کوشش پریناز حقیقتدوست مشخعات نشر : تغران: سفیر !ردمال، 1392 مشخصات ظاهری : 214ص فروست : مجموعه دوا و درمان در روزگاران کهن؛ 27 شابک : 20000 1ریال: 1 - 095- 313- 600 - 978 وضعیت نهرست نریی: فیبا یادداشت : کتاب حاضر شرح و ترجمهای بر کتاب «الموجز» تألیف علی بن ابی الحزم

ابن نفیس است. موضوع : ابن نفیس، علی بن ابی الجزم 607 - 687ق. الموجز - - نقد و تفسیر موضوع : پزشکی سنتی - - متون قدیمی تا قرن 14 شناسه افزوده : حقیقت دوست بناب، پریناز، 1354 شناسه افزوده رده بندی کنگره :8،41392م845 الف /1283* : ابن نفیس، علی بن ابی الحزم 607 - 687ق. الموجز، شرح ردهبندی دیویی 610: شماره کتابشناسی ملی : 3335410

دفتر انتشارات: تهران، خیابان سمیه بعد از تقاطع مفتح روبه روی بانک ملی ایران، ساختمان 118، واحد 4 777.sanrardelual.i 6) حق چاپ: 1392، انتشارات سفیر اردهال ببهیلیه (ترجمه موجزالقانون فی الطب) نگاشتهآ: حسینبن قطب طبیب به کوشش: پریناز حقیقتدوست از: مجموعه دوا و درمان در روزگاران کهن /27 توبت چاپ: اول حروفچینی، صفحه آرایی و طرح جلد: واحد آماده سازی نشر سفیر اردهال لیتوگرافی، چاپ و صحافی: سفیر قلم شمارگان: 550 شماره نشر: 1- 257 بها: 120000 ریال

واین رساله مشتمل است بر مقدمه ای و هفت جمله: مقدمه: در تعریف علم طب وبیان موضوع

موضوع جملهآ اول: در بیان قاعدههای علمی طب

و مشتمل است بر چهار باب:

باب اول: مشتمل است بر هفت فصل:

فصل اول: در بیان ارکان. فصل دویم: در بیان مزاج. فصل سیوم: در بیان اخلاط.

فصل چهارم: در بیان اعضا. فصل پنجم: در بیان ارواح فصل ششم: در بیان قوتها.

جمله سیم: واین جمله مشتمل است بر دو فصل:

فصل اول: در احکام دوا. فصل دویم: در خاصیت دواها.

جمله چهارم: در مرضهای خاصه، و این مشتمل است بر بیست و سه فصل:

فصل اول: در مرضهای سر. فصل دویم: در مرضهای چشم. فصل سیم: در مرضها بینی. فصل چهارم: در مرضها گوشت بن دندان و دندان و لبها. فصل پنجم: در مرضهای روی. فصل ششم: در مرضها زبان. فصل هفتم: در مرضهای

گوش. فصل هشتم: در مرضهای حلق. فصل نهم: در مرضهای سینه و شش. فصل

و اعدل مزاجها مزاج انسان است و اعدل صنفها آنها باشند که در خط استوا باشند به مذهب شیخ ابوعلی. پس از آن اعدل ms006 صنفهای دیگر ساکنان اقلیم چهارم و جوانان در مزاج اعدلاند از پیران و صبیان مزاج ایشان و در تری زیاده است از جوانان و مزاج گهل و پیر سرد و خشک است.

و این عضو رییس به حسب بقای شخص سه عضو است: دل که معدن روح و

قوت سه نوع است: یکی قوت طبیعی که در جگر است و در جگر حاصل میشود و این قوت متصرفه می باشد، از برای شخص که در غذا تصرف می کند و این تصرف او در غذا یا از برای بقای شخص است و آن را اغاذیه می گویند، یا از برای زیاده گردانیدن است ms010 در قطرهای شخص که عبارت از طول و عرض و عمق است به مقتضای که نوع آن شخص تقاضا کند آن قوت را نامیه گویند؛ و این قوت نامیه دو قوت است: یکی آنکه جدا می کند از خلطهایی که در بدن مختلط است مادهآ منی را

سیم، قوت شم است، و موضع آن دو عصب است ms012 که میروید از دماغ که این دو عصب مشابه سر پستان زنان است، می آید بالای خشم که سوراخ بینی است؛ و از شأن او ادراک کردن بویهاست که با هوا مخلوط شده مستنشق میشود. چهارم، قوت ذوق است و موضع آن عصبی است که در سطح زبان است و این عصب از دماغ میروید و از شأن او ادراک کردن طعم هاست از شیزین و ترشی و شوری و تیزی.

پنجم، قوت لمس است، و آن قوت در پوست است و گوشتی [که] در او عصب باشد؛ و از شأن او ادراک کردن گرمی و سردی و سختی و نرمی است.

و اما قوتهای باطنی نیز پنج است: یکی حس مشترک است و محل او بطن اولی است از بطون دماغ، و این حس مشترک ادراک می کند به واسطهآ قوتهای ظاهری.

هر چه قوتهای ظاهری ادراک کرده باشند، به قوت دگر که خیال است میرساند

مرض های خلقی چهار است:

[نخست] مرض شکل، چون رأس مسقط یعنی سر پهن، و ریاح افرسه که

گوژپشت می گویند.

دویم امراض مجاری، و مجری جوفی است در باطن عضو که جزئی در آن جوف می رود، و این مرض مجری به این باشد که گشاده باشد بیشتر از حال طبیعی، چون

و اما مرض وضع، وضع عضو تقاضای مخل می کند به طبع خود و تقاضای مشارکت هم می کند، مثلا عضوی که زایل شد از محل خود به خلع یا به غیر خلع، آن عضو از محل خود دور افتاد، یا عضو در محل خود حرکت کرد بیاختیار، مانند رعشه یا حرکت میباید کرد آن عضو را که ساکن است، چون تحجر مفاصل؛ و در این محل ممتنع است که عضو به جانب جار خود حرکت تواند کرد یا از جار خود به جانب دیگر حرکت تواند کرد.

و هر مرض، اصلی میباشد و عارضی میباشد. اصلی آن است که سبب او مرضی نباشد، و عارضی آن است که سبب او مرض باشد؛ و فرق میان اصلی و عارضی آن

قسم دویم: در مأکول و مشروب است. خوردن و آشامیدن از ضروریات است. هر چیزی که خورده میشود، یا به کنته اثر می کند آن چیز دواست، چون زنجییل مثلا؛ و یا غادتا اثرمی کند، یعنی بدل مایتحلل میشوذ، آن چیز غذاست، چون گندم مثلا یا خاصیتا عمل می کند، یعنی به صورت آن را دو خاصیت موافق می گویند، اگر مضرنیست چون فاذرهر؛ و مخالف می گویند، اگر مضراست چون زهر، یا به کیفیت و ماده عمل می کند آن را غذای دوایی میگویند، چون هندوانه؛ یا به

خاصیت و ماده و کیفیت اثر میکند، آن را غذای دوایی ذوخاصیت گویند، چون

سیب؛ و غذای غلیظ میباشد چون گوشت گاو، و لطیف میباشد چون گوشت

مرغ، و متوسط میباشد چون گوشت میش، و هر یک از آنها صالح الکیموس

قسم ششی: حبس و استفراغ است، جبس بسیار مورث قولنج است و استفراغ بسیار بدن را خشکی و ضعیف میسازد. و عرصهآ طبیعت، و آن بیشتر به اسباب سماوی باشد و ارضی میباشد؛ اما اسباب سماوی: سماوی جمع شدن کواکب پر نور است، آفتاب هوا را گرم می کند، هر چند که در زمستان باشد، و کسوف و خسوف که هوا را سرد میسازد، اگر چند در

عارضی باشد، واز این علامات متضرر باشد.

قسم دویم: در بیان قوام بول است. رقیق دلیل عذم نضج اشت، خاضه در ضبیان، و بول غلیظ اگر بیشتر غلیظتر بوده، دلیل نضج است، و الا دلیل عدم نضج است.

قسم سیم: بول صافی و بول کدر است. صفای بول دلیل نضج است و ساکن بودن

اخلاط وبول کدر دلیل عدم نضج است، به سیب آنکه در نضج قوام بول مساوی

میباشد و دلیل ورم باطنی هم میباشد و دلیل ساقط شدن قوت هم میباشد و بول

کدر که شوریده باشد دلیل درد سراست که حادث شده یا میشود و بول کدر آن

است که درد اجزای غلیظ باشد بر یکی دیگر و پریشان باشد و متغیر باشد و باصره را

وقت باشد و قراقر نداشته باشد، دلیل موت است.

استعداد باشد و دلک استرداد باشد؛ و دلک استعداد آن است که کسی ریاضت

خواهد کشید بدن را به مالیدن مستعد ریاضت کند؛ و دلک استرداد آن است که

کسی ریاضت کشیده، مثلا از سفر آمده و بدن کوفته و متألم شده، بمالند تا بقیهآ ماده

را به تحلیل آورد.

فصل پنجم

در تدبیر استفراغ واحتباس اگر طبیعت بر عادت طبیعی نیاید، به تلیین بکوشند. اگر صفراوی باشد به مثل تمر هندی و آلو بخارا و غذای چرب که بسیار در آنجا مانده باشد و ترش کند، به مثل تمر هندی یا آب لیمو روده را تر دارند به شیرهآ کاچیره و انجیر و غذا کازیره و مغز ms029 جوز ملین خوب است، خاصه پیران را و فتیلهآ مسهل و حقنهآ نرم؛ و پیران را حقنه کردن به روغن نافع است. و اگر طبیعت زیاده از معتاد طبیعی نباید، در قبض کوشند به مثل آش سماق و غوره و نارون و آش سیب و روغن کم کنند و چغندر نکنند و شراب لیمو و صندل و امثال آن. در بیان حمام چون حمام از چیزهایی است که بدن را پاک میسازد، از اخلاط شروع کنیم. در بیان آن فاضل ترین حمام آن است که کهنه و گشاده و آب خوش و شیرین داشته باشد و گرمی او به اعتدال باشد. خانهآ اول سرد و تر است، خانهآ دویم گرم و تر است، خانهآ سیم گرم و خشک است؛ و بسیار مقام کردن در او موجب تحلیل بسیار است و

دفع کند، چون دور و تاریکی چشم و گرانی بدن و افراط جماع غضب را سست

کند و قوت را ساقط کند و رعشه و فلج و تاریکی چشم آورد و باید که زن پیر و

صغیر و حایض و بد شکل و بیمار نباشد و کسی را که مدتی باشد که جماع نکرده

باشند جماع نکند که به خاصیت مضر است و جماع محبوب نشاط آورد و ضرر کم

کند؛ و جماع که تولد آورد آن است که ملاعبه کند با عورت و سینه و کش ران او

فصل ششم

در فصلهاست باید که در اول بهار کسانی که بر مزاج ایشان خون غالب باشد تدبیر فصد کنند و قی کند هم کس، و گرم مزاجان چیزی که صفرا و گرمی خون و حرکت آن را نشاند مداومت نمایند و بعضی را که صفرا غالب باشد تلیین صفرا اختیار کند که حرکت جمیع مادههاست شربتهای ترش بخورند و از شراب قوی مزاج احتراز کنند و سنجاب و جامه که پنبه باشد بپوشند و در تابستان هم اکل و شرب به طریقهآ نهار عمل نمایند و میوههای تر بسیار بخورند، مثل آلو و خیار و آش انار و کتان کهنه بپوشند و در خریف از جماع و در آب خنک نشستن احتراز کند و میوه کم خورد و در زمستان جامهآ پنبه بر بدن پوشند. اما دلق و حواصل بسیار گرم است، مگر سرد مزاجان بپوشند و غذاهای غلیظ چون هریسه تواند خورد مناسب وقت است که گوشت بسیار و شراب قوی توان خورد، قی در زمستان مناسب نیست.

سوء مزاج یا مستحکم است، علاج آن به ضد است؛ یا بدن مستعد سوء مزاج شده

است، اما هنوز سوء مزاج نشده، تقدم به حفظ باید کرد، یا شروع کرده در حاصل

را به اسهال دفع کند و حمام پیش از دارو خوردن یاری دهد بر اسهال و بعد از مسهل به حمام رفتن بقیهآ خلط را تحلیل میدهد و در وقت مسهل خوردن بد است فعل

دارو را تباه کند و بر بالای مسهل طعام خوردن قطع عمل مسهل کند و کسی که

مفتح آن است که ماده که مجری را بند کرده بیرون آورد. مرضی آن است که عضو را نرم سازد، چون آب گرم.

منضج آن أست که ماده را قوام دهد و مهیا سازذاز برای دفع.

هاضم آن است که غذا را زود پخته سازد، یعنی زود نضج دهد.

محلل ریاح آن است که بادها را رقیق سازد از برای دفع چون سداب.

مقطع آن است که ماده را خرد خرد سازد.

جاذب آن است که ماده را بکشد به موضع خود.

لادغ آن است که اتصال سطح عضو را جدا سازد و محسوس نشود محلهایی که

جدا شده فرد فرد چون خردل.

فصل دویم ابریشم: معتدل است در گرمی و سردی و بعضی گفتهاند گرم است. مفرح است خفت بدن را زایل کند، شریتی یک درم. اترج: پوست او گرم و خشک است در درجهآ دویم. گوشت او گرم و تراست در اول. آب او حماض است. سرد و خشک است در درجهآ سیم؛ و دانهآ او گرم است. خققان گرم را زایل کند و تقویت معده بدهد و اشتها آورد و صفرا بنشاند و بوی دهان خوش کنند. اجاص: آلو، سرد است ms040 در دویم تراست در آخر دویم. بعضیی گفتهاند سرد است در اول و بعضی معتدل گفتهاند طبیعت را نرم سازد و صفرا براند و تشنگی و گرمی بتشاند. اما معده را ضعیف سازد. اترج: سرد و خشک است در دویم. بعض گفتهاند گرم است و این قول صحیح است. حکیم سمرقندی گوید: به مزاج گرم، گرم است و به مزاج سرد سرد است. اما نزدیک حکما خشک است. سریع الهضم است و قابض و مورث قولنج. بدن را فربه سازد و سحج روده را نافع است. اگر او را به روغن خورند خشکی او کمتر شود.

ادنب: خرگوش را گویند. گوشت او گرم و خشک است. خون او بهق و کلف را

بادنجان: گرم و خشک است در دویم. سودا انگیزد و درد معده و خاصره آورد. اگر او را در نمک آب بخیسانند و پاک بشویند، چند آنکه تیزی آن برود و به روغن بیندند ضرر آن کمتر شود.

بابونج: گرم و خشک است در اول. مفتح و محلل و ملطف است. ضماد او ورم جگر را خوب است.

ترتجبین: معتدل است و ملین سینه و سرفه را موافق است و صفرا براند. تربد: گرم و خشک است در سیم. بهترین آن سفید مجوف است. مرضهای عصب را که از بلغم باشد نافع است. بلغم رقیق براند.

تفاح: سیب شیرین آن مایل به گرمی است. ترش آن سرد و خشک است و پختهآ آن که شیرین باشد. معتدل است. مقوی دل است و ضعف معده و ذوسنطاریا و کرم ms044 معده را دفع کند.

توت شیرین: گرم و تر است. به معده به باشد. بهترین او بزرگ باشد. از معده زود بگذرد، بول براند.

توت ترش: شاه توت گویند. سرد است در دویم و بعضی تر و بعضی خشک گویند. ورم دهان و گلو و خناق را غرغره کردن نافع است. تین: انجیر گرم است و تر است. تازهآ او جای غذا و بهترین غذایی میوههاست و غذا بسیار دهد. بدن را فربه کند و گزیدگی کژدم را نافع است. خشک او جالی و محلل ومنضج، و درشتی حلق را و سینه و شش را نافع است. اما به ورم جگر و سپرز و عضوی که محکم شده باشد بد باشد. حرف الثاء ثوم: گرم و خشک است در سیم، و بعضی در چهارم گویند. بول و حیض براند، دفع نفخ کند، گزیدگی همهآ حیوانات را دفع کند. حرف الجیم جاورس: سرد است در اول خشک است در دویم. قابض و مجفف است. کماد کردن دردها و مغص و بادها را نافع است. جاوشیر: گزم و خشک انست در سیم: ظلا کردن عرق النساء و مفاصل شزذ زا و درد دندان را نافع است و قولنج را بغایت خوب است و سرفهآ کهنه را که از بلغم لزج باشد. جبن: پنیر سرد و تر است، بدن را فربه کند، اما سنگ گرده و مثانه احداث کند. ضرر او به عسل باشد. اما کهنه گرم و خشک است در سیم جالب است. ضماد کردن با ترنج بر مفاصل خوب است. جدوار: گرم و خشک است، لطیف است، تریاق همهآ زهرهاست.

حجر الیهود: سنگ گرده و مثانه را براند و عسرالبول را نیک است. اما ضعف معده باشد.

حوهل: اسپند را گویند. گرم و خشک است و در سیم. باد را بشکند. محلل و منضج بلغم باشد به آب نمکی بر جرب که ریش شده طلا کنند سود دارد.

حسک: به خارخاسک مشهور است. گرم در اول. گویند معتدل است منضج و

خمر: در لخت علاج کلی گفته شد.

خوخ: شفتالو سرد و تراست در دویم، آنچه به دانه متصل و چسبیده باشد غلیظ تر است. زود هضم شود و از معده بگذرد. گرم مزاجان را موافق است. پیش از طعام باید خورد، طبیعت را نرم کند.

خولنجان: گرم و خشک است در دویم. بلغم را بگدازد و محلل است، باه را قوت

دهد، نفخ قولنج را تحلیل کند و درد دندان را تسکین دهد. بوی دهان خوش کند.

معده سرد را قوت دهد. عرق النساء را موافق است.

ریباس: سرد و خشک است در سیم. بعض گویند در دویم. گرمی فرو نشاند و طاعون را نیکو باشد. تقویت جمیع اعضای باطن کند چون معده و جگر و گرده و روده و سینه وقولنج بد باشد.

ژوفا: خشکی او گرم و خشک است در سیم. لطیف است. سینه و شش و ربو و سرفهآ کهنه و انتصاب نفس و استسقا و ورمهای صلب موافق است و بلغم و حب القرع و کرمهای معده فرود آورد.

سفرچل: بهی سرد است در اول خشک است در دویم. شیرین او معتدل است. قابض طبیعت و مدر بول و مقوی معده و مانع ریختن فضله است به اعضای باطنی باشد. آب او انتصاب نفس و ربو و نفث الدم را دفع کند. سوزش بول را سود دارد و بوی دل و دماغ را قوت دهد. غثیان و قی دفع کند.

سقمونیا: گرم و خشک است در سیم. بعض گویند در دویم. سیاه او مفتی باشد. بهترین او آن است زود نرم شود و قدری سقمونیا در میان بهی یا سیب نهند و در ضمیر گیرند و زیر آتش کنند یا ضمیر غلیظ و رقیق باشد از اعضای بعید و زود عمل

کند و چون اصلاح کند به اطفال توان دادن. به معده و جگر بد باشد. مصلح مشوی

است با بسباسه یا تخم کرفس و انیسون و دوقو.

سکره گرم و تراست. کهنهآ او خشک است. بهترین آن است که سفید باشد. سینه

شهدانج: گرم و خشک است. باد را بشکند و بول براند و روغن او را در گوش چکانند درد گوش را تسکین دهد. قاطع منی و منوم و مظلم چشم باشد.

شیح: درمنهآ ترکی. گرم خشک است در سیم. بعض گویند در اول. بادها را تحلیل

دهد وحب القرع و کرم معده را بکشد و حیض براند.

شیرج: گرم خشک است در آخر درجهآ دویم. طلا کردن بر بهق و برص تغیر

طین ارمنی: سرد است در اول و خشک است. خون را ببندد. جراحتها و قلاع را دفع کند و مقوی دل باشد.

طین مختوم: سرد است. گزیدن سگ دیوانه و گزیدگی افعی را بغایت نافع و مجرب است و موضعی که بسوزد فی الحال طلا کنند ریش نشود.

عنیر: گرم است در دویم. مشایخ را نافع است. بدن را گرم و فربه سازد و دل را قوت تمام دهد و روح را زیادت سازد.

عود: گرم و خشک است در دویم. بهترین قمارین سیاه گران بود که در ته آب

نشیند. لطیف است. سده بگشاید. عصب و دل و دماغ و معده و جگر را قوت دهد و بوی دهان خوش کند.

قرع: کدو سرد و تراست در دویم. صفراوی مزاج را نیکو بود. سرفه و درد سینه از گرمی بود نافع است. به معده و روده بد باشد. قرتفل: گرم و خشک است. مر دماغ را و جگر سرد را نافع است. بصر را تیز سازد و تاریکی چشم را زایل کند. مفرح و مقوی انث.

قرطم: کاجیره، گرم و خشک است. سینه و آواز و قولنج زا نافع است. مقوی باه باشد.

فط: گرم و خشک است در دویم. برعرق النساء طلا کنند نافع است.

قنابری: بجند است. گرم و خشک است. بهق و کلف را نیکو بود. لطیف و جالی

است. طبیعت نرم دارد و تولد سودا کند. اصلاح او به روغن کند.

کا کنج: سرد و خشک است در دویم. صلابت بواسیر و حرقهآ بول و ربو و عسر نفس را که از گرمی باشد نافع است. گبر: گرم و خشک است در دویم. بهترین علاجها سپرز را که است. حیض براند. کرم معده بکشد. خنازیر را تحلیل دهد. جمیع زهرها را علاج باشد. گبابه: گرم و خشک است در دویم. مفتح و ملطف است. ریشهای عفن که در بیخ دندان باشد دفع کند. مدر بول است. سنگ گرده و مثانه را بگدازد و بیرون آورذ.

گرنب: بهترین نبطی باشد. گرم است در اول، خشک است در دویم. بعض سرد گویند. منضج و ملین عضو بود و سوختن تن را تسکین دهد، به معده بد باشد چشم تاریک کند. مصلح آن گوشت فربه است. گرفس : گرم است در اول خشک است در دویم. محلل نفخ و مفتح سده و مسکن دردها و مقوی معده و مدر بول و حیض و گدازندهآ سنگ مثانه و مقوی باه باشد و اگر خورده باشد کژدم نگزد او را.

لادن: گرم است بعضی تر و بعضی خشک گفتهاند. اما صحیح خشک است بغایت. لطیف است. بلغم دفع کند و صلابت جگر و معده را تخلیل دهد.

لبن: شیر است. سرد و تراست و معتدل گفتهاند، و مرکب است از پنیر و روغن مایه. اما لبن مقوی بدن است و غذا نیکو دهد. باید در عقب شیر چیزی نخورد تا شیر هضم شود. بدن فربه کند و مقوی جماع باشد و اگر سبک داغ کنند قبض کند و به سنگ مثانه و خفقان بد باشد؛ و مائیه، گویند گرم است طیعت نرم دارد و صفرا براند.

مقل: گرم و خشک است و ملین خون بسته و ورمهای صلب خاصه که یه آب دهان روزه دار حل کنند و مدر بول و حیض و سهل بلغم و سودا باشد و محلل خنازیز و مخرج جنین بود.

ملح: نمک گرم و خشک است در دویم. جالی و محلل و ملین و دافع بادها و دافع

عقونت و گدازندهآ رطوبت باشد. نمک نشابور بهترین نمکها باشد. حفظ را قوت

دهد و مسهل بلغم و سودا باشد.

هندبا: سرد و تر است در وسط درجهآ اول. در وی اندک قبضی باشد و مفتح سد جگر باشد و ضماد کردن بر جگر گرم و ورمهای گرم نافع است و مسکن غثیاذ کرم معده را براند و بر نقرس طلا کردن مفید باشد.

و یا سبب گرمی است که از داخل بدن باشد؛ چنانچه داروی گرم خورده باشد یا غذایی که به دماغ مضر باشد چون سیر و پیاز و امثال آن.

علامات: خوردن چیزهایی که گفته شد و خشکی بینی و اضطراب و بدی فکر و

بی خوابی و تغییر حواس.

علاج: شریتها و غذاها که گفته شد و طلاها گفته، اما باید که در طلاها قابض

نباشد و روغنهای سرد و تر مالیدن و چکانیدن مشل روغن بنفشه و بادام و کدو و

علامات وجود سبب و ms063 گرانی چشمها از ادراک جزوها و میل کردن به پیشین و سده و تسکین یافتن درد بخیههای گرم از آب و هوا و گرمی آتش و غیر آن. علاج: حمام گرم و خرقهآ گرم بر سر نهادن با سبوس و بابونه و امثال آن و روغنهای گرم طلا کردن چون روغن زنبق و یاسمین و نرگس و غیر آن و داروهای گرم جوشایندن و سر بر بخار آن داشتن و طبیعت را نرم داشتن شیاف یا شیرهآ کاچیره به شکر خوردن و انجیر به مغز جوز خوردن نافع است و زردهآ تخم مرغ یا کباب یا قلیه به گشنیز خشک و عسل موافق است سنگ و عنبر و سنبل و غالیه و قرتفل و سایر داروهای گرم خوش بوی چون ریحان و بادرنجبویه و زعفران و امشال آن بوییدن موافق است. ضماد: گل خطمی و تخم کتان گفته و زعفران و مر مگی و اندک افیون نافع است. اگر تخدیر احتیاج شود قدری پوست خشخاش کوفته و اندکی افیون و زعفران طلا کند. اما تا ضرورت نشود مخدور عمل نکند و غذا کم خوردن و در غذا شربت ترشیها نکنند. و یا از داخل به سبب آب سرد خوردن و چیزهای سرد خوردن علامات سردی دماغ است و تفع یافتن به چیزهای گرم از داخل و خارج. علاج آن است که گفته شد از طلا و روغنهای گرم و غیر اینها. سببی دیگر: غلبهآ خون است. علامات این سرخی روی و چشم گرانی سر و بدن و تیرگی زدن رگهای شقیقه و تمام سر حالتی مشابه به خواب یا عدم خواب و سرخی قاروره وغلظت آن و منتفخ شدن رگها و عظم نبض و شیرین دهان.

صفت آن: تربد یک درم، بنفشه یک درم، نمک هندی دانگی، بادیان دانگی، رب سوس دو دانگ، سقمونیا دانگی، لعاب خیار چنبر ده مثقال، مجموع را کوفتنه و بیخته، به روغن بادام چرب کنند و به شیر خشت حب سازند، و این یک شربت است؛ و باقی علاج، علاج درد سر است که از غلبهآ خون باشد از غذا و طلا و غیر آن، اما در سردی و تری بیشتر کوشند.

سببی دیگر: غلیهآ بلغم است. علامات گرانی سر و کدورت حواس و تری بینی و دهان و بطی تبض و سفیدی قاروره و غلظت او و سفیدی رنگ روی و درد سر بی

گرمی و سوزش.

نطول: خبازی و بنفشه و آبی که جو در وی جوشانیده باشند صاف کنند و از موضع بلند بر سر ریزند و روغن بنفشه بادام در گوش و در بینی چکانند و بینی را بالا کنند و حمام به اعتدال به غایت مناسب است. سببی دیگر: خشکی دماغ است، علامات خشکی دماغ و سبک و بی خوابی و خشکی بینی و نفع یافتن به طلاهای تر. علاج: جلاب به آب سرد یا به شراب بنفشه به گلاب و عرق بیدمشک یا شراب نیلوفر به اسبقول یا کشکاب به قند غذا گوشت ms066 گوسفند با مرغ جوان فربه یا گوشت

سببی دیگر: آن است که به درد سر که از معده باشد، درد سر اگر از صفرای معده باشد..

علامات آن: علامات صفرای دماغ است یا غثیان و تسکین به قی صفرایی.

علاج: آن علاج درد سر صفرای است و قی کردن صفرا به سکنجبین و به اعتدال آوردن معده بعد از تنقیه به شراب لیمو و شراب غوره و سماق و حماض و ریواج و امثال آن.

سببی دیگر: خلط بلغمی است که در معده باشد علامات درد سر بلغمی است و تخمه ms067 بسیار شده، حشای ترش و نفخ معده و بسیاری آب دهان و غثیان و سبک شدن بعد از قی بلغمی.

علامات: زیادت شدن درد سر در وقتی که عضو مریض را آفت زیادت شود و به احساس کردن بخار که متصاعد میشود.

علاج: علاج عضو مأوف باید کرد و تلین طبیعت و رفع بخار باید کرد به اطریفل گشنیزی و مجرای عضو مأوف را که به دماغ میرود بباید بست، اگر ممکن باشد؛

چون جراحتی که در انگشت پای باشد یا در ساق پای که محسوس میشود مثل حرکت مورچه که بالا رود به عضو.

و علاج: تب صفراوی باید کرد و دوای خنک بسیار بر سر او نهند، چون تراشهآ کدو و عنب الثعلب و برگ بید و آب خیار و روغن های سرد طلا کند، چون روغن نیلوفر و کدو.

علاج: روغنهای گرم بر سر طلا باید کرد، خاصه بر پیش سر، و معجون فلاسفه و دایم سر را از هوای خنک نگاه باید داشت.

سیبی دیگر: خنکی دماغ است با مادهآ بلغم.

علامات: کدورت حواس است و خواب به افراط و تری منخرین.

علاج: تنقیه دماغ باید کرد به حب ایارج و غرغره به آبکامه و خردل و ترکیبها و روغنهایی که گفته شد، به کار دارند.

سببی دیگر: خشکی دماغ است.

علامات: بی خوابی و سبک سر و فراموش کردن چیزهای مجدد و آنچه بیشتر یاد

گرفته به خاطر آید و خشکی منخرین و زود زود سخن نتواند گفت و گاه گاه تصور

حب افتیمون و ایارج لوغاذیا باید کرد و تکرار در تنقیه بدن در این قسم ضرورت

است؛ و صبر بود او را اسهال سودا و مفرحات یاقوتی و مقویات معده چون گلقند و

علاج: آن علاج مانیاست، و گفته شد. العشق

اطبا عشق را نوعی از سودا دانستهاند. سبب آنکه اعراض سودا ظاهر میشود و

شاید که از سودا منجر شود به سبب بیخوابی و اندوه؛ و این علت بیشتر میان مردم

بی کارند و کم عقل را عارض شود به واسطه صحبت با ارباب حسن و نظر در

سییی دیگر: گرمی و خشکی دماغ است که با مادهآ صفرا باشد.

علامات: غلبهآ صفراست و گرانی سر فیالجمله و زردی رنگ روی و خشکی دهان. .... و تشنگی و تلخی دهان.

علاج آن: علاج صداع صفراوی است و اگر از سودا باشد علامتهای سودا و معالجهآ او در صداع سوداوی گفته شد.

سبیی دیگر: خلط بورقی است که در دماغ واقع شده باشد و این مشایخ را بسیار واقع شود.

علامات: تری منخرین و جرس خشم و گرانی سر و زود از خواب در آمدن و

برجستن.

و اگر سبب باد سرد است که از معده به دماغ آید.

علامات: قلت شهوت و خفقان و قصور فتور نفس و اضطراب که دایم از پهلویی به پهلویی گردد و غثیان و قی صفراوی.

علاج: به سکنجین و آب گرم قی باید کرد و مطبوخ هلیله و آب انارین به شیرخشت و شربتهای ترش باید خورد و اگر بادام گرم باشد مطبوخ ساده بخورد.

واگر سب ضریه و سقطه باشد، علاج آن گفته خواهد شد و اگر بخاری باشد که

و اگر صرع دماغی بعد از بیست و پنج سالگی واقع شود یا تا آن وقت بماند، معالجه نمیشود؛ و روفس حکیم می گوید که صرع اصلا معالجه نمییابد.

سب این سدهآ خلط بلغم است که در دماغ است.

شود.

علاج: طلا مثرودیطوس و ترکیبها، و غذاهای گرم که کهنه شده و بوییدن داروهای گرم و مرزنجوش و ورقالغار و حرمل و اکلیل و برگ اترج و بابونه و قیصوم و سداب باید جوشانیده و آب آن را بر سر نطول کند. ثفل آن را بر سر بنهند.

سیی دیگر: ضریه و سقطه است و علاج آن فواید آمد. اگر دفعتا واقع شود ورم کنند.

علامات: امتداد جلد روی جانب صحیح و قلت آب دهان و گشاده ماندن چشم در جانب صحیح و این تشنج پیوسته میباشد؛ و علامت آنکه به تدریج پیدا میشود و جانب مأوف خشک و لاغر باشد.

علاج آن: علاج تشنج سببی است و علامت تشنج امتلایی در لقوه آن است که دفعتا واقع شود و جانب مأوف نرم باشد.

علاج آن: علاج تشنج امتلایی است.

سبی دیگر: سست شدن یک جانب رو نیست.

علامات: سستی جانب مأوف است و ضعف حرکت و به شیب آمدن پلک چشم و

ستی بردهای که بر کام است در جانب مأوف و آب رفتن چشم از جانب مأوف و

سبب رطویتی غلیظ لزج است که حرارت بدن آن را دقع می کند ریح میشود و از جهت خلط از مسامات بیرون نمیرود و طبیعت میخواهد که آن را دفع کند حرکت میدهد و ریح راه نمییابد که بیرون رود و مخالف حرکت او حرکت می کند. پس عضو در حرکت نمی آید تا به تحلیل هر دو علاج داروهای مثل بابونه و شبت و مرزنجوش و حاشا و سداب و امثال آن گرم کنند و ضماد کنند و روغنهای محلل چون روغن بابونه و روغن حب الغار و جاورس گرم کرده اگر ضماد کنند نیز مناسب است. اگر به این ضمادها و روغنها به شود والا مسهل باید خورد.

ورم عظیم است که در ملتحمه پیدا شود، یعنی در سفیدی چشم، تا غایتی که چشم فراهم نیاید و بیشتر اطفال را عارض شود.

علاج آن: علاج رمد است مگر آنکه در این مرض خون بشتر بردارند به فصد یا

علاج: اگر قرحه در چشم راست باشد بر دست چپ خسبد و گر در چشم چپ

علاج: اگر سبل قوی باشد علاج آن به حدید باید کرد که پرده را بردارند؛ و اگر سبک باشد به رادهآ سست ms094 قیرینی یک روز در بول اندازند و در چشم چکانند و

شیاف احمر لین و شادنج عدسی شش درم، صمغ عربی و کتیرا از هر یک پنج درم،

مس سوخته چهار درم، کهریا اسفیداج رصاص از هر یکی دو درم، بسد، مروارید

ناسفته، شگرف از هر یکی یک درم، خون سیاوشان، زعفران از هر یکی نیم درم،

صنعت آن: کحل، زنجار، سادج هندی، از هر یکی یک درم و نیم، اقلیمیا دو درم، اشق، سکبینج، دارفلفل، از هر یکی نیم درم، اشق و سکبینج را به شراب کهنه حل کنند و باقی داروها را نرم بسایند و بر آن شیاف سازند، و ms095 روشنایی. صنعت آن: مس سوخته، وج از هر یکی پنج درم، فلفل، دارفلفل، شحم حنظل، زعفران از هر یکی نیم درم، زنجار، صبر، بورق ارمنی، از هر یکی یک درم، اقلیمیا دو درم، نرم بسایند و چون سرمه بکشند و باسلیقون بکشند. اما به مقدار او تدریج داروهای تیز را بکشند.

و نوعی دیگر: بگیرند مس سوخته نیم درم، زاج سه درم، زعفران یک درم، فلفل یک درم، مجموع را به شراب عفص صلایه کنند تا مانند عسلن شود. و بر پشت جفن مالند. شعیره

ورمی است دراز بر شکل جو که بر طرف جفن حادث میشود و بیشتر از خون می باشد.

علاج فصد باید کرد و به ایارج بدن را پاک باید کرد از اخلاط و پیه را بگذارند و

به آرد جو طلا کند یا خون کبوتر یا ms096 خون ورشان یا خون شقاهن بمالند.

نوع اول آن است که آن را جرب منبسط گویند. علامات که در باطن جفن درشتی اندک مقهوم میشود و ظاهر جفن سرخ است و اشک از چشم میرود و این نوع بعد از رمد میباشد. در حالتی که رمد معالجهآ نیک نیابد سبب خلط غلیظ

تیز گزنده باشد که در زیر غشایی که بر داخل جفن است میریزد.

علاج: فصد است و اسهال به ایارج وحب قوقایا و شیاف روشنایی و احمر لین و

اخضرلین.

صفت آن: زنجار سه درم، قلقطار سوخته شش درم، بورق، کف دریا از هر یکی

و اگر خیالات به سبب غذا یا سبب بحران یا سبب عصب باشد زیاده و کم شود به حسب خلا و امتلای معده و گذشتن بحران و غضب و مراد به ms100 صفاق طبقهآ قرینه است.

در تبها میباشد به سبب گرمی و به سبب خشکی بدن میباشد، چنانچه در دق می باشد، و یا به سبب خلطی باشد در دماغ که بینی را خشکه کند.

علاج: دماغ را از خلط پاک باید کرد به مسهلهایی که گفته شد، و خشکی که

بتب باشد به روغن بادام یا روغن بنفشهآ بابام یا روغن کدو یا روغن نیلوقر بینی رآجرب نخحتدا داگر از حوارت باقد قدری کانور اضافه کختلده

خون که از گوشت گرد دندان می آید. علاج آن بلور را داغ کنند و در سر که فرو برند و برابر آن نمک و برابر مجموع دانهآ گل بسایند و بر آنجا ریزند. اولی آن است که اول رگ بگشایند که در بند کردن خون بیخ دندان ورم بکند و درد نکند. [نقصبان] لحمة اللثة

نقصان گوشت دندان، علاج: کندر و زراوند گرد و خون سیاوشان و کرسنه و بیخ سکنجبین عنصلی، بر بیخ دندان طلا کنند. استرخاء اللثة ست شدن گوشت بیخ دندان اگر دندان ضعیف شده باشد، این دارویی که گفته شد در نقصان گوشت بیخ دندان کفایت است؛ و اگر استرخا قوی باشد آن را نیش بیاید زد و خون آن را برداشت و غذا صالح خوردن تا خون نیک حاصل شود و این ترکیب را بر گوشت طلا کنند. وجع الاسنان 00- --.-درد دندان، اگر ورم باشد در گوشت دندان و چیزی که بر آنجا رسد در او کند و بیشتر از این سست بوده باشد کندن دندان نفع برساند بلکه ضرر بیشتر شود و اگر دندان سالم باشد و درد در درازی دندان محسوس شود کندن نافع باشد خاصه که سوراخ شده باشد و اگر درد در بیخ دندان باشد گاه باشد که کندن نفع رساند که طریق گشاده شود که مواد از آن طریق دفع شود و گاه باشد که نافع نباشد و مزاج دندان توان شناخت. اگر آب گرم نفع رساند مزاج دندان سرد باشد و اگر آب خنک نفع رساند مزاج آن گرم باشد و رنگ دندان دلالت کند اگر زرد باشد صفرا غالب

فصل پنجم جوشش را گویند سرخ و در روی پیدا شود و سوزش و ورم شود تا غایتی که چشمها آماس کند و تب محرق باشد و زود زود آب دهد. علاج اول: فصد قیقال کند و شراب تمر هندی و آلو بخاری دهند و تنقیه صفرا

فصل ششم جفاف اللسان اگر از گرمی بود، چنانچه در تبها میباشد به لعاب اسبقول و لعاب دانهآ بهی به آب نیلوفر و قند بر زبان مالند و مضمضه شیرهآ خرفه و کف خیار و بادرنگ و کدوی تر و آب هندوانه بر زبان مالند؛ و اگر از اخلاط لزج یاشد علامات آن است که آنچه به روی زبان باشد از خلط چسبیده بود به آب دهان، چوب بید را در سکنجبین غمس کنند و بر زبان [مالند] و آب هندوانه به قند مناسب است.

علامات آن، آن است که قادر نباشد بر چیزی فرود برون به حلق و کلفت خواهد که چیزی فرو برد از بینی او بیرون آید. چشمها بیرون خزیده بود و آب بسیار از دهان او آید و سخن نتواند کرد. و گاه باشد که بر شکل هلال ورم از این گوش تا گوش دیگر ظاهر باشد. علاج

علاج کشک جو به قند التزام نمایند و اگر گوشت مرغ و اگر پرهیز کند و بدن را زمادهآ سودا و خلط سوخته پاک کند به مطبوخ افتیمون و حب آن و مفرحات

زلو که در حلق چسبد، احتراز باید کرد از آبهایی که در آنجا علقه میباشد. اول آن آب را به خرفه صاف باید کرد به سبب آنکه زلو چنان خرد میباشد که

در جمیع اقسام ذات الجنب و ذات الریه سبب اگر بلغم میباشد علامات نرم تب و درد و کم بودن خشکی دهان و نبات و بطیآ نبض.

علاج او: علاج اقسام دیگر است و اگر ورم در حجاب باشد که بر بالای استخوانهای پهلو است آن را شوصه می گویند؛ و علامات آن، آن است که بر پهلو و بر پشت خواب نتواند کرد و به هیچ جانب حرکت نتواند کرد. علاج آن حقنه است و ماده را به قدح بیرون باید کشید. قدح آلتی بر شکل محجمه باشد؛ و باقی علاج اقسام اگر باید کرد، اما باید که ضماد نهند و اگر ورم در حجاب واقع شود که سینه را بر درازی دو نصف کرده باشد آن را ذات العرض می گویند، اگر نزدیکی مهرههای پشت باشد؛ و اگر نزدیکی استخوانهای سینه باشد ذات الصدر می گویند. علامات آن است که در میان کتف باشد و بر پشت خواب نتواند کرد و بر جانب چپ و راست میل نتواند کرد و اگر سرفه کند وهم غشی باشد از غایت قلق و اضطراب؛ وعلاج آن علاج ذات الجنب است؛ و یقین علامتهایی که بر تضج و سبب ورم دلالت می کند نفث است در ذات الجنب و ذات الریه، اگر سرخ است سیب خون است و اگر مایل به زردی است صفرا است و اگر سفید است و خون آلود یلغم و اگر کبود است مادهآ ورم سوداست؛ و سالم ترین نفث آن است که بسیار آید و نضج یافته باشد و آن نضج آن است که سفید و نرم و اجزای آن برابر در رقیقی و غلیظی چسبیده نباشد. اگر روز اول نفث واقعه شود روز چهارم تضج یابد و در هفتم بحران کند یا در چهاردهم به حسب نزدیکی نفث و اگر نفث از ms122 چهارده بگذرد و

سبب اگر صفای جنس قلب است که از بخار طبیخ تر میشود.

علامات: عظم نبض وقوت است. علاج: دل را قوت باید دادن به بویهای خوش و غذای غلیظ باید خورد.

سبب اگر کرم معده میباشد که از دل از حرکت و بخار آن ایذا یابد و مضطرب میشود در محل آن گفته شود. هر کس که خفقان یا غشی گاه گاه واقع شود بی سیبی ظاهر، فجائتا هلاک شود. باید در مسهل که بدن و دل را از اخلاط پاک کند مفرح و مقوی دل اضافه کنند مثل زعفران و گل سرخ و در مقویات دل مفرحی اضافه کنند که بدرقه شود و باقی مفرحات را به دل رساند چون زعفران که خصوصیت تمام دارد به دل و مفرح سرد نیز اضافه کنند. شریتهای سرد که مقوی دل گرم است، چون شراب حماض و شراب سیب و شراب نیلوفر و شراب انار به عرق گاوزبان و عرق نیلوفر و گلاب و شیرهآ خرفه و مفرحات یاقوتیهآ سرد و غیر اینها؛ و اگر گرمی به افراط نباشد باید که در مفرحات سرد مبالغه بکنند که حرارت غریزی را فرو نشاند و البته به کافور و زعفران اضافه کند تا اثر کافور را بدن به دل رساند و حفظ حرارت غریزی هم یکند؛ و داروهای خوش بوی به کار دارد، مثل گل و بید و نیلوفر و خیار و مورد و آب اینها و بادرنگ را شق کرده و کافوز و صنذل و سیب و بهی. غذا: آش انار و غوره و تفاحیه و سفرجلیه، طلا که بر سینه نهند: لعاب اسبقول که به گلاب کوفته ms126 باشند، آرد جو به آب برگ کاسنی اسبقول و سویق و خطمی و گلاب طلا کنند و به گلاب زنند و نزدیک آب روان شیرین منزل سازند و فرح و آسایش ضرورت است. اما مفرحات گرم چون شراب سیب تمشک و زعفران و تخم ریحان به عرق گاوزبان به غایت است، بلکه خفقان گرم را نیز نافع است و مفرحات یاقوتی گرم و تریاق کبیر و جوراش تفاح و بهی و اترج و باردنجبویه و

و اما ورم سپزر را ملطفات معالجه کنند منضجات و محللات که با قبض عطر باشد و در ابتدا قابض قویتر کنند و در انتها محلل و در شربت و ضماد از ms144 سنبل و فوه و لک و اسارون و زعفران و مسهل مثل ایارج یا مطبوخ از مغز کاچیره و بسفایج از هر یکی شش درم، تخم خیار و کاسنی و زرک و غاریقون و تخم کرفس از هر یکی دو درم، افتیمون و افسنتین و اصل سوسن و خطمی و جعده از هر یک چهار درم،

و علاج ورم روده را فصد است و ضماد کنند چون بنفشه و خطمی و محلل بنهند چون خطمی و اکلیل و بابونه و حلیه و تخم کتان و در پختهآ آب آشامند او را که از این داروها جوشانیده باشند و حقنهآ نرم بکنند که در آنجا لعاب خیار شنبر و روغن بادام و به آب آلو بخورد و شراب بنفشه بیاشامند. الدود کرم که در روده پیدا میشود چهار نوع دراز و بزرگ میباشد که تا یک گرمی یاشد و موضع آن در رودههای علیا میباشد. دوم دوده خرد مثل آنکه در سرکه میباشد در رودهآ مستقیم میباشد. علامت خاریدن مقعد است و بیرون آمدن کرمهای ریزه. سیم کرمها باشد مانند تخم کدو و محل او در رودهآ اعور و قولون میباشد. چهارم کرمی باشد در همهآ رودهها و به این دود اشتها میباشد به سیب آنکه او می کشد غذا را و در او حرکات منکر صادر شود، چنانچه کرمی که چیزی می کند. علامت مشترک و جمیع دود در آب رفتن دهان و تری لبها در شب و خشکی لبها در روز و در بیشتر اوقات چنین محسوس میشود که چیزی را می کشد و ساییدن دندانها بر یکدیگر و در خواب برجستن و فریاد و تخلخل و بدی خلق و گرانی. . سخن کردن و نگاه کردن ms159 بر تیه که غضب باشد و میل بر طعام و اندوه و لینت براز. علاج: بدن را از بلغم پاک باید کرد و به ایارج مرکب تبرید و شحم حنظل و دود را به داروهای تلخ بباید میرانید خاصه مثل گشنیز خشک و بیرون آوردن به گرم کردن طبیقه، و دود صغار را به فتیله دفع باید کرد و حقنه سه روز هر صباح قدری شیر گرم بیاشامند و بعد از سه روز چیزی نخورد تا جوع غالب شود. بعد از آن قدری کباب را بخورند تا کرمها نزدیک آیند به طلب گوشت و دهان خود را باز کتد و داروها قدری شیح و برگ شفتالو و آب برگ او و تخم شیح و ثوم و ترمس

سنتی مقعد، سبب آن نشستن بسیار است بر سنگ یا رطوبت باشد که در عضلههای مقعد ریخته باشد. علامت آن مقدم سبب است و نرمی و خشکی مقعد یا ورم مقعد باشد. علامت آن ظاهر است از دود و نتو مقعد یا عضلهآ بریده شده باشد به سبب ضربه یا سقطه که دفعتا بر مقعد رسیده باشد و آن علاج ندارد. علاج ورم را دوا کنند به داروهایی که نضج ماده بدهد یا تحلیل یابد و مزاج را به اعتدال آورند و مقعد را قوت دهند و بیشتر ورم از مادهآ سرد باشد. تطول: طراتیث، دانهآ گل خطمی، پوست انار، مورد، قسط، مر، اذخر، بجوشند و در آن آب نشینند و به روغن قسط چرب کند که گرم باشد و اسفیداج و دانهآ گل و برگ مورد خشک کوفته و مقل ازرق و زیره و اذخر و کندر کوفته و بیخته بر آنجا پاشند. بعضی یا تمام را. بیرون آمدن مقعد، اگر سبب ورم باشد مشکل به جای توان برد و اگر عضلهآ سست شده باشد قابض بجوشند اول آن را به روغن قسط یا روغن گل گرم چرب کنند و در آب گرم نشانند او را و به پنبه آهسته به جای برند و در آبهای داروی قابض نشاند ms163 و اگر داروی قابض سوده اول بر آنجا پاشند بعد از آن در آن نشینند بهتر باشد و محکم به رفاده ببندند و اگر به جای نرود داروهای ملین مثل خطمی و بنفشه و تخم خطمی و مسکن درد مثل پوست خشخاش و بابونه اضافه کنند و او را در آنجا

علامت سنگ گرده گرانی است در قطن و درد در او وقتی که رودهها پیر شود از

حقنهای که انعاظ آورد: کلهٔ‌ میش و پاچه و گندم کشک و کبوتر بچه جز جرجیر و مغاث و بوزیدان و شقاقل و مغز تخم مازو و چهاریک جز مجموع را در دیگ سنگی کنند و قدری آب که مهرا شود صاف کنند و قدری روغن گوسفند و قلیه کرده سقنقور و روغن ناردین اضافه کتد و حقنه کنتد.

سهیلیه 205 از منی که تیز شده باشد. علاج اخلاط را از بدن بیرون باید آوردن به فصد و مسهل آن که مناسب باشد و دهان رحم را به داروهای سرد و روغنهای طلا باید کرد. غذا کشک جو و عدس و ملوخیا و خبازی بدهند. بواسیر الرحم سبب آن خلط سوداوی است. علاج دفع خلط باید کردن سهل سودا و غذا موافق شقاق الرحم از موم و روغن بنفشه ولعاب اسبقول قیروطی رساند. قروح الرحم پاره شدن رحم است. اول در آب قمقم نشیند و فرزجه بردارد از کندر و انزروت و خون سیاوشان و غیر آن و به این دارو حقنه کند و گل ارمنی زیاده کنند و اگر خراج باشد که افتاده باشد روغن گل و روغن بنفشه و قند حقنه کنند تا چرک پاک شود و گزیدن تسکین یابد. پس از آن مرهم باسلیقون و روغن گل حقنه کنند؛ و اگر ماده میل به مثانه کند تخمها که درد را بساکن کند یا بیشتر خشخاش بدهند. مجموع چرک برآید، ودع عربی و نشاسته و کثیرا و رب سوس، شربت سه درم به شراب خشخاش؛ و اگر ماده میل برودت کرده باشد پوست انار و گل ارمنی و روغن گل و سفیده و دم اخوین و صمغ عربی و زردهآ بیضه مرغ جوشاینده به آب سیماق چقنه کند. بعد از آنکه چربی را به ماءالعسل پاک کرده باشند و درد صعب باشد زعفران و افیون و شیر دختران فرزجه سازند تا قوت ساقط نشود. اورام الخصیتین ویلیها من الشرج

ورم خصیه و ورم شرج مابین خصیه و دبر است. ورم اگر در کیس خصیه است ظاهر است و اگر در بیضه است شناختن آن مشکل است. این ورم از مادهآ ms186 گرم است که خون و صفراست. علامت گرمی و سختی درد و تب باشد و گاه باشد که مادهآ ورم میل کند و سرفه دفع شود و یا در سینه ریزد. علامت ورم بلغمی نرم باشد و در

حدبه مایل شدن مهرهآ پشت است به پیشی املس به سبب ضربه یا سقطه یا رطوبت که در میان فقرهها در آید و فقره از جای خود میل کند و آن ظاهر است و اگر فقره ms188 میل به پیش کند آن را حدبه المقدم گویند و اگر میل به جانب پس کند آن را حدبه الموخر گویند. اگر میل به جانب راست یا چپ کند آن را التوا گویند و ساق صاحب حدبه باریک شود به سبب آنکه غذا کم خورد میرد.

سهيلية

سهيلية

نبذة عن الكتاب

الفهرس