ب بصتب فریبنده مراورا هشیار خرد مند نجستست هیان 6 گرهیچ خرد . اری و مشیاری وبیدار چون مست مرو براثر او بتمنا آبیست جهأنتیره و8ر زرف، (17) بدو در زنهار که تیره نکنی جان مصفا جانت بسخن با شود انکه خرنمند از راد سخن برشود از چاه بجوزا فخرت بسخن باید زیرا که بدوکرد فخرآنکه بکرد(د) از پس او ناقهآ عضبا زنده بسخن باید کشتنت ازیراک مرده بسخن زنده همیکرد مسیحا 14 پیدا بسخن باید ماندن که نماند است در عالم کس بی سخن پیدا پیدا آن به که نگوئی چو ندانی سخن ایراک نا گفته بسی به بود از گفتهآ رسوا چرن تیر سخن راست کن انکاه بگویش بیهوده مگو چوب مپرتاب زپهنا نیکو بسخن شونه بدینصورت ازیراک والا بسخن گردد مردم نه ببالا بادام به از بید و سپیدار ببار است هر چند فزون کرد سپیدار در آزا 10 :.1. جو شیداست با ینا. *لکن پیا بسخن گردد بیدار زشیدا -ریای منها سخن خوب خدیست براب) توهر با قیمت وبر لو نزآلالا شور است چودریا بمثل ظاهر تنزید تأویل چو لؤلؤست سوی مردم دانا اندر بن دریاست همه گوهر ولؤلؤ غواص طلب کن چو روی برلب دریا اندر بن شوراب زبهر چه نهاد است چندین گهر و لؤلؤ ارزنده و زیبا

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف

مفعول فاعلات مفاعیل فاعان آزرده کرد کژدم غربت جگر مرا گوئی زبون نیافت ز گیتی مگر مرا درحال خویشتن چوهمی ژرف بنگرم صفرا همی براید زانده بسر مرا ms004 گویم چرا نشانهٔ‌ تیر زمانه کرد چرخ بلند جاهل بیداد گر مرا 10 گردر کمال وفضل بود مرد را خط (3) چون خواروزار کردیس این بیخضر سرا گر برقیاس فضل بگشتی مدار دهر جز بر مقر ماه نبودی مفر مرا نینی که چرخ ودهر ندانند قدرفضل این گفته بود کاه جوانی پدر سرا دانش به از ضیاع و به از جاه و مال و ملک این خاطر خطیر چنین گفت مر مرا با خاطر منور روشن تر از قمر ناید بکار هیچ مقر قمر مرا 15 با لشکر زمانه و با تیغ تیز دهر دین وخرد بس است سپاه وسپر مرا گرمن اسیر مال شوم همچواین و آن اندرشکم چه باید ز هرجگر (4) مرا اندیشه مرمرا شجر خوب بروراست پرهیز وعلم ریزد ازو برک و بر مرا گر بایدت همی که ببینی مرا تمام چون عاقلان بچشم بصیرت نگر مرا منگر بدین ضعیف تنم زانکه در سخن زین چرخ پر ستاره فزونستاثر مرا 20 هرچند سسکنم بزمین است روز وشب بر چرخ هفتمست مجال سفر مرا گیتی سرای رهگذر انست ای پسر زین، بهتر است نیز یکی مستقر مرا

زعمر بهره همین گشت مر مرا که بشعر

برشته میکشم این زرو در و مرجانرا

مفتعلن فا علات مفتعلن تیز [1] نگیرد جهان شکار مرا نیست دگر با غمانش کار مرا دیدمش و دید مرمرا و بسی خوردم خرماش وخست خار مرا چون خورماندوه چون همی بخورد گردش اینچرخ مرده خوارب) مرا چون نکنم پیش از آنش خوار که او بر کنداز پیش خویش خوار مرا هر که زمن در دسر نخواهد وغم گو بغم و درد سر مدار مرا هر که پیاده بکار نیستمش نیست بکار او هما نسوار مرا چند بگشت اینز مانه بر سر من گرد(ج) جهانکرده خنگار(1) مرا یار من و غمگسار بود و کنون غم بفزود است غمگسار مرا مکر تو ایروز گار پیدا شد نیز دگر مکر پیش مار(و) مرا نیز نخواهد گزید اگر (د) بهشم زین سپس آسیب زهرمار مرا من نه پسندم ترا بپود کنون چون نپسندی همیی بتار مرا سر تو دیگر بد آشکار دگر سر یکی بود و آشکار مرا یارمن امروز علم وطاعت بس شاید اگر نیستی تو یار مرا شاید اگر نیست بر در ملکی جز بدر کرد گار بار مرا بار نخواهم سوی کسی که کند منت او یشت زیر بار مرا چون نکنم برکسی ستم که نبود حشمت آن محتشم بکار مرا ننگرم از این بسوی حرمت کس کاید از این زشت کار عار مرا زمزم اگر زابها چه پاکتراست پاکتر از زمزمست ازار مرا خواندن فرقان وزهدوعلم وعمل مونس جانند هر چهار مرا چشم و دل و گوش هریکی ms009 همه شب پند دهد باتن نزار مرا چشم همیگوید از حرام و حرم بسته همیدار زینهار مرا گوش همیگوید از محال و دروغ راه بکن سخت و استوار مرا

کردم درجانش جای و نیست دریغ این دل وجان ms010 زین بزرگوار مرا چون نکنم جانفدای آنکه بحشر آسان گردد بدو شمار مرا

لاجرم اکنون جهان شکارمن است گرچه همیداشت او شکار مرا

گر چه همی خلقرا فکار کند کرد نیارد جهان فگار مرا

جان من از روزگا ر بر ترشد بیم نیاید ز روز گار مرا

بحر تقارب سالم نکوهش مکن چرخ نیلوفری را برون کن ز سر باد خیره سری را بری دان ز افعال چرخ برین را نشاید ز دانش نکوهش (4) بری را همی تا کند پیشه عادت همی کن جهان مر جفا را تو مر صابری را هم امروز از پشت بارت بیفکن میفکن بفرد امر این داوری را 10 چو تو خود کنی اختر خویشرا بد مدار از فلک چشم نیک اختری را بچهره شدن چون پری کی توانی با فعال ماننده شو مر پری را ندیدی بنو روز گشته به صحرا بعیوق ما ننده لالهآ طری را اگر لاله پر نور شد چون ستاره جز از وی نپذرفت صورتگری را تو با هوش و رای از نکومحضران چون همی بر نگیری نکو محضری را 15 نگه کن که ماند همی نر گس نو ز بس سیم وزر تاج اسکندری را درخت ترنج از برو برگ رنگین حکایت کند کلهآ قیصری را سپیدار ماند است بی هیچ چیزی ازیرا که بگزید مستکبری را اگر تو ز آمو ختن سر نتابی بجوید سر تو همی سر و ری را بسوزند چوب درختان بی بر سزاخواهی(1) این است مربی بری را 20 درخت تو گر بار دانش بگیرد بزیر آو ری چرخ نیلو فری را نگر نشمری ای بر ادر گرا فه بدانش دبیری و نه (ب) شاعری را که این پیشه هائیست نیکو نهاده مر الفغدن (1) راحت آنسری را بلی این وآن هردو نطقست لیکن نماند همی سحر پیغمبری را چو کبک دری باز مرغست لیکن خطر نیست با باز کبک دری را

بحر هزج مسدس اخرب 20 نیکوی چیست و خوش چه ای برنا دیباست ترا نکو و خوش حلوا بنگر که مرین دو را چه میداند آنست نکو و خوش سوی دانا حلوا نخورد چو جو بیابد خر دیبا نبود بکار بوزینا جز مردم با خرد نمییابد هنگام خور و نظر خوشی زینها حلوا بخرد نکو چو دیبا کن تا مرد خرد نگویدت رعنا 25 شرمست نکو بحق و خوش دانش هر دوخوش وخوب در خوروهمتا

بحر هزج مسدس اخرب 20 ای گشته جهان و دیده دامش را صدبار خریده مر دلامش را (2) بر لفظ زمانه هر شبانروزی بسیار شنیده مر کلامش را

بحر رمل مثمن محذوف پادشا برکامهای دل (س) که باشد پارسا پارسا شو تا شوی بر هر مرادی پادشا 15 پارسا شو تا بباشی پادشا بر آرزو کارزو هر گز نباشد پادشا بر پارسا پادشا گشت آرزو بر تو ز بیباکی تو جان ودل بایدت داداین پادشار اباژ وسال2) آزتود یواست چندین جورها جوئی زدیورذ) تو رها کن دیو را تا زوبباشی خودرها دیورا پیغمبران دیدندوراندندش زپیش دیو را نادان نبیند من نمودم مرترا خویشتنراچونفریبی چون نپرهیزی زبدز) چون نهی چون خود کنی عصیان بهانه برقضا 2 چون که توگر بد کنی زان دیورا باشد گناه ور یکی نیکی کنی زان مر ترا باشد ثنا

زنامیکرد چونکس نیست از روی قیاس هر دو را کشتن چویکدیگر چرا آمد جزا وزقیاس تو رسول مصطفی مردم بود زانکه مردم بود همچون تورسول مصطفی وز قیاس تو چو با پرنده پرنده همی پردارد نیز ماهی چون نیرد بر هوا

کاه بربایی همی از دین بسان کهربا کهربای دین شدستی دانه را رد کردهآ مبتلای درد عصیانی بطاعت باز گرد درد عصیانرا جز از طاعت نیابد کس دوا گر ترا باید که مجروح جفا بهتر کنی مرهمی باید نهادن بر سرش نرم ازوفا راست گوی وراست جوی وازهوی پرهیزکن کر هوی چیزی نزاد و هم نزاید جز عنا گر بر اندیشی بریدستی ره دورو دراز چون نیندیشی که این رفتن بدینسان تا لجا بی عصارفتن نباید چون همی بینی که سگ مر غریبانرا همی جامه بدرد بی عصا 10 پاره کردستند جامهآ دین بتوبر لاجرم این سگان مست گشته روز حرب کربلا آن سگان کزخون فرزندانش میجویند جاه روز محشر سوی آن میمون بیهمتانیا1) آن سگان کت جان نگرددبی عوار(2) ازعیبشان تا نشوئی تن بآب دوستی آل عبا چون بحب آل زهراروی شستی روزحشر نشنود گوشت زرضوان جزسلام و مرحبا ای شده مدهوش وبیهش پند حجترابدار کزعبطای پند بر تر نیست در دنیا عطا 15 بر طریق راست روچون باد گردنده مباش گاه با باد شمال و گاه با باد صبا جز بخشنودی و خشم ایزد وپیغمبرش من ندارم ازکسی دردلنه خوف ونه رجا خوب دیبائی طرازیدم حکیمانرا کز او تا قیامت مر سعادت را نبیند کس جزا گر بخواب اندر کسائی دیدی این دیبای من ms022 سوده کردی شرم و خجلث مرکسائیر اکسا

بحرهزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

مفعول مفاعیل مفاعیل فعو لن خواهی که نیاری بسوی خویش زیان را از گفتهآ نا خوب نگهدار زبان را گفتار زیانست و لیکن نه مر آن را تا سود بیکسو نهی از بهر زیان را گفتار بعقل است کرا عقل ندادند مرگاو و خرو استر و دیگر حیوان را مردم که سخن گوید آنست که دارد عقلی که بدید آرد برهان و بیان را

بحر هزج مثمن سالم

بحر مضارع مسدس مکفوف ای کرده قال و قیل ترا شیدا هیچ از ms025 خبر شدت بعیان پیدا

تا غره گشتهآ بسخنها ئی کاینها خبر دهند همی زا نها

تا چشم و گوش یافتهآ بنگر تا بر شنوده است گوا بینا

چون دو گوا گذشت برین دعوی آنگاه راستگوی بود گو یا 2 گرزی تو قول ترسا مجهولست معروف نیست قول تو زی ترسا

بحر قریب مسدس اخرب مکفوف ای پیر نگه کن که چرخ برنا پیمود بسی ر و زگا ر بر ما 2 پیمانهآ این چرخ را همه نامست(د) معروف با مروز و دی و فردا فردات نیامد و دی کجا شد زین هر سه جز امروز نیست پیدا در یاست یکی روزگار کانرا با لا نشنا سد کسی ز پهنا

بحرسریع مطوی موقوف

بحر رمل مثمن مخبون اشکل ای روا کرده فریبنده جهان بر توفریب مر ترا خوانده وخود روی نهاده بنشیب 5این جهانرا بجز از خوابی و بازی مشمر گر مقری بخدا و بر سول و بکتیب بر دل از زهدیکی نادره تعویذ نویس تا نیایدش از این دیو فرایبنده نهیب بهرهآ خویشتن از عمر فراموش مکن رهگذارت بحسابست نگهدار حسیب دامن وجیب مکن جهد که زربفت کنی جهد آن کن که مگر پاک کنی دامن و جیب زیور و زیب زنانست حریر و زرو سیم مردرانیست جزازعلم وادبزیور و زیب 10 کی شود عزو شرف بر سر توافسر وتاج تاتومر علم وخرد را نکنی زین و رکیب خویشتن را بزه بهمان و احسنت فلان گرهمی خنده و افسوس نخواهی مفریب خجلت عیب تن خویش وغم جهل کشد ms037 کودکی کو نکشد زحمت (ا) استاد وادیب پند بپذیر چوکرهآ رمکی (ب) سخت مرم جاهل از پند حکیمان رمد و کره زشیب (1) سخن آموز که تاپند نگیری ز سخ پند را باز ندانی زلباسات و فری 15 نه غلیواژ ترا صید تذرو آرد و کبک نه سپیدار ترا بار بهی آرد و سیب سر بتاب از حسد و گفتهآ پر مکرو دروغ چوب پر(د) مغز مخرجامهآ پرکوس (3) و اریب ای برادر سخن نادان خاریست درشت دور باش از سخن بیهده آسیب آسیب زرق دنیار اگر من بخریدم تو مخر ورکسی برسخن دیو بشیبد (3) تو مشیب (ذ)

بحرمضارع مدمن اخرب مکفوف محذوف

بحر رمل مسدس مقصور

فا علاتن فا علاتن فاعلات اینجهان خوابست خواب ای پور باب شاد چون باشی بدین آشفته خواب روشنی چشم مرا خوش خوش ms039 ببرد روشنیش ای روشنائی چشم باب 15 تاب نور از روی من میبرد ماه تاب ونورش گشت یکسر پیچ وتاب پیچ و تابش نور و تاب از من ببرد تا بماندم تافته بی نور و تاب آفتابم شدبمغرب چون بسی بر سرم بگذشت تابان آفتاب جز شکار مردم هشیار هیچ (ا) نیست چیزی کار این پر ان عقاب گرد رنج و غم که بر مردم رسد زود تر می پیر گردد مرد شاب 20 چون مرا پیری زروز و شب رسید نیست روز و شب همانا جز عذاب هر چه ناز و خوب کردش گشت چرخ هم زکردش زود گردد زشت وخاب دل براین آشفته خواب اندر مبند پیش کو از تو بتابد تو بتاب زین سراب تشنه کش پرهیز کن تشنگان بسیا ر کشتست این سراب

بحر رمل مسدس مقصور 25 هر که چون خرفتنهآ خواب و خوراست گرچه آدم صورتست او هم خر است (1) ، مراست ،

بحر منسرح مثمن مطوی مجدوع

مفتعلن فاعلات مفتعلن فاع بازجهان تیر پرو خلق (ا) شکاراست باز جهانرا بجز شکار چه کار است نیست ms045 جهان خوار(1) سوی مازچه معنی خوردن ماسوی بازاوخوش وخوار(2) است قافله هرگر نخورد و راه نزد باز بازجهان رهزن است وقافله خوار است 10 صحبت دنیا مرا نشاید از یراک صحبت اواصل ننگ و مایهآ عار است صحبت دنیا بسوی عاقل و هشیار صحبت دیوار پر زنقش و نگار است کارجهان همچو کار بیهش و مستان یکسره ناخوب و پرزعیب وعوار (2) است لاجرم از خلق جزکه مست و خسانرا بردراین مست برنه جاه ونه بار است سوی جهان بارمر تراست از یراک معدت پرخمر و مغز پر زحمار است 15 جانت ششماه پر زمهر خزانت ششمه ازین پس پر ازنشاط بهار ات تا (4) بعصیر و بسبزه شاد نباشی خوردن و رفتن بسبزه کار حمار است غره چرا گشتهآ بکار زمانه گرنه دماغت پر از فساد بخار است دستهآ گل گرترا دهد توچنان دانک دستهآ گل نیست آن که پشتهآ خار ات میوهآ اورا نه هیچ بوی و نه رنگ ات جامهآ اورا نه هیچ پود و نه تار است 20 روی امیدت بز یر گرد نمیدیست گرت گمانست کاین سرای قرار است روی نیارم سوی جهان که نیارم کاین بسوی من بتر زگرسنه مار است هر که بدانست خوی او زحکیمان همره این مار صعب رفت نیارست رهبری ازوی مدار چشم که دیو است میوهآ خوش زو مکن طمع که چنار است

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات از ms047 میغ در بار زمین چون سما شد است وزلاله سبزه همچوسما پرضیا شداست گلبن چوبرج جوزا گشتست و گل بر او بشکفت جای جای سماک وعوا (2) شد است 10 باردیبهشت باد صبا کوه و دشت را بر زخمهای باد مه دی دوا شد است این پیرگوژ (3) پشت کهن گشته شاخ گل بازازصبا (4) بصنعت بادصبا شد است نو روز توبه بود جهانرا کزو چنین هربد که کرده بودز مستان هباشد است گرباغ تازه روی وجوان گشت وخند خند چون ابرنال نال وچنین با بکا شد است چون دوزخی گرا برسیاه و پرآتش است زو بوستان چراکه بهشتی لقا شد است 15 زین پیشتر کلاه ودواج (5) سپید داشت اکنون وشی () کلاه و بهائی قبا شداست تا بینوا جهان بنوا گشت عندلیب برشادی ازنوای جهان درنوا شداست گرچه نوا ولحن نبد باغرا هگرز(7) آن بینوا ولحن کنون بانوا شد است این نوشکوفه زنده سر از باغ بر زده برما زروزحشر وقیامت گوا شد است آنست نیکبخت که پوشیده بین دلش از حشربر یقین بگواهی گیا شد است 2 اقرار کن بروز قضا چون بچشم سرت نو روز مر گیا را روز قضا شد است چون وچرا مجوی و زبون چرا مباش زیرا که خودستور زبون چرا شد است بنگرنبات مرده که چون زنده شد بتخم آنکش نبود تخم چگونه فنا شد است

میشود بسوی خانه ز اسیا آنکو نبرد گندم چون باسیا شد است هر گزجمال مال ندیداست جزبخواب هر کوگدای ازپس دیگر گدا شد است گنجور علم امام زمانست زاهل بیت کاین شهره منزلت سوی او از نیاشد است آنکو بملک وفصل خطاب وبحکم عدل امروز تا گذشته سلیمان ms049 سوا شد است دیوش مطیع گشته بمال وپری بعلم آن یابداین که هوش و خردش آشنا شد است دیو و پری بطاعت اویند لا جرم زیرا که وعدههاش زایزد وفاشد است ای مردمان چرا که باسلام تنگرید یاتان دلیل بر خلل و بر بلاشد است بر این بلند منبر با بانگ قال و قیل از بهر طیلسان وعمامه وردا شد است این برفراز آنکه تو گوئیش حاجی است انگار کو بمگه و رکن و صفا شد است 10 آنکو بهندوان شد یعنی که غازیم از بهر بردگان نه زبهر غزا شد است این از بلا گریخته یعنی که شاعیم فتنه بجهل و شیفتهآ کربلا شد است پس بیش مشنوان سخن باطل کسی کز شارسان علم سوی روستا شد است آگاه نیستند که دین علم و طاعتست ای مردمان چه بود که علم از شماشد است بی علم برعمل چو خران می چرا روید زیراکتان زجهل هوی مقتدی شد است 15 آن مقتدی بچاه ضلالت فرو همی ایدون(1) گمان برد که مگربر سما شد است ایحجت زمین خراسان سخن بطبع دردین حق جز که ترامر کرا شد است تا تو بعلم و طاعت از اهل عبا شدی از درد ورنج ناصبی اهل عبا شد است

بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مقصور 20 شاخ وشجر دهر غم و مشغله بار است زیراکه برین شاخ غم و مشغله بار است آنکو چومن ازمشغله و رنج حذر کرد

مشغله و رنج حذر کرد با شاخ جهان بیهده شورید نیا رست(2) با شاخ تو ای دهر بدرگاه تو ایدر (2) مارا بهمه عمر نه کاراست ونه بار است چون بارمن ای سفله فکندی زخرخویش اندرحرمت چونکه نکونیست چه بار است (1)

دستورچهآ جور تو در پیش کبار است شگفت که من زیر تو بی حال و قرارم هر گه که نه حالست ترا ونه قرار است 5پیچیده بمسکین تن من در بشب و روز همواره ستمگاره و خونخواره دومار است ای تن بیقین دان که ترا عاقبت کار چون گرد تو پیچیده دو ماراست دمار (2) است ناچار ازینجا ببردت آنکه بیاورد این نیست سرای تو که این راه گذار است بنگر که بچشمت شکم مادر پورا امروز در ینعالم چون باخوش وخواراست

تقدیر قیاس است وبدینجای بکار است اینجای نمانی چو در آنجای نماندی تقدیر قیاس است وبد

بر رفتن ازینجای چرا دلت فکار است 10 گرنیست بغم جان تو بر رفتن از آنجا بر رفتن ازینج ای مانده درین راه گذر راحلهآ ساز ازعلم وزپرهیز که راهت بقفار (2) است توخفته و یشتت زبزه (4) گشته گرانبار با بار گران خفتن از اخلاق حمار است بیهیچ گنه چون که درین دار بماندی (1) بی هیچ گنه بند کشیدن دشوار است بر هر که گنه کرد یکی بند نهادند بی هیچ گنه چون که ترا بند چهار است 15 پر بند حصاریست روان تنت روانرا در بند و حصاری تو ازین کار توزار است گر بند و حصار از قبل دشمن باید چون دشمن تو باتو درین بندو حصار است این کالبد جاهل خوشخوار توگر گی است وین جان خرد مند یکی میش نزار است. گوی ازهمه مردان خرد جمله ربودی گرمیش نزار تو براین گرگ سوار است تن چا کر جانست مرو از یسش ایراک رفتن بمراد وسپس(ب) چا کرعار است 20 جان تو در ختی است خردبار و سخن برگ وین تیره جسدلیف درشت خس وخاراست

و ندرره توجوی وجروبیشه وغار است نی نی که تو بر اشتر تن شهره سواری وندرره

اک و مهارش بحذر باش زیرا که شتر مست و براومار(9) مهاراست زین اشتر بیباک ومهارش بحذر ms051 باش

مفتعلن مفتعلن فا علات

آنکه بنا کردجهان زان چه خواست گر بدل اندیشه کنی زین روات

گشتن گردون و در او روز و شب ms052 گاه کم و گاه فزون گاه راست آب رونده بنشیب از فراز ا بر شتابنده بسوی سماست

بحر ms056 قریب مسدس اخرب مسبغ 10 از گردش گیتی گله روانیست هر چند که نیکیشرا بقا نیست خوشتر ز بقا چیز نیست زیرا مارا زجهان جز بقا هوی نیست چون تو زجهان یا فتی بقا را پس چون که جهان درخورثنا نیست گیتی بمثل ما در است و ما در از مرد سزا وار ناسزا نیست جانت اثر است از خدای باقی نا چیز شدن مر ترا روا نیست 15 فانی نشود هر چه کان بقا یافت زیرا که بقا علت فنا نیست تر سیدن مردم زمرگ دردیست کانرا بجز از علم دین دوا نیست نزدیک خرد گو هر بقا را از دانش به هیچ کیمیا نیست الفنجگه دانش این سرایست اینجا بطلب هرچه مرترا نیست زین بند چوگشتی رها از آن پس مرکوشش والفنج را رجا نیست 20 گویند قدیمست چرخ و او را آغاز نبود است و انتها نیست ای مرد خرد بر فنای عالم از گشتن او راست تر گوا نیست چون نیست بقا اندرو ترا چه گرهست مراورا فنا ویا نیست این گردش هموار چرخ مازا گوید همه این خانهآ شما نیست ای پیر چواین هست پس چگوئی زین بهتر و برتر دگر چرا نیست

بحر مضارع متمن اخرب مرچرخ راضر رنیست در گشتنش خبرنیست بس نادره درختیست کش جز بشر ثمرنیست حصنی قویست کورا دیوارهست و درنیست بازیست کش تذروان جزجنس جانورنیست 10 چون گربه جزکه فرزند چیزی دگرش خورنیست آنراست نیکبختی کوراچنین پدر نیست وین بدیدربسی رادرخوردجز حذرنیست زیرا ز بیوفائی شکرش بی حجر نیست جزمکرو غدر اورا ms058 چیزدگر هنر نیست دستان و بند اورا اندازه نی ومر نیست جزصبر تیر اورا اندرجهان سپر نیست مرغیست صبر کوراجز خیر بال و پرنیست وانمرغ را بجزغم چون دانهآ دگر نیست برخیز و پای اوگیر گرهست روی و گرنیست 15 تا بگذرد زمانه کش کار جز گذر نیست ابر زمانه را جز غدر وجفا مطرنیست پردو دآتشش را جز مکرو جزشررنیست شاهی است کش مراورانه خیل و نه حشرنیست از خلق ولشکرش جزبیدین وبدگهرنیست اوباش وخیل اورا براهل دین ظفرنیست بیدین خراست بیشک گرچه بچهره خرنیست بیدین درخت مردم بیداست و بارورنیست داند خرد که مردم اینصورت بشر نیست بل جزکه دادو دانش بر شخص مردسرنیست 20 گر گست نیست مردم آنکس که داد گرنیست برتر زداد از ایزد اندر جهان اثر نیست بهتر زبار حکمت بر شاخ نفس بر نیست خوشتر زنفس دانازی عاقلان شکر نیست بگریز ازآن که فخرش جزاسب وسیم وزرنیست ورچه سرول1) ندار دآن دان که جزبقرنیست هر چندهست بدسار(ب) ازمردبد بترنیست بافعل بد منافق جزمار کورو کر نیست ورنیست (ج) بد منافو شراب برتر(د) نیست از مردمی برونست هر کونکو سیر نیست

بحر مضارع مسدس اخرب مسبغ چون در جهان ms059 نگه نکنی چونت کرگشت چرخ دشت چو گردونست در باغ وراغ [2] مفرش زنگاری پر نقش زعفران و طبرخونست وان ابر همچو کلبهآ ندافان (3) اکنون چو گنج لو لو مکنونست بر چرخ همچو لاله بدشت اندر مریخ چون صحیفهٔ‌ پر خونت 15 چونست بار شاخ و سمن پر وین که ماه نو خمیده چو عرجونست با چرخ پر ستاره نگه کن چون پرلاله سبزه درخور و مقر و نست چون روی لیلی است گل وپیشش سرو نوان چو قامت مجنونت چون مشتریست زرد گلش لیکن این مشتری بعنبر معجون است مشرق بنور صبح سحر گاهان رخشان بسان طارم زریون (4) است 20 گوئی میان خیمهٔ‌ پیر و زه پرزاب زعفران یکی آهون (5) است دشت ار (1) چنین نبود بماه دی بارد یبهشتماه چنین چون است صحرا بلاژورد و ز ر و شنگرف (7) از بهرچه منقش ومدهون (ج) است

بحر سریع مطوی موقوف

مفتعلن مفتعلن فاعلات ای پسر ارعمر تو یک ساعت ایست ایزد را برتو در او طاعت است 15 نعمت تخمست و بر او شکر ms061 بار وین برو این تحم بهر ساعت است طاعت اگر اصل همه شکر هاست عمر سر هر شرف و نعمت است گرت همی عمر تیرزد بشکر بر تو بدیوانگیت تهمت است مرد تکو صورت بی علم وشکر سوی حکیمان بحقیقت بت است مرد مخوان هیچ و بتش خوان از آنک چون بت با قامت و بی قیمت است 20 گرتو همی مردم خوانیش از آنک از قبل سیم و زرش حشمت است نزد تو بس مردم گشتست امیر زانکه براو نیز بزر حلیت است هر که نداند که کدامست مرد همچو ستوران ز در رحمت اسب مرد نهان زیر دلست و زبان * دیگر یکسر گل پر صورت است سوی خرد جز که خرد نیست مرد او سخن و کالبدش لعبت است

بحر خفیف غخبون مقصور 15 هر که گوید که چرخ بیکار است پیش جانش زجهل دیوار است کس ندید ای بسر نه نیز شنود هیچ گردندهٔ‌ که ms063 بیکار است چون نکو ننگری که چرخ بروز همچونیلست و شب چوگلزار است بود و باشدچه چیز وهست چه چیز زین اگر بر رسی سزاوار است 20 اصل بسیار اگر یکیست بعقل پس چرا خود یکی نه بسیار است وان کزو روشنی پدید آید روشن و گرد گرد و نوار است چون که برهان همی نگوید راست علم برهان چو خط پرگار است جنبش ما چرا که مختلف است جنبش چرخ چون که هموار است اصل جنبش چرا تگوئی چیست چون نجوئی که این چه کاچار(2) است

بحر قریب مسدس اخرب مسبغ آن بیتن و جان چیست کوروان است که شنید روانیکه بی روان است آفاق جهان زیر اوست و او خود بیرون زجهانت ودر جهان است

بحر تقارب مثمن مقصور بلی اینجهان بیگمان چون گیاست جزاین مردمان را که دانی خطاست ازیرا که همچون گیا در جهان رونده است همواره بیشی وکاست اگر چه بیفزاید وکم شود که تا باشد این پیر گیتی گیاست ولیکن گیا را بباید شناخت ازیرا سخن را درین رویهاست 10 جهان گریکی گوز نیکو شود بدان گوزدر مغز مردم سزاست وگر چند مائیم مغز جهان گیا چون نکو بنگری تخم ماست گیا همچو دانه است و ما آرداو چو بندیشی و اینجهان آسیاست بخواهد همی خوردمان آسیاب بدندان ما در گیارا فناست ولیکن چو زنده است درماگیا پس از مرگ مارا امید بقاست 15 بدو زنده گشته است مردان خاک اگر دست یزدانش گویم رواست اگر مرده را زنده کردی مسیح چنان چون برین قول ایزد گواست بیک دانه گندم در ای هوشیار مسیح است بسیاروبی منتهی است نمرد است و هر گز نمیرد گیا که مر زندگی را گیا کیمیاست میان دو عالم گیا منزلیست که بوی و مزه ور نگرا مبتداست 20 گیا سوی هشیار پیغمبر است که با خالق وخلق پاک (ا) آشناست گیا زا پدر دان درست ای پسر وگر من پدرتم گیا خود نیاست نه فانی نه باقی گیاهست از آنک بقا و فنا را در او ملتقی است بشخص است فانی و باقی بنوع پس این گوهری عالی و پر بهاست ازو زاد حیوان و مردم وزین چو توهر کسی بربلا(ب) مبتلی است

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات این تخت سخت و گنبد گردان سرای ماست یاخود یکی بلند و بی آسایش آسیاست لابد که هرکسیش بمقدار عقل خویش ایدون گمان برد که خود این ساخته مراست داناش گفت معدن چون و چراست این نادانش گفت نیست که این معدن چراست داننده فیلسوف چنین گفت در جهان ما را زکردگار جهان مایهآ (1) عطاست چون فیلسوف رفت عطا ماند باخدای پیداست همچوروز که گفتار او خطاست 10 بخشیدهٔ‌ خدای ز تو کی شود جدای آنکو جدا شود زتو بخشید های ماست ازبهر گفتگوی (ب) زکارجهان وخلق گفتند گونه گون و دویدند چپ و راست آن گفت این جهان نه فنائیست سر مدیست این گفت کاین خطاست جهان را از وفناست چون این و آن شدند جهان ماند برقرار او بربقای خویش وفناهای ماگواست فانی بجان نهآ بتنی ای حکیم تو جانرافنا بعقل محالستو ناسزایست(ج) 15 پس چاشنی است این ز فنا وبقا ترا گر فعل بر فنا شد بنیاد بر بقاست باقی است چرخ کردهآ یزدان و شخص تو فانیست زانکه کردهآ این نیلگون رحاست بیدانش آمدی و در اینجا شناختی کاین چیست وان چه باشداین چون و آن چراست چون و چرا نتیجهآ عقلست بیگمان چون و چرا ز جانوران جز ترا کراست جزعقل کیست آ نکه بدونیک و بدز خلق این مستحق لعنت وآن در خور ثناست 20 قدر و بهای مرد نه ازجسم فربه است بل قدر مردم ازسخن و علم یر بهاست بر جانور بجمله سخنگوی جانور زانست پادشا که براو عقل پادشاست چون تو خدای خرشدی ازقوت خرد پس در توعقل عقل (د) خدایست قول راست بی هیچ علتی زقضا عقل دادمان زانروی نام عقل سوی اهل دین قضاست اینجا زبهر آن زخدائیت بهرهداد کاین گوهر شریف مرآن هدیه را بهاست 25 اینست آن عطا که خدا کرد فیلسوف وان ms075 فلسفه است وین ره آثار انبیاست

بحر تقارب مثمن مقصور زمین است و آبست و آنگه هواست وباز آتش آمد بترتیب راست کهین عالم اینرا نهد فیلسوف که زندان جانست ودام بلات چهاراست گوهر فزون بی از آنک بکار اندرون بیحد و منتهیاست

مر آمیزش گوهران را بگوی سبب چه که چندین صورزوبخاست چرا بیش و کم گشت دروی نگار چو گوهر نه اندر فزونی بکات 20 گر از سر افلاک و انجم نهی مر افلاک را این قوی از کجاست

چرا گردد این گنبد گرد گرد بر آنسان که گوئی یکی آسیاست

چه گر خانه اورا بدینسان چنین و یا خود مراورا بطبع اکتفات

تلبیت ندانم چه باشد مشیر اگر تو بدانی بگویم رواست

گهر خوانمش یا عرض باز گوی کزین هردو نامش کدامین سزاست عرض کی تواند بدن زانکه او ms077 بر این گوهران سربسر پادشاست

بحر هزج مسدس مکفوف محذوف

مفاعیلن مفاعیلن فعو لن جهانا چون دگر شد حال وسانت دگر گشتی چو دیگر شد زمانت 20زمانت نیست چیزی جزکه حالت چرا حالت شداست از دشمنانت چو رخسار شمن پرگرد و زرد ات همان چون بت ستانی بوستانت عروسی پر نگار و نقش بودی رخ از گلنار و از لاله دهانت یر ازچین زلف ورخ پر نور گوئی نبستندی مشاطه چینیانت بچشمت کرد بد چشمی هما نا ز چشم بد دگر شد حال و سانت 25 ms079 نشاند از حلها بی بهر مهرت بشست از نقشها باد خزانت زرومت کاروان آورد نوروز زقیصور (1) آرد اکنون مهرگانت

بحررمل مثمن مخبون مقصور ای خرد مندنگه کن که جهان در گذراست چشم بیناست همانا اگرت گوش کراست نه همیبینی کاین چرخ کبود ازبر ما بسی از مرغ سبکپر تر و پرنده تراست چون نبینی که یکی زاغ و یکی باز سپید اندرین گنبد گردنده پس یکدیگراست 15 چون بمردم شود اینعالم آباد خراب چون ندانی که دل عالم جسم بشراست از که پرسی بجز از دل توبد و نیک جسد چون همیدانی کومعدن علم و فکراست از که پرسند جز از مردم نیک وبد دهر چون براین قافلگی مردم سالار و سراست ای خردمند اگر مستان آگاه نیند تواز اینجای حذر گیر که جای حذر است بخرد خویشتن از آتش و اغلال بخر توخرد ورز اگر بیشتر از خلق خراست 20 مرد دانسته بجان علم و خرد را بخرد گرچه این خررمه از علم و خرد بیخبراست بخرد گوهر گردد که جهان چون در یاست بخرد میوه شود خوش که جهان چون شجراست نشود غره ببسیاری جهال جهان که بسی سنگ بدریا در بیش از گهراست گرهمی نادان را حشمت بیند سوی شاه سوی یزدان دانا محتشم و باخطر است هر دو برگ و بر بر اصل درختنداما بر سزای بشر وبرگ ms081 شزای بقر است 25 جز خرد مند مدان عالم را تخم و بری همه خارو خس دان هرچه بجزتخم و براست بید مانند ترنجست ز دیدار ببرگ نیست دربرگ بسخن بلکه سخن در ثمراست

بحر مجتث مثمن مقصور

مفا علن فعلاتن مفا علن فعلات اگر بزرگی وجاه و جلال در درمست زکردگار برآن مرد کم درم ستمست نداد داد مرا چون نداد گربه مرا ترا از اسب و خروگاو و گوسفندر مست (1) یکی بنیم سپنجی همی نیابد راه ترا رواق زنقش ونگارچون ارمست چومه گذشت توشادی زبهرغلهآ (3) تیم ولیکن آنکه ترا غله اودهد بغمست 15 همه ستاره که نحس است مر رفیق ترا ms083 چرا ترا بسعادت رفیق وخال وعمست کسی که داد براینگونه خواهد ازیزدان بدان که راه دلش در سبیل داد کمست ببین که بهرهآ آن پادشا زنعمت خویش چوبهرهآ توضعیف ازطعام یک شکمست نه هرچه هست مراوراهمه تواندخورد زنان خویش ترا بهره زان او چه کمست کسی که جوی روانست ده بباغش در بوقت تشنه چوتو بهره زانش یکنخم (3) است 20 گرت نداد حشم توغم حشم نخوری غم حشم همه برجان اوست کش حشمست زبانت داد و دل و گوش و چشم همچوامیر نشان عدل خداای پسر درین نعمست

بحر هزج مسدس مقبوض مقصور 25 ای خوانده کتاب زند و پازند زین خواندن زند تا کی و چند [1]: که جانت ، [1] ، یعنی غبار ،

که خاک خشگ و در شتست و آب نرم و نسود (3) زخاک وآتش وآبی برسم ایشان رو که خاک خشگ و درشتست مباش مادح خویش و مگوی خیره مرا که من ترنج لطیف و خوشم توبیمزه تود. اگرکسی بگرفتن بزور و جهد شرف بعرش بر بنشت بسر کشی تمرود

نکوهی که توبسویجهود بسی نغامتری زانکه سوی تست جهود ستوده سوی خردمند شوبدانش از آنک بحق ستوده رسولست کش خدای ستود یقین بدان که زپاکیز گیست پیوسته بجان پاک رسول ازخدا و خلق درود اگر نخواهی کائی بمحشر آلوده زجهل جان وزبد دل ببایدت پالود(4) ترا چگونه بساود هگرز باکی وعلم که جان و ms086 دلت جز از جهل و فعل بدنتنود (5، 20 تنت چوپیرهنی بود جانترا و اکنون همه گسسته و فرسوده گشت تارش و پود ربود خواهداین پیرهن ترا اکنون همان که تازگی و رنگ پیرهنت ربود بمال وملک وبا قبال دهر غره مشو که توهنوز از آتش ندیدهٔ‌ جز دود

بحر هزج مثمن سآلم

مفاعیلن مفا عیلن مفاعیلن مفاعیلن 15 یکی بیجان و بیتن ابلق اسبی کو نفرساید بکوه و دشت و دریا برهمیتازد که ناساید سواران گر بفرسایند اسبانرا برنج اندر یکی اسبست آنکو مرسوارانرا بفرساید سواران خفته و آن اسب برسرشان همیتازد که نه کس را بکوبدسرنه کسراروی بشخاید تووفرزند تو هردو بدین اسبید لیکن تو همیکاهی بدین هموار و فرزندت میأفزاید نزاد ازهیچ مادرنه بپروردش کسی هر گز ولیکن هر که زاد او یابزاید زیراو زاید 20 زمانهٔ‌ نامساعد را از ینگونه بجز حجت بزرو گوهر الفاظ ms087 و معنی ک نیاراید سخن چون زر پخته بیخیانت گردد و باقی چو اورا خاطر دانا باندیشه بپالاید سخن چون زنگ(2 روشن باید از هرعیب وآلایش که تاناید سخن چون زنگ زنگ از جانت نزداید بآب علم باید شست گرد عیب وغش از دل که چون شد عیب وغش ازدل سخن بیعیب و غش آید طعام جان سخن باشد سخن جزپاک و خوش مشنو ازیراچون نباشد خوش طعام و پاک بگزاید

بحر رمل مثمن مقصور

فا علاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات اینجهان بیوفا را برگزید و بد گزید (ر) لاجرم بدست خویش از بد(ز) گزیدهآ خوذگرید هر که دنیا را بنادانی و بر تائی بخورد خورد حسرت گر(س) برویش بادپیری بروزید گشت بدبخت جهان و شد بنفرین خدای هر که اورا دیو دنیا جوی در پهلو خزید

بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مقصور 15 مردم نبود صورت مردم حکما اند دیگر خس و خارند وقماشات و دغااند وینها که نینداز توسزای که و کهدان مر حورجنان را تو چگوئی که سزااند باندوه چرا اند. شبوروز ورمانند از صحبت من زانکه (ا) ستوران چرااند یک خیل چراگوی ود گر خیل چراجوی این خلق بداندیش بدینگونه چرا اند در عالم انسانی مردم چوتبات است اینها چوریا حینند آنها چوگیا اند 20 در دست شه اینها سپر غمند گرامی در پیش خرآنها چوگیا اندوغذا اند گرتو چو سپرغم شوی ای پور بحکمت آنهات گزینند که برما امرا اند بر ما امرا کیست جز آنها که برا مت خیر البشرندو خلف اهل عبا اند آنها که بفرمان خدای از پدرو جد میمون خلفا اندوبر امت خلفا اند آنها که بتأیید الهی بره دین اندر شب گمراهی اجرام سما اند 2 آنها که مر ایشانرا اندرشرف و فضل مردان و زنان جمله عبیدند و اما اند

کر عادلی از طاعت بکزار حق رزق بنگر ببصیرت که بر این ره بصرا اند

آنها که ندانند بطاعت حق روزی برجور وجفا اند نه برعدل ووفا اند یارب چه شد این خلق که با آل پیمبر چون کژدم و مارند و چو گر گان فلااند 2اینها که همه دشمن اولاد رسولند از مادر اگر هرزگز نایند روااند

بحر رمل مثمن محبون مقصور این رفیقان (1) که برین گنبد پیروزه درند گر چه زیرند گهی جمله همیشه زبرند گر رفیقان ببصر تیز بوند از بر ما این رفیقان (ب) سماوی همه یکسر بصرند مشان زی توستاره است ولیکن سوی من پیشکاران و رقیبان قضا و قدرند 10 چون گریزم زقضا یا زقبر من چوهمی بهزاران بصر ایشان بسوی من نگرند سوی مازان نگرندایشان کزجوهرشان خرد و جان سخنگوی بما در اثرند خردوجان سخنگوی گرازطاعت وعلم پر بیابند برین گنبد ms094 پیروزه پرند این چرا گاه دل و جان سخنگوی تواست جهد کن تابجز ازدانش وطاعت نچرند اندرین جای گیاهان زیانکار بسی است زین چرا گاه ازیرا حکما بر حذرند 15 جسدمردمیای خواجه در خت عجبست که براو فکرت و تمییزترا برگ و برند از درخت جسدت برگ و برخویش بچین پیشتر زانکه ازین بستان بیرونت برند زادبر گیر وسبک باش ومکن جای قرار خانهآ را که مقیمانش همه بر سفرند همگان بر خطرند آنکه مقیمند و گر ره نیابند سوی با خطران بیخطرند راهشان یوز گرفتست و ندارند خبر زان چوآهوهمه درپوی و تک و بابطرند (ج) 20 چون مقیمان همه مشغول مقامندولیک یک یک از ساختهآ خویش همی بر گذرند برخریدارفنون(د) سخره و افسوس کنند وانگهی جز که همه تنبل(1) وافسون نخرند گرچه شان کارهمه ساخته از یکدیگراست همگان کینه و رو خاشه (2) بریکدیگرند درد مندند بجان جمله نبینی که همی جزهمه آنکه زیانکار بود شان نخورند سخن بیهده و کار خطا زیشان زاد سخن بیهده و کار خطا را پدرند

سمرم من شده و افتاده ام از خانهآ خویش زین ستوران که بجهل و بسفاهت سمرند(1)

اگر این کور دلانرا تو بمردم شمری من نخواهم که مراخلق زمردم شمرند چون پری جمله پریدند گه صلح ولیک بگه شر همه ابلیس لعین را حشرند 2 سپس باقرو سجاد روم در رهدین توبقر روسپس عامه که ایشان بقرند

بحر منسرح مسدس مطوی 10 چون که نکوننگری جهان چون شد(1) خ

خیر وصلاح از زمانه بیرون شد هیچ دگر گون نشد جهان جهان سیرت خلق جهان دگرگون شد جسم تو فرزند طبع گردونست خا کش گردان بزیر گردون شد تو که لطیفی بجسم (ب) دون چه شوی همت گردون دون اگر دون شد 15 چون الفی بود مردمی بمثل چون الف مردمی کنون نون شد چاکر نان پاره گشت فضل وادب علم بمکر و بزرق معجون شد زهد وعدالت سفاله گشت وحجر جهل وسفه زر و در مکنون شد ای فلک زودگرد وای بران کو بتو ای فتنه جوی مفتون شد هر که بشمع خرد ندید رهب پیش تو مدهوش گشت وشمعون(1) شد 20 از چه در آئی همی درون که چنین مردمی از خلق جمله بیرون شد فعل همه جور گشت و مکر وجفا قول همه زرق ووعده افسون شد ملک جهان گربدست دیوان بد باز کنون حالها (ج) همیدون شد باز همایون چوجغد گشت خری (2) جغدک شوم و خری همایون شد

بحر تقارب مثمن سالم

بحر رمل مثمن مخبون مسبغ

فا علاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتان جز که هشیار حکیمان خبراز کارندارند که فلک بازشکاراست و همه خلق شکارند نه عجب گرنبودشان خبراز چرخ وزکارش(1) کز حریصی و جهالت همه در خواب و خمارند برزکاران جهانند همه روز و همه شب بجزاز معصیت و جورندروند(ب) و نکارند چون درختان ببارند ms099 زدیدار ولیکن چون بکر دار رسد یکسره بیدند و چنارند 20 غدر و مکراست بسی بر سراین خلق فلک را که بجز اهل خرد طاقت آن مکر ندارند ای خردمند گمان بر که جهان خوب درختیست که براواهل خرد خوشمزه و بوی ثمارند بل کشاورز(2) خد ایست و در او کشت حکیمان و ندرواین جهلاشان مثلا چون خس و خار جز که آزارو خیانت نشناسند ازیرا ببدی فعل چوماران و چوموشان بشعارند گربیابند (ج) زتقلید حصاری بجهالت ازتن خویش وسراین حکما گرد بر آرند

بحر رمل مثمن مقصور 10 آن کن ای جویای حکمت کاهل حکمت آن کنند تابدان دشوارها برخویشتن آسان کنند جز که بادر خورد خود صحبت ندارنداز بنه برهمین قانون که در عالم همی ارکان کنند طاعت ازکان ببین مر چرخ و انجم ms100 را بطبع تا بطاعت چرخ وانجمشان همی حیوان (ب) کنند چرخ را انجم بسان دستهای چابکند کزلطافت خاک بی جان راهمی باجان کنند دستهای آسمانند اینکه با این بندگان آن خداوندان همی احسانها الوان کنند 20 چشمهای عالمند اینها که چون درخاک خشک بنگرند اورا همی پردر و پرمرجان کنند این شگفتی بین که درتیسان زبس نقش ونگار خاک بستان راهمی زین زینت بستان کنند

بحر مجتث مثمن مقصور درین مقام اگر می مقام (ا) باید کرد بکار خویش نکو تر قیام باید کرد بهر چه خوشترت آید زنامها تن رابفعل خویش بدان نام نام باید کرد

رغیست فعل نیکش دام ز فعل خویش بدان دام وام باید کرد ز خوی نیک خرد در ره مروت و فضل مراسب تن را زین و لگام باید کرد بدین لگام و بدین زینت نفس بد خورا درین مقام همی نرم و رام باید کرد 10 اگر دلت بشکستت سنگ معصیتی دل شکسته بطاعت لحام (1) باید کرد و گر سلامت خواهی ز جهل بردر عقل سلام باید کرد و مقام باید کرد

بذات خویش که اووا کدام باید کرد اگر خرد نبود خوب وبد نداند کسبذات وگر کریم شود آرزوت نام ولقب کریم ms102 وارت فعل کرام باید کرد جفا وجور وحسد رابطبع در دل خویش نفور وزشت وبدوسرد وخام باید کرد 15 چوبر تودهر بآفات خودزحام (ب) کسند ترا بصبر بر او قصد شام باید کرد بفعل نیک وبگفتار خوب پشت عدو چوعاقلان جهان زیر فام (2) باید کرد

زبی وفا بوفا انتقام باید کرد سفیه را بسفاهت جواب باز مده اگر زمانه بگرگی دهد عنانش را بر او زبهر سلامت سلا وگرچه خاص بوی خویشتن زبهرصلاح میان عام چو ایشانت عام باید کرد 20 بقصد وعمد چو چیزی حلال دارد دهر بسوی خویش مران را حرام باید کرد جهان بمردم دانا تمام باید شد پس این مراد ترا می تمام باید کرد. بباغ دین حق اندر زبهر بار خرد زبانت را ببیان چون غمام باید کرد رخ از نبید مسائل بزیر گلبن علم بقال و قیل همی لعلفام باید کرد بحرب اهل ضلالت زبهر کشتن جهل سختترا چو برنده حسام باید کرد

زمین بزیر کفت (1) زیرگام باید کرد 5 بکام و ناکام از بهر زاد راه دراز زمی یر آتش اندیشه زاد باید پخت زعلم حق زبان را زمام باید کرد چوبی نظامی دین را نظام خواهی داد نظام دنیا را نک بی نظام باید کرد زبانت (ب) اسب کنی چونت راه باید رفت بگاه (ج) تشنه کف دست جام باید کرد چرا چو سوی تو نامه وپیام نفرستد ترا بهر کس نامه و پیام باید کرد 10 اگر کسی را اسبیست یا غلام ترا روانت بنده و اسب وغلام باید کرد

چومن بنیک و بد ms103 اندر امام باید کرد ور آبروی همیبایدت قناعت راچو

بپیش خلق رخان چون رخام باید کرد وگرنه همچو فلان وفلان زبیشرمی محال باشد اگر با عطای عقل عظیم چو این سگانت قصد جهان پرازخس و پرخارو پرورام (1) شداست ترا کلام همی بی ورام باید کرد 15 محال باشد اگر مر کریم را بطمع ثنای بیخردان و لئام باید کرد

زنیک وبد بدهان بر لجام باید کرد وگر نصیحت را روی نیست خاموشی بزاد این سفرت سخت کوش باید بود که این همی سوی دار السلام باید کرد بجوی امام همامی زاهلبیت رسولکه خویشتنت چنوئی همام باید کرد ترا اگر نبود ناصبی امام امروز بسی که فردا ای وای امام باید کرد (*) بحر رمل متمن مخبون مجحوف

چند گوئی که چو هنگام بهار آید گلبیار ایدو (د) بادام ببار(ه) آید

روی بستان را چون چهرهآ دلبندان از شکوفه رخ و از سبزه عذار آید

بحر هزج مسدس مقصور

مفا عیلن مفا عیلن مفا عیل در درج سخن بگشای در پند غزل را در بدست زهد در بند 15 بآب پند باید شست دل را چوسالت بر گذشت ازشصت وازاند چو بر دل مرد را از دیو گمره همیبینی فکنده بند بر بند مده پندش که نگشاید سر انجام ز بند دیو ملعون دیو را یند حرارتهای جهلی را حکیمان ز علم و پند گفتستند ریوند چو صبر تلخ باشد پند لیکن بصبرت پند چون صبرت شود قند 20 نخستین پند خود گیر از تن خویش وگر نه نیست پندت جز که ترفند بدان (ب) سقا که خود خشکست کامش گهی بگری و گه بفسوس و برخند چه باید پند چون گردون گردان همه پند است بل زند است وپازند چه داری چشم از و چون این و آن را بییش تو بدین خاک اندر آکند بسنداست (1) ار نباشد نیز پندی پدر پند تو. و تو پند فرزند 25 منه دل بر جهان کز بیخ برکند جهان جم را که او آکند بیکند (2)

بحر هزج مسدس اخرب

مفعول مفاعلن مفاعیلن آزردن ما زمانه خودارد مازار از او گرت بیازارد وزعقل یکی سیرکن ار خواهی کت دهر بتیغ خویش نگزارد تعویذ وفا برون کن ازگردن ورنه بجفا گلوت بفشارد آنست کریم طبع کو احسان با اهل وفا و فضل خودارد وزسفله حذرکند(ا) که ناکس را دانا چوسگ اهل خواری انگارد شوره است سفیه وسفله درشوره هشیار هگرز تخم کی کارد برشوره مریزآب ms106 خوش ایرا(ب) نایدت بکار چون بیاغارد 1) خاریست درشت همت جاهل کوچشم وفا و مردی خارد مسپار بدهر سفله دل زیرا آزاده دلش بسفله نسپارد 15 ایمن مشو از زمانه ایرا کو ماریست (ج) که خشکوتربیوبارد گربگذرد ازتو یک بدش فردا ناچار ازآن بترت پیش آرد کم بیند مردم از جهان رحمت هرچند که بیش گرید و زارد این شوی کش سلیطه (د) هر روزی بنگر که چگونه روی بنگارد وز شوی نهان بغدر ومگاری در جام شراب زهر بگسارد وان فتنه شده زدست این دشمن بستاند زهر و نوش پندارد آنرا که چنین زنیش بفریبد شاید صکه خرد مرد نشمارد آنست خرد که حق این جادو مرد ازره دین و زهد بگزارد وزابرجهان سرشک پرحکمت(ه) برکشت هش و خرد فرو بارد ور سر بکشد خرد ز هشیاری بریشتش بار دین برانبارد

بحر متقارب مثمن مقصور خرد مند را می چه گوید خرد چه گویدش گوید حذر کن زید بدان وقت گوید همیش این سخن که از بد کنش برسرش بد رسد براین قولت ای خواجه این بس گوا که جوکار جز جو همیندرود نبینی که گر خار کارد کسی نخست از نهالش مر اورا خلد اگربد کنی چون دد و دام تو جدا نیستی هم تو از دام و دد بدی دام اهریمن ناکس است بدامش درون چون شوی باخرد بدی مار گرزه (3) است از و دورباش که بد بد تر از مارگرزه گزد اگر هیربد (3) بد بود بد مکن که گر بد کنی خود توئی هیربد چولعنت کند بر بدان بد کنش همی لعنت او بر تن خود کند چو هردو تهی می آیند ازآب چه عیب آورد مرسبد را سبد ms107 هنر پیشه آنست کز فعل نیک سر خویش را تاج خود بر نهد چو نیکی کند با تو بر خویشتن همیخواند از تو ثناهای خود (ا) کرا پیشه نیکی بشاید بدن همیشه روانش ستایش چند بدو جهان بی آزار ماند هرانک ز نیکی بتن بر ستایش تند ز نیکی بنیکی رسد مرد از ان که هرکس که او گل کند گل خورد خرد جز که نیکی نداند هگرز زنیکی نه جز (ب) شیر مدحت مکد خرد زاتش طبعی آتشتر است که مر مردم خام را او پزد برون آرد از دل بدی را خرد چو از شیر مر تیرگی را نمد گرت دیو دنیا گرفتست اسیر مر اورا کسی جز خردکی خرد

ببازی مده عمر باقی بباد که مانده شود هرکه خیره دود

تباید - که جز لهو فردا زتو نشانی بماند چو از بار بد

چمیدن(1) بنیکیت باید که مرد زنیکی چرد چون بنیکی چمد

نصیحت زحجت شنو کو همی ترا زان چشاند که خود میچشد

بحر مجتث مثمن مخبون ابتر

مفاعلن فعلاتن مفا علن فعلن کسی که قصد زعالم بخواب و خور دارد اگر

خور دارد اگر چه چهرش خوبست طبع خر دارد بجز حمارش مشمار ای بصیر بصر اگر چه اوبسر اندر چو تو بصر دارد نه هرچه با پر باشد زمرغ باز بود که موشخوار وغلیواژ (2) نیز پر دارد 10 زمردم آن بودای پور ازین دو پای روان که فعل دهر فریبنده را خبر دارد چوچاره نیستش از صحبت جهان جهان اگر جفاش نماید جفاش بر دارد جهان اگرشکر آرد بدست چپ سوی تو بدست راست درون بیگمان تبر دارد درخت خرماصدخار زشت داردوخشک اگر دو شنگله خرمای خوپ وتر دارد بآستین خود اندر (ا) نهفته دارد زهر اگرچه پیش تو در دستها شکر دارد 15 منافق است جهان گر بناگزیر حکیم بجویدش بدل و جان ازو حذر دارد درین سرای ببیند چو اندرو آمد که این سرای زمرگی دری دگر دارد همیشه ناخوش وبی برگ و بینوا باشد کسیکه مسکن در خانهآ دو در دارد چوبر گذشت درین خانه صد هزار بدو مقر خویش نداردش رهگذر دارد بچشم سر نتواندش دید مرد خرد بچشم سر نگرد در جهان اگر دارد 20 ms109 اگرت داد نداد ای پسر جهان اورا همی بپای جهاندار دادگر دارد زبهر دانا دارد همی بپای خدای جهان ودین را نز بهر این حشر دارد بتر بود زحشر بلکه گاو باشد وخر کسی که قصد در اینجا بخواب وخور دارد زبهر دانش و دین بایدش همی مردم که

که خودخورنده جزاین بی شمارومر دارد بخور مناز چو خربل شرف بدانش جوی که خر بخور شکم از تو فراختر دارد

رخانت رنگ طبر خون و طبع تر(ب) دارد 15 چرا که موی تو زو رنگ قیردار دو مشک رخانت رنگ طبر- چرا که تا بتن اندر بود نیارامد ms110 تنت مگر که مرین چیررا نظر (ج) دارد همی دلت بطید زو بسان ماهی از آنک زمنزل دل تو قصد زی سفر دارد زمنزل دلت این خوب و پر هنر سفری بدان که روزی ناگاه رخت برداد بزیر چرخ قر در قرار مینکند قرار گاه مگر بر تر از قمر دارد 20 ازین سرای بدر هیچ مینداند چیست ازین سبب همه ساله بدل فکر دارد

زهوش و عقل درین راه راهبر دارد جزآن نیابد از آن راز کس خبر که دلش زهوش و عقل دریز شریف جان توزین قبهآ کبود برون چنانکه گفت حکیمی یکی پدر دارد

مقل (د) گمان برد کو همیگوید خدای ما بجهان در زن و پسر دارد از آن حکیم چو تقلیدی این سخن بشنود بجهل گفت چه دانیم ما مگر دارد 25 خدای را چه شناسد کسی کزو اثراست چو زین اثر نه نصیبی و نه اثر دارد

بحر منسرح مثمن مطوی مجدوع خوب یکی نکته یادمست از استاد گفت نگشت آفریده چیزبه از داد 10 جان تو با این چهار دشمن بد خو نگرفت آرام جز بداد و باستاد جانت نماند است جز بداد درین بند داد خداوند را مدار ببیداد بند نهادند بر تو تا بکشی رنج تا نکشد رنج بنده کی شود آزاد نیزهآ کژ در میان کالبد تنگ جز زبیراستی نماند و ms111 نیفتاد پند همینشنوی و بند نبینی دلت پرآتش که کرد وسرت پر از باد 15 پند که دادت همان که بند نهادت بندت که نهاد پند نیز همو داد بسته شنودی که جزبوقت گشادش (ب) جان و روان عدو ازو بشود شاد کارخدائی چوپاک بستن وبند است بسته شود گفته هاش از اصل وزبنیاد بند خداوند را گشاد حرامست کشتن قاتل برین سخنت نشان داد بدکرد آنکو گشاد بستهآ فعلش (ج) بدکرد آنکس که بند گفتش و بگشاد 20 جز که بدستوری خدا و رسولش دانا بند خدای را نگشایاد چون نتواند گشاد بستهآ یزدان دست ضمیرت چرا نپرسی از استاد امت را کی بود محل نبوت جز که زمردم هگرز مردم کی زاد جمله مقرتد این خران که خداوند از یس احمد ص پیمبری نفرستاد وانگه تو گرد بو حنیفه بگردی (د) بر فلک مه برند لعنت و فریاد

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات () جان وخردرونده برین چرخ اخضرند یا هردوان نهفته درین گوی اغبرند عالم چرا که نیست سخنگوی و جانور گر جان وعقل هردو بدین عالم اندرند 2 ور در جهان نیند علی خال غایبند ورغایبند برتن ما چون که حاضرند وانگه کزین مزاج مهیا جدا شوند چیزند یانه چیز عرضوار بگذرند

یس چون که هردو گرسنگانندولاغرند تاکی مرین سیاه کبوترکی آن سپید چون بگذرند پرهم (ا) بر بگسترند تا چند بنگرند و یگردند گرد ما این شهره شمعها که برین سبز منظرند 9 این هفتگانه شمع براین منظرای پسر از کردگار ما بسوی ما پیمبرند گویندمان بصورت خویش این همه همی کایشان همه خدای جهان را مسخرند ms113 زیرا که ظاهر است مرا کاین ستارگان نزذات خویش زردو سپیدو معصفرند. گوید همی قیاس که درهای روزیند اینها دو دستهای جهاندار اکبرند تاخاک را خدای بدین دستهای خویش ایدون کند که خلق براورغبت آورند 20 سحریست این حلال که ایشان همی کنند زیرا بخاک مرده همی زنده پرورند روزی و عمر خلق بتقدیر ایزدی این دستها همیبنو یسند و بسترند تقدیر گر شدند چو تقدیر یافتند زانسو مقدرند وزینسو مقد رند چون نیست حال ایشان یکسان ویکنها گاهی بسوی مغرب و گاهی بخاورند

بحر مضارع مثمن آخرب مکفوف مقصور مفعول فاعلات مفا عیل فاعلات (**) بالای هفت چرخ مدور دو گوهرند کزنور هردو عالم و آدم منورند اندر مشیمهآ عدم از نطفهآ وجود هر دو مصورند ولی نا مصو رند محسوس نیستندو نگنجنددر حواس نایند در نظرکه نه مظلم نه انورند پروردگان دایهآ قدسند در قدم گوهر نیند اگرچه باوصاف گوهرند 15 زینسوی آفرینش وزان سوی کاینات بیرون اندرون زمانه عجاورند اندر جهان نیند هم ایشان و هم جهان (ب) در مانیند ودرتن ما روح پرورند گویند هردو هردوجهانند ازین قبل در هفت کشورند ونه درهفت کشورند این ms115 روج قدس آمدوآن روح لجاجیرئیل یعنی فرشتگان پرانند و بی پرند بی بال در نشیمن سفلی گشاده پر بی پر بر آشیانهآ علوی همیپرند 20 با گرم و سرد عالم وخشگ وترزمان چون خاک وباد همنفس آب وآذرتد در گنج خانهآ ازل ومخزن ابد هر دونه جوهرند ولی نام جوهرند

بحر رمل مسدش مقصور

فا علاتن فا علاتن فاعلات چند گردی گردم ای خیمهآ بلند چند تازی رو زو شب همچون نوند(1) از پس خویشم کشیدی بر امید سالیانب پنجاه یا پنجاه واند 15 مادر بسیار فرزندی ولیک خوار داریشان همیشه کند مند (2) مکر وترفندت کنون از حد گذشت شرم دار اکنون ازین ترفند چند جز تو کهآ شنید است هر گز مادری کو بفرزندان نخواهد جز گزند کاه داری آخته بر روی آب زهر داری ساخته در زیر قند از زبان و مکر او ایمن مباش بس کن از کردار ها بپذیر پند 20 کز بدیها خود بپیچد بد کنش آن نبشتستند در استا (3) و زند چند نا گاهان بچاه اندر فتاد ms117 آنکه او مر دیگران را چاه کند بس بلندی تو ولیکن درد و رنج چون بیفتد بیشتر بیند بلند گر نکردستم گناهی پیش از این چون فکندندم درین زندان و بند نیک بنگر تا چگونه کردگار بن من از من سخت بندی برفکند

بحرهزج مثمن اخرب مکفوف مقصور مفعول مفاعیل مفاعیل مفاعیل ای هفت مدبر که برین پرده سرائید تا چند چو رفتید دگر ms118 باره برآئید خوش است بدیدار شما عالم ازیرا حوران نکو طلعت و پیروزه قبائید

بحر هزج مسد س اخرب مقبوض

ای خواجه جهان بسی حیلداند وز غدر همی بجادوئی ماند

گر تو بمثل بأبر بر باشی زانجات بحیله ها فرو خواند

تاهرچه بداد مرتراخوش خوش ازتو بدروغ و مکر بستاند

خوبی و جوانی و توانائی زین شهره درخت تو بیوساند(1) ms120 (1)

تاازهمه زیب و قوت و خوبی یک روز چو من تهیت بنشاند

وان را که ازو همیبخندیدی فردا زتو بیگمان بخنداند

بحر خفیف مخبون مقصور هوشیاران ز خواب بیدارند گر چه مستان خفته بسیارند با خران گر بآبخور نشوند با دل پر خرد سزاوارند هستشان آگهی که نه زگزاف زیر این خیمه در گرفتارند یار مستان بیهشند از بیم گرچه بافضل وعقل وهش یارند کی یسندند هرگز این مستان کار این عاقلان که هشیارند مردمان ای برادر از عامه نه بفعلند بل بدیدارند دشمن عاقلان بیگنهند زانکه خود جاهل و گنهکارند همه دیدار و هیچ فایده نه راست چون سایهٔ‌ سپیدارند منبر عالمان گرفتستند این گروهی که ازدر دارند روز بازار ساخته است ابلیس وین سفیها نش روی بازارند کی شود هیچ درد مند درست زین طبیبان که زار و بیمارند بر دروغ و زنا و می خوردن روز و شب همچو زاغ ناهارند ور ودیعت نهند مال یتیم نزد ایشان غنیمت انگارند گر درستست قول معتزله این فقیهان بجمله کفارند فخردانا بدین بود وینها عیب دینند و علم را عارند

بحر منسرح مسدس مطوی

مفتعلن فاعلات مفتعلن مرد چو باخویشتن شمار کند دانهآ این ختمی شکار کند مارجهان را چو دید مرد بدل دست کجا در دهان مار کند مرد خرد همچو خر زبهر شکم یشت نباید که زیر بار کند سفله جهان بیوفاست ای بخرد با تو کجا بی وفا قرار کند سوی گل اواگر تو دست بری دست ترا خار او فکار کند خار بدان گل چننده قصد کند گرچههمی او بقصد(ا) خارکند برسر خود چون فکند خاک ترا باک ندارد که خاکسار کند گاه یکی را زچه بگاه برد گاه یکیرا زگه بدار کند

بحر تقارب مثمن سالم

فعو لن فعو لن فعو لن فعو لن صبا باز باگل چه بازار دارد که هموارش از خواب بیدار دارد برویش همی بردمد مشگ سارا مگر راه بر طبل عطار دارد همی راز گویند (1) تاروز هرشب ازیرا زبهمن گل آزار دارد

بحر رمل متمن محذوف () هر کرا از فضل یزدان چشم او بیناشود گرچه باشد زیر دریا برسر جوزا شو نفس مردم آب پاک و عقل چون گوهربلند آب-

آب چون آتش براو بندی سوی بالا شود بار مرد اندر درخت عقل نا پیدا بود چون بتعلیم آب یابد آنگهی پیدا شود سیب و برگ سیب هردویک در ختندو ms126 چرا آن یکی چون زهر گرددواند گر حلوا شود 20 تانبیند رنج وسختی مردکی گردد تمام تا نیابد بادو باران گل کجا بویا شود گرملک باشی تو بی(د) دانا نباشدبس عجب قطرهٔ‌ باران صدف را لؤلؤ لالا شود کودکان اول ببانگ زندگان ترسان شوند چون برآید روزگاری طبع در هیجا شود شعلهآ آتش که بر گیرد پپیچد از نخست ساعتی زو رنج گیرد ساعتی صفرا شود آتش دوزخ ازان آتش بسی عالیتر است گر غذا در خورد یابد درسوی علیا شود

امام خلق زیزد هرزمانی صدهزار تامخالف را زدیدن دیده ها اعمی شود

بحر هزج متمن سالم مفا عیلن مفا عیلن مفا عیلن مفا عیلن. خرد پیمانهآ انصاف اگر یک بار بردارد بییماید مرآن چیزیکه دهقان زبرسر دارد

عالم زو شودروشن گهی مسکن کند خاور گهی در باختر دارد چراخور شید نورانی که عالم زوشودرو شن چرا مغز پلنگ نر همی افعی شود درسر چگونه سر برون آرد در آن سامان که سردارد جراچون مردرانا گه پلنک اورا کندخسته زموشش مینگه دارندو این پیمان که بر دارد

میبپالاید عقیق ولعل رمانی چرااصد ازحجر دارد 4 زمرد دیدهٔ‌ افعی چگونه میبپالاید

صدا از گوه چون آید چگونه نی شکر دارد شجرکا فورچون زاید نگوئی حکمتش بامن = هزاران میوه رنگارنگ و لو نالون و گوناگون نگوئی تانهان او را که در شاخ شجر دارد که آرد از شجر بیرون که بخشد لذت و بویش که اندرشاخ چوب اورانگوئی بارور دارد. نگوئی گاو بحریرا چراتبخاله شد عنبر گیا درناف آهو مشک اذفر بیشمر دارد 10 نگوئی آتش اندر سنگ و گل در خاروجان درتن و یا این ابرغران را که حمال مطر دارد نگوئی بیضه یکرنگست و ms128 مرغان هریکی رنگی نوای هر یکی رنگی دگرسان بال و پر دارد نگوئی سنگ مغناطیس آهن چون کشد باخود سرب الماس را(1) بر د که این حکمت زبر دارد درین آتش چه میجوید سمندر وار پروانه یکی چندین مقردار دیکی چندین مفر دارد

گریزان است این از آن و آن براین ظفر دارد تفگر کن درین معنی تودر شاهین و مرغابی گریزان 15 چراشیر از نهیب مور ناگه در خروش آید گریزداو چنان گوئی که بر جان نیشتر دارد اگر توراست میگوئی که فعل مردوزن باشد چراشکل تودرصورتنه سیمای پدر دارد پدر هر گزنمیخواهد که او را دختری باشد چراحاصل نمیگردد گراندردل پسر دارد اگرسازنده ایشانند مرترکیب انسان را چراهرچار را باهم عدوی کینه وردارد طبایع چون بدانستی سؤالم راجوابی گو چراضدان یگدیگر مراد از یکدگر دارد 20 تو نادانی نمیدانی که نادانی توای غافل جهالت مرترابربود و جایت درسقر دارد ترا درهر بن دندان بود لذت خداوندت بهرنانی که گردانی زهر حالت خبر دارد تولنگی را برهواری برون بردن همیخواهی بیا این را جوابی گو که ن

بیا این را جوابی گو که ناصر این زبر دارد هو الأولهوالآ خر هوالظاهر هو الباطن منزه مالک الملکی که بی پایان حشر دارد یکی اندر یکی را اونداردهیچیک یکشک - قدر را باقضا بندد قضا را باقدر دارد

عدل فروردین نگرتا چون همی پیدا کند ابر بارنده زبر چون دیدهآ وامق شود چون بزیرش گلر خان چون عارض عذراکند راستی کن تا بدل چون چشم سر بیناشوی راستی در دل ترا چشم دگر بینا کند رمی وسردی ترا هردو مثالست از ستم زان همی هریک جهان رازشت و نازیباکند 20 مر ستمگر را نبینی کایزد عادل همی گاه وعدهآ آتش سوزان و گه سرما کند جانت را باتن بپروردن قرین راست دار نیست عادل هر که رغبت زی تن تنها کن علم جان (ا) جان تست و جان(ب) تراعلمتن است علم مرجانرا چو جانتن را(ج)همی درواکند نان اگر مرتنت را با سر وبن انباز کرد علم جانت را همی سربر تراز جوزا کند عدل کن با خویشتن تاسبز یوشی در بهشت عدل ازیراخاک را می سبز چون مینا کند

غم فرداهم امروز ای پسر بی غم شود هر که در امروز روز اندیشهآ فردا کند آنچه حجت می بدل بیند نبیند چشم ms131 تو بادر ازی مرسخن را زان همی پهنا

که هریک زان یکی کارویکی پیشهآ دگردارد 15 بدانه تخمها در پیشکارانند مردم را که هر چو در هر دانهآ دانا یکی صانع همیبیند خدای خویش آنهارا(د) نپنداردته انگارد و راندر(ه) یافتن مر پیشکاران را چودر ماند(و) برانکوبر تراست از عقل (ذا خیره وهم بگمارد کر(ح) شکرخداوندی که اورابندهآ (ط) بخشد که او از خاک خرما کرد (ی) داند خود چه بگزارد ترا دردانهآ خرماست ای بینا دل این بنده که او برسرت هر سالی همی خرما فرو بارد 20 کسی کر کرد گار خویش اینسان قیمتی بابد سزد گر در دودیدهٔ‌ خویش تخم مهر(ک5 او کارد از آن یس ms132 کت (ل) نکوئیها فراوان دادبی طاعت() گر او را تو بیاراری ترابی شک بیازارد خردمندی که نعمت خور دشکر آنش باید کرد از برا کرسبوی سر که جزسر که نیاغاردان،

بحر خفیف مخبون محذوف چون همی بود ما بفرساید بو دنی از چه می پدید آید زانکه او بودنی و سرمدیست کانچه بوده شود نمییاید وانچه نا بوده نا فزوده بود نا فزوده چگونه فرساید یس جهان تا ابد بفرساید گر نفرساید ایچ نفزاید گرهی را که دست یزدان بست کی تواند کسی که بگشاید ننگری کاین چهار زن هموار همی ازهفت شوی چون زاید هر کسی جز خدای در عالم گر بجای زمان بود شاید وین کهن گشته گنده پیرگران دلها می چگو نه برباید ای خردمند یس گمان توچیست کاین دوان آسیا کی آساید آنگهی کانچه نیست بوده شود یا چو این بود شد بفرساید دل ببیهودهآ مکن مشغول که فلان ژاژخای میخاید در طعامی چرا کنی رغبت که اگر زان خوری توبگزاید گر بماند جهان چسود ترا ور نماند ترا چه میباید هرکه رغبت کند درین معنی دل بباید که پاک بزداید زانکه چون دست پاک باشد سخت همی از انگبین نیا لاید گرد این کار جزکه دانارا گشتن او خرد نفرماید زانکه بازشتروی دیبه وخز گر چه خوبست خوب ننماید 25 هرکه مر نفس را بآتش عقل از وبا ل و بزه بپا لاید

بحر مضارع مسدس اخرب آمد بهار ونوبت سرما (1) شد وین سالخورده گیتی برنا شد آب چونیل بر که اش میگون شد صحرای سیمگونش خضرا شد وان باد چون درفش دی و بهمن خوش چون بخار عود مطرا شد بیچاره مشگبید شده عریان با گوشوار و قرطهٔ‌ دیبا شد رخسار دشتها همه تازه شد چشم شکوفهها همه بینا شد بینا و زنده گشت زمین ایرا باد صبا فسون مسیحا شد بستان زنو شکوفه چوگردون شد تا نسترن بسان ثریا شد گر نیست ابر معجزهآ یوسف صحرا چرا چوروی زلیخا شد 20 بشکفت لاله چون رخ معشوقان نرگ بسان دیدهٔ‌ شیدا شد از برف نو بنفشه گر ایمن گشت ایدون چرا چو چامهٔ‌ ترسا شد تیره شدآب وگشت هواروشن شد گنگ زاغ وبلبل گویا شد بستان بهشتوار شد ولاله رخشان بسان عارض حورا شد چون هندوان بییش گل و بلبل زاغ سیاه بنده ومولی شد 25 وان کلبن چو کنبد شیمینش آراسته چو قبهآ مینا شد

بحر قریب مسدس اخرب تامرد خرد کور و کر نباشد از کار فلک بی خبر نباشد داند که هر آن چیز کو بجنبد نا بوده و بیحدو ms135 مر نباشد وان چیز که باحدو مر باشد گه باشد وگاهی دگر نباشد من راز فلکرا بدل شنودم هشیار بدل کور وکر نباشد چون دل شنوا شدترا ازان پس شاید اگرت گوش سر نباشد بهتر زکدوئی نباشد آن سر کو فضل وخرد را مقر نباشد در خورد تنوره و تنور باشد شاخی که براو برگ وبر نباشد چاهیست جهان زاز و سر نهفته وز چاه نهفته بتر نباشد در دام جهان جهان همیشه تخم وچنه جزسیم وزر نباشد بتواند ازین دام زود رستن گر مرد در اوسخت خر نباشد در دام نیاویزد آنکه زی او تخم وچنه را بس خطر نباشد زین سفله جهان نفع خود بگیرد نفعی که در او هیچ ضر نباشد وان نفع نباشد مگر که دانش مشغول کلاه و کمر نباشد بپذیر زمن پندی ای برادر پندی که ازان خوبتر نباشد نیکی و بدی را بکوش دائم تا خلقت شخصت هدر نباشد آنکس که ازو نیک وبد نیاید ابری بود آن کش مطر نباشد با نیک بنیکی بکوش ازیرا بدجز که سزاوار شر نباشد فرزند هنر های خویشتن شو تاهمچو تو کس رایسر نباشد (*) 2وانگه که هنر یافتی بشاید گرجز هنرت خود پدر نباشد چون داد کنی خود عمر توباشی هر چند که نامت عمر نباشد

وز طمع مانده شب و روز بر آن در چو کلند بر در میر تو ای بیهده بستی طمعی از طمع صعبتر آنرا که نه قیداست و نه بند 5 شوم شاخیست طمع زی وی اندر منشین ورنشینی نرهد جانت از آفات و گزند گر بلند است در میر تو سر یست مکن بطمع گردن آزاد چنین سخت مبند گر بلندی در او کرد چنین یست ترا خویشتن چون که فرو نفکنی از کوه بلند دیوت از راه ببرد است بفرمای هلا تات زیر شجر گوز بسوزند سپند حجت آری که همی جاه و بزرگی طلبی هم بران سان ms137 که همی خلق جهان میطلبند 10 گر هزاراست خطاای بخرد جمله خطاست چندازین حجت بی مغزتوای بیهده چند گرکسی خویش تن خویش بچه درفکند خویشتن خیره در آن چاه نبایدت افکند گر بخندند گروهی که ندارند خرد تو چو دیوانه بخندهآ دگران نیز مخند دانش آموزو چونادان زپس میر ممخ (1) تاچو دانا شوی آنگه دگران درتو مخند بی سیاسی نکنی رند () نمائی به از آنک بسپاسیت بپو شند بدیبا و پرند 15 شادی و نیکوی از مال کسان چشم مدار تا نمانی چو سگان بر در قصاب نژند گردن از بار طمع لاغر و باریک شود این نوشتست زرادشت سخندان درزند ترفت از دست مده برطمع قند کسان ترف خود خوش خورواز طمع مبرگاز بقند سود منداست سمندآی خرد مند ولیک سودش آن راست سوی من که مراوراست سمند مرمرا آنچه نخواهی که مخری مفروش بر تنم آنچه تنت را نیسندی مپسند 20 سیس آنچه نه آن تو بود خیره متاز کانچه آن تو بود سوی تو آید چونوند عمر پرمایه بخواب و خور برباد مده سوزن زنگ زده خیره چه خری بکلند پیش از آن کت بکند دست قوی دهر از بیخ دل ازین جای سپنجیت همیباید کند

زرا علم با طاعت تو قید دوان عمر تواند عمر را بند کن از علم و زطاعت که ترا بر سر و پای زمانهآ کذران مرد حکیم بهتر از علم و زطاعت نبود قید و کمند 25 خاطرت زنگ نگیردنه سرت خیره شود گر بگیرد دل هشیار تو از گیتی پند

مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل نبینی بر درخت این جهان بار مگرهشیارمرد ای مرد هشیار درخت این جهان را سوی دانا خرد منداست باروبی خرد خار نهان اندر بدان نیکان چنانند که خرما در میان خار بسیار مرا گوئی اگر دانا و حری بیمگان چون نشینی خوار وبی یار بزنهار خدایم من بیمگان نکو بنگر گرفتارم مپندار نگوید کس که ms138 سیم و گوهرولعل بستگاندر گرفتارند ناچار (1) اگر خواراست و بیمقدار یمگان مرا اینجابسیعز است ومقدار اگرچه مارخوارو ناستوده است عزیز است وستوده مهرهٔ‌ مار نشد بی قدرو قیمت سوی مردم زبی قدری صدف لولوی شهوار گل خوشبوی با کیزاستاگرچند نروید جزکه درسرگین وشد یار (1) توئی بار درخت این جهان نیز درخت راستی بارت زگفتار توخواهی بار شیرین باش بیخار بفعل اکنون وخواهی خاربی بار اگر بار خرد داری وگرنی سپیداری سپیداری سپیدار نماند جز درختیرا خردمند که بارش گوهراست و برگ دینار به از دینارو گوهر علم وحکمت کزو(ب) دل روشنست و چشم بیدار در ختت گر زحکمت بار دارد بگفتار آی و بار خویش میبار اگرشیرین وپر مغز است بارت ترا خوبست چون گفتار کردار وگر گفتار بی کردار داری چو زر اندود دیناری بدیداز بییکان سخن بر پیش دانا زبانت تیری و (ج) لبهات سوفار سخن را جای باید جست هموار بمیدان دررود خوش اسب رهوار سخن پیش سخندان گوی ازیرا که بی نقطه نگردد خط پرگار سخن راتاند اری صاف و بی رنگ زدلها کی زداید زنگ وزنگار چرا خامش نباشی چون ندانی برهنه چون کنی عورت ببازار

مفعول فاعلات مفاعیلن برکن ز خواب غفلت پورا سر وندر جهان بچشم خرد بنگر کار خراست خواب و خورای نادان باخر بخواب وخورچه شوی همسر ایزد خرد زبهر چه دادستت تاخوش بخسبی و بخوری چونخر برنه بسر کلاه خرد و انگه بر کن بشبیکی سوی گردون سر گوئی که سبز دریا موجی زد وزقعر بر فکند بسر گوهر تیره شب وستاره در و گوئی در ظلمت است اشکراسکندر پروین چوهفت خواهر خوددایم بنشسته اند پهلوی یکدیگر چونست زهره چونرخ ترسیده مریخ همچو دیدهٔ‌ شیرنر شعری (1) چوسیم خرد شده باشد عیوق چون عقیق یمان احمر بربیرمکبود چنین هر شب چندین هزار چون شکفدعبهر گوئی که درزدند هزاران جان آتش بگرد خرمن نیلوفر گر آتش است چونکه درین خرمن هر گزفزون نگشت ونشد کمتر بی روغن وفتیله وبی هیزم هر گزنداد نور وفروع آذر گر آتش آن بود که خورش خواهد آتش نباشد آنکه نخواهد خور بنگر که از بلور برون آید آتش همی ms140 بنورچراغ وخور خورشید صانع است مر آتشرا بشناسزاتش ای پسر آتشگر ور لشکریست اینکه همی بینی سالارو میر کیست برین لشگر سقراط هفت سیر (1) نهاد این را تدبیر سازو کار کن ورهبر نوراست (ب) گفت ماه وازو روید درخاک ملح وسیم بسنگ اندر مریخ زاید آهن بد خو را وز آفتاب گفت که زایدزر برجیس گفت مادر ارزیز است مس را همیشه زهره بود مادر سیماب دختر است عطارد را کیوان چومادر است و سرب دختر وین هفت گوهران گدازان را سقراط باز بست بهفت اختر

147 گر قول آن حکیم درست آید با او مرا بس است خرد داور زیرا که جمله پیشه وران باشند اینها بکار خویش درون مضطر سالار کیست پس چوازاین هفتان هر یک موگلست بکاری بر سالار پیشه ور نبود هرگز بل پیشه ور رهی بود و چاکر آن است پاد شه که پدید آورد این اختران و این فلک اخضر وندر هوا بأمروی استاد است بی دار و بند پایهآ بحر و بر ویدون بأمر او شد و تقدیرش با خاک خشگ ساخته آب تر چندین همی بقدرت او گردد این آسیای تیز رو بی در وین خاک خشگ زشت بدو گیرد چندین هزار زینت وزیب و فر وبن هر چهار خواهر زاینده با بچگان بیعدد و بیمر تسبیح میکنندش پیوسته در زیر این کبود و تنک چادر تسبیح هفت چرخ شنودستی گر نیست گشته گوش ضمیرت کر دست خدای اگر نگرفتستی حسرت خوری بسی و بری کیفر چشمی همیت باید و گوش نو از بهر دیدن ملک الأکبر آنجا بییش خود ندهد بارت گر چشم و گوش تو نبری زیدر ایزد بر آسمانت همیخواند تو خویشتن چرا فکنی در جر از بهر بر شدن سوی علیین از علم بال سازو زطاعت پر ای کوفته نقارهٔ‌ بی باکی فربه شده بجسم و بجان لاغر در گردن جهان فریبنده کرده دودست و بازوی ms141 خود چنبر ایدون گمان بری که گرفتستی در بر بمهر خوب یکی دلبر واگاه بیستی که یکی افعی داری گرفته تنگ و خوش اندر بر گر خویشتن کشی ز جهان ورنی بر تو بکینه او بکشد خنجر زین بی وفا وفا چه طمع داری چون دردمیت پیچد(1)خا کستر چون تو بسی ببحر و بر (ب) افکنداست این صعب دیو جاهل بد محضر وز خلق چونتوغرقهبسی کرداست این بحر بی کرانه وبی معبر

بحر تقارب مثمن سالم شی مشک رنگ ودراز ومجاور چو زلفین و میعاد هجران دلبر بلولو از وفرق گردون مزین بقیرو ازو روی عالم مقیر کشیده مظله سپه بر ثریا فروهشتهدامنش برگویعنبر (ا) چو برروی فرعون بردست موسی بروی فلک بر ثریا منور هوا چون ضمیر ستمگاره تیره ستاره چو رخسار مؤمن بمحشر شمال اندرو گر بجنبد نداند فراز از نشیبی و از کوه کردر ز هولش دل و طبع روباه گیرد دل شیر جنگی و طبع غضنفر مجره بسان لبالب خلیجی (2) روان گشته ازشیر در بحر اخضر سپه کرده عفریت برزهره گردون از انجم کشیده براو خشت و خنجر چو عهد عدو جرم آفاق تیره چو تیغ یلان روی مریخ احمر هوارو(ب) بسیماب صبح خجسته فروشسته زنگارازاطراف خاور سوی باختر کرد شب روی و برزد سپاه سپیده دم از کوی سر بر بلاله بدل کرد گردون بنفشه بییروزه بخرید یاقوت اصفر چو گمراه گشته دلی بود عالم که از صبح ره یافت ایمان بدودر

بحر خفیف مخبون مقصور ای کهن گشته در سرای غرور خورده بسیار سالیان و شهور چرخ پیموده بر تو عمز دراز توگهی مست خفته گه مخمور شادمانی بدان کت از سلطان خلعتی فاخر آمد و منشور تا بییشت یکی دگر فاسق بیش یهتر رودت فسق و فجور تات شاعر بمدح در گوید شاد بادی و قصر تو معمور قصر تو زین سخن همیخندد بر تو ای فتنه بر سرای غرور بر تو خندد که غافلی تو از آنک در سرای غرور نیست سرور چند رفتند ازین قصور بلند درهنر (ب) برترازتو سوی قبور چرخ گردان بسی بر آورد است نوحه و نوحه گر زمعدن سور شهر گرگان نماند با گرگین نه نشابور ماند با شاپور بر کهن کردن همه نوها ای برادر موگلست دهور عسلش را بحنظل است نسب شکرش را برادراست کژور(1) که شناسد که چیست از عالم غرض کردگار فرد غفور چون زمین برشکستگیست چرا آسمان بی تفاوتست و فطور تو چگوئی که مر چرا بایست این همه خاک وآب وظلمت ونور تا پدید آید اشتر و خر و گاو مار و ماهی و کژدم و زنبور آن یکی بر جهد چو بو زنگان پای کوبد بنغمهآ طنبور تا زبهر یکی که پنجه سال عمر بگذاشت بی نماز و طهور

152 مر ترا خانهآ دریغ آید زین فرو مایگان و اهل شرور پس چگوئی زبهر ایشان کرد آسمان و زمین غفور و شکور تو یکی هند باج ندهیشان چون دهدشان خدای حوروقصور این گمان خطا ونا خوب است دور باش از چنین گمانی دور گرت هوش است ودل زپیربدر سخنی خوب گوشدار ای پهر عالمی دیگر است مردم را سخت نیکو زجاهلان مستور اندرو بر مثال جانوران ms145 مردمانند از اهل علم نفور غرض ایزدی حکیمانند وین فرومایگان خسند وقشور دزدمردان بسان موشانند وین سبکسار مردمان چو طیور پاک مردان چو ماهیند خموش ژاژخایان خلق چون عصفور حکمت وعلم برمحال و دروغ فضل دارد چوبر حنوط بخور خامشی از کلام بیهده به در زبور است این سخن مسطور کاراوکشت وتخم اوسخن است بدروی بر چو در دمند بصور گر بترسی زناصواب چواب وقت گفتن صبور باش صبور بر زن وکودک کسان منگر اگرت رغبتست صحبت حور تا تو بر سلسبیل بگزیدی گنده و تیره شیرهآ انگور چه خطر دارد این پلید نبید عند کأس مزاجها کافور دل وجان را همیبباید شست از محال و خطا و گفتن زور تا بهنگام خواندن نامه خجلی نایدت بروز نشور ازبدو نیک وزخطا و صواب چیست اندر کتبابآ نا مذکور همه خواندند برتو چیز نماند یاد نا کرذه از صحاح وکسور بادل و عقل وما کتاب ورسول روز محشر که داردت معذور بندئی کار کن بأمر خدای بندهآ کار کن بود مأمور جز بیرهیزو زهد و استغفار کار نا خوب کی شود مغفور گر نباشی ز اهل ستر بزهد خواند باید بسیت ویل و ثبور مازکی گردد ازتو خشم خدای بحشم یا بحاجبان و ستور

بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

مفعول مفا علن فعو لن ای گشته جهان و خوانده دفتر بندیش ز کار خویش بهتر این چرخ بلند را همی بین بر خاک و هوا و آب و آذر یک گوهر ترس نام او بحر یک گوهر خشگ نام او بر وین برس بجهد بخشگ کهسار زان جوهر تر همیکند تر بیچاره نبات را نبینی همواره خران ازین دو گوهر وین جانوران روان گرفته بیچاره نبات را مسخر بر طبع نبات و جانور باک ای یور () ترا که کرد مهتر زین بیش چه نیکی آید ms146 از تو وز گاو گنه چه بود وز خر تو بی هنری چرا عزیزی او بی گنهی چراست مضطر دانی که چنین نه عدل باشد پس چون مقری بعدل داور آنکس که چنین عزیز کردت از بهر تو کرد گوهر و زر زیرا که نکرد هیچ حیوان از گوهر و زر تاج وافسر بر گور و گوزن اگر امیر است از قوت خویش و دل غضنفر چون نیست خرد میان ایشان درویش است این و آن توانگر این میر و عزیز نیست برگاه وان خوار و ذلیل نیست بر در شادی و توانگری خرد راست هر دو عرضند و عقل جوهر شاخیست خرد سخن برو برگ تخمی است خرد سخن ازو بر زیر سخن است عقل پنهان عقلست عروس و قول چادر دانای نکوسخن کند باز از روی عروس عقل معجر تو روی عروس خویش بنمای ای گشته جهان و خوانده دفتر فتنه چه شدی چنین برین خاک یگی بر کن سوی فلک سر

آن کس کز آرزوت همیکرد دی (5) نفیر وز تو ستوه گشت و بماندی ازو نفور آن کس بنگر زروز گارچه حاصل شدت جزآنک با حسرت و دریغ فرو ماندهآ حسیر

را طلب نکردی و دنیا ز دستشد همچون سبوس تر نه خمیری و نه فطیر دنیات دورکرد زدین وین مثل تراست کز شعر باز داشت

کز شعر باز داشت ترا جستن شعیر شر است جمله دنیا خیر است دین همه

این شر باز داشتت از خیر خیر خیر خوش خوش فرود خواهد خوردنت روزگار موش زمانه را توئی ای بیخرد پنیر زین بد کنش حذرکن وزین پس دروغ او منیوش اگر بهوش وبصیری وتیزویر(1) شیر زمانه زود کند سیر مرد را چون تو همینگردی ازین شیر شیر سیر خیره میاز مای مر این آزموده را کز ریگ نامد است خردمند را خمیر گر میبکرد خواهی تدبیر کار خویش بس باشد ای بصیر خرد مردرا (1) وزیر این عالم بزرگ ز بهر چه کرده اند از خویشتن بپرس تو ای عالم صغیر 10 ور میبمرد خواهند این زندگان همه بودش همی ز بهرچه باید بدین زحیر(2) زی پیل و شیر و اشتر کایشان قویترند ایزد بشیر چون نفرستاد و نه نذیر وان کاین عظیم عالم گردنده صنع اوست چون خوانده مر مرا وچه خواهدز من حقیر زین آفریدگان چو مرا خواند بیگمان با من ضعیف بندهش کاریست ناگریر ور مان همیبباید او را شنا ختن بی چون و ms150 بی چگونه طریقیست بس عسیر 15 و رهمچو ماخدای نه جسمست و نه گران پس همچو ما چرا که سمیعست وهم بصیر ورچون تو جسم نیست چه بایدهمیش تخت معنی تخت و عرش یکی باشد و سریر تن گور تست خشم مگیر از حدیث من زیرا که خشمگیر نباشد سخن پذیر از خویشتن بپرس درین گور خویش تو جان وخرد بس است ترا منکر ونکیر این گور تو چنانکه رسول خدای گفت یا روضهٔ‌ بهشتست یا کندهٔ‌ (2) سعیر 2 بهتر رهی بگیر که دو راه پیش تست سوی بهینه راء طلب کن یکی خفیر(4) در راه دین حق تو برای(ب) کسی مرو کورا ز رهبری نه صغیر است نه کبیر بی حجت و بصارت سوی تو خویشتن با چشم کور نام نهاد است ابو بصیر

بل علم او چو در یتیم است بی نظیر اقرار کن بدو و بیاموز علم او تا پشت دین قوی کنی وچشم دلقریر آب حیات زیر سخنهای خوب اوست آب حیات را بخور و جاودان ممی پندیت داد حجت و کردت اشارتی ای پور بس مبارک پند پدر پذیر (1)

بحخر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

مفعول مفاعیل مفاعیل فعو لن این چنبر گردنده بدین گوی مدور چون سرو سهی قد مرا کرد چو چنبر آمد بر خم تیرگی ونور برون تاخت تازنده شب تیره یس روز منور هروعده وهرقول که کرداین فلک و گفت آن وعده خلاف آمد و آن قول مزور ms151 من قول جهان را بره چشم شنودم نشگفت که بسیار بود قول مبصر 15 قولی بقلم گوید و گویا بکتابت قولی بزبان گوید مشروح و مفسر

مرقول زبان را بره گوشت (خ) بنگر مرقول قلم را بره چشمت (ب) بشنو مر

نول مزور سخنی باشد کان را گوینده دگر گونه کند ساعت دیگر این هر دوشب و روزدو گفتار دروغند کاین دهر همیگوید همواره مستر از حق بجز از حق نزاد است و نزاید وین قاعده زی عقل درستست و مقرر 20 وین هر چه همی زیر شب و روز بزاید فرزند دروغند و مزور همه یکسر زین است ترا کیب نبات و حیوان پاک بی حاصل همچون یدر خویش وچومادر ترکیب تو سفلی و کثیف است ولیکن صورتگر علوی و لطیف است بدو در صورتگر جوهر هم جوهر بود ایراک صورت نپذیرد ز عرض هرگز جوهر یک جوهر ترکیب دهند است و مصور یک جوهر ترکیب پذیر است و مصور 24 زنده نشد این سفلی الا که بصورت بس صورت جانست درین جس

یس جان تو هر گز نمرد جان برادر ور جسم تو از نفس بدین صنعت محکم مانندهآ قصری شده پر نور مقمر بی بهره چرا ماند است این جان توازتن بی دانش و تمییز بمانند یکی خر دانی که چو فر تن تو صورت جسمیست جز صورت علمی نبود جان ترا فر بنگر که خداوند ز بهر تو چه آورد از نعمت بیمر درین حصن مدور وانگاه درین حصن ترا حجرگکی داد آراسته و ساخته باندازه و در خور بگشاد درین حجره ترا پنج در خوب بنشسته تو چون شاه درو برسر منظر هر گه که تراباید در حجرگک خویش یک نعمت ازین حصن برون برزیکی در 10 فرمانبر و بنده است ترا حجرگک تو ms152 خواهی سوی بحرش برو خواهی بسوی بر زان پنج در حجره سه تن راست دوجان را تا هر دو گهر داد بیا بند ز داور چونانکه سوی تن دو در باغ گشادند یکسان شودت بر در جان منظر ومخبر بشنو سخن ایزد و بنگر سوی خطش امروز که در حجره مقیمی ومجاور بنگر که کجا میروی ای رفته چهل سال چون آب سوی جوی ز بالا سوی محشر 15 عمر تو نبینی که یکی راه دراز است دنیات برین سر برد عقبات بر آن سر کوتوشه و کورهبری ای رفته چهل سال زین کوه بدان دشت وزان جوی بدان در بهر چه همیبری راهی که در اونیست آرایش (1) راروی نه در خواب ونه در خور * بگشاد مرا بسته وبرهر چه بگفتم بنمود یکی حجت معروف مشهر وانگاه مرا بنمود این خط الهی مسطور برین جوهر مجموع و مکثر 20 تاراه بدید این دل گمراه بجودش بر گنبد کیوان شد ازین چاه مقعر بنمود مرا راه علوم قدما پاک وانگاه از آن برتر بنمودم و بهتر بر خاطرم امروز همی گشت نیارد گر فکرت سقراط بود (ب] پر کبوتر اقوال مرا گر نبود باورت این قول اندر کتب من یک یک بشمر و بنکر تا هیچکسی دیدی کایات قران را جز من بخط ایزد بنمود مسطر 25 در نفس من این علم عطائیست الهی معروف چو روزاست نه مجهولونه منکر

بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مقصور آن زردتن لاغر گلخوار سیهسار زر داست و نزار است و چنین باشد گلخوار 10 همواره سیه سرش ببرند ازیراک همصورت مار است و ببرند سر مار تا سرش نبری نکند قصد برفتن چون سرش بریدی برود سربنگونسار چون آتش زرد است وسیه سار ولیکن این زاب شود زنده و زاتش بمرد زار جز کز سبب دوستی آب جدائیست این زردو سیه سار ازآن زردوسیه سار هر چند که زرد است سخنهاش سیاه است گر چه سخن خلق سیه نیست بگفتار 15 گنگست چوشد مانده و گویا چوروان گشت زیرا که جدا نیست ز گفتارش رفت مرغیست ولیکن عجبی مرغی ازیراک خوردتش همه قار است رفتنش بمنقار مرغی که چو در دست تو جنبیدببیند در جنبش او عقل ترا مردم هشیار تیریست که در رفتن سوفارش بپیش است هر چند که هر تیر سیس دارد سوفار گلزار کند رفتن او عارض دفتر آنگه که برون آید از آن گوشهآ (ب) گلزار 20 اقرار تو باشد سخنش گرچه روانیست دردین که کسی از کس دیگر کند اقرار دشوار شود بانگ تو از خانه بدهنیز واسان شود آواز وی از بلخ ببلغار در دست خردمند همه حکمت گوید جز ژاژ نخاید همه در دست سبکسار

ه سخن گفته همه فخر بدو کرد جز کایزد داد ار و پیام آور مختار دردست سخن پیشه یکی شهره درختیست بی بار و ز دیدار همیریزد از و بار 24 تا در نزنی سر بگلش بار نیارد زیرا که چنین است ره و سیرت اشجار

رسوا شود و شوره بزون آرد و زنگار بی علم عمل چون درم قلب بود زود رسوا شود و شور چون روزه ندانی که چه چیزاست چه سوداست بیهوده همی روز ترا بودن ناهار 20 وانکو نکند طاعت علمش نبود علم زرگر نبود مرد چو بر زر نکند کار جامه است مثل طاعت و آهار بروعلم چون جامه نباشد بچه کار آید آهار دیدارتو باچشم تو در شخص توجفت است چشمت مثل () کارو در و علم چودیدار بی طاعت دانا بسوی عقل خدایست بی طاعت دانا نبود هر گز دیار درطاعت یزدانست این چرخ بگشتن آباد بدینست چنین گنبد دوآر

کو سوی خرد علت روزاست و شب تار وین ابر خداوند جهان را بهوا بر بنده است و مطیعست بباریدن امطار بی طاعتی ای مرد همی کار ستور است عار است مرا زین خر اگرنیست ترا عار یک سوبکش از راه ستوری سرا گرچند کاین خلق برفتند بران ره همه هموار 5در سخره و بیگار تنی از خورو ازخواب روزی برهدجان تو زین سخره و بیگار امروز پر ازخواب وخماراست سر تو آن روز شوی ای پسر از خواب توبیدار بیداریت آن روز ندارد پسرا سود دستت نگرد چیز مگر طاعت وکردار بی طاعتی امروز چو تخمیست کزان تخم فردا نخوری بار مگر انده و تیمار این خلق بکردند بیک ره چو ستوران روی از خرد و طاعت حق یارب زنهار 10 ای آنکه ترا یار نبود است و نباشد در طاعت تو جز تو کسی نیست مرایار درطاعت توجان و تنم یار خرد گشت وتوفیق تو بود است مرا یار و نگهدار

بحر رمل مثمن محذوف اصل نفع وضرومایهآ خوب وزشت و خیروشر نیست سوی مرد دانا دردو عالم جز بشر 15 اصل شراست این حشر کزبو البشرزادوفساد جز فساد و شر هر گزکی بود کار حشر خیرو شر این جهان از بهراو شد ساخته زانکزو آید باییمان و بعصیان خیرو شر ای برادر چشم من زینها و زین عالم همه شکری انبوه بیند در رهی پرجوی وجر جزشکسته بسته بیرون چون تواندشد چوبود مرد مست و چشم کوروپای لنگ وراه تر گر نه مستی ازره مستان وشر و شورشان دورتر شو تا بسردرناید اسبت ای پسر 20 گرنخواهی رنج گراز گرگنان پرهیزکن جهل گر است ای پسر پرهیز کن زین زشت گر جهل را گرچه بپوشی(1) خویشتن رسوا کنی گر چه پوشیده نماند گر جهل ازگر بتر نیستی مردم توبل خرمردی زیرا که من صورت مردم همیبینم ترا و فعل خر جز کم آزاری ms156 نباشد مردمی گر مردمی چون بیازاری مرا یا نیستی مردم مگر گرگ درنده ندرد در بیابان گرگ را گرهمی دعوی کنی درمردمی مردم مدر 25 نفع وضر و خیرو شر از کار و بار مرد مست پیس توچون بی نفع و خیری بل همه شری وضر

بحر منسرح مثمن مطوی مجدوع

مفتعلن فاعلات مفتعلن فاع ای بهوی و مراد این تن غدار مانده بچنگال باز آز گرفتار درغم آزت چوقیر سرشده چون شیر(ب) و ان دل چون تازه شیر توشده چون قار آز ترا گل نماید ای پسر از دور لیک نباشد گلش مگرهمه جز خار 15 از ms158 توگر او را امین کنی بستاند او نه ببسیار چیز عمر تو بسیار باروبزهآ آزمرترا بزه کرده است (ج) ای شده چوگانت پشت از بزه وبار مرخر بدرا بطمع کاه وجو آرد زیرک خربنده زیر بار بخروار خر زپس جو دوید تو زپس نان اکنون در زیر بار میری خروار خوار که کردت ببارگاه شه و میر در طلب خواب وخورجزاین تن خوشخوار 20 تن که ترا خوار کرد چون که نگوئیش خوش مخوراد آن عدو که کردمراخوار چا کرخویشت که کرد جز گلوی تو اینت والله بزرگ وزشت یکی عار گرتو بدانستئی که فضل تو بر خر چیست کجا ماندهآ نژند و شکمخوار فضل توبرگاو و خربعقل وسخن بود عقل وسخن نیست جز که هدیهآ جبار

دو زن خفته اند و دو مرد ایستاده نهفته زنان زیر شویان خود در

نه کمتر شوند این چهار و نه افزون نه مرگز بدانند به را ز بد تر

ولیکن کم و بیش وخوبی و زشتی بفرزندشان داد یزدان داور سه فرزند دارند پیدا و پنهان ازیشان دو پیدا و دیگر مستر

بحر خفیف مسدس مخبون مقصور

فا علاتن مفا علن فعلات ای زده تکیه بر بلند سریر بر سرت خز و زیر پای حریر شا عر اندر مدیح گفته ترا که امیرا هزار سال ممیر ملک را استوار کردستی بوزیری دبیر و با تدبیر خلل ازملک چون شودزائل جز برأی وزیر و تیغ امیر پادشا را دبیر چیست زبان که سخنهاش را کند تتحریر نیست بر عقل میر هیچ دلیل راهبرتر ز نامه های دبیر مهتر ms164 خویش را حقیر کند سوی دانا دبیر با تقصیر سخن با خطر تواند کرد خطری مرد را جدا ز حقیر جز براه سخن چه دانم من که حقیری تو یا بزرگ و خطیر ای پسر پیش جهل اسیری تو تا نگردد () سخن بپیشت امیر چون نیاموختی چه دانی گفت که بتعلیم شد جلیل جریر تو ز خوشه عصیر چون یابی تا نگیرد ز تاک خوشه عصیر ای پسر همچو میر میری تو او کبیر است و تو امیر صغیر کار خود ساخته است امیر کبیر تو سر کار خویش نیز بگیر جان تو پادشای این تن تست خاطر تو دبیر و عقل وزیر خاطر تو نبشت شعر وادپ بر صحیفهٔ‌ دلت بدست ضمیر 25 تا بشعر و ادب عزیزت داشت خویش و بیگانه و صغیر وکبیر

راست باش و خدای را بشناس که جزاین نیست دین بی تغییر

بنشین با وزیر خویش خرد رفتنت را نکو بکن تقریر

با خرد باش یکدل و همبر چون نبی با علی بروز غدیر

خیر زاد تو است در طلبش خیره خیره چرا کنی تأخیر

خوی تیکست وعقل () مایهآ دین کس نکرد است جز بمایه خمیر

بحر هزج مثمن مکفوف محذوف

مفعول مفاعیل مفاعیل فعو لن ای خوانده بسی علم وجهان گشته سراسر تو بر زمی و از برت این چرخ مدور این چرخ مدور چه خطر دارد زی تو چون بهرهآ خود یافتی از دانش مضمر 10 تا کی تو بتن برخوری از نعمت دینار یکچند بجان از نعم دانش بر خور بیسود بودهرچه خوردمردم درخواب بیدار شناسد مزه از منفعت وضر خفته چه خبر دارد از چرخ و کواکب مارا زچه رانداست برین گوی مغبر این خاک سیه بیند و آن دائرهٔ‌ سبز گه تیره و گه روشن و گه خشک و گهیتر نعمت همه آن داند کز خاک بر آید با خاک همان خاک نکو آید ودر خور 15 با صورت نیکو که بیامیزد بااو با جبهآ سقلاطون با شعر مطیر از تشنگی و گرسنگی دارد راحت سیری شمرد خیر و همه گرسنگی ms166 شر بیدار شواز خواب خوش ای خفته چهل سال بنگر که ز یارانت نماندند کس ایدر از خواب و خور انباز تو گشته است بهائم آمیزش تو بیشتر است انده کمتر چیزی که ستورانت بدان باتو شریکند منت ننهد بر تو بدان ایزد داور 20 نعمت نبود آنکه ستوران بخورندش نه ملک بود آنکه بدست آرد قیصر گر ملک بدست آری و نعمت بشناسی مرد خرد آن گاه جدا داندت ازخر بندیش که شد ملک سلیمان و سلیمان چونانکه سکندر شد با ملک سکندر امروز چه فرقست ازین ملک بدان ملک این مرده و آن مرده و املاک مبتر بگذشته چه اندوه وچه شادی بر دانا نا آمده اند وه و گذ شتست برابر 25 اندیشه کن ازحال براهیم و ز قربان وان عزم براهیم که برد زیسر سر

بحر مجتث مثمن مقصور مرا بخواب دل آکنده بود وسر زخمار زمانه کرد زخواب اندک اندکم بیدار 15 درخت دانش من شاخ کردوبرگ نمود شکوفه داد و کنون اندر آمذاست ببار شنود گوش ودل اقرار کرد صانع را بداد عقل بر اقرار صنع او اقرار نبود (6) دانش درحال آفرینش خویش نگاه کردم از آغاز تا بآخر کار چو بحر دانش من جوش کرد موج سخن زبان من بسخن گشت ابر گوهر بار چو ازخردبدلم اندکی نصیب رسید بدیدم از همه دانش بگرد خود دیوار 20 چنان شدم که بدانم همی زدانش خویش که نیست نزد من ازدانش بزرگ آثار همی بدانش دانم که نیستم دانش همی بدانش دانم که تیستم مقدار مرا که دانش از آغاز خویشتن نبود چه دانم از پی انجام چون برم تیمار همیندانم کاین جوهر من از چه بود چگونه کرد کهر بر من از (و) ms172 نگارنگار

مفعو ل مفاعلن فعو لن

در ویش کند براه ترتیب نزدیکی تو بسوی داور

در خلد چگونه خورد آدم آنجا چو نبود شخص نانخور

بل گندمش آنگهی ببایست کز خلد نهاد پای بر در

این قصه همیبدید آدم ابلیس نیامده ز مادر

در سجده نکردنش چگوئی مجبور بد است یا مخیر

گر قادر بد خدای عاجز ور عاجز بد خدا ستمگر

کاری که نه کار تست مسکال راهی که نه راه تست مسیر

بیهوده مجوی آب حیوان درظامت خویش چون سکندر کان چشمه که خضر یافت آنجا با دیو فرشته نیست همبر

بحر هزج مسدس محذوف که کرد این گنبد پیروزه پیکر رچنین بی روزن و لی .بام و بی در که زد پرگار این گنبد که پرداخت بهفت و دو و ده بخش مدور هزاران گوی سیم آگنده گردان که افکند اندرین میدان اخضر 5که کرد این گنبد سیماب أرمد بدین دیبای زنگاری مستر چه اند این لشکر تازنده هموار که اند این هفت سالاران لشکر سوارانی سر اندازان و تازان همه با جوشن سیمین و مغفر مگر لشکرگه غامان خلدند سرادقشان زده دیبای اخضر گر از خوبان بدی ناید چرا پس بتان را روی خوب و فعل منکر 2 جهان دلفریب نا وفا دار سیهر زشتکار خوب منظر بسنگ آسیا ماند بگردش فرو آید همی چون سنگ بر سر ز بیم چنبر این لاجوردی همی بیرون جهم هز مان ز چنبر بشوریدم دل از شوریده گیتی بگردیدم سر از گردنده اختر همیدانم که جور است این ولیکن ندانم زاسمان یا زاسمانگر 25 سپهری بینم و سیارگانی بصورتهای گو نا گون مصور همه کژدموش و خرچنگ کرد ار گوزن شیر چهر و کاو پیکر

ه بسال چار صد نه ییست ،بر سر9که هجرت کرد آن روح مطهر »

نصر الله التقوی

برد فردا یشیمانی و کیفر بحر مجتث مثمن محذوف

مفا علن فعلاتن مفاعلن فعلن نهاد عالم ترکیب و چرخ و هفت اخت شند آفریده بترتیب ازین چهار گهر ز آب روشن و از خاک تیره واتش وباد چهار گوهر و هر چار ضد یکدیگر چه گر مخالف طبعست ونا موافق جسم موافق است بیک جای از قضا و قدر

سپرد ms181 ملک بدست برادر کهتر

شدند جمله مر او را مطیع وفرمانبر زجن وانس و وحوش وطیورودیو پری شدند - 15 بدهر چون صد وهفتاد ستال عمر براند گذشت ورفت و ز اوماندخاتم و افسر ز بعد او زکریا بماند هفصد سال بریده گشت بدو نیمه در میان شجر بجای بد زکر یا که کشته شد یحی گزیدهٔ‌ که بپاکی بد از جهان أخیر بدار دنیا هشتاد سال عمر براند که در طریق خطا خاطرش نکرد گذر ز بعد یحی عیسی بکرد سی و دوسال ز بعد سی و دو او شد بگنبد اخضر 20 بریده گشت پس آنگاه ششصد وسی سال سیاه شد همه عالم ز کفر و از کافر بشد ز ملت پور خلیل حمزه پدید که بد بقوت ms182 اسلام احمد و حیدر بزخم تیر غزا بیخ کافران برکند بچو دید روی علی را و حال پیغمبر خدای مهر نبوت نمود باز بخلق از ان رسول نکو مخبر نکو منظر محمد اسم ابو القاسم آن گزیدهآ حق بجاه و مرتبه از جمله انبیا برتر 25 چراغ دولت دین محمدی افروخت بشرق وغرب و بآفاق هم ببحر وببر

ود نور جمالش زدهر ظلمت کفر زدند رایت عالیش نیز در محشر

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف و محذوف

مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (3) گفتم که در پدر نگر ای پر هنر یسر گفتا بچشم دل نگرم یا بچشم سر گفتم بچشم دل نگری در پدر به است گفتا بچشم دل نگریدستم ای یدر گفتم بچشم سر بتوان دید کیف وکم گفتا بچشم سر نتوان دید فضل وفر 10 گفتم هنر پدید کن اندر خور جواب گفتا که در جواب پدید آورد هنر گفتم که وصف جان وتن از من شنیدهآ گفتا شنیده ام صفت هر دو از پدر گفتم دو عالم اصل ودوفرعند جان وتن گفتا بوی اصل بود فرع را سفر گفتم که مرمرا گهر جسم بازگوی گفتا که چار طبع بود جسم را گهر گفتم که حد طبع چه چیزاست درصفت گفتا که سردو گرم بودطبع و خشکوتر 15 گفتم که مفرداست مرگب چگونه شد گفتا چنانکه میل کند ماده سوینر گفتم چه چیز جنبش مبدای هردوان گفتا که هست آرام انجام هر صور گفتم که از برودت ایتام جای ساخت گفتا که از حرارت جنبش گزید فر3 گفتم حرارتست هم او مادر ms183 او ریاح گفتا برودتست زعین را درو پدر گفتم فلک لطافت آب و زمین شمار گفتا ستاره صفوت نار وهوا شمر 20 گفتم ستاره و فلک از چه مدوند گفتا جهات لفظ چنین یافت رهگذر گفتم زکیست چرخ بد آمیزش مزاج گفتا زنور خورشد ممزوج و بارور گفتم که اعتدال نبندد هوا (1) مزاج گفتا زنفس نامیه بالد همی شجر گفتم زنفس جتهآ حیوان نصیب یافت گفتا زنفس نامیه مردم گزیده تر گفتم که نفس ناطقه را مستقر کجاست گفتا ورا جهان لطیفست مستقر 25 گفتم چهار گوهر گشته است بایدار گفتا مزاج مختلف آرندهآ عبر

بحر تقارب مقصور بنالم بتو ای علیم قدیر ز اهل خراسان صغیر و کبیر چه کردم که از من رمیده شدند همه خویش و بیگانه بر ms185 خیر خیر مقرم بقرآن و پیغمبرت نه انباز گفتم ترا نه نظیر نگفتم مگر راست گفتم که نیست ترا در خدائی وزیر ای قدیر بامت ربانید پیغام تو رسولت محمد بشیر نذیر قران را بییغمبرت ناورید مگر جبرئیل آن مبارک سفیر مقرم بمرگ و بحشر و حساب کتابت ز بر دارم اندر ضمیر نخوردم بر ایشان بجان زینهار نجستم سپاه و کلاه و سریر سلیمان نیم همچو دیوان ز من چرا شد زمیده کبیر و صغیر تمان ناصرم عن که خالی نبود ز من مجلس میر و صدر و زیر بنامم نخواندی کس ازبس شرف ادیبم لقب بود و فاضل دبیر ادب را بمن بود بازو قوی بمن بو د چشم کتابت قریر بتحریر الفاظ من فخر کرد همی کاغذ از دست من بر حریر 2دبیری یکی خرد فرزند بود نشد جز بالفاظ من سیر شیر دبیران اسیرند پیش سخن سخن پیش طبعم بطبعست اسیر

بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول مفا عیل مفاعیل مفاعیل ای حجت بسیار سخن دفتر پیش آر وز نوک قلم در سخنهات فرو بار هرچند که بسیار ودرازاست سخنهات چون خوب و خوش است آن نه دراز است و نه بسی 15 شاهی که عطاهاش گرانست ستود است هرچند ms187 شوی زیر عطا هاش گرانبار نو کن سخنی را که کهن شد بمعانی چون خاک کهن را ببهار ابر گهر.بار شد خوب بنیکو سخنت دفتر ناخوب دفتر بسخن خوب شود جامه بآهار

از پاک سبو پاک برون آید آغار از خاطر پرعلم سخن ناید جز خوب از پا تار سخن چیست معانی وعبارت نونو سخن آری چو فراز. آمدت آچار 20 در شعر ز تکرار سخن باک نباشد زیرا که خوش آید سخن نغز بتکرار آچار خدایست مزه و بوی خوش ورنگ با سیبو ترنج آمدو جوز وبهی و نار ازتاک رز انگور نوامسال خوش آمدت هر چند کزو پار همین آمد و پیرار زی اهل خرد تخم سخن حکمت و علمست درخاکدل ای مرد خرد تخم سخن کار مختار شوی کز تو بماند سخن خوب زیرا که همین ماند ز پیغمبر مختار 25 دینش بسخن گشت مشهر بزمین بر و زراه سخن رفت برین گنبد دوار

بحر رمل مثمن مخبون اشکل ای خرد مند هنر پیشه و بیدار و بصیر کیست از خلق بنزدیک توهشیارو خطیر گرخطیر آن بودی کش دل و بازوی قویست شیر بایستی بر خلق جهان جمله امیر 20 ور بمال اندر بودی هنز و فضل وخطر کوه شفنان (5) ملکی بودی بیدار و بصیر ور بخوبی در بودی خطر و بخت بلند سر و سالار جهان بودی خورشید منیر نه بزرگست که از مال فزون دارد بهر آن بزرگست که ازعلم فزون دارد نیر (0) ای شده مغفر چون قیرتو در دست طمع شسته بر در گه بهمان و فلان میرچوشیر مال در گنج شهان یابیو در خاطر من هرچه (وا یک مال خطیراست دگر مال حقیر

ر چون قیر تو ای غافل مرد روز چون شیر همیریزد و شبهای چو قیر آن نه مالست که چون دادیش از توبشود زو ستاننده غنی گردد و بخشنده فقیر آن بود مال که چون زو بدهی کم نشود بتر از وی خرد سغ

بتر از وی خرد سخته و بر دست ضمیر مال من گر تو اسیر افتی آزاد کندت مال شاهأنت گرفت از پس آزادی اسیر نیست چون مال من اموال شهان جز که بنام چون بتخمست چونرگ نه ببوی خوش سیر نشود غره خردمند بدان کز یس من چون یس میر نیاید نه تکین و نه د ms190 قیمت و عزت کافور شکسته نشد است گر زکافور به آمد بسوی موش پنیر خطر چیز بود بر قدر منفعتش گر خطیراست خطیراست از و نفع پذیر همچنان چون نرسد بر شرف مردم خر نرسد بر خطر گندم پر مایه شعیر 10 زانکه خیرات تو از فرد قدیمست همه بر تو اقرار فریضه است بدان فرد قدیر

نیست آگاه زمقدار شهان گاه و سریر خطری را خطری داند مقدار و خطرنیست آگا ورکی داند از روز شب تار هگزر کر نه بشناسد آواز خر از نالهآ زیر نه هرآن چیز که او زرد بود زرباشد

رد بود زرباشد نشود زر اگر چند شود زرد زریر کرم بسیار و لیکنت یکی کرم کند حاصل از برگ شجر مایهٔ‌ دیبا وحر 15 مردمان آهن بسیار بسودند (1) و لیک نبود دود لطیف و خنک و تر و مطیر شرف خویش نیاورد و نیاردت پدیدتا نبوئیش اگر چند ببینیش عبیر شرف چیز بهنگام پدید آید ازو چون پدید آمد تشریف علی روز غدیر بر سر خلق مر اورا چو وصی کردنبی این بأندوه در افتاد ازو آن بزحیر حسد آمد همگان را ز چنان کار ازو بر میدند و رمیده شود از شیر حمیر

که برادرش بد و بن عم وداماد و وزیر 20 او سزاید که وصی بود نی را در خلق

بهتر از تیغ سخن را نبود هیچ ظهیر یشت احکام قران بود بشمشیر خدای بهتر از تیغ سغ کی شناسی بجز اورا پدر نسل رسول کی شناسی بجز او قاسم جنات و سعیر بی نظیر وبلی (ب) آن بود درامت که نبود مر نبی را بجز او روز مواخات نظیر بی نظیر وملی () آن بود که گشتند بقهر عمرو و عنتر

عمرو وعنتر بسر تیغش خاسیآ وحسیر

ورچه ببساودش ازدست دبیر و نه دبیر 14 جزکه حیدر همگان ازخط مسطورخدا با بصر های پر از نور ماندند ضریر از سخن چیز نیاید بجز آواز ستور مردم است آنکه بدانست سرود از تکبیر معنی از قول علی دارد آواز جز اومرد باید کز تقصیر بداند توفیر تو بآواز چرا میرمی از شیر خدا چون بی شیر نگیری و نباشی تخجیر

بحر هزج مسدس اخرب مقبوض مقصور 20

ای یار سرود و آب انگور نه یار منی بحق والطور

معزول شد است جان زهرچه داداست برانت دهر منشور

میگوی محال زانکه خفته باشد بمحال وهزل معذور

نگشاید نیز چشم و گوشم رنگ قدح وترنگ طنبور

پرنده زمان همیخورد مان انگور شدیم و دهر زنبور

گرحکمت منت در خورآید گنجورشدی و گشت مأجور

از سر بفکن خمار ازیرا نپذیرد پند مغز خمور

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول فاعلات مفا عیل فاعلان 5 هشیار باش و خفته مرو تیز بر ستور تا نوفتد ستور تو ناگه بجر و لور () موری تو و فلک بثل ژنده ییل مست دارد هگرز طاقت با پیل مست مور شور است آب او ننشاندت تشنگی گر نیستی ستور مخور آب تلخ و شور بیدار شو ز خواب وسوی ms193 مرد می گرای یکبارگی مخسب همه عمر بر ستور زنهار تا چنان نکنی کان سفیه گفت چون قیر به سیاه گلیمی که گشت بور لختی عنان مرکب بد خوت باز کن (ب) تا دستها فرو ننهد مرکبت بگور گیتیت بر مثال یکی بدخو اژد هاست پرهیز دارو با د

پرهیز دارو با دم این اژدها مشور شاهان دوصدهزار فروخورد وخوار کرد از تو فزون بمال و بملک و بجاه وزور از بی وفا وفا بغنیمت شمار از انک یک قطره آب نادره باشد ز چشم کور گرنیستت چونوش خوروچون خزت گلیم بنگربیارخویش که او گرسنه است و عور 15 ای کرده خویشتن بجفا وستم سمر تا پوستین بودت یکی باد بان سمور وزبهر خزوبزو خورشهای چرب و نرمگاهی ببحر رومی و گاهی بکوه غور هر دو یکی شود چو زخلقت فرو گذشت حلوا و نان خشک دران تافته تنور آنکس که داشت آنچه نداری تو او کجاست کارچو تاراوهمه آشفته گشت و تور(1) پای تو مرکبست و کف دست مشربه است گر نیست اسب تازی و نه مشربهآ بلور 20 ا کنون نگر بکار که کارت ببست تست برگ سفر بساز وبکن کارها بهور(2 بار درخت دهر توئی جهد کن مگر بی مغز نوفتی زدرختت چو گوز غور غره مشو بدان که ترا طاهر است نام طاهر نباشد آنکه پلید است و بی طهور فعل تکو ز نسبت بهتر کزین قبل به شد زسیمجور براهیم سیمجور بنگر بچشم بسته بپل بر همی روی بسیار برمجه بمثال گوزن و گور

بحر تقارب مقصور بر آمد سیاه بخار از بحار سوارانش پر در کرده کنار رخ سبز صحرا بخندید خوش چو بروی سیاه ابر بگریست زار(5) گل سرخ بر سر نهاد و ببست عقیقین کلاه و پرندین ازار بدرید بر تن سلب مشکبید ز جور زمستان بپیش ms194 بهار ببازوی پرخون درون بید سرخ بزد دشنه زین غم هزاران هزار ز بس سرد گفتارهای شمال بریده شد از گل دل جویبار نبینی که هرشب سحر گه هنوز دواج سمور است بر کوهسار صبا آید اکنون بعذر شمال سحرگاه تازان سوی لاله زار بشویدش عارض بلولوی تر بپالایدش رخ بمشکین عذار بیارد سوی بوستان خلعتی که لولوش پود است و پیروزه تار سوی گلبن زرد استام زرد سوی لالهآ سرخ جام عقار سوی مادر سوسن تازه تا ج سوی دختر نسترن گوشوار بسر بر نهد نر گ نو بباغ بأردیبهشت افسر شاهوار نوان و خرامان شود شاخ بید سحرگاه چون مرکب راهوار دهد دست و سربوس گل را سمن چو گیرد سمن را گل اندر کنار شگفتی نگه کن بکار جهان و زو گیر برکار خویش اعتبار

بحر رمل مشمن مخحبون اشکل

فاعلا تن فعلاتن فعلاتن فعلان

روز ناز تو گذشتست بدو نیز من ای کهن گشته تن ودیده بسی نعمت و ناز روز ناز تو ناز دنیا گذرنداست ترا گر بهشی سزد ار هیچ نباشد بچنین ناز نیاز 25 گر بدین ناز ترا باز نیاز است امروز آن ترا تخم نیاز ابدی بود نه ناز

حبت کودکک ساده زنخ را مالک نیزکر داست ترا رخصت و داد است جواز می وقمار ولواطه بطریق سه امام مرترا هرسه حلالست هلا سر بفراز گراین دین خداپست حق اینست و صواب نیست اندر همه عالم نه محال ونه مجاز آنکه برفسق ترارخصت داداست و جواز سوی من شاید اگرسرش بکوبی بجواز (4)

بحر خفیف محبون مقصور

فاعلاتن مفا علن فعلات

ای ترا آرزوی تعمت و ناز آز کرده عنان اسب نیاز.

عمرت از تو گریزد از پس آنک (ب) تو همیتاز در(ج) نشیب و فراز

بر سر بخت بد فرود آید هر که گیرد عنان مرکبش آز

بحر رمل مثتن محذوف

فاعلا تن فاعلا تن فاعلاتن فاعلن خواجه گرتو تابع رائی روایت چیست یس نیک بنگر کاین سخن رادر نهایت چیست یس 15 در اصول دین چو عاقل را نظر باشد دلیل زانبیادردین بخصمان برملامت چیست یس گراصول دین نه شاید گفت ونه شاید شنید هر نمازی را در اول بانگ و قامت چیست پس ور بتعلیم نبی حاجت نباشد در اصول مرترا برجمع شاگردان ریاست چیست پس حجت اندراصل دین گرچابکی مرعقل راست همر زمان از عقل باخصمان شکایت چیست یس نشنود گوئی ز پیغمبر بدین اندر سخن برسر کرسی ترا چندین افادت (ب) چیست پس 20 چون تو فرمان محمد را همی منکر شوی شیفتهٔ‌ اجماع و تعلیم جماعت چیست پس ms200 گفتهای عاقلان غفلت شما ری با نظر خود نگوئی تا امامت یار سالت چیست پس چون بصادق حاکمی حاجت نیاید خلق ر مدعی راعرضه کردن گاه حاجت چیست یس

فاعلاتن مفاعلن فعلان ای خداونداین کبود خراس (1) بر تو از بنده صد هزار سپاس

که بآل رسول خویش مرا برهاندی ازین رمهآ نسناس

تا متابع بوم رسول ترا نروم با مراد خویش وقیاس 15 هم مقصر بوم اگرشب وروز بسیاست بر آورم انفاس

شکر و حمد ترا زبان قامست بندگان را وروز وشب قرطاس

نامهها پیش تو همیآید هم ز بیداردل هم از برناس (2)

هیچ کاری ازین دونامه برون نکند کافر وخدای شناس

آتش دوزخست ناقد خلق او شناسد زسیم پاک نحاس 1داد من بیگمان بحق بدهی روز حشر از تبیرهآ عباس

وزگروهی که با رسول وکتاب فتنه گشتند بر یکی فرناس (3)

این ستوران کرده در گردن رسن جهل وسلسلهآ و سواس

من چه کردم اگربدان جاهل نفرستاد وحی رب الناس

با نبوت چکار. بود او را چون برفت از پس رسن کرباس

پند میبارد (1) از پر و زمنقارش سخن حجت مرغیست که بر دانا پند میبارد گر بپند اندر رغبت کنی ای خواجه پند نامهست ترا دفتر اشعارش

بحر سریع مطوی موقوف

مفتعلن مفتعلن فاعلان ای متحیر شده در کار خویش راست بنه برخط پرگار خویش خرد شکستی بدبوس طمع در طلب تاو مگر تار خویش در طلب آنچه نیاید بدست زیر و زبر کردی کاچار خویش خیره بدادی بپشیز جهان در گرانمایه و دینار خویش پنبهآ او را بچه دادی بدل ای بخرد غالیه و غار خویش مار تو ویار تو است این تنت رنجئی ازمار خود ویار خویش مارفسای(1) ارچه فسونگر بود رنجه شود روزی از مار خویش واکنون کافتاد خرت مردوار چون ننهی برخرخودبار خویش بدبتن خویش چو خود کردهآ باید خوردنت ز کشتار خویش پای ترا خار تو خستست ونیست پای ترا درد جز از خار خویش راه غلط کردستی باز گرد روی بنه بر پی آثار خویش پیش خداوند خرد باز گوی راست همه ms206 قصه واخبار خویش وانچت گوید بپذیر و مباش عاشق بر بیهده گفتار خویش دیو هوی سوی هلاکت کشید دیو هوی را مده افسار خویت راه ندانی چه روی پیش ما بر طمع تیزی بازار خویش گازری ازبهر چه دعوی کنی چونکه نشوئی خوددستار خویش بام کسان را چه عمارت کنی چونکه نبندی خوددیوار خویش چون ندهی پند تن خویش را ای متحیر شده در کار خویش نار چو بیمار توئی خود بخور عرضه مکن بردگران نار خویش عار همیداری از آموختن شرم همینایدت از عار خویش 25وز هوس خویش همی بر چمی بیهده ای در خورمقدار خویش

تنها بسیار به از یار بد یار ترا بس دل هشیار خویش

مرد خردمندترا خیره (1) کرد زینت نکو بند بخروار خویش

چون دلم انبار سخن شد بسست فکرت من خازن انبار خویش

در همی نظم کنم لا جرم بی عدد و مرة بأشعار خویش

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف پشتم قوی بفضل خدایست وطاعتش تا در رسم مگر برسول وشفاعتش پیش خدای نیست شفیعم مگر رسول دارم شفیع پیش رسول آل و عترتش با آل او روم سوی اونیست هیچ باک برگیرم از منافق ناکس شناعتش 10 دین خدای ملک رسولست وخلق پاک امروز بندگان رسولند و رعیتش کر سوی آل مرد شود مال او چرا زی آل او نشد زپیمبر شریعتش بربندهآ تو طاعت تو نیست هم ازانک بیغامبر تراست زطاعت بر امتش گفتمتبنده را(ب) که ببی طاعتی بکش(ج) وانگه بکشت ار تو نبودی بطاعتش اندر حمایتی تو زپیغمبر خدای مشکن حمایتش که بزرگست حشمتش 15 پیغمبر است پیشرو خلق یکسره کر قاف تا بقاف رسیداست دعوتش آل پیمبر است ترا پیشرو کنون از آل او متاب و نگهدار حرمتش فرزند اوست حرمت او چون ندانیش() یس خیره خیرامید چه داری بر حمتش آگاه تو نئی که پیمبر کرا سپرد روز غدیر خم منبر ولایتش آن را سپرد کایزد مر دین و خلق را اندر کتاب خویش بدو کرد اشارتش 20 آن را که چون چراغ بدی پیش آفتاب از کافران شجاعت پیش شجاعتش آن را که ms208 همچوسنگ سر مره روزبدر درحرب همچو موم شد از بیم ضربتش آن را که در رکوع غنی کرد بی سؤال درویش را بپیش پیمبر سخاوتش آن را که جود نام نهادش رسول حق امروز نیز اواست سوی خلق کنیتش آن را که هر شریفی نسبت بدو کنند زیرا که از رسول خدایست نسبتش

بحر هزج مثمن سالم

مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن چه بوداین چرخ کردان را که دیگر گشت سامانش ببستان جامهآ زربفت بدریدند خوبانش منقش جامهاشان را کشان پوشید فروردین فروشست ازنگار ونقش ماه مهرو آبانش 15 هماناتا(3) خزان با گل ببستان عهدو پیمان کرد که پنهان شد چوبد گو هر خزان بشکست پیمانش زسر بنهاد شاخ گل بباغ آن تاج پردرش برخ بربست خور شید آن نقاب خز خلقانش همان اشتر که پوشیدش بدیبا باد نوروزی خزانی باد پنهان کرد در محلوج کوهانش یکی گردنده کوهی ms210 بر شد از در یاسوی گردون که جز کافورو مروارید و گوهر نیست درکانش نهنگی را همیماند که گردون را بیوبارد چواز دریا برآید جرمتیره رنگ غضبانش 20 نباشد جزکه یک میدان نشیب کوه وها مونش نیاید بیش یک لقمه خراب خاک و عمرانش نیوشد جز بدوعالم ز خز و توزییراهن نگردد جزکه از خورشید برسوده گریبانش بغرد همچو اژدرها چو بر عالم بیاشوبد ببارد آتش و دود از میان کام و دندانش خزینهآ آب وآتش گشت برگردون که پنداری زخشم خویش و از رحمت مرگب کردیزدانش

بحر رجز مثمن سالم

مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن 10 نگذاشت خواهد ایدرش بر رغم او صورتگرش

جزخاک هر گزکی خورد آن را که خاک آمد خورش فرزنداین دهر آمد است این شخص منکر منظرش

چون گربه مر فرزند را می خورد خواهد مادرش کردند وعدهآ دیگری زین به نیاید باورش از غدر ترساند همی پر ms212 غدر دهر کافرش گوید بنسیه نقدند هد هرکه نیکست اخترش

با زرق بفروشد تنش در دام خویش آردسرش جز غدر ناید زین جهان زنهار ناصح مشمرش

تیره شمر رو شنش را حنظل گمان بر شگرش 20 باطل کند شبهای او تابنده روز انورش

نا چیز گرددپیر و زرد آن نوبهر اخضرش بنشاند آب آذرش بگریزد آب از آذرش

یک رکن اوچون دوستشد دشمن شود آن دیگرش گربنگرد درخویشتن مردم بچشم خاطرش وین دشمنان را بسته بیندیک یک اندر پیکرش

وین خانه را بیند یکی خیمهٔ‌ بی آرام از برش زیرش چهار استون زده هریک سزا و درخورش

داند که ناورد از گزا فه آنکه آورد ایدرش وین دشمنان ویران همی خواهند کرد این منظرش

اندر بلا و رنج تا هرگز ندارد داورش ب طاعتی داد این جهان بر از نعیم بی مرش

وین بی کناره جانور گشتند بنده یکسرش گردن نیارد برد ازو نه کهتر و نه مهترش گر نه جهان میراث داد او را خدای قاهرش کرسیش چون شداسبوخر حمال چون شد استرش

زاغش نگر صاحب خبر بلبل نگر خنیا گرش بل ملک او شد خاک زر فرزند او خدمتگرش

ندهد جزاو را بوی خوش کافورو مشگ و عنبرش 15 شاد ان جز او را که کند از جانور سیم و زرش

بی طاعتی میراث داد ایزد ز ملک ظاهرش گر طاعتش دارد دهد بی شک بسی زین بهترش

چون داد ملک خود بتو گر نیستی همگوهرش از مرد یابد ملک هر گز جز یسر یا دخترش نشنو د ترسا جز چنین گفتاری از پیغمبرش منکر شدش نادان ولیکن نیست دانا منکرش

هر کو بداند حق را این قول ناید منکرش بشناس مبدع را زخا لق تا نداری همسرش

حیدر همین کرد است اشا رت خلق را بر منبرش 25 بر دیگران در علم و تو حیداست فضل و ms213 مخبرش

روح القد س بودی چو بر منبر نشستی یاورش

ننوشت(1) کفروشرک را جز تیغ ایما نگسترش جز تیغ ودل در لشکر اعدا نبودی لشکرش

جز سر چرا هرگر نجستی تیغ تیز سر خرش (1) *گردن بطاعت نزگزا فه داد عمرو عنترش

بر خوان اگر نه بیهشی آثار فتح خیبرش سر سر نباشد گر نبا شدحب حیدر افسرش

فخر است روز حشر ما در گردن جان چنبرش أزدشمنش بیزار گشتم وززمین وکشورش

روزی که بگریزد شقی از خواهر و از مادرش دستش نگیرد حیدرم دستم نگیرد عمرش

رفتم یس آبشخورم رو از یس آبشخورش

بحر رمل مثمن محبون مقصور

فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلان 10 صعبتر عیب جهان سوی خرد چیست فناش پیش این عیب سلیمست بلاها و عناش (5) گر خرد مند بقا یافتی از سفله جهان همه عیبش هنرستی سوی دانا ببقاش فتنه زانست بروعامه که از غفلت وجهل سوی او می ببقا ماند ازیرا که فناش کس جهان را ببقا تهمت بیهوده تکرد که جهان جز بفنا کرد مکافات و جزاش او همیگوید مارا که بقا نیست مرا سخنش بشنواگر چند که نر مست أداش (ب) 20 گر چه بسیار دهد شاد نبایدت شدن بعطاهاش که جز عاریتی نیست عطاش روز پرنور عطائیست لج) ولیکن پس روز(د) شب تیره ببرد پاک همه نور و بهاش بجوانی که بدادت چه طمع کرد بجانت گرچه خوبست جوانیت گرانست بهاش این جهان آب روانست بر و خیره مخسب آنچه کان بود نخواهد مطلب مست مباش (ه)

بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول مفا عیل مفاعیل مفاعیل چون گشت جهان راد کر احوال عیانیش زیراکه بگسترد خزان راز نه 20 بر حسرت شاخ گل در باغ گوا شد بیچارگی و زردی و گوژی و نوانیش تا زاغ بباغ اندر بگشاد فصاحت بربست زبان از طرب و(د)الحن أغانیش شرمندم شد از باد سحر گلبن عریان وز آب روان شر

وز آب روان شرمش بربود روانیش

کهساز که چون رزمهآ(1) بزازبداکنون گر بنگری از کلبهآ نداف ندانیش

گر تو بمثل بر فلک ماه رسانیش نا کس بتو جز محنت وخواری نرساند طاعت بگمانی بنمایدت ولیکن لعنت کندت گر نشود راست گمانیش 20 بدفعل و عوان گر چه شود دوست بآخر هم برتو بکار آرد یک روز عوانیش گه غدر کند با تو و گه مکر فروشد صد لعنبت بر صنعت و بر بازر گانیش بر گاه نبینی مگر آن را که سزاهست کزگاه بر انگیزی و در چاه نشانیش

زنهار که از بار خوی بد نرهانیش پند وسخن خوب بران سفله دریغست زنهار که از ب پند تو ms217 تبه گردد در فعل بد ا و برواره (3) کژ آید چو بود کژ مبانیش

فرشتههر چند که اینجا بود این جسم عیانیش

بحر سریع مطوی موقوف

مفتعلن مفتعلن فاعلان

گردش این، گنبدو مکرو دهاش گرد بر آورد هم از اولیاش

کینه نجوید مگر از دوستان برچه نهادی تو الهی (1) بناش

کرچه جفا دارد با عاقلان زشت . نگویند زبهر تراش

بحر مضارع مثمن مطموس بفریفت این جهان چواهریمنش تا همچو موم نرم کند آهنش هر کو بگرد این زن پر مکر گشت اگر ز اهنست نرم کند گردنش گر خیر خیر کردبخواهی (1) ستم بر خویشتن حذر کن ازین بد کنش زین دهر بیوفا که نزاید هگرز جز شر و شور از شب ms220 آبستنش ایمن مشو ز کینهآ او ای یسر هرچند شادمان بود و خوشمنش برروی بیخرد نبود شرم وآب آن سر که باک نیستش ازسرزنش چونمرد شور بخت شدو روز کور خشگی و در دسر کنداز روغنش هرچ او گران بخرد ارزان شود در خنب و خنبه ریگ شود ارزنش برهر که تیر راست کند بختبد برسینه چون خمیر شود جوشنش چون سخت وتنگ (ب) کردبروروزگار جامهآ فراخ تنگ. شود بر تنش ابر بهار و باد صبا نگذرند با بخت گشته بر در و بر روزنش و ان را که روز گار مساعد شداست با نا و کی نبرد کتند سوزنش وربنگردبدشت سوی خارخشک .از شاخ او سلام کند سوسنش پروین بجای قطره بباردزمیغ گر میغ بگذرد زبر برزنش زی من یکیست نیک و بددهراز انک سورش بقانداردونه شیونش () آمیختست زهرش در نوش او آویختست تیرهش با روشنش آگه منم زخوی بد او از آنک کس نازمود هرگر بیش ازمنش بفگن سپرچو تیغ برآهخت و تیر غره مشو بلابه مرد افگنش گرروی تویکینه بخواهد شخود چون عاقلان بأره(د) بچن ناخنش بر دشمن ضعیف مدار ایمنی بخرد نباشد ایمنی از دشمنش

بحر هزج متمن اخرب مکفوف محذوف

مفعول مفاعیل مفاعیل فعو لن آن راکه ندانی نسب و نسبت حالش وی را نبود هیچ گواهی چوفعالش () زیرا که در ختی که مراورا نشناسی(ب) بارش خبر آرد که چه بود است نهالش قول توچو بار است وتوپر بار درختی آباد درختی که چو خرماست مقالش فضل و ادب مرد مهین نسبت اویست شاید که نپرسی ز پدر وزعم وخالش از کوزه چو آب خوش نوشی نبود باک گر چون خزأدکن نبود نرم سفالش در حکمت و عامست جمال تن مردم نه درحشم واسب وجلالست جمالش آنجا که سخندان بگشاید در منطق از مرد سخن هر گز گویند نعالش (ج) نفسی که ندارد پر وبال از حکم وعلم آنجا ms223 ز تف علم بسوزد پر و بالش 20 گرپرسد دانا که چرا خاک شودسنگ چون خاک بناچار برد آب زلالش(5) بس حلق گشاده بخرافات و محالات کی() بسته شود سخت بدین سست سؤالش گرنیست بجعبه ش در چون تیرجوا بی(و کس دست نگیرند ز تیر و ز نبالش

بحر مزج مثمن آخرب مکفوف مقصور

مفعول مفا عیل مفا عیل مفاعیل 10 ای خفته همه عمر و شده خیره و مدهوش وزعمر جهان بهرهٔ‌ خوذکرده فراموش هر گه که همیشه دل توبیهش وخفتست بیدارچسود است ترا چشم چوخرگوش این دهر نهنگیست فرو خواهدخوردنت فتنه چهشدی خیره برین صورت نیکوش بیدارشو از خواب ونگه کن که دگر بار بیدارشد این دهر شده بیهش و مدهوش باغی که بد از برف چو گنجیتهآ نداف بنگرش چودیبای محلق (جا شده چون شوش 15 وان کوه برهنه شده از برف نگه کن افگنده پرندین سلی بر کتف و دوش بر بسته گل از شوشتری سبزنقابی والوده بکافور و بشنگرف بنا گوش بر عالمچشم دل بگمار بعبرت مدهوش چرا ماندهٔ‌ ای مدبر بیهوش در باغ پدید آمد مینوی خداوند بندیش ومقرآی بیزدان و بمینوش بنگر که چگویدت همی گنبد کردان گفتار جهان را ms225 بره چشمت بنیوش 2 گویندهٔ‌ خاموش بجز نامه نباشد بشنو سخن خوب زگویندهٔ‌ خاموش گویدت همی گرچه دراز است ترا عمر بگذشته شمر یکسره چون دوش و پرندوش دانی که بقا نیست مگرعمر یس اورا برخیره فنائی مده ای غافل و مفروش این عاریتی تن عدوی تست عدو را دانا نگرد خیره چنین تنگ در آغوش ورعاریتی باز ستانند تو رخ را بر عاریتی هیچ بمخراش وبمخروش 25 ازپیش تن خویش بطاعت چو خردمند در علم و عمل فایدهآ خویش همیکوش

بحر تقارب سالم جهان را دگر گونه شد کارو بارش برو مهربان گشت صورت نگارش بدیبا بپوشید نوروز رویش بلولو بشست ابر گرد از عذارش بنیسان همی قرطهآ سبز پوشد درختی که آبان برون کرد ازارش گهی در بارد گهی عذر خواهد همان ابر بد خوی کافور بارش که کرد این کرامت همان بوستان را که بهمن همیداشتی خوار و زارش پر از حلقه شد زلفک مشکبیدش پر از در شهوار شد گوشوارش بصحرا بگسترد نیسان بساطی که یاقوت پود است و پیروزه تارش گر أرتنگ خواهی ببستان نگه کن که پرنقش چین شد میان و کنارش درم خواهی از گلبنانش ms226 گذر کن وشی بایدت مگذر از جویبارش 20چرا گر موحد نگشتست گلبن چنین در بهشتست هال وقرارش و گر آتشست اندر ابر بهاری چرا آب نابست بر ما شرارش شکم پر ز لولوی شهوار دارد مشو غره خیره بروی چو قارش نگه کن بدین کاروان هوائی که پرنور () ورد است یکرویه بارش

بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

مفعول مفا علن فعولن این گنبد(1) بی قرار ازرق بربود زمن جمال و رونق وین عیش چوقند کودکی را پیری چو کبست کردوخربق1) گوشم نشنود لحن بلبل چون گشت سرم برنگ عقعق2) ای تاخته شصت سال زیرت این مرکب بی قرار ابلق با یشت چو حلقه چند گوئی وصف سر زلفک معلق (ب) یکچند بزرق شعر گفتی بر شعر سیاه و چشم ازرق با جد کنون متابعت کن ای باطل و هزل را مطابق بیدار شو و بدست پرهیز چون سنگ بگیر دامن حق آزاد شد از گناه گرد نت هرکه که شدی بحق مطوق حقنیست مگر که حب حیدر خیرات بدو شود محقق گیتی همه جهل وحب او علم مردم همه تیره او مروق آن عالم دین که از حکیمان عالم جز ازو نشد مطلق بی شرح وبیان او خرد را مبهم نشود هگرز منطق ابلیس برید از ان علاقت کو گشت بدا منش معلق در بحر ضلال کشتیی نیست جز حت علی بقول مطلق ای غرقه شده بآب طوفان بنگر که بپیش تست زورق غرقه نشدی بپیش کشتی گر نیستیی بغایت احمق

جز بی خردی کجا گریند فرسوده گلیم بر ستبرق

دیوانه شدی که میندانی از نقره وسیم خام زیبق ms229

بشنو بنظام قول حجت این محکم شعر چون خورنق

بر بحر مضارعست قولش طق طاق تتن تتن تتاطق

بحر خفیف لخبون مقصور

فا علاتن مفا علن فعلان ای فکنده أمل دراز آهنگ بست منشین که نیست جای درنگ تو چو نخجیر دل بسوی چرا دهر پوشیده بر توچرم پلنگ دل نهادی درین سرای سپنج چند بسیار تاختی فرسنگ (1) چون گرفتی فرازوپست ونشیب برکش اکنون براسب رفتنتنگ لشکری هر گهی که آخر کرد تبود زان سیس بسیش درنگ غایت رنگهاست رنگ سیاه که سیه کم شود بدیکر رنگ غایت موی من سیید بود زین شگفتی همیشوم دلتنگ ای ببیدانشی شده شب و روز فتنه بردهر و دهر برتوبجنگ دشمر. از تو همیگریزد و تو سخت در دامنش زدستی چنگ زی توآید عدو چونصرت یافت کرده دل تنگ و روی پرآژآنگ زین جهان چونکه او مظفر گشت کرد خیره سوی گریز آهنگ گرت هوشست و هنگ دار حذر ای خردمندازین عظیم نهنک هوش و هنگت برد بگردون سر که بدین یافت سروری هوشنگ بر کشد هوش مردرا ازچاه گاه بخشدش و مسند و اورنک وگرش تخت وگه نبود رواست بهتراز تخت وکه بودهش وهنگ دانش آموز و بخت را منگر از دلت بخت کی زداید زنک بخت آبیست گه خوش و گه شور کاه تیرهآ سیاه و گاه چوزنگ بخت مردیست از قیاس دو روی خلق کشته بدو درون آونگ بیکی چنگش آخته دشنه ست بدگرچنگ مینوازد چنگ

بحر رمل مسدس مقصور گردگر گون بود حالت پار سال چون که دیگرگشت بازامسال خال تیر بودی چون شدستی چونکمان بدر بودی چون شدستی اچون هلال یای نشاندهآ دست روز وسال وماه بر کند روزیت دست ماه وسال پرصقالت بود روی از گشت چرخ گشت روی پرصقالت چون زگال گر عیالت بود دی فرزند و زن بر عیال اکنون چرا گشتی عیال

بحر هزج مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول مفا عیل مفا عیل مفاعیل ن باز سیه پیسه نگر بی پر و چنگال کو هیچ نه آرام همییابد و نه هال بی آنکه ببینیش توخوش خوش برباید گاهی زن و فرزند و گهی خان(1) و گهی مال چون برتو همیتیز کند چنگ پس اورا جوینده چرائی تو بدندان و بچنگال پر تو و بال تو جوانی و جمالست وین باز نخواهد بجزاین پرو جزاین بال 10 گه منظر و قد صنمی را شکند یشت گه منظر وکاخ ملکی را کند اطلال(2) احوال دگر گردد ازو برمن و برتو همواره نخواهد شدن او را دگر احوال بر گردن هر نفس ازو غل ومراو را نه گردن و دستست و نه قید است و نه اغلال مانندهآ ماریست که نیمیش سپید است از سوی سرو زشت و سیاهست بدنبال با مردم هشیار فصیحست اگر چند گنگست سوی بیخرد و بی سخن ولال 15 روز ومه وسالش نکند یست ازیراک پاینده بدو یست شده روز ومه وسال ای خواجه ازین مارو ازین باز حذرکن زیراک الف پشت تو زینهاست شده دال بنگر که بدل کرد بامروز ترا ردی مر پار ترا. پار همو کرد با مسال دیدی که نه عم بودی و نه خال کسیرا او کرد ترا عم و همو کرد ترا خال بنگر که کجا خواهدت این باز همیبرد دیو انه مباش آب مپیمای بغر با ل 20 مالیده شدی در طلب مال چویشمه تاکی زنی اندر طلب مال کنون فال اکنون که نیامد بکفت مال وشدت عمر ای بی خرد این دست بدان دست همیمال ms237 زینجای چو چیپال(2) تهیدست برون رفت محمود که چندان بستد مال ز چیپال آن جاه و جلالی که بمالت بود امروز آن سوی خردمند نه جاهست و نه اجلال جاهی و جلالی که بصندوق درونست جاهی وجلالیست گرانسنک وپرآخال()

246 جاهت بخرد باید و اجلال بدانش تا هیچ نبایدت نه صندوق و نه حمال چون تنت نکو حال شداز مال ازان پس جان را بخرد باید کردنت نکو حال دانا بسخنهای خوش وخوب شود شاد نادان بسرود و غزل ومطرب و قوال آثرا که ببیهوده سخن شادشود جانش بفروش بیک دسته خس و ترهآ بقال 9 آن مرد که او کتب فتاوی و حیل ساخت بر صورت ابدال بد و سیرت دجال حیلت نه زدینست اگر بر ره دینی حیلت مسگال ایچ وحذر دار زمحتال گردام نبودیش چنین حیلت و رخصت این خلق. نپذرفتی ازو حدثنا قال امثال قران گتج خدایست چگوئی از حدثنا قال گشاده شود امثال بر علم مثل معتمد ان آل رسولند راهت ننماید سوی آن علم جز این آل 10 قفلست مثل گر تو بیرسی ز کلیدش بر علت جهلست ترا اکحل و قیفال بر تست مثلهای قران تا نگزاریش آسان نشود بر تو نه امثال و نه احوال گوئی که فقیه مشکل قرآن بگشاد است تکیه زدهٔ‌ خیره بران خشک شده نال کس بند خدائی بسگالش نگشاید با بند خدائی مچخ و بیهده مسگال داداست (1) نشان سوی طبیبی کت ازین درد تدبیر وی آرد بسوی مهتری اقبال 15 گر جان تو پرکینهآ آن شهره طبیبست شو دردو بلا میکش و همواره همینا

بحر هزج مسدس اخرب مقبوض

ای نام شنوده عاجل و آجل بشناس نخست آجل از عاجل

عاجل نبود مگر شتابنده هرگز ندودز جای خویش آجل

زین چرخ دونده گریقا خواهی در خورد تونیست هست (ب) این مشکل

چنکان مزن درین شتابنده کت زود کند زخویشتن زایل

کشتیست جهان چورفت رفتی تو ms238 وز مینزوی طمع ازو بگسل

تو با خردی و این جهان نادان اندر خور تو کجاست این جاهل

با عقل نشین و صحبت او کن از عقل کجا جدا شود عاقل

عقلست ابدی اگر بقا مایدت وز عقل شود مراد تو حاصل

بحر مجتت مشتن محذوف

مفا علن فعلاتن مفاعلن فعلن

نستمی همی ز حلال چوسرو قامت من در حریر بود وحلل حرام را چو ندانستمی همی زحلال بطبع رفت بزیرم همی جهان جهان چوخوش لجام یکی اسب تیز رو بمثل روان بسوی من ازهر سوئیحلال وحرام چو سیل تیره و پر خس بپستی ازسرتل من فریفته گشته بجهل تکیه زده بقول جعفر وزیدو ثنای خیل وخول 5 فگنده پهن بساطی بزیر پای نشاط بعمر کوته و دور و دراز کرده أمل مرا خبرنه ازانک این جهان مردفریب بدست راست شکر دارد وبچپ حنظل گراز دروغ و زغل در جهی(1) بجه زجهان که هم در و غزنست این جهان و هم در غل مدار دست گزافه بپیش این سفله که دست باز نیابی مگ

که دست باز نیابی مگر شکسته وشل

بر نهد بطاق جهان تو برنه او را ای پور مرد وار بتل 10 محل وجاه چه جوئی بچا کری زأمیر چگو نه باشد با چا کریت جاه ومحل بقدروجاه پزشگی کنون (جابدست طمع وگر طمع نبدی خود ابدی امیر اجل روا بود که بمیر اجل تو پشت کنی اگر امیر اجل باز دارد از تو اجل وگر اجل بأمیر اجل نیز رسد چرا کنی توبغا (1) دست پیش او ببغل چرا که باز نگیری بطاعت خالق بهردو قول و عمل تا کندت عفو زلل 15 بتوبه تازه شود طاعت گذشته چنانک طریء و تازه شود باغ تیره روی بطل (2) حلال وخوش خوروطاعت کن و دروغ مگوی برین سه کار بری گوی روز حشر عمل چو گور دشت بسی رفتهآ نشیب وفرازچو عندلیب بسی گفتهٔ‌ سرود و غز چو روزگار بدل کرد تیر تو بکمان چرا کنون نکنی تو غزل بز. هزار شکر خداوند را که خرسند است دلم زمدح وغزل بر مناقب ومقتل 20 اگر چه ms240 زهد ومناقب جمال یافت بمن مرا بلند نشد قدر جز بدین دو قبل شرف همی بحمل یابد آفتاب ارچند نیافتست خطر جز که زافتاب حمل بزهد وطاعت یابد عمارت و نزهت دل معطل مانده شده خراب وطلل سبک بسوی در طاعت خدای گریز (چ) اگر چه از بزه برتو گران شد است ثقل

بکاهلی نگذارندت ایدر و بکسل همه شدند رفیقان ترا بباید شد بکاهلی 10 ره درازت پیشست و سهمگین که درو طعام و آب نشاید مگر ز علم و عمل دروغ و مکرو حیل درره توخار و خسست چو خار و خس بود آری دروغ و مکروحیل

کزین دو گشت محد پیمبر مرسل براستی رو پورا و راستی فرمای نخست منزلت ازدین حق چو راستیست درین خلاف نکردند هیچ زاهل ملل اگر بدی حق اندر براستی بروی سرت زتیره وحل برشود بچرخ زحل 15 چو گاو مهمل منشین و دین و دانش جوی ا گر چو گاو نئی مانده از خرد مهمل سیاه شد شب دنیا و کار وان بگذشت نگر که استر جاهل نکوبدت بسمل (ب یکیت مشعله باید یکی دلیل براه دلیل خویش نی گیرو از خرد مشعل ز ms241 جهل در وحلی گر بعلم دین برسی خدای عز وجل دست گیردت ز وحل بگوش در سخن حجت ای یسرعسلست جزاز سخن نخورد کس زراه گوش عسل

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول فاعلات مفاعیل فاعلان پیر وز رنگ دایرهآ آسیا مثال بازیگریست نادره وخلق چون خیال گاهی بحیله خال فروشد بجای مشک زی او مشو که تا نشوی برخرد وبال مستان عطای او که حقیر است و بی ثبات منیوش قول او که دروغست وافتعال 20 گویند در مثل نبود رایگان گران مشناس درمتاع جهان رایگان عیال ازخاک نور جوی و زگیتی وفامجوی گر عاقلی مبر بدر سائلان سؤال ای بی وفا زمانه چه جوئی همنی زمن کز بس محالهات مرا دیگر است حال آن روز گثار چون شد و آن دوستان کجا دیدارشان حرام شد و یادشان حلال آن دوستان که خانهآ ما قبله داشتند از بهر چه زمن ببریدند قیل و قال 25 ای باد عصنر اگر گذری بردیار بلخ بگذر بخانهٔ‌ من و آنجای جوی حال بنگر که چون شداست پس از من دیارمن با او چه کرد دهر جفا جوی بدفعال

بحر متقارب مقصور 1 گرامی چو مال و قوی چون جبال نکو چون جوانی وخوش چون جمال کهن گشته ای (1) تن نئی بل نوی فزاینده در گردش ماه و سال ازو نا شده حال دوشیزگی ولیکن بسوده مر او را رجال همو مایهآ زهد و دین هدی همو مایهآ کفر و شرک و ضلال رهائی نیابد هم از مرگ خویش مبارز چو عاجز شوددر قتال (5) 20 هر آنگه کزوماند [عاجزاظخطیب فزاید برو بی سعالی سعال (1) فزونتر شود چون دو تائی کنمش دوتا چون کنندش نکاهد دوال همش گرم و هم سرد خواهی ولیک مدانش نه آتش نه آب زلال سر مایهآ مال مرد حکیم ولیکن ندزددش ازو کس چو مال چه چیزاست چیزیست این کرشرف رسولش لقب داد سحر حلال

بحر متسرح مثمن مطوی منحور لشکر پیری فگند قافلهآ ذل نا گه بر ساعدین و گردن من غل 25 غلغل باشد بهر کجا سپه آید وین سپه از من ببرد یکسر غلغل

بحر خفیف مخبون مقصور

فاعلاتن مفا علن فعلان

مفعول فاعلات مفا عیل فاعلان

وامست بر تو گرخبرت هست وام وام این روزگار بی خطر وکار بی نظام وامست بر تو گر. بر تو موگلند بدین وام روز وشب بایدت باز داد بناکام یا بکام دل بر تمام توختن (1) وام سخت کن بااین دو وام دار تراکی رود دوام(1) 15 اندر جهان تهیتر ازان نیست خانهآ کزوام کردمرد درو فرش و اوستام ms251 (2) شومست مرغ وام مراو را مگیرصید بی شام خفته به که چواز وام خورده شام رفتنت سوی شهر اجل هست روزروز چون رفتن غریب سوی خانه گام گام جویست و جر پردهآ عبرت ز دردها ره پر زجر وجوی وهواسردوتیره فام لیکن تو هیچ سیر نخواهی همی شدن زین جرو جوی و کوفتن راه بی نظام 2هر روز روزگار نویدی دگر دهدت کان را هگرز دید نخواهی همی خرام احسان چرا کنی و تفضل بجای آنک فردا برو زجنگ وجفا برکشی حسام هر کو قرین تست نبیند ز تو مگر کردارهای ناخوش و گفتارهای خام ای روزگار چون که نویدت حلال گشت ما را و گشت مال حلالت همی حرام گفتارهات من بتمامی شنوده ام زیرا که من زبان تو دانم همی تمام

بحر متقارب محذوف اگر کار بود است و رفته قلم چرا خورد باید ببیهوده غم و گرناید از تونه نیک و نه بد روا نیست برتونه مدح ونه ذم عقوبت محالست اگر بتپرست بفرمان ایزد پرستد صنم ستمگار زی تو خدایست اگر بدست تو او کرد بر من سم کتاب و پیمبر چه بایست اگر نشد حکم کزده نه بیش و نه کم وگر جمله حقست قول خدای برین راه یس چون گذاری قدم نگه کن که چون مذهب ناصی پرازباد و دودارب است و پرپیچ وخم مرو ازیس این رمهآ بی شبان ms253 ز هر هایهائی چو اشتر مرم مخور خام کاتش نه دوراست سخت بخاکستر اندر بخیره مدم سخن را بمیزان دانش بسنج که گفتار بی علم باد است و دم سخن را بم کن بدانش که خاک نیامد بهم تا ندادیش نم نهادهآ خدایست در تو خرد چو در نار نور وچودر مشک شم خرد دوست جای سخنگوی تست که ازنیک شاد است وازبد دژم ترا جانت نامهست وکردار خ بجان بر مکن جز بنیکی رقم بنامه درون جمله نیکی نویس که در دست تست ای برادرقلم بگفتار خوب و بکردار نیک چو شمعی شو اندر سنان علم شبان گشت موسی بکردار نیک چنانچون شنیدی برین خفته رم بفعل نکو جمله عاجز شدند فرو مایه دیوان ز پرمایه جم فسونگر بگفتار نیکو همی برون آرد از دردمندان سقم [1] : نیارد کسی لحام ، [ب] : بادودم ،

بحر قریب مسدس اخرب مسبغ

مفعول مفا عیل فاعلاتان دامست جهان بر تو ای پسر دام زین دام ندارد خبر دد و دام در دام بدانه مباش مشغول دانهآ توچه چیز است جزی و جام خودخواره(2) شدستی چومرغ لیکن ناچار یشیمان شوی بفرجام امید چه داری که کام یای در دام کسی کام یابد ای خام 15 کامستی اگر پایدی ولیکن کامی که نپاید نباشد آن کام زین قد چو تیر و الف چه لافی کاین زود شود چون کمان و چونلام جان وام خدایست در تن تو یک روز زتو باز خواهداین وام گر باز دهی وام ms255 او بخوشی ور نه بستاند بکام و ناکام اندر طلب وام تا زیانست همواره چنین سال و ماه وایام 2چون باپدرت چاشت خورد گیتی ناچار خورد با تو ای یسر شام خوشست جهان از ره چشیدن چون شگر و چون شیر و مغزبادام لیکن سوی مرد خرد خوشیهاش ز هر است [همی اچون فروشد از کام گیتی چو دودر خانه ایست واو را آغاز یکی در دگر در انجام

بحر مجتث مشمن مقصور براه دین نبی رفت از ان نمییاریم که راه پرخطروما ضعیفوبی یاریم 15 چو روز دزد ره ماگرفت اگر بسفر بجز بشب نرویم ای پسر سزاواریم ازین بان ستاره بروز پنهانیم زچشم خلق وبشب رهرویم وبیداریم وگر بشخص زجاهل نهان شدیم بعلم چو آفتاب سوی عاقلان پدیداریم بحکمتست و خرد برفزود مردان را وگرنه ما همه ازروی شخص همواریم یکی زما چو گلست ویکی چوخار بطبع اگرچه یکسره جمله بسان گلزاریم 20 سحن بعلم بگوئیم تاز یکدیگر جدا شویم که ما هردو اهل گفتاریم سخن پدید کند کز من و تومردم کیست که بی سخن من و توهر دو تقش دیواریم جهان خدای جهان را مثل چوبستانیس که ما بجمله درین بوستان چوأشجاریم بیای تامن و تو هر دوای درخت خدای زبار خویش یکی چاشنی فرو باریم

بحر هزج مثمن سالم

رفتم یس آزاندرین پیروزگون یشکم (1) کم آمد عمرو نامد مایه آزو آرزو را کم فرو بارید مروارید گرد این سیه دیبا که بردو عارض من بست دست بی وفاعالم بمرواریدو دیبا شاد باشدهر کسی جزمن که دیبای بنا گوشم بمروارید شد معلم بگریم من بدین نرگس که برعارض پدید آمد مرا زیرا که بفزاید چونرگ را بیابدنم 15 درخت مردمیرا اسپرغم نیست جزییری خرد بار در خت اوست شکر طعم وعنبر شم ز برخم بر در خت آید ولیکن بردرخت تو شکوفه هست و باری نیست بی برچون گرفتی خم پچشم دل ببین بستان یزدان را گشن (2) گشته بگوناگون در ختانی که بنشاندستشان آدم گرفته بریکی خنجر یکی مرهم یکی نشتریکی هپیور

یکی هپیون یکی عنبر یکی شگریکی علقم یکی چون مرغ پرنده ولیکن پرش اندیشه یکی مانندهآ کژدم ولیکن نیش او در فم 20 یکی را سر همیساید زفر و فخر برکیوان یکی راسر نشاید جز بزیر سنگ چون ارقم یکیرا بیخ فضل وبرگ علم و بار ms259 اورحمت همه گفتاراو حکمت همه کرداراومحکم یکی را روی کفرودست جورو پای اوتهمت همه کردار او فاسد همه گفتار او مبهم یکی چون آب زیر که بقول خوش فریبنده چو شاخی بارآن نشتر ولیکن برگ او بیرم یکی گوید شریفم من عرابی گوهر و نسبت یکی گوید عجم را پادشاخود جد من بدجم

ولیکن جانت را فردا گزاید بار تخم سم ستمگاری واندرجان خود تخم ستم کاری ولیکن جانت را فردا ترا فردا ندارد سود آب روی دنیائی اگر بررویت ای نادان برانی آب رود زم ترا غم کم نیاید تا بدین دنیا همیجوئی چود نیار ابدین دادی همان ساعت شوی کم غم 2 ترا دیویست اندرطبع رستمخوستمپیشه ببند طاعتش گردن ببند و رستی ازرستم درین فیروزگون طارم مجوی آرام و آسایش که نار امد همی روزوشب و ناسایداین طاوم اگر حکمت بدست آری بآسانی روی زینجا وگرحکمت نیلفنجی برون بایدشدت(1) بستم نیاید باتوزین طارم برون جزطاعت و حکمت بچروز بهر طاعت چر بچم وزبهر حکمت چم

ز بهر آنچه کایدر ماند خواهد چون بوی مغتم ز بهر آنچه کاید باتوگر غمگین بوی شایدزب 25 زبهرچیز بی حاصل نرنجی به بود زیرا بسی بهت سوی دانا زمردژاژ خای أبکم

بحر مضارع مسدس اخرب مکفوف

مفعول فارعلات مفا عیلن گر مستمند و با دل غمگینم خیره مکن ملامت چندیم زیرا که تا بصبح شب دوشین بیدار داشت بادهٔ‌ نوشینم () حیران و دلشکسته چنین امروز از رنج و از تفکر دوشینم زنهار ظن مبرکه چنین مسکین اندر فراق زلفک مشکینم یا ز انده و غم ألفی سیمین ایدون چنین چو نونی زریم نسرین زنخ صنم چکم اکنون کز عار ضین چو خوشهٔ‌ نسرینم بل روز و شب بقولی پوشیده پندی همیدهند بهر حیم آئین این دو مرغ درین گنبد یریدن و شتاب همیبینم یس من بزیر پر دو مرغ اندر ظن چون بری که ساکن بنشینم در مسکنی که هیچ نفرساید فرسوده گشت هیکل مسکینم در لشکر زمانه بسی گشتم پرگرد ms261 ازین شد است ریاحیم از دیدن دگر دگر آئینش دیگر شد است یکسره آئینم بازیگریست این فلک گردان امروز کرد ملعبه تلقینم و امروز باز پاک زمن بربود آن حلهای خوب نو آئیم یک چند پیش گاه همیدیدی در مجلس ملوک و سلاطینم آزرده این و آن بحذر از من گوئی که از نژادهٔ‌ تنینم آهو خجل ز مرکب رهوارم طاووس زشت پیش نمد زیمم واکنون تذرو با من کی سازد کز عارضین نبشته چو شاهیم واکنون زگشت دهر دگر گشتم گوئی نه آن سرشت ونه آن طینم زین گونه کرد با من بازیها پرکین دل از جفای فلک زینم 2واکنون که چون شناختمش زین یس بر گردم و ازو بکشم کینم

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف

مفعول فاعلات مفاعیل فا علن دل زافتعال اهل زمانه ملا شدم زیشان بقول و فعل ازیرا جدا شدم تا همچوعمرو وزید مرا کور بود دل عیبم نکرد هیچکسی هر کجا شدم 10 گاهی زدرد عشق پس خوبچهرگان گاهی زحرص مال پس کیمیا شدم نه باک داشتم که همی عمر شد بباد نه شرم داشتم که همی زی خطا شدم وقت خزان بیادرزان شد دلم فراخ وقت بهار شاد بسبزه و گیا شدم این آسیادوان و درو من نشسته یست ایدون سپید سار درین آسیا شدم پنداشتم که دهر چرا گاه من شداست تاخود ستوروار مر او را چراشدم 15 گر جور کرد باز دگر بار سوی او میخواره وار از یس پیمانها شدم نکچند گاه داشت مرا زیر بند خویش گه خوبحال و بازگهی (1) بی نوا شدم وز رنج روزگار چوجانم ستوه گشت یکچند با ثنا بدر پادشا شدم گفتم مگر که داد بیابم زدیو دهر چون بنگریسم زعنا در بلا شدم صد بندگی شاه ببایست کردنم از بهر یک امید که از وی روا شدم 20جز درد و رنج هیچ نگردید حاصلم زان کس که سوی او بامید شفا شدم وزمال شاه و میر چو نومید شد دلم زی اهل طیلسان و عمامه وردا شدم گفتم که راه دین بنمائید مرمرا زیرا که زاهل دنیی دل پر جفا شدم گفتند شادباش که رستی زجور دهر تاشاد ms263 گشت جانم و اندر دعا (ب) شدم گفتم چونامشان عامابود و کار چود(ج) کزدست فقرجهل چو ایشان(3) رهاشدم

ای کرد گار باز بچه مبتلی شدیم از شاه زی فقیه چنان بود رفتنم کز بیم مور در دهن اژدها شدم

من زو چنین رمیده زمکرودها شدم مکر است بیشمار و دها مر زمانهرا من « چون غدر کرد حیله نماندم جز آن کزو فریاد خواه سوی بنی مصطفی شدم فریاد یافتم زجفا و دهای دیو چون درحریم و قصر امام الوری شدم

ناگاه با فریشتگان آشنا شدم دانی که چون شدم چوزدیوان گریختم ناگا

لیل السرار(1) بودم وشمس الضحی شدم برجان من چو نور امام زمان بتافت نام بزرگ امام زمانست ازین قبل من از زمین چو زهره بدو برسما شدم 10 دنیا بقهر حاجت من می رواکند از بهر آنکه حاجت دینی روا شدم فرعون روزگار زمن کینه جوی گشت چون من بعلم در کف موسی عصا شدم اعدای اولیای خدایم عدو شدند چون اولیای او را من ز اولیا شدم ای امتی زجهل عدوی رسول خویش حیران من از جهالت و شومی شما شدم گر گفتم از رسول علی خلق را وصیست سوی شما سزای مساوی چرا شدم 15 ورگفتم اهل مدح وثناآل مصطفی است چون زی شما سزای جفا و هجا شدم عیبم همیکنید بدانچم بدوست فخر فخرم بدانکه شیعت آل عبا شدم ازبهر دین ز خانه براندند مرمرا تا با رسول حق بهجرت سوی شدم معروف ناپدید سها بود بر فلک من بر زمین کنون بمثال سها شدم شکر آن خدای را که بیمکان زفضل او برجان و مال شیعت فرمانروا شدم 20 تامیرمؤمنان جهان مرحبام گفت نزدیک مؤمنان ز در مرحبا شدم نه پیش جزخدای جهان ایستادهام زان پس نه نیزهیچ کسیرا دوتا شدم ms264

حرار روزگار رضا جوی من شدند چون بر گزیدهآ علی المرتضی شدم احمد لوای خویش علی را سپرده بود من زیر آن بزرگ و مبارک لوا شدم

مفعول مفا علن فهعو لن از بهر چه این کبود طارم پر گرد شداست بازو مقتم (1) زیرا که درو خزان بزر آب بر دشت بشست سبز بیرم گشت آب پرازنم(2) و کدرصاف گر گشت هوای صاف پرنم (2) ور گشت شمیده گلبن زرد داد است بسیب گونه وشم ور بلبل را گسسته شد زیر بر بست غراب بیمزه بم چون باد خزان بتاخت برباغ زو ریخته گشت لاله را دم وز درد چو گشت زردوپر گرد رخسار ترنج و سیب ازین غم پوشید لباس خز ادکن بر ماتم لاله چرخ اعظم آن نارنگر چوخلق سهراب وان آب نگر چو تیغ رستم 10 بربود خزان زباغ رونق بستد ز جهان جهال بستم وزجهل وجنون خویش بنهاد از تارک نرگس افسر جم این بود همیشه رسم گیتی شادیش غمست و شکرش سم گه خرم زید و عمرو غمگین گه غمگین زید و عمرو خرم چونانکه ازین چرار گوهر کین نظم ازان گرفت عالم 15 دو نرم و بلند و بی قرارند دوپست وخموش وسخت ومحکم و زخلق یکی بسان میشست پر خیرو یکی بشر ضیغم این درخور عذر وخواندن حمد وان از در غدرو رابدن ذم وزقول یکی چونیش تیزاست و زحال یکی چو نرم مرهم این ناخوث وخوارهمچوخونست وان خوش وعزبز همچو زمزم بسیار مگوی هرچه یابی باخار مدار گل رمارم1

بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

مفعول مفا علن فعولن

ای بار خدای کردگارم من فضل ترا سپاس دارم

زیرا که بروزگار پیری جزشکر تو نیست غمگسارم

وامروز من کند همی فخر هم اهل زمین وهم تبارم

آنگه بمثل سفال بودم و اکنون بیقین زرعیارم بر خیزو بیازمای ارایدونک بر قول نداری استوارم وین شعر ز پیش آزمایش بر خوان و بدار یادگارم

بحر قریب مسدس اخرب مکفوف ای شسته سروتن بآب زمزم حح کرده چومردان و گشته بی غم افزون ز چهل سال جهد کردی دادی کم و خودهیچ نستدی کم بسیار بدین و بدان بحیلت کرباس بدادی بنرخ بیرم تا پاک شد اکنون ز تو گناهان مندیش بدانگی کنون ز عالم افسوس نیامد ترا ازین کار برخویشتن این کارها مفرجم (1) از درد چگونه شودبه آن کر کز سرکه نهاد و شخار مرهم کم بینک پیمانه و ترازو هر گر نشود پاک زاب زمزم بر خویشتن ار توپپوشی این را آن نیست بنزد خدای مبهم از باد فراز آمد و بدم شد ازمال حرامی چه باد و چه دم زین کار که کردی برون زدستی بر خویشتن ای خرستون یشکم بیدار شواز خواب جهل و برخوان یاسین و بجان و تن مرا دم بفریفت ترا دیو با گلیمی بفروختهآ خز بنرخ ملحم گوئی که بسور اندرم و لیکن از دور نمایدت سور ماتم در شورستان چنانت ms268 گمانست (1) کان میوه ستانست و باغ خرم

بحر سریع مطوی محذوف

مفتعلن مفتعلن فا علن ای عجب اردشمن من خود منم خیزه گله چون کنم از دشمنم دشمن من این تن بد مهرمست کرده گره دامن بر دامنم دانم ازین دشمن بد خوکه هیچ زو نشود خالی پیراهنم

بحر رمل مثمن مخبون مجحوف

فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع 20 پانزده سال بر آمد که بیمگانم چون و از بهر چه زیرا که بزندانم بدو بندم من ازیرا که تن و جان را عقل بستست وبتن بسته وحیرانم )8

بحر رمل مسدس مقصور این چه خلق وچه جهانست ای کریم کر تو کس را مینبینم شرم وبیم راست کردند این خران سوگند تو برکنی زیشان کنون بی شک جحیم 0 وان بهشت با فراخی آسمان نیست آن از بهر اینها ای رحیم زانکه ms273 زینها خود تهی ماند بهشت ور بتنگی هست همچون چشم میم بر شب بیطاعتی فتنه ست خلق ک نمیجوید ز صبح دین نسیم کس نمیخرد رحیق و سلسبیل روی زی غسلین نهادند و حمیم از در مهلت نیند اینها ولیک تو خدایا هم کریمی هم حلیم 15 ای رحیم از تست قوت بر حذر مر مرا از مکر شیطان رجیم من نگویم تو قدیم و محدثی کافریدهآ تست محدث یا قدیم زاده وزاینده چون گوید کیست هر دو بندهٔ‌ تست زاینده و عقیم در خریم خانهآ پیغمبرت مرمرا ازتست در دو جهان نعیم تو سزائی گر بداری بنده را اندرین بی رنج و پر نعمت حریم 20 مر مرا غربت زبهر دین تست دین سوی من بس عظیمست ای عظیم من غریبم در غریی بی گمان مرد افتد بی رفیق و بی ندیم در غریبی نان دستاسین و دوغ به که در دوزخ زقوم و خون و ریم هرکرا محنت نه جاویدی بود محنت او محنتی باشد سلیم گر نباشد اسب خر بس مرکبم ور نباشد حله در پوشم گلیم 25 دام دیواست آنکه نک برهای وسر مرترا دستار گشث وکفش دیم من زبهر دین شدم چون زر زرد تو زدین ماندی چو سیم از بهرسیم

بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

مفعول مفا علن فعولن

ازمن برمید غمگسارم چون دید ضعیف و خاکسارم

گرد در من همینیارد گشتن نه رفیقم و نه یارم

زین عارض همچو پر شاهین شاید که حذر کند شکارم

نشناخت مرا حریف دیرین زیرا که چنین ندید پارم

چون چنبر چفته دید ازیرا این قد چوسرو جویبارم

وزطلعت من زمان بزراب شست آن همه صورت ونگارم

گر گویمش این همان نگاراست ترسم که ندارد استوارم

باجور زمانه هیچ حیلت جز صبر ندانم و ندارم

زین دیو چو جاهلان نترسم زیرا که نیاید او بکارم

*5*

بحر رمل مثمن مخبون مکفوف

فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن من چو نادانان بر درد جوانی ننوم که درین درد نه من بازیسینم نه نوم 20 پیری ای خواجه یکی خانهآ تنگست که من در اورا نه همییابم هرسو که دوم (ب بلیکی چادر شربست () که تابافتمش نه همی دوست پذیرد زمنش نه عدوم گر برآیم ز بن چاه چه باکست که من شصت و دو سال بر آمد که درین ژرف گوم برسرم گیتی جو کشت وبر آورد خوید بی کمان بدرودا کنونش که شد زرد جوم چوهمیبدر وداین سفله جهان کشتهآخویش بی کمان هرچه که من نیز بکارم دروم 25 دشمنانند مرا خوی بد و ms276 آز و هوی ازهوی خیزم وبگریزم از آز و خوم

بحر متقارب سالم

اگر برتن خویش سالار و میرم ملامت همی چون کنی خیر خیرم

چه قدرت رود برتن منت (با از ان پس که همچون تو من بندهآ چرخ پیرم 25 اسیرم نکرد این ستمگاره گیتی چو این آرزو جوی تن کشت اسیرم

بحر رمل مسدس محذوف

فا علاتن فاعلاتن فاعلن گر تؤی ای چرخ گردون مادرم یس چرا تو دیکری من دیگرم بس شگفتم کرچه (ج) باشد در جهان با چنین بد مهر مهر مادرم 0 چون که من پیرم جهان تازه جوان گر نه زین مادر بسی من مهترم مشکلی پیش آمدستم بس عجب ره نمیداند بدین در خاطرم تا همی بر من زمانه بگذرد تا همی مر. بر زمانه بگذرم گرگ مردمخوار گشتست این جهان بنگر اینک گر نداری باورم چون جهان میخورد خواهد مرمرا من غم او بیهده تاکی خورم 15 ای برادر گر ببینی مر مرا باورت ناید که من آن ناصرم چون دگرگون شد همه احوال من گر نشد دیگر بگوهر عنصرم حسن وبوی ورنگ بود اعراض من باک بفگند آن عرضها جوهرم شیر غران بودم اکنون روبهم سرو بستان بودم اکنون چنبرم لالهآ بودم بنیسان خوب رنگ تازه اکنون چون بدی نیلوفرم 20 آن سیه مغفر که بر سر داشتم دست شستم سال بربود از سرم گر شدم غره بدنیا لاجرم هر جفائی را که بینم درخورم گر ترا دنیا همیخواند بزرق من دروغ وزرق او را منکرم آن کند با تو که بامن کرد راست پیش من بنشین و نیکو بنگرم فعلهای او زمن بر خوان ms279 که من مرترا زین چرخ جافی محذرم (د) 25 ای مسامانان بدنیا مگروید من شما را زو گواه حاضرم

بحر متقارب مقصور اگر باخرد جفت و اندر خوریم غم خور چو خرچند وتاکی خوریم سزد کزخری دور باشیم ازانک خداوند و سالار گاو و خریم اگر خر همی کشت خاکی چرد چرا مانه از کشت باقی چریم چه فضل آوریم ای یسر برستور اگر همچو ایشان خوریم و مریم 10 فروسو نخواهیم شد ما همی که ما برسر گنبد اخضریم اگر از علم و طاعت برآریم پر ازینجا بچرخ برین برپریم بچرخ برین بر پرد جان ما گراورا بخورهای دین پروریم نئیم ایدری ما بجان و خرد وگر چند یکچند گاه ایدریم بزنجیر عنصر بیستندمان چو دیوانگان چون ببند اندریم 5 بلی بندو زندان ما عنصریست اگر چند ما فتنهآ عنصریم ببند ستوری درون نیستیم نبینی که برصورت دیگریم نبینی که ازبی تمیزی ستور چوبیبر چنار است و ما بروریم چو عرعر نگونسار مانده نئیم اگر چند باقامت عرعریم چرا بنده شدمان درخت و ستور بیا تابکار اندرون بنگریم 20 سزد گرچو این هردو مشغول خور نباشیم ازیرا که ما بهتریم سر از چرخ نیلوفری برکشیم بدانش که داننده و بافریم بدانش رگ مرک و زنگار جهل زتن بگسلیم و زدل بستریم ببیداد و بیدادگر نگرویم که ما بندهآ دادگر داوریم اگر داد خواهیم در نیک و بد بدادیم معذور و اندر خوریم 20 چوبد خود کنیم از که خواهیم داد مگر خویشتن را بداور بریم چراپس که ندهیم خود داد خویش از ان یس که خود خصم و خودداوریم

بحر منسرح مشمن مطوی مجحوف

مفتعلن فاعلات مفتعلن فع من دگرم یا دگر شداست جهانم هست جهانم همان و من نه همانم ms282 تاش همیجستم او بطبع همیجست از من و من زو کنون بطبع جهانم یس نه همانم من وجهان نه همانست زانکه جهان چون من و نه من چوجهانم عالم کان بود و من چو زرو کنون من زر سخن را بنفس ناطقه کانم ای عجبی خلق را چه بود که ایدون سخت بترسند می ز نام و نشانم 10 آب کسی ریخته نشد ز پی من نان بستم من همی ز کس نستانم هیچ جوان را بقهر پیر نکردم پس بچه دشمن شدند پیر و جوانم خطبه نجستم بکاشغر () و ببغداد بد بچه گوید همی خلیفه (ب) و خانم گر طمعی نیستم بخون و بمردار چون که چنین دشمنان شدند سگانم چیست گناهم جزاینکه من نه چوایشان از یس نادان و میر و شاه دوانم 15 گرت نخوانم مدیح تو که امیری نیز بمهمان و خوان خویش مخوانم گرتو نخواهی(ج) مرا امیرندانست (5) ورت بخوانم مدیح مرد مدانم نامهآ آزادی آمد است سوی من پنهان در شدز خلق در(5) دل وجانم بیند ز من بر گرفته اند ازینست کایچ نجنبد همی پپیش میانم تا بمن این منت از خدای نپیوست بنده همیداشتی فلان و فلانم 20 رنج و عنای جهان کشیده ام اکنون نیز نتابد سوی عناش عنانم تو که ندانی همیش رو ز یس او من که بدانسته ام چگونه ندانم جمله جهان را بسفلگانش سپردم سفله نگردد بطبع تاش نرانم (و) * ای طلبیده جهان مرا مطلب هیچ گم شده انگار از میان و کرانم

آسان من تیر خود بدو (1) برسانم گر عدوی من بمشرقست ز مغربآسان من تی

بحر منسرح مثمن مطوی مجدوع

مفتعلن فاعلات مفتعلن فاع ما امت مصطفی و شیعت آلیم خلق خداوند کبریای جلالیم نیست جز اولاد مصطفی سیس او پیشرو ما و بر مثال ننالیم امت امت نئیم کاین سوی ایزد زشت و محالست و ما نه مرد محالیم ms284 گر گرهی پیش بوده اند بصد سال ما یس ایشان بدین نئیم بسالیم با سر آلست خلق را سیس یار گر یس یاری برو که ما یس آلیم امت را چون ز آل میببرد یار جز بتو یارب زیار بد بکه نالیم 10 ای بخرد تو مرم چون رمه از ما مرغ نئی چون رمی و مانه شگالیم چشم خرد باز کن درین رمه ما را بنگر آنگه نگر که ما بچه حالیم عیب جزاین نیستمان که مانه چوایشان بدکنش وعشوه خیز(ب) و زشت مقالیم پیش تو زهرم بدست جهل وضلالت در قدح دین بحکمت آب ز لالیم گاه سخن بر بیان سوار فصیحیم گاه محال سفر پیاده و لالیم 5 خیره شدم اندرین زمان که بحیلت بر سر منبر شدند اینکه رجالیم بل نه رجالند که رحال جبالند گنگ بگوید که نه رحال رجالیم روی سخن را ز بهر حجت علمی پیش حکیمان نقطه نقطهآ خالیم زر عیاریم زی حکیم سخندان گرچه بسوی سفیه سفله سفالیم بی غم وانده بزهدو علم و بفضیلم نی چوتو باندوه مالو جاه و جلالیم 20 فخر ببسیاری ای عدو زچه دارید برگ درختید و ما لطیف چو نالیم ور بشمارید چون ستاره چه با کست پیش شما ما چو شمس گاه زوالیم ساحرمان گفته ایدو شاید لیکن ساحر اهل خرد ز سحر حلالیم معدن خار است کوه و معدن گوهر پیش حکیم و فقیه کوه مثالیم حجت دینیم سوی اهل خراسان خاروخس چشم کور اهل ضلالیم 25 از سخن دین ببوستان شریعت برک و بر علم را بدیع نهالیم شهره نهالیم رسته بر لب کوثر آب ز کوثر خوریم چون که نبالیم

مفعول مفا علن فعولن از صحبت خلق دل گسستم اندیشه ندیم دل بسستم در آب نمیدی آن ردا را کش طمع طراز بود شستم چون سایه جهان پس من آمد چون دید که من ازو بجستم جویندهٔ‌ جسته گشت ms285 وز من میجست همی چو منش جستم آن دیو که پیش من همیرفت بر بای یماند ومن نشستم بر گردن من نشسته بودی واکنونش بزیر بای خستم بر گشت زمن بشست دستش چون شسته شد از هواش دسم لیکن نرهم همی ز قومش هر چند زمکر دیو رستم یک چند میان جمع دیوان تا . کور بدم چو دیو زستم از لشکرشان سیس نماندم تا بود چو کاهشان سیستم (1) لیکن ببرید دیوم از من چون دید که من چنونه مستم من دست هوی بحبل حکمت بستم بسزا و سخت بستم بر چرخ رسید بانگ و نامم منگر بحدیث نزم و یستم این امت بتپرست را بین آویخته حلقشان بشسم خواهند همی که همچو ایشان من جز که خدای را پرستم والله که همینخورد خواهم با شکر بتپرست یستم در من نرسید ازانکه بیشست از قامت او همی بدسم در من چه رسند ازانکه بیشست از ششصدشان بفضل شسم چون من نبود کسی که بیشست از قامت او بسی بدستم ای شاد شده بدانکه یکچند چون مویه گران همیگرستم پیوسته شدم نسب بیمگان کر نسل قبادیان گستم از خاکم اگر بکند دیوت در سنگ برغم تو برستم

مردیم چنانکه تو بخواهی ای دیو بهر کجا که هستم دل در شکمش بتیر برهان هر چند بخواستی تو خستم بیمار و شکسته دل شدستند از قوت حجت درستم هر سال یکی کتاب دعوت باطراف جهان همیفرستم تا داند خصم من که چون تو دردین نه ضعیف وخواروسستم

بحر رمل مسدس مقصور

فاعلا تن فا علاتن فا علان دوش تا هنگام صبح از وقت شام بر کف دستم ز فکرت بود جام 10 آمد از مشرق سپاه شاه زنگ چون شه رومی فرو شد زیر شام همچو دو فرزند نوحندای عجب روز همچون سام وتیره شب چو حام شب هزاران در در گیسو کشید ms286 سرخ و زرد و با نظام و بی نظام کس عروسی در جهان هر گز ندید گیسویش پر نور و رویش پر ظلام جز که بد کردار کس بیدار نه کس چنین حالت ندبد ای وای مام () 15 روی این انوار عالم سوی ما بر مثال چشمهای بی منام گفتئی هریک رسولست از خدا سوی ما و نورهاشان چون پیام این زبانهای خدایند ای پسر بودنیها زین زبانها چون کلام نشنود گفتارهاشان جز کسی کز خرد بگشود گوش دل تمام قول بی آواز را چون بشنوی چون نبینی رفتن بی پا و گام 20 گر همی عاصی نگوید عاصیم بی زبان فعلش همیگوید مدام در کف جاهل همیگوید نبید در بر فاسق همیگوید غلام قول چون خرما وهمچون خار فعل این نه دینست این نفاقست ای کرام من که نیسندم همی کردار زشت جز بیمگان کرد چون یارم مقام گر بدین مشغول گشتم لاجرم رافضی گشتستم و گمراه نام 25 دست من گیرای آله العالمین زین پر آفت جای و جاه تار بام

بحر رمل مثمن مخبون مقصور ای دل وهوش و خردداده بشیطان رجیم روی بر تافته از رحمت رحمان رحیم 9 دل توهمچو که(1) معصیت ونرم چوموم سنگ خارهست گه معذرت و تنگ چومیم گربخواهی(ب) که کنی برسخن حق تو مقام زانکه فتنه شدهآ برغزل وهزل مقیم بخردی باید ودانش که شود مرد تمام توبحیلت چه بری نسبت خود سویتمیم خکمت آموزو هنرجوی نه تعطیل که مرد نه بنامست همی(ج) بلکه بمعنیست حکیم سوی فرزند کسی شو که بفرمان خدای مادر وجی و رسالت که بدوگشت عقیم 10 حکمت از حضرت فرزند نبی باید جست پاک وپا کیزه زتشبیه وزتعطیل چوسیم کر همی ایمنیت آرزو آرد ز ms288 عذاب همچو من هیچ مدار از قبل دنیا بیم تا هم امروز ببینی بعیان حور و بهشت همچنان نیز ببینی بعیان نار وجحیم وگرت بست ببندی قوی این دیو بزرگ خامش و طبل مزن بیهده درزیر گلیم زرو ز هردو نباشد مثل عامست این یکرهت سوی جحیمست ودگرسوی نعیم 15 دین ودنیا نه گرافست نیابد زخدای جز که فرزند براهیم کس این ملک عظیم بگزین زین دو یکی را ومکن قصه دراز نتوانست کسی کرد دل خود بدونیم جز که درطاعت ودرعلم نبود است نجات رستن از بند خداوند نه کاریست سلیم نشودرسته هر آن کس که ربود است دلش زلف چون نون و قدچون الف و جعد چومیم جز ندامت بقیامت نبود رهبر تو تات میخواره رفیقست و رباخواره ندیم 20 چون بگوش آیدت از بربطی آن راهک نو روی پژمردت چون گل شود وطبع کریم باز پرچین شودت روی و بخندی بفسوس چون بخوانم زقران قصهآ اصحاب رقیم ای ستمگار وبخیره زده بر پای تبر آنگه آگاه شوی چون بخوری دردستیم

جر که بی راه ندانی نرود دیو رجیم سیس دیو ببیراه چنین چند روی جر که جز که بیمار وبتن رنجه نباشی چو همی رهبر ازگمره جوئی ویزشکی زسقیم 25 چه بکار است چوعریانست ازدانش جانت تن مردار نیوشند بدیبای طمیم

دیو را راه نبود است درین شهره حریم

تا نمانی بقیامت خزی و خوار و ملیم سخن حجت بر وجه ملامت مشنو تا نمانی

بحر قریب مسدس اخرب مکفوف

از دهر جفا پیشه زی که نالم گویم زکه کرداست نال نالم

باشصت و دوسالم خصومت افتاد از شصت و دو گشت زار حالم

مالی نشناسم ز عمر برتر شاید که بنالم زبهر مالم

یک چند جمالم فزون همیشد گفتی که یکی نوشده هلالم

در خواب ندیدی مگر خیالم آن سرو سهی قد مشک خالم

چون دید زمانه که غره گشتم بشکست بدست جفا نهالم

بربود شب و روز رنگ و بویم برکند مه و سال یرو بالم

زین دیودژا که (1) چو گشتم آگه زین یس نکند صید باحتیالم

گاه از در میر جلیل گوید بنگر بفر و نعمت و جلالم

گرسوی من آئی عزیز گردی ییوسته بود باتو قیل و قالم 25 که یاد دهد آن زمان که بودی پیشم شده جمله تبار و آلم

بحر مضارع مثمن مطموس شاید که حال و کار دگر سان کنم هرچ آن بهست قصد سوی آن کنم عالم بماه نیسان خرم شود من خاطر از تفکر نیسان کنم در باغ و راغ دفتر و دیوان خویش از ms291 نظم ونث سنبل و ریحان کنم میوه و گل از معانی سازم همه وز لفظهای خوب درختان کنم چون ابر روی صحرا بستان کند من نیز روی دفتر بستان کنم در مجلس مناظره بر عاقلان از نکتهای خوب گل افشان کنم گر بر گلیش گرد خطا بگذرد آنجا ز شرح روشن باران کم قصری کنم قصیدهآ خود را درو از بیتهاش گلشن و ایوان کنم جائی درو چو منظره عالی کنم جائی فراخ وپهن چو میدان کنم بردر گهش ز نا دره بحر عروض یکی امین دانا دربان کنم مفعول فاعلات مفاعیل فع بنیاد این مبارک بنیان کنم وانگه مر اهل فضل اقالیم را در قصر خویش یکسره مهمان کنم تا اندرو نیاید نادان که من خانه همی ته از درنادان کنم خوانی نهم که مرد خردمند را از خورد نیش عاجز و حیران کنم 2اندر تن سخن بمثال خرد معنی خوب و نادره را جان کنم گر تو ندیدهٔ‌ ز سخن مردمی من بر سخنت صورت انسان کنم

بحر سریع مطوی موقوف عقل چه آورد زگردون پیام خاصه سوی خاص نهانی زعام گفت چوخود نیست فلکراقرار نیست درو نیز شمارا مقام وام جهانست ترا عمر تو وام جهان برتو نماند دوام دم بکشی بازدهی زانکه دهر باز ستاند ز تومی عمر وام بازدهی باز پسین دم زدن بی شک آن روز بناکام و کام

بحر منسرح مثمن مطوی مجدوع

مفتعلن فا علات مفتعلن ms295 فاع ای نبس تیره (1) گر شریفی و کردون نبسهآ گردونی و نبیرهٔ‌ گردون نیست بنسبت (ب) بس افتخار که هرگر نبسهآ گردون دون نبوده مگر دون آنکه شریفست همچو دون نه بترکیب ازرگ و مویست و استخوان وپی و خون

گرچه بخاک اندرون نباشد مدفون زنده زما ای پسر نه اینتن خا کیست سوی ms296 پیمبر نه نیز سوی فلاطون بلکه زما زنده و شریف و سخنگوی نیست مگرجان فر خ

نیست مگرجان فر خجسته و میمون زنده بآب خدای خواهی گشتن تو نه بجیحون

تو نه بجیحونه بمردهآ نه بسیحون

بدین آب مردو زنده شد اورا زنده نخواند مگر که جاهل و مجنون

بحر رمل مثمن مخبون مجحوف

فا علاتن فعلاتن فعلاتن فع ای ستمگر فلک ای خواهر () اهر عمن چون نگوئی که چه افتاده ترا با من نرم کردستیم و زرد چو زرد الو قصد کردی که بخواهیم همی خوردن اینکه شد زرد وکهن پیرهن جانست پیرهن باشد جان را وخرد را تن عاریت داشتم این از تو تا یک چند پیش تو بفگنم این داشته (2) پیراهن 20 من زحرب چو تو اهر یمن کی ترسم که مرا طاعت تیغست وخرد جوشن من ادل از تعمت واز عز تو بر کندم تو دل از طاعت واز ms297 خدمت من برکن زن جادوست جهان من نخرم زرقش زن بود آنکه مر او را بفریبد زن زرق آن زن را با بیژن نشنودی که چه آورد در آخر بسر بیژ

آب کوبی همی ای بیهده در هاون اندرین جای سپنجی چه نهادی دل آب کوبی همی

ت بگفتست که اندیشه مدار از جان هر چه یابی همه بر تنت همی بر تن دشمن تست تن بد کنش ای جاهل بشب وروز مباش ایمن ازین دشمن

ه شادی و طرب جوید و مهمانی که بیارندش ازین برزن وآن بر زن گوید ازعمر و زشادی چه بود خوشتر مکن اندیشه زفردا بخورو بشکن (1) لیکن این نیست روا کز تو همیخواهد این تن کاهل بی حاصل مرد افگن چکنی دنیا بی دین و خرد زیراک خوش نباشد بی نان زیره و آویشن مرد بی دین چوخراست ار تونئی مردم چو خران بیدین شور و زوشبان میدن(2) خری آموختت آنکس که همیگفتت که همیشه شکم و معده همی آگن نیک بندیش که از بهر چه آوردت آنکت آورد درین گنبد بی روزن چشم وگوش وسخن و عقل و زبان دادت بر مکافاتش دامن بکمر در زن آن کن از طاعت و نیکی که نداری شرم چون ببینیش دران معدن پاداشن 1 پیش از ان کت بشود شخص پراگنده بیخ تخم بد و به برکن و پپراگن بس که بگذشت جهان بر تو وجز عصیان سوی تو نامد و نگذشت بپیرامن از بد کرده پشیمان شوو طاعت کن خیره بر عمر گذشته چکنی شیون سخن حجت بشنو که همیبافد نرم و با قیمت ونیکو چو خز أدکن سخن حکمتی و خوب چنین باید صعب وبایسته ودر تافته چون آهن بحر هزج مسدس اخرب مقبوض مقصور

مرجان مرا روان مسکین دانی که چه کرد دوش تلقین

گفتا چو ستور چند خسبی بندیش یکی زروز پیشین

بنگر که چه کردهٔ‌ بحاصل زبن خوردن شور وتلخ وشیرین

بسیار شمرد بر تو گردون. آذار و دی و تموز و تشرین

بنگر که چو شنبلید گشتست آن ms299 لالهآ آبدار و رنگین

وان عارض چون حریر چینی گشتست نفام و زرد و پرچین

شاهین زمانه قصد تو کرد بربایدت این نفایه (2) شاهین

تنین جهان دهان گشاد است بر هیز کن از دهان تنین

بحر هزج مسدس مقصور چرا خاموش باشی ای سخندان چرا در نظم ناری در و مرجان اگر بر مرکب حکمت سواری چرا نائی سوی میدان مردان جهان را دیدهآ و آزمودی شنیدی گفتهآ تازی و دهقان 20 بعلم هندسه سر بر کشیدی بسند و هنذ واطراف. خراسان بهنگام شمارت عالم کون بزیر فکر همچون یک سپندان بشرق وغرب ازاهل این صناعت گوا داری برین دعوی فراوان کنون شادی که مانی مردمان را کنون باید که فخر آری بر اقران که کرد از خاطر خواجهآ مؤید در حکمت گشاده بر تو یزدان

بحر سریع مطوی مقصور

ای شده مشغول بکار جهان غره چرائی بجهان جهان

پیک جهانی تو بیندیش نیک سخره گرفتست ترا این جهان

از یس خویشت بدواند همی گه سوی نوروز وگهیزی خزان

گرتونه دیوی بهمه عمر خویش ازیس این دیو چرائی دوان

پیش تو در میرود او کینه ور تو زیس او چه دوی شادمان

هیچ نترسی که ترا این نهنگ ناگه یکروز کشد در دهان

گرت بمغزاندر هوشست ورای روی بگردان زدروغ زمان

بحر متقارب سالم کمیت سخن را ضمیر است میدان سوارش چه چیز است جان سخندان خرد را عنان ساز واندیشه را زین بر اسپ زبان اندرین پهن میدان بمیدان دین اندر اسپ سخن را اگر خوب چابکسواری بگردان بمیدان تنگ اندرون اسپ کره نگر تا نتازی بپیش سواران 25 2سواران تازنده را نیک بنگر درین پهن میدان زتازی و دهقان

بحر مضارع مسدس اخرب مسبغ

مفعول فاعلات مفاعیلان برجستن مراد دل ای مسکین چو گانت گشت پشت و رخان پرچین بسیار تاختی بمراد اکنون زین مرکب مراد فرونه زین تاکی کشی بنازو کشی دامن آخر(1) زنازو ناز کشی در چین یاد آمد ایچ آنچه منت گفتم کاین هردو(ب) کین کشندز نادان کین از صحبت زمانهآ بی حاصل حاصل کنون بیارچه داری هین دنیا و دین شدند زتو زیرا دنیا نیافتی و نجستی دین زیبا بدین شداست ترا دنیا آن را بجواگرت بباید این زیبا بدین شودت جهان زیرا زیبا بپر تیز شود شاهین دین بوی عنبر است وجهان عنبر بی بوی خوش چه عنبرو چه سرگین دنیا عزوس وار بیاراید پیشت چو یافت ازتو بدین کابین سرخست قند[نیز] چورخبین لیک شیرینیش جدا کند از رخبین دینست جان جان تو تاجان را جان نوی زدین بدهی منشین پرچین شود زدرد رخ بی دین چون گردخود کنی توزدین پرچین(3) دلسوز چندبود همیخواهی خیره برین خسیس تن ای مسکین زندان جان تست تن ای نادان تیمار کاراو چه خوری چندین تنین تست تنت حذرکن زو زیرا بخورد خواهدت این تنین تو برمراد او بچه میتازی گاهی بچین و گاه بقسطنطین بنگر که چیست بسته درین زندان زندان روان (ج) بچیست چنین این طین

و مناقب جزبر جان رافضی نزند زوبین

بحر هزج مسدس مقصور ز من معزول شد سلطان شیطان ندارم نیز سلطان را بسلطان 4سرم زیرش ندارم مر مرا چه اگر بربرد ms309 شیطان سر بسرطان همیدانم که گر فربه شود سگ نه خامم خورد شاید زو نه بریان نگوید کس که ناکس جز بچاهست اگرچه بر شود ناکس بکیوان بمهمانیش نایم زانکه نا کس بخماند بمنت یشت مهمان گر او ازدر ومرجان گنج دارد مرا در جان سخن دراست ومرجان 10 ور او را کان زر بی کرانست مرا نیکو سخن زراست ودل کان و گرش ایوان و تخت از سیم و زراست مرا ازعلم ودین تختست وایوان بآب روی اگر بی نان بمانم بسی به زانکه خواهم نان زنادان بنانش چون من آب خویش بدهم چو آبم شد من آنگه چون خورم نان خطاگفتست زی من هر که گفتست که مردم بندهآ مالست و احسان 9 که بندهآ دانشند این هر دو زیراک زبهر دانش آباد است کیهان ز دنیا روی زی دین کردم ایراک مرا بی دین جهان چه بود وزندان برون کرد است زیران دیو دین را زبی دینی چنبن ویران شد ایران مرا پورا زدین ملکیست دردل که آن هرگز نخواهد گشت ویران جهان خواری نورداست ای خردمند نگه کن تا پدید آیدت برهان 20 جهان چون من دژم کردم برو روی سوی من کرد روی خویش خندان بدل پر صبر گشتم تا بمن بر چو بر ایوب زر بارید باران طعام ذل و خواری خورد باید کسی را کش برآزد آز دندان بروی تیز شمشیر طمع بر ز خزسندیت باید ساخت سوهان رسن در گردن یوزان طمع کرد طمع بستست پای باز پران 25 کسی را کز طمع جنبید علت نداند کردنش سقراط درمان طمع بالان [وم] بار منت آمد تو ماندی زیر بار و زشت پالان

بحر رمل مسدس مقصور 25

بحر مزج مسدس مقصور که پرسد زین غریب خوار محزون خراسان را که بی من حال توچون همیدونی که من دیدم بنوروز خبر بفرست اگر هستی همیدون درختانت همیپوشند بیرم همیبندند دستار طبرخون 20 نقاب چینی و رومی بنیسان همیبندد صبا بر روی هامون نثار آرد عروسان را ببستان ز گوهرهای الوان ماه کانون هیسازند تاج فرق نرگس بزرین حقه ولولوی مکنون گر ایدونی و ایدونست حالت شبت خوش باد وروزت نیک و میمون مرا باری (خ)ا دگر گونست احوال اگر تو نیستی بی من دگر گون

بحر قریب مسدس أخرب مکفوف

مفعول مفاعیل فاعلاتن بشنو که چگوید همیت (ب) دوران پیغام ازین چرخ تیز گردان زین قبهآ پر چشمهای بیدار زین طارم پرشمعهای رخشان زبن سبز بیابان که چون شب آید پر لاله شود همچو باغ نیسان زین بحر بی آرامش نگونسار آراسته قعرش بدرو مرجان زین کلهٔ‌ نیلی کزو نمایند رخشنده چوجان دختران پریان پیغام فلک برزبان دوران آنست بسوی نبات وحیوان کای نو شدگانی که میفزائید یکروز بکاهید هم برین سان چونانکه همی بامداد روشن تاریک شود وقت شامگاهان جنبنده همه جمله بودگانند برهانت بس ms315 این برفنای کیهان اولاد جهان چون همینپایند پاینده تباشد همی پدرشان تو عللم خردی ضعیف ودانا وبن عالم مردی بزرگ ونادان عمر تو چو تو خرد وعمر عالم مانند کلان شخص او فراوان

بحر رمل مسدس محذوف

فا علاتن فاعلاتن فاعلن چرخ پنداری بخواهد شیفتن زان هنییوشد لباس پروزن شاخ رابنگرچویشت دال خم(1) برک را بنگر چو روی ممتحن ابر آشفته بر آمد وز دمش بوستان ترگشت و اطلال و دمن زیر میغ تیره قرص آفتاب چون نشسته کرد برزرین لکن

بحر منسرح مثمن مطوی مجحوف

مفتعلن فاعلات مفتعلن فع دیر بماندم درین سرای کهن من تا کهنم کرد صحبت دی و بهمن دیر بماندم که ms318 شصت سال بماندم نا بشبان روز ها همیبروم من 5 ای بشبان خفته ظن مبر که نیاسود گر.تو بیاسودی این زمانه زگشتن خویشتن خویش را رونده گمان بر هیچ نشسته نه نیز خفته مبر ظن کشتهآ (ب) چرخ وزمانه جانوران را جمله کشید است روز و شب سوی کشتن (ب) ای بخرد با جهان مکن ستدو داد کو بستاند ز توکلند بسوزن جسم من صحبتش و لیکن ازان کار سود ندیدم جزآنکه سوده شدم تن 20 گر تو نخواهی که زیر پای بسایدت دست نبایدت با زمانه بسودن نوشدهآ نوشده کهن شود آخر گر چه بجان کوه قارنی بتن آهن گرت جهان دوستست دشمن خویشی دشمن تو دوستست دوست تو دشمن گر بتوانی ز دوستی جهان رست بنگر، کز خویشتن توانی رستن وای بر انکو زخویشتن نه بر آید سوزد نارش بهر دو عالم خرمن 2دوستی این جهان نهنین (2) دلهاست از دل خود بفگن این سیاه نهنبن

بجر خفیف مخبون مقصور

فاعلاتن مفاعلن فعلان امهات و نبات با حیوان بیخ و شاخند و بارشان انسان بار مانند تخم خویش بود سر بیای ms320 چو یافتی پایان چون سخنگوی بود آخرکار جزسخن چون رو ابودسار ان(ج) تخم ما بی کمان سخن بود است خوبتر این کسی. نداد نشان نه سخن کمتر از یکی باشد نه بگویم کم از دو حرف زبان یک سخن بادو حرف خویش چنانک خرد و جان زوحدت یزدان این جهان هم بدان سخن ماند حرف او ساکنست یا جنبان این سخن را مثل نمودم من حرفها را نبات با حیوان وان سخن خود نه چیزو حرفش چیز چیز ها را حروف او بنیان آنچه او از سخن پدید آید بسخن باشدش بقا و توان بسخن مردم آمد است پدید بسخن جان او رسد بجنان سخن اول از شریف خرد سخن آخر از عزیز قران

گرد او گر طواف خواهی کرد جان بشوی از پلیدی عصیان

گر تو خود گوسفند او باشی بخوری آب چشمهآ حیوان

ای رسیده جهان زتو بکمال ای ms322 مراد از طبایع دوران

بنده را دستگیر باش بفضل بخراسان. میانهآ دیوان

تخم دادی مرا که کشت کنم نفگم تخم تو بشورستان

چون کشاو رز خوک و خارگرفت تخم اگر بفگنم بود تاوان

گوسفندی که خوی خوک گرفت بر نیندیشد از ضعیف شبان

بحر رمل مثمن محذوف

فاعلاتن قا علاتن فاعلاتن فا علن 10 ای دنیده همچو خون کرده رخان از خون دن خون دن خونت بخواهد خورد گرددن مدن همچونخجیران دنیده(1 اسوی دانش تا کنون نیکدن اکنون همی باید شدنت ای نیکدن راه زد بر تو جهان پرفریب و نیزتو چند خواهی گفت مطرب رافلان آهنگزن چون سمن شد بر دوعارض مشک شم شمشاد تو چند بوئی زلف چون شمشادو روی چون سمن بانگ مطرب را فراو ان کمتری ازده پشیز بانگ مؤذن را فزائی ازصدو پنجاه من 15 توچرانی گوروار و شیر گیتی در کمین شیر گیتی را همی فربه کنی چون گورتن گور گیرد شیر دشتی لیکن از بهر ترا گور سازد شیر گیتی خویشتن را بی دهن تن چرای(1) گور خواهدشد بتن تاکی چری جانت عریانست و تو برگرد تن کرباس تن چهره و جامهآ نکوزیب و جمال مردنیست نگ باید مردرا ننگ از جمال وزیب زن عیب تو جامهت (ب) نپوشدتیغ پوشدیاقلم گرنئی زن یاقامزن باش یا شمشیر زن 20 از قلمزن نگذر دلخ) مرهیچ مرده راشرف رکسی راظن چنین افتد خطا افتدش ظن تیغ تخت تست و تاج توقلم مرکب دو دست آن درین زن وین دران زن پادشاکن خویشتن دست توتیغ و قلم چون هردو گیرد یکسره آنگهی اسپت بمیدان شرف بیرون فگن دست را چون مرکب تیغ و قلم کردی مدار هیچ غم گر مرکب تن لنگ باشد یا عرن2)

بحر رمل مثمن مخبون مجدوع . در دلم تا بسحرگاه شب دوشین هیچ نارامید این خاطر روشنبین گفت بنگر که چرا مینگرد گردون بدوصد چشم درین تیرهز مین چندن (1 خاک را خرقهآ(ب) خورشید همیدوزد روز تا شام بزر آب زده زوبین وز گه شام بپوشد بسیه چادر تابهنگام سحر روی خود این مسکین 5 روز رخشان زپس تیره شبان گوئی آفرینست روان بر اثر نفرین خاک راشویهمی دواست (1) که میزاید تلخ وشورو خوب وزشت و ترش و شیرین گم ازین شد که ره آئی که زیک گوهر بیکی صانع باید شکر ورخبین 2) از دو شویه زن بچه بدولون آید اینچنین باید پورا ومدان جزاین میوه زینست یکی تلخ و یکی شیرین خلق ازینست یکی شاد ودگر غمگین 2طین اگرشوی نباشدش زروز و شب کی پدید آید زیتون و تین از طین نه چو کافور شود کوه ببهمنماه نه شود دشت چو زنگار بفروردین

بحر هزج مثمن مسبغ

مفاعیلن مفا عیلن مفا عیلن مفا عیلان 15 چگوئی ای شده زین گوی گردان پشت تو چوگان

بدست سالیان شسته زمان از موی تو قطران ز قول رفته و مانده چه برخواندی و چه شنودی

چگفتند این وآن هردو چه چیزاست این چه چیز است آن گر این نزدیک را گوئی و آن مردور را دانی

پس این نزدیک پیدا باشد و آن دور تر پنهان بد شواری توانی یافتن از دور چیزی را

ولیکن زود شاید یافتن نزدیک را واسان چو جنگ و کینهآ خود را هیشه بر قضا بندی

که کاری ناید از من تا نخواهد داور سبحان

که پیش آرد طعامت بل بخواهی یا ازین یا زان (ب شبانگه بس گران باشی - بخسبی بی نماز آنگه

چو صعوه مرصبوحی را سبک باشی سحرگاهان 5 زکات مال جز قلب و ms327 سیه ندهی بدرویشان

نثار میر عدلیهای چون زهره بری رخشان ز چشمت خواب بگریزد چو گوشت زی رباب آید

بخواب اندر شوی آنگه که بر خواند کسی قرآن بمؤذن بسر بدشخواری دهی هر سال صاعی کر

بمطرب هر زمان آسان دهی تن پوش با خفتان بگوشت بانگ گرگ ازبانگ مؤذن خوشتراست ایرا

که دیوانت نهادستند در دل سیرت گرگان بمسجد خواند ار مؤذن چو کرکس زان فرولنگی

دوی چون گرگ پویان گربگرگان خواندت سلطان 15 ز نیکیها گریزانی . سوی بدها شتابانی

چرا با صورت مردم گرفتی سیرت دیوان ازیرا جاهلی در دلت علت سخت محکم شد

چو علت گشت محکم بد پذیرد زان سپس درمان اگر چه نرم باشد نم چو بر پولاد ازان زنگی

پدید آید کجا ریزد ز پولادش مگر سوهان بترس از ننگ نادانی طلب کن فخر دانش را

مگر یکره برون آئی بحیلت زین رمهآ حیوان بپند تلخ معنی دار بشکر درد جهلت را

چو درد معده را بینی که تلخی باید و والان 25 بحکمت مردل ویرانت را خوش خوش عمارت کن

که ویران را عمارتگر همی خوش خوش کند عمران

که جز ویران سخن ناید برون از خاطر ویران سخن را جامه معنی باشدای عریان سخن چون چه

تو در دیباو در خری چرا گوئی سخن عریان 5 ز دیوان دور شو تا راه یابد سوی تو حکمت

سخنت آنگه شود بی شک سزای دفترو دیوان چو با دانا سخن گوئی سخن نیکو شود زیرا

که جز در مدح پیغمبر نشد نیکو سخن حسان ز یار زشت نامت زشت شد اما (1) سزاواری

چنان کز بخت فرعون لعین بدبخت شد هامان ز فعل نیک باید نام (ب) نیکو مردرا زیرا

بداد خویشتن شد نز پدر معروف نوشروان بحجت گوی ای حجت سخن با مردم دانا

که مرد جوهری خرد بقیمت لؤلؤ و مرجان 15 پپیش ms328 جاهلان مفگن گزافه پند نیکو را

که دهقان تخم هرگز نفگند در ریگو شورستان

بحر مضارع مثمن مکفوف محذوف

مفعول فاعلات مفا عیل فاعلن تاکی کنی گله که نه خوبست کارمن وز تیرماه تیره تر آمد بهار من چون بنگری که شصت بدادی بطمع شش نوحه کنی که وای گل من زخارمن چون من زبهرمال دهم روزگارخود ناید بمال باز بمن روزگار من هرگز نیامداست و نیاید گذشته باز برقول من گوابس پیرارو پار من در من نگر که منت بسم روشن آینه یکسر نگار خویش ببین درنگار من غره مشو بعارض عنبر نثار خویش وندر نگر بعارض کافور بار من

بحر منسرح مثمن مجدوع درد گنه را نیافتند حکیمان جز که پشیمانی ای برادر درمان چیست یشیمانی آنکه باز ms330 نگردد مرد بکاری کزان شد است یشیمان نیست یشیمان دلت اگر تو برانی تات چگوید فلان فقیه ز بهمان قول فلان و فلان ترا نکند سود گرت بلغزد قدم ز پبایهٔ‌ ایمان 20 ملت اسلام ضیعتی است مبارک کشت و در ختش زمؤمنست و مسامان برزگری کن درین زمین و مترس ایچ از شغبو گفتگو و غلغل خصمان گرش بورزی بجای هیزم و گندم عود قماری بری و لولوی عمان ور متغافل شوی ز کار ببرند بیخ درختان و ساق کشتت کرمان چشم خرد باز کن ببین بشگفتی خصم خرامان درین ضیاع فراوان

بحر سریع مطوی موقوف

چند کنی جای چنین بد گرین چون نروی سوی سرای جز این

چند نشینی تو که رفتند پاک همره و یارانت هلا بر نشین

بحر قزج مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول مفا عیل مفاعیل مفا عیل این گنبد پیروزهآ بی روزن گردان چونست گلستان گه و گاهی چو بیابان من خانه ندیدم نشنیدم بجز این بر یک نیمه بیابان و دگر نیمه گلستان 20 ناگاه گلستانش پدید آرد گلها چون گشت بیابانش ز دیدار تو پنهان این گوی سیه را بمیان خانه که آویخت نه بسته طنابی نه ستونی زده زین سان این گوی گران را بهوا بر که نهاد است مانا که ms333 شگفتی بود از تخت سلیمان این گوی بکردار یکی خوان عظیمست بنهاده در ایوان پر از نعمت الوان زین خوان و ازین خانه سوی تو خبری نیست ای گشته برین گوی ترایشت چو چوگان 25 این خانه و این خوان که نموداست بیندیش تا کیست سزاو ار بدین خانه و این خوان تا چند درین گوی بخواهد نگرستن این چشم بدین چرخ فروزنده درخشان

مانندهٔ‌ مرغی که بیاموزد دستان 20 همچون سخن مرغست این خواندن توراست بی حاصل و بی معنی وبی حجت و برهان ز خواندن چیزی که بخوانی و ندانی هرگز نشود حاصل چیزیت جزافغان تشنه ت نشود هر گر تا آب نخوردی هر چند که آب آب همیگوئی هزمان چون باز بگردی بسوی موسی و هارون یکره بشوی سیر ز فرعون و ز هامان گویند که پیغمبر ما امت و دین را چون رفت ز عالم بفلان داد و ببهمان 25 پیغمبری ای بیخردان ملک الهیست از ملکت قیصر به و از ملکت خاقان هر گز ملکی ملک ببیگانه نداد است شو نامهآ شاهان جهان یکسره برخوان

«این گنبد گردان که برآورد بدین سان » پژمرده بدین شعر من این شعر کسائی « این گنبد گرد *بر بحر هزج گفتی و تقطیعش کردی مفعول مفاعیل مفاعیل فعولان

بحر منسرح مثمن مجدوع ای شده مفتون بقولهای فلاطون حال جهان بازچون شداست دگر گون تازه که کرد و بزعفرآن که فروزید قرطهآ گلبن بباغ و مفرش هامون 0 گرنه هوا خشمناک و تافته گشتست گرم چراشد چنین چو تافته کانون گرم شود شخص چونکه تافته گردد تافته زین شد هوای تافته ایدون هرچه برآمد زخاک تیره بنوروز مخنقه ms337 داردکنون زلولو [ی] مکنون سیبو بهی را درخت و بارش بنگر چفته و پرزر همچو چتر فریدون گوئی کززیر خاک تیره برآمد گنج بسر بر نهاده صورت قارون 15 برسر قارون بباغ گوهر و زر است گوهرو زری بمشک و شگر معجون هرچه که دارد همه بخلق ببخشد نیست چوقارون بخیل و سفله و وارون خانهآ دهقان چوگنج خانه بیا گند چون برز و باغ برد باد شیخون خاک بسیب انذرون بشگر و عنبر از که سرشته شدو زبهرچه و چون رلک ومزه وبوی وشکل هست(1) دربن خاک تا زدرون گونه گون بریزد بیرون 20 هست(1) درین هر چهار طبع ازین هیچ ای شده مفتون بقولهای فلاطون معدن این چیزها که نیست درین خاک جز که زبیرون این فلک نبود بون1) اینهمه بی شک لطائفند که این خاک مرکب ایشان شداست و مایه وقانون خاک سیه را بسرخ سیب وبه زرد گرد که کردوخوش و معنبر و گلگون گوئی کاین فعل در چهار طبایع هست فروزنده طبع از انجم و گردون

بحر هزج مثمن سالم

مفاعیلن مفا عیلن مفا عیلن مفا عیلن الا ای زادهٔ‌ گردون ألا ای زبدهٔ‌ امکان

بمعنی حجتی بشنو طرازش رحمت و برهان 10 چو در بحر سخن رانم برآرم گوهر آدم

چو در کان خرد آیم نمایم جوهر انسان حروف عقل بشمارم که مسطور است اشیارا

کتاب نفس برخوانم که باشد نسخهآ درجان هران چیزی که در آفاق موجود است هستی را در انفس مثل آن بنهاده ایزد سربسر برخوان بگویم طرفه بیتی چند در آفاق و در أنفس

هم از ms339 گفتار پیغمبر هم از فرمودهآ یزدان عزیزا چشم دل بگشا و گوش جان بگفتارم

چوجان و دل تواین معنی درون جان و دل بنشان 20 قضا فعلست در فطرت قدر منطق بأمر حق

خرد عرشست در حکمت معانی وحی و کرسی آن هر آنک او نفس خود بشناخت بشناسدیقین حق را

امیرالمؤمنین این گفته شیر ایزد دیان کنون بشنو زمن گفتارهای نغر پر معنی وزان گفتارهای خوش خرد را تازه میگردان وجودت لوح محفوظ و حمل دروی بود گوشت

دو دستت باز چون جوزا چنانچون ثورگردن دان

ذ کر عقرب شناس وخوشه روده ناف را میزان دوپایت قوس و ساقت دلوباشد جدی زانویت

ذنب بارأس سر باشد درین معنی و حوتت ران درونت هفت اعضایند و هریک مشرقی دارد

بسان هفت کوکب دان کزیشان جسم آبادان دلت خورشیدو سر گردون وزهره صورت ومریخ

چنانچون اژدها زهره طحالت کوکب کیوان زبانت تیر و برجیست جگر باشد درین اعضا

بنات النعش آلت دان بگرد قطب دل گردان دماغت روح بوینده چو سینه نفس گوینده

شکم حیوان جوینده دو بازو آمده پالان مجره مهرهآ یشت و ثوابت خردهآ اعضا

بپهلوی چپت بنگر شب مهتاب در دوران 15 بجای شصت وسیصد روز باشد شصت وسیصد رک

مدارج بین که اندر کار(1) اعضا میکند دوران صد و هشتادشان روشن صد و هشتاد در ظلمت

ازینها سربسر زشتی وزانها سربسر احسان عیانت صورت ظاهر نهانت صورت باطن ضمیرت وسعت عالم خیالت حالت گیهان عدم خوابست و بیداری بنزد عاقلان هستی

ارم دان خاطر دانا و دوزخ سینهآ نادان دگر بینی و شم او باتی را وکانی را

زمشک و پشک بشناسد چه ازپیدا چه ازپنهان

بود دریاو زو رگها چنانچون استخوانها کان نفس باداست و جسمت خاک ولحمت آب و خون آتش

چورعد آو از و ms340 خنده برق و یشتت کوه و خوی باران 5 چو رعد آورد چشمت برق و اشکش درفشان باران

نباتی موی اعضا دان و قوت صورت حیوان منازل دان زمهتاب ولطف چون بیست و هشتم حرف

دهان عقل جسم آید چو حلق مرد خوش ألحان مثال معدن و حیوان نبات آر آنکه میحوئی

بشرح دیگرش خوانی زفعر حرف درنیسان مفصل صورت جسمست و محمل صورت ذاتت

بهم این هردونفس آمد سزای حکمت و عرفان یس و پیشش یسارت بایمین چون شیب بابالا

بأوج گنبد گردون نشان دارد زشش أرکان 15 دهانت مشرق گردون و گوشت مغرب عالم

سخن خورشید تابان دان وروحانی نفس را جان همه اندیشهای بد ترا دیوند در دوزخ

همه تدبیر های نیک حورانند با غامان تنت گور است و پا ألحد دلت تابوت و جان مرده

فراغت روضهٔ‌ خرم مشقت دوزخ نیران بود لوح قضا شانه همان هفت آسمان کتفت

ششم چون استخوان بازو هفتم بند دستت دان زبند دست تا ناخن بود هریک گره چرخی

سرانگشتانت آن چرخی که مه بر وی بود گردان 25 چو زین دنیابرون رفتی بود همراه تو جمله

عملهای بد و نکت دران عالم چو فرزندان

کواکب ناخن انگشتت که برگردون بود گردان هران معنی و هرصورت که ازلوح قضا زاید

گذر برهفت گردونی که دارذ جا برین ایوان 5 چوآید از زبان بیرون حدیثت کردن آغازد

برین ترتیب بر افلاک دستت میکند سامان تصور منزل حیرت تفکر عالم دانش

تقرب حضرت وحدت توصل همدم و یکسان زمین کرسی جسم آمد بدن کرسی جان آمد

دلت کرسی عقل آمد خرد کرسی الرحمان عوارض گوهر محسوس و جوهر زبدهآ معقول

تنت تاریک همچون شب چوروحت روزشد تابان تحرک هست گردش را توقف صورت نکته

تمامی آخر منزل کمالیت سراپایان 15 ترا پیری زمستانست و کهلی فصل پائیز است

که طفلیت بهار آمد جوانی ms341 فصل تابستان ملک علم وطهارت دین و دیوت جهل و ناپاکی

همین شهوات وخوردو خواب هست اندرتن حیوان سگی زشتی و احسان مردمی و پر خوری گاوی چنانچون گرگ نامردی و روبه حیلت و دستان تکبر هم پلنگ آمد غضب ماراست و کین کژدم

همان آزار خوکی دان و حرص و آز چون موران تواضع خلق خوشخوئی کرم رحمان صفت بودن

قناعت بی نیازی دان کم آزاری سر ایمان 25 بود پرهیز تو پاکی و طاعت راز باایزد

چو خلوت هست تنهائی و عزلت حضرت سلطان

چو اسرافیل شد منطق خرد جبریل باطیران ثرا آیات هفت اعضا بود آثار هفت اقلیم

سرودست و دو پهلوی و دوپایت هست باسامان 5درون هفت اعیانند و هر یک مشرق ملکی

مثال هفت اختردان ازیشان جنت آبادان دگر با تست دریا چار و گویم وصف آن دریا

بحار تلمخ و گنده [و] شورو شیرین اندر و پنهان بحار شور در چشمست و شیرین هست در کامت

بحار تلخ در گوشست و دیگر را ببینی دان گمانت راست گمراهی خیالت هم بود تزویر

حواست هر یکی دهقانو دل در کالبد سلطان همان پایت بود چون قاصد و دستت بود حاجب

بقصرت گوشها نایب ببامت دیدها دربان 15 همیشه خازنت عقلست و دزدت نفس در پهلو

بود اماره شیطانی که عصیان میدهد فرمان درونی قوت اعضا و شوکتهای بیرونی

غلام و چاکرانند آن ز بهر خدمت سلطان چو نفس مطمئنه ماهتاب و ملهمه جاسوس

نشان مدبر و مقبل زلوامه ست جاویدان نشان هاضمه طباخ و نام دافعه کناس

کزینها قوت افزاید برای قوت چار ارکان نباتاتست در غالب همه موپاره در اعضا

که هر یک چشمهآ دارند و مفهومست در امکان 25 بود جلاد شهرستان جسمت جاذبه هموار

چو یخ انداز باشد ماسکه اندر غمش شادان

ازیشان ms342 جسم آبادان برای منزل انسان یکی چشمت ببینائی بهر نوبت که بگشائی

فلک را چون بییمائی مدیر عقل با امکان 5 دوم گوشت شنودن که بروی چشم خود دیدن

سمیع و نیک و بد کیشی اگر حیلت اگر دستان سیم بینی و شم او نباتی را وکانی را

زمشک و پشک بشناسد چه از پیدا چه ازینهان چهارم نطق گویائی صفات ذات معبود است

بپنجم پای پوئیدن بسوی کعبهآ جانان نشان زندگی عقبی و مرگ جانستان دنیا

اجل دروازهآ رحمت عدم کاشانهٔ‌ نیران نبات نشو در قالب عریض نام او الحق

طبیعی اسم حیوانی حقیقی عالم امکان 15 مکان علمت نفست را زبان اندیشهٔ‌ رهرو

نزولت پایهٔ‌ ادنی عروجت منزل ایقان طبیعت بادیه صورت صفات خالق معنی

فلک با تست وعمر ایام وأشیا سر بسراخوان فرح با تست در هرجاو غمگینی تو بی فرصت

چو کریه خندهآ نرمی که از باران شده رخشان برای دولت دانا مشو با صورت غره

بمعنی شو که تا باشی خلاف طاعت شیطان قدم نه اول اندرشرع و آنگاهی طریقت جو

چو علم هر دو دریابی فرس سوی حقیقت ران

مزاج أربعه خطاط و انان نامهآ عنوان جهان أصغر آمد جسم و اکبر مده روحت

ابد پایان احوالت ازل اندازهآ سیران 5 تو هم روحی وهم ظلمت تو هم فعلی و هم علت

تو هم عقلی وهم صورت توهم جانیو هم جانان توئی مقبول وهم قابل توئی مفعول وهم فاعل

توئی مسئول و هم سائل توئی هر گوهر ألوان ثوئی هم بحرو هم گوهر توئیهم جسم وهم جوهر توئی هم شهد و هم شگر توئی هم معدن و هم کان توئی مملوک و هم مالک توئی مفضول و هم فاضل

توئی معمول و هم عادل (ب) توئی بهرام وهم کیوان زتعظیم و جلال و منزل و قصر رفیع تو

ملک دربان فلک چاکر قضا واله ms343 قدر حیران 15 توهم معشوقو هم عاشق توهم مطلوب وهم طالب

توهم منظور وهم ناظر توهم شاهی و هم در بان اگر برهان برون آری سماعیلی و تیغ حق

وکر منشور برخوانی سلیمانی و س و جان توئی آن گوهر حکمت که دادستت بها معنی توئی آن گنج پنهانی که دادستت نشان قرآن تو پیکوئی ازان باشد مقام لعل در پیکو

تو ویرانی ازان آمد مقام گنج در ویران مشرف گشتهٔ‌ تا تو گرامی گشتهآ از حق

مکرم بودهآ تابودهآ وینها ترا در شان 25 دماغت أوج برج جان مقامت عیسی مریم

وجودت بحرو دل باشد عصای موسی عمران

11] ظ ، دریا حبر، [ب] ظ ، هم عامل ،

چه حکمت باشد این معنی که گفتی بنده شدلقمان بمعنی یونسی لیکن چرائی خفته در ماهی

بصورت یوسف مصری چرائی بسته درزندان 5بمعنی ناصر خسرو نمودت بهر آگاهی

ظهور عالم کثرت حضور حضرت کیهان نگفتست و نگوید نیز در آفاق و در انفس

کسی زین گونه معنی خوش کزین گونه بود آسان من این جهال امت را نه بهر زر ثنا گویم

معاذالله که این نبود بجز فرمودهآ سلطان(*)

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور

مفعول فاعلات مفا عیل فاعلان بنگر بدین رباط و بدین صعب کاروان تا چون که سال و ماه دوانند هردوان من مرترا نمودم اگر چه ندیده بود باکاروان رباط کسی هر دوان دوان 19 از رفتن رباط نه نیز از شتاب خویش آگاه نیست بیشتر از خلق کاروان خفته و نشسته جمله روانند با شتاب هر گر شنوده کس بجهان خفتهآ روان در راه عمر خفته نیاساید ای ییر گر بایدت بیرس ز دانای هندوان جای درنگ نیست مرنجان درین رباط بر جستن درنگ ببیهودگی روان بررس کرزین مکان بچه خواری برون شدند اسفندیار و بهمن و شایور وأردوان 20 هرک آمد است زود برفتست بی درنگ بر خوان اگر نخواندهآ آثار خسروان مفگن چو گوسفند تن ms344 خویش را بجر تیمار خویش خودکن و منگر باین و آن ای از غمان نوان شده امروز بی گمان فردا یکی دگر شده (1) از درد تونوان بد خو زمانه با تو بپهلو رود همی حرمت نیافت خسرواز دونه (ب پهلوان حرمت مدار چشم زبد خوجهان ازانک بی حرمتیست عادت نا خوب بد خوان 25 بازیست عمر ما بجهان اندرای پسر بر مرک من مکن زغم و درد یاروان(ج)

(چون این ابیات متفرقا در تمام نسخ موجوده یافت شد در دیوان ضبط شد لیکن

بملاحظهٔ‌ رکالت غالب الفاظ وسخافت اکثرمعانی بنظر نمیآید که از حکیم ناصر خسرو باشد)

خدایا عرض وطول عالمت ms345 را توانی در دل موری کشیدن نه وسعت در درون مور آری نه از عالم سر موئی بریدن

عموم کوه بین شرق ومغرب توانی در صدف جمع آوریدن

تو بتوانی که دریک طرفة العین زمین و آسمانی آفریدن

تو دادی بر تخیلات ونباتات بحکمت باد را حکم وزیدن

بناها در ازل محکم تو کردی عقوبت در رهت باید کثیدن تفاوت در بنی انس و بنی جان معین گشت دردیدن ندیدن

بحر هزج مسدس مقصور بر جانور و نبات و أرکان سالار که کردت ای سخندان وز خاک سیه برون که آورد این نعمت بی کران و ألوان خوانیست زمینت پر زنعمت تو خاک مخوانش نیزو خوانخوان خویشان تؤند جانور پاک زیرا که تو زندهآ چو ایشان یس چون که رهی وبنده کشتند ای خویش ترا بجمله خویشان تو در خزو بز بزیر طارم خویشانت برهنه و پریشان ایشان زتو جمله بی نیازند وز بیم تو مانده در بیابان تو مهتری و نیازمندی نشنود کسی مهی بدین سان گر شیر قویتر است از تو چونست ز بانگ تو گریزان ور پیل ز تو بتن فزونست بر پیل ترا که کرد سلطان بیگار تو چون کند همی آب تا غله دهدت سنگ کردان آتش بمراد تست زنده در آهن و سنگ خاره پنهان بیرون نجهد مگر بفرمانت این گوهر صعب ازین دوزندان فرمان ترا چرا مطیعست تا پخته خوری بدو و بریان در آهن و سنگ چون نشستست این گوهر بی قرار عریان جز تو زهوا همی که سازد چندین سخن چو در و مرجان دهقانی تست خاک ازیرا خویشانت نیند چون تو دهقان ارکان همه مرترا مطیعند هر چندخدای راست ارکان نیکو بنگر که کیستی خود وز بهر چئی رئیس حیوان وین کار که کردو خود چرا کرد آن کس که بکرد با تو احسان از جانوران بجملگی نیست جز جان ترا خرد نگهبان برجانورت خرد فزونست وز نور خرد شرف - گردجان وزنور خرد شد است ما را این جانور دکر بفرمان

بحر هزج مسدس محذوف 25غریبی می چه خواهد یارب از من که بامن روز وشب بتست دامن

بحر مضارع مثمن اخرب

مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن 25 ازکین(1]) بتپرستان درهند وچین و ماچین پردردکشت جانت (ا رخ زردو روی رچین

بحر سریع مطوی بحذوف

مفتعلن مفتعلن فاعلن

مکر و حسد را ز دل آوار کن این تن خفتهت را بیدار کن

نفس جفا پیشهت ماری بداست قصد سوی کشتن این مار کن باتش خرسندی یشکش بسوز بر در پرهیزش بر دار کن

سرکش وتازنده ستوری بداست زیر أدبهاش گرانبار کن

پای ببندش بر سنهای پند حکمت را برسرش افسار کن

پیشه مداراکن باهرکسی برقدر دانش او کار کن

ورچه گرانسنگی با بی خرد خویشتن خویش سبکبار(1) کن چون بدر خانهٔ‌ زنگی شوی روی چو گلنارت چون قار کن

ور بدر ترک شوی زان سی بر در او قار چو گلنار کن

گرت نه نیک آمد ازان کارویار بس کن ازان کار نه چون یار کن

ورت بحرب افتد بایار کار حرب بأندازه و مقدار کن

نیکخؤی را بره عمر در زیر خرد مرکب رهوار کن وانگه بی رنج اگر بایدت دست برین گنبد دوار کن

خوب حصاری بکش از گردخویش خوی نکورا درو دیوار کن

بحر رمل مثمن مخبون مجدوع

چهار ارکان کان جانست چنین باشد جان را کان چرخ گردنده و أجرام و چهار ارکان کان جانست که پرجانوراست این چرخ گرچه خودنیست مراین نادرهکانراجان 20 گوهر کان دلم نیز چنین شاید خوب و هشیارو سخنگوی و معانیدان نامهآ کرد خدا چون بخرد زی تو نامه را نیست مگر صورت تو عنوان نیک زین عنوان بندیش و مراد او همه زین عنوان چون روزهمی برخوان در تن خویش ببین عالم را یکسر هفت نجم و ms356 ده ودو برج و چهارأرکان تا بدانی که تو باری و جهان تخمست کیست دهقان تو و تخم تو جز یزدان

بحر هزج مسدس اخرب

مفعول مفاعلن مفا عیلن

فریاد بلا اله الا هو زین بی معنی زمانهآ بد خو

زین دهر چومن توچون نمیترسی بی باک منم چه ظن بری یاتو

زین قبه که خواهران أنباغی(1) هستند درو چهار همپهلو

زین فاحشه گنده پیر زاینده بنشسته میان نیلگون ms358 کندو

زین دیو وفا چرا طمع داری هر گز جوید کس ازعدو دارو

همواره حذر کن ار خرد داری همچون من ازین بنای پا آهو(2)

بی حکمت نیست بو تر و بهتر ترک از حبشی و تازی از هندو

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف

مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن گرگ آمد است گرسنه و دشت پربره افتاده در رمه رمه رفته بشبچره گرکاز رمه خوران و رمه در گیا چران هریک بحرص خویش همیآ یرکند دره (2) 20 گرگ گیا بره ست و بره گرگ را گیا این نکته یادگیر که نغز است و نادره نیکو درین مثال تن خویش را ببین گرگ و بره مباشو بترس از مخاطره از بهر آنکه تا بره گیری نگر ترا ای بی تمیز مر دگری را مشو بره گرنه بره نه گرگ نئی بر در امیر چونی جواب راست بده بی مناظره کر تو نایستی زبی میسرهآ امیر ترسم که پر زگرد بماندش مطیره (3)

تن را چرا تهیست میانش چوقوصره(4) در قوصره همی بسفر خواست رفت جان زان بر گرفت سفرهآ در خورد و مطهره 10 گر تو تماخره کنی اندر چنین سفر بر خویشتن کنی تونه بر من تماخره (8) بر منظره و قصر تماشا چه بایدت اینک تن تو قصر و سرت گرد منظره بنگر که چون بحکمت بربست کردگار سفرهٔ‌ ترا و مطهره ات سر بحنجره آن را کن آفرین که چنین قصرت آفرید بی خشت و چوب و رشته و پر گار و مسطره بنگر بخویشتن وگرت تیره گشته مغز بزدا ازو بخار بپرهیز و غرغره 15 جریست (1) در رهت که پدرت اندروفتاد تانوفتی درو چو پدر تو مکابره گیتی زنیست خوب و بد اندیش و شوی جو باعذب و فتنه ساز بگفتار ساحره بگریزد او زتو چوتو فتنه شوی برو پرهیز دار زین زن جادوی مدبره غره مشو برشوت و نازش که هرچه داد بستاند از توپاک بقهر و مصادره با بی قرار دهر مجوی ای یسر قرار عمرت مده بباد بأفسون و فرفره(6) 20 از مکراو تمام نپرداخت آنکه او پرکرد صد کتاب و تهی کرده محبره نقد سرهست عمر و جهان قلب بد مده نقد سره بقلب که ناید ترا سره

همواره میکنند ببالینت بنگره(3) 4تو خفتهٔ‌خوش ای پسروچرخ وروزوشب گرتو بخواب وخور بدهی عمرهمچوخر برجان تو وبال چو برخر شود خره(4) بر گیر آب علم و بدان روی جان بشوی تاروی پر زگرد نیابی بساهره ms362 چون دست وپای پاک نبینمت جان ودل این هردو پاک بینم و آن هردو باکره(1) پیری کجابرد زتو گرمابه و گلاب خیره مده گلیم کهن را بجندره(5) 10 چون می فرو کشد سرسروت فلک بچچاه توبرفلک همی چه کشی طرف کنگره پپذیر یند اگرچه نیایدت خوش که پند برنفع و ناخوشست چو معجون فیقره از حجت خراسان آمدت یاد گار این پر زپند و حکمت نیکو مزامره (ب)

بحررمل مسدس محذوف

دور باش ای خواجه زین بی مر گله کت نیاید چیز حاصل جز گله

هر که در ره با گلهآ خوکان رود گرد و درد و رنج بیند زان گله

خانه خالی بهتر از پرشیر و گرگ دانیال این کرد بر دانا یله

همچو بلبل لحن و دستانها زنند چون لبالب شد چمانه و بلبله

وز نهیب مؤنن وبانگ نماز اندرون افتد بتنشان زلزله

آب تیره ست (خ) این جهان کشتیت را بادبان کن طاعت و داتش خله (6)

بحر مضارع مسدس مکفوف

مفعول فا علات مفا عیلن ناید هگرز ازین یله گوباره جز درد و رنج عاقل بیچاره از سنگ خاره رنج بود حاصل بی عقل مرد سنگ بود خاره هرگر کس آن ندید که من دیدم زین بی شبان رمهآ یله گوباره تا پر خمار بود سرم یکسر مشفق بدند بر من و غمخواره واکنون که هوشیارشدم برمن گتتند مار و کژدم جراره زیرا که بر پلاس نه خوب آید بر دوخته ز شوشتری پاره ازعامه خاص هست بسی بدتر زین صعبتر چه باشد پتیاره چون ناز پاره پاره شود حاکم گر حکم کرد باید بی پاره (1) دزدیست آشکاره که نستاند جزباغ وحایط و زر وانگاره(1) ور ساره دادخواه بدو آید جز خاکسار ازو نرهد ساره در بلخ ایمنند ز هر شری میخوارو دز دولوطی وزن باره(2) ور دوستار آل رسولی تو از خانمان کنندت (ب) آواره زیشان برست گبر وبشد یکسو بردوخته رکو (3) بکتف شاره رست اوبدان رکو ونرستم من برسرنهاده هیجده کزشاره(4) یس حیلتی ندیدم جز کندن از خانمان خویش بیکباره چون سور وگنج را نبود آلت حیلت گریز باشد ناچاره 20 آزاد وبنده و پسر و دختر پیر و جوان و طفل بگهواره بر دوستی عترت پیغمبر کردندمان نشانهآ بیغاره (5)

هر گز چنین گروه نزاید نیز این گنده پیر دهر ستمگاره

بحر مضارع مسدس مکفوف ای زود گرد گنبد بر رفته خانهآ وفا بدست جفا رفته برمن چرا گماشتهآ خیره چندین هزار مست برآسفته این دشنه برکشیده همیتازد وان باکمان و تیر فرو خفته اینم کند بخطبه درون نفرین وانم بنامه فریه کند سفته(4) من خفته مانده زیرا بامستان هردو یکیست گفته و نا گفته گفته سخن چو سفته گهر باشد ناگفته همچو گوهر ناسفته بیدار کرد مارا بیداری پنهان ز بیم مستان بنهفته خرگوش وار دیدم مردم را خفته دوچشم باز و خرد خفته یک خیل خوک وار درافتاده بایکد کر چو دیوان کالفته(8)

بحر منسرح مثمن مطوئ مجحوف

مفتعلن فاعلات مفتعلن فع 0 گشت جهان کودک دوازده ساله از سمنش روی و از بنفشه کلاله (1) آمد تازان زهند مرغ بهاری روی نهاده بما جغاله جغاله ms365 (2) بی سلب و مفرش پرندی و رومی دشت بمانندهٔ‌ جبال (ج) بساله (3) تاگل در کله چون عروس نهان شد ابر مشاطه شد است و باد دلاله نرگس جماش چون بلاله نگه کرد بید بر آهیخت سوی لاله کتاله(4) 5 طرفه چراغیست گل فروخته هموار آتش آب عقیق و مشک ذباله (5) گونه چویوسف شداست گل چوزلیخا یاغ چرا باز شد دوازده ساله چون بوزد خوش نسیم شاخک بادام سیم نثارت کند درست و شکاله(5) باز قوی شد بباغ دختر (0) نرگ دست شده سست و پای گشته کماله(6) روی بدنیا نهادهآ ز ره دل داد بخواه از گل و بنفشه ولاله

بحر هزج مسدس اخرب

ای گشته بمال و زور تن غره تا زنده چواسب شرزه و کره

چون زین زمانه کوفت یالت را کمتر کنی این دویدن تره (3)

بحر مضارع مسدس مکفوف

بد خوجهانترا ندهد دسته (1) تا تو ز دست او نشوی رسته

بستهآ هوی مباش اگر خواهی تا دیو مر ترا نگرد رسته

از دست دیو نفس کجا برهی تا تو دل از طمع نکنی شسته

آن خوی بد چو استرک بدرگ صد ره ترا بزیر لگد خسته

جز خوی بد فراخ جهانی را بر تو که کزد تنگتر از یسته

بشنو بگوش دل سخن دانا تا کی بوی بجهل گیا مسته

تاکی دوی چو کرهآ بد گوهر جل وعنان دریده وبگسسته

تا کی بود خلاف تو با دانا او جسته مرترا وتو زو جسته

چون مرغ چند دیدت هوای دل یکچند داده بود ترا مسته آن باد ساری از دل بیرون کن اکنون که پخته گشتی وآهسته

بحر هزج مسد مکفوف محذوف

مفاعیلن مفا عیلن فعو لن بسی کردم گه و بیگه نظاره ندیدم کار دتیا را کناره نیارد چشم سر هر چند کوشی همی زبن نیلگون چادر گذاره همیخوانند و میرانند ما را نیابد کس همی زین کار چاره گراز این خانه بیرون رفت باید ندارد سودشان خواهش نه زاره(5)

سحن باید که پیش آری خوش ایراک سخن خو شتر بسی از پیشیاره(1)

سخن چون راست باشد گرچه تلخست بود پر نفع بر کردار یاره (2)

به از نیکو سخن چیزی نیابی کهزی دانا بری بررسم باره (2)

سخن حجت گزارد نغزو زیبا که لفظ اوست منطقرا گراره(4)

هزاران قول خوب ونغزو باریک ازو یابند. چون تار هزاره

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف مجحوف

مفعول فا علات مفا عیل فع ای خورده خوش و کرده فراوان فره(5) اکنون که رفت عمر چگوئی که چه ای کرهآ جهنده زچنگال مرگ رو گر زخیله جست توانی بجه 10 از مرگ کس نجست بچاره مگوی بیهودهآ که آن نبرد ره بده حلقهآ کمند گشت زه پیرهنت چون کرد برتو چرخ کمان را بزه تو ترم شو چو گشت زمانه درشت هسته برو که سود ندارد سته بر نه بخرت بار که وقت آمد است دل در سرای و جای سپنجی منه خواهی که تیر دهر نیابد ترا جوشن ز علم جوی و زطاعت زره 15 بنگر چگونه بست ترا آنکه بست اندر چهار رشته بچندین گره بیدار شو زخواب کرین سخت بند هرگر کسی نرست مگر منتبه زاری نکرد سود کسی را که کرد زاری و آب چشم کنارش چو زه عمرت ms371 چو برف ویخ بگدازد همی او را بهرچه کان نگدازد بده زراست علم عمر بدین زر بده در گرمسیر برف بزر داده به 20 کار سفر بساز اگرچه ترا همسایه هست ازتو بسی سال مه دیویست صعب درتن تو آرزو جویای آز و ناز و محال و فره هرگه که پیش رویت سربرکند چون عاقلان بچوب ببندیش وزه(1)

بحر متقارب مثمن مقصور جهانا چه در خوردو بایستهٔ‌ اگر چند باکس نپایستهآ بظاهر چو دردیده خس ناخوشی بباطن چو دو دیده بایستهآ اگر بستهآ را گهی بشکنی شکسته بسی نیزهم بستهآ چو آلودهٔ‌ بینی آلودهآ ولیکن سوی شستگان تستهآ کسی کوترا می نکوهش کند بگویش هنوزم ندانستهآ بیابی زمن شرم و آهستگی اگر شرمگن مردو آهستهآ ترا من همی راستی داده ام تو از من همی کاستی جستهآ زمن رستهآ تو اگر بخردی چه بنکوهی آنرا کزان رستهآ بمن برگذرداد ایزد ترا تو در رهگذر یست بنشتهآ زبهر تو ایزد در ختی بکشت توچون شاخی از بیخ آن جستهآ اگر کژ برو رستهآ سوختی وگر راست بررستهآ رستهآ بسوزد بلی هر کسی چوب کژ نپرسد که بادام یا یستهآ توتیر خدائی سوی دشمنش بتیرش چرا خویشتن خستهآ چو بیراه وبیرسته کشتی مرا چگوئی که بی راه و بی رستهآ چودانش نیاری تر اخواستهم اگر دانش آری مرا خستهآ

بحر منسرح مثمن مطوی محجوف

مفتعلن فاعلات مفتعلن فع. مکر جهان را پدید نیست کرانه دام جهان را زمانه بینم دانه دانه بدام اندرون مخور که شوی خوار چون سپری گشت دانه چون خرلانه (1)

بحر قریب مسدس اخرب مکفوف

مفعول مفا عیل فاعلاتن داری سخن خوب گوش یانه کامروز نه هشیاری از شبانه حکمت نتوانی شنود ms374 ازیرا فتنهآ غزل نغزی وترانه شد پرده میان تو و حکمت آن پرده که بستند بر چغانه مردم نشدستی چو میندانی جز خوردن و خفتن چوثور لانه این خانه چگونه کرد و که نهاد(1) این گوی سیاه اندرین میانه بنگر که چرا کرد صنع صانع ازدام چه غافل شوی بدانه بندیش که نابوده بوده گردد تا پیش نباشد یکی بهانه این نفس خوشی جوی را نبینی درمانده بدین بندو شادمانه ای رس بجز از بهر تو نگردد این خانهٔ‌ رنگین پر رسانه دیوار بلند است تا نبیند کانجاش چه ماند از برون خانه چون خانهٔ‌ بیگانه آشیان شد خو کرد درین بند زاولانه آنست گمانش کنون که اینست او را وطن و جای جاودانه بل دهردر ختیست ونفس مرغی وین کالبد او را چو آشیانه ای کرده خرد اندرون جانت از آهن حکمت یکی دهانه دانی که نیاوردت آنکه آورد خیره بگزاف اندرین خزانه بل تا بنماید ترا برین لوح آیات و علامات بی کرانه کردند ترا دور ازبن میانت که چشم و گهی حلق و که مثانه گوئی که جوانم بباغها در بسیار شود خشک وتر جوانه

بحر مضا رع مسدس مکفوف

مفعول فاعلات مفا عیلن تاکی خوری دریغ ز برنائی زین چاه آرزو زچه بر نائی دانست بایدت چو بیفزودی کاخر اگر چه دیر بفرسائی

ای حجت زمین خراسان تو هرچند قهر کردهآ غوغائی ینهان شدی ولیک بحکمتها خورشیدوار شهره و پیدائی

از شخص تیره گرچه بیمگانی از قول خوب برسر جوزائی

از هرچه گفته ام نه هیجویم جزنیکی ای خدای تو دانائی

بحر متقارب مثمن سالم

فعو لن فعو لن فعو لن فعو لن چورسم جهان جهان را ببینی حذر کن ms377 ز بدهاش گر پیشبینی

بحر رمل مثمن محذوف 20 گریخواهی ای یسر تاخویشتن مجنون کنی یشت پیش این وآن ازچه همی چون نون کنی دلت خانهآ آرزو گشتست وزهراست آرزو زهر قاتل را چرا بادل همی معجون کنی خم زنون پشت توهم درزمان بیرون شود گرتو خم آرزو را از شکم بیزون کنی زارزوی آنکه روزی زنت کدبانو شود چون تن آزاد خودرا بندهٔ‌ خاتون کنی ده تن ازتو زرد روی و بینوا خسبد همی تابگلگون میتوروی خویش را گلگون کنی

بحر قریب مسدس اخرب مکفوف

ای کرده سرت خوی بافساری تاکی بود این جهل و باد ساری

در دشت خطا خیره چند تازی چون سر زخطا باز خط نیاری

گرسر زخطا باز خط نیاری دانم بحقیقت کز اهل ناری

خاریست خطا ز هربار تا کی تو یشت بدین زهر بار خاری

چون با خرد ای بیخرد تسازی جز رنج نبینی و سوگواری

عقلست بسوی صواب رهبر با راهبرت چون بخار خاری

گوئی که چرا روزگار جافی با من نکند هیچ برد باری

این بند نبینی که بر تو بستند در بند همی چون کنی سواری

خواهی که تماشا کنی بنزهت بر خیره درین ms381 چاه تنگو تاری

بحر هزج مسدس اخرب

مفعول مفاعلن مفا عیلن ای آنکه ندیم باده و جامی با عمر مگر برین بفرجای چون دشت حریر سبزدر پوشد واید بنشاط حسی از نامی گه رفته بدشت با تماشائی گه خفته بزیر شاخ بادامی بگذشت تموز سی چهل برتو از بهر چه ماندهٔ‌ بدین خامی خوشست ترا سحرگهان رفتن از جامه بجام اگرنینجامی(1 لیکن فلکت همیبفرجامد فرجام نگر که فتنه بر جامی دایم بشکار در همیتازی واگاه نئی که مانده در دامی جز خار زدهر نیست بهر تو هرچند که بر فلک چوبهرامی فردا بعصا همیت باید رفت امروزچنین چوکبک چهخرامی 2 قد ألفت لام شد بنکر منگر تو چنین بزلفک لامی از حرص بوقت چاشت چون کر کس در چاچ و بوقت شام در شامی [1] شاری بمعنی کشتیست ،[1]، اگر بینجامی،

بحر هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف

مفعول مفا عیل مفا عیل فعو لن ای آنکه بتن زارزوی مال چونالی از من چوستم خودکنی از بهر چه نالی در آرزوی خویش بمالید ترا مال چون گوش وی ای سوختنی سخت نمالی بدخواه تو مالست که مالیدهآ اوئی بدخواه تومالست توچون فتنهآ مالی 25 دامست ترا قال و مقال از قبل مال زانست که همواره تو با قال و مقالی

رمان تو آنست که تا با تو زمانه شیری بسگالد نگالی تو شگالی مکرو حسدو کبروخرافاتو طمعرا مپذیر و مده رهبدر خویش وحوالی(1) 25خاری مکش و کبر مکن برره دین رو مؤمن نه مقصر بود ای بیر و نه غالی

از رنج محالات شنودن بچه حالی از حجت حق جوی جواب سخن ایراک مفلس کندت بی شک اگر گنج سؤالی

بحر سریع مطوی محذوف

مفتعلن مفتعلن فاعلن

گشتن این گنبه نیلو فری گرنه هیخواهد گشت اسیری

هیچ عجب نیست ازیرا که هست گشتن او عنصری وجوهری نیست شگفت اینکه هی ناصبی سیر تخواهد شدن از کافری نیست عجب کافری از ناصبی زانکه نباشد عجب از خرخری

ناصبی ای خر سوی نار سقر چند روی بر اثر سامری

در سپه سامری از بهر چیست بر تن تو حوشن پیغمبری

جوشن پیغمبری اسلام تست زنده بدین جوشن و این مغفری فایده زین جوشن و مغفر ترا نیست مگرخواب و خورایدری

مغفر پیغمبری اندر سقر ای خر بد بخت چگونه بری

بحر هزج مسدس أخرب

مفعول مفا علن مفاعیلن ای عورت کفرو عیب نادانی پوشیده بجامهآ مسامانی ترسم که نه مردمی بجان هرچند از شخص بمردمان همیمانی چندین مفشان ردا چرا جان را یکبار زگرد جهل نفشانی تا گرد بجامه بر همیبینی آگاه نئی زگرد نفسانی بارانی تنت اگر گلیم آمد مرجان ترا تنست بارانی(2)

دلتنگ مشو بدانک در یمگان ماندی تنها و گشته زندانی

ازخانه عمر براند سامان را امروز برین زمین تو سامانی

بحر رمل مثمن محبون مجحوف

فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع کار وکردار تو ای گنبد زنگاری نه همیبیم جر مکر وستمگاری نستری پاک وپرا گنده کنی فردا هرچه امروز فراز آری وبنگاری تو همانا که نه هشیار سری ورنه چون که فعل بد را زشت نینگاری گرنه مستی تو بی آنکه بیازاریم (1) ماترا ما را از بهر چه آزاری بچهآ تست همه خلق و توچون گربه روز وشب با بچهٔ‌ خویش بپیکاری 0 مادری هرگر چون تو بندیدستم نبستمان با تو ونه بی تومگر خواری گز نبائیمت از بهر چه زائیمان ور بزائیمان چون باز بیوباری زن بدخو را مانی که مرا با تو سازگاری نه صوابست و نه بیزاری گرد میگردی برجای چو خونخواره گر ندانی ره نشگفت که خونخواری نیستی أهل و سزاور ستایش را نه نکوهش را زیرا که نه مختاری 15 بل یکی مطبخ خوبست ز بهر ما این جهان و تو یکی مطبخسالاری که مر این خاک ترش را تو چوطباخان می ببوی و مزه و رنگ بیاچاری کردگارت من اندر (ب) تو هیبیم بره چشم دل ای گنبد زنگاری تو بپرگار خرد پیش روانم در بی خظر تر ز یکی نقطهآ پرگاری مرمرا سوی خرد بر توبسی فضلست بسخن گفتن و تدبیر و بهشیاری 20 دل من شمع خدایست چه چیزی تو جز بر شمع فروزنده یکی خاری شمع تو راه بیابان برد و دریا شمع من راهنمایست سوی باری مرترا لاجرم ایرد نه همیخواند بلکه مرما را خوانداست بهمواری ما خداوند ترا خانهآ گفتاریم گر تو او را فلکا خانهآ کرداری زینهار ای پسر این گنبد گردان را. جز یکی کار کن و بنده نپندارنی 224 بر من و تو ms390 که بخسبیم نگهبانست که نگردد هرگز رنجه ز بیدار:

بحر منسرح مشن مطوی بجحوف

مفتمنن فاعلات مفتعلن نع سفله جهانا چو گرد گرد بنائی هم بسر آئی اگر چه دیر بپائی گرچه سرای بهائی (ب) حکما را تو نه سرائی چو بی گمان بسرآئی شهره سرائی و استوار ونیکن چون بسرآئی زهم نه شهره سرائی جود خدایست علت تو و ما را سوی حکیمان تو از خدای عطائی گرچه ترانیست علم و نیزبتا نیست سوی من الفنجگاه علم و بقائی آنکه نداند چگونگیت نداند شهره سرایا که تو ز بهر چرائی و انکه نیابد ظریق سوی خرابیت (ج) از تو چرا جوید آن ستور چرائی دار فنائی و سوی عالم باقی معدن و الفنجگاه توشهآ مائی صحبت تو نیستم بکار ازیراک صحبت آن را کت او شناخت نشائی دانا ما را ببیستگان تو خواند گرچه تو ما را بنیمه خوار نیائی دنیا پورا ترا عطای خدایست گر تو خریدار مذهب حکمائی چون بروی تو عطاش با تو نیاید یس توچه بر دین ازین عطای خدائی گر نه همیپاید این عطای خدایت تو که عطا یافتی ز بهر چه پائی آنکه عطاو عطا پذیر مر اوراست معدن فضلست و اصل بارخدائی نیک نگه کن درین عطاو بیندیش تا تو که چندین عطاتراست کرائی سرچه کشی در گلیم خیزو نگه کن تا که همی خود کجاروی وچه جائی دهر ترا می بیشک مرگ بخاید چارهآ آن ساز خیره ژاژ چه خائی چاره ندانم ترا جز آنکه بطاعت خویشتن ازمرگ و یشک او بر بائی گرچت یکبار زاده اند بیابی عالم دیگر اگر دو باره بزائی

بحر هزج مسدس اخرب ای گشت زمان زمن چه میخواهی نیزم مفروش زرق روباهی از من چو شناختم ترا بگذر آنگه بفریب هر کرا خواهی من بر ره این جهان همیر فتم از مکرو فریب تو زگمراهی(ب نازان و دمان بره چو نادانان با قامت سرو و روی دیباهی همراه شدی تو با من و یکسر شادی و نشاط و زور و برناهی از من بردی تو دزد بی رحمت دزدان نکنند رحم بر راهی ای کرده نهنگ دزد قصد تو ر وزیت فرو برد بن گاهی زین چاه همی بر آمدت باید تا چند بوی تو بی گنه چاهی چاه این جسد گران و تاریکست در وی تو گمان بری که بر جاهی اکنونت دراز کرد میباید طاعت که گرفت عمر کوتاهی دوتات شد است یشت یکتا کن زان پس که فزودی و همیکاهی جان دانهآ مردمست و تن کاهست ای فتنهٔ‌ تن تو فتنه برکاهی جولاهه گرفت تن ترا ترسم تو غره شدی بدو بجولاهی

بحر هزج مسدس مقبوض محذوف

مفعول مفا علن فعولن ای غره شده بیادشائی بهتر بنگر که خود کجائی تو سوی خرد ز بندگانی زیرا که بزیر بندهائی آنکس که ببند بسته باشد هر گز که دهدش بادشائی گر بنده نئی چرانه از تنت این بند و گره نمیگشائی زین بند گران که این تن تست چون هیچ نیایدت رهائی پس شاد(1) چگونهآ توبر (ب) بند چون خویش ببند مبتلائی گرشاه تؤی ببخش و مستان چیز ازشهری و روستائی زیرا که زخلق خواستن چیز شاهی نبود بود گدائی یا باز شهست یا تو بازی زیرا که چو باز میربائی و ان را که بمال وجان کنی قصد خود باز نئی که اژدهائی گیتی یسرا دو در سر ائیست توبسته درین دو در سرائی بیرونت کنند از در مرگ چون از در بودش اندر آئی پیوسته کنی (خ) بخاک تا زو می رای نیایدت جدائی گررای بقا کنی درین جای بیهوده درای و سست رائی زین چرخ کش ایچ خود بقانیست تو بر طمع بق چرائی

بحر حزج .سدس مکفوف محذوف

مفا عیلن مفا عیلن فعو لن جهان را نیست جز مردم شکارن نه جز خورهست کر را نیزکاری بلی مرگاو بریروار (1) را کس جز از قصاب ناید خواستگاری کسی کوزادو خور دو مردچون خر ازین بد ترش باشد نیز عاری چه دز دی زی خردمندان چه موشی چه بدگوئی سوی دانا چه ماری ms396 خلتده تر زجاهل بر نروید هگرز ای پورازآب و خاک خاری ز جاهل بید به زیرا که گر بید نیارد بار نازاردت باری حذردار اردرخت جاهل ایراک نیارد بر تو زو جز خار باری چه یابدهر که باسر گین بشورد(ب) مگر رنج تن وناخوش بخاری

بحر متقارب منمن سالم أیا دیده تاروز () شبهای تاری برین تخت سخت این مدور عماری بیندیش نیکو که چون بی گناهی ببندی گران بسته اندر حصاری ترا شصت و هفتاد می بند بینم اگرچه تو اورا سبک میشماری تو اندر حصار بلندی و بی در ولیکن نئی آگه از بادساری

بحر هز ج مسدس مکفوف محذوف

مفا عیل مفا عیلن فعولن نماند کار دنپ جز ببازی بقائی نیستش هر چون(خاطرازی تو کبک کوه وروز شب عقابان تو اهل روم وگشت دهر غازی سر وسامان این میدان نیابد نه غازی و نه حاجی و (5) نه رازی

همی جان بایدت فربه ولیکن تنت گشتست چونمرغ جوازی()

اگر بالفغدن دانش بکوشی برآئی زین چه هفتاد بازی

تو از جان سخنگوی لطیفت یکی نامهٔ‌ سیید و پهن و بازی

قلم ساز اززبان خویش و بنویس برین نامهآ مناقب یا مخازی

ولیکن چون فرو خوانیش فردا یدید آید که سوسن یا پیازی

توای حجت بشعر زهدو حکمت سوی جنت سخندان را جوازی

بدین بر چرخ دانش آفتابی بدانش حلهآ دین را طرازی

دل گمراه را زی راه دین کش به از توکرد نتوان کس نهازی

بحکمت طبع را بنواز درزهد چنین دانم که بس خوش مینوازی

بحر رمل مثمن مخبون محذوف بگذر ای باد دل افروز خراسانی بر یکی مانده بیمگان دره زندانی اندرین تنگی بی راحت بنشسته خالی ازنعمت واز ضیعت ms401 ودهقانی برده این چرخ جفا پیشهآ بیدادی از دلش راحت و ازتنش تن آسانی 15 دل پر اندوه تر از نار پر از دانه تن گدازند تر از نال زمستانی داده آن صورت و آن هیکل آبادان روی زی زشتی و آشفتن و ویرانی گشت چون برگ خزانی زغم غربت آن رخ روشن چون لالهآ بستانی روی برتافته از (ب) خویش چوبیگانه دستگیرش نه جز ازرحمت یزدانی بی گناهی شده همواره برو دشمن ترک و تازی وعراقی و خراسانی 25 فریه خوانان (ج) وجزاین هیچ بهانه نه که تو بد مذهبی و دشمن یارانی چه سخن گویم من با سپه دیوان نه مرا داد خداوند سلیمانی پیش نایند همی هیچ مگر کر دور بانگ دارندهمی چون سگ کهدانی از چنین خصم یکی دشت نیندیشم بگه حجت یارب تو همیدانی لیکن ازعقل روا نیست که ازدیوان خویشتن را نکند مرد نگهبانی 25 مرد هشیار سخندان چه سخن گوید با گروهی همه چون غول بیابانی

بحر رمل مثمن محذوف گرخردرا برسر هشیار خویش افسر کنی سخت زود ازچرخ گردان ای پسر سر برکنی دیگرت گشتست حالتن زگشت روزگار همچو حالتن سزد گرحال جان دیگر کنی بیش از ان تا این مزور منظرت ویران شود جهد کن تابز فلک زین به یکی منظر کنی علم را بنیاد اوکن مرعمل را بام او دربرو پرهیز شاید گر مراورا درکنی 25 در چنین منظر چوبگزاری فریضهآ کردگار بهترآن باشد که مدح آل پیغمبر کنی

سوی یزدانمان همی مرعقل را رهبرکنی 10 نیست نیک اختر کسی کش چرخ نیک اختر کند بلکه نیک اختر شود هر کش تونیک اخترکنی هرکه او فضل ترا وال ترا منکر تود خوبی و معروف اورا زشتی و منکرکنی

رونی آتش را همی ms404 پرتازه نیلوفر کنی گربروی تازه سوی روی آتش بنگری فضل وجود و عدل ایزد خدمت کوثرکند چون توروز حشر مجلس برلب کوثرکنی آزر مسکین که ابراهیم ازو بیزار شد گرتو پذیریش باییغمبران همبر کنی 15 بی شک این جقال امت را همیبینی بحق دشمناتندو (جابه امت گرسخن باورکنی دشمنان با اهلبیت توجفا (د) بی مر کنند همچنان کاحسان تو با ایشان همی بی مر کنی ای عدو آل پیغمبر مکن کزجهل خویش کوه آتش را بگردن در همی چنبر کنی گرتراخطاب اشتر باز(م) خال وعم نبود چون همی بامن توچندین داور عمر کنی ورنه دردل کفرداری چون شودرویت سیاه چون حدیث از حیدر و از شیعت حید زکنی 2 کیستی تو نی خرد. کز روبه مرده کمی تاهمی از جهل و کوری قصد(و) شیر نرکنی دشمنی این شیرهر گزکی شودت از دل برون تاهمی تو خویشتن را امت این خر کنی روتو با آن خر مرابگذار با این شیرنر خرتراو شیرماراچون که چندین شرکنی جز که رسوائی نبینی خویشتن را گربجهد خاک زا خواهی همی تاهمبر عنبر کنی شرم ناید مرتو نادان را که پیش ذو الفقار آب را شمشیر ساری وزکدو مغفر کنی

برادر کی بود لنگ خرراخیره باشد باأسد(خ همبر کنی مردر اهمسایه هرگزچون برادر کی بود بت نباشد جز مزور مردمی خوددیدهآ زان سبب لعنت همی همواره بربتگرکنی تو امامی ساختی ازبت(5) مزور همچنین پس تؤی بتگرا گرمر عقل را داورکنی آل پیغمبر بسر کشتهآ بت منحوس تست توهمی اورا بحیلت بر سر منبر کنی خشم یزدان برتوباد و برتراشیدهآ توباد آزر بتگر تؤی لعنت چه برآزر کنی نیست این ممکن که توبد بخت همچون خویشتن مرمرا بندهآ یکی نادان بد محض من همی نازش بآل حیدر و زهرا کنم تو همی نازش بسند و هند بد گوهر کنی گر ms405 ببیند چشم تو فرزند زهرا را بمصر آفرین از جانت بر فرزند و بر مادرکنی 10 دل زمهر چهر او چون جنت مأوی کنی چشم خویش از نوراو پرزهرهآ أزهرکنی ای خداوند زمان و فخر آل مصطفی خنجر گلگونت را کی سر سوی خاورکنی چین ترابند هشود گر توبر و برچین کنی (5) قیصرت سجده کند گرروی زی قیصر کنی جان اسکندر زشادی سر بگردون بربرد گرتو نعل اسپ خویش از تاج اسکندر کنی وقت آن آمد که روزکین چوخاک کربلا آبرا در دجله ازخون عدو احمر کنی 15 ای نبیرهآ آنکه ز و شد در جهان خیبر ثمر(1 دیر برناید که توبغداد را خیبر کنی منظر أعدای دین را برزمین هامون کنی منظر خویش از فراز برج دو پیکرکنی دشمنان را در خور کردارشان بدهی بعدل عدل باشدچون جزای خاک خاکسترکنی بندهآ را سند بخشی پیشکاری را طراز کهتری را برزمین خاوران مهتر کنی آب دریارا گلاب ناب گردانی بعدل خاک صحرارا ببوی عنبر أزفر کنی

ور ببایدت از نجوم آسمان لشکر کنی 2 خودنباید زان سپس لشکرترابر خلق دهر ور ببایدت از نجوما زین چنین پرزر و گوهر مدحت ای حجت رواست کرتوجان دوربین خویش را زیور کنی

بحر سریع مطوی محذوف

مفتعلن مفتعلن فاعلن

ای شده مشغول بناکردنی گرد جهان بیهده تاکی دنی

بحر قریب مسدس أخرب مکفوف

مفعول مفاعیل فاعلاتن ای مانده بکوری و تنگحالی برمن زچه همواره بد سگالی از کار تو دانی که بی گناهم هرچند تو بد بخت وتنگحالی دانیتو کهخود(1) خوارومن عزیزم زیرا که منم زر و تو سفالی ازجهل که آن ملک تست جانم چون جان تؤست ازعلوم خالی نالیدنت ازجهل خویش باید از حجت بیچاره چند نالی از مال مرا چیزهاست بهتر چون دشمن من تو زبهرمالی فضل و خرد و مال گرد ناید با زرق و خرافات وبد فعالی هر چند که من چون در خت خرما پربارم و توچون شکسته نالی این حکم خدایست رفته برما او بار خدایست و ما موالی هزچند که یشمست اصل هردو بسیار بهست از پلاس قالی گر تو بقفا بادرفش کوشی دانی که علی حال برمحالی

بحر مضارع مسد مکفوف

مفعول فاعلات مفاعیلن تمییزو هوش و فکرت وبیداری چون داد خیر خیر ترا باری تا کار بندی این همه آلت را در مکرو غدرو حیله و طراری تاهمچو موربی خورو بی پوشش کوشش کیی ومال بدست (ب) آری از خالو عم بناحق بستانی وانگه بزیدو خالد بسپاری تعطیل باشد این و نپندارم من چیزاین همی که توینداری(خ) من دین خویش راسه گوادارم بیداری و نماز و شب تاری حیران چرا شدی بنگار اندر زین یس مکرکه چیزی بنگاری () چیزی نگر که با تو برون آید زین گرد گرد کنبد زنگاری دارا برفت مفل زین عالم با او نرفت ملک و جهانداری پیشهٔ‌ زمانه مکرو فریب آمد با او مکوش جز که بمگاری عمر ترا همی ز تو ms409 برباید گر همرهی کنی تو نه هشیاری جزعلم نیست بهر توزین عالم زنهار تا که خوارش ننگاری(0) از بهر علم داد ترا ایزد تمییزو هوش و فکرت و بیداری اینها ز بهر علم بکار آید نز بهر سرکشی و سبکساری گر کار بند باشی اینها را در مکرو غدر سخت ستمگاری اینها بما عطای خدا آمد پوشیده از ستور بهمواری

وانچه درجستن محال آید نشاید بود آن ms412 . پس نشاید گفت اگرهستی چنین زیباستی

بحر هزج مسدس مکفوف محذوف

دگر ره باز باهر کوهساری بخار آورد پیدا خار خاری(1)

همان شخ کش حریرین بود کرته همی از خز بر بندد ازاری

بأبر اندر حصاری گشت کهار شنودستی حصاری در حصاری

بحر منسرح مسدس مطوی

مقتعلن فاعلات مفتعلن پیشهٔ‌ این چرخ چیست مفتعلی نایدش از خلق شرم و نه خجلی یک هنرستش که عیب او ببرد آنکه زوالست فعلش وبدلی صبر کنم باجهان ازانکه همی کار نیاید نکو بتنگدلی

بحر هزج مثمن سالم 25 جهان بازیگری داند مکن با این جهان بازی

که ذر مانی بدام او اگر چه تیز پروازی

بر آورده فرود آری نباشد کار جز بازی چه باشد بازی آن باشد که ناید هیچ حاصل زو

تویس پورا بروزوشبیس بازی چه واتازی () بچنگ باز گیتیدر چوبازت گشت سر پیسه

کنونت باز باید گشت ازین بازی و طنازی نشیبی بود برنائی سرافرازان همیرفتی

فراز پیری آمد پیشت اکنون سر بیفرازی جوانی چون نشیبت بودازان تازان همیرفتی

کنون پیری فراز تست ازان خوش خوش همینازی همیلافی که من هنگام برنائی چنین کردم

چه چیزستت کنون حاصل نبوده چیز جزبازی چرا هنگام چیر و ناز یس چیزی نیلفغدی

که بگرفتیث وقتی دست بی چیزی و بی نازی(ب) 15 همه احوال دنیائی چنان ماهیست در دریا

بدریا در ترا ملکی نباشد ماهی ای غازی جهان رختت همیبرد و همی شهمات خواهی شد

اگرنه مدبری پس باجهان شطریح چون بازی چو روی دهر زی بازی ms416 طرازیدن همیبینی

سزد گر روبتابی زوی و کار خویش بطرازی نپردازد بکار تو تن و جان فریبنده

اگر مرعلم وطاعت را توجان و تن نیردازی همی این چرخ بی انجام عمرت را بینجامد

پس اکنون گرتوکار دین نیاغازی کی آغازی 25 زنا و مسخره جور و محال وغیبت و دزدی

دروغ و مکر و عشوه کبرو طراری و غمازی

اگر زینها برونناری سر و یک سو نیندازی ترا دانش بتکلیفست و تادانی طبیعی زین

همی باتو بسازد جهل و تو باجهل در سازی چودل باجهل همبرشد جدائیشان یک از دیگر

بدان باشد که دل را باتش پرهیز بگدازی چرا درجستن داتش نگیرد آزت ای نادان

اگر در جستن چیزی که آنت نیست با آزی همینازی بمجلسها که من تازی نکودانم زبهر علم قرآن شد عزیز ای بی خرد تازی خزینهآ را زیزدان اینکه فرقانست ازان خواراست

بسوی تو که تو بادیو حیلتساز درسازی (1) گرانبازی بدین اندر ز حیلتگرجدا گردی

وگرنی مرمرا باتو بدین در نیست انبازی 19 توحیلتساز کی سازی بدل بامن بدین اقدر

که من چون چاه سربازم توهمچون چاه صدبازی خزینهآ علم فرقانست اگر نه برهوائی تو

که بردت بس هوازی جز هوی زی شعرأهوازی ازین لافندگان واو از جویان بگسل ای حجت که تو مرد حق و زهدی نه مرد لاف و آوازی ترا زین جاهلان آن بس که رنجی نایدت زیشان

سخن کوتاه کن زیشان نه از چاچی نه از رازی امانت دار دین خود مده رازت بنادانی

که بیرون افتد از معدهش بنا گاه از دهن رازی 29ترا دپبای عنبربوی گلرنگست در خاطر

همیکن عرضه بردانای عطاری و بزازی [1] ، دررازی ،

مفتعلن فاعلات مفتعلن ای بخطاها بصیر و جلد و ملی نایدت ازکار زشت خود خجلی هیچ نیابی فراز وشیب () قران در غزل و می بطبع چون نشلی(1) حاصل ناید بجسم وجان تو در از غزل ms417 ومی مگر که منفعلی چون عسلی شدر خانتزردچرا با غزل و می بطبع چون عسلی از غزل ومی چوتیرو گل نشود پشت چو چوگان وروی چون عسلی آنکه بر و گفتهآ سرود و غزل از تو گسست و تو زو نمیگسلی او چو فروهشت زیر پای ترا چون که تواو را زدل برون نهلی سنگ تو از گشت چرخ کشت چوگل کی نگرد سوی تو کنون چگلی تاکه چو گل بربدیدت آن چگلی هیچ نبودش گمان که تو زگلی تازه گلی بد رخت ولیکفلک زو همه بربود تازگی و گلی برخللی سخت هیچ خشم مگیر از من اگر گفتمت که بر خللی وونه جوان شو که هیچ کل نرهد جز که بجعد سیه ز ننگ کلی مصحف وتسبیح راسپس چه زنی چون سپس بربط ومی وغزلی عاجز ماندی همی ز چرخ چرارب) ای بخطا ها بصیر و جلد و ملی چون بر کوع و سجود خم ندهی پشت شنیعت همی کنی دغلی مجلس میرا سبکتر از کدوئی مسجدمارا گرانتر از رطلی (ج) حله پیریت بر فگنده جهان تیست به از زهد و دین کنونت حلی مستحلاچون شوی تو مستحلی چونکه نخواهی ازین وزان بحلی چون که ندار دهمیت باز کنون حیلت پیری ز جهل و مستحلی روزشباب و خطا گذشت و کنون وقت صوابست و روز محتملی

بحر قریب مسدس اخرب مکفوف

مفعول مفا عیل فاعلاتن شادی و جوانی و پیشگاهی خواهی و ضعیفی و غم نخواهی

بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف

مفعول فا علات مفا عیل فاعلن ای آدمی بصورت و بی هیچ مردمی چونی بفعل (1) دیو چوفرزند آدی گراسپ نیست استرو نه خر توهمچنو نه مردمی نه دیو یکی دیومردمی کم دید چشم من چوتوزیر اکه چون کمند همواره پر ز پیچ و پر ازتاب و پرخمی چون خم همیخوری و جزاین نیستت هنر برخم چمی و بد سیر و بی هنر خمی بیهیچ خیرو فضل همه سر پراز فضول همچون زمین شورهآ بی کشت و ی نمی آن به که خویشتن برهانی زرنج خویش کزرنج خویش زود شوی ای پسرغمی کژدم که درد و رنج دهد مرترا زتو روزی همان همیبخورد بر زکژدمی اندردمست کژدم بدرا هلاک سرش ازفعل بد تونیز سر خویش را دمی از مردمی بصورت جسمی مکن یسند مردم بدان نئی که تو ms420 خوب و مجسمی(ب مردم بدانشی توچودانا شوی رواست گرهندوی بجسم ویا ترک و دیامی 5 نامی نکوگزین که بدان چون بخوانمت در جانت شادی آید و در دلت خرمی بلفضل بلعمی بتوانی شدن بفضل گر نیستیبنسبت بلفضل بلعمی حاتم میان ما بسخاوت ثمر (1) شداست حاتم تؤی اگر بسخاوت چو حاتمی چون خود گزیدتیره دل و جانت جهل را ازنام خویش چون خرکره چرا رمی فاضل کنند نامت اگرتو بجد وجهد تافضل را بدست نیاری نیارمی 2چون گشتهآ بسان پلاس سیه درشث نابسته هیچکس ره تو سوی بیرمی بر آنسمانت خواند خداوند آسمان برآسمان چگونه توانی شد از زمی واکنون که خواندهاند و تولبیک گفتهآ در کار خود چومردیشیمان چراشمی(2 تدبیر برشدن بفلک چون نمیکنی چون کارو بارخویش نگیری بمحکمی یک رش هنوز برنشدستی نه یک بدست پنجاه سالشد که درین سبز پیکمی3)

ای کردگار خلق بسرم تو عالمی گرجز که دین تست و رسول تو دردلمای کردگا

بحر رمل مثمن مخبون محذوف گرت باید که تن خویش بزندان ندهی آن به آید که دل خویش بشیطان ندهی 5 دیو مهمان دل تست نگر تا بگزاف این گزین خانه بدان بیهده مهمان ندهی آرزو را وحسد را مده اندر دل جای گر همیخواهی تا خانه ماران ندهی گرتومرآز وحسد را بسپاری دل خویش ندهند آنچه تو خواهی بتو تاجان ندهی آز بر جانت نگهبان بلاگشت بکوش تا مگر جانت بدین زشت نگهبان ندهی گر نبرد است ترا دیو فریبنده زراه چو نکه از طاعت و دانش حق یزدان ندهی 10 شاه را پیش جز از بختهٔ‌ (1) پخته ننهی مؤمنی را که ضعیفست یکی نان ندهی آشکارا دهی از اندک وبی مایه زکات رشوت حا کم جز درشب وپنهان ندهی هرچه آن را بدل خوش ندهی ازپی مزد آن بکار بزه جز کز بندندان ندهی از غم مزد سرماه که آن یک درمست کودک خویش باستاد و دبستان ندهی هرچه کان را ببری ms422 توهمی از حق خدای بی گان جز که بسلطان و بتاوان ندهی 15 گر ترا دیو سلیمان زسلیمان بفریفت چون همی حق سلیمان بسلیمان ندهی برفضولست سرت هیچ نخواهی شب و روز که نو این بستانی کهن آن ندهی پیشهٔ‌ سخت نکوهیده گریدی چه بود کز فلان زربستانی وببهمان ندهی ذل درویش مسوزان مستان زو و بده گرت باید که تنت باتش سوزان ندهی چه بود نیک بیندیش بتدبیر خرد گر زخایه نستانی و () بحمدان ندهی 20 جان پر مایه همی چون بفروشی بنخیز (2) چیز پر مایه همان به که بارزان ندهی دیوبی فرمان بنشیند بر گردن تو چون تو گردن بخداوندهآ فرمان ندهی شاخ زنبور بر انگور تو افگندستی چون نیت کردی کانگو ر بدهقان ندهی نیت نیک رساند بتو نیکی و صلاح دل هشیار نگر خیره بمستان ندهی نخوری از رزوازضیعت و از کشت و درو بر تابستان تاش آب زمستان ندهی

ه طمع داری در حلهآ صد رنگ بهشت چون بدرویش یکی خرقهآ خلقان ندهی مر مؤذن را چون نانی دشوار دهی مر فسوسی را دینار جز آسان ندهی از تو درویشان کرباس نیابند و کلیم مطربان را جز دیبای سپاهان ندهی وام خواهی ونخواهی مگرافزون وچرب باز اگر باز دهی جز که بنقصان ندهی وز پی داوری و درد سروجنگ وجلب جز همه عاریتی چیز کروکان ندهی دعوی دوستی یاران داری همه روز چون که دانگی بکسی ازپی ایشان ندهی ای فضولی توچه د انی که چه بودند ایشان چون تودل در طلب طاعت وایمان ندهی از تنت چون ندهی حق شریعت بنماز وز زبان چون که بخواندن حق فرقان ندهی تو که نادانی شاید که فسار خر خویش بیکی دیگر بیچارهٔ‌ نادان ندهی 10 گرگ بسیارفتاد است درین صعب رمه آن به آید که خرخویش بگرگان ندهی سخن حجت بیذیرو نکر تا بگزاف سخنش را بستوران خرابان ندهی خر نداند خطرسنبل وریحان زنهار ms423 که مراین خررمه راسنبل وریحان ندهی

افسار بدادند بنعمان تو بکوش بخرد تا مگر افسار بنعمان ندهی

بحر مجتث مثمن مخبون ابتر

سپاه نه ملکی نه ضیاع نه رمه نی چه چیز بهتر و نیکوتر است در دنی سپاه سخن شریفتر وبهتر است سوی حکیم زهرچه هست درین رهگذار بی معنی بدین سخن شدهآ تو رئیس جانوران بدین فتادند ایشار

بدین فتادند ایشان بزیر بیع وشری

زبانگ آن دکران جز بحرفهای هجی سخن که بانگ تؤست او نگر جدا بچه شد زبانگ آن دگران ج 20 نگاه کن که بدین حرفها چگونه خبر بجان زید رساند زبان عمرو همی درین حدیث خبرنیست سوی جانوران خرد گوای منست اندرین قوی دعوی سخن زحملهٔ‌ حیوان بما رسید چنانک ز ما بجمله بجان نبی رسید نبی سخن نهان زستوران بما رسید چووحی نهان رسید ز ما زی نبی بکوه حری دو وحی خوب نمودم ضمیر بینا را ببین تو گرچه نبیندش خاطر أعمی 25 ستور ومردم و پیغمبران سه مرتبهاند بدین دووحی جدا مانده هریک از دگری گر گزیده ز وحی است زی خدای رسول تؤی گزیده زحیوان بجمله جن وبری

همو گشاید درهای آفت و بلوی کهی سخن خسک وزهر و خنجراست وسنان گهی سخن شکر و قندو مرهمست و طلی زبان بکام در افعیست مرد نادان را حذرت باید کردن همی ازان افعی

بحر هزج مثمن سالم

مفاعیلن مفاعیلن مفا عیلن مفا عیلن شبی تاری چو بی (باساحل دمان پرقیر دریائی

فلک چون پرزنسرین برگ نیل اندود صحرائی 20 نشیب و توده و بالا همه خاموش و بی جنبش

چوقومی هریکی مدهوش و درمانده بسودائی زمانه رخ بقطران شسته وز رفتن بر آسوده

که گفتی نافریدستش خدای فرد فردائی

نه سوی هیچ گوشی نیز ره دانسث آوائی بدل کرده جهان سقله هستی را بناهستی

فرو مانده بدین کار اندرون گردون چو شیدائی بر آسوده ز جنبشها و قال و قیل هرچ ایدون

که گوئی نیست در عالم نه جنبائی نه گویائی ندید از صعب تاریکی و تنگی اندرین خیمه

نه چشم باز من شخصی نه جان خفته دانائی مرا چون چشم دل زی خلق چشم سر بسوی شب

چو اندر لشکری خفته یکی بیدار تنهائی کواکب را بچشم سر همیدیدم چو بیداران

بچشم دل نتمیدیدم یکی بیدار بینائی ندیدم تا بدیدم دوش چرخ پر کواکب را

بچشم سر درین عالم یکی پر نور خضرائی 15 اگر سرا بضرا در ندیدستی نکو بنگر

ستاره زیر ابر اندر چو سرا زیر ضرائی چو خوشهٔ‌ نسترن پروین درخشنده بسبزه بر

بزر و گوهران آراسته جوزا چو دارائی نهاده چشم سرخ خویش را ms426 عیوق زی مغرب

چو ازکینهٔ‌ معادی چشم بنهد زی معادائی چو در تاریک چه یوسف منور مشتری درشب

درو زهره بمانده زرد و حیران چون زلیخائی کنیسهآ مریمستی چرخ گفتی پر ز گوهر ها

نجوم ایدون چو رهبانان ثریا() چون چلیپائی 25 مرا بیدار مانده چشم و گوش دل که چون یابم

بچشم ازصبح برقی یابگوش ازوحش هرائی(1)

که درعالم نباشد .، نهایت هیچ مبدائی چو زاغ شب بجابلسا رسید از حد جابلقا

بر آمد صبح رخشنده چو از یاقوت عنقائ 4گریزان شد شب تیره زخیل صبح رخشنده

چنانچون باطل از حقی و ناپیدا ز پیدائی خجل گشتند انجم پاک چون پوشیده رویانی

که مادرشان ببیند روی بگشاده مفاجائ همه همواره در خورشید پیوسته بناچاره لب بکل خویش پیوندد سر انجام هر اجزائی چنین تا کی کنی حجت تواین وصف نجوم وشب

سخن را اندرین معنی فگندی در درازائی ز بالائی (ج) خرد بنگر یکی درکار این عالم

ازیرا کز خرد بر تر نیابی هیچ بالائی 5 یکی دریاست این عالم پر از لولوی گوینده

اگر پر لولوی گویا کسی دید است دریائی ز مانه ست آب این دریا و این اشخاص کشتیها

ندید این آب و این کشتی مگر هشیار بینائی زهر بیشی و کمی کان(5) بخلق اندر پدید آید کراپیدا نخواهدشد بدین (0) سان صعب غوغائی فلان از بهر بهمان تا مر او را صید چون گیرد

ازو پوشیده هر ساعت همیازد معمائی همیبیم بچشم دل بدلها در ز بهر آن

که بستاند قبائی ژنده یا فرسوده یکتائی

و جعفر را دگر روئی و صالح را دگر رائی رئیسان و سران دین و دنیا را یکی بنگر

که تابینی یکی لنگی و(1) دیگر باد پیمائی 5بچشم سر تگه کن پس بدل بندیش تایان

یکی با شرم پیری با یکی ms427 منشور (ب) برنائی کجا ماشد محل آزادگان را در چنین وقتی

که بر هر گاهی و تختی نشسته میر و مولائی مدارا کن مده گردن خسان را همچو آزادان

که از تنگی کشیدن به بسی کردن مدارائی اگر دانی که تامردم نداند قیمت مردم

مبر مر خویشتن را خیره زی مردم همانائی نبینی برگه شاهی مگر غدار و بی باکی

نیابی بر سر منبر مگر زراق کانائی (1) 15 یجوز و لایجوزستش همه فقه از جهان لیکن

سرا یکسرلجا زمال وقف گشتستش چوجوزائی تهیتر دانش ازدانش ازان کز مغز ترب ارچه

بمنبر بر همیبینیش قسطائی و لوقائی حصاری به ز خرسندی ندیدم خویشتن را من

حصاری جز همین نگرفت ازین پیش ایچ کندائی(2) بپیش ناکسی ننهم بخواری تن چو نادانان

نهد کس نافهآ مشکین بییش گنده غوشائی(2) شکیبا گردد آن کس کو طمع دارد زمن طاعت

ازیرا کارش افتاد است با طبعی شکیبائی

ازان پس کم گرید از خلق کورا نیست همتائی خداوندی که گر بر خاک دست خویش بفشاند

ز هر قطره بخاک اندر پدید آید تریایی 5نه بی نور لقای او نجوم سعد را بختی

نه با پهنای او ملک فلک را هیچ یهنائی محلی داد و علمی مرمرا جودش که پیش من

نه دانا هست دانائی نه والاهست والائی من از دنیا مواسائی همییابم بدین اندر

که از دنیا و دین کس را چنین ناید مواسائی سیاس آن بی همال و یار و با قدرت توانا را

کزو یابد توانائی و قدرت هر توانائی یکی دیبا طرا زیدم نگاریده بحکمتها

که هرگز نامد و ناید چنین ازروم دیبائی 5 در ختی ساختم مانند طوبی خرم و زیبا

که هرلفظیش دیناریست هر معنیش خرمائی

بحر مضارع مثمن اخرب

مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن آسایشت نبینم ای چرخ آسیائی خودسوده مینگردی مارا همیبسائی 20 مارا همیفریبد گشت دمادم تو من درتو ms428 چون بپایم گرتو همینپائی بس بی وفا و مهری کردوستان یکدل نوروجمال و رونق خوش خوش همیر بائی هرک او همیت جوید تو زو همیگریزی اینست رسم زشتی واثار بی وفائی بسیار گشت دورت تامرد بی تفگر گوید مگر قدیمی بی حد و منتهائی ایام بردوقسمست آینده و گذشته وان را بوقت حاضر باشد ازین جدائی 25یس تو بوقت حاضر نزدیک مرد دانا زان رفته انتهائی وزمانده ابتدائی پس تو که روزگارت با اولست و آخر هرچند دبرمانی میرنده همچو مای

بحر رمل مثمن محذوف این کهن گیتی ببرد از تازه فرزندان نوی ما ms430 کهن گشتیم واونو اینش زیبا جادوی مادری دیدی که فرزندش کهن گردد هگرز چون کهن مادرش را بسیار باز آیذ نوی هرکرا نوگشت مادر او کهن گردد بلی همچنین آمد بمعکوس از قیاس مستوی 20 کی شوی غره بدین رنگین مزور جامه هاش چون زفعل زشت این بد گنده پیرآ که شوی کد خدائی کرد نتوانی برین ناکس عروس زانکه کس را نامد است از خلق از و کدبانوی تا نخوانیش او بصد لابه همیخواند ترا راست چون رفتییس او پیشت آرد بدخوی اژدهائی پیشه دارد روز و شب باعاقلان باز با جهال پیشه ش گربکی وراسوی حال او چون رنگ بو قلمون نباشد یکنها گاه یار تست و که دشمن چوتیغ هندوی 29 چون کمانت آمد که کشتست اویکانه مرترا آنکهی بایدت برسیدن که ییش آرد دوی

بحر رمل مثمن محذوف ای طمع کرذه بنادانی بعمر هر گزی بافزونی و کمی مر هرگزی را کی سزی در میان آتشی و ندر میانت آتشست آبرا چندین همی از بیم آتش چون مزی گر همیخواهی که جاویدان بمانی ای یسر در میان این دو آتش خویشتن را چون پزی در میان خزو بز مرخاک را پنهان که کرد جز تو کز خاکی سرشته و خفته در خزوبزی 10 از کجا اندر خزیدستی درین بی در حصار همچنان یک روزازین جانا گهان بیرون خزی ms432 نیک بنگر تابرون زین دزچه باید مرتر آن بدست آور کنون کاندرمیان این دزی همچنین دایم نخواهد ماند برگشت زمان موی جعدت ششتریو روی خوبت مرغزی(ب بی گمان شو آنکه روزی أبر دهر بی وفا برف بارد هم بران شاهسپرغم مرغزی هر مزو خسروتهی رفتند ازین جاای پسر پس همان گیرم که توخود خسروی یاهر مزی 15 قدرت ملک و صناعت خیره چون دعوی کنی چون خود ازماندن درین مصنوع خانه عاجز: آنکه برحکم و قضای حتم او بر خاستند زین سیاه و تیره مرکززندگانی مرکزی اندرین ما مرکزی(ج) از بهر آن آوردمان تا بیلفنجیم ازینجا ملک و مال هر کزی مادر تست این جهان بنگر کزین مادرهمی نیکبخت و جلد زادی یا که بی هوش و خزی چون نیلفنجی بطاعت عمر جاویدی همی چون همی شادان بباشی چونت کویم درزی 20 تن زبهر طاعتت دادند عاصی چون شوی گرنئی بدبخت مریستان مادر چون کری عارضی برمال وملکو تارسی برآب و نان ککشتهآ برخاک نادانی درخت کر بری هم سپیداری و بی باری و هم بی سایهآ کربرستی بهتر آن باشد که هرکر نفرزی گر بزی را از تو پیداکشت معنی زانکه تو بیشبان درنده گرکی باشبان لاغر بزی علم و طاعت ورز تامردم شوی کامروزتو درسگان(5) مانندمردم ززودیبا ( و خزی

بحر رمل مثمن محذوف آمده پیغام حجت گوش دار ای ناصبی یاسخش ده گر توانی سر مخار ای ناصبی هرچه ms433 گوئی تغز حجت گوی ایکن قول نغز کی پدید آید ز مغز پر خمار ای ناصبی 10 علم ناموزی و لشکر سازی از غوغا همی چون چنینی بی فسارو بادسار ای ناصبی فخر چند آری ببسیاری این جهال عام نیست این از فخر از ننگست وعار ای ناصبی همچنانک از صدهزاران خاریک خرما بهست نزد دانا به ازین نادان هزار ای ناصبی امتی مربوحنیفه و شافعی را از رسول شرم ناید مرترا زین زشت کار ای ناصبی بوحنیفه و شافعی را برحسین و برحسن چون گریدی همچوبر شکر شخار ای ناصبی 15 هر حکیمی کاین شنوداز تو چگوید گویدت خاکساری خا کساری خاکسار ای ناصبی بود یزدان از محمد از علی اولاد او تو برونی با امامت زین قطار ای ناصبی چون ننازم بهر دامادو وصیو اولاداو گر بنازی تو بتازه پیشکار ای ناصبی نیست جز بهر ابوبکر و عمر با من ترا نه لجاج ونه مری و خارخار ای ناصبی گر مر ایشان را همی تو یار پیغمبر نهی من بگویم این سخن در آشکار ای ناصبی 20 گرچه اندر رشتهآ در هم کشندش کی بود سنگ هر گز یار در شاهوار ای ناصبی گرچه بردینار و در هم صورت مردم کنند یار مردم باشد آن نیکو نگار ای ناصبی و رحدیث غار گوئی نیست این فضل و نه فخر حجت او پیش من چربک میار ای ناصبی زانکه پبغمیرشب معراج تابر ساق عرش ازشرف شد نه زخفتن شدبغار ای ناصبی زی تو گریاران چهارند از ره دین سوی من نیست جزحیدر امامی نه سه یار ای ناصبی 25 زانکه ماهر چند دیواراست مزگت را چهار قبله یک دیوار داریم از چهار ای ناصبی

علی مشکل نماند اندر کتاب ms434 حق مر علم بوبکر وعمرکو پیشم آر ای ناصبی زیر بار جهل ماندستی ازیرا مر ترادر مدینههٔ‌ع

در مدینهآ علم وحکمت تیست بارای ناصبی من زدین در زیر بار وبارور خرمابم تو زیر بیدی و بی بر چنار ای ناصبی

نا محمد بود وجز حیدر نبود م محد را ز ایزد رازدار ای ناصبی ای در یغا چون که نامدسوی بکروزیدوعمرو زاتسمان صمصام تیزو ذو الفقارای ناصبی وز خیبر چون که بوبکر و عمر آن دو نکند بل علی کند آن قوی در از حصارای ناضی یبری را خط آزادی زپیغمبر که داد جز علی کوبد وزیز هوشیار ای ناصبی 10 فخر بر دیگرجهودان خیبری راخط اوست بنگر اینک گر نداری استوار ای ناصبی چون پدید آمد بخندق برق تیغ ذوالفقار گشت حلق عمرو عنتر لالزار ای ناصی عون گریزی از علی کوشیر دین ایزداست گر نگشتستی بدین اندر حمار ای ناصبی هر که مرداست ازجهان دل باعلی دارد مگر تو که با مردان نباشی در شمار ای ناصبی همچنان آنگه بر آورد از سرکافر علی من بر آرم ازسر

من بر آرم ازسرت گرد و دمار ای ناصبی 15 شاد چون گشتی براندندم بقهراز بهردین ازضیاع خویش و ازدارو عقار ای ناصبی تا قرار من زبهر دین بیمگانست نیست جزبیمگان علم و حکمت را قرار ای ناصبی ون زمشکلهات پرسم عورتت پیدا شود بی ازاری بی ازاری بی ازار ای ناصبی طبع خرداری تو حکمت را کسی برطبع تو بست نتواند بسیصد رش نوار ای ناصبی تا قیامت بر مکافات فعال زشت تو این قصیده مر ثرا از من ثار ای ناصبی بحر هزج مسدس مقبوض محذوف

مفعول مفاعلن فعولن

آن ختلی مرد شایگانی معروف شده بیاسبانی

در گردنش از عقیق تعویذ برسرش کلاه أرغوانی

برروی نکوش چشم رنگین چون برگل زرد خون چکانی

بریشت فگنده چونعروسان زربفت ردای پرنیانی

زین رنج ترا رها نیارد جز حکم وقضای آسمانی گفتم که بهر سخن که گفتی زی مرد خرد زراستانی

خوابم نبرد همی ازیراک شد راز فلک مرا عیانی بشنودم راز او چو ایزد برداشت زگوش من کرانی

بحر هزج مسدس أخرب

مفعول مفا علن مفا عیلن دیویست جهان پیر و غداری کش نیست بمکر(1) جادؤیکاری

بحر مجتث مثمن نخبون ابتر

مفا علن فعلاتن مفا علن فعلن اگر زگردش جافی فلک همیترسی چنین بسان ستوران چرا همیخفسی اگر جذر نکند سود باسفاهت او چنین زنیک و بد او چراهمییرسی (1) چرا که باز نداری چومردمان بهوش خسیس جان و تنت راز نا کسی و خسی بجهدو کوشش باخویشتن بیای و بایست اگر بکوشش با گردش فلک نه بسی بعلم بر غرض گردش فلک بر رس اگر بکوته قامت همی برو نرسی بزیر و از بروپیش وپسن و براست و بچپ نکاه کن که تو اندر میانهآ قفسی گهی زسردی نجم زحل همیفسری گهی زشمس وتف صعب او همیتفی 15اگر بجنس یکی اند و آتشند همه بفعل چون که ندارند هیچ همجنسی بسعد زهره و نحس زحل نگر که که داد بدان یکی سعدی وبدین دگر نحسی اگرکسیت بکاراست کاین بیاموزدت درست کردی بر خویشتن که تو نه کسی و کربدانش این چیزهات حاجت نیست گراین نصیحت کردستت آن یکی طبسی تو بر نصیحت آن پیس جاهل پیشین شدستی از شرف مردمی بسوی یسی 20 هگرز هیبر دانا نبود نادانی چو احمد قرشی نیست ms439 ایلک بخسی بفضل کوش و بدوجوی آبروی از انک بمال نیست بفضلست پیشیو سیسی نگرد دانا گرد و رکاب دانا بوس رکاب میر نبوسی مگر همی ز رسی همیکشدزیس خویشت این جهان که بجوی کهی

کهی بروز عوانی وگه بشب عسسی نگاه کن که ازین کارچیست حاصل تو کنون که برتو گذ شتست نجمی و شمسی مکن زبهر گلوخویشتن هلاک ومرو بصورت بشری در بسیرت مکسی

بحر مضارع مثمن اخرب

مفعول فا علاتن مفعول فاعلاتن آن قوت جوانی آن صورت بهشت ای بی خردتن من ازدست چون بهش 15 تاصورتت نکو بود افعال زشت کردی یس فعل رانکوکن اکنون که زشت گشتی یشتی ضعیف بودت این روز گار چون دی طاووس وار بودی امروز خاریشتی گر جوهریت بودی برروی خوبصورت آن نیکؤی نگشتی هرگز بدل بزشتی و اکنون چوعاریت بود آن نیکؤی ببردند ازدل برون کن ایتن این انده و درشتی بحریست ژرف عالم کشتیش هیکل تو عمرت چوبادو کردون چون بادبان کشتی ms440 20 عطاروار یکچند از کبر و ناز و کشی سنبل بعنبر تربر سر همیسرشتی واکنون که ریسمان کشت آن سنبلت همانا آن زشت ریسمان را بردوک مرگ رشتی ای جسته دی زدستت فردا بدست تو نه فردا درود باید تخمی که دی بکشتی پنجاه سال رفتی از گاهواره تاگور برناخوشی بریدی راهی بدین شبشتی(1) راهیست این[که ]همبر باشد درو برفتن درویش با توانگر با مزگتی کنشتی 1 لیکن دوراه آید پیش این روند گان را کانجا جدا بباشد از دوزخی بهشتی

بحر هزج مسدس سالم جهانا عهد با من گر چنین بستی نیاری یاد ازان پیمان که کردستی اگر فرزند تو بودم چرا ایدون چو بدمهران زمن پیوند بگسستی فرود آوردی آنچش خود بر آوردی گسستی هر چه کان راخود بپیوستی بسی بسته شکستی پیش منیس چون نگوئی یک شکستهآ خویش کی بستی 15 بگوئی وانگهی از گفته برگردی بدانماند که گوئی بی هش و مستی نگار کودکی را کش بمن دادی بآب پیری از رویم فرو شستی چکردم چون نسازد طبع تو بامن بدان ماند که گوئی نانم و یستی زرنج تو نرستم تا برستم من چه چیزی تو که نه رستی ونه رستی وگر چند ازتو سختی بیم و محنت ندارم دست ms441 باز از تو بدین سستی 20 بکوشم تا زراه طاعت یزدان ببامت بر شوم روزی ازین یستی بعهد ایزدی چون من وفا کردم ندارم باک اگر تو عهد بشکستی بشستم سال چون ماهی در شستم بحلقم در تو ای شستم قوی شستی زمانه هر چه دادت باز بستاند تو ای نادان تن من این ندانستی شکم مادرت زندان آول بودت که اینجا روزگاری بست بنشستی گمان بردی که آن جای قرار تست ازان بهتر ندانستی و نه جستی

مفعول فاعلات مفاعیلن ای گرد گرد گنبد طارونی 1) یکبارگی بدین عجبی چونی گردان منم بحال و تو گردونم(2) کردان نئی بحالو تو گردونی گر راه نیست سوی تو پیری را مرپیری مرا بچه قانونی زیرا که روزگار دهد پیری وز زیر روز گار تو بیرون اکنونیان روان و تو برجائی زیرا که نیست جسم تو اکنونی درویش تست خلق بعمر ایراک از عمر بی کناره تو قارونی درویش دون بود همه دو نانند اینها وبر نهاده بتو دونی هرکس که دون شمارد قارون را از نا کسیش باشد و مجنونی فرزند تست خلق و مرایشان را تو مادر مبارک و میمونی بر راه خلق سوی دگر عالم یکی رباط یا یکی آهونی ای پیر بر گذشته جوانی چون دیوانه وارغمگن و محزونی دیویست کودکی تو بدیوی بر گر دیو نیستی ز چه مفتونی 15 پنجاه و اند سال شدی اکنون بیرون فگن ز سرت سراکونی گوئی که روزگار دگر گون شد ای پیر ساده دل تو دگرگونی سروی بدی بقدو برخ لاله اکنون برخ زریرو بقد نونی گلگون رخت چوشست بهار از در بگذشت[و] گلنگشت(1) زگلگونی مال تو عمر بود بخوردی پاک آنرا بی فساری و ملعون اکنون زمفلسیچه نوی چندین بر درد مانی و غم مغبونی آن کس که دی همیت فریغون خواند اکون بسوی او نه فریغون

وان را که نوش وشهد و شکربودی امروز زهر و حنظل وطاعونی

با تو فلک بجنگو شبیخونست یس توچه مرد جنگ و شبیخونی

هر شب زخونت چون بخوردلختی چیزی نمان ار همه جیحون

بحر هزج مسدس اخرب ای گشته سوار جلد برتازی خرپیش سوار علم چون تازی تازیت ز بهر علم و دین باید بی علم یکیست تازی ورازی گر تازی و علم را بدست آری شاید که بهر دو سر بیفرازی بی علم بدست ناید از تازی جز چاکری و فسوس و طنازی نازت بطریق علم دین یابد نازش چکنی بشعر أهوازی ای برره بازی اوفتاده بس یک ره برهی ازین ره بازی

بحر مضارع مسدس مکفوف

مقعول فاعلات مفا عیلن

بر مرکی بتندی شیطانی گشتم بگرد دهر فراوانی

اندیشه بود اسپ من و عقلم اورا سوار همچو سلیمانی

بحر متقارب مثمن مقصور

فعولن فعولن فعولن فعول بهار دل دوستار علی همیشه پراست از نگار علی دلم زونگار است و علم اسپرم چنین واجب آید بهار علی

یقینم کزین یس بدین سان نمانی بمردم شدستی تو باقدر وقیمت که زر است مردم ترا و تو کانی چه کانی () ندانم همی عادت تو که از گوهر خویش میخون چکانی تو ای پیر مانده بزندان پیری ز درد جوانی چنین چون نوانی جوانیت باید همی تا دگر ره فرومایگی را بغایت رسانی زرود وسرود و نبید و فسادت زنا و لواطت چو خر کامرانی گرفتار این فعلهائی تو زیرا بدل مفسدی گر بتن نا توانی مخالف شدستی دل وجان وتن را تنت زاهد است و دل و جانت زانی چو بازی شکسته برو دم بماندی جز این نیست خود غایت بدنشانی بحسرت جوانی بتو باز ناید چرا ژاژ خأی چرا گربهشانی (1) جوانی زدیوی نشانست ازیرا که صحبت ندارد خرد با جوانی اگر با جوانی خرد یار باشد یکیاتفاقی بود آسمانی جوان خردمند نزدیک دانا چو دری بودکش بزر در نشانی دوتندان همه خلق را پاک یورا یکی اینجهانی یکی آنجهان جوان گربرین مهردارد نکوهش نیابد ز دانا برین مهربانی تو ای پیر با اسپ کرهآ جوانان خرلنگ خود را کجا میدوانی در خت خرد پیریست ای برادر درختش عیانست و بارش نهانی

بحر متقارب مثمن سالم

بحر مجتت مثمن مخبون أبتر 15 ایا همیشه بنوروز سوی هر شجری تو ناپدیدو پدید از تو بر شجر اثری تؤی که جز تو نینداشت بابصارت خویش عفیفه مریم مر یور خویش را یدری بتو نداد کسی مال و متهم تو بوی چوکشت مفلس هرشور بخت بی هنری خبر همی ز تو جویند جملگی غربا وگر چه نیست تراهرگر از خبرخبری بنوبهار تو بخشی سلب بهر دشتی بمهرگان بتو بخشد لباس هر شجری 20 ز بیم تیغ چو تو بگذری بآذرودی زره بر وی خود اندر کشند هر شمری مکر که پیش تو سالار کرد نتوانند بشرق و غرب ز دریا سپاه از سفری بنوبهار ز رخسار دختران درخت نقاب سبزه تو دانی گشود هر سحری چو سرد گوی شوی باغ زرد روی شود برون نیارد از بیم دختریش سری نگرد خویش در آرد کنون زبیم تو چرخ زسندو زنگ و حبش بی قیاس مرحشری 25 بسان طیر أبابیل لشکری که همی بیوفتد گهری زو بیای هر شجری چو خیمهٔ‌ شود از دیبهٔ‌ کبود فلک که بر زنند بزیرش ز مخمل آستری

بحر سریع مطوی محذوف 10 مردم اگر این تن سائیستی جز که یکی جانور او کیستی جانوران بنده ش کشتی اگر مردم تو جوهر ناریستی رمز سخنهای من ار دانی قول منت مژده بشادیستی وعده نبودیش بملک أبد گرگهرش گوهر فانیستی نعمت باقی نرسیدی بدو گرنه ازین جوهر باقیستی مایه اگرچرخ وطبایع بدی هیچ نزادی کس و نه زیستی گرتو تن خود را بشناسی نیز ترا بهترازین چیستی خویشتن خودرا دانستهآ گرت یکی دانا هادیست گرخبرستیت که تو کیستی کارجهان پیش تو بازیستی بازی گیتیست چراجستیش گزت بکردار تو اصلیستی دانی اگر باری بازی بداست گرنه یس آن بازی شادیستی گرخبری هست ازین سوی تو جستن بیشی همه پیشیستی جستن بیشیت نفرمودمی گزت بییشی در بیشیستی لابل بیشی نبود جز بفضل فضل چگوئی که چه شهریستی هست بسوی توهما نا چنانک فضل بدانستن تازیستی فضل بشعراست تو کوئی مگر سوی تو شعر آیت کرسیستی

نیست تراطاقت این بند سخت هستی اگر نفس ترا کیستی

بحر مزج مسدس مکفوف محذوف

مفا عیلن مفا عیلن فعولن چنین زرد و نوان مانند نالی بکردستم غم دلبر غزالی ندانم من همیجنبید نارد مراهجران بدری چون هلالی نمالیداست زیرپا چو خسته (1) مرا چون جاهلان را آز مالی غم خوبان و آز مال دنیا کجا باشد همال بی همالی همه شب گرد چشم من نگردد زخیل خواب و آرامش خیالی همیتاید زچرخ سبز عیوق چوآتش برصحیفهآ آب خالی ثریا همچو بگسسته جمیلی هلال ایدون چوخسیده خلالی شب تیره ستاره گرد او در چو حورانند گرد زشت زالی مرا تا صبح بشکافد دل شب نتابد دل ز رنج آرام و هالی درخشد روی صبح از مغرب شب منور همچو صدقی زافتعالی ms455 نیابد آنگهی عقل سدبر ازینجا در طریق دین مثالی 15زنور صبح مر شب را ببیند کریزنده چو زیمانی ضلالی ضلالت عزت ایمان نیابد چو زری کی بود هرگز سفالی اگرچه شب بپوشد روی صورت نگردد صورت از حالی بحالی جمان و زیب دنیا کم نگردد اگر چندش بیوشی درجوالی نباشد خوار هرگز مرد دانا بدانکش خوار دارد بدخصالی گراجلالش کند شاید وکرنه نجوید برتر از حکمت جلالی نباشد چون امیر و شاه و خان را حکیمان را بمال اندر جمالی جواب سائل شاهان بکوید تگینی یا طغانی با ینالی ولیکن عاجز و خامش بماند چو از چون و چرا باشد سؤالی ایا گردنت بسته بر در شاه ضیاعی یا عقاری یا عقالی 25 کمالت کوکمال اندر کمالست سوی دانا به از دانا کمالی

بحر مجتت مثمن مخبون آبتر دلیت باید پرعقل و سر زجهل تهی اگرت آرزوست امرو تهی و گاه وشهی هنرت باید از آغاز اگر نه بی هنری محال باشد جستن کمی وبیش وبهی کجاست جای هنر جز بزیر تیغ وقلم بدین دو برشود از چه بگاه شاه و رهی قلم دلیل صلاحست وتیغ رهبرجنگ تو زین دو ای هنری مردبر کدام رهی 25 قلم نشانهٔ‌ عقلست و تیغ مایهآ جور یکی چو حنظل تلخ ویکی چوشهد شهی

اگر توچند بمال و بملک ده چو می بمال سوی تو ناید زمن کمال بهی

گر بسنجد بامن ترا ترازوی عقل برون شوی بگواهی خرد زمشتبهی

بحر رمل مثمن مخبون مجحوف بینی آن باد که گوئی دم یارستی یاش برتبت وخرخیر گذارستی نیستی چون سخن یارموافق خوش گر نه او پیشرو باد بهارستی گر نبودی شده ایمن دل بیداز باد برگش ازشاخ برون جست نیارستی ورنه می لشکر نوروز فرازآید کی هو ایکسره پر گرد وغبارستی فوج فوج ابر همیآید پنداری برسر دریا اشتر بقطارستی اشترانند برین چرخ روان ورنی دشت همواره نه چون پیسه مهارستی نه همانا که برین اشتر نوروزی جز که کافور در وگوهر بارستی دشت گلگون شدگوئی که پرندستی آب میگون شد گوئی که عقارستی گرنه می میخوردی نرگس ترازجوی چشم او هر گرپر خواب و خمارستی واتش اندردل خاک ارنزدی نوروز کی هواایدون پردو دو غبارستی(1) شاخ گل گرنکشیدی ستم از بهمن نه چنین زرد ونوان ونه نزارستی ای بنوروز شدههمچوخران فتنه که نخواهم که مرا همچو ms458 تویارستی گوئی امسال تهیدست چه خواهم کرد کاشک امسال ترا کار چو پارستی دلم ازتو بهمه حال بشستی دست گرترا در خوردل دست گزارستی فتنهآ سبزه شدت دل چوخرای بی هش فتنه سبزه نشدی گرنه حمارستی نیست فرقی بمیان تو و آن خر(2) جز همیباید کت پای چهارستی سیرتی بافتیی بهتر ازین بی شگ گرت ننگینی ازین سیرت و عارستی گرگل حکمت برجان تو بشکفتی مرترا باغ بهاری بچه کارستی مجلست بستانستی و رفیقان را از در خت سخن خوب ثمارستی

درین پرگرد و ناخوش جای دل خیره چرابندی ببیماری ازین جای سینجی چون شوی بیرون

مخور تیمار چندینی که بنیادش تو افگندی یکی فرزند خواره پیسه گربه ست ای پسر گیتی

سزد گر با چنین مادر ز بار و بن نپیوندی چنانچون مر ترا پند است مردهآ جد برجدت

تو مر فرزند فرزندان فرزندانت را پندی جهان مستست نرمی کن که من ایدون شنودستم

که با مستان و دیوانه حلیمی بهتر از تندی بخواهد خورد مر بروردگان خویش را گیتی

نخواهد رستن از چنگال او سندی ونه هندی 5جهانا زازمون سنجاب و از کردار پولادی

بزیر نوش در نیشی بروی زهر در قندی بروز و شب همیکاهد تن مسکین مر زیرا

برندهٔ‌ روز و سوهان شبم دایم همیرندی ز چون و چند بیرونی ازیرا عقل نشناسد

نه مربودنت را چونی نه مرکشتنت را چندی بخواهی پیش و نپسندی زفرزندان بسیارت

مگر آن را کزو ناید بجز بد فعلی و رندی بسا شاهان با ملک و سپاه و گنج آگنده

کشان بربودی از گاه و بدین چاه اندر افگندی 25کجا پیوستهٔ‌ صحبت که دیگر روز نگسستی

در ختی کی نشاندستی که از بیخش نه بر کندی

بحر رمل مثمن مخبون مجحوف ای تن من تو مگر بچهآ کردونی بچه گردونی زیرا سوی من دونی او همانست که بود است ولیکن تو نه همانا که همانی که دگرکونی طمع خیره چه داری که شوی باقی نشود چون أزلی بودهٔ‌ اکنونی تو مر آن گوهر ms461 بیرونی باقی را چون یکی درج بر آورده بأفسونی با تو تا مقرونست این گهر باقی تو بزیب و بجمال ای تن قارونی زان گهر یافتهٔ‌ ای گهر تیره این قد سروی و این روی طبرخونی 0 لیکن آنکه که گهرت ازتو شود بیرون تو همان تیره گل گندهٔ‌ مسنونی ای درونی گهر تیره نمیدانی که دروبی نشود مرگز بیرونی گر فزونی نیذیرد جز کاهنده چه همیبایدت چنین افزونی گفته باشم بحقیقت صفتت ای تن گرت گویم صدف لولو[ی] مکنونی اندرین مرده صفت ای گهر زنده چون که ماندستی بندی شده چون خون 15 غرقه گردند بدریای جهان اندر گر نه ذوالنونی مانندهٔ‌ ذوالنونی تو درین قبهآ خضرا و برین کرسی غرض صانع سیاره و گزدونی دیو و دام و دد گشتند بفرمانت زانکه تو همبر جمشید و فریدونی جز تو همواره همه سر بنگونسارند تو اگر شاه نئی راست چنین چونی خطر خویش بدان و بأمانت کوش تو که بر سر جهانداور مأمونی 20 نور دادار جهان بر تو پدید آمد تد چو زیتون شد و توروغن زیتونی گر بچاه اندر پابند بود خونی اندرین چاه تو پابند همیدونی وگر از زندان هر زنده رها جوید تو برین زندان از بهر چه مفتونی تاازین بازی زندان نئی آرسته نشوم ایمن برتو که نه مجنونی چاه باغست ترا تاتو چنین فتنه بررخ چون گل وبر زلفک چون نونی 29مست می خورده ازبن سان نبود زیرا توچنین بیهش و مدهوش ازافیونی دیو بدگوهر از راه نبردستت مست آن رهبر بدگوهر وارونی

خردمند را می چگوید خرد چگویدش گوید حذر ms466 کن زبد

اگر بد کنی چون ددو دام تو جدا نیستی هم تو از دام و دد

بدی مار گرزهست از و دور باش که بد بدتر از مار گرزه گزد

خرد پر جانست اگر نشکنیش بدو جانت زین ژرف چهآ بر پرد

برین پر بپر تا نگیردت جهل وگرنه بکوبدت زیر لگد(1) از بهرچه این خررمه بیبندو فسارند یک ذره نسنجند اکر بیست هزارند. گفتن نتوا نند چو گوئی ننیوشند کز خمر جهالت همه سر پر ز خمارند ارز سخن خوب خردمندان دانند کز خاطر خود ریگ بیابان بشمارند مشکست سخن نافهآ او خاطر دانا معنی بود آن مشک که از نافه برآرند 20مر جاهل را نبود اندازهآ عالم صد مرغ یله قیمت یک باز ندارند

چو شمشیر بایدت بود ای برادر بجای بدی بد بجای خوشی خوش

دو پهنیش چون اب نرمست وروشن دو پهلوش ناخوش چوسوزنده آتش

نگهدار برخویشتن آبروی مکن بافرومایه هرگر جدل

که چون عاجزآید برنجاندت چناتکه بود نزد عامه مثل

کهتجان بکو شد بجنگ اندرون چودستارش آشفته گردید کل شافعی گفت که شطرنج مباحست مدام کج مبازید که جز راست نفرموده امام بوحنیفه به ازوگوید درباب شراب که زجوشیده بخور تانبود برتو حرام حنبلی گفت که گر آنکه بغم درمانی پستهآ بنگ تناول کنو سرخوش بخرام گرکنی پیروی مفتی چارم مالک اوهم از بهرتو تجویز کند وطی غلام 15 بنگ و می میخورومیکن و میبازقار که مسلمانی ازین چار امامست تمام (4) گویند که پیغمبر ما رفت ز دنیا میراث خلافت بفلان داد و ببهمان هرگز ملکی ملک ببیگانه نداد است رود فتر شاهان جهان نیک تو برخوان با دخترو دامادو پسر عمو بنی هم(5) میراث ببیگانه دهد هیچ مسلمان ms468 ای مر ترا گرفته بت خوش زبان زبون تو خوش بدو سپردهدل مهربان ربون11

بنداز طبرزین چو طبرزه بشنوپند جز من بطبرزد که کند چیست آن لشکر فریشتگان که بیایند از آسمان پران

سوی آن مردهٔ‌ که زنده شود ms469 چون بشویندش آن فریشتگان

چیست آن مردهآ فریشته خوار ببهارو بتیرو تابستان

در صفت متو الدات فرماید 1 چگفتند آن حکیمان سخنگوی که بردند از ملایک در سخن کوی (1) که (ب) خون ماکه آن اصل (ج) حیاتت یکی فرزند حیوان و نباتست دگرره چون (د) مصفا گردد آن خون وز و (م) خون سپید آید ببیرون ورا خواتند نطفه اهل معنی که بالوده از ان (و) خونست یعنی وزان پس در مشیمه چونکه افتاد فکندش اوستاد چرخ بنیاد زحل یک ماه اورا تربیت کرد دوم (ز) مه فشتر یش تقویت کرد بشدرح) ماه سیم(ط) بهرام یارش چهارم ماه خورری) صورتنگارش چواز خور شید تا بان زندگی یافت در آنجا قوت جنبندگی یافت مه پنجم ms480 (ک) کند زهره وراکار عطارد باشدش ماه ششم یار بهفتم ماه اورا (ل) ماه باشد بهشتم زو زحل آگاه باشد دران زندان تنگ اندر کشاکش بودجایش میان آب وخون خوش یس ازنه ماه زاووش خجسته برون آرد ورا زان راه بسته ازان تاریک دان (8) آیددر ینجای جهان بیند خوش و خوب و دلارای سرائی بس فراخ ومسکن خوش هوائی بس لطیف و خوب و دلکش چنان پندارد آن مسکین در ینجا کزین خوشتر(ن) نباشد هیچ مأوا نمیداند کزین خوشتر سرائیست که این در جنب آن تاریک جائیست نبات آسا بود یکچند حالش برآید زین لس) تر وتازه نهالش وزان پس همچو حیوان روزگاری بجز خوردن ندارد (6) هیچ کاری سیم باره (ف) دران جان سخنور شود پیدا و زو گردد منور (ص)

در بیان اعراض وچواهر() هر انچ آن هست زاعلی تا بأسفل دو چیز آمد ز آخر تا بأول یکی اعراض و آن دیگر جواهر چنین گفتند استادان ماهر چه باشد جوهری کوهست دایم قایم

بذات خویشتن پیوسته قایم عرض قایم (ل) بذات جوهر آمد خرد را این سخنها باور آمد بود قابل عرض بی شک فنا را ولی جوهر بود قابل (8) بقا را توئیفرع عرض هم اصل جوهر(ن) همه عالم تؤی جان (س) برادر عرض جسمست وزجان (6) جوهری تو ازان بر هر دو علم سروری تو خردمندان دوعالم را که گویند (ف) ازبن معنی جز این هر دو نجویند ترا از هر دو عالم آفرین ازان بر هر دو عالم بر گزیدند مسخر کن هم آن را وهم این رارص) حقیقت کن گمان را و یقین را (ق) بدین (ر) این وبدان آن هردوبشناس بتن جسم و بجان جان (ش) ms482 هردوبشناس

کفتار اندر صفت کمال انسان(ف)

گلشی ظلمانی ونورانیش دل(ج) مر این را عالم صغراش گفتند مر آن را عالم کبراش گفتند شده بر آفرینش جمله سالار بمعنی هم جهان و هم جهاندار پس وپیش ونهان و آشکار اوست شناسای خودو پرورد گار اوست همه هم محدثند و هم قدیمند همه هم جاهلند و هم حکیمند همه دارند استعداد هر شی بمعنی و بصورت میت و حی اگرچه آفریده زان واینند (5) زخود هر لحظه چیزی آفرینند چنینند انبیا و اولیاشان که ارزد(5) ملکعالم (و) خاک پاشان

در صفت عوام الناس فرماید1 دریشان هست مشتی ناکس وعام (ز) که عاقل دیو مردم گویدش نام بفعل () ابلیس وصورت همچوآدم بصد پایه زأسپ وگاو وخرکم بصورت زنده لیکن جان ندارند و گردارندجانآن جانندارند(ط) بلی (ی) هستند ازین مشتی(ک5) یریشان مدار ارن جهان باشد بریشان ولیکن هیچ نتوان فرق کردن زشیطان (ل) لعین در زرق کردن زبی جانی دل بیدار (4) شان نه بجز انکار خاصان کارشان نه(ن) دلست (س) و جان ممیز آدمی را کزین دو یافت بیشی و کمی را دل او گرمربو(ع) گشت جان را بیابد او بقای جاودان را مقام او در آنجا (ف) نار ms484 و نو راست که آنجا (ص) راحت آبادسر وراست

گفتار اندرصفت خلوت (دا تو عزلت جوی و دوراز انجمن باش رفیق خویشتن هم خویشتن باش زعزلت شاه مرغان ms485 گشت (اسیمرغ یکی مرغست وخوانندش بسی مرغ بود راز تراکی چون تو(و) محرم که باشدبهتر ازتویار وهمدم (ز) برو دامن کش از اهل (ح)ازمانه اگر خواهی که خوانندت یگانه منه برجان خود بار زر و زن قدم بر تارک این هر دو بر زن بکاری مینیاید خویش و پیوند بریدن(ط) بهتر است از خویش پیوند پدررا عقل دان وایانفس مادر میازار این دوکس را ای برادر اگر در بندچار وپنج مانی بدان کاندر بلا و رنبج مانی(1) زچار و پنج بگذر همچو مردان دلت زینبند ها آزاد گردان(1) گرت باید که وصل یاریابی بترک سر بگو تا بار یابی گل وصلش میان خار هجر است شب هجران اوراروز(ک) فجراست تو تا خرم نشینی در فراقش کجا باشی ندیم و هموناقش

(کفتار اندر صفت ز) اخلاق حمیده و ذمیمه درین زندان حریفی لحا چند باتست کزان یاران جدائی بایدت جست یکی بخل و دوم حرص و (طکسوم آز چهارم مکر (ی) و پنجم شهوت وناز ششم کبرو حسد هر هفت یارت کزین یاران خلل یذرفت (ک) کارت ازینها بگذرولل) یاری دگر جوی رفیقان بزرگ نامور جوی تواضع بس کرم آنکه قناعت کم آزاری و پس پرهیز و طاعت دگر حکمت (11 گرهستی خردمند گل زانهاو با اینها ببیوند تراابن یکاخو اهند آنت بدخواان) تو در ملک وجود خویشتن شاه نکو غواهنن خود را یاوری کن زبد حواهان خود حو در ابری کن اگرزین سان شوی اس) بر خود خدیوی و گرزینساننئی رورو که دیوی

گفتار اندر نصیحت وموعظه (2) چه خوشزد داستان آن موبد پیر سخنهای چنان(ف) در گوش جان ms486 گیر هرآن کس را که باشدرا هبر [س) بوم نبیند جز که ویرانی بر وبوم مکن با ناکسان زنهار یاری مکن با جان(ق) خودز نهارخواری پپرهیزای برادر از لئیمان بنا کن خانه در کوی حکیمان

[در مذمت دوستان ریائی]2 رفیقی من درین (ج) منزل ندیدم حقیقت (د) دوستی یکدل ندبدم ازین مشتی رفیقان (8) ریائی بریدن بهتر است از آشنائی همه یار تو از بهر تراشند پی لقمه هوا دار (فا تو باشند ز تو جویند در دولت معونت گریزند از بر تو روز محنت عزیزی تا که داریزرو (زکدینار چو دینارت نماند آنگه شوی خوار چومالت کاست ازمهرت بکاهند زیانت بهرسود خویش خواهند سبکروحی چو باشی مرد سلطان چوکارافتادهآ هستی (ح) کرانجان چه جوئی دوستان چون زره را که نگشایند از کارت گره را بسرد و گرم در کارت نیایند که سرما را وگرما را نشایند کسی را مرد عاقل دوست خواند که او با(ط) نیک وبد با دوست ماند کجا بر(ی) دوست رازدل بپوشد بکار دوستان تا جان بکوشد فرو بندد کمر در مهربانی برای دوست خواهد زندگانی جدا از خود نداند دوستان را کند یکرنگ دلرا و زبان را

گفتار اندر خاموشی ونگهداشتن سر نگهبان سرت گشتست اسرار اکر سربایدت سررا(ک5) نگهدار زبان در بسته بهتر سر نهفته نماند سر چوشد اسرار گفته سرت را از زبان بیم هلاکست وزو در سر خردل) اندیشناکست مگو با جاهلان اسبرار یزدان کجا دانند دیوان قدر قرآن بیراز جهل اگردر دلت رازاست (4) که دست جهل بس محکم درازاست(3) نگوید راز هر کوان) هست بخرد مکر(س) پیش حکیم و مردموبد (3)

[در نکوهش جاه و مال ]1 نشاید ms489 شد بجاه و مال مغرور چومر گ آید چه در بان و چه فغفور مکن تکیه بر اقبال زمانه که او برانا کس نماند جاودانه اگرجانت زبون مالو جاهست ترا این مال مارو جاه چاهست ازین معشوق هرجائی چه آید که هر گز با کسی دایم نپاید(س) منبه(6) دل این عروس بیوفا را. خس (ف) شوهرکش دون دغارا مشو فتنه برین ملک دو روزه بخون کرکسان مگشای روزه بساکس را که او کشتست و مانده (ص) چه داری مهراو در دل نشانده

گفتار اندرصفت افلاک وانجم(4) خنک زاووش وخوش بهرام و باهید که ایشان (ن) بر فلک هستند جاوید خجسته ماهو مهرو تیرو کیوان که دایم بر فلک هستند(س) گردان همیشهزندهاند و فارغ از مرگ بدین(6) ایوان میناساخته برگ زهی بدبخت (ف) وسرگردان که مائیم بمرگ و زندگی اندر (ص) بلائیم برای کیش وآئین و سروریش همه ساله کشیم این رنج وتشویش بلای مرگ و اندوه قیامت چو چنبر(ق) کرد ماراسر وقامت کجا رفتند آن یاران دمساز بما نامد از ان یاران خبر باز ونیا مد باز خود(نکازانرفتگان کس نشدبید ارخود زان خفتگان کس

کفتار در صفت شعر و طبع فرماید 1 ز دل بگذار حجت شاعری را که کردی آشکارا ساحری را سخنهایت همه سحر حلالست بسی پاکیزه ترزاب (ط)زلالست ولی اوزامکن چون بدردرابر(ی) که زیر ابر ندهد روشنی بدر مبر بر درگه شاه و وزیرش ز اصلاح حکیمان کن منیرش تبیند دیده زین سان شعر دلبند که باشد زیوراو حکمت و پند(3) بهایش هست ملک جاودانی(3) تو مفروشش بزرو سیم کانی (ل)

گفتار اندر نسبت حالت وسبب مقالت(ط) زمانم دادچندان دور(ی) گردون که سفتم این مبارک درمکنون شی همچون دل نا اهل تیره دو چشم ازکار کیتی کشته خیره (5) همه در خواب و من بیدارمانده خرد در کارو من بیکار (ل) مانده(1) شده از پرده (8) مهر عالم افروز گشاده شب کمین برعالم (ن) روز گهی بودی (س) بمشرق گه بمغرب گهی برتر زاجرام کواکب(2) همیکردم نظر در ظلمت و نور زجام فکرجانم کشت(ع)مخمور (2)

اندر خاتمهآ کتاب (5) خداوندامرا توفیق دادی در معنی برویم برگشادی برین بیخ دلم از ابر رحمت فروباریدهآ باران حکمت چنین حکمت کجا اندازه دارد که جان عاشقان را (م) تازه دارد سپاس و شکر از دارای (و) ذو المن که بکری(زا تازه پیدا ms493 کردی از من بصد پایه مرا رتبت فزودی ره تجرید و تحقیقم نمودی اگر سهوی بود در وی عفوکن دریده پردهٔ‌ کارم رفوکن بجود خویشتن برمن ببخشای روانم(ح) را بمعنیها بیارای (ط) اگر برهانی از طبع و حواسم بود برسر نمودن (ی) صدسپاسم نگهداری تو(ک) گویای انا الحق زبان نکته گویم را ز ناحق (ل) سخن در خاطر من راست بنگار خطائی برزبان من بمگذار (م) زسر عقل (ن) واقف شد روانم بدانستم که من چیزی ندانم برین (س) نادانی و عجزم ببخشای مرا از فضل راه راست بنمای زشر نفس و غوغای شیاطین اغثنی یاغیاث المستغیثین(3)

بفت ویر ا یلیسیم رانی ناصضر و سدی روقها این بد ازحیث تانت بیب بنامت النا آدتا ترکیب ولطافت معانی وسیان میع دشمال ب کمت ومو عذة حنه وفدضه عرفتی کشفعا نیشها آکیت آفاد پ یاز دحی اسانی دارد دا نهآلع افانختم شپرمتی تشید ارذرغ مید ه رپسانه عفم اه رسر دفتراقحائجبم ثباریآید بون تهد تایییه تد یح دفرن س پالن پرا زتا بد رسطا بقا افزدن ازبت نخه تصحیسح اغلاه مثیار کس بون خواتتی رنسائا انرغاطی غلاهی نبردبا اشات نخه بلهاکی کتال متسنامنزود رترجچی که رجبسا ازسیان نخما نپتر

6- ب اضا د شج پرآه از شعار نلقه ر ترعب سیاری ازلنات فریه فنیمه صاید دتظمات وا بیا دزنخمای شلفه داین تایینخ دهزار دسپیصٹ سی نه) مجموغا محرا دمرتا ازسواد باین سید د ازلمد3 انده اپن ضمحلال بد نست دینیا کسو تحیدة جد ه پرشید دعرصه نور عره کر آمد. آلنون این حموعتسا یون علاده بربات ن کورابهه ذف ونهافات که مد افسا دتراز دیخرد موزوت ازجا عترین مخماکه ازنکر کنشمتسا دل یکی ششانودست سکدرا ته سمنا نه جسنزا من پان تهیقها خلا تیناه که ته شرهخن عهیم شنر دوپکا ایرن ن شیغیی هنز زک رار مرقع نانجا کا ر سر دچاند خودد ضمن کی نرقصا نیم ویش تا ر منامت ms494 رامرددطرن ته بزان تپخ دتبنه سکیوه صفت چنکوئی نٹٹ دولاله خ ون. زلک عنبری"

بم دکدبرنی حت آزا که ایت میل بکو هریا

من نم که درینچی کنییممایبییتی زرنعظ دی ر رمری لقا نی قتالسربهم تهدد وهبب زخرفا نقول دزدرجیث اجد تط زتیده نسین جاددال را عدل نیا خنم جاین حده ر ات لی خانو الحارهز لشرف نضه عن ساتازن تهنل مسید کر ال نج این ضیف شعر شنا سانا جر سخن سپنجان ابنع نفر ککد اک رارهاب تلب رامحرکل ثرت دایه امسبار د مدد هستصاره شد بداواند یزید نضصبر هن یشار رهو میدی بپ * حرریصتحه

نصراته تعری فی بسیع المولددعا ما تناسع دالثیرنج کماه

به الالفر الجر تریعن اب آدنته

کتسبعالرا تسیغی تفزونی سه

{باب سیم درکم آزاری}(11) فزون(8) خواهی بقاد لهامیازار (9) که دائم دیر (10) زی باشد کم آزار(7) (11 {یان(12) حق تعالی باش خشنود که خشنودی رضاحاصل کندزود مبر بر کس حسد گر مالدارست که تو در رنجی و او شادکارست همیشه نیکخواه مردمان باش بنیکی کوش و آنگه در أمان باش چو بد خواهی بکس از غم بکاهی نبینی هیچ بد گر نیکخواهی دلت را با مروت متفق کن وگر خیری کنی با مستحق کن مدد ده تا که حق یار تو باشد همه عالم مددگار تو باشد مروت نیست أر افتاد گانی بره بینی و خود مرکب برانی ز نیکان باش اندر نیکؤی کوش مکن نیکی کس از دل فراموش بنیکان عمر ساز برگ خواهد بدان را خلق عالم مرگ خواهد

باب چهارم در بردباری بکس میسند آنچت نا یسندست که واجب کشتن مار از گزندست مشو کس را بکین خانه بر انداز که هر کس بد کند یابد بدی باز مکن شیرین بدل مال یتیمان که از مالت بکاهد هم ز ایمان

باب پنجم در بیان جاهل و نا جنس )1 ببر از جاهل ارچه خویش باشد کهرنج وی زراحت بیش باشد (2) ز نادان و (2) ز ناجنس و زنا کس بشب بگریز و منگرهیچ بریس(4) مکن دل خوش بسود بی کرانش (5) که صد سودش نیرزد یک زیانش (1 { حذر از مالدار پر تکبر که مبرز گنده تر گردد چوشد پر مکن کاری که نی کار تو باشد کزان برهردل آزار تو باشد (6)} تبر اکن زهر بد فعل و بدنام(1) که بد نامت کند چون خود سر انجام مکن صاحب سر از نمام و غماز بکش دامن زدزد خانه پرداز(8) مباش ایمن زدست و چشم طرار همه کن دزددان کالانکه دار(9) مکن همراهی کس ناز موده تفاوت دان ز دیده تا شنوده منافق را مدان یار موافق منافق را منافق دان منافق

{باب ششم در گفت و شنود و پند شنودن) سخن دانسته گو چیزی که گوئی. خود آن آهسته کوچیزی که گوئی 1) بمیدان فصاحت چون در آئی مران بس کرم تادرسر نیائی(11)

{باب هفتم در دوستی ودشمنی ووفا 14 چوخواهی کرد با کس دشمنی ساز میفگن دوستی باو ز آغاز(11) فگندن دوستی با کس(12) سلیمست وفابردن بسر کاری عظیمست مرنجان کس مخواهش عذراز ان یس که بدکاری بود رنجاندن(13) کس مکن قصد جفا گرباوفائی زسک طبعی بود گرگ آشنائی {چو رنجانیدن کس هست آسان بدست آور دنش نبودبدانسان (14) در گنج معیشت سازگاریست کلید باب جنت(15) برد باریست زتوفیق و کلید بی ریائی (16) همه درهای دولت ms497 برگشائی چو نتوانی علاج درد کس کرد میفزای از جفایش درد بر درد سنان جوربردلریش (17) کم زن چومرهم مینسازی نیش کم زن(18) زمردم زاده ای بامردمی باش چه باشد دیو بودن (19) آدمی باش [1] ن : مکو ، [2] ن : که چون پرسنددارد شرمسارت ، [3] ن . هرسخنگوی، (4] ن : هر آن نوعی ، [ه] ن : مگو پاسخ ، [6] ن : مگو، [7] ن : مکن ، [8] ن . خوش دار ، [9] . باشد چونکه گفته ، در حاشیهٔ‌ ن : ننهفته باشد چون نگفته ، [10] ن این یت و بیت قبلرا بتقدیم وتأخیر دارد ، [11] ن ، دوستی را اول آغاز ، [12] ن : کاری ، [13] ن : آزردن ، [14] ن اینهاراندارد ، [15] ن : باب دولت ، [16] ن : زتوفیق ار کلیداندرربائی [17] ن : بر درویش ، [18] ن این بیت و بیت بعدرا مقدم ومؤخر دارد ، [19] ن : چه باشی دیو مردم.

{باب نهم در احسان} (1) یی نفع (7) اختلاط سفله مگزین که دنیائی نیقزاید (8) رود دین

مکن برکس بسیم وزر (9) تفاخر ببخشش کوش چون دستت دهد(؟) برمکن بده چون داد نعمت کردگارت که ندهد بهرتو میراث خوارت بیزدان ده(10) چودر بخشش شتابی بیزدان هرچه بدهی بازیابی برآور حاجت درویش دلریش بترس از روز حاجتمندی خویش جوانمردی سعادت را دلیلست زهر کر ابن صفت ناید(11) بخیلست سخی طبع ایمنست از دوزخ و نار سزد در خانه گرنانی نداری (13) که دربسته بمهمانی نداری(14) بخیل اندرسقر گردد (17) گرفتار چه بدتر در کرم تأخیر ms498 کردن (15) چه بهتر گرسنه را سیر کردن مخورغم بهر رزق و روزی او(16) که باهرکس روان شد روزی او

باب دهم در راحت رسانیدن ونیکوئی خواستن ( بهین (3) کاری که اندر زند گانیست نکو خواهی بکس(4) راحت رسانیست تو گرتوفیق داری هم برات باش نکوخواه و(5) بکس راحت رسان باش بلطف [و] مرحمت دلها نگهدار کس ازدست و زبان خود میازار بکار افتاده کار آموز میباش بهر دلسوخته دلسوز میباش {علاج دردمندان کن بهردرد که هر کس کو جراحت کردبد کرد}8) چومرهم خسته را راحت رسان باش بسختی چارهٔ‌ بیچارگان باش بیوی اندر جوان راه یزدان جوان بهتر خدا ترس وخدا دان پپیری خدمت مادر پدر کن جوانی و جنون از سر بدر کن مزن طعنه بریشان از دل سیر(6) که گریابی زمان(7) گردی توهم پیر که پروردست مادر در کنارت پدر بد سالها تیمار دارت [بجو دلشان بخلق و خوبروئی که اینست ای برادر نیکخوئیان

{باب یازدهم دراختلاط بامردم دانا5) سعادت اختلاط زیرکانست زنادان گررسد سودی زیانست ز دانائی دمی ارزد (8) جهانی نیرزد صد سر نادان بنانی (9) زدانا بد روئی(10) دانش پذیرد چو شمعی کان ز شمعی نور گیرد مبر از صحبت دانا که دانش کند تأثیر بر تو از زبانش بلطف از خویش بهترجو حریفت که همچون خویش گرداند ظریفت بیاموز آنچه نشناسی تو زنهار که بر کس نیست از آموختن عار بشا گردی هر آنکو شاد گردد بود روزی که هم(11) استاد گردد سگ استاد را صیدش حلالست ز جاهل کشتن حیوان وبالست

امورش برهمه حیوان (3) نبودی ازیشانند (4) کناس و کلابی ولی زین بوی وزان یک(9) کندیابی چه خوش گفت آن خرد مندسخندان که روی ازصحبت نادان بگردان درخت انس نادان بر نیارد حضورش جز که درد سرنیارد(2) زیان پیدا کند گرسود خواهد(1) بدارد برشر اربهبود خواهد (8) کسی ms499 چون (9) عمربانادان بسربرد بدونادان بماند [و ]مردچونمرد(10) چو از تو میگذارد (11) دورساقی غنیمت دان دوروزه عمر باقی بسی سرهافرور فتست ازین (12) دور درین قلزم نشان ندهند ازین (13) غور ترا اسباب عطاری فراوان توکناسی کنی کررا(14) چه تاوان کنون دریاب چون توفیق داری که نتوانی گذشته باز آری [مگو کز صحبت دانا زیانست تو گر دانی زعمرت حاصل آنست

*باب سیزده در شروع و اجتناب ازکارها)2 دو روزه عمر در دنیای فانی نکوکن خوی وخلق وزندگانی بهر کاری سر رشته نگه دار عنان یکبارگی ازدست مگذار بهرجائی که خواهی در شدن را(15) نگه کن راه بیرون آمدن را بهرکاری که خواهی کردمدخل نگه کن آخر کارش باول)(2) مباش ایمن زهر راهی و چاهی(12)که دشمن بر کند کوهی بکاهی مخسب ارچه بخوابت(17) میل باشد بهرجا رهگذار سیل باشد

*باب شانزدهم در بیان سالکان محقق }(7) چه دانی چیست در کنج خرابات زسوز و در درندان (8) در مناجات دلیلانی که بینایان (9) راهند سریر مسکنت را پادشاهند نهاده نام خود هر یک گدائی دوعالم را زذه یک (10) یشت بائی بریشان گردوعالم (11) عرضه دارند نظر از جانب حق بر ندارند تو خودبا رهروان خویشی نداری سر وسودای (12) در ویشی نداری جهان خالی زمردان خدا تیست نه کس رانبود(13) آنچه مرترانیست دغل بسیار مردان در میانند زبس اغیاز از یاران نهانند

*{باب هفدهم در دعوی داران مقلد } 7 چو گنجند آن عزیزان در خرابی طلب کن گنج پنهان تا بیای [مرا یاران بجنگند و تو مغرور که تو فلفل دهی با طبع محرور ز نیشش چون تنت آسوده دارد که دایم نیش زهر آلوده دارد] ن {ترا ای مدعی معنی بباید که دعوی دار بی معنی نشاید ) (7) نشان دار(14) که گل ازخارخیزد بکن کاری که کار از کار خیزد بدان ره را و آنگه رهبری کن ندیده راه ترک داوری کن (15) کس از مقصودو مقصد کی شود شاد که ازاعمی لعمیا(16) جویدار شاد(15)

{باب هجدهم دریارموافق ووفانمودن}6) دلا (7) یاری طلب گر میتوانی چنان یاری که بروی جان فشانی کن امین دوست کو از دوست نازد چوکار افتد بجان جان را ببازد خنک آنکش (8) بودیار خردمند که نتواند گشاد ازپای دل(9) بند ندیدم من چنین یک دوست باری(10) که ازدل برتواند داشت باری ترا گریافت شد مارا خبرکن وگرنه این حکایت مختصر کن چویابی دوستی سختش نگه دار بسستی دامنش ازدست مگذار چوکس را یاریکدل یار گردد بهر آزار کی بیزار گردد بباید قرن دیگر زندگانی که تاهم سرد و گرمش باز دان(11) نه بر هرزهست کار یار و یاری که صدق و اعتقاد آمد بیاری (12) بیاری در فراوان کار باشد نه هر کش یار خوانی یار باشد

{باب نوزدهم درفرق دوست و دشمن}(1

باید فرق کردن دشمن از دوست که دانستن زد شمن دوست نیکوست

همه کس راز داری را نشاید درست از آب هرکوزه نیاید(1)

کجا دشمن سرشت دوست باشد که مغز دوستی بی پوست باشد سگی کش باتو پیوندست (2) جانی به از یاری که دارد سر گرانی نباشد عیش(3) بیهم دوستان را چنانچون ذوق بی گل بوستان را کسی کش آزمودی مازمایش که بس باشد یکی بار آزمایش همانست او گرش صد آزمائی(4) که ناید هرگز ازوی (5) آشنائی خوش آید(6) طبع مار آشوفتن را نشاید مار جز سر کوفتن را وگرچه دوست بینی رازازو(7) یوش که دارد به زتو رازترا گوش (8) چه دانی تو که دشمن گردد آن دوست بعمد از مغز اسرارت کشد یوست ز نو کیسه مکن هرگز درم وام که رسوائی و جنگ آرد سر انجام مده زر بی گرو گر پادشاهی که د شمن گرددت (10) کربازخواهی بودیک رنجش ازیاد آوری زر(11) صد دیگر (12) چو گوئی زر بیاور مده زر بی گرو کان نیست بهبود بشرط آنکه بستانی ازوزود(13) مگر(14) قرضی ستانی مرد با هوش چوکارت کرده آمد در أدا کوش ms502 ن [چو مهمان آیدت دلشادمیباش ز هر بند غمی آزاد میباش منه منت چو بر خوان تو باشد که آن شکرانه بر جان تو باشد ز خوان دیگران بخشش بحد کن جوانمردی زخوان و نان خودکن ز مال خود رسان کس را نوالی بصید شرکی گنجد شغالی که سیمی کو پس از امساک باشد پس از مرگش بزیر خاک باتد مکن بسته چوحق در برتو بگشاد که چون خواهدر و دچون خاکبر بادآن

{باب بیست و یکم در نفس بد و ربا خواران *1 ربا خواره ز اهل نار باشد کجا از خلد(2) برخوردار باشد بود با هر عزیز اهل ربا خوار شرف دارد بسی سگ بررباخوار چه ایمان خواهی آن کس را(2) که خواهد که تا نانی خورد جانش بکاهد بدان تا خود بود در راحت وناز کند(4) درویش را خانه برانداز بسامآمسک که نعمت (5) جمع آورد که مردو(6) قحبه اش بادیگری خورد بسازد سود خود (7) در پادشائی یس ازوی کرده(8) فرزندان گدائی ربا خور را سبک دولت سرآید (9) و گر خیری کند نا(10) در خورآید مخور نانش اگرخود(11) نفع جانست که گرد آورده خون مفلسانست زمین و چرخ با عارند از وی خدا و خلق بیزارند از وی {کند صدسال اکر دوزخ نشینی نه مالک بخشش آردنی خزینی}1)

{باب بیست و دوم در صنعتوران }1 به ازصانع بکیتی (12) مقبلی نیست ز کسب دست بهتر حاصلی نیست بروز اندر پی سامان خویشست چوشب در خانه شد سلطان خویشست خورد بیش و کم آن مایه که خواهد بروز افزاید آنچ از وی بماند (13) {بری ازسبلت هردون و هرخس تن آسوده زبیم و منت کس}(1) ببازو حاصل آرد قوت فرزند خوردخوش باعیال و خویش وپیوند(14) رسدصد برکت از کسب حلالش بیفزاید خدا در کسب و مالش)1) چوشب شد خفت ایمن درشب تار چوروز آید رود باز از پی کار بطاعت تا ز مستقبل بماضی (؟) خدا راضی ازو هم خلق ms503 راضی ز کسب دست نبود هیج عاری به از مکسب(15) نباشد هیچ کاری

باب بیست و چهارم درمناقب انبیا واولیا وحکما 8

زمردم آنچه خاصانند اینند(10) سه قوم اندر جهان اشرف برینند (9)زمردم آنچه خار نخستین بایه برتر انبیار است (11) وزین پایه فرومراولیار است (12) سیم پایه حکیمان جهانند که اسپ دانش از گردون (13) جهانند دگر باشد عوام الناس مردم بزخم یکدگر چون مار وکژدم بزرگند انبیای برگزیده(14) هرآنچه دیده در حقش رسیده سوی حق الیقین ره انبیاراست کمال معرفت مر مصطفی راست ندارد زانبیا کس پایهآ او شرف بر هر(15) دو کون از سایهآ او

باب بیست و پنجم دربیان حیا وعقل وایمان (5) حیا اصلست اندر ذات اتسان که دارد آدمی را آدمی سان حیا و عقل و ایمانند با هم ز یکدیگر نپردازند (6) یک دم نمود ایزد بمعراج آشکارا حیا و عقل و ایمان مصطفی را اشارت یافت از لطف(7) الهی کزین سه چیز بگزین آنچه خواهی چو بشنیداین خطاب از کردگاراو ازان سه عقل را کرد اختیار او بکفتایمان که ms504 باعقلم گرو دان(8) حیا گفتا نباشم دور از ایمان چو خواجه بازگشت آمد زدرگاه حیا و عقل و ایمانش بهمراه(9) کسی کوجست(10) باعقل آشنائی کجا تن در دهد درب حیائی حیا پیش آر اگر ایمانت باید که ایمان بی حیا رخ کی نماید حیا باید که دارد آدمیزاد که لعنت بر وجود بی حیا باد

باب بیست و ششم در تجرد}11) چه بندی بر رباط پر خطر دل مسافر تا بکی مانی (12) بمنزل پلست این دهرو تو بروی روانی نسازد خانه بر یل کاروانی چوخواهی زین سرارفتن یکی روز شب تجریدرا شمعی بر افروز مجرد باش چون عیسی مریم تبرا کن چو ابراهیم أدهم ز(12) پیش ازمرگ ازین بستان گذرکن سر او باغ و بستانی دکر

سر او باغ و بستانی دگر کرن

{باب بیست وهفتم دربی وفائی دنیا}(5) بسا شاهان با حشمت که دیدم بغیر آنکه در دفتر شنیدم(2) همه در خاک رفتند و غنودند تو گوئی در جهان هرگز نبودند زرفتنشان(7) بخاک اندر بسی نیست مگر گوئی بخاک اندر کسی نیست نه سلطان سپه را باز یابی نه از میر و ملک آواز یابی جهان چون تختهآ (8) برسرخ وزردست که هر گزاو وفا باکس نکردست کی شد دیگر آمد جای بگرفت همورا مرگ نا گه نای (9) بگرفت پس این چندین غرور مال بر چیست(10) ز منعم وقت مردن زار ترکیست کجا اسکندر و جمشید و فعفور(11) کجا شاهان دعوی دار

کجا شاهان دعوی دار مغرور همه زین خا کدان اندر گذشتند بدند از خاک بازان (12) خاک گشتند بریدند از سرای فا ms505 امید نماند جز خدا باقی و جاوید

باب بیست وهشتم درمذمت ملوک وامرا چه نا(13) خوبست دیدار بزرگان شدن چون یوسف اندرچنگ کرگان(14 همه خود بدتراز(15) فرعون مغرور چونمرود از پر یک یشه رنجور ملک چون خواست (16) حاضر گثت بردر گروهی دیو بیند در برابر یکی چون افعیان سر شکسته(17) یکی چون عقرب دم بر شکسته

{باب بیست ونهم در قناعت9 مدان گنجی به از گنج قناعت غنی مالست مرداین صناعت (9) همین گویم من این را101) چارهآ نیست که چون من درجهان بیچارهآ نیست دریغست اینکه بهر یک درم زر گهر با خاک باید کرد همسر]ن چه بودی گرگزیرستی چومخلوق(11) سر بخلوت نشین بودی بعیوق [ا گردرویش ا گرشاه و امیراست بگیتی از کفافی بی نظیراست(12) مراکمتر (13) خورش بودی و پوشش بمدح کس نبودی جهد و کوشش شبی کنجم بدی و موضع خواب سر کوی صفا و چشمهآ آب امیدم هست همراهی مردان ازین امیدنومیدم مگردان} 18 درونم را بنور خود صفاده دلم را بیعتی با(14) مصطفی ده(15)

باب شی ام در ختم کتاب}(8)

همه دو شیز گان طبع و ادراک بگفتم بیت سیصد از دل پاکهمه دوشیز گان ط

م الله ألرحمن ألسرحتم وبه نستعین مختصر جواب بعضی ازین مسائل ، دهر بقاء مطلقست مر ارواح مجردرا ، که آن برین اجسام نیست ، ومرآن را فساد(1) و فنانیست ، و نیز گفتهاند که دهر زندهآ دارندهآ ذات خویشست، یعنی آنچ زندگی ازذات او باشد نمیرد، وبقای آنچ نمیرد دهرست، و گفتند که زمان از دهر متحیرست (2) ، و آن زمان بقای اجسامست، ومعنی حیات (1) روز گذار زمانست نزدیک عقلا ، وکمال بقول ارسططالیس جوهر نفس است ، کی مر اورا پرسیدند کی نفس چیست، [گفت] النفس کمال جسم طبیعی آلی ذی حیاة (2) بالقوة ، گفت نفس کمال جسم طبیعی است که بحد قوه زنده است، یعنی که جسم جوهریست کی زندکی اندرو 0 بقوة است ، و حکمای دین حق علیهم السلم گفتند از بهر آن مراورا سایهآ نفس نهاده اند کی او بذات خویش زنده است ، تا (4) جسم بنندکی ذات کی نفس را ست زنده شود بزندگی عرضی ، و مرجسمرا سایهآ نفس گفتند (قول دیگران 1) ، از بهر آنک سایهٔ‌ هر جسمی مانند چیز باشد ، و چه نفس زندهٔ‌ ذاتست ، جسم زنده بقوتست ، او مرزندهٔ‌ ذاة [را] ظ بمنزلت سایه 15 باشد، و چه جسم جوهریست کی زندگیش بحد قوة است ، و جسم ازین قوة آنگاه بفعل آید که نفس(5) ازنفوس باقی باحی (3) بدو رسد ، و چون زندگی اندر جسم بقوة است ، همی بنفس باقی بفعل آید ، و آنچ از قوة بفعل

572 نفس زنده وسخنگوی است . و این مقدمهآ صادقه است ، آنگاه گفتست وافلاک وانجم را اجساد ایشان بغایت شرف ولطافتست ، و بنهایت (1) پاکیزکی است ، واین مقدمهٔ‌ دیگرست صادقه ، نتیجه ازین دو مقدمه اندک (2) ، مراین افلاک و انجم را نفس ناطقه است ، وایشان زندگان و سخنگویانند ، واین برهانیست که این فیلسوف کرده است برآنک فرشتگان ms514 افلاک وکوا کبند ، وزنده وسخن گویند(2)، وفلاسفه (2) هرگر مرین را نستایند ، اما دیورا مقرند وگویند نفسهای جاهلان بدکردار کی ازجسد جذا شوند اندرین عالم بمانند ، برآنچ برحسرت شهوتهای حسی بیرون شود از جسد ، وآن آرزوها مراورا برکشند ، نتواند که از طبایع برگذرد، و 0 جسمی زشت شود آن نفس، واندرعالم همیگردد، ومرمان را بفریبد: و بدکرداری آموزد ، واندر بیابانها مردمان را راه گم کند تاهلاک شود، چنانک محمد زکریاء رازی گفته است اندر کتاب الهی خویش کی نفسهای بدکرداران که دیو شوند ، خویشتن بصورت مرکسان را بنمایند، ومرایشان را بفرمایند ، که رو مردمان را بگوی که سوی من فریشتهآ آمد و گفت که 15 خدای ترا پبغامبری داد ، ومن آن فرشته ام ، تابدین سبب درمیان مردمان اختلاف افتد ، وخلق کشته شود بسیاری، بتدبیر آن نفس دیو گشته، وما بررد قول این مهوس بی باک سخن گفته ایم اندرکتاب بستان العقل، اکنون بجواب این هوس مشغول نشویم برینجا ، که از مقصود بازمانیم، اینست قول فلاسفه اندر فرشته ودیو ، واما جواب اهل تأیید علیهم السلم 20 وعلی وارث مقامهم السلم ، گوییم فرشته روح مجردست، آنک ایجاد او از باری سبحانه وتعالی بابداع بوده است ازعقل و نفس وجسد و فتح و

چنانک همیگوید : قوله تعادی لو نشاء اجعلنا منکم ملثکة فی الآرض

یخلفون (3) بدین سبب بود که خدای ما را فرمود ، پیش از ایمان بدوسبحانه گرویدن وبفرشتگان او و

ديوان

ديوان

نبذة عن الكتاب

الفهرس