارک و پرنعمت و مردم وی به حمیت و دیندار، هوای درست، مردم شجاع.

آردن شهریست عظیم به شام و گرد بر گرد او شهر سوسیه و صفوریه و طبریه. و آن را نهری است. آفرید گار قوم طالوت را به آن امتحان کرد. و چاه یوسف و گور یعقوب به أردن است و مسکن یعقوب بر دوازده فرسنگیست. ارم قصریست نیکو. آن را بنا کرد شداد ابن عاد. و آفریدگار گفت «یاد کنید ارم را که ستونهای عالی داشت و در بلاد مثل آن نیست.»

و شداد ابن عاد هر چه در عالم زر و سیم و جواهر بود جمع کرد و به مشک و زعفران بنا کرد و غرفههای عالی بساخت و سامانهای آن به زرکرد و درختهای زرین نشاند و میوهها از جواهر ساخت و قصری عالی بکرد بالای وی پانصد ارش، مدور، به پانصد سال بکرد، و مالها را می فرستاد تا آن را جمله بساخت. خواست که در آن شهر رود، قدم بر دروازهی وی نهاد، جان بداد و به وی نرسید.

گویند که در مشرق و مغرب جوهری نماند و هیچ حلقه در گوش ms433 هیچ کس نماند که شداد آن را بستد و در آن نشاند. نشان دادند که «به فلان اقلیم، دختری حلقه در گوش دارد.» مردان را فرستاد و آن حلقه را با گوش دختر ببریدند و بیاوردند.

دختر بنالید. گفت «ای خدای آسمان، اگر خفته نیستی، ما را برهان!»

آفریدگار ملکی را بفرستاد که «خدا خفته نیست. اما هلاک شداد موقوف بود به این نالهی تو.» و بانگی بر شداد زد: زهرهاش بدرید و جان بداد.

گویند که هود پیغامبر به شداد آمد. وی را دعوت کرد. عاصی شد. صیحهای از آسمان بر وی زدند. وی با لشکر هلاک شد.

نه وی در آنجا رفت و نه لشکرش و نه از پس وی کسی در آن رفت و راه وی بر خلق پوشیده شد.

گویند که عبدالله ابن قلابه به طلب شتری رفت از عدن و به زمینی رسید از جوهر،

معاویه بشکست. بوی مشک برآمد.

معاویه کعبالآحبار را بخواند و گفت «در عالم هیچ جای شناسی که از یاقوت و زر ساختهاند؟»

گفت «بلی. ارم است.»

معاویه گفت «هیچ کس به آن رسد؟» گفت «نه. مگر یکی از امت محمد، صفت وی چنین بود که این شخص که بالای تو استاده است. در آنجا رفته است یا در شود.» معاویه از آن سخن عجب ماند و گفت «ای مرد، نیک آمدی. و لیکن ما را راه نیست در آن قصر.» و هزار دینار به وی داد.

و اهل تفسیر گفتهاند که «ارم ذات العماد» دمشق است. آرمینیه شهریست که آن را زرادشت مجوسی بنا کرد. و شیز را همچنین. و آتشخانهای که آن را «ذرخش» خوانند به ارمینیه بنا کرد. و این شهر ms434 را محمد ابن مسلمهی فهری گشاد، در عهد عمر ابن خطاب. شهریست پرنعمت و مبارک.

استخر به فارس است. دارالملک سلیمان است و لشکرگاه وی بود. و در بارگاه استخر، سراپردهی وی زده بودی، هزار میخ زرین با هزار طناب ابریشمین. صد طبل زرین زدندی به نوبت، با صد بوق، با صد سنج زرین. از همهی آجناس و از همهی حیوانات در خدمت وی بودندی، از جن و انس و سباع و وحوش و طیور. و از چهار سامان عالم، ملوکان خراج به وی دادندی. و از چهار سامان عالم، حملها به استخر بردندی. باد تخت وی برگرفتی از استخر، به نیمروز به شام بودی و نماز دیگر به عراق بودی و بامداد، بر تخت نشستی به استخر. ملوکان آفاق پیش تخت وی بر پای بودندی. جبرئیل از راست و ملکالموت از چپ، تا چاشتگاه بالای سر وی استاده بودندی. و پیغامبر در حق فارسیان گفت «اهل فارس: ملوک و آبنای ملوک و آحرار و آبنای

410

فارس جای جمشید و آکاسره و جهانداران است.

اسکندریه شهریست عظیم. آن را اسکندر بنا کرد. و عمرو ابن عاص گوید اسکندریه را به تیرست سال بنا کرد و سی سال چارو و نورهی وی میکردند.

عمرو ابن عاص والی بود بر اسکندریه. بفرمود که اهل وی را شمردند. دو هزارهزار مرد از قبط در آن بودند از خدم و از روم چهار هزار مرد. دیگران را قیاس نتوان کرد.

و رأس الاسکندریه عبدالعزیز ابن مروان را گفت اسکندریه به تیرست سال بنا کرده شد و سه هزار سال آبادان بود و سه هزار سال خراب بود. و هفتاد سال مردم برقع داشتندی به روز: ترسیدندی که نور چشمها برود از برق و شعاع دیوارها. صد سال چراغ نگرفتند به شب، از روشنایی جواهرها. و گفت بناها اسکندر ابن فیلفوس کرد، نه اسکندر ذوالقرنین. و این شهر را به وسط ms435 دریا نهاد، دروازهها بر آب گشاده. آن را به رخام بنا کرد و ستونهای عظیم و منارهای از میان آب برآورده و بر آن مناره تیرست خانه. و این مناره ششصد آرش است، از مسافتهای دور بینند و سدی بسته به سنگ و عمودها چون حایطی، به آن بالای مناره روند. و بالای این مناره فراخ کرده، سولاخها به زیر گشوده تا در آب نگرند. و مرد دلیر باشد که با لب سولاخ آید و در دریا تواند نگریستن.

اصفهان شهریست مبارک و هوای لطیف دارد. اهل وی زیرک باشند. در صناعتها بر یکدیگر حسد کنند. سعید ابن مسیب گوید «اگر از قبیلهی قریش نباشم، باک ندارم، چون از اصفهان باشم.»

و این شهر را در قدیم «یهودیه» خواندند. شهریست بنیاد وی کژ است: نه مدور است، نه مربع. و سبب آن بود که آن را اسکندر چندبار بکرد و بیفتاد. سوگند خورد که باز نگردد تا بنا نکند. پس، ماری دید که پیرامن آن میگردید: بر اثر خزیدن مار، بنای اصفهان بکرد همچنان معوج.

گویند اسکندر در اقالیم و شهرهایی که خود بنا بکردی بگردید، هر که ستمکار و بخیل و نابه کار بود بیرون کرد و گفت «از شهرهای من بیرون روید!»

جمله از شام و روم بیرون آمدند ms436 و در عالم می گردیدند. به جایی رسیدند، آن را «جی» می گفتند. آبی خوش دیدند، آن آب را «زندهرود» گویند. شهری بناکردند نام وی «اصفهان» کردند و در وی نزول کردند. و در این معانی حکایتها کنند.

و شهریست معظم، دار اسلام. و اهل وی قرآن خوان. و نماز جماعت به پای دارند و آیین دین نگاه دارند. و از هر صنعتی در وی طایفهای بود که به کیاست ایشان کس نبود. و اگر در آن فساق باشند، عباد نیز باشند. و ایشان را به بخل نسبت کنند و گویند هر که در اصفهان رفت و چهل روز مقام کرد، بخیل شد. و خاک وی ممسک است. و گویند ابتدای هر قحطی که بود از آنجا خیزد.

آند لس به حدود مغرب است و شهر عظیم آنجا قرطبه است. در دست بنی امیه بود. و اند لس طارق ابن زیاد بستد - مولای موسا ابن نصیر. در آنجا گنجها یافت بسیار. و خوان سلیمان بر گرفت، چندان جواهر بر آن بود که کس ندید. و طارق یک قائمه از آن برکند و به ولید ابن عبدالملک ابن مروان فرستاد.

و در ولایت اندلس عجایبهای بسیار بود. و در آن عهد که طارق آن را بستد، پادشاه آندلس الیان بود. و با طارق دو هزار کشتی بود از بربر و شانزده هزار سوار از

ملوک اندلس را «لذریق» و «قامیل» خوانند. و آند لس جزیرهای ست بالای کوهی ده میل بالای آن. شهرهای آن شاطبه و راطبه و قرطبه. فزون است از مصر. ms437 به شش ماه راه، ولایت وی بود. مردم وی شجاع و زیرک و فضلا و اهل ادب باشند.

انطاکیه شهریست به شام، در آن بناهای عجب. در آن خانهای بود «قسیسان» گفتندی. از آن عجب تر نبود، چنان که کنیسهی مسیح که به چوب کرده بودند.

چون انوشه روان به انطا کیه رسید، عجب ماند، بازگردید و شهری بر رسم آن بناکرد، نام وی ««رومیه»، و اسیران انطاکیه را ببرد.

چون در آن شهر رفتند، پنداشتند که انطا کیه است. هر یکی قصد محلت خود کرد و کس ندانست که آن شهر نه انطا کیه است، مگر کفشگری که در سرای او درختی بود از فرصاد. آن را ندید. درماند. چون در سرای رفت، همچون سرای خود دید. و جزاز وی، کس ندانست.

و از خواص انطا کیه آن است که سلاحها زنگار گیرند. و هر بوی خوش که آنجا برند متغیر شود. و انطاکیه بر ساحل بحر روم بود.

حصن انوشه روان حصنی بود عظیم. بهبهود ابن قردمان کرد.

انوشه روان در آنجا شد، بگریست و مرگ را یاد آورد و گفت «اگر کسی در این قصر عیبی داند، بگوید!»

درویشی گفت «عیب این سرای آن است که در نشیب است و از دور کسی آن را نبیند. دوم: سرای زنان بر بلندیست، دلیل کند که کار زنان بالا گیرد. دیگر: صحن سرای فراخ است، از مردم خالی ماند، و سرای ملوک با زحمت نیکو بود. و عیبی دیگر دانم، بنگویم.»

انوشه روان گفت «من این مالها که بر این سرای نفقه کردم، نه از خزینه آوردم، ولیکن به سرنیزهها جمع کردم و بر این قصر خرج کردم»

اهواز شهریست در خوزستان. هوای بد دارد و هر که سالی در اهواز مقام کند، در عقل خود نقصان یابد. چنان که هر که در موصل مقام کند، قوت خود زیادت یابد. و هاشمی را طبع دشخوار بگردد: چون در اصفهان رفت، بخیل و خسیس گردد. و هر خاکی را خاصیتیست. و در اهواز کسی را روی سرخ نبود، نه از آن طفلان، ms439 و از آن بازرگانان و غربا تباه کند. آنجا مار بود و افعی و جرارات قتاله. و در مقابر، بیشتر بود. و زید ابن محمد آنجا بود. سوگند خورد که شبی چندبار قصد کردم که خود را به آب اندازم تا غرق شوم از گرما و سموم و اندوه.

اهواز را ابوموسای اشعری ستد، در خلافت عمر ابن خطاب.

ایلیا شهریست مبارک و «ایلیا» نام پیغامبری بود که این شهر کرد. ملکی بود آنجا رسید، نام وی ارقیل. بگریخت به کوه طور، به کورهی مصر، چهار روزه راه، و بر آن کوه پنهان شد یکچند. بر آن کوه کنیسهای بساخت نام وی کنیسهی ایلیا. بر نیمهی کوه است. عرصهای فراخ است، بر آن اشجار و آنهار. و ما در صفت طور گفته ایم.

و ایلیا به بیت المقدس است. آن را داوود بنا کرد و سلیمان تمام کرد، به پانزده سال. هر سال بیست هزار کر گندم به کارگران دادی و همچندان زیتون. و صدهزار مرد سنگتراش و سی هزار مرد از معادن سنگها میبردند و هفتاد هزار مرد بیل و تبر داشتند. پس آن را بنا کرد به سنگهای منقوش و اندرون خانه به زرکرده. در آن قبهای زرین بکرد. آنگه، دو عمود مسین کرد، هر یکی چهل ارش و دری دوازده آرش. و حوضی مسین بنهاد. و در آن شهر مسجدی بکرد به رخام و سقف و دیوارها به یاقوت بکرد و زمین وی به فیروزج. و دیو و پری جواهر میآوردند تا تمام شد. و سلسلت الخصمین درآویخت و هرگه که ظالم دست به آن سلسله بزدی، سلسله بر بالا شدی و دست ندادی و چون مظلوم دست در وی زدی، به زیر آمدی و طاعت داشتی. تا شخصی امانتی به شخصی سپرده بود و مرد امانت را در میان عصایی تعبیه کرد و پیش سلسله آمدند. مرد امانت را انکار کرد.

گفت «دست در سلسله زن!» ms440

خصم فریاد کرد که «امانت پیش وی است و به من نرسیده است.» و مرد میگفت که ««پیش من امانت نیست و به تو دادهام.» تا جبرئیل به داوود آمد و وی را از این حیلت خبر کرد.

و به شومی این حیلت، سلسله را برداشتند.

و بدان که آن مسجد بماند تا روزگار بختنصر. تا وی خراب کرد و چندین هزار گردون جواهر از آنجا بیرون برد.

و گویند که آن را بنا کرد بر سر تیه موسا ابن عمران، بر طول و عرض وی. و آنجاست غار ابراهیم و طور سینا، نزدیک مسجد. میان هر دو، وادی جهنم. از آنجا بردند عیسا را به آسمان. گورهای مرسلان آنجاست. و بر یک فرسنگی آن، شهر بیت اللحم است. عیسا بر آنجا زاد از مریم. گور ابراهیم و اسحاق و یعقوب و یوسف و ساره آنجاست. نعلین پیغامبر آنجاست، پیش امام بیت المقدس.

و شهر ایلیا از فتوح عمر ابن خطاب است.

باب الآبواب در ولایت الان است. صد و ده باب در دست مسلمانان است - تا به زمین طبرستان - و دویست و پنجاه باب در دست ترکان است: جمله تیرست و شصت باب است. بر سر آن قصرها کرده از سنگ خاره، از میان آب برآورده. چون آب دریا زیادت شود، برجها در آب ناپدید گردد. چون آب بکاهد، برجها سر بیرون آورد و ظاهر گردد. و این باب الآبواب هفت فرسنگ بر هفت مسالک نهاده، بر هر مسلکی شهری کرده. در وظیفهی قومی از حرس نهاده که آن را نگه میدارند: یکی را باب «صور» خوانند، یکی را باب «آلان» خوانند و یکی را باب «جهاد» خوانند (و بر سر باب جهاد دو ستون است از سنگ، بر مثال دو شیر نر، و برابر ایشان دو سنگ بر صورت دو شیر ms441 ماده، نزدیک وی صورت مردی از سنگ کرده و در میان دو پای وی روباهی در دهان وی عنقودی از انگور) و باب «امارت» (و بر سر باب امارت صورت دو سگ کردهاند از سنگ) و باب «فیلان شاه» و باب «طبرستان» و باب «ایرانشاه» (و آن را قباد اکبر بنا کرد]. از پس ابواب، تیرست و شصت مدینه.

عمر ابن خطاب از دهقان فلوجه پرسید از حال بابل.

گفت هفت مدینه بود. در اول، خانهای کرده بودند صورت زمین در آن کرده و آبها و جویها پدیدار کرده و هرگه اهل ناحیتی عصیان کردی، به انگشت آب ایشان در نهر دیگر افکندندی تا ایشان به طاعت آمدندی، آن گه به انگشت دیگرباره آب را با زمین آوردندی. و در شهر دیگر، حوضی بود عظیم. از هر قبیله شخصی در آن شراب ریختی. پس هر یکی از آن خویش خوردی- که درنیامیختی. و در شهر سیم، طبلی کرده بودند معلق بر دروازهای. هرگه کسی غایب شدی، آن طبل بزدندی. اگر بانگ آمدی از آن، غایب زنده بودی و اگر بانگ نیامدی، مرده بودی. در شهر چهارم، آینهای آهنین ساخته بودند، حال غایب در آن پدید آمدی که مرده است یا زنده یا بیمار. و در شهر پنجم، مرغ آبی کرده بودند از مس بر در شهر. هرگه جاسوسی در آن رفتی، بانگ برآوردی، اهل شهر وی را بگرفتندی. و در شهر ششم، دو قاضی بودند بر آب نشسته. دو خصم آنجا رفتندی. هر که مبطل بودی، به آب فرو رفتی. و در شهر هفتم، درختی بود بزرگ، از مس کرده، بر آن گنجشکان بسیار. ساق آن درخت را سایه نرسیدی: هرچند که آدمی در زیر آن رفتی، سایه دادی، تا هزار مرد. پس اگر یکی بر هزار بیفزودی، همه در آفتاب بماندندی.

و بدان که بابل جای نیک بود، آبی ms442 خوش، هوای معتدل، سازگار. در آن رفاهیت، طاغی شدند و ظلم کردند. و ملک ایشان اسکندر بود که عالم بگرفت و گنجها بساخت و عدتها که هیچ ملوک را میسر نشد. در ظلمات رفت و به کوه قاف رسید، سد یأجوج و مأجوج بکرد، آفریدگار ابر را مسخر وی کرد تا بر پشت ابر نشستی و بر دشمن ظلمت انگیختی تا ظفر یافتی. چون اسکندر بمرد، اهل بابل گفتند «پادشاهی چندین بود که او را بود، مملکت چنان بود که او را بود، گنجها چندان بود که او را بود، حاصل اسکندر جز مرگ نبود. ما را چه باید رنج بردن؟»

دست از کارها باز داشتند، خود را خصی بکردند، توالد و تناکح برخاست، عمارتها بیفتاد، ولایت بابل خالی ماند. به مرگ ایشان، آب برآمد، ولایت ایشان آب بگرفت، شهرها به آب فرو شدند، از این هفت شهر اثر بنماند.

و بابل میان عراق است و عراق میان جهان است. بابل چون نقطدی پرگار بود. اول

گلبی گوید دوازده فرسنگ فراخای بابل بود. فرات به وی بگذشتی. دوازده هزار قصر در آن بود. اسکندر آن را خراب کرد. و به زبان یونانی، بابل را «مشتری» خوانند.

بامیان شهریست خراسانی، بر سر کوه نهادهاند.

بحرین ولایتی ست شهر بزرگ وی هجر است. دیار قرامطه است. و هر که به بحرین رود، طحال وی بزرگ شود و این خاصیت این شهر است. و از آنجا آرند جامههای نیکو و پردههای پسندیده.

بخارا جایی ست فرخنده و در عالم نیکوتر از بخارا ولایتی نیست. اگر بر قلعهی وی روند، همهی عالم ms443 سبزی بینند، پندارند که آسمان چون قبهایست بر بساط سبز زده و قصرها در میان وی چون آبگینه شعاع میزند. و اهل بخارا شجاع باشند، بینفاق و با ورع. و در آن ولایت، عدل رود و بر عدل ایشان یاری دهند و ظلم را به خود راه ندهند. و علمای فحول از آنجا خاستند و اگر همه امام ابوعبدالله محمد ابن اسماعیل بخاری بود که «جامع صحیح» را تصنیف کرد، تمام است - که مفاخر عالمی ست. متاع ایشان جامههای بخاری و تختهها و آمرود باشد شگفت.

بد مدینهایست از جانب نهر ارس. و بابک خرمی آنجا بود و ملکی عظیم بود از آن مجوس، تا روزگار معتصم بالله. وی را هلاک کرد. و گبران دعوی کنند که مهدی از بذ بیرون آید. آنجا انار بود که در عالم نیکوتر از آن نبود و انجیل و مویز. و در تنورها خشک کنند - که آفتاب کم باشد و همیشه ابر و سحاب بود. و در این شهر پنج هزار دیر بود خراب از آن اصحاب رأس. و لشکر جالوت از بذ بود و گور جالوت به بذ است و جالوت را داوود کشت. و آنجا دریاییست کوچک و تلخ و در آن هیچ حیوان نبود.

بردع شهریست به سرحد ارمینیه تا کوه قبق. و ملک لکز و آران و روم و بردع را قباد اکبر بنا کرد. و در ولایت آران، بزرگتر از بردع شهر نیست. و در تفلیس و بردع زلازل بسیار بود. و فندق آنجا بسیار بود. بست شهریست پسندیدهی اهل اسلام. متاع وی انجیل و آلو و ناردان. و از آنجا آرند سرافسار و لغامهای نیکو.

بستان سلیمان حایطیست به سرندیب، چهل میل طول وی، کوهی گرد وی درآمده چون حایطی از سنگ سپید. هرگز کسی در این بستان نرفته است و نتواند رفت. بر صوبی نهاده است ممکن نبود کسی در آن تواند رفت. از زیر ms444 دیوار وی، آبی عظیم بیرون میآید و میوهها بیرون می آورد. و کشتیها کردهاند و موکلان در زواریق مینشینند و میوهها را جمع میکنند. وقت جوز، خرمن جوز گیرند. وقت انگور، خرمن انگور گیرند. حکما گویند دو جنی موکلند بر آن، این میوهها را میگیرند و در آب میدهند، یا دو فریشته.

بسطام شهریست مبارک. از خواص وی آن است که آنجا کس عاشق نگردد و اگر عاشق در آن آید، عشق وی ساکن شود. آب بسطام تلخ بود و گند دهان را سود دارد و بواسیر بیفکند. و در بسطام، درد چشم کم بود. مغنیسیا از آنجا آرند. از خواص این شهر آن است که بوی خوش آید در آن، مانند مدینهی رسول. ولیکن مار باشد آنجا جهنده و کوچک و مگس باشد موذی. و شهریست مردم وی به صلاح و عفت.

بصیره شهریست بزرگ، بسیار عمارت، نامدار. در خلافت عمر ابن خطاب کردند. و پیش از آن، «زمین هند» خواندندی. و عتبه ابن غزوان بر سر وی بود، به هشتصد مرد. بنا کرد به چوب. پس، بنا کردند به خشت. چون نوبت به مهدی رسید، زیادت کرد. غریب که در بصره مقام کند، از فالج ایمن نباشد.

عتبه ابن غزوان گوید فتح بصره آن بود که ما قصد کردیم با لشکری. چون به أبله رسیدیم، اهل بصره بگریختند. و با ما زنان بودند. علمها به ایشان دادیم و بفرمودیم تا از

219

گفتم «عبدالله ابن محمد.»

گفت «کنیت وی چیست؟»

گفتم «ابوجعفر.»

گفت «لقب وی؟»

گفتم «منصور.»

گفت «نه آن است - که ما در کتاب یافته ایم که این شهر را بنا کند مردی که نام وی مقلاص است.»

علی ابن یقطین گفت منصور را خبر دادم. حالی فرود آمد و سجود کرد و گفت «مادر من مرا مقلاص خواندی در کودکی. و سبب این بود که ریسمان دایه بدزدیدم و در همسایهی ما دزدی بود نام وی مقلاص، پس زنان مرا مقلاص خواندندی. دیگر این نام از کس نشنیدم تا اکنون»

آن گه، میخی فرو زد و حبلی در آن کرد و بگردانید و مدور نشانی بکرد. آنگه، بنای بغداد کرد. و دولابی بساخت از بهر آب و قصر خلد بکرد و جسر را بساخت. و بر تخت منجم طالع برداشت، شمس در برج قوس بود. گفت «دلیل کند که هیچ خلیفه در این شهر نمیرد.»

اما کسانی که عیب بغداد کنند این است که گویند چهار فرسنگ فراخا دارد، بر هر میل هزار مرد باید، جمله بیست و چهار هزار مرد باید که آن را از دشمن نگه دارد، هر مردی را ده درم نفقه، هر روز دویست هزار و چهل هزار درم باید. اگر ماهی بر آن مقام بود، بسیار بود. و بلاد پسندیده آن است که معاش ایشان در شهر بود: چون سمرقند و بخارا و بلاد روم. و ms447 بشمردند، در بغداد شصت هزار گرماوه بود، در هر گرماوه چهار مرد قوام. جمله دویست هزار و چهل هزار قیمان بودند. دیگران چند باشند. بلخ شهریست خجسته و ستوده و جای برامکه بود و خاکی شهره و سخی. و از محاسن آن شهر قلعهی نوبهار و در باب «نون» بیاید صفت آن. و اهل بلخ بت پرست بودند. تا روزگار عثمان ابن عفان که آن را بستد. و اکنون، اهل وی دیندار و به تعصب و به حمایت، آیین اسلام را نگه دارند و شعار دین را به پای دارند و غزا کنند. و به ترکان نزدیکند. پاکدین باشند و تندی ترکان در ایشان نباشد. نهر جیحون بر دوازده فرسنگی این شهر است. متاع بلخ هر چه از هندوستان آرند. بلغار ولایتی عظیم است. در آن سه شهر بزرگ: یکی سوار، یکی بلغار، سیم اتل. از همهی جوانب بلغار کافراست ترک و آفریدگار این دایره را نگه می دارد در میان کفار. و ملکی که در بلغار نشیند از اولاد ذوالقرنین است. و گویند ذوالقرنین از ظلمات بیرون آمد، به بلغار بماند و مقام کرد، تا رحلت کرد از دنیا. مردم بلغار به حمیت باشند و شجاع و دیندار و از رعونت و حماقت دور و سیرتی پسندیده دارند. و بر اهل اسلام واجب بود به دعا مدد ایشان کردن. قلعهی بلقیس قلعهایست عالی دریمن که از آن عالی تر نبود. و سبب ساختن وی آن بود که شراحیل ابن شراحیل ملکی ظالم بود. هر جا که دختری یافتی، بکارت وی به قهر بستدی. وزیری داشت عادل، نام وی ذوشرح ابن

بلاد پهلویان بسیار است، از سرحد آذربایجان تا آخر زمین فارس، تا سیستان و تا ماوراء النهر. و قطب بلاد پهلویان قهستان است و قطب قهستان همدان است. و قطب فارس استخر است وجای اکاسره.

و گویند که فغفور - ملک چین - نامه نبشت به افریدون - ملک ایران - که «هزار ملک در لشکر من است و آفتاب از جانب من برمیآید و هزار بتخانه دارم، در هر خانهای چندان مال که در مملکت افریدون. و ولایت من ms450 معدن زراست و سیم و لاژورد و جواهر. و درختهای وی تبرخون و خدنگ و گیاهش سنبل و زعفران و سنگش بیجاده و مردمش به صورت پری. در همهی ولایت من یکی زشت نباشد: همه روی سپید، سیاه گیسو، پیکرفرشته. صنعت ایشان دیبابا فی و مقراضی و ملکی. و از چین تا لب جیحون ملک من است.»

افریدون جواب نبشت که «تو لاف چند زنی؟ - که یک شهر از پهلویان بهتر است از همهی ملک چین و ماچین. و از همهی عالم خراج به ایران سپارند. و همهی بندگان ما از ختن و چین باشند، از پهلویان یک بنده در چین نباشد. و معدنها که گفتی در ولایت من بیشتر از آن شماست. و کار شما دیبابافی و این کار زنان باشد - از رنگ و نقش و نگار و زلف را تاب دادن. و مثال شما چون طاووس بود رعنا: جز رنگ هیچ هنر ندارد. و اگر آفتاب از جانب تو برآید، نه از بهر شما آید و قصد ناحیت ما کند و شما بهره از آن همان گیرید که دیگران گیرند. و اگر کنار جهان تو داری، میان جهان من دارم: ناخن از تن دور افتاد و دل در میان پادشاه بود و گرد بر گرد چشم خون و پوست بود، بینایی در میان بود. و به بتخانه چه نازی؟ - که آن همه از بهر من جمع میکنی و نریمان را فرستادم تا آن را به بلاد ما بازآورد.»

و نریمان همه را برداشت و فغفور را بگرفت و به بلاد پهلوی آورد.

تبت شهری ست حصین، بزرگ، در چین. بنا کرد آن را ملک تبع اقرن ابن ابی مالک. و اهل وی به زی عرب باشند. و هوای تبت خوش است در ترکستان. و گویند هر که در

تبوک حصنیست و در آن چشمهای که بر دریای قلزم است و شعیب از آن آب کشیدی.

تخت سلیمان قصری بود عظیم بر صورت دابهای چهارپای. جنیان ساخته بودند از زر و سیم. چون بر تخت نشستی، عنبر بر سر وی باریدی از شرفهها. چون به زیر آمدی، صورت دیگر بر سر تخت استادی، آتش از دهان انداختی تا کس پیرامن آن نگردد. و بر دو گوشهی دیگر دو شیر کرده، از دهانشان گلاب آمدی و بر گوشهی دیگر دو مرغ بالها بکشیده تا کس سلیمان را نبیند. و وی همه را دیدی. و چون بنشستی، مرغی بیامدی و تاج بر سر وی نهاده و آن گه دیوان صف کشیدندی.

و این تخت با وی بود سیزده سال و هیچ آدمی بر تخت ننشستی در عهد وی. تا روزی، هدهد گفت «من ملکهای را دیدم بر تخت نشسته در زمین سبا.» سلیمان را غیرت آمد و گفت «کیست که عرش وی پیش من آرد؟ و در عهد من کی یارد که بر تخت نشیند؟»

عفریتی گفت «من بیاورم، به یک طرفت العین.») و تخت را حاضر کرد.

و مقصود از این حکایت آن است که ملوک را سازها باید که دیگران را لایق نباشد. و سلیمان نپسندید که زنی بر تخت نشیند مانند مردی.

تدهر شهریست بزرگ. سلیمان آن را بنا کرد. خالد ابن ولید بستد.

و سبب فتح آن بود که در شهر به خالد دربستند. خالد درماند و بازگشت و گفت «ای اهل تدمر، بالله که اگر بر سحاب روید که شما را به زیر آورم و مردان را بکشم ms452 و عیال را به غارت ببرم.» و برفت.

اسما عیل ابن محمد ابن خلف گوید که مروان ابن محمد دیوار تدمر بشکافت و اسیان را بر سر کشتگان بدوانید تا گوشت از استخوانها باز کرد و بیرانی میکرد. پس، گوری یافتند. به آزجی رسیدند. سریری دیدند، بر آن زنی، وی را هفت گیسو، در خلخال بسته، هر قدمی یک آرش. در گیسوی وی صحیفهای زرین، بر آن نبشته: «بسم الله الرحمن الرحیم. أنا تدمر بنت حسان. هر که در این خانهی من آید، ذلیل و مقهور باد!)

مروان بفرمود تا آن سریر را همچنان باز کردند که اول بار بود.

بعد از چند روز، مروان را بکشتند و ملک از وی برفت.

ترکستان و تغزغز ولایتیست از حد چین، چون خلخ و کیماک و غز و بجناک و قفچاق و خرخیز. و زبان ایشان یکیست و زبان چین و تبت مختلف بود. و تغزغز عرب ترکانند.

پیغامبر گفت «ترکان اول کسیاند که ملک امت من بستانند.» و گفت «قصد ترک مکنید، تا شما را قصد نکنند.»

و به زمین ترکستان گوسفند را چهار بچه بود. و باشد که شش بچه بزاید. و دنبها کشند به زمین، چون دنب گاو.

تلاس شهریست در ترکستان. و کاشغر و ختن و یارکند و جرجان، این همه شهرهای اسلامیست و تنکوی و ختای و طمغاج از بلاد کفر است - از آنجا که برآید آفتاب. چون از این شهرها بگذری، به زمین سیاهان رسی. متاع ترکستان خدنگ و سمور و سنجاب و قاقم و روباه و غلام و کنیزک و گوسفند ونمد و باز و شاهین و طغرل و سنگ مار.

تستر شهریست نیکو، بر لب نهر مسرقان نهاده، در ناحیت خوزستان. و آن نهریست که شاپور شادروان را بنا کرد بر در تستر، زیرا که شهر تستر بر تلی بود، تا آب بر آن بگذرد. و تستر را به سنگ و قلعی ms453 و عمودهای آهنین بناکرد.

و جسد دانیال به تستر بود. اهل شوش را قحط رسید، جسد دانیال بخواستند. ایشان تابوت را به شوش فرستادند تا قحط برفت.

جا جلی شهریست به هندوستان. اسکندر از هیچ شهری درغماند به ستدن، مگر از آن. زیرا که بر سر دو کوه نهادهاند: نصفی در آب و نصفی در خشک. دارچینی از آنجا آرند به آفاقها. قلعهی جاریه حصنی ست ms455 در حد مغرب، بر سر آب ساخته روان، در آن گروهی بسیار. اسکندر آنجا رسید. چندان که نزدیک قلعه میرفت، قلعه دورتر میشد و بانگ سگ میشنید. عجب درماند.

چندین ماه روزگار برفت تا شخصی بر سور آمد و گفت «ای اسکندر، تو را چه مقصود است؟»

گفت «آن که طاعت خدای عزوجل دارید، اگر نه با شما حرب کنم.»

ملک ایشان حملی عظیم فرستاد و به طاعت آمدند و اسکندر بازگردید.

گویند که موسا ابن نصیر در مغرب رفت، وی را گفتند «شهریست بر میان آب میرود و غرقه نمیگردد، عجب است.»

رفت تا آن را ببیند. به دریای احمر رسید. شهری دید، بر در شهر ایوانی دید، قنطرهای بر سر آن و بر سر وی صنمی مسین، در دست وی کمان و تیری. چون مردم نزدیک شدندی، تیری بینداختی و مرد را هلاک کردی. تا سه مرد را هلاک کرد.

مردم در شدند. شهری دیدند عظیم و مردم آن شهر هیچ سخن فهم نمیکردند. پس، بازگردیدند. بر در شهر نبشته بود «هر که پیشتر شود، هلاک گردد.»

(و در حدود هند، اقلیمیست آن را کپیان دارند. در آن جزیرهایست رونده در آب. و مردم آن ولایت عاجز باشند از رنج کپی. و خراج آن است که هر روز طعامی سازند و کپیان بخورند و بازگردند، تا روز دیگر به آن خرسند باشند.)

جرجان شهری ست نیکو، بر جویی نهاده. متاع وی خرما بود و زیتون و جوز و انار و شکر و ابریشم و طیفوری. و آنجا اردرها بود که دیدن وی هول نماید، ولیکن ضرری نکند چنان که دیگر جایگاه.

جزیره ولایتی ست حد وی از حفر ابوموسا به دومت الجندل تا اطراف شام و تا فرق عراق. و از عجایب جزیره کنیسهی زهاد است. و شهر بزرگ از جزیره: نصیبین. و در نصییبین عقارب قتاله باشند بسیار. و دیار عین و موصل و تکریت ms456 و هیت و انبار و قرقیسیا و شهرهای بسیار همه از جزیره است.

جندی شا پور شهریست شاپور بنا کرد. و اول، بیشهای بود. شاپور به آن بگذشت. برزیگری زمین میکشت. شاپور گفت «اینجا شهری بکنم.»

برزیگر گفت «اگر از من دبیری آید، این جایگه شهر گردد.»

و برزیگر پیر بود، نام وی «بیل».

شاپور گفت «والله که بنای این شهر توکنی.» و وی را به معلمی داد تا دبیری آموزد. و بفرمود تا بیشهها و درختها بکندند.

و شیخ دبیری بیاموخت به مدتی. در پیش شاپور آمد. شاپور بخندید و وی را وکیل بنای آن کرد، تا آن شهر را بکردند.

و در مملکت شاپور، مانی ظاهر شد - سر زنادقه - و فتنهی مانی ظاهر شد در عالم. شاپور ابن اردشیر درماند و با وی مدارا میکرد، تا نیک بدانست که مذهب مانی باطل است. پس، مانی را بکشت و پوست وی پر کاه کرد و از در جندی شاپور درآویخت. و آن را «در مانی» خوانند. و زنادقه از آفاقها به زیارت آن دروازه آیند.

جور مدینهایست به فارس. اردشیر بناکرد. و اول، دریایی بود. اردشیر نذرکرد که آنجا که ظفر یابد بر دشمن، شهری بکند. به جور ظفر یافت. مجاری آب را بگشاد و آن را

چاچ شهریست در ماوراءالنهر. کمان چاچی و تیر و حصیرها و نمک چاچی و کرباس نیکو از آنجا آرند.

چغانیان ولایتیست از حدود ماوراء النهر. متاع آنجا زعفران و باقلی و ترکش و اسپانی نیکو و شتران.

چین اقلیمیست فراخ. جمله کفار دارد. حدی به هند پیوسته است. و ملک تبت خراج به ملک چین دهد. و در چین مروارید بود نیکو، تا یک دانه صد هزار دینار ارزد و در آب خوش بود. و لؤلؤی دریای شور نیکوتر بود و صافی تر. اما آن که در آب خوش بود، بزرگ تر بود. و این صدف جانوریست چندان که بچهی ms457 کبوتر، دو صدف به وی درآمده. به وقتی معلوم، به شب برآید و صدف بگشاید و چند قطره از باران نیسان بستاند و صدف به هم آرد و زیر شود، تا آن قطره در آن صدف رنگ وی گیرد و لؤلؤ شود.

و در چین، ملک عادل بود. حوضی ساختهاند، سلسله در آن کرده: چون مظلومی بنالد، سلسله را بجنباند، ملک بداند که مظلوم است، وی را راه دهند و انصاف وی بستانند. و در آنجا قاضی و حبس بود. و گوسفند را چیزی بر سر زنند تا بمیرد و بخورند. و غسل جنابت نکنند و آیین گبران دارند. همسایهی هندوستانند، اما اقلیم هند فراخ تر است. در چین اسپ دارند و فیل را شوم دارند. در همهی چین زشتی و یکچشمی نباشد، همه نیکورو باشند. به زمستان و تابستان حریر پوشند. هوای گرم بود و زمین نمگین باشد. برنج خورند و گوشت خوک. زنان برهنه آیند، شانهها به سر فرو برده از عاج. خانههاشان چوبین بود. و لواطه مباح دارند. طب ایشان داغ بود.

متاع چین ابریشم بود و دیباجها و دارچینی و مامیران و کاغذ چینی و کاسهی چینی و زررشته و سنبل و نقاشان حاذق. تا یکی جامهی دیباج ببافت و بر در خانه درآویخت به فخر. غلامی گفت «این جامه را عیبی ست.»

قیدافه دست اسکندر گرفت و در قصری برد از آبنوس کرده، استونها از زبرجد، و بر تخت زرین نشسته و تاج بر سر نهاده و پنج هزار غلام استاده. پس، طعام آوردند. قیدافه گفت «ای اسکندر، چرانام خویش رسول کردی؟ و من صورت تو دیدهام. تو اسکندری. از لشکر خویش چرا تنها بیرون آمدی؟»

اسکندر گفت «چنین مگو- که ملوکان خود را به چاکران مانند نکنند.»

پس، اسکندر را در خانهای بردند سبز، آسمان خانه از یاقوت سرخ و آن خانهای بود روان، بر گردون نهاده و بر فیلان بسته. اسکندر از آن شگفت ماند.

پس قیدافه گفت «ای اسکندر، تو با پسر من و زنش نیکی کردی. تو را نیازارم. و من تو را رسول خوانم تا بازگردی.»

پس اسکندر بازگردید و آن ولایت در دست قیدافه بگذاشت، به حکم آن که رعیت وی شکر می کردند از قیدافه.

و بدان که حبشه همیشه منیع بوده است. و قصد یمن کردهاند و چندبار ستدهاند و قصد کعبه کرده. و پیغامبر گفت «کعبه بر دست حبشه بیران گردد و گنج وی حبشه بردارد.» و اغلب، أمرا باشند و عزیز. متاع حبشه فیل و زر سرخ و غلام و کنیزک.

حجر شهریست میان کوههای آثالث، خانهها کنده از سنگ خاره. آنجاست بئر ثمود و آن کوه که ناقهی صالح از آن کوه بیرون آمد.

حضرموت شهریست کوچک به شام. و گور هود پیغامبر آنجاست. و آنجا چاهیست «برهوت» خوانند، قعر وی کس نداند مگر خدای تعالا. در آنجا بیابانیست مظلم، «وادی جهنم» خوانند. و در آن ms461 چاه، ارواح کفار و اشقیا باشد. و آبان ابن تغلب گوید شخصی پیش این چاه بخفت، همهی شب آوازی میشنید: «یا دومه، یا دومه!» از اهل کتاب پرسید. گفتند «دومه نام ملکیست موکل بر ارواح اشقیا و کفار.»

حلب شهریست در شام-شهری بزرگ -و در آن منارهای بود مربع، بر سر وی درختی رسته است از زنجیر. شهریست هوای خوش دارد، آبی سازنده، مردمی نیک.

حمص شهریست به شام. خالد ابن ولید گشود و صلح کرد بر صد هزار و هفتاد هزار دینار. حمص و حلب نام پسران مهر ابن جان است. و بر در مسجد حمص سنگیست سپید، بر سر آن صورت آدمی، نیمهی زیرین کژدمی. هر که از آن گل بردارد و بر آن صورت نهد، پس بردارد و بر گزیدهی کردم نهد، بیارامد. و آن مهر چون در آب افکنند و بازخورند، ساکن شود.

بلدهی حیره بقعهایست نیکو. حکما گویند شبی و روزی به حیره بودن بهتر از مداوات سالی کردن. و پیغامبر گفت «روزگاری آید که امت من حیره را بستانند. و نگه می کنم که شیما - ملکهی حیره - به زیر آید از قلعه، نقابی سپید در سر گرفته، عصابهی سیاه بر پیشانی بسته، بر استر اشهب نشسته. اهل اسلام وی را به زیر آرند به قهر.»

شخصی حاضر بود نام وی فاتک. عاشق بود بر این زن. گفت «یا رسولالله، اگر حیره بستانند، آن زن را به من دهی؟»

گفت «تو را دادم.»

437

خالد حیره را به شیما سپرد و صلح کردند و بازگردیدند.

خانفو شهریست بزرگ در ولایت چین. و بیرون وی، مسالحها و مردان که آن را نگه می دارند و از کشتیها عشر میستانند، از بهر ملک خانفو. و بارهای بازرگانان جمله به سرای ملک برند و مهری بر آن نهند شش ماه، تا باد ساکن گردد و موج دریا بنشیند، پس کالاها به جای بازدهند. و هرگه یکی از خانفو بمیرد، آن روز دفن کنند وی را که زاده بود. و باشد که یک سال وی ms463 را میدارند. اگر توانگر بود، ادویه بر او افشانند. اگر درویش بود، صدف بر او افشانند. و چوبی باشد آن را «نفیر» خوانند، از آن تابوت سازند، هزار سال آن چوب بماند. و خانفو سرحد عالم است.

خبیص شهریست به حدود کرمان. در آنجا باران نبارد و بیرون بارد. و مرد بر سر سور شود و دست بکشد، باران بر آن آید. آنجا چوبیست آتش به وی کار نکند، ترسایان بر آن تمویه کنند و گویند «عود صلیب» است.

ختل از کورهی ماوراءالنهر است و از مدینههای آن «هلبک» و «منک». متاع ختل اسپ ختل و نمد و کمند است. پادشاه به هلبک نشیند. و ختل بر حد وخان است، جای کفار است. وخان معدن نقره است. و در وادی ختل زر باشد، در میان سیول که از بلاد وخان آید. و وخان نزدیک است به تبت. و زمین ختل بسیارمیوه بود و خصب باشد. و از ختل بر زمین قوادیان و چغانیان آیند و به ترمذ. و ترمذ بر کنار جیحون است و حدی با شومان دارد. و از چغانیان زعفران آورند و از قوادیان رویناس آورند.

خجند شهریست متاع وی زردالو و گردگان و آلوی کشته بود. به غایت نیکو و شگفت. خراسان ولایتیست معاون اسلام باشند. و جمالی دارند و هیبتی. و زیرک باشند. و

و محمد ابن علی ابن عبدالله ابن عباس گوید «اهل کوفه شیعهی علیاند و اهل بصره عثمانیاند و اهل جزیره حروریاند عاصی - اعراب خلفند - و اهل شام تبع آل ابوسفیانند و اهل مکه و مدینه از آن ابوبکر و عمرند. بر شما باد با اهل خراسان که عدد بسیارند و دلها فارغ دارند از بدی.»

و بدان که خراسان خاک مبارک است، در آن شهرهای معظم، و اهل ms464 وی زیرک و علمای فحول از آنجا خاستهاند. معاونت دین کنند و نصرت اصحاب حدیث کنند و به دانش ترجیح دارند بر دیگران.

خزر ولایتیست اهل وی همه جهود بودند. یأجوج و مأجوج نوعیاند از خزر. و به خزر شهریست بزرگ نام وی سمندر. میان وی و نهر اتل چهار هزار باغ است، تا به حد ولایت سریر. آن ولایت ملک فارس داشت، تا از اولاد بهرام چوبین، ملکی بستد از وی. و در همسایگی خزر، قومیاند «پرطاس» خوانند. و از ولایت خزر هیچ نیارند مگر سریشم. نام ملک ایشان «خاقان» بود. چون ملکی را بنشانند، حلق وی بیفشارند تا نزدیک بود که هلاک شود و گویند «چند سال خواهی پادشاهی کردن؟»

گوید چندین سال.

پس، پادشاهی کند تا آن وقت. اگر نمیرد، وی را بکشند.

خزران سدیست دیوار سنگین چندین فرسنگ کشیده، برآورده از میان آب تا بالای کوه - سدی عظیم. هر که خواهد که بر آن بالا رود، به شب تواند رفت: نماز بکند و بر آنجا رود و بازآید، بیگزندی. و اگر به روز قصد کند که بر آن رود، ازدرهایی از دریا برآید و وی را نگذارد.

خضیرا قبهایست عظیم. معاویه ابن ابی سفیان کرد به شام، به بیست سال، به رخام، و سقف وی به ساج، منقوش به زر و لاژورد، و زمین وی به فسیفسا. چون بپرداخت، مردی در آنجا شد. پرسید که «چون است؟»

خوارزم ولایتیست مبارک و اهل وی متدین و به حمیت و به مروت و در ایشان سمتی و وقاری بود. و آنجا سرمای مفرط بود و مردم وی غازی باشند، ستم بر خود نگیرند و از هیچ پادشاه راضی ms465 نگردند، مگر به عدل. شهر بزرگ آنجا جرجانیه است. زبان خوارزم مشکل بود. بیشتر حروف ایشان ««ز» بود. شهری دیگر است آنجا که لغتی مشکل دارند و دشمن امیر المؤمنین علی باشند. و سرما به حدی بود که رویها بر بالشها یخ ببندد، درخت عادی بشکافد، مرد بر مرکب نتواند نشست از بسیاری که پوشیده بود. حدی به خراسان دارد و حدی به ماوراءالنهر. وادی جیحون یخ بندد، از ناحیت خوارزم تا حد کوهی که بر شط بجیرهی خوارزم است، تا تابستان. و نهر جیحون و نهر شاش در این بحیره آید. به خوارزم، همهی میوهها باشد مگر جوز. اهل خوارزم سفردوست باشند و بر غزان مستولی باشند. در بلاد خوارزم، معادن جوهر هیچ نیست. متاع خوارزم سنگ جراحت و قندز و ماهی شور و سجاده و لحاف.

خواش شهریست بر هفت فرسنگی آن کوهی از آن نوشادر آرند نیکو. کهفیست مظلم، دخانی از آن برمی خیزد، نوشادر میگردد. و سلطان عشر آن برگیرد.

خورنق بناییست به ظهر کوفه. نعمان ابن امرؤالقیس کرد، به هشتاد سال - مدت ملک وی. مردی بود رومی، نام وی سنمار، دو سال کار بکردی و پنهان شدی، پس ظاهر شدی. گفتند «چرا چنین میکنی؟»

گفت «تا بنا قرار گیرد.»

چون بپیمودند، پانزده ارش فرو نشسته بود.

پس، تمام کرد. نعمان بر سر وی رفتی و مینگریست. برابر وی دریایی دید و از پس وی بیابان. در آب ماهی، در صحراضب و نخلها. نعمان گفت «هرگز مثل این بنا ندیدهام.» سنمار گفت «من جایی دانم از این قلعه اگر سنگی از آنجا برگیرند، این قلعه بیفتد.»

اسکندر به عالم بگردید. چون به دامغان رسید، از دنیا رحلت کرد و وی را به اسکندریه بردند.

دمشق شهریست نیکو، هوای سازگار، آبی خوش. پنداری که از بهشت گوشهایست. مفسران گویند که ارم ذات العماد دمشق است. اصمعی گوید «بهشت دنیا غوطهی دمشق است و نهر بلخ و نهر ابله.»

دمشق را بنا کرد ضحاک بیوراسپ ظالم. و گویند که بنا کرد دمشق ابن قانی ابن مالک ابن ارفخشد. در جامع وی خانهای مربع ساختهاند و بیست و چهار جام آبگینه در آن نهاده و خروسی رویین بر آن خانهها میگردد و هر ساعتی مهرهای در تاسی میافکند. ساعات به آن بشمارند. و به شب، دیگر بار، اول ساعت، سرخی در آبگینهای آید. دوم ساعت، در آبگینهی دوم آید، به قدر درازی شب و کوتاهی. و آن را شگفت کردهاند. و دور وی دائم نباشد. و مردی بر آن موکل بود که ساز آن نگه میدارد. و دور دائم در قدرت آفریدگار بود. و عمر ابن عبدالعزیز در روم ستونها دید عظیم. گفت «هر که یکی به دمشق بیاورد، برابر زر بدهم.»

یکی بیاوردند، زر بداد. دیگران بیاوردند، گفت «مرا نمیباید.»

آنجا بگذاشتند و نتوانستند به جای باز بردن.

دمشق را خالد ابن ولید گشود. و حصار وی ابوعبیده داد و خالد بر قراقر فرو آمد و در غوطه رفت - سنهی آربع عشره، در ماه رجب.

و از عجایب دمشق آن است که اگر یکی صد سال در دمشق باشد و تأمل کند، هر روز ms468 چیزی بیند که ندیده باشد.

هیثم ابن عدی گوید معاویه به شام والی بود بیست سال، محرابها و قصرها کرد، مسجد را بنا کرد به رخام و سقف وی به ساج، منقش کرد به لاژورد و زر و محراب وی مرصع کرد به جواهر نفیس و بناهای عالی کرد. در دمشق میوههای نیکو بود و در همهی شهر شخصی نیابی زشتروی و نه بدخوی.

دمیاط و تنیس دو شهر است به مصر، در میان آب. و در آن راه نیست مگر به کشتی. و از مصر تا روم ده روزه راه است از دریا. و شهرهای آنجا یکی عسقلان است و قوص و قنا. متاع وی کتان وقصب.

دنقله شهریست در ولایت نوبه، بر ساحل نیل. هفت دروازه دارد به سنگ بنا کرده. چندان شهریست که به هفتاد روز بروند. نهصد فرسنگ باشد. در این بلاد معدن زمرد است. خاک میکنند از چاهها و میشورند، پارههای زمرد مییابند. نام ملک ایشان کابیل بود. و از پس نیل، ظلمات است.

دیر الخنافس به دیار بکر است. حصنیست. چون پانزدهم ماه حزیران بود، صد هزارهزار جعل آنجا آیند و آن دیر ممتلی شود از ایشان، چنان که دیوار و سقف، ظاهر و باطن آن، سیاه شود، تا شب. پس همه بپرند و بروند. تا سال دیگر، یکی را نبینند.

ذات الآ ظلاف جایی ست به قرب همدان. آن را «گور سنبه» خوانند و آن منارهای بود از سنب خرگور کرده. آن را شاپور ذوالاکتاف کرد بر شکلی که ممکن نبود که بهتراز آن بکنند. و عمرهای دراز، بادهای سخت و باران بر وی هیچ اثرنکرد. و سبب این بنا آن بود که شاپور فرو آمد به طلب صیدی. و اهل آن جایگه شکایت کردند از مضرت

و آن کس که آن را بیند، داند که ملکی کرده است بزرگ همت و سیمی بسیار بر آن صرف کرده است.

ذمار در حدود یمن است. شهری بود. و دو دیه آنجا بود، یکی را «ذموران» خوانند و یکی را ms470 «ذالان»، و آنجا زنان باشند نیکورو، بلندبالا، چنان که در روی زمین هیچ جای نبود. و زنا فاش بود و مفسدان از نواحی قصد آنجا کنند. و گویند ذموران و ذالان دو پادشاه بودند، زنان را اختیار کردند از جهان. و فرزندان صاحب جمال زایند. جمال ایشان از این است.

رام هرمز شهریست نیکو، در حدود خوزستان. آنجا دیباها بافند نیکو. مانی زندیق را آنجا کشتند و آنجا بیاویختند. بعضی گویند که مانی در حبس بهرام بمرد، آنگه سرش ببریدند.

رأس العین مدینهایست به جزیره. آنجا پنبه باشد بسیار و از آن تیرست چشمهی آب بیرون آید، جمع شود جمله، نهری عظیم گردد، آن را «نهر خابور» خوانند.

رقه شهریست بزرگ در شام، در آن منارهای کرده از سنگها. در میان هر سنگی آسیابی آهنین، از آن حلقهای بیرون آمده که دست به آن درزنند و به بالا درآیند. بر آن مناره صندو قی نهاده، در آن کلهی سر یحیا ابن زکریا.

روم اقلیمیست فراخ و پرنعمت. در پهلوی شام است و همسایهی جزیره و زمین روم غربی است - دبوری. حد وی از آنطا کیه تا صقلیه و از قسطنطینیه تا حد تولیه. همه ترسا باشند مگر این نیمه که به آذربایجان است. اهل روم زیرک باشند و طلسم های ایشان دلیل کیاست کند و نقاشی و صنعت کیمیا، خاصه صورتگری. در این ولایت، طلسمها باشد بسیار و آبهای خوش و کوههای بسیار. پادشاه روم به قسطنطینیه باشد، چنان که پادشاه هند به قنوج و پادشاه چین و تبت به شهر خمدان. و یحیا ابن خالد برمکی گوید ملوک بر چند گونهاند:

و اهل روم را سه کرسی است: کرسیای به رومیه، یکی به آنطا کیه و یکی به قبرس. و کرسی دیگر به بیت المقدس است.

رومیه شهری ست عظیم. از آن تا قسطنطینیه یکساله راه است. و جملهی حلیهها که به بیت المقدس است، اکنون به رومیه است. و بزرگی این شهر چندان است که بازار مرغ یک فرسنگ بود. و در رومیه شصت هزار گرماوه است و طلسم های شگفت.

ولید ابن مسلم گوید به ساحل رومیه افتادم. بر کوهی رفتم. چیزی دیدم سبز، مانند الجهی دریا. تکبیر کردم.

یکی گفت «چه بود؟»

گفتم «ما هرگه که دریا ببینیم، تکبیر کنیم.»

مرد رومی بخندید و گفت «آن نه دریاست. سقفهای شهر رومیه است، همه مرصع به جواهر.»

و بدان که استدارهی شهر رومیه چهل میل است، بر هر میلی دوازده برج. بر سور رومیه هزار و دویست و بیست برج کردهاند و ده فصیل دارد و اگر غریبی در آن آید، سرگردان شود و زحمت یابد. از آنجا خیزد دیبا و پرنیان و محفوری و شنگرف. از سه جانب شهر دریاست. از جمله، دو دیوار دارد از سنگ، بیست ارش پهنای هر دیوار. در میان آن دو دیوار، نهری بزرگ، آن را «قسطیطا» گویند، همه به تخته های مسین پوشیده، هر تخته چهل آرش. و چهل و دو هزار تخته است. قعر آن نود و شش ارش است.

ولید ابن مسلم گوید به دروازهی رومیه در رفتیم، بازار بیطاران، به نردبانی بر شدم، بازار سکاران بود. از برنایی پرسیدم که «بازار صرافان کدام است؟»

گفت ««در میان شهر است.»

به میان شهر رفتم. شش میل بود. و کنیسهای در آن بنا کرده و محراب وی سوی مشرق کرده.

از آنجا آرند دیبای زربافت و ms472 غلام و کنیزک و محفوری و آدویه. و در آن شهر حکما بسیار بود.

رویان ناحیتی ست مفرد در حد طبرستان و شهرهاست بسیار. عمرو ابن علا آن را بستد. و میان رویان و دیاله پنجاه هزار مقاتل به درآید. سعید ابن عاص بستد. با ملک جرجان صلح کرد بر دویست هزار درم.

و امیرالمؤمنین مأمون رویان را و دباوند را به مازیار ابن قارن سپرد و نام وی «محمد» کرد و آنجا والی بود تا مأمون از دنیا رحلت کرد.

چون نوبت به معتصم رسید، مازیار خیانت با معتصم کرد.

عبدالله ابن طاهر مازیار را بگرفت و به سرمن رأی برد. وی را پیش معتصم بیفکندند و چندان چوب زدند که بمرد. و وی را بیاویخت بر عقبه. و رویان را به عبدالله ابن طاهر داد.

ری شهریست معظم. نعمتها آید از آنجا نیکو: پنبه و سنجد رازی و نار تهرانی و انگور و طبق های شمشاد. ری را بنا کرد ری ابن شیلان ابن اصفهان ابن فلوج. آن را عمر ابن خطاب گشود. بفرمود عمار ابن یاسر را که عروه ابن زیدالخیل طایی را به ری فرستاد، با هژده هزار مرد. و اهل ری وی را یاری دادند تا بستد. و مهدی آن را بناکرد در روزگار منصور. و مسجد را بنا کرد در سنهی ثمان و خمسین و مائه. و در ایام ماضی، ری را «رای» خواندند. به زمین فرو شد. بر دوازده فرسنگ، بر راه خوار، اول بنا کرده «محمدیه» را و «هاشمیه». عمر و ابن معدی کرب آنجا وفات یافت به دروازهای - جایی که آن را «ارمانشاه» خوانند. و همچنین، حجاج ابن آرطاه و علی ابن حمزهی کسایی. و سعید ابن جبیر آنجا رفت و ضحاک رادید و تفسیر از وی نبشت. و به ری با آن که نعمت

ریم در حدود ترکستان است و در دست اهل اسلام است. از آن روباه آرند و قلعی آرند و سریشم و غیرها. زاؤلستان شهریست در اقلیم سیستان. و خانهی زال ابن سام در آنجاست - بر قلعهای عظیم. و خانهی رستم زال بیرون شهر است و خراب است. و گور رستم و گور پدرش در شهر سمنجور است، بر ساحل دریای هندوستان نهاده. و ایشان وصیت کردند که ایشان را آنجا دفن کنند تا دشمن بر تن ایشان ظفر نیابد.

زرنج شهریست بزرگ در ولایت سیستان. و در آن حصنیست پنج دروازه دارد و ربضی دارد پانزده در دارد و بناها همه از گچ باشد، زیرا که درختها بپوسد. و آنجا ریگ باشد سرخ و از آن ریگ روان به رنج باشند. و گردونها کردهاند که ریگ به آن میکشند به جایهای خراب. و هر روز که برخیزند، از سور شهر به در آمده باشد. و اگر بگذارند، ریگ شهر را بینبارد، با دیهها. و در آن شهر، جوییست بزرگ آن را «هندمند» خوانند. از حد غور آید تا به حدود زرنج.

زنگبار «زنج» خوانند. شهرهاست بزرگ. و زمینیست خشک و نعمتی اندک و کم عمارت، بر کنار دریای فارس. نه سبزی بود، نه گیاه، مگراندک. همیشه اهل زنگبار را حرب باشد و مردمی لجوج باشند و هر که در زنگبار شد، دست وی کارزار خواهد. مردم زنگبار را نه علم بود، نه کیاست. قومیاند دون و مفسد و جاهل و بطری، شاد دل. در میان هندوان و ترکانند. همچنان، فراخ رو و تنگ چشم، بیریش. (و زابج قومیاند نزدیک ایشان.)

سد ذو القرنین حایلی ست میان یأجوج و مأجوج.

اسکندر آنجا رسید، ملکی پیش آمد ms474 و گفت «از پس ما قومیاند کوتاه، فراخ رو. ولایت ما خراب میکنند.»

گفت «به چه سبب؟»

گفت «در طبع ایشان حرب است و از ما به ایشان رنجی نرسیده است.»

اسکندر بیست هزار آهنگر جمع کرد و طبق طبق آهن و ارزیز بر هم مینهادند و طبقی مس و طبق گوگرد، تا به سر کوه رسانید. و آن گه، چندین سال هیزم میآورد و در هر دو سامان مینهادند. آنگه، آتش در آن زدند تا آرزیز گداخته شد و طبقهای آهنین و مسین به هم دربست، جملهی سد یکپاره شد. و بر آن سد نبشت که «ما این سد را به قوت آفرید گار کردیم. چون بر این سد بگذرد هشتصد سال و شصت سال از پس محمد عربی و رحمها بریده شود و دلها سخت گردد و خون به ناحق ریخته شود و زنا و ربوا آشکارا گردد و مردان بر شبه زنان و زنان بر شبه مردان روند، این سد گشاده شود: چندان کوتاهپای بیرون آیند که عالم را بگیرند و همه را بخورند و بیران کنند. آن گه، به زمین شاپور آیند، آنجا هلاک شوند.»

گفتند در فلان ایام، عددی چند بر بالای این سد آمدند. بادی سیاه برخاست، یکی را در این سامان انداخت.

چون حساب کردیم، آن شب بود که واثق بالله خواب دیده بود. پس، باز گردید. دو سال و چهار ماه در راه بود تا به سمرقند رسید. سدیر قصریست معروف، میان نهر حیره تا نجف و کسکر. و چشمههاست: عین الطف وصیدا و قطقطانه. سدیر را بنا کرد بهرام چوبین ابن یزدجرد ابن شاپور. و سبب آن بود که یزد جرد را هیچ پسر نمیماند و بهرام را استسقا رسید، از اطبا پرسیدند که «جای نیکو و هوای خوش کجاست؟» گفتند «به سدیر.» بفرمود تا قصر سدیر بناکردند و او را آنجا آوردند. و وی از این علت شفا یافت. و شگفت جایی ست.

ایشان فرو آمدند. شهری بکردند نام آن «سرخس» - یعنی شهر گدایان و خسیسان.

سرندیب شهریست بزرگ، در هندوستان. اول شهری که در عالم بنا کردند این شهر است. و هشتاد محلت است، هر محلتی فرسنگی. در آن شهر زر به من کشند و زر و سیم را محلی نبود. نقد آن شهر یاقوت بود. و زر آنجا مانند پول بود. و سرندیب حدی با دریا دارد که آن را «قلزم» گویند. آب وی تلخ و سیاه. و چون پیشتر روند، آب سبزتر بود که در آن کشتی نرود. و هر که در آن افتاد، هرگز بیرون نیاید. و حدی دیگر ms476 با ظلمات دارد - بر سی فرسنگی آن - و حدی دیگر به کوه قاف دارد. و حد چهارم: مطلع آفتاب. و بر در ظلمات، جای خیمهی ذوالقرنین پیداست و میخهای طویلهی او هنوز زده است - آهنین - و آن را به نفت نگه دارند. و گویند گور آدم بر لب دریای قلزم است - نیمی در آب و نیمی بیرون از آب - و صد فرسنگ گرد بر گرد آن بیران است و کاروان نتواند رفتن به زیارت او. و از آنجا عود آرند و یاقوتهای گران و الماس. و رسم آن گروه آن است که چون ملکی بمیرد، در محفه نهند و در شهر بگردانند و زنش جاروبی در دست گیرد و بر محفه میزند و میگوید «ملک را ملک برفت، خدای تعالا باقی ماند.»

روز چهارم، وی را به چهار پاره کنند و در چهار کنیسه بسوزانند و به باد بردهند. این است آیین این شهر سرندیب.

و گویند سرندیب ولایت است و گور آدم بر کوه رهون است.

سشر و شنه شهری ست در ولایت هند، از سامان چین. در آن بتخانهای برنجین کرده و بت را بر تخت زرین نهاده. و هر که دست به آن بت کند، بانگی عظیم از آن برآید و آتش از دهان بیندازد، وی را بسوزاند. و جملهی هندوان فتنهی ویاند و به آن مباهات کنند و گویند در هیچ اقلیمی مثل آن نیست. (آن را نصب کردهاند بر نفاتهای، به حیلت.) متاع آن شهر گل و کشف و ترف.

سقسین شهریست که از آن بزرگ تر شهر نیست در ترکستان، شش فرسنگ گرد بر گرد وی. شهرهای ms477 دیگر: سمرقند و اوزگند. این ولایت آبادان است و از خیل و رمهی قفچاق به رنج باشند. در این ولایت آب نیست، مگر نهر اتل. و بر ساحل وی، خرگهنشین باشند. و جملهی مردم این شهرها آیین مسلمانان دارند، ولیکن نماز در همهی سال شعبان و رمضان کنند - چنان که از بعضی بازرگانان شنیدم. و سودا به قلعی کنند.

سمرقند شهریست بزرگ. آن را اسکندر بنا کرد. شهریست قدیم و نامدار. و اهل وی شجاع و دوستدار علم و علما و غازی باشند و مجاهد و فقیه طبع و نیازی دارند به کعبه و زیارت پیغامبر و نور اسلام در سیرت ایشان ظاهر بود. گرد بر گرد سمرقند، دوازده فرسنگ بود و در میان شهر، بستانها. و آسیاها و مزرعهها از دوازده فرسنگ بود. و بر سور شهر، تاقها و آزجها و بروج ها از بهر حرب کرده و درهای آهنین. در میان شهر، ده هزار جریب زمین است و جویها و وادیهای بسیار.

و شمر ابن افریقیس ابن ابرهه با پانصد هزار مرد حصار داد تا ظفر یافت و آن را بکند. پس، نام وی «شمرکند» کردند. تا نوبت به تبع اقرن ابن ابی مالک رسید و آن را دگربار بجدد کرد. سمرقند را سعید ابن عثمان ابن عفان ستد. و سوگند خورد که بازنگردد تا بنستاند و از دری در شود و به دیگری بیرون آید و سنگی را بر قهندز زند و از فرزندان ملک، فرزندی به رهن بستاند.

چون درآمد، سنگی بر قهندز زد. سنگ در آن نشست و در آن بماند.

اهل سمرقند از آن خشم گرفتند و گفتند «ملک عرب ثابت شد.»

و قتیبه ابن مسلم صلح کرد بر آن که هر چه در خانههای آتش است بردارد. چون برگرفت، آصنام را جمع کرد که بسوزاند، آن را به مبالغ ها میخواستند. گفت «من بت را

و مأمون پرسید شخصی را از حال سمرقند. گفت «مدینهی سمرقند چنان است که دایرهی ماه و جوی سمرقند مانند مجرهی آسمان و ضیاع سمرقند مانند کواکب.»

شعبی گوید با قتیبه ابن مسلم حاضر بودم بر در سمرقند. لوحی دیدم بر آن نبشته به حمیری: «بسم الله اللهم هذا الکتاب من ملک العرب والعجم شمر ابن لهیعه: هر که به اینجا رسد مثل من بود و آن چه از اینجا بگذرد بزرگ تر از من بود و هر که به اینجا نرسد کمتر از من بود.»

قتیبه سوگند خورد که از اینجا به بلاد چین رود.

ملک چین بدانست. تاجی به یاقوت کرده و آنبانی پر خاک به وی فرستاد. گفت «تاج شاهی به تو فرستادم. من نایب توام در این دیار و بر این خاک. برو تا سوگند تو راست گردد! و هر سال خراج به تو میفرستم.» قتیبه آن را قبول کرد و خلعت را بپوشید و تاج را بر سر نهاد و بتان را بسوخت و قصد ولایت چین را باطل کرد.

و قتیبه را فتوحها بود. ترکستان را بگشود و ماوراء النهر را. امیری بود میمون و منصور.

(و سغد ناحیتی ست از سمرقند، بستانها و آبهای نیکو)

سمیران حصنیست به حدود جبل. در آن قلعه، دو هزار و ششصد سرای. آن را محمد ابن مسافر داشت و در آن گنجهای عظیم نهاده و شخصی ظالم بود. کودکان رعیت بستدی و به صناعتها مشغول کردی و فرزندان مسلمانان بر شکل اسیران میداشت. روزی، محمد ابن مسافر به صیدی رفته، ایشان در قلعه بستند. وی بسیار جهد کرد، در به وی نگشودند -- که همه منکر بودند بر وی.

دشمنان قصد وی کردند. بگریخت و آواره شد. و اهل سمیران از تعدی وی برستند. و ملک او تباه شد از شومی تعدی ms479 و بیداد وی.

سنگویه قلعهایست بر جزیرهای، به دریای هند. گویند هر بیمار که در آن رود سه روز، به صحت بازآید یا بمیرد. و در آن ستون هاست عظیم. آن را مازنین و مازینه کردند. زن و شوهر بودند. و هرگز کس را این قوت نبوده است. هر عمودی به هزار مرد نتوان جنبانیدن - که شگفتی عجب است.

سو شهریست به هندوستان. آنجا بتی بود نام آن «منات».

سلطان محمود غزنی قصد کرد که آن منات را برگیرد. و منات سنگی بود کبود در کعبه نهاده بود. چون پیغامبر کعبه را پاک کرد از بتان، منات را بیرون انداخت. مردی برداشت، به هندوستان برد. ایشان به برابر زر بخریدند و در سو بردند.

پیغامبر را گفتند که «منات را به هندوستان بردند.»

گفت «مردی از امتان من آن را بازآرد.»

پس چون سلطان محمود آن را قلع کرد، هندوان آن را به خروارهای زر می خریدند، نفروخت. و سلطان تبری برداشت، به دست خویش برکند- که بر آسیابی زرین نشانده بودند -و آن را به غزنین آورد و گفت «پدر من بت نتراشید که من بت فروشم.» و آن سنگ را در عتبهی مدرسه افکند به غزنین، تا قدم بر آن مینهند.

و این منات را به سو نسبت کنند. سیستان اقلیمیست بزرگ، جایی مبارک، پرنعمت. حدود وی از خراسان تا

سیلا شهریست به چین. هر که در آنجا رود، بیرون نیاید و نخواهد که بیرون آید. و هر که به ترکستان در شود، وی را خارش تن پدید آید.

شام اقلیمی مبارک است، جای رسولان و پیغامبران است. ارشی زمین نیابند در آن که مگر جبرئیل چندبار آنجا نزول کرده بود. قبلهی صد و بیست و چهار هزار پیغامبران است، مهاجر پیغامبران است. زمینها خراب گردد، مگر مکه و مدینه و بیت المقدس. قیامت آنجا بود و صخره آنجاست و عالمیان را حشر آنجا کنند. حد شام از کوفه است تا رمله و تا بالس و تا ملطیه. و شهرهای فراخ. براء ابن عازب گوید «فماز کردم با پیغامبر به جانب بیت المقدس، شانزده ماه.» و اول نمازی که پیغامبر به بیت المقدس کرد، نماز دیگر بود. چون قبله بگردانید، بر جهودان سخت آمد.

و شگفتی شام بسیار است.

شرماح قصریست آنجا که دیه ابوآیوب به قهستان. و دکهای عظیم و آبی روان.

گویند زنی می رفت، طفلی در کنار داشت، لشکر نعمان ابن منذر در آب راند، زن جامه برداشت، بترسید و بیفتاد و طفل غرق شد. نعمان دلتنگ شد و نذر کرد که آنجا پولی سازد. از کسرا دستوری خواست. منع کرد. تا وی را اثری نباشد در این دیار.

چون بهرام به جنگ آپرویز آمد، اپرویز نعمان را به یاری خواند.

گفت «یاری دهم، بر شرط آن که آن قنطره بکنم.»

دستوری داد.

پس نعمان این پول بکرد - قنطرهای عالی. و شرماح را آنجا ms481 بناکرد.

وی را پیش ملکشاه بردند. گفت «چرا پیش من نیامدی و خود را چرا به زیر افکندی؟»

گفت «زنی داشتم خوب، ترسیدم که به دست دشمن افتد، وی را بکشتم. پس بی وی زندگانی خوش ندیدم، خود را به زیر افکندم.» ملکشاه گفت «شجاعتی به این حد که لشکرها را هزیمت کنی، حمیتی به این حد که زن را هلاک کنی، دلیری به این حد که از قلعه به زیر جهی، تو را هلاک نکنم» وی را خلعت ها داد و قلعه به وی داد.

و او بر آنجا قرار گرفت. و اکنون، نه ملکشاه بماند و نه شعیر. و دنیا همه فانی است و باقی خدای است. شوش شهریست به خوزستان. ابن مقفع گوید اول سوری که بنا کردند بعد از طوفان نوح، سور شوش بود و تستر. و گویند که سام ابن نوح بنا کرد. و این شهر را ابوموسای اشعری گشود - در عهد عمر ابن خطاب. در آن تیرست خزینه نهاده بود، بر گرفت. خانهای را دید پرده بر آن آویخته، قصد آن کرد. خزینه دار بگریست و سوگند خورد که «در آن هیچ مال نیست، مگر تابوت دانیال» پس، آن را بگذاشت. (و در باب قبور گفته آمد.)

گویند که پیغامبر میرفت با عمر ابن خطاب. طفلی بر راه می گریست. عمر آن را برداشت و بنواخت و خاموش کرد و نزد پیغامبر رسید. چون در مسجد آمد، پیغامبر گفت عمر را که «آن طفل را دیدی؟ عالم بر دست وی خراب شود.» گفت «چراة»

گفت «دجال است.» گفت «باز گردم، وی را هلاک کنم» بازگردید، وی را نیافت. رسول وی را گفت «ای عمر، او عالم را بگیرد. و بر دست وی شهری بگشاید از بهر أمت من.»

پس، شوش را حصار داد. درماند. در آن ولایت میگردید. راهبی را دید بر سر دیری. پرسید «شما به چه کار آمدهاید؟»

گفت «شوش را میستانیم.»

گفت «باز گردید- که شوش را مگر دجال بستاند.»

ابوموسا التفات نکرد. و به در شوش فرو آمد. و درماند. ناگاه، مردی برآمد و به در شوش باستاد، پای بر در شوش زد و گفت «ای شوش، گشاده شو!»

حالی، درها گشوده شد و بیفتاد.

لشکر آهنگ کرد و دررفتند. و آن مرد ناپدید شد. و لشکر تکبیر کرد که سخن پیغامبر راست شد که «دجال شهری از بهر أمت من بگشاید.»

شیز شهریست میان مراغه و زنجان، در میان کوهها نهاده. و آنجا معدن زر و سرب و زرنیخ و جیوه و جمست بود، ولیکن هیزم عزیز بود. نقره کم گدازند. سور وی گرد درآمده بر دریایی کوچک و آتشخانهای بزرگ و تخت کی خسرو آنجا بود - تختی برنجین، به دو گردون کشیدندی، در آنجا نهاده بود - و جام گیتینمای. تا روزگار گبران به سر آمد و اسلام ظاهر شد. گبران بترسیدند از غارت آن. آن را در بحیرهای انداختند که در شیز است و دیگر کس آن را ندید.

حصن صفر قلعهایست رویین، در بیابان اندلس. آن را ذوالقرنین بنا کرد و کتابها و گنجها در آن نهاد و در وی به طلسم کرد. و هیچ کس در آن راه نیابد. و اندرون آن به سنگ بنا کرد و دیوار آن به نحاس. هر که آنجا رسد، آن را بییند، چندان بخندد که بمیرد. و پیغامبر گفت شهریست به مغرب از مس، بر آن صورتها از مس، درازی آن دو میل، و بر در آن کوهی، درازی آن صد و سی میل، در آن قومیاند از هفتاد و دو زبان سخن گویند. و گویند این حصن به اندلس است. چون به یک فرسنگی ms484 آن رسند، بانگ سگان شنوند به نیرو. چون پیشتر آیند، کمتر شود. چون در شهر روند، هیچ سگ را نبینند.

طایف ms485 شهریست آبی خوش دارد و هوایی پاک. و گویند سنام زمین طایف است. آنجا زیتون بود و انگور نیکو و مویز و آدیم و قنبیل و انار به عالمها برند. و در سالی یک بار بادی آید در شب، پوستها را آدیم گرداند. و در آن شب، قنبیل ببارد بر سر آدیمها به طلوع سهیل و در عالم به هیچ جای دیگر نبارد.

و طایف را به آن «طایف» خوانند که دمون ابن عبدالملک پسرعم را بکشت و به حضرموت گریخت و دختر عروه ابن مسعود را بخواست و ثقیف را گفت «من شما را طوفی کنم.» و دیواری بنا کرد.

و طایف را «وج» گفتندی. پس آن را «طایف» نام کردند. و باغی ست آنجا «وهط» گویند، شگفت. و صفت آن بیاید. و مویز آن شهر در عالم برند.

طبرستان اقلیمیست حد وی از بلاد اران تا جرجان و حدی از دریای خزر تا طالقان. و شهرهای بسیار است، چون اهلم و طمیس و غیرها. طبرستان هم سهل است، هم کوه و هم بیشه و هم دریا. قلعههای ملوک بود و خزینهها بیشهها بود و دریا بازرگانان را متاع بود. هامون وی چون بساطیست سبز. و مسالح میان طبرستان و دیلمان سی و یک مسلحه بود، در هر یکی دو هزار مرد. اول شهر طبرستان طمیس، تا جرجان، تا طالقان. و بر آن دربیست عظیم. از اهل طبرستان کس نتواند که به جرجان آید الا از آن درب، زیرا که دیواری بلند کشیده است از کوه تا میان دریا. بنا کرد آن را انوشه روان عادل، تا میان ترک حجاب باشد از غارت. متاع طبرستان خیش و ایزارها و گلیم و شمشاد و ماهی و لالکا و برنج و طبقها و نارنج و ابریشم. و چون معاویه ولایت طبرستان به مصقله ابن هبیره داد، با وی بیست هزار مرد بود. چون به طبرستان آمد، صخرهها از کوه بگردانیدند، لشکر ms486 وی هلاک شد و مصقله را بکشتند. و پس از وی، یزید ابن مهلب از خراسان بیامد به طبرستان و جنگ کرد با اسپهبد

پس چون نوبت به ابوجعفر منصور رسید، خیانت کردند. منصور خازم ابن خزیمه را بفرستاد با مرزوق ابوالخصیب.

راه نمی دادند ایشان را. ابوالخصیب سر و ریش خود بتراشید و بگریخت. پیش اسپهبد آمدو بگریست بر در حصن. اسپهبد گفت درماندهاست. وی را بردر حصن بردند. شکایت کرد که «لشکر اسلام مرا بزدند و به این حالت مرا بکردند.» و با ایشان الف گرفت.

تا ایشان غافل شدند. خطی نبشت و در تیری بست و بینداخت. لشکر اسلام آن را بر گرفتند. و بر آن نبشته بود که «فلان شب، در قلعه باز کنم، جمله آنجا آیید!»

لشکر آمدند آن شب و وی در باز کرد و لشکر درآمدند.

اسپهبد بگریخت به کوه طارق، به دیلمان. بعد از سالی، بمرد.

و ابوالخصیب آنجا بماند و مقام را به ساری کرد. ولایت وی دو سال بود.

پس منصور خالد ابن برمک را بفرستاد. آن ملکان بگریختند و خالد ظفر یافت و قلعهها بستد و تاجها و کمرهای مکلل به زمرد برگرفت. و هیبت خالد قرار گرفت، تا به حدی که صورت خالد بر سپرها کردندی و منجنیقها که با خالد بود. و اسپهبد بترسید، زهر بخورد و زن و بچه را زهر داد تا بخوردند. و مسمغان به در آمد با زن و دختران، پیش خالد بر خاک نشسته.

خالد رحمت کرد و ایشان را به امیرالمؤمنین منصور فرستاد. دختری را به عباس ابن محمد داد، ابراهیم ابن عباس را بزاد. یکی را به مهدی داد، ابراهیم ابن مهدی را بزاد.

فی الجمله، طبرستان اقلیمی ست منیع، ms487 پرنعمت.

طبریه شهریست به مغرب. آنجا عقارب بود و باخهی بسیار.

و به روزگار شاپور، شیری پدید آمد آنجا و زیانها میکرد و میگریخت. بفرمود تا بر در غار وی صورت شاپور باسلاح بکردند. شیر آن رامیدید تا گستاخشد. روزی، بیرون آمد و شاپور صورت را بینداخت و به جای صورت باستاد و شیر را بزد و هلاک کرد.

و این شهر را بنا کرد با آتشخانهای.

طلیطله شهریست به حدود مغرب، بر سر کوهی عالی، به سنگ و قلعی کرده. گرد آن شهر، هفت کوه که بر آن مردم نشیند و گرد آن جویی میگردد چون دجله، آن را «اناجیر» خوانند. و دگر شهرها به نزدیک وی: طرطوشه و ملیطه و قرطبه. اما شگفت طلیطله است. طیبه مدینهی رسول است. و «طابه» نیز خوانند. به حکم آن که همیشه بوی خوش

عراق میان عالم است و سرهی دنیا، زیرا که هندوان بابل را سرهی دنیا نهادند. و از اقلیم رابع است. و جزیرهی عرب در عراق است. و اهل عراق از آفات برسلامتند: از شقرت روم و صقالبه و از سیاهی حبشه و ms488 از بدخویی ترکان و از تندی اهل چین. و از این سبب خلفا میان عراق اختیار کردند - بغداد را. و حدود عراق از حد قهستان است تا بادیه و کوفه و دیار بنی شیبان و تا بحر فارس. شهریهای معظم در عراق بغداد است و بصره و کوفه و حیره و قادسیه و خانقین. و دجله میان آن میرود. از جانبی عرب دارد و از جانبی عجم مداینی گوید حد عراق از هیت است تا به چین و هند و سند و تا ری و

عسقلان و عکه در شام است - شهرهایی مبارک بر حد بیت المقدس. عبدالله ابن سلام گوید «تاج دنیا شام است و تاج شام عسقلان است.» آن را معاویه گشاد، در خلافت عمر ابن خطاب. و پیغامبر گفته است «هر که به عسقلان باشد شبی و روزی و با کافر حرب کند و بعد از شصت سال بمیرد، شهید میرد.» و عسقلان بر ساحل بحر روم است. ثغر کافر است، جای اولیاست.

عسکر هکرم شهریست در خوزستان. آن را بنا کرد مکرم. شخصی بود حجاج ابن یوسف وی را بفرستاد که حرب کند با خرزاد ابن فارس. وی را بگرفت و با وی دو مروارید بود در کلاه، ms489 آن را به حجاج فرستاد. و آنجا دیهی بود بیران، آن را بنا کرد و نام وی «عسکر مکرم» کرد. شهریست مبارک. از آن ابریشم آرند و دیباجهای نیکو و نی شکر و نارنج وغیره.

عمان قصبهی وی صحار است، بر ساحل دریا نهاده. آنجاست جای بازرگانان و کشتیها آنجا فرو آید و بارها آنجا گشایند. اعمال وی تیرست فرسنگ است. آن را بگشود محمد ابن قاسم شامی، از بهر معتضد بالله بازار مروارید آنجا بود.

عموریه شهریست در روم، چهل و چهار برج دارد. آن را معتصم استد.

و منجنیقها بر آن نهاد و هیچ فمی توانست گشودن. تا شبی، گرد عموریه میگردید. دو کافر بر سر برجی دیگی میپختند.

غزنین ولایتیست بزرگ در حد هندوستان. شهری بزرگ در آن دوازده هزار مدرسه از آن اصحاب ابوحنیفه و شافعی. سرحد اسلام است. و در هندوستان، شهر اسلامی غزنین و لهاور است. متاع غزنین چلغوزه و غلام و بوزینه و لالاس. در این شهر، دوازده هزار مسجد است و دوازده هزار گرماوه. شهریست عتیق، به دو قسمت. در میان شهر، کوهیست عظیم. سریرگاه سلطان محمود ابن سبکتکین بود و پس از وی، به ملک خسرو رسید، دخترزادهی وی. از آنجا تا حد لاور صد و شصت فرسنگ است و از آن سو همه حد ولایت اسلام است. و در غزنین محلهایست آن را «شوله» خوانند، بر سر میدان نیزهای فرو بردهاند آهنین، سر وی سه شاخ، از آن رستم زال. آن را به نام دارند. پس، به زیر میدان، نیزهای دیگر، آهنین، سر وی دو شاخ، به زمین فرو بردهاند، از آن محمود ابن سبکتکین. سلطان سنجر چون آنجا رسید، وی را شگفت آمد. خواست که آن را به خراسان آرد. هیچ چهارپا آن را نتوانست کشیدن. پس، همان جا رها کرد.

و بدان که غزنین را هوای معتدل است و مردم وی زیبا و دیندار، به زیرکی منسوب. و اگر از آن خاک به عدل محمود غزنوی خاست و در حکمت سنایی، ایشان را این مفاخر تمام است.

گویند که امام محمد ابن یحیای نیشابوری همیشه طعنه زدی در سنایی. وی را «زندیق» و«دهری» خواندی، شعر وی نشنیدی.

شبی، پیغامبر را به خواب دید، سر بر وی گران داشت و گفت «سنایی در حق من سخنهای خوب گفت. تو در وی سخنهای زشت گفتی؟»

از ms491 خواب درآمد و میگریست. همچنان رفت تا به غزنین. بر سر گور سنایی نشست و مدتی عذر می خواست و توبه میکرد.

تا وی را به خواب دید. گفت «تو سنایی باشی؟»

گفت «منم آن سنایی زندیق که تو گفتی. توبه کنی؟»

گفت «توبه کردم.»

گفت «زبان را نگه نداشتی. برو قلم رانگه دار و در اهل قبله طعنه مزن»

وی بازگردید و به حدود خراسان رسید. لشکر سلطان سنجر فرو آمده بود. وی را پیش سنجر بردند.

و آن روز که عثمان ابن عفان ms492 بفرمود که غمدان خراب کنند، چوبی یافتند بر آن نبشته «اسلم غمدان. هادمک مقتول» به عثمان گفتند، به جای بگذاشت و فرمود تا آن را آبادان کنند. وی را گفتند «این مقدار که خراب کردی، به خراج شام هفت سال آبادان نشود.» بعد از چند روز، عثمان را بکشتند. غور شهریست بر کوهی منیع. زبان ایشان غیر زبان خراسان بود. و برابر شهر غزنه است. نهری میرود از آن تا به بحیره و زرنج میان غور و بحیره است. و پوشنگ بر حد وی است. و اهل خراسان استخفاف کردندی با اهل غور و غوریان در نیشابور کناسی کردندی

فارس اقلیمیست مبارک و فرخنده و عامره، اختیار ملوکان، جای آکاسره، در آن بلاد بسیار و نعمتهای فراوان. انوشه روان عادل یک مرد فارسی را بر پنج ترک و دیلم تقدیم کردی و یک مرد فارسی را بر سی مرد هندو و ده مرد رومی تقدیم کردی. اهل فارس از قوم عیصند و آبنای ملوک. و فارس ابن طهمورث ملکی بود عادل. وی را ده پسر بود: جم و شیراز و استخر و فسا و جنابه و کسکر و کلواذا و قرقیسیا و عقرقوب و حنایا. پادشاهی وی تیرست سال. اول ملوک فارس اردشیر ابن بابک ابن ساسان بود. و بزرگ تر قلعههای فارس استخر است. و در فارس هزار خانه کرده است و پنج هزار قلعه. کس نگفت که یکی بتوانستند ستدن. متاع فارس: توزی و کتان و مومیای و گلاب و سوس و سعتر و گوگرد و نفت و زیتون و آب مرغان و زعفران و دیباج. ملوکان فارس ضحاک بود و ms493 جمشید و افریدون و شاپور و بهرام و قباد و کی خسرو و کی کاووس و سیاوش و هر مز و فیروز و آپرویز و انوشه روان عادل. و از پیغامبران، سلیمان به استخر بار دادی و بر تخت نشستی و اجناس جنود، از وحوش و طیور و دیو و پری، پیش وی صف کشیدندی. از چهار سامان عالم، از روم و سرندیب و چین و طراز و اندلس و مغرب و عراق و خراسان و دربند و غیرها، خراج به فارس آوردندی. و گویند چون فارس آبادان بود، همهی عالم آبادان بود و چون فارس بیران شود، همهی عالم بیران گردد.

و سلمان فارسی از اولاد اساوره بود. تزهد کرد و کتاب اوایل دانست، میدید که پیغامبر آخرالزمان در یثرب دعوت کند.

وی قصد حجاز کرد و میآمد، به وادی زرود رسید. شیری به وی جست. درماند و گفت «الاهی، میدانی که به طلب پیغامبری میآیم. به جاه و حرمت او که مرا از این دشمن برهانی!»

سواری برآمد ناگاه، تیغی بر شیر زد و وی را به دو پاره کرد.

سلمان نجات یافت. پیغامبر را بدید، ایمان آورد.

گفت «آری.»

گفت «آن سوار که شیر را به دوپاره کرد کی بود؟»

گفت «مگر خضر بود.»

گفت «من بودم.»

و بدان که جهانداران جمله از فارس خاستند. و آل ساسان از اولاد بهرام بودند، چهار هزار سال پادشاهی در خانهی ایشان بود. و دریای فارس گوشهایست از بحر محیط، در حد چین و تا هند. و هیچ کشتی نباشد که در بحری رود و از حد مملکت به در شود، مگر دریای فارس. و دریای بختگان بحیرهایست در این ولایت، طول وی بیست فرسنگ. آب وی تلخ است. و بحیرهی جور آنجاست، نزدیک کازرون، ms494 طول وی ده فرسنگ. حد فارس تا خوزستان، تا طارم و از سیراف تا استخر. مدینهی قدیم در آن جیرفت است. میوهها بود انواع. درختی بود «جم» خوانند و مانند جوز. میوهی وی «ثمر جم» خوانند. و عناقید بود سبز، دوای مبطون باشد. و درخت سپستان بود و حنا که صد گام بوی دهد. جیرفت را بنا کرد شاهوار بنت مرزبان.

فرعونیه قصریست به منف، در آن سریری از آن فرعون. و منف شهر فرعون است به مصر. چهار جوی در آن روان، به جایی رسد در هم افتد. و آن قصریست که هامان کرد و فرعون بر سر وی شد که با آسمانیان حرب کند. و در این قصر ستونهای عظیم است، بر هر ستون طوقی از نحاس. از جملهی ستونها، یکی از رصاص است و از زیر طوق آن آب روان است، نیمهی عمود رسد، در ثقبی رود، نه آب ساکن شود، نه از آن ثقب در گذرد و نه قطرهای به زمین آید. و در منف شگفتی هاست عجب.

فرنج ولایتیست بر ساحل دریا، طویل و عریض. هفتصد میل است. و سریرگاه آن شهریست نام آن ماریه و در آن حصنهای منیع: شهر سابلوس و نیسه و شامیه. بعضی مسلمان دارد، بعضی کافر. جایی بانگ نماز میکنند و جایی ناقوس میزنند.

فسطاط شهریست در ولایت مصر، بزرگتر از این شهر نیست بر ساحل نیل. آنجا بود سقنقور: ماهیای ست دو دست و دو پا دارد، دو ذکر، ماده را دو فرج بود. أز آنجا آرند زبرجد در بر. و کوه مقطم نزدیک فسطاط است. برابر وی، گور امام شافعی.

فلسطین در شام است، شهر بزرگ و قدیم آن را بنا کرد فلسطین ابن حام. خراج فلسطین پانصد هزار دینار. شهرهای بسیار است. زیتون باشد آنجا بسیار.

قاد سیه بقعهایست در حدود کوفه. آبهای روان دارد. آن را نسبت کنند با قادس ابن هرات. و گویند ms495 که ابراهیم آنجا بگذشت، آن سبزی و شکوفههای وی بدید، بر وی دعا کرد و گفت «قدست.»

قالی قلا ولایتیست به حدود ارمینیه. سرما باشد آنجا مفرط و هوای متحرک، متاع وی تیغهای نیکو و انگبین بسیار و پوست خز. و کوهها باشد منیع و آبهای نیکو و چشمههای خوش، گیاه و سبزی بسیار.

قر میسین شهری ست پرنعمت، نزدیک همدان. آن را بنا کرد قباد ابن فیروز و در آن قصری بکرد با ستونها، بر هزار باغ. و وی به مداین فرو آمد، با دویست هزار مرد. باد آن را بیفکند. بلیناس را بفرستاد آنجا، به ایوان طلسمی بکرد از بهر سرما و باد و کردم و تب، تا باد ساکن شد و کژدم کم شد.

قریطاس شهریست بر لب دریا. آنجا کپی بود بسیار و کپی هیچ صید نگیرد و زانی باشد. و ملاح به این شهر رسد، با کبی زنا کند و از آدمی آبستن گردد، بچهی مکروه بزاید، وی را بکشد در آبستنی.

و مدح قزوین این تمام است که در پیش بددینان و دیالمه نشسته و ایشان را کوفته می دارند و ms496 بر اهل اسلام منت دارند که شر ایشان از دیگران دفع میکنند. و از بهر این گویند قزوین «باب الجنه» است. و هر جا که مسلمانی باشد، واجب بود بر وی که اهل قزوین را معاونت کنند و ایشان را دعا گویند، با جملهی اهل ثغور. اهل قزوین گروهیاند دیندار، با جمال و هیبت و شجاع و به حمیت. و کثرتی دارند که در عالم شهری نباشد که در آن گروهی از قزوین نباشد. متاع ایشان مویز و میوهها و جامههای نیکو.

قسطنطینیه شهریست بزرگ. دارالمملکت روم است. کعب الآحبار گوید چون بیت المقدس بیران شد، اهل قسطنطینیه شادی کردند. آن را «مستکبریه» خوانند. آفریدگار وی را وعده کرد که خراب کند، چنان که خروس بانگ نکند در آن، و جای ثعالب کند و سه آتش به وی فرستد: یکی زفت و یکی نفت و یکی کبریت. و وی را خراب بگذارد، چنان که بانگ وی به عنان آسمان رسد. هرگه که چنین بود، از آن گنجها دوازده ملوک بردارند و با سپرها بخش کنند.

و بدان که قسطنطینیه شهریست عظیم، چنان که ممکن بود در آن عجایبها و طلسم ها ساختهاند. و هرگز کس ندیده است که در قسطنطینیه یکی را مار بگشت. این شهر نیمی در آب است - و برجهای عالی در هوا کشیده - و نیمی بر خشکی نهاده است. تیرست و شصت دروازه دارد - یکی زرین و یکی سیمین، دیگران برنجین و آهنین. و همیشه این شهر به دیبا آراسته بود، چنان که روم به این شهر مفتخر باشند.

471

قمار شهریست هندی. متاع وی عود قماری و طاووس و عنبر.

قونیه ms498 شهریست در میان روم. و از قونیه تا قسطنطینیه هفت روزه راه است. مسلمانان دارد و پادشاه آن عادل بود و ظالم را براندازد. این شهر سه حصن دارد و پیرامن وی همه کفارند، جزیت به وی دهند.

قیروان شهریست به مغرب که از آن بزرگتر نیست. قیروان بستد حسان ابن نعمان. چون از لشکر بربر به هزیمت شد، در شهر قیروان آمد و مسجد جامع را بناکرد، در رمضان سنهی اربع و ثمانین. و بلاد برقه استقامت گرفت. پس عمر ابن عبد العزیز وی را معزول کرد و موسا ابن نصیر را به جای وی بازفرستاد. و به غزای طنجه و شوش آقصا رفت و ولایت مغرب و قیروان را مسلم کرد و بگرفت.

قیساریه و قنسرین دو شهر است شامی.

کابل شهریست در هندوستان، در میان کوه. و کوه گرد وی درآمده مدور، چون حلقه، و گرد بر گرد وی سی فرسنگ. هیچ کس در آن نتواند رفتن مگر به راه نمودن - که جای تنگ است، بر آن یک در، حرس بر آن موکل. هلیلج در این شهر بود. گرد بر گرد وی شهرها چون قامرون و صیمرون و قاریان و مندورقین. متاع وی صندل و کافور. و در صیمرون صنمیست از فیروزج.

کاشغر شهریست به ترکستان. مسلمان دارد. و ختن هم آنجاست. و به این تاریخ کافر بستد. و همچنین، تنگوز و طمغاج و بلاساغون به ولایت ترک. کهستان است، هزار فرسنگ، مدور، کوهها گرد آن درآمده. پردرخت بود. در آن سنجاب بود و قاقم. و در آن

472

کرمان ولایتیست بزرگ و مبارک. اهل وی دیندار. غالبا ملوک ایشان عادلند، در آن شهرهای بسیار - شهر بزرگ: جیرفت و سیرجان. و از کرمان تا سیستان صد و سی فرسنگ است. شهرها چون کرکویه و زرنج و کاهون و کردکان. حد کرمان تا حد بحر فارس است و مفازهی خراسان و مکران و تا طارم. متاع کرمان: رازیانه و خرما و زیره و ارزن و رکوه و نطعها و پردهها و کرباس.

گویند چون دارا ابن دارا عالم را بگرفت، زن و فرزند را به دژ سپید آورد، به قهستان، و آنجا بگذاشت. و به حرب اسکندر آمد، به کرمان کشته شد. و عالم مسخر اسکندر شد.

شهریست به این حدود آن را کنگور گویند. بناهاست عجب از سنگها بر سر همد یگر نهاده، و زن هر سنگی در صفت نیاید. آفریدگار داند که آن را چون ساختهاند و به چه قوت راست کردهاند. و آن را مگر به دیده ببینند. و در این شهر چشمهایست و در آن ماهیان سیاه، حلقهها در گوش، عمرهای دراز. و شگفت است که ماهی بیرون قرار نگیرد تا حلقه در گوش وی کنند و در آب حلقه در گوش وی نتوان کردن.

کوفه شهری بزرگ است و بستانها گرد کوفه درآمده.

مغیره ابن شعبه گوید اهل حیره گویند که پیش از اسلام، به این موضع، آتشی درفشیدی. چون نزدیک وی آمدندی، ناپدید شدی. ملک حیره به کسرا نبشت قصهی این. گفت ««خاک آن به من فرست!»

آن خاک را به وی فرستاد. کاهنان بدیدند، گفتند «به این خاک شهری بکنند که بر دست عرب گشاده شود.»

و گویند قتاده با قطن ابن خلیفه تفاخر کرد. قطن گفت «در کوفه هفتاد بدری رفتهاند و در بصره عتبه ابن غزوان رفت و بس. اهل کوفه راست آب فرات و رطب مشان. کوفه قلب زمین است و علمیست میان مکه و مدینه.» اگر از این شهر امام ابوحنیفه خاست که فخر ایشان تمام است.

کولم شهریست در هندوستان. منابت ساج است و خیزران و سندروس. و ساج درختها بود عظیم، تا از بلگ وی هندوان پیراهن و سراویل سازند.

الهاور شهریست در حدود هندوستان. و آن را مسلمانان دارند، با شهرهای دیگر، و تا به غزنین صد و شصت فرسنگ است. و لهاور شهر عظیم است، قطب هندوستان است، نه هزار رستاق دارد. یکی از آن «کابلستان» گویند. هر رستاق را ملکی بود. در لفاور هر روزه ده هزار گاومیش بکشند و بخورند و ده هزار فیل را به غزنین آورند از طعامها. و آنجا شتر نباشد. مردم لهاور زیرک باشند و سپیداندام. متاع ایشان شکر و نیل و دستارهای نیکو.

ماوراء النهر اقلیمیست که در اسلام از آن فراخ تر به نعمت اقلیمی نیست. حدی ms501 با بلخ دارد و تا غزنه و طراز و خراسان برود. و اهل ماوراء النهر شجاع باشند و سخی و به صلاح. و خاک وی مبارک است. و اگر به اقلیمی چندبار قحط آید، آنجا یک بار آید. و اگر بود، دراز نماند - که بقایا کفایت کند. و به ماوراءالنهر، آبهای خوش بود، معدن آهن و زر و سیم و جیوه و مس و نوشادر است. مشک تبتی از آنجا به آفاق برند. و هر شخصی از اهل ماوراءالنهر خانهای ساخته بود از بهر مهمان.

و نوح ابن اسد نامه نبشت به معتصم که «به ماوراءالنهر تیرست هزار دیه است. اگر از هر یکی سواری و پیادهای به در آید، ششصد هزار مرد باشد. اگر همه را بکشند، در ماوراء النهر هیچ خللی پدید نیاید.»

آفریدگار آن را با همهی لشکر اسلام نگه داراد!

مدین شهریست بر ساحل دریای مغرب.

و موسا از مصر به خشم برفت و به مدین نزول کرد. بر دروازهی مدین، آبی دید و قومی که گوسفندان را آب میدادند. و دو دختر شعیب استاده، با گوسفندان. موساگفت «چرا گوسفند آب ندهید؟»

گفتند «تا مردان بازگردند.»

پس موسا آن گوسفندان را آب داد.

دختران شعیب شکر موسا کردند. و شعیب دختری به موسا داد.

و این مدین آرامگاه پیغامبران بود. مدینه را «مسکینه» خوانند و «عذرا» و «جابره» و «جبوره» و «یثرب» و ««محبه» و «مبارکه» و ««محفوفه» و «قاصمه» و «مقدسه» و «طیبه» و «طابه». بناکرد آن را یثرب ابن قانی. آفریدگار آن را «مدخل صدق» خواند. مهاجر پیغامبر است. آنجاست مرقد مبارک وی. از آنجا برخاست اسلام و دین آنجا قرار گرفت. هر خیر که در عالم است، از آنجا

275

موسا ابن محمد گوید که معاویه به مدینه آمد، خواست که منبر رسول برکند و به شام برد. چون بجنبانید، آفتاب درگرفت و جهان مظلم شد و بادی سخت آمد. وی دست از آن بداشت.

جابر ابن عبدالله گفتی «مصیبتی به معاویه رسد.»

حالی، باد لقوه وی را بگرفت و از مدینه بیرون آمد. و از مدینه همیشه بوی خوش آید، بهتر از بوی شاپور فارس. و آن بوی خوش در جوهر مدینه است. تا از دانهی خرما بوی خوش آید. و عرق که در مدینه کنند، مقابل گلاب بود. و هرگز به مدینه طاعون نباشد. و آدمی آنجا نیم چندان خورد که جای دیگر. از آنجا آرند حب البان - و بوی خوش دارد - و خرما. و به فصاحت ایشان کس نباشد.

مرو را بناکرد طهمورث، به هزار مرد. و بازاری بنهاد از آن طعام. هر شب، هر مردی را درمی بدادی، وی به طعام بدادی. روز دیگر، هزار درم با خزینهی ملک آمدی. به بنای وی بیش از هزار درم خرج نرفت. و قهندز را آنجا بناکرد. و به هندوستان، شهری بکرد نام آن «اوق»، بر سر کوهی.

گویند مرو را بنا کرد خمانا بنت اردشیر ابن اسفندیار. ابواسحاق طالقانی گوید روزی از قهندز رکنی بیفتاد، کلهی سر آدمی در آن بود. یک دندان وی برکشیدند، دو من بود.

و گویند مرو به چهارصد سال بنا کرده بودند. و در مرو خانهای بود نام وی

و اهل مرو را به بخل منسوب کنند. و بدان که اهل مرو قومیاند پاکدین و نماز به پای دارند و اهل دین باشند. و شهر مرو را «قبت الاسلام» خوانند، در ولایت خراسان. و برامکه که سخی تر خلق بودند، از مرو بودند. و مفاخر آن شهر اگر عبدالله ابن مبارک بود که تمام است. آنجا علت رشته بود، چنان که به دهستان.

مصر از فتوح عمرو ابن عاص است. بنا کرد آن را مصر ابن ایم ابن حام. و زمین مصر چهل روزه راه است. در «قرآن» چند جایگه یاد کرد. و حد مصر از شجره است تا أسوان و عرض وی از برقه تا ایله. و مصر جای فرعونان است. به یونان مصر را «مقدونیه» خوانند. آنجا زاد یوسف ابن یعقوب و اسباط و موسا وهارون. و عیسا به کوه اهناس زاد - از اعمال مصر. و سحرهی فرعون و ماریهی قبطیه - مادر ابراهیم، پسر رسول - و هاجر از آنجا بود، ام اسماعیل. آنجاست نخلهی مریم. و کوه زمرد - نام وی «بجه» - پیوسته است به مقطم. و در مصر باران نبارد و اگر ببارد، علامت قحط بود- که دانه در زمین بپوساند. در آنجا ملکی بود قاهر بالله، شهری بناکرد آن را «قاهره» خوانند. و مصر را از هر جانبی وادی است_ نه آب بود، نه گیاه - و به هر جانبی نجیبی یا دلیلی. از جانبی مغرب است و از جانبی شام و از جانبی نوبه. آنجاست جوی نیل و درخت بلسان.

و بدان که مصر در عالم چنان است که فردوس در جنات. هرگه نیل زیادت گردد، آبهای عالم بکاهد. هرگه نیل بکاهد، آبهای عالم بیفزاید. در عهد اول، ms504 هرگه زیادت شدی، دختری عذرا به آب انداختندی. در این شهر، بازان باشند بسیار. و بدان که مصر تا این عهد اسماعیلیان داشتند. و علم اسپید ظاهر کردند، تا بر دست صلاحالدین گشوده شد. و با ایشان عهد کرد که غز را در مصر نیارد، الا به دستوری ایشان.

چون صلاحالدین را راه دادند، لشکر با وی درآمد. مصر را بگرفت و شحنه بنشاند و آیین اسلام ظاهر کرد و سکهی زر نقش کرد و نیکوکاری و عدل کرد و بازگردید.

مصریان شحنه را بکشتند.

صلاحالدین بازگردید و در مصر آمد و گفت «من عزیزی شما دانم که ذلت را قبول نکنید. شما را مقصود چیست؟»

گفتند «ما را خلیفه ای بود از اولاد علی. بی خلافت ایشان، ما مطیع نباشیم.»

گفت «آن کس که به خلافت شما پسندیده است اختیار کنید. و شما را مهل دادم سه روز.» چهل مرد را اختیار کردند که از ایشان محترم تر نبودند و گفتند «از این چهل گانه، یکی اختیار کن!»

مهمانی ای بساخت و هر چهل را خلعت داد و همه را در شب مهمان داشت تا یکی را اختیار کند. بامداد، هر چهل را میان به دو نیم کرد. و نیمی از این سوی سراپرده بنهاد و نیمی از دیگر سامان. و لشکر سلاح بپوشیدند. چون نیمروز بود، دوازده هزار مرد در مصر کشته بود. و مصر او را مسلم شد و شعار اسلام آشکارا شد. مصیصه شهریست بر لب دریای سیحان نهاده. و بر آن قنطرهای سخت عجب کرده. در این شهر روزه داشتن جنون آرد، همهی علتها از گرسنگی خیزد و به سیری بهتر شود. این خاصیت این شهر است. معون شهریست به کرمان. در قصبهی وی نیل کارند و زیره. و تا حد ولایت ولاشجرد. واز آنجا فانید نیکو آرند. مغرب ms505 ناحیتیست فراخ، در آن شهرهای بسیار، چندان که پولس و برقه و قیروان و اندلس و افریقیه و غیرها. آن را عتبه ابن نافع بستد، در ایام معاویه. و طنجه و شوش اقصا در دست فرزندان حسن ابن علی است. و ادریس ابن ادریس ابن عبدالله ابن حسن ابن علی به مغرب فرو آمد و از دست عباسیان گریخته بود. به طنجه افتاد. در شهر لیله. و واضح، مولای صالح ابن منصور، وی را آنجا نهان کرد. چون نوبت به هارونالرشید آمد، وی را بیاویخت.

478

حفص ابن عبدالله گوید تبع قصد مکه کردتا خراب کند. بامداد، هر دو چشم وی بر رخساره افتاده بود.

کاهنان را بخواند. گفتند «مگر نیت در حق مکه بد کردهای.»

گفت «بلی. توبه کردم.»

چشمهای وی به جای باز رفت و باز گردید. و هر سال کعبه را به دیباج بپوشیدی.

منصوره هم از بلاد سند است. شهریست عظیم. و خلیج مهران گرد آن درآید. مسلمان دارد، از اولاد قریش. آنجا گرما سخت بود و شکر خیزد از آن. و ایشان را بتیست عظیم و گویند «این بت از آسمان آمد.» و به آن مغرور شدند. بیست آرش بالای آن بت بود. و هندو خود را به نفت بیندوید و پیش آن بت آتش در خود زند تا بسوزد.

موصل شهریست قدیم. بنا کرد آن را زاوید ابن بیوراسپ، از سنگ. و شصت برج بزرگ دارد، میان هر برجی نه برج کوچک، برابر هر برجی قصری، از جنب وی گرماوهای. و از خواص موصل آن است که هر غریب که در آنجا مقام کند، در تن خود قوتی زیادت بیند.

مولتان شهریست در ولایت سند. آن را «فرج بیت الذهب» گویند. در آن شهر صنمیست هندوان آن را عظیم دارند و از آقصای هند حج کنند به مولتان و مالها آرند آنجا. و صنم را «مولتان» خوانند. و این صنم در قصریست، بر صورت مردی بر کرسی نهاده، تاجی زرین بر سر، دو انگشت فراهم گرفته. و هرگه هندوان قصد سند کنند، اهل سند بت را بیاورند و گویند «بت را بشکنیم!» هندوان بازگردند.

چون اهل اسلام مولتان بستدند و از آنجا مالهای بسیار برگرفتند و قحط بود، کار اهل اسلام نیکو شد، آن را «فرج بیت الذهب» نام کردند. و پادشاه مولتان قرشی بود - از اولاد سام ابن لوی - و بر فیل نشیند که ms508 به نماز آدینه رود.

مهدیه شهریست در حد مغرب، بر سر کوهی نهاده، به ستونهای آرزیز. بوستانها از زیر و زبر وی. به چهار هزار کشتی مردم می آیند در این شهر. و مرغیست سپید، آن را ««سابق المراکب» خوانند، پیش از کشتیها برآید و دو بانگ بزند: یکی بشارت، مردم بدانند که مردم به سلامتند، و بانگی دیگر بزند که مردم بدانند که کشتی غرق شد.

مهربان شهریست به عمان، در آنجا بتیست طوقهای زرین دارد در گردن و یارههای بسیار دارد در دست و آن هشتاد طوق است. به هر هزار سال، طوقی در گردن وی کنند. و آن بت از وقت برهمن است. گویند که هشتاد هزار سال است که آن بت در مهربان است. و از این جنس دعاویها کنند و به آن مغرور و سرگردان باشند.

مهره بلادهاست در زمین عرب. قصبهی آن «شحر» خوانند. و کس زبان ایشان نداند. در این ولایت، جنیان باشند بسیار.

گویند که شیطان خوکی را دوست بداشت و با وی گرد آمد. خوک را آبستن کرد. پسری بزاد، نام وی «مشنو».

چون نسل وی بسیار شد، سلیمان گفت وی را «فرزندان تو کجااند؟»

گفت «به آنباط.»

حد ملک نبط از انبار تا عانات و تا کسکر و بادیه. و اصحاب أخدود از ایشان بودند. اول پادشاه ایشان سناخریب بود و آخر پادشاه ایشان بختنصر بود. و مدت پادشاهی نبط سه هزار سال بود.

نسیرین شهریست به مغرب. عنبر از آنجا آرند و دابت الدیباج که موی وی نیکوتر از ابریشم بود. و از آن جامههایی بافند قیمتی که عزتی دارد. نصیبین شهریست بزرگ، بر کوهی عالی نهاده، آبادان. و آنجا عقرب باشد قتال.

نوبه ولایتیست پرنعمت. دارالملک آن دنقله است. هفت بارو دارد. ناحیتی ست از ورای مخرج ms509 نیل، بر حد حبشه. آنجا باشد کرگدن و زرافه. (و صفت ایشان در باب سباع گفته آمد.)] و آب چوب آبنوس آورد و کس نداند که منابت وی کجاست. و بر ساحل نیل، همهی أممها دشمن اسلامند، مگر نوبه و قبط. اما افرج و صقالبه و حبشه و غیرهم ترسااند. نوبهار در شهر بلخ بود. آن را برامکه بنا کردند. عمر ابن آزرق گوید که برامکه «عبدت الاوثان» بودند، نام کعبه شنیدند و عظمت وی، خانهای بنا کردند مثل کعبه و بتان را گرد وی بنهادند. و عجم آن خانه را عظیم داشتی و بر سر وی قبهای بکردند، علمها بر سر آن زدند، بالای آن صد آرش و عرض وی صد آرش و رواقها کرده مستدیر. وقتی باد حریری بربود و به شهر ترمذ افکند،

و این شهر بیران شد، در سنهی خمس و خمسین و خمسمائه، بر دست غز. جامعی داشت شگفت، در آن حوضی مسین نهاده، چهارصد مرد گرد آن درآمدندی و وضو کردندی. و چراغی برنجین در قبه آویخته، چهارصد لوله داشتی، در هر لوله یک من روغن ریختندی. غز آن را بشکست و بر شتران بستند و ببردند.

و گویند سبب خرابی این شهر و دیگر شهرها آن بود که دو فراش را خصومت افتاد به سبب یک خربزه و یکدیگر را بزدند. هر یکی التجا به امیری کرد. هر دو امیر را با یکدیگر خصومت خاست. یکی پیش غز آمد و یکی پیش سلطان سنجر. هر دو لشکر آوردند. و به آن سبب اقلیمی بیران شد.

امروز، نیشابور جای گرگ و شغال است.

واسط شهریست میان کوفه و بصره. بنا کرد آن را حجاج ابن یوسف، به ده سال.

عمر ابن عبدالعزیز خواست که آن را بیران ms511 کند و گفت «حجاج میخواست که به کوفه و بصره زیان کند.»

پس، رها نکردند و گفتند «جماعتی در آن نزول کردهاند.»

و حجاج بمرد، به واسط وی را دفن کردند. و در حبس وی بشمردند، سی هزار و سه هزار مرد را بازداشته بود بی گناه. و صد و بیست هزار مسلمان کشته بود به ناحق. و زمین واسط به غصب ستده بود. و نفقت کرد بر آن چهل هزار و سه هزار دینار و در آن قصری بکرد صد ارش در صد آرش و حوضی بکرد تیرست ارش در صد ارش. و از خطاها که کرد، عبدالله ابن زبیر را بکشت و درآویخت. و سنگ منجنیق در کعبه انداخت - که عاری تمام بود. و وی را در دل هیچ مؤمن دوستی بنماند. اما هند و سند را بگشود و خراسان و سیستان. و اول کسی بود که در اسلام شهر کرد - واسط را و درم احدی که بر آن «قل هوالله» بود او زد. و هرگز لشکر در خانهی هیچ کس نبرد و عیار زر بنکاهانید. و بر هزار خوان نان دادی و بر هر خوانی ده مرد و هر یکی را جنبی بریان و ماهی و برنی از عسل - بامداد و شبانگاه.

گفتند «آن نه کوه است، ولیکن خرمنهای مویز است.»

هرمان دو قلعه است عظیم، به حدود مصر. درازی آن قلعه چهارصد ارش، در پهنا چهارصد آرش. بنا کردهاند به آبگینه و مرمر و رخام و آرزیز و به سریشم و عصب ترکیب کرده و معجون ساخته، به علمی که آفریدگار آن کس را داده بود. هر سنگی از آن ده ارش در ده ارش بر سر یکدیگر نهاده، به هندسهای که موی در میان آن نرود و به یکدیگر بگداخته، چنان که قلعهای یکپاره شده است. بر هر سنگی عجایبها کرده از طب و سحر. و آن دو گنبد است و اندرون یکی ms512 نماید. دری دارد کوچک، بادی سهمگن از آن به در می آید، نگذارد که کسی در آن رود. و اندرون ظلمت است، بر در وی صورت دو عقاب کرده از سنگی عظیم، دهانها باز کرده. هر که آنجا رود، سنگی در دهان وی اندازد، بر هیچ جای نیاید، نه پرمیشود و نه کس داند که آن سنگها به کجا میرود. بر آن نبشتهاند که «هرمان را آن زمان کردهاند که نسر واقع و طایر در برج سرطان بودند.» و اکنون در جدیاند: به حساب، دویست هزارسال است که آن قلعه کردهاند. نهوی را آفتاب سوخت، نه باد وی را بریزانید، نه به طوفان غرق شد و نه صواعق آن را مکلس کرد.

گویند مأمون آنجا رفت و هفتاد هزار دینار خرج کرد تا سولاخی در آن کند تا وی را نامی بماند، نتوانست کردن. و آرسطاطالیس قندیلی ساخت از بازنج و چراغی در آن نهاد و در آن شد: صورتها دید از آن حیوانات عالم، تا مورچه و غیره، مقسوم کرده بر عدد بروج آسمان و بنموده که طالع هر یکی فلان برج است. و اسکندر خواست که بیران کند، نتوانست و گفت «بنای این جوهریست نه از سنگ و آهن.»

و نهاد وی چنان است که زیر وی باریک است و به تدریج سر وی فراخ میشود و کس بر سر آن نتواند رفت. یکی از عیاران گرو بست که در دهان عقاب رود. سه روز می رفت، آنگه از میان سنگی سر بیرون کرد و سخنی بگفت که کس آن را فهم نکرد و ناپدید شد.

و آن ms513 را تاقهاست - اندرون و بیرون - و دیو بر آن مستولی شده. هر که در آن رود، مخیل شود و هلاک گردد.

و گویند که آن را یوسف کرد، از بهر کندوج، در ایام قحط، به قوت نبوت و پادشاهی. و آن سنگها را درهم ساخت به آن ارتفاع و دو سقف از سنگ بر سر گنبد نهاد، هر یکی کوهی. و هر یکی را روزنی و بر سر هر روزنی، آسیابی چند هزار من. پس، یکی را به زیر انداخت و بر آن نبشت «بنیته بملکی و مالی. فمن ادعی قوة فلیرفع الحجر الی مکانه.»

و در قوت و استطاعت کس نباشد که آن یک سنگ آسیا به جای خویش باز برد، فکیف سقف آن و سنگهای دیگر. پس، دلیل کند که جز یوسف نکرده است، به قوت نبوت و معجزه.

و من از مصریان پرسیدم از حال هرمان. گفتند دو منارهاند از سنگ، خدا آفرید، مدور، ارتفاع آن تیرست ارش. از مراحلهای دور پیدا بود. و ممکن نبود که آن را آدمی بتواند کردن. فی الجمله، شگفتی عالم یکی این است.

این مقدار گفته آمد از احوال هرمان. هریو شهریست قدیم، نیکو. اهل وی دیندار. بر دو فرسنگی وی کوهی، بر آن آتشخانهای، گبران «سرسک» خوانند. آنجاست کوه نقره و معدن سیم، از راه سرخس تا حد هریو. و آن را قهندزی ست عظیم. هریو و مرو لشکرگاه اسلام است. مملکت ملوک فارس آنجا استقامت گرفت. و یزدجرد را به مرو کشتند - در آسیابی. و دولت عباسیان آنجا ظاهر شد. و جامهها سیاه کردند و عباسیان در پوشیدند - ایشان را «مسوده» خوانند - و گفتند «تا خلافت از آل مروان بنستانیم، ما جامهی سیاه برنکنیم.» چون خلافت یافتند، آن رسم هنوز برجاست.

در هریو و مرو، میوهها بود نیکو، خاصه کشمش و خربزه مردم وی دیندار و صلب.

همدان خطهای ست مبارک. قطب قهستان است. دار المملکت ملوک، ms514 بسیارنعمت. آبی خوش، هوایی پاک، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بود، از کوه آروند تا آنجا که زیتو آباد صف صرافان بود و از سنجاباد تا به دیه بریشقان از آن بزازان بود. از ظلم ظلمه بیران شد. تا عهد ملک آلب ارسلان این مقدار که مانده است حصن کرد. و در قدیم «قلعهی ابیض» بود - که آن را بنا کرد دارا ابن دارا، بر هشت دروازه، برجها در میان دروازهها ساخته و در آن قلعه قلعهی دیگر و دوازده هزار مرد بر آن حارس بود. بر در این قلعه، تاقی بود عالی، آن را «ایوان سوری» گفتندی، یک رکن بر در قلعه و دیگر رکن در کوچهی آل سوری. فراخای این تاق هزار ارش و بالای این تاق هزار و پانصد ارش.

گویند که سلیمان آنجا بگذشت، کرگسی را دید بر سر آن تاق. گفت «تیرست سال است که من بر این تاقم و پدرم را هزار سال عمر بود و جد من همچنین و کس ندید که بنای آن که کرد.»

و تاقی عالی بوده است. و من اساس رکن وی دیدم. مدت پنجاه سال از آن سنگهای مربع میکشیدند و میبردند. و آن دلیل است بر بزرگی همت بانی آن تاق.

و گویند در این ولایت برف آمدی و پیرامن این قلعه بیشتر بود و درختهای بلند: چندان برف آمدی که از قلعه نگه کردندی، سر درختها چون خلال دیدار بودی. تا بلیناس طلسمی بساخت به شیری سنگین. و هنوز آن بر دروازهی «باب الآسد» نهاده است.

و هر گز ظاهر همدان از ملوک خالی نبود، مگر به زمستان. و پدر مرا صد سال عمر بود، گفت ««هرگز به تابستان، از ملوک خالی ندیدم.»

و اتفاق افتاد که من با امام مجدالدین ابوالفتوح طایی حاضر بودم بر معسکر، پیش امیر عباس. امیر گفت «ای امام، من در روی زمین مثل این ولایت ندیدم.»

گفت «سخن امیر از ms515 سر بصیرتی باشد. از چه گفتی؟»

گفت «با من شش هزار مرد است و سلطان اسلام ده هزار مرد دارد.» و عبدالرحمان بن طغایرک و پیشکین و امرا را برشمرد که هر یکی چند هزار مرد دارد: قرب صد هزار

و بدان که خوشترین آبها آن است که از مغرب آید، به سوی مشرق ریزد و سامان شمال گشاده دارد و آب سرد بود. و این بقعه را این حاصل است. و اگر به کوفه و بصره از بیماری پرسی «چه خواهی،» گوید «شربتی آب سرد.» و اهل همدان و قهستان مسلمند از گرمای بصره و مگس بغداد و پشهی بطایح و کیک و زنابیر کوفه و اژدرهای مصر و کژدم اهواز و خون سوختهی خراسان و تب حجاز و جرب زنگبار و طحال بحرین و حرارت خیبر. و در کتاب تاریخ دیدم که همدان و اصفهان توأمانند، اما مردم اصفهان معاون و متفق باشند و خاک اصفهان استعداد تنگی و قحط و خشکی و نیاز دارد و مردمان همدان بدخواه و بی صرف باشند و خاک همدان استعداد فراخی و رفاهیت و نعمت دارد. و فی الجمله، هیچ جای از مدحی و ذمی خالی نبود.

و اما ظهیرالدین ابونصر کشانی از جملهی فحول علما بود. از بغداد برخاست. و مدت هفتاد سال به همدان تدریس کرد. وی را نقیبی بود. مردی فحل بود. وی را هر روز پنج من نان و یک من گوشت و نیم دینار دادی. مدتی دراز بگذشت. پس، وی را دور کرد. چندان که شفاعتها کردند، قبول نکرد.

روزی، از جملهی ائمه، یکی پرسید از وی ms516 که «سبب این ابعاد چه؟»

گفت «روزی میگفت که اهل همدان مشبهیاند. مرا این سخن سخت آمد. و چرا مردی را دارم که طعنه زند در دویست هزار زن و مرد که روی در قبله دارند و کلمهی شهادتین گویند و به کفر بر ایشان طعنه زند؟»

و بدان که نیک و بد همه جای باشند و در همدان مرد باشد که بتر از فرعون بود و مرد باشد که از برکت وی عالمی در حمایت دارد. و سخن در نفس بقاع میرود. و جریر ابن عبدالله نخعی گوید که بر آسمان چهارم همدان را «محفوظه» خوانند. پس گر مردی یکچند در هریو باشد و علت رشته بیند یا خون سوخته یا به نصیبین زخم

و حد قهستان تا صیمره است و شاپورخواست و تا شهرزور و تا اردستان و تا دریای خزران.

هند اقلیمی ست بزرگ. حدی با چین دارد و حدی با سند. شهرهای بزرگ در آن: تته و مکران و قندهار و دیبل و ساوندی و مندل و کنبایه. و از آن سوی این شهرها، دریاییست. هرگه کشتی آنجا رسد، ابری برآید مانند شیطانی، زبانی آتشین بیرون کرده، و کشتی را به آب فرو برد و دریا به جوش آید: اگر کشتی از آن برهد، بگذرد، به دریای چین رسد. و کوهها بود تنگ سر به هم آورده. و شهرهای چین بیشتر بر کنار این دریا نهادهاند، چون شهر خانفو و بلعمان، و ملک اینجا نشیند.

و بدان که هند دار الملک آدم بود. اول، آنجا نزول کرد و از برکت وی ایشان را کیاست و زیرکی و عمر دراز و ms517 عقاقیر و چیزهای بسیار بود. و آن ولایت مدینهها دارد بسیار و پیوسته است به چین و جزیره هاست بسیار. از جزیرهی شلاهط کبابه و عنبر آرند و از جزیرهی فنصور کافور آرند و نیل و از شهر کله و انکلیانوس و بلوران خیزران آرند. و به بلاد هند ببر باشد و دجاج هندی یکی سی من بود. آنجا بود فیل و ییغا و طاووس و عقاقیر.

و چون اسکندر آنجا رسید، نامه نبشت به فور- ملک هند - که به طاعت آید.

گفت «ای اسکندر، مپندار که تو را بر دارا ظفر بود، بر دیگران باشد. و دارا را اگر وزیران نکشتندی، توکی توانستی وی را کشتن؟»

پس هر دو به هم رسیدند. لشکر فور فیل بود و شیر و لشکر اسکندر اسپ. اسپان بترسیدند. اسکندر باز پس آمد و بفرمود تا بیست هزار مرد از آهن بساختند و میان همه پر نفت و گوگرد کردند و در مصاف بنهادند. و در میان آمد که «با تو حرب میکنم»

فیلان قصد ایشان کردند، خرطومهای ایشان میسوخت، جمله به هزیمت شدند.

پس اسکندر تنها در میان آمد که «من با تو که فوری جنگ کنم - که این خونها به گردن من و توست. هرگه یکی کشته شود، مملکت آن دیگر بود.»

در هند نه کور بود، نه گنگ، نه پیر، نه بیمار. و میان هند را «قنوج» خوانند و کنار وی خانفو. و کله دربند چین است و سرحد دیگر سرندیب است. دوازده هزار فرسنگ درازای هند است. در آنجا صحراییست سه دانه ms518 گندم که از بهشت آمد، آدم در آنجا کشت: یکی در زاویه و یکی در میان و یکی نزدیک وی. هر سال به بار آید: از هر یکی هفتصد خوشه برآید، در هر خوشه هفتصد دانه، هر دانه چندان که یک جوز. آن را ملک هندوستان بردارد از بهر خود. وقتی دانهای از آن به بیماری دهد، شفا یابد. یمامه منازل طسم و جدیس بود و منازل عاد احقاف بود و منازل عمالیق صنعا بود. و یمامه منسوب است با یمامه بنت مره. نمرود ازیمامه بود - فرعون ابراهیم. (و فرعون یوسف نام وی ریان ابن ولید بود. و فرعون موسا نامش ولید ابن مصعب بود. و ضحاک ظالم از عمالیق بود، بر ملک عجم، میان موسا و داوود، به دیه برس نشستی.)

و یمامه را دو نهر است، از مهب شمال آید و به جنوب رود. آنجا کوهیست «دام» خوانند، میان برین و بحرین. و قصورها به یمامه که معروف است: ذوالنسوع. آن را حارث ابن جبله کرد. آنگه که سواد را غارت کرد کسرا، پس نعمان ابن منذر به پمامه آن را بنا کرد. و اهل یمامه فخر آرند به نیکویی زنان. و مولد یمامی صد هزار دینار ارزد. و فخر آرند به گندم طاساری: آن را «بیضاء الیمامه» خوانند، به عدد فروشند. بر زمین عدی روید. آن را به خلفا آرند به تحفه. و خرمای یمامی به غایت نیکو بود. اعشا و فرزدق و عجاج از یمامه بودند. حدی با بحرین دارد، حدی با عمان دارد و با هجر. و یمامه را «کبد نجد» خوانند. آبی نیکو و هوایی خوش دارد. یمن ولایتیست مبارک، میان عرب. آنجاست قصور غمدان و مأرب. و حد یمن از قلزم است تا به فارس.

و نعمان ابن منذر کسرا را گفت «تو از جملهی عرب نیستی»

وی گفت «عرب را جایگاه بادیه است و شهری ندارند.»

گفت «ما را بلاد ms519 یمن است و مثل آن در دنیا نباشد.»

آنجا بود کحل و برود و در و یاقوت. و از کوه وی جزع و عقیق و بلور آرند. و گیاه وی: ورس. اصمعی گوید «عالم پر شد از چهار چیز و آن هر چهار به یمن باشد: ورس و خطر و کندر و عصب.»

و به یمن گرما سخت باشد. و حد وی تیرست فرسنگ است. و به یمن بوزینه بود بسیار و ایشان را رئیسی بود. و آنجا غول باشد و عذارا. (و «عذارا» آن جن است که بر آدمی آید و به وی در شود.) ابوعبیده گوید «اهل یمن را سه چیز است: رکن یمانی به قبله و سهیل یمانی بر آسمان و بحر یمانی در بحور.»

و بدان که در یمن از جملهی قلعهها قلعهی مصانع است - جایی منیع. و هرگز بر آن ظفر نیافتند، از بلندی که هست. تا روزگار کسرا اپرویز:

شخصی بود نام وی مرزوان. گرد آن مصانع میگردید، هیچ جای منفذی نمییافت. برابر وی، کوهی بود. بر سر آن کوه آمد و در مصانع نگه میکرد. قصد آن کرد که از سر کوه به مصانع جهد. بر اسپی نشست تازی و لشکر خود را بر کوه آورد و گفت «من به مصانع خواهم جست. شما بانگ بر این اسپ من زنید!»

مرزوان اسپ را بر گام کرد و لشکر بانگ بر اسپ زدند. مرزوان اسپ را برانگیزانید و پاشنه زد و نعره بر وی زد، به سر مصانع جست و شمشیر بکشید و قصد حرس کرد و وی را بکشت. و در قلعه باز کرد و لشکرش در آن شدند و مصانع را بستد.

این خبر به آپرویز رسید. شگفت ماند. کس فرستاد به مرزوان که «مصانع را به نایبی سپارد و پیش من آید تا وی را اقطاع دهم.» مرزوان مصانع را بسپرد به نایب خویش و آمد پیش کسرا. در راه، وفات ms520 یافت.

کسرا دلتنگ شد و وی را در تابوتی زرین کرد و بر تابوت وی نبشت که «این آن مرد است که از فلان کوه به سر مصانع جست، در عهد من.» و آن را در دخمهای نهاد.

و بدان که در ولایت یمن شگفتی هاست.

عجائبنامه

عجائبنامه

نبذة عن الكتاب

الفهرس