2ا 7م1a/ک

شعر3

سبحان من خشعت له الأصوات و ترنمت بثنائه النغمات وصلوات نامحصور و تحایای منظوم و منثور نثارروضهآ سیدی که از میدان فصاحت بچوگان بلاغت گوی انا افصح4 ربوده، صدر صفهآ رسالت 5و اصطفا محمد مصطفی صلی الله علیه وعلی آله واصحابه.

اما بعد چنین گوید محرراین کتاب و مقرراین خطاب؛ اضعف عبادالله و احوجهم، الداعی للمسلمین بالخیر عبدالقادر بن غیبی الحافظ المراغی غفرالله ذنوبهما6 که جمعی از علمای نامدار و فضلای هر دیار و اکابر روزگار بعلم ادوار اشتغال می نمودند. خصوصا به کتاب ادوار که تألیف مولانا صفی الدین عبدالمؤمن بن فاخر الارموی است7 سقی الله ثراه و جعل الجنة مثواه ودر آن8 مواضع مشکله بود که در حل آنها قاصر10 میبودند بجهت آنک11 شارحان آن12 کتاب هیچ یک13 حل آنها نکرده بودند14، بدین سبب ازین فقیر حقیر15 التماس شرحی نمودند16 برای این کتاب، که مشتمل باشد بر تحقیق این فن و شرح حل آن مواضع مشکله این کتاب، بر حسب التماس17 ایشان درین شرح شروع کردم و در تحقیق و تدقیق این فن و بیان مواضع مشکله باقصی الغایه18 کوشیدم و از کتب قدما آنچه مناسب هر یک از آن مواضع19 بود و سبب حل آنها میشد در آن در آوردم و آنچه بر خاطر این فقیر نیز ظاهر شده بود20

و این کتاب را مرتب گردانیدم بر مقدمه26 و مقاله و خاتمه. اما مقدمه و آن مشتمل است27 بر سه فصل: فصل اول در معنی لفظ موسیقی. فصل ثانی در بیان موضوع موسیقی. فصل ثالث در بیان مبادی موسیقی.

اما مقاله و آن دو فصل است: فصل اول در شر ح ادوار نغمات28. فصل ثانی در شرح ادوار ایقاعات29.

اما خاتمه و آن مشتمل است بر زواید فواید30.

اکنون قبل ازانک در شرح ادوار31 شروع کنیم، بیان معنی لفظ موسیقی و موضوع مبادی و مسائل آن کنیم32.

بدانک1 لفظ موسیقی مقولست با شتراک لفظی در عرف2 بر دو معنی: اول آنک شیخ الانام2 علامة العالم ابونصر الفایرای رحم اللها کفته کی بالفظ الیوسةی یوناتة صاحب شرفیة5 رحمه الله گفته6 که «واللحن یرسم بانه مجموع نغم مختلفة زتبت ترتیبا محدودا ملائما وقرنت بها الفاظ دالة علی معان محرکة للنفس تحریکا ملذا فیکون اذا مایترنم بها القرآء والخطباء لحنا وقد یریسم بما هو أخص من ذلک بان یکون بالفاظ منظومة یسمی شعرا فی ازمنة موزونة یسمی ایقاعا».

اما تعریفی که شیخ ابونصر کرده است متنافرات7 در آن داخل می شود زیرا که متنافرات نیز مرتباند بترتیب محدود. و تعریفی که صاحب شرفیه8 کرده است لحن را مخصوص9 است بملایمات و ظاهر آنست که در معنی لحن، ملایمت شرط است ولحن در لغت عرب مقول است بر نغمات ملایمه کما قال فی الصحاح «واللحن واحدالالحان واللحون. ومنه الحدیث اقرؤا القرآن بلحون العرب. وقد لحن فی قراءته اذا طرد بها و غرد وهو الحن الناس اذاکان احسنهم قراءة اوغناء». واین سخن صریح است بانک10 غیر ملایم را لحن نتوان گفت و ارباب صناعت عملیه جماعت نغمات ملایمه را لحن خوانند11. و احمدبن جعفر بن الحسین بن احمد المداینی الحداد12 رحمه الله در کتاب لوازم الموسیقی گفته که «لفظة الموسیقی یونانیة ومعناها الحان. واللحن معروف وهو رکب من جماعة نغم رتبت ترتیبا موزونا مقرونا ببیت من الشعر. وقد یقع اسم اللحن علی غیر ذلک مجازا. وقیل13 یسمی الموسیقی باسم الفلک الاعظم الذی اسمه موسیقاقیا بالیونانیة1 لشرف ذلک العلم اذه1 کانت هذه الصناعة یناسبه لشرفه علی

و حکیم26 ارسطاطالیس در تعریف موسیقی چنین گفته27 که موسیقی صناعتی است که معرفت نظم نغمات بآن توان حاصل کردن28، نظمی که موافق سامعه باشد. و بعضی از حکما گفتهاند که علم موسیقی عبارتست از صناعتی که در آن بحث کنند29 از احوال30 نغم و کیفیت تألیف الحان ومعرفت سکناتی که متخلل می شود در ازمنهآ ایقاعی که در بعضی از آن می باشد31. یا معلوماتی که درین فن تصور کرده می شود و آن عبارتست از نفس مسائل یا ملکه[ای] که راسخ می شود در نفس ازین تصورات که قادر می شود نفس بواسطهآ آن بر استحضار این علوم. و این علوم را اجمالی خوانند که حاصل شده است در جمیع تصورات یعنی مسائل اعنی حالتی که عبارتست از حصول آن مسائل اجمال32.

چون23 موضوع هر علمی آن است که در آن علم از احوال ذاتیه آن بحث کنند و در علم موسیقی بحث می کنند از عوارض ذاتیه نغم ازین حیثیت که عارض می شود بر نغمه نسب عددیه که مقتضی تألیف باشد، پس موضوع موسیقی نغمه باشد.

در بیان مبادی موسیقی مبادی ms004 موسیقی بعضی از علم عدد است35 مثل این مسئله که نسبت چهار با سه مثل و ثلث باشد36 و نسبت ده با نه مثل و تسع باشد37. و بعضی از علم هندسه و بعضی از علوم متعارفه و بعضی از علم طبیعی38. اما آنچه از علم عدد است آنست که نسبت دهند حاشیتین بعد ذی الاربع یا بعد ذی الخمس را و غیر ذلک با یکدیگر. اما آنچه از علم هندسه39 است آنست که گوییم اختلاف نغمات در حدت و ثقل40 بحسب طول و قصر41 مقدار وتر است. اما آنچه از علوم متعارفه است آنست که چون فصل42 کنند از مطلق43 وتر نصف یا ثلث یا ربع یا غیر از آن و استنطاق باقی کنند نغمهای44 که از نصف وتر مسموع شود احد45 باشد از نغمهای که از ثلثة ارباع وتر46 مسموع شود و اثقل47 باشد از نغمهای که از ربع وتر مسموع شود. و نغمهای که از ربع وتر مسموع شود احد باشد از نغمهای که از نصف وتر مسموع شود و اثقل باشد از نغمهای که از ثمن وتر مسموع شود.

اما آنچه از علم طبیعی است شیخ ابونصر در کتاب مقالات بدین عبارت گفته که48: «والمبادی النظریة هی: اما المقدمات الأولی بأطلاق واما مقدمات یرهنت علیها فی صنایع اخر وهذا النظر هو الفحص عن29 الاصوات وعن النغم من جهة الاشیاء التی هی اسباب حدوثها و وجودها واسباب الاشیاء العارضة وتلک الاشیاء التی ینظر فیها صاحب العلم الطبیعی فاذن یلزم صاحب هذه الصناعة ان یکون له معرفة امور طبیعیة50 یاخذها مبادی لما فی صناعته وتلک هی51 الاجسام التی توجد فیها اصوات و التی لاتوجدفیها اصوات وای حال یکون فی الجسم حتی یکون له صوت وای شیء یکون فیه حتی لا یکون له صوت ثم الاجسام التی توجد فیها نغم. والتی لاتوجد فیها نغم والاسباب التی تجعلها عدیمة النغم ثم اسباب الحدة والثقل واسباب تفاضلها فی الثقل».

این بود ms005 عبارت شیح ابونصر52 درین باب اما در مقالهآ اولی53 بیان بعضی مبادی موسیقی نظری که 54 عددست و علوم متعارفه و بیان مبادی موسیقی عملی کرده و علیک ان تطلب من کتابه.

اکنون شروع کنیم در شرح کتاب ادوار ان شاء55 الله تعالی.

اما مقاله در شرح کتاب ادوار و آن دو فصلست: فصل اول در شرح ادوار نغمات56

یعنی62: شکر و سپاس مرخدای را که پر وردگار عالمیانست و صلوات بر سید ما محمد و بر جمیع آل او. اما بعد بدرستی که مرا فرمود آن کسی که واجبست بر من انقیاد اوامر او ومبارک شمردن سعی در راههای مرادهای خاطرش که وضع کنم مختصری را در معرفت نغمها63 و در معرفت دایرهها و ادوار ایقاع و انواع آن بر طریقی که فایده دهد علم و عمل را64. پس شتاب کردم بآن چیزی که ظاهر شده خاطر مرا درین مختصر. پس هرگاه که تأمل کند ناظر درین مختصر، ظاهر شود مراو را آنچه را که نبرده باشد بسوی آن چیزاکثر آن کسانی که فانی کرده باشند اوقات خودرا آن کس که فانی کرده باشد بیشتر اوقات خود را درین صناعت65 و گردانیدم مدار این مختصر را اولا بر یک وتر ms006 تا متعذر نشود بر مبتدی استخراج آن از برای آنک دشوارتر چیزی بر آن کس که خواهد بدین فن اشتغال نماید66 از جهت عمل اصطخاب67 اوتار است و وتر واحد محتاج نیست باصطخاب زیرا که اصطخاب نسبت دادن مطلق وتریست بوتر دیگر و مرتب گردانیدم این مختصر زا بر فصلها.

چون موضوع این فن نغمه است لاجرم تعریف نغمه69 را تقدیم کرد و چون ابعاد70 وجموع و اجناس وادوار71 از اختلاف نغمات در حدت و ثقل حاصل می شود. پس بعد از تعریف نغمه، بیان اسباب72 حدت و ثقل می کند تا طالبان این فن اول تحقیق نغمه کتند و اسباب حدت و ثقل را بدانند23.

چون اول تعریف نغمه کرد و اسباب حدت و ثقل را بیان کرد فحینئد174 تقسیم دساتین می کند و بیان علامات نغمات بر اجزای وتر واحد، تا معلوم شود که هر نغمهای از کدام جزء از اجزای خارج می شود و کدام نغمه از کدام نغمه احد یا انقل است75.

چون تعریف نغمه و بیان حدت و ثقل کرد، اکنون بیاید دانست که تعریف نغمات مستلزم ابعاد باشند و چون ملایمت و منافرت اول در ابعاد ظاهر می شود لاجرم بعد از تقسیم دساتین، بیان ابعاد و نسب ملایمه و متنافره76 آنها می کند27.

چون نسب ملایمه و متنافره28را بیان کرد اسباب تنافر را بیان می کند تاچون بر آن اسباب واقف گردند در تألیف9 ملایم از آن اسباب احتراز نمایند تا هر تألیفی71 که کنند ملایم باشد80.

چون81 معرفت نغمات و ابعاد حاصل شود و از آن اسباب توقی82 نمود پس در تألیف ملایم شروع می کند واز آن نغمات اقسام ذی الاربع83 وذی الخمس84 پیدا کند تا از آن اقسام ترتیب دوایر هشتاد و چهارگانه85 کند.

الفصل السابع فی حکم الوترین98 چون استخراج جموع وادوار از اجزای وتر واحد کرد اکنون از وترین استخراج آنها میکند و بیان دساتین89 بر ms007 وترین می کند.2.

الفصل الثامن فی تسویة اوتار العود واستخراج الادوار منه

بعد از آنک استخراج جموع نغم و ادوار آنها ازوتر واحد و وترین کرد اکنون ازثلثة اوتار91 واربعة اوتار93 وخمسة اوتار93 استخراج جموع وادوار می کند. پس اول بیان اصطخاب معهود می کند در اوتار تا از آن اصطخاب معهود استخراج ادوار کند. قبل ازین جمیع ادوار را مبین گردانید، اکنون درین فصل بیان ادوار مشهوره می کند95 اعنی: عشاق و نوی و بوسلیک16 وراست و حسینی و حجازی و راهوی و زنگوله و عراق و اصفهان و زیرافگند و بزرگ و ادوار مشهورهآ ملایمه را از سایر دوایر ممتاز گردانید.

چون بیان جموع نغمات و ادوار و ابحاث107 آنها کرد اکنون شروع می کند دربیان ایقاع و انواع ادوار آن که چگونه تقطیع کنند و در عمل آورند108.

بعد از ترتیب109 ادوار نغمات و ایقاعات بیان تأثیر نغم110 می کند که هر پرده111 در نفوس چگونه تأثیر می کند112

از فصول پیشتر113 نغمات و ایقاعات معلوم شد، اکنون شروع می کند در طریقهآ مباشرت در عملیات این فن و این علت غایی این فن است چه معرفت نغمات برای آنست که در عملیات این فن شروع کند و تألیفات114 کند زیرا که تا آن طرایق وقواعد را ندانند در عملیات این فن شروع نتوان کرد115.

اکنون ما فصل فصل را شرح کنیم بنوعی که مفید علم و عمل باشد116.

87 36- مثل1 وثلث است پس می شود [-1 37- ایضا ل1-1 یعنی مثل وتسع 38- نور این عبارت را ندارد. 39- همان نسخه: و بعضی از علم هندسه چنانک گوییم 40- زیر و بمی 41- کوتاهی 42- به معنی جدا کردن اصطلاح موسیقی بوده است و در آثار مراغی شواهد بسیار زیاد دارد. 43_ دست باز (دسوان) 44- نسخهها: نغمهآ (رسم الخط) 45- حادتر، زیرتر 46- یعنی و بنابر قانون تارهای مرتعش هرچه طول کمتر شود صدا زیرتر میشود رک. تعلیقات 47- بم تر 48- نود: و بعضی از علم طبیعی چنانک شیخ ابونصر رحمه الله در کتاب مقالات بدین عبارة نبشته که (ظاهرا اصالت سبک بیشتری دارد) 49- نور: من (به خط شکسته) 50- نور: فاخذها 51- ایضا: وتلک الاجسام 52- همان نسخه: شیخ ابونصر فارابی رحمه الله 53- نور: مقالهآ اول کتاب 54- نیز: نظری کرده که عددست و علیک... فی کتابه 55- نور ندارد و در مطهری و ملی: انشا (متصل) 56- نور: بقاله و آن مشتملست بر دو فصل فصل اول در شرح کتاب ادوار 57_ نسخهآ ادوار: مرام 58- ایضا: ما اذا 59- نیز: من 60- نور از اینجا تا (الی آخر) را ندارد. 61- نسخهآ ادوار: الاصطخاب الاوتار 62- این قسمت را که در حقیقت ترجمهآ دیباچهآ ادوار ارموی است نسخهآ نور عثمانی ندارد. 63- کذا در همهآ نسخ و ممکن است جمع نغمه یعنی نغمهها باشد با حذف های سکت در جمع به هاء که درمتون قدیم نظیر زیاد دارد کما این که در همین ms010 جا در نسخهآ مطهری دایرها به جایی دایرهها دیده میشود. 64- قبلا اشاره شد منظور مراغی از علم و عمل، موسیقی نظری و عملی است. 65- کذا مطهری و ملی اما عبارت معقد و مبهم می نماید. 66- نمودن به معنی کردن که قبلا بدان اشاره شد.

می گوید که نغمه آوازیست که آنرا زمانی درنگ باشد بر حدی از حدت و ثقل بر ms013 وجهی که ملایم طبع باشد2. این تعریف را شیخ3 رئیس ابوعلی در کتاب شفاء نوشته و صاحب ادوار4 تغمده الله بغفرانه همین تعریف را اختیار کرده5 و در اول کتاب ادوارثبت کرده و قید «محنون الیه بالطبع» را6 در آن درآورده بجهت آن7 که درین کتاب از عملیات وملایمات بحث می کند لاجرم در نغمه،قید محنون الیه بالطبع را زیادت کرده است8 تا نغمات ملایمه از نغمات متنافره ممتاز و مستثنی گردد.

اما شیخ ابونصر9 تغمده الله بغفرانه10 در کتاب مقالات تعریف نغمه برین وجه کرده است که «النغمة صوت واحد لابث زمانا ذاقدر محسوس فی الجسم الذی فیه یوجد». وصاحب شرفیه11 رحمه الله12 برین وجه تعریف کرده که13: «النغمة صوت یدرک ادراک تفاوت الکمیة من ثقله 14 او حدته بالنسبة... الی آخر» وگفته که «ولولا هذه الخصوصیة لکانت الأصوات علی اختلاف طبقاتها صالحة للتألیف اللحنی ولیس کذلک». اما معنی تعریف نغمه که صاحب ادوار اختیار کرده است آنست که نغمه آوازیست که او را زمانی درنگ15 باشد بر حدی از حدت و ثقل بر وجهی که ملایم طبع باشد16. می گوییم که چون تعریف مرحقیقت نغمه راست و تعریف باید بر افراد معرف صادق آید و از جمله افراد، نغمهآ واحده است و در نغمه واحده حدت و ثقل و ملایمت ومنافرت بالقوه موجودست. اما بالفعل بانضمام نغمه دیگر حاصل می شود زیرا که حدت و ثقل و ملایمت و منافرت بین النغمتین17 باشد مگر آنک گویم فرقست میان ملایمت و

اللهم الاان یقال جزء المحنون محنون یعنی33 اگر گویند نغمهآ واحده را ملایم توان گفت باعتبار آنک جزء ملایمست گوییم که این34 مجازست و مجاز در تعریفات معتبر نیست. و اگر گویند نغمه35آ واحده جزء مرکبست36 پس ملایم باشد بحقیقت نه مجاز زیرا که جزء ملایم ملایمست بحقیقت. گوییم که مرکب شاید که متنافر باشد و آنرا محنون الیه بالطبع نتوان گفت زیرا که نغمهآ ثانیه اگر37 از طرف اثقل یا احد بر نسبت بعد ملایم باشد، هر دو نغمه ملایم باشد و اگر یکی از دو نغمهآ طرفین بعد38 متنافر باشد هر دو نغمه متنافر باشند39. و اگر گویند نغماتی که از حلوق مستبشعه40 یا از کاسهآ چینی مکسوری41 یا ازوتر عتیق مندرسی41 حاصل شود اگر چه بر نسبت ملایمه باشد لکن آن محنون الیه بالطبع نباشد. گوییم ملایم باشد اما بسبب استشراف نفس بآنچ الذ از آنست آنرا ملایم نشمرد و این ms015 کراهت کلی42 نباشد بل که جزوی است43 اما کمال ملایمت، محنونیت باشد و آن دریک نغمه متحقق نمیشود44 چرا که ملایمت و منافرت تابع مقدار45 و نسب ابعادند.

اما تعریفی که شیخ ابونصر26 کرده است و47 قید محنون الیه بالطبع نکرده، آن

اما تعریفی که صاحب شرفیه53 کرده و گفته که «النغمة صوت یمکن54 ادراک تفاوت الکمیة من ثقله او حدته بالنسبة...» الی آخر. می گوییم که ادراک تفاوت کمیت بین النغمتین مطلقا مشکلست55 چه اگر وتری را بصد56 قسم کنند یا زیادت57 و از آن یک قسم58 فصل کنند بعدی از استنطاق آن نغمتین مسموع شود که حاشیه59آ عظمی آن صد جزء60 و حاشیهآ صغری آن61 نودونه جزء باشد و ادراک تفاوت کمیت آن بسمع62 کردن بر مرتاض63 متعذر باشد خصوصا بر غیر مرتاض.

اما ابعاد ملایمهآ مشهوره مستعمله را بحسب استماع نغمتین طرفین آنها ادراک توان کردن64. قوله 65: النغمة صوت لابث. صوت کیفیتی است از کیفیات مسموعه لذاتها لالغیرها، چون حدت و ثقل وخفاتت66و جهارت67. اگرچه آنها نیز از کیفیات مسموعهاند اما بتبعیت68 صوت مسموع می شوند نه بذات خود و حدوث صوت یا از اهترازهوایی بود در جسمی یا جسمی درهوایی و آن جسم مستحصف69 املس70 باشد. اهتراز هوا در جسم چون آلات ذوات النفخ واهتزاز جسم در هوا چون آلات ذوات الاوتار71.

و صوت بر دو قسم است: یکی صوت قرعی72 و دیگر صوت قلعی13. اما آنچه74 صالح تألیف الحان باشد والحان از آن مترتب شود صوت قرعی است و آن هم بر دو قسم است: ms016 یکی صوت اکثری و دیگر صوت اقلی. اما صوت اکثری مطلق صوتست. اما75 صوت اقلی که صالح تلحین است جز از آلات حاصل نمی شود و شاید که صوت را لبشی باشد بدان نوع که76 قرعاتی متتالی شوند گویا که متصل اند و آن اصوات صوت واحدست بسبب عدم احساس بتخلل ازمنه بینها مانند نقرات سریعه که بر اوتار ایقاع کنند یا بر مثل طبول77 خصوصا از ایادی مهره78 چنانک از قطرهآ نازله تخیل کنند که خطی واحدست79 و احساس بفصول میان آنها نتوان کرد پس این چنین صوت واحد لابث باشد، بعد از آن اگر آن اصوات که مجموع آنها صوت واحدست بر حدی معین باشد ازحدت یا ثقل80 مجموع آن صوتی باشد واحد لابث زمانی بر حدی معین

و حکماء تعریف ضوت بذکر اسباب آن کردهاند و شیخ ابونصر82 رحمه الله83 گفته که از اجسام بعضی آنست که چون جسم84 دیگر مزاحم آن شود جسم مزحوم مقاومت زاحم نکند، مندفع شود بسوی عمق نفس85 خود مثل اجسام جامدهآ لینه86 یا منخرق87 شود مر زاحم را یا متنحی شود88 بجهتی که حرکت زاحم بدان جهت باشد بی آنک بقاومتی باشد بینهما اصلا89، هرگاه که چنین باشد در جسم مزحوم90 صوت موجود نشود. وبعضی دیگر آنست که چون جسم دیگر مزاحم شود مندفع یا منخرق یا متنخی نشود و آن اجسام صلبه باشد، پس در جسم مزحوم صوت موجود شود. پس وجود هر

گفته133 که هر نغمه را نظیری هست در حدت و ثقل حال آنک نغمهآ امطلق124 وتر است آنرا در حدت نظیرش نغمهآ یح125 است. اما در ثقل126 نظیر ندارد127 اما نغمهآ یح نظیرش در حدت نغمهآ له128 و نظیر له در ثقل نغمهآ او در حدت نغمهآ له و نظیر یط درثقل نغمهآ ب ودر حدت نغمهآ لو129 و علی هذا تا نغمهآ له که نظیرش130 در ثقل نغمهآ یح و در حدت نغمهآ نب131 پس نغمات هفده گانه ثقال132 را در حدت نظایر موجودست اما در ثقل133 نظایر ندارد. پس نغمهآ یح در حدت نظیر نغمهآ ابود و انظیر نغمهآ یح باشد در ثقل وب نظیر نغمهآ یط باشد134 در ثقل و نغمهآ یط نظیر نغمهآ ب بود125 درحدت وقس علی هذا.

و36 لایقال للنغمة إنها ثقلیة اوحاد الا بالنسبة إلی أخری.

هیچ137 نغمه را حاد138 و ثقیل نتوان گفت مگر به نسبت با نغمهآ دیگر این جا این گفته وقبل ازین گفته که139: «النغمة صوت لابث زمانا ما علی حد ما الحدة والثقل محنون الیه بالطبع140» وهل هذا الا تناقض؟ وقبل ازین مذکور شد که حدت وثقل و ملایمت و منافرت بین النغمتین باشد مگر آنک گوییم که آنچه گفته که اورا حدیست از حدت و ثقل موجب آن نیست که بالفعل حاد باشد یا ثقیل برای آنک141 هر نغمه142 را حدی نیست143 بدین معنی که اگر نغمهآ دیگر بر آن اضافت کنند که از آن احد باشد144 آن نغمهآ مضاف الیه از نغمهآ مضاف اثقل باشد واگر از آن اثقل باشد مضاف الیه از مضاف احد باشد.

فان145 النغمة المسموعة من نصف الوتر حادة بالنسبة الی النغمة المسموعة من مطلقه ثقیلة بالنسبة الی النغمة المسموعة من ربعه. وکذلک126 النغمة المسموعة من الربع ms020 ثقلیة بالنسبة الی النغمة المسموعة من الثمن17.

اعنی نغمهای148 که از نصف وتر مسموع شود حاد باشد بنسبت با نغمهای که از مطلق وتر مسموع شود149 پس هر نغمه احد است بنسبت با نغمهای که از آن اثقل باشد و اثقل بود بنسبت با آن که ازو150 احد است. پس هر نغمهآ نصف را نظیر پیدا کردهم در حدت و هم در ثقل و گفت که نغمهای که از ربع وتر مسموع گردد حاد باشد بنسبت با نغمهای که از نصف وتر مسموع شود و ثقیل باشد بنسبت با نغمهای که از ثمن وتر مسموع شود151.

وکل واحد من هذه النغمات الاربع نظیرة بعضها لبعض ویقوم152 کل منها مقام الاخری فی التألیف15

وبیاید دانست158 که نغمهآ نصف هر مقداری قایم مقام و نظیر نغمهآ کل آن باشد. «و بعضی [از] قدما در کتاب خود دراین باب مسئلهای بدین عبارت نوشته [اند]»:159

سؤال: لم صار صوت نصف الوتر مشابها لصوت الکل فی الحدة والغلظ?

الجواب16: العلة فی ذلک161 تکافو السبب وبیان ذلک إن طول الوتر یحدث حدة162 الصوت 163 کذلک غلظ الوتر یحدث غلظ الصوت ودقته ضد ذلک اعنی الحدة. فاذا تکافاء السببان فی الوترین اعنی سبب غلظ الصوت وحدته تشابه صوتا هما فی الکیفیة اعنی فی الغلظ والحدة. مثال ذلک ان وترا ضعف وترب164 فی الطول حتی یکون وترب164 نصف وترا. فاقول ان صو یتهما یجب ان یکونا متشابهین برهانه ان وتر اضعف وترب164 فی الطول فیجب ان یکون صوت اضعف صوت ب165 فی الغلظ، من166 هذا الوجه. ووترب ضعف167 وترا فی الغلظ لانه نصفه فی الطول فنسبة غلظه الی الطوله ضعف ms021 نسبة غلظ وترا الی طوله. فاحد سببی غلظ الصوت قد حصل فی وترا والآخر فی وتر ب فهما متکافیان169 فی السبب فیجب16 ان یکونا متشابهین فی الصوت170 وذلک ما اردنا ان نبین171.

و باصطلاح قدما در کتب ایشان نغمهآ ب نصف وتر را گویند و در اصطلاح متأخران نغمه یح نصف وتر را گویند172.

وللثقل173 والحدة اسباب: فاسباب الثقل طول الوتر وغلظه وارخاؤه وسعة النقب فی الآلآت ذوات النفخ وبعدها من174 المنفاخ، واسباب الحدة ما یقابل ذلک.

وحدت175 و ثقل را اسبابست. پس اسباب ثقل طول وتر و سطبری و سستی176 آنست و فراخی ثقبه177 در آلات ذوات النفخ و دوری از دهان نافخ178 اعنی دوری منافذ از فم نافخ و اسباب حدت آنچه مقابل آن باشد اعنی کوتاهی وتر و باریکی و کشیدگی آن179 و تنگی سوراخ نای و نزدیکی آن بدهان نایی «در آلات ذوات النفخ»180 ومولانا قطب الدین شیرازی رحمه الله181 در کتاب182 خود گفته که سبب حدت مطلقا استحصاف183 متقارعین است و سبب ثقل مقابل184 آن. می گوییم که استحصاف مقروع در جمیع آلات185 سبب حدتست و ضعف186 آن سبب ثقل. اما استحصاف قارع مطرد187 نیست چنانک در آلات ذوات الاوتار مشاهده می گردد و

و شیخ ابونصر189 در کتاب خود گفته است که شدت قرع سبب حدتست و ضعف آن سبب ثقل. و بعضی از متأخران190 برین سخن اعتراض کردهاند و گفته191 که این سخن مطرد نیست192 والا لازم آید که193 از مطلق194 وتر واحد نغمات مختلفه الحدة و الثقل بسبب قوت اهتزاز و ضعف آن حادث شود مقتضی قول ابونصر195. و حال آنک شدت قرع در آلات مهتزه196 موجب تفاوت نغمات بود بخفاتت و جهارت نه بحدت و ثقل چه خفاتت و جهارت معلل اند بقوت قرع و مقابل آن چنانک حدت و ثقل معلل اند باستحصاف مقروع و مقابل آن در جمیع آلات اما استحصاف قارع سبب ms022 حدت باشددر آلات ذوات النفخ.

اما شیخ ابو نصر رحمه الله197 در کتاب خود سبب حدت و ثقل را در آلات ذوات لاوتار بیان کرده است بعد از آن این سخن را در آلات ذوات النفخ گفته که شدت قرع سبب حدتست و مقابل آن سبب ثقل. پس، بر شیخ198 اعتراض وارد199 نباشد و آنک مولانا صفی الدین200 رحمه الله گفته که سعت ثقب201 از اسباب ثقلست. می گوییم آن، وقتی باشد که نغمات صاعده202 باشند اعنی منتقل از احد به اثقل203 چه مقدار طول نای زیادت گردد در انتقال از نغمه204 بنغمهآ دیگر بدان سبب صاعده205 گوپند. اما چون نغمات هابطه206 باشند اعنی منتقل از طرف اثقل بطرف احد، سعت ثقب از اسباب حدت باشد. و این خود محقق است که اگر ثقبه207آ وسیع را بگشایند آهنگ در حدت زیادت208 شود از آنک ثقبهآ ضیق209 را و حاصل سخن آنک سعت ثقب از اسباب ثقل وقتی باشد که نافخ اورا فروگیرد و آنجا بعد منفاخ210 حاصل شود، لاجرم سیب ثقل باشد. اما اگر نافخ ثقبهآ وسیع را بگشاید سبب حدت شود بحسب قرب منفاخ210. پس سعت ثقب ذو وجهین باشد اما قاعدهآ اصل و مجری عادت211 چنانست که انتقال نغمات اول از اثقل باحد باشد چرا که مطلق212 وتر نغمهآ ا است که عرب آنرا ثقیلة المفروضات خواند، پس ب، پس ج، پس دتا213 له. و آنچه214 از طرف احد بطرف ثقل منتقل باشد آن را انتقال راجع خوانند. و انتقال مقلوب نیزگویند، برین تقدیر سعت ثقب از اسباب حدت باشد. و صاحب دوار215 رحمه الله 216 بآلات ذوات النفخ التفاتی نداشته است و در آن شروع نکرده زیرا که از آن آلات تقسیم دساتین روشن نمی شود چه معرفت نغمات از اجزای وتر روشن217 می شود بالتحقیق والاعتماد نه از اجزای نای. و بر سطح نای هفت ثقبه

و درین زمان شارحان ادوار231 را اشتباهات می شد برین فقیر عرض می کردند، جواب از آنها چنان می گفتم که رفع اشتباهات ایشان می شد و میدانستند که تخیلات فاسده برایشان غالب شده و مقصود بر طرف مانده است.232

اما اسباب ثقل در کاسات دقت233 و کبر234 و آنک مملو باشد235 از مایعات اما اسباب حدت مایقابل ذلک اعنی غلظ336 وصغر وخلو237 «و این فقیر حقیر را بتجر به این معلوم شده است که هرگاه که کاسات خالی باشند اصوات آنها حاد باشند و چون مملو شوند اصوات آنها ثقیل باشند»238 اما در کوزهها و خمها که آب ریزند هرچند که مملو باشد آواز آن احد باشد چون تمام پر شود درو هیچ صوت نماند. اما در کاسات عکس آن باشد اعنی چندانک کاسه خالی باشد صوت آن حاد باشد و چون مملو شود صوت آن ثقیل شود239.

این بود اسباب حدت و ثقل240 در آلات، اما در حلوق انسانی: اسباب حدت هواییست241 که قرع می کند اجزای مقعرات حلق را بشدت و عنف و اسباب ثقل مایقابل ذلک. پس اگر متنفس نفس زند بی شدت و عنف صوت حاصل نشود زیراکه242 در حلق شدت هوا سبب حدتست وضعف آن سبب ثقل. و در ms024 صغرسن نیز آواز حادباشد و243 بعدالبلوغ ثقیل و244 بعضی گویند صغر جسد نیز سبب حدت صوتست اما آن مطرد نیست گاه باشد که چنان بود و گاه باشد که چنان نباشد.

50- نور: فقط از 51- ایضا: علمی (بعد اضافه شده)- ملی: عملی 52- فارابی 53- ارموی 54- نور بدون یمکن 55- نور: می گوبیم تفاوت بین النغمتین مشکلست زیرا اگر 56- به صد - نور: بچهل 57- ملی: از آن 58- جدا کردن واصطلاحی است که پس از این توضیح داده خواهد شد. 51 چون بعد از دو نغمه تشکیل می شود بنابراین هر بعدی دو عدد به اسم حاشیه دارد که یکی عظمی یا بزرگتر و دیگری صغری یا کو چکتر است رک. تعلیقات

60- نور: عظمی آن نغمه چهل باشد 61- ایضا: آن مقدار نغمه سی ونه 62- به سمع 63- مرتاض یعنی ریاضت کشنده ولی در آثار مراغی تقریبا به معنی هنرآموز موسیقی است (تعلیقات) 64- مطهری: کرد 65- کذا مطهری - ملی: وله - نور بدون عنوان 66- در برابر جهارت و به معنی پستی صدا یا یواش و کوتاه رک. تعلیقات 67- بلند شدن صدا الاروس عربی)

104 - همان نسخه: باشد مسلم اما اصواتی که از آلات نغم nsuument6105 - آلات الحان، سازها 106- نور: آلات تغم 107- ایضا: آواز نای و آداز عود و آراز کاسات وطاسات وغیر از آنها 108- همان نسخه: گفته که 109- نیز: واما حدوث النغم 110 - ملی: تسربت 111- نور: اجتماعها و تراکمها 112- ایضا: فتحدث 113- همان نسخه: فارقها 114- نیز: من 115- نور: قوله ولکل 16 نورنتا و یعنی زرا ندارد در در نسغە مطقری وملی بین حروف نسایندهآ نفیات و پود که به پیروی از نسغهآ نور عثمانی واز باب جلوگیری از اختلاط حروف واشتباه در خواندن آنها حذف شد. 117- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: ولک 118- نور: هذا 119- مطقری وملی: صحیح

103 120- ایضا: علی ان 121- نور: بدون قال. 122- ایضا: بدون الا 123- فعل ناقص یا وصفی در آثار مراغی نظیر زیاد دارد رک. تعلیقات oenstrine 124- دست باز (و در تداول: دسوان 125- چون اوکتاو است 126- زیرا یم تر از دست باز نیست 127- زرا که نغمهآ آاتقل نغماتست تا نغمهٔ‌ یزدر ثقل نظیر ندارد (مطهری و ملی اضافه دارند و به نظر می رسد که جمله معترضهای است). 128 - نور: نظیر آن در حدت نغمهآ ا (غلط و مغشوش است) 129- این نغمات یعنی اویح وله و نیزب ویط ولو در دو اوکتا و اول و دوم نظیر یکدیگر هستند رک. تعلیقات 130- نور: نظیر آن 131- اوکتاو سوم - نور اضافه دارد: که ثمن آخر وترست 32 ا مفده نقید وکاو اول که نسمت به نظابر خود کرا وکاودم بمتر وبه اصطلاح تقل تراست. 133- نور: در ثقال 134- هر دو نغمهآ دوم در او کتاو خود هستند. 135- نور: باشد 136- نور قوله ms028 اضافه دارد (یعنی قول ارموی را مشخص کرده است) 137- ایضا نور: میگوید که هیچ نغمهآ (=تغمهای) 138- همان نسخه: یا ثقیل 139- ملی: این جا این گفته (فقط) - نور: دیگر و قبل ازین در تعریف نغمه کفته است که 140- نور بالطبع را ندارد. 141- ملی: برای اینکه 142- در دو نسخه: نغمهآ (= نغمهای) 143- کذا نور و بنابر توضیح بعد مؤلف، صحیح تر است. 144- نور: بود 145- نور: قوله و ان [ولی در نسخهآ ادوار هم فان است) 146- ملی و کذا 127- کذا نسخهآ ادوار، نسخ دیگر مغشوش است: نور: العسموعة الثمن - ملی: الی نغمة الشمن 148- نسخهها: نغمهآ (رسم الخط) 141-بنابه همان قاعده نارهای مرتعش که قبلا اشاره شد مثلا در سیم سفید تار صدای دست باز وپردهآ واقع در

فتط ل سم یادسنه ساز هر دوهن است ولی بک اوکلاو فرق داره ودومی فرکانسش 2 بر ایر أولی آست. رک. تعلیقات

105 176- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: ارخای 177- همان نور: سوراخ 178- ایضا: نایی (از لحاظ فارسی بودن مزیت دارد ولی نافخ اعم از نای است و اینجا نیز بحث سازهای بادی مطرح است نه فقط نایی) 179- آن را فقط نسخهآ نور عثمانی دارد. 180- داخل گیومه را فقط نور دارد. 181- نور: مولانا قطب الدین 182- درة التاج رک. تعلیقات 183- استوار شدن (مصادر زوزنی ج2 ص 466) - استحصف الشیء ای استحکم (حاشیهآ نسخهآ مطهری) 184- یعنی ضد یا بالعکس و به این معنی در آثار مراغی مکرر آمده است. 185- یعنی آلات الحان یا سازها 186- نور: و مقابل آن 187- عام، شامل، جاری (معین) یا: کلیت ندارد 188- نور: در آلات ذوات الاوتار وبظاهر هذا الترکیب شاهد بخلافه ms030 189- نور: رحمه الله گفته است 190- ملی: متأخرین 191- حذف اند به قرینه 192- نور: که اگر چنین بودی 193- ایضا: آمدی 194- نور بدون مطلق - نور: حادث شدی بر 195- چنان که اشاره شد مراغی اغلب از فارابی به این صورت یاد کرده است. 196- یا دارای تارهای مرتعش 197- نور: رحمه الله اسباب حدت و ثقل را در آلات ذوات الاوتار بیان کرده است بعد از آن این سخن گفته در آلات ذوات النفخ که 198- ایضا: شیخ ابونصر (ولی اطلاق شیخ مطلق به فارابی از باب جلالت قدر خالی از لطف نیست) 199- مطهری و ملی: واجب 200- نور: صاحب ادوار نور الله مضجعه 201- ثقب به ضم اول و فتح یا سکون و یا ضم ثانی جمع ثقبه به معنی سوراخ است (معین) سعت ثقب یعنی فراخی سوراخهای لولههای صوتی رک. تعلیقات 202- به اصطلاح جدید فروشو ولی باید توجه داشت که چون نغمات بالا دسته بمتر از پایین دسته در هرسازی است مراغی صاعده را در کتاب خود به معنی رفتن به طرف بالا دسته گرفته است که در نتیجه معادل فروشو یا بم شدن صدا می شود. 203- نور: ومقدار

222- ایضا: می باشد که آنرا ذایله خوانند و آنرا برای منقذ هوا وضع کرده اند و در انتقال نغمات ازان ثقبه هیچ نغمه حاصل نشود 224- کذا ملی: مطهری: هفت - نور: ازان ثقب ثمانیه هشت نغمه. ولی ظاهرا ضبط ملی اصح است زیرا با حساب سوراخ ذیل نای بغیر از پشت نای هشت سوراخ می شود و اگر فقط سوراخهایی که نغمه ایجاد می کنند در نظر بگیریم هفت است. 225- نور: هفت ولی صحیح نیست زیرا2 اکتاو با مطلق وتریعنی نغمهآ ارویهم 35 می شود 35=2847 (هر اوکتاوی 17 تغمه) 226- ایضا : ثمانیه مذکوره 227- بروزن کین: نرمی 228- نور: اصابع بر ثقب 229- همان نسخه: مولانا... 230- کذا نور دو نسخه دیگر فقط: است.

107 231- کتاب الادوار ارموی 232- نور از (و درین) تا اینجا را ندارد و به نظر هم معترضه می رسد 233- نازکی (معین) 234- بزرگی (ایضا) 235- نور: و املای آن باشد از مایعات و اسباب 236- ستبری و ضخامت (معین) 237- خالی شدن (ایضا)- نور: خلو آن 238- قسمت داخل گیومه را فقط نسخهآ نور عثمانی دارد. 239- نور: و عجب آنک درخم و کوزه و سبو هر چند آب ریزند آواز آن در حدت زیادت شود تا آنک مملو شوند و چون مملو شوند در آنها هیچ صوت نماند بر عکس کاسات که چون خالی باشند اصوات آنها حاد باشند و چون مملو شوند اصوات آنها ثقیل باشند [ولی بعد خط زده حادرا ثقیل و تقیل را حاد کرده اند که صحیح نیست) 240- ایضا: که مبین شد در آلات 241- هوایی است (رسم الخط) 242- نور: که شدت هوا سبب حدتست هم در حلوق و نای 243- ایضا: اما بعدالبلوغ 244- از و بعضی تا آخر این عبارت را نسخآ نور عثمانی ندارد.

الدساتین هی1 علامات توضع علی سواعد الآلات ذوات الأوتار لیستدل بها علی مخارج النغم من اجزاء الوتر.

دستانها عبارتند2 از علاماتی که موضوع باشد بر سواعد3 آلات ms032 ذوات الاوتار تا بدان استدلال کنند بر مخارج نغمات تا بدان بدانند4 که هر نغمه که5 خواهند از کدام جزء از اجزای وتر بیرون می آید و آن اجزای کسره6 باشد. و النغمات التی مدار الألحان7 علیها سبع عشرة نغمة موجودة فی وتر واحد.

و نغماتی که مدار8 الحان بر آنست9 هفده است و آنها در وتر واحده موجودند. اما ارقام نغمات هفده گانه در نصف وتر مرسوم است و آنها از ا باشد تا یح10.

فلنقسم وتر ام بقسمین متساوبین علی نقطة ونعلم علیها یح ولیکن11 جانب المشط ام وجانب الأنف ا.

اکنون علامت نهایت طرفین معلوم شد که آن ا، م باشد. جانب الف را انف12 خوانند و جانب م را مشط13. ونغمهآ یح بینهما بر منتصف14 وتر واقع است15. ثم نقسم الوتر ثلثة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه یا وهو القسم الواقع فی الطرف الأنف16

چون وتر17 ام بسه قسم شد پس هر قسمی ثلث کل باشد مثلاا ثلث اول ایا وثلث ثانی یا کح وثلث ثالث کح م پس طرفین ثلث اول بر نسبت مثل و نصف باشد و طرفین ثلث ثانی بر نسبت ضعف18.

ثم نقسم الوتر اربعة آقسام ونعلم علی نهایة القسم الأول منه ح

هر نصفی بدو قسم باشد19 وهر قسمی ربعی بود از ارباع و ترام وربع اول اح وربع ثانی ح یح و ربع ثالث یح له و ربع آخر له م20 و نغماتی که در ثلثة ارباع اول موجودند ارباب عمل آنها را در عمل آورند و در آنها تلحین21 کنند اما آنچه در ربع ثالث موجودند22 هفده نغمهآ حوادند که در نظایر هفده نغمهآ ثقال باشند. اما ربع اخیر خالی بود اگرچه در آن نغمات موجودند اما مستعمل نیست بسبب قصر مقدار وتر23 زیرا که مبالغه در حدت خر وجست از اعتدال و مقدار ربع اخیر قابل اهتزاز معتبر نیست اگرچه اندک اهتزازمایی24 در آن ms033 ممکن باشد اما نه چنانک25 نغمات آن صحیح و با صدا باشد از غایت قصر وتره پس طرفین ربع اول بر نسبت مثل و ثلث مثل باشد و طرفین ربع ثانی بر نسبت مثل و نصف و طرفین ربع ثالث بر نسبت ضعف26. وربع اخیر را ارباب عمل در عمل نیاوردهاند اما ما درین کتاب آن را نیز تنصیف27 کرده ایم و بر نقطهآ نصف آن نب نشان کرده ایم و مابین له و نب هم نغمات هفده گانه که نظیر و قایم مقام نغمات هفده گانه بود که مابین یح له28 است موجود باشد.

ثم نقسم ح م اربعة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه29 یه

اکنون ثلثة30 ارباع وترام1 بچهار قسم شد و از اتا یه ضعف ذی الاربع باشد32 زیرا که اح ذی الاربعی باشد وح یه ذی الاربع ثانی و ازح تا یح ذی الخمس و این دوربع در نسبت متساوی اند33 و در مقدار از ذی الاربع ثانی، ذی الاربع اول کمتر باشد زیرا که مقدار ذی الاربع اول بر ذی الاربع ثانی34 بثمن مقداریح م زیاده است چه ذی الاربع اول ربع وتر ام است وذی الاربع ثانی ربع وترح م35.

ثم نقسم الوتر تسعة اقسام ونعلم علی نهابة القسبم الاول منه د. ثم نقسم دم تسعة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه زرثم نقسم ح م ثمانیة اقسام ونضیف الی الاقسأم، قسما آخر من جانب آلثقل ونعلم علی نهایته ه36.

اما آنجا که وترام بنآه32 قسم کرد چنان کرد که تسع را که اربعة اربعة اتساع38 ربع

ویکی از شارحان37 ادوار43 مولانا نصرالله قاینی244 بود که در انواع علوم دقیقه ید طولی داشت45، روزی در سمرقند بحضور خواجه عمادالدین عبدالملک46 و خواجه کامل الدین عبدالاول47 وامیر سید شریف48 تغمدهم الله بغفرانه. شارح مذکور شرح کتاب را بدین فقیر داد و التماس کرد که درین شرح اگر خطایی باشد باز نمایند49. چون کتاب را گشادم همین50 محل گشاده شد که چون وتررا بنه قسم کنند، مجموع وتر ام نه طنینی باشد وهر طنینی یک بعد جویک بعدب است چنانک مجموع وتر سیزده بعد ج و یک بعد ب باشد.

بعد از مطالعهآ بی مغالطه51 بر خطای این سخن واقف شدم، کتاب را بدست خواجه عیدالملک دادم او مطالعه کرد بدست امیر سید شریف داد بعد از مطالعه و امعان نظر گفتند که این سخن راستست52. بعد از آن اظهار کردم که این سخن خطاست و چون اقامت ادله کردم گفتند اعتراض [که] کردهای واردست زیرا درین محل خطا رفته است. مولانا نصر الله انصاف داد و مسلم داشت و هم53 در آن مجلس ms035 یکی از بزرگان که مشهور بود بعلمی موسیقی گفت که صاحب ادوار مردم را اغوا کرده و مغلطه داده است در تقسیم دساتین چنانک54 گفته دم را بهشت قسم کنیم و ثمن آنرا بر آن افزاییم و برنهایت آن جنشان کنیم و غیر از آن تا هفده دستان حاجت بدان همه نبود بایستی که اول وترام را تنصیف کردی و55 نصف اول را بیرگار56 بهفده قسم کردی و از اول که نغمهآ الفست بترتیب ابجد وبحساب جمل57 بر توالی تا نغمهآ یح ارقام بترتیب مذکور

پس67 وم اربعة اخماس وترست بتقریب وا وخمس وتر68.

ثم نقسم وم ثمانیة اقسام ونضیف إلی الاقسام قسما آخر ونعلم علی نهایته ج

پس61 وتر ام ده قسم باشد وج م ند قسم. اینجا نسبت ده بانه پیدا کرد بایستی که در

ثم نقسم جم اربعة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الأول منهی. تم نقسمی م اربعة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه یز. ثم نقسم دم اربعة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الأول منه. ثم نقسم وم ثلثه اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه ید. فهذه20 سایر امکنة الدساتین بأسرها.71 اما72 تقسیم دساتین بدین نوع که صاحب ادوار رحمه الله کرده است حساب کردیم نغمات بعضی در محل خود واقع نمی شود پس تقسیم بنوعی باید کرد که نغمات همه بر اماکن خود واقع شود.

اکنون ms037 طریقه آنست که اول نغمات ابعاد شریفه73 را ثبت کنیم و بواقی74 دساتین را از آنها پیدا کنیم و تصحیح نغمات دساتین کنیم:

پس اول وتر ام را تنصیف کنیم و بر نقطهآ نصف آن یح نشان کنیم پس وتر ام را بسه قسم کنیم وبر نهایت ثلث اول از طرف اثقل75 یا نشان کنیم و بر نهایت ربع اثقل وترام، ح نشان کنیم. پس بر نهایت تسع اثقل وتر ام، ز76 نشان کنیم، اکنون پنج نغمه موجود شد77 برین گونه: ا و ز و ح و یا و یح.78 و دوازده نغمهآ باقیه را ازین نغمات خمسه پیدا کنیم تا مع یح هجده نغمه موجود شود.79 مثلا وتر ام را ببیست قسم کنیم تقریبا و بر نهایت قسم اثقل آن ب نشان کنیم و تقریب آن بعد ازین معلوم شود انشاء الله تعالی. پس بم را بچهار قسم کنیم و بر نهایت قسم اول آن ط نشان کنیم. پس ب م را بییست قسم کنیم و بر نهایت قسم اول آن جنشان کنیم. پس جم را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم اول آن ی نشان کنیم. پس بر نهایت قسم اول نصف عشر زم بتقریبه نشان کنیم. پس بر طرف احد ذی الاربع هم رقم یب رسم کنیم و بر نهایت مقدار نصف عشر یب م بتقریب یجنشان کنیم «و بر نهایت مقدار نصف عشر ه م بتقریب ونشان کنیم و برطرف احد بعد ذی الاربع وم، ید نشان کنیم و بر نهایت مقدار قسم اول نصف عشر و80» نشان کنیم و بر نهایت مقدار نصف عشر اول بتقریب زنشان کنیم و بر نهایت مقدار ذی الاربع ح، یه وبر طرف احد بعد ذی الاربع ط، یو وبر نهایت ذی الاربع ی، یزا8 و ذلک مااردنا ان نبین.82

چون خواهیم که تحقیق مقدار بعد بقیه کنیم و نسبت حاشیتین85 آنرا با یکدیگر بدانیم طریقه آنست که هم از تقسیم صاحب ادوار آنرا پیدا کنیم چه او در ادوار بدین عبارت نوشته است86 که: ح م را که ثلثة ارباع87 وترست بهشت قسم کنیم چون ثلثة ارباع وتر بهشت قسم کنند بهر قسمی دو قسم و ثلثان قسمی رسد و آن ربع اول که اح است هم دو قسم و ثلثان قسمی باشد، پس مجموع وتر ام ده قسم و ثلثان قسمی باشد58. و چون این دو مخرج را اعنی 8 و3 را در یکدیگر ضرب کنیم 24 جزء شود پس هر قسمی را از آن اقسام مذکوره 24 جزء فرض کنیم زیرا که در نسبت احتیاج شد باجزای صغار و ثلثان یک قسم 16 جزء باشد89. چون مجموع اجزاء را جمع کنیم دویست و پنجاه و شش جزء باشد و آن مطلق وتر ام90 مفروض بودوحم91 که ثلثة ارباع وترست 192 جزء باشد92 از آن اجزاء مذکوره و مقداراح که ربع اثقل وترست 64 جزء بود از آن اجزاء93. پس ثمن ح م برح م افزاییم از طرف اثقل و برنهایت آن ه نشان کنیم94 وه م 216 جزء باشد از آن اجزای کل واه 40 بود از آن اجزاء. پس ثمنهم برهم افزاییم از طرف اثقل و ms039 بر نهایت آن ب رسم کنیم و ثمنه م را بر ه م افزودن طریقه آنست که یک95 تسع از آن اتساعه م را بر ثمانیه96 باقیه قسمت کنیم تا بهر قسمی از آن اقسام ثمنی برسد. هر97 قسمی بیست و چهار جزء بود و ثمن آن سه باشد98 پس هر قسمی از آن اقسام ثمانیه بیست و هفت جزء باشد و باقی مانده ازه تا ایک قسم و19 ثلثان قسمی از آن اقسام سابقه که هر قسمی بیست و چهارجزء بود. چون خواهیم که آن قسم را نیز مساوی هر یکی از آن اقسام ثمانیهآ لاحقه سازیم از ثلثان بمقدار ثمنی بر آن یک قسم افزاییم تا آن یک قسم نیز مساوی هر قسمی از آن قسم ثمانیه لاحقه شود اعنی بیست و هفت جزء و بر نهایت آن ب رسم کنیم پس ب م نه قسم باشد از آن اقسام که هر قسمی بیست و هفت جزء باشد و هم هشت قسم بود از آن اقسام مذکوره. باقیماند از

سؤال: اگر گویند دریک محل تحقیق104 و تقریب چگونه باشد؟ جواب105 گوییم در اقسام صحیحه بالتقریبست و در اجزای صغار بالتحقیق چنانک ذکر رفت و مبین شد.

و106 چون ثلث 243 را بروافزاییم که آن 81 است مطلق وتر 324 شود پس وتر ام را بر سیصد و بیست و چهار قسم کنیم و بر نهایت قسم هشتادویکم از طرفی که ربع اثقل وتر ام است ح ثبت کنیم. پس نغمهآ ام با ح م بعد ذی الاربع باشد زیرا که ام سیصد و بیست و چهار قسمست مثل و ثلث ح م است که دویست و چهل و سه قسمست و چون برنهایت قسم سی و ششم از طرف انف که تسع ام است در سم کنیم نغمهآ ام با نغمهآ دم بعد طنینی باشد از آنک ام که سیصد و بیست و چهار قسم است مثل و ثمن دم باشد که دویست و هشتاد و هشت قسمست107 و چون بر نهایت قسم سی و دوم ازدم از طرف د حرف زرسم کنیم بی شک نغمهآ دم با زم بعد طنینی باشد از آنک دم که دویست و هشتاد و هشت قسمست108 مثل و ثمن زم باشد که 256 قسمست109 پس نغمهآ زم با نغمهآ ح م بعد بقیه است زیرا که باقیست ms041 از طرح110 ضعف طنینی از بعد ذی الاربع که اح است. و نسبت زم که حاشیهآ عظمی بعد بقیه است و آن 256 قسم باشد باح م که حاشیهآ صغری بقیه است وآن 243 قسمست مثل باشد و سیزده جزء از 243 جزء111 . پس مبین112 شد

چون وترام را به 256 قسم متساوی کردیم و بر نهایت قسم سیزدهم ب نشان کردیم بعد بقیه شد پس چون ب م را اثقل بعد بقیهآ دیگر سازیم تا چون این بقیه ببقیهآ دیگر ضم کنیم بعد ج116 حاصل شود. نغمهآ ج که احد بقیهآ ثانی است بر نهایت هیچ یک از آن اقسام نمی افتد لاجرم وتر را بر وجهی دیگر تقسیم می کنیم که نغمهآ ج که احد بقیه ثانیست بر نهایتی افتد از نهایات اقسام وتر تا نسبت وتر ام با جم روشن شود. پس ms042 256 را در نفس117 خود ضرب کنیم 65536 جزء شود پس چون وترام را تقسیم کنیم باجزای متساویه که عدد آن اقسام برابر این عدد مذکور باشد. نقطهآ ب بر نهایت قسم 3328 واقع شود و118 ب م 62208 باشد و عدد اول که عدد اقسام وتر است مثل و13 جزء باشد از 243 جزء عدد سیم119 که عدد اقسام ب م است زیرا که چون سههزار و سیصد و بیست و هشت را که فضل عدد اقسام تمام وترست بر عدد اقسام ب م بر 13 قسمت کنیم خارج [قسمت] را که 256 است در 243 ضرب کنیم عدد اقشام ب م حاصل شود که 62208 است120. پس برای تحصیل بقیهآ ثانیه 13 جزء ب م از 256 جزء معلوم کنیم و آن 3159 قسمست برای آنک یک قسم از 256 قسمست وب م243 است و چون این را در13 ضرب کنیم 1213159 پس معلوم شد که نقطهآ جکه احد بقیه ثانیه است بر نهایت قسم 3159 از اقسام ب م می افتد پس چون 3159 را با 3328 قسم که اب است جمع کنیم 6488 جزء شود152 واین مقداراج123 است پس چون این مقداررا از تمام وتر بیندازیم51049 جزء باقی ماند و این مقدارجم باشد124. پس

ودم پنجاه و هشت هزار و دویست و پنجاه و چهار باشد و مقدار اد هشت هزار و دویست و پنجاه و چهار137 باشد پس نسبت ام با دم کل و ثمانیة الاف و مأتین و احدی ثمانین جزءا من کل باشد و سبعة اجزاء من تسعة جزء واحد صحیح.138 وه بر نهایت پنجاه وپنج هزارونود139 ودوم واقع باشد ومقداراه ده هزارودویست و چهل140 باشد و نسبت ام باه م چون نسبت شصت و پنج هزار و پانصد وسی شش باشد با پنجاه و نه هزار و چهارصد و نه. اما وم پنجاه ودوهزار وچهار صدو بیست وهشت جزء باشد «و کسری علیک بالتأمل». ومقدار او سیزده هزار و صدوهشت جزء باشد و نسبت ام با وم چون نسبت شصت و پنج ms044 هزار و پانصد و سی و شش باشد با پنجاه ودوهزاروچهارصد و بیست وهشت141 و کسری. و اما زم پنجاه ویک هزار وهشتصد142و هشتاد ویک و سیزده جزء از چهل و هشت جزء باشد و مقدار از سیزده و هزار و هشتصدو پنجاه و چهار جزء باشد و

مهمکفب1322 مطاعع2922 عتم ط عط1343 نووم العللنااعلد باثه 70333ء102ءة خ23-5392 2 مم83392 22 ش72628322733

می گوید: اگر قسمت کنیم باقی وتر را اعنی یح م را قسمین164 متساویین و نشان کنیم بر منتصف آن له و قسمت کنیم مابین له یح را چنانک قسمت کردیم مابین یح ms046 ارا، حاصل شود هر نغمه را از نغمات ثقال نظیری در حدت. پس بدرستی که حدت نغمهآ 1 چنانک دانستی یح است چون نغمهآ منتصف هر وتری جدت نغمهآ مطلق آنست165. پس اکنون باشد نغمهآ جزء ثانی از نصف ثانی حدت مر نغمهآ ثانی را از نصف اول که آن نغمهآ بب باشد و سیم، سیم را وچهارم چهارم را وهمچنان بواقی166. اینست آن نغمات و حواد آنها.

اکنون می گوییم که اگر قسمت کنیم باقی وتر اعنی له م بقسمین متساویین و بر منتصف آن نب نشان کنیم167 و قسمت کنیم میان له و نب را همچنانک قسمت کردیم مابین ایح و مابین یح له را، حاصل شودهر نغمه را از نغمات حواد ثقال نظیری درحدت پس باشد هر نغمه که میان له نب بود نظیر نغمهای168 که میان یح له است نظیر نظیر169 نغمات هفده گانه ثقال باشد برین مثال: یح لهیطلو ککز کالح کببط کجم کدماکهمب کومج کزمد کح مه کط مو ل مز لامح لب مط لجن لدنا به نب پس باشد نغمهآ جزء ثانی از ربع اخیر170 حدت جزء ثانی از ربع ثانی اعنی لو که حدت باشد جزء ثانی را از نصف اول و ثالث ثالث را ورابع رابع را و خامس خامس را و علی هذاالقیاس.

پس یافتیم نغمات هفده گانه ثقال را اول در نصف اول وتر ام مابین ایح ثانی در ربع ثالث مابین یچ له ودر نصف اخیر اعنی مابین له نب171 که مقدار ثمن سابع باشد و این هفده نغمه حدة، حدة نغمات هفده گانه ثقال است.

احح چ شر4.م 20- نور: پس وتر را بچهار قسم کنیم و بر نهایت قسم اول ازان ح نشان کنیم و آن چنان باشد که نصفی بدوقسم شده پس وترام چهار قسم بود وح م ثلثة ارباع وترام و ما درین محل این مقدار را بیان کردیم بواقی را باذهان طلبهآ این فن تفویض کردیم تا از روی تامل در هر تقسیمی که صاحب ادوار کرده است مقادیر آنها را دریابند که از هر نصفی یا ثلثی یا ربعی یا غیر از آنها چند جزء مأخوذ شده است (به جای تمام این قسمت) 21- خوانندگی معادل hante فرانسه. 22- یعنی ازیح تا له که اوکتا ms048 و دوم است و 17 نغمه دارد که نسبت به 17 نغمه مشابه خود در اوکتاواول یعنی از تا یح حادتر یعنی زیرترند. 23- منظورربع چهارم وتر است از له تانب که چون طول وتر خیلی کوتاه شده است خوب مرتعش نمی شود و در معنی قابل استفادهآ عملی نیست. 24- کذا! شاید نابی به معنی متباعد (جامع الالحان، ص 21) یا: اهتزازهایی 25- در اصل: نجنانک (رسم الخط) 26- نسبت این سه ربع عیارت است از: 1 و1،3 و2،2 و1

ارپر

44 78- نور: مثلا بعد از آنک بر منتصف وترام، یح رسم کنیم و بر نهایت ثلث اثقل وتر ام یا و بر ربع وترام ح وبر نهایت تسع وتر ام، د رسم کنیم (کذا ولی باید زباشد) چون وتر بچهار قسم شد از ربعی تسعی گیریم و آن اتساع را از طرف انف فصل کنیم و بر نهایت آن د رسم کنیم باقی ماند سه ربع و خمسة اتساع یک ربع. 79- اوکتاو اول از اتا ید 17 نغمه دارد که با یح می شود 18 و منظور از 12 نغمهآ باقیه یب تاید است رک تعلیقات 80- ملی قسمت داخل گیومه را ندارد. 81- نور: پس وتر ام را به بیست کنیم (کذا) و بر نهایت آن ب رسم کنیم و بر نهایت عشر اثقل وترام، جوبر نهایت ربع اثقل ب م، ط و بر نهایت ربع اثقل جم، ی و بر نهایت مقدار عشر وم (با خط خوردگی) * وبر نهایت طرف احد بعد ذی الاربع ه، یب و بر نهایت نصف عشریب، یجوبر مقدار نصف عشر ه بتقریب و وبر نهایت طرف احد بعد ذی الاربع ز، ید و بر نهایت نصف عشر تقریبا و، زوبر نهایت مقدارذی الاربع ح، یه و بر نهایت طرف احد ذی الاربع ط، یو و بر نهایت طرف احد ذی الاربع ی، یز. 82- نور ندارد و در عوض تحت عنوان «تقسیم وتر بنوعی دیگر» شرحی دارد که نظیر آن تقریبا در جامع الالحان نیزهست (صفحهآ 36 تا39): اول طرح کنیم از مطلق وتر ام ربع ثمن و خمسة اثمان ربع ثمن و آن مقدارب باشد برای آنک وتر ام دویست و پنجاه و شش جزء می شود کمایأتی. پس ربع ثمن و خمسة اثمان ربع ثمن آن سیزده جزء باشد از اجزا. پس طرح کنیم از باقی آن اعنی ازب م همین مقدار فصل کنیم و بر نهایت آن جرسم کنیم پس طرح ms054 کنیم از مقدار وترام مقدار تسع آن و بر نهایت آن از طرف اثقل درسم کنیم. پس تسع بم ازب م فصل کنیم و بر نهایت آن ه رسم کنیم پس تسع جم ازجم فصل کنیم و بر نهایت آن و رسم کنیم. پس بر تسع دم، زو بر نهایت ربع اثقل ام، ح و بر نهایت اثقل ب م، ط و بر نهایت ربع اثقل بم، ی پس بر نهایت ثلث اثقل وتر ام، یا و بر نهایت ثلث اثقل بم یب و بر نهایت ثلث اثقل جم، یجوبر نهایت ثلث اثقل دم ید وبر نهایت ثلث اثقل «م، یه وبر نهایت ثلث اثقل وم، یو و بر نهایت ثلث اثقل زم، یزوبر نهایت ثلث اثقل ح م، یح این بود تقسیم بنوعی دیگر م نور طریقة بدا کرهن مقدار بعد بقیه وبیان تقریب آن از تقسم صاحب ادوار رحمدالله تعالی

167 93-256264 = ام+=1حغم 94- نور: پس ح م هشت قسم باشد هر قسمی بیست و چهار جزء ومقداره م نه قسم باشد هر قسمی بیست و چهار جزء پس مقدار ثمن 5م بر ه م افزاییم و بر نهایت آن ب نشان کنیم (تکرار شده) 95- ایضا: که تسعی را از اتساع

لأنا لو فرضنا وترین وجعلنا نغمتیهما واحدة کنغمتی وتری البم إو المثلث حال ماجعلنا کنغمة واحدة وجستامعا او اتبع3 إحدیهما الاخری لا یقال إن بینهما بعد. و اعلم ان کل نغمتین أذا جستاه فاما ان تتفقا او تتشنافرا فإن اتفقا فهو البعد إلمتفق وابن تتنافرنا فهوالبعد المتنافر ثم البعد المتفق اما آن یکون فی غایة الاتفاق بحیث لوجستا معا کانتا کانهما نغمة واحدة وقام کل منهما مقام الاخری فی التألیف اللحنی کنغمتی ایح ویسمی هذا البعد الذی بالکل فنسبة16 الی یح نسبة الضعف لآآن نغمة مقدار وترها ضعف یمقدار وتر یح. واما آن یتفقا7 معأ ولا یقوم احدیهما8 مقام الاخری و هما بعدان: البعد الذی بالخمس والبعد الذی بالاربع. وآما البعد الذی بالخمس فکنغمتی ایا فنسبة9 ا الی یا نسبة المثل والنصف لان وتر نغمة امثل وتریا ومثل نصفها. و اما البعد الذی بالاربع فکنغمتی ای فنسبة10 ا الی ح نسبة المثل والثلث لأن وتر نغمة(111 مثل وثلث نغمة ح واما ان یتفقا 12 اذا ms060 أتبع إحدیهما الاخری ولا یتفقان13 اذا جستا معأ کنغمتی اد «ونغمتی اد و تغمتی اجونغمتی اب»12 . واما بعد15 نغمتی آدفهو البعد الطنینی فنسبة16 1 الی د نسبة المثل والثمن لان وتر نغمة17 ا مثل وثمن وتر نغمة17 دواما نسبةا الی ج فنسیة16 المثل وثلث خمس18 بالتقریب، واما نسبة االی ب فهی کنسبة المثل وجزه من تسعة عشر بالتقریب ویسمی بعد بقیة و اما بعد اجفلم

مثالا می گوید21 که نسبت ا با له که نسبت آن با یح نسبت ضعف است22 نسبت اربعة اضعاف باشد23 برای آنک وتر ام اربعة امثال وتر له م است چون اضعف نغمهآ یح باشد24 ویح ضعف نغمهآ له پس نغمهآ مقدار وتر اضعف ضعف نغمهآ مقدار له باشد و آن25 اول مرتبه اضعافست و نغمات هفده گانه درین بعد دوبار موجود شوند و نام این بعد ذی الکل مرتین است برای آنک طرفین آن مشتملست بر سایر نغمات و حواد آنها26 و این بعد را قدما جمع تام خوانند27. اما28 بعد ثانی بعدیست که نسبت نغمتین آن با یکدیگر چون نسبت سه باشد بایکی همچون29 نغمهآ ابا نغمهآ کح زیرا که مقدار دو وتر ایشان با یکدیگر برین نسبت است اعنی نغمهآ مقدارام ثلثة امثال نغمهآ مقدار کح م است و آن بر نسبت ضعف ومثل30 باشد و این بعد را بعد ذی الکل والخمس خوانند چو مقدار آن یک ذی الکلست ویک ذی الخمس که طرف اثقل آن یح باشد اعنی ثلث نصف احد.

اما ثالث31 بعدیست که نسبت طرفین آن چون هشت باشد با سه اعنی مقدار حاشیهآ عظمی آن ضعف و ثلثان32 حاشیهآ صغری آن باشد33 همچون دو نغمهآ اکه چو34 مقدار نغمهآ ام دومثل35 وثلثان مقدار که م باشد چه اعداد مقادیر وتر ایشان برین نسبت است و آن ms061 را بعد ذی الکل والاربع خوانند36.

و این سه بعد37 عظمی را هرگاه که طرفین آنها را جس38 کنند معا متفق باشند و حکم آن ابعاد ثلثه39 چون حکم آن سه بعد عظمی اول باشد که مذکور شد اعنی بعدالذی بالکل وبعدالذی بالخمس وبعدالذی بالاربع30 . و سه بعد دیگر ابعاد ثلثهآ لحنیهاند اگر طرفین آنها معا مسموع گردند متنافر باشند و اگر بر توالی زنند ملایم شنوده شود و آنها سه بعدند: بعداد و آن را بعد طنینی خوانند چنانک قبل ازین مذکور شد پس نغمتین اد که معا مسموع شوند و متنافر باشند و نغمتین اد و اب کذلک هو ابعاد تسعة علی هذا المثال41.

فهذه تسعة ابعاد ثلیه منها یسمی22) الابعاد الصغری والابعاد اللحنیة وهی بعد اد و بعدا جو بعد اب، والستة الاخری هی الابعاد الکبری43 «وقد یسمی بعد ذی الخمس و بعد ذی الاربع الابعإد الوسطی»44. واذا کانت45 نسبة ا الی ح نسبة المثل والثلث، فنسبة ب الی ط ایضا کذلک. ونسبة جالیی ودالی یا وه الی یب ووالی یجوزالیید

این بود49 نسب ابعاد که مذکور شد. هر بعدی را که گفتیم اگر این مبدأ ا باشد در موضع خود باشد و اگر در طبقهآ دیگر واقع شود آنرا از طبقات شمرند مثلا اب بعد بقیه است در موضع اصلی خود، بواقی مذکوره همه برین نسباند اما هر یکی در طبقهای0 5اند. وإذا سیع المرتاض بسماع النغمات وتحقق عنده حال نسبها ذوقا لاتقلیدا یشتبه علیه البعد الذی بالاربع بالبعد الذی بالخمس إذا سمع الطرف الاحد منه اولاا ثم الطرف الأثقل ولنبین سبب الاشتباه الیس قد علمت ان نسبة ح الی یح هو البعد الذی بالخمس فاذا سمع بعدح تغمه ا فکانما سمع ج ثم یح ولاکذلک. اذا تقدم الأثقل فی الجس علی الاحد وکذلک ایضا یشتبه علیه البعد الذی بالخمس 51 بالبعد الذی52 بالأربع للسبب المذکور. واما غیر المرتاض فلا اذ لیس التقلید کالوقوف علی الکنه.

قبل ازین معلوم شد که بعضی53 نغمات قایم مقام اخری می شود در تألیف لحنی و حکم آن هر دویکی است پس بر شخص ms063 مرتاض52 که قادر باشد بر اخراج نغمات55 و

دیگر95 هر جمعی نغمات که اشتمال بعد ذی الکل بر آنها96 باشد در آن جمع بعدی که حاشیهآ عظمی آن ا باشد بسبب تقدیم احد97 اشتباه واقع شود بر مرتاض صاحب ذوق98 وما در کتاب کنز الالحان اشتباهات ابعاد را بیان کرده ایم چنانک از اتا له بدین طریقه مشتبهات ابعاد مبین شده فلیطلب منه اما درین کتاب بر همین قدر اکتفا کردیم و استخراج الباقی من نفسک.

وإذا کان ایا بعد ذی الخمس فکذلک ب یب وجیجودید وقس الباقی91 علی هذا فالععد الذی بالکل قمر تیین لرفاء ا انیعععل علی الا بعاد السة (طر فاابا الل والخمس یشتمل علی ثمانیة وطرفا103 الکل والاربع علی سبعة والکل علی ستة والبعد بالخمس علی خمسة والبعد بالاربع علی اربعة والطنینی علی ثلثة وبعد ج علی اثنین و بعد ب علی واحد وهو اصغر الابعاد وکل بعد اکبر فإنما یعده بعد اصغر. فاذا طرح من بعد جبعد ب فمایبقی ب وان طرح من ط ج فمایبقی ب وان طرح من ذی الاربع107 طط فمایبقی ب. وان طرح مند ثلثة ابعاد علی نسبة بعد105 جفمایبقی

پس طرفین جمع تام اعنی بعد ذی الکل مرتین مشتملست بر نه بعد وطرفین ذی الکل والخمس بر هشت بعد وطرفین بعد ذی الکل والاریع بر هفت بعد وبعد ذی الکل بر شش بعد و بعد ذی الخمس بر پنج بعد وبعد ذی الاربع بر چهار بعد وطنینی بر سه بعد و مجنب بر دو بعد و بعد بقیه خود اصغر ابعادست. و هر بعد صغری می شمارد بعد کبری را، پس چون طرح کرده شود از بعد ج108 بعد ب آنچه باقی ماند بعد ب بود و اگر طرح کرده شود از بعد ط بعد جآنچه باقی ماندب باشد. و چون طرح کرده شوداز بعد ذی الاربع طط آنچه باقی ماند ب بود. و چون طرح کرده شود ازذی الاربع سه بعد بر نسبت بعد ج آنچه باقی ماند ب بود. اما طریقه وقانون طرح بعد از بعد109 فصل1 بعد از بعد عبارتست آز آنک نغمهای111 در میان بعد در آورند که نسبت آن با یکی از دو طرف بر نسبت بعد مفصول112 بود. اگر فصل از طرف احد باشد چنان باید که نسبت وسط با طرف احد بر نسبت مفصول باشد و اگر فصل ازطرف اثقل خواهیم کردن113 باید که طرف اثقل مفصول114 عنه با وسط بر نسبت مفصول باشد. و طریقه115 آنست که اقل عددین بر نسبت مفصول و مفصول عنه وضع کنیم. اگر فصل از طرف احد باشد طرفین مفصول عنه را در اصغر مفصول ضرب کنیم و طرفین سازیم پس مضروب اعظم مفصول عنه را در اصغر مفصول واسطه116. و اگر از طرف اثقل117 خواهیم طرفین مفصول عنه را در اعظم مفصول کنیم و حاشیتین سازیم و ms067 مضروب اعظم مفصول عنه را در اصغر مفصول واسطه. مثلا اگر خواهیم که از بعد ذی الخمس بعد طنینی فصل کنیم طریقه آنست که اقل118 اعداد بر نسبت حاشیتین هر یکی119 از آنها اعنی مفصول و مفصول عنه وضع کنیم برین گونه: 3 و2 مفصول عنه120 و9 و8 مفصول. پس ضرب کنیم حاشیهآ عظمی ذی الخمس121 را در حاشیهآ عظمی طنینی تا 27 شود پس صغری ذی الخمس را در عظمی طنینی تا 18، آن هر دو عدد را حاشیتین سازیم. پس122 حاشیهآ عظمی

اگر مفصول در طرف اثقل124 باشد و اگر در طرف احد خواهیم125، ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی ذی الخمس را در عدد حاشیهآ صغری طنینی تا حاصل شود 24 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ صغری ذی الخمس را در عدد حاشیهآ صغری طنینی تا حاصل شود16، و آنها را طرفین سازیم. پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ صغری ذی الخمس را در عدد حاشیهآ عظمی طنینی تا حاصل شود18 و آنرا واسطه سازیم تا اعداد مترتب شوند برین گونه126:

این بود طریقهآ فصل ابعاد از یکدیگر که مبین شد بطریق سهل127.

اما اضافت128 بعد یبعد عبارتست از آنک طرف احد بعدی را طرف اثقل دیگری سازند129 و آن بدو130 نوع باشد: یکی بتقسیم وتر ویکی131 باعداد. اما تقسیم وتر آن چنان باشد که مث132 اگر خواهیم که بعد ذی الاربع را هم ببعد ذی الاربع اضافت کنیم طریقه آنست که وترام را بچهار قسم کنیم و بر نهایت قسم اول از طرف اثقل ح نشان کنیم. پس ح م را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم اول از طرف ح133، یه نشان کنیم واین نوع اضافت را اضافت مساوی134 منقسم گویند135.

و اگر یکی ازین دو بعد اعنی مضاف و مضاف الیه، اعظم باشد ms068 از دیگربی مثلا بعد136 طنینی را ببعد ذی الاربع اضافت کنیم طریقه آنست که مقدار وترح م را بنه قسم کنیم و برنهایت قسم اول آن137 از طرف اثقل یا نشان کنیم «و اگر ثالثی یا را بعی را خواهیم که بسوی آنها اضافت کنیم بهمین طریقه سلوک کنیم»138 و این اضافت را اضافت منقسم مختلط 139 گوییم.

اما اگر خواهیم که وضع کنیم برای آنها اعداد مناسبه140 بر نسبت آنها اقل عددین بر نسبت حواشی آنها وضع کنیم و هر یکی را در نفس خود ضرب کنیم و آنها را

اگر157 مضاف الیه در طرف احد158 باشد و اگر مضاف الیه در طرف اثقل خواهیم ضرب کنیم اربعه را در ثمانید و فرض کنیم وسط تا اعداد برین گونه مترتب159 شوند.

و معلوم شد165 که بعد ذیی الاربع مرکبست166 از دو بعد: بعدی که در طرف اثقل است بر نسبت کل و سبع کل است و بعدی که در طرف احدست بر نسبت کل و سدس کل167. پس استقراء کرده شد168 آنک هر بعدی را که تنصیف کنند، بعدی که در طرف احد باشد سمی169 عدد ضعف مقسوم باشد و نصف مقدار آن زیرا که کل و سدس170 کل از مخرج شش171 است و ثلث از مخرج ثلثه «و سته ضعف ثلثه بود و هوالمطلوب»172،

ضمنا نسخهآ مذکور قبل از این، شرحی معترضه در ترجمه قسمت اول متن ادوار ارموی دارد که چون در نسخ دیگر نبود از باب مزید فایده نقل می شود: «می گوید که بعد مجموع دو نغمهآ مختلف است در حدت و ثقل برای آنک اگر ما فرض کنیم دو وتر بم یا مثلث را در حالتی که ما بگردانیم هر دورا یک نغمه و جس کنیم هر دو را معا یا بر توالی، گفته نشود که میان آن هر دو بعدی هست و بدانک هر دو نغمه را که جس کنند آن متفق باشدیا متنافر، پس اگر متفق باشد آنرا بعد متفق خوانند و اگر متنافر باشد آنرا بعد متنافر خوانند. می گوییم چون ملایمت و منافرت و حدت و ثقل اول در ابعاد ظاهر می شوند بعد ازان در جموع لاجرم تقدیم ابعاد کرد بر جموع پس بباید دانست که تألیف بین النغمتین مختلف الحدة والتقل مخصوص است به بعد وآنچه زیادت

ینن ن بی 23- نور: اعنی اربعهآ که اول مراتب اضعاف باشد 24- همان نسخه : یح است و نغمهآ کح و ضعف نغمهآ له م است کانه درین بعد کل نغمات دوبار موجود می شوند 25- نیز: و آن اربعه اول مرتبه اضعافست و نام آن بعد، بعد ذی الکل مرتین است 26- همان نور، آنها این بعد را جمع تام خوانده بعد بالکل را جمع کامل و بعدی که بر نسبت مثل و سبعة

قفی نجه ن 42- ملی: یسمی 43- نور: هی الکبری 44- نسخهآ ادوار این قسمت را ندارد. 45- ایضا: کان 46- نسخهآ نور عثمانی تمام این قسمت را ندارد 47- نور: پس این سه بعد را ابعاد صغری خوانند و شش بعد دیگر را ابعاد کبری 48- در نسخهآ نور عثمانی قبل از این در ضمن ترجمه و شرح «لذلک مثالا» آمده است با تغییراتی: و بعد ذی الکل مرتین مشتملست بر نه بعد وبعد ذی الکل والخمس بر هشت بعد وبعد ذی الکل والاربع بر هفت

145 98- نیزنور: و همچنان از اتا له (خط زدهاند) در نغمات نظایر نیزهمین اشتباهات واقع می شود چون طالبان بطلبند دریابند. 99- ملی: البواقی 100 - نور: و کذی - نسخهآ ادوار: و کذلک 101- ایضا ادوار: طرفاه اله 102- نور بدون طرفا 103- ایضا نور و ادوار بدون طرفا 104 - ملی: بعدین ط ط 105 - ملی بدون بعد 106- مطهری: من ذی الخمس 107- ملی: ذی الکل 108- در آثار مراغی مانند اغلب کتابهای موسیقی قدیم حروف مقطعه ابجدی مثل جوط به دو معنی به کار رفته است: یکی برای نشان دادن نغمه یا نت مانند ا، ب، ج د که به ترتیب پردههای سازیا دستانهای وتر هستند و دیگر نشانهآ بعد یا فاصله له1e1هذ مثل ج(مجنب) وط (طنینی) ولی به طور کلی همه این حروف بدون نقطه نوشته شدهاند. 109- نور: طریقهآ طرح بعد از بعد (ولی به خط ریز بالای بعد اولی و دومی نوشتهاند: صغیر، کبیر) 110- نور: اعنی طرح (به خط ریز و الحاقی). در مصادر زوزنی فصل به معنی جدا واکردن (ج1 ص 154) آمده است و با توجه به این معنی می توان آن را اصطلاحی به مفهوم تفکیک یا بیرون آوردن و معادل Sepaation گرفت. 111- نسخهها: نغمهآ (رسم الخط و مانند موارد مشابه دیگر) 112- نور: نسبت مفصول باشد 113- ایضا: خواهیم باید

112- مطهری و نور: منه. باید سهو القلم کاتب تلقی شود زیرا گذشته از آن که در ms079 عبارات بعدی همه جا عنه است مناسب مقام نیز نیست. هر بعد دو عدد دارد و در فصل وقتی دو بعد را درنظر می گیرند از هر یک از آن اعداد دوگانه هر بعد یکی در محاسبه منظور می شود که مفصول بعد فصل شده و مفصول عنه بعدی است که می خواهند فصل کنند 115- نور: پس طریقه 116- ایضا و ملی: واسطه سازیم . در مطهری محذوف به قرینهآ (کنیم) است. 117- مطهری: ثقل (باید سهو القلم باشد زیرا با آن که غلط نیست به قرینهآ تکرار مکرر ائقل در این بخش اثقل باید باشد) 118- کذا در همهآ نسخ و در جامع الالحان (ص 57) ومقاصد الالحان (چاپ دوم ص 29) وظاهرا به اعتبار کوچکتر بودن اعداد ولی اول هم به جای اقل خالی از لطف و تناسب نیست 119- نور: حاشیتین مفصول عنه و مفصول وضع کنیم 120 - ایضا: در زیر اعداد

131- نور: دوم باعداد نسب 132- نور بدون مثلا 133- نور: بران (الحاقی ms080 به نظر میرسد) یه 134- نور: اضافت مساوات خوانند 135- نسخهها شکل ندارد ولی از باب مزید فایده از جامع الالحان و مقاصد الالحان اقتباس شد. 136- نور: مثلا اگر خواهیم که بعد 6م، 137- نور بدون: آن 138- نور داخل گیومه را ندارد. 139- ایضا: اضافت مختلط :2 البلی حاسه نود که اعداه مناسه پیای آنها وضع کدم طریته آنت که اقل عدن برنست حاشیتین هر یک وضع کنیم و هر یکی را در نفس خودش 141- ایضا: که بعد ذی الاربع را هم بیعد ذی الاربع اضافت کنیم 142- ایضا بدون: تا 143- همان نسخه: آنرا 144- نیز: و آنرا وسط 145- ملی: اثنی عشر 136 ل-2=4 وچ -= 147- نور عبارت دالخل گیومه را ندارد

اعغلم ان بعدب لیس فی الحقیقة من الابعاد الملایمة بل لما طرح من بعدذی الاربع ضعف ط2 بقیت لتمام البعد3 بقیة وهی من زالی ح فلکونها4 متممة للبعد مازجت. وان لم یکن فی نفسها ملایمة ولذلک اذا جست ثلثة من النغمات5 علی نسبة6 بعدب تنافرت تنافرا ظاهرا فلیس حینئذ» کل ما الفت8 جماعة نغمات کیف اتفق تلایم بل لابد آن تفق3 علی الاسباب الموجبة للتنافر لنتوقاها9 وهی اسباب اربعة: الأول هو التعدی من الطرف الاحد من بعد10 ذی الاربع الاول التی هی نغمة ح. فإذن ثلثة ابعاد ط علی التتالی متنافرات النغم لان الثالث11 طرفها الأحدی وکذلک اربعة ابعاد علی نسبة ج لان الطرف الاحد من الرابع نغمة ط. الثانی هو12 الجمع بین الابعاد الثلثة اللحنیة فی بعد ذی الاربع13. الثالث جعل الطرف الاحد من بعد ب اثقل لج الرابع تتالی بعدین علی نسبة ب وقد عرفت14 فهذه هی الاسباب الموجبة للتنافر.

بدانک15 بعدب16 در حقیقت از ابعاد ملایمه نیست بل آن ms082 هنگام که طرح کرده شود از بعد ذی الاربع، ضعف طنینی باقی ماند برین اتمام17 بعد ذی الاربع بعد بقیه و آن ازز بود تا ح و آن متمم بعدست، پس ممازجت کرد18 بابعاد ملایمه لاجرم آن نیزملایم19 مسموع شود اگرچه فی نفسه متنافرست20 وقتی که جس کرده شود سه نغمه بر نسبت بعدب متنافر می باشند تنافر ظاهر پس نیست آن هنگام بر جماعت نغمه21 کیف مااتفق ملایم بل که22 لابدست که از آن واقف باشی23 بر اسبابی که موجبست مرتنافر را تا از آن احتراز نمایی24 و نگاه داری تو آن نغمات را و آن اسباب چهارند25: اول آنک از طرف احد بعد ذی الاربع تعدی26 کنند و در گذرند و اختلال بنغمهآ ح لازم دارند27. ثانی آنک جمع کنند بین ابعاد ثلته لحنیه28 در بعد ذی الاربع اول29. ثالث آنک گردانیده شود

149 طرف احد بعد ب طرف اثقل مر جرا30. رابع تتالی31 بعدین بر نسبت ب 32.

و بدرستی که شناختی تو این اسباب را که موجب تنافراند و در33 ذی الاربع جمع بقیتین سبب فساد لحن است34. و سبب دیگر عارض می شود و آن جمع نغمات باشد که از حلق مستبشعه35 مسموع گردد اگر چه آن نغمات ملایمه باشند و آن از جهت استشراف نفس است که الذ و اشرف از آن طلبد چون مباشر کریه الصوت والاداء باشد، نغمات اگرچه بر نسبت ملایمه مترکب شده باشد چون از صوت او مسموع گردد مکروه السمع ومردود الطبع باشد36.

و آنچه37 در ادوار گفته بسبب اول تعدی باشد از طرف احد بعد ذی الاربع اول حال آنک این فقیر حقیر در بعضی از دوایر تصانیف ساخته که اول آن دایرهآ او آخر آن یح است و در آن نغمهآ ح مفقودست اگرچه از طرف احد ذی الاربع تعدی کرده مع هذاملایم است. از آن جمله شیخ الاسلام اعظم، افضل العلماء خواجه عمادالدین عبدالملک سمرقندی38 ms083 بن شیخ الاسلام عصام الدین بن عمادالدین بن جلال بن عمادبن شیخ الاسلام برهان الدین البکری منتسبا المرغینانی39 الذی من اولاد صاحب الهدایه رحمهم الله40 بر پنج41 بیت از ابیاتی که نتایج طبع سلیم مستقیم اوست ازین فقیر التماس تصنیف کرد که در دایرهای که در آن نغمه ح موجود نباشد بسبب اول دایره ملایم باشد که دورین ایقاعی بضر بین مختلفین معا مؤدی گردد مثلا بدست راست دور ثقیل رمل42 و بدست چپ دور ثقیل ثانی چنانک بهر چهل و هشت نقره دور جمع باشدو در اعادهآ دور ثانی دخول هر دو دور معا واقع شوند و نغمات و ابعاد آن دایره این است:

پس25 اگر اول ابعاده بعدط فرض کنیم بیش از بسه قسم ملایم ممکن نباشد زیرا که اتمام بعد بیک نوع26 از ابعاد ثلثه کنیم یا بیشتر از یک نوع یعنی سه نوع یا بدو نوع. و بسه37 نوع نشاید28 زیرا که جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه لازم آید. و بدو نوع بحسب قسمت عقلی بسه قسم باشد زیرا که آن دونوع بود: ط ب یاط جیاجب بود چه بحسب تقدم و تأخر29 هر یکی از آن منقسم شوند بدونوع30. اتمام بعدذی الاربع به ط جنتوان کرد چه از طرف احد تعدی واقع شود جب همچنین زیرا که جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه لازم آید و نیز وفا نکند پس بضرورت اتمام ذی الاربع به ط ب باید کرد و آن بدونوع باشد بحسب تقدیم و تأخیرط. پس بر آن تقدیر که ط را اول ابعاد فرض کنیم دو قسم لازم آید واتمام بزیادت ازیک نوع بیش حاصل نشود: اول ط ط ب، ثانی طب ط. اما اگر اتمام بعد بیک نوع از ابعاد ثلثه کنیم یاط باشد یا جیاب. و به ط نشاید زیرا که بیک بعدط تمام نشود و بدوط یا زیادت ازحدح درگذرد31 و به ب نشاید زیرا که بیک بعدب تمام نشود وبزیادت ازیک ب تتالی ابعادب لازم آید پس بضرورت اتمام بنوع جباید کرد و یک جوفا نکند و سه جاز حد ح در گذرد پس بضرورت بدو ج باید کرد و برین تقدیر یک قسم بیش ملایم نباشد و آن ms089 ط جج باشد. و اگر اول ابعاد جمفروض بود32 هم بیش از سه قسم ملایم ممکن نباشد زیرا که اتمام بعدذی الاربع33 یا بیک نوع کند یا بزیادت ازیک نوع. و بیک نوع نشاید چه آن نوع اگرط باشد بیکی تمام نشود و بدویا بزیادت از دو از حد در گذردواگر به جممکن باشد بیکی ودو تمام نشودو بسه یازیادت از حدح در گذرد واگرب باشد بیکی تمام نشود و بزیادت از یکی تتالی ابعاد ب لازم آید پس بضرورت اتمام بعد ب بزیادت از یک نوع کنند. بسه نوع نشاید زیرا که34 جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه لازم آید و نیز از حدح در گذرد و بدو نوع بر سه قسم باشد کمامر. و اتمام به ط ب نتوان کرد زیرا که35 جمع ثلثهآ لحنیه لازم آید و به ب جوفا نکند و بقیهای36 که باقی ماند آن ج باشد و نشاید که ب مقدم باشد یا در وسط چه اخلال باحتراز از سبب ثالث لازم آید پس بضرورت37 در آخر افتد و یک قسم لازم آید که آن جججب باشد و اگر به ط ج کنند بحسب تقدیم و تأخیر دو قسم حاصل شود38: یکی ججط و دیگر جط ج. و اگر اول بعد ب فرض کنیم یک قسم بیش ملایم39 نباشد زیرا که اتمام بعد بدو نوع نشاید چه آن نوع یا جط باشدیاب ط یاب جوبه ط وب جوفا نکند و بقیه بماند که

و اگر جط باشد اخلال باحتراز از سبب ثانی. ms090 و سبب ثالث که آن انتقالست از طرف احد بعد ب41 باثقل جواز سبب رابع که تتالی بعدین ب لازم آید و تتالی بعدین ب یا جمع آن مطلقا اعم از آنک متوالی باشد یا متفرق، و برین42 تقدیر اخلال مذکور لازم آید. و ازین سخن معلوم شد که بر تقدیر آنک اول اقسام را اگر بعد ب فرض کنیم اتمام آن بیک نوع باید کرد که آن بنوع جباشد یا ب یا ط وبنوع ج نشاید چرا که اخلال باحتراز از سبب ثالث لازم آید و بنوع ب هم نشاید چه تتالی ابعاد ب لازم آید پس البته بابعاد ط باید کرد و بیک بعد ط تمام نشود و بسه بعد ط تعدی باشد از نغمهآ ح، پس اتمام آن بدو بعد ط باید کرد و یک قسم لازم آید43 آن ب ط ط باشد و ازین سخنان که مذکور شد معلوم شد که اقسام ملایمهآ ذی الاربع هفت باشد برین مثال44: این جدول در هر سه نسخهآ شرح ادوار وجود دارد. در نسخهآ مطهری بهجای ابعادها ابعاد و در نسخهآ ملی الویم الراب بهرء ابعاده است ولی نسخهآ نورعثمانی. ابعادها دارد که به قرینهآ نغماتها در الفسم ازم) دء ستون چهارم مرجح به نظر می رسد. ضمنا (ذی الاربع) حاشیهآ جدول را العم الرالرک[ر5 (ج وح هفت گانه است. بدجای جدول شرح اقسام نورعثمانی ندارد و در نسخهآ ادوار الم السی یه4 جب جب لفانها اج ه زح

فهذه سبعة اقسام کل قسم اربع نغمات حاصلة من ثلثة ابعاد الا قسما واحدا هو خمس45 ولذلک تسمی البعد الذی بالاربع وانقسم بعد ذی الخمس الباقی لتمام46 ذی الکل اثنی عشر قسما ولنسمه الطبقة الثانیة علی هذا المثال47

ع یادیوی جدول از نسخهآ مطهری و ملی است و در نور نیز هست ولی عنوان آن: اقسام دوازده گانهآ طبقهآ ثانیه ماست. فهذه سایر اقسام الطبقتین فنغمة اح یه ms091 یح هی موجودة فی سایر الاقسام التسعة و تفقد فی البواقی نغمة یه وتسمی النغمات48 الثوابت والبواقی المتبدلات إذ49 توجد

از اضافات اقسام50 بعدذی الخمس باقسام بعد ذی الاربع، نود ویک دایره51 حاصل می شود و اگر ذی الاربع را بر ذی الاربع اضافت کنیم دیگر دوایر ملایمه حاصل می شود چنانک در دایرهآ ح که پیشتر مذکور شد و مانند نیرز53 کبیر. اما بعد ذی الخمس که باقی مانده است باتمام بعد ذی الکل دوازده قسم آن مذکور شد و قسم سیزدهم را در ادوار صاحب53 ادوار موقوف گذاشته است و ما استخراج کرده اینجا ثبت کردیم. و از اقسام اضافات آنها باقسام ذی الاربع، هفت دایرهآ دیگر مترتب خواهد شد و قسم سیزدهم را بانواع می توان پیدا کردن اما آنچه ملایم است آنست که عکس جمع نغمات ذی الخمس حسینی54 است برین گونه: ط ط ج ج.

اکنون آن قسم مذکور را بر اقسام سبعهآ ذی الاربع اضافت کنیم برین مثال:55 این جدول از نسخهآ نور عثمانی اقتباس شده است. در دو نسخهآ دیگر اولا بدون عنوان است و ثانیأ مانند دو جدول قبلی در ستون دوم ابعاده است نه ابعادها و ثالثا ابعاد ججط ط است یعنی دایرهآ حسینی (مقاصد الالحان، چاپ دوم ص 51) در صورتی که با تصریح به مقلوب بودن آن در نسخهآ نور عثمانی ط ط جج باید باشد.

56ولقائل ان یقول آن القسم العاشر یجب آن یکون تنافر النغمات اذح ید منه طرفا57 بعد دون ذی الأربع وقد جمع بین الثلثآة الابعاد58 اللحنیة وهی جب ط.

صاحب ادوار رحمه الله68 گفته که مر69قایلی را هست که اعتراض کند و گوید که: واجب چنان بود که قسم عاشر را ازین اقسام از ترکیبات متنافره گرفتندی زیرا که درین قسم ح ید طرفین بعدیاند که از ذی الاربع بیک بقیه کمترست و تقسیم آن برین وجه کرده است که ثلثه لحنیه70 در آن جمع اند اعنی جب ط پس اخلال باحتراز از سبب ثانی کرده باشند71 و این نمی شاید72.

وما جواب گوبیم که چون بعد ذی الکل اعنی ایح منقسم بود بدو13 بعد ذی الاربع اعنی اح ویا یح74 و بیکی بعد طنینی که در میان هر دوذی الاربع واقع بود اعنی ح یا. و ما می خواستیم75 که بعد ذی الکل را تقسیم کنیم76 اول بعد ذی الاربع اول اعنی اح را قسمت کنیم بر وجهی که ابعاد ثلثهآ لحنیه در آن موجود نبودند چنانک اقسام هفت گانه77آ مذکوره، پس بعد ذی الاربع ثانی را قسمت کردیم بر وجهی که ابعاد ثلثه در آن موجود نبودند اعنی بر طریق قسم رابع و آن ط ججباشد. پس دانستیم78 که بعد طنینی را که در وسط باقی مانده بود قسمت کنیم و قسمت آن به جب ممکن بود، قسمت کردیم و چون با قسمت ذی الاربع ثانی را79 اعنی ط ججبدان80 ضم کردیم بعد ذی الخمس شد و قسمت آن برین گونه شد: جب ط جج بی آنک ابعاد ثلثه81 در آن ذی الاربع ms093 جمع باشد و این قسمت را که در طرف اثقل این قسم واقع شده است همان قسمتست که در طرف احد قسم ثامن و تاسع واقع شده است82 اعنی ح یه را به ط جج قسمت کرده و بقیه آن یه یح بعد طنینی باشد آنرا به جب قسمت کرده و آن برین وجه باشد: ط ج ججب. ودر قسم تاسع، بعد ذی الخمس اعنی ح یه را به جط جقسمت کردند بعد طنینی که باقی بماند83 آنرا به جب قسمت کردند ابعاد قسم تاسع برین وجه شد: ج

بدانک92 بعد طنینی در ذی الکل با طبقتین بسه نوع واقع می شود13: اول آنک طبقتین در طرف اثقل باشد و طنینی در طرف احد و آنرا منفصل الاحد خوانند. ثانی94 عکسه95 و آنرا منفصل الاثقل خوانند. اما ثالث آنک طنینی بین الطبقتین باشد و آنرا منفصل الاوسط خوانند. وما نغمات و مقادیر ابعاد آنها را مبین گردانیدیم96 برین مثال97: منفصل اللعل ms094 م په نا له پ فالهپ بفا

ودایرهآ عاشره98 منفصل اوسط است99 و قبل ازین گفته که بعد ذی الکل مرکبست از دو بعد ذی الاربع و یک طنینی پس هر جا که ذی الکل را بدین تقسیم و ترتیب یابیم گوییم این دایره بدین ترتیب در موضع واقع شده است و این ترتیب که مذکورشد

اما دایرهآ عاشره، منفصل102 اوسط است این ترتیب در آن دایره نیست لکن این ترتیب را در آن دایره در غیر موضع مییابیم و اگر ابتدای دایره از نغمهآ یا کنیم پس استنطاق کنیم نغمات باقیه را تا نغمهآ یح که قایم مقام ] است گوییا نغمهآ امسموع شده است پس استنطاق نغمات باقیه کنیم و آنها هم بنغمهآ یا باشد. فحینئذ آن ترتیب اصل دایرهآ ذی الکل اینجا پیدا شد اگرچه نغمات متبدل می شود و دایرهآ عاشر میماند اما وضع اصل دایره را که آن منفصل احدست می یابیم در غیر طبقه. وچون این ترتیب را در دایرهآ عاشره در غیر موضع یافتیم لاجرم گفت103 که چون این دایره در غیر موضع واقعست شبیه بمتنافرست و نغمات ترتیب دایره مذکوره در دایرهآ عاشر چنین است104:

163 44- تقر یبأ همین مطالب را می توان در فصل ثانی از باب رابع جامع الالحان (صفعهآ 73تا 80) ملاحظه کرد 45- ملی: یسمی - ادوار: خمسة حاصلة من اربعة ابعاد و لذلک تسمی 46- ایضا: لتمام بعد ذی الکل .... والنسمة، الطبقة الثانیة 47- نور تمام عبارت را ندارد 48- مطهری وملی: تسمی الثوابت 49- ادوار: قد توجد 50- نور: دوازده گانه بعد... باقسام سبعهآ ذی الاربع هشتاد و چهاردایره حاصل می شود و چون قسم سیزدهم را نیز بر اقسام سبعهآ ذی الاربع ms098 اضافت کنیم هفت دایرهآ دیگر حاصل شود چنانک مجموع نودویک دایره شود0 51- اصطلاح دایره که جمعش دوایو است تقریبأ معادل 5e14 می شود و با دور که به ادوار جمع بسته می شده است اندکی فرق دارد 52- در بعضی از مأخذ نیریز است و ممکن است لهجه باشد اما نیریز در ردیفهای موسیقی فعلی بر حسب اختلاف روایت گوشهای از ماهور و راست پنج گاه به شمار می رود. 53- نور: و صاحب ادوار رحمه الله در کتاب ادوار جدول کشیده برای قسم سیزدهم و آن جداول را از ارقام نغمات خالی گذاشته تا ناظران و طالبان استخراج آن کنند و ما اینجا طریقهآ اضافت قسم سیزدهم را باقسام سبعهآ ذی الاربع باز نماییم تا هفت دایرهآ دیگر از آن اضافت حاصل شود، اما قسم سیزدهم را بانواع ممکن است پیدا کردن اما آنچه ملایم ترست آنست که نغمات و ابعاد حسینی را مغلوب گردانند برین گونه: طط جج(ریز آنها: اثقل، احد) 54- در ردیفهای فعلی گوشهای است از شور 55- نور: و اگر اضافت کنیم اقسام طبقهآ اولی را باقسام طبقهآ ثانیه دیگر دوایر کثیرة الانواع حاصل شود چنانک در بیان دایرهآ ح مذکور شد و در نیرز کبیر نیزح 56- نور: قوله (مانند سایر موارد اشاره به قول ارموی) 57- ایضا: طرفاه 58- مطهری الابعاد را ندارد و در نسخهآ نور عثمانی در حاشیه اضافه شده و با علامت صح به معنی تصحیح 59- نور: کان بعد 60- مطهری: فیها 61- نور: الثلثة اللحنیة - نسخهآ ادوار: بین الابعاد الثلثه 62- ایضا: فلکل 63- مطهری و ملی: هذه الدوائر 64- نور بدون: منها 65- ادوار: اولها 66- نسخهآ ادوار: اشتبهت 67- ملی و مطهری: بالتنافر 68- نور: اینجا سؤال و جوابی را بیان کرده است و گفته

سؤال: اگر گویند که ذکر اقسام می کرد و مبحث آن بود چرا اینجا گفت که چون این دایره در غیر موضع است؟ و نگفت که این وقت هم در غیر موضع است؟ جواب: گو بیم پیشتر گفت که «و هذه الاقسام اذا اضیف بعضها الی بعض صار کل جماعة منها مشتملا علیها بعد ذی الکل فکل دایرة منها دایرة اولها و آخرها ح» لاجرم گفت که چون این دایره درغیر موضع خودست شبیه است بمتنافر. سؤال: اگر گویند که درین دایره از زتا یا طرفین بعدیست که بیک بعد طنینی کمترست از بعد ذی الاربع و آن دو بعد بقیه است و یک بعد مجنب و درین مقدار که بقیتین واقع شده است پس متنافر باشد. جواب: گو ییم که یک بقیه که آن زح است در طرف احدذی الاربع اول است و بقیهآ دیگر که آن ی یا است آن در طرف احد طنینی است که در وسط ذی الاربعین فاصله است و صاحب ادوار رحمه الله تعالی جمع بقیتین یا درذی الاربع سبب تنافر گفته است اینجا هر دوذی الاربع از بقیتین منقسم شده است پس جمع بقیتین در ms101 ذی الاربع نباشد بل که در دایره باشد.

و طریقهآ اضافت را قبل ازین بیان کردیم7 الدایرة الاولی اضافة الاول* إلی الأول الثانیة اضافة الثانی1 الی الثانی، الثالثة اضافة الثالث الی الثالث، الرابعة اضافة الرابع إلی الرابع، الخامسة اضافة الخامس الی الخامس، السادسة اضافة السادس البی إلسادس. فإن اضفنا السابع الی السابع کانت متنافرة لجعل الطرف الاحد من ب طرفا اثقل لج10 وسبتاملها فی الأدوار المتنافرة و هذه الدوایر الست11 وماعداها من الادوار الملأیمة یتفاوت عدد نسبها فالدایرة الأولی فیها من نسب المثل والنصف ثلثة ومن نسبة المثل والثلث خمسة. وکذلک الدایرة الثانیة. واما ألدایرة الثالثة فان فیها من نسب المثل والنصف ثلثة ومن نسب المثل والثلث اربع12 . واما الدایرة الرابعة فإن نسبها ناقصة عن الأولی بواحدة هی مثل و نصف. واما الدایرة الخامسة ففیها من نسب المثل والنصف اثنان ومن نسب المثل و الثلث اربع12 . واما الدایرة السادسیته فهی ایضا مساویة فی عدد نسبها. للخامسة ونسبته الضعف الکل موجودة ولنضع لکل جماعة مثالا وفصل بین نسبها لیکون اوضح بیانا فما نسبها بین نغماتها الثوابت فقط فهی ظاهرة12 التنافر ومافیه زیادة علی ذلک فهی

چون تألیف تغمات ملایمه16 کنند هر مجموعی را از آن جماعت خواهند17 چنانک اقسام ذی الاربع وذی الخمس، پس جمعی18 از نغمات را ازذی الاربع با جماعتی از ذی الخمس ترکیب کنند مجموعی ms102 حاصل شود که بعد ذی الکل بر آن مشتمل باشد و آنرا دایره خوانند کمامر19. و هرگاه که هر یکی از جماعات طبقهآ ثانیه اعنی اقسام دوازده گانه20 بعد ذی الخمس را با هر یک از جماعات21 طبقهآ اولی اعنی اقسام سبعه22آ ذی الاربع اضافت کنیم هشتاد و چهاردایره مترتب23 شود چه آن ضرب دوازده در هفت باشد. و در هر دایره نغمه24آ چند موجود باشند و نسبتی چند و گاه باشد که عدد نسب مساوی عدد نغمات باشد و گاه بود که کم از آن بود25 کمایأتی. و نغمات26 این دوایر بعضی متنافر باشند و بعضی خفیة التنافر و بعضی ملایم. واما نوع متنافر آن باشد که در آن ترکیب27 یکی از اسباب تنافر موجود باشد. و اما خفیة التنافر آن باشد که موجد اسباب تنافر نباشد اما عدد نسب آن کم از عدد نغمات آن باشد.28 اما ملایم آن باشد که موجد تنافر نباشد و عدد نسب آن مساوی عدد نغمات آن باشد. وما29 اضافت کنیم اورا بسوی اقسام طبقهآ اولی مثل آن از طبقهآ ثانیه بنوع خود و آن قسم اول بود از طبقهآ ثانیه بقسم اول از طبقهآ اولی و ثانی با ثانی و ثالث با ثالث و رابع با رابع و خامس با خامس و سادس با سادس تا شش دایره حاصل شود و بیان نسب نغمات آن کرده شود. و احر سابع را با ساع اضافت کنی دلایر ه 3خاصل شود مشافر زیدر ا که سب تنا فریر آن31 موجود باشد و آن ساختن طرف احد باشد از بعد ب بطرف اثقل از بعد ج.32 و زود باشد که تأمل کنی در ادوار متنافره و آن شش دایره و آنچه غیر از آن از ادوارملایمه متفاوت می باشد عدد نسب آنها قسم سابع از طبقهآ اولی جججب باشد و قسم سابع از طبقهآ ثانیه جججب ط. و چون آنرا باول اضافت کنیم دایره30آ حاصل ms103 شود برین گونه33: جججب جججب ط، پس انتقال ازب به جلازم آید و در دوایر متنافره34 معلوم شود.35

و صاحب ادوار36 رحمه الله خواست که هشتاد و چهاردایره را باز نماید اول اضافت مجانسه باز نمود37 و نسب آنها را باز نمود تا آن معلوم شود بعد از آن اضافات اقسام طبقتین را باز نماید در دوایر برین مثال38:

اضافة القسم الاول الی الاول39 وفیها تسعة من النسب خمسة مثل وثلث وثلثة مثل

اضافة القسم الثالث الی الثالث وفیها من46 نسب المثل والثلث اربعة27 ومن نسب المثل والنصف ثلثة48 مجموعها29 ثمان مع الضعف50 وقد حصل فی هذه الدائرة51 بواسطة الاضافة القسم الأول وهومن ب الی ط والثانی وهو من ه النی یب.

اضافة القسم الرابع الی الرابع وفیها82 من نسب المثل والثلث خمسة53 ومن نسب المثل والنصف اثنان54 فهی مساویة للثالثه. وقد حصل فی هذه الدائرة بواسطة هذه الاضافة القسم الخامس وهو من دالی یا والسادس وهومن والی یجوتکررالخامس و هو من یا الی یح.

اضافة القسم الخامس الی الخامس وفیها55 من نسب المثل والثلث اربعة56 ومن نسب المثل والنصف اثنان57 و قد حصل فی هذه الدائرة بواسطة الاضافة القسم السادس وهو من جالی ی والرابع و هومن ه الی یب.

و صاحب71 ادوار رحمه الله گفته که ظاهرة التنافر آنست که نسب شریفه میان نغمات ثوابت فقط باشد حال آنک اضافت قسم سابع با سابع است نسب شریفه بغیر از نغمات ثوابت هم واقع شده است برین گونه: جی و زید وه یب زیرا که مقدار اول بر نسبت مثل وثلث است و کذلک زید وه یب قسم سابع طبقهآ اولی: جججب است و قسم سابع از طبقهآ ثانیه این: جججب ط وچون این نغمات را بر قسم سابع طبقهآ اولی اضافت کنیم چنین شود: جججب جججب ط72 و نغمات آن این باشد:ا جه زح ی یب یدیه یح. پس ما این نغمات را در دایره73آ مرسوم گردانیم و نسب ابعاد و نغمات آنرا بازنماییم تا مباشران این فن را تحقیق شود این معنی که صورت واقع غیر از آنست که او74 فرموده است، عجب از آن صاحب کمال که درین باب امعان نظر25 نفرموده وغیر واقع بیان کرده بر اذکیا76 پوشیده نماند وصورت دایرهآ سابع با سابع اینست:77

و درین دایره پنج نسبت مثل و ثلث واقعست و سه نسبت بر نغمات ثوابت و سه نسبت بر غیر نغمات ثوابت و بر اذکیا پوشیده نماند.78

اکنون ما اینجا صورت79 هشتاد و چهار دایره ms105 را وضع کنیم چنانک صاحب ادوار کرده است بعد از آن قسم سیزدهم را با قسام سبعهآ طبقهآ اولی اضافت کنیم تا نودویک.8 دایره مترتب شود برین مثال81:

علهابطی

ممهست

حلهلحب

ب عمدباح

ف لملهلحل

و ک3

فاعلقهبدللبع

علعالبیرل بدللاملقرم االیع یلمهلب للباابیایل لع امیلهعسلط بللفلم عم معطعلملعلیللفللابایسله محلسهمایلمفلببم عیفنکقله اکللماماسایدال میمبلیللاعیافاحل(اصفلهان ببهلعدلد اعم نهلبدلملیعیلشهل (اعلمهلململللللدلبمااالل للملببا267 الهاسل لم المجههلب0ه ململح هالهو ملعهط6 لحله ببلسنو ل سبه حهاو لیشفلراو کقللعلر قلللفللل نلل

سبپبچور

والبرالانی وعر ال انتانی من مذه الاربا لاوی

اکنون بباید دانست که اصول مجموع آن دوایر اقسام بعد ذی الاربع و بعد ذی الخمس اند و آن اقسام بعد ذی الاربع را بحور84 خوانند85 و تحقیق86 معنی بحر آنست که معلوم شد که هر یکی ازدوائر سته مذکوره از اضافت قسمی معین از طبقهآ ثانیه با قسمی معین از طبقهآ اولی حاصل شده87 است.

اما در هر یکی از آن دوایر اقسامی چند88 موجودست اما ابتدای آن باید که نه نغمهآ باشد بجز از بحر اول چنانک در دایرهآ رابعه از دوایر ستهآ مذکوره که آن از اضافت قسم رابع از طبقهآ ثانیه بقسم رابع از طبقهآ اولی حاصل شده قسم خامس از طبقهآ اولی موجودست هرگاه ابتدای آن از نغمهآ د کنند و انتهای آن یا باشد و نغمات برین گونه باشند: د وح یا و89 ایعاد آن: ججط. و این ابعاد بعینها ابعاد قسم خامس اند و این قسم ازین نغمات متولد شدهاند: اجه ح. فرق میان ایشان باختلاف مبادی باشد و آن قسمی که ابتدای آن از نغمهآ ا باشد آنرا بحر اول خوانند و ms106 قسمی را که ابتدای آن از نغمهآ ثانیه باشد آنرا بحر ثانی خوانند و قس علی هذا. مثلاا گویند بحر اول ازدایرهآ رابعه این نغمات اربع باشد90: ادوح و آنرا بحر اول خوانند و بحرثانی ازین دایره این چهار نغمه باشد: دوح یا. و بحر ثالث ازین دایره این چهار نغمه باشد: وح یا یج. و بحررابع

وانت تعلم ان هذه بعینها هی الاصول فالبحر92 الثانی هوالقسم الخامس من الاقسام الماضیة93 ذکرها والثالث من الابحر هی92 بعینه5 القسم السادس والرابع من الابحر هو بعینه96 الرابع من الاقسام والخامس97 من الابحر هو بعینه الخامس من الاقسام. واذا کانت الاقسام98 عبارة عن الابحر فلاجائز ان یقال ان الدائرة الرابعة محتویة علی خمسة الابحر بل ثلثة لأن الاول99 کالرابع والثانی کالخامس ولیس الفرق بینهما إلا ان احدهما فی غیر طبقة أخری الا إذا کان الابحر عبارة عن هذه الاقسام مع انها فی طبقة إخری100.

یوجب ان یقال ل101 بحر فیلزم من هذا آن یکون الابحر سبعة عشرا لهم الا ان یشترط102 آن لا یتعدی بعد ذی الکل. فحینئذ یکون الابحر عبارة عن الاقسام التی یشتمل 103 علیها بعد ذی الاربع مینتقلا الی طبقات عدة یشتمل103 علیها بعد ذی الکل من غیر مجاوزة عن مرکز الکل التی هی الطرف الاحد منه فهی هذه104 الادوار بأسرها.

و تو میدانی که این اصول بعینها اقسام ذی الاربع اند و اقسام ذی الاربع را هم اقسام گویند وهم بحر و جنس و شد105 و شدرا صنف106 و موجب بحر نیز خوانند. هر یک را در محل خود بیان کنیم انشاالله107 تعالی.

و چون بحر عبارتست از اقسام نشاید که گویند که این دایرهآ راست پنج بحرست بلک108 واجب چنان باشد که گویند سه بحرست زیرا که بحر اول در طبقه [ای] واقع شده است و ms107 بحر رابع در طبقهآ دیگر اعنی بحر اول در ذی الاربع اول واقع شده است و بحر رابع درین طبقه واقعست که در طبقهآ ثانیه واقع شده است اعنی درذی الاربع که در ذی الخمس است. و همچنین ثانی و خامس مگر آنک بحر خامس در طبقهآ هفدهم واقع شده است و بحر خامس را هم توان گفت که در طبقهآ ثانیه واقع است109 و فرق میان این دو سخن آنست که اگر مبادی طبقات بذی الاربعات کنند یا که بحر خامس است در طبقهآ هفدهم باشد اما اگر بطبقتین اعتبار کنند در طبقهآ ثانیه باشد. و چون بحر عبارتست از اقسام مذکوره خواه در طبقهآ خود باشد و خواه در طبقهآ دیگر، نظر بابعاد آن نکنند بلک بمواضع وقوعش کنند برین تقدیر بحر اول و رابع متحد نباشند بلک بحرین110 باشند زیرا که موضع اول غیر موضع رابع است اگرچه بتحقیق هر یک قسم اند.

برین تقدیر شاید که گویند دایرهآ راست پنج بحرست اما لازم آید که بحور هفده باشند بعدد نغمات111 چه ابتدا از هر نغمه کنند و بحر دیگر باشد الا آنک شرط کنند که نغمات بحور باید که از طرف احد بعد ذی الکل درنگذرد اعنی یح112، برین تقدیر هفده نباشد. و بحر عبارتست از اقسام ذی الاربع که منتقل شوند در طبقاتی که بعد ذی الکل مشتمل باشد بر مجموع آن طبقات و از مرکز ذی الکل درنگذرد.113

و آنچه114 مولانا قطب الدین شیرازی در کتاب خود115 گفته که بحوررا دایره نیز خوانند می گوییم که آن خود نمی شاید که بحر را دایره خوانند برای آنک دایره جمع نغماتی خوانند که اشتمال بعد ذی الکل بر آنها باشد کما علمت و بر جمع نغمات بحر بعد ذی الاربع مشتملست وذی الاربع را دایره نتوان گفت برای آنک طرفین آن قایم مقام اخری نمی شود116. و یباید دانست که ذی الاربعاتی117 که ms108 در ذی الکل دایر شوند آنها را بحور خوانند و ذی الکلاتی118 که در جمع تام اعنی ذی الکل مرتین119 واقع شوند آنها را انواع خوانند. و چون دوایر هشتاد و چهارگانه و اقسام آنها معلوم شد اکنون شروع کنیم در اضافات قسم سیزدهم باقسام سبعهآ طبقهآ اولی1320

طریقه واضافهآ قسم سیزدهم از طبقهآ ثانیه باقسام سبعهآ طبقهآ اولی121

این بود اضافت قسم سیزدهم با قسام سبعهآ طبقهآ اولی122 و از آن هفت دایره مترتب شد اما آنک صاحب ادوار رحمه الله دوازده جدول را از ارقام خالی گذاشته است تا از آن اضافات قسم سیزدهم از طبقهآ ثانیه باقسام سبعهآ طبقهآ اولی مرقوم گردانند حال آنک ازین اضافات مذکوره هفت دایره دیگر حاصل می شود و آن بهفت جدول محتاج است. و مولانا صفی الدین رحمه الله دوازده جدول را خالی گذاشته است غالبا امتحان اذهان و معرفت مباشران این فن کرده است و آن ارباب این فن را مغلطه است و از مباشران و شارحان ادوار هیچ یک فهم نکردهاند123 و آن دوازده جدول اکنون در نسخ خالی مانده و [ما] آن ادوار سبعهآ مذکوره را که از اضافات قسم سیزدهم حاصل شده است124 بادوار125 هشتاد و چهارگانه ضم کردیم تا نود و یک دایره مترتب شود.

یح لهیهلب دلا یاکح ح که زکد دکا ایح

نوع136 اول نوع ثانی نوع ثالث نوع رابع

ایحدکا زکدح که

نوع خامس نوع سادس نوع سابع نوع ثامن

یدلا یهلب یح له

یح له

و ما جدولی برای انواع وضع کردیم و صورت و ارقام نغمات و ابعاد آنرا باز نموده137 که از آنها مراتب طبقات روشن میشود138 برین مثال4139:

همکا ک هاا لنوع التآن الن الشایج

4- در نسخهآ نور عثمانی شرح هر یک از اضافات در بالای شکل مربوط به آن نوشته شده است. 41- ملی: پنج است (رسم الخط) 42- نور کلیهآ این عبارت را ندارد. 43- نور و ادوار: فیه 44- مطهری: خمس 45- مطهری و ملی: کالدائرة الاول 46- کذا در همهآ نسخ و ادوار. 47- مطهری: اربع 48- نور: ثلاثة (رسم الخط) - مطهری: ثلث 49- نور و ادوار: فمجموعها 50- نسخهآ ادوار: سبعة غیر الضعف 51- نور و ادوار: من الاقسام ms111 بواسطة 52- ایضا ادوار و نور: فیه 53- ملی و مطهری: خمس 54- ایضا: اثنتان 55- مانند موارد قبلی 56- ملی و مطهری: اربع 57- ملی: ومن المثل والنصف اثنتان - نسخهآ ادوار: اثنان فهی مساویة للسادسة 58- ایضا: فیه 59- مطهری و ملی: اربع 60- ایضا: اثنتان 61- نور و نسخهآ ادوار: الی غیر نوعه 62- کذا مطهری و دو نسخهآ دیگر: اربع 63- نور: ملائم 64- نور ندارد 65- ایضا نور: لاتزید 66- مطهری و ملی: خمس 67- نسخهآ ادوار: لانسبت 68- نور: اعنی من الاول - ادوار: من الاول (اضافه دارند)

وإغلما ان2 لاهل هذوالهناعة فی سرعة الانقال یدا با سطة بفهوصا المستین ممن له وریاضة وکربة) وآفرة ولکن لمالم یمکنهم الجمع بین النغمتین فی زمان واحد فلذلک وضعوا آلات ms119 ذوات الوترین وذوات ثلثة واربعة و اکثرمن ذلک تسهیلا5.

واماء اصطخاب الوترین فانهم یجعلون نغمة مطلق ألاسفل منهما مساویة لنغمة ح من الاغلی فیصیر نسبة المثل والثلث لکل ا نغمة فی مقابلتها لانه إذا جعل نغمة مطلق الاسفل منهما مساویة لنغمة ج فجزء الثانی8 من الأسفل ط 9 والجزء الثانی من الاعلبی ب ونسبة ب الی ط مثل وثلث وهی مقابلتها و کذکک البواقی. فإذا10 اردنا استخراج دور ما ولیکن الاول مثلا عشاق فإنا نجس مطلق الاعلی11 ورابع اجزائه و سابعه ومطلق الأسفل و17 رابعه وشابعه وثامنه والحادی عشر فدساتین الوترین عشرة والباقی مستغنی13 عنه.

بدانک14 مراهل صناعت15 را هر چند در انتقال از بعضی16 از نغمات بیعضی قدرتی تمام و دستی روان باشد خصوصا مر کسانی را که متمکن باشند درین صناعت و تجربه بسیار کرده باشند و ریاضت تمام نموده17، ایشانرا در یک زمان ممکن نبود که دو نغمهآ مختلف را جمع کنند پس بدین سبب آلات18 وضع کردند مشتمل بر وترین19 یا ثلثآة اوتاریا اربعة اوتار یا زیادت از آن برای سهولت عمل.

اما آلاتی که بر آنها وترین مشدود20 باشد چنان سازند21 که نسبت مطلق وتر اعلی مثل وثلث نغمهآ باشد که ازمطلق وتر اسفل22 مسموع23 شود اعنی بر نسبت مثل وثلث باشد24. پس25 برین تقدیر نسبت هر یکی از نغمات وتر اعلی با نغماتی که در مقابلهآ آن باشد از وتر اسفل بر نسبت مثل و ثلث باشد چنانک لح وب ط وجی و علی

پس ازوتر فوق هشت نغمه مستخرج گردد که آن ازا است تاح و وتر اسفل را هم بیازده قسم کرده و آن ازح باشد ms120 تا یح و دساتین که در وتر واحد هفده بود بعدد نغمات، در وترین ده دستان باشد و آنها: اب جده و زح ط وی و یا باشند که ارقام نغمات وتر اعلی اند برساعدآلات ذووترین بندند تا از آنجا نغمات هفده گانه محقق شوند زیرا که هفت نغمه آن اب جده و زبود از ارقام نغمات وتر اعلی معلوم شود و یازده نغمه دیگر که آنهاح طی یا یط یح یدیه یو یزیح باشد از ارقام نغمات اسفل بلک30 بعضی از نغمات اعنی ح طی یا که ارقام آنها بر هردووتر مرسوم است پس ازهر دووتر معلوم توان کرد.

مثلا چون استنطاق نغمهآ اکند بعد از آن جزء ثامن وتر اعلی را استنطاق کنند اعنی نغمهآ ح و اگر بر مطلق وتر اسفل مضراب زنتد همان نغمه مسموع شود پس اگر خواهند که استخراج نغمات دایرهآ عشاق31 کنند چون نغمات عشاق اینست: ادزح یا یدیه یح. پس اول استنطاق نغمهآ مطلق وتر کنند اعنی اپس جزء رابع را د پس جزء سابع [را] ز پس مطلق وتر اسفل راح پس رابع آنرا پس ثامن آنرا پس با وتر اعلی این دور اول یعنی عشاق مسموع گردد و بر همین قیاس استخراج مجموع جموع خصوصا جمیع ادوار ممکن بود کردن. این بود حکم وترین که مبین شد واصطخاب غیر معهود در وترین بسی وپنج نوع توان کردن، هفده شد از نغمات هفده گانهآ ثقال مترتب شود و این شدود را اصول خوانیم، اما هفده شد نظایر را فروع. و آن شدود قلیل الاستعمال اند زیرا که مباشران را آن قدرت و قوه و مهارت کمتر باشد که استعمال آنها کنند «و آن شدود رادر کتاب کنزالالحان مشروح و مفصل باز نمودهایم»32.

و چون مطلقین23 وترین را متغیر گردانند آن دساتین مذکوره بتبدیل آنها متبدل

اما ثلثة اوتار38 و آن چنان باشد که بر وترین39 و نزدیکتر اضافت کنند از طرف اسفل [وتری دیگر] و آنرا در صورت40 ثلثة اوتار، مثلث41 خوانند زیرا که ثالث وتر اعلی است42 اما در صورت43 عود کامل که خمسة اوتار باشد آنرا مثنی و پسان نیز خوانند44. ووتر45 اول را که بر طرف اعلی است بم دانند و ابتدای نغمات از مطلق وتر بم باشد اعنی نغمهآ ا و عرب آنرا ثقیلة المفروضات خواند236. و وتر ثانی را که یلی47 آنست مثنی و وتر ثالث را مثلث48.

وطریقهآ اصطخاب معهود49 در ثلثة اوتار آنست که هر وتری را با ثلثة ارباع مافوق خود مساوی سازند50 و چون در وتر واحد احتیاج بهفده دستان بود در وترین بده دستان، لکن51 در ثلثة اوتار محتاج بهفت دستان باشد زیرا که چون ابتدای دایره کنند اول از مطلق بم ضعف طنینی مستخرج شود52 وطرف احد ذی الاربع وتر اول مطلق وتر مثنی باشد اعنی مطلق وتر ثانی اعنی نغمهآ یه با جزء ثامن بم اعنی نغمهآ ح بر نسبت مثل وثلث باشد بشرط تقدیم اثقل.

پس از وتر ثانی53 هم ضعف طنینی حاصل شود از طرف احد ذی الاربع ثانی بر مطلق وتر مثلث واقع شود که مساوی ثلثة ارباع وتر مثنی باشد. و چون ازوتر ثانی هم ضعف طنینی مستخرج گردد پس طرف احد ذی الاربع مطلق مثنی ومطلق مثلث واقع می شود. اگر یک طنینی بر مطلق وتر مثلث اضافت کنند آن متمم دایره باشد و آن نغمهآ جزء رابع مثلث باشد اعنی نغمهآ یح و آن طرف ذی الکل باشد.

و صورت54 ثلثة اوتار با دساتین سبعه برین مثالست55:

قدما آلتی وضع کردهاند و بر آن چهار وتر بستهاند بر عدد اسطقسات56 اعنی عناصر اربعه و هر ms122 وتری را بعنصری57 نسبت کردهاند چنانک در صورت58 اوتار اربعه مرسوم و مرقوم می گردد. و بر ساعد آن59 هفت دستان موضوع بود و هر دستانی را باسمی منسوب و مخصوص کردهاند60 کمایأتی. پس مطلق وتر اعلی را بم خوانند و طبیعت آنرا بارد و یابس61 اعتبار کردهاند62 و از عناصر تراب63 و از امزجه64 سودا. و مایلی65 بم را اعنی مثلث، بارد و رطب66 و عنصر آن آب و مزاج آن بلغم. وثانی67 مثلث را که ثالث بم باشد مثنی و طبیعت آن حار ورطب68 و از عناصر هوا و از امزجه دم69. و ثانی مثنی را که رابع بم باشد، زیر طبیعت آن حار و یابس70 و از عناصر آتش و از امزجه صفرا.71

و طریقهآ انتقال بر اوتار اربعه چنانست که ابتدای نغمات از مطلق بم کنند72 و بترتیب انتقال می کنند بطرف احد از مطلق یم این نغمات را استخراج کنند73.: اب جد ه وز، و ازوتر مثلث این نغمات ح ط ی یا یب یج ید. و از وتر مثنی این نغمات: یه یزیح یط ک کا. و ازوتر زیر این نغمات: کب کجکد که کو کزکح کط. پس مطلق74 مثلث مساوی ثلثة ارباع مافوق خود باشد و مطلق مثنی کذلک و مطلق زیر همچنین.

وطریقه75آ اصطخاب معهود بر اربعة اوتار این بود که مذکور شد اما76 اصطخابات غیر معهود کثیرة الانواعند، چنانک بعد ازین مبین گردد انشا الله77 تعالی.

اما صور78 اربعة اوتار دساتین آنها اینست79:

ان القدماء وضعوا آلةذات خمسة اوتار وجعلوا مطلق کل وترمساویا لثلثة ارباع مافوق فصار الدساتین المفتقر الیها سبعة وکملت الجماعات لوجود کل نغمة وحدتها وقد خصوا کل دستان باسم فلنضع لها مثالا ونذکر اسماء الاوتار والدساتین علی اصطلاحهم وهذا مثاله.3

قدما آلتی وضع کردهاند و بر آن پنج وتر بسته و گردانیدهاند مطلق هر وتری را مساوی ثلثة ارباع مافوقش پس محتاج شدند بآنک دساتین هفت باشد و کامل4 شود

عزین ولع

فا آنکت عل5 شکل در نسخهها تقریبا همانند است ودر جامع الالحان (ص 107) نیزهست اما در نسخهآ مطهری المطلق الوتر به صورت مطلق الوتر وبهجای عشرین وریع یعنی لم20 نوشته شده است 20 وربع دربارهآ دستانهادر جای خود توضیح داده خواهد شد.

ومعلم ثانی حکیم ابونصر6 رحمه الله خواست تا استخراج بعد ذی الکل مرتین کند جنانل ازارباع اوتارا تعدی واقع نشود ازثقیلة العفروضایت که یطلق بم ابسته قاربع تا بعد ذی الکل مرتین اتمام یابد بضرورت احتیاج شد بوتر دیگر از جانب اسفل8 بر اربعة اوتار اضافت کرد و آنرا حاد نام کرد و نغمهآ آن از جمله نغمات مطلقات و مقیدات9 از نغمهآ اوتار احدست و هر جزوی از آن ms128 ازهر جزوی از اجزای اوتار اربعهآ مذکوره احد باشد. فحینئد ضعف طنینی از آن وتر خارج شد پس آنرا بر اوتار اربعه مذکوره اضافت کرد و بر نهایت ضعف طنینی له مرسوم شد و بر نقطهآ بنصر10 حاد است. و چون ابتدای بعد ذی الکل مرتین از مطلق وتر بم کند انتهای آن بر بنصر حاد باشد. و چون مبدأ جمعی نغمات ا را سازند و بر توالی انتقال بطرف احد کنند هر نغمه11 از نغمهآ ماضیه احد باشد.

سوال: چون بعدذی الکل مرتین12 بر نغمهآ له که بنصر حادست اتمام می یابد، فایدهآ نغمهآ لو بر دستان خنصر13 حاد که آن نقطهآ ربع14 حادست چه باشد؟

جواب: گوییم فایدهآ رقم لو بر15 نقطهآ ربع حاد آنست که در عود کامل که خمسة اوتار بر آن بستهاند بهر بعدی و جمعی و دایرهای16 را از غیر موضع که آن را طبقه خوانند استخراج توان کرد و چون بعد ذی الکل مرتین را از نغمهآ ا ابتدا کنند بر نقطهآ له منتهی گردد و آن موضع اصلی آنست اما چون خواهند که این بعد را از غیر موضع خود استخراج کنند مبدأ جمع تام از نغمهآ ب کنند تا طرف احد بعد ذی الکل مرتین بر نقطهآ ربع حاد که لو بر آن مرسوم است واقع شود. و دیگر آنک نغمهآ ربع حاد خالی ازرقمی و نغمهای نماند. بیان دساتین مستوی و منعکس خون17 قبل ازین در تقسیم وتر مبین شد که علامات18 دساتین سبعه چه بود و طریقهآ تقسیم آنها چگونه بود پس بباید دانست که از آن دساتین سبعهآ مذکوره که بر سواعد آلات11 مثبت20 شده است سه دستانرا مستوی خوانند و سه دیگر را منعکس. اما

المطق عشرون الفا سبعائ ستتة ونلشن

مجبنب السبه تنگی تمة خران وسبعاله لثة و تلهن

مجنب السبابه به سلی انرسه نعة مثرینآ جمساه وایبه وتازن

مجزالبابه یرطی نزل نتانة عشان مشانائه وسة عنر

السبابه نتانه مخرانا وایجمائه ماثان کشین

مجن الهسلیی ت منان وارلبائ بتت ه شسون

پسلیالنس سبتعضر النهآ وایبأ وتانیه

وسفی نیزل ت عنه الغأدتا نائه عته هستن

منههر عان، وشانأ وادته نمادزن

خضر عنه منرالنا وخماهٔ‌ ونلن وخسون

فالمطلق25 من البم حدته36 سبابة المتنی ms130 وحدة سبابة البم بنصر المثنی وحدة بنصر البم مجنب الزیر ومطلق37 المثلث سبابة الزیر وسبابة المثلث بنصر الزیر و بنصر المثلث مجنب الحاد ومطلق المثنی سبابة الحاد وسبابة المثنی بنصر الحاد فنسبة مطلق البم الی بنصر الحاد نسبة بعد ذی الکل مرتین. پس حدت38 مطلق بم سبابه مثنی باشد39 و حدت سبابه بم بنصر مثنی و حدت بنصر بم مجنب زیر و حدت مطلق مثلث سبابهآ زیر و حدت سبابه مثلث بنصر زیر و حدت بنصر مثلث مجنب حاد و حدت مثنی سبابهآ حاد و سبابهآ مثنی بنصر حاد پس نسبت مطلق بم با بنصر حاد نسبت بعد ذی الکل مرتین باشد،اما مباشران سازعود40، بعضی نغمات را در عود مشابهات خوانند مثلا باصبع خنصر دستان بنصر له حاد گیرند با مطلق بم اکه نظیر آن باشد پس سبابه حاد را لب باصبع سبابه گیرند با مطلق مثنی یه و مطلق حاد را کط باصبع بنصر گیرند که نظیرش فرس مثلث یب باشد. پس مجنب مثلث رای باصبع سبابه و وسطی زلزل زیر را کز باصبع خنصر گیرند پس سبابهآ زیر را که با مطلق مثلث ح پس مطلق زیر را کب با وسطی فرس بمه. پس مجنب بم را جبا زلزل مثنی ک باصبع خنصر. پس سبابهآ مثنی را یح با مطلق بم گیرند.

و این نغمات مذکوره مشابه و نظیر و قایم مقام اخری باشند و این نغمات بدین ترتیب که مذکور شد نغمات دایرهآ حسینی41 باشد با نظایر که در ارباع اوتار خمسه موجود شود و نود ویک دایره را ممکن است بدین طریق بمشابهات استخراج کردن و ارباب عمل42 اصابع را نامها گویند برین گونه:

ابهام، سبابه، وسطی، بنصر، خنصر علی الترتیب43.

والأدوار عندهم اثنی عشر3: عشاق3، نوی4، ابوسلیک5، راست، عراق6، اصفهان7، زیرانکنده ئرله1، زنکوله (راهوی1 حسینیچجازییا الدائرة السابعة15 والعشرون وراست هی الدائرة الأربعون و عراق هی الدائرة التاسعة16 والستون واصفهان هی الدائرة الرابعه والاربعون17 وزیر افکند هی الدائرة التاسعة والخمسون وبزرک هی الدائرة السبعون وزنکوله هی الدائرة الثانیة والاربعون و راهوی هی الدائرة الخامسة والستون وحسینی هی الدائرة الثالثه والخمسون و حجازی هی الدئرة الرابعة والخمسون18. وآما19 بواقی الأدوار فان المتنافرة منها لا یلتفت إلیها لتنافرها وربما صنفوا30 منها آصواتا وذلک بحسن التلطف فی الانتقال21 و آآما الأدوار الأخر فان بعضها هی الادوار المذکورة فی غیر موضعها المعهودة فان لکل دائرة سبعة عشر موضعا ms136 یسمونها32 الطبقات وسنذکرها فاذا تأملتها وامعنت النظرفیها وجدتها کذلک فلنذکر منها طرفا یسیرا و تأمل أنت الباقی. فالدائرة السادسة والسبعون اصفهان فی الطبقة الثانیة والخامسة والخمسون هی ایضا. ولکن23 فی الطبقة الثالثة فلرآبع والتون التفی الطبقة الأولی واما ماقلنا أنها حجازق فهی عراق اذا اضیف 5 الیها یز فالدائرة السادسة والخمسون حینئذ هی ایضا حجازی ولکن فی الطبقة الثانیة و لنضع لهذه جدولا ونذکر الأدوار علی اصطلاحهم علی هذا العثال.

نیا

کملی تل احانة

ستمم

یر فکنامیک ایک ال

حجای الح ک کها مایمال

ازنسنخ الادواء با معامله نرحمانیه جدول از نسخهآ ادوار اقتباس و با نور عثمانیه مقابله شده است. نسخههای شرح مراغی ناقص و تاحدی غیر مقرو است و بعضی اساسا ندارند. اهل صناعت26 عملیه ادوار27 مشهوره را شدود خوانند و هر دوری را اصلی باشد که آن دور بر آن مبنی باشد یعنی اقسام بعدین. اما عشاق دایرهآ اولست زیر ا28 که اضافت قسم اول از طبقهآ ثانیه است بقسم اول از طبقهآ اولی29. و نوی30 دایرهآ چهاردهم31 است از دوایر هشتاد و چهارگانه32 ودایرهآ ثانیه است از ترتیب ادوار اثنی عشره33 و آن از اضافت قسم ثانی از طبقهآ ثانیه است بقسم ثانی از طبقهآ اولی چنانک قبل ازین معلوم شد. و34 ابوسلیک دایرهآ بیست و هفتم

اما زنگوله41 و آن دایرهآ چهل و دوم است و آن از اضافت قسم رابع از طبقهآ ثانیه و قسم رابع از طبقهآ اولی [حاصل شده است] و نغماتش این: ادوح ی یجیه یح. اما راهوی و آن دایره شصت و پنجم است و مترتب شده است از اضافت قسم خامس از طبقه ثانیه بقسم سادس از طبقهآ اولی و نغماتش این: اجوح ی یب یه یح.

اما حسینی دایرهآ پنجاه و سیم42 است از ادوار کثیره و خامسست از ادوار سته و یازدهم از ادوار اثنی عشره.43

اماء بواقی دوایر هر چند متنافراند خود ملتفت الیه نباشند و گاه باشد که استادان این صنعت بعضی از دوایر متنافره را تألیف کنند بحسن تلطف در انتقال و چنان ادا کنند که ظاهرة التنافر مسموع نشود و آنچه متنافر نیستند همین ادوار مشهورهاند در غیر موضع خود واقع شدهاند زیرا که هر دایرهای44 را هفده موضع است و آنها را طبقات خوانند کما سیتضح فی موضعه.

و ادوار مشهوره را دور و دایره45 گویند و چون تأمل کنی در آنها و امعان نظر لازم داری همچنان بیابی پس بیان کنیم طرفی از آنها بآسانی و بواقی را تأمل کنی از نفس خود. پس دایرهآ هفتادو ششم اصفهانست اما در طبقهآ ثانیه و دایرهآ پنجاه و پنجم هم اصفهانست اما در طبقهآ هفدهم26 بدان معنی که دو دایره یک دایره باشند بر تقدیر اختلاف مبدأ ایشان و بعضی دردایرهآ حجازی خلاف کردهاند و گفته که آن دایرهآ شصت

و جدول دوایر مشهوره را وضع کرده است کمامر47 وبعض48 الأدوار یسمونه آواز وبعضها لا اسم له بل یسمونه مرکبا کالدائرة السابعة والستین فانهم یقولون هی49 مرکبة من اصفهان وحجازی فالقائل بهذا لم لا یقول عن راهوی انها مرکبة من نوروزو حجازی و عن زنکوله انها مرکبة من حجازی وراست و عن اصفهان انها مرکبة من اصفهان وراست.

واما الآوازات فهی ستة : کواشت وبهی الدائرة الحادیة والسبعون وکردانیا 5 وهی السادسة والاربعون و کلاهما اصفهان إذا عرفت الطبقات. واما کردانیا50 فهی فی الطبقة السابعة عشر و اما کواشت فهی فی عاشر الطبقات. وسلمک وهی زنکوله51 إذا کان اول الدائرة یا و نوروز هی حسینی محذوفا منه یح. واما مائه فانه57 هیئة فی التقدتم والتأخیر وکذلک شهناز فی الجس فنجعل للستة جدولا ونعرف53 اسماؤها علی هذه الصورة:

54«می گوید که آوازات ششاند: کواشت55 و آن دایره هفتاد و یکم است. و کردانیا56 و آن دایره چهل و ششم است و هر دو اصفهان اند چون طبقات را. اما کردانیا و آن در طبقهآ هفدهم [است]. و اما کواشت و آن در طبقهآ دهم است و سلمک54 و آن زنگوله است چون اول دایره یا باشد. چهارم نوروزو آن حسینی است محذوفا منه یح. و اما مائه و آن هیأتیست که از تقدیم و تأخیر نغمات حاصل می شود چه در همهآ نغمات و آوازها، دیگر از طرف ثقل باحد نقل می کنند اما در مائه از احد باثقل می کنند چنانک از مثال معلوم خواهد شد. اما ششم شهناز57ست و آن هم هیأتیست که از تقدیم و تأخیر نغمات حاصل می شود. چنانک از اثقل باحد نقل کنند پس از احد باثقل رجوع کنند و ms139 کیفیت آنها از مثال معلوم شود و مثال آوازات سته در عود اینست58».

دباج جیلانی59 از جناب مولانا قطب الدین شیرازی تغمده الله بغفرانه التماس کرده است که مجموعه [ای] بنویسد که از هر علمی در آن رساله باشد و مولانا را تلامذه بودهاند، مولانا بایشان فرموده است که هریک در علمی رساله نویسد بحسب

کواشت مستهمناز

سبارا ار ززا نهیر براز امحقی نی

پر اطی از محنب بنیه

نتنی زازالن

الزالیی پینی البرء الی

مجمزالمییآ محنب بنننی تعلی الین

طوالی حن رنی راز الزرز لح[)

مفلربتنی

(امل اشارت مولانا هر کسی رساله در فنی نوشت و بر مولانا عرض کردند یکی از آنها در علم موسیقی رساله نوشت و آن کتاب را نام نهاده درة التاج لغرة الدباج61 اکنون آن کتاب به نام مولانا شهرت یافته اگر در سخنان آن کتاب مسامحتی واقع شده بمولانا تعلق ندارد از طرف آن کس است که آن رساله در فن موسیقی نوشته است.62 اما شاگرد مولانا قطب الدین شیرازی رحمه الله بر صاحب ادوار تغمده الله بغفرانه برین سخنان اعتراض فرموده است و بدین عبارت فرموده در کتاب خود در مبحث ششم63 که «پرده در استعمال ارباب عمل بحسب استقرای تام64 عبارت بود از جمعی نغمات که مرتب باشند بترتیب محدود چنانک بعد شریف غالبا مستغرق آن باشد پس او65 مرادف جمع باشد لکن بعضی از جموع را آواز خوانند مثل کردانیا و محیر66 و اصفهانک و بعضی را ترکیب مانند نوع دوم از دور بزرگ چه گویند که آن مرکبست از اصفهان و بزرگ ومانند نوع سیم67 از دور بزرگ چه آن مرکبست از حجازی و بزرگ» و گفته که صاحب شرفیه68 در69 ادوار برین ترکیب اعتراض کرده70 و تقریر او برین وجه باید که در مثال اول گوییم که آن دور را اگر بسبب ترکیب از اصفهان ذی الاربع و

و اگر گویند عراق و بزرگ چگونه داخل حجازی اند گوییم: زیرا که ابعاد اصل آنها متحدند و آن را جنس منفصل خوانند اعنی در آن جنس ط در میان ب وجباشد و این جنس در هر دو طبقهآ دایرهآ عراق موجودست93.

و چون اصول94 ادوار مغلوم شد که از اقسام بعد ذی الاربع مترتب میشوند و از اقسام بعد ذی الخمس آنچه مناسبست95 بدانها اضافت می کنیم و اشتمال بعد ذی الکل بر مضاف و مضاف الیه می باشد. و چون ادوار مشهورهآ مذکوره هر یکی در موضع اصلی

پس آنچه شاگرد مولانا100 قطب الدین گفته که «پرده در استعمال ارباب عمل بحسب استقرای تام عبارت باشد از جمیع نغماتی که مرتب باشند بترتیب محدود» می گوییم101 درین تعریف متنافرات داخل می شوند زیرا که متنافرات نیز مرتباند بترتیب محدود و متنافرات را پرده نتوان گفت102 چه ارباب عمل جمع نغمات ملایمه را پرده خوانند که آنها ادوار مشهورهاند. و آنک103 گفته که «پس او مرادف جمع باشد» می گوییم جمع بر دو104 نوع است: جمع کامل و ناقص و ازجموع بعضی ملایم اند و بعضی متنافر. اما جمع کامل ملایم را پرده خوانند و آنها دوازده105 پردهآ مشهورهآ مذکوره است زیرا که آنها در غایت ملایمت اند106 و ارباب عمل غیر از آنها را پرده107 نخوانند. و اگر غرض ازین جمع، جمع108 دوایر هشتاد و چهارگانه است آنها ms142 را دایره گویند اما پرده نگویند، پرده همین دوایر دوازدهگانهآ مشهوره را گویند پس آنها مرادف جمع نباشند.

و آنک109 گفته لکن بعضی جموع را مثل کردانیا و نوروز و محیر و اصفهانک آواز خوانند و بعضی را ترکیب، می گوییم که کردانیا و نوروز از آوازات اند110 اما محیر و اصفهانک را هیچ یک از ارباب عمل آواز نخواندهاند بلک111 اصفهانک و محیر از شعبات اند112 بالتحقیق والاعتماد واین نزد ارباب عمل واضح ولایح است. اما113 کواشت اول آوازاتست114 و فرقست میان کواشت و اصفهانک زیرا که فضل کواشت بر اصفهانک بیک بعد کل و ربع کلست115 که آن منقسم باشد به جط116. و اکثر مردم اصفهانک و کواشت را متحد تصور کرده همچون جناب مولوی علامهآ شیرازی117 رحمه الله نیزاصفهانک را از آوازات شمرده از آنک فرق بینهما نفرموده است و ما درین محل نغمات و ابعاد کواشت و اصفهانک را باز نماییم تا بر ناظران و طالبان تحقیق شود پس بباید دانست که کواشت دایرهآ هفتاد و یکم است118 و ارقام نغمات و ابعماد اینست:

و مصنفان عملی119 کواشت را صدر آوازات اعتبار کردهاند120 و تصانیف عملیات در کواشت ساخته بهمین نغمات و ابعاد در عمل آوردهاند. و چون از کواشت بعد کل و ربع کل فصل کنند آنچه باقی ماند آنرا اصفهانک خواندهاند و نغمات محذوفه اینست: یجیو یح121 و نغمات اصفهانک که باقی اند این: یجیب ی ح وجا122. ودر سیر123 نغمات جنس منفصل اعنی حجازی ازطرف اثقل بر آن اضافت کنند و محط بر نغمهآ ح کنند اما از طرف احد بعد ط اضافت کنند.

و دیگر گفته که شعبات بحسب مشهورنه است می گوییم که124 در عرف خواص و عوام125 آنست که شعبات بیست و چهارست، هر که را ادنی تمیزی درین فن باشد بتحقیق داند که شش آوازه126 است و دوازده پرده و بیست و چهار شعبه بحسب مشهور و ms143 جناب مولوی آن چنان127 فرموده است که مذکور شد.

دیگر گفته که128 «بعضی از دوایر را ترکیب خواندهاند129 مانند نوع دوم از دور بزرگ چه گویند که آن130 مرکبست از اصفهان و بزرگ همچنان نوع سیم131 ازدور بزرگ چه گویند آن مرکبست از حجازی و بزرگ» می گوییم نوع دوم از دور بزرگ مرکب از اصفهان و بزرگ نیست و قبل ازین بعد از بحور بیان انواع کردیم و گفتیم که نوع عبارت از چیست132 و نوع133 سیم از دور بزرگ هم مرکب از بزرگ و حجازی نیست.

و ما اینجا صورت دایرهآ بزرگ را با نغمات حواد آن134 وضع کنیم125.

ایزع د دی ب ک

واگر144 تغییر و تبدیل در نوع جایز بودی از نغمهآ یح ابتدا کردندی و برین ترتیب انتقال کردندی: یو. ید.. یای ح کجک یح برین نغمات مع التبدیل نغمات بزرگ بودی اول استنطاق نغمهآ یح کردندی ثانی نغمهآ ک ثالث نغمهآ یح رابع نغمهآ ح را ببدل که استنطاق کردندی پس ی یا.. ید.. یو. یح.

کانه این نغمات را از امبدأ بوده بدین ترتیب: یح. یو. ید.. یای. ح. و.. جادایرهآ بزرگ بودی لکن انواع شروط بعدم تغییر و تبدیل اند زیراکه در نوع نغمات و ابعاد برهمان ترتیب است که اشتمال طرفین نوع بر آنست چه نغمات مبادی و مبانی نوع متبدل نمی شود زیرا که طریقه همین است که بترتیب145 بر توالی از طرف اثقل ابتدا کرده نغمات آن بطرف حدت منتقل باشند او عکسه.

دیگر آنک146 گفته چه اول و دوم باطلست چه راهوی مرکب از نوروز و حجازی نیست و نه زنگوله از حجازی و راست. می گوییم آنچه صاحب ادوار گفته چنان147 است و آن باطل نیست زیرا که راهوی مرکبست از نوروز و حجازی و آن مترتب148 شده است از اضافت قسم خامس طبقهآ ثانیه که آن ط ط جج باشد و نغماتش این: یح. یه.. یب.ی. ح بقسم سادس از طبقهآ اولی و ابعاد آن اینست: جط جو نغماتش

چی پییح وج. ججط و ظاهرست که قسم سادس از طبقهآ ثانیه حجازی است وقسم رابع از طبقهآ اولی راست و آن ms145 دایرهآ چهل و دوم است و صورت دایرهآ زنگوله اینست:

م چ شیه جیی ع و رشا و بعضی از اهل عمل نغمهآ یزدر دایرهآ زنگوله در آورده اند153 تانه152 نغمه شود اما آن مطرد155 نیست. پس156 روش شد که دایرهآ زنگوله مرکبست از راست و حجازی چنانک صاحب ادوار گفته157 است و نفی این معنی158 اثبات عدم وقوفست بر تحقیق این علم وعمل.

و دیگر159 آنک گفته که باصفهان، اصفهان ذی الاربع و براست ذی الخمس خواهند آن هم نه160 چنانست زیرا که اصفهان دایرهآ پنجاه و چهارم است و آن مترتب شده است از قسم ثامن طبقهآ ثانیه و آن اینست: ب جججط بقسم رابع از طبقهآ اولی اعنی ججط اکنون اصفهان حاصل شد و قسم آن را جنس مفرد اوسط خوانند و آن در ذی الاربع161 واقعست که در ذی الخمس است و قسم رابع از طبقهآ اولی جنس راست است. پس پردهآ اصفهان مرکب باشد از اصفهانی که در ذی الخمس است اعنی قسم ثامن طبقهآ ثانیه و راستی که درذی الاربع اولست و آنچه شاگرد جناب مولانا فرموده است بر عکس واقعست و جناب مولوی بر صاحب ادوار غیر از اینها که مذکور شد دیگر اعتراضات فرموده است هر یکی را در محل خود جواب موجه گفته شود کمایأتی162.

و اصفهان دایرهآ پنجاه وچهارم162 است و صورت دایره اصفهان اینست:

اکنون164 بباید دانست که غرض این فقیر حقیر ازین سخنان نه اعتراض است نه جواب اعتراض، بلک غرض تحقیق این فن است زیرا که تحقیق و تکمیل این فن بمجرد علمی یا عملی نمی توان کرد بلک جمع بینهما مع الذوق165 می باید و ما در اول کتاب از کتب قدما نقل کرده و خود هم مشاهده کردیم که بسی کسان دیدیم که ایشانرابا وجود آنک در علوم شتی166 ید طولی167 و مرتبهآ اعلی داشتند و بتحصیل این فن اشتغال می نمودند168 و ms146 ایشانرا بغیر از تعب حاصلی نشد و در وقت سماع170 نغمات و ضرورت زاییده ایقاعات نه بوجدان فرق میان ابعاد و نغمات کردندی170 و نه بذوق ازمنه171 که بین النقرات172 آنست دریافتندی و ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء173.

فحینئذ اگر سخنان وی را174 به تبرک175 قبول کنیم176 بخود اما در تحقیق فن قصور تمام واقع شود پس بضرورت در تحقیق و تدقیق مسائل فن میباید کوشیدن تا محقق شود. وصاحب ادوار جمع علمی و عملی177 کرده است با وجود آن در سخنان او نیز تسامح واقع شده است و اعتراضات وارد چنانک ببعضی از آنها قبل ازین اشارت کرده شد و بعضی دیگر در محل خود نموده178 شود انشا الله تعالی179.

و برای تحقیق و تکمیل این فن180 شروع در معرفت اوتار هم می باید زیرا که تحقیق مخارج181 و اماکن نغمات از اوتار معلوم می شود چه آن آلتست چنانک اگر کسی علم هیأت و نجوم داند اما ارتفاع با وجود آلتی اسطرلابست توان گرفت182.

و جناب مولوی183 رحمه الله در علوم دقیقه کامل بوده است و درین علم نیز کتاب ادوار و کتاب شرفیه را بمطالعه مشرف فرموده و براصطلاحات این فن واقف شده، پس از قوت ذهن وقاد184 و «ماده علوم» درین علم کتابی نوشته و در آن کتاب آن جناب سخنان که مذکور شد فرموده و سخنان صاحب ادوار را نفی کرده، اما مثبت او منفی اوست185 و غالبا آن جناب را بعملیات این فن التفاتی نبوده و در کتاب او ازین مقوله فواید که186 مذکور شد بسیار واقع شده است اما بجواب آنها مشغول شدن سبب تطویل کتاب می شود، پس متعرض بعضی از آنها شدیم، بعضی دیگر را در محل خود باز نماییم انشا الله تعالی اما واقعا اعتراضاتی که بر صاحب ادوار فرموده هیچ از آنها وارد نیست و آنجا که اعتراض واردست متعرض نشده فانظروا معاشر الاحرارواعتبروا یا

اما در نوروز و کردانیا اختلاف ندارند و متفق اند بآنک اصل دایرهآ حسینی است که نغمهآ یح از آن فصل کنند باقی ماند ضعف ذی الاربع اعنی یه او هر دوذی الاربع منقسم بقسم خامس ذی الاربع که آن ججط باشد و این نوروزرا اصل خوانند و ابعاد و نغمات آن برین گونه است:190

مشهی کع محا

اهل212 عمل سلمک را بچهارده نغمه در عمل آوردهاند: هشت از آنرا تقدیمات گفته برین گونه: کا.. یح. یو.. یج یا. ط. ز.. د، و شش نغمهآ دیگر را از آنها نغمات تأخیرات گفتهاند برین گونه: یای.213 چ. و. د..ا، و بنغمات ثامنه تقدیمات از طرف حدت بطرف ثقل انتقال کنند و بنغمات سته تأخیرات از طرف ثقل بطرف حدت214. ms148

ودر215 سلمک نغمات اصل در چهاردایره مندرج باشد: اول نغمات خمسهآ زنگوله یا. ط. ز.. د، و آن قسم را بعست از طبقهآ اولی اعنی ججط216. ثانی نغمات اربعهآ جنس حجازی یح یه یجی217 و آن قسم سادسست از طبقه اولی اعنی جط ج ثالث نغمات خمسهآ جنس مفرد اوسط اعنی اصفهان ب ججج218 و آن قسم سابع است

رابع نغمات اربعهآ اصل راست. و ابعاد و نغمات جنس اول زنگوله220 وجنس اول راست متحدند اما درین محل ابعاد جنس شانزدهم در طبقهآ شانزدهم واقع شده است و ابعاد جنس راست در طبقهآ اول و اگر بر نغمات جنس راست از طرف احد نغمهآ یا اضافت کنند راست از زنگوله ممتاز شود زیرا که نقمهآ خامس زنگوله متبدا از انغمهآ ط باشد و نغمهآ خامس راست یا. و ما221 اینجا برای توضیح و تفهیم طالبان جدولی222 وضع کنیم و نغمات و ابعاد و تقدیم و تأخیر سلمک را در آن جدول باز نماییم برین مثال223:

و نغمه224آ یا مشترکست با نغمات تقدیم و تأخیر و درین جمع چهار نغمه مکرر می شود و آن نغمهآ ا است و دو نغمهآ یا وکا. اما نغمهآ انظیر و قایم مقام نغمهآ یح است ونغمهآ دمکر رمی شود زیرا که در تقدیم و تأخیر موجودست و همچنان نغمهآ یا و نغمهآ کاهم نظیر و قایم مقام نغمهآ د است پس نغمات اصل سلمک بحقیقت دوازده باشد.

اکنون طریقهآ استخراج بواقی آوازات سته را دروتر225 بیان کنیم. و اول آوازات، نوروز اصل است و آن هفت نغمه است و بر جمع نغمات آن بعد کل و سبعة اتساع مشتملست که حاشیهآ عظمی آن ا و حاشیهآ صغری آن یه باشد و اگر بعد طنینی بر آن اضافت کنند دایرهآ حسینی شود برین مثال226.

وبیان سایر نوروزات در بیان شعبات برده خواهد شد انشا الله تعالی اما این نوروز اصل ms149 یکی از آوازات سته است.

اما کردانیا و آن دایرهآ چهل و ششم است که نغمهآ ی از آن طرح کنند و اشتمال بعد ذی الکل ومجموع نغمات آن باشد پس اگر نغمهآ ی در کردانیا در آورند آنرا کردانیای زاید خوانند، پرای آنک بقیه در آن زیادت شود و آن دایرهآ نه نغمه شود و طریقهآ استخراج آن از وتر برین گونه است227.

و کردانیا228 را اهل عمل دو اعتبار کردهاند: یکی این229 که مذکور شد و دیگر کردانیای اصل و آن چهار نغمه است ازیح تا ح بر همین ترتیب کردانیای اول گویند که کردانیا محط بر عشاق را کردانیای اصل خوانند و آن ماهور230 می شود و بیان ابعاد و نغمات آن در شعبات نیز کرده خواهد شد.

اما کواشت قبل ازین مذکور شد. اما شهناز میان ارباب عمل چنان مقرر است231 که دو جنس مفرد اصغر یک شهنازست و نغمات آن جنس نغمات اصل زیرافکندست برین گونه: و.ه.ج. ا،چون برین جنس مثل این جنس دیگر از طرف احد اضافت کنند شهناز شود برین گونه: یای. ح. وه. جا، وصورت نغماتش این232 . و نغمهآ وطرف احد جنس اول233 و طرف ثقل جنس ثانی است. اما شهنازرا آن چنانک صاحب ادوار رحمه الله نوشته است آن چنان شود که بعد ط وجکه اصل عراقست3234 از اثقل باحد انتقال کنند و بجنس مفرد اصغر اعنی ب جج از احد باثقل منتهی گردد235.

این بودبیان آوازات سته هم بقول متقدمان وهم باصطلاح متأخران. وذلک ما اردنا ان نبین.36

مکحییییلچوج 143- نور: نوع اول بزرگ که تغمات اصفهان و بزرگ نیست (کذا در حاشیه ولی باید به جای اول نوع دوم و در عوض اصفهان و بزرگ نیز اصفهان و حجازی باشد) نوع سیوم از دور بزرگ که در آن نغمات حجازی و بزرگ نیست (کذا ایضا در حاشیه و علی القاعده باید حجازی واصفهان باشد)

223 نغمات مبادی نوع مبتدل نمی شوند ولیک گفته که چه اول ودوم باطل است 145- ملی: طریقه همان است که ترتیب بر توالی 146- آن که (رسم الخط که نظیر زیاد دارد) - ملی: دیگر آن گفته - نور: و آنک گفته که چه اول و دوم 147- منظور از صاحب ادوار چنان که مکرراشاره شد صفی الدین ارموی است که چون تا پایان کتاب مکرر به این صورت ازوی یاد شده است برای احتراز از تکرار بهمین قدر اکتفا می شود ولی باید توجه داشت که مراغی در مقام دفاع از ارموی بر آمده است و بنابراین فاعل گفته به صورت فعل ناقص یا وجه وصفی قطب الدین شیرازی است و می خواهد بگوید اشکالی که شیرازی بر ارموی کرده است وارد نیست. 148- نور: و آن مترتب از اضافت... (الخ) 149- ایضا: نوروز اصل است که آن یکیست از ms158 شش آوازه و قسم سادس... (الخ) 150 - نور: پس جناب مولوی رحمه الله [که] تکذیب صاحب ادوار سقی الله ثراه کرده است تکذیب صاحب ادوار نباشد بل عکس آن و آنک گفته که زنگوله از راست و حجازی مرکب نیست می گوییم که زنگوله مرکب است از راست و حجازی زیرا که زنگوله مترتب شده است از اضافت قسم سادس طبقهآ ثانیه بقسم رابع از طبقهآ اولی و ابعاد آن اینست: ججط و نغماتش این: اد وح چنانک مذکور شده و صورة دایرهآ زنگوله اینست: 151- قبلا به نقل از نسخهآ نور عثمانی ملاحظه شد که به عقیدهآ مراغی یا بنابر آنچه در آن نسخه آمده کتاب درة التاج را قطب الدین شیرازی با همکاری عدهای از شاگردان خود تدوین کرده است و بخش موسیقی آن نیز کار یکی از شاگردان اوست ولی باید با تردید تلقی کرد. 152- کذا در همهآ نسخ ولی چنان که در این شکل و در مقاصدالالحان (چاپ دوم ص 47 دایرهآ ششم) دیده می شود باید: ط جط ج باشد. ایضا مراجعه کنید به صفحهآ 133 جامع الالحان 153- نور: در آورند 154- زیرا چنان که در شکل مربوط ملاحظه می شود نغمات زنگوله عبارتند از اتا یح یعنی 8 نغمه که با افزودن یز تعداد آنها بالغ بر 9 می شود. 155- عام و شامل (معین). 156- نور: اکنون روشن شد 157- ایضا : رحمه الله (اضافه دارد) 158- همان نسخه: این سخنان صاحب ادوار اثبات... 159- نور: دیگر گفته 160- در مطهری: نچنانست (رسم الخط) - نور: خواهند می گوییم اصفهان دایرهآ ... مترتب شده از قسم... ججط اصفهان حاصل شد و این جمع نغمات ذی الخمس اصفهان را جنس مفرد اوسط خوانند و آن در طبقهآ ثانیه واقع شده است. 161- ذی الاربعی (جامع الالحان ص 133) 162- نور (در دنبالهآ قبلی): و جنس مفرد اعظم نغمات قسم ثانیهآ ذی الخمس است دردایرهآ اصفهان و جنس مفرد اصغر نغمات زیرافکند اعنی ب ججو بعد کل و ربع ms159 کل بر آنها مشتملست و جنس مفرد اعظم قسم ذی الخمسیست که طرفین آن ایا باشد وقسم رابع ازطبقد اولی جنس راستست پس دایرهآ اصفهان مرکب

و چون تأمل کنی11 در ادوار بیابی دایرهآ عشاق و نوی و بوسلیک12 را که یک دایرهاند. اگر فرض کنی درا اول نوی واقف شوی13 بر مراکز عشاق همچنین چون فرض کنی سابع نوی را اول عشاق و همچنین چون گردانیده شود راست اول14 حسینی15. اما راهوی پس موافقست بشش16 مرکز ازمراکز زنگوله و مخالفست بآن17 نغمهآ یه و بنغمهآ یز18 نیز وقتی که قسمت کرده شود بعد ط آخر19 به بعدین جب. و عراق مخالف زنگوله است بنغمهآ واحده که ثانیه است برای آنک جدر عراق و در زنگوله و زیرافکند و بزرگ این20 دو دایره نیز یکیاند چون گردانیده شود ثانی زیرافکند اول بزرگ.

و بباید دانست که گاه باشد که دودایره یا بیشتر در نغمات متشارک باشند و هر دو در عدد و21 نوع متحد باشند اما اختلاف آنها بحسب اختلاف مبادی بود که اگر نغمهآ اول را مبدأ سازند و بنغمات دیگر بترتیب انتقال کنند تا بنغمهآ اول رسند22 دایره23 باشد و اگر نغهآ ثانی24 را مبد ا سازتند و بنفمات دیگر بترتیب انقال کمدتا بنفهآ دوم رستده

وراهوی موافق زنگوله است در شش نغمه و مخالف آنست در نغمهآ یززیرا که اول راهوی بازای یزواقع شده است و اگر بعد طنینی را که در آخر راهوی و زنگوله است بر جوب قسمت کنند تا نغمات هر یکی شش شود، راهوی دریک مرکزدیگر آن نغمهآ ب است مخالف زنگوله باشد40 و عراق مخالف زنگوله باشد در یک نغمه وقتی که ابتدای هر دو از یک مرکز باشد و آن نغمهآ دوم باشد چه نغمهآ دوم عراق جاست و نغمهآ دوم زنگوله د، باقی نغمات متوافق باشند. و زیرافکند و عراق هم یک دایره باشد41 چون نغمهآ دوم زیرافکند را اول عراق سازند.

و تشارک نغم بر دو قسمست22: یکی باختلاف مبدأو دوم باتفاق23 مبدأ. اما باختلاف مبدأ دو نوع باشد اول آنک در جمیع یضمات پبشارکه باشند24 چون عشاق ویوی و ونوی عشاق47 است در طبقهآ سیم و بوسلیک است در طبقه پنجم و نوی است در طبقه418 سیم، و چون راست و حسینی و محیر49 که اگر مبدأ راست باشد و دمبدأ حسینی ویا مبدأ محیر50 هر سه دایره نیز در جمیع نغمات مشترک باشند زیرا که راست حسینی است در طبقهآ شانزدهم و حسینی راست است51 در طبقهآ سیم و محیر است در طبقهآ دوم و حسینی است در ms168 طبقهآ هفدهم.

و چون اصفهان52 و کواشت و کردانیا53 وقتی که امبدأ اصفهان وح مبدأ کردانیا ود مبدأ کواشت سازند در جمیع نغمات مشترک باشند. و چون حجازی و نهفت54 اگرچه یج سادس حجازی است55 مبدأ نهفت سازند و چون زنگوله و بزرگ و زیرافکند کماهی56 مبدا زیرافکند از نغمهآ و سازند که ثالث زنگوله است و زیرافکند است در نهم و بزرگ است در دوم و بزرگ زنگوله است در هفدهم و زیرافکند است در هشتم و زیرافکند زنگوله است در دهم و بزرگ است در پانزدهم57.

دوم آنک در اکثر نغمات مشترک باشند چون زنگوله و راهوی58 هرگاه که ا را مبدأ زنگوله سازند و یو را مبدأراهوی در جمیع نغمات الا یه در زنگوله و یو در راهوی مشترک باشند پس بیل نغمه مخالف باشند چون زیوافکند و عراق هرگاه که از یج زیرافکند

اما اتفاق مبدأ چون عشاق با راست بدو نغمه مخالفست و آن در عشاق زوید و در راست62 و دیج و راست با نوی در دو نغمه مخالفست و هم برین قیاس در سایر دوایر مخالفت ومشارکت واقع است63 و تحقیق آن مشارکت و مخالفت از سایر طبقات روشن شود. و موافقت و مخالفت جمیع دوایر را ذر کتاب کنز الالحان64 مبین گردانیده ایم و درین مختصر لایق چون نبود بر همین قدر اکتفا کردیم، بواقی را طالبان این فن از کتاب گنز الالحان معلوم کنند و ما اینجا صورت دوایر متشارکة النغم باختلاف مبدأ نماییم65 برین مثال66:

لمللزاب وحین نور (بعد از اشکال دوایر): و همچنین ثانی راست را اول حسینی سازند و چون در دایرهآ راست نغمهآ یز در آورند اصفهان شود و چون مجموع دوایر از ابعاد ثلثهآ لحنیه مترتب شدهاند هر آینه نغمات دوایر مشترک باشند ms169 با یکدیگر و در بعضی مخالف وما در کتاب کنزالالحان اشتراک و اختلاف نغمات نود و یک دایره را با یکدیگر در مشجر (یعنی شکلی مثل درخت شاخه شاخه و انشعابی) باز نموده ایم اما درین کتاب بدین قدر کنفا کردیم تا موجب تطویل نشود وآوازات سته غیر شعبات بیست و چهارگانه نیز هر کدام که با یکدیگر اشتراک و اختلاف دارند و ازین اشتراک این دوایر معلوم می شود

وانت یمکیل أن تفرض اول الأدوار أی تغمة ینت مناله إذا ارذنا أن نجعل اول الأدوارب مثلا فإذا 2 اردنا دور عشاق فنا نجس ب ثمه ثم ح ثم ط ثم یب ثم یه ثم یو ثم یط وهذه الأدوار فی غیر مواضعها یسمی3 طبقات. والطبقات باسرها سبعة عشر بعدد النغمات. فاول الطبقاتا والثانی ح والثالث یه والرابعه والخامس یب والسادس ب والسابع ط والثامن یو والتاسع ووالعاشر یج و الحادی عشر جو الثانی عشری والثالث عشر یزوالرابع عشر زوالخامس عشر ید والسادس عشر دوالسابع عشر یا و لنعمل4 لذلک جدولا ونبین دورا منها فی سائر طبقاتها و استخرج من5 نفسک بواقی الأدوار.6

و صاحب ادوار رحمه الله مبادی طبقات را اول با بعاد بقیه در جداول امثله باز نموده است بعد از آن در دوازده لوح طبقات دوایر دوازده گانه مشهوره را مبادی بابعاد ذی الاربع باز می نماید اما مبادی طبقات بابعاد بقیه برین مثالست7:

و ممکن بود که از ذی الاربع ثانی اعنی استخراج طبقات مذکوره کردن هم بدین طریق که ذی الاربع اول کرده شد و مبادی طبقات بابعاد دیگر نیزممکن است. مثلا اگر خواهیم که مبادی طبقات ببعد طنینی کنیم مبدأ طبقهآ اول ارا سازیم و ثانی دوثالث زو رابع ی و خامس یجو سادس یو و سابع ب و ثامنه و تاسع ح و عاشر یا وحادی عشرید وثانی عشر یزوثالث عشر جورابع عشر و و خامس عشرط و سادس عشر یب وسابع عشر یه. ms173

پس اگر خواهیم استخراج دایرهآ عشاق کنیم بمبادی طنینی استنطاق این نغمات باید کرد: طبقهآ اولی ا..د8 . زح.. یا.. ید یه .. یح طبقهآ ثانیهد.. ز..ی یا .. ید. یزیح.. کا طبقهآ ثالثه ز..ی.. یجید.. یز.. ک کا.. کد طبقهآ رابعهی.. یج. یویز.. ک .. کجکد.. کز طبقهآ خامسه یج.. یو.. یط ک.. کج. کو کز.. ل طبقهآ سادسه یو.. یط.. کب کج. کو.. کط. ل.. لجطبقهآ سابعه ب..ه.. ح ط.. یب.. یه یو.. یط طبقهآ ثامنه ه.. ح.. یا یب.. یه.. یح یط.. کب طبقهآ تاسعه ح.. یا یه.. یح.. کاکب. که طبقهآ عاشره یا.. ید.. یزیح. کا. کد که.. کح طبقهآ حادی عشرید.. یز.. ک کا.. کد.. کزکح.. لا طبقهآ ثانی عشر یز.. ک. کج کد.. کز.. ل لا.. لد طبقهآ ثالث عشر ج.. ز . طی .. یج.. یویز.. ک طبقهآ رابع عشر و.. ط.. یب یج.. یو.. یط ک.. کجطبقهآ خامس عشر ط.. یب.. یه یو.. یط.. کب کج. کو طبقهآ سادس عشر ید.. یه .. یح یط.. کب.. که کو.. کط طبقهآ سابع عشر ید.. یح. کاکب.. که.. کط. لب

وهم برین قیاس مجموع دوایر را از طبقات مبادی بهر بعدی که خواهند استخراج توان کردن، بواقی را بتأمل، طالبان استخراج کنند.

وإذقد علم ذلک فحینئذ یمکن7 ان لا یصحب الوتر أصلا بل ینظر الی طبقات نغماتها فإن کان الجمع8 فی طبقه واحدة فنجعل جکمها حکم الوتر الواحد وان کإنت مختلفة فلینظر نسبها و این انتقلت النغمات فینتقل بحسب مواضعها ولنمثآل کذلک اصطخابا مجهولا علی غیر نظام ولیکن مبطلق المثلث مساو یا لبنصر البم ومطلق المثبیی لزلزل المثلث ومطلق الزیر لفرس المثنی ومطلق ألحاد لسبابة الزیر واردنا استخراج دور ما ولیکن راست فإنا نجس مطلق البم ثم سبابته وزلزله ثم زائد المثلث ووسطی فرسه ثم زائد المثنبی وسبابته و زلزله ثم مجنب الزیر ثم یعود الدور.

ون1 اذ قد علم ذلک فلتذ کر طرفأمن ms175 علم الایقاع

اگر بگردانی مطلق مثلث11 را مساوی مرنغمهآ زرا که آن بنصر12 بم است و همچنان بواقی اوتار را هر یکی را مساوی با بنصر اعلی13 متعذر باشد بر آن کس که او را مکنتی14 نباشد در سرعت انتقال اما بر متمکن آسان باشد هرگاه که بداند اماکن نغمات را بر و متعذر نباشد. و همچنین چون گردانیده شود مطلق هر وتری مساوی مر وسطی15 زلزل یا وسطی فرس16. و بیان کنیم کیفیت استخراج دوری از ادوار بر اصطخاب17 وسطی فرس. پس می گوییم که چون خواهیم که دور راست را استخراج کنیم بگردانیم مطلق هر وتری را مساوی وسطی فرس آنچه مافوق آنست پس ما جس18 کنیم مطلق بم را، پس سبابهآ آن19 پس زاید مثلث20 و سبابهآ آن پس مجنب21 مثنی پس مطلق زیر و مجنب آن پس زاید حاد23 وعلی هذا فقس البواقی.

پس اگر باشد هر وتری مساوی زلزل اعلی و خواهیم که استخراج دور راست کنیم ز لزال یش تهجتیتب معلث بس مطلقی منی یش مجقب آذ س و سطی لفر س آن عش ماجتب زیر. و از اینجا معلوم می شود پس اکنون اگر هیچ ترتیبی معین در اصطخاب اوتار نباشد بل که نسبت مطلق هر وتری با مافوق آن نسبتی دیگر باشد استخراج ادوار هم ممکن بود بدان طریق که نظر بطبقات نغمات کنند اگر نغمات آن جمع که استخراج آن می کند24 دریک طبقه باشند حکم آن چون حکم وتر واحد باشد استخراج آن اسهل بود و اگر در طبقات مختلف باشند نظر به نسبت25 اوتار کنند و ببینند26 که نغمات بکدام موضع انتقال کردهاند استنطاق آن نغمه کنند وما مثال اصطخاب مجهول27 بر غیر نظام سازیم و استخراج دورراست کنیم و آن اصطخاب چنان باشد که مطلق مثلث را مساوی بنصر بم سازیم و مطلق مثنی را مساوی زلزل مثلث و مطلق حاد مساوی سبابهآ زیر و استخراج ms176 دورراست چنان کنیم که زخمه28 بر مطلق بم زنیم. پس سبابهآ آن پس بر زلزل آن پس بر زاید مثلث پس بر فرس29 آن پس بر زاید آن مثنی پس مجنب زیر پس دور عود30 کنند. و چون بعضی از نغمات گفته شد طرفی از علم ایقاع31 بیان کنیم.

یقول العبدالفقیر32 اصطخابات غیر معهوده عبارتست از آنک مطلقات اوتار را با یکدیگر بر نسبت ذی الاربع نسازند. و چون چنین باشد آنرا غیر معهود خوانند اگر خودیک وتر از ثلثة ارباع33 ما فوق خود متغیر باشد که آن اصطخاب غیر معهود باشد. و اگر اوتار خمسه34 متحد بر یک نسبت باشند بغیر از نسبت مثل و ثلث35 بل که بآن نسب مذکوره باشند آنرا منتظم غیر36 معهود خوانیم. و اگر تمدیدات مختلفة النسب باشند

پس چون آن ضوابط را مرعی دارند ممکن باشد استخراج جموع و ادوار کردن از آن شدود مذکوره. پس اگر خواهیم که شد فرسیات سازیم اعنی هر وتری را ms177 مساوی فرس مافوق خود سازیم و خواهیم که دور راست را از آن شد استخراج کنیم اول استنطاق مطلق بم کنیم پس سبابهآ آن زپس زاید مثلث ط پس سبابهآ آن یا پس مجنب مثنیی پس مطلق زیر کب پس مجنب آن کد پس زاید حاد ل.

اما شد زلزلیات و آن چنان باشد که مطلق هر وتری را مساوی زلزل مافوق خود سازیم و چون خواهیم که از آن شد استخراج دور راست کنیم اول مضراب بر مطلق بم زنیم، ثانی بر سبابهآ آن، ثالث بر زلزل آن، یا بر مطلق مثلث چه هر دو در آهنگ متحداند. پس مجنب مثلث، پس مطلق مثنی، پس مجنب آن، پس فرس آن، پس مجنب زیر.

اما شد غیر منتظم آن بود که مطلق مثلث را مساوی بنصر بم سازیم اعنی مساوی زیر و مطلق مثنی را مساوی زلزل مثلث و مطلق زیر را مساوی فرس مثنی و مطلق حاد را مساوی سبابهآ زیر. و چون خواهیم که استخراج دور راست کنیم طریقه آنست که اول استنطاق نغمهآ مطلق بم کنیم ا، پس سبابهآ آن د، پس زلزل آن و، پس مطلق مثلث ح، پس سبابهآ مثنی یا، پس زلزل مثلث یجه پس مطلق مثنی یه، پس سبابهآ آن یح. اما ارباب برده صتازیم آن عد رالهم باسم آن برده لحولدانیم بلا تعمه مطلق محاد راباهنگلی سازیم و مطلق مثلث را بنغمهآ یه ومطلق زیر را بنغمهآ ی و مطلق مثلث را بنغمهآ ح چون اصل حسینی این دساتین خمسهاند لاجرم این نوع تمدیدات را شد حسینی خوانیم و درین شد اگر زیر را که نغمهآ یب است یک بعد بقیه زیادت کنیم عزال44 شود و آنرا شد

ثالث طنینیات درین شد هر وتری با نغمهآ یج مافوق خود مساوی باشد51.

رابع فرسیات و در آن شد نغمهآ هر وتری با نغمهآ ه مافوق خود مساوی باشد52.

خامس زلزلیات و در آن شد نغمهآ هر وتری مساوی نغمهآ و مافوق خود باشد53.

سادس بنصریات و در آن نغمهآ مطلق هر وتری مساوی نغمهآ زمافوق خود باشد54.

سابع خنصریات و آنرا شد اصل خوانیم زیرا که مطلق هر وتری مساوی نغمهآ ثلثة ارباع مافوق خود باشد55.

واین خود56 روشنست که دساتین سبعهآ 57 مذکوره از محل خود تجاوز نمی کنند و بتبدیل نغمات متغیر نمی شوند اما در نغمات دساتین تبدیل واقع شود اعنی نغمهای58 که از دستانی خارج میشود59 آن نغمه از دستان دیگر خارج شود پس ما اینجا از60 شدودی که ملایم المطلقات باشند دوازده شد را بیان کنیم و این شدود اثنی عشره61 را بر نغمات اصل دوازده پرده مشهوره وضع کردیم. اکنون ارقام نغمات آنها را باز نماییم و ارقام نسب آنها را در اوتار خمسه62آ عود باز نماییم63:

مثلا در شد64 اول از شدود اثنی عشر شد عشاقست و آن چنانست که مطلق مثلث مساوی فرس بم باشد و مطلق زیر مساوی سبابهآ بم65 ومطلق حادمساوی فرس مثلث و مطلق مثنی بیک طنینی از مطلق بم اثقل باشد66 این شد را شد عشاق خوانیم، و ممکن است که نود ms179 ویک شد بر نغمات اصل نود ویک67 دایره بسازیم و ازهر شدی استخراج جموع وادوار کنیم. وما درین زمان مجموع این شدود را چنانک مذکورشد68، ساختیم و استخراج تصانیف از آنها کردیم، پس اینجا اول بیان شدود دوایر اثنی عشره کنیم و

اما شدود اثنی عشره اینست69:

این بود شدود: 7 دوایر دوازده گانه مشهوره که مذکور شد پس شروع کنیم در بیان سایر شدود که قبل ازین گفتیم که هزار و یک شد71 ممکنست از ارباع اوتار73 عود استخراج کردن.

اکنون درین کتاب در دو صفحه را مثال نمودیم بواقی را طلبه از قواعد، خود توانند پیدا کردن. مثلا در شد اول علامات ارقام نسب آنها این حروفست: ح ح ح ز.ح اول علامت آنها آنست که نغمهآ مطلق مثلث مساوی نغمهآ ح بمست اعنی مساوی ثلثة ارباع مافوق خود وح ثانی تسویهآ مطلق مثنی است و با ثلثة ارباع مثلث وح ثالث علامت تسویهآ مطلق زیرست با ثلثة ارباع مثنی و زعلامت آنکه نغمهآ مطلق حاد مساوی نغمهآ بنصر زیرست. اما در شد ثانی ح اول علامت تسویهآ مطلق مثلثست با ثلثة ارباع بم وح دوم علامت تسویهآ مطلق مثنی است با ثلثة ارباع مافوق خود و زاول علامت تسویهآ مطلق زیرست با بنصر مثنی و زثانی علامت تسویهآ مطلق حادست با بنصر زیر.

چون بدین طریق سلوک کنیم هزارویک شد در ارباع اوتار خمسهآ عود مترتب شوند و روشنست و محقق که اصوات از روی شرع مطهر حرامست لکن ما بجهت ضبط نغمات و تحقیق اماکن و مخارج نغم و معرفت آن در اوتار شروع کردیم زیرا اگر اوتار نباشد تحقیق نسب و مقادیر نغمات نتوان کردن.

اکنون وظیفه آنکه طالبان معرفت نغم از اجزای اوتار تحقیق معرفت نغمات ms180 کنند اما بزدن و نواختن اوتار مشغول نشوند. و استماع نغمات طیبه از حلوق انسانی حلالست و آن مبطل صلوة نیست چه قراء و خطباء و امامان قراءت نماز ترنم بنغمات طیبه کنند.

پس بعضی از سایر اصطخابات غیر معهوده را اینجا باز نماییم23:

بر بر ع ررحاع وح دحدححایخحاای ودی ویمء ررمن ادم اواح حع لرعدعع اا وور ل ارح ضح ملی دن برماسح رد بردهحع ه منح دررع اناهءمرالی دت ترهه اع تا م

شع امنم درآ ددابرع** 2 رن بو اع رهع ام امع ع لیحح له وعلو ذمأرجمان دح یلی وددان دحوح اماح بعاع رع ح ررایادرع مودح ددعلنرسع لذع ردیه ح وعاعره رلةع رع بشدددحلعتن رویل برررعقأدردع امتیعرح ادع مموره دح لام درله کح روراادودع این هامخ حععررد وح وسح ل بخ ردرارمدح ال دح لیینعوه رحیدح ح رعرلرددح ایکع هعهمع[ی رهدا. درهحووحیعرراردعن مزدلیمرعیعردع ع ودد ادح دروبرع اع هح حامع محلره لر هاوحناد مدسد دل نع دددررم ح لیح بت طحح بتیددء ک درریار میع نح ومر دل دحح ددعاردد دودال ام ولعتح دح هاورح ردح لحده ذدرحرح ورمرحخ رح مروم دررح ن ودف ع درردا ورهب ع دح جاقءررهلتممزوحب درردردی دههد مح دردروحد هراردع ح دد ا ددیبخ درهلل ل نرددرت حددرهع ررحدلهحتهعرری ع هدردع ترا ع محل دهلررر ر یتع دودعرعحهدح هعرددرودح رت ح ددح ارررعدع دح لردهدورح س ددهحل دماررعبح دخغردیمدرع عهع ددرهرعبع متک یماترلورع دددددیح درححدعلردیخ رردح یددرمدررح بندلمهلودین ودردی دد ررزارهو دتددری رمه دح لمع ددحلنورهعخداوع دعلیاعرزلتادت حدحویردع رحمن ارارع ررح الر*ده یج دح سع دی ع رماع رعره درحع لآرت دمدن ح لحرد عد رردلی ح حرخ حع ms181 رهرعرسب اعبدردحرراحرد ررملددردددلج نو* ددع برههعحدههحرحردرقدد والا دماز ایر ع ه ل ل ل لر رمل ال ل لام لت فب ح ل لم مر

چهر وعیلرردح عترهج مررور

دهع رودخناع ومعمهح ورر

هرت ح وم م ردلن بوررد دةدردح ردح اباح و می مرحل ودررور

بع درهددح یلع ح ونرم ب رمدح دد ح ع دل ح درعره دح ردنح موهع مورادحرر هرملزتندرووحومرححردخدمیتررر ودودد بررحیومعیحوح

249 31- وزن یا ضرب و معادل 1xy1mm انگلیسی رک. تعلیقات 32- تا اینجا ترجمه ادوار ارموی بود و اینک مراغی چنان که رسم اوست با فروتنی مبادرت به ذکر توضیحاتی کرده است. 3 -33 34- وترهای پنج گانه عود کامل (جامع الألحان، ص 108) 35-1 یا 36- به خط ریز و در بالای آن: شد (=شد منتظم غیر معهود). مراغی شد رارشتهآ مروارید خوانده و اطلاق آن را به نغمات به نقل از قدما از باب شباهت آنها به لآلی دانسته است (جامع الالحان، ص 99) 37_- جمع ms183 اصبع و به معنی انگشتان که از باب حال و محل به محل قرار گرفتن انگشتان دست نوازندهآ روی وتر یا ساعد یعنی دستهآ ساز و به تعبیر دیگر پردههای ساز اطلاق می شده است رک. جامع الالحان،ص 318 38- اسم مفعول: اصطخاب شده، هم آهنگ 39- جمع مطلق: دست بازها 40- مجنب 41- طنینی 13-6 -42 43- در اصل: صناعة (رسم الخط) 44- در ردیفهای فعلی گوشهای است در دستگاه شور و همایون. 45- در آثار مراغی گاه حجاز به جای حجازی دیده می شود (جامع الالحان، ص 145 و164) که اگر مانند اینجا از زمرهآ سهوالقلم نباشد قابل توجه است. 46- به مناسبت جمع بودن شدود اصل را هم جمع بسته است واز این قبیل تطابق که متأثر از قواعد زبان عربی است در آثار مراغی به پیروی از رسم متداول در آن ایام بسیار دیده می شود. 47- جمع بقیه (بعد بقیه ب) 48- معمولا به تمام ام یعنی تمام سیم وتر گفته اند ولی مراغی از باب اطلاق کل و جزء به قسمتی از وتریعنی ب م نیز وتر گفته است و در آثار او نظیر زیاد دارد. 49- پایان افتادگی نسخهآ مطهری و ملی 50- تصحیح قیاسی، نور: نغمهآ وتر ج مافوق - مطهری و ملی: مساوی نغمهآ جمافوق 51- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: ثالث طنینیات (فقط) 52- ایضا نور: رابع فرسیات (فقط) 53- نیز: خامس زلزلیات (فقط) 54- همان دو نسخه: سادس بنصریات (بدون توضیح) 55- نور: و در آن شد تغمهآ مطلق هر وتری مساوی نغمدآ ح مافوق خود باشد و بواقی شدود تا هزارویک بعد ازین مذکور گردد انشاء الله تعالی 56- ایضا نور: و واضح است که 57- یا اصابع از مطلق تا خنصر (جامع الالحان، ص 318).

وحکیم ابونصر17 گفته است که «الأیقاع هو النقلة فی18 ازمنة محدودة المقادیر والنسب» اما صاحب ادوار می گوید که ایقاع جماعت نقرات19 باشند که میان آنها ازمنهآ معینه محدوده واقع شود20، مشتمل بر ادواری چند متساوی در کمیت بر اوضاع مخصوصه21 که ادراک تساوی ازمنه و ادوار بمیزان طبع سلیم توان کردن همچنانک ادوار عروض شعر متفاوت باشند و طبع در ادراک تساوی ادوار آن از هر نوعی محتاج بمیزانی نباشد که بدان میزان دریابند. و این امر غریزی طبیعی در جمیع اطباع نباشد بلک در بعضی باشد دون بعضی چه ما جماعتی کثیر دیدیم که سعی بلیغ و جهد عظیم در معرفت علم ایقاع کردند و معلم ایشان مدتی مدید اجتهاد بغایت نمود22 تا ایشان ازمنهآ ایقاع را تعقل کنند و ایشانرادانستن آن ملکه شود، بغیر از زحمت و تعب خبری نشد با وجود

و بعضی از قدما تعریف ایقاع برین وجه کردهاند که «الایقاع تقدیر ازمنة25 النقرات» وشیخ ابو نصر رحمه الله تعریف ایقاع برین وجه کرده26 که «الایقاع هو النقلة علی النغم فی ازمنة محدودة المقادیر والنسب»27 وصاحب شرفیه علیه الرحمه چنین تعریف کرده که «الایقاع هو جماعة نقرات یتخللها28 ازمنة محدودة المقادیر و29 علی نسب و اوضاع مخصوصة بادوار متساویات تدرک تساوی تلک الازمنة و ms186 الأدوار بمیزان الطبع السلیم المستقیم».

و مولانا قطب الدین30 سقی الله ثراه برین تعریف اعتراض کرده است و گفته که تقید ازمنه بادوار از روی عکس31 مختل است32 چه بسیار باشد که ایقاع باشد بی دور مانند پیشرو33. می گوییم آنچه34 مولانا گفته واردست اگر چنین گفتی که بعضی پیشروها می باشد بی دور35 مع هذا از افراد ایقاعست، اولی بودی چه عبارت علامه شیرازی رحمه الله مشعرست بآنک در پیشر و36 دور نباشد ولیس کذلک زیراکه پیشر و مع الدور نیزمی باشد و اکثر پیشر وها مع الدورند. و دریک زمان که آن زمان سبب ثقیل37 باشد پیشر و بی دور می باشد لاغیر چه ارباب صناعت38 عملیه ادوار ایقاعی آن جمع را گویند مثلا گویند که زمان دور ثقیل اول شانزده نقره39 است یا مخمس40 که گویند زمان دور آن هشت نقره است یا غیر از اینها کما سیتضح فی موضعه. و از زمان محمد تونی41 رحمه الله صاحب ارمال42 تا زمان مولانا صفی الدین عبدالمؤمن43 الی یومنا پیشروها اکثر در دور رمل و مخمس مؤلف شده و درین زمان ازین فقیر پیشر وها می خواستند در ادوارسته44آ ایقاعی که بعد ازین مذکور خواهد شد و در آن ادوار پیشروها ساخته و در میان اهل عمل مشهور شده.

و پیشر و در هر دوری که سازند45 جایزست تا غایتی که اگر شخصی دوری انشاء کند و در آن دور پیشر و سازد، شاید46. اما تقید ازمنهآ ادوار بادراک تشاوی آنها محل بحث است47 زیرا که بعضی از ادوار هست که ادراک تساوی میان ازمنهآ آنها بطبع سلیم مستقیم نمی توان کردن و آن بر دو قسم باشد: یکی از غایت طول زمان و دیگر از غایت قصر زمان. و48 چون در تلحین49 بر نغم انتقال میان مبادی ازمنهآ نغم که آنرا نقرات خوانند ازمنه50 واقع باشد و آن ازمنه یا در غایت قصر باشد یا در غایت طول ms187 یا متوسط. اول فساد لحن باشد و از تمزیج نغم حادث گردد و نغمه را لبشثی51 محسوس باشد یا در

و بباید دانست که وزن ایقاع ادقست57 از وزن شعر زیرا که تعداد حروف و تمیز متحرک و ساکن چندانی صعوبت ندارد که تقدیر58 ازمنه. و بسیاری از مردمان باشند که ایشانرا طبع شعر باشد و ایقاع نباشد اما عکس آن نادرست و نادر در حکم عدمست59. وقدما را در اصول ایقاعی کلام مطولست و شرح آنها درین شرح60، لایق نیست پس ما اصول ایقاع مستعملهآ متداوله را ذکر کنیم. و گوییم که ممکن نیست که تلفظ کنی بسبب ثقیل الا بدو نقره چنانک گویی تن و روشنست که بین النقرتین زمانی باشد و آن زمان سریع باشد یا بطیء و شاید که متوسط باشد بین السرعة والبطوء61. اما سریع میرسد بمرتبهای62 که زمانهای آنها محسوس نمی شود چنانک آن ازمنهآ غیر محسوسه مشابه می شود از ترعید اللسان63 و از سرعت حرکات نقرات بر مثل طبول از ایادی64 مهره و این زمان و امثال آنرا ترعید و تضعیف65 نیز گویند ms188 و آن از اعتدال بر طرفست زیرا که چون در غایت قصر باشد قبل از کمال ارتسام اول، ثانی وارد شود و صورت اول متلاشی و باطل شده باشد. وثانی هم سبب فساد وزنست بسبب طول زمان چه صورت نقرهآ اول بکلی مضمحل شود پس امتزاج حاصل نشود و بطیء را حدی معین نیست بلک آن بحسب اقتضای ارادت66 مباشران باشد پس این دو صنف صالح عیار و میزان نباشد بلک زمان متوسط را میزان توان ساخت.

و فارابی67 رحمه الله گفته است که ازمنه68آ که بین النقرات واقع شوند متساوی باشندیا متفاضل پس اگر متساوی باشند آنرا ایقاع موصل خوانند و اگر متفاضل باشند ایقاع مفصل. واگر بین النقرتین زمانی بود که انقسام آن ممکن نباشد ای لایمکن ان یقع بین کل نقرتین نقرتین منها نقرة بل یکون من اقصاء الازمنة، آنرا سریع قزج

پس زمان اول وزمان خامس اعنی اوه قلیل الاستعمالند لکن ازمنهآ ثلثه اعنی: ب و جود کثیرة الاستعمالند و زمان اطول درین اقسام فاصله خوانند83.

و اگر کسی بهشت سبب خفیف تلفظ کند و دیگری بر پنج84 وتد مجموع ونقره واحده و هر دو معا ابتدا کنند و باعتدال تلفظ کنند زمانین دورین معا تمام شوند.

و چون اعادهآ دور ثانی کنند دخولین آنها معا واقع شوند.

اما ایقاع مفصل آنست که میان نقرات آنها ازمنهآ متفاضله باشد و آن چنان بود که میان نقرات آنها ازمنهآ متفاضله باشد و آن آنست که دو نقره، دو نقره باشد و میان هر دو نقره زمانی باشد. دیگر آنک متوالی شوند چهار چهار نقره و در هر چهار، زمان اطول باشد85 و آنرا مفصل اول خوانند و ثانی را مفصل ثانی و ثالث را مفصل ثالث. پس مفصل اول اگر از اقصای ازمنه باشد اعنی زمان آآنرا سریع مفصل اول خوانند و اگر زمان ب باشد، خفیف مفصل اول خوانند و اگر زمان د باشد آنرا ثقیل مفصل اول خوانند و ما اینجا بعضی از اقسام ایقاع در مشجر86 باز نماییم برین مثال897.

اوتاهورتدسهی بد ر زر چور ک یننه یس سه ف ملم لب پب ن ب ان ناله ن ب تداننتگ عنخح ط تح *ب ms190 هند ثل نعد ر

رلم ار علی پس جبن سمکتن

بهنپش رٹا بنچا هوز نچن تچهی )ا نخن فدا مدار س فه فیه زرکفه نا تی

ک ت نتب م ظاع ب بضع ضن ن لغی نلانی

حککه م لنتین طن عبص ضبن جیللتخن

کگ به تکی ظوه بشسر لنین م نفنتلده تنخن کا عبه عسیمس، به ملتتن

اما متفاضل آن باشد که هر یک از ازمنهآ ثلثه91آ آن متفاضل باشند و آن دو صنف بود: صنف اول متصل و صنف ثانی منفصل. اما متصل آنست که دور زمان اصغر آن متوالی باشد یعنی مابین زمانین اصغرین آن مقدم باشد بر زمان اصغر آن مثاله: تن تنن تننن. اما منفصل بر عکس آن باشد، مثاله: تننن تنن تن. و اصغر زمانین درین صنف زمانی باشد که آن منقسم نشود.

اما منفصل93 ثالث، رباعی و آن متساوی باشد یا متفاضل. و اگر زمان آن آباشد آنرا حیثیت93 رباعیات خوانند یا زمان ب باشد آنرا خفیف رباعیات خوانند، یا زمان جو آنرا خفیف ثقیل رباعیات خوانند. اما غیر متساوی ازمنه باشد که آن بأسرها94 متفاضل باشد و آن مهجور بود. یا دو متساوی باشد و یکی متفاضل یا در آخر بود یا در وسط یا در اول. و هر یکی ازینها ms191 باقسام کثیره منقسم میشوند اما ما اینجا بدین قدر اختصار کردیم95.

فلنورد96 منها طر فا فنقول آنت97 یمکنک آن تلفط باسباب ثقال علیی التتالبی حاقظا لتساوی الإزمنة. وتقرن بکل حرکة، حرکة من الأسباب نقرة نقرة حال التلفظ بها معا کقولک تن تن تن تن ویمکنک ایضأ ان تلفظ بجماعة اسباب خفاف علی التتالی وتقرن بتاء کل سبب منها نقرة دون نونها الساکین کقولک تن ثن تن تن و یمکنک ایضا آن تلفظ بجماعة اوتاد علی التتالی وتقرن بتاء کل وتد منها نقرة دون الآخرین من حرفیهبا98 کقولک تنن تنن. ویمکنک ایضا98 أن تلفظ بجماعة فواصل صغری علی التتالی وتقرن بکل اول حرکة منها نقرة دون الحرکات الآخر منها،10 کقولک تننن تننن، و لیکن تلفظک و نقراتک معتدلا بین السریع والبطی. و أنت تعلم ان ازمنة مابین نقرات101 الاسباب الثقال اقصرمن ازمنة مابین نقرات الاسباب الخفاف وازمنة مابین نقرات الأوتاد أقصر من ازمنة مابین نقرات الفواصل واطول من ازمنة ما بین نقرات الاسباب الخفاف.

فلنقسم الأ زمنة التی بین نقرات الأسباب الثقال زمان آو الخفاف ب وازمنة مابین نقرات الأوتاد جو الفواصل دفزمان ما تلفظ فیه بثمانیة اسباب ثقال مثلا مساو لزمان ما یلفظ102 فیه باربعة103 فواصل. اذ لو فرض اثنان احدهما لافظ بالاسباب والأخر04ا بالفواصل مبتدیین105 معا حافظین لنسبة الأزمنة بالطبع واراد إعادة الدوروقعت نقرتا دوریهما الثانی معا وکذلک106 زمان ما یلفظ فیه بأربعة اوتاد وفاصلة واحدة مساو لزمان ما یلفظ فیه بأربع فواصل آوثمانیة اسباب وإذا أدرج اللافظ بالآسباب التقال نقراته المقرونة بنونات أسبابه صار کل زمانین من ازمنة آمع زمان النقرة المدرجة107 واحدا مساویا لزمان بب وکذلک إذا ادرج اللافظ بالأسباب الخفاف من بین کلی نقرتین نقرتین نقرة8 1 صار کل زمانین من ازمنةب مع زمإن النقرة المدرجة 104 واجدامساوبألزمان د و کذلک اذا آدرج اللافظ بالأوتاد من بین کل نقرتین نقرتین من نقراته صار کل زمانین من ازمنة جمع زمان النقرة110 المدرجة111 واحدأزایدا علی زماند ms192 بمقدار زمانب112.

می گوید113 پس ایراد کنم از آن طرفی. می گوییم که ممکنست تلفظ کنی باسباب ثقال114 بر توالی در حال حفظ تساوی ازمنه و مقارن گردانی بهر حرکتی، حرکتی از اسباب نقره ای115 نقره ای در حال تلفظ بدان چنانک گویی تن تن تن تن. و ممکنست که تلفظ کنی بجماعت اسباب خفاف116 بر توالی و مقارن گردانی بتای117 هر سببی دون نونها السواکن چنانک تن تن تن تن و ممکنست نیز تلفظ کنی بجماعت اوتاد بر توالی و مقارن گردانی بتای هر118 وتدی از آن نقرهای115 غیر از دو نون آخر چنانک تنن تنن و ممکنست که تلفظ کنی بجماعت فواصل صغری119 بر تتالی و مقارن گردانی بهر حرکتی از آن نقره ای115 دون حرکات آخر چنانک تنن تننن. و باید که تلفظ معتدل باشد میان سریع و بطیء و تو میدانی که ازمنهآ نقرات اسباب ثقال اقصرست120 از ازمنهای121 که مابین نقرات اسباب خفافست و ازمنهای121 که مابین نقرات اوتاد است اقصرست از ازمنهای که میان نقرات فواصلست122 و اطولست از ازمنهای که میان اسباب خفافست.

پس باید که نام نهیم ازمنهای را که میان نقرات اسباب ثقالست زمان آو ازمنهای که میان نقرات اسباب خفافست ب و ازمنهآ مابین اوتاد راج و فواصل را د.

پس زمانی که تلفظ کرده شود در آن بهشت سبب ثقیل مثلا مساوی باشد هر زمانی را که تلفظ کرده شود در آن بچهار فاصله123. و اگر فرض کرده شود دو کس یکی لافظ124 باسباب ودیگری بفواصل، ابتدا معأ کنند و نگاه دارند نسبت زمانها را بطبع و

اکنون ازین مقدمات و از آن ازمنهآ مذکوره ارکان ایقاعی معلوم شد که هر زمانی بر زمان دیگر زایدست، اکنون شروع کنیم در ادوار ایقاعی.

إذا عرفت ذلک فاعلم آن إدوار الضروب المشهورة عند آرباب هذه الصناعة من العرب ستة وهی الثقیل الأول والثقیل الثانی وخفیف الثقیل والرمل وخفیف. الرمل والهزج. فاما الثقیل الاول فزمان کل دور من ادواره بازاء ما یلفظ فیه ثمانیة اسباب ثقال فیکون حینئذ عدد نقراته ستة عشر الا انهم یسقطون منها احد عشر نقرة یجعلونها ازمنة مضافة إلی ازمنة آ. فلنبجعل عوضا عن الاسباب الثمانیة وتدین و فاصلتین وسبیا خفیفا ونقرن132 باول کل حرکة منها نقرة نقرة علی هذا الوضع تنن تنن تننن تن بننن ولیکن علامة المتحرکم والساکن الذی لانقرة معه133 متروکا اذترک العلامة علامة فزمان ما بین نقرته الاولی والثانیة134 مساو لزمان ما بین نقرة135 الثانیة و الثالثة اذ کل واحد منهماء13 زمان ج وزمان ما بین نقرة137 الثالثة138 والرابعة مساو لزمان مابین نقرة 127 الخامسة والاولی لمن أعاد الدور و لزمان ما بین النقرة الرابعة و الخامسة هو زمان ب ولیس فی دور لها مساو فقد وجد139 فی هذه الدائرة الأزمنة الثلثة و هی ازمنة ب، ج، د. و الموقع ربما قرن بکل حرکة من حرکات الأوتاد والأسباب و الفواصل ماعدا السواکن ms194 نقرة نقرة فالخمسة الاولی هی اعمدة الحرکات والخمسة السواکن هی أعمدة السکنات والباقی إن شیت قرنت وان شئت ادرجت ومنهم من یقرن بکل دور نقرتین. ویدرج140 الباقی ویسمیة131 ضرب الاصل هی الثالثة»15 و الخامسة من النقرات المذکورة ومنهم من یقرن بثالث حرکات الفاصلة الاولی نقرة و باول الفاصلة الأخیرة نقرة ویجعل الباقی زمانأ و قد مثلنا لذلک دائرة

می گوید: که چون دانستی آنرا بدانک143 ادوار ضروب مشهوره نزد عرب شش است بر آن موجب که در متن مذکور شد.

اما ثقیل اول این دور را عرب، ثقیل اول می گوید و عجم ورشان144. و زمان هر دوری از آن تلفظ بهشت سبب ثقیل توان کردن145 پس نقرات آن شانزده136 باشد اما ارباب صناعت147 عملیه یازده نقره را حذف کند و آنها را زمانهای آسازند و پنج نقره را مقارن ضرب گردانند و ما برای سهولت بعوض آن زمانی مساوی آن اخذ کنیم که در آنجا دو وتد مجموع و دو فاصلهآ صغری و یک سبب خفیف148 بیاوریم کماسبق، و بازاء هر یکی از آن نقرهای باشد و بواقی محذوف149 باشند چنانک دأب ارباب این فن است150. و علامت نقره151آ که مقارن آن باشدم وضع کنیم و علامت بواقی ساکنات152 ترک علامت کردیم چه ترک علامت هم علامتست. پس زمانی که مابین نقرهآ اولی و نقرهآ ثانیه است مساوی زمانی باشد که میان نقرهآ ثانیه و ثالثه باشد چه هر دوزمان جباشند و زمانی که میان نقرهآ ثالثه و رابعه است مساوی زمانی باشد که میان نقرهآ خامسه و نقرهآ اولی باشد، اگر اعادت دور کنند زیرا که هر دوزمان دباشند. و زمانی که میان نقره رابعه وخامسه باشد آن زمان ب بود، پس ما درین دور، ازمنهآ ثلثه153 را یافتیم اعنی زمان ب و زمان جو زمان د.

و گاه باشد که صاحب ایقاع مقارن هر حرکتی از حرکات اسباب و اوتاد و فواصل غیر از سواکن ms195 نقره154آ ایقاع کند اما نقرات خمسهآ اولی را از اعمده حرکات خوانند و خمسهآ سواکن را اعمدهآ سکنات. و حرکات باقیه را اگر خواهند حذف کنند و بعضی از. اهل عمل بیش ازدو نقره نزنند و بواقی را حذف کنند و آنرا ضرب اصل خوانند و آنها نقرهآ ثالثه و خامسه باشد از نقرات خمسه. و بعضی دیگر بحرکت سیم فاصله اولی نقره155 مقارن گردانند و بحرکت اول فاصلهآ اخیره نقرهآ دیگر و بعضی زاحذف کنند و ما برای آن مثالی بیاوریم اعنی این دایره156.

اما ثقیل ثانی164 آنست که زمان هر دوری از آن مساوی زمان دور ثقیل165 اول باشد اما صاحب ایقاع از نقرات شانزده آن زمان ده نقره را حذف کند و شش بیاورد و آن حرکت اولست و رابع و سابع و تاسع و ثانی عشر و خامس عشر کمامر. اول دووتد بیاورد پس سبب خفیفی166 و این را مکررگرداند. پس زمانی که ما بین نقرهآ اولی وثانیه وزمان مابین ثانیه و ثالثه متساوی اند چه زمان هر ms196 دوجاند و همچنین زمان مابین ثالثه و رابعه و زمان ما بین سادسه و اولی در اعادهآ دور متساوی اند و چون هر دوزمان ب اندپس درین دور چهار زمان جودو زمان ب موجودند و نقرات ششگانه اعمدهآ حرکاتاند و سکنات ششگانه اعمدهآ سکون و بواقی حرکات را اگر خواهند ایقاع کنند و اگر خواهند حذف کنند و زمان د درین دور محذوفست. و بعضی از اهل عمل مقارن167 حرکت تاء ازوتد اول و مقارن حرکت ثانیه ازوتد ثانی168 دونقره ایقاع کنند و آن ضرب اصل دورست و اهل عمل ثقیل ثانی را خفیف خوانند و [مصنفان]169 عملیات درین دور تصانیف بسیار ساختهاند خصوصا نوابت مرتبه170 و بسایط مفرده171 اما اعمال172 درین دور نباشد و صورت دایرهآ ثقیل ثانی اینست173:

وآما خفیف الثقیل فزمان دوره ایضأ مساو لزمان دور الثقیل الاول إلا ان الموقع122 بدرج منها آربعة وهی: الثانیة والسادسة والعاشرة والرابعة عشر ویأتی بالبواقی علی اهذا المثال: تن تن تن تن تن تن تن تن وضرب الاصل منها النقرة الأولبی من السبب الأول والاولی من السبب السابع. فقد وجد فی هذه الدأرة آربعة ازمنة علی نسبة ب و ثمانیة من ازمنة آو فقد فیه زمانا ج175 دفمنهم من یقول انه لما کان زمان دمخصوصا بالأول سمی الثقیل الأول ولما کان زمان جفی الثانی دون الثالث سمی الثقیل الثانی وسی الثالث بخفیف176 الثقیل لفقدان دجفیه177 ومنهم من یقول لابل دور الثقیل الثانی ثمانیة وهی: تنن تنن تن وخفیف الثقیل اربعة وهی تن تن فعند القائل بهذاکل دورین من الثانی یقوم مقام دور من الأول و کل دورین من الثالث یقوم مقام دور من الثانی فلذلک سمی الأول بالثقیل الأول والثانی بالثقیل إلثانی والثالت بخفیف الثقیل ومنهم یخص178 الثانی بإسم خفیف الثقیل والثالث باسم الثقیل الثانی لإن الاصوات والطریق179 المصنفة فی الثقیل الثانی اذا180 غنی بها و اوقع واحد ایقاعها والآخر إیقاع خفیف(181 الثقیل فإنه یسرع فی تتالی النقرات ms197 آکثر من العادة لیلحق الموقع إبقاعها وان اوقع علی عادته یحتاج آن ینتقل18 الموقع ایقاع الثقیل الثانی اکثر من المعتاد فان183 اسرع فی ایقاعه خلافا لعادته فربما وقع لبوقع84 خفیف الثقیل عجز عن لحوق الضرب لشدة سرعته وهذه دایرتها ومنهم من یسمیه المخمس.

واما خفیف ثقیل آنست که زمان یکدور آن مساوی زمان دور ثقیل اول باشد الا آنک کند با قی را همده بیاورد فمد آنها دو ازده نقره با شند بر ن مثال تن تن تن تن تن تن تن تن186 و سبب خفیف بیاورد پس سبب ثقیل187 و برین ترتیب تا هشت سبب تمام شودو چهار سبب خفیف و چهار سبب ثقیل. و ضرب اصل در آن دو نقره باشد یکی نقرهآ اولی از سبب ثانی و دیگر نقرهآ اولی از سبب سابع و درین دور چهار زمان ب موجود بود و هشت زمان آبر تقدیر اعادت دور و زمان جوزمان ددرین دور مفقودست188. و بعضی در سبب تسمیهآ این دوایر می گویند که چون زمان د که اطول ازمنهآ ثلثه181 است مخصوصست بدور اول اورا190 ثقیل اول نام کردند و چون زمان جکه در طول اقلست اززمان دموجودست191 در ثانی نه ثالث، آنرا ثقیل ثانی نامیدند. و چون زمان دوزمان جدر ثالث مفقودند192 آنرا خفیف ثقیل نام نهادند193. و بعضی این دوررا بنوعی دیگر

واما ثقیل الرمل فزمان دوره اثنی عشر203 سببا فیکون نقراتها اربعة وعشرین204 فهی مثل ونصف زمان الثقیل الأول إلا آن الموقع یجعل زمانی مابین نقرته الأولی و الثانیة والثالثة مساء لزمان دوالبواقی ازمنةب وربما جعل زمان مابین الدورین ایضا و علی هذا المثال: تننن تننن تن تن تن تن تن تن تننن وسایر العجم205 یسمون هذا الضرب الاصل وآکثر مصنفاتهم فی هذا الضرب وضرب اصله النقرة الأولی من الفاصلة الأولی والأولی من السبب السادس. و اما ثقیل رمل آن باشد که زمان هر دوری از آن دوازده سبب206 بود پس نقرات بیست و چهار207 باشد. وزمان او208 مثل و نصف زمان ثقیل اول باشد الا آنک صاحب ایقاع مابین نقره اولی ونقره ثانیه. وثالته هر دورا مساوی زمان دسازد، بواقی را زمان

و اهل عجم این را ضرب اصل خوانند و اکثر مصنفات ایشان درین ضرب باشد و ضرب اصل درین دایره دو نقرهآ اولی باشد از فاصلهآ اول210 و سبب سادس.

و اما البرمل فزمان دوره اثنی عشر2111 نقرة فهی ستة ms199 اسباب یقرن باول تاء کل سبب نقرة و منهم من یدرج تاء212 السبب السادس من الأسباب جاعلاا213آ زمان مابین الدورین زمان دلئلا یتساوی الأزمنة فیحصل الدور مثاله: تن تن تن تن تن تن. اما ضرب الأصل من هذه النقرات الخمس216 هی الأولی215 والخامسة فاذا إوقع هذین 216 النقرتین فقط فی دور21 مضاعف الرمل یسمی المرسل ومنهم یقول آن الرمل ایضا زمان دورها مثل زمان دور الاول والأولی لیست برمل بل هی مخصوصة بضرب الاصل. واما خفیف الرمل فهی من عشرة وهی تن تنن تن تنن وهذه دایرتاهماو ضرب الإصلها الأولی والرابعة18

او شکلها از نسخهآ ملی است. نسخههای دیگر ناقص و مبهم دارند و نسخهآ ادوار مثل ملی است. در نسخهآ جامع الالحان به خط مراغی نیز سه شکل برای دایرهآ ثقیل رمل و دور رمل و دور خفیف رمل با قید افاعیل عروضی آنها قابل ملاحظه است (صفحهآ 220 و221) واما الهزج فزمان دوره مساو لزمان خفیف الرمل وهی: تتنن تنن تنن تن وضرب الاصل نقرة الأولی ونون الوتد الثانی ومنهم من یقول إن الهزج کل دورین منها بازاء دور من الرمل علی هذا الوصع تنن تن وضرب اصلها الأولی والخامسة229 وهذه دایرتها220 علی الوجهین المذکورین.

وقدما دایره هزج را ده نقره اعتبار گردهاند اما ارباب عمل شش نقره استعمال کنند بدین نوع: تتنن تن واین بطبایع اقربست از ماسبق221. واهل آذربیجان227 خصوصا

و31) للعجم ضرب یسمونه الفاختی وقلیلا ما یصنف فی هذا الضرب وزمان دوره عشرون نقرة علی هذا المثال: تننن تن تننن تننن تن تننن ثم لایزیدون نقراتها علی هذا وهذه دایرتها فهذه دوایر الأیقاعات المشهورة.

می گوید مرعجم را ضربیست که آنرا فاختی232 نام کردهاند و در آن اهل عمل تصانیف کم سازند و اگرچه در سایر بحور ابیات ممکنست ساختن اما در بحر متقارب233 مناسب ترست برای آنک آن بحر را با این دور مناسبتی234 تمامست بحسب وزن چه تقطیع این دور با بحر متقارب یکی است و آن بحر و این دور بر وزن فعولن فعولن فعولن فعولن است و تقطیع دور فاختی به تنن تن.

اما اهل عمل دور فاختی را بچهار وزن در عمل آورند: یکی فاختی اصغر آنک مذکورشد به پنج235 نقره ودوم فاختی صغیر و آن ده نقره باشد وعشری226 بود برین

الفرلابلفاخلی * شکل فاختی از نسخهآ ملی است که با نسخهآ ادوار و مطهری مطابقت داردولی نور شکل ms201 قاختی را ندارد.. اکثر بهشتاد نیز241 ممکنست در عمل آوردن اما آن از اطباع بعید باشد وزمان دور آن در مخیله مرتسم نشود. و ازین فاختهای242 مذکوره فاختی اصغر بطباع اقرب بود و آنرا اهل عمل از وزن صوت مرغی اخذ کردهاند که آن مرغ را فاخته243 گویند زیراکه صوت فاخته اینست: کو کو کو. اما کو ثانی را اندک مد مایی244 دهند و ثالث را مشدد کنند برین مثال: کو کو - کو و زمان مد آن چندانک زمان یک نقره باشد گوییا که چهار نقره بوده است، سیم را درج کردهاند و ما برای مثال آنها دوایر وضع کنیم بدین245 صورت236:

اما اهل عمل چهار دور دیگر وضع کردهاند و در آنها تصانیف ساختهاند و آن دوایر اربعه اینست: 1 ترکی اصل. 2 مخمس. 3 چهارضرب. 4 رمل طویل.

اما ترکی اصل: وزمان دور آن بیست نقره است247 برین مثال تن تننن تننن تننن تننن تن، اول و آخر سبب خفیف ودروسط سببین چهار فاصله وفرع آن دوری باشد که زمان آن ده نقره بود برین مثال248: تننن تننن تن «و فرع فرع ترکی اصل پنج نقره باشد برین مثال249: تنن تن»250 و صور دور آنها برین موجب است251.

اما چهار ضرب و آنرا بعد از دور و زمان مولانا صفی الدین عبدالمؤمن رحمه الله شخصی محمد شاه ربانی252 نام آنرا وضع کرد و زمان دور آن مساوی دور ثقیل رملست اعنی بیست و چهار نقره لکن ما زمان دور آنرا به253 تضعیف تضعیف254 به نود و شش نقره در عمل آوردیم و به تنصیف به شش نقره255 و برای صورت دوایر آنها مثالی وضع کردیم برین موجب256: اما زمان دور چهار ضرب 96 نقره 24 فاصله است و زمان دور چهار ضرب 48 نقره 12 فاصله و زمان دور چهار ضرب 24 نقره 6 فاصله و زمان دور دوازده نقره 3 فاصله و زمان دور چهار ms202 ضرب6 نقره یک فاصله ویک سبب خفیف. اما زمان 25796 نقره و6 نقره از اعتدال برطرفست. اما چهار ضرب 25824 نقره و 48 نقره259 باعتدال اند و بطبایع260 اقرب از آنها و آن ازمنهآ خامسهآ مذکوره را با ازمنهآ ثلثه اعنی سبب و وتد و فاصله تقطیع می توان کردن اما بفواصل مثال نمودیم برای سهولت.

271 104- نور: فالآخر 105- نسخهآ ادوار: مبتدیین 106- ملی: و کذا 107- تور: المدروجه (نسخه بدل) 108- نسخهآ ادوار: نقرة نقرة 109 - نور: المدروجة (ایضا) 110- نسخهآ ادوار (النقرة) را ندارد 111- نور و ادوار: المدروجة (مانند قبل) 112- در اینجا در نسخهآ نورعثمانی مقدار زیادی از متن عربی ادوار یعنی تا «وقد مثلنا لذلک دایرة» نقل شده است و در عوض، ترجمه و شرح قسمت زیادی از ادوار را ندارد و در حاشیه اندکی از آن را با خط ریز نوشته و اضافه کردهاند. 113- فاعل ارموی است یا به قول مراغی صاحب ادوار 114- سببهای ثقیل: تن ها 115- در اصل: نقرهآ (رسم الخط چنان که مکرر اشاره شده است) 116- سببهای خفیف: تنها 117- یعنی ت در هر تن 118- وتدها (که در عروض هم متداول بوده است) 119- فاصلههای صغری: تننن ها 120_ زیر ادر سبهای ثقیل تن زودتر تلفظ می شود از سییهای خفیف تن ویا ضرب (ریتم) کوتاهتری دارند. 121- ایضا: ازمنهآ (با رسم الخط نسخهها) 122- به دلیل این که وتد تنن و تان است ولی فاصله ms206 تتنن و تنتنن و طبعا زمانش کمتر (مقاصدالالحان، چاپ دوم، ص 89 و90) ولی در مقام مقایسه زمانش از سبب خفیف (تن) بیشتر خواهد بود (ایضا، ص 89) 123- زیرا 8 تن مساوی با 4 تننن می شود 124- ملی: لاقط (بردارنده یا چیننده)، ولی به مناسبت تکرار تلفظ تصور می رود لافظ به معنی گوینده یا ادا کنندهآ لفظ مناسب تر باشد رک. فرهنگ معین 125- با هم و مکرر آمده است 126-4 تنن و1 تنین می شود16=184 *483 و آن برابر است با4 فاصله تنن 16-484 یا8 سبب (تن) 822 -16 127- یعنی بگنجاند (معین) 128- منظور نونهای تن هاست. 129- درج شده، گنجانده شده. 130- آیعنی تن و ب تن پس از لحاظ کشش صوتی آح2 ب 131- ایضا جیعنی تنن یا تان و وتد 132- کذا نور- در مطهری حرف اول بدون نقطه است - ملی ونسخهآ ادوان: یقرن

146-8 سبب ثقیل یا 8 تن (=2) در مجموع 16 می شود (جامع الالحان ص 216) 147- نور: صناعة (رسم الخط ومانند موارد دیگر) 148- یعنی 2 تنن و2 تتنن و1 تن که رویهم همان 16 می شوذ 16- 32(274)4(283). 149- نور: محذوفه (که با سیک مراغی مناسب تر به نظر میرسد) 150- مطهری: فنست (رسم الخط) 151- یا: نقره ای 152- ملی: بواقی ساکنات ترک کنیم 153- یا: ثالثه (با رسم الخط بعضی از نسخ) 154- نقرهای 155- نقره ای

156- شکل از نسخهآ ملی است با مقابلهآ سایر نسخ و در نسخهآ جامع الالحان به خط مؤلف نیز هست رک. صفحهآ 217 157- نسخهآ ادوار: فان زمان 158- نور: منها 159- ایضا: نقراتها (ولی شرح ms207 مربوط به ثقیل ثانی در حاشیه اضافه شده است) 160- ملی) السادسة 161- ایضا: نقرة 162- نسخهآ ادوار: الرابعة 163- ملی: دائرة 164- نور: وثقیل ثانی آنست که

19- استعمال او برای غیر ذی روح یا ذوی العقول در قدیم متداول بوده است رک. تعلیقات 191- نور: زمان جدر طول اقل است (کذا در ینجا منفصل) از زمان دمخصوص است (ایضا) بدورثانی آنرا ثقیل ثانی نامیدند 192- ایضا نور: مفقود است 193- همان نسخه: نام نهادهاند 194- زیرا جمع حروف تنن تنن تن 8 و مجموع حروف تن تن 4 می شود و 8 دو برابر 4 است

275 221- در ملی اسبق نیز می توان خواند 222- ملی: آذربایجان 223- تبریزیها 224- نور: و سماع و دست افشان ایشان 225- دست افشان یعنی رقص (معین) ولی به مناسبت آمدن با سماع ممکن است اشاره به آداب صوفیانه باشد. 226- شکل دو هزج از نسخهآ ملی است با مقابلهآ نسخ دیگر و احیانا تکمیل یا اصلاح. تعدادم در هر دایره باید با شماره ضرب یا حرکت آن تطبیق کند زیرام به قول مراغی علامت ضرب بوده است (جامع الالحان، ص 223) و در نسخهآ ادوار نیز در دودایره به ترتیب8 و4 م وجود دارد. در اینجا مانند مورد قبلی میتوان از اشکال جامع الالحان برای افاعیل عروضی دودایره استفاده کرد ولی مراغی دو هزج را در آن کتاب هزج صغیر و هزج کبیر نامیده است (ص 221) 227- نور مغشوش است و خط خوردگی زیاد دارد ولی عبارات آن تا حدی شبیه نسخ دیگر است. 228- ملی: ثقیل رمل است! 229- منظور این است که باید حمل بر غلط نسخه و کتابت کرد زیرا مثال اولی شامل 12 نقره می شود ومثال دوم همان طور که مراغی متذکر شده است 11 نقره دارد و خفیف رمل مشتمل بر 10 نقره است و باید توجه داشت که شماره نقرهها با تعداد حروف برابر می شود. 230- در اینجا نیز باید تعبیر به غلط نسخه کرد زیرا درمتن عربی ادوار دیدیم که در نسخهآ نور عثمانی خامسه بود نه رابعه 231- نور: قوله و للعجم (یعنی مثل موارد دیگر با اشاره به قول ارموی) 232- منسوب به فاخته (کو کو) و بنابراین از آهنگهای قدیمی ایرانی است. 233- یکی از بحرهای عروضی که بنای آن بر خماسی مجرد و شامل چهار ms210 بار فعولن است (معین) 234- کذا نور و دو نسخهآ دیگر: مناسبت - مطهری: مناسبة (رسم الخط] 235- کذا در همه نسخ منفصل 236- نور در حاشیه: و آن عشری بود 237- تن سبب خفیف و7 نقره آست و2 تنن دو فاصلهآ صغری 8 نقره جمعا 10 238 - یا فاختی کبیر (جامع الالحان، ص 222) اما وجه تسمیهآ آن به مضاعف این است که 2 تن 4 نقره و4 تننن 16 نقره و رویهم 20 نقره می شود که مضاعف یعنی دو برابر فاختهآ صغیر 10 نقرهای است 239- ضعف ضعف 4=282 و برابر با 4x10=40 نقره. 240- نور: وآن چنان باشد 241- نور: نقره نیز 342- کذا مطهری ونور- ملی: فاختی های، اما برحسب ظاهر باید جمع فاخته باشد با حذف های سکت در حالت جمع 243- نور: فاختی 244- کذا مطهری و نور - ملی: مد

إعلما ان کل عد من الشدود فان لها تاترأفی النفس مذا الا آنةامفتقة فینهاما یوثر قوة وشجاعة وبسطا وهی ثلثة: عشاق و نوی و ابو سلیک و لذلک فانها تلایم طباع الترک والحبشة والزنجو سیکان الجبال. و اما راست ونوروزوعراق و اصفهان فانها تبسط فی النفس بسطا لطیفا لذیذا. و اما بزرک ورآهوی3 وزیر افکند وزنکوله وجسینی وحجازی فانها توثر نوع حزن وفتور فینبغی آن یقرن لکل شدمن الشدود شعرأیناسب ذلک فأن الناشد مثلا فی شد زیر افکند آبیاتا ملین4 بحال الفرحان کقول إلقائل مثلا:

وقع الرضا و تیسر الوصل بعد القلی و یجمع الشمل یکون غیر لایق بالشد واذا قد علم ذلکف فلنبین طر فأ من العمل ولیکن طرایق واصواتا سهلة التناول

بدانک هر شدی را از شدود مذکوره در نفوس تأثیری بود ملذ اما مختلف باشند. بعضی را تأثیر قوه و شجاعت و بسط باشد و آنها سه شدند: عشاق و نوی و ابوسلیک و اینها ملایم طبع اتراک وحبشه وزنگ و سکان جبال6 باشد. اما راست7 و نوروزو عراق و اصفهان را تأثیر بسطی8 باشد. و اما بزرگ و رآهوی9 و زیر افکند و زنگوله و حسینی را تأثیر نوعی باشد از حزن و سستی. پس باید که مقارن هر پردهای شعری10 تلحین11 کنند که معنی آن مناسب آن پرده باشد12 و اگر در پردهآ زیرافکند شعری تلحین کنند که مناسب فرحان13 باشد همچو بیتی که ms212 مذکور شد14، لایق آن پرده نباشد آن تأثیر ظاهر نگردد و هم برین قیاس، و چون این معلوم شد طرفی از طریقهآ عمل بیاوریم در اصوات15 و طریقههایی16 که آسان باشد.

می گوسم که برده ها17 را در نفوس اثری هست، آوازات18 وشعبات19 را نیز که با

اما در عشاق و نوی و بو سلیک31 که تلحین کند ابیات مناسب اینست. اما ارباب عمل کسانی که ایشانرا در عملیات این فن خبرت31 تمام و مهارت مالا کلام20 به آواز41 و مخرج خوش باشد در هر پرده که تلحین کنند، خوش و مؤثر باشد مثلا عشاق و نوی و بوسلیک42 که تأثیر آنها در نفوس جزوی نیست ممکن است43 بنوعی در آنها تلحین کردن که محزون باشد و مورث44 رقت گردد. اما آنچه در پردها مذکور شد قابلیت تأثیر در آنها زودتر و بیشتر باشد45.

وا آنت یمکنک آن تقرن2 بکل حرکة حرکة من جرکات الاسباب والأوتاد والفواصل نقرة نقرة بالمضراب علی الوتر ولیکن الضربب مستدیرا بحیت یکون 2 تاء کل سبب نقرتها علی الوتر متوجهة الیی جهة السیفل ونونها إلی جهة الفوق فلنضع الان بازاء کل نغمة عدد نقراتها بآلخط الهندی4

طریقه فی نوروز فی ضرب الرمل 6 4 2 الصوت6 علی صبکم یا حاکمین ترفقوا و من وصلکمر یوما علیه تصدقوا ولا تتلفوه بالصدود فانه یحاذر آن یشکوا الیکم فتشفقوا7 علی صبکم یا حاکمین ترف قوا

یهیب ی یب ی ح8

12266618 ومن وصل کم یوما علیه تص د قوا یه یب ی یب یح

122666 ولا تتلفوه

لا تتلفوهبالصدود فان هو یه یب ی یب ی ح 12 2 666

اما طریقهآ چند که طوطئه آن کرده آنرا اهل عمل پیشرو13 نیز خوانند و صوت چند بیاوریم و نغمات آنها را وضع کنیم و در زیر هر نغمه از ارقام هندی ثبت کنیم تا مباشران عمل بدان صوت که مرسوم شده است درعمل آورند و استخراج آنها وقتی توان کردن که طریق اصوات را یاد دارند14 و الا بمجرد خواندن کتاب15، عمل مشکل توان کردن وچون بر آنها ماهر و مستحضر باشند و بر آن اصطلاحات وقوف یابند از اذهان خود مثل آن ترکیب توانند کردن16.

17 وآنت یمکتک آن تضرب لهذا الصوت بعینة فی حجازی بأن تأخذ عوضا عن نغمة یب ونغمة یجوالباقی علی حانها18 والالفاظ والنقرات کماهی. ویمکنک19 آن تضربه بعینه فی راست بأن تاخد عوضا عن نغمة یبی، یجیا. و یمکنک20 ایضا آن تضرب بعینه فی زیرافکند بأن تاخذ عوضا عن نغمة یه یج والباقی علی حالها18. علی الجهر لا و ألله ما انا صابر و غیری علی فقد23 الأ حبة قادر مت هواکم خیفة من عواذ لی ولی و لکم عنداللقاء سرائر

و آن نه دورست. ثقیل اول مطلق اول اصابع سته است و آن نه دورست: چهاردور اول هر دوری شانزده نقره است اما دور خامس دوازده نقره است و دورسادس پانزد، نقره. اما دور سابع هم شانزده نقره و دور ثامن سیزده نقره و دور تاسع دوازده30 نقره، اکنون ما اینجا بیان نقرات و نغمات ادوار تسعه کنیم.

دور اول تقیل اول مطلق و آن شانزده نقره است و جمع نغمات رکب را که اول مرتبه جمع است اعنی سه نغمه تکرار می کند31 و نغمات رکب اینست: یب.ی. ح32. و این نغمات ثلث33 مستلزم ms217 دو بعد ج34 باشد و اهل عمل چهارگاه35 محط36 بر دوگاه را رکب خوانند و بعدط37 از طرف اثقل بر آن افزایند و آنرا چهارگاه ذی الاربع28 خوانند و نغمات آن این باشد:ه.ح.. یبو آن در طبقهآ رابعه بود39 و نغمات اصل دور همین چهار نغمه است و مبدا نغمات این دوره ومنتهای دور نغمدآچ فحینذ؟ بعد از سر وتکرار بودی چون محط بر نغمهآ ح کردم رکب شد و نغمهآه در آخر دور محذوف می باشد. و سیر نغمات دور برین ترتیب است: اول از ه انتقال ها بطه است تا یب باز عود کند انتقال

**ت الا ول هتح ده ینرته رح ت بم خ سر

ی ل الشا نی به تین ا ا ته ت ع م حرف

هه حتچن ی چ تثا لشه م بح حه س تروچ رگ

تیهه4 برته ی تد الدا لع ج مسخ سجچ تع قم

روهء ساء رباء عه جنسده عری حیکه بخ مسب بآ احر نفرمق هعة السادس ل3 16 424 السا جع ثه 23م33گ النمسامن [ح[ا4 چ23 التهع 3س صاعده ازیب تاح باز بانتقال هابطه ازی به یب رود و باز عود کند بانتقال صاعده ازیب تاح42 پس ما اینجا ابعاد هابطهآ نغمات بسیاهی مرسوم گردانیم و ابعاد نغمات صاعده را بسرخی43 برین مثال:

اما دور ثانی بنغمات حجازی انتقال می کند اما محط بر طرف احد بعد جباشد و درین دور نیز شانزده نقره بر ده نقره منقسم است چنانک در صورت دایره مرقوم است و نغمات اصل این دایره این چهار نغمهاند: جه. ح ms218 ی بواقی تکرار همین نغماتست. نغمات هابطه این جه. ح. ی، پس صاعده ازی تاه. هابطهآ ثانیه ازح تای و صاعدهآ ثانیه ازح بهه. و ترکیب نغمات دور ازین جموع باشد: اول دوگاه جثانی، سهگاه ه ثالث عراق ح رابع حجازی ی. پس عود کنند بتکرار عراق و سه گاه و در عودثانی عراق ح و حجازی ی. و در عود ثالث عراق ح و سهگاه ه. و از این ده نغمه دور ثانی نه بعد48 حاصل [می شود] بعضی از نغمات صاعده حاصل و بعضی از نغمات هابطه، پس علامات هوابط 49 بسیاهی و علامات صواعد50 بسرخی جط ججط ط ججدج51.

و اما دور ثالث و این دایره هم شانزده نقره است منقسم درده نغمه: تغمهآ اول آن ح دوگاه و آن طرف احد طنینی باشد پس هطرف اثقل طنینی و آن راست باشد. و ازنغمهآ ه منتقل به نغمهآ ی وی سه گاه است بالای ح اکنون ازه بهی بعد کل وربع کلست و از ی منتقل به یب چهارگاه بالای دح و ازیب به ی پس ح پس یب پسی پس ح. اما طنینی که هح است آن طنینی صاعده52 باشد و بعد ثانی اعنی هی کل و ربع صاعده است و بعد ثالث اعنی ی یب بعد جهابطه است و ازیب به ی هم بعدجاستاما صاعده52 واز ای به ح کذلک و بازح ی یب دو بعد جاند بر توالی صاعده، بعد ه ی ح هم بعد ج صاعده52 اول ح ه طنینی بالای طنینی چهارگاه رکب ی یب ی ح و بهمین نغمات تکر اررکب است و دو بار رکب را بالای مکر رمی کنند پس بسبب تکر ارده نغمه می شود و تقسیم نقرات شانزده گانه و بر نغمات عشره برین موجبست: هح ی یب ی ح ی یب ای ح، شانزده ضرب نقرات اینست.

اما دور رابع و این دور نیز53 همان شانزده ms219 نقره است منقسم برده نغمه: اول حجازی نغمهآ ج54، ثانی آن نغمهآ ه و ثالث نغمهآ ح و رابع نغمهآ ی و ازی باز بنغمهآ ح انتقال صاعده کنند55 و ازح به ههم انتقال صاعده56 و از ه باز انتقال هابطه به ه. جمع نغمات اول اعنی چنین: ج. ه.. ح57. ی جنس58 حجازیست و نغمات: ی. ح.. ه جمع نغمات سه گاه زاولست59 و نغمات ه.ح.ی. ح. ه هم سهگاه زاولست و نغمات

اما دور خامس و زمان این دور دوازده نقره است و اول بنغمات عراق انتقال هابطه کند61. و بعد از آن محط رکب اول عراق را می سازد و دو نغمهآ اول عراق را62 که آن ج است دو بار تکرار می کند و ابعاد و نغمات آن اینست: انتقال هابطه جججط، انتقال صاعده در63 بالای عراق و یبعد کل وربع کل و ازح به یج رود و از آنجا بدو بعد ج بانتقال صاعده برکب محط بر نغمهآ ح باشد.

دور سادس و آن هشت نغمه است و زمان دور آن پانزده نقره و نغمات اینست: ایه ج ای ای یب یه و نغمات این همچون بعضی ادوار دیگر علی الترتیب نیست بلک64 متباعدند. بعد اول بین النغمتین ایه و آن ضعف ذی الار بعست65 بعد از آن نغمهآ جوآن یک بعد ذی الاربع و یک بعد کل و ربع ms220 است که طرفین آن یه جباشد پس نغمهآ ی و آن بعد ذی الاربع است که طرفین آن جی باشد پس نغمهآ و آن بعد ذی الخمس باشد کم66 بقیه وطرفین آن ای باشد پس یب و آن بعد مجنب است پس یه و آن بعد طنینی باشد. پس ترتیب و ابعاد نغمات این دایره این بود که مبین شد و آن برین گونه است: اول ضعف ذی الاربع، ثانی ذی الاربع67 وربع از ضعف ذی الاربع به یک بعد ج ثالث ذی الاربع، رابع ذی الخمس کم بقیه، خامس بعد ج، سادس بعد ط.

دور سابع این دورهم شانزده نقره است و هشت نغمه68 اول نغماتش ه پس یه و آن بعد ذی الخمس است بانتقال ها بطه پس از نغمهآ یه بانتقال صاعده به یب و از آن نغمه هم بانتقال صاعده به ی پس بانتقال صاعده به او آن ذی الخمس باشد کم بقیه69 پس یب و آن ذی الخمس و بقیه باشد، پسی و بانتقال صاعده ح. و نغمات این دور همچون دور سادس مترتب70 نیست بلک71 متباعدست. ابعاد آن برین گونه باشد: مثل و نصف72، ه یه، ومثل وثمن73 یه یب، ومثل وتسع74 یب ی وذی الخمس کم بقیه وذی الخمس وبقیه باشد ایب ، پس مثل و تسع یب ی پس مثل و تسع75 ی ح.

دور ثامن و این دور چهارده نقره است ونه نغمهآ اول بانتقال هابطه اجو باز بهمین انتقال اج پس ههم بانتقال هابطه، پس جهم بانتقال هابطه، پس یجهم بانتقال

اما دور تاسع دوازده نقره است و هفت نغمه و اول ابعاد و نغمات آن بانتقال هابطه ایه و آن ضعف ذی الاربعست پس یب80 بانتقال صاعده، پس ی بانتقال صاعده پس هم بانتقال صاعده یب و بازی بانتقال ها بطه پس ح کذلک. و ترتیب ابعاد آن برین گونه واقع شده است: اول ایه و آن ضعف ذی الاربع بود بر نسبت کل و سبعة اتساع81، پس یب بانتقال صاعده پس ی هم بانتقال صاعده، پس یب هم بانتقال صاعده پس ی بانتقال صاعده پس ح بانتقال صاعده.

و ابعاد و نغمات این دور برین ترتیب واقع شده است: اول بعد کل و سبعة اتساع ایه پس مثل82 و ثمن یه یب، پس مثل و تسع، پس مثل و تسع یب ی، باز مثل وتسع ی یب و هم مثل و تسع ی.

و ازین ادوار تسعه، چهار دور اول را زمان هر دوری شانزده نقره است وده نغمه. اما دور خامس دوازده نقره است و نه نغمه و دور سادس پانزده نقره وهشت نغمه. ودورسابع هم شانزده نقره و هشت نغمه است و دور ثامن چهارده نقره است و نه نغمه و دور تاسع دوازده نقره است و هفت نغمه.

و قدما این ابعاد و نقرات تسعه را بجماعات و نغمات83 منسوب هر دوری را بجمعی نقرات و جمعی نغمات و تحقیق آنها از اصابع سته می توان کرد84 و درین باب سخن بسیارست اما درین شرح بدین قدر اکتفا کردیم. آری آری: عمریست مرا کوته و این قصه درازست.

وچون طالبان و مباشران85 این کتاب را نیکو فهم کنند از سر تحقیق و ازروی ذوق هر آنچ از تصانیف که در عملیات ساخته باشند مجموع را بدین طریق چنانک از فصل مباشرت در عمل معلوم شد تواند نبشتن86 و اگر نبشته87 باشند تواند استخراج کردن و در عمل ms222 ادا کردن بطریق صحیح، هم بتصویت حلقی و هم بآلات. و درین فن خبرت و مهارت بمرتبهای باید که هر نوع تصانیف که از و طلبند ممتحن88 آن امتحان تواند شد مشروط بهر چه از صنایع که طالبان طلبیده باشند تصنیف کند و بدان طریق که در مباشرت عمل مذکور شد بنویسد چنانک ماهر خبیر دیگر تواند خواندن و در عمل

ولنکتف بهذا القدیر فی هذا الفن ونختم الکتاب

والحمدلله وحده وصلواته علی سیدنا محمد وآله الطاهرین89 1- نور: قوله وانت (کما فی السابق) 2- نسخهآ ادوار: نقرن 3- منظور از تاء و نون حروف سبب (تن) است 4- نور: هندی (منظور اعداه معیولی است که جون قدما منشأ آن راهند می دانستهاندارقام اهل هندیا اعداد هندی می گفتهاند) 5- نور: یب ی (که صحیح نیست) 6- نور ندارد 7- ایضا نور: و یشفقوا (ولی در شرح ادوار کاشی نسخهآ کتابخانهآ مجلس شورای اسلامی نیز تشفقوا است) 8مطتری بجایح یح اولی تکرار آن در تقطیع مصراعهای دیگر نشان میدمد که یح صحیح نیست) 9- نور: فتش ف قوا 10- مطهری: نقرهآ (شاید: نقرهای) 11- ضد علو (لاروس عربی): پایین 12- منظوراین است که درزدن مضراب باید توجه داشت به ازاء یا در مقابل ت در هر تن مضراب را به زیر وتر یا سیزودر عوض ن آن روبه بالا و این تقر مأراست مضراب وچمن مضراب رادد تار تداعی می کندرک. تعلیقات. 13- نور: پیشر و و پیش رو 14- نور دارد [و در مورد پیشرو و طریقه و صوت که حکم اصطلاحی را دارند قبلا توضیح داده شد) 15- نور: کتاب آن عمل 16- کذا مطهری - نور: توانند کرد - ملی: توان کردن 17- نور: قوله وان (مانند موارد گذشته) 18- مطهری و ملی: حاله 19- نسخهآ ادوار: ویمکنک ان تضر به بعینه فی راست بان تأخذیجیا عوضا ms223 عن یب ی 20- ایضا: ویمکن ایضا ان تضربه بعینه 21- نور: طریقه فی الرمل کواشت 22- بهمان معنی اصطلاحی سابق الذکر 22- نور: بعد الاحبة (ولی بعد در تقطیع شعر مثل سایر نسخ = فقد) - نسخهآ ادوار: علی فقد هجر الاحبة (که چون در تقطیع شعر در همین نسخه فقد آمده است معلوم می شود که کاتب هجر را به عنوان نسخه بدل آورده

61- فاعل دور خامس است. 62- نور: دو تغمهآ او اول عراق را (اوراجع است به دور خاس) 63- ملی: از 64- ملی: بل که 65- نسخهآ مطهری و ملی در اینجا افتادگی دارد. 66- یعنی کمتر یا از ذی الخمس یک بقیه کمتر. 67- نور: و کل و ربع (یا خط خوردگی) 68- نور: واول 69- از ذی الخمس یک بقیه کمتر (مانند قبل). 70- ملی: مرتب 71- نور: بل که (رسم الخط)ا 72- ایا 73_1 یا 74- ایا 75- ایضأ نور: پس هم (ولی کلمهآ هم را بعد اضافه کردهاند) 76- در نسخهآ نورعثمانی هابطه را خطزده و نوشتهاند صاعده ولی صحیح نیست زیرا ازح به یجباید به طرف پایین دسته یا پایین وتر رفت یعنی هبوط کرد نه صعود. 77- کذا نور، نسخ دیگر: ج اولی صحیح نیست رک. جدول)

اما خاتمه و آن مشتملست بر زواید فواید عشره ms226

چون در شرح کتاب ادوار آنچه طریق حل مشکلات آن بود مع فواید کثیره وزواید لطیفه از روی تحقیق علم و عمل مبین و مندرج گردانیدیم فحینئذ از کتابی که قبل ازین بعد از تألیف کتاب جامع الالحان تألیف کرده بودیم و آن کتاب را مقاصد الالحان نام کرده از کلام قدما ده فایده در آخر این شرح بیان کنیم تا طالبان صاحب ذوق وعاشقان غالب شوق از آنها مستفید شوند و این کتاب را زواید الفواید نام کردیم و آن مشتملست بر ده فایده:

فایدهآ اول: بیان طبقات اربعه در جمع تام.

فایدهآ ثانی: بیان استخراج ادوار مشهوره و اعداد نسب نغمات و علامات ترتیب ادوار و اضافات طبقتین بحروف.

فایدهآ ثالث: بیان شعبات بیست و چهارگانه و طریقهآ استخراج آنها از اوتار.

فایدهآ رابع: بیان ارقام نغمات ادوار مشهوره مع النظام در جمع تام.

فایدهآ خامس: بیان بعضی از اصناف بعد ذی الاربع و طریقهآ عمل آنها.

پس ما اینجا ترتیب اجناس اربعه کنیم در جمع تام و آن چهار طبقه است و چون جنسی از طبقهآ اولی مستخرج گردد و جنس دیگر از طبقهآ ثانیه بآن اضافت کنیم بنوع خودیا بغیر نوع خود جمعی نغمات حاصل شود که اشتمال بعد کل و سبعة اتساع کل بر آن جمع مشتمل باشد و آن بنسبت ضعف ذی الاربع باشد نه در مقدار و آن جمع را جمع ناقص خوانند. باقی ماند تا نقطهآ نصف وتر ام که آن نغمهآ یح باشد بعد طنینی و این بعدرا در ترتیب طبقات فاصله خوانند و چون آن فاصله بقیه را بطبقتین اضافت کنیم بعد ذی الکل شود و آن جمع را جمع کامل گوییم. و چون ترتیب جنس دیگر در طبقهآ ثالثه کنیم و بدان3 جمع کامل اضافت کنیم جمعی نغمات مؤلف گردد که اشتمال بعدذی الکل و الأربع بر آن جمع باشد پس در آن بعد بیست و چهار نغمه موجود باشد و بعضی از

چعل اضاف بتسعف بدد الفر مرتین

جکقلا صناف طبقای ارکب مکر جحنات صنعاقلا نبطلجقابا برجن ازامنفه لرالاصبخانند رز9ن12ن ن182 حز3124 صنعان ابنطبلیب اازلا نفصبل لالم بفا لا ثلر کب تبلکی ککبضمانناه ندم صینیب ثابب ان طبهابب ا اینل نلا لاجد الاوات ف عاتنفت3ن3692 48 بصنبن لل ان لیط ان فازا منفصل لا ثل خاسبم وی2م6ندم2ب حنب خای ز طبفابب وانا منفصلر الابقلول اجرخابته وزه2 نم4 ی2 م22رن آوهزمه نن ماب اغه لبقاب ازا معضبلبل ثل الاوبل خجات

22422724 منت ببلیع انی جبثامب وانزا منفصلر الإجنوانر وؤهزه منامد333 دنب نامن انحبهابب لازا ننصل لبجط الاجاتم 2 2 ص ونم ملرن ز ی یمنف بابچازلبتاب ازلسنصل لاب الاثثل 59 82 فلدف22 عزیخن آوما

و هر یکی ازین اصناف تسعهآ مذکوره اسمی علمی هست مثلا اگر فاصله در طرف اثقل باشد و طبقتین در طرف احد آنرا منفصل الاثقل خوانند و اگرفاصلتین در طرف احد واقع شوند منفصل الأحد و اگر فاصلهآ اول در طرف ائقل باشد و فاصلهآ دوم در طرف احد و طبقات اربعه در وسط آنرا متصل خوانند و قدما آنرا جمع الاجتماع خواندهاند. واگر فاصلتین در وسط باشد آنرا فاصلة الوسطی خوانند. اکنون دو صنف را که آنها صنف اول وثانی باشند درین جدول مدور باز نماییم بواقی را بلک تمام اصناف در جدول مربع بعد ازین جدول باز نماییم کمایأتی.

فایدهآ رابع و آن هم دو فصل است: فصل اول در بیان اصناف و اقسام بعد ذی الاربع وطریقهآ اعمال آنها. فصل دوم در بیان مواجب و اصابع سته و طریقهآ قدیم. اما فایدهآ خامس و آن هم دو فصل است: فصل اول در طریقهآ پیدا کردن هزار ویک انواع ترجیعات از جس ضراب بر اوتار . فصل دوم در بیان اصطخابات معهوده و اصطخایات غیر معهوده هزار و یک. فایدهآ سادس و آن هم دو فصل است: فصل اول در بیان اصناف تصانیف در عملیات این فن. فصل دوم در بیان انتقالات مستقیم و تراجیع و غیر آنها از اثقل باحد و از احد باثقل و از وسط بطرفین. فایدهآ سابع و آن هم دو فصل است. فصل اول در بیان ادوار ایقاعی غیر از ادوارسته مذکوره. فصل دوم در بیان دخول و خروج در تصانیف عملیات این فن. فایدهآ ثامن و آن هم دو فصل است: فصل اول در تعلیم خوانندگی بنغمات منثوره. فصل دوم در بیان ترکیبات قریب الفهم و بعیدالفهم و مناسبات آنها با یکدیگر. فایدهآ تاسع و آن هم دو فصل ms231 است: فصل اول در بیان تحریرات و مرغولات که از حرکات حلوق حاصل شود فصل دوم در ذکر اسامی آلات الحان

فایدهآ عاشر و آن هم دو فصل است: فصل اول در ذکر اسامی مباشران این فن و بیان مراتب هریک از آنها. فصل دوم در ذکر اجسامی که موجد صوتند و آنچ شیخ ابونصر فارابی رحمه الله در ذکر اجسام و حدوث اصوات از آنها و آنچه صاحب شرفیه بر آنها اعتراض کرده و جواب از آنها که بعضی از علماء گفتداند و تعریف نغمه و آنچ بر آنها واردست. 1- از مقایسهآ فهر ست مندر جات بخش خاتعه یا ضمیمهآ نسخهآ نور عشمانی با نسخهآ مطهری و ملی معلوم می شود که این نسخه در این بخش اصولا از لحاظ ساخت و فصل بندی و به اصطلاح oetu5»»5 با آنها تفاوت کلی دارد و چون نسخهآ مطهری باداشتن تاریخ 845 هق و تصریح به استنساخ ازروی نسخهآ به خط مؤلف اصالت تردید نا پذیری دارد، می توان احتمال داد کاتب نسخهآ نورعثمانی با استفاده از آثاردیگر مراغی 50d بخش خاتمه یا ضمیمهآ مورد بحث را تدوین کرده باشد در عین حال چون اصول مطالب و به اصطلاح آن با مندرجات نسخهآ مطهری وملی تطبیق دارد از آن نیز استفاده شد. و اینک فایدهآ اول آن نسخه ازباب انشان دادن اهمیت قراءت قرآن مجید با صدای خوش و به آهنگ نقل می شود:

قبل ازین معلوم شده2 است که هر نغمهای3 از نغمات جموع ادوار از جزوی از اجزای وتر خارج می شود پس ما اینجا نغمات ادوار مشهوره اعنی دوازده4 پرده را در جمع کامل باز نماییم چنانک هر دایره5آ را در دوذی الکل باز نماییم مثلاا نغمات ثمانیهآ پردهآ عشاق را اول در ذی الکل اثقل مرسوم گردانیم برین مثال6:«ا.. د.. زح.. یا..ید یه.. یح ابعادش این ط ط ب طط ب ط و برای تحقیق آنها جداولی وضع کنیم برین مثال:» ارقامی7 که در جداول پردهها وضع کرده ایم آنها اشاراتست بترتیب ms233 ابعاد دوایر

1246 374غ 29 دون 323 126 اتقا

ضماب دمیره وه

152 488 بدست یدعی نلبویی

74411 1033کر4

220 و8305م دد

4دد وهحهنابربجانهم

240

مهزه همو نهح وومنغاثد لبرمنکوله

صدد رهعبامننان لرنل م رهپیتماللبرام

2132820241 وعهناکلرننبامه

رطاه

اننماب لبرمنک لچوداهعوم النمانببنام

دو مشهوره و اضافات اقسام طبقهآ ثانیه بطبقهآ اولی8 مثلا بهر دایرهآ عشاق سه الف موضوعست9 برین گونه 111. پس ا اول اشارتست بآنک عشاق دایرهآ اولیست10 از دوایر هشتاد و چهارگانه11 واثانی اشارتست بآنک اضافت قسم اولست از طبقهآ ثانیه وا سیم اشارتست باول قسم طبقهآ اولی اعنی عشاق دایرهآ اولیست از دوایر هشتاد و چهارگانه و اضافت قسم اولست از طبقهآ ثانیه بقسم اول از طبقهآ اولی. مثال دیگر آنک ارقام بهر12 دایرهآ نوی برین گونه ید ب ب. ید13 اشارتست بآنک دایرهآ نوی دایرهآ چهاردهم14 است وب اول اشارتست باضافت بقسم15 دوم از طبقهآ ثانیه وب ثانی اشارتست بدوم از طبقهآ اولی.

111 یدب ب کزجج م دد ید وه یجه ه راهوی زنگوله عراق اصفهان زیرافکند بزرگ یب وه یب ود یط وط یدح د یط یا ه یح ی و فصل قبل ازین معلوم شد که نغمات ملایمه در جمع تام پانزده است17 صحیحه اعنی غربیتة و بو نانیه اس تت الآلعلم یسن نغمات اربعد که در طیقة أولی مولجود ست اولد که مطلق وترست بلفظ عربی ثقیلة المفروضات خوانند و بیونانی برسلمبانومنوس19. و تغمات ثلثه باقیه را بعر بی ثقیلة الرئیسات و بیونانی ایباطی ایباطن20 گویند. و اوسط را بعربی واسطة الرئیسات و بیونانی بارایباطی ایباطن21. و نغمة احد آنرا بعربی حادة الرئیسات وبیونانی لیخانوس ایباطن22.

اما نغمات ثلثه دیگر را که در طبقهٔ‌ ثانیه موجود باشند اثقل آنرا بعربی ثقیلة الاوساط گویند و بیونانی ایباطی ماسن23 و اوسط آنرا ms234 بعربی واسطة الاوساط و بیونانی بارایباطی ماسن24 و احد آنرا حادة الاوساط وبیونانی لیخانوس ماسن25. و نغمهآ وسطی مشترکه را که در وسط واقعست آنرا بعربی وسطی خوانند و بیونانی ماسی26. اما ثلثهآ [دیگر را منفصلات خوانند]27 واثقل آنها را بعر بی ثقیلة المنفصلات خوانند و بیونانی با رایباطی ماسن28 و اوسط آنها را بعربی واسطة المنفصلات خوانند وبیونانی ایباطی29 ماسن. و احد آنها را بعربی حادة المنفصلات خوانند و بیونانی لیخانوس ایباطن30. اما در جمیع متصلات که متبدل می شود لفظ انفصال باتصال نغمات ثلثه آنرا حادات خوانند و اثقل آنرا بعر بی ثقیلة الحادات و بیونانی بارایباطی31 ایباطن و اوسط آنها را بعربی واسطة الحادات و بیونانی ایباطی ایباطن و احد آنها را بعربی حادة الحادات وبیونانی بر سلمنانوماطن وواسطة الحادات را منفصلة الحادات نیز خوانند32.

پس ثلثهآ مفروضه را که متمم رئیسات اندب جد علامت باشد و ثلتهآ اوساط راه و زو و سطی ح وثلثهآ منفصلات را این: طی ک وثلثهآ حادات را این: ل م ن و حاشیه عظمی بعد ذی الکل مرتین را س علامت باشد. و قدما جدولی وضع کردهاند و نغمات خمس عشره33آ مذکوره رادر آن بازنموده و این نغمات مذکوره بعضی بر نسبت ط و بعضی برنسبتجواز بقیخالیست، برین مثال34:

با رایالی ایباطن 2واسطه الرییات7 دحادة الرئیاتد لیخا نزس د ثفیله الاوساطهر ایباطی ماسن5 وواسطنرالا وساطا دلبارا یباطینان

د لنخا یزس مناننل لوطی حما حاه

فاصله الوسطی لنخا نزس یتله المنفصلابکبازایبالی ماین کذراسطة المنفصلاث ضل ایبالی ماسن بجادة المنمنصلاد دییخانوس ایباطن 3تقتیله الخادات 2بارا یناطی ابیاطن3 انواسطن الخاداسذ|ایاطی ایباطن مرحادة الخاداد [سل برسلمنا توماطنه [جدول از نسخهآ ملی است با مقابلهآ جامع الالحان وتذکر اغلاط]

فایدهآ ثالث1 بیان شعبات بیست و چهارگانه و طریقهآ استخراج آنها از اجزای وتر ms236

بدانک ارباب عمل از جموع2 و دوایر، شش آوازه3 و دوازده پرده4 و بیست و چهار شعبه اختیار کردهاند5 و باسامی مخصوص کرده و آنها را در عمل آوردهاند و در آنها تصانیف ساخته، ومولانا قطب الدین6 رحمه الله در کتاب7 خود گفته که شعبات بحسب مشهور نهاند عجب از آن صاحب کمال که با وجود آنک میان خواص و عوام چنان مشهورست که شعبات بیست و چهارند و فی الواقع چنین است8 و ما اینجا شعبات را تعداد کنیم و اماکن نغمات هر یک را در وتر باز نماییم برین گونه:

دوگاء سهگاه چهارگاء پنجگاه عشیرا نوروزعرب ماهور نوروزخارا بیاتی

82652321

حصار نهفت عزال اوج نیرزا مبرتع رکب صبه همایون زاؤل اصفهاند

هستهنگار خوزی نهاوند محیر10

24232221 پس بباید دانست حقیقت شعبه بحسب استقرا هیأتی بود انتقالی11 بر نغمات بر از جموع را شعبد کو یند و آزهر شرده اا سیعبه زا اعتبار کرد اند م ل الزردهآ حجازی غزال و نهفت را اعتبار کردهاند و گفته که عزال و نهفت شعبتین حجازیاند و بر جمع نغمات13 بعضی از شعبات اشتمال بعد ذی الکل باشد و بر جمع نغمات بعضی ابعاد وسطی14 و بر جمع نغمات بعضی دیگر ابعاد صغری15.

اما شعبهآ اول دوگاه16 و آن17 دو تغمه است که اشتمال بعد طنینی بر آن نغمتین است برین مثال: این بعد در جمیع ادوار و جموع موجود باشد غیر از سه جنس مفرد اول جنس مفرد اعظم که آن نغمات اصل اصفهانکست ب ججج دوم جنس مفرد اوسط که آن نغمات اصل راهویست ججج. سیم جنس مفرد اصغر که آن نغمات اصل زیرافکندست ب جج. پس توان گفت که در هر دایره و آوازه و شعبه، دوگاه باشد غیر از جموع ثلثه مفرده کما علمت.

اما اهل عمل دوگاه را اگرچه در جمع طبقات موجود بود لکن در طبقهآ ثانیه اعتبار کردهاند و آن ح یا باشد و ابتدای ms237 آن از طرف اثقل و آن نغمتین دوگاه که طرفین طنینی

وبعد کل وربع کل بالتقریب بر نغمات ثلثهآ آن مشتملست18.

اما شعبهآ ثالث چهارگاه و آن بر سهگاه بیک بعد جزیادتست و آنرا از طرف احد بر سهگاه اضافت کنند تا چهارگاه شود و بر جمع نغمات آن، بعد ذی الأربع مشتملست و نغمات آن این:

ی یجیرع

و آنرا چهارگاه19 ذی الأربع گویند و اگر محط بر نغمهآ یا کنند آنرا چهارگاهآ رکب خوانند و آن هم یکی از شعباتست چنانک بعد از این معلوم شود در موضع خود20.

اما شعبهآ رابع پنجگاه18است21 چون بر نغمات چهارگاه ذی الاربع، بعد طنینی اضافت کنند پنجگاه شود و اشتمال بعدذی الخمس بر آن جمع نغمات باشد و اهل عمل پنجگاه را بدو نوع در عمل آوردهاند: یکی را پنجگاه اصل خوانند و دوم را پنجگاه زاید و آن شش نغمه باشد زیرا که طنینی که در طرف احدست آنرا به جب قسمت کنند برین مثال:

ی ب

اما شعبهآ خامس عشیرا22 بعضی از ارباب عمل آنرا بده نغمه در عمل آوردهاند و جهت تسمیه اینست و آنرا عشیرا می خوانتد. و بعد ذی الکل و طنینی بر جمع نغمات

لما نغمات اصل آن از نغمهآ ید است تا نغمهآ ا و از نغمهآ اتا نغمهآ دنغمات خمسهآ حسینی است که قسم خامس است از طبقهآ ثانیه. اما چون بعد طنینی از طرف اثقل بر آن زیادت می شود می گویند که حسینی محط بر راست. عشیرای اول را عشیرای کبیر و ثانی را عشیرای صغیر گویند.

اما شعبهآ سادس نوروز ms238 عرب و آن چهار نغمه است23 برین مثال: . در جمع نغمات. و آن ضعف طنینی [را] مشتملست و برای تزسن الحان از طرف احد بعد جو بعد ب اضافت کنند و از جانب ثقل24 بعد ط. ودر سیر نغمات از جانب تقل24 نوروز اصل بر آن اضافت کنند اعنی قسم رابع طبقهآ اولی25 ط جج اما شعبهآ سابع ماهور اهل عمل را در ماهور دو قولست، اگرچه بقول هر دوماهور مرکبست از کردانیا و عشاق و کردانیا را بر عشاق مقدم دارند بعضی به پنج26 نغمه در عمل آورند و بعضی بهشت نغمه اما بقول آنان که به پنج نغمه در عمل آورند کردانیا و عشاق را در یک بعد ذی الخمس مندرج گردانند برین مثال:27

چمیریقملیح

وبر جمع نغمات آن بعدی مشتعلست که بر ذی الأربع بضعف بعد جزیادتست30.

اما شعبهآ تاسع حصار و آن هشت نغمه است و مرکبست از نوروز اصل و زیر افکند مشروط بدانک نوروز اصل در طرف احد باشد و بعد31 طنینی میان زیرافکند و نوروز اصل فاصله بود کانه بعد از نوروزاصل بعد طنینی و بعد از طنینی جنس مفرد اصغر باشد برین گونه32: کرد کسویحا چیدج ی ع اما شعبهآ عاشر33 بیاتی و آن پنج نغمه است: نغمهآ اول یح وثانی یه و ثالث را ازمیان یجویب استخراج کنند34 ورابع ی و خامس ح و این جمع نغمات بیاتی محزون ومرق باشد بحجازی و ابوسلیک قریب باشد اعنی بین35 بین هر دو بود و نغمات آن اینست:

اما شعبهآ حادی عشر نهفت و آن هشت نغمه است36 و آن دایرهآ شصت و چهارم است و37 بر جمع نغمات آن بعد ذی الکل مشتملست و آن مترتب شده است از ضافت38 قسم رابع از طبقهآ ثانیه اعنی ط ججط بقسم سادس از طبقهآ اولی39 اعنی جط ج برین گونه: ییبیدعجدجبه اما شعبهآ ثانی عشر عزال40 و بر41 جمع نغمات آن بعد ms239 ذی الخمس مشتملست و بر جنس حجازی بیک بعد طنینی زیادتست واز نهفت بیک بعد ذی الاربع اقل، و نغمات آن

اما شعبهآ ثالث عشر آوج43 و آن44 دایرهآ هفتاد و دومست25 و هشت نغمه است و بر جمع نغمات آن بعد ذی الکل مشتملست و اگر درین جمع نغمات، نغمهآ ی در آورند مقلوب الطبقتین عراق شود و آن مترتب شده است از اضافت قسم سادس طبقهآ ثانیه بقسم سادس از طبقهآ اولی26 ونغمات آن اینست47: ید

اما شعبهآ رابع عشر نیرز48 و اهل عمل نیرزرا بدو نوع در عمل آورند: یکی41 را نیرز صغیر خوانند و دیگر را نیر زکبیر50. اما نیرز صغیر و آن پنج نغمه است51 برین گونه52:

طمومربن

اما نیر زکبیر بیک بعد ذی الأربع بر53 نیر زصغیر زایدست و آن هشت نغمه است وبر جمع نغمات آن بعد ذی الکل مشتملست و آن چنان باشد که در طبقهآ اول جنس حجازی باشد و در طبقهآ ثانیه جنس راست و اگر54 نغمهآ دمحط کنند آنرا حجاز عربان خوانندو اگر محط بر آ باشد آنرا نیرز کبیر خوانند و درین دایره نغمهآ ح مفقودست مع هذا ملایمست. «و صاحب ادوار رحمهالله در بیان اسباب تنافر گفته بود که در هر دایره که نغمهآ ح نباشد آن دایره متنافر باشد اکنون این دایره با وجود تعدی از طرف احد بعد ذی الاربع ملایمست»55 و نغمات آن اینست56: ی

و از طرف اثقل62 بعد طنینی بر آن افزایند برای تزیین الحان و سیر نغمات و از طرف احد بعدب و آن نغمات زیرافکند شود. و اگر از طرف احد عوض بعدب63 بعدط افزایند نوروز اصل شود و نغمات هم محزون و مرق باشند.

اما شعبهآ سابع عشر صبا و آن نوروز عر بست که محط بر سهگاه باشد و اصل صبادو نغمه است اما در تلحین بچهار نغمه معمول باشد64 برین گونه:

و اشتمال67 بعد کل و سبعة68 اتساع بر جمع نغمات آن باشد.

اما شعبهآ تاسع عشر نهاوند69 و آن هشت نغمه است اما ارباب عمل در پنج70 نغمه آن تلحین کنند زیرا که نغمات اصل پنجست اما برای تزیین و رونق الحان بهشت نغمه در عمل آورند اما محط بر نغمهآ ح کنند و نغمات آن برین گونه است71: میی ی یعبرد

اما شعبهآ عشرین72 زاول73 و آن در مسموع شبیه است به سهگاه فرق همینست که از طرف احد بعد ارخاء24 بر آن اضافت کنند و مقدار بعد ارخاء از بعد بقیه اقلست زیرا که مقدار یک جزوست ازسی و شش جزو و مقدار75 ربع طنینی است کمامر و بعد از ارخاء بر نغمهآ وود آن اضافت کنند تا سبب التذاذ باشد. و بعد ارخاء در زاول با این دو نغمه امتزاج کند اعنی و دو با آن دو نغمه که امتزاج می کند نصفی مقداروی از نقطه بقیه ازطرف اثقل آنها باشد و نصف دیگر از جانب احد و نصف مقدار آن جزوی باشد از هفتاد و دو جزو. و اهل ساز آنرا بتحریک76 انامل مستنطق می گردانند و اگر کسی خواهد که ارخاء را در وتر بر نغمهآ ح متحرک گرداند اصبع77 سبابه را بر نقطه ح مماس گرداند، رأس الاصبع را چنان مماس و مهتز گرداند آن مقدار بعد ms241 ارخاست که نصفی از طرف اثقل ونصفی از طرف احد انتقال کند و آن مماس در حرکت رأس الاصبع بر نغمهآ ح و حوالی آن داخل شود که نقطهآ ح در میان طرفین ارخاء میباشد و هر نصفی از بعد ارخاء جزوی باشد از هفتاد جزو.

اما شعبهآ حادی و عشرین78 اصفهانک و آن قبل ازین در شرح ادوار مذکور شد و درین محل نیز برای تفهیم و توضیح طلبه ذکر کنیم79: و آن هفت نغمه است برین مثال80:

اما شعبهآ ثانی82 و عشرین خوزی و آن شش نغمه باشد و آن نغمات اصل حسینی است که محط برسهگاه کند و اگر محط آن بر دوگاه بود حسینی باشد و این جمع نغمات را خوزی گویند که اهل شوشتر در خوزستان بیشتر درین جمع نغمات تلحین کنند. و نغمات آن برین مثالست83:

اما شعبهآ ثالث وعشرین روی84 عراق و آن شش نغمه است زیرا که از اصفهانک85 یک نغمه که نغمهآ یب است کمترست چون از اصفهانک نغمهآ یب محذوف شود آنچه ماند روی عراق باشد86 برین مثال87:

اما شعبهآ رابع89 وعشرین محیر وآن هشت نغمه است و دایرهآ پنجاه ودوم است90 و آن مقلوب الطبقتین دایرهآ حسینی است و91 بعد ذی الکل بر جمع نغمات آن مشتملست اما بیذهب آنهای که روی عراق را از اصفهان مفروق گردانند92. بسته نگاررا شعبهآ بیست و چهارم گویند.

این بود بیان شعبات بیست93 و چهارگانه.

بعط... 18- نور: اما شعبهآ سه گاه و آن سه تغمه است که از اضافت بعد جبه بعدط حاصل شده است چنانکی مضاف در طرف احد ومضاف الیه در طرف اثقل باشد واشتمال بعد ذی الکل به نغمات (کذا منفصل) ثلثهآ آن باشد و نغمات آن این: هرگاه مبدا آرا سازند و آن در طبقهآ اول باشد اما اهل عمل همچنانک دوگاه را در وسط دایره اعتبار کردهاند سه گاه را نیزدر همان طبقه اعتبار کند و آن چنان باشد بر یا ح نغمهآ یجاضافت گردد از طرف اثقل بجنس نغمات پرده راست که آن قسم رابع طبقهآ اولی باشد اعنی ججط انتقال مناسب آن باشد و از طرف احد یبعد کل و ربع کل که منقسم به ط جباشد و ازح تا یح ضعف بعد کل و ربع کل. اما نغمهآ یجوسطی مشترکه است زیرا که ms244 طرف احد کل و ربع کل اثقل و طرف اثقل بعد کل وربع کل احدست و اشتمال بعد کل و نصف کل بر آن جمع نغمات مذکوره باشد اعنی: یجیه یجیا ح 19 - در ردیفهای فعلی یکی از هفت دستگاه است. 20 نور. .. بعد جزایدست و بردوگاه بدو بعد جو آنراهم در طبقآ ثانیه اعتبار کرده اندو تغمات آن جج ط است و آن هم قسم چهارم است و بعد ذی الاربع مستغرق آنست و آنرا چهارگاه ذی الاربع و چهارگاه اصل نیز خوانند (و بدون شکل) 21- نور: اما- پنج گاه و آن پنج نغمه است وبر چهارگاه بیک بعد جزایدست و نغمات آن از اجزای وتراین و ابعاد آن این: ط جج ط و آن قسم رابع طبقهآ ثانیه است و اهل عمل پنجگاه زاید را به دو نوع در عمل آورند: یکی را پنج گاه (کذا منفصل) اصل خوانند و آن مذکورشد ودوم را که در آن بعد بقیه زایدست پنجگاه زاید ونغمات آن برین گونه باشد:

و آن شش نغمه است زیرا که بعد طنینی که در طرف (کذا ناقص شاید: احد) به ب جمنقسم شده است. 22- نور: و بعضی از ارباب عمل آنرا بده نغمه در عمل آوردند جهة تسمیه همین است که و بعد ذی الکل و الطنینی مستغرق آن جمع نغمات عشرهآ عشیرا باشد و نغمات آن اینست: کیییی

اما نغمات اصل آن ازیه باشد بهمین ترتیب تا نغمهآ دو اصل نغمات حسینی همین نغمات خمسه است اما چون از طرف اثقل بعد طنینی بر آن اضافت می کنند عشیرا می شود. و عشیرا حسینی است محط برراست: عشیرای اول را عشیرای کبیر خوانند و ثانی عشیرای صغیر. 23- نور: است مستلزم سه بعد جو اشتمال ضعف بعد طنینی بر نغمات آنست اما برای رونق و تزیین الحان از طرف بعد ب اضافت کنند اعنی قسم خامس ذی الاربع و آن ط جج (کذا ms245 با جمله ناقص ولی قسم خامس باید رابع باشد مانند ضبط دو نسخهآ دیگر) 24- شاید اثقل (به قرینهآ احد) 25- منظور قسم چهارم از اقسام هفت گانه ذی الأربع است رک. مقاصدالالحان، چاپ دوم، ص 37. 26- کذا در همهآ نسخ (یعنی منفصل). 27- شکل از نسخهآ مطهری و نور اقتباس شده است. و در ملی ناقص است اما بین دو نغمهآ یه و یو یک نقطه بود که زائد است زیرا بر حسب ترتیب طبیعی و حساب ابجدی نغمات بعد از ه بلافاصله و می آید و لذا بین یه و یو نباید نقطه یا فاصلهای باشد. 28- نور: و بمذهب آنان که هشت گویند... ذی الکل در عمل آورند و برین نغمات در عمل آورند: 29- شکل از نسخهآ مطهری و با مقابلهآ نور عثمانی اقتباس شده است ولی بدون اختلاف نیست از جمله در نور به جای جج در ابعاد مربوط از طرف چپ (اثقل یا انف وتر) بعد ازط مجدد ط وب آمده است و در مقاصد الالحان (ص 72) نیز ابعاد از طرف چپ (یا آ)4 ط (طنینی) است. در نسخهآ ملی به جای دیا نغمهآ دوم از طرف چپ و است که با جامع الالحان تطبیق دارد (جامع الالحان، ص 141) ولی چون دبا ودر نگارش آن هم در نسخههای خطی قدیمی به آسانی قابل تشخیص و امتیاز نیست باید با قید احتیاط تلقی کرد. 30- نور: زایدست 31- ایضا: و زیرافکند در طرف اثقل و طنینی در میان هر دو، فاصله کانه اول در طرف احد استنطاق نغمات کنند و بعد از آن فاصله و بعد از آن زیرافکند و نغمات آن برین گونهاست. 32_ شکل تلفیق از نسخههاست. مطهری و نورا بعادرا ندارند و در نوربین یب ویج(ب) علامت بقیه بود که تصوریمی رود باید ج باشد رک. مقاصد الألحان، چاپ دوم، ص 73. 33- ملی: نوروز بیاتی 34- نور: مستخرج شود 35- ایضا نور: اما از هر دو اجتناب باید کرد چنان که بین بین ms246 هر دو باشد و نغمات آن برین گونه باشد

مخوا

اما نغمات بسته نگار (در ردیفهای فعلی گوشهای از دستگاه چهارگاه و آواز ابوعطا محسوب می شود) در تسع ادوار (یا: ادوار تسعه) مذکور شد و اینجا درین محل هم شرح کنیم [وا مثال باز نماییم

مزعجا و این تغمات اربعه بعینه نغمات اصل زیر افکندست اما بسبب آنک ازطرف اثقل بعد ج اضافت کنند و از طرف احد بعد ط از یکدیگر مفروق و ممتاز گردند. 93- نور: این بود بیان شعبات (فقط)

اللبلال کما کبکلی لیییاعفل نول لعلبکهکرکلمکب طیح ییبیلح مرا پریید ین العلبکفکوکماکب پچمیبله ونس مار لنا لبد ک کمکج لئمی یمی مه یچ هیفاله املب کعد کز کسکبا کیج لیب ی چامجه جانی ند للسبل کزکه کجاکیح لجیجی لیوچه یؤ الوسکد کز کد کامکسیلفمب عنلهوج زنالم لولبل سز کمهم للحلیرهجویه زنلول بدرو امطلل کزکمک کئی ییجسی سطوجا هننان

خاعلسبل کی کلجای لبعیجیلجود پرانلن عبم ل که کن که نزیا اعلجل که کنک ککیآ ییبولحج1 بطیاء بزگن نخد الصبجلکی کز کعلکجس کبئ ل بید..ید کسلعو.0ح10

فایدهآ خامس1 بیان بغضی از اصناف بعد ذی الأربع و طریقهآ عمل آنها بباید دانست که اقسام2 ذی الأربع هر قسمی را در هر محلی باصطلاح قوم بنامی منسوب کردهاند مثلا در ذی الأربعات دوایر بحر خوانند و در بیان اقسام ذی الأربعات، جنس و در طرایق قدیمه موجب3 و در استعمال موجب و اصبع خوانند. و در اقسام ذی الأربع چنانک قبل ازین معلوم شد هفت قسم ms251 ملایمست لیس الا. اما اقسام غیر ملائمهآ ذی الأربع کثیرة الانواع باشند وصاحب شرفیه در کتاب شرفیه صد و یازده صنف را ثبت کرده چنانک در هر صفحه شش صنف بیان کرده و مرقوم گردانیده و اعداد و نسب ابعاد آنها بارقام هندسه وضع کرده، و در کتب قدما زیادت از آنها نیز آوردهاند اما اگر بشرح و بسط آنها مشغول می شویم سبب تطویل کتاب می شود. پس ما اینجا از آن اصناف قواعد اعمال شش صنف را باز نماییم و از آن اصناف شش صنف که بر رایستست و از آن اصناف سته که بر طرف یسارست آنچه باقی ماند بعد از طرح کل وربع کل از بعد ذی الأربع، بعدین اصغرین را بسه قسم کنیم و آن دو بعد را که یلی4 مفصولست یکی سازیم. اکنون طریقهآ پیدا کردن اعداد نسب آنها را بیان کنیم در جداول اتنی عشره ثبت کنیم چنانک مباشران این فن از آن قواعد استخراج آن اعداد اطراف ابعاد توانند کردن. و از آن اصناف کثیره بعضی که ملایم باشند از آن اقسام سبعهآد ملایمهآ مذکوره ذی الأربع باشد. پس بباید دانست که ارباب عمل ابعاد کبری6 را بی آنک بابعاد صغری و وسطی تقسیم کنند استعمال نکتند پس ابعاد عظمی را بابعاد

مثلا اگر طرفین بعد ذی الکل مرتین را که آن اله است هر چند مکرر7 کنند همان نغمتین حاشیتین آن بعد مسموع شود و آن منتج هیچ جمعی و دوری نباشد پس هر بعدی را بابعادی که از آن اصغر باشد تقسیم باید کرد چنانک در شرح ادوار مذکورو معلوم شد. مثلا بعد ذی الکل مرتین بدو بعد ذی الکل تقسیم باید کرد و بعد ذی الکل را بدو بعد ذی الأربع و یک طنینی ms252 تقسیم باید کرد و بعد ذی الأربع را بابعادی که اعظم آنها بعد طنینی و اوسط آنها بعد مجنب و اصغر آنها بعد بقیه باشد که این ابعاد ثلثهآ صغری را ابعاد لحنیه خوانند کماعلمت.

اکنون شروع کنیم در بیان اصناف اجناس ذی الأربع وطریقهآ اعمال آنها بر سبیل اختصار باز نماییم. پس بباید دانست که هر سه بعد که اشتمال بعد ذی الأربع بر آنها باشد اگر یکی اعظم باشد از باقیتین آنرا جنس اللین خوانند و اگر نچنان8 باشد جنس قوی خوانند9: اما جنس اللین و آن بر سه قسمت: قسم اول از جنس اللین که در آن اجناس اعظم ابعاد ثلثه بعد کل وربع کل باشد آنرا جنس راسم خوانند. قسم ثانی از جنس اللین آنک در آن اجناس اعظم ابعاد ثلثه بعد کل و خمس کل باشد و آنرا جنس لونی خوانند. قسم ثالث از جنس اللین آنک در آن اجناس اعظم ثلثه بعد کل و سدس کل باشد و آنرا جنس ناظم خوانند.

چون10 معرفت این اجناس حاصل شود پس بباید دانست که در جنس اللین اگر اعظم ثلثه در طرف ایقل باشد اعظم اصغرین در طرف احد باشد یا در وسط، اکنون از آنها شش صنف مترتب می شود و این ابعاد مختلفة النسب باشند: پس اگر اعظم ابعاد ثلثه در وسط باشد آنرا غیر منتظم خوانند و اگر اعظم ابعاد ثلثه در طرف اثقل باشد و اعظم اصغرین در وسط آنرا منتظم متتالی خوانند و اگر اعظم ثلثه در طرف اثقل باشد و اعظم اصغرین در طرف احد آنرا جنس منتظم غیر متتالی خوانند پس اعظم بعدی که ممکن است از بعد ذی الأربع فصل کردن آن بعد کل و ربع باشد لیس الا. باقی ماند بعدی که بر نسبت جزء من خمسة عشر باشد و اگر قسمت کنیم باقی را بقسمین متساویین ابعاد ثلثه در بعدذی الأربع مترتب شوند برین مثال: کل ms253 وربع کل، و کل وجزء من احدی و ثلثین، و کل و جزء من ثلثین و این جنس مترتب می شود به شش صنف و ما اعداد مقادیر و نغمات و ابعاد آنها را در جدول مرسوم گردانیم برین مثال.

تهزیر *فینلم جدول بر اساس نسغه مطهری است با مقابلهآ نسخ دیگر. در جامع الألحان ودر جدول به خط مؤلف 39 است نه 93 رک. جامع الألحان ص67

و درین جدول11 ا د علامت طرفین بعد ذی الأربعست چنانک در اول جداول بسیاهی مرقوم شده است و در صنف اول اب علامت طرفین بعد کل و ربع کلست وب جعلامت طرفین بعد کل و جزء من احدی و ثلثین است و جد علامت طرفین بعد کل و جزء من ثلثین است و این حروف که علامات ابعاد ثلثهآ مذکوره است بتبدیل نغمات متبدل نمی شوند بلک در هر صنفی علامات نغمات و ابعاد آن صنف باشند.

اکنون طریقهآ اعمال اصناف را بیان کنیم و استخراج نغمات و ابعاد ثلثه کنیم. طریقه عمل صنف اول از جنس لین12 که آنرا جنس الراسم خوانند منتظم غیر متتالی13.

طریقه عمل در پیدا کردن اعداد نسب ابعاد این صنف آن چنانست که اول فصل کنیم از بعد ذی الأربع بعد کل و ربع کل چنانک مفصول در طرف اثقل باشد. طریقه آنست که حاشیتین مفصول و مفصول عنه را بعدد وضع کنیم بدین گونه «طرفین ذی الأربع»414 و5،3 و4 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی را از بعد اصغر که آن 5 باشد در عدد حاشیهآ عظمی از بعد اعظم که آن 4 باشد تا حاصل شود 20 ms254 . پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی از بعد اصغر که آن 5 باشد در عدد حاشیهآ صغری از بعد اعظم اعنی 3 تا حاصل شود 15 پس ضرب کنیم عدد عظمی عظمی را که آن4 است در عدد صغری صغری اعنی 4 تا حاصل شود16 باقی ماند تا نقطهآ ربع بعد کل و جزء من خمسة عشر15 و چون خواهیم که آنرا تنصیف کنیم تا در16 ذی الأربع سه بعد موجود گردد طریقه آنست که حاشیتین آنرا مضاعف گردانیم و نصف فضل اعظم بر اصغر افزاییم17 تا اعداد نغمات و نسبت اعداد صنف اول مترتب شود برین گونه18:

طریقه19 عمل صنف ثانی ازجنس لین که آنرا جنس راسم20 خوانند منتظم متتالی:

طریقهآ عمل صنف ثانی چنانست که اول فصل کنیم از بعد کل و ثلث کل، بعد کل و ربع کل چنانک مفصول در طرف اثقل باشد طریقه آنست که حواشی بعدین مفصول و مفصول عنه را بعدد وضع کنیم و بهمان طریق که در صنف اول فصل کردیم اول از بعد

طریقه27آ عمل ضنف ثالث از جنس لین که آنرا جنس راسم28 خوانند منتظم متتالی:

درین صنف احتیاج بضرب و قسمت و تضیعف29 و تنصیف30 نیست زیرا که اعداد نسب مطلو به31 در عدد حاشیهآ عظمی بعد اول موجود باشند چون بر مطلق وتر عدد32 مرسوم باشد زیرا که اعظم ابعاد ثلته همان32 عدد مذکورست اعنی عدد حاشیهآ عظمی که آن کل و جزء من احدی و ثلثین است برین گونه33: 22یا یل رفز من لن ب 31

تل و مخ لاس احی ران

طریقه 32 عمل صنف رابع از جنس لین که آنرا جنس راسم خوانند منتظم غیر متتالی:

درین25 صنف اول از بعد ذی الأربع بعد کل وربع کل فصل کنیم چنانک مفصول در

پس اعداد مترتب شوقد برین گونه16:40 و15 و12. پس فصل کنیم از بعد کل و جزء من خمسة عشر جزء من کل، بعد کل و جزء من ثلثین جزء من کل طریقه آنست که اعداد حاشیتین41 مفصول و مفصول عنه را بعدد وضع کنیم برین گونه: 16 و31،15 و 30 پس ضرب کنیم عظمی صغری را31 در عظمی عظمی 16 تا حاصل شود42 496. پس ضرب کنیم عظمی صغری را 31 در صغری عظمی 15 تا حاصل شود 465 و آنها را43 حاشیتین سازیم. پس عظمی عظمی را16 در صغری صغری44 30 تا حاصل شود 480 و آنرا واسطه45 سازیم، اعداد مترتب شوند برین مثال46.

طریقهآ عمل صنف27 خامس از جنس لین که آنرا جنس راسم خوانند غیر منتظم: درین صنف ms256 بعد کل و جزء من اجدی و ثلثین در طرف اثقل واقعست و حاشیتین آن اینست48: 32 و31 و این عدد را خمس49 صحیح نیست بضرورت3250 در5 ضرب باید کرد که آن حاشیهآ عظمی کل و ربع51 کلست تا حاصل شود 160، پس ضرب52 کنیم31 را در4 تا حاصل شود 124 پس ضرب کنیم 30 در4 حاصل شود 120 واعداد مترتب شوند53 برین گونه54:

و بباید دانست که اجناس لینه متنافرند62 اما63 از اجناس قویه تألیف ملایم ممکنست و از اجناس قویهآ ملایمه سه جنس را باز نماییم که آنها عشاق و نوی و بوسلیک است64.

فل وتم خی العوی زنوای

من بایین

عزمنف

فل بله ل

قل ولیه عیم العوی زوقنین

و این اجناس ثلثهآ قویه65 از آن اجناس سبعهآ ملایمهآ ذی الاربعست66. جنس اول را ذی المدتین اثقل خوانند ط ط ب وجنس ثانی ذی المدتین منفصل خوانند ط ب ط و جنس ثالث را ذی المدتین احد خوانندب ط ط، باقی اجناس را در کتاب کنزالالحان67

اما 68صد ویازده صنف را که صاحب شرفیه ثبت کرده است مجموع آنها ازین قواعد وطرایق، اعمال آنها را توان معلوم ms257 کردن و استخراج نسب ابعاد و نغمات ممکنست کردن.

و اجناس لینه همچنانست که نقاش تخیل کند که صورتی بر کشد. و اجناس راسمه همچو رسمست که نقاش صورت کشد. و اجناس لونیه همچنانست که نقاش آن رسمی کشیده است آنرا می پردازد69 و لون و صورت آنرا بتمامی می نماید و آن از اجناس قویه مترتب می گردد. این بوه طریقهآ اعمال و اجناس و اصناف بعدذی الأربع که مذکور شد.

سؤال: اگر گویند که گفت چون بعدی که از بعد ذی الاربع ممکن است آن بعد کل وربع کل و آن او است بتقریب بعدی دیگر هست اعظم از آن که مقدار آن ا له و مقدار از زیادتست از مقدار او پس چرا گفت که اعظم بعدی که ممکن است از بعد ذی الاربع فصل کردن آن بعد کل و ربع کل باشد لیس الا بایستی که بعد مفصول بعد ازرا گفتی که آن اعظم است از کل و ربع کل که ازاست بتقریب؟ جواب گوییم که مراد مصنف رحمه الله از بعد کل وربع کل گفتن کل وربع بالتحقیق است نه کل و ربع بالتقریب کانه از مقدار ربع کل مقدار خمس کل فصل کرده شده باشد اعنی مفصول عنه کل وثلث کل است و مفصول کل و ربع کل اکنون درین جداول اصناف بعد ذی الاربع و اعداد نسب آنها را باز نماییم برین مثال. 11- نور: جداول اد علامت طرفین بعد ذی الاربع است (کذا منفصل) واب طرفین بعد کل و ربع کل چنانک در اول جدول مرقوم شده است و در صنف اول اب علامت کل وربع کل است، ب جعلامت طرفین بعد کل و جزء من احدی و ثلثین و جد علامت طرفین بعد کل و جزء من ثلثین. و این حروف اربعهآ ms259 مذکوره بتبدیل نفمات متبدل نمی شوند بل که درهر صنفی علامات نغمات وابعاد آن صنف باشند. اکثون اعمال اصناف را بیان و استخراج نغمات و ابعاد ثلثه کنیم در اجناس. . 5oft5eale 12- ایضا: اللین 13- همان نسخه: منتظم متتالی (ولی غلط است رک. جامع الالحان، ص 68)

327 17- نور: تا اعداد مترتب شوند برین مثال: 18- شرح و شکل این صنف در جامع الالحان نیز هست رک. صفحهآ 68 و69. 19- نور: اما طریقهآ... اللین 20- نور: الراسم 21- نور «آن بعدین را اعنی» را ندارد. 22-26831-496 که 16 بزر گترین عدد بعد کو چکتر یعنی عظمی صغری و31 بزرگترین بعد بزرگتریا عظمی عظمی است. 3121523-465 که از ضرب 31 یعنی بزر گترین عدد بعد بزرگتر در15 یا کو چکترین عدد بعد کو چکتر و به اصطلاح عظمی صغری در صغری عظمی بدست می آید 22- 16 بزرگترین عدد بعد بزرگتر (عظمی عظمی) و 30 کو چکترین عدد بعد کو چکتر (صغری صغری) .480 =16x30است و 25- نور«» را ندارد 26- ایضا نون: برین مثال. شرح و شکل این صنف را می توان در جامع الالحان از صفحهآ 69تا70 ملاحفظله کرد 27- نور: اما طریقهآ 28- نور: اللین.... الراسم doubling -29 biseetion -30 31- نور: نسب مطلو به مجموع در عدد حاشیهآ عظمی بعد اول موجودند 32- ایضا: آن عدد مذکورست برین مثال 33- در نسخهآ ملی و مطهری «کل و جزء من احدی و عشر» است ولی در جامع الالحان که شکل و شرح این صنف آمده احدی وثلثین است رک. صفحهآ 70 34- ایضا نور: اما طریقهآ.... اللین... الراسم 35- نور: و درین 36- چون این دو بعد به نسبت و5 هستند. 37- 325 = 15 یعنی عدد کو چکتر بعد عظمی در عدد بزرگتر بعد صغری. 38- 483-12 یا حاصل ضرب عدد کو چکتر بعد عظمی در عدد کوچکتر بعد صغری. 4x4-39-16 که از ضرب عدد بزرگتر بعد عظمی در عدد کوچکیر بعد صغری حاصل می شود. 40- کذا نور که به علت تشابه با موارد قبل ms260 مرجح به نظر می رسد - ملی و مطهری: پس اعداد حاصل شود برین ترتیب 41- مطهری و ملی: حاشیتین هر یکی را از آنها بعدد 42- 16731-496 (که در نسخهآ نورعثمانی به غلط 486 نوشته شده است) یعنی حاصل ضرب عدد بزرگتر بعد عظمی 16 در بزرگتر بعد صغری 31. 43- ایضا 31x15 -465 یا حاصل ضرب عدد کوچکتر بعد عظمی 15 در عدد بزرگتر بعد صغری 31

بیان مواجب وآدوار ایقاصی باصطلاح قدما که آنها را اصابع سته گویند و اسامی نغمات که در ادوار دایر میشوند و ادوار که در نغمات دایر میشوند

بدانک اصابع2 سته میان قدما مشهور و متداول بوده است وایشان بدین طریق عمل می کردهاند و باصطلاح ایشان اقسام ذی الأربع را مواجب و اصابع میخواندهاند و ایشان مواجب سته را اصابع سته نیز گفتهاند و آنها امتزاج دساتین اوتار عود بود و امکنهآ آن که بمطلقات اوتار امتزاج دهند. و مواجب شش اند: موجب اول از جانب ثقل امتزاج دهند نغمات زاید و وسطی قدیمه را بدین3 نغمات: ارب5 ح.

اما موجب ثانی امتزاج نغمات مجنب و وسطی قدیمه ms263 بدین نغمات: ارججه وح.

اماموجب ثالث و آن امتزاج نغمات جنب و وسطی فرس5 برین ترتیب: اوجم وبح

اما موجب رابع و آن امتزاج تغمات سبابه و وسطی قدیمهآ برین ترتیب: ا دپهدح.

اما موجب خامس و آن امتزاج نغمات سبابه و وسطی فرس7 برین ترتیب: الابروح.

ف ال ه سا نان

ی وا

لسلخوا

مز لل و الی ms264

نف لن هصە خل

بلقن الررق اح خفن منا فثابت

القلی تتکیلرا لوضع الثابن العنرع

و اعلم آن مطلق البم یسمی مطلقا لأنه قید الوتر وعلامته ق ومطلق المثلث مخمسا لانه لمألف البم مع مطلق المثلث بنغمات ملائمة فأذا قید علی مطلق المثلث یکون نغمة خامسة115 البم مثلا اذا الفت مطلق البم مع مطلق المثلث بنغمات اصبع المطلق وهی اب ه ح فمطلق المثلث جاء البم وهو16 رابع مطلق البم فاذا قید علیه فهی نغمة خامسة لمطلق البم ولذلک سمی مخمسا وکذی المثنی بالنسبة17 المثلث والزیر الی المثنی و الحاد الی الزیر فمطلق البم مطلق والباقی مقیدتا ای مخمسات وعلامتها س ومراد القوم الفت الوترین بأحد الأصابع والضروب فتألف18 مطلق البم مع مطلق المثلث بنغمات اصبع المطلق وهی اب ه ح ومطلق المثلث مع مطلق المثنی بنغمات اصبع المزموم وهی اجه ح ومطلق المثنی مع الزیر بنغمات اصبع المسرج وهی اجوح و مطلق الزیر مع مطلع الحاد بنغمات اصبع المعلق وهی اد وح وبعد مطلق الحاد لیس مطلقا اخرجنی یولف معه وبقی اصبعین19 وهی اصبع المحمول20 واصبع المجنب فتألف مطلق البم مع المثلث مکر را بنغمات الاصبعین وهی اده ح وادزح. فان قلت ماترجیح البم علی الاوتار قلت وجه الترجیح أن مطلق البم اصل مجموع الاوتارفی الاصطخاب ویحدث اصطخابات مجموع الاوتار منه فی الحقیقة لان المثلث حاد البم و الزیر حاد المثنی والحاد حادالزیر ومقید المقید مقید.

پس21 استخراج کردهاند قدما این طرایق را از جهت زیادتی گرفت22 بحسب قوت

الرمل المخالن خفیف صل شکوک اخف لقبل عرف بزکرل العز

لرمل المحصور الرمل المعر ن لبلخ ا والمخم الرمل الفتارسی

الرمل المخالعنالرمل ااتبوقرمل ابن المقلد

خفیف ا لرل برا الملرنان ا الزج المدولب المیزج المعررضالجنیر

المرزج المعررضا الطنیو

المزج المسم الزریقی االهزج المیری (الزج المحوث

المرج المحتوث

الطزج المرجل 3- ) الطعزج المتکول الزج أتحصور

این بود جمله هجده طریقه از آن طرایق، هشت طریقه در مطلق عودست وده طریقه در مخمس30 آن و آن باختیار اغلب است که تجاوز نکرده است از مطلق بم و از مخمس بمخمس31 و گاه تجاوز کند و گاه نکند و همچنین است حکم جمیع اصواتی که واقع نشود در تألیف و این تعلق بارادت مباشران تصنیف دارد که اگر خواهند کنند و اگر

فایدهآ سابع1 بیان اصناف تصانیف در عملیات این فن و طریقهآ ساختن آنها مشروط

بدانها که مذکور می شود

قدماتصانیف در عملیات موسیقی را بر ابیات عربی ساختهاند2 و قبل از اصناف تصانیف، نشید3 عرب بوده است بعد از آن بسائط4 و اقوال مفرده و نوابت5. و اسامی6 اصناف تصانیف وانواع آن اینست:

1 نشید عرب. 2 بسیط. 3 نوبت7 مرتی. 4 کل8 الضروب. 5 کل النغم. 6 کل الضروب والنغم. 7 ضربین وزواید9 بر آن.8 عمل. 9 نقش. 10 صوت.11 هوایی. 12 پیشرو. 13 زخمه. 14 مرصع10.

اما نشید عرب و قدما انشاد11 بر اشعار عربی کردهاند و آن چنان باشد که دوبیت عربی را بنثر نغمات ادا کردهاند و دو بیت دیگر را بنظم12 نغمات. اما نثر نغمات آن باشد که آن بر دوری از ادوار ایقاعی نباشد و آن تلحینی بود بلاایقاع. اما نظم نغمات آن باشد که نغمات بر زمان دوری بود از ادوار ایقاعی، پس در انشاد عرب دو بیت را بی ms270 زمان دور ایقاعی بخوانند بعد از آن دو بیت دیگر را باصول زمان دور ایقاعی. و اگر بر غزلی یا قصیدهای13 انشاد کنند مجموع ابیات آنرا بنغمات نثر و نظم کردهاند مثلا نشید عرب بر این ابیات14:

شطر15 اول نثر نغمات وحق الهوی ما حلت یوما عن الهوی ولکن نجمی فی المحبه قد هوی و من کنت ارجو قربة قتلنی نوی واضنی فوادی بالقطیعة والنوی16

نظم نغمات سریع الزمان مثلا بمخمس17

لیس فی الهوی عجبان اصابنی النصب

امل الهوی تعب یستفزه الطرب18

بعد از تلفظ بدین ابیات و اشعار تحریرات19 بحرکات حلق حرکتی چند کنند20 بعد از آن شروع در شطر ثانی کنند. و شطر باصطلاح اهل این فن بعضی را گویند و شطر ثانی بر همان طریق که شطر مطلع بود بلا زیاده و نقصان اما در چهار بیت غیر از آن مؤلف21 باشد:

اما شطر الثانی نثر نغمات بلاایقاع اخوالحب لاینفک صبرا متیما غریق دموع قلبه یشتکی الظما لفرط البکاء قد صار23 جردأ واعظما فلا عجب ان یمزج الدمع الدما

وهم برین نهج هر چند که25 ابیات و اشعار اقتضای ارادت ملحن26 باشد. و آنچه27 در قدیم انشاد کردهاند بر دور رمل و مخمس کردهاند اما در هر دوری که خواهند انشاد توانند کرد و درین زمان اهل عجم هم بطریق نشید بر ابیات پارسی تلحین کنند. اما بسیط و بعد از نشید عرب28 انشاد کردند و بسیط قطعهای29 باشد مفرد بر شعر عربی بدور ثقیل اول یا ثقیل ثانی30 رمل و آن بر دو طریق باشد اگر صوت الوسط باشد واگر نباشد هم شاید اما تشییعه31 باید که باشد و تشییعه اگر الفاظ نقرات باشد و اگر بر اشعار بازگشت باشد یجوز.

اما نوبت32 و آن چهار قطعه باشد: اول قول. ثانی غزل. ثالث ترانه. رابع فروداشت اما قول و آن چنان ms271 باشد که در بسیط مذکور شد چون قطعات مفرده تألیف می کرده،33 اطول از آن خواستند زمان تغنی را تطویلی باشد که آن سبب لذت باشد قطعهآ دیگر در همان دور ایقاعی تألیف کردهاند بر ابیات پارسی و آنرا غزل نام کردند و آن ثانی قول باشد پس مأمور شدند بآنک ارباب عمل نوبت را چهار قطعه سازند، قول و غزل و ترانه و فروداشت. قول و غزل مبین شد اما در ترانه شرط کردهاند که اگر این قطعهآ ترانه در دور ثقیل دخول کنند و اگر در دور ثقیل رمل که بیست و چهار نقره است باشد دخول ترانه بهم باید که باشد. اما در قطعهآ فروداشت شرط همانست که در قول کرده شد و در مقطعات اربعه، طریقه و تشییعه لازم باشد، اما صوت الوسط گاه باشد و گاه نباشد.

و در تاریخ سلخ34 شعبان المعظم35 سنهآ احدی و ثمانین و سبعمائه در بلدهآ تبریز بندگی حضرت سلطان الأعظم سلطان جلال الدین حسین36 انارالله برهانه بدین فقیر فرمود که در ماه رمضان هر روز نوبتی مرتبی37 بسازو عرض کن وروز عرفه38 هر سی نوبت را باز عرض کن گفتم بلی انشا الله تعالی.

استادان و مصنفان گفتند که ممکن39 نیست و از ارباب عمل کس را این قدرت و قوت نبوده است و خواجه رضی الدین رضوانشاه رحمه الله که متعین40 و استاد همه بود بمبلغ صدهزار دینار گرو بسته و حجت41 نبشت که اگر بدین طریق ساخته گردد

پس51 روز عرفه هر سی نوبت52 را عرض کردم بلازیاده و نقصان و مبلغ صدهزار دینار خواجه رضوانشاه با دختر خود بدین فقیر دادند و بندگی حضرت سلطان حسین انارالله برهانه فرمود که نوبت اول روزماه رمضان را بنام من بساز53 در پردهآ حسینی بر موجب فرمان نوبت اول در مقام حسینی ساختم بهمان صنایع که مقرر فرموده بودند اول روز ماه رمضان عرض کردم برین موجب:

نوبت مرتب پنج قطعه1 قول و2 غزل و3 ترانه و4 فروداشت و5 مستزاد بدورثقیل رمل 24 نقره54. کوری چشم مخالف من حسینی مذهبم56 راه حق اینست نتوانم نهفتم راه راست گر مخالف طعنهای زد رغم او من حسینی مذهبم تا زندهام

و60 حضرت اعلی فرمودند که قطعهآ مستزاد می باید که بر سه بیت مؤلف گردد که آن شش مصراع بود: اول حسینی و اصفهان بالفاظ نقرات مؤدی شود هر از61 آن بریک ms273 مصراع یک آوازه باشد برین طریق که بر شش مصراع شش آوازه و درمیان هر دو مقام یک آوازه باشد بر موجب فرمان بر همین ساخته بر عرض رسید: آوازه نوروز62 آوازه کواشت رایت دولت فزایت63 جاودان منصورباد ربع مسکون در پناه دولتت معمور باد مقام حسینی واصفهان حجازی بزرگ آوازه سلمک آوازه کردانیا چتر میمونت که خورشید کرم در ظل اوست سایه اش چشم جهانرا چون سواد نورباد مقام عشاق راست مقام عراق زنگوله در جهانت هر کجا یاد دعاگویان رود نام داعی نیزهم در سلک آن جمهور باد آوازهآ مائه مقام نوی بوسلیک آوازه شهناز مقام راهوی زیرافکند64

اما بسیط و آن قطعهای باشد مفرد بر شعر عربی در دوایری که قبل ازین مذکور شد. اما65 کل الضروب و آن چنان باشد که تصنیفی سازند که ابتدای آن دوری باشد از ادوار ایقاعی66 و ادوار دیگر را در آن در آورند چنانک مجموع دوایر ایقاعی در آن مندرج گردد و در آخر اعاده بر همان دور اول باشد. و طریقهآ ساختن کل الضروب

اما کل النغم و آن هم بردو نوعست24. یکی آنک دوازده مقام75 و شش آوازه76 و مجموع شعبات77 را دریک تصنیف مندرج گردانند، و اگر خواهند هر نود ویک78 دایره را در آن جمع کنند و آنرا جمع الجمع خوانند. و اگر در بعضی دوایر بحسب اضافات تنافری باشد بحسن تلطف79 در انتقال ملایم توان ساخت. اما نوع ثانی چنان باشد که نغمات هفده گانه80 که مدار الحان برآنست در یک قطعه جمع باشد. و قبل ازین معلوم شده است که انتقال بر نسبت بقایا81 متنافرست اما بر هفده نغمه چنان انتقال توان کردن و در عمل آوردن که در غایت ملایمت باشد و آن چنان باشد که در بعد ذی الکل مقسوم در بعد بقیه در آوریم تا ده نغمه باشد، بنوع ملایم برین مثال82:

یچ بین ب*یو ح بج

اصفهان را در دو طبقه تکرار کرد باقی ماند هفت نغمه برین موجب: یو یدیب ی ط و دب. و ازین نغمات سبعه83 باقیه چهار نغمهآ اول نغمات جنس نوروز اصل است برین گونه: ط ودب. و نغمات اربعهآ باقیه نوروز عرب برین گونه: ی یب یدیو. و نغمات اصفهان که در طبقهآ ثانیه واقعست این: یح یزیه یجیا . و نغمات اصفهانی که در طبقهآ اولست این: ح زه ج ا. و چون این نغمات مذکوره را جمع کنیم هجده نغمه می شود

اما ضربین و86 آن چنان باشد که بهردستی دوری از ادوار ایقاعی معا رعایت کنند چنانک در کل الضروب مبین شد اما ممکنست که چهار دور ms275 معا ایقاع کنند مثلا بدست راست دور ثقیل رمل و بدست چپ دور ثقیل ثانی و بزانوی87 راست دور رمل و بزانوی چپ دور هزج. پس درهر چهل و هشت نقره دور جمع باشد چنانک در دور دوم ثقیل رمل ودور سیم ثقیل ثانی و در دور پنجم رمل و دور نهم هزج معا دخول واقع شود و اگر کسی را قوت اصول زیادت باشد ممکن بود که بهر اصبعی دوری ایقاع کند.

اما کل الضروب والنغم و آن88 چنان باشد که ضروب را با نغمات در جمع کند و شروط در کل النغم وکل الضروب قبل ازین معلوم شد.

آما نقش وآن مثل مطلع عملست که در آن صوت الوسط و تشییعه نباشد15 مثلا یک غزل را هر چند بیت که باشد بر همان یک طریق مطلع و جدول تا آخر غزل گویند.

اما صوت96 و آن چنان باشد که بعد از شعر الفاظ نقرات نباشد مثلا اگر بیتی یا مصراعی همان قدر که شعرست تلحین کنند پس شعر و نغمه و دور ایقاعی معا تمام شوند. اما هوایی آن چنان باشد که نقشی یا صوتن که در میان مردم هر مدتی پیدا می شود و آنرا مردم زاد می خوانند97 و آنرا هر کسی چنانک خواهد در بدیهه بتراشد گاه باشد که قید کنند98 و گاه نکنند99 و آن اخف اصناف تصانیف باشد.

اما پیشر و و آن نقوش باشد بر جمع100 ms276 نغمات در دوری از ادوار اصول یا فروع ایقاعی مرکب شوند و آنرا بیوت باشد چنانک گویند فلان پیشر و در فلان مقام دورایقاع سه خانه یا پنج یا هفت چندانک اقتضای ارادت مباشر باشد. و جمعی نقوش را ترجیع بند سازند. در تصنیف خانه اول آن باشد و خانه دوم آنک جمعی نقوش دیگر غیر از نقوش خانهآ اول باشد بعد از آن همان جمع نقوش ترجیع بند را تکرار اعاده کند و بعضی پیشر و را چنان سازند که آخر بند بر وزن شعری را که آن را بشعر تلحین کنند و آن ترجیع بند را اهل ساز سربند پیشر و گویند اما اهل ساز پیشرو را در سازها بعد از نواخت و ترجیع بر همهآ بواقی مقدم دارند و اهل سازیک خانهآ پیشر و را زخمه گویند و آن مثل یک خانه پیشر و باشد که همانرا تکرار کنند.

اما مرصع آنرا گویند که ابیات عربی و پارسی و گاه باشد که ترکی101 هم جمع کنند.

فی عز سلطنة و نصر خلافة ابدا تدوم مخلدا و مؤبدا (بهجای یک بیت) ولی در جامع الألحان نیز همین بیت است (ص ms281 245) 59- ایضا نور: مستزاد (فقط) 60- این قسمت از نسخهآ نور عثمانی که مشروح تر و کامل تر به نظر می رسید تقل شده است و در دو نسخهآ دیگر بدون هیچ توضیحی ابیات زیر همان عنوان مستزاد آمده است. 61- کذا و مخدوش! شاید: و هر یک از آن 62- اسامی آوازهها و مقامها فقط در نسخهآ نور است. 63- کذا نور، بقیه: دولت سرایت 64- به جای این ابیات مربوط به مستزاد در جامع الألحان اشعاری از کجج با ذکر ارکان نقرات آنها نقل شده است و تفصیل شرظ بندی نیزدر این کتاب یا برخی اختلافات مذکور افتاده است رک. جامع الألحان، صفحهآ 243تا247. 65ملی: اما یسیط و آن قطعهآ باشد مفرد بر شعر عربی در دوایری که قبل ازین مذکور شد (ولی قبلا بعد از نشید عرب ذکر شده است بنابراین مکرر و زائد محسوب می شود) 66 ایضا ملی: دوری باشد ایقاعی و ادوار دیگر - نور: ایقاعی و بواقی ادواررا بر توالی در عقب آن در آورند بترتیب... ایقاعی در آن تصنیف مندرج گردد 67- نور: اگر تغیر ضروب نکنند بهمان دور اول اعنی بیک دور تصنیف واحد الضرب باتمام رسانند و باید که چون باعادت رسند 68- به اعادت 69- راست آمدن به معنی برابر و درست از کار در آمدن در زبان خراسان هنوز متداول است 70- نور: و شروع در تغیر ادوار کرده... رسند... سادس اعادت کنند اما باید که اعادت در اصل بر نقرهآ سادس بوده باشد تا راست آید و بهمان نقوش و نغمات باعادت رسد بلا زاید و نقصان و تصنیفی که در آن کل الضروب باشد اگر آن بدور واحد نتوان گفت که آن چپ باشد ودر آن تصنیف الوسط باشد شاید و آن بارادت مصنف تعلق دارد اما طریقه و تشییعه از لوازم است 71- اراده، میل 72- مشکلتر - نور: و آن اشکل باشد از آن کل الضروب که مذکور شد 73- نور: دورین (تتنیه: دو دورا ایقاعی یا ثلثة ادواریا ms282 اربعة ادوار را معأ جمع کرده ادا کند... ثانی جمع کرده معأ ادا کنند چون هر دو دور مساوی اند هر یکی شانزده نقره است و در جمع ایشان در هر دوری معا واقع شود و این قرع را ضربین متساویة الدورین خوانند. اما اگر بدستی ثقیل اول ایقاع کنند و بدستی دیگر ثقیل رمل در هر چهل و هشت نقره دور جمع بهم رسد زیراکه زمان دور ثقیل اول شانزده نقره است وزمان دور ثقیل رمل بیست و چهار نقره پس زمان سه دور ثقیل اول چهل و هشت باشد و دو زمان دور ثقیل رمل هم چهل و هشت وقل مقل ونقف د ر تقیل اول با شد واکر بد ستی مل لند و بدسی دیکر تقیل فانی بای دود مل وبتاتی =با پامی) دیگر دور قزج دور جمع آنها نیزدر چهل وهشت باشد زیرا که زمان دور هزج نصف زمان دور رمل است و زمان دور رمل نصف زمان دور ثقیل رمل است و درین باب سخن بسیارست زیرا که مجموع ادوار

فایدهآ ثامن1 بیان طریقهآ استخراج نقرات و ترجیعات و طریقهآ تقسیم آنها بر اوتار و

اسامی انواع آلات الحان اعنی سازها ترجیع در اصطلاح مباشران2 آلات ذوات الاوتار خصوصا مباشران ساز عود آنست که بر وتری بنقرات مضراب سیر نغمات کنند و آن وتر را سایر الترجیع خوانند و بهر نقره یا زیادت از آن نقرهآ دیگر یا زیادت از آن بر مطلق وتری دیگر لازم دارندو آن وتررا

و ترجیعات بر دو نوع باشد: یکی متساویات و دوم متفاضلات. اما متساویات آن چنان باشد که نقرهای بر وتر سایر و نقرهای4 بر وتر راجع جس5 کنندیا 2 و2 یا3 و3یا 4 و4، یا بیش از آن.

اما متفاضلات آن باشد که نقرهای بر وتر سایر زنند و دو نقره بر وتر راجع یا یکی بر وتر سایر زنند وسه بر وتر راجع یا یک و چهاریا دو و سه یا سه و چهارقس علی هذا، هر چند که ارادت ms286 مباشران باشد بشرط آنک ازمنهآ نقرات متساوی باشند. و ترجیع از نظم نغمات بثلا وتر حاد6 را سایر سازیم و وتر بم7 را راجع منهما ترجیعات کثیرة الانواع حاصل می شود و ما درین کتاب ببعضی از آنها اشارت کنیم و برای معرفت آنها علامت وضع کنیم8. مثلا دو الف برین صورت اا. الفی که بر طرف یمینست علامت وتر سایر سازیم و الفی که بر طرف یسارست علامت وتر راجع و نقرات بر آنها بعضی صاعده باشند و بعضی هابطه. اما نقرهآ صاعده آن باشد که از طرف اسفل متوجه بود بطرف اعلی و علامت آن کسره باشد. اما هابطه بر عکس آن باشد اعنی از طرف اعلی متوجه اسفل و علامت آن فتحه باشد9. و اقسام اصول ترجیعات دوازده است:

قسم اول 1 و1، قسم دوم1 و2، قسم سیم عکسه10، قسم چهارم 2 و2، قسم پنجم2 و3، قسم ششم عکسه11، قسم هفتم 3 و3، قسم هشتم 3 و4، قسم نهم عکسه12، قسم دهم 4 و4، قسم یازدهم 4 و5، قسم دوازدهم عکسه13.

و ازین اقسام14، هشت قسم مستویاتند و چهار قسم دیگر15 معکوسات16. و از این اقسام بعضی را بسبب حرکات نقرات مختلفه صاعده خوانیم و بعضی را هابطه. قسم اول آنک نقره17 بر وتر سایر جس کنیم و نقرهآ دیگر بر وتر راجع و هر دو نقره صاعده باشند یا هابطه آنرا ترجیع مفرد متفق خوانیم18. و اگر نقره بر وترین صاعده باشد آنرا ترجیع مفرد متفق صاعده باشد آنرا ترجیع مفرد صاعدة السایر والراجع خوانیم و مثال علامت آن چنین باشد: [ا و اگر نقرتین بر وترین هابطه باشند علامت آن این بود آا و آنرا ترجیع مفرد متفق هابطة السایر والراجع خوانیم.

و اما آنچه در صعود و هبوط مختلف باشد آنرا ترجیع مفرد مختلف19 گوییم و آن بر دو نوع بود: نوع اول آنک نقره بر وتر سایر صاعده و نقرهآ دیگر بر وتر ms287 راجع هابطه باشد برین مثال20: [ا و آنرا ترجیع مختلف صاعدة السایر والراجع خوانیم21. و نوع ثانی عکس آن باشد برین مثال: آا و آنرا ترجیع مختلف هابطة السایر وصاعدة الراجع

اما24 قسم ثالث عکسه] ا وازین قسم هم هشت صنف حاصل شود برین مثال: صنف اول ا ا اصنف ثانی ] إصنف ثالث [] اصنف رابع آا إصنف خامس ا ا صنف سادس اا آ صنف سابع آ! إصنف ثامن اآ ا.

اماقسم رابع را25 مثنیات و مزوجات2 نیز خوانیم و از آن شانزده صنف مترتب میشود27

صنف اول ا ا اا صنف ثانی آا ا اصنف ثالثاا ااصنف دابع اا اا صنف خامس آ ا ا آصنف سادس آا اا صنف سابع ا [ ا اصنف ثامن اا اا صنف تاسع ms288 ا[ إإصنف عاشر ا[ إاصنف حادی عشر إ ااصنف ثانی عشر إآ آا صنف ثالث عشر ا[ آإصنف رابع عشر اا ااصنف خامس عشر اا صنف سادس عشر اآ اا.

صنف اول را ترجیع هابطة الضربین علی السایر والراجع خوانیم. صنف ثانی را ترجیع28 صاعدة الثانیة من الراجع والباقی بعکسه 29. صنف ثالث را ترجیع هابطة الضربین علی السایر وصاعدة الضربین علی الراجع. صنف رابع را ترجیع هابطة الاولی من السایر والباقی بعکسه . صنف خامس را ترجیع صاعدة الثانیة من السایر و الباقی بعکسه. صنف سادس را ترجیع هابطة الاولی من السایر والثانی من الراجع و الباقی بعکسهما. صنف سابع را ترجیع هابطة الاولی من السایر والاولی من الراجع و

اما31 قسم خامس را مثنی32 و مثلث گوییم و آن چنان باشد33 که دو نقره بروتر سایر و سه نقره بر وتر راجع جس کنیم برین مثال1!11 و ازین قسم بواسطه اختلاف نقرات34 در صعود و هبوط انواع ترجیعات دیگر حاصل می شود اگر بشرح و بسط آنها مشغول می شویم سبب تطویل کتاب می شود پس بواقی را مجملاا ذکر کنیم و طالبان ومباشران این فن باذهان وقاد35 و طباع نقاد استخراج کنند.36

اما قسم سادس عکسه37 علی هذا المثال ms289 1111!. ازین قسم نیز انواع ترجیعات مترتب می شود38. اما قسم سابع39 مثلثات و آن چنان باشد که سهنقره بر وتر سایر و سه نقره بر وتر راجع جس کنیم برین مثال 111111. اما قسم ثامن مثلثات و مربعات 1111111 و آن چنان باشد که سهنقره بر وتر سایر و چهار نقره بروتر راجع جس کنیم40.

اما قسم41 تاسع عکسه [111. اما قسم عاشر مربعات [111111 و آن چنان بود که چهار نقره بر وتر سایر و چهار نقره بر وتر راجع جس کنیم42. اما43 قسم حادی عشر مربعات و مخمسات44 برین گونه45 1111![و] قسم ثانی عشر عکسه برین گونه11111111146.

بواقی47 اعداد نقرات را فرض کنیم هر چند نقره بر هر وتر که خواهیم توان زدن و از آنها تراجیع کثیرة الانواع حاصل می شود بدان طرایق که مذکور شد. و نقرات مضراب بر اوتار برسه نوع باشد: اول معدود. ثانی مضاعف. ثالث خرق28 . اما معدود یک یک را گویند که بهر لفظ نقره نقرهآ بر وتر ایقاع کند. اما مضاعف آن باشد که بهر

فصل51 در ذکر اسامی آلات الحان52

و آنها برسه نوع باشد: آلات ذوات53 الاوتار و آلات ذوات54 النفخ و کاسات و طاسات55 والواح فولاد56. آلات ذوات57 الاوتار: عود قدیم. عود کامل، طرب الفتح، شش تای، طرب رود، طنبور شرونیان، طنبوره مغولی، روح افزای، قو پوزرومی، اوزان، نای طنبور، رباب، مغنی، چنگ، اکری، قانون، کمانچه، غژک، یکتای، ترنتای، ساز دولاب، ساز مرصع غایبی، تحفة العود، شدرغو، پیبا، یاتوغان، شهرود، رودخانی.58 اما آلات ذوات النفخ59 نای سپید، زمر سیه نای، سرنا، نای بلبان، نای چاوور، نفیر، بورغوا، موسیقار، چبچیق، نای انبان، ارغنون.

اما ساز طاسات و کاسات والواح فولاد60

اگرچه دیگر انواع سازها ممکنست وضع ms290 کردن اما آلات مشهورهآ متداولهآ مستعمله این آلات مذکورهاند.

اما عود قدیم61 بر آن چهار وتر بندند و قد علم قبل ذلک حکمه62

اما عود کامل بیان آن قبل ازین در شرح ادوار مذکورشد.63

اما طرب الفتح64 و آن سازی بود که بر آن ده وتر بندند و اوتار مفرد65 مفرد بندند، پنج وتر آن بطریق شد اصل عود مصطخب باشد و پنج وتر دیگز بطریق مطلقات. اما شش تای66 و بعضی بر آن شش وتر بندندو پردههابر آن بندند و آن بشکل نیم امر ودی باشد و شش وتر بر آن بندند که هر دووتر را حکم یک نغمه باشد و نوع دیگر آن باشد که کاسه و سطح آن چندانک عود باشد اما ساعد67 آن اطول باشد از ساعد عود و بر طرف اعلی آن اوتار قصیره بندند و اهل روم68 آنرا بیشتر در عمل آورند و طریقهآ در عمل آوردن آنها چنان باشد که مضراب را بدست راست بر اوتار مطلقهآ جس کنند و باصبع بنصر اوتار طویله را بآهنگ نظیر آنها در ثقل بر وتر زنند چنانک تألیف نغمات مطلقه و مقیده معا مسموع شوند و آنرا طرب رود نیز گویند69. اما70 طنبور شرونیان71 و آن چنان باشد که کاسهآ آن بشکل نیم امرودی72 باشد و سطح آن بلند باشد و بر آن دو وتر بندند و چنان گردانند که نغمهآ مطلق وتر اسفل آن

اما طنبوره78آ ترکی و آن سازی بود که کاسه و سطح آن صغیر باشد و ساعد آن طویل وطریقهآ اصطخاب آن چنان باشد که مطلق وتر اسفل آنرا مساوی ثلثة ارباع مافوق آن79 سازند و اکثر بر آن دو وتر بندند و بعضی سه وتر بندند و آن بارادت مباشران تعلق دارد80.

اما روح افزای81 و آن سازی باشد که کاسهآ آن بشکل ترنجی82 باشد و بر آن شش وتر بندند دو وتر ابریشم و دو وتر مفتول سیم و آنرا بطریق عود مصطخب83 گردانند اعنی نغمهآ هر وتری را مساوی نغمهآ ثلثة ارباع مافوق خود سازند84.

اما قو پوز رومی85 و آن سازی باشد که برای کاسه و جوف آن چوبی را مجوف گردانند86 و بر روی آن پوست کشند و پنج وتر مزوج87 بر آن بندند و اصطخاب اوتار آن چنان باشد که هر وتری را با ثلثة ارباع مافوق خود مساوی سازند.

اما اوزان و کاسهآ آن مطول88 باشد و بر نصف سطح آن پوست کشند و بر آن سه وتر مفرد89 باشند90 و طریقهآ اصطخاب91 آن چنان باشد که نغمهآ وتر ثانی را مساوی نغمهآ ثلثة ارباع مافوق خود سازند و وتر ثالث را موافق طنینی وتر ثانی سازند و مباشران مضراب بر آن از چوب زنند.

اما نای طنبور و آن از آلات مجروره92 است زیرا که بر طنبور کمانه را جر93 کنند94 و آواز آن چون لبث95 دراز دارد از96 جر کمانه بآواز نای نسبت دارد، و از آن ms292 جهت آنرا نای طنبور گویند.

امارباب7 وآن 98 سازی باشد که اهل اصفهان و فارس آنرا بسیار در عمل آورند. و

اما مغنی100 و آن بر هیأت تخته101آ باشد دراز و بر آن بیست و چهار وتر بندند و پهلوی هر وتری وتری دیگر بندند که در مقدار مساوی نصف وتر طویل باشد مثلا هر دو نغمه که معایا بر توالی جس کنند هر نغمه با نظیر مستنطق و مسموع گردد. و بر اوتار آن اگرچه بطریق مطلقات اصطخاب کنند اما ممکنست که بر آن گرفت102 مقیدات باصابع کنند103. اما چنگ104 و آن سازیست مشهور و بر روی آن پوست کشند و اوتار آنرا ملاوی105 ازریسمان مویین بندند و ایشان ملاوی را پرده خوانند. و بیست و چهار وتر بر آن بندند و اوتار آن مفرده باشد و آن از آلات مطلقاتست106 و اگر مباشر آن خبیر و حاذق وجامع باشد بین العلم والعمل مجموع دوایر و طبقات آنها را بگرفت بناخن استخراج تواند کرد. و اگر اوتار آنرا بر نسبت بقایا107 مصطخب سازند مجموع108 جموع و ادوار از مطلق استخراج گردد احتیاج بناخن گرفت نباشد109.

اما اگری110 و آن همان حکم چنگ دارد111 همین قدرست بر سطح آن چوب پوشانند و روی آن هم چوب باشد.

اما قانون112 و آن سازی باشد که آنرا ساعد113 نباشد و آنرا سطح مجرد باشد114 و بر سطح آن هفتاد و دو وتر باشد هر سه وتریک آهنگ باشد و اوتار آنرا گاه از ابریشم کشند و گاه از رود115 و گاه از مفتول سیم. اما آن باشد که سیم بر آن کشند همچون چنگ گرفت توان کرد و آن حکم چنگ دارد116.

اما کمانچه و آن از آلات مجروره است و بعضی کاسهآ ms293 آنرا از پوست جوزهندی117 سازند و بعضی از چوب و بر سطح آن رقی118 از پوست دل گاو کشند و بعضی وترین آنرا از موی119 اسپ بندند اما بعضی وترین آنرا از ابریشم سازند و آن احسن و الذ باشد120. وطریقهآ اصطخاب آن چنان باشد که نغمهآ وتر اسفل آنرا مساوی نغمهآ ثلثة ارباع مافوق آن سازند و برین سازها که مذکور شد شدود کثیره میتوان اما اصطخابات معهوده آنها را بیان کردیم.

اما غچک121 و آن122 هم از آلات مجروره است123 و کاسهآ آن بزرگ باشد و آن ده وتر باشد اما مرور کمانه بر دووتر که بر دو کناروی باشد برسد و آن دووتر کناررا بلندتر بندند، از اوتار ثمانیه باصبع بنصر نقرهآ ایقاع کنند و آن اوتار ثمانیه بطرنق مطلقات

اما یکتای ترنتای124 از آلات آنچ بر آن وتر واحد بندند انواعست اما اعراب بغادده125 کاسهآ آنرا به شکل قالب خشتی مربع سازند اما بریک روی آن پوستی کشند و ساعد کوتاهی باشد آنرا. و حکم وتر واحد قبل ازین مبین شده است. اما یکتایی که آنرا ترنتای نگویند کاسهآ مسدس یا مثمن باشد و ساعد آن اطول ازسواعد2آ سایر آلات127.

اما ساز دولاب و آن بر شکل دهلی128 باشد که بیرون آن غیر از سطحین اوتار بطریق مطلقات اصطخاب آن کنند و مضراب آنرا بر محلی ساکن گردانند که مرور مضراب بر آن باشد. و آن چنان باشد که اوتار بر مضراب رسد و آن آلت را بچوبی بگردانند129 بهر طریق که خواهند استخراج نغمات از آن توان کرد130.

اما قانون مدور مرصع131 غایبی این سازرا قدما در کتب خود بیان کرده بودند اما بین الناس مستعمل نبوده اما درین زمان ms294 این فقیر در عمل آورد و هیأت آن بشکل فانوسی بود بر جسم مدوری بر شکل حجر رحا132 و آن هر دو قطعه مجوف باشند واوتار آن بر خارج جسم فوق و داخل جسم تحت. پس اوتار آنرا از مفتول برنج بر سر آن شکل فانوسی و از بیرون بر جسم بالا بگذرد و از آن چسم مدور بشکل رحا هم در گذرد و از وتر زیر آن جسم رحا شکل، بر ملاوی اوتار مشدود137 گردند و درمیان آن جسم مدور مسطح چرخی باشد که بر آن چوبی الصاق کردهاند که بر سر آن چوب مضرابی بسته که آن در حالت حرکت و دور چرخ آن مضراب بر اوتار می رسد و حرکت آن چرخ از مد و رجع وتری134 باشد مثلا ریسمانی بر چرخ پیچیده شده است. و آن مدور مسطح بر سر سه پایه از چوب باشد که دو پای آن چوب مجوف بود از یکی پایه ریسمان گذشته بدست محرک باشد که چون بکشد چرخ در گردش آید و یک سر دیگر ریسمان ازپایهآ دیگر گذشته یا در زیر زمین و جسمی از قلعی125 یا هر چه باشد که چون مباشر ریسمان را بگذارد و آن جسم ثقیل ریسمان را بکشد از دست محرک وهم چرخ در گردش آید و مضراب در اوتار رسد و صوت حاصل شود و ناوی126 در زمین باشد که ریسمان از آن ناو گذشته باشد که سر ریسمان بدست محرک باشد و آن ریسمان پنهان باشد غایبی بدین سبب گویند137.

اما تحفة العود128 هیأت آن بعینه همچو عودست اما چندانک نصف عود باشد کانهآ

اما پسها واهل ختای این سازرا بیشتر در عمل آوردند و عمق کاسهآ آن کمتر از عمق مجموع سازها باشد و بر سطح [آن] چوب پوشانند و اصطخاب اصلی آن به طریق شند اصل عود باشد اما به غیر از آنها در همهآ سازها شدود غیر از آن نیزسازند و دساتین آنرا منبت146 سازند مثلا جای اصبع را که محل دستان باشد چوبی بر آن نهند تا آن بلند شود و اصبع را از آن پیشتر و پستر147 ننهند148.

اما یاتوغان و این ساز نیزهم مخصوص است باهل ختای و آن بر شکل تخته149آ باشد غالبا یک گزو نیم طول آن باشد و عرض آن چند150 یک شبر151 بود و میان آن مجوف باشد و بر آن پانزده وتر مفرد بندند و اصطخاب آن بحرکات خرکهای152 آن کنند و خرکهای آنرا بعضی در میان وتر نهند و بعضی بربع وتر و بعضی بر ثلث وتر و بعضی بر ثمن بتفاوت آهنگ آنرا بدان نوع راست کنند. اگر نغمهآ ثقیل خواهند خرک را پس کشند تا وتر طویل گردد و آهنگ ثقیل شود و اگر حاد خواهند خرک را پیش آورندتا به سبب قصر وتر آهنگ احد شود و این سازهم از مطلقاتست و بر اوتار آن باصابع جس کند153. ویک طرف آنرا که بسوی مشط154 است آهنگ سازند و درین زمان ms296 ما آنرا چنان کردیم که در هر دو طرف خرکها آهنگ می بود تا بهر دو دست بدو آهنگ آنرا در

اما شهر ود و آن155 سازیست که طول آن دو چندانک طول عود باشد و نغمهآ یح آن با نغمهآ اعود که مطلق وتر است در مقدار و آهنگ متساوی باشند و نغمهآ له آن با نغمهآ یح عود متساوی باشند و دریک وتر شهرود پنج نغمه نظیر و قایم مقام یکدیگر موجود گردند وما برای وترین آن مثالی وضع کنیم برین صورت156:

قسرعلینه

مب لی

و کاسهآ آن چندانک کاسهآ عود است و درین عصر این سازرا در عمل نیاورده بودند لکن ما در عمل آوردیم و واضع این ساز ابن احوص157 بوده است. و بر سطح این ساز از طرف احد آنها نغمهآ خامسه باشد اعنی یط بنغمات ملایمه پس در هشت وتر یک ذی الکل بنغمات ملایمه موجود شود و در پانزده وتر بعد ذی الکل مرتین که سه آهنگ باشد و در بیست و دو وتر سه بعد ذی الکل سط موجود شود و در بیست و نه وتر چهار ذی الکل مرتین باشد: نغمهآ اول ا نغمهآ دوم یح نغمهآ سیم له نغمه چهارم نب و نغمهآ پنجم سط158. و آن طرف احد ذی الکل رابع باشد.

اما رودخانی و آن بر هیأت طنبور شرونیان باشد اما سطح آن هموار باشد و بر نصف سطح آن پوستی کشند و اوتار آن پنج باشد: دو ابریشم و یکی در میان وتر، رود159 باشد و دووتر بر طرف اعلی مفتول برنج باشد و آن مفتول را گاه مختلف سازند و گاه متفق و واضع این ساز سلطان مغفور مرحوم سلطان احمد160 است انارالله برهانه161.

اما آلات162 ذوات النفخ برین موجبند: اول حلوق انسانی که تعریف الحثن بدان نوع که مذکور شده است که لفظ شعر و نقرات ایقاعی و الحان در ms297 حلوق انسانی حاصل می شود اما در سایر آلات ذوات النفخ لفظ شعر ممکن نیست.

اما نای سفید و آن سه قطعه باشد طول قطعه اول نصف163 مقدار ثانی و قطعه ثانی ربع مقدار ثانی و قطعهآ ثالث که برفم نافخ164 متصل می شود. اما ثقب165 بر قطعه اول باشد هفت ثقبه بر سطح نای باشد و یک ثقبه در ظهر قطعه نای که آنرا نافخان شجاع خوانند و آنرا باصبع قید کنند و یک ثقبهآ دیگر ضلع ذیل نای باشد و آن برای منفذ هواست و بر آن اصبع نمی رسد و هفت ثقبه از ثقب سبعهآ مذکوره که بر سطح نای است

اما زمر سیه نای و آن سازی است که طول آن نیم گزباشد و آنرا فمی جدا باشد همچو سرنا و نفخ در آن متصل باشد170 و استخراج نغمات از آن کردن اسهل بود از آنک ازنای سفید و در تألیف الحان آن اکمل باشد از نای سفید و در آن نیز نغمات سی و پنج گانه171 بشدت و لین نفخ حاصل ms298 می شود و بگرفت و گشاد اصابع، گاه تمام گشایند و گاه نصف و گاه ربع بقیاس و در نای سفید چنان است172. اما سرنا آن ازیرا عین مذکورین انقص173 باشد و آنراهم فمک174 جدا باشد و در آن نفخ هم متصل باشد و آن چنان باشد که نفس از بینی بستانند و دردهان نگاه دارند تا بقدر احتیاج درنای خرج کنند و آواز آن دور رودزیرا که بشدت نفخ ازدهان تنگ بیرون می جهد و در جوف سرنا متردد175 می شود176.

اما نایچه بلبان و آنرا با نای سرنا نسبتی هست177 در تألیف الحان و ادمان سرنا به آن کنند و آواز آن لین و حزین باشد. اما نای چاوور178 آنرا بعضی از اتراک و در آن اکثر به نوروز179 بیاتی تلحین کنند و مجال سیر نغمات در آن کم باشد و در آن یک سوراخ یا دو باشد و نفخ در آن از لب بالادمند.

اما نفیر و مقدار آن اطول باشد از جمیع آلات ذوات النفخ ودأب180 آن دو گزاست زیادت و نقصان کردن آن بارادت مباشران تعلق دارد چون مقدار از آن اطول باشد بآن برغو گویند و چون آن بن نای بازگشته باشد و بشکل چوگان شده آنرا کرهنای گویند. و در نفیر سه نغمه موجود شود آن نغمهآ ا و نغمه یا و نغمهآ یح باشد و استخراج جموع و دوایر از آن ممکن نباشد زیرا که در آلات ذوات النفخ اختلاف از ثقب آن باشد و در آن

اما باق و آن182 چنان باشد که بر آن سر آن که در دهان گیرند زبانه می باشد که از آنجا نفخ در آن میرود و بر سطح آن ثقب می باشد که باصابع فرو گیرد و استخراج بعضی از نغمات را عهده کند و آواز آن به تیزی183 ماند ms299 که بآهنگ باشد.

اما موسیقار و آن از مطلقات آلات ذوات النفخ است و از هر نای از آن نغمه184 ستخراج کنند و قاعدهآ آن بیست و دونای بودیکی ازیکی کوتاهتر185 و آن را بر نسبت نغمات ملایمه سازند چنانک قواعد نغمات قبل ازین معلوم شده است و در آن نفخ بشفتین186 دردمند و در آن نای اندازند طبقهآ آهنگ آن نای درحدت زیادت شود187. اما چبچیق188 و آنرامو سیقارختایی گویندو دستهنای باشد بر هم چفسیده181 و ازهر یکی در دیگری منفذی و لولهآ مرکب باشد بر آن190 که از آن لوله نفخ در آنها دمند در همهآ نایها نفخ در آید از همه آواز بر آید. در زیر آن ثقب باشد که بحرکات اصابع بر آنها از آنها اصوات مسموع شوند.

اما ارغنون191 و آن بشکل موسیقار باشد لولهها192 ارزیز193 در آن ترکیب کرده هر یکی ازیکی درازتر و باز از طرف ثقل بطرف حدت هر یکی از دیگری اقصر باشد و بر ظهر آن دمی مرکب باشد که چون آن دم را دردمند نفخ در مجری که در زیر لولهها مرکبست و از هر لوله194 در آن مجری سوراخی باشد در رود و بر سطح آن مجری زبانها195 باشد متحرک چون باصبع آن زبانها فروگیرند و بگذارند سبب نغمات شود و از آن استخراج الحان میسر شود196. اما کاسات و طاسات و الواح* بدانک اصوات کاسات لابث197 است لاجرم نغمات

صورت ترتیب ساز طاسات که ببعد ذی الکل منقسم شده است هشت نغمهآ ملایمه این است201.

اما الواح202 و آن چنان باشد که مثلا لوحهای فولاد هر یکی مقدار یک شبر و آن چنان [که] از کاسهای بزرگ نغمات ثقیله حاصل می شود و از کاسهای کوچک نغمات حاده همچنان از الواح کبیره نغمات ثقیله حاصل می شود و از الواح صغیره نغمات حاده

اما کاسات را بآب حاد و تقیل می توان کرد ودر الواح این معنی نمی تواند بود و آن بآب متغیر نمی شود.

363 32- چون 2 و3 نقره است 33- نور: و آن چنان بود که دو نقره بر وتر سایر جس کنیم و سه نقره بر وتر راجع 34- ایضا: اختلاف اعداد ضروب نقرات صاعده و هابطه... می شود (فقط) 35_ ذهن وقاد: خاطر تیز و ضمیر روشن (معین) 36- تعداد اصناف ms304 این قسم 32 می شود و اساسا می توان با استفاده از قواعد ریاضی انواع آنها را محاسبه کرد رک. جامع الالحان، ص 399 «توضیح لازم» 37- نور: بعکسه (یعنی 3 و2) 38- ایضا نور: حاصل می شود 39- همان نسخه: مثلثات و مربعات! برین گونه [11!ا و ازین قسم نیزانواع ترجیعات حاصل می شود (تعداد ترجیعات دراین قسم 64 است) بسبب مذکور کمامر 40- ایضا نور: و قسم ثامن عکسه برین گونه 111171 ازین قسم نیز انواع ترجیعات حاصل می شود 41- نور: مربعات و مخمسات 111711111 (ولی از لحاظ دسته بندی صحیح نیست) 42- ایضا: و قسم عاشر عکسه بدین صورة 11111171 43- تصحیح قیاسی - نور: و قسم حادی عشر، دو نسخه دیگر: اما حادی عشر 44- یعنی 4 و5 نقره 45- نور: برین گونه 1111111111 (و از این حیث شبیه جامع الألحان، است رک. ص 187) 46- شماره ترجیعات در این دو قسم که مشابه هم هستند 1024 می شود (ایضا جامع الالحان: توضیح لازم) رک. تعلیقات. 47- نور: و ازین اقسام ترجیعات کثیرة الانواع حاصل می شود و آنها را بتمامی در کتاب کنزالالحان بیان کرده ایم اما درین رساله بر همین قدر که مذکور [شد] اختصار کردیم بواقی را ازین قواعد طالبان مستعد بذهن وقاد توانند پیدا کردن. و نقرات مضراب بر اوتار بر سه نوع باشد: معدود و مضاعف و خرق، اما معدود آن باشد که ضروب مضراب بر وتر یک یک معدود باشد و آنرا مفردات گویند. اما مضاعف آن باشد که ضروب مضراب بر وتر دو دو جس کنند. اما خرق آن باشد که ضروب نقرات مضراب بر وتر چهار چهار باشد اما دوم ضعف اول باشد و سیم اضعاف یکی و در نواختها و استخراج تصانیف باید که ضروب نقرات مضراب بر وتر مستدیر باشد این بود بیان انواع ترجیعات (که کامل تر و فصیحتر است) 48- شاید به مناسبت بودن خرق به معنی پیوستن یا خلاف عادت به این نوع مضراب زدن خرق ms305 گفته شده باشد 49- احتمال دارد منظور چرخش مضراب باشد 50- بحث ترجیعات در جامع الالحان نیز آمده است (صفحهآ 181 تا187). 51- نور: فصل دوم از فایدهآ تاسع در ذکر اسامی آلات الحان nueiealinstrummen1s 52- سازها یا آلات موسیقی 53- زهی یا رشتهای و دارای تارهای مرتعش یا سیم 1ordinstmummeutsء moutlu oreans 54- بادی یا دهنی Aereussionidslsumrents 55- ضربهای

در حاشیهآ نسخهآ نور عشمانی مربوط به موسیقار یا چبچیق 183- ایضا در اصل منفصل. 184- یا نغمهآ (نغمهای). 185- کذا جدا. 186- دو لب تثنیه شفة (معین). 187_ نور.. النفخ است و آن همچنان باشد که نایی باشد دراز و آنک یلی (=نزدیک) آنست از آن کوتاهتر (کذا) همچنان آهنگ سازند با نغمهآ ذی الکل که هشت نغمهآ ملایم انتقال [و] دهانهای آن نایها از دو طرف مایل باشد و لب بر آن نهند و نفخ در آن در دمند و اگر خواهند که نغمهآ نایی احد سازند قدری موم یا چیزی دیگر گلوله کرده در آن اندازند نغمهآ آن احد شود. 188- در مواردی با جیم هم در نسخهها دیده میشود. 189- نور: بر یکدیگر چفسانیده (به معنی الصاق رک. جامع الالحان،ص 335) 190- ایضا نور: باشد بر آن که نافخ آنرا دردهان گیرد و از آنجا نفخ در دمد از نغمه آواز بر آید اما مباشران آن ثقبات را گشایند و قید کنند که موجود نغمات ملایمه باشد و استخراج بعضی از جموع و اجناس از آن ممکن باشد و از آنها بحرکات اصابع نغمات حاصل شود و آن هم از.. پیدا شده است. oreamon -191 که در نظر قدما نماد یا سمبل کمال بوده است. 192- مطهری: لولها (رسم الخط). 193- قلع، حلبی (معین). 194- ملی: لولهآ (یا: لولهای). .5i5 195- زبانهها 106- نور: و آن بر هیأت موسیقارست اما موسیقاریک صف نایها باشد و ارغنون دو صف نایها باشد که از سرب ms319 یا سیم سازند و آن دو هجده نای باشد بر عدد تغمات و نظایر آنها. اول نایهای دراز باشد بعد از آن یکی

ایی نبیذبیار

خایران (ا مارمنمما ثتبک تانسف

5)()بز)(ی

دور ضرب الفتح و دور الربیع و دور شاه ضرب و مأتین و دور عدل6.

اما دور ضرب الفتح بتاریخ سنهآ اربع وثمانین و سبعمائه سلطان مرحوم مغفور7 سعید شهید غیاث الدین شهزاده شیخ علی8 تغمدالله بغفرانه از بغداد به تبریزا نهضت فرمود به10 نیت فتح بر سلطان اعظم مغیث الدین سلطان احمد11 انارالله برهانه چون در قوروق اوجان12 مقابل شدند فتح شهزاده را شد13. در همان روز بدین14 فقیر فرمودند دوری وضع کن که زمان نقرات آن فرد15 باشد و آن چهل و نه نقره باشد. بر حسب فرمان همایون این دایره موضوع گشت و درین دایره تصانیف ساخته شد. آن حضرت این دور را ضرب الفتح نامید16 ونقرات آن اینست: تنن تنن تنن تتنن تنن تنن تننن تنن تن تنن تننن تننن تننن تننن.

دو17 وتد مجموع پس دو فاصله پس دووتد دیگر پس فاصلهآ صغری و وتدی و سبیی پس پنج فاصله دیگر18. و زمانی که ms321 مابین نقرات ثالث و رابع و خامس19 و سادس و سابع و هفدهم و هجدهم و بیست و هفتم و بیست و هشتم است همه زمان جاند و زمانی که مابین نقرهآ سی ام و سی و یکم است زمان ب و ازمنهآ مابین نقرات دهم و یازدهم و چهاردهم و پانزدهم و بیست و چهارم و بیست و پنجم و سی و سیم و سی و چهارم و سی و هفتم20 وسی و هشتم و چهل ویکم21 وچهل ودوم و چهل و پنجم و چهل و ششم وچهل و نهم و، واولند22 در اعادهآ دور همه زمان داند. و زمانی که مابین ثالث و رابع و خامس است زمان د باشد و زمانی که مابین نقرات خامس و سادس، و سادس و سابع است زمان جاست و زمانی که مابین نقرات سابع و ثامن است زمان د باشد و زمانی که مابین نقرات ثامن و تاسع است زمان جوزمانی که مابین نقرات تاسع و عاشر است زمان ب و ازمنهآ که مابین نقرات عاشر و حادی وثانی عشر و ثالث عشر و رابع عشرندهمه ازمنهآد بود و زمان مابین نقرات رابع عشر و نقرات اولیست زمان دباشد بر تقدیر اعادت دور. و23 ما اینجا برای مثال آن دایره وضع کنیم و نقرات آنرادر آن باز نمایم برین مثال24:

اما دور شاه ضرب37 و زمان دور آن سی نقره است برین گونه: تننن تنن تن تن تنن تننن تن تن تنن تنن تن. فاصله ووتدی و دو سبب و بازوتدی و فاصلهآ و دو سبب و دو وتد و سببی دیگر38، و ضرب اصل آن یکی بر تای اول فاصله اول باشد و نقره دیگر بر تای وتد رابع.

و سبب تألیف این دور آن بود که حضرت پادشاه مرحوم سعید شهید39 سلطان احمد سقی الله ثراه و جعل الجنة مثواه40 در دارالسلام بغداد در کشتی نشسته بود که محرکان آن کشتی سی ملاح بودند که اجرای آن کشتی می کردند زمان این دور را بر عدد ملاحان آن سفینه فرمودند که باشد، بر حسب فرمان همایون همچنان ساخته شد و صورت آن دایره اینست41:

المنکم دورقطاء نی

ی36 نره

،»

جعب0

رن؟ بیر لا ربا نظامی) و برین چهار بیت شیخ جنیدالبغدادی قدس اللهسره تصنیفی خواستند بر موجب فرمان همایون هم در بدیهه ساخته شد ولقد ذکرتک فی السفینة والردی شعر42 متیقن لتبلاطم الامواج والسحب تمطر والریاح عواصف واللیل منسدل الذوائب داج و من الأعادی فی الشواطی عسکر یتجهزون43 لغارة دیباج وعلت لأصحاب السفینة عولة انا و ذکرک فی الذیتاج4

وضرب اصل45 آن نقرهآ اول بر تای فاصلهآ اول است و نقرهآ دیگر برتای سبب آخر.

و این دور را درالسلطنة هرات در باغ زاغان حضرت سلطان الاعظم مالک رقاب الامم ظل الله فی الارضین معین الحق والدنیا والدین شاه رخ سلطان خلدالله ملکه و سلطانه سخن از عدل و داد می رفت چون این دور موضوع شد بندگی حضرت خاقانی فرمود که نام این دور، دور عدل باشد.*

فصل دوم در بیان دخول و خروج در تصانیف50

اما دخول آن51 چنان باشد که مثلا چون تصنیفی گویند در دور ثقیل ثانی که ارباب عمل آنرا خفیف گویند و زمان دور آن شانزده نقره است دخول در تصنیف یا از نقره اول باشد یا از نقرهآ دوم یا از سیم همچنان تا شانزدهم. و دخول در اول تصنیف بر سه نوع باشد: و آن مع باشد یا قبل یا بعد. اما مع آن باشد که ضرب نقره ایقاعی با لفظ و صوت تصنیف معا ابتدای دخول کنند. اما قبل و آن چنان باشد که ضرب نقره پیش52 از لفظ صوت واقع شود. اما بعد و آن چنان باشد که ضرب نقره بعد لفظ و صوت باشد. و درین دور ثقیل ثانی دخول شانزده صنف ممکن باشد پس اگر یک نقره تلفظ کنند53 آنرا دخول ازثانی گویند چنانک بیک نقره تلفظ کنند و گویند. ت و دخول کنند در تصنیف. و اگر بیک سبب خفیف تلفظ کنند پس در تصنیف دخول54 کنند چنانک ms324 گویند تن و در آیند آنرا دخول از ثالث گویند. و اگر بیک وتد مجموع تلفظ کنند55 برین گونه تنن پس در تصنیف در آیند آنرا دخول از رابع گویند. و اگر56 بفاصلهآ صغری تلفظ کنند برین گونه تننن پس دخول کنند در تصنیف آنرا دخول از خامس گویند و علی هذاالقیاس تا آنجا که پانزده نقره57 بشمارند و از شانزدهم دخول کنند در تصنیف پس درین دور بشانزده قسم ممکنست و دخول در هر دایره58 بعدد نقرات آن دایره در آن دایره دخول ممکن

اما خروج و آن59 چنان باید که اگر دخول از خامس باشد خروج که تصنیف که آخر شود بهمان عدد نقرات باشد مگر مدی که در اواخر تصانیف می باشد و آن مد را نیز اصلش بهمان عدد نقرات باشد اما اگر برای فصل و تمکین تصانیف که زیادت از آن مد کنند و از ضعف آن زیادت نشاید. 1- شش دایره از ثقیل اول تا هزج (جامع الالحان. ص 215). 2- ماند آل جلایر از جمله احمد جلایر (مقدمهآ جامع الالحان، صفحه نه) رک. تعلیقات. 3- غیر مألوف و عجیب (لاروس عربی). 4- دایره ای. 5- شاید با معنی مصدری (لاروس عربی) یا بخیل. 6- در این باره مراغی در دو کتاب دیگر خود نیز شرحی آورده است ولی اسامی ادوار همانند نیست. رک. مقاصد الالحان، چاپ دوم، صفحهآ 96 و97 و جامع الألحان، صفحهآ 227 تا 229. 7- نور بدون مغفور: غیاث الدنیا والدین 8- علی بن اویس از آل جلایر (جامع الألحان، ص 341) . رک. تعلیقات. 9و10 - در اصل منفصل 11- نور: مغیث الحق والدین 12- ایضا نور: مقابله شدند!... میسر شد 13- و به قولی به قلعهآ النجق رفت (تعلیقات مقاصدالألحان، چاپ دوم، ص 190). 14- نور: ازین فقیر تصنیفی خواست بر دوری از ادوار ایقاعی که زمان نقرات دور آن ms325 فرد باشد 15- طاق یا تاق و مقابل زوج. 16- نور: نام فرمود و نقرات آن برین موجب است 17- ایضا نور: اول دو وتد مجموع پس دو فاصلهآ صغری، باز دووتد و فاصلهآ دیگر، پس وتدی و سبب خفیفی پس پنج فاصله (که کامل تر و واضح تر است) 18- یعنی: 2 تنن و2 تتنن و2 تنن و1 تننن و1 تنن و1 تن و5 تنن (به ترتیب) 19- نور بدون خامس 20- نور: سی و هفت 21- ایضا . چهل و یک 22 شاید: اولی اند- نود واولی است بر تقدیر اعادة دور همه زمان داند او از اینجا به بعدتا اعادت ذوررا ندارد)ا

اما فایدهآ عاشرا بیان انتقالات و بیان ترکیبات متفقه و مختلفه و بیان انواع تحریرات

بحرکات حلق در نغمات.

بباید2 دانست که ابتدای انتقال بر هر جمعی نغمات از طرف اثقل باشد یا از طرف احد یا از وسط و البته اول هابطه باشد بطرف احد و ثانی صاعده باشد بطرف اثقل و ثالث محتمل امرین بود. و هر یکی ازین انتقالات منتقل بر توالی باشند بی رجوع و آنرا انتقال مستقیم خوانند یا با رجوع و آنرا انتقال راجع خوانند. و در انتقال مستقیم اگر انتقال بر نغم متوالیه باشد بی تخطی نغمه یا بیشتر از آن، آنرا انتقال متصل خوانند اگر با تخطی باشد آنرا انتقال طافر خوانند. و در انتقال راجع اگر رجوع بمبدأ بود آنرا انتقال لاحق خوانند و اگر بنغمهآ دیگر از نغمات قریبه بمبدأ بود آنرا محل و منبت نیز خوانند. و اگر رجوع با یکبار باشد از نغمات آنرا انتقال راجع فرد خوانندیا چندبار متوالی بود و آنرا متواتر خوانند. واگر غیر متوالی بود آن به اسمی مخصوص نیست. ودر رجوع مکرر اگر با یک مبدأ معین باشد آنرا راجع مستدیر خوانند و اگر نه راجع مضلع خوانند. و همچنین در راجع مکرر اگر اعداد نغم مابین رجعات متساوی بود آنرا راجع متساوی خوانند و اگر نه راجع مختلف خوانند. و اگر در بعضی نغمات چند بار متوالی ایقاع کنند آنرا اقامه خوانند و نیز انتقال بر دو نغمه باشدیا ms329 بیشتر اگر بر دو نغمه بود[وا تکرار هر دو متساوی باشند آنرا مکرر متساوی خوانند و اگر نه، مختلف خوانند. و اگر بیشتر بود اقسام آن بقیاس اقسام سابقه معلوم شود. و شیخ ابو نصر رحمه الله در نغمات اطراف جموع را مبادی الحان خوانده است و سایر نغمات را که با یکدیگر بر نسبت ثلثهآ لحنیه در بعد ذی الکل موجود باشد مبانی الحان. و نزد او انتقال مستقیم باشد وآنرا انتقالی گویند که در عود بهیچ نغمه مختلف نباشد و آن بر توالی بودیا بتخطی یک یک یا دو دویا سه سه یا چهار چهاریا زیادت یا غیر مستقیم یعنی در عود با نغمه مخالف باشندو این نوع باشد عود در آن بمبدا. و این نیز بر دو قسم باشد: یکی آنک در خروج ازنوعی بنوعی یعنی در جمع تام مثلا چون بر مبادی ذی الکل احد انتقال کنند بمبانی ذی الکل اصغر تصاعد نکنند و آنرا انتقال منعطف خوانند و این نیز بر دو قسمت: یکی منعطف بی توسط نغمات مختلفه دیگر آنک در خروج از نوعی بنوعی بود بر وجهی بود که در خروج بنوعی استیفای انتقالی مشابه انتقال بنوع سابق نکنند و آنرا انتقال مستدیر گویند. دوم آنک عود با غیر مبدأ بود و آنرا منعرج خوانند و در آن عود بنغماتی بود که انتقال بر آن بوده باشد.

ی شهاتهال ردلو4 سم ک حکه سه نهمهن رعددیدەهی. ح ران بنیطنتیع ذدود ذج مکنسیه مرد لم ینه سبر

18برن اثله اینادیع لعهلبمبمکسه یب ریرل بزهمیه و دلدههملغعک بهلم ب سههه قلله ی لکنعلجنفد ده لینمه کک هرغ طن نه غرلخبمم نح شتن صئد عزدرونر درعدمدم دوع کدل بیمدع دندح م سیر خ ب لنف نه بیتبیگ نهه رضیسهع دط صحدوهیلم ب عدیچی- نما. عدار ممارجنا ی دا ولع دذه کع میی یدتیآ له امداری م سا ضن مع ررورعغ یهسرعات

میای دیید ی ند سد محل که م سرم اکسر س بم ررد ابی بتش تلجنه ابشابهبد عدلم2 سزه بام نبهه به نر نت مر ا الغهدل یوبد اسیابیدی ل ل امافعطبه بهلسدیم هه

اما نغمات منظومه همچنانک تصانیف عملیات در اصول و فروع کماعلمت و چون معرفت نغمات کما ینبغی معلوم شود در خوانندگی قدرتی و مهارتی حاصل شود و چون آواز خوش که ms333 آن عطای الهی است با آن تصرفات ضم شود آنرا خوانندهآ کامل گویند. و خوانندهآ ناقص آنک از آن فواید هیچ معلوم نداشته باشد و آن بر دو قسم باشد: خوش آواز و کریه الاصوات. اما کریه الاصوات خارج از مبحث است اما حسن الصوت که اورا معرفت نغمات باشد نمونهآ بود از نور علی نور. و ارباب این فن ملحنان نغمات منثوره را بر چهار قسم نهادهاند: قسم اول آنک ایشان را آوازهای خوش باشد و هم بالطبع خوش خوانند اما ایشان را معرفت نغمات کمامر حاصل شده باشد و ندانند که در چه پرده یا در چه آوازه یا در چه ترکیب است اگر دیگری خواند هم حقیقت آنرا ندانند.

قسم دوم آنک معرفت جموع و ادوار را حاصل کرده باشد و آنها را بآوازهای خوش منضم گرداند. اما قسم سیم آنک او را هم نثر نغمات و هم نظم نغمات باشد اعنی هم خواننده باشد و هم گوینده اعنی او را تصانیف علمی موسیقی یاد باشد مع الصوت الحسن. قسم چهارم آنک اورا نثر نغمات فقط باشد و از آن اقسام ماضیه خالی و فارغ باشد مبدأ و وسط ومحط خوانندگی.

ببایددانست که خوانندگی یعنی تلحین حلقی را ابتدا از طرف اثقل باشدیا ازوسط یا از احد و فواید و طرایق آنها در بیان انتقالات مذکور شد. اما درین محل بیان اصطلاحات خوانندگی و اهل عمل را ذکر کنیم و گوییم که ابتدای خوانندگی ازراست باشد یا از دوگاه یا از سه گاه زیرا که ابتدا و انتهای نغمات مبنی بر ابعاد ثلتهآ لحنیه9 است. مثلا نغمتین دوگاه طرفین بعد طنینی است و نغمتین سهگاه طرفین بعد مجنب کبیرست و نغمتین بعد بقیه طرفین بعد بقیه و مدار الحان برین سه بعدست برای آن آنها را ثلیهآ لحنیه می گویند که الحان از آن هر سه نغمه حاصل می شود. پس بیایددانست که

بیان مرتبهآ آهنگ و خوانندگی. خواننده باید که آهنگ خود را بداند در حدت و ثقل ودر مرتبهآ خواند که اورا ممکن باشد که از طرف اثقل بذی الکل اثقل و از طرف احد بذی الکل احد انتقال تواند کردن مثلا اگر خواهد که در دایرهآ راست او غیر ذلک خوانندگی کند ابتدا از نغمهآ کند که متوسط ذی الکلین باشد و آنرا نغمه یح فرض کنیم که آن وسطی مشتر که باشد میان دوذی الکل پس آن از طرف احد انتقال بذی الکل احد که آن نغمه له11 است آسان کند از طرف اثقل بنغمهآ ا که ذی الکل اثقل باشد چون چنین باشد مجموع نغمات مبادی و مبانی ذی الکلین در تصرف خواننده باشد زیرا که بر جمیع نغمات جمع ms335 تام باسهل وجوه انتقال تواند کردن چنانک بآواز او زور بسیار نرسد. و چون ابتدای خوانندگی بنغمهآ یح کنند از طرف ذی الکل اثقل انتقال بدین نغمات کنند. یح.. یه. یج یا.. ح. و. د..ا

و بذی الکل احد بدین نغمات انتقال کنند: له. لب. ل. کح. که . کج. کا.. یح12 و جهد باید کرد که از طرف احد ذی الکل احد در نگذرد زیراکه مبالغه در حدت خروجست از اعتدال چنانک شیخ سعدی رحمه الله گفته که: مغز ما برد و حلق خود بدرید13.

و علی کل حال خیرالامور اوسطها14. و چنانک دایرهآ راست را در ذی الکل بازنمودیم مجموع دوایر را نود ویک دایره ممکنست بهمان طریق درذی الکلین نمودن و ما اینجا مثال دیگر گوییم که خوانندگان فهم کنند زیرا که ایشان را این معرفت کمتر باشد. و درین زمان کسان دیدیم که خوانندگی می کردند و هر چند می توانستند در خدت15 مبالغه می کردند چنانک سبب خروج از اعتدال میشد و حدت آهنگشان از

و اما قدما و حکما آواز مردم را ضبط کردهاند و مجموع اصوات ناس17 را در چهل و یک نوع اعتبار کردهاند و هر نوعی ادوار را باسمی مخصوص کردهاند و هر یکی را مثالی و شکلی ms336 نموده و کیفیت آنها را بتمامی در کتاب کنزالالحان18 بیان کرده ایم، اما اینجا اسامی آنها را ذکر کنیم برین مثال:

الصوت المد، الصوت القصر، الصوت الغلظ، الصوت الخلل19، الصوت الدقة، الصوت الخشونة، الصوت اللین، الصوت التردد، الصوت الوقف، الصوت المیل0، الصوت الاستقامة، الصوت الابتداء، الصوت الانتهاء، الصوت السکون، الصوت الحرکة، الصوت الصعود، الصوت النزول، الصوت الفتح، الصوت الضم، الصوت الکسر21، الصوت التکسیر، الصوت الطول، الصوت الجعودة22، الصوت السباطه، الصوت النفور، الصوت الطمأنینه، الصوت الضیق، الصوت السعة الصوت، السرعة، الصوت الابطاء، الصوت الثقل، الصوت الخفة، الصوت البیان، الصوت الادغام، الصوت الجنس، الصوت الطلاق، الصوت الامساک، الصوت الارسال، الصوت الشدة، الصوت المتحرک، الصوت الساکن.

اما اهل عجم آوازی23 را که قوت حدت آن از اباشد تا که، که بعد ذی الکل والاربع است آنرا آواز درگاهی خوانند و در آن چنان آواز تحریر بنادر24 باشد و آوازی باشد غلیظ وروشن آن آوازرا صبیحی خوانند و آوازی که آن بلند و سطبر و بی تحریر باشد آنرا صبیحی غلیظ خوانند. آن چهل و یک نوع آوازرا اهل عجم هر یکی را باصطلاح خود نامی دیگر گویند و امثله نمودهاند اما درین کتاب آنها را بیان نکردیم جهت اختصار کتاب

فصل1 در ذکر اسامی مباشران این فن

چون حق سبحانه و تعالی خلق آدم علیه السلام2 کرد وروح در بدن اودر آمد ونبض آدم علیه السلام در حرکت آمد و صوت خود لازم او بود و چون ازمنه3 که در مابین حرکات نبض است متساوی بود لاجرم صوت و اصول ایقاعی در وجود مبارک آدم علیه السلام موجود شد. آنچه از اسماء الله و تسبیحات که خواندی بنغمات طیبة ملایمه خواندی.

و بعد ازو4 شیث را علیه السلام هم آواز خوش بوده5. اما لمک بن قابیل بن آدم عود را وضع کرد و اورا عمر طویل بوده5 و پنجاه زن و صد سریه6 داشته7 و اورا هیچ فرزند نمی شده است اما در آخر عمر اورا دو دختر شد نام یکی صلانهاد، و دیگر بم پس اورا بعد از آن دو دختر، پسری شد و بران پسر عظیم شاد شد و او را بغایت غایت دوست داشت وقتی که پنج ساله شد وفات کرد پس لمک برای وی بمرتبهای8 جزع و فزع کرد که هیچ کس نکرده بوده باشد مگر آدم علیه السلام دروقتی که از بهشت بیرون شده بود. پس لمک پسر خود را در درختی آویخت تا از نظرش غایب نباشد چندان بر آن درخت آویخته ماند که9 گوشت و پوست او از استخوانهای وی جدا شد و بر زمین افتاد پس لمک از آن درخت چوبی را پاره کرد و آن را بشکل آن تصور کرد و مویهای اسب بر آن چوب بست و آن مویها را باصابع جس می کرد و بآواز آن مویها گریه و زاری می کردتا عمرش بآخر رسید. بعد ازو هر ms339 کسی چیزی بر آن ساز اضافت کردند تا بزمان فیثاغورث حکیم رسید بهشت وتر رسیده بود و در زمان شیخ ابونصر ده وتر شد.

و از آن دودختر لمک یکی که صلا نام داشت اول عمل طبل را پیدا کرد. اما طنابیر10 را قوم لوط ساختند که امارده11 را بدان17 میفریفتند. اما جمیع مزامیر13 و آلاتذوات النفخ را قوم بنی اسرائیل14 بشکل حلق داود علیه السلام وضع کردند زیرا که نغمات طیبه معجز او بوده است مگر نای سفید که آن را اکراد وضع کردند که چون گوسفندان ایشان متفرق می شد بآواز نای جمع می شدند. و اسکندرذی القرنین این علم و عمل را نیکو دانسته بوده است. و ارسطو و افلاطون نیز این علم و عمل را نیکو دانسته بودند. اما فیثاغورث15 حکیم درین علم و عمل ریاضتی بسیار کشیده16 بوده است و کامل بوده. اما17 صحابه کرام رضوان الله علیهم اجمعین در حضرت پیغامبر علیه السلام تلاوت قرآن بنغمات طیبه می کردهاند و پیغامبر علیه السلام احادیث در صفت صوت حسن فرموده است و آن احادیث را می گوییم

وقال علیه الصلوة والسلام: لیس منا لم یتغن بالقرآن و در حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم بنغمات طیبه در پردهآ راهوی وزنگوله ترنم کردندی تا زمان شیخ ابونصر فارابی و او درین علم و عمل جامع و کامل بوده است و وتر حاد را بر عود او زیادت کرد و سامعان بآواز عود او گریهها کردندی و در خواب شدندی. و از شیخ ابوعلی نقل است18 که او با وجود آنک در سن هفده19 سالگی مجموع علوم کرده بوده است گفته که اینک مرد کو علم؟ و در علم موسیقی مهارتی داشت و در کتاب شفاء رساله [ای] در علم موسیقی نوشته ms340 اما چون بعمل این فن نرسیده است و دانستن آن تعلق بتوفیق و فضل قادر بر کمال دارد و درنیافته گفته که اینک علم کو مرد؟20 واین سخن بین الناس مشهورست.

و مباشران این فن کثیرند اما چندی را درین کتاب زواید الفواید ذکر کنیم:

از خلفای بنی امیه: یزیدبن عبدالملک، ابراهیم بن ولید، هشام بن عبدالملک، سلیمان بن عبدالملک، مروان بن الحکم، عمر بن عبدالعزیز، ولیدبن یزید.

از خلفای بنی عباس21: مهدی، الهادی، الرشید، الامین، المأمون، المعتصم، الواثق، المتوکل، المعتز، المعتضد، ابراهیم بن المهدی22، ابوعیسی بن23 المتوکل، المستعصم، المقتصد،24 صالح بن الرشید، احمد بن المأمون.

از اولاد25 خلفاء: عبدالله بن موسی الهادی، صالح بن رشید26 و ابوعیسی بن رشید و ابراهیم بن علی و محمد بن سلیمان و موسی الهادی، ابو عیسی بن متوکل، علی بن معتصم27، عبدالله بن محمد الرشید.

واز اولاد خلفاء دیگران نیز بدین فن مشغول بودهاند، اما از بنات خلفاء: علیه بنتالمهدی، ام ابیهابنت رشید28، حمزوه بنت رشید28، ام عبدالله بنت عیسی بن علی، لیلی بنت علی بن المهدی، فاطمه بنت عبدالله بن موسی.

اما از امراء ووزرای خلفاء: الفضل بن ربیع، زکریا بن معاذ، ابراهیم بن اسحق بن مصعب، ابودلف العجلی، محمد بن الجهم الموصلی، داود بن عباس29 ، موسی بن بزیع30، محمد بن هاشم بن الخال، عبدالله بن طاهر، هودبن الحسن بن سهل، موسی ابن صالح، محمد بن حمیل. اسحق331 الموصلی، احمد المداینی32 و باربد ایشان

اما از متأخران مولانا صفی الدین عبدالمؤمن بن فاخر الارموی واو33 در زمان مستعصم بوده و جامع بین العلم و العمل بوده، کتاب ادوار و کتاب شرفیه هر دو تألیف اوست و اورا شاگردان بوده و شیخ شمس الدین سهروردی34 که جامع خط و موسیقی بوده و دیگران بعملیات مشغول بودهاند مثل علی ستایی35 و حسن زامر36 وزیتون37.

اما درین زمان شیخ عبدالرحمن مراغی و خواجه رضوانشاه38 رحمهما الله ms341 ایشان نیز در عملیات تصانیف داشتند از عملیات بر طرف بودهاند.

اما والد این فقیر مولانا غیاث الدین غیبی المراغی سقی الله ثراه وجعل الجنة مثواه با وجود معرفت سایر علوم39 و حفظ قرآن مجید درین علم و عمل حقا که ید طولی و مرتبهآ اعلی داشتند و این فقیر حقیر را نظر عنایت فرموده و از خاک بر گرفته و آنچه وظیفهآ تربیت بود باقصی الغایة کوشیده و توفیق رفیق شد بیمن همت مبارک او چنانک دلخواه بود شد.

الحمد لله علی نعماینه. وقع الفراغ من تحریره منقول من خط مولی الیوالی العظام

مولانا فتح الله بن ابی یزید الشابرانی وهو نقل من خط مولفه رحمه الله یوم الاحد

سادس عشر من شوال20 845م

شرح الأدوار

شرح الأدوار

نبذة عن الكتاب

الفهرس