نوان و نام پدیدآور: دیوان نظام استرآبادی / سرودة نظام الدین بن حسین بن مجدالدین استرآبادی (سده

9- 10ق): تحقیق و تصحیح شایسته ابراهیمی، مرضیه بیکوردی لو. مشخصات نشر: تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1391. مشخصات ظاهری: 1340ص. شابک: 350000 ریال: 220-134-8 -600 -978 وضعیت فهرست نویسی: فیبا موضوع: شعر فارسی - قرن 10 ق. شناسهآ افزوده: ابراهیمی، شایسته، 1362-، مصحح شناسهآ افزوده: بیک وردی لو، مرضیه، مصحح شناسهآ افزوده: ایران. مجلس شورای اسلامی. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد 2u96138/59 139رده بندی کنگره: 1 رده بندی دیویی: 1/62 فا8 دماره کابشناسی ملی: 2786266

(سدهآ 9 - 10ق)

که آمد چرخ را در کوه مغرب شیشه بر خارا یکی زرین قدح در بزم مغرب ناگهان گم شد

ز رمال قضا پر نقطه گشت این صفحهآ خضرا فلک تفسیده2 مجمر3 کرد مخفی در ته دامن

نشستش از تف آن صد هزاران قطره بر اعضا به ناخن روی مغرب کرد ماه نو بهخون غرقه

که طفل روز ناگه شد نگون زین غرفهآ علیا شد این غربال پر دانه، ثریا چیست میدانی

ز گردش ریگها گردیده یکجا جمع بر بالا بط زر خورد غوطه در زلال بحر سیمابی

بر آب از جنبش آن شد حباب بیعدد پیدا ملمع بال شد مرغ همایون مرصع پر

به خاک بیضه هیکل گشت مخفی زردهآ بیضا

فروغ مشعل تابنده بر قارورهآ مینا افق پرا گشت2 از تابنده اجرام و ثوابت شد

جواهر در نظر ظاهر3 ز تیغ کوه گردونسا ز عکس لمعهآ خط شهاب و انجم لامع

مصور شد دو صد داغ و الف بر سینهآ غبرا کف پای هلال چرخ پیما شد به خون غرقه

که دارد ریگ یکسر صحن این زنگارگون صحرا مگو ms001 پروین نماید در سواد شب که این خازن

به روی نطع مشکین ریخت مشت لؤلؤ لالا عیان شد ماه نوز آب زلال بحر سیمایی

به شکل ماهیی کان خم شود5 از تنگی مأوا نمود از شب کلف بر ماه زین زنگارگون غرفه

چنان کز زلف افتد سایه بر روی بت یغما به سنگ کوه زد گردون گردان کاسهآ زرین

که چون دیوانگان گشتش دماغ آشفته از سودا به دامن چشم9 را پوشید چرخ منحنی قامت

که شب در دیدهآ بینندهاش آمد غبارآسا فلک زانجم مزین شد ز7 گل ها8 صحن گلشن شد

هزاران شمع روشن شد یکی گر گشت ناپیدا کلیم بخت فرعونی جهان را ساخت ظلمانی

سهیل از جرم نورانی عیان کرد آتش موسی

هویدا شد هزاران گل برین زنگارگون دیبا به روی کار نساجی نخ از تار1 شهاب آورد

چراغ افروز اطلسباف گنبدخانهآ والا ز جا جستم سراسیمه من حیران وسواسی

نشستم لیک افتادم به فکر عالم بالا که این اوضاع گردون چیست وین اشکال اعجوبه

تعالیالله زهی صانع تبارک ربنا الاعلی پریشانی چرا دارد بناتالنعش زین گونه

چرا اجرام پروینند برده2 سر به هم3 یکجا چه صورتهاست ظاهر از رواق غرفهآ هستی

چه گوهرهاست مضمر در غبار5 چرخ مستعلا دگر گفتم چه در فکری چه اندیشی چه می گویی

که حیرانند اینجا صد هزاران بوعلی سینا قدم نه بر سر این منظر اشکالش تماشا کن

که پیش همتت پست این مقرنس پایه ادنی2 ازین مظلم نشیمن هم عزم سیر معنوی کردم

نهادم بر هوا پا رسته از هستی مسیح آسا مدارج طی نمودم از معارج نیز بگذشتم

برون کردم سر از بام رواق منظر اولی بران فیروزگون منظر نظر انداختم دیدم

دلارامی قمر نامی گل اندامی سمن سیما

همین رخسارهاش بود از رواق نیلگون پیدا جهانگردی نکورویی شب آهنگی سبکسیری ms002

که یابد در طریق قطع ره بر باد استیلا چنان از سیرت نیکو حیا بر وی بود غالب

که دارد از حیا سوی زمین روی جهان آرا گهی پیدا بود گاهی نهان چون آرزوی دل

گهی دارد سپر گاهی کمان چون صاحب هیجا به دل گفتم چه ذاتست این که بس فرخ صفاتست این

ندارم هیچ آگاهی ز اصل کارا او اصلا به گوش جان ندا آمد ندای خوش ادا آمد

ز رب ذوالعلی آمد که ای روشندل دانا بود پیک سریعالستیر آن شاه فلک مسند

که پشتش خسروان گویند آمنا و صدقنا ولی حضرت عزت محیط گوهر نصرت

شه تخت سلونی شهریار2 کشور والا عنان رخش همت گرم کردم تا دوم منزل3

نکو رو منشیی دیدم به دستش خامهآ انشا نوشتی بر کتاب صنع لاریب قضا خطبه

کشیدی بر مثال نافذ حکم ازل طغرا بیان کردی سخن بی مدعای قوت منطق

رقم کردی حکایت بیقلم بر صفحهآ املا

دواتش را سیاهی از سواد دیدهآ حورا شده مستوفی از دیوان کل در کشور علوی

به هر مستوفی از مکنت رساند خط مستوفی1 چون رأی عاقلان اوراق املایش2 بسی3 روشن

چو خط دلبران ارقام مشکینش بسی زیبا کلام واضحش وصف صنوف حکمت صانع

نقوش نامهاش مدح معزالدین والدنیا علیم دفتر منزل مفصتل ساز هر مجمل

وصی احمد مرسل ولی وحی بیهمتا دگر زانجا نهادم پای بر صحن سیم غرفه

چه دیدم مطرب زیبا عذار چابک رعنا5 نهاده ساغری بر کف گرفته چنگ در دامن

فکنده نغمهاش در گنبد سیمابگون آوا فضای بزم جان افروزش از باغ ارم احسن

می پیمانهآ میخانهاش از سلسبیل اصفا گهی کردی عیان از چنگ لحن خوش ادا گاهی

دفی بر2 پیش رو آورده خواندی شعر روح افزا چنان شوخی سرافرازی طربسازی خوش آوازی

که دلهای مقیمان فلک را ساختی شیدا فروغ شمع رخسارش صفای جوهر ms003 ذاتش

بساط افروز هر خاطر نشاطانگیز هر برنا

دعای دولت آل شهنشاه عدوفرساء در بحر مروت شهریار کشور مردی

که بیقدرست پیش همتش دنیا و مافیها از آنجا نیز بگذشتم به دیر چارمین رفتم

ندیدم غیر دود9 از شمع خلوتخانهآ عیسی ز جیب نیستی بر کرده سر وارسته از هستی

نشانده شمع خلوتگه نهاده بر مصلا پا کدامین شمع آن کزوی شود این طاق2 زنگاری

بدان هیأت که قرابه ز7 رنگ لاله گون صهبا نهد هر شام چون عابد به روی خاک پیشانی

ولی حاشا که تا بوده شبی را داشته احیا گهی در اسفلش مکمن گهی بر اعلیش مأمن

گهی در مغربش مدفن گهی در مشرقش منشا8 کشیده تیغ میگردد به گرد مرکز خاکی

به قصد جان اعدای شهنشاه جهان آرا جهان مردمی و جان عالم حیدر صفدر

که شخص آفرینش راست نوردیدهآ بینا دگر ز آنجا نهادم پا به صحن منزل پنجم

بتی دیدم که بودش حسن رخسار احسن الحسنی نکورو ترک جنگ آور که آهن با همه سختی

شود نرم از تف قهرش چو موم از تابش گرما9

که هست از ریزش خون عزیزان دیدهاش حمرا به قصد بی گناهان تیغ کین گاهی که افرازد

ز تن دور افکند هر دم هزاران سر به یک ایما مگر داده به دستش تیغ شاهنشاه خصم افکن3

که هر شب از شفق دامان گردونست خون پالا محیط علم را گوهر امیرالمومنین حیدر

امام الانس والجنه وصی المصطفی حقا وز آنجا هم شدم سوی ششم منزل درو دیدم

یکی عابد که سنجد نقد حمد صانع یکتا کشیده طیلسان بر سر فکنده سبحه بر گردون

به افعال نکو خود را ز سایر کرده مستثنی سلامت جوی عفت شغل و بی آزار و صافی دل

مدام اهل سلامت را ازو حظیست مستوفی فروغ ms004 معرفت ظاهر ز رخسار منیر او

نهاده بر لب طاق از فنون مختلف اجزا ز رویش9 نورتابنده5 مگر سودست رخساره

به درگاه شهنشاه معالی جاه عالی را شه تخت2 امامت7 آن که هست و بوده و باشد

منیر از شمع8 رخسارش اگر دنیی9 اگر عقبی10 دگر زانجا شدم بر غرفهآ هفتم درو دیدم

سیه پیری فراز مسند تمکین به استغنا

بود ناطق زبان او به حکمتهای جان آسا برآورده سر از جیب نحوست دایما باشد

سیه رویی طویلالعمر مانند شب یلدا بود هندی ز هفت اقلیم عالم زین سبب هر دم

به ملک هند اندازد نظر زین طارم اعلا زمانی برنمی گیرد سر از زانوی اندیشه

مگر نسبت به او شاه ولایت گشته بی پروا مه اوج ولایت آفتاب ذروهآ عزت

که بهر خدمتش هست از کمربندان یکی جوزا شدم بر دیر هشتم صحن بامش پرگهر دیدم

مثال دامن وامق به شام فرقت عذرا کف پا از نشان پر شد چو نقش2 آبله بر تن

که ریگ آمد به زیر پا برون ز اندازهآ احصا3 به هرجانب نظر کردم ز هر برجی8 گذر کردم

شدم از هر طرف جویای راه ملک اوادنی سر اندیشه با سرعت برون کردم ز هر مدرج

برین معراج مستعلا نهادم پای استعلا به چشم عقل یکسر نقش تقویم فلک دیدم

فضای صفحه را جدول به جدول کردم استمضا ز یمن و یسر وارستم ز تحت و فوق بگذشتم

برین عالی مکان آنگاه گشتم لامکان پیما

ز قصر رفعت سلطان دین شد آستان پیدا امیر صفدر غالب علی ابنابیطالب

امام مشرق و مغرب شریف یثرب2 وبطحا بهار گلشن عالم چراغ دودهآ آدم

علی عالی اعلم ولی والی والا ز خیل اولیا اعقل ز جمع اصفیا اکمل

رفیق احمد مرسل به گردون در شب آسری شهنشاه قضا ms005 قدرت فلک قدر ملک سیرت

کز ایجادش مکمل گشت صنع مبدعالاشیا دل آگاهی که ابجد خوان علمش بوده عقل کل

هنوز آدم نخوانده درس علم علمالأسما ملک را صفوت روی منیر او کند واله

پری را لمعهآ شمع ضمیر او کند رسوا برای مخزن جاهش در مهر آورد بیرون

سحر غواص صنع از قعر این سیمابگون دریا کند گلچهره عطرانگیز جاه آسمان قدرش

ز ماه منخسف در رشته قرص عنبر سارا مزین مسند توفیق او با زینت3 دانش

مرصع افسر اقبال او با زیور تقوی دلش در9 عالم فانی نمیآمد فرو هرگز

فرو میآمد اما ذوالفقارش بر سر اعدا

چو پیش آرند میزان عمل خجلت کشی فردا شهنشاها به جنب حشمت بخت همایونت

سکندر کیست در مکنت چه باشد ملکت دارا گه فطرت به زیر این مرصع مهد فیروزه

توبودی مدعا از ازدواج آدم وحوا مدیح دست احسانت به دنیا دولت سرمد

ولای خیل خدامت به محشر طاعت عظما به نور علم داودی و اقبال سلیمان هم

به توفیق نیاز احمدی و خشیت یحیی دمی آن کو نشیند در خیال بغض اولادت

بسی برخیزدش از دل به چاه ویل واویلا چو اختر گر سواد گحل شب روشن کند دیده

بصارت یافته از گرد راهت دیدهآ اعما ز نظم مدحتت شاها دل بیمار محنت کش

نگردد سیر زآنگونه که مستسقی ز شربالما فراز شاخسار گلبن مدح دلافروزت

نی کلکم بود مرغی ولیکن مرغ شکرخا بود حیف از برای غیر اوصاف تو زین گونه

کلام دلیذیر روشن فرخندهآ غرا کسی زین گونه زیر چرخ چرخیات نشنیده

ز خوش طبعان رنگ آمیز صنعت سنج نظم آرا نظام ایمن شد از سیل حوادث در مدیح تو

که جا بر قلهآ قاف قناعت کرد چون عنقا

ملالت گشت مستولی دگر شد وقت استرضا به جوف آسمان ms006 گشتم هلاک1 از گردش اختر

کسی چون زنده ماند ز افت دندان اژدرها بود از جنت المأوی ملاقات تو مقصودم

ملاقات تو مقصودم بود از جنت المأوا اسیر خصلت زشتم زبون نفس اماره

شهنشاها فلک قدرا ملک حلما خداوندا ز دود معصیت شد روزگارم شام ظلمانی

چراغ افروز شامم شو رهی سوی خودم بنما عروجی شد خیالم را درین اندیشه زین معنی

مسما شد به معراجاخیال این گفتهآ غرا درین غمخانهآ بی در بر آن میداردم سودا

که چون در بر درم جیب حیات خود ز سرتا پا اگر خواهی که افتد سایهسان خورشید در پایت

مسیحاوار برتر نه قدم زین پایهآ ادنا شود دندان گردون هر شبی ظاهر که میخندد

گهی بر تاج کیخسرو گهی بر مسند دارا

غبارش را کنون هر سو برد زین تختهآ غرا2 نماند از صرصر گردون3 به روی خاک این منزل

نشان از پایهآ تخت سرافرازان ملکآرا گشا چشم خرد وز ماه نو تحتالحنک بنگر

که تاج از تارک گردون رباید باد این صحرا نگر بر صبح کز بیم خدنگ شست بیداری

چه سان سازد نهان اندر بغل آیینهآ بیضا به جز چین جبین و ابروی فرسودگان نبود

هر آن موجی که میخیزد ازین دریای جان فرسا بلاها بر سر اهل زمین پیوسته میآید

ازین شادی نیاید بر زمین پای فلک قطعا چو مرغ خانگی زین تودهآ خاکی چه میجویی

وطن بر قلهآ قاف قناعت ساز چون عنقا تو اصل جوهر ایجادی و فرعت همه لیکن

چه حاصل چون نهای واقف ز اصل خویشتن اصلا برای گوهر مقصود ای غواص کوته دست

چه یازی دست بر ساحل که بس ژرفست این دریا مباش ایمن ز دلهای شکسته در طریق فقر

تهی پا مگذر از جایی که آمد شیشه بر خارا پی چاک گریبان دوختن از آسمان عارف

فرود آرد به مغناطیس همت سوزن عیسی ms007

برآرد دود غیرت از نهاد آتش موسی برآور سر زجیب فقر و همچون عطف ذیل آنگه

بزن بر حاصل ایام پشت پای استغنا دلی کو طایر پروازگاه گلشن قدسست

چه سازی پای بست زلف خوبان سمن سیما چو عنقا گوشهای گیر و زبان از گفتگو دربند

که طوطی از وطن دورست کو را شد زبان گویا نه تنها تلخ کامی تو به دریا زین سبب بنگر

که آید بر کنارش دایم اشک لولوی لالا سیه روزی گرت روزی شود نالش مکن ز اختر

نیابی بهره از عینک چو باشد چشم نابینا ز دور دامن عفت بکش بر گرد خود خطی

اگر خواهی نیابد دیو شهوت بر تو استیلا مکن بی عقلی و از می مشو دیوانه ای عاقل

که با عقل از جمیع کایناتی گشته مستثنی غم فرزند کمتر خور که بهر مرد و زن قسمت

مقرر گشته پیش از ازدواج آدم و حوا به گوگرد قناعت گرکشی سیماب حرص ای دل

به گنج فقر ازین اکسیر یابی خط مستوفا حریص مال در تنگی به اندک قانعست آری

به یک دیدن شود راضی گهی کاحول شود اعما ز اخذ سیم و زر حرص حریص افزون شود هردم

مضرست ارچه آب خضر نوشد صاحب استسقا

که در1 بازار افکندن شود کم قیمت کالا گران کن پلهآ طاعت کنون ورنه چو پیش آید

ترازوی حسابت شرمساریها کشی فردا بزرگی بایدت منگر به خردی در کسی هرگز

که اول خنصر آید در حساب دست نی وسطا چه کردی هرزه بر گردون نگر تا چند می گردد

که تا از ماه نو شامی لب نانی کند پیدا مشام جان بیدردان نخواهد یافتن بویی

جهان گر پر شود چون شب ز گرد عنبر سارا2 دل بی درد مجروحیست کز مرهم نگردد خوش3

دوای دل بود در درد4 لیکن5 ms008 نیستت دردا به نادانان کجا تنبیه نادانی توان کردن

که بر آگاهی کاری به اعمی کس نکرد ایما بود نیکو ز تو بگشودن کار فرو بسته

نه بهر بستگی بستند ترکیب کمند آسا بسی بر قبر زهاد ریا طاعت شرف دارد

به خاک ره نشان پای رندان قدح پیما بر ارباب رازش روز قدر و قیمتی نبود

هرانکو شمع سان راز شب تاری کند رسوا

به نادانی خود شو معترف چون مردم دانا مکن عیب کسان زیرا کسی در عرصهآ هستی

نباشد خالی از عیبی به جز یکتای بیهمتا مهیمن خالق الخلقی که دست صنع بیچونش

ز چار اضداد ارکانی مرکب ساخت هفت اعضا مقدس مالکالملکی کز استغنای ذات آمد

جدا از ملجأ و مأوا بری از مبدأ و منشا سحرخیزان خلوت را رضای حضرتش مقصد

گرفتاران محنت را حریم حرمتش ملجا ز ابر مرحمت باران فیضش متصل بارد

بر اعلی و بر اسفل هم تبارک ربناالاعلی گهی آرد برون صنعش به چابک دستی و چستی

هزاران مهرهآ سیمابگون زین حقهآ مینا گهی افتد ز هول هیبتش در عرصهآ مشرق

جنین خاوری آلوده با خون از شب حبلا گهی از انکساف آثار قهر و دهر فرسایش

سیه سازد دل خور چون درون لالهآ حمرا گهی بر دامن گردون فرو ریزد در انجم

چو اشک وامق از شوق عذار نازک عذرا دواند رشتهآ پود شهاب استاد تقدیرش

شبانگه تا سحرگاهان برین زنگارگون دیبا

بهار گلبن یثرب نهال گلشن بطحا به تاج عز او زیبنده این شش گوهر علوی

به تخت قدر او شایسته این نه پایهآ علیا حرامست انبیا را باد جنت بیرضای او

ز مفتی قدم اول مسجل گشت این فتوا به فرش خلد فراش پگه خیز ازل افکند

برای خیل خدامش کلیم سایهآ طوبا گهر چیدند بر جای ms009 ثمر ای محض لطف حق

چو افکندند بر نخل قدت سنگ ستم اعدا طفیل هستیت موجود شد چرخ1 و هلال آری

به نام چون تویی زیبندهاست این نامه از طغرا به لوح دل منقش ساختی بیمنت خامه

هزاران نکتهآ سر نهانی در شب اسری دگر شد صاحب معراج نام عالم آرایت

محقق گشت این معنی که آید از سما اسما ز طرف نامهآ قدرت که مقراضش عطارد کرد

شد آن شب بر فلک پیدا هلال روشن غرا چه دارم2 عرضه حال خود که سر غیب را کرده

ضمیر واقفت بر منهیان آسمان انها شفیع المذنبینی و شفاعتجو من عاصی

رسولا مرسلا پاکا به حق3 قادر یکتا

دماغ هر خردمندی زلال عقل را مجرا بدان پرهیزگاری کز سحاب سعی پیوسته

نهال طاعتش خرم بود در گلشن تقوی که فردا چون وزد باد بهار حشر در عالم

ز هر جانب گیاه آسا1 برآید از زمین موتا بود هرکس بهخود درمانده کس را اندر آن ساعت

نباشد هیچکس فریادرس از کثرت غوغا فضای محشر از گرد گناهم گر چه باشد پر

به سوی من ز روی لطف چشم عاطفت بگشا ببین بر حال این خاکی در آن دم یا رسول الله

نم ابر شفاعت را به وجه مرحمت فرما که تا یکسر نشاند گرد عصیان من عاصی

حجابم مرتفع گردد ز پیش چشم خون پالا مسلم گرددم ملک سلامت با فراغ دل

به عون رأفتت نبود ز هول محشرم پروا بر آسایم به صحن گلشن فردوس جاویدان

چنان کامروزم آسوده ز مهر شاه دهرآرا امیر کشور مردی علیابنابیطالب

که نگشودست و نگشاید کمر از خدمتش جوزا موشح از کمالش منهی افلاک را دفتر

توارد با کلامش منشی تقدیر را انشا

غریق نعمت عامش اگر اضعف اگر اقوی کشد گردون غبار درگهش1 در ms010 دیدهآ روشن

نهد دوران2 کلاه عزتش3 بر فرق فرقدسا کند نعل هلال آسای رخش آسمان سیرش4

قضا بهر شرف ترک کلاه تارک شعرا زهی گوش خرد را نکتهآ لطفت بهین5 گوهر

به پیش گوهر لفظت بود لولو کمین لالا فلک همواره وصف قدر جاهت را کند از بر

امل پیوسته مدح دست دادت را کند املا شهنشاها شکر ریزست نطق چاشنی بخشم

به کف کلک سخن پرداز من طوطی شکرخا ز مدح غیر تو خواهم زبان بستن که تا باشد

طراز شعر من یکسر له فی مدحه ایضا به کف طومار2 مدح7 ار چه تورا هستند از هر سو

بدایع گو صنایع جو مدایحسنج و نظم آرا ولی جوهرشناس طبع دانشور نکو داند

خزف از لعل آتشوش شبه از لولو لالا همیشه تا به زیر این نه ایوان شبههای نبود

که گردد در حساب اثنی مثنی چون شود احدا هرآن چیزی که هر کس را میسر گشت در عالم

ز عشرت دوستانت را دو چندان در جهان بادا

ند دو تا به پرورش طفل تفرقه بر مهد2 خاک دایه صفت چرخ دائما خواهد ms011 شدن چو سایه تو را خاک تکیه گه

را خاک تکیه گه گر سازدت سپهر ز خورشید متکا کم خور غم جهان که جهان را ندادهاند آن منزلت که نقد حیاتش کنی فدا3 در ذیل چرخ دست تظلم کجا رسد زینسان که بر زده است به کین دامن قبا صبح فسونگرت کند اشعار از فسون کای بی خبر سپهر بود مار جان گزا دل بر جهان مبند که روز ازل همین دوران کتابه ساخت بر ایوان این بنا گویند همگنان سخن از مقتضای حال اگه نیند ز آنچهآ قضا راست اقتضا دندان آرزو شکند سنگ روزگار زآن نیست بخت هیچ یک از ما گره گشا مرآت دل زدای ز زنگ هوس که هست از انخساف مشعلهآ مهر کم ضیا تا غرقهآ محیط فراغت شود دلت ای بوالهوس مکن چو حبابش پر از هوا

کز خار حرص پای دل تست مبتلا شافی خداست گرچه به هر علتی ولی بیمار حرص را ز قناعت بود شفا خواهی ضمیر تیره کنی صاف چون مسیح بگذر به پای همت ازین نیلگون وطا1 تا از سه پرده چرخ نیالوده هر صباح راح شعاع مهر2 نشد صاف و پر ضیا گوگرد دل که مایهآ اکسیر دانش است نبود نکو کز آتش صهبا کنی هبا

انماهی بیزبان بود ایمن ازین بلا آرد بلای تیغ به سر مرد را زبان ظلمت سرشت راست منور دل از ظلام در چشم شبپرست شب تیره توتیا دل صاف کن چو آیینه تا بنگری درو رخسار شاهدان سراپردهآ خفا

ه چهرهآ غیبت عیان به چشم مرآت ms012 زانوی تو نماید در انزوا

قامبر دوش رفعت تو شود کهکشان روا در پایهآ نخست رضا گر کنی مقام بحر قناعتست به موج اندر آمده عریان تنی که هست منقش زبوریا تاج خروس جلوه گر مرغزار فقر درویش راست کنگرهآ کاخ کبریا

نهآ ضمیر جلا ده چنانکه خود عنقا نما شود به تو از غایت جلا بهر غذای حرص شود پشت دل قوی دل را اگر ز خوان ریاضت دهی غذا سر با ریاض چرخ کجا آورد فرو سروی که مرتفع شود3 از روض رون صفت مشو متمایل به سجن6 خاک زین جای چون مسیح نما میل ارتقا5 ر دیدهآ حقیقت ارباب دانش است وضع جهان چو تعبییهآ اهل سیمیا زیرا که فی الحقیقه نباشد به ملک کون موجود جز7 یکی8 که له الملک و البقا

ک وحدت که تا ابد هر ذره بر یگانگی او بود گوا آن مالک ممالک وحدت که تا ابد سلطان بی عدیل و شهنشاه1 بیبدل ذالفضل والکرامة والعز والعلا مشعل فروز کلبهآ دیوانگان عشق روزیرسان خیل اسیران بینوا

، اوست گریهآ پیران باخبر وز مهر اوست ذکر جوانان پارسا محنت رسیدگان ستم را به روز غم غیر از جناب حضرت او نیست ملتج هر جا طلب کنیش بیابی اگر چه نیست ساکن به هیچ سکنه2 مقید به هیچ جا بنگر به شکل لاله که در اثبات وحدتش لب باز کرده است پی نفی ماسوا هجده هزار صنف ز اصناف کائنات یکسر فرو شود به دم اژدهای لا حید ذوالجلال بود گنج لایزال بالای آن گشاده دهن لا چو اژدها دست مشاطه صنعت صنعتش همی کشد در دیدهآ عروس فلک سرمهآ مسا و آن سرمه با سرشک کواکب رود برون هنگام صبحدم که ز بیمش کند بکا در منهج مسافت قرب جناب او اعمی و شیم وهادی ما شرع مصطفی آن مصطفای هاشمی یثربی که اوست طوطی وحی3 نطق گلستان اصطفا در حلقهآ اطاعت ms013 او جمع مرسلین در رتبهآ شفاعت او خیل اولیا موسی ز فیض حرمت او بوده محترم آدم به5 عز گوهر3 او بوده مجتبا جوید غریق لجهآ حرمان ازو نجات یابد علیل علت عصیان ازو شفا دارند اصفیا به لقای وی آرزو آرند اوصیا7 به جناب وی التجا در مصر فضل تا به ابد دست بعثتش زد قفل نسخ بر در دکان انبیا8 گر سایهاش به خاک فتادی به چشم خلق دادی غبار روی زمین نفع توتیا ایمن بود ز زخمهآ آسیب حادثآه صیدی که در مزارع شرعش کند چرا بهرادای شرح مقالات بعثتش شد جبرئیل محرم درگاه کبریا

زیین بزم چرخ نمودند علویان ناهید نغمهساز شد و ماه عطرسا شد مهر بر سپهر عیان نیم شب که گشت روشن ز از

روشن ز انعکاس رخش عرصهآ سما1 ز اکسیر گرد مرکب گردون نورد او شد آفتاب بهرهور از فن ک بر فرق عرش افسر اقبال گشت و ماند این درج نیلگو

این درج نیلگون تهی از در بیبها میکرد قطع بادیهآ چرخ تا رسید از بام عرش در کنف ظل منتها

بر قدم گذاشت سراسر جهات و دید جایی که لاخلاست به برهان و لاملا

وی از فرط منزلت ایوان کبریای خداوندی خدا شد منزل شریف وی از فرط منزلت شد جمله گوش همچو صدف بهر در فیضدر قعر بح

از خیل انبیای اولوالعزم واصفیا2 بشنید و دید آنچه نه دید و شنید کس از خیل انبیا آورد ازین سفر ز شهنشاه لم یزلبررس

بر رسم ارمغانی پروانهآ رجا

نازل شد از رواق فلک بهر مرتضا آمد فرو چو زهرهآ زاهر به امر حق3نازل ش این قدر نیز یافت علی کز پی بتان اندر حریم کعبه به کتفش نهار نخل ریاض ms014 علم6 و گل باغ لو کشف دری5 ز برج فضل و در درج لافتا شاه نجف امیر عرب خسرو عجم کان هنر محیط

کان هنر محیط کرم معدن سخا کوه گران عدیل رکابش گه وقار شیر عرین چرخ زبونش دم وغا شب نسخهآ ولایت او خوانده هر که را پوشیده نور باصره در پردهآ عما

کز زیر هر بغل رودش آب از حیا با کوه گفتهاند همانا ز حلم او کز زیر هر بغ

یاد روضهآ تو دل ماست یا امیر فغان کنان به بادیهآ شوق چون درا

غ تو دودش رود به سر باشد چو آتش ارچه ترا خصم ژاژخا قامتت به خیط خیال دقیق دوخت خیاط طبع صایب من خلعت ثنا اها به عز مرقد پاک منورت کز لطف خود به من به در مرحمت درآ

د آنکه ز الطاف شاملتحالات مایجی بودم به ز مامضی مهر توام که گنج نهانخانهآ دل است از امتنان اهل زمانم دهد غنا یاد از آسمان ملمع لباس کواز تاروپود محنت و دردم کند قبا هر دم نفس به نای گلو گرددم گره کآمد بتنگ جانم ازین تیره تنگنا چرخ ستم شعار به عهد شباب کرد بر هیأت هلال دو تا قامت مرا روزی من غمست که دوران همی زند روزی هزار بار به خوان غمم صلا یا رب چه شد که اهل هنر را چو خای راه سازند پایمال بزرگان عهد ما از بهر جذب لقمهآ مردار دنیوی دون سیرتند جمله به صحرای ماجرا بعضی به طاعتند پی ازدیاد نفع مانند لولیان معلق زن از ریا جمعی به غفلتند پی التماس نفس مانند گاو و خر همه مشغول در چرا عمری2 زننگ سفرهآ این سفلههمتان در گوشهای نشسته توان بود ناشتا4آ مشکین دمی نظام6 حودت کسی که مانند نافه مادرش از خطه خطا از بهر اختصار دهم تاب ms015 خیط نظم کاین شیوه بهترست و بدین کردم اکتف

رهآ لامکان توانی کرد اگر نهی به سر خویش تاج استغنا

به یک نیاز سحر باش خواجهآ دو سرا بهای دنیی و عقباست نقد گنج نیازبه یک ز بیم عرش کند پای خویش در دامن سحر شکسته دلی کافکند خدنگ دعا چه منتظر به در کعبه ماندهای حیران که آید از طرف بادیه فغان که درا

مدعا یابیخضر به ظلمت ازین شیوه یافت آب بقا ز سایه نیز جدا شو که مدعا یابی

ن1 صدا به جهان کزین میانه روی بر کنار چون عنقا ز قاف عشق فتد آن زمان1 صدا به جهان حواله شد فقرا را لباس از خرقه گهی که گشت مرقع ز انجم این دنیا به جوف این کرهآ آبگون شیشه مثال دل از

الدل از ریاضت پیوسته یافت نور وصفا صفا نیافته تا آنکه بر نیاورده درون صومعهآ شیشه اربعین صهبا بود زمین جهان وقار در معنی به زیر سر که نهد کاسه شامگاه گدا وفات یافت وفا چون کرم به روز نخست کبودیست ز گردون به ماتمش دیبا ز دیدههای ملایک چو آسمان در شب بود به روز نهان2 سقف خانهآ فقرا مجوی کام ز دنیا که طالب گوهر برای عکس کواکب نشد سوی دریا مخوان صحیفهآ دانش به نزد تیره دلان مدار آینه در پیش چشم نابینا به چشم خیره تورا پرده هاست لیک چه سود

که هیچ در نظرت نیست پردهای ز حیا ز غم به جیب فلک چاک هاست از گردون برده سوزن ازین فرش بی سبب عیسم بود نهان به فلک خون ساکنان زمین چنانکه رنگ بود مندرج به برگ چ

حت سلیمان ز دوش باد به خاک که افکند به زمین هر چه برگرفت صبا کجا شد آنکه به فرمان نافذش هدهدز تاج

ز تاج کنگره دادی به شهربند سبا گریز در پس دیوار عافیت زین دشت که سخت میجهد از قوس چرخ تیر قضا

جای سنگدلان به ms017 بود برون رفتن سبب همین شده کاید برون ز کوه صدا ز راستی رسی ای بی بصر به کوی مراد دلیل دیدهآ اعمی بود به راه عصا

ز باد در حرکت نیست صبح برگ گیا زبان هرچه بود در ms018 ثنای او چندان

دنهال بارور2 بوستان که گشته دو تا به شکر نعمت او مایل سجود بود نهال طبیب حاذق لطفش به جای شربت مهر برون برد ز دماغ جهان سحر سودا جهان چو چشم شد از بهر دیدن صنعش ز روز چهره سپید2 و شب سیه

اول بی ابتدا آخر بی انتها هست به کون و مکان اول و آخر خدااول مالک ملکی که هست ملکت او را دوام دایم باقی که نیس

دایم باقی که نیست هستی او را فنا وصف جنابش بود ذوالکرم و ذوالجلال فضل عمیمش بود ذوالنعم و ذواالعطا کرده عیان نور او جوهر و جان و خرد سفته خرد بهر او گوهر حمد و ثنا مملو از انعام او عرصهآ هر شش جهت بن

بندهآ درگاه او خواجهآ هر دو سرا مکی یثرب مکان سید آخر زمان

سید آخر زمان محرم سر نهان هادی راه هدا

یرفی نقد دین مهر سپهر یقیناختر بیضا جبین بدر دجا مصطفا هادی مهدی غلام صادق امی کلام باج ستان ملوک تاج ده5 انبیا

یافت نطاق سپهر زیب ز قرص طلا صبح فروزنده چهر چهرهنما شد ز مهر یافت نطاق سپهر زیب زق با قد خم گشته چرخ بهر شهنشاه روز داد به جاروب صبح صحن جهان را صفا روح به قالب دمید صبح مسیحا نفس اشک زلیخا فشاند گلرخ یوسف لقا

احتشام داور دوران غلام کامل مشکلگشا شاه خراسان مقام ماه سپهراحتشام گلبن جنتچمن گوهر زهرا صدف موسی عیسی نفس آدم یحییحیا بحر کیاست گهر نخل فراستثمر صبح سعادتاثر مهر شریعت ضیا گاه تصرف دلش منهی اسرارسنج وقت تلطف ل ای ز صفا روضهات غیرت باغ بهشت وی ز شرف دیدهور عقل را شمع حریم حرم صیرفی نقل را نقد نبی الور لطف عمیم تو راست منفعت آب خضر خاک مزار تو را خاصیت کیمیا لمعهآ روی تو را شاه کواکب غلام

ب غلامنکهت موی تو را عنبر سارا گوا کوی تو را عازمند فرقهآ کروبیان بر

کروبیانقبر تو را طایفند طایفهآ اولیا تافته از لطف تو دست بقا تار روح افته از جود تو معدهای از امتلا برده زگرد ره راهروان درتدیدهآ روحالقدس فاید

ن روضهات معتکفان را مدامبار اجابت دهد شاخ نهال دعا

صفت گردباد عرش بود در طواف از شرف و منزلت کعبهآ قبر تو را مأمن مأمون سزد در درکات جحیم بر طرف مدفنت ساخته مأمن چر نیست به جای خود این واقعه واقع ولی هست به گل رنج خار پهلوی گنج اژدها چشم عنب لعلریز گشته زکردار خویش تا رخ عنا

تا رخ عنابیت شد ز عنب کهربا تا به لب زهرناک میل نمودی به خاک از دل خای سیاه سبز برآمد گی زهرهاش از زهر غم به که بود لخت لغت هر که دلت را زکین خست به زهر جفا

مرکوب در طبیعت ایام ناروا مخلوق در جبلت افلاک ناپسند مرکه از انقلاب دهر دلم گشت مضطرب وز انحراف چرخ قدم یافت انحنا

جان فگارم از تن خاکی کند جلا بیم است کز ستیزهآ دور ستیزهگرجان ف در حال من کلیم فرومانده از بیان در درد من مسیح فرومانده از دوا

بر وفق آنکه رای جهان کرده اقتضا در زیر بار محنتم افکنده حادثهبر وفق چون برق اگر به خنده ms026 درآیم چو آب در باید فرو شدن به زمین درم از حیا جانم به لب رسید ازین غصه بعد ازین دست تظلم من و دامان مصطفا کشورگشای ملک رسالت که خاک اوست در چشم آفتاب جهانتاب آن کز فروغ رای کواکب فروز او باشد چراغ خسرو سیاره را ض

آن را که هست قوت طبع سخن سرا الحق زبان ناطقه وصف ثنای اوست آن را که هس ممنون نعمتش خرد آسمان خدم مشعوف خدمتش فلک نیلگون قبا بیمار ناتوان تب جانگداز جهلشه

شهد تکلم شفتیناش بود شفا در خاطرش وداد چو اندر عروق خون در

در سینهاش علوم چو اندر بدن قوا مداح نکتهدان هنرپیشه دوختهب

بر قامت بزرگی او کسوت ثنا دانای حق شناس جهان دیده یافته در خاک آستان

در خاک آستانهآ او عزت و علا ای در جهان موهبتت کشور کرم جودت مزیل فاقه و مستلزم غنا باشد رهین زمرهآ نواب تو قدر خواهد دوام دولت خدام تو قضا در باغ فاستقم که بهشت شریعت است سرویست راست قد تو در حد استوا مویی ز موی گیسوی عنبرشمامهات شد عطر جیب نافهآ مشکین دم خطا

هر ظلمعدل تو برکند ز جهان عادت جفا قهرت برون برد ز مزاج سپهر ظلم هر حاج دردمند که مداح خاص توست چشم عنایتی ز

چشم عنایتی ز تو دارد کرم نما تا هر صباح داور فرمانروای دین بر خنگ چرخ یک تنه باشد جهانگش

ادا بدان مثابه که مهر جهانیانبر خوان نعمت تو زند چرخ را صلا

روزنی تا نیست کی3 در خانه افتد آفتاب تا که هست ای بلهوس در دل هوای غیر دوست

دل کجا غرق محیط عشق گردد چون حباب گرد هستی در میان ما و جانان حایل است

کو سحاب نیستی تا از میان خیزد حجاب

گر ز خورشید جمال خود براندازی نقاب غیر هندوی سر زلفت که هست آتش پرست

پیش آن رخسار چون آتش کسی را نیست تاب خون چکد کاش از دلی کان بر سر بازار عشق

نیست از بهر سگانت ز آتش محنت کباب شد سیه عالم به چشمم تا نشستی با رقیب

تیره گردد عالم آری چون نشیند آفتاب عالم افروزست چون خورشید تابان روی تو

چهره مالیدی مگر بر خاک پای بوتراب ابن عم احمد مرسل علی مرتضی

مسند آرای شریعت شهریار کامیاب صادق القولی که گر خواهد دلش در بادیه

دور سازد زنگ کذب1 از روی مرآت سراب آن که بخت کامیابش در سحرگاه ازل

ره به مقصد برده مانند دعای مستجاب دارد آن شوکت که گرجازم شود در منع زجر

از زمین کین نروید چرخ را تخم عقاب همتش بحری که آن اصلا ندارد انتها

دولتش ملکی که آن هرگز نیابد انقلاب شب رکاب ماه نو شد متصل با سطح ms028 خای

فارس عزمش مگر انداخت لنگر بر رکاب

کس کجا دید آنکه باشد خیمه بر پا بی طناب ناخن مهرش گشاید عقدهآ هر مشکلی

با ولای او مترس از عقدهآ یوم العقاب در جهان بیبقا از دشمنان دامن کشید

پاک دامن در گذرگاه از سگان کرد اجتناب ترک دنیا بود مرغوبش بدان غایت کزو1

چون مه نو بر کناری رفت در عهد شباب پلهآ طاعت کن از مهرش گران ورنه به حشر

می کشی خجلت چو پیش آرند میزان حساب در ره بغضش بود ای خارجی چاه جحیم

گر نگردی پیش بین خواهی فتادن در عذاب ای ز سعیت2 دیده معموری خراب آباد دهر

نیست از عدل تو غیر گنج را مسکن خراب بیم آن باشد که از بیم حسام قاطعت

بر زمین افتد شب از دست فلک رمح شهاب نیست جاری چشمهها هر جانب از دامان کوه

کز نهیب برق تیغت کوه را شد زهره آب گر به خاک افتد نمی از ابر الطافت شود

در بن دندان افعی آب حیوانی لعاب با وجود لمعهآ قندیل طاق مرقدت

آفتاب از چرخ اگر هرگز نتابد گو متاب

ورنه گرد مرقدت شب نیز می زد چرخ و1 تاب حاسد ظلمت سرشتت گشته جمعی را دلیل

آن مثل نو شد که گفتندی «اذا کان الغراب» دشمنت در دود آه خویش گشته نوحهگر

یا غلط کردم که آید نالهآ رعد از سحاب گر شود رنج طمع را دست احسانت طبیب

تا ابد نبض طمع را وارهاند ز اضطراب عقل اول شاه بیت ذات مطبوع تو را

در بدایت کرده از دیوان هستی انتخاب گر طناب صف موران از تو یابد تقویت

بهر حفظ شیر نر زنجیر گردد آن طناب ماه نو هرگز نگردد بدر تا روز ابد2

پای قدرت گر کند بهر رکابش ارتکاب شاهد ms029 ما از حریم هاله ننهد پا برون

راند گویا بر فلک از3 ضبط رسمت5 احتساب بهر سایل کان به دور همتت نایاب گشت

دست جودت بیسخن در آستین دارد جواب شهریارا قامتم شد حلقه چون صفر از جفا2

بعد ازین در صفحهآ هستی نیایم در حساب گر وزد انفاس عیسی بر دل ناشاد من

طرفه حالی کاتش غم یابد از وی التهاب

روی بر خاک درت بنهادهام2 من کل باب تا به مردن بر ندارم روی از خاک درت

هم بدین نوعم گذشتی کاش ایام شباب خواهد از مدح تو یابد خاطر جمعی3 نظام

تا کند فکر صواب الله اعلم بالصواب باز دیدم دوش کین غارتگر پر انقلاب

کوفت طبل مفلسی وقتی که سر زد آفتاب گشت پنهان خازن هندو به خود نقدینه برد

کز شه خاور به ملک هند9 افتاد انقلاب شد رسن باز7 این سبکرو لولوی گلگون عذار

بست بر ایوان قصر نه درج زرین طناب باز زرین گشت ظاهر سیمگون مرغابیان

از نهیبش سر به سر بردند سر در زیر آب تندباد صبحدم برخاست از دریای چین

رفت و همره قطرهها را برد عنبرگون سحاب بی مگس گردید این خوان از نسیم سرد صبح

سرد گردد چون هوا بر جا کجا ماند ذباب

هست یعنی در گذر گلچهر خاور بینقاب صبح خیز منزوی آمد برون از انزوا

تا برآرد بر سر بازار هستی چرخ تاب گشت این مرغی که عالم را کشیده زیر بال

قطرهافشان کز تف تفسنده مجمر شد کباب1 دود ظلمانی نهان شد گشت اخگر آشکار

رست یعنی مرغ زرین از ته بال عقاب شد غراب شب به مغرب ریخت هرشبنم که بود

زین نهال سبز از باد پر مشکین غراب بهر بزم افروزی دوران مغ این میکده

کرد پیدا صبح از زیرزمین جام ms030 شراب گشت روشن جوف این مخروطی قاروره شکل

چون دل صافیدلان از مهر آل بوتراب صفدر غالب علی ابن ابی طالب که گشت2

کشور کفر از عبور لشکر قهرش خراب آن که کرد ادرای عقل کل سحرگاه ازل

شاه بیت ذاتش از دیوان هستی انتخاب آن که بر علمش که از درس لدنی یافته

مطلع نبود به جز من عنده علم2 الکتاب یافت موسی بر جبل از مهر او راه هدی

گشت عیسی بر سپهر از قدر او عالی جناب

آنچه دارد وزن فردا در ترازوی حساب چون شود پرسیده فردا اختلافش را سبب

دشمن حاسد چه خواهد گفت یارب در جواب ای که از بخت جهانگیر تو بر نار حسد

مضطرب گردیده خصم و هست جای اضطراب پای نه بر چرخ و بر یکران همت شو سوار

فارس اول پا نهد وقت سواری بر رکاب مدح ذاتت کان بود ورد زبان جبرییل

بر حسودان هست تیری چون شیاطین را شهاب گردهآ مه کی به میزان کم نهد خباز چرخ

گر براند شارع حکم تو رسم احتساب نزد ادراک نهان بین تو مستدرک بود

گر شود رخسار سر آسمانی بی حجاب هیچ مقصودی ندارد جز طواف مرقدت

آسمان بر گرد این مرکز که گردد با شتاب بر عناصر گر طبیب لطفت اندازد نظر

بر نیارد در بهاران آبله آب از حباب جای آن دارد که گردد آفتاب تیغ تو

دیدهآ بدخواه حاسد معدن لعل مذاب فارغست از عشوهآ گردون محب صادقت

کی فریب آب داده1 خضر را کذب سراب

از بلای لای این می هست چون خر در خلاب مجتنب بودی درین عالم ز عمر و بکر و زید

از سگان رسم است پاکان را نمودن اجتناب با عدو بگذاشتی دنیا و ما فیها که بود

جیفهآ دنیای دون شایستهآ جمع ms031 کلاب صبح بختت چون دمید اعدا به فریاد آمدند

می کنند افغان سگان گاهی که باشد ماهتاب دشمنت را برده خواب جهل در بزم1 غرور

خواهد از حال خود آگه گشت در صبح عقاب در ره عقبی بود ای خارجی چاه جحیم

باز کن چشم تأمل تا نیفتی در عذاب دست زن در دامن آل علی و روز حشر

پیرهن پاره مساز و رشتهآ حسرت متاب چون کنی بی آب بحری را که پیشش قطره است

چشمه این گلشن خضرا به چندین آب و تاب شب که ریزی بی ولای او سرشک از بیم حق

میفشانی بهر خود ای بی خبر تخم عقاب وقت پیری عمر اگر در مدحت حیدر گذشت

ای نظام آن را غنیمت دان چو ایام شباب کام من در شعر نبود غیر معنیهای خاص

منت ایزد را که گردیده ضمیرم کامیاب

این دعا گردیده در روز بدایت مستجاب [11]1 فی مدح ابن یمین ولد خواجه سیف الدین مظفر البتکچی برتاب دست غصه به آب عقیق ناب

کامد برون ز پرده رخ گل به آب و تاب بگشاد روی بند عدم نوعروس گل

بهرچه مانده دختر رز در پی حجاب تند است باد حادثه می کش که نزد عقل

همچون حباب خمیهآ عمر است بی طناب ساقی به رونما قدحی ده که برفکند

باد صبا ز عارض بکر چمن نقاب بهر لقای ساقی گلچهره می پرد

هر دم ز باد دیدهآ نرگس به اضطراب جام صبوح گیر به دوران چه اعتماد

ما را که خیمه بر سرآبست چون حباب ناصح خمار دارم و باغیست چون بهشت

منعم مکن ز می که نیم قابل عذاب

گلگون چو روی بخت خدیو فلک جناب ابن یمین محیط بزرگی سپهر جاه

کامد مواهبش صدف کام را سحاب آن سرو نو نیاز ریاض کرم که هست ms032

مانند ماه نو به تواضع گه شباب پاکیزه طلعتی که بود قول و فعل او

مقبول بر طریق دعاهای مستجاب شه بیت ذات بی بدلش ساخت در ازل

تقدیر از سفینهآ ایجاد انتخاب بی خواهش است بذل عمیمش به هر که هست

آرد به جود همت او کار آفتاب ای گوهر حیات تو از معدن دوام

وی غنچهآ ضمیر تو از گلشن صواب این حلقهآ کبود که نامش بود سپهر

بر صفحهآ جلال تو صفریست در حساب سنگ از نهیب حکم تو در جویبار ملک

بر روی آب یافته آرام چون حباب در جبههآ منورت آثار نور بخت

مخفیست آنچنان که بود نشثه در شراب گردد غمین زمین و شود شاد آسمان

از بعد و قرب تو که نهی پای در رکاب1 در جنب کبریای تو بخت حسود چیست

کان مصر جامع آمده وین یک ده خراب

آری فزون شود بهگه نوبهار خواب در عنفوان عهد شباب از علوشان

شد عقل و دولت تو مهم ساز شیخ و شاب آنی که در نشیمن خواهش به مدعا

یابد زکوه جود تو گوش طمع جواب دریا دلا عذار تو مرآت زند گیست

رو با تو کردهایم زما روی برمتاب روی منست و خاک ره آستان تو

زین آستانه روی نتابم به هیچ باب خواهم که از خزینهآ طبع گهرفشان

ریزم به مدحت تو هزاران درخوشاب تا باد نوبهار سحر در حریم باغ

روی زلال را کند از عکس گل خضاب در گلشن زمانه ز باران عافیت

دایم گل بقای تو بادا به آب و تاب ز برف کوی زمین گشت سر به سر نایاب

نهاد بیضه درین آشیانه زاغ سحاب به زیر بام سپهر سحاب بین که بود

دونده هر طرف از باد صد هزار شهاب

چنانکه دانهآ ریحان دهد ز آب لعاب ms033 به برد باده شو ایمن ز برد ای ساقی

که از غبار شد اخگر نهفته در سنجاب بنای عمر عمارت کن از شراب اکنون

که برف ساخته هر سو هزار خانه خراب بلای کل همه آفاق را گرفت آن به

که کنج میکده افتد کسی به لای شراب ز حلق بلبله چشم پیاله روشن کن

کنون که سرمهآ چشم چمن شد است غراب هوا به مرتبهای سرد شد که گر ناگه

جهد نسیم ریاید ز موی مرد خضاب زاتشی که برآید دخان چنان بندد

بر آسمان که نیابد قدش ز صرصر تاب عجب مدار که گردد فسرده شعلهآ شمع

چنانکه فرق نباشد ز گزلک زر ناب شعاع مهر که گه بر بیاض برف افتد

بود به هیأت زرنیخ سوده بر سیماب دنانتیست زمین را نهان زمانه از آن

ز برف تا به بهارش همی دهد نمکاب صبا بر آب شمر در حباب مسکن کرد

ز بیم آنکه مبادا فرو رود به خلاب عقیق خور شده غایب ز بهر خاک انداز

نمی توان به همه روی ارض یافت تراب مگر که خاک توان یافت در چنین موسم

ز کاسهآ سر بدخواه شاه عرش جناب

صبا عزیمت دریا شکوه کوه رکاب شه زمانه کپک خان شهنشه عادل

که عهد اوست غنیمت چو روزگار شباب شهنشهی که نسیم مهب دولت او

ز روی شاهد تأیید برفکنده نقاب تهمتنی که پی نزهت گیاه اجل

ز برق لامع شمشیر اوست فتح الباب بود فروغ ضمیرش چراغ خلوت غیب

دهد صفای کلامش شکست در خوشاب دران هوا که سحاب عدالتش خیزد

قصب قصور نیابد ز پرتوی مهتاب زهی ز لنگر حلم تو اصل و فرع درنگ

زهی ز رشتهآ عزم تو تار و پود شباب امید تابع امر تو نقد گنج وجود

مرام دشمن جاه تو در بحر سراب بود ز جام ضمیر تو مهر یک قطره

بود ms034 ز بحر جلال تو چرخ یک گرداب غبار قهر تو در روز حرب ابر بلا

شعاع تیغ تو در شام کینه برق عذاب کشیده برق نهیبت به فرق حادثه تیغ

فکنده سایهآ رمحت به حلق فتنه طناب به فتح قلعهآ گردون اگر شوی عازم

توجه از تو و فتح از مفتح الأبواب امور سلطنتت را چه حاجت سبب است

که کارهای تو سازد مسبب الأسباب

ز زخم تیغ تو چون عنکبوت اسطرلاب ز بخت خویش عدوی تو دل شکسته بود

پر عقاب شد آری بلای جان عقاب جهان پناها دریا دلا شهنشاها

تویی که خلق جهان راست درگه تو مآب حکایتیست مرا عرضه میکنم کاخر

رود به مجلس شاهان حمایت از هر باب شها به ملک هراتم رسید یرلغ شاه

که هان به خدمت خدام بارگاه شتاب اگرچه درخور خدمت نیم شهنشه را

که ذرهام من و شاه آفتاب عالمتاب ولی بهحکم اشارت شدم زخیل خدم

نموده قطع نظر از مصاحب و اصحاب شه زمانهام انعام داد و لطف نمود

که باد به اوراد لطف منعم وهاب رسید آن به من اما نه آن قدر که شود

غذای روح وتوان رفت از پی نواب به دشت فاقه ز طوفان حادثات زمان

به باد رفت مرا اسب و زین و کلک و کتاب به هر مقام که آهنگ شد نمییابم

نوازشی که توان گفت چون شکسته رباب کنون شکستگی و عجز و کم ملازمتی

ز روزگار من بینصیب راست نصاب امید هست که یابم نتیجه زین فریاد

که کوه جود شهنشاه راست رسم جواب

به ماه و روز مساوی بود ز روی حساب حساب عمر تو بادا فزونتر از مه و سال

برای عیش مهیا به مدعا اسباب سحر چو تیغ کشید آفتاب عالمتاب

شدند لشکر انجم بر آسمان سیماب به تازگی دگر استاد ms035 روزگار ز صبح

کشیده ابرهآ کافورگون برین سنجاب هزار قطره ز دیبای آسمان بچکید

ز بس که گازر تردست ابر دادش تاب فراز مهر دو تا گشت خیط ابیض صبح

چو آن علاقه که باشد به فرق اسطرلاب نشان آبله بر چهرهآ سپهر نماند

زلال سان که نماند برو نشان حباب زباد سرد سحر خشک گشت گردون را عرق که بود بر اعضا ز رفتن بشتاب به دفع زحمت سودا سحرگهان آورد جهان به لب قدح زر لبالب از جلاب مه چهارده از بام آسمان خود را ز بیم خنجر خور کرد بر زمین پرتاب

ربود گرد سحر کش به چهره بود نقاب شه نجوم ز دیوار کوه سر بر کرد

شدند حجلهنشینان آسمان به حجاب ز چرخ تا به سحر قطرهای نریخت به خاک

ولی سحاب سحر داد فیض فتح الباب به کوه شرق بی گنج صبح نقب زدند

به چرخ جست شراری ز تیشهآ نقاب ز پر گشودن باز سحر خلایق را

ز آشیان بصر بر پرید طایر خواب کنار دجلهآ مغرب رسید هندوی شب

برای خندهآ صبحش قضا فکند در آب زبام چرخ فتاد آفتاب بهر شرف

به دست و پای محبان شاه عرش جناب کنندهآ در خیبر علی بوطالب

حریف و غالب هرکس که هست در همه باب سوار کشور عزت که در مبادی حال دلاوری که اگر حمله بر سپهر زنده نهاده غاشیه بر دوش مالکان رقاب شهی که لرزه فتد چرخ را به هفت اندام جهد ز هیبت او قطب هر طرف چو شهاب

گه جهاد که تیغ دو سر کشد ز قراب

کشیده در صف کین ذوالفقار نصرت باب به صدر صفهآ تحقیق کرده خاطر او

به یک ms036 ملاحظه حل، مشکلات چار کتاب نظیر او نبود گر کسی جز این گوید

بود معاینه چون چشم احولان کذاب1 به حسب حکم الهی روند احبابش

به سوی خلد برین بی حساب روز حساب زهی شهی که نه آبای چرخ را نبود

برای طفل نظیر تو نطفه در اصلاب پی بزرگی ذاتت به صبحگاه ازل

تهیه شد ز سعادات سرمدی اسباب مقرران قضا در حسابگاه قدر

پی خیانت خصمت نوشتهاند ابواب هلال بدر نگشتی هزار قرن اگر

سوار عزم تواش کردی ارتکاب رکاب ز تاب آتش مهر تو بحر در جوش است

و گر نه بهر چه خیزد ازو بخار سحاب به فر عدل تو در باغ روزگار دمد

گل امید کبوتر ز خار چنگ عقاب ستاده بر سر یک پا به چنگ غصه اسیر

مخالف تو کند راست ناله همچو رباب هنوز نامده بر لب سوال سایل را

به مدعای خود از همتت گرفته جواب به دوستی تو گر خلق جمع گشتندی به روز حشر نبودی غم حساب و عقاب

عذار رای تو گلگون ز جام بزم صواب طفیل تابع نسل تو نقد گنج حیات

مرام دشمن آل تو در بحر سراب به قتل اهل شقاوت مهابتت خنجر

به جذب اهل سعادت محبتت قلاب فضای عرصهآ کوی تو مرجع الاوتاد

حریم روضهآ پاک تو مقصدالاقطاب موافق تو مقیم سواحل امید

مخالف تو گرفتار موج خیز عذاب قتیل تیغ جفا را تلطف تو حیات

اسیر چاه بلا را تفقد تو طناب به شاخسار خیالت نکات غیب ثمر

ز جویبار ضمیرت زلال خضر زهاب رواج نقد محبان خویش ده که بود

حسود قلب تو خائن چو سکهآ قلاب به نزد اهل خرد در کمال بی عقلیست

کسی که از می حب تو نیست مست و خراب چرا فتد ms037 به در و بام آفتاب سپهر

اگر نخورده ز جام محبت تو شراب تو آن کسی1 که اگر کردهاند فیالواقع

هوای بغض تو اصحاب وای بر اصحاب کناره جسته ز اعدا کشیدهای دامن

کشند دامن خود پاکدامنان ز کلاب

بود برای امامت ستاره در محراب1 شها صحیفهآ نظم نشاط بخش نظام

بود به فر مدیح تو روضة الاحباب به لطف تقویتش ده که همچو رشتهآ خام

ز دور منعکس چرخ گشته بس بیتاب کشیده سر به گریبان غم تفقد کن

اسیر چاه بلا را به مرحمت دریاب به روزگار2 جفای سپهر عاجزکش

چو مور گشته گرفتار زیر پای دواب خدا گواست که هیچ اختیار نیست مرا

اگر به مدح تو یابد طناب نظم اطناب همیشه تا به سحرگه ز نور طلعت مهر

شوند ثابت و سیاره بر فلک نایاب موافقان تو را باد کمترینه صفت ستاره قدر و قمر طلعت و سپهر مآب برحال چشم من که رمد ساختش خراب هر کو نظر کند شودش دیدهها پر آب مانند برگ تاک خزان دیدهام ز درد رگهای سرخ خاسته از چشم دردیاب هر گوشه بین لعاب سفید از سیاهیش زانسان کز آب دانهآ ریحان دهد لعاب خون بر فراز هر مژه آوردهام ز چشم چون شیشه گر که شیشه برون آورد ز تاب خوابم ز دیده رخت به سوی عدم کشید بسته کبود دیدهآ محزون به مرگ خواب

آغشته در میانهآ خون است چون ذباب از حمر توست طاس پر از خون و مردمک آغش بر آتش رمد شده چشمم چو بوتهای خونابه در وی است چو حل گشته زر ناب

سازد مرا هلای و رهاند ازین عذاب بر بستهام دو دیده که تا مشفقی به تیغ سازد ز اطباق چشم من که چو اوراق گل شده از تاب نار درد چکد متصل گلاب

درد هرگز گلی ms038 چنین نشکفته به آب و تاب در عرصهآ ریاض غم و بوستان درد هرگز گلی چنی دم به سر برآید و ریزد شرار اشک هر گاه کاید آتش دردم در التهاب

پدید شد از بخت تیره روز چون پیر سالخورده مرا موسم شباب ضعف بصر پدید شد از بخت تیره روز ند برتر از سیهی نیست هیچ رنگ بهر چه شد سیاهی چشمم به خون خضاب از نور آفتاب ز دست رمد رهد چون ش

چون شبپرش نمانده بر آفتاب تاب مریخسان گرفته به کف تیغ از مژه

غ از مژهریزد به تیغ هر طرفی خون بیحساب

دیده که خار الم خلد تیریست گوییا که رسد بر تن غراب در دیدهام که سوخته پلکش بود به چشم چون اخگری که گشته ز خاکسترش نق شد کان لعل و معدن یاقوت چشم منبودار

بود ارچه پیش ازین صدف لولوی خوشاب خونابه می چکد به رخم زآتش رمد

رخم ز آتش رمد گویا که مرغ دیدهآ من میشود کباب

دی اگر چه گهی دفتر و کتب این لحظه میزند به همش دفتر و کتاب آیینهاش جلا نپذیرد به هیچ وجه غیر از غبار درگه میر فلک جناب ای بردل از دو چشم تو هر لحظه صد عتاب رو با تو کردهایم ز ما روی بر مت س کز خیال زلف تو پیچم به خویشتن کوته شدست رشتهآ صبرم ز پیچ و تاب

کی به بزم همچو تو ای شمع نیکوان گاهی چو چنگ ناله کنم گاه چون رباب جا بر در تو تا به دم مرگ کردهایم یگر نمی رویم ازین در به هیچ باب

باران کشتزار امل را بود سحاب آن رشحهای که میچکد از نوک خامهات بارا دست طبیب بذل تو تا روز بازخواست داده خلاص نبض طمع را ز اضطراب گر سوی بحر با نظر لطف بنگری چون گنبد فلک نپذیرد خلل حباب با گفت بدسگال مشو ملتفت که هست همچون کسی که هرزه سگالد میان خواب

پیوسته در دعای دوام تو شیخ و شاب دست از برای ms040 نقد اجابت گشادهاند پیو تا دیدهآ نجوم بود فارغ از غبار تا ماه از آفتاب کند نور اکتساب بادا دو چشم روشنت از سرمهآ بقا رخشان نجوم اوج جلالت چو آفتاب خوش بود موسم گل جلوهآ گلگون شراب

تا غم روز نهد پای عزیمت به رکاب خوش هوایی است بکش آب رزان بر لب جوی

باش ازین آب و هوا رقص کنان همچو حباب از حباب است اشارت که کنون باید بود

زین هوا خیمهآ عشرت زده در عالم آب روی داماد گل از خنده برافروخته شد

باید آورد برون دختر رز را ز حجاب در ته شیشه شفقسان می دوشین باقی است

ساقی آن دولت باقی به صبوحی دریاب

رخ مپیچ از رخ ساقی ز قدح روی متاب می صافی به کف آور ز پی روی نما

که فکند از رخ دوشیزهآ گل باد نقاب چشم بر نرگس رعنا فکن و لاله ستان

زورق زر طلب و قلزم یاقوت مذاب مطربا شاه گل از پرده برون میآید

ساز لحنی که گه نغمهآ چنگ است و رباب قامت شاخ گل از غنچه دو تا گشته چو چنگ

سوسن از خاک چمن برزده سر چون مضراب بر لب آب برافروز رخ از آتش می

کاب را چهره شد از عکس گل ولاله خضاب باده در دامن کوه ار کشی امروز و کسی

کندت منع نقیض آیدش از کوه جواب قطرهها بر رخ لاله است ز شبنم یعنی

بکش از ساغر یاقوت مرصع زر ناب کاسهای چند بود در سر نرگس چه عجب

که فتد هر طرف از باد چو مستان خراب گردبادی مگر از خاک چمن خاست که شد

بر رخ بکر چمن طرهآ سنبل پر تاب میدهد قوس قزح بر صفحات فلکی

خبر از هیأت شیرازه بر اجزای کتاب

ابر از قوس هوا ناوک باران پرتاب1 متحرک ز صبا نیست زبان سوسن

که کند وصف خداوند همایون القاب آصف عهد غیاثالحق والدین که بود

لمعهآ خاطر او شمع شبستان صواب آنکه آسودهآ فیض همم اوست قلوب

وانکه فرسودهآ بار متن اوست رقاب آنکه رسم کرمش خلق جهان راست سمر

وانکه رشح قلمش زرع امل راست سحاب صوب کینش مهب صرصر صحرای اجل

باد قهرش سبب جنبش طوفان عذاب بادهآ کام ده عمر وی از جام ابد

میوهآ بزمگه رای وی از جام صواب ای زمین ساخته از حلم تو ترتیب درنگ

وی زمان یافته از صرصر عزم تو شتاب ای ز جود تو طمع همچو نظیرت معدوم

وی ز عدل تو ستم همچو عدیمت نایاب خانهآ حکم تو را ساعد توفیق ستون

خیمهآ عمر تو را مدت جاوید طناب بر سر خیل عدو ابر نهیب تو اجل

بر تن دیو فتن بیلک حزم تو شهاب

زاب حکم تو به چرخ آمده این نه دولاب با کمالت خرد هندسه دان درجه شمار

با جلالت فلک صفر نشان درجه حساب قلمت تختهآ امید طمع را نقاش

خاطرت مخزن اسرار نهان راست نقاب نم کلک تو سحابی که فشاند گوهر

کف جود تو محیطی که ندارد پایاب هر کجا حفظ تو از آب نمیرد آتش

هر کجا حزم تو از باد نلرزد سیماب از نهیب تو نه آبای فلک را اصلا

نبود نطفه پی طفل ستم در اصلاب هر چه آن آرزوی خاطر امید بود

بر بساط کرم توست مهیا اسباب دود قهر تو به هر جا که شده بحر ظلم

چشمهآ قیری شب بوده نمودار زهاب فتح باب کفت آنجا که شده فتح رسان

مخلب مرغ هوا گشته گرفتار خلاب از نهیب سخطت نیست عجب کز پس حشر

قرب صد قرن بود تیغ حوادث به قراب هست انصاف تو ms042 زانسان که به عهدت نپرد

در هوا بهر عقوبت عقب صید عقاب آصفا بحر کفا ابر نوالا شده است

گوش دوران ز کلامم صدف در خوشاب

گل به اطراف گلستان شکفد از همه باب ز ابر توفیق الهی به گلستان بقا

گلبن دولت و اقبال تو بادا سیراب

16]1]

روز1 شد از زلف شب گلرخ مشکین نقاب شمع جهان تاب مرد دود برآمد به چرخ

اشک به رخسارهاش گشت دوان از شهاب رفت فرو ترک روز اول شب کز هلال

داشت به سر ساغری پر ز عقیق مذاب باز نهان شد در آب سطل زر از دود چرخ

گشت نمایان همین دستهآ سیمین ز آب بر مگس از کهکشان روز فشاند آستین

ماند به شهد شفق شهپر زرین ذباب گشت هوا پر غراب شد ز فروغ نجوم

سینهآ سار نقط بست جناح غراب بهر نظاره شد از هر طرفی دیده باز

گلرخ این جلوه گه کرد ز غیر اجتناب شد ز شراب شفق روی هوا لالهگون

راز نهانی که داشت ساخت عیان از شراب لشگر شب در رسید از پی حفظ آسمان

کرد نهان ms043 زیر خاک مشربهآ لعل ناب ساخت سر خود نهان تیغ زن ملک روز2

داشت هراسی مگر از غضب بوتراب حیدر احمد لوا یوسف عیسی دوا

مرغ سلونی نوا صفدر مالک رقاب

شاه ملایکخدم خسرو گردون جناب سالک عالی مقام داور دوران غلام

صدر خلیلاحترام بدر قریش انتساب شاهسوار عرب آن که دم تیغ او

در دل خاک افکند لرزه بر افراسیاب وصف سحاب کفش باذل دریاکرم

نعت مقیم درش عارف جنتمآب دست به دامان تو تا نزند کی شود

غنچهآ شاخ امل تکمهآ ثوب ثواب گرز ضمیرش فتد شعشعه بر آسمان

کی قمر از آفتاب نور کند اکتساب گر شود احسان او رنج طمع را طبیب

تا به ابد وارهد نبض طمع ز اضطراب نعل مه نو کند چرخ به دامن نهان

محتسب ضبط او بس که کند احتساب مهر زخاک درش در عمل کیمیاست

جای نهانی به شب یافته تحتالتراب مطبخیش را به کف بود سفال هلال

اخگری از وی فتاد نام شدش آفتاب ای ز تو نستاج غیب تافته تار بقا

وی ز تو دهر کهن یافته عهد شباب نیست به جز قهر تو برق سحاب اجل

نیست به جز رای تو مسطر سطر صواب

صفحهآ حکم تو را حرمت چارم کتاب ز آتش قهرت نگر کامده دریا به جوش

ورنه ازو در هوا چیست بخار سحاب مسرع فکرت بود برق سم دلدلت

برق به خود زین2 حسد از چه زند پیچوتاب جوهری روزگار کرده به مصر وجود

جوهر ذات تو را صبح ازل انتخاب بخت نشد یار خصم زانکه ز جام حسد

بخت حسود تو را شام ازل برده خواب عقل کجا آردش در صف ارباب عقل

آن که نگشت از می حب تو مست خراب نزد نهیب تو چیست جلوهآ دشمن که هست

روز سیاه تذرو سایهآ بال عقاب هر که ms044 شد از درگهت دور نبیند بهشت

گفت نگو آنکه گفت نکتهآ من غاب خواب حال ضمیر یقین کی شود3 افزون تو را

گرچه شود چهرهآ راز ازل بیحجاب غیر جناب تو نیست مرجع اهل نجات

غیر ولای تو نیست مخلص اهل عتاب خوانده تو را جبرئیل گفته تو را کردگار

حاکم دارالسلام داور یوم الحساب4

آن که خلافت کند چون نفتد در عذاب1 غنچه مگر وصف او ورد سحر ساخته

ورنه چرا صبحدم شسته دهن با گلاب پا به سر چرخ نه جلوه ده اسب مراد

زانکه ضروری بود وقت سواری رکاب منطق عذب تو شد عین عذاب عدو

خرمگسان را بود شهد مصفا خلاب چون به غضب برکشی تیغ نماند عدو

مدفن اشیا شود خاکگه انقلاب2 زود زحلمت شود بخت عدو منعدم

سنگ که غلطد ز کوه چون نرود با شتاب3 تا جدل آماده شد تیغ تو در معرکه

کرد زبانآوری داد عدو را جواب بدر نبیند کسی تا به ابد بر فلک

گر مه نو را کنی بهر رکاب ارتکاب رو به کناری نظام ورد سحرگاه ساز

فصلی از اوصاف شاه غم مخور از هیچ باب آب بقا بایدت در قدم خضر باش

تا نفریبد تو را غول به کذب سراب گوهر اوصاف او به که بود منتظم

ساز رگ جان خویش بهر گهر رشته تاب

صبح ازل این دعا ساخته حق مستجاب امام انس و جن مشکل گشای حاضر و غایب

بود در ظاهر و باطن علیابنابی طالب امیرالمؤمنین حیدر امین دین پیغمبر

حریف قلعهآ خیبر شریف مکه و یثرب ندای غیب را سامع نکات فضل را جامع

اساس جهل را قامع لوای علم را ناصب به دوران داور عادل به ایمان رهبر کامل

به جولان سرور پردل به میدان صفدر غالب لوای عزتش قایم صلای نعمتش ms045 دایم

ادای خدمتش لازم رضای حضرتش واجب نهان چرخ را عارف2 ضمیر غیب را واقف3

کنوز علم را کاشف رموز وحی را کاتب گه مکنت قضا قوت گه شوکت قدر قدرت

گه رفعت فلک منصب گه حشمت ملک موکب خرد با دقت فهمش مسالک را بود سالک

اجل با قوت سهمش نوایب را بود نایب

عصای استوا بر کف بود بر درگهش حاجب چو او اسرار حق را کس نکرده ظاهرا ظاهر

چو او بر دشمن دین کس نگشته غالبا غالب قضا قصر کمالش را مکمل ساخت آن ساعت

که بود از امر سبحانی هنوز آدم گل لاذب توقع گر کند کوتاه راه آفتاب از وی

کند ملحق به هم با زور بازو مشرق و مغرب به باران روز گرما چون بود ریگ روان تشنه

به خون خصم او هستند ذرات آن چنان راغب زمین و آسمان بردند بر هم رشک هر گه شد

سنانش در هوا لامع سمندش بر زمین لاعب ز ضرب منجنیق و سهم صمصام عدو سوزش

نگون شد دیر ترسا مضمحل شد هیکل راهب عدوی بی حساب اندر فضای کین ز شمشیرش

نهد پهلوی هم سر چون انامل بر کف حاسب حبابی گر ز دریای نهیبش بشکند گردد

ز باد آن به فرمان احد کوه أحد ذاهب1 عدو میخواست آید در دم تیغ شرر بارش

که آن در دشت رزمست اژدهای هایل جاذب خلایق گر شدندی متفق در دوستی با تو

نگشتی ظاهر از جبار قاهر دوزخ لاهب

به قصد غصب اگر دامان دنیا پر شود1 غاصب گر اندازی نظر بر کوه چون گردون روان گردد

غبارش صبح نورانی حجارش انجم ثاقب به پیش کمترین از طالبان درس تعلیمت

ارسطو کیست در حکمت چه باشد بوعلی در طب به کار دین چه امکان فراموشی ضمیرت را ms046

که وحش دشت غیب آری به دام فکرت صائب تو را اصل گرامی از دو سوی گوهر اصلی

بود تا آدم و حوا یکایک طاهر و طیب کنی خونابه در دلها چو بر بندی کمر در کین

شوی حلال مشکلها چو بگشایی کف واهب به زمزم سر فرو نارد بود گر ز آب حیوان پر

کسی کز عون حق شد شربت مهر تو را شارب بود در جستوجویت مهر و بدر از مبدأ فطرت

به ملک مشرق و مغرب سحرگه شارق و غارب به بزم رزم بی مانع رسد زحمت به هر دشمن

به صدر قدر در واقع بود عادت ز هر منصب بود در دنیی و عقبی مطیعت سالم و غانم

بود در ظاهر و باطن نقیضت خاسر و خایب اجل کام هزاران ساله یابد طرفةالعینی

به اعدای محارب چون شوی در صف کین حارب

میان گاو گردون را شوی با تیغ اگر ضارب بود از سهم تیغ آفتاب آثار خونریزت

فلکسان هر سحر خصم تو اشک از دیدگان ساکب تو آن شاهی که گردون بر سر بازار تعظیمت

کند روشن چراغی هر سحر چون مردم کاسب تو را هم شد میسر دولت معراج آن ساعت

که بنهادی رسول یثربی را پای بر مرکب نگفت از بهر استمداد غیر از یا علی حرفی

مسیحا چون شدی بر سبز خنگ آسمان راکب علیی خواند علی داند به هر منزل به هر محفل

اگر نادان اگر دانا اگر فاسق اگر تائب شهنشاها سحرگاه جزا در عرصهآ محشر

گشا چشم عنایت بر نظام عاصی مذنب به دنیا هم حمایت کن به لطف شامل خویشش

که دوران و زمان رنجاندش هر لحظه بی موجب الا تا بر فلک باشد ملک را جلوهگه بادا

نقیض دشمنانت را فلک تابع ملک صاحب

غنچهآ عافیت ms047 از گلشن دوران مطلب زاد ره ساز نشان قدم نافهآ صبر2

خاک خور خاک درین راه و ز کس نان مطلب ساز با اشک و رگ چشم رمد دیدهآ خویش

جانب3 بحر مرو لؤلؤ و مرجان مطلب دل کن آماجگه تیر غم و تیره نشین

در شب از روزنه نور مه تابان مطلب خون به دندان تو گر بفسرد از مشت کسان

باش قانع به همان دانهآ رمان مطلب پردههای دل سودا زدهآ خونین را

بر سر خار کن و لالهآ نعمان مطلب نوش کن جام فنا از کف ساقی اجل

عمر جاوید ز سرچشمهآ حیوان مطلب از پی گوش عروسان تمنای ضمیر

اشک از دیده فشان لولوی عمان مطلب باش در زاویهآ هجر و مجو وصل حبیب

باش در مهلکهآ صعب و نگهبان مطلب گر به کار تو فتد صد گره از گردش چرخ

بهر بگشودنش امداد ز دندان مطلب

آستین ساز پر و سیم ز همیان مطلب خاک وادی غم از اشک ملمع گل کن

مرهم ریش ازین حقهآ گردان مطلب کنج ویرانه ز فریاد غلیواج مرنج

گشت بستان مرو و مرغ خوش الحان مطلب دل پریشان مکن از ژندهآ صد پارهآ خویش

سر برون آر ز دامان و گریبان مطلب کرم شب تاب گرت هست میسر شب غم

تیره خاطر منشین شمع شبستان مطلب با پلاس سیه و اشک روان خوشدل باش

سایهآ بید ولب جوی و گلستان مطلب تا دم مرگ که گردد کفنت کسوت تن

باش عریان و ز کس کسوت عریان مطلب هر چه موجود به دهر است مشو ملتفتش

هر چه موقوف به خلق است گذاران مطلب گر به منت دهدت چرخ سر و سامان باش

لاابالی چو مجانین سر و سامان مطلب سایه سان گر شودت بستر خواب از خس و خار

بستر راحت ازین نطع زرافشان مطلب باش مستغرق این ms048 بحر و ز نیسان قضا

از برای صدف تن گهر جان مطلب قحط جود است مبر دست طمع پیش کسان

پا به دامن کش ازین جلوه گه انسان مطلب

نیست اسلام درین شرع مسلمان مطلب بر دهن مهر خموشی نه ازین شکوه نظام

مردی و مردمی از مردم جرجان مطلب ملک فردوس دم نقد نیابی یعنی

صبر کن یک دو سه روزی و خراسان مطلب صبا گذر چو بر آن زلف تابدار انداخت

گره به رشتهآ جانهای بیقرار انداخت سرشک دیده در ایام هجر هر گوشه

بسی دوید که خود را به کوی یار انداخت شد از خیال قدش چشم من سیه گویی

که سرو سایه بر اطراف جویبار انداخت نماند صبر ونشد نامهآ فراق تمام

که محنتش دل و دست مرا ز کار انداخت به باغ عکس گل افکند2 خویش را در آب

که برق حسن تو آتش به روزگار انداخت دوید جانب کوه فنا غزالهآ صبر

که غمزهآ تو به صحرای دل شکار انداخت

ز رشک روی تو خود را ازین حصار انداخت دلم ز خار غمت چون رهد که صبح ازل

گل عذار تو در سینه خارخار انداخت سپهر عالم دردم که تیر هجر مرا

هزار روزنه در سینهآ فگار انداخت بود عبیرفشان طرهات مگر خود را

به رهگذار شهنشاه کامکار انداخت امیر ملک هدایت علی ولیالله

که بهر غرفهآ دین طرح استوار انداخت شهی که تا شود اطراف ملک دین محکم

به خندق تن خصم آب ذوالفقار انداخت مؤیدی که ازو گشت کار دشمن زار

به هر طرف که گذر بهر کارزار انداخت کسی که کرد صبوح از می مخالفتش

به کینه اخترش از قصر اعتبار انداخت به نوک نیزه بیفکنده راه در سینه

نهیب در دل خصم ستیزه کار انداخت به بحر چرخ عیان گشت آفتاب منیر

ز ms049 انعکاس که قندیلش از مزار انداخت نهیب دهرگدازش نگر که گاه غضب

به چرخ شامگه آتش ز یک شرار انداخت

گه جدل به یکی حمله صد هزار انداخت بلاد روی زمین از عزیمتش جنبد

بدان صفت که صبا لرزه در بحار انداخت شها ز جوهر ذات تو در ازل تقدیر

به گوش بکر جهان در شاهوار انداخت هلال گشت دو تا شامگه که جانب غرب

خزینه دار تو فلسی به رهگذار انداخت نگشت شهد شهادت نصیب کام عدو

که جام بغض تواش در تب خمار انداخت ز بیم باز جلال تو در ازل خود را

تذرو مهر درین سبز شاخسار انداخت مه نوست تو را رقعهای که نیست قبول

دبیر جاه تو خواندش به یک کنار انداخت برای غرفهآ قدرش که سازدش تقدیر1

سحر قضا به هوا خشت زرنگار انداخت وقار توست که تسکین به هر ثقیلی داد

زمین یکیست کزو لنگر وقار انداخت نشد حسودی خصم تو کم که صبح ازل

حسد به مصر دل دشمن تو بار انداخت برای گردن بدخواه سرکشت هر سو

کمند برق نگر کابر نوبهار انداخت

زری که جود تو بر تختهآ نگار انداخت ز تن چو دلق ملمع برون کند خصمت

به چشم عقل بود پوستی که مار انداخت غبار لشکر عزمت کزوست تازه جهان

گذر چو ابر بهاران به هر دیار انداخت شها نماند متاع بقا که دزد سپهر

بنای عمر مرا رخنه در جدار انداخت فکند چین به جبین در جوانیم ایام

غم جهان دل و دستم1 زکار و2 بار3 انداخت زلال زاد ز چشمه زمانه ساخت چنان4

که چین ز موج همان لحظه در عذار انداخت چو نقد نظم مرا دیده ناقد گردون

نماز شام زکف نقد کم عیار انداخت نظام روز جزا کار مشکل خود را

به التفات تو و لطف کردگار انداخت ms050 اگر چه جست ز مردم کنار لیک چه غم

که متصل به میان شعر آبدار انداخت

گردون زره پوش ز بیمش سپر انداخت شد خسرو خاور به هزیمت ز شه زنگ

خود را به سوی مملکت باختر انداخت کبک زر کهسار ختن را ز سر کوه

چرخ قدر انداز به تیر قدر انداخت شد بار دگر پرثمر این نخل کهنسال

خم در قدش افزونی بار ثمر انداخت هجر رخ این ترک گلاندام جهانسوز

بس خون که فلک را ز شفق در جگر انداخت گفتی که مگر عنبر اشهب به بهارست

نوری که ازین منظره بر شب قمر انداخت تا آنکه گز سیم شهاب افکند اختر

از مه به هوا شخص زمین گوی برانداخت در رهگذر عرصه مغرب ز شفق باز

خون گشت روان دست قضا خشت زر انداخت شمشیر کشید این ستم انگیز جهان گرد

بر اهل زمانه فلکش از نظر انداخت مه ز انجم رخشنده سرآمد شده گویا

بر وی نظری خسرو فرخسیر انداخت حیدر شه صفدر که به یک تیغ ز اعدا

در معرکهآ صفشکنان پا و سر انداخت

در مزرع دنیا ز عدو تخم برانداخت هرگاه که در دشت وغا کرد کمرچست

پیش آمد اگر کوه به تیغ از کمر انداخت از بار گهر ذیل فلک بین به زمین است

بحر کفش از بس که به ساحل گهر انداخت خورشید شبانگاه به بستان جلالش

برگی است خزان دیده که باد سحر انداخت زین دانهآ یاقوت سحرگاه بدایت

نار غضبش در دل گردون شرر انداخت در کشور بدخواه به اعجاز ولایت

بیتیغ سیاست سر هر تاجور انداخت شد کاهکشان رهگذر قصر جلالش

استاد ازل بر وی از انجم حجر انداخت فانی نشدش ذات که در حین تکسر

خود را پی صحت به هوای دگر انداخت عمری ز مقام تو شها ms051 کرد تنزل

طاوس ملایک به سر سدره پر انداخت از جاه تو پیش از خبر فطرت آدم

تقدیر به سر منزل هستی خبر انداخت شب بر طرف کاهکشان نیست مه نو

نعلی است که یکران تو در رهگذر انداخت توفیق ولای تو مدد کرد که دانش

بر کنگرهآ عقل کمند هنر انداخت

جان را ز فنا روز ازل در خطر انداخت شد روشنی باصره از باب وفا را

بر هر که سگ کوی تو روزی نظر انداخت رشک کف دربار و سم رخش جهادت

گه غلغله گه زلزله در بحر و برانداخت دیدار تو کان در ره فردوس توان دید

زین مرحله جان را به خیال دگر انداخت شاها به نظام از کرم خود نظری کن

کز تیغ جفا چین به جبین چون سپر انداخت از بهر نثار قدم خیل خیالت

بس گوهر سیراب که از چشم تر انداخت یار شست از چهره گرد آمد به چشم ما نشست

فارغ است آری ز گرد آن کس که در دریا نشست رشکم آمد زانکه تقریب نشستن شد پدید

هر که را خاری به کوی گل رخان در پا نشست دل درون سینهآ سوزان به فکر زلف توست

کنج گلخن سالها دیوانه زین سودا نشست

نیست تابش بعد ازین بسیار چون یکجا نشست خاست بهر جستن دل سالها اما نیافت

هر که یک ساعت به آن سیمین بر رعنا نشست چون وفایی نیست در مردم خوشا دیوانهای

کز میان شد بر طرف در گوشهای تنها نشست بوی جان میآید از زلفش مگر گردی بر او

از حریم روضهآ شاهنشه والا نشست محرم سرنهان حیدر که در شام عروج

با نبی در بارگاه قرب او ادنی نشست آنکه آدم بهر ضبط مزرع اقبال او

آمد از فردوس جاویدان درین صحرا ms052 نشست وانکه از جاروب فراشان صحن مرقدش

بر عذار ماه گرد عنبر سارا نشست در شب معراج شد نور جبینش بدرقه

چون نبی بر پشت رخش آسمان پیما نشست کرد بهر خادمش دوران مهیا خاتمی

در نگین نامش معزالدین والدنیا نشست با وجود روضهآ خلقش زکوثر در ازل

قطرهآ خجلت به روی جنتالمأوی نشست ز ابتدای آفرینش مدحتش بر چرخ گفت

در میان قدسیان روحالقدس هر جا نشست ریگ راه نعل رخشش جست سوی آفتاب

برکنار کرسی زر لؤلؤ لالا نشست

بیتردد گرد نعلش بر رخ فردا نشست زیر این ایوان زنگاری ز درس حکمتش

نکته احیای موتی در دل عیسی نشست نوح در دریا گه طوفان که زد بر اوج موج

بر امید اعتصام عروةالوثقی نشست ای شجاع کشور مردی که روز معرکه

تا شدت ابرو ترش بدخواه را صفرا نشست تا که لطف لم یزل آراست صدر کبریا

قدر والای تو آمد بر همه بالا نشست از سرابستان جاهت در ازل دراج مهر

بال زد بر کنگر این قلعهآ خضرا نشست انجم حکمت سپهر خاطرت را داده زیب

چون عرق کان از تردد بر رخ زیبا نشست بر زمین عیسی ز جانداران درگاه تو بود

یافت اعزازی برین ایوان ز استعلا نشست پای کوه از لشکر حلم تو شد در کان فرو

تا کمر حاشا که از سنگینی خارا نشست از سر جاروب فراش فضای دانشت

گرد خجلت بر جبین بوعلی سینا نشست بر کنار دشت ایمن ناشده صبح ظهور

ز آب طوفان نهیبت آتش موسا نشست یرلغ توفیق را تاریخ شد بدخواه تو

دوست اما ز ابتدا بر صدر چون طغرا نشست

غیر نوک نیزه کان در سینهآ اعدا نشست جام شوقت پر شد از صاف محبت بعد از آن

درد غبرا در تک این آبگون مینا ms053 نشست آفتاب دولتت کون و مکان را ساخت گرم

چرخ را چندین عرق بر چهره از گرما نشست کمترینه خادمت در کینهآ فغفور خاست

کمترینه چاکرت بر مسند دارا نشست خاست غوغا از عدوی دین به هر کشور ولی

ز آب شمشیر جهادت آتش غوغا نشست صد شط بغداد خالی ساختی از خون خصم

تا شهنشاه رسل بر مسند بطحا نشست در ته بار گران شد رنگ غبرا تیره گون

تا که کوه حلم تو بر سینهآ غبرا نشست بهر خدامت ز دست زرگر صنع ازل

بر سریر چارمین این گوهر یکتا نشست خسرو از اکسیر مهرت گشت مستغنی نظام

بر کناری فارغ از دنیا و مافیها نشست همتم ز انجم نگردد پست در دنیی مرا

کی ازین باران کند ایوان استغنا نشست صفحهآ مهر تو چون پیش افکنم کوی خضر

بر کنار چشمه بهر آب جان افزا نشست شیعهآ آل تو خواهد بود دایم شادکام

کی غبار غم ز دوران بر دل دانا نشست

خالی کن از هوس که بسی فتنه در هواست تن را مده به عشوه دنیا که همچون ما

چندین هزار غرقه درین دجلهآ بلاست از هر نفس که می رود افتد خلل به عمر

در رهگذار باد صبا شمع بی بقاست در عالم وجود دل ماست آن سپهر

کان را کواکب از شرر آتش عناست این باده از کجاست کز و هر که مست شد

تا حشر سر نهاده درین دیر دیر پاست از سر بنه غرور جوانی که عاقبت

مشت غبار در ره باد صبا هباست از حادثات دیو گزیند ره گریز

نزد نهیب حادثه تاب نظر که راست غافل مشو که فارس تقدیر از سپهر

بربسته ترکشی که پر از ناوک جفاست زین آسمان کج رو ناراحت هیچگه

تیر از کمان داعیهآ ما نرفت راست خون ریختن ز دیده دمادم چه ms054 فایده

زنیسان که چرخ برزده دامن به خون ماست

گر کلبهآ گداست و گر قصر پادشاست خون شفق گواست که در حجلهآ جفا

هر شامگاه مادر ایام فتنه زاست از آسمان عطیهآ نقد وفا مخواه

کین حقهآ نگون تهی از گوهر وفاست بیرون نرفت و ماند درین سنگلاخ تنگ

رخش جفای چرخ که بی نعل انتهاست دامیست نقد هستی ما پیر بی خرد

چین بر جبین چرا فکند گرنه بد اداست در عرصهآ وجود گذار دو روزه عمر

مانند صحن گلشن و پیمودن صباست چون خضر اگر بقا طلبی از میان خلق

فانی شو از نظر که بقای تو در فناست گنج بقا به تحت تصرف در آورد

وارستهای که رسته از این چار اژدهاست دل را فروغ عشق رهاند ز تیرگی

کو از طفیل مهر سحر منبع ضیاست بی درد عشق روح نماند به حال خویش

قوت کجاست آن بدنی را که بی غذاست دردیست بی غمی که دوایش نیافتم

نیکو نگفتهاند که هر درد را دواست گوشت در آسیای فلک نشود ندا

ورنه جهان ز هاتف توفیق پر صداست

اینک سپیدهآ سحری گرد آسیاست کم دانشیست علت هدم اساس کار

ویرانی بنای تن از سستی قواست نور سرور در دل جاهل جهالت است

خفاش را به دیدهآ شب تیره توتیاست با صد هزار دیده به گرد جهان سپهر

جویای آدمیست ولی آدمی کجاست صدق است و راستی سبب علو منزلت

وینها نه فعل هر دغل و کار هر دغاست یابی قبول باطنت ار همچو ظاهرست

کان زر که روی بست بود نقد نارواست وحدت گزین که صافی خاطر ز وحدت است

از امتزاج خاک بود کآب بی صفاست از خویشتن چگونه فراتر نهد قدم

آنکو به قید سلسلهآ حرص مبتلاست در دفع تیر حرص به بر کرده جوشن است ms055

جسم برهنهای که منقش ز بوریاست دست تهی خوشست درین بوستان که هست

آزادگی سرو روان کز ثمر جداست گویا هنوز در ته سنگست محتبس

در دست اهل بخل اگر سیم اگر طلاست از جذب سیم اگر نشوی منتفع چه سود

جذب جدا ز منفعت آیین کهرباست

کان همچو عینک است که بر دیدهآ عماست آن را که قد کمان شده آیا چه خط بود

زین پنج روزه عمر که چون تیر تیزپاست قامت که شد خمیده ز مردم کناره کن

یعنی مه تمام تو از دور چرخ کاست بر گوشه سپهر گشا چشم اعتبار

در ماه نونگر که اشارت به انزواست غافل زکار و بار جهان سر نهی نخست

گر ساغرت به دست زجام جهان نماست روز و شبت فریفته گردون که در نظر

روز آفتاب چهره و شب نیز مه لقاست جز دردسر نتیجه نیابی اگر چه خود

ز آوازهآ تو گنبد افلاک پرصداست صید افکنست روز و شب اندر کمین صید

صیاد وار قامت گردون از آن دوتاست رستن چه احتمال ز دست قضا که چرخ

با چهرهآ کبود ز سرپنجهآ قضاست کوشش چرا کنی پی تغییر حال خویش

گر نیستی برآن که قضا تابع رضاست خوش وقت آن کسی که به جز حمد ذوالجلال

از هر چه گفته روز و شبش توبه ربناست آن قادری که بندهآ فرمان حکم اوست

در کشور وجود اگر شاه اگر گداست

از هر طرف حکایت چون و چرا چراست تا هست ملک هستی و نابوده است نیز

فرماید آنچه خواهد و فرموده آنچه خواست از کیست فیض مرحمت الا ز لطف او

واثق شدن به رحمت حق ذات اولیاست چندین دلیل از پی نفع خلا ز چیست

یعنی مکوتات پر از رحمت خداست رو آر سوی او ببر از هر چه غیر ms056 اوست

کز وی میسر است تو را هرچه مدعاست در گوش جان ز عالم معنیی سروش غیب

فریاد میزند که گه نعت مصطفاست آن هادی که مبدع تمهید آب کفر

چون هدیهآ هدایت او یافت مهتداست شاه رسل که پردهآ چشم ملایکش

روز جهاد در صف کین شقهآ لواست کس در حریم خاص تقرب چو او نیافت

تا جبرئیل محرم درگاه کبریاست بیمار جرم را که امید شفا از اوست

روز جزا شفاعت او سر به سر شفاست بشکافت ماه را گه اعجاز بر فلک

وینش کمینه معجز بخت گرهگشاست یک درج از خزانهآ خاص جلال اوست

این نیلگون صدف که پر از در بی بهاست

زیرا که نور باصرهآ لطف انبیاست تا عرش گردد از قدمش سرفراز باز

بر آسمان ملایکه را دست بر دعاست باشد غذای روح ز خوان شریعتش

هر روز پنج وقت برین خوان تو را صلاست گردی که خیزد از ره زوار مرقدش

بهر مس وجود عبارت ز کیمیاست ای خشت آستان تو تاج سر رسل

خاک درت شدن سبب عزت و علاست افکن به حال بنده نظام از ره کرم

چشم عنایتی که گرفتار صد عناست از روی مرحمت بشنو عرضهآ رهی

کز انقلاب دهر به بختم چه ماجراست زین پیش اگرچه بود به خاطر که در وطن

بودن نه از طریق خردمندی و ذکاست آنکو به یک مقام بود سالها مقیم

پامال اهل دور چو فرش در سراست وانکو به کنج خانه نشیمن کند ز عجز

مانند عنکبوت به جولانگی سزاست تا آنکه اختیار سفر کردم از وطن

دیدم که آن دواعی من سر به سر خطاست در غربتم کنون غم و اندوه روزگار

بر جان و بر دل است اگر صبح اگر مساست

از خوان آفتاب درین محفلش نواست و آن رو که راستی بود ms057 آیین میان خلق

از دست روزگار سرافکنده چون عصاست لیکن چه باک از این چو ز مرآت خاطرم

شام و صباح صیقل مهر تو غم زداست پیچیدهام رخ از همه ذرات کاینات

روی امید من همگی جانب شماست با رشحهآ سحاب شفاعت ایا شفیع

بنشان غبار معصیتم روز بازخواست [23] فی مرثیه اهام حسین علیه السلام 1 هرشام سرخی که برین نیلگون سماست

گردی ز قتلگاه شهیدان کربلاست زین درد ساکنان فلک در مصیبتند

بر گریهآ ملایکه خون شفق گواست بی نور گشته از دم شمشیر اهل شام

شمعی کزو چراغ سحرگاه را ضیاست گردون که نیستش غم هیچ آفریدهای

تا خاک برسرخود ازین غم کند دوتاست آن به که جا کنیم درآب سرشک خویش

زین گونه آتشی که ازین غم به جان ماست

در هر که بنگری به همین داغ مبتلاست شب زین عزاست دیدهآ عالم پر از سرشک

درج فلک مگو که پر از در بی بهاست شد شش جهت کبود جهان را زآسمان

عالم برای آل نبی تغریت سراست ترسم کزین معامله جنت سرای عدن

خالی بود ز خلق جهان بعد بازخواست آن سر که بود تاج کرامت برو چرا شاهی که آب خضر ازوگشت جان فزا درخون چو آفتاب به شام از بدن جداست

لب تشنه داده جان به بیابان کجا رواست آب فرات نیست به افغان که متصل تنها نه آب خضر سیه ساخته لباس با گردش سپهرش ازین قصه ماجراست

مه نیز در خسوف سیه پوش ازین عزاست چون در صف جهاد عرقریز شد تنش چشم سپهر قطرهآ خون افکند به خاک گفتا خرد که دیدهآ گریان مرتضاست تا نخل بوستان علی را خزان رسید هر شب که در مصیبت اولاد مصطفاست می گفت وقت بی کسی آن شاه تشنه لب روح الامین که بلبل عرشست بی نواست از تاب این مصییبت جانسوز میجهد در ms058 زیر لب نهان که کس بی کسان خداست تا این خبر به جانب روحانیان شده پیوسته نبض دنیی غدار کان صباست

کوه فلک ز ناله و فریاد پر صداست

مه را نگر که آینهآ چهره بی صفاست چون جای نور چشم نبی شد میان خون

خون گر به جای آب به چشمم بود بجاست تا آفتاب این خنکی دید از فلک

مو برتنش ز شعله نگه کن که گشته راست از گریه رفته نور ز چشم ای صبا بیار

خاک رهش که در نظر عقل توتیاست زان مانده جان ما که ازین درد سینه سوز

پایش فکار متصل از خار ابتلاست هرروز خاک بر سرخود میکند ز صبح

زین ماتم آفتاب که در نیلگون قباست رفت آسمان و انجمش از یاد زین ستم

ما را که دل پر از شرر آتش عناست شاها به بحر آب سرشک آشنای تو

کشتی شکستهایست که محروم از آشناست بر چرخ در عزای تو گیسو بریدهاند

ناهید را که مطربهآ این طربسراست در منع آب چرخ که شد یار دشمنت

چرخش مگو که بر سر ما سنگ آسیاست نامد فرات سوی تو آن روز اگر کنون

غلطد به روی سنگ زتقصیرخود سزاست آبش نه از تموز به نقصان فتاده است

دانند اهل درد کزین درد صعب کاست دنیای محض بود عدوی ستمگرت کوفی که در شمار سگان جهنم است چشم وفا ز دنیی دون داشتن خطاست

بهر چه بی وفا شده سگ را اگر وفاست

روز جزا که خادم دیرینهآ شماست هر دلشکسته را به کسی التجا بود

ما را به التفات سگان تو التجاست ز نفخ صور قیامت که باد صبح بقاست

غبار من ز ره دوست برنخواهد خاست مکن هوای قد یار و فتنه جوی مباش

که در هوای قد یار فتنهها به هواست ms059 نمانده بس که چو موران فرو روم به زمین

چنین که لشگر هجرم گرفته از چپ و راست خیال ابروی یار آن هلال یکشبه است

که گاه گاه نهانست و گه گهی پیداست فکنده سرو قدت سایه بر در و دیوار

به هر طرف که روی از تو فتنهای برپاست به فرق کوکب طالع که تیره شد شب2 غم

به یاد خال توام داغ تازهآ سوداست غریب نیست که یابد گرفتگی خورشید

چنین که زلف تو بر آفتاب غالیه ساست

برفت آن همه جانا همین غمت برجاست چه باشد ار فکند سایه بر سر عشاق

قدت که سرو سرافراز عالم بالاست ز جام شوق تو جایی که مجلس آراییم

حدیث شکر لعل تو نقل مجلس ماست بنای عشق توام کان بود قوی بنیاد

مصون ز وهم وخلل چون اساس ظل خداست سپهر کوکبه سلطان مظفر آن شاهی

که فر پادشهی از جبین او پیداست ظفرقرین شه صاحبقران که روز وغا

به زور پنجهآ کین شیر بیشهآ هیجاست شهنشی که شد از خیل خسروان ممتاز

چنانکه مهر ز خیل نجوم مستثنی است بود به دولتش اقبال سرمدی مضمر

بدان صفت که فرح در طبیعت صهباست محیط با کف رادش غدیر مستعمل

فلک ز مطبخ جاهش بخار مستعلاست زهی عدیم شبیهی که در سرای وجود

نظیر ذات شریف تو ثانی عنقاست به بیمثالی ذات تو باشدم دعوی

به دعوی که ادا میکنم خدای گواست به آن مقام تو را شد نشیمن اجلال

که در حریم نشاط تو زهره پرده سراست

مسالک تو ممر مقاصد داراست به خشت فرش تو تطبیق مهر محض خطاست1

به خاک پای تو تشبیه مشک عین خطاست فضای خطهآ جاه تو هست صحرایی

که چرخ دایرهسان گردباد آن صحراست بنای بنیهآ جاه تو هست آن قصری

که بر کنارهآ ms060 طاقش سپهر یک میناست به روی صفحهآ سیمابگون صباح و مسا

ز سینه مهرهکش کاتبت بط دریاست درین چمن گل نیلوفریست گشته نگون

به فرق چتر کبودت که آسمانآساست2 ز رشک خاتم جاه تو کان سلیمانیست

بسان ران ملخ قامت حسود دوتاست ز تف قهر تو دارد مگر فلک یرقان

وگر نه از چه ز خورشید بسته کاهرباست کسی که پیرهن دشمنیت در بر اوست

ز نقد عیش تهی کیسهاش چو بند قباست به قصد خصم تو سهام غیب روز وغا

گشاده شست خدنگ افکنی ز ماه لواست حسود جاه تو زنگست و مصقل تیغت

ز روی آینهآ روزگار زنگزداست

جهان به نسبت ذات تو همچو کوه و صداست نفاذ حکم تو کان یافت زینت از1 انصاف

ز جزو و کل همه بر طبق اقتضای قضاست ز گرد لشگر منصور نصرتآثارت

صباح دولت خصم تو تیره همچو مساست شهنشها مکنم عیب اگر زنم لافی

چرا که لاف زدن داب فرقهآ شعراست به دست فکرت صایب برافکنم برقع

ز روی شاهد غیبی که در حجاب خفاست نتایج قلمم کان زلال زندگی است

بسیط عرصهآ عالم گرفته همچو هواست براهل دور کشیدم سماط شعر متین

سخنوران زمان را برین سماط صلاست اگر چه بیشتر از دولت ملازمتت

زمانه کرد به من هرچه خاطرش میخواست ولیک تا به جناب تو التجا کردم

به سوی من نتواند نگاه کردن راست برای نقد اجابت سحرگهان از صدق

نظام دست دعا برکشد2 که وقت دعاست همیشه تا پی دفع ظلام ظل زمین

چراغ مهر برین سطح گنبد خضراست

جز آفتاب ضمیرت که اصل نور و ضیاست شب نوروز من آن زلف معنبر شده است

که به رخسار چو روز تو برابر شده است از سواد سر زلفت که شب نوروز است

روز رخسار تو هر روز فزونتر شده است ms061 زنده گشتیم ز وصل تو کسی را نشده

آنچه ما را ز تو امروز میسر شده است قطره در حلقه چشم من گریان گردد

پای عمرم به گل از گردش اختر شده است عکس رخسارهآ مه چند توان دید در آب

ماه در دور عذار تو مکرر شده است چشم غمدیده بود روزنهآ خانهآ دل

زآفتاب رخت این خانه منور شده است عیسی از آرزوی لعل تو گردیده ضعیف

دامن آه گرفته به فلک بر شده است

خط سبزت سبب فتنهآ دیگر شده است جانب صومعه حاشا که دگر پای نهیم

که سوی میکده ما را قدم از سر شده است دلبران گرچه فزونند ز انجم لیکن

ملکت خوبی من بر تو مقرر شده است چشم بیدار من غمزده از دوری تو

چون کفی کان کرم معدن گوهر شده است عمرو معدی کرب آن خواجهآ سلطان شوکت

که غبار در او آب سکندر شده است عکس انداخته در آب زلال خردش

هر چه در آینهآ غیب مصور شده است هست در حوصلهاش دولت اقبال قوی

قسمت خلق به مقدور مقدر شده است هر که گردید مطیعش بودش جمعیت

فلک ثابته زین حال توانگر شده است هر شب از زلزلهآ بیم وی افتد بر خاک

مهر کو شمسهآ این سقف مدور شده است ای که از لطف آلهی نظر مرحمتت

کیمیاییست کزان خاک سیه زر شده است خویش را یافته در قعر سیه چاه عدم

تیره بختی که به عهد تو سمتگر شده است در حق خصم تو ارباب خرد متفقند

که سیه روی تو را دامن محضر شده است

درم ناسره را قهر تو آذر شده است تیغ چون قطرهآ آب از چه کشی بر دشمن

کآب در حنجرهآ خصم تو خنجر شده است1 مه نو نیست که گردیده ms062 به مغرب مایل

نامهآ قدر تو را چرخ کبوتر شده است یا نه سرپنجهآ قهرت به هم افشرده سپهر

عظم پهلوی سپهر است که چنبر شده است خضر لطف تو شده هادی وادی نجات

هر فقیری که درین بادیه مضطر شده است مه نو زانجم سیاره شتابندهتر است

تا تورا مشتبه نعل تکاور شده است چون نشیند به ضمیر تو غباری ز ایام

عقل داند که خسوف مه انور شده است میشنیدم که بود آب بقا روح افزا

تا شنیدم سخن از لفظ تو باور شده است در شبستان جلال تو بود مجمره مهر

خوی چکان صبح سپهر از تف مجمر شده است قعر و ساحل فلک از بحر عطای تو نیافت

ز ابتدا گرچه درین بحر شناور شده است تا بود راست خط صفحهآ دیباجه ملک

فکرت راستروت رشتهآ مسطر شده است

شست بگشای که محتاج به نشتر شده است از سر خنجر قهرت که کند چشم عدو

چشم بدخواه تو بر صورت عبهر شده است سخنی به ز مدیح تو نگفت است هنوز

طوطی ناطقه زان دم که سخنور شده است یاور داور دوران شده در فرصت کار

هرکه را ز اهل زمان لطف تو یاور شده است مردمی لازمهآ ذات شریف تو بود

بر مثالی که عرض لازم جوهر شده است گشته از صیقل تدبیر ضمیرت روشن

ملک را آینه هرگه که مکدر شده است کشور عقل تورا گشته مسخر ز انسان

که مرا مملکت نظم مسخر شده است سرورا صاف ضمیرا به فلک بزم ملک

از دم مجمر خلق تو معطر شده است هر که در بادیهآ فاقه سراسیمه شده

هادی لطف تواش خضر پیمبر شده است بذل دست تو به جاییست که از اهل سؤال

ساحت جلوه گهت عرصهآ محشر شده است گوهر کام طلب کن که درین بحر عمیق

کشتی حادثه را خصم تو ms063 لنگر شده است استراباد بود در نظر اهل خرد

گلغذاری که برو بخت تو زیور شده است

لیک بر تارکش از حفظ تو مغفر شده است چه کنم دادرسا کز فلک حادثهزای

غم رفیق من و اندوه برادر شده است جز به شیرازهآ لطف تو کجا جمع شود

دفتر حال کزین گونهام ابتر شده است جر نفعی نبود هیچم و سر رشتهآ کار

به جفاهای بد حادثه منجر شده است باش چون دست ولایت مدد حال نظام

که در مخزن رزقش در خیبر شده است درخور همت خویشم صله احسان فرما

که مهیا همه کار تو فراخور شده است زآب لطفت همه را شاخ امل پر بار است

نخل امید من از بهر چه بیبر شده است با وجود چو تو صراف شناسنده چرا

سره و ناسرهآ نقد برابر شده است جز دعای تو نیاید قلمم را به زبان

فکرتم گرچه درین کار مخیر شده است تادم صور به هر روز میسر بادت

هرکه را هر چه ز اقبال میسر شده است

رهروان را زاد ره توفیق سبحانی خوشست بیپریشانی دل مرتاض جمعیت نیافت

تخم را در مزرع دهقان پریشانی خوشست عارف معنی طلب را به بود عریان تنی

بهر در غواص را در بحر عریانی خوشست عقل پیش عشق دارد بر زمین روی نیاز

خادمان را بر در شه بنده فرمانی خوشست در بلای سخت سالک جلوه نیکوتر کند

بهر جولان نهنگ امواج طوفانی خوشست کار شهری نیست گشتن رهبر این بادیه

خضر وادی راهپیمای بیابانی خوشست جانفشان بر عارفی کز وی بود جان را عروج

دلبران هستند اما دلبر جانی خوشست2 بار آب و گل ز دوش افکن که در قطع طریق

صورت وارسته از قید هیولانی خوشست دل کجا از نکتهآ هر پیر یابد جنبشی

آب بسیارست اما ms064 آب حیوانی خوشست کی بود هر اشک را در چشم گریان قیمتی

بهر لؤلؤ در صدف باران نیسانی خوشست

آهوی رم خورده را مسکن به ویرانی خوشست نفس اگر تابع شود2 سر باختن آسان بود

چون به میدان گوی بازی رخش چوگانی خوشست باش با2 عزت5 ز بیقیدی که در پیش مسیح

قرص گرم آفتاب از بهر مهمانی خوشست پایه عالی ساز تا صیتت جهانگیری کند

بر بلندی صبح خیزان را سحرخوانی خوشست کی کشندت بر زمین چون سایه بیوابستگی

قطع کردن وادی مقصد به آسانی خوشست دل چو شد تاریک ساز از نور توبه روشنش

جبههآ شب را بیاض از صبح نورانی خوشست نقش نقدی را که خواهی پاکسازی شرمدار

بهر این کارت عرق بر لوح پیشانی خوشست نفس یابد سلطنت گاهی که دل شد زان او

اهرمن را حال با مهر سلیمانی خوشست دل زداغ عشق در اقلیم تن یابد رواج

سکهآ رایج به روی نقد سلطانی خوشست گر نیاز نیم شب داری فرشته رام توست

بهر صید مرغ زیرک دام پنهانی خوشست دیدهای کز بار در بستان نهال افتد ز پا

بر نهال معصیت بار پشیمانی خوشست

صورتی کآید برون از خامهآ مانی خوشست شد سیه چشمت ز کحل حرص و موی روسفید

گر کنون بر موی اشک از دیده افشانی خوشست گریه آلودست چشم پیر یعنی چون شود

کشتزاری خشک بر سر ابر بارانی خوشست با بیاض موی فیض از خاک کوی زهد جوی

دیده را چون برف شد کحل سپاهانی خوشست خوی نرم از دل نگردد مانع تشویش خلق

سخت خو بر درگه شه بهر دربانی خوشست بی نصیب از فیض عام چرخ اگر باشی چه غم

گر به انبارت نیاید غله ارزانی خوشست دزد جانها شد ستاره زان برون آمد به شب

دزد را در کار دزدی ms065 شام ظلمانی خوشست ظالم مغرور دلها را به آتش مینهد

نفس مست کامجو را مرغ بریانی خوشست هست ظالم فتنه خوابش به ز بیداری بود

بهر عمر وی شب و روز زمستانی خوشست رحل مصحف کرسی مستان دیر ارمنست

مسند دین شد کجا یاران مسلمانی خوشست گوهر عقل از می یاقوت گون ضایع مساز

سکهآ فرزانگی بر نقد انسانی خوشست آسمان چون بد کند با کس کند نیکی دگر

نقش کلک نقش بندان نوبت ثانی خوشست

خاتم دل را نگین لعل بدخشانی خوشست هر دلی کی لایق اندیشهآ درویشی است

زادهآ شه را تمنای جهانبانی خوشست نفس اماره زبون در دست هر کس کی شود

گردن ثعبان به دست پور عمرانی خوشست بر مخیز از کنج عزلت تا نیابی تیرگی

در سبو چون صاف شد می گر بجنبانی خوشست عشق مستولی ز هر قیدی رهاند مرد را

بر فرودستان ز شاهان حکم ترخانی خوشست در صفت عشاق از همت سرفرازی بود1

روز میدان زیر ران یکران جولانی خوشست روی زرد معتکف مقبول اهل دل بود

بر سر بازار صرافان زر کانی خوشست چین ز ناکامی فکندن بر جبین بی صورتی است

گر توانی حک نمود ارقام پیشانی خوشست غول وادی در کمین و راه مقصد ناپدید

رهنمای این مسافت عون سبحانی2 خوشست در دل آن کو بود جویندهآ جنات عدن

فکرت نعت رسولالله عدنانی خوشست3 بهر نعت ذات آن شاهنشه تخت عرب

نظم را حسن ادای شعر حسانی خوشست

تا شوی از خیل خاصان صدق سلمانی خوشست هر کسی نوعی دهد قانون طراز نظم را

عارفان معنوی را طرز خاقانی خوشست فرقهای شعر ظهیر و انوری آرند پیش

کین روش نزدیک دانا1 در سخنرانی خوشست پیش بعضی از سخن سنجان ز معنیهای خاص

گفتههای معنیانگیز سپاهانی خوشست نزد جمعی دیگر از ms066 لطف عبارات فصیح

در درج دلکش خواجوی کرمانی خوشست لیک بر قانون خسرو هر که دارد قدرتی

بر سریر کشور معنی سخنرانی خوشست [27]2 فی مدح مظفر حسین میرزا ای دل جهان ز لمعهآ نصرت منور است

در باغ ملک شاخ طرب سایه گستر است ای بخت خفته خیز که صبح صفا دمید

در باز کن که شاهد اقبال بر در است خوش کن مشام جان که ز گرد سپاه فتح

گیسوی نو عروس ممالک معنبر است دست شمال بخت در آرزو گشود

نظارهآ جمال فراغت میسر است

روشن ز گرد موکب سلطان مظفر است کشور گشای عصر که باغ دماغ ملک

از نفحهآ روایح خلقش معطر است شاهی که خادمان درش را پی شرف

خاقان کمینه بنده و فغفور چاکر است عنفش به قصد خصم1 بداندیش ناوک است

عدلش به قطع حنجر بیداد خنجر است رایش مصوریست کز اشکال عدل و داد

رخسار لوح مملکت از وی مصور است شاها جلالت تو درین مرکز آمده

سطحی چنانک حاوی گردون اخضر است در ملک آب عدل تو چون روح در تن است

درخطبه ذکر نام تو چون سکه بر زر است این مشعل منیر تو را برق خاطر است

وین بر شده غبار تو را گرد لشکر است در جو بیار فتح سنان تو منبع است

بر آسمان حرب خدنگ تو محور است آن عالم است عالم جاه رفیع تو

کاین هفت سقف مرتفعش هفت کشور است شهباز دولتت چو زند بال ناخنش

شام نبرد ناخنهآ چشم اختر است از خاک برگرفتهآ رای منیر توست

خورشید سرخ رو که برین سبز منظرست برقصد دشمنت که به روباه بازیست

مریخ بر سپهر چو چشم غضنفر است

رخ تابد از نهیب تو کان همچو آذر است پهلوی فتنه ماند به جا بر ms067 بساط خواب1

در روزگار معدلتت بس که لاغر است جانها نثار تیغ تو گردند در مصاف

تیغ گهر فروش تو یارب چه جوهر است دست طمع به هم نرسد چون کف چنار

از بس که ابر جود تو با بذل گوهر است هر نخل زندگی که ز جویت نیافت آب آن کس که نام نیک تو بر دل نگار کرد پیش تو از هلال کند کفچه دست خویش از بار گوهر ارچه قد چرخ چنبر است چون شاخ مدعای عدوی تو بیبر است

بالای زر چو سکهآ مقرش مقرر است وانکس که خطبه را نه به نام تو سرفراخت

در تخته بند حادثه مانند منبر است در دهر جز مجلد عدل تو نیست کس

شیرازه بند نسخهآ ملکی که ابتر است خود حسود و نوبت هیجا ز تیغ تو هرگز نبوده خصم تو را آب بر جگر با زخم بی شمار چو بار صنوبر است

الا گهی که رمح تو آورده در بر است صد کوه بر هوا رود از گرد موکبت

گویی نبردگاه تو صحرای محشر است2 عرق محبت تو ز جرم ستارگان

پیدا چو رشتهایست که در هفت گوهراست

مهر آتش است و تیره شبش دود مجمراست شاها پی عساگر نصرت شعار تو

تا دار فتح خطهآ جرجان معسگر است خرم ریاض عیش چو فردوس اعلیست

خندان لب نشاط چو رخسار ساغر است در بزم او نمانده مکدر ز هیچ جنس

جز لای می که در ته ساغر مکدر است بهر ادای خدمت و فرمانبری تو را

از کوه تا به کاه کمر بسته بر در است کشتی عزم آنکه نه بر جانب تو راند

مستغرق محیط بلا همچو لنگر است تا از در کواکب و یاقوت آفتاب

این تخت زرنگار مکلل به زیور است شام از فروغ مشعلهآ ماه روشن است

روز از طلوع نیر اعظم منور است ms068 باش از سریر و تاج سرافراز پایدار

وینت کمینه پایه ز الطاف داور است شامت به عیش و روز به تدبیر کار ملک بگشای حصن ملک که این مملکت هنوز با رای روشنی که چو خورشید انور است

از بوستان ملک ستانیت نوبر است

آن منفعت که خضر پیمبر ز آب یافت در گردن غزالهآ صبر گریز پای

جان ازخیال لطف تو مشکین طناب یافت شد روز ما بدل ای ماه تا تو را

برگ سمن ز طرهآ سنبل نقاب یافت رخسار گل ز شرم عذار تو گشته سرخ

جعد بنفشه از سر زلف تو تاب یافت دوران نهاد گنج خیال تو در دلم

کو را به کنج میکده غم خراب یافت مشاطه بهر خال لب جانفزای تو

مشک از غبار بارگه بوتراب یافت شاه نجف علی که ز رشک ضمیر1 او

در نبض آفتاب مسیح اضطراب یافت دارای شرع مصطفوی مقتدای دین

کز تیغ او ممالک کفر انقلاب یافت نیک اختری که دیده مخالف2 ز رمح او

سهمی چنانکه دیو رجیم از شهاب یافت دین پروری که شرع ز کلکش گرفتهاست

فیضی چنانکه زرع ز رشح سحاب یافت کام جهان نداد به نفس خود ارچه لیک

از آسمان خطاب شه کامیاب یافت یابد ز خصم کاذب او طالب نجات نفعی که تشنهلب ز محیط سراب یافت

روی عروس سر ازل بی حجاب یافت1 در کارش آن که دیدهآ انصاف بسته داشت

خود را فتاده در تک ویل عذاب یافت علم لدنیاش ز ازل بود در ضمیر

چون اهل اکتساب نه با اکتساب یافت آن کس که دید زآتش قهرش حرارتی

پیش از فنا عقوبت یوم العقاب یافت روز حساب در چه حسابست دشمنش2

خود را چو صفر اگرچه کنون درحساب یافت مملوک او که گردن اعدا کشد به طوق

نام ms069 از سپهر خسرو مالک رقابت یافت ای اعلمی که گلبن شرع محمدی

از جویبار علم تو صد آب و تاب یافت ای فارس مصاف جهادی که آسمان3

از شوق پای بوس تو شکل رکاب یافت هر حاجب تو مکنت خاقان چین گرفت

هر نایب تو ملکت افراسیاب یافت قهر تو را عدوی تو بثسالمصیر گفت

لطف تو را مطیع تو نعم المآب یافت هر جا همای ضبط تو گسترد ظل عدل از غیرت معالی قصر جلال تو گنجشک جای خواب ز چشم عقاب یافت

بر خود فلک ز صبح ازل پیچ وتاب یافت

کی روی بحر موج ز پر ذباب یافت بخت گریز پای حسود تو را سپهر1

بسیار جست لیکنش آخر به خواب یافت یابد ز برق لمعهآ تیغت صف عدو

نقصی که رشتهآ قصب از ماهتاب یافت هر نکته کان شنید ز لفظ تو جبرئیل

در ضمن آن معانی چارم کتاب یافت لشکرگه تو یافته از کثرت خیام

شکلی که روی آب محیط از حباب یافت طبعت که شد مخالف اهل خلاف هست

فرخ فرشتهای که ز دیو اجتناب یافت بر آستان قدر تو گویا نهاد پای

چرخ ارنه2 ازچه3 این همه4 علو جناب یافت کی دولت تو دیده ز بخت عدو نهیب دیباچه کمال تو با عون لم یزل5 زین نه ورق صباح ازل انتخاب یافت شاهین چه احتمال که بیم از غراب یافت از آه دل درون حسود تو یافته صبح دوم به شکل غبار سپاه توست اقلیم چرخ از آن به سحر انقلاب یافت آن حالتی1 که خانه ز دود کباب یافت دم شد فرو ز بیم تو هر سربلند را

جز کوه را که سامعه حاضر جواب یافت

از حق در ابتدا چون محمد خطاب یافت شد سرخرو حسود تو اما در آن محل

کز خون ms070 خلق چهرهآ زردش خضاب یافت خورشید زین جریمه که شد روز دهرسوز

شب جا ز بیم تیغ تو تحتالتراب یافت گرچه نظام را شده هنگام شیب لیک

از مدحت تو رونق عهد شباب یافت نی شیخ را مریدم و نی شاب را مطیع

کاندیشه عقل و رای تو را شیخ و شاب یافت آیینهآ نشاط که رنگ ملال یافت صیقل به شام عید ز شکل هلال یافت سرخ از شفق نگشت بناگوش ماه عید دیر آمد از ادیب فلک گوشمال یافت دندان اختر از شفق آغشته شد به خون بس کز هلال عید شبانگه خلال یافت ساقی هلال یک شبه بنهفت در شفق تا لعل تو به ساغر زر اتصال یافت عید است باده نوش که فی نشئة دگر از جام عدل خسرو فرخنده فال یافت روشن ضمیر میر علیشیر کز علو قدرش فراز چرخ مقر جلال یافت آن کز شمیم معدلت او مزاج ملک همچون هوای گلشن خلد اعتدال یافت تقدیر در بدایت فطرت دوام را بر حصن سرفرازی او کوتوال یافت در دامن جلالت او چرخ یافته است آویزشی که قطره ز شاخ نهال یافت شیر از پی سجود گوزنان به عهد او محراب از نشانهآ سم غزال یافت گردید مضمحل حمل اندر تفوز چرخ روزی که نار هیبت او اشتعال یافت

رشتهآ امور جهان هر گره که بود از نوک خامهآ تو تمام انحلال یافت در نوبهار عدل تو ز ابر مطیر حکم سقف بنای عرصهآ ظلم اختلال یافت کرد امتثال حکم تو گردون و سر فراخت چندین علو قدر ازان امتثال یافت

تمام هلال سپهر فضل از آفتاب سعی تو حد کمال یافت

ان راست آب ازو بحر محیط را ز قبیل عیال یافت ابر کفت که خشک لبان راست آب ازو خشک و تر جهان امید جهانیان عنقای اهتمام تو در زیر بال یافت همتت که بی طلب احسان کند مدام سایل جواب را همه پیش از سؤال یافت

یان سپهر را که پر است از ستارگان در مخزن جلال تو درج لآل یافت

همچون نظام طوطی شکر مقال یافت دانشورا زمانه عجب کاندرین قفسهمچون نظام طوطی شک جز در ادای مدحت ذاتت حرام باد گفتار او که رونق سحر حلال یافت از فر احمدیست که آوازهآ بلند در عرصهآ ممالک عالم بلال یافت خواهم ms072 دعای عمر تو گویم که خاطرم از محنت زمانه زمانی مجال یافت بادت هزار سال بقا زآنکه سالها گردید چرخ تا چو تو فرخنده فال یافت

1[30] دلا ز معرفت حق چراست دور یقینت

تو گوهری و صدف گشته آسمان و زمینت چراغ خلوت جان گر ز مهر دوست فروزی

چو صبح نور سعادت دمد ز ماه جبینت ز چاه قید چو عیسی روی به عالم علوی

شود چو رشتهآ خورشید شوق حبل متینت ز مجمر دلت آن دم بخور مشک برآید

که خون شود ز ریاضت جگر چو نافهآ چینت به تار و پود هوس تن چو کرم پیله بیارای

که چون مگس کند این دام عنکبوت حزینت چو حلقه بر در طاعت کمر ببند به خدمت

به بارگاه قبولست فتح باب درونت

نهند بر صدف کف هزار در ثمینت ز وصل آب چو ماند ببین طپیدن ماهی

قرار بر سر این خاکدان چراست چنینت مساز رنجه دلت را ز بهر نعمت دنیا

به روی خان قناعت بس است نان جوینت چو خوابگاه تو گردد به جذر مال چه حاصل

گرفتم آنکه به زیر سرست خشت زرینت تو را چو خوان گه نعمت فلک به فرق دهد جای

ولی تهی چو بمانی نیفکند به زمینت اگر تو حاتم فقر آوری به دست قناعت

هزار ملک سلیمان بود به زیر نگینت تو را که گوهر مهر علی است در صدف دل

بسست حاصل و مقصود هر دو کون همینت رسد ز گردش گرداب چرخ فتنهآ طوفان

پنه چو کشتی نوح است دل چراست غمینت چو خشت ماه به ایوان چرخ جای دهندت

ز آب مهر علی شد چو خاک جسم عجینت ایا شهی که فراز مکان عالم علوی

براق همت عالی بود همیشه به زینت به پایبوس تو پیوسته چون رکاب ملایک

گشوده دیدهآ امید بر یسار و یمینت قضا موافق ms073 امرست همچو مهر سپهرت

قدر متابع حکمست چون شهور و سنینت نهاده روی چو گل میخ اختران پی حاجب

بر آستان ملایک مکان عرش مکینت هزار همچو سلیمان بود متابع حکمت

هزار یوسف مصری بود غلام کمینت

فروغ جوهر شمشیر برق ناب مبینت ز بهر نصرت ایمان دمی که تیغ برآری

بود خدای تو را مادح و رسول معینت هزار لرزه بر اعضا فتاد گاو زمین را

ز شیر رایت نصرت شعار فتح قرینت شود چو تابهآ تفسان در آب [س.]

اگر به بحر شراری فتد ز آتش کینت چو بحر تیغ تو آن دم که کرده شورش طوفان

برآب همچو حبابی نموده حصن حصینت بدو کنند ز هر گوشه اژدهای بلا رو

کسی که در صف هیجا کمان کشیده به کینت چو فرق کوه شبانگه ز ظلمت شب داج

گرفت موی و فتادش به خاک زرین تاج زمانه کوفت به دعوی چو طرفه دست استاد

هزار میخ شب قیرگون به روی زجاج روان شد از سر کهسار غرب خون شفق

به دفع خون ز ستاره سپهر دادش زاج شفق نمود و عیان گشت نشتر مه نو

که چرخ را دموی ساخت روزگار مزاج به زیر خاک نهان کرد طشت زر گردون

که شهریار حبش گشت عازم تاراج

به این جریمهاش از ملک روز کرد اخراج چو دید بخت مقیمان1 خاک را در خواب

زمانه داد ز دیبای مشک فام دواج به زیر قلعی چرخ آتش هوا2 افروخت

که در صباح ز قلعی برآرد اسفیداج بود ستاره مگر چشم خصم شاه نجف

که گشته است خدنگ شهاب را آماج علی امام معلای هاشمی که گرفت

ز نقد هستی او مصر کاینات رواج شهی که هست برین غرفهآ برین خورشید

به نور طلعت عالم فروز او محتاج قضا ندیده به جز طلعت همایونش

سحرگهی ms074 که درین قصر برفروخت سراج نکرده بدرقهای التفات او امداد

حریم کعبه کجا دیده محمل حجاج برای آنکه شود مرتفع نبی را حال3

ز دوش خویشتنش داده پایهآ معراج گه تلاطم دریای همتش بیم است

که شب شود ز درم چرخ چون کف محتاج

که برد جانب او هر شهی به گردن باج رهد جهان ز تب گرم جانگداز تموز

برد به نبض جهان دست اگر به استمزاج زهی محیط نوالی که گاه بذل عمیم

کفت ز نقش خطوطست قلزم مواج کجا مقام تو یابد عدوی دونهمت

به شاخ سدره نیفتاده ظل بال دجاج بود ضمیر تو را طفل مکتبی خورشید

به طفل مکتبی از صبح2 داده تختهآ عاج برای فطرت خدام عترت تو بود

که امهات کنند ازدواج با ازواج برای زین سمندت کند فلک ز شفق

به گهزن مه نو قطع لالهگون تیماج به عون لمیزل از رای مستقیمت یافت

شریعت نبوی استقامت منهاج ز فیض منطق عذب تو گشته در وادی

نظیر شهد مصفا مزاج تلخ اجاج بنای بخت تو را عون ایزدی معمار

لباس جاه تو را لطف سرمدی نساج شمیم گلشن کویت معادن ارواح

نسیم تربت پاکت معالج افلاج

ز نور علم تو مصباح معرفت وهاج صفای تیغ تو دارد زلال زین معنی

فلک ز عکس نجومش دهد رسوم خراج سپهر را رود از نبض ماه نو سرعت

طبیب عدل تو گر گیردش به استعلاج حسود بیهنرت را بود متاع دغل

که پنبه دانه بود در مخزن حلاج اگر عدوی تو گوید مزخرفی چه عجب

که نیست لایق حال لجوج غیر لجاج به مرحمت نظری کن شها گهی که مرا

ازین مقام شود حکم جزم استخراج اگر نه شربت مهرت بود صباح1 جزا

مریض علت عصیان کجا رسد به علاج به باغ نظم مدیحت هزار دستانم

به ms075 یک طریقه نیم نغمهساز چون دراج قد دو تای من و نال خامه هر دو یکیست

دو دیده احول کج بین به دیدهآ کج داج چه سان پیاده نگردم ز اسب کام که زود

درین بساط شود مات گر بود لیلاج چه چشم داشت بود زآسمان مرا که به شب

ز ماه کاسته بر خوان نهاده نیم گماج

که از تو تا به کنونش رسیده مایحتاج حمایتی ز تو باید مرا در آن ساعت

که مرگ مملکت زندگی کند تاراج فعان که چرخ جفا پیشه بر من ناشاد

کمان جور و خدنگ جفا کشید و گشاد جهان چنین که در خوشدلی به رویم بست

چه سان خاطر غمگین وزد نسیم مراد زمانه بهر جفا یاد بیدلان آرد

چه طاعتی است که هرگز نرفتمش از یاد سپهر با همه دندان اختران هرگز

گره ز کار فروبستهآ کسی نگشاد شفق به چرخ نباشد عجب که نیست غریب

اگر به خون شود آلوده دامن جلاد دهد به مهد جفا جنبشم زلازل غم همان کمینگه عمر است این جهان که درو به بخت من پسری مادر زمانه نزاد نفس مزن سر خود را نگاه دار که نیست فلک ربود کلاه کی و قبای قباد

به غیر تفرقه مشت غبار را از باد

گرفته چرخ معاند به کف کمند عناد ز کتم غیب کند روزگار هر ساعت

برای خاطر من تازه محنتی ایجاد برآیدم ز درون دود آه زآنکه سپهر

کند کباب دلم را به آتش بیداد از آن به چرخ فرستم ز دود آه غبار

که قصر آرزوی دل فتاد از بنیاد چگونه در بلد تن حضور جمعیت

بود که ساختهاندش مرکب از اضداد زمانه گنج هنر در دلم نهاده از آن

ز آسمان به زمینم درین خراب آباد درین مغاک نظام از جفای ms076 دور زمان

فغان مکن که به جایی نمیرسد فریاد برای سستی طالع همین سند کافیست

که کرد اختر بختم به شاعری اسناد ز چرخ بهرچه نالم که این گناه کسیست

که برگرفت قلم رسم شاعری بنهاد نهال خانهآ دانش درین زمان کس را

چو شاخ بید به بستان دهر بهره نداد کسی نظر نکند بر هنر درین بازار

که بر متاع فضیلت نشسته گرد کساد به شعر وقت بیان کرده ظاهر این معنی

ظهیر پاکضمیر آن مهندس استاد هنر نهفته چو عنقا بماند زانک نماند

کسی که باز شناسد همای را از خاد اگر چه حال خرابم ز شاعریست ولی

ز آب شعر ترم ملک فضل گشت آباد

برای صید معانیست خاطرم صیاد نسیم گلشن نظمم به مرده جان بخشد

که گاه فکر ز روح اللهم رسد امداد مذاق جان شود از شهد نظم من شیرین

همین قصیده بود بس برای استشهاد به روی صفحه ز هر بیت دلگشای متین

سکندر قلمم بست سدی از پولاد خلاف سد سکندر که نیست رخنه درو

به سد خویش پی امتیاز رخنه گشاد چه خیرگیست که خود را برابرم گیرد

کسی که چون بنشینم ببایدش استاد فتادگی است مرا شیوه در حساب انگشت

بود گهی که ز پا شد فتاده در تعداد نشد نصیب هر آلوده دامن این گوهر

که شعر پاک بود سرنوشت پاک نهاد درین جهان که نمودار عالم باقیست

مرا که آرزویی دنیوی نصیب مباد نهاد گوهر اصلی نیافت آلایش

که تر نگشت کسی عکسش ار در آب فتاد چه غم که نیست مرا نسل در جهان زیرا

که باشدم ز معانی به روزگار اولاد فنای نسل بود زود لیکن آن نسلند

معانیام که نمیرند تا به روز معاد هزار بزم بیاراستم که خاطر من بود به عالم انصاف حق به جانبشان به هیچ جا ز پی هیچ چیز ms077 نفرستاد

اگر برند حسد بر معانیام حساد

فغان که دور زمانم نداد هرگز داد چه فرقه آنکه ندانند راه خانهآ خویش

مگر چو خر که به پاگاه خود بود معتاد نحیف جمله به دانش چو پشهآ نمرود

بزرگ پیش خود اما به سان مردم عاد بههم کشیده ز هر سوی تار و پودی چند

چو خانههای عناکب تمام بیبنیاد به شعر خویش همین اعتقاد کرده و بس

نگشته معتقد هیچ فردی از افراد شدم خلیل بت اعتقادشان به سخن

که واقعا بود این نیز از قبیل جهاد ندیده روشنی از آتش هنر خود را

از عجب ساخته پر باد چون دم حداد چو نامهآ عمل زشت خویش در همه عمر

ز هرزه کرده سیه روی صفحههای سواد به صد هزار حیل بکر معنیای مثلا

به دست ناگهشان گر فتد کنند فساد تهیست کیسهآ ادراکشان ز نقد هنر

چه سان برد ره مقصد مسافر بیزاد اگر ز خاطرشان بر فلک فتد عکسی

شوند انجم روشن چو قطرهای مداد به حکم سهو و به رسم غلط به مدت عمر

نرفته پای کج طبعشان به راه سداد حدیشان که ز معنی بریست چون شنوم

که روح چون نبود نفرت آید از اجساد اسیر خصلت مذموم وز هنر فارغ

ز شعر نامی و بس همچو نقش نرد زیاد

کشندهاست مرض چون زیاده گشت مواد فروغ فیض کجا و ضمیرشان ز کجا

عروس فضل نیاید به دام هر داماد نمیکنند سری در سراچهآ انصاف

که نیست گردنشان از کمند جهل آزاد از یاد کردن اینها خرد شود ابله

همان به است که نارد کسی از اینها یاد چرا سخن ز خس و خار بایدم کردن

دران چمن که بود هرطرف گل و شمشاد به ذات منعم باقی و حق نعمت او

بحق احمد مرسل وآله الامجاد به ms078 حرمت کف آن رهرو عصا در کف

که از میامن او فیض روح یافت جماد به عین منتظر پیر خطهآ کنعان

که شد سفید به بیتالحزن چو دیدهآ صاد به نور چهرهآ اطفال اختران که شهاب

سرشک دیده بودشان برین بلند مهاد به لمعهای که عیان است بر جبین سحر

به نقطهای که نهان است در درون فؤاد به حلقهای که زند زلف یار بر در دل

به جنبشی که کند سبحه در کف زهاد که مژدهام به مدارا دهی در آن ساعت

که وام کرده حیات مرا رسد میعاد

[33] خالی به رخ جهان ز شب عنبرین نهاد

در مخزن آنچه داشت فلک بر زمین نهاد هندوی شب ز دور عیان شد عروس چرخ2

بر روی خود ز کاهکشان آستین نهاد آورده سر فرو گه رفتن شه نجوم

انگشت از هلال فلک بر جبین نهاد گردون فروخت دانهآ یاقوت قیمتی

از قیمتش خزانهآ در ثمین نهاد پرچین شده ز موج هوا مشکبار هم

گویی غزال نافه به صحرای چین نهاد دور سپهر برد نگین عقیق روز

اکسون شام در گرو آن نگین نهاد گردون اگر چه برد یکی صدهزار داد

رسمیست اینکه خسرو ملک یقین نهاد شاه نجف که ماشطهآ اهتمام او

خال رواج بر رخ گلچهر دین نهاد شاهنشهی که در ازلش لطف لمیزل

نام و لقب شهنشه نصرتقرین نهاد آن خسروی که صبح ازل مادر سپهر

بر طرف خاوران ز نهیبش جنین نهاد کام دگر به غیر عنان گیریش نداشت بر پشت رخش باد سلیمان که زین نهاد

خلاق عقل در خرد خردهبین نهاد روز ازل روایح خلق عظیم او

فیض حیات در دم روح الامین نهاد احباب را جواهر تیغش به روز رزم

گنج نشاط در دل اندهگین نهاد صیتش طنین فکند به جام فلک قضا

انگشت بر هلال به دفع طنین نهاد فرسوده گشت تار ms079 قصب از شعاع ماه

چون رو گه محاربه در صف کین نهاد هر گه که شیرگیر شد از ساغر جهاد

داغ هراس بر دل شیر عرین نهاد ای گلبن ریاض سعادت ز هجر توست

داغی که لاله بر جگر آتشین نهاد هر جا که بست معرکه در هم ز پردلان

سوی تو کینه جو قدم واپسین نهاد بهر تو در صباح ازل رایض قدر

بر توسن سپهر ز خورشید زین نهاد بختی بار حلم تو شد کوه سربلند

ناورد تاب و سینهآ خود بر زمین نهاد ایزد برای چاشنی وصف دلکشت

شهد حدیث در لب1 هر نازنین نهاد بهر سواد مدح تو در نوبهار ابر مه چیست پهن گشته درین مطبخ سپهر2 از ژاله مهره بر ورق یاسمین نهاد

قدر تو پای بر سر مشت عجین نهاد

داغ هلال یک شبهاش بر سرین نهاد تکمیل داد قصر کمال تو را قضا

زان پس بنای غرفهآ چرخ برین نهاد خوانند چارمت چه عجب کافتاب را

مسند جهان به تختگه چارمین نهاد افشاند در ره تو گهرسنج لمیزل

هر گوهری که در صدف یا و سین نهاد گلبرگ تازهآ تو عرق ریخت در جهاد

فردوس ازان ذخیرهآ ماء معین نهاد زان غالیه که نام غبار سمند توست

مشاطه خالها به رخ حور عین نهاد رفتن توان به کنگرهآ قصر کام خویش

کایزد بنای کار به حبلالمتین نهاد شاها درین مقام که دنیاست نام او

چرخم هزار داغ به جان حزین نهاد صبح ازل1 که آمدم از دور در نظر

تیر ستم جهان به کمان در کمین نهاد روز نخست دایهآ تقدیر لمیزل

در کام جان ز مهر توام انگبین نهاد شد شعر شیوهام چه توان کرد کاسمان

بر خوان عمر قسمت من این چنین نهاد نظم نظام اگر چه بود معجزه ولی

اندیشه در مقابل سحر مبین نهاد

فیض حیات ما به لب دلستان نهاد شد خاک دیده در غم و برداشتش صبا

گردید ابر محنت و سر در جهان نهاد صبح جزا مگر کند از خواب دیده باز

بختم که سر به دامن آخر زمان نهاد اگه نشد ز راز دهان تو کس ولی

آن راز با دو لعل تو جان در میان نهاد از طره کان نشیمن دلهاست عارضت

بر پای جان غمزده بند2 گران نهاد تیر تو را که آرزوی3 جان4 بوددلم

ره داد بیتوقف و منت به جان نهاد جان در هوای عشق تو پا کرده استوار

از سر هوای عشق تو کی میتوان نهاد در راه عافیت نتوان زد قدم که هجر

کوه غمت به جان من ناتوان نهاد تا پیش آن دهن نزند لاف غنچه را

در باغ دست برگ صبا بر دهان نهاد جان مانده در تنم که برو دوخت شام غم

تیری که غمزهات به جفا در کمان نهاد نقشی به روی آب زد آن سادهدل که او

دل در وفای دلبر نامهربان نهاد نور از جبین یار فروزد مگر که رخ

بر خاک مرقد شه چرخ آستان نهاد

جام مراد بر کف پیر و جوان نهاد شاهنشه ممالک هستی که بهر او

مسند قضا به بارگه جاودان نهاد شاهی کز اهتمام دل و دست باذلش

گردون اساس مستقل1 بحر و کان نهاد صبح ازل سپهر مفاتیح قصر غیب

آورده پیش آن شه صاحبقران نهاد استاد نکتهدان دبستان عدل او

لوح هنر به دامن نوشیروان نهاد در کشور عدالت او بره را به لطف

گرگ درنده برد و به پیش شبان نهاد نخلیست چرخ در چمن بخت او همای

کرد آشیان و دور2 هلال استخوان نهاد شاها تو را سپهر غلامست بهر این

شب زیر پا برای قسم قرص نان نهاد مه نیست منخسف که دبیر ms081 تو شد سپهر

خامه به ناخن از سبب امتحان نهاد زردست روی خصم ز بیمت مگرکه چرخ

از حملهات خواص نسیم3 خزان نهاد بهر نوای مدحت تو عندلیب فکر

بر شاخسار گلبن عقل آشیان نهاد شخص زمین سیاه بر آمد که آسمان

بر سینهاش ز حلم تو بار گران نهاد صبح ازل که داد سخای تو بار عام

خم شد فلک به مجلس جاه تو خوان نهاد

تقدیر بر دو روزنهآ فرقدان نهاد در مزرع جلال تو گردون کند درو

داسی به دوش خویشتن از کهکشان نهاد مغربزمین ز خوان نوال تو گوشهایست

خم شد فلک شبانگه و قرصی بر آن نهاد عیسی گه عروج ز قدر بلند تو

بر غرفهآ رفیع فلک نردبان نهاد نزد جلالت تو سلیمان نزد نفس

مهری که داشت ملک1 به آن بر زبان ریگ ره طفیل تو دانسته عقل کل

هر در که چرخ در صدف کن فکان نهاد قدر تو جست پایهآ ادنای خویش را

اول قدم به کنگرهآ لامکان نهاد قهرت به کین چرخ سنان در سنان فکند یک نکته از معارفت2 آن کس که کرد گوش عزمت به رخش باد عنان در عنان نهاد

بس گنج کز جواهر راز نهان نهاد بس شمع دلفروز که بر غرفهآ سپهر

مهر تو در مجامع کروبیان نهاد روز مصاف کرد تردد عدو ولی3 دل برد رایت تو گه جلوه از عدو خواب عدم ربودش و سر بر سنان نهاد مهمانی سگ تو کند روزگار از آن نامش زمانه سرو قد دلستان نهاد

قرصی به صبح بر طبق آسمان نهاد

بر کورهآ جهان دم آتشفشان نهاد بر چرخ نیست مهر که نقاش دولتت

یک نقطه صبح بر ورق از زعفران نهاد تا دیده حسن دلکش نظم نظام را

نامش خرد سخنور حسان بیان نهاد طوطی ز ms082 شاخسار سخنگوست گوییا

گاهی که کلک مدح تو را در بنان نهاد دارد گناه اگرچه ولی از مدایحت

دل بر عنایت احد مستعان نهاد اکسیر دانشش ز عمل داد کام جان

گنج هنر به کشور1 مازندران2 نهاد پوشد به عون مهر تو فردا لباس فضل عریان تنی که جامه درین خاکدان نهاد ای جان روزگار جهانت به کام باد اقبال بر دوام و بقا مستدام باد دایم ز ساقیان سمنساق گلعذار بزم تو رشک روضهآ دارالستلام باد هرجا که گرم گشت عنان عزیمتت توفیق در رکاب و سعادت غلام باد تا نشنود نسیم گل آرزوی خویش دایم دماغ بخت حسودت زکام باد

[36]1 فی مدح کپک میرزا شاها به خدمتت قد دوران خمیده باد

باد ابد به گلشن عمرت وزیده باد آیات صولت تو به هر جا رسیده است

رایات دولت تو به گردون رسیده باد تا بوم فتنه بر پرد از بام مملکت

صبح سعادت تو دمادم دمیده باد از تار عنکبوت زوایای نیستی

دیبای زندگی حسودت تنیده باد دارای عهد شاه کپک خان که تا ابد

بر سنگ خاره سبزهآ حکمت دمیده باد پستان مادر ستم از طفل ضبط تو

خالی ز شیر شر چو انار مکیده باد گر نکتهای ز رای تو دارد نهان سپهر

چون از سحاب نم ز مسامش چکیده باد از دست برد معدلتت روزگار دست

در دفع گرد حادثه بر رخ کشیده باد ز آواز نوک کلک عدالت نگار تو

مرغ جفا ز شاخ ممالک رمیده باد طاووس باغت ار نبود خور چو شبپره

تا حشر زیر بام زمین در خزیده باد2 آهوی مرغزار ضمیر عدوی تو زین دشت سبز سبزهآ حرمان جریده باد

یکسر حباب آب ز خیک دمیده باد آن گونه همچوگل شکفد در هوای تو

خارغمش به سینهآ مخلد خلیده باد وان را که قد چو چنگ نه درخدمتت دوتاست

با تیغ کین سرش چو سر نی بریده باد وان را که آبرو نه ز جوی وفاق توست

ماهی صفت به خاک مذلت طپیده باد وان شبیری که در نخزد زیر بام تو

در نیم شب شعاع خورش میل دیده باد وان کس که با تواش سرمویی بود خلاف

مانند استره شکم او دریده باد مطلوب خاطر ms084 تو اگر در عدم بود

فی الفور بر مرام تو آن آفریده باد بدخواه تو که دشمن جانش بود سپهر

پیوسته تلخکام چو افعی گزیده باد گر مزرع سپهر نباشد ز ملک تو

مرغ سحر به نیم شبش دانه چیده باد جلاب آرزو بخشیدهآ حسود تو

از جام چرخ چاشنی غم چشیده باد از صوت دست نغمه سرایان مجلست

مرغ عنا ز گلشن جانها پریده باد گردون اگر بود به خلاف تو چون شهاب

برچهرهاش سرشک ندامت دویده باد کلک تو هر چه گفت به ضبط امور ملک تا باعث قرار و سکون است دور چرخ یکسر قضا به گوش رضا آن شنیده باد

از کلک بی قرار تو ملک آرمیده باد

خون در پیاله کرده و دم درکشیده باد هر گه که نظم را ز قوافی بود گریز

در دست مادحان تو زینسان قصیده باد

3]17] عید رخ تو آیینهآ اهل دید باد هر روز دلفروز تو از روز عیدباد هر عید زیر طارم فیروزهگون تو را عیدی دوام عیش ز بخت سعید باد بر منظر سپهر سعادت سحاب غم از آفتاب عید جمالت بعید باد خورشید ملک خواجه مظفر که قدر تو برتر ز اوج پایهآ عرش مجید باد گر آفتاب قرص کمر خنجر تو نیست تا حشر در سحاب عدم نایدید باد بهر امان ملک ز یأجوج تفرقه مد شعاع تیغ تو سد سدید باد چون یوسف ار چه داشت غلامی عزیز مصر صد چون عزیز مصر تو را زرخرید باد

هر در که بسته شد نی کلکت کلید باد خصمت ز لطف ساقی میخانهآ مراد

محروم چون ز ساقی کوثر یزید باد در نوبهار فتح ز تیغ تو خصم را

قوس قزح جهنده چو حبل الورید باد حاتم که حل مشکل عالم سخا نمود

در درسگاه دانش ms085 جودت معید1 باد هر روز در سرای جهان دولت تو را

برتن لباس تازهآ فتح جدید باد خصم نمک حرام تو قانع نمیشود

از امتلای خوان نوالت شهید باد2 زانسان که دم به دم فرحت میشود زیاد

هر لحظه بخت سرمدیات بر مزید باد تا در میان شنیدن و گفتن بود تو را

دایم زبان و گوش بگفت و شنید باد تا عقل متصل به جهان یار دولت است

یار تو آنکه جوهر عقل آفرید باد

که همچو صبح نهان داغ بر جگر دارد چو خس فتاده به خاکیم لیک آب سرشک

امید هست که ما را ز خاک بردارد شب از نجوم بود چشم ابر پرقطره

مگر که درد دلی در دلش گذر دارد به شب که خشت نهد زیر سر فقیر چه عیب

که تا به صبح جهان خشت زیر سر دارد برفت عمر و نرفت از دل تو ظلمت جهل

ز آب کی رود آن سایه کز شجر دارد جهان ز چرخ سپر کرده، بهر تیر قضا

به دست از مه نو قبضهآ سپر دارد نثار کرده قضا بر بساط مسند عشق

جواهری که به گنجینهآ قدر دارد همیشه دایرهآ کل به نقطهآ عشق است

ندیده کس که فلک هاله بی قمر دارد کسی که دامن صحرای وصل داد از دست

ز اشک عیب نباشد که چهره تر دارد معلق است به موی سنان قهر سپهر

به زیر او چه نهی سر که جان خطر دارد سلوک عالم دون همتست از پستی

که مرغ خانه زبونست اگر چه پر دارد ز خویش جوی بزرگی که مینماید خورد

کسی که آینهآ خورد در نظر دارد

مگس دو دست به سر پای در ms086 شکر دارد فلک چرا نکشد دامن جفا که به شب

جهان سیه چو کند جیب2 پر3 گهر دارد به راه ظلم شه جوربیشه فارغبال

نهد قدم که ز زر قرص بر کمر دارد سحر که چرخ شود بیزره سپر گیرد

که تیر آه اسیران غم اثر دارد به زیر لب مه نو را ز اختران دندان

نموده بس که به لب حرف الحذر دارد درین مقام ز پست و بلند چرخ چه غم

کز آفتاب زحل جا بلندتر دارد بیر ز خلق که مانی ز عیبجو سالم

در انزوأ چه غم او را که گوش کر دارد بود سپهر ستمگر به بی گناهی صبح به سینه آینه بندد فلک سحر کز آه قسم خورد ته پا بین که قرص خور دارد

اسیر گوشهآ غم تیر کارگر دارد تمام دیده شود عیب را نهان میساز

که سکه بهر همین جا به روی زر دارد

حریر اگر چه بود خار پردهدر1 دارد حریص مال ندارد ز عمر آسایش

کجا بهخواب رود شب کسی که گر دارد به علم کوش که مانی به دولتش سالم

خطر ز زخم تبر شاخ بیثمر دارد به دست آر هنر ز آنکه نیستی کمتر

ز خامه کان به یک انگشت صد هنر دارد ز هرکه هست به جان طالب هنر میباش

که بحر این همه سرمایه از شمر2 دارد رسد به مردصفت خوشدلی ز عالم فیض

نگر که قهقهه در کوه کبک نر دارد ستاره مرحمتی گر کند مشو غافل

همان مگس که دهد نوش نیشتر دارد جهان تیره نهایت مثال طاوس است

که پای زشت و تنی پر ز زیب و فر دارد کسی که سر فکند پیش بهر به طلبی

به قصد پای خود آن بیخبر تبر دارد مسافر ره معنی ز خشک و تر گذرد

چو باد خاست چه پروای بحر و بر2 ms087 دارد مساز گرم سمند هوس که این صحرا

مسافتی است که بسیار جوی و جر دارد ز جمع رهگذری به که خویش را داند

کسی که جای درین خانهآ دودر دارد

ز خای پای رسول نکو سیر دارد چراغ بزمگه انبیا ابوالقاسم

که شمع خلوتش از مهر و مه شرر دارد شهی که وقت سواری به عزم عالم قدس1

رکابگیر ز جبریل نامور دارد غلام تیغزن اوست خسرو انجم

به صبح خاور و در شام باختر دارد ز باد جنت لطفش به گلستان باشد

در آتش سفر آن کس که مستقر دارد به فکر آنکه شود باز میهمان شاید

فلک دو قرص به خوان بهر ماحضر دارد به جسم یافت ترقی مگو که شام عروج

سفر به ملک سماوات در حضر دارد پرست گوش فلک2 از نکات دانش او

ز فیض ابر سعادت صدف درر2 دارد ز پرتولمعات جبین دولت اوست

سپهر این همه نوری که در بصر دارد شب نشاط جوانی نظام را بگذشت

چو شمع صبحگهی عمر مختصر دارد کنون فزون رسد از خامهاش صفیر به گوش

که عندلیب فغان بیش در سحر دارد سفر گزیده و راه مخوف در پیش است

درین سفر ز پناه خدا مفر دارد

مرا که قفل صفت چرخ دربدر دارد زدم ز قد دو تا رخش زندگی را نعل

که جان ز کشور تن نیت سفر دارد خوشست حال کنون هم ولی جوانی به

که جام بیخبری نشئهای دگر دارد باغ شد سبز و چمن غنچهآ تر پیدا کرد

کار گلزار جهان رنگ دگر پیدا کرد اخگر لاله به طرف چمن از قطرهآ ابر

از سیاهی بنگر باز اثر پیدا کرد شبنم و گل به هماند این عجب آخر کاختر

پیش خورشید سحر تاب نظر پیدا کرد نرگس افکنده سرخود نگرد خط چمن ms088

گویی از عکس سمن نور بصر پیدا کرد نقل جو در چمن و آب رزان کش که فلک

آب از پنبهآ انوار سحر پیدا کرد چاک کن جیب غم از ساغر زرین صبوح

که گریبان افق تکمهآ زر پیدا کرد هر چه زو تختهآ بزاز پذیرد زیبی

قوت نامیه از شاخ شجر پیدا کرد

شکل چتر شه پاکیزه گهر پیدا کرد خسرو روی زمین شاه مظفر گورکان

که شهنشاهی ازو زینت و فر پیدا کرد آنکه اندر چمن معرکه در روز نبرد

نخل رمحش ز سر خصم قمر پیدا کرد هرچه در حیز امکان بود از حشمت و جاه

دولتش با مدد فتح و ظفر پیدا کرد رایش انگیخته عدلی که کنون آتش و آب

بههم آمیختن شیر و شکر پیدا کرد ای که از تربیت سعی سحاب کرمت

نرگس افسر به چمن غنچه کمر پیدا کرد ننمود است نظیر تو به مرآت وجود

آنکه او این همه اشکال و صور پیدا کرد سر شکست آن قلمی را که نظیر تو کشد

آنکه پرداختن نقش بشر پیدا کرد هر کجا تیر غم از شست قضا کرد فرار

در دل حاسد جاه تو مفر پیدا کرد شخص اقبال تو را معرکه آرای وجود

بر فراز قمر از علو مقر پیدا کرد گاه از بدر و گهی از مه نو جیش تو را

قبه و قبضه فلک بهر سپر پیدا کرد باد سرسبز جهان از تو کز آب عدلت

کار گلزار جهان رنگ دگر پیدا کرد

[40] اگر از عشق بتان رخنه در ایمان باشد

کافرم گر به جهان هیچ مسلمان باشد تویی آن مردمک دیده که در خدمت تو

هرطرف بسته صفی چون صف مژگان باشد دامن از جیب ندانم ز غمت عیب مکن

اگر از دست توام چاک به دامان باشد دیدهام را که درو عکس لبت ساخته جای

خاتمی ms089 دان که نگین لعل بدخشان باشد روز هجران تو صدگونه غمم پیش آید

کاش در عشق همین یک غم هجران باشد چون که در بر فکنی پیرهن عشوه و ناز

ای که صد همچو منت واله و عریان باشد مغرب مهر دو رخسار تو دامان گردد

مشرق صبح جمال تو گریبان باشد فتنهها راست شود بر در و دیوار آنجا

که قدت سایه فکن گشته خرامان باشد بر رخت زلف تو چون سایه وخورشید بود ای که درمان دل ریش گرفتارانی دردلم مهر تو چون یوسف و زندان باشد

هرکه را دل ز تو ریش است چه درمان باشد جمع کن طرهآ طرار برای دل من از من ای شوخ جفاجو سرو سامان مطلب مگذارش که به این نوع پریشان باشد

که گرفتار غمت بی سر و سامان باشد

بنشسته ز سپاه شه دوران باشد خسروی روی زمین شاه محمد محسن

که وجودش سبب فطرت انسان باشد آنکه در قصر جلالش که سپهرآیین است

هیأت قوس قزح قالب ایوان باشد گر سحاب سخطش منبع طوفان گردد

کشتی نوح جهان غرقهآ طوفان باشد هر تهی دست که رو بر درش آرد او را

آستین پر شده از سیم چو همیان باشد ای که با سطوت اقبال تو از دعوی ملک

مهر بنهاده به لب گرچه سلیمان باشد شرر نعل بود صاعقهآ خرمن عمر

هر کجا توسن کین تو به جولان باشد مهرکو چاشت کند ز انجم رخشان هرصبح

بر بساط کرمت ریزه خور خوان باشد ثبت سازندهآ حرف امل خصم تو را

در بنان تا به ابد خامهآ نسیان باشد زآنچه بر صفحهآ غیب است مصور پیداست

که ز مرآت ضمیر تو چه پنهان باشد پیل گردون که بود بارگی مطبخ تو

از پی حفظ برو هندوی کیوان باشد ابر را رشحهآ کلک تو دهد مایهآ جود

چرخ را دامن ms090 قدر1 تو گریبان باشد با رکاب تو توان گفت شبیه است هلال

گر درو خاصیت مهر سلیمان باشد

از غم جاه تو افسرده چو مرجان باشد بر جبین داغ غلامی تو دارند همه

هر چه آن در رحم مادر امکان باشد صدف آز پر از گوهر مقصود شود

ابر احسان تو هر جا گهرافشان باشد تویی آن شاه جوانبخت نهنگی که کنون

در خراسان دل شیر از تو هراسان باشد روز هیجا که ز شمشیر دلیران مصاف

جوهر روح به مصر عدم ارزان باشد گرد موکب چو دعای به اجابت مقرون

بر فلک بر شده از عرصهآ میدان باشد غنچهآ نایبهآ مرگ به بستان مصاف

بشکفته ز دم خنجر برآن باشد خوشهسان بس که فتد ترکش پر تیر به خاک

صحن میدان به صفت مزرع دهقان باشد همچو غربال کزو دانه فرو میریزد

خونفشان هر طرفی چشمهآ خفتان باشد گذر نوک سنان باشد در مفصل عظم

چون ظلال متحرک که در اثنان باشد1 ناوک و نوک سنان بس که رسد بر جوشن

غیبهآ جوشن پولاد چو سوهان باشد بس که از نعل ستوران جهد آتش به هوا

فلک از تابش آن تابهآ تفسان باشد چون مشعبد که کند مهره نهان در حقه

سر بی تن به ته خود از انسان باشد

میخ در دیده چو نعل سم یکران باشد تیغ خورشید نشان شعله زند سمتالرأس

مه بدر سپر اندر شب نقصان باشد میل قبه به سپر هر طرف از خون یلان

همچو فرق کشف از دجله نمایان باشد از بی در شدن اندر رگ و پی گردان را

ناوک و نوک سنان نایب شیطان باشد دیدهآ قطرهآ سیماب چهسانست ز باد

چرخ زانگونه ازان حادثه لرزان باشد شیههآ رخش یلان در خم گردون پیچد

عصب چشم زحل مجری پیکان باشد ms091 به مقامی رسد آشوب که تقدیر از بیم

از برانگیختن فتنه پشیمان باشد همعنان تو که را زهره که باشد نفسی

همعنان تو مگر نصرت یزدان باشد لمعهآ تیغ تو وصف مخالف به صفت

همچو نور قمر و رشتهآ کتان باشد نوک پیکانت شود رخنهگر صف عدو

کرم سان کان همه وقت آفت دندان باشد پای ناکرده به جا راست ببندی دستش

جنگجوی تو اگر رستم دستان باشد رزمت این است دگر زانکه بیارایی بزم

ای بسا طعنه که بر روضهآ رضوان باشد خاطر آرزو از لطف تو خرم گردد از بی عطر شود مجمره خورشید سپهر لب آز از می احسان تو خندان باشد

چرخ گردیده دوتا مجمره گردان باشد

نفس روح قدس مروحه جنبان باشد خسروا بهرچه شعرش نه به اعجاز رسید

گر کسی را چو تو ممدوح سخندان باشد می کشم بر صفت موکه کشندش ز خمیر

معنی نازک اگر در دل سندان باشد گرچه بختم نرسیدست به پابوست لیک

داعی عمر توام تا رمق از جان باشد تا شب و روز بود شامل ساعات زمان

تا مه و مهر برین گنبد گردان باشد باش بر مسند اقبال بدانسان که مدام

فلکت یار و زمان تابع فرمان باشد

[41] بیا که کوکبهآ نوبهار پیدا شد ز ابر دامن صحرا غبار پیدا شد کنند از می گلرنگ ماهیان مستی دخان به حجره یاقوت لاله پیچیده مزاج نامیه شد گرم از لوامع برق که باد دامنه کوهسار پیدا شد شرار غنچهآ حمرا ز خار پیدا شد ز لاله کان به سر چشمهسار بیدا شد به نوبهار در آب زلال باغ از عکس ز خای لاله سحر زد این غریب بود که در سحر شفق و شام تار پیدا شد هزار پنجهآ بط از چنار بیدا شد

نجوم بر فلک سبزهزار پیدا ms092 شد دهد خبر ز دم عیسی و زلال خضر

نسیم کز طرف جویبار پیدا شد سحر ز صفحهآ گل معرفت مطالعه کن

که شمع موسوی از شاخسار پیدا شد برند فایده از یکدگر سیاه و سفید

ز لیل رونق کار نهار پیدا شد رسید فصل بهاران به باغ گلبن را

ز خون به تن گره بیشمار پیدا شد ز باد نیست که جنبد به گلستان سر گل1

که حالتیش ز صوت مزار پیدا شد2 سحاب غالیه گون از کنار دریا بار

چو گرد کوکبهآ شهریار پیدا شد محیط فضل الهی علی که آدم را

ز عز گوهر او اعتبار پیدا شد شهی که یرلغ بختش چو شد رقم زان پس

نقوش این ورق زرنگار پیدا شد زعاملان اقالیم جاه او بر چرخ

برای ثابت و سیاره کار پیدا شد معالیش که برین طرفه غرفه پای نهاد برای خدمت او بود آنکه صبح ازل از آن مدارج هفت و چهار پیدا شد بود نتیجه لطف و مأثر غضبش ز مشرق این شه ابلق سوار پیدا شد

حیات را که فنا در جوار پیدا شد

که در صباح ازل نور و نار پیدا شد ز شوق خدمت او از حجاب روز ازل

فرشتهای که بود رازدار پیدا شد غبار صبح ز مشرق عیان نشد که به صبح

ز دیگ مطبخ جودش بخار پیدا شد نشد ز باد هوا اضطراب دریا را

که شورشی ز کفش در بحار پیدا شد پی کمال بقا ذات عالم آرایش

مجسم از کرم کردگار پیدا شد ز نقطهآ دل پاکش که مرکز هنر1 است

شریعت نبوی را مدار پیدا شد عدوی مست تو را سربلندی در سر

فتاده بود ولی ذوالفقار پیدا شد زهی سکوت نموده به صبح قدرت حول

مقدری که ازو اقتدار پیدا شد2 شناسد آن که شناسد که نقد دانش را

ز سکه خانهآ ms093 فضلت عیار پیدا شد تو را سپهر و ثوابت بود سپهداری

عرق به چهرهاش از کارزار پیدا شد ز عارضین تو برقع فتاد صبح ازل

فروغ نور سحر زان دوبار پیدا شد ستاره منتظر دولت لقای تو بود

بیاض دیدهاش از انتظار پیدا شد غبار مرگ گه کین حیات خصمت را بر آینه ز دم ذوالفقار پیدا شد

چه فتنههاست که در روزگار پیدا شد نمانده راه گریزی که در کمین گه عمر

غم از یمین و بلا از یسار پیدا شد درین محیط چه سازد کسی که از اطراف

نهنگ تن شکن جانشکار پیدا شد به کنج زاویه جویای گنج معنی را

ز بحر دیده گهر در کنار پیدا شد هزار روزنه در پرنیان جان افتاد

که در دل از تف محنت شرار پیدا شد به کنج زاویه جویای گنج معنی را

ز بحر دیده گهر بر کنار پیدا شد مگر که تیغ تو تسکین نبض دهر دهد

کزو به کشور هستی قرار پیدا شد بساز زادویهآ لطف خویش تریاقی

که بهر کام بقا زهرمار پیدا شد ز نیستان قضا بهر ثبت نظم نظام

در ابتدا قلم مشکبار پیدا شد [42]

چو لای باده آن کس را که پای خم نشیمن شد مزن بی می دمی کاخر نفس گیرد تو را روزی

ز انجم گرچه این فیروزه گنبد2 پر ز روزن شد ز سر جوهر می خویشتن را بیخبر یابد

خرد گرچه جواهرسنج این دیرینه مخزن شد به صاف درد قانع شو مشو3 از نیک و بد غمگین

که بهر هر کسی روز ازل چیزی معین شد درین گلشن چو باد سرد نومیدی وزد روزی

خوشا دیوانهای کان را نشیمن کنج گلخن شد زمین آرزو دارد جر و جوی بلا هر سو

دریغ آن رهروی کانجا زبون نفس توسن شد زخود باید فکندن ms094 دور سنگ آرزو6 اکنون

که از پیری دو تا گردیده قدت چون فلاخن شد کجا بیند ز تیر حادثات چرخ آسیبی

ز نقش بوریا عریان تنی کو غرق جوشن شد چو خو کردی به سوز غم مترس از گردش اختر

که مرغان سمندر را شرار آتش ارزان شد بلا چون خط کشد گردت نشین یکجا که کی یابد

رهی بهر گریز آن را که دور چرخ دشمن شد

نهاد چرخ کحلی زین سبب بر شکل هاون شد هر آنکو داشت روزی فیالمثل باد هوا در سر

حباب آسا غریق لجهآ غم تا به گردن شد ز گردون جانب هر منزلی کاقبال نازل شد

از آنجا هم به زودی سوی او افغان و شیون شد چو موسی آن که زد در ودای صدق و صفا گامی

نهال خاطرش مانند نخل دشت ایمن شد بدوز از نقش غیر او دو چشم خویش و فارغ شو

برین معنی اشارت بس که مژگانت چو سوزن شد کسی رنجد که رنجاند نرنجی گر نرنجانی

تامل کن که از برهان قاطع این مبرهن شد شکست استاد فطرت خامهآ نقش فراغت را

همان ساعت که این ایوان زنگاری مزین شد ز نیکان رخ مپیچ ار با بدان دارند پیوندی

که فرش مکه ملحق با زمین دیر ارمن شد ز تف آتش حسرت گدازی عاقبت روزی

گرت جا همچو سوزن در میان سنگ خازن شد نظام اندیشه کمتر کن که جا در خاک و خون سازی

که بحر مکرمت را خاک درج گوهر تن شد حبیب حق بی چون احمد مرسل جهانگیری

که از نور جمالش چهرهآ هستی ملون شد

صبا ز موج زلال شمر زره گر شد سنان غنچهآ سوسن چو راست کرد چمن صبا ز موج زلا به قصد خصم سرافراز موسوی رتبت سر بنفشه نگر چون دهان اژدر شد سحر چو ظلمت ظل زمین زمانه زدود ز نور نیر اعظم جهان منور شد مراز مشرق اندیشه مطلع دیگر به حسب واقعه طالع چو مهر انور شد

بد روی دلبر شد به سان سایه به خاک سیه برابر شد کسی که دور ز خورشید روی دلبر شد مسیح از غم آن لب ضعیف گشت چنان که ذیل آه گرفته به آسمان بر ش به صفحهآ رخش از کلک غیب یکرقم است دهن که نقطهآ نون خط معنبر شد پیاله جو که ز سنگ فنا شکسته شود چو نرگس ارچه تو را کاسهآ سر از زر شد چو لای باده به پای خمم نشسته مدام به خمر طینت م

غبار صبح بر آمد به اوج* طارم فرقد به حملهای شه کشورگشای عرصهآ گردون

گشود مملکت هند شب به تیغ مهند براند ثابت و سیاره حاجب سحر آنگه

شه نجوم برآمد برین برآمده مسند بیاض صبح برین ظرف لاجورد معلق

ز تف آتش خور زیبقی نمود مصعد برای رمل که گم گشت جام ماه به مغرب

سترد1 نقطهآ اختر قضا ز لوح زمرد ز ms097 جوش دیگ زری کش قضا نشاند به مشرق

بخار صبح برآمد بهاوج صرح ممرد کشید باز به بالا زمانه خشت زری کان

فتاده بود شبانگاه ازین بنای مشید چو تیر شعلهآ مهر از کمان چرخ برون شد

رمید زاغ شب از دشت این فضای ممهد ز باد صرصر دوران فشاند ورد مطرا

نهال نسترن آسمان که بود مورد برآمد از طرف شرق نور صبح فلک آسا

مگر که شاه رسل را زمینش آمده مرقد

یگانه گوهر دریای کائنات محمد محققی که به توفیق سرمدیست موفق

مجاهدی که به تأیید ایزدیست مؤید بود وسادهآ حکمش سریر ملک سعادت

بود نتیجهآ لطفش دلیل دولت سرمد وجود اوست غرض مطلقا که روح مقدس

به تنگنای بدن شد ز ملک قدس مقید ز قهر و لطف خداوندیست گشته مرتب

پی نقیض و مطیعش جحیم وخلد مخلد زهی حبیب الهی که از نسایم لطفت1

در آب خضر بود مندرج حیات مؤبد هبوط روح امین راست بارگاه تو مهبط

صعود خیل ملک راست آستان تو مصعد مجردی ز علایق چو روح محض ولیکن

به غیر ذات تو مرئی نگشته روح مجرد ز قطع بادیهآ کن به صوب ملک تکون

نداشت قاصد تقریر جز جناب تو مقصد بجز تو کیست که خواند صحیفهٔ‌ انا آعلم

که طفل مکتبت از جمیع مرسلین بود ارشد هنوز افسر گردون نگشته بود مرصع زمان که متصل آمد به نفخ صور قیامت که بود مسند توفیق با جناب تو مسند توبی که از شرف پای عرش سای تو گردون بود برای ثبات و بقای شرع ممتد

بی عبادت خیل فرشتگان شده معبد

که نارسانده به آخر هنوز تختهآ ابجد1 هرآنچه هست به لوح ازل ز مبدأ و فطرت

تو راست یاد و قلم هرگزت نیامده درید حدود مملکت شرع شد به سعی تو محکم ms098

زحد شرع تو کس را برون شدن نبود حد یک از دقایق ادراک نکتهسنج دقیقت

نه ممکنست که گنجد به صد هزار مجلد کسی که شد به دلش دشمنی آل تو مدغم

زمانه اره به فرقش نهد چو حرف مشدد ز مکه چونکه توجه سوی مدینه نمودی

برای ماتم وصلت لباس کعبه شد اسود2 شها به واحد یکتا که از کمال تفرد

میان جمع مظاهر وجودش آمده مفرد به حق کعبه که ذرات بر سپهر فضایش3

ز سعد اکبر گردون یکایک آمده اسعد به حق ذات شریفت که در نشیمن عزت

به نص مصحف مجدی ز ماسوای خود امجد به حق شاهد خورشید چهر روز که دایم

شب از قفای وی افتاده گیسوییست مجعد به حق صبح که چون آه عاشقان بلاکش

ز روی سطح زمین تا به ساق عرش کند قد به قد دلکش خوبان سیم ساق شکرلب

به خط مصحف رخسار گلرخان سمن5 خد به حسرتی که خورد پیر بهر روز جوانی

به نازشی که کند طفل از لباس مجدد

به حق مرقد پای شهید خطهآ مشهد که لطف خود ز من ناقبول باز نگیری

گهی که بر خط عمرم قضا کشد رقم زد به پای بوس سگان خودم رسان که به محشر

ز روی مرتبه گردم میان خلق سرآمد غلام خویشتنم خوان که بر علو مراتب

غلامی تو به غایت وثیقه ایست مؤکد هنوز دبدبهآ خسروی توست اگر چه

دوازده شده از سال هجرت تو و نهصد ز غصه1 تا به فلک باد مد آه عدویت

همیشه تا به کتابت فراز آه بود مد

[45] تیغ کین انجم به قصد اهل دنیا بستهاند اختران پیوسته در جنگند با اهل زمین رهزنان این بیابان راه بر ما بستهاند عطف دامان قناعت بر کمر سازید3 راست کهکشان آمد صفی کز بهر هیجا بستهاند گرچه آتش در دل اندوهگین ما فتاد ms099 کآب ناکامی درین دیرینه صحرا بستهاند باد نومیدی برد روشندلان را زین سبب نیست تدبیری که آب ما ز بالا بستهاند

خشت زر بر ذیل صبح عالم آرا بستهاند

با چراغ آفتاب این طاق مینا بستهاند رزمگاهی پر ز آشوبست دنیا زین سبب

دامن امروز را بر جیب فردا بستهاند شد فلک غمگین سحرگاه بدایت زآفتاب

بهر دفع غم به دستش جام صهبا1 بستهاند دیده بند از کام تا صید تو گردند اهل دل

باز را کی بی تأمل چشم بینا بستهاند در تمنای حصول کام جان دارد خطر

زان قناعت پیشگان لب زین تمنا بستهاند نقل محنت گشته روزی مست جام شوق را

پیش از آن ساعت که آونگ ثریا بستهاند پیش قصر قدر درویشان عالی مرتبه

تهمت رفعت برین ایوان علیا بستهاند بر هوا نه پا به ساحل منت زورق مکش

کز سحاب اینک پلی بر روی دریا بستهاند تیره دل در صومعه کی دیده روی مدعا

بی جهت برقع چرا بر چشم اعمی بستهاند صید مرغ جان کند باز سفید صبحدم

باز را از مهر لامع رنگ2 برپا بستهاند شد سکندر گرچه بر دارا مسلط عاقبت

گردن جانش3 به دارالملک دارا بستهاند حب دنیا در دل ارباب دنیا بسته نقش

نقش سودایش و لیکن در سویدا بستهاند

بس که در هر شام فکرت بار سودا بستهاند از سپاه عشق شد ویرانی اقلیم عقل

عقل بین کین قصه را بر نام صهبا بستهاند بهر دست ساقیان بزم عرفان از هلال

دستهآ سیمین برین مینای خضرا بستهاند قامت شبخیز شد در گوشهآ عزلت ستون

بیستون باور مکن کین طاق علیا بستهاند فارسان ملک همت گرچه عالی طینتند

نعل نصرت بر سمند عرش پیما بستهاند جفت غم شد دل که در محنت کشی طاق آمده

پیش از آن ساعت که ms100 این طاق معلی بستهاند حفظ هر چیزیست اولی قدسیان زین واسطه

سبحهآ پروین برین نیلی مصلی بستهاند قیمتی مردم گرفتاران قید محنتند

با رسن زین گردن لؤلؤی لالا بستهاند در شب فطرت به بازار فنا کین عالم است

نقد غفلت را به دام پیر و برنا بستهاند عاشقان خستهدل گشتند گرد کوی فقر

کز زمین احرام خلوتگاه عیسی بستهاند کی نسیج زندگانی بافت تار عافیت عارفان را دل نرفت از جا که در روز نخست تا برین دنیا ز انجم نقش زیبا بستهاند

دل به لطف حضرت باری تعالی بستهاند گرد راه رهروان شد کحل چشم جان مگر احمد مرسل که بهر آفتاب طلعتش عزم طوف روضهآ خیرالبرایا بستهاند

در شب فطرت به آدم عقد حوا بستهاند

در ازل شیرازهآ لطفش بر اجزا بستهاند مسند عزت ندیده همچو او شاهنشاهی

تا برین فرخنده افسر لعل یکتا بستهاند بهر طوف عرش اعظم صد هزاران جان پاک

خویش را بر گیسوی او شام اسری بستهاند چون نظام انگیز معنی کس نکرده تا به دهر

شاعران بهر تخلص بر خود اسما بستهاند نظم سنجان ز ابتدا با رشتهآ بیتاب فکر

کی چنین بر یکدگر ابیات غرا بستهاند

1[46] شب نجوم از مجمع مردم نشان آوردهاند نی غلط کردم که مه سیما بتان مغربی وز مه نو تازه حرفی در میان آوردهاند

طرف آیینه برون ز آینهدان آوردهاند باز گوید عقل نینی چشم اختر میبرد

برگ کاهی بهر آن از کهکشان آوردهاند دارد امواج این محیط از تندباد تفرقه زرنشان طشتی به مغرب در شبانگه گشته گم زورقی را موجهایش بر کران آوردهاند زد قضا قفلی به دکان فلک دزدان شب جام زر تاوان طشت زرنشان آوردهاند تا قلم را قط کنند احوال سنجان قضا تاب در دنباله قفل دکان آوردهاند

خادمان این دبستان استخوان آوردهاند

از ms101 برای پیشکش انجم کمان آوردهاند ابر گلگون ساخته از سوی کوه باختر

بهر طرف بام نیلی ناودان آوردهاند زیر این سقف از برای دوده صحافان شب

از شفق بین آتش عنبر دخان آوردهاند نقش بندان قضا شنگرف با اوراق سیم

بهر نقش پیش طاق آسمان آوردهاند تا کنیز هندوی شب را لباس تن شود

سوی مغرب بین که گلگون پرنیان آوردهاند اختران بر روی دوش از کهکشان بنگر چهسان

بهر این غرفه به پهنا نردبان آوردهاند1 سیم اختر تا نباشد قلب صرآفان شب

از شفق آتش برای امتحان آوردهاند علویان جوهری لعل سهیل از کان کوه

بهر تاج شهریار انس و جان آوردهاند حیدر صفدر که از شمشیر او گردنکشان آن شهنشامی که با اوصاف خلقش اندکی است بر زبان گاهالحذر گاهالامان آوردهاند خسروی کز ملک او گردون اخضر قلعه است آن صفتها کز بهشت جاودان آوردهاند

از قمر بر قلعه طبل پاسبان آوردهاند بی فروغ مهر او حاشا که یابد قیمتی غم ندارند آن سبک روحان درین دیر کهن هر گهر کز قعر بحر کن فکان آوردهاند

کز می مهرش به لب رطل گران آوردهاند

کافرم گر یاد از دارالجنان آوردهاند شد نجف منزلگه جانها که سویش زائران

تحفه از اطراف عالم نقد جان آوردهاند سر به گردون سودهاند آنها که بر درگاه او

در تواضع سر فرو بر آستان آوردهاند شد مکان مخلوق بهر آل او وین طرفهتر

کاین سخن را علویان از لامکان آوردهاند بوده قرص مهرومه گاهی که خدام درش

گرم و سردی از برای میهمان آوردهاند نقطهآ پرگار دانش خوانده عقل و دولتش

این سخن را در میان پیر و جوان آوردهاند تا شود سنگ فلاخن راعیانش را به دشت

بیضهها مرغان قدس از آشیان آوردهاند ای که غیراز ثبت اوصافت نبوده مدعا

خامه را کز بدو فطرت در بنان آوردهاند آفتاب اوج علمی خسرو ms102 ملک هنر

اهل تحقیق این معانی در بیان آوردهاند طفل کان در مهد ایام تو دیده پرورش

طالعش را در رصد صاحبقران آوردهاند خادمانت همچوخور در صبح از ملکعرب

تیغ بر کف تاخت بر هندوستان آوردهاند تا سوی قیصر کنی ارسال نامه بارها

اردوان را خادمان سویت دوان آوردهاند تا اشارت کردهای فرمان بران درگهت

باج کشور با سر کشورستان آوردهاند

بردهاند ار مایه لیکن سر زیان آوردهاند1 فارسان کشور توفیق روز داوری

بخت و نصرت را به سویت هم عنان آوردهاند دین و دولت را در ایام تو همچون فرقدان

امهات آسمانی توامان آوردهاند گشته گاه مدحتت ظاهر ز لفظ جبرئیل

هر چه در نعت محمد بر زبان آوردهاند نیست جز مدح2 تو اوراد ملایک بر سپهر

منهیان این حرف را از هفت آسمان آوردهاند تا سواد مدح خدام ترا خواند دلیر

عینک پیر فلک از فرقدان آوردهاند رام خدامت نشد هرگز عدوی سگصفت3

گرچه سگ در دام خود مردم بهنان آوردهاند حیرتی دارم که اعدای تو یعنی این سگان

خویش را در زمره انسان چهسان آوردهاند سالکان با عزت نام تو هنگام دعا

زان جهان از رفتگان صد کاروان آوردهاند اشک بر مژگان دویده دشمنانت را ز غم

یاد هرکه از سر خویش و سنان آوردهاند دشمن معیوب تو اصلی ندارد گوئیا

نظم سنجان در قوافی شایگان آوردهاند از فراق گلبن باغ تو در هر جویبار

آب را تردامنان اندر فغان آوردهاند ذیل هر آیت به مدح عترت پاکیزهات

دوستان نکتهدان صد داستان آوردهاند

زین بلاهایی که در آخر زمان آوردهاند دشمن دجال فعلت را که از غم خم شده

فرقهآ مهدی طلب در خر کمان آوردهاند چون نظام از عالم معنی برای مدحتت

فطرتانگیزان کجا یک نکتهدان آوردهاند لیک دارد آنچنان حالی که پندارد کسی

زین جهان رفتست ms103 و بازش زآن جهان آوردهاند درج گوهر گر به پای اهل عصر افشاندهاست

کافرم گر بارکالله بر زبان آوردهاند بار نارنج است گویا فضل کان را بهر سود

بی وقوفان جانب مازندران آوردهاند گوی معنی کس نزد زینسان به میدان سخن

تا بنان رخش قلم را زیر ران آوردهاند زین ثمرها کامده زیب دکان خاطرم

تنگدستان آب حسرت دردهان آوردهاند گاه مدحت نکته سنجان کلک املای1 مرا

در عبارت طوطی شکرفشان آوردهاند نامده کس را بدین خوبی سوادی در کنار

تا حریفان حرف دانش در میان آوردهاند

با وجود کام دنیا ترک دنیا کردهاند در شب غیرت که شمعش برق ناکامی بود

خویش را گم کردهاند و باز پیدا کردهاند یافته چون نقش مانی از سکان کوی فقر

حاش لله گر نظر سوی ثریا کردهاند رسته از ناموس رسمی بر سر بازار عشق

روز اول نقد بیقیدی تولا کردهاند در تماشاگاه عالم هر چه مطبوع آمده

سر به جیب عقل برده زان تبرا کردهاند چهرهآ نصرت ز مرآت مدارا دیدهاند

زان مدارا کار خود را بر مدارا کردهاند سر فرود آورده2 در عزلت 3سرای بندگی

طاق ابرو جفت محراب مصلا کردهاند رفته است از غیرت اینان مسیحا بر سپهر

بس که در هر دم زدن کار مسیحا کردهاند فرقهای دنیا و قومی ملک عقبا می خرند

لیکن ارباب خرد سودای یکجا کردهاند شام فطرت رفتهاند انجم برین عالی رواق

تا مقام حال درویشان تماشا کردهاند راستان در گوشهآ عزلت ستون دولتند زیرپای گوشه گیران گشته مریی بی حجاب بیستون باور مکن کین خیمه برپا کردهاند

ساکنان سدره هرگه سر به بالا کردهاند

زان به کار دنیوی امروز فردا کردهاند روی زرد بینوایان رستگاری را بس است

علت افلاس را از1 زر2 مداوا کردهاند نکته پردازان درس مسکنت گاه بیان

زیب گوش دانش از لولوی ms104 لالا کردهاند عشقبازان ریاضت کش که صاحبدل شدند

تن خیالی ناشده کی در دلی جا کردهاند هرکسی را دادهاند از مطبخ روزی نصیب

آتش اما بهر سوز دل تن ما کردهاند جانب ارباب همت رو که سطح خاک را

گشتهاند انهار و آخر رو به دریا کردهاند بر کناری رو که تا حلال هر مشکل شوی

صفحه بهر حل مشکلها محشا کردهاند وعدههای کاذب دنیا فریبد مرد را

دلبران عشاق را زین شیوه شیدا کردهاند کی بود بازار کافر نعمتان را رونقی

زانکه با نعمترسان3 یکباره سودا کردهاند موذیان را کام اگر شیرین شود نبود عجب

خانهآ زنبور پر شهد مصفا کردهاند شهریار ملک اندوهیم زان خوان بلا

هر کجا رفتیم بهر ما مهیا کردهاند هست روزی برقرار خود ز دیوان قضا

لیک هر روزه نشان حال امضا کردهاند جمع کامل فطرتان یعنی خداوندان عقل

اقتدا بر ملت خیرالبرایا کردهاند

پای رخش عزتش را عرش پیما کردهاند خوشتر از نام شریفش ناشنیده سامعه

تا صفیالله را تعلیم اسما کردهاند آل منشور شهنشاهی برای آل او

منشیان عالم توفیق انشا کردهاند هر یک از خدام او سرو ریاض عزتند

خضر را خلعت سبب این شد که خضرا کردهاند در ازل آوازه رفتن به گردون بود ازو

باعث این2 شد کین مقرنس را معلا کردهاند ابجد لوح دل طفلان کوی علم اوست

هر چه در دیباچهآ تقدیر املا کردهاند هست در خورد عروس حجلهآ تعظیم او

این چنین کین حقه با زیور محلی کردهاند چتر طاوس سحر بهر وی استادان صبح

تا بران غرفهآ این قصر علیا کردهاند دولتش منشور هستی را خط طغرا شده

اول از منشور دایم ثبت طغرا کردهاند تا شود خوانده سواد نقش از صبح ازل

شمع این بزم آفتاب عالم آرا کردهاند در میان ms105 هاله دانی چیست مه خدام او

گرد کرده پنبهای در حلق مینا کردهاند تا گل رویش ز گلزار جهان در پرده شد

بلبلان صبح خیز آهنگ غوغا کردهاند

نقد جان صرف رضای حق تعالی کردهاند ذکر نام نامی او زنده کردی مرده را

لیک عیسی ملتان بر نام عیسی کردهاند چون جبین دولتش بنمود ظاهر شد جهان

راز شب از نور صبح لامع افشا کردهاند از نهیب کوس شاهنشاه بختش همچو شیر

شیرمردان جهان تغییر سیما کردهاند بیفروغ ملتش پیران کنج صومعه

روز بخت خویشتن چون موی برنا کردهاند شهریارا حور عین بر غرفهآ قصر بهشت

حرز جان طومار این ابیات غرا کردهاند در سیاهی کردهام مخفی2 معانی گاه فکر

آب حیوان لاجرم در ظلمت اخفا کردهاند مصرعین هر یک از بیت دل آویز مرا

در جهان مشاطگان زلفین حورا کردهاند در میان فرقهای جان میگذارم کز خفا

خلق را مشتاق بیداد مفاجا کردهاند شهر نتوان بود از تشویش این سگسیرتان

آهوان کی بی سبب آهنگ صحرا کردهاند خاک را در معده سوء الهضم اگر نبود چرا این کهن گردیده جسمت را مهرا کردهاند3 کلک حکم املای نعتت کرده بر نام نظام سرنوشت خلق را روزی که انشا کردهاند

نظر از جانب الله تعالی دارند زیر بار ستم حادثه چون بختی مست

از ره بادیهآ شوق چه پروا دارند از غم عشق دلارام خیالی گشته

همه جا در دل هر ساده دلی جا دارند بهر قطع نظر از مردم دنیا همه وقت

چون غزالان قدم بادیه پیما دارند گر به شبهای فراق از نم باران سرشک

تر شده چهره چه غم دامن صحرا دارند نتوان دید به دنیا رخشان کین فرقه

روی در آخرت و پشت به دنیا دارند سوی این پایه ادنی متوجه نشوند

که توجه به سوی مقصد اعلی دارند برکنارند ز دنیا ms106 و مجاهد با نفس

تیغ تیز دودم از شهپر عنقا دارند همه شب زیر قدم کرده مصلی از بحر

سبحهآ منتظم از عقد ثریا دارند برده از فکر تک چاه گریبان سر خویش3

پای بر تارک گردون معلی دارند شسته دست ار چه ز اسباب جهانند ولی

بهر عیش ابد اسباب مهیا دارند بس که در مدرسهآ تفرقه خونابه خورند

ورق چهره به خونابه محشا دارند

صدف سینه پر از لؤلؤ لالا دارند در شبانگاه تجلی به کف این طایفه را

چه دهی شمع که ایشان ید بیضا دارند بر در بارگه عشق ملایک به نیاز

خویش را در صف ارباب تمنا دارند ناامیدان حیات از دم اینان یابند1

هر امیدی که ز انفاس مسیحا دارند اثر آتش عشقست که از روز ازل

این همه آبله افلاک بر اعضا دارند ساغر عشق دهد نشئه ندانست کسی

که به میخانه حریفان چه علا لا دارند نکتهآ معرفت از عارف آگاه شنو

داروی زحمت بیمار، اطبا دارند حاجیان، وصل حرم یافته در لبیکند

باز پرسید خدا را که چه غوغا دارند بهر جام از چه سبب منت جمشید کشند

عاشقانی که دل آینه آسا دارند نزد ارباب خرد پوشش تابوت بود

بر تن این مردهدلان کاطلس دیبا دارند طالبان وایهآ خویش از در دلها طلبند

چون گدایان که ز هر خانه تمنا دارند بسی دلیلی نتوان راه به مقصد بردن نکتهآ پیر خلاصت کند از علت جهل کاتبان را رد پا بین که بر اجزا دارند

حکما ادویه از بهر مداوا دارند

شب سبوی می و روزانه1 مصتلی دارند نبود بادهکشان را غم آیینهآ دل

غم ناصافی آیینه صهبا دارند هر کسی را بود از اهل زمان بازاریست

گوشهای گیر که این طایفه سودا دارند مهر درهم نکند جا به دل ms107 اهل کرم

عکس انجم گذری بر دل دریا دارند کام جویان جهان هم به جهان درمانند

حکم جمعی مگس و شهد مصفا دارند ندهد پای حیات ازلم خار اجل

چاره جویان همه گر سوزن عیسی دارند روز را واقعه بسیار بود بهر همین

عیبسنجان ورق صبح محشا دارند مطلب لقمهآ چرب ار نه بزرگان لئیم

پیش خود مشعلهوارت به سر پا دارند گوشه نایافته مدخل زر و سیمت ندهد

شیشه رندان همه جا در دل خارا دارند شد2 جهان 3 معرکهآ شعبده و اطفال نجوم

جا برین منظره از بهر تماشا دارند به مدارا همه جا باش که اریاب خرد

میوهآ عافیت از نخل مدارا دارند5 زان منجم نگرد شب همه شب سوی نجوم

که چو سیمست بیاضی که به سیما دارند

221 از درم پشت بود گرم از آن در ته آب ماهیان موسم دی قوت1 سرما دارند ترسم امروز کند نقل به وارث روزی آن کسان را که غم روزی فردا دارند اهل ادراک چنانند گرفتار ستم که به جان آرزوی مرگ مفاجا دارند خام را پخته توان ساخت ولی باید صبر مردم از تربیت غوره منقا دارند چون معما به گره مانده بخیلان را زر کور طبعند که نگشوده معما دارند طاق زر گرچه مذهب شده درویشان هم پیش طاق فلک از مهر مطلا دارند از آفرینندهآ زر شکر2 نگوید احدی شکرها لیک به میخانه ز ترسا دارند فاسقان رخ نکنند از می حمرا احمر که ز نزدیکی دوزخ رخ حمرا دارند مجرمان را چه تفاوت کند از جرم عظیم که شفیعی چو شه مسند بطحا دارند خسرو بارگه کشور توفیق احمد که مقیمان درش فرق فلکسا دارند پرتوی از لمعات رخ رخشندهآ اوست مردم آن نور که در دیدهآ بینا دارند زائرانی که به خاک در او رخ سایند پای رفعت به سر طارم خضرا دارند ساکنان سر کویش که مسیحا نفسند همه شب ms108 روشنی از آتش موسی دارند

سر به زانو همه زین گفتهآ غرا دارند گذشت آنکه به دست من اختیاری بود

که سیل عشق2 تو همچون خسم ز جای ربود بهار حسن تو را در فراق دانستم

ز جویبار دو چشمم که سیل اشک فزود به غیر تا که نشستی کشیدم از دل آه

به هر مقام که شمعی نشست خیزد دود چو در نقاب شدی ز اشتیاق دیدارت

مرا به گوشهآ اندوه گریه روی نمود چو گشت از دهن تنگ تو سخن ظاهر

درست شد که سخن آمد از عدم به وجود مکن ز غمزه در اسلام رخنه ورنه برم

شکایت تو به پیش ولی رب ودود امیر کشور مردی علی بوطالب3

که زنگ کفر ز مرآت روزگار زدود شهی که زلزلهآ هیبتش نگون کرده

رواق معبد گبر و کلیسیای یهود

گه محاربه با نوک ذوالفقار گشود به صبحگاه جزا بیاطاعت خدمش

ز طاعت شب و روز هزار ساله چه سود برای مدحتش از بدوحال شد مخلوق

زبان و گوش که دادند حظ گفت وشنود زهی محیط نوالی که صوت اهل سئوال

بود به گوش تو خوش تر ز نغمهآ داوود توآن خجسته خصالی که در مسالک حال

خلایقند ز تو راضی وخدا خوشنود اگر فلک نبود تابع تو هر ملکی

بود به زجر دماغش چو پشهآ نمرود موافق تو چو آدم در ابتدا مقبول

مخالف تو چو ابلیس در ازل مردود مطیع آل تو را نور دل ز شعلهآ بخت

عروس بخت تورا زیب رخ ز خال خلود دقایق تو نقود خزاین تحقیق

محبت تو انیس ضمیر غم فرسود بنای بذل تو را طاق مکرمت مرفوع

نهال لطف تو را ظل مرحمت ممدود فروغ شمع رخت پرتو ms109 صباح امید

خطوط روی کفت راههای خطهآ جود لقای توست عبارت ز گلشن فردوس

نهیب توست اشارت به صیحهآ موعود ز بحر لطف تو هر قطره لؤلؤی شهوار طوایف خدمت همچو ذره نامحدود ز کوی بخت تو هر ذره اختر مسعود

مراسم نعمت چون ستاره نامعدود

به روی مهد زمین طفل بخت خصم غنود نجوم قدر تو را منتهای سدره بروج

جهان جاه تو را خارج سپهر حدود شریفتر ز تو کس را به بارگاه حیات

ز صبح روز ازل تاکنون کسی نستود فرشتهای که فرو نامدش به آدم سر

اگر ز منهی توفیق مطلع میبود که چون تو درتمین خواهد آمد از صدفش

به صد نیاز نمیبود تاکنون به سجود بهار ضبط تو هر جا که عالم آرا شد

ز لاله نیز نشد تیغ کوه خونآلود گهی نسیم صبا افتد و گهی خیزد

مگر ز خمکدهآ مهر تو قدح پیمود به هرچه رای کنی در نفس نماید روی

بهسان عکس که در آینه شود موجود شد از بدایت فطرت به قفل نومیدی

به روی خصم تو ابواب مرحمت مسدود بود حسود تو را رشتهآ بقا کوتاه

ز بس که دست به یکدیگر از تحسر سود رسید بهر تو از عین پادشاه ازل

ز ساکنان سماوات روز حرب جنود برآر تیغ و جدا کن سر حسود از تن

که سود یافت کسی کو برید فرق حسود ز مدحت تو چه آوازه در زمانه فتاد

نیافت سامعه ذوق از سماع نغمهآ عود روند فرقهآ خصم و نقیض خدامت

به باد تفرقه چون قوم عاد و اهل ثمود

ز عرش و فرش به غیر از تو مقصد و مقصود به غیر پستی خصم تو و عروج مطیع

ستاره را غرضی نیست از هبوط و صعود ندیده خصم تو از جویبار طاعت نم

ز ms110 هیزمی که بود خشک زود خیزد دود شها چه غم که دو روزی ز اختر خاین

رواج یافت به بازار نقد رویاندود که زود صیرفی کارخانهآ ازلی

نهد به تجربه در بوتهآ گداز نقود به دیگران کند آن بی هنر1 تو را نسبت

که هیچ باز ندانسته عابد از معبود نظام عاقبت امداد از مدیح تو یافت

شد از قبیل غلامان عاقبت محمود ناله از دل جانب این دیر مینا میرود

خستهای را قاصدی پیش مسیحا میرود بس ملولم زان که زیر غرفه3آ قصر حیات

قامت از محنت خمیده عمر بالا میرود تن که شد فرسوده در محنت ز آه تیزرو همچوخاشاک از صبا هرلحظه ازجا میرود

بر گمان آن فغان سوی ثریا میرود دود آه از لب به سوی دیدهآ گریان گذشت

ابر هرجا خیزد اکثر سوی دریا میرود پا منه بیرون ز کوی عشق اگر زاهل دلی

در مصاف عشقبازان گرچه سرها میرود فرد شو تا وارهی از غم که فارغ دل بود

ز انتظار همرهان آنکس که تنها میرود هرکه را وابستگی با دار دنیا گشته سخت

حیرتی دارم که چون از دار دنیا میرود جای بودن نیست این آرامگه زین واسطه

دود آه ما به سوی چرخ علیا میرود عمر را آخر دمی چندی بود کان منتهیست

هرنفس جزوی ز عمر از پهلوی ما میرود اشک ریز از دیده تا یابی طریق عافیت

فارغست از گرد راه آن کو به دریا میرود از جهان رو برکناری زان که باشد برخطر

آنکه سوی رزمگه بهر تماشا میرود سوده گردد عاقبت مسندنشین را پای عمر

گرچه سر در زیر چرخ آسمانسا میرود ترک سر کن تا درین منزل توانی پا نهاد

دیده برخود کشتن آن کو سوی هیجا میرود درجهان زاهل جهان راحت نمانده هرکجا صبراولی در بلا کان را که عارض شد مرض در ره لشکر بود ms111 رختی به یغما میرود اهل معنی گر زیون زیردستان شد چه غم ضعف غالب گردد از بهر مداوا میرود

سر بود ناچار تابع هر کجا پا میرود

رشتهای در صد در سیراب یکتا میرود آن که رو آرد به سوی کام ناید باز پس

مور گویی جانب شهد مصفا میرود دیده روشن کن که یابی راه مقصد کاسمان

صبح سوی باختر با چشم بینا میرود قامت از پیری نگردد خم که عمر تیزرو

نخل قامت خم کند کو صرصر آسا میرود پیرعارف چون به خلوت رونهد گوید خرد

پور عمران خم شده بر طور سینا میرود محترز باش از جفاجو گرچه دارد راستی

زانکه باشد راست آن خاری که در پا میرود زود گردد زیردست آن کو ندارد لنگری

سنگ غلطان سوی پستی بی محابا میرود فهم عالی را نشد دنیی حجاب ایمن بود

چشم اختر از غباری کان به صحرا میرود بهتری را ز آسمان عاقل نکرده التماس

دولت آن جانب که خواهد بی تقاضا میرود دخل در اختر تواند کرد فهم مستقیم رشته چون شد راست در لولوی لالا می رود گرچه سالک ساکن کنج ریاضت شد ولی پای قدرش بر سر چرخ معلا میرود سیم چرخ ار نیست عشاق تهی کف را چه غم خوار گردد هر عزیز از فتنهآ عام سپهر کس نگرید برکسی چون در مفاجا میرود کز نظر دایم سرشک سیم سیما میرود برکناری رو که خلوت خستگان را نیست کام طرف وادی گر سموم عمرفرسا می رود

در طریق ملت خیرالبرایا میرود احمد مرسل که مشتاقان کوی شوق را

لذت سودای عشقش در هویدا میرود هست از یمن قدومش سرمهآ چشم ملک

هر غباری کان به چرخ از خاک بطحا میرود گر فروغ نور توفیقش نگردد بدرقه

شب سواری کی به گردون از مصلا ms112 میرود رهنما گفتار راحت بخش جانافروز اوست

در تن فرسودگان کانفاس عیسی میرود منت ایزد را که صبح و شام از کلک نظام

نظم نعت اشرفش در سلک انشا میرود یا شفیع المذنبین لطفی که عاجز بندهام1

بنده را غم نیست گر از شه مدارا میرود

خمیده گرچه ز پیری ولی بود به کنار نمی توان به فروغ چراغ دید رخسارش

چو شد چراغ نهان بیندش کسی رخسار اگر چه میشود از شمع در نظر نابود دهد به هیأت شمع منیر نور ولی ولی ز پرتو شمعش بود فروغ عذار

خلاف شمع شود هر شبش فزون مقدار

در آب غرقه شود زود زورق پربار میان بحر ندارد ز هیچ سوی خطر

بود عجب که شود نیست چون رود به کنار شده ز صرصر تقدیر زورقی غرقه

نموده صورت موجی به روی دریا بار ز کوه کندن فرهاد میدهد خبری

که همچو تیشه نشسته بهسنگ در کهسار چه احتمال که سازد ز جایخود قد راست

ز بس که از ستم دور گشته است نزار به سهو کرده دبیر قضا رقم نونی

ترا ش داده به گزلک ز صفحه زنگار به مغربست یکی پیر کیمیا صنعت

که منتشر شده گردش دراهم بسیار ز دور در نظر آید چو استخوان و کنند

نشان ناوک انگشتش از صغار و کبار مربیاش چو کند جا به خاک زیر سرش

کند ز قد نگونسار خویش طاق مزار کنند عید به رویش جهانیان زان رو

که دیدهاند به رویش ز میمنت آثار جدا ز لاله رخ خویش کان به خاک شده

به خون اشک بود غرقه در شبش تن زار نمود بر سر کوه آتشی و شد به هوا

فکند نعل در آتش زمانه مکار1 به روی خود چو کشد دزد روز برقع شب

بود به بام دو تا همچو مردم عیار

به روی سنگ محک بهر امتحان عیار گرفته گوی به انگشت و میرود بهشتاب

برای لعب به طفلان یاسمین رخسار ز عنکبوت هویداست در نظر تاری

که از نسیم وزانش خمیده قامت تار به یکدگر نرسد از تحیرش لبها

که مرده آتش و برجاست صدهزار شرار بود چو داس ولی شکل خرمنی گیرد

گهی که یافت بلندی ز دور چرخش کار به پیش مردم باریکبین تیزنظر

بود به دیدهآ ازرق رگ سفید نزار گهی به هیات خم گشته مکحل سیمین

بود معاینه در دیدهآ اولوالابصار اگرچه هست به صورت چو نصف کاسهآ عود

دهد خمیدگیش لیک یاد موسیقار بود معاینه چون لالهزار اطرافش

ز قلب لاله کند عقل نام او اظهار شود مدارج قدرش بلندتر هر شب

چنانک مرتبهآ آل حیدر کرار شه سریر ولایت علی بوطالب

ستون غرفه1آ اقبال احمد مختار شهنشهی که ز تأثیر عزم و آرامش خمیده و متحرک بود زبان هلال سپهر یافته جنبش زمین گرفته قرار

که میکند به عبودیتش فلک اقرار

جهان ز هستی او داشت دولت بیدار به هر طرف نبود کوه سرکشیده به چرخ

که بختیان وقارش گسستهاند مهار عذار ماه بود تیرهگون به اوج سپهر

ز بس که دود برآورده از دل کفار سبب اگر نشدی خدمتش کجا بودی

درین دیار که دنیاست ز آدمی دیار به لب کسی که نهد ساغر مخالفتش

چگونه باز رهد یارب از عذاب خمار هم از فواصل خوانش بود که هر سرشب

ز قرص مهر بود خاک غرب راتبه خوار نظر به انجم و خورشید همتش نفکند

که هست صورتشان چون دراهم و دینار زهی ستاره مطیعی که از میامن غیب

به قطب بخت تو گردون شرع راست مدار نکاست بدر که بر نقد آسمان سوهان

کشیده صیرفی حکمت آزموده عیار شد از کشیدن تقدیر گرم مهرهآ مهر

بر این ورق که کند نظم مدحت ms114 تو نگار به آفتاب ز تو گر سفارشی مییافت

مه تمام نمییافت نقص در مقدار بود بهار ز دیوان مدحتت بیتی

که شد برابر هم مصرعین لیل و نهار سمند فتح تو را آسمان به کسب شرف

کند به پنجهآ خورشید هر سحر تیمار به دست قبضهآ تیغ تو هست طوماری موشح است ز آیات فتح آن طومار

که بی رکاب نشد مرد بر سمند سوار ز بس که دیدهآ پر سرمه گشت فرسوده

به راه مهر تو برخاست این کبود غبار زدی به روی هوا گام دلدلت یعنی

ز رهگذار تو موری ندیده است آزار اگر ز چرخ نمیبود رفعتت برتر

در نجوم به پای تو مینمود نثار رود حسود ز جان چون که بشنود نامت

بدان صفت که رود معصیت ز استغفار ز بوی روضهآ پاک تو دل شکفته شود

چنانکه غنچهآ سیراب از نسیم بهار شها فغان که سپهر ستم شعار دغل

زند به روزنهآ عیش اهل دل مسمار به کینه دیده گشاده ستارهآ طالع

به غدر خوی گرفته زمانه غدار فراغتی ندهد آسمان سفلهنواز

ترحمی نکند روزگار فتنه شعار فکنده در دل زارم قضا ز کین رخنه

نهاده در ره کامم قدر ز غم دیوار جهان ز بی کسیم بر جگر زده ناوک

فلک به دشمنیم بسته بر میان زنار به دل تصور عیشست برق سینه گداز

به فرق سایهآ سرو است ابر صاعقه بار کشد به کشور عمرم مدام درد حشر

شود به راه حیاتم همیشه غصه دچار

نمانده ز اهل کرم در دیار ما دیار به روی جنس فضیلت نشسته گرد کساد

نمیخرند متاع هنر درین بازار مجال دم زدن کس نمانده از دانش

کز اهل علم برآورده روزگار دمار کمند لطف درانداز و اهل دانش را

ز قعر چاه غم روزگار بیرون آر ms115 نظام را که ز خدام کمترینهآ تست

بگیر دست و ز احسان دقیقهای مگذار همیشه تا به لغز کز قبیل تعمیه است

دهد مغالطه طبع دقیق در اشعار لغز مباد به غیر از دقیقهآ صنعت

که گاه فکر مدقق بدان کند اشعار غزل سرا شده بلبل که باز در گلزار ز گل سفینهآ رنگین گشاده باد بهار خوش آن حریف قدح کش که بهر عیش صبوح

به طرف آبروان دست شست از همه کار کنار جوی قد افراخت نرگس رنجور

که صوت آب روان برد زحمت بیمار کف چنار که مایل به لاله گشته ز باد

اشارتیست که ساقی بیا پیاله بیار

که شد ز قطره گره دار نوک سوزن خار گشاد جیب قبا غنچه در چمن به صبوح

که تازه میشودش دل ز باد سرد بهار دوید ژاله به صحن چمن فتاد در آب

ز خنده شاهد گل بر فروخت رنگ عذار از آن تهیست عصای مجوف نرگس

که تیغ سبزه کنون از نم است در زنگاز نظاره کن که سحرگاه آتش لاله

چگونه زنده شد از باد دامن کهسار می سحاب کشد خاک بهر چیست که آب

چو بادهنوش پر از چین همی کند رخسار ز غنچه نیست به هم چشم نرگس مخمور

که صبحدم نتواند گشادنش ز خمار علی الصباح گل نورس است جان افروز

چنانکه طلعت مخدوم مکرمت آثار بلند پایه خدیوی که نعت رفعت او

بود کتابه برین سبز غرقهآ زرکار مؤیدی که ز سیر نسیم داعیهاش

ازین محیط خس ماه نو رود به کنار به جنبش است ز چوگان حکم نافذ او

سپهر کامده گوی مجوف دوار شوند از ستم روزگار فارغ اگر

جهانیان به عبودیتش کنند اقرار زهی رفیع مقامی که از میامن غیب

ز قطب حلم تو گردون ملک راست مدار به خواب امن شدند اهل عصر در عهدت

همین به بستر ms116 ملک است دولتت بیدار

به صبحگاه جزا نیز کی شود هشیار ز مشت قهر تو دندان دولت دشمن

بود ز خون فسرده چو دانههای انار گه ملاحظهآ کارها به ناخن فهم

گشاده عقل سلیمت گره ز هر دشوار1 بود بهار ز دیوان مدحتت هستی

ازین سبب متساوی شداست لیل و نهار2 گرفته اند شرف از تو مردم جرجان

چنانک اهل مدینه ز احمد مختار اگرچه آل بتکچی مکرمند ولی

غرض تو بودی ازین فرقهآ سعادت یار بهار عدل تو زانگونه شد که مردم را

همین ز نشتر فصاد میرسد آزار به نبض ملک ازین پیش اضطرابی بود

ولی ز حکمت عدلت گرفته است قرار برآستان توکان جلوهگاه اهل دل است

بود نظام غلامی ولیک خدمتکار همیشه تا چمن آسمان بود خرم ز عمر در چمن ملک باش برخوردار

خوشا کسی که شود خای آن خجسته دیار چه داغهاست ز نادیدنت به جان ترسم

که میرم و بود این داغها به جان فگار نشد به بادیهآ خدمتت کسی گمراه

که هر قدم شده خضری درین طریق دچار وصال کعبهآ کوی تو بایدم که بود

ز دیده تا بشنیده تفاوت بسیار ولی چهسان سوی گلشن رود به چیدن گل

فتادهای که به پایش بود هزاران خار ز شوق ناله رسانم به آسمان که رسد

به بارگاه سرافراز مکرمت آثار قضاتوان قدرقدرت ستاره حشم

زمانه مکنت گردون شکوه کوهوقار فروغ باصرهآ ملک امیر شاه حسین

که بر غلامی او کرده روزگار اقرار مویدی که به تأیید رای عقده گشای

به جنبش قلمش کار دهر داده قرار هنروری که به روی صحیفهآ جاهش جهان مردمی و جان روزگار که یافت سپهر دایرهسان دورهای است از پرگار به ریز پایهآ قدرش بود فلک ورنه ز قطب دولت او آسمان ملک مدار

در نجوم به ms117 پایش همی نمود نثار

کشد هلال ز میدان آسمان به کنار به هر طرف متفرق نمینماید کوه

که بختیان وقارش گسستهاند مهار هم از فواضل خوانش بود که هر سرشب

ز قرص مهر بود خاک غرب راتبه خوار نکاست بدر که بر نقد آسمان سوهان

کشیده صیرفی حکمش آزموده عیار1 زهی به پیش ضمیر تو گشته بر گردون

چو ذره گوی زر آفتاب بی مقدار زمانه روز و شبت چاکریست قدرشناس

ستاره سال و مهت بندهایست خدمتکار شکسته عدل تو شاهین ظلم را مخلب

فکنده سهم تو سیمرغ فتنه را منقار مراسم نعمت کار جود را مقیاس

مواهب کرمت نقد عیش را معیار بساط جاه تو را انبساط طبع کریم

هوای عدل تو را اعتدال قامت یار زمانه بربط هر دولتی که ساز کند

نوای بخت تو آید به گوش از هر تار به هستی ار شودت منحرف مزاج شریف

مسام رشح بقا را قضا زند مسمار شبیه نعل سمند تو شد هلال از آن

سریع سیرتر است از کواکب سیار ستاره نقد زحل بود کاسمان آن را

ز بیم ضبط تو می آورد برون شب تار

سر حسود دو تا را به تیغ کین بردار بود بهار ز دیوان مدحتت هستی

که شد برابر هم مصر عین لیل و نهار بسان استره سر در شکم نهند آن را

که در زمان تو یک مو به کس رساند آزار عدوی هرزه دو فتنه جو به هر جانب

جهد ز بیم تو تا زنده است همچو شرار به قد خم شده شاهان عصر از پیشت

روند از پی هم همچو موج دریابار بود نهایت فرخنده حالت تو بخیر

شراب بخت تو را نیست ابتلای خمار چه شد که بیشتر از انبساط دولت تو

نهادهاند گروهی قدم به صفهآ بار که بعد ms118 زمرهآ اصناف انبیا بوده

ظهور احمد مرسل خلاصهآ ابرار شد این قضیه مقرر که بایع اجناس

متاع نیک نیارد برون در اول بار چه حاجت است که تکرار یابد این معنی

که صبح کاذب و صادق برین کنند اشعار چه جای ملک صفاهان که از بدایت حال

جهان به ذات شریف تو دارد استظهار اگر به عهد تو بودی کمال کی گفتی ازان نظام به ارسال نظم جرأت کرد که در دیار کرم نیست ز آدمی دیار

که خاطر تو بود نقد فضل را معیار

که هر کسی چه فروشند اندرین بازار اگر ز دور دعا گویمت عجب نبود

که در قبول دعا شرط نیست قرب جوار نرفتهایم سوی آب زندگی اما

به وصف او شده رطباللسان قلم صد بار رهیست دور ز ما تا به آفتاب ولی

فتد به روزنهآ هر کسی ازو انوار به دیده مالد اگر دست بخت خواب آلود

ز صیت مدح تو سازم زمانه را بیدار همیشه تا دم صبح آفتاب عالمتاب

جهان فروز شود زین مقرنس زرکار درین فضای دل افروز بزم جاهت باد

به زیر سایهآ الطاف شاه گیتی دار ز چشمهسار بقا فارغ از نهیب فنا

چو خضر باش به عالم ز عمر برخوردار چون شست با زلال سحر زیر این حصار

طفل زمان مداد شب از لوح روزگار کرد از زر گداختهآ مهر و سیم صبح

نقاش چرخ چهرهآ این لوح زرنگار سکان این رواق برین لوح منتقش

کردند سیم ثابت و سیاره را نثار

زد سیم صبح را که عیان گرددش عیار در زیر این رواق کهن ز آتش قضا

زد جوش دیگ مهر و برآمد ازو بخار طاوس مهر چتر زد استادکار صنع

زان تابران نشاند برین قصر زرنگار آمد به جویبار مجره ز کوه شرق

چندان زلال نور که ننمود جویبار ms119 ماه تمام ساخت نشیمن به زیر خاک

گشت آسمان به هجر وی از دیده اشکبار لعلی برای زیب عیان شد کز امتداد

در دانهها بریخت ازین کهنه گوشوار از شب زمانه داشت خطی بر عذار صبح

با تیغ آفتاب ستردش خط عذار بارید قطرههای کواکب که سوی شرق

ابر سفید خاست ز بالای کوهسار ابر سیاه شب ز نظر گشت ناپدید

گردید آفتاب جهانتاب آشکار شب تار و پود رفت ز یکدیگر از سپهر

عقد گهر بریخت که گشتش گسسته تار در باغ روزگار گل آتشین شکفت

وز باد صبح نخل فلک را نماند بار مسندنشین خطهآ چین تیغ برکشید

درهم شکست معرکهآ شاه زنگبار بزدود ظلمت از رخ گیتی شعار مهر

مانند زنگ کفر شه دین به ذوالفقار شاه سریر دین اسدالله هاشمی

کز تیغ ساخت رخنهآ اسلام استوار

ظاهر نگشت از صدف لطف کردگار جنگاوری که گر به مثل کینهور شود

مور رهش برآورد از شیر نر دمار دین پروری که در ره توفیق ساخت پاک

با آستین سعی ز رخسار دین غبار از بعد وقرب ذات شریفش همی شدند

غمگین و شاد ارض و سما چون شدی سوار بنشانده شمع زندگی اهل اختلاف

روز نبرد با دم شمشیر آبدار آسوده گردد از حرکت زورق سپهر

در بحر هستی ار فکند لنگر وقار چشم شریعتست ز اقبال او سمین

پهلوی بدعتست ز شمشیر او نزار ای آسمان اختر توفیق ذوالحلال1

وی آفتاب ذروهآ گردون اعتبار چون سنگ شوق حلم تو در طینت جبال

چون عکس مهر مهر تو در سینهآ بحار در روز مکنت تو قضا را چه اقتضا

در جنب قدرت تو قدر را چه اقتدار اعجاز موسوی ز کمال تو مستفاد

انفاس عیسوی ز کلام تو مستعار از عکس خاطرت گهر علم را فروغ

بر قطب دولتت فلک شرع را مدار آرند انبیا به جناب تو ms120 التجا

دارند اولیا به ولای تو افتخار

ظاهر ز لطف وقهر تو آثار نور و نار عازم به دار ملک بقا زآن شدی که داشت

زین عاریت سرای کهن همت تو عار شهباز بخت صید عدویت نشد که او

دام هنر ز آب تند عنکبوت تار بگسسته مار رمح تو تار صف عدو

دشمن کسی نساخته این نوع تار و مار در موج خیز حادثه بر تارک حباب

حلم تو داده قطرهآ سیماب را قرار مرغ هوای مهر تو چیند چو ارزنش

گر زآتش گناه شود چرخ پرشرار تا کس به خدمت تو نبندد میان دوجا

کی خلقش آورند چو انگشت در شمار از بیم سایهای که ز رمحت فتد شود

سوراخ چشم مورچه راه گریز مار بحریست همت تو که ملاح زورقش

نشنیده نام ساحل و آوازهآ کنار توسن به سوی گور دواند عدوی تو

چون افکند قدر به فضای قضا شکار در صبحگاه روز جزا دشمن تو را

گلهای آتشین دمد از گلشن مزار گویا کشیده ساغر مهر تو نامیه

ورنه چراست خندهزنان غنچه در بهار آید ز زیر هر بغل کوه جوی آب بی هوش اگر نشد ز غم جود تو چرا از بس که گشته است ز حلم تو شرمسار

بر روی بحر آب زند ابر قطره بار

پیمانهآ نفاق تو فردا کشد خمار درخورد توست آنکه حکیم انوری گذاشت

بر صفحهآ زمانه ز کلک سخن گذار کای کاینات را به وجود تو افتخار

وی بیش از آفرینش و کم زآفریدگار در عرصهآ ممالک انعام عام توست

حاتم کمینهای ز گدایان رهگذار بی اختیار مهر تو تابد ز جان ما

ما را درین قضیه نماندست اختیار باشد دران دمی که برآریم سر ز خاک

چون صبح داغ مهر تو بر سینه یادگار از ms121 دشمن فسردهات انصاف کس ندید

در دی بود محال که گل بر دمد ز خار آن طاعتی که مرتکبش درنیافته

ذوق محبت تو نیاید به هیچ کار در تنگنای عجز بود شام واپسین

مهر تو جان غمزده را یار غمگسار شاها شدم اسیر غم درد درفکن

حبلالمتین لطف وز چاه غمم برآر مهر تو کان فروغ دل دوستان توست

دریست قیمتی صدفش را عزیزدار دایم صدف به دولت در بوده محترم

این در علی الخصوص که دریست شاهوار خواری چرا نصیب شد آن را که کار او

باشد خزینه داری همچون تو شهریار گوهرشناس نیست فلک ورنه کی مرا بگذاشتی به خاک مذلت فتاده خوار

کز خار غصه گشته مرا پای دل فکار چون رو نهیم سوی بیابان آخرت

در دست توست ناقهآ توفیق را مهار ما را به مأمنی برسان از کمال لطف

کز ورطهآ هلاک بمانیم رستگار تا در جهان به باغ وجود از سحاب غیب

بار غم و نشاط دهد نخل روزگار بادا به شاخسار بقا آن که خصم توست

دلخون و سینه چاک و نگونسار چون انار چون ردای صبح غایب شد ز دوش کوهسار

تکمهآ زر از گریبان افق گشت آشکار شد بساط آرای هیجا خسرو رومینژاد

مهره واچید از نهیب او شه زنگی تبار از مغاک خاک سوی سطح گردون رفت صبح

آنچنان کز چاه آب آید برون در دی بخار بر عذار اخگر خاور غبار صبح بود

صرصر دورانش از رخسار بربود آن غبار شمع خورشید جهان افروز روشن گشت و شد

در پی دیوار مغرب سایهآ شب را قرار شاهدگیتی که بر رخساره بودش خال شب

با سپیداب سحر بزدود آن خال از عذار

از صراحی راح روح افزا به جام زرنگار آن می رنگین که چون گردد لبالب زو قدح

لمعههای ms122 عکس او سازد هوا را لالهزار آن می روشن که در بزم بهشت آیین دهر

سلسبیل آسا مسلسل کش نبیند زو خمار سرخ چون لعل لب گلگون عذار ماه چهر

صاف چون رای امیر یم یمین کان یسار مظهر دانش نوایی ناصب رایات فضل

مهر برج مکرمت بحر سخا کوه وقار آن قضاقدری قدرحکمی که هستش بیخلاف

برخلاف اقتضای آسمانی اقتدار ذروهآ ادراک را رای بلندش آفتاب

شاهد اقبال را نعل سمندش گوشوار پرتو ماه از فروغ خاطر او مستفاد

لمعهآ مهر از ضمیر لامع او مستعار خشکلب از بیم او کذاب چون بحر سراب

رو سیه در عهد او غماز چون سنگ عیار ای ز لفظ لایحت سحبان وائل منفعل

وی ز نطق واضحت حسان ثابت شرمسار خاطرت در عالم ادراک بحر دور غور

خامهات بر مزرع امید ابر قطره بار نثر را از فکرت سحرآفرینت ابتهاج

نظم را از خامهآ معجز بیانت افتخار نور رایت چشمهای کامد حبابش آفتاب بخت خصمت گلشنی کامد گیاهش کوکنار

باز فکرت طایران غیب را کرده شکار خاطرت همواره با شمع فلک بخشد فروغ

فکرتت پیوسته با راز نهان افتد دچار کیست اختر کو نباشد تابع امرت که هست

در کف حکم تو گردون را عنان اختیار کی زجای خویشتن جنبد ز سیر آفتاب

سایه را گر فی المثل گویی به جا باش استوار عرش را نبود به نزد آستانت ارتفاع

چرخ را نبود به جنب کبریایت اعتبار منهج آمال تو سالم زبیم تفرقه

بادهآ اقبال تو خالی ز تشویش خمار بهر بزم کبریایت کاسهآ گردون قدح

بهر قانون بقایت مدت جاوید تار در تنزل دشمنت چون نزهت شاخ از خریف

در تزاید دشمنت چون روز در فصل بهار برده تیغ هیبت تو زهرهآ صبح و مسا

سوده طوق طاعت تو گردن لیل و نهار نوبت هیجا که بهر جامهآ جنگ یلان

قهر و ms123 کین در کارگاه فتنه گردد پود و تار رخنهآ امید بندد فتنهآ وحشت فزا پردلان را آفتاب زندگی یابد کسوف روزن حرمان گشاید ناوک خارا گذار لشگر مرگ آورد تاراج در ملک حیات تیره گردد عالم از گرد فضای کارزار

خانههای زین بود گردیده خالی از سوار

مرگ را سازد وسیله فتنه بهر زینهار پنجهآ مرد از دم شمشیر بران بیدریغ

هر طرف افتد چو از باد خزان برگ چنار الحذر آن دم ز تیغ زندگی فرسای تو

کز تفبرق افکند درجان مخالف را شرار بهر خاشاک حیات دشمن بیعاقبت

هر طرف آتش برانگیزی به تیغ آبدار در عدد خصم تو گر باشد چو انجم صبحسان

حمله آری و براری در دمی زیشان دمار نکته دانا دانش اندوزا تویی کامروز هست

خاطرت معیار نقد نکتهسنج هر دیار نزد شعر معجزآثار تو نظم خویشتن

خواند آنکو ساخت چون من بیحیایی را شعار با فروغ مهر نارد کس سها را در نظر

با وجود بحر نارد کس شمر را در شمار تا که سقف این رواق نیلگون سازد سفید

با گچ صبح و دم استاد دور طرفهکار در رواق عیش بادت ساغر عشرت به کف

کامران و کامیاب و کام بخش و کامکار شکفت غنچه گذر کن به جانب گلزار که دلگشاست ز لطف هوا نیم بهار

حکیم نامیه زان تیز کرده نشتر خار چگونه تیغ جبل از غلاف ابر برون

کند زمانه که از سبزه است در زنگار به زیر دامن کوه است لاله مجمر عود

برآمده ز گریبانش از سحاب بخار ز پرده تا به در آیند شاهدان چمن

به فرش باغ شد ابر بهار گوهربار ز ژاله روی بنفشه کبود کرده سحاب

بر آب خم شده بیند کبودی رخسار سمک در آب بود ز انعکاس خنجر بید

ز باد طلب ms124 ماهیست عکس دست چنار به شاخ نامیه بندد عروس گل را عقد

بنات ژاله کند ابر نو بهار ایثار بماند کوه نهان در سحاب و برف نماند

جهان دزد ربودش ز سر به شب دستار سهیل و زهره قرین همند کز شبنم

ز گوش بکر گل آویخت لولوی شهوار گل از طریق عدم سوی باغ گرم شتافت نوید آمدن گل صبا رساند به باغ شدش ز گرمی رفتار سرخ رنگ عذار به پیش نرگس بیمار بسته لب غنچه شکوفه خردهآ سیمی که داشت کرد نثار ز نطع لاله که صندوق کوه پوشش یافت که نازک است به هر حال خاطر1 بیمار

نگشته باعث این جز جواهر بسیار

برد ز دشت هوا بختیان قطار قطار بود به قهقهه بر روی خاره کبک دری

ز بس که سیل زند سر بهسنگ در کهسار نه از نسیم سر نرگس است در حرکت

که سر به لرزه فتادش1 ز ابتلای خمار به صحن بادیهآ چرخ ابر مستعمل

بود معاینه چون بختی گسسته مهار2 تمام روی زمین را گرفت سبزه چنان

که صیت مکرمت بحر دست کوه وقار جناب خواجه مظفر محیط نقطهآ جاه

که گرد مرکز بختش فلک بود پرگار خدیو کشور عزت که نقد هستی را

به دار ضرب زمان است خاطرش معیار جهان مردمی و جان روزگار که یافت

ز قطب دولت او آسمان ملک مدار عقاب همت او کاشیانهاش فلک است

تذرو بخت کند در هوای ملک شکار ز آتش غضبش در حریم عرصهآ باغ

درون غنچهآ سیراب گشته پر ز شرار ز بیم توسن قدرش نگر3 چهسان خود را

کشد هلال ز میدان آسمان به کنار زهی به پیش ضمیر تو گشته بر گردون

چو ذره گوی زر آفتاب بی مقدار

ز نقد جاه تو پر کفههای لیل و نهار ms125 زمانه روز و شبت چاکریست قدرشناس

ستاره سال و مهت بندهایست خدمتکار شکسته عدل تو شاهین ظلم را مخلب

فکنده سهم تو سیمرغ فتنه را منقار مراسم نعمت کار جود را مقیاس

مواهب کرمت نقد عیش را معیار بساط جاه تو را انبساط طبع کریم

هوای عدل تو را اعتدال قامت یار ز غصهای که کفت آبروی بحر بریخت

ز در سرشک روان است بر کنار بحار زمانه بربط هر دولتی که ساز کند

نوای بخت تو آید به گوش از هر تار نگشته خصم تو را وقت زور پنجهآ کین

جدا ز یکدگر انگشتها چو موسیقار به هستی ار شودت منحرف مزاج شریف

مسام رشح بقا را زند قضا مسمار زمین غمین شود و چرخ شادمان گردد

ز بعد و قرب چوگردی تو برسمند سوار بود جواهر اقبال در دلت مضمر

چنانکه عکس کواکب درون دریابار به عزم جاه تو کز عود جان معطر باد ستاره نقد دغل بوده کاسمان او را بود به نیر اعظم سپهر مجمرهدار بسان استره سر در شکم نهند آن را ز بیم ضبط تو میآورد برون شب تار

که در زمان تو یک مو به کس رساند آزار

سر حسود دو تا را به تیغ کین بردار به کار و بار تو از بدو حال تا یابد

نکرده و نکند روزگار سهل انگار به دولت تو نماند است در بلاد وجود

به غیر طرهآ زلف سمنبران، طرآر تو را بقای بقا دوختند آن ساعت

که بهر اطلس گردون نه پود بود و نه تار چه افکنی به دل کینه جوی ناوک قهر

که هست خصم تو را زین مقرنس دوار نشان آبلهآ غم عیان به پردهآ دل

چو پردهای که برون آید از درون انار به ملک تا ز رکاب تو سایه افتاده

رسد شقاوت و اقبال از یمین و یسار سپهرقدرا دریادلا ms126 خداوندا

منم به دور تو زان شاعران شعرشعار که کاتبان بهشتی سواد نظم مرا

کنند بر ورق گل به باغ خلد نگار به پیش صیرفی خاطرت چرا گویم

که نقد مخزن فکر من است پاک عیار بود ضمیر منیر مبصرت آگه

که هر کسی چه فروشند اندرین بازار ز حال خویش دگر باره چون توان گفتن

که کردهام به شما عرض حال خود صدبار ازین مقوله که تکرار یافت دم نزنم

به جز دعای تو حاشا که خوش بود تکرار همیشه تا به سپهر چمن محل ربیع

بود ز ژاله و شبنم ثوابت و سیار

به بندگی تو بادا ستاره را اقرار امید بنده نظام آنک تا ابد باشی

بسان خضر پیمبر ز عمر برخوردار بیاض برف عیان شد ز قلهآ کهسار

دمید صبح طرب ساقیا شراب بیار نشان به خاتم ساغر نگین لعل ز می

که لعل خاتم گردون نهفته شد به غبار ز آب خشک فرو ریز هر دم آتش تیز

که تر وخشک جهان شد فسرده دیگربار به دست گیر می ناب و دست غصه بتاب

کنون که دست ز سرما نرفته است از کار شد است ابر چنان مست کز سر مستی

به کوه و دشت کند راز خویشتن اظهار همین صباست درین فصل صافدل که نیافت

به هیج وجه غباری ز هیچ راهگذار سیاه شد دل خلق از هوای تیرهآ دی

شدند سر به سر آتش پرست چون کفار عجب که بر نفتد تخم آتش از عالم

چنین که میرد از آسیب باد سرد شرار ز آستین سر دست ار کسی کند بیرون

رود به باد سر پنجهاش چو دست چنار

به ساکنان چمن داد بهلهآ بلغار سپهر مردم آبیست یخ درین موسم

بروست ژاله دوان همچو کوکب سیار ز اوج منظرهآ ابر شاه کشور دی ms127

کند برای تماشای خلق سیم نثار1 به هرطرف ز شرر گشته رعدفکن

درون قلعه منقل به حرب سرما نار بدان صفت شده سرما که برجهد ماهی

به عشق تابهآ گرم از میان دریا بار به باغ هیأت نارنج در میانهآ برف

بود چو زرده که دارد درون بیضه قرار اگر نه از غم دی گشتهاند دیوانه

چرا بسان مجانین برهنهاند اشجار به خود گرفت نظر مهر از حیا که زده

ز برف شاهد بستان سپیده بر رخسار سحاب نیست عیان کز دم نسیم خنک

نشست بر رخ آیینهآ سپهر غبار چنان فتاده ز قوت انامل از سرما

که برهم است شب و روز همچو موسیقار زگوش پنبهآ برف آورد سحاب برون

پی شنیدن مدح شه بلند تبار شهی که فصل زمستان خطهآ جرجان

بود ز نزهت اقبال او ربیع آثار به هیچ وجه نکردی کس از بهاران فرق

اگر شدیش مساوی زمان لیل و نهار

به هیأت پر طاووس عرصهآ گلزار فضای او چو بهشت است بی تردد غم

شراب او چو رحیق است بی عذاب خمار درو کسی نه به جز زلف مهوشان درهم

کسی درو نه به جز چشم دلبران بیمار ز سبزه سطح زمینش زمردیست چو چرخ

تگرگ و شبنم او چون ثوابت و سیار به صحن گلشن او ژاله همچو حب نبات

بنفشه است بر اطراف او مگس کردار به فرق مردم او چتر ابر متصل است

که کردهاند تشبه به احمد مختار بود معاینه چون جنت و درختانش

بلند پایه چو طوبی و تحتها الانهار بود چو شاهد سبزی و بهر رعنایی

کشیده از خط کوه است نیل طرف عذار عجب نگر که نهالش چو نخل سبز سپهر

همیشه لولوی لالا ز شبنم آرد بار گذاشتم همه سوی شکارگاهش رو

که نیست نادره جاهی چنین به هیچ دیار شکارگاه چه بحریست نیلگون چو سپهر ms128

برو حباب چو انجم برون ز حد شمار به روی عکس کواکب که بیضه پندارند

نشستهاند طیورش تمامی شب تار بود چو گنج ز عکس نجوم و زورق او ز ناو و ناوه کش آمد زلال او بر دوش به سینه بر زبرش میرود به هیأت مار

برای قصر جلال شه فلک مقدار

جماقتدار سلیمانشکوه کوهوقار سپهرمرتبه سلطان مطفر عادل

که کرده خسرو گردون به بندگیش اقرار خدایگان سلاطین بحر و بر که کند1

به نوک نیزه مسام جبال را مسمار شهنشی که به روی صحیفهآ جاهش

سپهر دایرهسان دورهای است از پرگار2 ستاره خیلی کز گرد موکبش خورشید

به روز کین نبرد ره به شاهراه مدار ستاره را به ضمیرش همیشه استصواب

سپهر را به جنابش هماره استظهار سحرز قلهآ کوه آفتاب کرد طلوع

چو او بر ادهم گیتی نورد گشته سوار3 کجا ز ارض بماندی سه ربع نامسکون

پی عمارت گیتی اگر شدی معمار به زیر پایهآ قدرش بود فلک ور نی

در نجوم به فرقش همی نمود نثار زهی مدایح ذات تو مطمح اقوال

زهی محامد جود تو مقصد افکار زبان رمح تو خواند صحایف آجال

شعاع تیغ تو سوزد صفایح اعمار

وجود قطب که افلاک را بر اوست مدار گرفته سایهآ جاه تو انبساط چنان

که آفتاب سپهرش نمیرسد به کنار سواد سایهآ چتر همای خاصیتت

ز شمسهآ فلک زرنگار دارد عار شعاع تیغ تو جان حسود برباید

بدان صفت که کند آفتاب جذب بخار به روز عدل تو گیتی به خواب امن امان

همین به بستر ملک است دولتت بیدار فلک زبیم تو هر صبح مهره واچیند

که هست لمعهآ تیغ تو برق صاعقه بار تو آفتابی و خصم سیاه روز تو را

زمانه ساخته بستر چو سایه از خس وخار شبیه نعل سمند تو شد هلال ازان

سریع سیرتر ms129 است از کواکب سیار تو را به نوبت هیجا به زیر زین زر است

کمیت سرکش آتشوش صبا رفتار رمنده همچو مراد و رونده همچون عمر

دونده همچو شهاب و جهنده همچو شرار ستاره میخ قمرنعل آفتاب جبین

قویقوایم پولادسم آهنخوار دوندهای که به اطراف ملک سال دگر بود چو باد گهی کو همی شکافد گرد به یک نفس برساند خبر ز عالم پار

بود چو آب گهی کو همی رود رهوار شود چو تند جهد در هوا چو لمعهآ برق

شود چو گرم کند سرکشی چو شعلهآ نار

صدای پای تفکر به خطهآ تاتار چنانکه باد شکافد غبار خاسته را

به پشت او بدری صف خصم در پیکار چنانکه آب برآرد دمار از اتش تیز برآوری به دم تیغ ز اهل کینه دمار کند فرار ز روی زمین حسود از تو

بدان صفت که کند زآفتاب سایه فرار شها به حبل متین عنایت خویشم

ز قعر چاه غم روزگار بیرون آر به روی خاک بسان خسم فتاده زبون به آب لطف ز خای این فتاده را بردار کیم که مدح تو گویم ولی به این تقریب

دعای عمر عزیز تو میکنم تکرار همیشه تا که به صیف است اتصال خریف فصول سال بقای تو باد جمله ربیع هماره تا که بس از وی بود محل بهار

شهور عمر عزیزت قرین به روز شمار زاقتضای قضا و زاقتدای قدر چه شد حواله که سازم بسیج راه سفر خطور کرد به خاطر که از حوادث دهر به هر قدم متصور بود هزار خطر

چنانکه زینت چرخ از جواهر ازهر

ه شکرلب و شیرین زیبان و خوش گفتار فرشته خوی و ملک سیرت و پری پیکر میان لاله ستانشان رمیده مهرگیاه به سان سبزه و نار خلیل بن آزر دگر رسید محلی که حدت سرما

رمابه تیغ باد عرض را ببرد از جوهر فروکشید به خرطوم پیل مست سحاب زلال بهر فشاند فراز کوه و کمر بمیرد از اثر باد و کثرت باران شرارهای که بود

شرارهای که بود مختفی میان حجر ز قوس چرخ ستمکاره شست ابر مطیر به خاکیان فکند بی دریغ ابر مطر شود نقاب رخ آفتاب گرد سحاب چو آن غبار که گردد پدید بر اخگر

ن دیار که حزمت شود سلاح طلب به سان لاله برون آید از چمن مغفر در آن هوا که زند شعله آتش غضبت پس از مرور سنین مرغ را به سوزد ms132 پر زهی جلال تو جایی که قصر جاهت را نهاد دایرهآ چرخ گشته حلقه در به سان ارض شود زورق فلک ساکن گرش زحلم تو دست3 قضا کند لنگر فضای عالم رای تو هست آن گلشن که صبح مهر درو هست غنچهآ عنبر بزرگوارا دریادلا خداوندا چه حد بنده که باشم تو را ثناگستر به پیش طبع تو نظم نظام آن باشد1 چنانکه سوز فروزد سها برابر خور چه قدر و مرتبه گفتار حشو الکن را به نزد نطق فصاحت شعار پیغمبر همیشه تا که بود بر سپهرخیل نجوم هماره تا که بود در زمانه رسم سفر قرارگاه تو بادا به مستقر جلال به عیش و عشرت وشادی زمان زمان خوشتر فلک مطیع و ملک یاور2 و زمان تابع3 جهان به کام و قضا بنده و قدر چاکر زهی انجم سپاه آسمان درگاه مهر افسر

سکندرجاه دارا رای ملک آرای دین پرور زهی از جوهر تیغ تو شیر فتنه در زنجیر

زهی از گوهر ذاتت عروس ملک در زیور

بود رمح فلکسای تو میل دیدهآ اختر فکنده صرصر قهر تو طاق سطوت کسری

شکسته صولت بخت تو قصر دولت قیصر بریده تیر انصاف تو مرغ ظلم را مخلب

دریده خنجر ضبط تو شخص فتنه را حنجر به روی لجهآ حلمت بود جرم زمین زورق

به پای زورق عزمت بود باد صبا لنگر سحاب سعیت از خارا دماند سبزه وقت دی

نسیم لطفت از اخگر برآرد چشمهآ کوثر شه والا گهر سلطان محمد محسن عادل

سلیمان حشمت کیخسرو آیین فریدون فر طراز کسوت شاهی تو را زیبد که دارد ملک

ز عریان بودن تیغت لباس عافیت در بر بدرد موکب عزم تو صف خیل اعدا را

چنان آسان که پنداری شکافد گرد را صرصر چنان از جنبش لشگر به گردون افکنی تابی

که چون نال قلم بر خویشتن پیچد خط محور بود ms133 نوک سنان تو به گاه حرب در جولان

چنان کز باد مییابد تحرک شعلهآ آذر1 چو بهر دفع یأجوج مخالف نوبت هیجا

ز آهن پوش جنگآور برآری سد اسکندر

حواس مرد از حیرت معطل گردد و مضطر شود افکنده خوان فتنه پیش صف اهل کین

بران خوان خوردنی نبود به غیر از ناوک و خنجر چنان بر خود یکدیگر فرو کوبند گرز از قهر

که در گوش آید از هر سو صدای پتک آهنگر ز بازیهای چرخ حقه باز از هر طرف باشد

سر بیتن بسان مهره اندر حقهآ مغفر رود بر آسمان زانسان ز سطح ساحت هیجا

غبار تیره کز ظلمت ره مغرب نیابد خور چنان کاندر خزان برگ چنار از باد میریزد

فتد از تیغ مردافکن به هر سو دست جنگآور دران دشت از سم اسبان هامون گرد صرصرتک

ز هر سو گرد بر گردون رود چون کوه در محشر یکی گریان ز بیم رزم چون قرابه در مجلس

یکی عاجز میان خاک و خون چون مور در شکر ز شمشیر سرافکن در ریاض کینه هر جانب

به خون مانند سیب آغشته یابی سرکشان را سر دلی در پرده گر یابی بود صد پاره چون غنچه

سری بر تن اگر بینی بود بی کاسه چون عبهر کشیده تیغ همچون کوه گردان قوی هیکل

گشاده بال چون مرغ از کجم اسب میان لاغر ز بسیاری ناوک کان بود بر تن دلیران را

کسی گوید که بر زد سر کبوتر بچگان را پر

بود در خون عیان هر سوی میل قبهآ اسپر به خود پیچیده بینی هر طرف چابک سواری را

به روی تیغ الماس چو جوهر ساخته بستر ز شست خصم فرسای دلیران نوک پیکانها

کند جا در دل گردان چو تیر غمزهآ دلبر به خون آغشته خاک ms134 از تیغ کین در کاسهآ سرها

بود بر هیأت دردی که باشد در ته ساغر دران ساعت میان گرد دودآسای ظلمت گون

شررسان توسن آتشوشت باشد به رقص اندر کمیت سرکش گیتینورد چابک رعنا

صبارفتار صررتک بیابانگرد که پیکر به یک دیدن چو نور چشم طی سازد مسافتها

به یک ساعت خیال آسا بپیماید دو صد کشور به وقت پویه همچون گرد ماند در پیاش سایه

به هنگام تکش ره پرسد و از پی رود صرصر ازان از دست و پای او به رفتن گرد برخیزد

که کردندش گه فطرت صبا در دست و پا مضمر چو گردد گرم گردد آب مهر1 از لمعهآ نعلش

درون بوتهآ گردون چنان کز تاب آذر زر عنانش منهج توفیق را دایم بود هادی

جبینش غرهآ اقبال سرمد را بود مظهر

بدری صف اعدا را به تیغ کین ز یکدیگر ز گرزت خودشان گردد شکسته چون کدوی خشک

ز تیغت جسمشان افتد دو نیمه چون خیار تر ز بعد رزم با نصرت به بزم عیش بنشینی

به فر ملکت دارا به عز دولت سنجر سلیمان حشمتا دریا دلا کیخسرو اقبالا

دعا گویم دعاگو را به چشم عاطفت بنگر به کف جزو مدیح ار چه تو را هستند از هر سو

مدایح گر محامدجو سخن آرا ثناگستر خوشم لیکن که جوهرسنج ادارکت نکو داند

خزف از لعل و فیروزه شبه از لؤلؤ و گوهر همیشه تا ز بعد انهزام لشگر انجم

فراز مسند گردون براید خسرو خاور سپاه دشمنت بادا گریزان مسند عزت

نشیمن باد و گردونت مطیع و بنده و چاکر دوش کز دود شب برین منظر اشکبار از شهاب شد اختر شد ز نیسان اقتضای قضا صدف آسمان پر از گوهر

بوسیدن پایت شود البته میسر در هجر نبودم ز تو غافل که مرا بود بود از ره شوق تو به ر خساره غبارم رسم است که سازند ته خاک نهان زر لوح خرد از نقش خیال تو مصور

بود از تب هجران توام گرمی بستر دستی به سرم نه ز سر لطف وگرنه

مجموعهآ تن صرصر محنت کند ابتر میکش که عیان شد ائر صبح سعادت

از مطلع رخسار خداوند نکوفر سلطان سلاطین [وشه] کشور نصرت

دارای ممالک سپهآرای دلاور خورشید فروزندهآ اوج فلک قدر

خصم افکن میدان ظفر خواجه مظفر آن کز ائر زلزلهآ هیبتش افتد

خشت زر خور هرشب ازین غرفهآ اخضر تا دست به هم داده صف لشکر عدلش

یأجوج ستم مانده پس سد سکندر ای ذات شریف تو در اطوار نکویی

نایافته تغییر چو احکام مقدر شب نیست عیان کاهکشان کاختر بختت

بازوی فلک را به غضب ساخته چنبر ناآمده در سلک غلامان کمینت

گردون سحر و شام بود با زر و زیور خصمت چه شد ار عاریتی یافت که چون بحر

از عکس کواکب نشود جوی توانگر گر فتنه ز مفسد شده بیدار ولیکن

پهلوی ممالک ز تو آسوده به بستر دارای جهان گرچه شده خصم سمندش

در رهگذر دشمنیت خورده سکندر گر نیست پی مطبخ جاه تو زمانه

خاکستر صبح از چه کند دود ز اخگر

سازد سبب این شد که به طوقست کبوتر تغییر دهد جای خود از بیم تو شبها

خورشید ازین جرم که افراخته خنجر از سوختن خصم نگردد غضبت کم

کز رفتن شعله نفتد نقص در آذر1 آدم نشدی غمزده گر طینت ذاتش

از لای می بزم تو می ms138 گشت مخمر سر بهر دویدن به ره توست اگرنه

از بهر چه گردیده بدین گونه مدور هست از اثر عکس ضمیر تو که گردد

شمع قمر از مشعلهآ مهر منور گر خازن جاه تو کند ثبت نفایس

این مفرش نیلی شودش مدرج و دفتر چون چرخ ز دوران شده قدر تو معلا

چون نام بر اعدا شده بخت تو مظفر جرجان که بود بارگه کوکبه عدل

از مجمر عدل تو دماغیست معطر نایافته کس تیرگی حال به عهدت

غیر از دل سودا زده در زلف معنبر نعل فرس فارس عزمت شده مصقل

آینه این کشور اگر بود مکدر دارند زبان با تو یکی اکثر مردم

چون متفقان کان شده مرقوم به محضر بی جنش تو نیست درین ملک قراری

نزدیک خلایق شده این حال مقرر

از شربت انصاف تو زین عارضه خوشتر ادراک نظام از پی اوصاف تو کرده

با رمح قلم مملکت نظم مسخر زانگونه که ممدوح نظیر تو نباشد

چون من نتوان یافت درین عهد ثناگر نا گفتن احوال خود اولی که مبادا

از گفتن آن تیره شود خاطر انور تا روز نکو موجب خوشحالی دل هاست

هر روز تو از روز دگر باد نکوتر

[62] کردم نهان به جیب ز شمشیر یار سر

کز تیغ او فرو شده هر سو هزار سر تا شد به شکل دایره خط عذار یار

بیرون نبرد هیچ کس از خط یار سر برتاب از آفتاب رخ ای یک جهت به دوست

در ره چو سایه از قدمش برمدار سر در وادی غمش ره دشوار شوق را

جز سیل دیدهام نکند شام تار سر لغزد خرد ز لعل تو چون از شراب پای شد در عرق رخ تو ز خورشید یا خضر3 لرزد دلم ز چشم تو چون از خمار سر

آب حیات داده سوی لالهزار سر

فارغ ز غم نهد به خط روزگار سر از شرم صورت تو نگارا گه نگار

افکنده زیر1 خامه صورت نگار سر شام غم تو شعلهآ سوز درون من

از چاک سینه بر زده بیاختیار سر از اخترم به وقت جوانیست سربه پیش2

آرد ز قطره سبزه فرو در بهار سر از دست غم خلاص شد آن کو نهاده است

بر پای شهریار سپهراقتدار سر شاه نجف که از دم تیغش5 نبردهاند5

روز نبرد رستم و اسفندیار سر آن صفدری که روز وغا نخل نیزهاش

در بوستان معرکه آورده بار سر دریا کفی که بر صفت ابر نوبهار

برکرد فیض همتش از هر دیار سر از تیغ او به روز وغا سیل خون مگر

بیرون برد ز معرکهآ کارزار سر آید ندا ز غیب که شام جزا کند

راه نجات را شه دلدل سوار سر خواهی که پا به وادی مقصد نهی مکش

از ربقهآ اطاعت او زینهار سر صد ساله راه اگر چه بود دور کینه خواه

در پایش افکند به سر ذوالفقار سر

وقت سحر نهد به سر کوهسار سر بدخواه را بلارک تارک شکاف او

در باغ کین شکافته همچون انار سر بهر سجود درگه او داده کردگار

از ماه و آفتاب به لیل و نهار سر ای آن که لعل گون گل بستان سرای صبح

برمیزند به بوی تو زین شاخسار سر دریا مگر ز جود تو دارد حکایتی

ورنه به سوی او چه برد جویبار سر خصمت گذاشت گاه تمتع زمام نفس

سگ را بلی دهند به روز شکار سر مه تافت بر زمین مزار تو شامگه

یا زد ز روی عنبر اشهب بهار سر دریا مشابهست به دست تو زین شرف

در پای او نهد گهر شاهوار سر از جیب اعتبار ز تیغ تو هیچگه

بیرون نکرده دشمن بی اعتبار سر از بهر ms140 دیدن تو شه روز هر صباح

بیرون کند ز گوشه1آ نیلی حصار سر تا کوه یافته به وقار تو نسبتی

ساید بر آسمان ز سر افتخار سر باد مراد مهر تو آرد به ساحلش از غیرت کفت به کنار افکند سرشک ملاح زورقی که دهد در بحار سر

گوهر محیط را نزند از کنار سر

آتش زند به جای گل از نوک خار سر آیا بود که ساقی لطفت به بزم فضل

صبح جزا کند ز من دل فکار سر از بحر خاطرم گه فکر مدیح تو

بر میزند هزار در آبدار1 سر نظمم به مدحت تو بود شوخ سرکشی

کافتاده است در قدمش بیشمار سر کرده خرام هر طرف اما ز شوق تو

بر جای پا نهاده درین رهگذار سر نخلیست شعر من که بود میوه معنیش

آرد فرو نهال به بستان ز بار سر سرها قطار شد مگر افکندهای به پا

از صف دشمنان به دم گیرو دار سر خواهی که سرفراز شوی عاقبت نظام

از فکر نظم منقبتش برمدار سر شاها ترحمی چو سحرگاه روز حشر

بیرون کنم ز خاک من خاکسار سر 2[63]

درون سینه دلم را چو خانهآ زنبور گذشت آنکه کند سایه همرهی با من

که دارد از من مهجور تیره روز نفور حباب بحر سراب عدم اگر شکند

چراغ عیش مرا باد آن کند بینور نه آن محیط بود محنتم که شاید کرد

ازو به زورق فکرت تمام عمر غبور هر آن لطیفهآ غم کان نهفته در عدم است

برای خاطر من چرخش آورد به ظهور دل من است کزو عالمی است غرقه به خون

چنانکه منبع طوفان نوح گشت تنور به نوک ناوک غم چرخ میکند سوراخ

برای ناله دلم را چو سینهآ طنبور نمیکند نظری بخت ارکند سازد

برای تیر جفایم ms141 هدف صفت منظور بلی چنین بود احوال آنکه شد سر او

ز آستان خداوند خویشتن مهجور ستوده میر علیشیر در بحر کرم

که وصف اوست بر اوراق آسمان مسطور هنر نواز پندیده خصلتی که بود

پراز مدایح او صفحهآ سنین و شهور نه نزد فکرت او سر آسمان مخفی

نه پیش خاطر او راز اختران مستور

گشاده مدحت او را زبان اناث و ذکور نجسته بر شجر حکم او نسیم غلط

ندیده آیینه عزم او غبار فتور گه تلطف اصناف خاص و عام بشر

گه تکفل احکام جزو و کل امور همش افاضت خیر و افاضت احسان

همش اصابت رای و سعایت مشکور زهی سخا که به هرکز حیات محظوظ است

ز التفات تو خطی همی رسد موفور بود به حشر شهیدان خنجر افلاس

صریر خامهآ جود تو را نتیجهآ صور تو آن کسی که در اقصای عالم ایجاد

همه محامد ذات تو میشود مذکور نواله خواه سماط تو سنجر وطغرل

عطاپذیر گدای تو قیصر و فغفور زبان خامهآ تو راز چرخ را راوی

ضمیر انور تو گنج غیب را گنجور به نور رای تو روشن مناهج آمال

به نوک کلک تو مضمر مصالح جمهور به هر چه حکم تو باشد قضا بود محکوم

به هر چه امر تو باشد قدر بود مأمور1

مزین است عطای تو با لزوم وفور مشابهت چو شریک اله ناموجود

مواهبت چو نجوم سپهر نا محصور زلال خضر که در وی بود حیات ابد

دم مسیح که جان میدهد به اهل قبور به جانسپاری خدام درگهت مشعوف

به خاکروبی فرش سرای تو مزدور درخت جاه تو بگرفته پنج و بار چنان

که هست سایهای از برگ او شب دیجور بنای جود تو گسترده فرش و سقف چنان

که رشحهای ز نم ناودان اوست بحور تو را که ms142 نور هدایت دلیل راه هداست

شبیه آتش موساست در معارج طور بود به نزد ضمیر تو مشکلات جهان

چو پیش خاطر داوود معضلات زبور سوی وجود دگر نیستی نیابد راه

ز ضبط گر بکشی گرد مصر هستی سور درین محیط به عهدت نیافت عز بقا

حباب وار به سر هر که داشت باد غرور حریق قهر تو را محنت عذاب جحیم

رحیق لطف تو را لذت شراب طهور به نزد نشر تو بی آب گوهر منظوم

به پیش نظم تو بی تاب لولوی منشور

سواد نظم تو را بر بیاض دیدهآ حور هنر نوازا دریا دلا سر افرازا

از حضرت تو جدا داردم فلک مقهور خدای مطلع حال بنده است که نیست

دمی ز بزم توام دور خاطر مسرور از خدمت تو شدن دور هست جرم عظیم

به هیچ عذر درین جرم نیستم معذور به حسب حال من از نظم انوری بشنو

که هست شیوهآ تضمین به شاعری دستور مرا فلک عملی داد در ولایت غم

که دخل آن نپذیرد به هیج خرج قصور ولی چه باکم ازین زانکه تا به صبح ازل

اگر گسسته شود فیض روزی مقدور مراسم نعمم با فراغت خاطر

رسد ز والی جود تو بی قصور کسور همیشه تا که سحرگه شود به کلک قضا

به زر حل شده مرقوم صفحهآ کافور تورا به دست بقا باد با سعادت بخت

پی دوام ز دیوان سرمدی منشور

که خسته راست طبیعت ز هر مفید نفور زمانه داشته دستور جور تا بوده

برون نمیرود اکنون زمانه از دستور دمی سپیدهآ صبحم گذشت در خاطر

که بهترین عملی چیست شامگاه نشور ندا رسید همان دم ز عالم ملکوت

که ای گناه تو یومالحساب نامحصور به از محبت سلطان اولیا نبود

ز هر عمل که شود بر صحیفهات مسطور علی ms143 امام معلآی هاشمی که بود

سواد منقبتش بر بیاض دیدهآ حور شهی که تا به کنون همچو او شهنشاهی

نگشته در نظر لطف ایزدی منظور امام کافهآ مسلمین ولی الله

که شمع دولت آلش نمیرد از دم صور وصی احمد مرسل که بیمحبت او

به روز حشر نگردند انبیا مغفور برای ثبت مدیحش ز ماه و مهر شده

سپهر مهره کش صفحهآ سنین و شهور ز حب اوست به روز جزا نه از طاعت

امید مغفرت از حی لایزال غفور نتیجهای ندهد بیمحبتش در حشر

مکاشفات جنید و ریاضت منصور ز دل سواد معاصی برون برد مهرش

چنان که ماه برد ظلمت از شب دیجور

شود به زیر زمین مهر خاوری مستور که بهر شمع سحرگاه خادمش هر شام

کنیز شب کند اخگر نهان به قعر تنور علو اوست به جایی که اختر از پروین

فشاند در قدمش مشت لؤلؤ منشور ببسته خدمت او را میان ضعیف وقوی

گشاده مدحت او از زبان اناث و ذکور نجسته بر شجر حکم او نسیم غلط

ندیده آینهآ عزم او غبار فتور زهی به علم ازل فیالبدیهه حل کرده

نکات دفتر تورات و مشکلات زبور فروغ مهر تو در منهج هدایت خلق

شبیه آتش موساست در مناهج طور پی حکومت فردوس خادمان تو را

نوشتهاند ز دیوان سرمدی منشور به بوی لطف تو کردند انبیا سرخوش

سحرگهی که شوی ساقی شراب طهور اگر فتد به طبایع شرارهآ غضبت

به دهر افکند آتش طبیعت کافور ز جویبار ضمیرت نمیست آب حیات

به آب خضر ندانم چرا شده مشهور بود به شب ز فراقت ستاره در ماتم

میان هاله ز مهرت ولی قمر در سور فتاد چون به جهان لمعهای ز خاطر تو کلید عکس هلالست بحر را به بغل نماند هیچ به جز حی لم یزل مستور

مگر که گنج عطای تو را شده ms144 گنجور

که بود علم تو حلال مشکلات امور1 نماز شام چرا سیم اختران گیرد

سپهر اگر نبود خادم تو را مزدور نسیم لطف تو گر در مشام خاک وزد

برآورند سر از زیر خاک اهل قبور کشیده سر به فلک ز آستان همت تو

لوای دولت خاقان و مسند فغفور کجا شوند به صد قرن دیگران چون تو

ستاره، ماه جهانتاب کی شود به مرور اگر نه ذات تو بودی غرض کجا آدم

ز کتم غیب نهادی قدم به صدر ظهور مهابت تو مگر در دل بلاد گذشت

و گرنه بهر چه لرزد زمین نیشابور مرا چه غم ز غم روزگار مهرگسل

که دل ز مهر توام گشته جلوه گاه سرور عبارتیست نظیرت زثانی2 عنقا

عبادتیست مدیحت به مذهب جمهور به هر چه حکم تو باشد قضا بود محکوم

به هر چه امر تو باشد قدر بود مأمور شنیده سامعهآ دولتت نوید دوام

ندیده آینهآ عصمتت غبار فجور تو آن خجسته شعاری که در ازل ما را

برای شعر مدیح تو دادهاند شعور بود به دولت مدح تو در سرای بهشت

نتیجهآ قلمم نقش غرفههای قصور

که خامهام کند از قطرهای پدید بحور شکست تیغ زبانم نشد ز غیبت کس

که زود جوهر الماس کی شود مکسور نظام چونکه ز خواب عدم شود بیدار

ز کاسههای پر بزم معصیت مخمور برای دفع خمارش ز مکرمت جامی

کرم نمای ز خمخانهآ شراب طهور به مرحمت نظری کن که در کمینگه عمر

ز پا فتادهام از دست روزگار غیور دهد لقای تو جان را فروغ روشن ساز

شب وداع شبستان من به نور حضور جز این دعا نبود اهل حال را به زبان

که باد بخت ابد بر موالیت مقصور به رسم تحفه دهم جان بگیر و خرده مگیر

جز این نمانده مرا تحفة ms145 الفقیر حقیر سحرگه شب هجر تو را چه پیش آمد

که هم چو روز قیامت فتاده در تاخیر چو کرد لشکر عشق تو ملک جان غارت

دلم به دست غمت زان میانه گشت اسیر دلم که در شکن طرهات کند فریاد

سبب مپرس که دیوانهایست در زنجیر

نصیب ما شده جور و جفا به هر تقدیر اگر نه نقد فراغت زمانه دزدیده است

چه واقعست که یابد زمان زمان تغییر ز اشک من اثر رحم نیست در خوبان

نمانده بهر چه یارب ستاره را تاثیر زند به تیر مرا آن مه کمانابروی

به هر کجا که نمایم ز دور یکسر تیر امیر صفدر غالب علی بوطالب

وصی احمد مرسل ولی حی قدیر ولی چه باک ز تیرش که بر تنم زده است

ولای مظهر قدرت امیر کل امیر شهنشهی که به دولت چو پا نهد به رکاب

گهی ز جان و گه از دل کشد حسود نفیر فروغ عارض بختش به شامگاه ظهور

چو آفتاب سحرگاه گشته عالم گیر ندیده ازدم تیغ جهاد او گه عجز

عدو در آینهآ عقل چهرهآ تدبیر منورست جهان از فروغ دولت او

چنان که سینهآ صافیدلان به نور ضمیر دل فلک شده از لمعهآ رخش روشن

زعکس شمع بود آب را ضمیر منیر زلال آینه را زان غبار تیره کند

که مینشایدش از عکس خویش نیز نظیر

که در سحر شه خاور ز کوه کرده سریر به مطبخ کرم عام اوست آن که بود

ز صبح دیگ زر آفتاب در تبخیر محقق است که از بهر نور مرقد اوست

که در محاق ز مشرق قمر کند شبگیر سپهر مظلمهانگیز دیده تعزیرش

به روز قوس و قزح بین نشانهآ تعزیر شد آب زهرهآ چرخ پر اختر از همش

هم از مهابت او مانده آب در کفگیر ms146 خمیر مایهآ علمش نبودی ار بودی

هنوز نان فضیلت به خوان درس فطیر ز مادرست جدا طفل در غم نسلش

ز صبح زان شده پستان مهر غرقه به شیر ز آتش غضب او شرارهای جسته

گهی جحیم بود نام آن و گاه سعیر کسی مقصر طاعت نبوده در عهدش

به جز نماز که کردی مسافرش تقصیر شهنشها صفت ذات اشرف تو بود

برون چو کنه الهی ز حیز تقریر خدنگ بیم تو در روزن ستاره به چرخ

رود چو سوزن پولاد در مسام حریر به دست قهراگر چرخ را بیفشاری

چکد ز خوشهآ پروین به روی خاک عصیر

که در ممالک جاه تو گشته است دبیر برین ورق شده گرم از کشیدن این مهره

که مدحت تو عطارد بر او کند تحریر نهاده ناقهآ قدر تو پای بر مه بدر

گمان بری که مسطح ز مشت گشته خمیر بود ز عالم جاه تو آسمان کوهی

ز جدی بر کمرش کرده خوابگه نخجیر رخ تو داشت لوامع نبسته نقش هنوز

جنین خاوری اندر مشیمهآ تقدیر چگونه مهر کند زیبق سحر تصعید

اگر نه از تو شد آگه ز صنعت اکسیر سپهر پیر تو را خادمی است دیرینه

برای خواستن خدمت تو خم شده پیر ز بیم توست عطارد به چرخ راست قلم

بدان مثابه که از راستی است نامش تیر فلک ز منطقه تا بر میان کمر بسته

به خدمت تو علی کل ما یشاء قدیر فتاده است به قید تو شیر بیشهآ چرخ

به گردنش بود از شکل کهکشان زنجیر شکست رونق دین شد نه قیمت گهرت

چو اهل غدر شکستند عهد روز غدیر شود به وصف تو راجع معانی قرآن

اگر نقاب برافتد ز چهرهآ تفسیر

دهد ولی ز بناگوش دشمن تو زریر چراغ بخت تو را نیست تیرگی حاسد ms147

چو شمع ازین غم و اندوه گو بسوز و بمیر اگر فتد به سها نور طلعت تو رسد

که آفتاب جهانتاب را کند تحقیر بهشت بهر مطیع تو گشته نعم مآب

سعیر بهر عدوی تو گشته بئس مصیر ز عکس چهرهآ بختت صباحتی است صباح

ز گرد نعل سمندت عبارتی است عبیر ز قهر ولطف تو کان جنت و جحیم بود

حکایتیست بشیر و روایتیست نذیر ار اعتکاف کنی چون دعا همان ساعت

برآید از در عرش مجید صوت صریر نظام نقد بقا داد و مدحت تو خرید

درین معامله صد مایه یافت از توفیر چه خامهای ست مرا کآرد از معانی خاص

هزار گوهر روشن برون ز حقهآ قیر زمان خواری اهل فضلیت است که هست

متاع فضل کم از خاک راه در تسعیر درین گذرگهم از سیل فتنه مانده به جای

که آب سیل بلند است و قد بخت قصیر ازین چه غم که شده خشک مزرع املم

که ظل مرحمتت بر سر است ابر مطیر

به مرحمت نظری کن که مردمیم فقیر رباعی است و قصیده سواد اشعارم

همین بود که ز من مانده از صغیر و کبیر سخن به جز ثقیل و خفیف هم دارم

متاع خانه جز این نیست از قلیل و کثیر معاصرم به گروهی که نزدشان باشد

نکوتر از نقط شعر دانههای شعیر اگر به مصلحتی مدحشان خیال کنم

زبان کلک کند لعنتم به صوت صریر شکی نمانده که در حشر چون شوم مجرم

رسد برای خلاصی ز جانب تو بشیر چه غم ز تیرگی شام حشر اگر یابد

دو دیده روشنی از روی شبر و شبیر کسی که خادم آل علی بود بادا

محمدش مدد حال و کردگار نصیر

گل دمید از هر طرف عالم گلستان گشت باز باز کرد اوراق گل باد ms148 صبا در صحن باغ

بلبل شیدا به صد دستان غرلخوان گشت باز دامن عشرت به بستان کش که طفل غنچه را

گوی شبنم تکمهآ چاک گریبان گشت باز سرنگون افتاد عکس سرو در آب چمن

زین تعجب غنچهآ نورسته خندان گشت باز سبزه را بر روی خوان لاله یاقوتی قدح

یک دو روزی گل به خوان باغ مهمان گشت باز گویی از ره خواهد آمد موکب آصف به باغ

کین چنین ابر بهاران گوهر افشان گشت باز میکند بلبل منادی کز سر نو ملک را

حاکم فرمانروا مخدوم دوران گشت باز خواجه سیف الدین مظفر مهر گردون ظفر

آنکه از اقبال او هر مشکل آسان گشت باز آصف اوصافی که از تأیید بخت کارساز

فرش راه موکبش تخت سلیمان گشت باز بخت بیدارش که هرگز در پریشانی مباد

موجب جمعیت جمع پریشان گشت باز

توتیای دیدهآ اهل خراسان گشت باز از سوی مشرق برآمد آفتاب دولتش

خصم را سیارهآ اقبال پنهان گشت باز ره نیابد جانب او کلفتی از هیچ باب

درگهش را دولت بیدار دریان گشت باز کامکارا فرخ اقبالا ز تأییدات غیب

رخش همت را بسیط دهر میدان گشت باز فرصتت بادا ملازم کز نسیم عدل تو

فرصت سرسبزی گلزار جرجان گشت باز بر زمین خطهآ جرجان که راندی رخش عزم

خاک جرجان غیرت ملک سپاهان گشت باز میتوان در مملکت دید آدمی ز اقبال تو

مملکت را دولتت شمع شبستان گشت باز خلعت جاه تو را کز تار توفیق آمده

شرق و غرب ملک عالم جیب و دامان گشت باز دشمنت جا یافت چون تاریخ در صف نعال

دوستت بالانشین مانند عنوان گشت باز مینماید از مژه دنبالهآ پیکان برون

دیدهآ خصم تو گویا پر ز پیکان گشت باز بهر در آرزوی نوعروس مملکت

گرد نعل رهنوردت ابر نیسان گشت باز خواست دور از خدمتت میرد نظام از ms149 غم ولی

مژدهآ وصلت که آمد زان پشیمان گشت باز

دیدهآ خصم تو را بنیاد طوفان گشت باز ز عمر تا نفسی هست کار خویش بساز

نفس چو رفت چه سازی اگر نیاید باز هوای ملک قدم کن ز شهر بند حدوث

قدم به کوی حقیقت نه از سرای مجاز ز نور شمع بقا ساز چشم جان روشن

مخواه نور حیات از فروغ شمع طراز فنا طلب نه غنا عاقلانه عبرت گیر

ز حال عیسی و قارون درین نشیب و فراز به تیغ فر توکل ببر طناب امل

به زور دست قناعت بتاب پنجهآ آز نظر به قرص مه و مهر خوان چرخ مکن

نشین به کنج قناعت به گرم و سرد بساز زمین آرزو و آز پر ز جوی و جرست2

برای جر منافع سمند آز متاز ز تنگنای قناعت منه قدم بیرون

که مرغ در قفس ایمن بود ز چنگل و باز ز جود و معرفت آوازه در جهان افکن

که برنخاست ز یک دست مرد را آواز

ز خار پا شگفد صد هزار غنچهآ راز ز باطن تو صفا آن زمان شود ظاهر

که شرع کسوت فقر تو را دهد پرداز مباش مضطرب از دور کعبتین سپهر

ز نقش هرچه1 نماید2 خوشست سهو مباز ز مرده کم نهای ای زنده جهد کن، خود را

ز موج خیز حوادث به یک کنار انداز دراز و کوته از آنست تار روز و شبت

که چنگ حادثه دوران کند برای3 تو ساز دگر به هم ننهی تا به مرگ از حیرت

اگر کنی به جهان دیدهآ ملاحظه باز نماندت همه وقت آتش بقا روشن

مباش غره به باد بروت خویش مناز نفس رسید به آخر کنی به خاک وطن

تو را اگر چه مسیحاست بر فلک دمساز به فر فقر ms150 چو عیسی رکاب کن ز هلال

که تا به پهلوی رخش فلک زنی مهماز به سر سوزن عیسی کجا رسد آن کس

که رشته را نشناسد نهایت از آغاز مجوی آرزوی دل که شد به صبح ازل

عروس آرزوی ما نهان به حجلهآ ناز ز بزم آز برون آی کان چنان مستی

که دیو در نظر توست حوری طناز مده به نفس می آرزو که در بیشه

کشندهتر بود آن دم که مست گشت گراز

که نقد خویش درین بوته نیک داد گداز سیاه بخت کسی کاندرین حضیض مغاک

چو ظل طایر او جست هرزه در تک وتاز تکلفیست که از بهر مور و مار کنی

چنین که پرورش تن دهی به نعمت و ناز نفس رسیده به آخر وطن کنی در خاک

تو را اگرچه مسیحاست بر فلک دمساز برای ساعد بخت آستین همیان را

به دستیاری همت ز بذل ساز طراز نباشد آن که عزیزی نباشدش در خای

تو را عزیز بود زر که از تو ماند باز ز بس که میل به ساغر نموده خم گشتی

خمیده قد تو یک چند میل کن به نماز پی مراد دل خویش سالها رفتی

بیا و یک دوسه روزی به کار حق پرداز بنه به خاک شبانگاه روی و شو نابود

که آفتاب به این شد ز اختران ممتاز ز خوان بزم جهان دست حرص1 کوته کن

که دست شسته زجان هرکه کرده دست دراز مراد دل ز رسولی طلب که بر خوانش

بود به جای مگس جبریل در پرواز سریر گیر سلاطین عرصهآ عالم

محمد عربی شاه کشور اعجاز در محیط نبوت که مثل او هرگز

نبوده همچو شریک خدای بیانباز

به ذروهآ ملکوتش به صد هزار اعزاز گه عروج معارج ز فیض نعلینش

به فرق چرخ شد افسر غبار خاک حجاز ms151 نماند آرزویی بر فلک مسیحا را

اگر نهد به زمین مدینه روی نیاز خبر ز خلد دهد بوی خاک تربت2 او

خطا نباشد اگر مشک چین شود غماز شها به دولت نعت3 تو بکر فکرت من

نهاده بر سر هم صد هزار گونه جهاز کیم که مدح تو گویم اگر چه در عالم

نظیر5 من نتوان یافت یک مدیح طراز مرا سریست به پیش از غم زمانه فکن

به فرق سایهآ اقبال خود سرم بفراز برهنه کرده چو سیر از جفا کند گریان

مرا سپهر که ته بر ته است همچو پیاز برای فاقهآ حال من چو مور ضعیف

توان نهاد ز ران ملخ اساس5 جهاز به غربتم شده قامت دو تا به هیأت چنگ6

فغان که نیست درین شهر یک غریب نواز نظام ساز دگر بهر جلوهگاه قبول

عروس نظم7 مزین به زیور ایجاز8 چو طی شود ورق عمر یا رسول الله

صحیفهآ دلم از نقش غیر واپرداز

که آدمی به خرد شد ز ماسوی ممتاز رکوع کن منه آخر سبوی باده ز دوش

کنون که گشته دوتا قامتت چو بانگ نماز سخاوت به دروغت دهد شراب چنان

که پیش غیر گشایی در خزینهآ راز صد اعتراض کنی بر خدا به بانگ بلند

ز بیم شحنهآ کو بر نیاوری آواز نماز کرده فراموش و از سر مستی

نهی به هم پی تعظیم خلق دست نیاز ز می تو را که پر و بال مرغ روح تراست

چگونه جانب ملک صفا کنی پرواز مکن سماع به مستی که رقص مستانه

متاع حرمت کس را برد به دست انداز ز باد نخوت می شد هزار خانه خراب

حباب بر زبر آن بر این بود غماز رحیق وهمدمی اهل جنت است حرام

تو را که می شده ms152 غمخوار و نی شده دمساز چو قد چنگ تو را نیست هیچ تار قبول کنون که گشته ز پیری قد تو همچو کمان بدار شرم و به مجلس دگر میار این ساز

ز خویش ناوک دلدوز آز دورانداز

به وقت شاب کنی پشت دست خویش به گاز به جویبار پشیمانی از تسلط نفس

بر آر غسل طریقت به عاقبت پرداز تو را مقام حقیقی چو هست جای دگر

منه اساس اقامت درین سرای مجاز گر آرزوست که در سلک سفلگان باشی

نوازشی طلب از روزگار سفلهنواز به چارسوی هنر کی رواج یافت کسی

که نقد ناسرهآ خویش را نداد گداز جبین بههم مکش از سرنوشت و راضی باش

به هر چه کرد رقم کلک صنع در آغاز سمند زندگیت را که نیست نعل بقا

به اضطراب درین راه پر شکسته متاز گرت هواست که آب بقا نهی بر لب

درین سراچهآ فانی به نان خشک بساز نه ممکنست که گردد صحیح تا دم مرگ

دل حریص که شد مبتلای علت آز پی رمیدن مرغان شاخسار حیات

دورنگی شب و روزست همچو سینهآ باز ز الچیان فنا کی رهی سلیمانوار

اگر به پهلوی رخش صبا زنی مهماز مباد زارهآ بیداد یابی آسیبی

چو سرو در چمن روزگار سر مفراز پی فریب تو هر دم ز حقهآ گردون

هزار رنگ برآرد جهان شعبدهباز درین سرای حیات ای که کوبی آهن سرد نه آن درست که چون بسته شد گشاید باز

که چشم مرده نبیند اگرچه باشد باز چراغ بخت ز مشکات عشق روشن کن

بخوان حکایت محمود غزنوی و ایاز به راه کعبهآ مقصود شو برهنه چو سیر

لباس حرص چهپوشی بهروی همچو پیاز نظام کسوت دوشیزگان معنی را

ز نعت خسرو تخت حجاز ساز طراز سپه کش مدنی شهسوار صف رسل ms153

محمد عربی ماه ذروهآ اعجاز شه بساط رسالت که گشته مظهر فیض

به یمن مقدم او چون فلک زمین حجاز سخن ز رتبهآ عزش کسی چه سان راند

که قدر اوست برون از مدارج اعزاز به نام آنکه ندارد نهایت و آغاز خدای عزوجل پادشاه بنده نواز شه سریر ازل کز کمال استغنا مقدس است ز مثل و منزه از انباز کدام سر که شبانگاه آفتاب مثال به کوی عزت

به کوی عزت او نیست بر زمین نیاز فکنده گوشه چشمی کرشمهآ صنعش که گشته نرگس خوبان سیه به سرمهآ ناز به بال تقویت او بود که طایر عقل بر اوج کنگرهآ لامکان کند پرواز ازو تهی نبود هیچ منزلی گوی کس این نگفته به گوش مسافران حجا نهاده بر سر انسان ز لطف تاج خرد کز افسر است شهنشه ز دیگران ممتاز

دری که باد صبا بنددش گشاید باز هوای حکم تو بی انبساط و قبضی نیست مهیمنا سرم از روزگار در پیش است به پای مردی الطاف خود سرم بفراز رهان به نور خود از هستیم که چون سایه کشد ز کین به زمینم زمانهآ ناساز سیاه روز شدم چند بهر جستن کام دوم چو سایهآ مرغان به هر نشیب و فراز چو زلفدوست ره کام بی شکنجی نیست نظام رخش تمنا درین شکسته متاز در آفتاب ستم سوختم خداوندا ز لطف بر سر من ظل مرحمت انداز1

[70] فی المواعظ منت ایزد را که زیر طاق این عالی اساس

نزد هر بیگانه چون آیینه گشتم روشناس گر سیه روزم ولی دارم معانی در ضمیر

کز نجوم افتد به شب درآب صافی انعکاس آن معانی ریزم از کلک بیان وقت سخن

کاهل معنی را معطل گردد از حیرت حواس درکشم زین ره عنان هرچند باشد مفتخر

در رکابم فارس ملک فراست بوفراس باشدم دل در هراس از تندباد حادثه

زیر این طاق کهن عاقل نباشد بیهراس گرد از تخم بنی آدم برآرد آسمان

دانه کی ماند به حال خویشتن در زیر آس حب دنیی مرد را کم سازد از روی زمین

گر ندانی این بگیر از حالت قارون قیاس کسوت صورت فکن تا آوری معنی به چنگ

آنکه در جوید ز بحر آرد برون از تن ms155 لباس2 چون کسی از کیمیای فقر باشد بی نصیب

زر بهدستش گر فتد گردد ز نحسیت نحاس

دلق شبگون با لباس کعبه دارد التباس هرکه را در روزن جان پرتوی افتد ز فقر

آفتاب از ذرهآ کویش کند نور اقتباس هر که دارد صورت انسان مخوانش آدمی

بازکن چشم خرد بشناس از نسناس ناس از دل جاهل نسازد کم نصحیت جهل را

نقش با جاروب نتوان بردن از روی پلاس تیره خاطر تیرگی خواهد ندارد شبپره

جز سیه روزی ز بخت خویشتن هیچ التماس پیروی کن صاحب خود را که تا افتی به پیش

زین سبب شد زیبکردن رخش تازی را قطاس تا توان بر روی مسکینان در احسان مبند

تشنه ماند مرغ چون یابد رخ آب احتباس کاس میسازد کسی را بی درم بنگر چهسان

کیسهآ گردون تهی گردد چوگیرد صبح کاس بهر فتح کار خود بگشا دودست اندر دعا

چند بهر خدمت دونان بود بر هم مماس آگهت سازد که کشتت راست هنگام درو

اینکه از پیری دوتا گردیده قدت همچو داس هرکه پهلو چرب دارد سوزد افزونش سپهر

چون به بازار آتش افتد وای بر چوب خراس باش خاک پای سلطان خراسان ای نظام

پاسبانی کن سگش را وین سخن را دار پاس

کز اختران فلکش داد سونش الماس فلک چو مردم اکسیرساز زرین چنگ

به کارخانهآ مغرب گداز داد نحاس چراغ روز که مرد از برای روغن ریخت

زمانه کنجد انجم برین کبود خراس زیس که کثرت سیاره و ثوابت شد

شه نجوم به خلوت شتافت زین کرباس نمود هیأت پروین به شکل پنجهآ گرگ

ز بیم گرگ به بر کرده روزگار پلاس اگر نه راهزن کاروان عمر شده

جهان برای چه تغییر داده ms156 باز لباس نظر به سنبله انداخت زارع تقدیر

به دوش کوه نهاد از هلال زرین داس شه نجوم نهان شد به کوه غرب مگر

فتاده در دلش از تیغ شهریار هراس مؤیدی که عنایات لم یزل دادش

ضمیر عقدهگشای و دل خدایشناس مدرس صحف غیب مرتضی که بود

فواید حکمش بیشتر ز حد قیاس شهنشهی که گرفته ممالک هستی

اساس دولت او گرچه نانهاده اساس

نخوردی آدم از ابلیس حربهآ وسواس به اتفاق بزرگان صدر دانش نیست

جز او به صفه تحقیق لایق اجلاس ز فیض حکمت او بهره مند صد بقراط

به درس هیأت او مستفیض صد جاماس زهی نهاده دلیل امامت تو قدم

برون ز سرحد برهان و جلوه گاه قیاس ضوابط تو اقالیم فضل را منهاج

قواعد تو قوانین شرع را مقیاس ز ذوق شربت مهرت حسود را چه خبر

که از نهیب تو او را معطل است حواس به بر و بحر نیابند اگر ز تو امداد

چه بندد و چه گشاید ز خضر یا الیاس مه لوای جهانگیر آسمانسایت

مجره را بدرد بر سپهر چون کرباس ز بیم بذل تو هر صبح خازن تقدیر

کند نهان به نهانخانهآ سپهر اجناس تو را ز کثرت اعدا ضمیر تیره نشد

چراغ بزم فلک را چه باک از انفاس به زیر غرفهآ این قصر نه رواق زند

ز بوی تربت مشکین دم تو صبح عطاس ز خضر لطف تو یابند رهروان کعبه

کجا ز بادیه رست آن که شد پی نسناس برای خرمن جاهت به مزرع گردون

بود به هاله قمرسنگ پلهآ قسطاس گرفتهاند نم از ابر رحمتت ورنی

چرا صفایح افلاک بر همند مماس

عذار شاهد گل را به باغ کرده مساس پر فرشته فتاد و هلال شد نامش

ز بس که پر زده در شام کینهات ز ms157 هراس بود ز ملک جلال تو آسمان آسی1

دقیق ابیض صبحش دلیل بودن2 آس سپاس گفت تورا آن که از بدایت حال

بود به محفل تقدیس مستحق سپاس زخصم دیوخصال تو نیستم فارغ

اعوذ منه و من شره برب الناس جهان مسخر آل تو به ولی3 دردا4

که چرخ گشت خسیس و ستاره شد کناس کسی بزرگی ده روزه در حساب آرد

که فربهی نکند امتیاز از آماس مگر که آتش قهر تو مشتعل گردید

که دود عزل برآمد ز دودهآ عباس ز تربیت نشود نیک خصم بیخردت

که نیست گردن خر مستحق زیب قطاس چه حد خصم که خود را کند برابر تو

میان ریگ و گهر عاقلان کنند احساس خوش آن که رسته ز روباه بازی گردون

نظام با سگ کوی تو گیرد استیناس سعادتیست سخن گفتن از مدایح تو به دست تابع آل تو باد جام مراد برد سعادت اگر دارد این سخن را پاس

همیشه تا فکند شب سپهر زرین کاس

سحر به حال سگان مبتلای خواب مباش مرو به حلقهآ دیوانگان باده پرست

زبان گشاده به گفتار ناصواب مباش ز می پرستی پیوسته صبح روز جزا

سیاه رو چو پرستار آفتاب مباش چو جغد تا به سحر پاس شب چه میداری

درین خرابه ز می خانمان خراب مباش شراب شاهد گلچهرهآ خراباتیست

خراب گشتهآ این فاش بی حجاب مباش ز رنج آب پیاپی سحرگهان به شکم

ورم فتاده به سان سبوی آب مباش بتاب گوش تمنای دل سخن بشنو

همیشه کام ده نفس کامیاب مباش چو شد عنان جوانی ز دست و پشت خمید

به راه کعبهآ طاعت گران رکاب مباش نمی شود چو پری چهر آرزویت رام

به هرزه خم شده در محنت خضاب مباش مکن نصیحت مردم نصیحت خود کن

مشوی عالم وخود تیره چون سحاب مباش به کذب و ریو درین عرصهآ فراز ms158 و نشیب

چو صبح اول و چون لمعهآ سراب مباش چو کوه تا به دل اهل دل گران نشوی

سخن شنو ز کسان در پی جواب مباش

برای اهل زمین آیت عذاب مباش پی کلید معیشت درین سراچهآ خاک

به سان قفل مقید به هیچ باب مباش به راه عقل رو و بخت را به جلوه درآر

مرید شیخ مگرد و مطیع شاب مباش پی نوازش دونان برهنه کرده دو دوش

ستاده بر سر یک پای چون رباب مباش قرار گیر به یک جای تا که قطب شوی

بر آسمان هوا و هوس شهاب مباش زیان به نکتهآ اسرار معرفت بگشای

درون سخن پر و خاموش چون کتاب مباش گر آرزوست که یابند از تو مرتبه خلق

چو صفر بر ورق خاک در حساب مباش چو عاقبت کندت عمر کوتهی باری

مثال برق بهاران به اضطراب مباش بهسان شعلهآ خور باش راست در همه جا

چو موی بر سرآتش به پیچ و تاب مباش بقا اگر طلبی خویش را درین دریا

ز عجب ساخته پر باد چون حباب مباش طناب طول امل بست دست جود تو را

دو دست بسته چو دونان به این طناب مباش برای نان که خوری سنگ یارب ای بدنفس

فتاده در پی هر سفله چون گلاب مباش ز مشت خاروخس ای تندخو برآمده سرخ چو باده خنده زنان باش در رخ همه کس مثال شعلهآ آتش به تف و تاب مباش

بسوز وگریه درین بزم چون کباب مباش

به فکر خم شده چون ناخن عقاب مباش چو نیست بوی وفا در کسی بر آتش غم

برای کام کسان چون گل و گلاب مباش دو دست بر سر و پا در گل هوس مانده

به کوی حرص چو شیرینی و ذباب مباش برای خلق مشو باعث پریشانی

چو ms159 روزگار طلبکار انقلاب مباش گر آرزوست که کحل بصر شوی همه را

به غیر خاک کف پای بوتراب مباش

[73] معلم کیست پیر عشق و دل طفل سبق خوانش سبق وارستگی، ویرانهآ عزلت دبستانش نه هر طفلی سبق خوان گشت و هر پیری معلم نه هر طوطی بود ناطق، نه هر ناطق زیان دانش طفیل این معلم طفل تعلیمی که پیش آید سواد نامهای خواند که توفیقست عنوانش عجب طفل و دبستانی که هر کو بیندش رونق نیارد یاد از افلاطون یونانی و یونانش کسی کو شد الف بیخوان درین تعلیم گاه ای دل رموز مشکل مشکل بود، آسان آسانش خرد طفلیست نادیده درین اعجوبه هنگامه که چابکدستی چرخ مشعبد کرده حیرانش

زخای فقر و خشت ناامیدی ساز ارکانش1 چنان مرآت دل بزدا که گر عکس کسی ناگه

فتد در وی نماید آشکارا راز پنهانش بیابان ریاضت چون برد آن ناز پرودی

که پا افکار سازد سایهآ خار مغیلانش گذارد کعبه، آن رهرو که غیر از آبله بر پا

نباشد قطرهآ آبی به مشک اندر بیابانش حدی آن ناقه را کن در طریق کعبهآ شوقش

که آید بانگ لبیک از صدای کوه کوهانش جهود نفس را در چار بازار ریاضت بر

ز بعد آنکه بر دست رضا کردی مسلمانش به درویشی سراندر خرقه نبود دست انجم را

که کس چو شد به غواصی نباشد بیم بارانش چه جویی باغ دنیی جانب آن باغبانی رو

که شاخ سدره باشد خار دیوار گلستانش شود گر آتشین دم عارفی را بحر جولانگه

کند خط عطارد خشک گرد سم یکرانش طریق کعبهآ مقصد خطرها دارد از هر سو

کجا ماند سلیم آن کس که از ره برد شیطانش دلیری2 یابد این ره را که تا مشکل گشا باشد

نه آن بیدل که یابد از هر آسان کس هراسانش

دلا گاهی دل آگاهی چو یابی مغتنم دانش قدم چون بر سر دنیا نهادی زآتشش رستی

که هست ایمن مسیحا از دعای نوح و طوفانش هزاران کوه کن گم شد به کوه بیستون بشنو

ز هر سو از تعجب قهقه کبک خرامانش بخار آه حسرت گر ز چاک سینهآ کسری

برآید از تزلزل بشکند ارکان ایوانش خضر هم کی رهد آخر که هنگام قضا باشد

سموم عمرفرسا در حباب آب حیوانش کسی کو را به دل هرگز غباری هم نبود از غم

کنون جز خاک اگر جویی نیابی در شبستانش مباش ایمن ز گردون دوتا گردیده ای غافل

کزین میدان رباید گوی سر1 نا گاه چوگانش2 کجا رفت آن جهانگیری که می گفتند فغفورش

کجا شد آن جهانداری که میخواندند خاقانش شهنشه را به صندوق زمرد گر شود مسکن

بدن بیجان شود آخر ازین افعی پیچانش به قعر بحر اگر فرضا شود جای کسی آخر

کند خاکستر از برق تعدی چرخ فتانش حریص زر نداند کاندرین دریای بیپایان

به زودی زورق تن غرفه سازد تقل همیانش

زهی عاشق که باشد زنده و در خاک جانانش مرو بهر در و مرجان به دریابار ای خواجه

که جز بار پشیمانی نیارد شاخ مرجانش مراد اهل دل آن صید وحشی دان که تا این دم

قدم ننهاده صیاد قدر در دشت امکانش تو طفلی و سپهرت دایه لیک از وی نیابی حظ

نظر کن جانب کیوان سیاهی بین به بستانش پس از محنت بود راحت که تاج و تخت سلطانی

به یوسف داد دوران بعد حبس چاه کنعانش مکن اصلاح بخت بد که گر بیچاره مستسقی

خورد آب خضر باشد زیان جان عطشانش نروید تخم اقبال از دل مدبر که چون کس را

سعادت یار نبود زیره ندهد خاک کرمانش سعادت گر بود یارت نیاید هیچ بد پیشت

سبو گر ms161 بشکند حاشا که فرمایند تاوانش کند کاش از ره دریا تجارت منعم غافل

که شاید آید آنجا از توهم باد یزدانش ز بوی زشت تن پرور جهنم پر شود فردا

گر امروز آتش از عودست بهر مرغ بریانش رگ گردن نماید خواجه نتوان دید این نخوت

مگر وقتی که در چنگ1 اجل افتد گریبانش

که هر چیزی که دارد ثقل باشد زیر میلانش بود بهر قناعت قانع مرتاض زحمتکش

ز سرما نیست فصل دی کبود اندام عریانش حریص جاه را باشد امل چاهی که گر در وی

فتد سنگی نبیند تا به روز حشر پایانش سگ نفست ز بد نفسی چو از فرمان کشد گردن

قناعت را بفرما تا کشد در طوق فرمانش غباری گر به صحن دل نشست از گفت نادانی

چو درویشان صافی دل بکش جاروب نسیانش نیابد تیره دل فرقی میان عالم وجاهل

که کس چون گشت نابینا شب و روزست یکسانش کسی کافتاد از دلها ز گلشن بهترش گلخن

که تن چون شد فسرده موی روبه به ز کتانش فقیر از بهر آن بندد در خلوت که مییابد

چراغ انس تشویش از نسیم باغ رضوانش چو عزم ملک بیقیدی کند سلطان فقر ای دل

دو صد ویس قرن بینی رسن تاب شتربانش بود آن رخش همت زیر ران عابد عارف

که بر سجادهآ عیسی نشیند گرد میدانش2 ز خاکی طینتان اندیشه کن گر عمر میخواهی

که آب جو کند گل منقطع نی تیغ برانش

دگر کی سر فرود آید بدین پژمرده بستانش سمند نفس اگر خواهی که بنهد سرکشی از سر

نباید جز به میدان ریاضت داد جولانش ز آدم گیر عبرت آرزوی نفس کمتر ده

که بود اندر سر نفس آن همه غوغای عصیانش قضا چون در رسید از سیب باغت بوی مرگ آمد

دهد ms162 هر چند آب از چشمه سار خضر دهقانش محیط عشوه آمد شاهد دنیا حذر کن زو

مبادت غرقه گردد دل به گرداب زنخدانش اگر مردی گذر زین زن که مکاریست دیرینه

مکن پا سخت در عهدش که بس سست است پیمانش به دنیا ای که خواهی چند روزی یابی آسایش

قناعت ساز حرز جان که دیوانند سکانش چرا حسرت خورد کس بر سر و سامان هر مدخل

که عمر اینست اگر فردا نه سر بینی نه سامانش کنی از برق همت کوه را سیماب اگر خواهی

که شد دیو از نظر غایب که نبود تاب انسانش مرو بر درگه سلطان که نگشاید ازو کارت

تفأل بس تو را گر ز اهل عقلی منع دربانش شه از حال رعیت غافل و عامل، رعیت کش

فتاده در میان گله گرگ و خفته چوپانش به ملک خویش زاموال ضعیفان گنج زر خواهد

نهد سلطان ظالم زان کند از ظلم ویرانش

ز خون اشک مسکینان بود پالودهآ خوانش برآرد در کفایت خواجه آه از جان مظلومان

نداند ز آن رود بر باد تاج و تخت سلطانش شه برگشته بخت از نیزهها در نیستان باشد

ز رنگین شقهها1 آتش فتاده در نیستانش ستمگر بعد معزولی پشیمان از ستم گردد

چو مست از بعد هشیاری که شرم آید ز هذیانش به کیوان لنگر ایوان چه بالا میبرد سلطان

کجا رفت آن که زیر حکم بود ایران و تورانش گرفتم هست گنج زر جهان ای سفلهآ طامع

چه حظ یابی ازان گنجی که باشد چرخ ثعبانش جوانی را غنیمت دان که کندی پیر صد باره

ز حسرت پشت دست خود اگر میبود دندانش ز شست هر خم گردیده آید سخت تر ناوک

کمان سست تر هرچند یابد کس به قربانش گناهی نیست آن کس را که سنجد خصلت زشتت

که جنس ار بد بود نتوان نهادن جرم وزانش ms163 نگهدار ارچه پاکی از زبان عیبجو خود را

که نقدت گر بود خالص کند معیوب سوهانش کسی که امروز هیچش نبود اندر پلهآ طاعت

کشد شرمندگی فردا چو پیش آرند میزانش

نیندیشی که فرساید ز هم مهتاب خذلانش دماغت مبتلای رنج کاموس جهالت شد

یکی برخود بجنب ای خواجه زین تشویش برهانش زمین را علت جوعست و لقمه آدمی دردا

که سیری نیست ار هردم ازین باشد هزارانش کسی کو را شدی چشم از غبار صبح آزرده

کنون بین طرف گورستان به خاک آلوده مژگانش ازان در وقت زادن گریه دارد طفل بیچاره

که سازد زآمدن دوران همان ساعت پشیمانش ممد علت ادبار گردد در تن مدبر

دهد گر فی المثل از خوان حکمت لقمه لقمانش به یک نان سفله از دونان بسی ممنون شود لیکن

نباشد نیم جو منت ز صد من نان منانش ندارد حق پرستی خود پرستست آن ریاضت کش

که باشد مطمع خاطر بهشت و وصل غلمانش چو دل شد تیره از گفتار دانا بهره کی یابد

چه حظ چون کور گردد چشم از کحل سپاهانش منه بر قول هرکس دل ز دانا نکته جو یعنی1

طلبکار گهر آن به که جوید گوهر از کانش دل دانا اگر در رهگذار صرصر محنت

شود خاک از جفا حاشا که کس یابد پریشانش

صدف چون شد عقیم از در چه سود از ابر نیسانش ز قرآن منع می خوردن نماید خلق را شیخی

که باشد از در میخانه چوب رحل قرآنش از آن دارد عصای سبز شیخ حیله گر در کف

کزین شمعست روشن شامگاه حیله دکانش مگو از دنیی و عقبی به جاهل نکته کانکس کو

نخواهد در یکی1 باشد سراب و بحر عمانش2 چه عیب ار صافدل از تیره بختی مضطرب گردد

که ابر ار بگذرد ms164 بر روی مه یابی شتابانش بلا روزیست عاشق را ز هر زحمت3 مده بیمش

شتر کامد مغیلان کن در آب از خس مترسانش گنه چون پر شود کس را به راه دین شود کاهل

که چون پربار گردد بار کی یابند کسلانش خوشا آن باغبان گلشن ارشاد کز هر سو

نوای ذکر باشد صوت مرغان خوش الحانش" به مصر مسکنت دریوزهآ فقر ار کند شاید

که در دوران بود زیر بغل این طاس گردانش به قاف فقر نابودست زآنسان حق طلب کانجا

چو عنقا مطلقا اطلاق هستی هست بهتانش دلا توفیق درویشی ازان سلطان عارف جو

که دربانی کند صبح و مسا موسی عمرانش

کتابت نکتههای فقر بر ایوان ایمانش امین مخزن سر الهی احمد مرسل

که پر شد دامن دنیا ز در بحر عرفانش شهنشاهی که بهرختم توفیق شرف زیبد

سیاهی نگین از مردم چشم سلیمانش سرافرازی که باشد از کمال عز جاویدی

به غیر از ذات حق برجمله موجودات رجحانش غیاث المسلمین، خیرالوری کاحوال عالم را

رقم زد کلک واحد در ازل بر لوح وجدانش سواد سرنوشتی را که مضمونش رضای او

نباشد خامهآ فطرت کشیده خط بطلانش تعالی الله چه دریائیست بی ساحل ضمیر من

که پر شد دامن آخر زمان از در غلطانش ز نیسان تفکر قطرهای کافتد درین دریا

کند پرورده طبع درفشان من صدفسانش فکندم آنچنان خوانی درین مهمان سرا کآخر

نمک بهر غذای روح باشد از نمکدانش بود مصر هنر طومار من کلک از صفیر اینک

شده طوطی صفت شکرشکن در شکرستانش جمال فکر بکرم فارغ آمد زان که گوید کس

که کردستش فلان تعریف یا تعریض بهمانش شکستی کس نیارد داد گوهرهای نظمم را

زیان و کام اگر فرضا بود چون پتک و سندانش

شکفته غنچههای نورس از هر سو به ایوانش بود هر ms165 نکتهآ نظمت نظام آن گوهری کآخر

برابر با خراج ملک دنیی کرد نتوانش به لفظ خوب معنی درج کن ور نه عزیز من

چرا یوسف براری از چه اندازی به زندانش ز مرغان ریاض نظم این گلبانگ زد اول

جهان فضل خاقانی که میخوانند حسانش دگر کیخسرو ملک سخن خسرو که از هر سو

بود از فضل سبحان صد هزاران همچو سحبانش دگر دیباچهساز دفتر دانشوری جامی

که راز چرخ رانده بر زبان کلک سخنرانش ازان پس فانی آن محض بقا سرچشمهآ عزت

که سلمنا زده هر سو دوصد مانند سلمانش دگر آن نادر دوران سهیلی لجهآ معنی

که عالم پر شد از گوهر ز لفظ گوهرافشانش شدم من هم درین معنی چراغ افروز ازان خاطر

که مهر لامع گردون بود نوری ز لمعانش چکد گر سوی خاقانی نمی از رشحهآ کلکم

به جای سبزه نظم تر دمد از خاک شروانش وگر خوانند بر خسرو ازین گفتار در دهلی

به کنج دیر ازین غیرت دگر یابند رهبانش وگر مرقوم گردد این به لوح تربت جامی

چو کعبه در طواف آیند سکان خراسانش

چو جسمی کان بود مشتاق جان یابند خواهانش و گر این بکر را بیند سهیلی هست امیدی

که یابد همچو ماه چارده خالی ز نقصانش چو گفتارم به منهاج هدایت میکشد کس را

رقم زد نام کلک من به منهاج الهدی زانش معاذالله ازین گفتار بیمعنی معاذالله

نظام آخر که باشد یا چه خواهد بود هذیانش خدایا عاقبت باران رحمت بار برخاکش

چنان کاول مخمر ساختی از خاک جرجانش [74]1 در هنگام موت فرموده ای گرفته آفتاب از اوج قدرت ارتفاع

بقعهآ جنت مثال روضهآ خیرالبقاع از سحرگاه ازل در خانقاه صفوتت

هست این صوفی ارزق پوش در دور سماع حبذا حب تو کز روز ازل نادیده کس

بر سر بازار طاعت زین گرامیتر متاع غیر حق مخفی نماند هیچ در ملکوجود

گر ز شمع خاطرت ms166 بر کاینات افتد شعاع صفدر غالب علی مرتضی کز عون حق

شد مطیع بندگانت دولت گردون مطاع بوده من عنداللهت ترک خلافت مصلحت

ورنه در کار تو دشمن را چه جای امتناع

روز هجرست الوداع ای یار دیرین الوداع1 از نجوم طالع اعدای دینت نیست غم

شیر کی اندیشد از آسیب دندان سباع برلب ساحل ز هر سو افکند گوش از صدف

تا کند وصف کف جود تو دریا استماع کوتوال دهر سرکش بس که اندیشد ز تو

از هلال آرد فرو هر شب کلید این قلاع از دم تیغت که هست آن صرصر صحرای مرگ

مبتدع را سرنگون گشته رواق ابتداع تیغ کین هرگه به دست آری نماند در مصاف2

مهرهآ پشت عدو منظوم از خیط نخاع شربت خصمت شود زقوم دوزخ چون شود

در سحرگاه جزا مخمور از جام نزاع رفته هرجا عامل خاصت به ضبط مملکت

هیچ کس نادیده دستانداز الآ در سماع گر شوی یکدل به کین یابد ز سم دلدت

قلعهآ قلعیوش گردون خضرا انقلاع بهر صدر قدر تو در مبداء ایجاد کل

کرده استاد ازل این هفت ایوان اختراع یافته از عون تیغت بر سپهر رزمگاه

لشکر اسلام مانند ثریا اجتماع گر دهی فرمان که برگردد ز مغرب آفتاب

سایه وارش چارهای نبود به غیر انتباع بر زمین گر شارع رای تو راند احتساب

زهرهآ رقاص بر گردون کند ترک سماع

شامگه دربار شب سازد نهان حکم تو صاع1 آن که در بزم تعصب ریخته نقل خلاف

از خمار بادهآ بغضت کشد فردا صداع پرده پیرای حریم بارگاهت بر فلک

زهره را بر سر فکند از پردهآ عصمت قناع گشت شیر بیشهآ فردوس اعظم آنکه یافت

اتصالی با سگ کوی تو روز انقطاع تابعت یابد پس از ناکامی دنیا نعیم

شد عزیز مصر یوسف لیک ms167 بعد از ابتیاع از تف نیران قهرت کان بود با نایره

در تن دشمن زند خون جوش مانند فقاع خامشی اولی ز تعریف مصاف کینهات

زانکه مستدرک نماید شیر را گفتن شجاع مهر را کالوده بینی پیرهن با شیر صبح

نزد رای توست آن طفلی که باشد در رضاع طرف مغرب گوید از اکسیر بختت آفتاب

زین رواق آنگه مه نو خم شد از بهر سماع رسته آنکو سوده پیشانی به خاک درگهت

صندل سائیده است آری مداوای صداع بر فلک صبح ازل این دیدهآ زرین مژه

برده از کحل غبار بارگاهت انتفاع نیست چیزی برتو مخفی زانکه در صبح ازل

یافت ادراک تو بر سر نهانی اطلاع تا کند کلک عطارد مدح جاهت را رقم

مهرهآ زرین کشد دوران برین نیلی رقاع

کی دماغ خویش ضایع سازد از فکر ضیاع در جهان او را به جان خستهآ غمگین همین

محنت و ناکامی دنیاست اقطاع و متاع سوی او افکن نظر شاها ز روی مرحمت

پیش از آن کز تن فتد جان حزین در انتزاع زمانه چون ز کف انداخت ساغر شفاف نمود دردی شب در ته زجاجهآ صاف عمامهآ فلک افکند روزگار به خاک شدش ضمیر مکدر که یافت استخفاف زعکس انجم لامع زلال صحن چمن نمود بر صفت نطع صفهآ صراف هزار چشم به نظاره هر طرف شد باز عروس چرخ نهان گشت زیر ستر عفاف شد از شفق همه دامان چرخ غرقه بهخون مگر دماغ هلالست مبتلای رعاف شفق مگو که برای عروس شب شده مهر برین رواق ز خیط الشعاع والا باف نشسته ماند رخ ماه از غبار کلف که آب این خم قارورهشکل گشت مضاف سپهر را که زوایا سواد یافت نمود حدیقهای که بود رسته سنبلش ز اطرا فلک چو مردم مسرف در خزینه گشاد نداشت گرچه ز امساک شیوهآ اسراف ز حمرت شفق آتش ms168 فتاده در گردون مگرکه هست عدوی نهنگ بحر مصاف شه سریر امامت علی که روز جزا موالیان وی از هر جریمهاند معاف خجسته اختر تابان ذروهآ هاشم خلاصه گوهر دری درج عبد مناف شهی که فرش مزارش ز عرش داده نشان ز بس که آمدهاند آسمانیان به طواف مؤیدی که به تائید لایزال قدیم وجود مغتنم اوست مظهر الطاف کند وداع سر منکران دین تن گهی که تیغ جهاد آورد برون ز غلاف

دیو شب از بیم آن رفت پس کوه قاف بود به خلوت نهان معتکف مشرقی

مرتبهای بس بلند یافت پس از اعتکاف دامن صحرای چین گشت پراز خون مگر

بینی کهسار شرق بود به رنج رعاف چرخ به بالین کوه ماند ز خورشید سر

زانکه مزاج سپهر یافت دگر انحراف شعشعه زد آفتاب خانهآ پر روزنه

گشت ز خیط الشعاع کارگه جامه باف زد به سر کوه تک تازی ابیض بدن

آهوی دوران فکند نافه به مغرب ز ناف وقت سحر خوی چکان غرهآ غرا نمود یک تنه شاه ختن تاخت بر اطراف زنگ اشهب زرین سم از قلهآ کهسار قاف

داد دلش غالبا پر دل روز مصاف حیدر بطحا مقام آن که به مصر وجود

گشته ازو قیمتی نافهآ عبد مناف آن که اگر مهر او در دل کافر بود

داردش ایزد به حشر زآتش دوزخ معاف

چون صف اهل خلاف رخش بهمیدان لاف نقش ضمیرش بود سر حقایق که هست

چهرهآ آیینهاش پاک ز زنگ گزاف چهره ازو گو متاب شام فنا من یموت

دامن او گو بگیر روز جزا من یخاف ناخن ms170 انصاف اگر تیز بود خصم را

خیط خلافت شود بیگره اختلاف ای که دهد مرقدت یاد ز عرش مجید

بس که بود جبرئیل روز و شبش در طواف کاف کمال تو بود تاج سر کبریا

پا ننهاده هنوز بر سر نون حرف کاف کان بلا شبهة حبک یومالعقاب

عابد اصنام را بهر خلاصی کفاف ساخت جهان را سیه روز ازل گرد هیچ

بهر عبودیتت کرد مگر اعتراف از دم تیغت بود قلب عدو منقلب

برگ همانا ز باد یافته است انصراف شاهد ماه تمام روز نیاید برون

ضبط تو از بس که داد رونق کار عفاف موسی عزمت عبور کرده و گرنه چرا

یافته از کهکشان قلزم گردون شکاف دود نهیب تو کرد خانهآ بدعت سیاه بود گنهکار مه کامده در شب برون مصقل تیغ تو ساخت آینهآ شرع صاف مهر جهانسوز شد عدل تو زد سیلی اش قهر تو او را گرفت نام شدش انخساف

چهره نگشتش کبود از اثر انکساف

نزد زلال خضر تشنه به آب مضاف هست تو را فرقدان بر زبر قاف قدر

چون دو نقط کان بود لازمهآ حرف قاف برلب کوثر بود جرعهای از جام تو

تشنه لبان را به حشر زان کف کافی کفاف عاطفت لطف تو شامل حال نظام

گر نشود کی بود روز سیاست معاف [77] ای به شهر از فتنهآ زلف تو غوغا هرطرف

آفتاب نوبهاران را ز رخسارت شرف بر کفم مانده نشانها بس که در ایام غم

جذبهآ عشقت کشیده رشتهآ صبرم زکف دل فتد در پیچ وتاب از شست چون تیرت جهد

تا که نتواند گذشتن تیر چون پیچد هدف نیست آن روی نکو در بردن دل یک جهت

لیکن افتادست زلف تابناکت بر طرف جلوه گر چون ساختی شمشاد قد زلفت فتاد

سرنگون در زیر پا چون دشمن شاه نجف باج گیر شهریاران تاجدار صف شکن ms171

عالم علم سلونی مهر برج من عرف ابن عم احمد مرسل که چون او گوهری

پرورش نایافته هرگز درین نیلی صدف

ز آتش مهرش بود در سینهآ خورشید تف آن که از یمن وجود اوست هستی را بقا

وانکه از ذات شریف اوست آدم را شرف از جبین دولتش مشکات ملت را فروغ

در رکاب خدمتش روح مقدس را شعف ریخت از هم روز هیجا پنجهآ قهرش به تیغ

همچو انگشتان اعادی هرکجا بستند صف چشمهای کان خیزد از دامان کوه حلم او

بوقبیس است ازجنابش گاه سنجیدن اخف آدم از فردوس کی محروم گشتی تا به حشر

گر نمی آمد ز صلبش برخلاف او خلف ای حریم روضهات را روح قدسی در طواف

وی فضای درگهت را عرض اعظم در کنف فیض سر «لو کشف» غیر تو را فایض نشد

کی به دریا درج گوهر گشت در نیسان کشف چون بود هول قیامت شیعهآ آل تو را

گاه «لاتحزن» رسد درگوش وگاهی «لاتخف» غرفهآ دولت نشد آرامگاه چون تو شاه

تا مزین گشت این فیروزه قصر نه غرف از نهیب احتسابت کردهاند ارباب لهو

زیردامن همچو نعل و داغ پنهان چنگ و دف کوه چون با صبح آید در نظر گوید خرد

بختی حلم تو در مستی به لب آورده کف هست در قرب زمانت مندرج عز ابد

رشکم آید زین سبب برحال ارباب سلف چون علم جنبش دمی در روز هیجا پرچمش

بر سپهر از روی مه زایل کند گرد کلف

از شرف قصر امامت را مزین شد شرف حاسد مجرم که جرمش کینهآ اصحاب توست

مانده با روز سیه در قعر زندان اسف گر نقاب از چهره1آ تحقیقت افتادی کجا

ثبت گشتی نقلهای مختلف در مختلف عنقریب افتد نقاب از عارض بختت که مهر

گر بهشب غایب شود اما ms172 کجا گردد تلف نیستش با دیگران ای بیبصیرت نسبتی

بازکن چشم خرد گوهر جدا ساز از خزف خورد خصمش حربهآ شیطان که غافل شد به لهو

خر نیندیشد ز نیش گرگ چون بیند علف اجنبی بود ار جهان کردش تعرض کینه جو

سگ بلی چون اجنبی بیند کند البته عف با وجود پرنیان چینی و برد یمن

گرم از بهر چه شد بازار ارباب صنف تا شد از جمع مدایح سنج خدامت نظام

هر زمانش میرسد از عالم معنی تحف رسد به گوش ز سکان عرصهآ آفاق

که باش برحذر از چرخ ازرق زراق ستارگان سپهرند بی سبب شب و روز

چو ریگ تشنه به باران به خون ما مشتاق

محقق است که مه کی همی فتد به محاق کجا عروس فراغت درآیدت در عقد

نکرده زال جهان را مقارن سه طلاق مشو مقید اگر مرد عاقلی مطلق

به آنچه نام تعلق برو کنند اطلاق به خاکیان برسان فیض و پایه ساز بلند

به آسمان چه رسانی اساس طاق و رواق ستاره درغم روزت که آن به هیچ گذشت

ز دیده خون شفق میفشاند از اشفاق مجو علاج ازین حقهآ نگون که بود

خواص قطرهآ دندان مار در تریاق ز حادثات سپهر ایمن است آن کو شد

غلام درگه دین پروری به استحقاق جهان فضل علیشیر مهر برج شرف

که هست خلق لطیفش ز رحمت خلاق همش اصابت رای و درایت خاطر

همش کرامت طبع و مکارم اخلاق نهاده پایهآ عالیش بر فلک معراج

ببسته دولت باقیش با ابد میثاق زهی به سدهآ اقبال سرمد تو ابد

پی وثوق بقا در ازل گرفته وثاق بی جراحت غم لطف شاملت مرهم اوامرت به ممالک چو باد در سرعت برای زهر جفا رشح خامهات تریاق

مهابتت به مخالف چو نار در احراق

کف کریم ms173 تو بر خلق ضامن الارزاق1 شدست عدل تو شیرازه بند نسخهآ ملک

و گرنه باد ستم بر همش زدی اوراق به تیغ عدل کنی ظلم را دو نیمه سپر

که نیست معجز شق قمر نبی را شاق زهی بهعون تو خالی جهان ز شر و فساد

زهی به عهد تو گیتی پر از وفا و وفاق اگر نه برق ضمیرت بود کجا ماند

در آینه و آب انعکاس مه برآق کشد ز موج به هم روی خویش را دریا

مگر که زهر نهیب تو در شدش به مذاق محقق است که بر اوج آسمان کرم

مه سخای تو فارغ بود ز نقص محاق قضا به نوبت تطبیق آسمانها یافت

بساط جاه تو را منطبق به سبع طباق2 به اصل قاعدههای فنون سر ازل

هزار قاعده الحق نمودهای الحاق جهانیان و جهان چاکر و غلام تواند

که هست بخشش و صیتت به انفس و آفاق ز تو رسیده به هر کس مواهب و احسان

رسیده از تو به هر کس مراحم و اشفاق جواب خصم تو را گشته تیغ جمله زبان

برای نطق مدیح تو بسته کلک نطاق

چنانکه نقص نیابد هوا ز استنشاق ز بس که خون معادن که لعل و یاقوتست

بریخت دست تو برهاند کوه را ز خناق طبیب سعی تو گر یک جهت شود شاید

که از طبیعت آتش برون رود احراق حسود جاه تو را شربت حیات بود

ز عیش عاشق مهجور تلخ تر به مذاق به هر مقام که سایل ز تو نوا جوید

بود سؤال ویت به ز نغمهآ عشاق به گاه قهر تو دل در بر زمانه بود

چو نبض مضطرب عاشقان به روز فراق برای مهر اگر زورآوری بر شب

کند ز ظلمت شب نور آفتاب اشراق بدان صفت که فروغ از سواد مردم چشم

شود پدید به وقت فشردن احداق نکات درس ازل ms174 را ز کلی و جزوی

زبان غیب ز نظق تو کرده استنطاق ز خوان جود تو گیرد کنار فاقه دگر

کز امتلاست کنون فاقه مبتلای فراق دو بیت از سخنان ظهیر میآرم اگر ز پای درآید زمانه باکی نیست که هستمش ز سر صدق کمترینه وشاق

تو شادزی که درستاست دولتت را ساق ز نظم جاه تو را هیچ در نمییابد هنر نوازا دریاکفا عطابخشا چنانکه نظم مرا از جزالت و اغلاق

کسی نیافت چو من مادح به استحقاق

چه می کشم ز جفای جهان جافی عاق اگر نه از تو شوم جفت مدعا بالله

که دفتر و قلم نظم را نهم بر طاق به دست غم مگذارم که همچو من مادح

کجا بود به خراسان و مصر و شام و عراق همیشه تا که به عالم بود فلک دوار

مدام تا که به خلقان خدا بود رزاق فلک1 مطیع تو بادا و بهر خلق جهان2

کفایت تو ز رزاق ضامن الارزاق 3[79] زهی خیال رخت شمع مجلس عشاق

مسیح لعل تو را بندهای به جان مشتاق بود به روز هجر توام کام زندگانی تلخ

که زهره آب شود مرد را ز تاب فراق فراز طاق دو ابروست آن چنین خورشید

غبار خط سیه بر رخ تو سایهآ طاق چه شد که از تو نوایی به عاشقان نرسد

نبوده است درین پرده بینوا عشاق ز دل خیال توام جای ساخت در دیده

که بود خانهآ تنگی نمود4 میل رواق

گذر به سوی من ای سروقد سیمین ساق بود مقام خیال تو چشم من گویی

که هست خای ره خسرو لطیف اخلاق مسیح درد معاصی علی بوطالب

که بهر زهر گناهست مهر او تریاق شهی که ورد زبان گشته صبح خیزان را

حدیث منقبتش در صوامع آفاق معین و حامی ارباب دین علی ms175 الاجمال

نصیر و ناصر خلق جهان علی الاطلاق فکنده خوبی یوسف صباحتش در چاه

نهاده شوکت کسری جلالتش بر طاق به شیشه کرده حجر ز التفات او بیعت

به شمع بسته1 صبا ز اهتمام او میثاق از ان زمان که شد ایجاد آدم از صلصال

نکرده خلق نظیرش مهیمن خلاق ایا شهی که ز لطف تو در بدایت حال

فرشتگان سموات دیدهاند اشفاق ضمیر دهرفروز تو وقت اندیشه

بود چنانکه بود آفتاب در اشراق به همت تو توان یافت مقصد عالی کشد ز موج به هم روی خویشتن دریا بر آسمان نتوان رفت جز به پای براق

مگر که زهر نهیب تو در شدش به مذاق

که داغ تازهآ کیوان نمایدش بر ساق بود به کار تو صحاف غیب از مه نو

نگر که یافته وصال این کهن اوراق ز صیت بخت عدویت خرد نشد غمگین

که شیشه را ز نگونساریست رنج فراق مخالف تو شود جفت آرزو آن وقت

که نزد دیدهآ احوال وجود گیرد طاق به جز شرارهآ دوزخ ثمر نخواهد یافت

به روز حشر حسودت ز شاخسار نفاق به روی صحن زمین چیده خادم تقدیر

برای مجلس جاه تو از بحار اطباق زتند سیل نهیبت کزوست جان را بیم

گرفته عیسی مریم برین رواق وثاق دل علیم تو بر غیب منهی الاحوال

کف کریم تو بر خلق ضامنالارزاق فزوده شمع هنر از رعایت تو فروغ

گرفته شخص ستم از عدالت تو خناق شد اهتمام تو شیرازه بند نسخهآ دین

وگرنه صرصر کفرش به هم زدی اوراق2 سکندر از پی آب حیات کی رفتی

هوای خلق تو را گر نمودی استنشاق بود ز صبح ازل تا به شامگاه ابد

مخالفان تو را طوق لعن بر اعناق عروس عشوه نمای جهان فانی را

صباح روز ازل همت تو داده طلاق

مقیم غرفهآ ms176 عیساست کمترینه وثاق محقق است که بر اوج آسمان کرم

مه سخای تو فارغ بود ز نقص محاق شها محییط کفا خسروا جهاندارا

بود نظام تو را مادحی به استحقاق فروزم ار به خراسان ز کلک آتش نظم

عرق چکد ز عروق سخنوران عراق به قدر فهم حریفان ز خامه رانم حرف

وگرنه هست فن من جزالت واغلاق هزار در گرامی زمان زمان گه فکر

به سلک مدح تو الحق1 همی کنم الحاق بریده باد2 زبانم که گر به مدت عمر

به جز تو بر دگری مدحتی کنم اطلاق ولی چه سود که بگداختم ز آتش غم

به جوف این کرهآ پرجفای جافی عاق اگر نه از تو شوم جفت مدعا بالله همیشه تا که به عالم فلک بود دوار3 که دفتر و قلم و نظم را نهم بر طاق

مدام تا که به خلقان خدا بود رزاق فلک مطیع تو بادا و بهر خلق جهان

سخاوت تو ز رزاق ضامنالارزاق

داشت اینک ز مه نو اثر پالاهنگ بالهنگ سخطت گردن گردون عمری داشت اینک زم عمرها شد که ز اقبال تو در حجلهآ فضل بکر دانش نفکندست در ابرو آژنگ علم و فضل از تو در اقصای زمین دید بها نظم و نثر از تو در اقطار جهان یافته رنگ طرفه کلکیست تو را طرفیمین کو به یسار میزند بر ورق غیب هزارا آن چنان شیرهآ شیرین دهد آن نی شکر کاید از چاشنی او شکر مصر به تنگ آرد ابکار معانی به در از پردهآ غیب همه موزون به لباس شبه گون چابک و شنگ ابرنی و ز اثر فیض نم او دایمشکفد در چمن ms178 فضل گل رنگارنگ ای نظام ارچه وسیعست تورا فسحت نظم فکر آن کن که نیاید ز تو ممدوح به تنگ تا توان گفت که مانند عدم نیست وجود تا توان گفت که برضد شتاب است درنگ جانب سدهآ جاه تو بقا را پیوست بیدرنگ از طرف عز ابد باد آهنگ از شفق شب نیست سرخی بر بناگوش هلال

داده دست سرور دوران فلک را گوشمال مظهر دانش نظام الدین علیشیر آنکه هست

لامع از عکس ضمیرش اختر اوج کمال

335 آن فلک قدری که با چندین نم ابر کرم هرگزش ننشسته بر مرآت دل زنگ ملال بخت را خرم ز سعی او نهال آرزو غیب را روشن ز رای او شبستان خیال هر سخن کان زینت از وصفش نگیرد هست حشو هر زبان کان جنبش از مدحش نیابد باد لال همتش را از ازل با بذل بیمنت قران دولتش را تا ابد با عز بینقصان وصال شد مثال قدر او گردون ز دیوان قضا شکل ماه منخسف گردید مهر آن مثال نسخهآ جاه رفیعش گشت اوراق سپهر بستش از قوس قزح شیرازه صنع ذوالجلال ای که تا گردیده باغ معدلت خرم ز تو سرکشی قطعا نمیبیند کسی غیر از نهال ابر ضبطت گر چنین در دهر بارد بعد ازین بر ندارد گردی از راه کسی باد شمال شد چنان وحشی به دورت رام کاندر بزم خلق حالیا منقاش شمع از سم خود سازد غزال این چنین کز فیض انعام تو مملو شد جهان گشته ثابت اینکه در عالم خلا باشد محال بر فلک ماه نو از ضبطت نمییابد خسوف زانکه باشد نامناسب وسمه بر ابروی زال ای فضای باغ لطفت را صفای صحن خلد وی هوای ملک عدلت را کمال اعتدال

ز آهنین پوشان صف آرایی چو در روز قتال طاقبند قصر قدرت گشته معمار قضا

قالب قوس قزح اینک ms179 برین حرف است دال بسته همچون زاهدان از ماه نو تحتالحنک

بس که از سعی تو گردون شرع را کرد امتثال دشمنت را چون زوال آمد شبش از غم فزود

سایه را مقدار گردد بیشتر بعد از زوال باد قهرت گر وزد بر نخل سبز آسمان

ریزد انجم بر زمین چون آب باران از نهال گر گشاید بال عنقای جلالت فیالمثل

بیضهآ هفت آسمان یکسر کشد در زیر بال حقهآ گردون کز آه دشمنت گردیده پر

بحر قهرت را حبابی باشد از روی مثال از صدا چون همزبان دشمنت گشتند از آن

میزند خورشید رخشان تیغ بر فرق خیال یاد میآرد ز خرگاه رفیعت وز شهاب

میدود هر سو عرق بر روی چرخ از انفعال تا کشد دیوار قدرت بر فلک خاکسترش

ریخته از کهکشان معمار صنع لایزال بهر روز رزمت از قوس قزح کرد ابتدا

مهره میبافد سپر با رشتههای سبز و آل وقت تحریم ار نبودی باده دور از مجلست

این زمان در بزم دوران باده میبودی حلال

مینماید عکس اشیا سرنگون زاب زلال نام خصمت راند هر کو بر زبان چون خامه گشت

رشتهآ جانش طناب جاه محنت همچو نال با وفاقت سالها بر جا بود شکل حباب

با خلافت گنبد گردون پذیرد اختلال چون تویی ظاهر نشد از امتزاج آب و خاک

تا که با هم یافتند اجرام علوی اتصال دشمنت چون خستهآ صفرای محنت گشته هست

نار دانش از شرار آتش غم حسب حال صد شرف نعل سمندش را بود بر ماه نو

آنکه در بزم تو دارد جای در صف نعال سرفرازا گرچه نزدیک گهرسنجان سزد

رشته از گیسوی رضوان بهر عقد این لآل چون کنم پیش تو عرض این نظم را گوید خرد

پیش حضرت عرضه میدارد فصاحت را بلال لیک مقصودم دعای توست وز هر جا که هست

خوش بود چون شاهد ms180 مقصود بنماید جمال تا که مییابند مهر و ماه تغییر از فلک

برخلاف آن ز لطف لایزالی ماه و سال باد ماه دولتت ایمن ز نقصان محاق

آفتاب بخت بیدار تو فارغ از زوال

به که گویم که چه نوع است پریشانی حال دهنت کان به نظر نقطهآ شنگرف بود

چیست دانی شرر شمع شبستان خیال شد نهان روی تو در برقع و ابرو بنمود

مهر پنهان شود آنگاه کند جلوه هلال

دانهآ خرمن حسن تو بود دانهآ خال سرگرانم ز غم و میکشمش بر سر دوش

با امیدی که شود بر سر کویت پامال بی زوالی نبود گرچه به دوران خورشید

آفتاب رخ خوب تو مبیناد زوال تند باد غمم ازجای کند گر نزنم

دست در دامن مخدوم پسندیده خصال خواجهآ ملت ودین خواجه مظفر که ز لطف

بزداید ز دل غمزدگان زنگ ملال بحردستی که ز سیارهآ تأیید بود

درجی از مخزن جاهش فلک حقه مثال خدمتش موجب اقبال صنادید هنر

قلمش حامی سکان اقالیم ms182 کمال هرکجا مکرمتش طرح سخا افکنده

نسر طایر شده آنجا مگس خوان نوال گر درین باغ وزد باد نهیبش ریزد

قطراتی که عیان است برین سبز نهال آسمان ساخت مه نو که گه جلوهگری

پای گلچهرهآ بختش نبود بی خلخال ای گل جود تو در باغ سخا رنگارنگ

وی محیط دلت از ابر عطا مالامال

نکند همچو قضا بخت تو در کار اهمال از در خویش کسی را که برانی به غضب

سایهاش نیز نیارد که رود از دنبال بحر اشک آورد از لولوی لالا به کنار

نیست در گریه جز او هر که تو را گشته عیال ناید از خاطر صاف تو کدورت به ظهور

چشمه را تیره چه امکان که شود آب زلال دل فیاض تو درمدرسهآ علم سخا

معنی کفر ندانسته به جز رد سوال قلم حکم به دست آر که از گردش چرخ

رشتهآ بخت بداندیش تو گردیده چو نال بکر اقبال تو گر جلوهگری ننموده

فلک ثابته حاشا که شدی درج لآل مهر در بزم ضمیر تو چو حاضر گردد

بر مثال مه نو جا بودش صف نعال سایه بر تارک گردون معلا فکند

طایر قدر تو روزی که گشاید پر و بال هر کجا روی نهی دولت جاویدانی

بهر تعظیم تو صد میل کند استقبال1 گرنه با خلق تو آمیخت سحرگاه جزا

میدهد بوی عبیر از نفس باد شمال

بی سبب نیست که از سبزه دهد خاک خلال استرآباد بود نزد خرد گلچهری

که دهد ماشطهآ کلک تواش زیب جمال از تف نیر سوزان ستم یافت خلاص

که برو غرفهآ اقبال تو افکنده ظلال اهل این خاک اگر ورد سحرگه نکنند

ذکر شکر تو بریشان نبود آب حلال شجر بهره رسان چمن اقبالی

می رسدشان ثمر مرحمتت سال به سال بی مجالم زادای سخن حالت خویش ms183

گرچه در بزم شریف تو مرا هست مجال هستی آگاه که احوال چهسان است مرا

چه دهم شرح که بسیار خراب است احوال زود بر مگذر از ابیات دقیقم زنهار

کاورد خاطرم انگیز خیالات کمال تا به ویرانهآ غم بی رخ جانانهآ خویش

الف قامت عاشق شود از هجران دال با سهی قامت اقبال به فیروزی بخت

باد هر روز درین حجله تو را روز وصال

بودم نشسته تا سحر افتاده در خیال اندیشه این که بهرچه در مزرع جهان

سازد چو خوشهام غم ایام پایمال در انقیاد شحنهآ غم تا به کی بود

بختم به بام قلعهآ اندوه کوتوال گاه از شمال و گه ز یمینم رسد جفا

زانکو یمین خویش ندانسته از شمال گاهم به کوی غم فکند بخت رخت عمر

گاهم ز خوان غصه دهد آسمان نوال نجم معیشتم همه وقت است در هبوط

خورشید طالعم همه روز است در زوال عظم امید من شده بی مغز چون قلم

راه معاش من شده پر پیچ همچو نال2 در دامن مراد ز اشک من است در

بر عارض حیات ز بخت من است خال آمد ندا ز غیب که ای خورده بی جهت

از دست روزگار سمتکاره گوشمال در خانه تشنه لب چه نشینی که در برون

خضراست جرعه بخش ز سرچشمهآ زلال از تنگنای تیره برون نه قدم که هست

شمع منیر نیر اعظم در اشتغال

جان طرف باغ تازه کن از جنبش شمال همسایهآ تو گشته مسیحا به حضرتش

احوال خویش عرضه کن از ضعف تن منال مضمون همین که خواهی اگر وارهی ز غم

رو آر سوی کعبهآ حاجات اهل حال مشاطهآ اجل چو صفا داد آینه

جان جهان نمود در آیینهاش جمال یعنی جمال ملت و دین سیدالانام

در نفیس مخزن جاه نبی و آل مستجمع ms184 المکارم و مستحضر العلوم

محمودة العواقب ومرضیة الخصال دانادلی که جبههآ بخت و ضمیر اوست

دیباچهآ سعادت و مجموعهآ کمال در ابتدای حال به تعظیم حلم او

قامت ز روی خاک برافراخته جبال نبود گره به رشتهآ بختش امید هست

کان رشته با طناب ابد یابد اتصال تا حشر همچون غرفهآ این طاق زرنگار

ایمن بود سراچهآ جاهش ز اختلال ای آنکه در طریق صفات کمال تو

حیرت به پای عقل درانداخته عقال عالی رواق جاه تو از بخت لاینام هر سامعه که نام تو نشنیده باد کر روشن چراغ روی تو از نور لایزال

هر ناطقه که نیست به وصف تو باد لال

345 از بهر حفظ کشور دلها ز حد برون

لطفت نگاه داشته سر حد اعتدال از باغ توست چرخ نهالی و میوه مهر

شد زرد میوه شامگه افتاد از نهال گاه بیان قاعده در معضلات علم

از خاطر تو یافته هر عقده انحلال بر تن سپهر راست ز قوس قزح نشان

کز قهر کوفت والی قهرت برو دوال زیرا که نیست بی قدح مهر تا به شب

شرع نبی نکرده به عهد تو امتثال چون ماه کو عیال بود آفتاب را

شد آفتاب رای منیر تو را عیال خور بر سپهر مایل مغرب نشد که دور

آتش برد به مطبخ جاه تو با سفال هر ناتوان ز بخشش دست جواد تو

در زیور است بر صفت رشتهآ لآل فارغ بود ز نقص هبوط از کمال قدر

سیارهآ کمال تو بر ذروهآ جلال از بیم ضبط محتسبانت بود که دور

آرد به شامگاه برون ساغر هلال تا شد جهان منیر ز رای تو آفتاب

هر صبح زرد و سرخ برآید ز انفعال نقد بقا به عهد تو دزدیده بادیه

پر زخم انبر است تنش از سم غزال خصمت زوال دیده و شب محنتش فزود در عالم از سخای تو سایل نمانده است سایه زیاده تر ms185 شود آری پس از زوال

سایل همین بود که ز عالم کند سوال

اجزای دهر1 یافت ز یکدیگر انفصال باشد حرام هر چه بود زان دشمنت

جز خون او که در همه مذهب بود حلال جوید سپهر از تو مراد آورد برون

هر صبحدم حمایل زرین برای فال دریاکفا به خدمت خدام تو دمی

بودی اگر مرا قدری زور انتقال غر نوازش تو مرا ساخت سر بلند

کانم نکوتر است ز هر منصب و منال مرغ دلم چه باشد اگر ز التفات تو

باشد در آشیانهآ تن با فراغ بال بهر معاش گاه ملالت رسد به دل

حاشا که همتم شده پامال حرص مال مانم گهی که خامه شود مستعد نطق

با آن تهی شکم که به دستش بود خلال2 شغل من است مدح کمالات جد تو

دیگر به هیچ شغل مرا نیست اشتغال خدام را نظام غلام قدییمی است

داده اجل برای دعای تواش مجال تا نزد عقل هست ز فرش حضیض خاک بادا عروج قدر تو بر آسمان جاه رفتن بر اوج کنگرهآ آسمان محال

هر روز در زیاده به توفیق ذوالجلال

فراز کنگر عزت2 نشست فارغ بال به آب لطف زدود آسمان زنگاری

ز روی آینهآ روزگار زنگ ملال کبوتر حرم آرزو ز مزرع دل

به برج کعبهآ مقصود میزند پر و بال3 فتاد پرتو توفیق بر بسیط زمین

که دور شد ز رخ مهر بخت ابر زوال سپاه غصه هزیمت نمود میلامیل

که گشت باده به جام مراد مالامال شد از تلطف گنجور گنج خانهآ غیب

پر ازجواهر مقصود کیسهآ آمال عروس بخت ز رخساره برفکند نقاب

نمود جلوه گری با هزار حسن و جمال به روی مهد طرب طفل عیش میبالد

چنانکه از نفحات ربیع شاخ نهال منور است چو چشم سپهر دیدهآ ملک

ز گرد موکب ms186 میمون شاه فرخ فال ستاره لشکر گردون شکوه کوه رکاب

زمانه قدرت دریا عطای ابر نوال سپهر کوکبه سلطان مظفر آن شاهی

که تیغ او فکند شیر چرخ را چنگال شهنشهی که به بزم بساط بارگهش

مقام مرتفع قیصر است صف نعال

بشسته دست ز جان از نهیب رستم زال ببسته خدمت او را میان ضعیف و قوی

گشاده مدحت او را زبان نسا و رجال به ذکر اوست زبان بالعشی والاشراق

به فکر اوست زبان بالغدو والآصال پی گذشتن خیل علو او تقدیر

به رود نیل فلک بسته پل ز شکل هلال زهی محامد جود تو مقصد افکار

زهی مدایح ذات تو مطمح اقوال شعاع تیغ تو سوزد جریدهآ اعمار

زبان رمح تو خواند صحایف آجال تو آن شهی که اگر بهر جمع آتش و آب

رسد ز حکم همایون درگه تو مثال نمیرد آتش سوزنده بعد از آن در آب

چو عکس شعلهآ مشعل میان آب زلال ز ضابطان حساب قلمروت نبود

به غیر کاغذ و دفتر کسی تنک احوال بسی نماند که شاخ گوزن را یابند چو شد ظهور تو از دشمنان نماند اثر ز آب عدل تو سرسبز همچو شاخ نهال مخالفان تو از جرم اختلاف شدند که مهدیی تو و اصناف دشمنان دجال کمال کسب سعادت بود ملازمتت چو اهل نار اسیر سلاسل و اغلال

زهی سعادت آن کس که کرد کسب کمال

به غیر خون وی آن هم سگ توراست حلال دلاوران تو چون از یلان آهن پوش

به سان سد سکندر کشند صف جدال از گرد موکبت آید به جلوهگاه ظفر

عروس فتح برافکنده عنبرین سر بال سر سنان تو در مفصل عظام عدو

رود چنانکه در اسنان بود گذار خلال ز چشمهای زره قطره1های خون ریزد

ز ناوک تو به هنجار دانه از غربال ز ms187 نقطه والف زخم تیر وشمشیرت

شود عدوی تو را تن چو تختهآ رمال رود ز چهرهآ اهل قتال رنگ از بیم

به غیر تیغ تو کاخر بود به چهرهآ آل زکوس وطنطنهآ حرب بیدلان مصاف

شوند خشک به جا چون هیاکل تمثال ز تاب نار نهیب تو در مشیمهآ کان

به سان باده شود لعل منجمد سیال سپاه فتح وظفر چون رکاب میمونت

به پایبوس تو باشند از یمین و شمال خدایگانا تا ملک استرآبادت

شد از میامن توفیق مستقر جلال ز عطر مجلست آمد نسیم او عطار

ز گرد موکبت آمد شمال او کحال ز جام مرحمتت ساکنان عرصهآ او

نمودهاند به نای غم از دل استیصال

که غیر جغد نبودی کسی درو خوشحال به دست مردم مسکین ز قاطعان طریق

گه گریز نمیبود غیر دست عیال ولیک فارس عزمت چو راند اینجانب

ز آب نعل سمندت نشست گرد ملال کنون ز بیم تو از سیم خلق کس ندهد

خبر ز بیش و کم الا ترازوی مثقال بگیر دست من ای پادشاه مسند عدل

که کرد از تو نهانم غم جهان پامال چه عرضه داشت نمایم که در مناهج غم

چهها کشیدهام از روزگار کینهخصال به شاعران زمانم شها مکن نسبت

شنو ز گفتهآ پیشینگان یکی تمثال اگرچه دال چو ذال است در کتابت لیک

به ششصد و نود و شش کمست دال از ذال منم به فر تو زان طوطیان شکرخا

منم به عهد تو زان شاعران شعر سگال که عارفان پی قوت حیات دست به دست ز نظمشان بخروشند عارف و سالی برند گفتهآ ایشان پس از هزاران سال به روی فرش قناعت نهادهاند قدم ز شعرشان بنوایند مطرب وقوال ز ابتدای صغر تا به انتهای کبر نبودهاند به عالم رهین مال و منال نظیرشان نتوان یافت در سرای وجود به اکتساب فضایل نکردهاند اهمال

چنانکه نیست تو ms188 را در جهان نظیر و مثال

ز روی تجربه امید بامداد وصال وصال با صنم دولتت چنان بادا

که هجر را نبود بهر افتراق مجال 2[86] کرده رقم به صفحهآ دل منشی خیال

طغرای بی مثالی این سقف بی مثال منشور بینظیری او را دبیر چرخ

توقیع کرده است به توفیق ذوالجلال از رفعتش به خاطر کس میرسد که ساخت

معمار طاق منظر او قالب از هلال زین طرفه نقشها قلم نقش بند چین

هر لحظه رنگ رنگ برآرد ز انفعال از هشت بیت گلشن جنت دهد نشان

این هشت برج کامده در حد اعتدال نقاش او نقوش سعادت نگاشته

چون نوک کلک منشی شاه خجسته فال دارای عهد خسرو غازی که از علو

بر آسمان ز دست سراپردهآ جلال تا از خلل مصون بود این سقف زرنگار

بادا مصون بنای حیاتش ز اختلال

زانسان که گاه تحریک افغان کند سلاسل مفتون چشم شوخت هرگوشه صدخردمند

مجنون بند زلفت هر سو هزار عاقل چشمت که غافل از من دل برد و ریخت خونم

هم هندوییست ساحر هم کافریست قاتل تو پا نهی به میدان من دست شویم از جان

تو خوی فشانی از رخ من خون چکانم از دل در بردن دل و جان سازد نخست ما را

قدت به جلوه حیران چشمت به سحر غافل تیرت ز شست هجران در جان و دل نشسته

گویم برآرم از جان اما نگویم از دل جز خار ناامیدی از تربتم نروید

چون بی گل جمالت گردم به خاک واصل تا جلوه گر نگردد عکس رخ تو با وی

آن حد کجا که آید آیینه در مقابل بر طرف ابروی تو شد خال فتنه و هست

ابروی فتنه جویت ms189 دایم به فتنه مایل از دیده عکس رویت منزل به جان و دل کرد

این طرفه نیست جانا دارد قمر منازل

علم نقاب خاطر اون ننه یث شیه له :امبغه با له نا رلعق، سغیة یة ییه داده برون جواهر از معدن فضایل تا خاک آستانش بوسد به صد تواضع حعه نیخة بنات بتن نیعن با ذاب شبنس: یا مهلض : د لآورده عقل اول نه چرخ را وسایل

تگوست جاهش حامی چرخ اعظم به بتنک لهامخیرل العله ب هه مب رین بش تمللض- زانسان که شد بدیهی مستغنی از دلایل سیراب اگر نگردد از جویبار مهرش لینت بن 4لها بیلة مالس سلبه4 رلنل، نا نمسخه تحک : رهاملعق کشت عمل به محشر بی حاصلست حاصل در کارگاه دانش روشنگر ضمیرش لع نبع تیی بفاملعن بالمعهه فچن ممدن رصعمنح ن اللعلییرده غبار اشکال زآینهآ مسایل ریزد ستمگرآن را خون بر شفق نظر کن تخبهین نتت بنات4 6 معض باخا سمللة بجع لب ن آن» تس ن اکز تیغ قهر او ms190 شد حلق زمانه بسمل ای از فضای عدلت اعوان ظلم خارج مباله م لضههه ب سف بلة لن بالیلبه کنلما بعیاج بسل- رثا لی وی در جهان جاهت بیرون چرخ دأخل از خامهآ بیانت زآیات علم عالی - به هیلنک پ4 1، تتاماب- بالصلهه ب له ل: ل سفبسه یندها بدر شان ذوالفقارت آیسات فستح نسازل

[88] تتض رنلمء رلاخ بتفلةپس لبفه خهچهلنه نینهننمی

و نهد رو به تنزلا-:114 ت سعبا ردلخم: شاهنشه خاور چو نهد رو به تنزل ب ا :ارخی ینه شب تا به سحر چرخ کند عرض تجمل یابد ز قضا زلزله این سقف مقرنس ن تا المعل : تصعت ، قص: رللهل تهنی نهریة م: لهلر خاک فتد شمسهآ زرین ز تزلزل آماده شود2 بهر گذر کردن انجمه نی:1

ت عله نعی:اتبنه علل4 رللسسیتا ی ی:له لنت مایز قلزم این نه فلک3 از کاهکشان پل روشن ز شب تیره شود چشم ستاره القه ننزشنن شهبله ده لضج یننله رلیلة40 مذ نی لق پاعحون دیدهآ اطفال ز انشای ترسل سازد چو سمن چهر بتان دست زمانه تق له م7 بمه م مشکحس1: یلل منی-شیر یین بهنه کافور نهان در شکن طرهآ سنبل از لشکر شب شام قراول شود و ماه له اتت .- بنانک مه مهنیت بلینه شلعهاتننم یگردد به سر کوه نگهبان قراول غارتگر شب دررسد این شخص مقید ن له،، 6 سفلعا سسه تسه م لجن : للسا سی: العات اذ بیم کند لعل دلافروز تناول در هالهآ مه بدر برد سر به گریبان هی تسی نس 0، تصیده منهج ببة4 بتفعة مل ت علضب نگویا که کند مدح شهنشاه تخیل هادی امم شاه نجف کز سر تمکین ن ا-. نمب لثآلب بة لشه نمه نفة تبه بالخ:افل *خزه در معرکهآ رزم بود کوه تحمل شامی که ز رخسار سعادت اثآراو ساء رشن مه:ا اءل ،امپفله ا4 میتنه رلنه بیاء ته 2 تسعیخت ابدی صبح ازل جسته تفأل هرجا که گذر کرده نسیم ms191 غضب او

در جوف جبل سنگ پذیرفته تخلخل

برا ز تناهی سیز بحبه شیناه م: بشان :ا فضلش گه تعداد مبرا ز تناهی لسلنة بس نمه ه التف جودش دم تفویض منزه ز تکاسل رزاق حقیقی که ز انعام عمیمش شخبه ملثالهعت{ * زیم شملنه 1 م لی لفا ضهست به کن:

رزق همه را روز ازل کرده تکفل ای وقت وغا شیر کمینگاه تعرضنینار به ره فتبیه بایغا انی نین 1،) ب بسع ع:: متتک وی گاه عطا گوهر دریای تفضل خودبین نشدی و نشوی گرچه2 بود پایت5 نبک ا 6لی بیه زک 41 لبا ملرذ روبلءبنه زلش آیینهآ احسان3 تو از زنگ تعلل بجری که به او صیت جلال تو رسیدههنت لبلیه له4 رلن ن لبیین مبیح هم ی می به از کوس حبابش به فلک برشده5 غلغل شهباز جلالت زده در چنگ فلک چنگ لی، 4بضل: ببة مبر بحه ربنآسللها: رتنهت ی * بنن از ک خونین بودش از مه نو ناخن و چنگل با مهر تو طفل ار نبود گاه تولدتا رنبیهزهیذنن مر ب2 ن: نیبنلنی یسعلز حاشا که بود فایده در ضمن تاهل حکم تو قضاهای فلک راست موافقه لبذهل ههنمن نه الر ثرنه للمة یین لخنک رعالاه ف لیسس مهر تو نعیم ابدی راست توسل دریای سخای تو ز گرداب و تموج

نزد خرد اثبات کنددورو تسلسل

که باز لقمهآ خون جگر نکرد تناول همیشه جام اجل دایرست و دور تو نزلایگا

مباش غره بدین گرد و روزگرد تعلل بهار رو به چمن اعتبار را نظری کلمنا ش،4 رهلخه لب لنز ت باء ل 4 لتن تعیرن بربنس له که روی و موی بتانست چهرهآ گل و سنبل همه جماد ونباتات در عروج ترقی اسل عله *لشلذا ینه تبلغ، ، نین 5،ه ب بالب 0: تنعه تبالآکة نعلبه-. نه لایق است که باشی تبو در مقام تنرل به جهل از خود و از کردههای خود شده غافل من لج -الینعن ها. نهلیه بلسه : را لسنب مننه آی همنالدا نا بنه ز: بکن دمی به خود و کردههای خویش تعقل ببین که از چه سبب ماندهای ز حضرت حق دوز7ج کله )(2 م: ن لم ننیلت ملهآ دانت ت: *بکه نالفبة ننهمن ، .یه چراست گردن بیچاره تو بستهآ این غل تویی ملایک علوی فتادهای تو به اسفقلمی لقع فا به ملله لعه ریه دلالعنة من میش* زبه زسر بمه نلت 2 بمانده بسته چو هاروت در ته چه بابل کیی ز ظلمت این چه رهد که یافت چراغلینه ms193 بیذ بمه تلفن مب ستسن ب لبن ن ملتة خبت انشام4 ، ینرز نور شاه ولایت پناه صاحب دلدل به حق خلیفهآ خاص خدا که بعد رسول

خ گه مجادله سر چون سر قلم جدول چو حرف اول نامت که احمدست السف دلبة :جم نذ هلک نخ رهه لد کملحاء رةا: یخ زباهب رته ناة سر آمد از پی اینست بر حروف جمل زطیب شرع تو میرد حسود دین که بودن مدسشه کبه مل: قهن ms194 یبلسنا ه یتابینه

شمیم گل سبب مرگ در مشام جعل ید بکیر میت بن ای مالی یطریق محیداعا ع هول مامق یری حور هلین عه زای رفهب ذابارینه تره ،ج محللی به من زار ناتوان فرما که بارگی شده یکبارگی ز سیر وحل

ر سلنیث ابلخ یهشس: بین بثال «السیعه، رشیی مب مع بده یرمش رله رهرآستان تو باشد ز خادمان اقل

بشنمذ بالع *: ل بللعهلە سف اکه «لم انسک ا بقل تسه تن

[91

5] سف لف تمسلک اله!) راعفک 9 شلة م مچ ا 5 امضه پر شد ز سیل حادثه روی زمین تمام ه، امب نبط خمبهدین بلسمه االمب ن43 یقه بدچج:عیسی ز بیم رفت برین بام نیل فام آدم ندیده کام ازین2 چرخ پخر نجوم تسا بنب م5 بب عیب لعله بن1 هة لاببا والسه 5».3 نسهة ن مرغ بهشت را چه بود حال زیر دام غلطد به خون ز دور سر روز زین سبب نها ملقه نه بله من لس لعشنیة القه نن» سثلب مس بلعض ی [هر شب نجوم راست برین بام ازدحام از بیم شبروان قضا بین که چرخ نیز:2 0حر نیلنجهه2لب یف لیض رشبنج مزتسدهلت به ن اهرعکس رسم شمع نشاند نماز شام پوشیده دار حال و به گردون ms195 نظاره کن سش مچ وانونلس رعیلجه رشیضی شهخ ل بینهل لنه م ا میبنی س شز کو بر زمانه شام کند عرض احتشام آگه نگشته هیچ کس از گردش5 سپهر

طشت افتدش اگرجه به هر شامگه زسام

ألهه 4 لیکة متثنه رای هملهدر بارگاه عرصهآ فردوس بار عام

حبل المتین مهر تو بس بهر اعتصام شاها درین سراچه که دنیاست نام او

تا کی ز روزگار شکایت کند نظام ذات مطهر تو بود مقتدای خلق

هر بی طهارتی نتواند شدن امام با قامت دوتاست سپهر جهان غم

یعنی که نیستش به سر سفره نان شام دل سرد ساخته فلک گرم کینهاش

از بس که کوبد آهن سرد در لیام خواهم شهنشها که به دنیا و آخرت

باشد به دولت تو مرا کار بر مرام آگه نیم ز دهشت اندوه سینه سوز

کآتش درون سینه کدامست و دل کدام بر فرق دوستان هواخواه یکجهت

ظل ظلیل عاطفتت باد مستدام چون که فراش چرخ مینافام زد شبانگاه شامیانهآ شام خسرو بارگاه چرخ یکم ساخت بر تختگاه هاله مقام از شفق ریخت ساقی دوران می اندک به منحرف شده جام صفحهآ آسمان ز کلک قضا در نظر گشت مختلف ارقام در شفق بود سرخی اختر چون ز آتش درست نقرهآ خام

93]1] جان به طرف حرم صدق و صفا بست احرام

ساریان ناقه کن از صوت حدی تیز خرام پرده از هودج ماه عرب افتاد و نماند

عاشقان عجمی را به ره شوق آرام باش چون ریگ روان در طلب کعبهآ وصل

کوهسان کی بودت نیک به یک جای مقام در ندای طلب دوست لب شوق گشای

تا که لبیک به گوش تو رسد در هر کام از پی طی طریق حرم وصل حبیب

خیز از جا بشنو قم قم آواز حمام تا فغان تو شود بدرقهآ گمشدگان

چون جرس به که درین ره همه تن گردی گام

ساز از گرد ره راهروان عطر مشام شمع کافوری بیهوده میفروز به روز

جهد کن جهد که تا شمع فروزی در شام کعبه جویان بیابان ارادت بایند

آن تمتع که نگردد به همه عمره تمام همره قافلهآ ms199 صدق درین مرحل تنگ

گام در نه که به هر گام بیابی صد کام ساربانا چو کشی محمل از این رحلتگاه

این غزل را به حدی رقص کنان ساز تمام کای مقیم در تو معتکف دار سلام

روضهآ کوی تو را کعبه رسانیده سلام عاشقان مانده به وادی غمت سرگردان

وز تو هرگز بر ایشان نه سلامی نه پیام شمع روی تو ندیدند و کنند اهل نیاز

همچو پروانه به گرد حرمت طرف مدام مرغ دل از حرم سینه به دام تو فتاد

کیست جز تو که کشد مرغ حرم را در دام همه اندر ره تو کسوت ظاهر زده چاک

طالبت گشته به باطن چه خواص و چه عوام صبحدم گو به عماری کش لیلی برخیز

طبل رحلت بزن از رشتهآ جان ساز زمام پاک کن در رهش از غیر حریم دل خویش

ور نه طوف حرم وصل بود بر تو حرام

خاصه اندر قدم محض کرم فخر کرام حامی شرع نبی میر علیشیر که هست

مدد مد حیات و سبب رزق انام آنکه رسم کرمش خلص جهان راست سمر

وانکه رشح قلمش زرع امل راست غمام رأی او در نهج ساحت اقبال دلیل

امر او در دهن توسن تقدیر لجام هست تدبیر قضایش همه در سلک مراد

هست تدویر و سپهرش همه بر وفق مرام ظلم را از سخطش خار خلیده به جگر

فتنه را از غضبش زهره چکیده ز مشام سخنش را ز صفا چاشنی سحر حلال

درگهش را ز شرف منزلت بیت حرام ای بر حشمت تو خسرو انجم زخدم

وی گه بخشش تو قلزم ذاخر ز لیام خیمه عمر1 تو را ساعد جاوید ستون

توسن جاه تو را روضهآ اقبال کنام هیبتت نایبهآ مرگ نهیبت را نسل

وحشی بادیهآ غیب ضمیرت را رام داعی عمر تو را نقد اجابت بر کف

ساقی سعی تو ms200 را بادهآ نصرت در جام

گردی از عرصهآ قهر تو بود ظلمت شام اشهب و ادهم دهرند تو را در فرمان

ساعد و هابط چرخند تو را از خدام خوان لطف تو کشیده است قضا بر که و مه

طوق طوع تو نهاده است قدر بر دد و دام مطرب بزمگه عام تو شاید ناهید

حاجب بارگه خاص تو زیبد بهرام فسحت ملک بقای تو بود صحرایی

که ازل آمدش آغاز و ابد گشت1 انجام در صدف پرورش در گرانمایه ز توست

بحر را هم ز تو پرورده شده عظم عظام قصر قدر تو اگر شکل مجسم گیرد

بر سر عیسی مریم فتدش سایهآ بام اردوی جاه رفیع تو مقام آنجا کرد

که بر افلاک ثوابت شدش اوتاد و خیام هست اجزای زمانی ز حیاتت سی سال

آن چنان کامده ترکیب شهور از ایام قلمت نوبت تحریر به تقریر صریر

غیب را داده ز اسرار نهانی اعلام دود قهر تو همی کرد جهان را تاریک

گر نبودی به فلک روزنهها از اجرام

زانکه محکوم تو را حکم بود بر حکام نیست هر چند نبی خامهآ منهی تو لیک

هر زمان میرسد از عالم غیبش الهام پستهسان تیر حوادث بشکافد سر او

در وفاق تو بود هر که دو دل چون بادام نالهآ خصم تو در نای گلویش پیچد

همچون آن نال که پیچیده بود در اقلام سرورا بحرکفا بندهنوازا شدهام

شاکر از گردش این دایرهآ مینافام زانکه باز از اثر گردش سیارهآ او

گشت در زمرهآ خدام تو مرقومم نام گر ز خاک در تو روی بتابم همه عمر

باد دنیی پس از اینم به جهان باد حرام ور به لب جز می مدح تو رسانم بادا

شیشهآ خاطر من مستحق سنگ ملام صیقلی نیست به جز لطف تو امروز ms201 به دهر

که زداید ز دل غمزدگان زنگ ظلام در سخن نزد خرد کوتهی اولی است بتاب

با کف دست دعا رشتهآ این نظم نظام تا توجه به سوی کعبه کنند از همه سو

بهر کسب شرف و منزلت اهل اسلام باد صوت در تو مقصد ارباب یقین

کعبهسان بارگهت قبلهآ اصناف انام

دشمنان توبه صد خون جگر دشمنکام نماز شام که طشت فلک فتاد از بام فکند پرده ز رخسار راز خویش تمام زمانه ریخت ازین هاون زمرد رنگ به روی صفحهآ کافور مشک سودهآ شام سپهر ساخت چو مشاطگان چابک دست نقاب

نقاب شاهد روز از پرند غالیهفام ادیم خاک شد از دور چرخ جوشن پوش برای تیغ رزاندود آفتاب ز پرده کرد برون آسمان شعبدهباز هزار لعبت سیمابگون سیماندام سپهر دامن خود را بر آتشین مجمر فرو فکند و برون آمدش عرق ز مشام بدان صفت که بود در دخان شرارهآ میغ بتافت گرم شبافروز از سواد ض شفق نمود می لاله گون کم قدری که جمع گش

که جمع گشته به یکسوی منحرف شده جام قضا کشید ز خط شهاب جدول سیم برین صحیفهآ زنگار مختلف چنانکه ژاله به صحن چمن دود هر سو پدید شد حرکات مخالا ز وضع نادره اشکال مختلف حرکاتبه ز

به ناظران بفزودی وساوس اوهام همی نمود برین سطح لاجورد هلال چو نیم کعب قدح کان بود ز نقرد گه از شفق بنمودی بدان صفت گلگون که خون رنگ دهد رنگ ناخن ضرغ گهی چنانک بود گوشهآ عصای به زر ز فرق شاهد رعنا عیان ز گوشهآ بام گهی خمیده درین بحر نیلگون گفتی که ماهی است به مأوای تنگ کرده مقام

هنوز ناشده آغاز را قرین انجام گهی چو دورهآ پرگار کان بود دایر هنوز ناشده

ز سیم حل شده مرقوم گشته دامن لام گهی به صفحهآ سیمابگون گفتیز2 عطارد از قلم رازگوی غیبنگا همی نمود به اجرام راز چرخ اعلام

به خون جدی شده سرخ خنجر بهرام ز بهر خوشه شده تیز آرزوی حملبه خون جدی ش

همی فکند نظر مشتری ز دور مدام پی جواهر تاج مرصع اکلیلهمی فکند ز

به کوتوالی بنشسته پیر کیوان نام بر اوج کنگرهآ این قلاع قلعی رنگبه کوتوالی بنشسته پیر به آب دلو همی کرد میل پیکر حوت به قصد ثور اسد نمود از فلک منحنی دم عقرب چو سبحه درکف مرتاض بالصلوة و صیام چو گرد نقطهآ گرداب حقههای حباب بنات نعش نمی یافت گرد قطب آرام به جویبار مجره تمام شب خرچنگ بسان طالع وارون من همی زد کام به جویبار مجره تمام شب خرچنگ نبود هیچ متاعی به پلهآ میزان به جز خسارت خیل کرام و رنج لیام هنوز ناشده وقتی که صبح عیسی دم هد به قالب فرسودگان ز روح پیام

رایت بیضا سپاه زنگی شب را نگون شود اعلام

ستون سیم شود بهر این بلند خیام بیاض صبح ز فرش مسطح خاکی

جهان کند چو کف دست زآتش صمصام ز موی غالیه فام سواد شب خورشید جهان کند چو کف دست ز شود زناوی خورشید زاغ شب ناچیز چو آن خروس که بانگش بود نه درهنگام پی گرفتن دامان چرخ صبح دوم کند چو اهل تظلم ز سطح خاک قیام گر اصطکای هوای صحاح شد مفروغ مرا ز جنبش زنجیر در نمود اظلاه

ظریف مثال کبک ملمع لباس طرفه خرام درآمد از درم آن شوخ خوش خرام ظریف مثال کبک

عیان ز ظلمت شب همچو برقلامع گشت گرفته پیچ و خمی ق

نموده خواب اثر در دو نرگسش گفتی به باغ نیم شکفت است غنچهآ بادام

ته نور ز ماه جبین او خورشید چنانکه ماه ز خورشید نور گیرد وام به ms203 داغ آرزوی او چو من هزار اسیر به طوق بندگی او چو من هزار غلام

مناک کشید به من زبان تعرض چو آب داده حسام گره فکنده در ابرو و خشمناک کشید که ای نبوده عدیل تو از وضیع و شریف که ای ندیده بدیل تو از خواص و عوام

رخ بلند نتایج قلمت بر صحیفهآ ایام تو آن کسی که نگارد دبیر چرخ بلند معانی تو بود در مطاوی الفاظ چنانچه روح بود در مجاری احسام مشو ملول ز من زانکه نیست جای ملال زجاج خاطرت ار بشکنم به سنگ ملام تویی که لایق آنی که متصل باشی ز جام محنت دوران چو خاک خون آشام بود محال که خیاط آسمان دوزد به وفق ساعد بخت تو

به وفق ساعد بخت تو آستین مرام هزار تایبهات هر زمان هنوز کم است زد

ز دور حادثه رای و سپهر بدفرجام گریه گفتمش ای سختگو بت خودرای به طیره گفتمش ای تندخو مه خود کام چه موجبست که یکباره تلخ گشته چنین حلاوتی که تو را بود در ادای به کام جان ز چه زهر هلاک میریزی مرا که مادر ایام شیر کرده حرام بسوختی به جحیم غمم نمیدانم که بوده در همه عمری گناه بنده کدام

ز سخن گفتا که تا به کی زدن حلقه بر در ابرام گناهت اینکه دوسالاست بی سبب دوری ز آستان خداوز

ز آستان خداوند سرفراز امام کریم طبع جهان داور هنرپرور ستوده میر علیشیر اختیار کرام سپهر کوکب احسان که فتح باب کفش به قلب دی بدماند گی رقم نگار صور جز برای خدمت او نبسته نقش چنین در مشیمهآ ارحام

و طارم افلاک پیش قدرش پست شموس سرکش ایام نزد حکمش رام به خلق بر نسق فیض روح در ابدان رسیده زو متواتر وظایف انعام فر فارس انصاف او نمیخاید کنون به عرصهآ گیتی سمند فتنه لجام زهی جهان وسیعت ز ms204 جملهآ اقطاع زهی سپهر رفیعت ز زمرهآ خدام به شوق خدمت قرب تو خاطر اعیان به طوق طاعت حکم تو گردن حکام کشیده جود تو خوان فراغ برکه و مه نهاده حزم تو داغ وفاق بر دد و دام

کشد دبیر قضا از شهاب بر احکام به حکم توست که افلاکی را خط بطلان کشد دبیر قض اگر چه نیست نبی کلک منهی تو ولی رسد ز عالم غیبش زمان زمان الهام کسی که از نظر اعتبارش اندازی چنان فتد که نخیزد ز جا به روز قیا سموم قهر تو گر بر فلک وزد سازد شراره نطفهآ امطار را به صلب غمام چو بختیان قوافل روانه گردد کوه گر ز رشتهآ حکم تواش کند زمام به عقل و نقل بود خون دشمن تو حلال به ماه روزه حریم ار کند به بیت حراه به نای حلق عدوی تو ناله دربیچد بران صفت که بود شکل نال در اقلام به نای حلق عدوی تو ناله درپیچد چو پسته آنکه به نقص تو برگشاید لب شود به هیأت بادام مبتلای جا شمیم گلشن خلق تو مر کجا بگذشت به سنگ خاره طبیعت نهاد حس مشام در ابتدای بهار گل بقای تو یافت مشام شخص فنا تا به روز حشر زکا

لباس عمر تو نساج کارگاه دوام ز تار مدت جاوید بافت صبح ازللباس عمر تو نساج هر به بطن صدف از تو پرورش یابد بحار هم ز تو پرورده ساخت مغز عظام رفته قوت و گردیده جای علم ز تو عظام خیل صدور و صدور خیل عظام نمانده هیچ که صیت تو نارسیده به او ز ممکنات چو علم مهیمن 6 رسانده ساعی جود تو بر عوام و خواص گهی وظایف خاص و گهی مراسم عام سمند قدر تو حاشا که سر فرو آرد شود گرش به مثل روضهآ سپهر کنام گر به درس سخای تو آمدی حاتم به هر ms205 مقدمه مییافتی هزار الزام دهد به باغ چنار از جفای دست انداز اگر دهی به خزان بهر منع آن پیغام ز خون ناحق خویشان دیتستان شدهاند زگرگ خونی از انصاف شا

گلوی کفر ببرد به خنجر اسلام اگر به والی ملک فرنگ فرمایی گلوی کفر

وگر به جانب جیبال هند بنویسی کند مساجد جامع مساکن اصنام رسول عزم تو گر بر شود به جانب چرخقد سپهر شود راست از پی اکرام

ایتی است ز خلقت شمیم باغ بهشت عبارتی است ز لطفت نسیم دار سلام

هاندقایق تو برون از تصرف افهام عواطف تو فزون از تعرض اذهان بهشتبزما زانسان که آدم از جنت برون فتاد ز بزمت فتاده دور نظام دلش که بود ز لطفت خزینهآ آمال ز گردش فلک آن شد بدیل با آلام گذاشت تربیتش بخت و تیرگی پذرفت که هست مرضعه پستان سیاه وقت حطام

و راکشیده تیغ تعدی زمانهآ پدرام به او به این دو سه روزی که دور دیده تو را به جان همی طلبد جوشن حمایت تو که کیش حادثه بر قصد اوست پر ز سهام جدا ز فیض سماط عمیم موهبتت ز خوان عیش نصیبش نمیدهد قسام

مراد ز دست بخت نگون همچو کیسهآ حمام تهیست کیسهآ امیدش از نقود مراد به دور چون تو هنرپروری روا نبود که پای مال حوادث کند سر ایام

روزدعای عمر تو را کرده بنده استلزام توگرچه یاد نیاری ز من ولی شب و روز دعای عمر

فل دعوات و رواحل مدحاتفرستمت همه دم بر طریق استخدام منم بضاعه ده کاروان نقد سخن روا مدار غرامت کشم چو اهل غرام کنون صلای بود طرز این چنین شعری ز بلخ تا به عراق و ز روم تا در همیشه تا که زید دیر چرخ مینارنگ بود نهایت روز ابتدای ساعت هماره تا که برای بقای نوع بشر ز امتزاج عناصر جهان بود به مباد روز و ms206 شبت جز به فرخی و نشاط مباد جز به وجودت جهان گرفته قوام درین چمن که ز پیری خمیده شد کمرم

ز شاخسار بقا بعد ازین چه بهره برم نه سایهایست ز نخلم نه میوهای کس را

که تندباد حوادث بریخت برگ و برم2

چنین که قامت چون چنگ گشته پردهدرم سپهر با قد خم گشته میکند لحدم

بیاض موی ز کافور میدهد خبرم ز نافه مشک تر آید پدید وین عجبست

که نافه گشت عیان از سواد مشک ترم1 دو رشتهآ گهرم بود در دهن وآن را

جفای چرخ گسست و بریخت آن گهرم گهر بریخت ز درجم ستارهسان که دمید

از صوب مشرق حرمان سپیده2آ سحرم رسیده روز به آخر چو جغد میخواهم

کزین خراب به معمورهآ بقا بپرم دوتا شدم که نیالایدم به خون دامن

که خونفشان شده چشم از تراوش جگرم قدم خمید و سرم سوی خاک مایل شد

که در حدیقهآ محنت نهال بارورم دوتا شدم که نیالایدم به خون دامن

که خونفشان شده چشم از تراوش جگرم نشست برف گران بر سرم ز موی سفید

ز پست گشتن بام وجود در خطرم ز قلهای که برو برف باشد آید آب

همین بود سبب آب کاید از بصرم شدم ضعیف بدانسان که گر چو سایه به خاک

مرا کشند نیابد کسی برو اثآرم

ز ضعف حال که بر خاطر کسی گذرم کمان صفت که دوتا گشته قامتم گویی

ز بیم تیر اجل رفته در پی سپرم به سوی اوج فراغت چه سان کنم پرواز

ازین حضیض که مرغ شکسته بال و پرم به بوستان جهان ریخت میوهآ امید

ز سنگ ژالهآ ابر تحسر از شجرم نهال چون ثمر افشاند راست گردد لیک

خمید نخل قدم چون فشانده شد ثمرم سرم فرو شده یکبارگی میان دو دوش ms207

که از مهابت شمشیر مرگ برحذرم ز دیدههای ضعیف از جدایی احباب

به چهره اشک فشانم که عازم سفرم مقیم گوشهآ بیتالحزن شدم که ز ضعف

بود محال گذشتن ز آستان درم برین صحیفهام آن حرف آخر کلمه

که نه وقوف ز نصبست و نه خبر ز جرم بیاض را نکند فرق دیدهام ز سواد گذشت عمر و نکردم به جز گنهکاری به حجره گرچه فروزند شمع ماه و خورم

میان مردم ازین شرم مانده پیش سرم چنین که لرزه به دستم فتاده از رعشه

به بزم دهر چه سان ساغر شراب خورم به میهمانیم آمد اجل چه چاره کنم

که جز حیات نسازد قبول ماحضرم حلاوتی نبرد کام جان ز خوان حیات

که طعم زهر دهد شهد و شیرهآ شکرم

خمیده گشت قد من که میکشد به برم به افت و خیز چو انگشت حاسبم در ره

عجب نگر که به این حال سال خود شمرم ز بس که رفتهام از هم ز هرنفس بیمست

که مضمحل شود اجزای تن ز یکدگرم دگر نسازدم آب و هوای این گلشن

که آب خضر و دم عیسوی کند ضررم چو ابر آب فشانم ز دیده از حسرت

که رفت روز جوانی چون برق از نظرم فتاد نقد جوانی ز من از آن در ره

به قد خم شده در پیش خویش مینگرم چو سایه تا فکنم اعتماد بر دیوان

چه احتمال که برخاستن بود ظفرم به رنگ و بوی چو طفل فریب خورده ز دست

ربود نقد جوانی سپهر عشوهگرم ز ملک خوشدلی آید نوید عیش ولی

به گوش پنبهآ موی سفید ساخت کرم به افت و خیز که در ره فتادهام پی رزق

به چشم عقل نمودار مور دانهبرم به زخم سنگ حوادث پی شکستن قدر

شکست گوهر تن آسمان بدگهرم هنر نهفته مرا به ز چشم عیب طلب

که بدتر است ز ms208 هر عیب حالیا هنرم مرا که دل بود از نور معرفت روشن

به قد حلقه نمودار هالهآ قمرم

کزین میان چه گشاید ز عمر مفتخرم پی فکندن نخل بقا به گلشن دهر

سپهر خم شده بر پای میزند تبرم اجل برون کشد آخر پی گدازش تن

اگر بود چو زر و سیم حجره از حجرم چو نرگسم به عصا راست کرده قد و هنوز

برون نمیرود از سر هوای سیم و زرم خبر ز معنی و آگاهیام ز صورت نیست

که رفت از دل و دیده معانی و صورم گناهگارم ازآن سان که ساکنان جحیم

ز من کناره کنند ار شود سقر مقرم ز جور دور گرفتم ره فنا و نماند

به غیر لطف الهی درین سفر مفرم نهال خم شدهآ بوستان عصیانم

که دهر خشک کند بهر آتش سقرم به آب و اشک ندامت توان سترد این حرف

ولی چه سود قضا نیست باعث این قدرم1 درین قضیه خدا راست حق به جانب ازان

که هر چه آن گذرد در خیال از آن بترم به غیر حرف خطا نقطهای نشد مرقوم

ز نوک کلک قضا بر صحیفهآ قدرم مجوی خیر ز من زان که ناید از من خیر

به خیر نیست مرا نسبتی کز اهل شرم2 گر زبانه کشد آتش شرارت من

محیط چرخ به جوش آید از تف شررم

به خاک سوزد صندوق مرقد پدرم چگونه عاقبت کار من به خیر بود

که فال نیک نبود این که نام شد بشرم مهیمنا بودم سیرت ذمیمه بسی

به ذیل عفو نهان کن ذمایم سیرم چو رخت هستی ازین کوچگاه بست نظام

به مأمن کرم خویش ساز مستقرم

[96] غرض دانی چه بود از خلقت این نیلگون طارم که تا بر وی بود معراج فخر گوهر آدم در درج براهیمی رسول الله ms209 عدنانی کنوز غیب را خازن رموز چرخ را محرم سواری کاندرین میدان گذشته طرفةالعینی براق برق سیر او هم از اشهب هم از ادهم ز وصل او نهاده چرخ2 بر سر تاج فیروزی ز هجر او فکنده کعبه در بر کسوت ماتم زلال گلشن جان را سحاب لطف او منبع

حریم سر یزدان را ضمیر پاک او محرم

ز عطف دامن جاهش لباس آسمان معلم امم امی لقب دادندش اما بود بیشبهه

به درس علم ربانی ز جنس جن و انس اعلم ازان بد بر شکم در حلقهآ خیل رسل سنگش

که یعنی تا ابد مهر نبوت را منم خاتم به دست جود او مضمر نعیم باقی و فانی

به خاک پای او مدغم زلال کوثر و زمزم زهی در وصف معراج تو فکرت در عروج اعرج

زهی در شرح تقریر تو منطق در بیان ابکم گرفته از نسیم التفاتت شاخ نصرت بر

کشیده از سحاب اهتمامت پنج ملت نم شکست از بار اعجاز تو پشت طاق نوشروان

نشست از خشت ایوان تو صیت جام بزم جم چه سان فرزند آدم دم برآرد بی ولای تو

که میزد در صف خیل ملایک از تو آدم دم خلل ندهد تمادی زمان مدت گیتی

اساس قصر شرعت را که آمد با ابد توام ازل هرچند دورست از ابد پیکان اعجازت

تواند آن که بردوزد به یک دم هر دو را با هم رود گر نفخهآ خلق روانبخش تو بر گردون

ز خجلت بر نیارد دم دگر عیسی بن مریم

برای آن که نتواند تو را دیدن به چشم کم در آن شب آسمان از میخ نعلینت مزین شد

به سان سبزهآ بستان که یابد زینت از شبنم تو را زیبد شهنشاهی فراز مسند عزت

تو را باشد مسلم رفتن معراج بیسلم نشان میخ نعلینت ms210 بها افزود انجم را

چنان کافزون شود از سکه قدر و قیمت درهم فلک [س] جهانگیر براق برق سیر توست

جهان بگذاشت از کیوان ز مو بر تارکش پرچم نخیزد گرد تعظیمت ز باد نیستی از جا

نریزد قصر اقبالت ز نفخ صور هم از هم ز امر کن فکان تا مهد گردونست در جنبش

نیامد چون تو فرزندی مبارک طلعت و مقدم نسیم لطف جانبخشت وزد گر بر جهان گردد

زلال زندگی عاری ز نیش افعی و ارقم چراغ خانهآ دین از فروغ خاطرت روشن

نهال باغ ایجاد از سحاب عزتت خرم چو عزمت جزم گشتی بهر کسر فرقهآ اعدا

سپاه فتح و فیروزی شدی با عزم جزمت جم چراغ بزم اقبالت ز مصباح ازل روشن

طناب خیمهآ عمرت به اوتاد ابد محکم ز رشح ابر لطف عافیتفیض تو ننشیند

ز دوران فلک بر هیچ دل هرگز غبار غم

درون سینهآ خصمت بدان نوعست غم مدغم ز آب تیغ انصافت صفای جوهر ملت

ز ابر گرد نعلینت بهار گلشن عالم نظام از گلشن لطف تو دارد آرزو بویی

گهی کز گلبن هستی کند مرغ حیاتش رم زان پیش کز تایثآر چرخ جفا رقم

نخل حیات ما شکند صرصر عدم گردد بهروی صفحهآ خاک استخوان دست

از بهر حرف تجربهآ دیگران قلم کشتی عمر بشکند از موج حادثه

زیر زلال بحر عدم در کشیم دم آید صدای دست تحسر به گوش هوش

از آشیان جسم کند مرغ روح رم یابد ز تف حادثه درع بقاگداز

بر سینه بیدریغ رسد ناوک ستم بهر دهان خاک که از لقمه پر نشد

ما را کند نواله سپهر تهی شکم ماه فنا ز چرخ تعدی دهد فروغ

از تاب آن رود قصب زندگی زهم از فتح باب انجم و اوج شکستگی

سقف بقا کشد ز سحاب ممات نم

باید زدن به عرصهآ ملک قدم قدم رخساره در فراق عزیزان شود زریر

مژگان ز خون دیده شود ریزهآ بقم از امتزاج انجم اوج جفا خورد

بر شیشهآ نشاط تگرگ سحاب غم آن به که نقد عمر گرامی کنیم صرف

در مدحت امام بحق کعبهآ امم بحر سخا و کان مروت سپهر لطف

شاه نجف امیر عرب خسرو عجم مستجمع الفضایل و مستحضر العلوم

محمودة العواقب ومرضیة الشیم روشن کن دقایق مجموعهآ حدوث

مشروح ساز نکتهآ دیباچهآ قدم شمع ازل گرفته ز نور رخش فروغ

آب حیات خورده به خاک درش قسم بودی میان نیزهآ اعدا به روز جنگ با سیرت ذمیمه نبودست متصف با خصم در مقاتله کاللیث فی الاجم حاشا که خم شود ز پی لقمهآ حرام وز1 لقمهآ حرام نگشته است متهم شستی که برگشوده به قصدش خدنگ کین آن بازویی که از پی2 خیبر نگشت خم

بر جای خشک مانده چو ماه سر علم

چون نقش کآن سکه بود بر رخ درم ای میوهآ ضمیر تو از شاخسار غیب

وی گوهر شریف تو از معدن کرم در سینه بی خیال تو دل در شکنج رنج

در بزم بیولای تو غم حاصل نعم هر خشت آستان تو جام جهاننما

هر بندهآ حقیر تو سلطان محتشم هر نکتهای ز علم تو صد گنج کبریا

هر نقطهای ز کلک تو صد دفتر حکم پیش تو دیگری چه نماید که کس ندید

از زنگخورده آینه حالات جام جم مادر که ساخت مولد پاک تو کعبه را

گشت از طفیل حضرت او نام آن حرم خلق تو روضهایست که در عرصهآ زمین

پنهان شده ز غیرت آن گلشن ارم روز جزا نعیم عمیم بهشت راست

در دست اهتمام تو سرمایهآ نعم باد سموم قهر تو گر بر چمن وزد

از روی آب زندگی آید نسیم سم بیپای شد ز ms212 تیغ تو عنتر به روز جنگ

پیش تو هر زیاده سرآورد پای کم بهر بساط مطبخ جاه وجلال توست

این نه طبق که چید قضا در میان هم فرقت ز دیگران نکند از کمال جهل

آن کس که او صمد نکند فرق از صنم راه ولای تو به حقیقت به سر نبرد

آنکو نساخت در رهت از فرق سر قدم

ناموس اکبر است سپهدار آن حشم عمری که آن به فکر مدیح تو بگذرد

مانند روزگار جوانیست مغتنم درع سلامتم چه شود کافکنی به بر

آری به روز حشر مرا در صف خدم تا کی شها زمانهآ بدمهر بی سبب

دارد نظام را متألم به صد الم دم برنیاورم به خوشی زانکه روزگار

در بحر غصه میدهدم غوطه دم به دم دستم بگیر تا که به امداد لطف تو

زین موج خیز حادثه شاید که وارهم تا در فضای عالم هستی به امر کن

برپای بیستون بود این نیلگون خیم آن کو هوای بغض تواش هست کرده باد

همچون حباب بر رخ دریای غم ورم [98] فی المواعظ دل منه بر دولت دنیا که هر شب آسمان

مهر میکارد که در خوابت کند ندهد امان زین نشیمن خویش را بر شاخسار سدره گیر

بر زمین مرغان کجا دیدی که سازند آشیان چون خروس عرش رو بر عرش آن حازن صفیر

چند می غلطی به خاک این سرا چون ماکیان

چون گیا پیچد فلک بر دوک پشم ساربان زین میان آن کس که پا بیرون نهاد آرام یافت

مرده از دریا سبب این شد که آید بر کران آنکه نبود صاحب همت کجا یابد مراد

کس نشد بر بام قصر مدعا بینردبان هر که تسکین یافت اقران زیردست او شدند

برتر از سیارگان زین شد ثوابت را مکان خاطر آساید ز گنج دلکش گیتی ولی

هر ms213 سحر بر قصد توست این اژدها آتشفشان از سنان آه مسکینان شدند انجم پدید

هست آری مستدیر آن زخم کاید از سنان زر مکن چون راز پنهان آشکارا صرف ساز

پیش از آن ساعت که گردی خاک را راز نهان جز بدی نگذشته از ما در گمان روزگار

روزگار آیا چرا شد در حق ما بدگمان خلق مهمانند گردون را ز خست هر سحر

مینهد یک نان به خوان از بهر چندین میهمان1 سرگرانند اهل دانش از جفای روزگار

از درختان غیر بارآور نگردد سر گران حسرت سیمی که شد خرج از دل ممسک برفت

داغ را تا وقت مردن کی شود زایل نشان

دارد از بهر همین سوراخها در سینه کان همت عالی نشد مغلوب نفس طعمه جوی

باز کی گردد شکار عنکبوت ناتوان همت ار یابد قصوری کی توان کردن عروج

بر نیاید دلو از چه بگسلد چون ریسمان گر چه یک چندت دهد گردون متاع آرزو

لیک آخر میستاند در مقابل نقد جان نفس سرکش را مده کام از شراب عقل سوز

گرگ را بیدار گردد بخت چون خفتد شبان با قد خم گر نپرهیزد کس از می دوزخیست

در خور آتش بود هر گه که نم گیرد کمان چند آرایی دکان عمر بهر نقد کام

شد به مغرب آفتاب زندگی برچین دکان صاحب مکنت دم آخر کند نقدینه بذل

شاخ برگ خود نثار باغ سازد در خزان نقد خویش از عیب غمازی چه سازی ناسره

رو سیاه از عیب غمازیست سنگ امتحان خندهآ بی وقت گردد موجب شرمندگی

زرد رویی میکشد زین قصه دایم زعفران ناقصان را دل زکثرت هست دایم در ملال

هر چه هست آری بود در چشم احول توأمان خر طبیعت را که از پیری قد همچون کمان

گشت مانند کمان چرخش کشد در خرکمان

سگ که گرما یافت آرد از دهن بیرون زبان هر شبم از قعر زندان ملامت بر سپهر

چهرهآ کیوان خراشد ناخن پای فغان آسمان جوید درین دیرینه وادی آدمی

بندد از بهر همین هر صبح قرصی بر میان مردهاند اهل زمان محتاج سنگ تربتند

شد محل آن که دیگر سنگ بارد آسمان زهر دارد سبزهآ صحرای این مشت لئیم

رخش همت را نکو نبود که بگذاری عنان نسل این بیغیرتان هرکس که هست از مرد و زن

روز پیکارند و شب در کار همچون شمعدان گر شوی خاکستر از تاب تموز حادثه

به که جویی از سحاب لطف اینان سایبان نانشان کس چون خورد کز بیمشان مسکین مگس

سر نگه دارد به دست آنجا که اندازند خوان آن چنان کانجم نماند چون برآید قرص مهر

سفله راند خلق را آنگه نهد بر سفره نان سفلهآ خم گشته از پیری سپهر خست است

زانکه قرصش ار تلف گردد سیه سازد جهان خوار گشتند از جفای اسمان ارباب فضل

چون ستمگر در زمان دولت نوشیروان از هجوم لشگر دجال گشت این دجله خشک

کو زلال تیغت ای لشگرکش آخر زمان

گر درین ره آوری یکران همت زیر ران خویش را درحلقهآ دیوانگان عشق گیر

از بد ایام یعنی باش در دارالامان در جنون مانی سلامت گرچه از طفلان بود

راه ارباب جنون پر سنگ همچون کهکشان حبذا نظمی که در وی ز ابتدا تا انتها

هیچ بیتی سست نتوان یافت همچون شایگان شب بیضهآ سپیده دم از گردش زمان چون شد شکسته زرده بیضا نمود از آن آمد شمیم مشک شب اندر مشام صبح زد عطسه و درست زر افتادش از دهان در زیر بال طایر زرین نهفته شد هر بیضهای که بود درین سیه آشیان از چادر عروس طرب ساز صبح شد زرین دفی که بود ز باد ms215 سحر عیان در ظل شاخسار چمن ریخت نور مهر زانسان که برگریز شود موسم خزان گشت از خدنگ شعلهآ خورشید ناپدید ا نجم که داد هر یک از آماجگه نشان در زیر بام گنبد گردون از آفتاب شب بر مثال شبپره شد از نظر نهان دهقان صبح سنبل مشکین شب درود ز کشتزار گیتی و افشاند زعفران از دور عمرکاه درین تنگنای غم دندان زال چرخ فرو ریخت از دهان شد راست زاقتضای قضا بادبان صبح در بحر چرخ زورق خورشید شد روان بر سبزهزار چرخ هران شبنمی که بود از تاب آفتاب شد آن بر طرف روان

سرگران ز کوکب بخت نگون خویش مانند سبزه کان بود از سبزه سرگران ضایع بسان همزهآ بسم از جفای چرخ چون واو عمرو بی حرکت از غم زمان بودم میان سختی غم ساخته مقام از بخت سست خویش چو مغز اندر استخوان رخساره تیره رنگ ز تأثیر دود آ از بهر سیم اشک شده سنگ امتحان از بخت خام کار و ز چرخ ستیزه گر گشته بسان رشتهآ بیتاب ناتوان پرگاروار سینه ز جور زمانه چاک چون نقطهام گرفته غم دور در میان بر ابر سر کشیده ز محنت ستون آ من زورق محیط غم آن همچو بادبان خم گشته چون فلک ز غم دور و دیدهها بیدار بوده شب همه شب همچو فرقدان ناگه درآمد از در محنت سرای من یاری که بود بر من غمدیده مهربان روشن دلی چو صبح جهان گشتهای چو مهر بینندهای چو چشم و چو ادراک خردهدان پیش رهی نشست و زبان برگشاد و گفت از روی مهربانی و اشفاق کی فلان از محنت زمانه چرا ms216 گشتهای زبون وز مکر روزگار چرا بستهای زبان تا چند بر زمین مذلت به خویشتن پیچی ز تاب دست غم چرخ رشتهسان گاهی اسیر دست ستم همچو آستین گاهی به زیر پای جفا همچو آستان برخیز تا ز بهر گشاد دل حزین همچون صبا رویم به گلگشت بوستان خوش خوش بسان سایهآ اشجار تا بهشب باشیم هر طرف به فضای چمن چمان شاید که وارهد دل اندوه پرورت از جور روزگار جفاپیشه یک زمان گفتم بدان خدای که ذرات کاینات گشتند از آفتاب خداوندیاش عیان آن قادری که هست منزه ز ماسوی ایم به هستی خود و مستغنی از مکان دارند از شواهد صنعش مکونات اقرار بر یگانگی او یکان یکان

این طرفه کاین زمان ز خزان شد شفق عیان می مغتنم شمار به نظارهآ شفق

کین هم نماند از اثر دور آسمان ms218 بی ارغوان و لاله شده باغ ساقیا

رخ ساز لالهگون ز می همچو ارغوان بگشای حلق بلبله سازش نگون به جام

تا صوت بلبلان شنوی در خزان ازان می کش به باغ و خندهآ ساغر نظاره کن

کآرد به باغ برگ رزان کار زعفران

بنشست بر سپهر چمن شد شفق عیان در ظل شاخسار به هر جا فتاده برگ

از نور آفتاب درخشان دهد نشان ریزد ز باد1 برگ رزان وین اشارتست

کز شیشه ریز می به قدح موسم خزان . خسار زرد برگ خزان مینهد به خاک

بهر دعای عمر شهنشاه کامران تگاه عز و علا شاه جم شکوه

در بوستان فتح و ظفر سرو نوجوان -ردون سریر شاه مظفر که یافته

قدرش فراز کنگرهآ لامکان مکان شاهی که بر کنار رود رستم از مصاف

هر گه که در نبرد کشد تیغ از میان جایی بود مدارج قصر معالیش

کافتد گه نظاره کلاه از سر گمان از دست و پای لشگر خصم افکنش همین

گه روز بر رکاب رود گاه بر کمان ای فرش آستان تو را آسمان غبار

وی طایر جلال تو را سدره آشیان ای اطلس سپهر تو را عطف آستین

وی خشت آفتاب تو را فرش آستان گوید ستم ز وهم تو همواره الحذر فراش آستان تو کاووس و کیقباد دارد جفا ز سهم تو پیوسته الفغان

چاووش بارگاه تو دارا و اردوان

خوشدل به همت تو اگر پیر اگر جوان حکم جهاننورد تو با باد هم نفس

حلم زمین شکوه تو با کوه توأمان نبود مشابه تو ز اقران به شش جهت

ناید قرینهآ تو ز گردون به صد قران ای خسروی که چون صدف پرگهر ز موج

افتاده بحر جاه تو را چرخ بر کران در روزگار معدلتت چشم یار شد

مایل به فتنه زان سیهش ms219 گشته خان و مان جایی بود کتابهآ قصر جلال تو

کز بهر خواندنش زحل افتد به آستان پیش تو گر کند سخن از قدر خود سپهر

در منع آن قضا نهدش دست بر دهان بر پشت رخش در صف گردان به روز رزم

چیزی فرو گذاشت نکردی به جز عنان در دشت رزم نوبت هیجا ز دست تو

بیرون رود همین ز مخالف سر سنان صبح عدوی تو دمد آن دم که دور چرخ

از کین به باد بر دهدش گرد استخوان تقدیر را متابع امر تو یافت دهر

هر چند در امور جهان کردش امتحان گر بر سپهر باد نهیبت وزد شود

از دانهآ نجوم جدا کاه کهکشان شاها برای زیور مدح تو سفتهام

گوهر به دستیاری کلک گهرفشان چون سبزه کو به قطره شبنم بود سحر

دارم در ثمین ثنای تو بر زبان

دایم کمند سرکش فکرت به زیر ران گر خوانم این قصیدهآ غرا به فاریاب

روح ظهیر گویدم احسنت ای فلان در جانب عراق رود زین مقوله شعر

تحسین کند روان کمالم در اصفهان بحر محیط موهبتی از تو تا به کی

باشم فتاده چون خس و خاشاک بر کران جمعی درون چو رستهآ دندان کشیده صف

من خشک همچو لب به برون مانده ناتوان اسبم نه در بساط که رانم به فر شاه

کشتم نه در زمانه که باشد امید نان چون دورم از تو دورتر اولی ازین دیار

فرما اجازتی که روان میشود روان بازار نظم را نبود رونقی نظام

بر چین دکان که نسیه و نقدش کند زیان طومارهای نظم گشایی چه سود ازین

زین تختهها به است که بندی در دکان تا صرصر خزان که برد زیب شاخسار

از بهر برگریز شود در خزان وزان نخل حیات و گلبن عیشت به باغ ملک

دایم ز تند باد خزان باد در امان

سحری را بود چو زیب قبول مکن تکاسل و هم در سحرگهان برسان ز من روان بسوی اوست کاروان نیاز تو هم روان شو و خود را به کاروان شکایت دل صد پارهام به حضرت او به یک زبان نتوانی به صد زبان برسان هزار قصه شنیدی یگانه چون یابیش اگر ملول نگردد یکان یکان برسار

د چو بهره رسان از پیام بر عشاق بگو نهفته که هان بهرهآ فلان برسان گه مراجعت از بهر کحل دیدهآ من بهخویش گردی ازآن فرش آستان برسان صحیفهای که موشح به شرح شوق دل است دعا بگوی و به وجهی که میتوان برسان به کوی اوست مرا خانهای بگو یارب پس از حصول مرادش به خانومان برسان سخن ز هر که بود در میان دعای مرا کرم نما ز کنار اندر ان میان برسان اگر سخن نتوانی رساند در گوشش ز من به جانب او ناله و فغان برسان به همرهی تو شکر و شکایتی است مرا ازین اگر نتوانی رساند از آن برسان دهن ز غنچهآ سیراب دام کن وانگه شکایت دل خونین به آن دهان برسان به آن طریقه که دانی رسان دعای مرا چه حاجتست که گویم که برچهسان برسان به سان صبح سحرخیز از نشیمن خاک عروج کن سخنم را به آسمان برسان ز آسمان به دوصد پایه درگذر وانگه ترقیی کن و خود را به لامکان برسان هزار ساله ره از لامکان گذر زان پس به آستان امیر رفیع شان برسان ستوده میرعلیشیر آنکه گفت قض که صیت مکرمتش را به انس وجان برسان بر آستانش بنه روی بندگی و نیاز زمین ببوس و دعایم زمان زمان برسان برآر دست و بگو یارب از مناهج لطف دوام بخت به این دو

زبرق مسرع چابک سبک عنان برسان پی دعای بقایش به کارگاه دوام سمند عزم به جایی که زیر ران آرد ز تار مدت جاوید پود وتان برسان بدعون حایو خفطش به سوی شنص بقا ززخم تیخ فنا مژده امانب ز دخل سنبله و خرمن قمر هر شب قضیم توسنش از راه کهکشان برسان زردو حل رادو بآن فجتا برمد شمیم گلشن عدلش به بوستان برسان زول جوان عهی کر بروضیع وشریف بری زبار تمنی و امتان برسان وال خوان عمیمش بر وضیع و شریف ب لسان وت و حورید کحوان مکرمتش ازین کران جهان تا بدان کحران برسایا

پی نثار برین عالی آستان برسان به چرخ گوی که در نجوم زاهره را پی نثار برین عالی. حو کو یسر آتیداو درند ر سریر ترفع به فرقدان برسان به میر کنوی که شع منیر برم فروز زرای او به شبمتان کن فکان برسان به برکوی کهت چند باه بسابی خیره کرمش را به بحر و کان برسان حوکه ضامن ارزاق علمیت کفت به خامه دست زمانی پی زمان برسان رمخر غیب وتنکمات صحایف توفیت * کاینات ازان رای غیب دان برسان رموز غیب و نکات صحایف توفیق زعون عدل ب باس بره مر سرشب به کرک کوی که خود را بر شبان برسالن سه اسلان ز یی القیحکم بکوی ثال نافذ ما را به اردلان برسان دربن جهان که عدوی توکشته سرکشته ناش بدرقه ساز و بدان جهان برسان بتتر کرمت را کزو جهان مملوست مثال جزو هوایی به هر مکان برسان

برای کوش عروس ضمیر من گهری زراه لطف ازان لفظ درفشان برسان

بکو که یارب بردستگاه عافیش به بخت سرمد و اقبال جاودان برسان

بر سرش از گردباد آمده پروانهسان لالهآ حمرا بود شمع و شکوفه ز شاخ بر

شاخ شکوفه نهد کاغذش اندر دهان تا که کند دفع بوی لالهآ ساغر زدهشاخ شکو

لالهآ سیراب را چون قدح زرنشان یاسمن زرد ساخت از اثر عکس خویش غنچه که گنجشکسان بر سر شاخ آمده دانهآ شبنم نمود طفل سمن از زبان باد صبا غنچه را ساخت دهان پر ز زر گفته مگر مدحت خسرو صاحبقران یعنی علی العلا عالی اعلم که گشت پر گهر علم او دامن آخر زمان آن که ز روز ازل ز آرزوی خدمتشم

مشربهآ آفتاب بسته فلک بر میان

فرش علوش بود عرش سپهر گمان شاخ ضمیرش بود طوبی خلد یقین فرش علو بر زبر رخش کین گاه جدل درکشد خنجر مریخ را از کمر آسمان

کی شود از دیدگان روح مجرد نهان گر فتد از طلعتش لمعه به ملک وجود کی ش بی مدد مهر او کان شود اصل وجود کس نشده مستعین از احد مستعان ای شه جنگ آزمای کز تو به دشت وغا ناشده بیرون ز خصم هیچ به غیر از سنان

بیم پشت پر از مهرهآ خصم تو چون کهکشان چون به جدل رو نهی خم شود از بار بیم تیغ تورا در وغا ورد زبان القتال خصم تو را در مصاف حرف جدل الامان کرده به گردون حرب اختر پیکان تو با زحل مردم چشم مخالف قران آمدهای آفتاب بهر سواری توابر ز برق ms223 جهان ادهم آتش عنان کنگر ایوان شرع گشته به امداد توفارغ از آن کافکند سایه برو پاسبان کشته به دوران تو باد صبا شمع را بر طرف کوه و دشت میجهد از به

تابنقطهآ علو تو را دایره از لامکان بزم ضمیر تو را مشعله از آفتاب

مرغ همایون عقل یافت ز سر آشیان بر سر شاهان تو را جای سزد لاجرم مرغ عقل تو امداد بخت کرده به ملک وجودجان

جانب اقبال توست همت پیر وجوان پادشها داورا بندهآ کمتر نظام گشته به صدق تمام خادم این خاندان سبزه صفت کان شد از قطرهآ شبنم دوتا گشتهام از اختر طالع خود سرگران غم نشود از دلم دور مگر هر دور را مادر تقدیر زاد صبح ازل ساخته رخسارهام دود درون تیره گوناز پی سیم سرشک

از پی سیم سرشک شد حجر امتحان گر غم عقبی به دل نبود ازینها چه غم لطف نم

لطف نما بنده را از غم دل وارهان باد انیس دلم وصف کمالات تو چون بردم ضعف تن قوت نطق از زبان گذشت عمر دریغا درین سرای جهان به قد خم شده سنجم ترازوی عصیان ز منظر شه و غوغای او مرا چه خبر که سرفکنده به پیشم ز گوشهای گران سمند سرکش عمرم کند مراحل قطع خمیدهام که ز دستم ربوده است عنان

که بوده روز جوانی به خدمت اخوان سرم عزیمت بوسیدن قدم کردهکه بوده روز. سحاب موی سیاهم سفید شد بر سر وزین سحاب فرو ریخت ژالهآ دندان ندید انبر و دندان تمام گشت تلف سبب چه شد که مرا باز مانده است دهان مپرس کز چه عذار تو زعفرانی شد که باغ زندگیم را رسیده وقت خزان قد دوتا شدهام از میانهآ مردم به گوشهایست که دایم به گوشه بوده کمان بود ز دیده رخم تر ستردنش اولیست سر از برای همین رفته جانب دامان سفید گشت مرا موی و ms224 ریخت دندانها بلی ستاره نماند چو صبح گشت عیان شدست بزم حیات مرا نهایت کار دوتا شدم که ازین بزم در نوردم خوان به خاک میل کنم زانکه گنج معرفتم کدام گنج که ناگشته زیر خاک نهان مگو چرا شدهای مدح سنج هر دونی که وقت مرگ بود رسم گفتن هذیان

د از من بیچاره هیچ کس را یاد به حیرتم که چه سازم درین کهن زندان قدم خمید و ز نقصان مرا خلاصی نیست بود اگرچه مبرا هلا اگر کشد به زمینم کسی چو سایهآ خویش نماند از

نماند از تن زارم به روی خاک نشان به فکر زاد سرخود فکندهام در پیش که میروم به سف شکست قدر خود از بهر نان نباید داد مرا که نیست کنون قوت شکستن نان دلم که کرده عزیمت به عالم باقی دریر

درین سراچهآ فانی نیابد اطمینان نجوم طالع برگشتهام پریشانند به سان لشکر شطرنج مردم نادان دچار من شده راهی که نبودش رهبر نصیب من شده ضعفی که نیستش درما مرا تنیست به صحرای عجز بی حرکت مرا سریست به بالین عمر بیسامان بود ز رنگ رخم برگ کاه در نفرت بود به ملک دلم رخش غصته در جولان به رخش زندگیم دهر میزند مهمیز به نقد ده

به نقد ده دهیم چرخ میکشد سوهان گهی خرد شده از کثرت بلا مدهوش دمی جگ

دمی جگر شده بر تابهآ بلا بریان کهی ز سینه برآرم زبانهآ دوزخ م

دمی ز دیده نمایم تلاطم طوفان

باک دارم ازینها گر افکنم خود ر بر آستان شه بارگاه کون و مکان وصی احمد مرسل علی بوطالب نهنگ بحر هنر در لجهآ عرفان شهنشهی که سحرگاه روز فطرت بود غرض وجود شریفش ز خلقت انسان مکرمی که زلطف قدیم لم یزلی

حدیث منقبتش گشته زیور قرآن امیر ملک هدایت که شد ms225 ز مبدا حال برای مدحه

برای مدحت او مستحق نطق زبان ز شوق اوست که گلچهرگان عالم غیب دهند جلوهآ صورت ز غرفهآ امکان گه نظارهآ ایوان قصر رفعت اوعمام

عمامه را نتوان یافت بر سر کیوان سحاب مکرمتش قطرهای فشاند به خاک صباح روز ازل گشت نام او عمان اعتقاد بزرگان دین مصطفوی بود متابعت او عبارت از ایمان زهی امام قضا قدرتی که نوح نبی به عون زورق لطف تو رسته از طوف برای هستی خدام آستانهآ توست که کرد

رست که کردهاند نشیمن درین مکان ارکان چنان شدهاست جهان از هوای مهر تو پر که

که مدعی نکند دعوی خلای مکان متاع قدر تو سنجد فرشته برگردون مر به هاله بود سنگ و پلهاش میزان از آن زمان که فلک شد سپه کش انجم زمانه چون تو سواری نکرد در موافق تو شفیع جرایم عاصی مخالف تو مقیم جهنم خذلان زنور تو گهر روز لامعست به صبح

ز سعی تو بدن شرع واصلت به جان ز آستان تو رفتن به جانب دگری بود یقین که بود زهر خوردن به گه ز شرم خلق تو از سلسبیل صبح ازل عرق روان شده بر ر

عرق روان شده بر روی روضهآ رضوان توان ز روزن لطف تو دید روی نجات که مشکلات نظر پیش عینکست آسان چو رخش قدر تو را روزگار سازد1 نعل

زمانهاش2 دهد از ماه منخسف سندان

به بجر جاه تو شد نقش چرخ دایرهسان

در محیط کفت حباب حلقهآ گرداب گشته سرگردان ستاره نیست به دوران که در محیط کفت

نخیزد از دلی آتش به وصل آب فغان اگر میان عناصر کنی مصالحهای طفیل ذات شریف تو شد جهان موجود جهان صحیفهآ جاه تو را بود عنوان گهی که تیغ برآری به قصد دشمن دین

متاع روح به مصر عدم شود ارزان به صبح داوری حشر دشمنان تو را موکلآن جهنم کجا دهند امان صباح روز قیامت گناهکاران را محبت تو رهاند ز ورطهآ عصیان محبت تو دلیل ره نجات بودمشر

مشرف است کلام مجید زین برهان برای داد دل عترت تو صبح جزا زند زبانه جهنم ز آل بوسفیان حسود جاه تو دارد تجارتی به خیال خیال سود کند لیک آورد به زیان

یی که چشم عقل ز نظارهاش بود حیران درین مقرنس عالی اساس زنگاری مرا چه کار که خالیست کشور از دشمن مرا چه کار که عالیست منظر سلطان مرا چه کار که برگشت بخت از قیصر مرا چه کار که برجاست دولت خاقان

ونکند ز خلعت نور آفتاب را عریان مرا چه کار که در عقدهآ ذنب گردون مرا چه کار که تا روز مرگ عارف را برون نمیرود از دل محبت جانان

ره گریز ازین کهنه ارقم پیچان مرا چه کار که مسدود گشته صبح ازل ره گریز ازی مرا چه کار که گویم حریص غافل را

که برجهان چه نهی دل که بی وفاست جهان مرا چه کار که بهر ملوک عهد قدیممدیح سنج نکو بود

ه کار که در مدحت شه بغداد ز صنعتست موشح قصاید سلمان مرا چه کار که جان بخشد اهل معنی را سخن سرایی

را سخن سرایی معنینگار اصفاهان مرا چه کار که در نفیس نظم نظام زمان

زمانه داده برون از خزینهآ جرجان من و محبت آل علی که در دل من نمانده

نمانده است به غیر از محبت ایشان ز جان برون نرود مهرشان که یافت مرا ولای آل

ولای آل به خون امتزاج در شریان شهنشها به جناب تو التجا کردم زآ

ز آستانهآ خویشم به هیچ باب مران دران دیار که سنجم در مدایح تو فغان ز شهر2 برآید که زنده شد حسان

ست تخم امیدم ز خشکسالی عمر سحاب لطف تو وقتست اگر دهد باران مرا ز توست امید تلافی مافات به عینه بود این قصته ن

ه از خزان رود اوراق بوستان بر باد رسد بهار و تلف کرده را دهد تاوان به مرحمت نظری کن گهی که بی مهلت رسد ز غیب به تسلیم نقد جان فرمان

گهر چگونه توان یافتن ز درج نگون نشان غبار غم از آب آتشین به صبوح

که بر هوا شده گردی ز دامن گردون کتابهآ در میخانه هر که خواند عجب

که سر فرو دگر آرد به درس افلاطون مباش منکر مست به باده آلوده

که گرد وسوسه بنشانده ms228 از درون و برون سحاب دردی ساغر غنیمت است که خاست

غبار خون ز صحرای سینهآ محزون وفا مجو ز شب و روز مختلف ساعت

که حظ نیافته دانا ز بیت ناموزون به صد حیل شودم روز حالیا شب غم

که رخش صبح من تیرهروز گشته حرون اگرچه با غم دوران مقارنم لیکن

شب گذشته شدم با سعادتی مقرون به بام خویش برآمد نگار من سرمست

به گونه چون گلی از تاب بادهآ گلگون فکنده چهرهآ او شمع روز را بر خاک

نشانده ابروی او ماه عید را در خون در چشم عشوه نمایش بلای دیده و دل

دو نعل روح فزایش مدار سحر و فسون اسیر حلقهآ گیسوی او دو صد شیدا

خراب طرهآ مفتون او دو صد مجنون

بلا بگفت که ای از جفای چرخ زبون چه واقع است که از ما کناره میگیری

درین میانه به هجرت که گشته راهنمون تو را که ساخت ز بند کمند من آزاد

تو را که کرد ز طوق محبتم بیرون نیابم آنکه ز من بود دامنت دریا

نبینم آنکه ز من بود دیدهات جیحون کجا شد آنکه مرا بود عشوهآ لیلی

کجا شد آنکه تو را بود محنت مجنون کشیدم آه ز دل گفتم ای که از غم تو

چه ها کشیدهام و نیز می کشم اکنون بدان طریقه که دیدی و آزمودی هم

بجاست درد و غمت را قواعد و قانون هنوزم از غم عشق تو عقل فرتوتست

بود هنوز سرم گرم از شراب جنون ولی چه چاره کنم زانکه بر بساط جفا

ز پا فکند مرا محنت زمانهآ دون به جز بلا نبود نامهآ مرا عنوان زآب زندگی ام نیست بهره غیر فنا به غیر غم نبود صفحهآ مرا مضمون ز غدر دهر قرینم عذاب رنگارنگ نبخشدم دم روح القدس به جز طاعون بدان یگانه خدایی که ms229 در تفرد او ز دور چرخ نصیبم جفای گوناگون به قادری که اگر خوامد آسمان و زمین به لفظ کس نتواند چرا گذشتن و چون

شوند عزل به حکمش ز کار سیر و سکون

ممد من کرم نکتهدان شرع و فنون سپهر مهر سخاوت علی بوطالب

به ذات اشرف او عز سرمدی مقرون در محیط سعادت که نانموده طلوع

چو او ستارهآ سعد از سپهر کن فیکون گر آفتاب ضمیرش ز رخ نقاب کشد

مه دو هفته شود چون هلال روزافزون بود به سرمهآ خاک درش فروغ بصر

نهفته همچو فرح در طبیعت معجون به روز نیز بود چشم اختران روشن

اگر ز خاک در او کنند کحل عیون زهی بلند جنابی که زیر غرفهآ چرخ

ز نخل بخت تو ایوان چرخ راست ستون تویی که خضر پیمبر کند به صد منت

به خاک پای تو آب حیاط را مرهون طواف عرصهآ عالم کند به استعجال

صدای صیت تو مانند باد در هاون گهی ز بذل عمیم تو خسروان محظوظ

گهی زخوان عطای تو سروران ممنون چه غم که منزل کیوان فراز منزل توست

که هست در همه جا کار هندوان وارون درین خطیره کند روزگار زنده به گور

اگرچه خصم تو گردد قرینهآ قارون برای خواب ابد بخت کینهخواه تو را

دهد سپهر ز خشخاش حادثات افیون سر عدوی تو را جا به طشت باد از تیغ

بدان صفت که بود نقطه از قلم در نون

جواهری که بود در دل فلک مخزون به خدمت تو بود گازر قضا آنک

به طشت زر سحر از صبح کف کند صابون هیون بار وقار تو شد زمین لیکن

ز بس که بود گران سنگ ماند خفته هیون کشد به روی فلک سیم از شهاب اختر

به شب که بزم جلال تو را بود ms230 قانون قلم گرفت قضا در ازل مدیح تو را

کتابه کرد بر ایوان چرخ بوقلمون چنانکه هست نهان بر فلک ستاره به روز

نهفته در صدف خاطرت در مکنون بزرگی تو کند عار از تصرف سیم

رسیده از تو به گردون اطلس این مضمون بود جهانت بدن جانت آسمان او را

ز روز خلعت اطلس دهد ز شب اکسون سعادت ابدی چون ز خواب چشم گشاد

به طلعت تو صباح ازل گرفت شگون زگفتههای ظهیر از رهی شنو بیتی

که در شریعت شعرست این ز سحر و فسون تو راست معجزهآ سروری به استقلال مراست نیز همین شیوه کز بدایت حال نه چون نبوت موسی به شرکت هارون

به طعن شرکت معنی نگشتهام مطعون

مرا که جانب بستان بود روانه عیون برند نفع ز من ساکنان عرصهآ خاک

به زیر خاک شوم گرچه دانهسان مدفون ز دانههای معانی چو خوشهای شدهام

ولی فغان که کند نرم خوشه را گردون خوشم که نقد حیاتم شود به مدح تو صرف

درین معامله نبود ضمیر من مغبون همیشه تا که بقای بقا بود محکم

اساس جاه تو بادا ز حادثات مصون [105] کتابهایست بر ایوان این اساس نگون

که الحذر ز فریب جهان بوقلمون چه اعتماد به گردون که هست بهر گزند

هلال یکشنبه دندان ارقم گردون مدار دور سپهر است برخلاف مراد

کز اختلاف تحرک چو ابلقیست حرون بهخواب خوش چه نهی سر گه دمیدن صبح

که تیغ در کف افسونگر است گاه فسون سپهر بی سرو پا بین که ساخت زیر و زبر

شکوه افسر دارا و تخت افریدون فلک زبس که به خون کسان کشد دامن

ز حمرت شفقش دامنیست غرقه به خون

برای تجربه انجام عیسی و قارون به نزد نکتهشناسان سپهر بی سر و بن

صحیفه ایست که حاصل ms231 ازو نشد مضمون کسی به زورق تدبیر و فکرت صایب

نرفته است ز گرداب حادثات برون دگر فتاده از ان بر کنار خواهد بود

به عون تربیت کار ساز شرع و فنون محیط فضل علیشیر در درج شرف

که مثل او ننموده سپهر آینه گون به درسگاه قدم داشت منطقی ازل

غرض نتیجهآ ذاتش ز شکل کن فیکون کجاست زهرهآ آن چرخ را که یک سرمو

نهد ز دایرهآ حکم او قدم بیرون اساس قصر جلالش ز حادثات زمان

بهسان خیمهآ گردون مسلم است و مصون به اهتمام تو ای آفتاب اوج اشرف

مه تمام شود چون هلال روز افزون به لوح مکتب جاهت ز نوک کلک قضا

سپهر نون و درو گوی ارض نقطهآ نون اگر به قهر زنی پای حلم بر سر کوه

به جای آب روان گرددش ز بینی خون وگر ز دست تو یابد فشارشی یابد

ز انقباض مساماتش احتباس عیون تو راست مندرج اندر دقیقهای ز بیان

هزار حکمت لقمان و درس افلاطون بر ضمیر تو بی تاب مشعل خورشید

برکلام تو بی آب لولوی مکنون

ز فیض خان نوال تو سروران ممنون1 شود رفیق تو با بخت سرمدی ملحق

بود قرین تو با عز دایمی مقرون بزرگوارا دریا دلا خداوندا

شدم ز جور سپهر ستم شعار زبون به سر سینهآ پاکان بارگاه قبول

به ذات پاک خداوند قادر بیچون به معجزات نبی که اهل شرک را شب جهل

به نور کوکب اعجاز گشته راهنمون به عز تخت سلیمان و بخت اسکندر

به عز حکمت لقمان وحرمت ذوالنون به مهر گرم دلافروز لیلی و عذرا

به آه سرد سحرگاه وامق و مجنون به نامرادی دندان بی سر و سامان

به بی گناهی مستان جام بزم جنون به جانگدازی عشاق بی نوای حزین

به جلوهسازی خوبان چابک و موزون به قطره ریزی ابر و صفای بطن صدف ms232

به پاک گوهری بحر و لولوی مکنون به خرده دانی ادراک و فکرت صایب

به کارسازی اقبال و طالع میمون به فرباغ دلفروز روضهآ فردوس

به ذکر مرغ سحرخیز و جلوهگاه غصون به روی پوش کنیزان خانهآ حشمی

که هستشان ز حیا روی در نقاب جنون

که هست در غم یار و دیار خود محزون به آفتاب عطای توای سپهر کرم

که گشتهاند ز فیضش جهانیان ممنون که گرنه جاذبهآ خدمت تو میبودی

نبودیم نفسی در هرات صبر و سکون چرا که هست درو متصل ز کلک قضا

مرا صحیفهآ خاطر به خون دل مشحون بسوختم ز جفای سپهر دون پرور

زروی لطف بزن بانگ بر زمانهآ دون که هان اگرچه ازین بیشتر به صدخواری

دمادم از تو کشیدی جفای گوناگون بدار دست ازو بگذر از جفا و ستم

که در حمایت لطف عمیم ماست کنون امید هست که دیگر به عون رأفت تو زجور دور نباشم رهین مشت خسیس جفای گردش گردون نسازدم مغبون همیشه تا که بود خیمهآ نگون فلک دوات و خانه و دفتر نگرددم مرهون تو را به شوکت اقبال سرمدی بادا معلق از بر این فرش بی طناب و ستون

ز اختلال حوادث اساس عمر مصون

کاین بت گلگون قبا دامن کشان آید برون نصب کرده رایت نصرت شهنشاه ختن1

بهر فتح لشکر هندوستان آید برون از ته خرگاه دیرین سال فراشان صنع

تخت جمشید و درفش کاویان آید برون رخنه در دیوار مشرق افکند نقاب صبح

خشت زرینی که ناگاه از میان آید برون چون صبوحی کردگان زین دیر مینا صبحدم

ترک اطلسپوش خاور خوی چکان آید برون صبح دیر آید برون سازد گنهگارش سپهر

گردهای برداشته با ترجمان آید برون گترد خوان سحر تقدیر بیش از قرص ms233 مهر2

کاول حال از ضیافتخانه خوان آید برون با وجود لنگر زرین سیمابی طناب

کشتی صبح از محیط قیروان آید برون جلوه گر گردد به فرش عبقری ترک ختن

همچو طاوسی که صبح از بوستان3 آید برون کوه صندوق جهاز خسرو خاور شود

از فروغ صبحدم زان پرنیان آید برون این تنور سبز بینی پر ز گاورس درست4

طرفه حالی کز چنین گاورس نان آید برون شب قضا در قیرگون دریا سر روز افکند

کم شود صبح از کنار خاوران آید برون

یوسف گردون ز چه با ریسمان آید برون دیگ زر جوشد ته خرگاه سیمابی ازان

برفتد سرپوش شب سمین دخان آیدبرون زرورق زین صفحهآ نیلی عیان گردد چنان

کز چمن با آب برگی در خزان آید برون مهر را ظاهر شود هر دم علامات ظهور

عاقبت چون مهدی آخر زمان آید برون آن شهی کز بهر ایثار قدومش هر سحر

شاه زرین تاج خاور با سنان آید برون آن که گر خواهد ضمیرش تا ابد چون فرقدان

طفل روز از بطن خاور توأمان آید برون گوش هستی مانده بیزیور ز درج عافیت

وقت شد کان در بحر لامکان آید برون شد جهان ویران محل شد کز حجاب مصلحت

بهر معموری شه صاحبقران آید برون دادخواهانند از اطراف گیتی گشته جمع

کاش سوی بارگه گیتی ستان آید برون شد امان افسانه گوش افکن که در هرگوشهای

خلق را از جان غریو الأمان آید برون شد جهان تاریک وقت آمد که از فانوس غیب کی عزیز من بود غمگین زلیخای خرد شمع جان1 افروز بزم انس و جان آید برون

گر ز زندان یوسف مصر جهان آید برون چون شه عادل نشیند بر سریر معدلت

از درون بی گناهان الفغان آید برون

از سوی مشرق سحر تخت روان آید برون بس ms234 که تن در فرقتش فرسوده در هر سرزمین

از ته پای مسافر استخوان آید برون شوق دیدارش زدل بیرون نخواهدشد مگر

اشتیاق او ز دل همراه جان آید برون آهوان کردند نزهتگاه جاهش را رمه

بهر حفظ از وادی ایمن شبان آید برون نور عدلش عالم افروزد بدانسان کز حسد

دود آه از مرقد نوشیروان آید برون خلق چون اهل تظلم گو بلند افغان کنید

تا ز خلوت شهریار مهربان آید برون گر رسد فرمان خدمت زان شه خلوت نشین

از مقام خود دوان صد اردوان آید برون ور خرامد سوی این منزل به استقبال او

از دیار نیستی صد کاروان آید برون زین مکان زینسان که بینور حضور او بود

دود آه از دل به عزم لامکان آید برون جز هوای بام قصر1 او ندارد مقصدی

طایر قدسی گهی کز آشیان آید برون گر سکندر گرددش مهمان برای آب خضر

از لبش کامی که جوید میهمان آید برون ای که بهر رزم خصمت هرسحر سلطان روز

از پس کهسار خاور با سنان آید برون پای ازخلوت برون نه ورنه از هجران تو از زبان دوستان صد داستان آید برون

کاین گهرها ز آستین کهکشان آید برون چون شوی گرم از غضب دشمن زبان گیرد به کام

گرچه سگ را موسم گرما زبان آید برون هست از شوق گل رخسار جان افروز تو

نالهآ مرغ سحر کز گلستان آید برون گر خرامی چون زلال خضر بر روی زمین

مرده یابد زندگی زین خاکدان آید برون ارغوانی چهرهساز از برقع غیب آشکار

کز بناگوش مخالف زعفران آید برون این چنین کز شوق دیدار تو خون گریند خلق

از زمین تا صبح محشر ارغوان آید برون وقت شد شاها که خوانی خادمان را سوی خویش

تا نظام از کشور مازندران آید برون گرچه پیری داده جایش گوشهآ بیتالحزن

در هوای خدمتت لیکن ms235 جوان آید برون هست روشن چشمهسار خاطر صافم کزو

دایم از شعر روان آب روان آید برون در مدیح توست یکسر بر زبان خامهام

آنچه بر ساحل صدف را از دهان آید برون چون کمیت کلک رانم در ره انشا ز غیب

با معانی لفظ نیکو هم عنان آید برون غیر اوصاف حکایت بر زبان کس مباد

تا ز هر بابی حکایت از زبان آید برون

مه دو هفته ز خجلت فرو رود به زمین سرم فدای تو ای شهسوار خوش منظر

که جفت ابروی تو گشته طاق خانهآ زین2 ز خاک کوی تو هر ذرهای که برخیزد

بر آسمان نکند آفتاب را تمکین غرض نظارهآ آینهآ جمال تو بود

که شهر حسن بتان را زمانه بست آذین3 ز غیرتم به خدا جان ناتوان سوزد

اگر شود به تو همراه جبرئیل امین نه صبر ماند مرا نی قرار لطف نما

به حال بنده که کارم گذشت ازآن و ازین دمید گرد عذار تو خط غالیه بوی

که دیده آن که بروید بنفشه از نسرین به پیشم آمده روز سیاه جانب من

میا میا که نبینی مرا به روز چنین زرنگ لعل تو ظاهر دوصد عقیق یمن

ز چین زلف تو پیدا هزار نافهآ چین تنم به یاد تو نادیده راحت بستر

سرم به کوی تو بگذشته از سر بالین گرفته روی زمین گفتگوی خوبی تو

چو صیت مکرمت شهریار کشور دین همای اوج شرف شحنة النجف که بود

علو همت او شاهباز سدره نشین

وجود مغتنم او خلاصهآ تکوین مؤیدی که اگر کینهور شود به مثل

دل زمانه شکافد به نوک خنجر کین فکنده با الف تیغ کینه در سرقاف

به گاه حملهآ کین رخنه رخنه چون سر سین اگر به منع عناصر دهد مثال دگر

جبین آب ز باد صبا نیابد ms236 چین زهی عدیم شبیهی1 که تا سحرگه حشر

بود ز طفل نظیر تو آسمان عنین تویی که روز وغا منجنیق دولت تو

به صدمتی شکند صد هزار حصن حصین به قصد جان عدوی تو در کمینگه عمر

به گوشههای کمانست مرگ کرده کمین گه جهاد اعادی کند لسانالغیب

زبان تیغ تو را آیت ظفر تلقین به پیش رای تو فکر عدو چه خواهد بود

شب گمان چه بود با فروغ صبح یقین ضمیر توست که نوری ازو گرفته سپهر

سپهر را شده آن نور چشم عالمبین سمند عزم تو در ساعتی برون رفته

هزار ساله ره از عرصهآ شهور و سنین ز ابر جود تو بر زرع آرزوی ضمیر زنور ناصیه آفتاب شد معلوم به جای قطرهآ باران چکیده در ثمین

که برغبار ره روضهآ تو سوده جبین

که گفتهاند مکان را شرف بود به مکین کسوف مهر مقرر شود گهی که ز قدر

عمامهات فکند سایه بر سپهر برین ز قاهری که بود قهرمان ملک ازل

شود به صبح جزا سجن دشمنت سجین ز مشرکان عرب هرکه خیرهتر بوده

چو پیشت آمده هم در زمان شده مسکین زبس که ریخته خون عدو برآمده سرخ

بلارک تو که شرمنده شد ز روی زمین اگرنه لطف تو آبی زدی بر آتش قهر1

درین تنور نمیماند قرص ماه عجین نکرده است کسوف آفتاب را تیره

که بهر مهر سیه کرده خاتم تو نگین به مطبخ کرمت بوده نعمت دو جهان

نبود لیک غذای تو غیر نان جوین به لب رسیده تو را شربت فنا گرچه

به خاک پای تو آب حیات خورده یمین رواج شرع نبی دادی آنچنان که نبود

به عهد ضبط تو مایل به خون ورای جنین ز خاک تربت پاک تو برده سنبل بوی

به سنبل آرد ازان سرفرو غزالهآ چین برای خوان جلالت بود به جا ورنی

شدی ms237 ز قدر تو پامال خوشهآ پروین سواد چین چه بود نزد حشمت تو که هست

به زلف شاهد ملک تو صد هزاران چین

شود ز آخر خور توسن هلال سمین ز ضبط توست به هرجا فسانه زین قصه

غزال خواب کند بر سرین شیر عرین رهایی از تو و اولاد توست مجرم را

توان ز چاه برون آمدن به حبل متین چنان به دور تو میزان عدل شد طیار

که میل سوی کبوتر نمیکند شاهین ز بخت غالبت اقبال خصم یافت هراس

چه سان هراس نیابد کبوتر از شاهین شود ز هیبت ثعبان نیزهات باطل

اگرچه خصم تو آرد به حرب سحر مبین زبیم راهروان مناهج ضبطت

نمانده کج روشی در بساط جز فرزین دلت محل ظهور لطایف غیبی است

سرای خلد بود جلوهگاه حورالعین عروس کام عدوی تو را نگردد جفت

اگر کند همه نقد حیات را کابین زخاطر تو چراغ ستاره را پرتو

ز گوهر تو عروس زمانه را تزیین نیامدت ز تصاویر کلک غیب شبیه

نباشدت ز صنادید روزگار قرین زهی شهنشه عادل که تا به حشر بماند

ز طاس عدل تو در گوش روزگار طنین نماز شام کند در زمین غرب سپهر شها به مدح تو گفتم قصیدهای که کند ز بیم خرج کفت گنج آفتاب دفین

مرا به حسن ادا روح انوری تحسین

درین مقام ز انصاف می کنم تضمین مرا تصور مدحت چنان بود که بود

شکسته پر مگسی را هوای علیین نظام هست ز خدام کمترین شما

ترحمی که بغایت ز حزن گشته حزین به مرحمت نظری کن که گاه گاه ز لطف

شهان کنند نظر سوی بندگان کمین رفیق درد و ندیم غمم قضا گویا

مرا برای همین کرده در ازل تعیین بسوخت سینه ز تاب دلم به بستر غم

جز آب لطف تو دل ms238 را نمیدهد تسکین همیشه تا بود اندر گذر زمان بادا

زمانه ناصرآل تو کردگار معین بود به حسن اجابت چنین دعا مقرون

که جبرئیل امین راست بر زبان آمین دی شاه زنگبار برون تاخت2 از کمین

با تیغ کین فکند سر روز بر زمین شد ز اقتضای چرخ سلیمان روز عزل

کز دیو قیرگون زمین گشت بینگین از دود تیره گشت فضای جهان که یافت

رخش سپهر از مه نو داغ بر سرین

سین سما ز کلک قضا یافت شکل شین بیتاب مهر هندوی شب را به رسم عکس

ظاهر شد از ستاره فزون داغ بر جبین کار سحاب فصل ربیعی نمود شب

کین باغ پر شد از گل نسرین و یاسمین گردید باز حامله شب گرچه صبحگاه

افکند در نواحی صحرای چین جنین بست از هلال یک شبه استاد روزگار

طاق مزار مهر که در غرب شد دفین مرد این چراغ و خاست از او دود گوییا

دامان کین فشاند شه کشور یقین دین پرور ممالک شرع نبی که شد

گلگون ز جام ساقی سعیش عذار دین شاه نجف علی معلای هاشمی

مسندنشین کشور طه و یا و سین شاهنشهی که شد لقب و نقش خاتمش

ماه سپهرکوکبه شاه ظفرقرین شاهی که کوتوال قضا بهر دشمنش

سنگ نجوم چیده برین قلعهآ حصین بخت کسی که چهره نسودش بر آستان

گردد نگون ز دست شآمت چو آستین جرم منیرماه برین غرفهآ رفیع

از قهر و لطف اوست گهیغث و گه ثمین نزد ممالکش چه بود ملک چین که هست

در زلف بکر مملکتش صد هزار چین روز گذشته را سوی آینده آورد

چون افکند مجاهد عزمش کمند کین

از هیبت تو زرد شود ضیغم عرین عیسی به خاکروب سرای تو مفتخر

آدم ز کشتزار جلال تو خوشهچین فراش بارگاه تو سکان صحن2 ms239 خلد

جاروب آستان تو گیسوی حور عین بنیان همت تو چو بام زحل رفیع

ایوان دولت تو چو قصر فلک متین یک قطره از منابع لطف تو آب خضر

یک شمه از روایح خلق تو مشک چین احباب راست مهر تو چون روح در عروق

بدخواه راست قهر تو چون مرگ در کمین کوی مجاهدان رهت مقصد امید

جای فتادگان درت جنت برین اقبال و بخت سال و مهت خادم و رهی

خورشید و ماه3 روز و شبت بنده5 و رهین فهم تو بر دقایق علم ازل علیم

رای تو بر خزاین نقد نهان امین آنان که در جهان به خلاف تو دم زدند

پیوسته از کشاکش دهرند در انین بیرون کشی به کینه رگ جان خصم را

از تن گه مجادله چون موی از عجین نگرفتی از زمانه به انگشت ماه نو

میبود جام چرخ ز صیت تو پرطنین

شد مستدیر در ازل این مهرهآ گلین فیاض علم غیر تو نبود ز عمر و بکر

آید ز بحر نی ز شمر گوهر ثمین از نور رحمتست وجودت نه زآب و گل

کز فیض هستی تو شد ایجاد ماء وطین جان یابد از خیال ولای تو خرمی

چون از وصال یار دل عاشق حزین نقاب گنج عمر عدوی تو شد سپهر

آرد برون به شامگه از ماه نو متین هر روز بهر مسرع صیت تو آفتاب

بر سبز خنگ چرخ نهد روزگار زین آن منزوی که نام تو را ورد جان نساخت

در خلوتش چه سود ز تکرار اربعین روزی که کرد روح ملاقات با بدن

بخت تو شد به عزت1 جاوید همنشین فرما عنایتی که تورا شد ز جان نظام

مداح آل وبندهآ اولاد طیبین هر صفحه از مدیح تو فردوس اکبرست

ابیات پرحلاوتش انهار انگبین شاها فتادهام به ته چاه معصیت

شمعی ده از جمال خودم شام واپسین ms240 مستغنیم ز دنیی و عقبی به مهر تو

زانم چه غم که حال چنانست یا چنین غیر تو را چگونه ستایم که چون تو نیست

از جنس آفریده سزاوار آفرین

روی عروس روز ز شب خال عنبرین بادا عذار بخت محبان صادقت

عالمفروزتر1 ز2 عذار مه مبین

109]3] چون در سحر پدید شد از صبح راستین موسی چرخ را ید بیضاز آستین مشاطهآ سحر به سفیداب صبحدم

برد از رخ عروس جهان خال عنبرین در زیر بام خاک نهان گشت بوم شب

انجم شدند چینه و منقار مرغ چین با گوشهآ ردای سفید سحر نمود

گیتی غبار ظلمت شب محو از جبین زد خسرو سپهر ز دیوار کوه سر

در پرده شد نهفته عروس مه مبین برد از ریاض سبز فلک صرصر سحر

ماند باد دی مهی اوراق یاسمین6 شد محو نقطههای نجوم از رخ سپهر

بی نقطه ماند روی سما کان بود ز سین گشتدز آفتاب نهان اختران چرخ چون از زمین مخالف خورشید داد و دین

یعنی علی محیط شرف1 را در ثمین شاهی که ذات2 قدسیش از نور محض بود

حاشا که بوده طینت پاکیزهاش زطین آن کز شرف به نیر اعظم کند قران

هر ذرهای که هست به فرش درش قرین گردد دوان ز بیم هزبر مهایتش

هر صبح طفل روز برین غرفهآ برین چارم خلیفه خواندش ار خارجی چه غم

جای شه نجوم بود تخت چارمین ای خسروی که خاتم فیروزی تو را

فیروزهآ مرصع گردون بود نگین از حشمتت بود که بود مهر زردفام

در گلشن جلال تو زنبور انگبین در دشت کبریای تو چرخست توسنی

کاورده شب به زیر شکم ز آفتاب زین زآب نهیب و مشت ستم بختیان حلم

در جوف کوه و صخرهآ صما کنی عجین اجرام چرخ ساجد خاک در تواند

رخسار ماه ms241 چارده شاهد بود برین دادی رواج شرع به حدی که کس نکرد

در عهد دولت تو به خون میل جز جنین بر جام آسمان نهد انگشت ماه نو

دوران که شد ز ناخن صیت تو پرطنین حکم تو راست خنجر انصاف برکمر

بخت توراست لمعهآ توفیق در جبین

اشراف دین حدیث تو را تابع و رهین بهر عدو شرارهآ تیغ تو شام رزم

مریخ کینهور شده بر آسمان کین خورشید را نهد به زمین شامگه سپهر

یعنی شها قدم نه و بر چشم ما نشین دیدی جمال حال ابد را چنانکه هست

صبح ازل به دیدهآ ادارک دوریین بهر عدو که صید کمین گاه غفلت است

در گوشهآ کمان تو مرگست در کمین از قرب و بعد تو گه معراج با نبی

شادی بسی نمود فلک شد زمین غمین قامت ز ثقل حلم تو شد چرخ را دوتا

باشد هنوز بار وقار تو بر زمین گردد ز التفات تو هر ناتوان قوی

رخش هلال ز آخر خورشید شد سمین بهر خلاصی از چه تاریک معصیت

فردا ولای آل تو حبلی بود متین گر نیست با ولای تو پیکار میکنند

عابد به کنج صومعه صوفی در اربعین ترتیب داده صبح ازل کلک عقل کل

از صفحهآ کمان تو دیباچهآ یقین بهر دلیل راه نجوم سعادتند ای آنکه در حوالی کشت جلال تو بر آسمان بخت تو اولاد طیبین آنان که در جهان به خلاف تو دم زدند پیوسته از کشاکش دهرند در انین با قامت خمیده سپهرست خوشهچین

خواند نظام را ز غلامان کمترین نور محبت تو بود شمع خلوتم

گردد چو زیر خاک تن خاکیم دفین ظلمت رود ز خوابگه آخرین مرا

پیش آید ار چراخ رخت شام واپسین چون عندلیب کلک سحرگه نوا زند

در مدحتت ملایکه گویند آفرین شد ms242 مصرعین هر یک از ابیات دلکشم

زلفین عنبرین بناگوش حور عین افکن ز لطف گوشهآ چشمی به حال من

تا عون کردگار به حشرم بود معین

[110] در هدحت اهام همام علی بن موسی الرضا علیه التحنیه والثنا ای غبار آستانت کحل چشم حور عین

وی نسیم روضهات باد پر روح الامین ای به صورت گوهر درج علی المرتضی

وی به معنی قرةالعین نبیالمرسلین ای ملک را بر درت روح مقدس پر فتوح ای تو را از فیض سرمد پای عزت در رکاب وی فلک را بر درت روی تواضع بر زمین

وی تورا از بدو فطرت رخش دولت زیر زین ای به صحن بارگاه حضرتت خضر آبدار

وی به دشت مزرع جاه تو آدم خوشهچین

وی زآسیب نوایب مهرتو حصن حصین گوهر عالی نسب سلطان علی موسی الرضا

کعبهآ دین قبلهآ هفتم امام هشتمین مقتدای حاضر وغایب1 امام جن و انس

پادشاه صورت و معنی شه دنیا و دین اختر عالم فروز و مهر برج طا وها

نور چشم خسرو و مسندنشین یا و سین کحل بینش را ز گرد راه زوارت مدد

روح قدسی را به خاک پای خدامت یمین ذرهآ راهت کند با نیر اعظم قران

ساکن کویت بود با دولت سرمد قرین سایهآ لطف تو کحل دیدهآ خورشید شرع

سینهآ پاک تو درج گوهر علم الیقین زائران بارگاهت را سلامت همعنان

ساکنان آستانت را سعادت همنشین آتش مهرت حیاتافزای باد عیسوی

خاک کویت آب روی چشمهآ ماء معین روح محضی بهر این از دیدهآ خلقی نهان

گنج علمی زین سبب در مدفن خاکی دفین هرکه با مهر تو در محشر برآرد سر ز خاک

هم چو صبح صادقش لامع بود نور از جبین وآنکه سر برخط فرمانت نهد چرخ از شرف

جای آن دارد که در زر گیردش همچو نگین چون تو ذات کاملی صورت نبست از ms243 کلک صنع

آفرین بر دست صنع صانع جان آفرین

بهر استخصلاص درمحشر بود وصل المتین تا عنب را دشمنت بهرتو زهرآلوده ساخت

تلخ چون ماءالعنب شد عیش بر خصم لعین گوهر پاکت ز نور آفتاب رحمتست

حاش لله گوهر پاکی چنین آید زطین عکس قندیل مزارت بر زلال بحر چرخ

تا فتاد از وی هویدا گشت خورشید مبین گر به ملک چین رساند باد بوی تربتت

گوشهای گیرد ز رشک آن غبار مشک چین نسل آدم را بود حب تو در طینت که کرد

دست صنع از آب مهرت خاک آدم را عجین بهر تعظیمت نهد برخاک هرشب روی خویش

خسرو انجم که دارد مسند از چرخ برین هست افلاطون به جنب دانشت آن بیخرد

کو یسارخویش را نشناخت هرگز از یمین باشد از بیم فراق روضهات جان را ملال

وه چه بودی مرگ اگر کس را نبودی در کمین ای شهید خاک غربت غربتم دارد هلای

بازکن چشم ترحم برغریب خویش بین چون مگس بر خوان عصیانم زبون1

رنجه فرما ساعد عصمت برافشان آستین چون شود روز جزا بحر شفاعت2 موجزن3

نفکنی از جرمم آندم بر جبین لطف چین رحم کن برمن که هست از کردهآ وارون مرا

گردن طاعت نحیف و پهلوی عصیان سمین

آن زمان کز قهر و لطفش زهر گردد انگبین هم مگر ازلطف سازد دست اقبالت خموش

جام عیشم را که از سنگ جفا دارد طنین جوشن حب تو بر در تا قیامت باشدم

نیست باکی گر رسد از قوس چرخم تیر کین بعد حمد کردگار و نعت پیغمبر مرا

بی مدیحت نیست در بیتالحزن جان حزین با سگانت مدت عمرم به خوشحالی گذشت

لیکن اکنون میروم با خاطر اندوهگین الوداع ای گوهر درج نبی الهاشمی1

الوداع ای اختر برج امیرالمؤمنین الوداع ای ذروهآ تحقیق را ms244 بدر منیر

الوداع ای مخزن ایجاد رادر ثمین الوداع ای کرده جبار جلیلت احترام

الوداع ای کرده جبرئیل امینت آفرین الوداع ای کاشف حق مقتدای راستان

الوداع ای کعبهآ ملت امام راستین الوداع ای گوهر صبح سعادت را فروغ

الوداع ای مخزن سر الهی را امین من کیم تا در حساب آیم تو را گویم وداع

ای منت از زمرهآ خیل غلامان کمین گرچه مانند منیرا نیست این حد لیک هست

بر امید عفو لطفت بنده گستاخ این چنین خواند از خیل سگان درگهت خود را نظام

گر خراسانش بود منزل وگر جرجانزمین

شد این عمارت دلکش بهشت روی زمین سرشتهاست مگر خاک این عمارت را

قضا ز شیرهآ جان کآمد این چنین شیرین چو بیت بحرخفیفست در نظر کوتاه

که درج گشته بهضمنش معانی رنگین ز نقشهای دلآویز او برآورده

هزار رنگ ز خجلت نگارخانهآ چین خجسته بیت بلندی بود که هست درو

ز نقشهای ملون معانی رنگین درین مقام دل صاحبش نبیند غم

مقیم روضهآ جنت کجا شود غمگین دم مسیح دمادم ز حصن بارگهش

غبار برده به جاروب زلف حور العین ز روی شمسهآ او ذرهای که برخیزد

بر آسمان نکند آفتاب را تمکین مگو نشاندهآ معمار تا بدان در وی

که چتر پردهآ طاووس باغ علیین زمین او شده مانند چرخ مظهر نور

ز بس که سوده براطراف او فرشته جبین نقوش صفحهآ مانی ندید این رونق

اساس قصر خورنق نیافت این تزیین بدین جهت که بود خانهآ زمستانی

ز ناله یافته مرغ ریاض او تسکین

گرچه باشد بر رخ بحر جدایی کوه کاه

اختر برج امید من شرار برق آه دیدهآ مردم بهراه انتظارت شد سفید

مردمان را بود ازین محنت عجب حال تباه منت ایزد را که روشن گشت یکبار دگر

چشم ما از نور روی آصف دولت پناه خواجه سیف الدین مظفر مطلع صبح ظفر

آفتاب اوج هستی سایهآ لطف اله آن که در چشم تأمل نزد ادراکش بود

عقل سرکش سر بهپیش افکنده چون اهل گناه وان که کرده آستان او فلک را پایمال

وان که باشد آستین او سخا را دستگاه از نهیب او که آن پیرایهآ جمعیت است

گرد را باد از پریشان کردن آمد عذرخواه بوی حفظش گر وزد بر عرصهآ عالم دگر

زیر دامن شمع را باد صبا دارد نگاه ای نهیب خصم سوزت آتش خاراگداز

وی غلام صبح خیزت خسرو انجم سپاه آستین همت تو جویبار آب جود

آستان درگه تو مطلع خورشید جاه خاک راهت راست با اجرام علوی اتصال

قصر قدرت راست با گردون اعلی اشتباه ریزد انجم بس که لرزد آسمان از بیم او

گر کند چشم نهیبت سوی او ناگه نگاه پای نه بر تارک کیوان ز رفعت زان که کرد گر نتابد از فلک زانسان که خواهد خاطرت خصم ms246 چون دلو رسن بگسسته جا در قعر چاه

شمع خاور کشتنی باشد چو شمع صبحگاه

زین گنه کو میکند پنهان گه و که قرص ماه اختر بخت عدو باشد به چرخ از بیم تو

آن چنان کاید به لرز از باد شبنم بر گیاه خواست سازد سرمه گردون بردرت گردی نیافت

بس که سایند اهل دولت روز و شب بر وی جباه بی تو بود آن وهم کز آسیب باد1 تفرقه

شمع حال مردم جرجان زمین گردد تباه سرورا تا جیب جرجان از نسیمت عطر یافت

دامن او شد چراغ زندگانی را پناه در قبای زرکش نیلی شه سیارگان

صبحدم بر آسمان زین شادی اندازد کلاه در ته کاخ سپهر کج روش گردیده راست

هر قدی کان بود از بار غم دوران دوتاه هرکه بر خاک مذلت میطپید اکنون بود

در محیط خوشدلی مانند ماهی در شناه جز من غمگین که از تدویر چرخ کینهور

داردم در غصه دهر غم فزای عمرکاه2 طی کنم شرح غم احوال خود کاین بنده را

عار باشد شکوه کردن از جفای دهر داه راه و رسم دولت جاویدیت پاینده باد

تا که باشد در میان خلق عالم رسم و راه

ز غصه کرده جهان بر زلال خضر سیاه مهست روی تو یعنی که نور چشمهآ مهر

شباست زلف تو یعنی که دود مشعل ماه تو آفتاب سپهر لطافتی کس را

چه حد آنکه کند جانب تو تیز نگاه بدان امید که گیرد کمند زلف تو را

فکنده یوسف گم گشته خویش را در چاه بیا بیا که جهانی چو روزن از در و بام

در انتظار تو دارند دیدهها بر راه به هر طرف2 که روی همچو سایه میآیم

نمیتوانم خود را به جای داشت نگاه چه آدمم که رقیب تو راندم همه دم3

ز ms247 جنت سر کویت نکرده هیچ گناه بهروز وصل تو صدجان فشانم و صداشک

به شام هجر تو یک دم برآرم و صد آه تویی نگار من اما نگار بیپروا

منم غلام تو اما غلام دولتخواه لبت به مرده دهد زندگی چو آب حیات

مگر که بوسه زدی بر بساط مرقد شاه مه سپهر سخا آفتاب اوج علوم

شه سریر امامت علی ولی الله

ز رازهای نهان گشته خاطرش آگاه مویدی که شریعت ز تیغ او دیده

همان نتیجه که باشد گیاه را ز میاه شهنشهی که بود رای انورش هر صبح

در آب چشمه صحرای خاوران به شناه امیر ملک هدایت1 که جبرئیل شدش

ز صبح روز بدایت ملازم درگاه برای رفتن قدرش به بام عرش مجید

سپهر را شده روز نخست پشت دوتاه ز خسروان جهاندار نانشسته چو او

به روی مسند توفیق زیر این خرگاه ندیده مورچهای از سپاه او آزار

که زیر ظل لوایش ملایکند سپاه به کهکشان وزد ار باد عرصهآ غضبش

نماز شام کند دانه را جدا از کاه به کنج مسکنتش جای و بستهاند کمر2

به خدمتش صف گردنکشان عالیجاه زهی ز روزن رای تو کمترین ذره

به مشرق آنچه زند بامداد شعله پگاه به ریگ راه تو کان سبحهآ ملایکه است

مسبحان سموات سودهاند جباه بود حصار جلال تو را مقام آنجا

که همچو آب نماید سپهرش از تک چاه سپهر اختر بذلی ز جود دست جواد

محیط گوهر فضلی ز فیض فضل اله

ز قهر و لطف تو شیر ژیان شود روباه سحاب و بحر تو را خازناست و گنجینه

نجوم و چرخ تورا لشگراست و لشگرگاه ادای نعت کمال تو مانده در اقوال

حدیث وصف کلامت فتاده در افواه چراغ مصطفوی کان شریعتست گرفت

ز باد تفرقه در ذیل عصمت تو پناه ms248 ملازم تو بود چرخ شامگاه قتال

ز ماه نو به صف کینه بر شکسته کلاه ز صحن چرخ کند دور سنگ انجم دور

سحر که رخش جلال تو راست جولانگاه خفای گنج زر مهرت ار بود مطلوب

طلسم صبح نگردد ز دور چرخ تباه به خادمت شه انجم نموده ثبت نیاز

نوشته بر زبر نام عبده و فداه کسی که خصم تو باشد به صبح روز جزا

رسول مدعی او بود خداست گواه دلت به خوان خلافت ازان نشد راغب

که از مصاحب ناجنس داشتی اکراه طبیب حاذق دارالشفای لم یزلی

دهد ز شربت مهرت شفای2 رنج گناه از فضل خود همه چیزت خدای بیمانند

کرم نمود به غیر از اماثآل و اشیاه تو نور باصرهآ آفرینشی چون شمع

حسود ازین غم و اندوه گو بسوز و بکاه

به بنده چند زبونی کند زمانهآ داه بخواه داد من از وی و گرنه زین بیداد

بر آرم از دل غمگین هزار واویلاه خیال مدح تو ورد نظام گشته که نیست

به از ولای تو در حشر عذرخواه گناه موالیان تو را زیر خیمهآ گردون

دراز باد طناب بقا سخن کوتاه ای گشته در نقاب رخت مشتبه به ماه

افکن نقاب را که شود رفع اشتباه چین جبین ماه شود شام هجر تو

موج سرشک من که ز ماهی است تا به ماه مائیم با خیال تو هر شام تا سحر

فارغ ز فکر مدرسه و ذکر خانقاه چشم شهاب دوش ز شوق تو میپرید

گردون ز ماه یکشبهاش داد برگ کاه بگذشت بر فضای دلم لشگر غمت

سوی فلک غبار برآمده ز دود آه چون نبض خستهآ دم مرگ از جفای چرخ

جنبم ز جای خویشتن آن نیزگاه گاه بخشد فروغ روی تو رخسار ماه را

چون لمعهآ ضمیر شهنشاه دین پناه

فرآش قدر ms249 او زده بر چرخ بارگاه خورشیدطلعتی که ز عکس ضمیر اوست

لامع ستارگان سماوات را جباه صبح جزا به صفهآ دارالشفای فضل

مهرش بود مصالح بیماری گناه جان یابد از غبار زوایای تربتش

فیضی که از سحاب بهاران برد گیاه گر وقت ابتلا نشدی لطف او رسن

بودی هنوز یوسف مصری به قعر چاه مرقوم گشته است به کلک یقین او

بر لوح کاینات هوالله ماسواه گیرد به عکس کار ز اعجاز دولتش

مرآت دهر روشنی از آه صبحگاه شاها گه محاسبه اهل گناه را

نبود به از محبت آل تو عذرخواه احباب را فواید لطف تو جانفزا

بدخواه را شداید قهر تو عمرکاه نافع به ذکر روح تو چون در بدن حیات

جاری به دهر لطف تو چون در عیون دماه شاهنشه دو کونی و ننهاده هیچگه

در ملک خاطر تو قدم آرزوی جاه میرفت کبریای تو بر بام لامکان

کرد آسمان به صبح ازل پشت خود دوتاه سوزن به خویش برد مسیحا که بر فلک بر پای رفعت تو رسیدی سر سپهر دوزد ز مهر قدر تو را تکمه بر کلاه

از بار همت تو نبودی اگر دو تاه

چون باز کرد دیده ز خواب عدم پگاه جز تو گره گشا نسزد زان به وقت صبح

دندان چرخ را کند افیون شب تباه هر روز تاج تارک گردون فتد به خاک

گویا بر اوج کنگر قدرت کند نگاه رمحت گواه قوت بازوست چون رسد

پیش تو مدعی گذرانی روان گواه امید ساحلش نبود گر هزار سال

اندیشه در محیط کمالت کند شناه گردد ز دور آتش قهر تو بر فلک

شب نیزه شهاب چو ظل شبان سیاه از کوکنار قهر تو آن کو رود به خواب

در حشر نیز نبودش امکان انتباه شاها چه کم شود که کنی روز داوری

از روی لطف جانب درماندگان نگاه راه سرای خلد ms250 نشان ده نظام را

چون روز بازخواه شود بر سر دو راه چون صوت ارجعی شنود گوش جان مباد

جز خاک آستان تو ما را حوالهگاه تا در زمانه بست ز شاه و گدا سخن

بادا مطیع آل تو دایم گدا و شاه

ز آفتابش لنگر زرین طناب انداخته برده کشتی را فرو لنگر مگر زرین طناب

داشت کوتاهی کسی کو را درآب انداخته بر کنار سبزخوان تحریک زرین مروحه

بر شکر بیرون ز حد سیمین ذهاب انداخته از شفق گردیده سرخ انگشت شست آسمان

بس که بهر زاغ شب تیر شهاب انداخته کرده رم زین دشت آهو مانده، نقشی از سمش

گاه چین نافهای پر مشک ناب انداخته گرنه صیادیست دوران بی وقوف از کار خویش

شست در دریا چرا بیرشته تاب انداخته شامگه بهر عبور روز ملاح قضا

بر کمان آب زورق در سراب انداخته پرگلاب است ازهوا این شیشه عطار زمان

آب نادیده سفالی در گلاب انداخته کاغذ حالات خاور قاصد مشرق زمین

بس که رفته سوی مغرب با شتاب انداخته نیست گردون و سواد شب که صیاد قدر

دام بر بالای دشت پر غراب انداخته شب نقاب روز گشته از شفق نظاره کن

کاتشین رخسارش آتش در نقاب انداخته شد تذرو خاوری مخفی به کوه باختر

کاین شکاری بهر او مشکین عقاب انداخته

چشم بر ایوان قصر بوتراب انداخته حیدر صفدر که در یک حمله باد تیغ او

تاج کاووس و سر افراسیاب انداخته آن شهی کز بهر کلب آستانش آسمان

بر زمین هر شام قرص آفتاب انداخته بر در مشرق ز شادروان زرین کار صبح

ز احتسابش گلرخ خاور نقاب انداخته کوه درعهدش که سرکش بوده بهر مالشش

آسمان در پای فیلان سحاب انداخته قصد حلق دشمنش دارد سحاب از هرطرف

زان کمند برق ms251 را با پیچوتاب انداخته از دم تیغ جهان سوزش هوا بگریخته

خویش را در خیمهآ تنگ حباب انداخته نبض ابر نوبهاران را که دارد برق نام

رشک دست جود او در اضطراب انداخته ای که کیوان در ته جوی جلالت شامگه

خم شده شخصیت خود درخلاب انداخته گشته نور چشم مردم در میان مردمان

گوشهآ چشمی به هرکس کان جناب انداخته همچو نور مه که در هر روزن افتد مهر او

پرتوی بر سینه هر شیخ و شاب انداخته میرود راه خلاف رای او سوی جحیم

هرکه آن ره رفته خود را در عذاب انداخته هر جریمه کآید از احباب او روز نخست

عالم الغیب محاسب از حساب انداخته با گروه دشمنان دنیا مسلم داشته

همتش این جیفه را پیش کلاب انداخته

خویش را در گوشهای وقت شباب انداخته ساخته از وایهآ دل همت او شیشهای

جانب آن شیشه سنگ اجتناب انداخته در سحرگاه جزا هم سر نیابد وصل تن

هر که را سر تیغت ای مالک رقاب انداخته ای نگشته بهتر از مدحت کلامی منتخب

تا سخندان طرح رسم انتخاب انداخته محمل خصمت به سوی کعبهآ مقصد نرفت

بس که گمراهی به راهش پیچ وتاب انداخته زاهد صدساله با بغض تو هست آن بیخرد

کآب رز پیموده آتش در کتاب انداخته تابع آل تو را با آتش دوزخ چه کار

برگرفته گرچه اصنام و شراب انداخته گر نشد خصم تو در دنیا معاقب نیست غم

کردگار این کار با یومالعقاب انداخته شب که ماه نو فروتر شد سبب دانی که چیست

فارس عزم تو لنگر بر رکاب انداخته از قلم نقاش ایوان جلالت شامگه

نقطهآ شنگرف بر لوح تراب انداخته بر سر کویت که منزلگاه اهل دولتست

چون یکی را تاب تب در اضطراب انداخته تخم ریحان شب عنبر سواد از نور صبح

در زلال چشمهآ خاور لعاب ms252 انداخته آن که با بغض تو طاعت کرده شبها تا سحر

بیخرد برده کتان در ماهتاب انداخته چون صبا کز وی بود ذرات را آشفتگی

در سپاه کفر تیغت انقلاب انداخته

در دل محنتکش و جان خراب انداخته کلک تقریرش ز معنی کان بود مغزسخن

پیش ارباب هنر لب لباب انداخته مشمر از اهل خرد آنارا که پیش خردهدان

فهم ناکرده سخن طرح جواب انداخته مدعی از رشک این گفتار در غم شد فرو

سر مگو در پیش از بهر جواب انداخته راه این صحرا کجا هر دشت پیما یافته

واقف است از راه مقصد عارف وا یافته جای شیرانست این صحرای هایل هر غزال

کو شد اینجا دشت پیما جان به صحرا یافته کنج خلوت غنچه گشته سالک خلوتنشین

بس که در دلهای تنگ عاشقان جا یافته سر به بالین کی نهد عارف که از اسرار غیب

گوش جان را حقهآ لولوی لالا یافته با سرشک دیده عابد کرده چون میل سجود

سبحه از اشک ملایک بر مصلی یافته ای خوش آن فانی که چون از خویشتن جسته خبر

نی نشان از اسم و نی نام از مسما یافته با خیال یار تنها باش تا یابی حضور

یافته جمعیت آن کو کنج تنها یافته

درد و صاف باده ساقی زیر و بالا یافته کی کند نفی دل صاف و نکات معنوی

آنکه عکس اختران در شب به دریا یافته دنیوی شد قید ره کز پا نشیند رهروی

کو به قطع رهگذاری خار در پا یافته بگذران از ناخوشی خود را کزین یابد دلت

آنچه در میخانه رند از باده پالا یافته سود خواهی صبح خیزی کن که تاجر در سفر

زین ریاضت بر مراد خویش سودا یافته صدق گردد زیور حالت کزین پیوسته صبح

بر گریبان تکمهآ زرین بیضا ms253 یافته رهروی کز ضعف حال افتاده بر بالین شوق

جسته در خلوتگه عارف مسیحا یافته صبحدم یابند بر دل اهل دل داغ قبول

اطلس گردون سحرگه نقش تمغا یافته قیمتی مردم کنند افتادگی زین واسطه

جای خود در ثمین در قعر دریا یافته دل تهی باید نه پر از گردش دوران کزین

خاک پستی دیده گردون قدر والا یافته1 هر یکی از راستان سرو ریاض عزتند

بی سبب خلعت به تن کی خضر خضرا یافته کرده چون شب میل سجده عارف عالی محل

سبحهآ سجاده از عقد ثریا یافته بر ز بر زین هفت پرده عقل هیچ آگه نشد

باشد این چون عامی بر طاق اجزا یافته

می گشاید بال آن مرغی که گرما یافته دیگری بعد از سکندر ملک را دارا شده

گر سکندر ملک بعد از مرگ دارا یافته وقت رفتن با وجود اهتمام بذل مال

حاش لله گر دمی دارا مدارا یافته ناقصان گردند زود از خصم اندک منهزم

منفرد را دیدهآ احول مثنی یافته شب منجم تا سحر نظارهآ گردون کند

کاختران را سیم حرصش سیم سیما یافته خواهش دولت مکن کان کس که سعدست اخترش

از فلک نقد سعادت بی تقاضا یافته روی هرکس لایق آیینهآ توفیق نیست

پیش روی خویش عینک چشم بینا یافته پیر را کامروز قامت در خرامش خم شده

خوش بود گر توشهای از بهر فردا یافته بیهنر هرجا نشیند خوار باشد کی سزد

بت خدایی را اگر زرین چلیپا یافته چون دهد گردون عوان را تقویت گوید خرد

وه که جلادی به کف شمشیر برا یافته از قناعت آنکه بهر رزق در زحمت بود

یابد آن فیضی که بیمار از مداوا یافته هرکه را افسرده شد خاطر نیابد کام خویش

کی برد فرمان کس دستی که سرما یافته بنده از الوان نعمت کان ندارد انتها

آنچه امکان دارد از باری ms254 تعالی یافته کنه ذات او معماییست مشکل نزد عقل اهل فکری نیست ممکن کین معما یافته

صفحهآ سیمین به آب زر محشا یافته تا شررهای غم او جسته عقل خردبین

داغ بیاندازه بر دلهای شیدا یافته در غمش گشته سواد دیده خرمن سوخته

دانه با این حال دامن بیمحابا یافته گوشهآ عزلت نظام اولی که حالا نام تو

سکهآ شهرت به روی نقد دنیا یافته برخود از غم حاسد بدگوی وقت استماع

پیچشی طومارسان زین شعر غرا یافته گلبن نظمم بود نورسته دهقان سخن

از سحاب خامه اوراقش مطرا یافته یافته ره جانب گنج نهان معنوی

فکرتم کز منهیان غیب انها یافته دیگران در ره خزف یابند و من در ثمین

هست فرقی نزد عقل از یافته تا یافته می شناس از بهر بزم دوستان در میکده

گشته لیک از ساغر من جنس اعلی یافته دل ز لعلت جانب سرچشمهآ جان برده پی دل سر کوی بتان را عالم جان یافته

جان به تاریکی خطت را آب حیوان یافته

دهر عشاق تو را جمع پریشان یافته گرنه از خیل بتان عیسی دمی جانا چرا

جان بیمار از لب لعل تو درمان یافته زیر ابرو بر رخت خط مقوس را خرد

سایهآ طاقی به صحن باغ رضوان یافته تا به دل بسته خیال صورتت نقاش چین

عقل را چون صورت دیوار حیران یافته در سیاهی دو زلفت جان شب تاریک غم

لاله روی تو را شمع شبستان یافته پرتو ماه رخت عالم گرفته غالبا

نور از رخساره خورشید ایمان یافته نخل باغ لافتی حیدر که در صبح ازل

هرچه جسته جز نظیر از فضل یزدان یافته آن شهنشاهی که کمتر چاکرش را روز عرض

جسته دوران وارث ملک سلیمان یافته آن جهانداری که زندان بان مصر حکم او

گردن تقدیر را در طوق ms255 فرمان یافته آن امیرالنحل کز گفتار شکربار او

مور در عهد سلیمان شهد عرفان یافته شهریار مسند عزت که سیاح خرد

وسعت جاهش برون از وسع امکان یافته بحر احسان عجم شاهی که حاتم در عرب

با وجود جود او نامی به بهتان یافته دهر در هر چین زلف شاهد اقبال او

صد هزاران ملکت فغفور خاقان یافته هرچه بر فهم رسل دشوار دشوار آمده

رای علم افروز او آسان آسان یافته

کی وصال کعبه بی قطع بیابان یافته ای که چون طوفان قهرت خاسته غواص دهر

کشتی نوح جهان را غرق طوفان یافته برخلافت هرکه بوده چون به خلوتگاه فکر

برده سر در جیب خود را نامسلمان یافته گر به طاعت دشمنت ساجد به بیتالله شده

بر جبین از کار طاعت گرد خسران1 یافته از پی تیرت سپر گردیده چرخ چنبری

دست قدرت از مه نو قبضه آن یافته خواست مه تا سر زند در بارگاه تو شبی

آن سیاهی بر عذار از مشت دربان یافته مهر در عهدت چو کرده تیغ بیرون صبحدم گرنه جولان کرده رخش رفعتت گردون2 چرا از چه مغرب نماز شام زندان یافته زان میان نعل یکران تو خالی شد که مور شامگه نعلی درین فیروزه میدان یافته

در رهت نبود به جان آسیب نقصان یافته نوک رمحت رخنه در صف عدو انداخته

گاه فکر اندیشه آن را کرم دندان یافته بس که دندانها شود خونین دهان شیر را گر سپهر پرکواکب داخل ملکت شود چرخ در باغ مصافت نار خندان یافته جوی انصاف تورا از باد پر جبرئیل کی ز خیل صبح باشد روز3 تالان یافته

بهر زنجیر تعدی چرخ سوهان یافته

هر چه در گنجینهآ تقدیر دوران یافته مجمر چارم رواق منظر فیروزه را

نوعروس خاطرت در زیر دامان یافته خوان ms256 جاه توست چرخ انجم به روی خوان مگس

صبح را طاوس عقل کل مگس ران یافته باد عریان دشمنت کز عطف دور دامنش

دور طومار حساب ملک خذلان یافته چاه کوی رفعتت را دلو زرین است مهر

چرخه دولاب دور از چرخ گردان یافته گرد خوان مجلس رای تو را استاد صنع

شمسهآ سقف رواق چارم ایوان ساخته چرخ داده غوطه در بحر ضلالت هرکه را

از لباس مهر اولاد تو عریان یافته تا کمان کینه آوردی به کف جراح غیب

سینهآ چرخ از کواکب پر ز پیکان یافته تا شود بر چرخ شمشیر جهادت ساخته

شکل ماه منخسف را دهر سندان یافته پرتوی از لمعهآ بخت جهانگیر تو بود

آن چه در وادی ایمن پور عمران یافته تا عیان شد رفعت قدرت قدیم لم یزل حاسد جاهت گه مردن نبد غرق عرق از عروج چرخ عیسی را پشیمان یافته

خویش را مستغرق دریای عصیان یافته رخش تعظیم تو از صبح بدایت تاکنون از غم جودت شده خون در عروق بحر خشک بر بساط عرش اعظم جای جولان یافته

وانکه از غواص دوران نام مرجان یافته

آنچه در عمر خود از خاتم سلیمان یافته چرخ شاخ سدره را از باد پرجبرئیل

بهر خدامت مگس ران سر خوان یافته شهریارا هست گرد راه خدامت نظام

گرچه خلقت زابتدا از خاک جرجان یافته تا به جان شد مادحت از باطن خیرالبشر

همچو حسان گاه تحسین گاه احسان یافته بر سواد دیده تا انگشت خدمت مانده است

کلک تقریرش مداد از جرم کیوان یافته من ازین معدن چه یابم زانکه در اطراف او

ز انوری چیزی که مخفی مانده سلمان یافته لیک تیشه بر کمر در ترک کی کرد استوار

آن که روزی جوهری از کندن کان یافته چشم میدارم ز لطف شاملت یابوالحسن

آن نظرها کز رسولالله حسان یافته تا ز روی ms257 گلعزاران صحن صحرای جهان

هست دایم زینت و زیب گلستان یافته گلشن بخت مطیعت باد فارغ از خزان

نزهت جاوید همچون باغ رضوان یافته [118]1فی مدح کپک میرزا خطت به ساحری ای شوخ سربرآورده

که گرد مشک ز گلبرگ تر برآورده نمونهآ رخت اندر نگارخانهآ چین

فغان ز صورت دیوار و در برآورده

ز شرم روی تو رنگ دگر برآورده به اختیار نیاید ز دیده سیل سرشک

مرا که سوز تو دود از جگر برآورده نموده خط تو ماه تمام را در قوس

چو نصف دایره گرد قمر برآورده نکوست دور خطت زانکه چهرهات آن را

به دور خسرو نیکوسیر برآورده هنرنواز کپک خان شهنشه عادل

که نام نیک به دهر از هنر برآورده شهنشی که در آتش به قلب موسم دی

به آب لطف گیاه از حجر برآورده تهمتنی که به باغ مصاف روز نبرد

نهال رایت او از ظفر برآورده دونیم گشته چو جوزا بر آسمان مریخ

گهی که خنجر کین از کمر برآورده به دست او چو علم گشته تیغ صبح جدل

زمین به فرق ز سهمش سپر برآورده زهی شهی که گه داوری ز گرم روی

ز آب نعل سمندت شرر برآورده عدو ز طنطنهآ کوس هیبتت به مصاف

نفیر عاجزی الحذر برآورده به جاه قهر ستم هر که مبتلا گشته

کمند لطف تواش بیخطر برآورده برای آنکه پرد سوی مرغزار عدم

عدو ز تیر خدنگ تو پر برآورده غبار دامن ادراک غیبدان تو است

قضا هرآنچه ز جیب قدر برآورده

سر به زیر بحر بهر لؤلو لالا زده دل که بی دردست کی بیند ز گریه فایده

کشت ده را چیست آن باران که در صحرا زده پاره گردد کسوت بود همه گیرم که کس

بخیه بر جیب بقا با سوزن عیسی زده تا سمند عمر دارا در سکندر نامده

کی سکندر تیغ کین بر تارک دارا زده عاقبت در گردنش افتد طناب نیستی

خیمهآ انس آن که در منزلگه دنیا زده گرم سازد جا کسی کو را بود سودای مال

به ز گلخن نیست جای مردم سودازده شب برون آید ستاره بس که از ناراستی

نقد جانها را به زیر آسمان بالا زده نفس بد بعد از جفا گیرد به جای خود قرار

دزد سوی خانه رفته کاروان هر جا زده آن که دارد بینشی تاراج بیند از سپهر1

دزد مشت خاک کی بر چشم نابینا زده رفته از سیل حوادث بر کنار آن کس که او

دست در دامان شاه کشور معنا زده ابن عم احمد مرسل که حی2 لم یزل

خیمهآ قدرش برین نزهتگه خضرا زده حیدر صفدر جهانگیری که شام معرکه آن که با خیرالنبیین در شبانگاه دنی برق تیغش خنده بر صبح جهان آرا زده ms259

پای رفعت بر سر ایوان او ادنی زده

لیک بخت سرمدش گلبانگ در بطحا زده بر فلک الله اکبر خاسته از جبرئیل

تیغ کین هرگه به دشمن در صف هیجا زده هر کجا خواند ولایتنامهآ او مقبلی

بهر تصدیقش مخالف نیز صدقنا زده شب پر شبگرد صحن بارگاه مرقدش

خویش را پروانهوش بر آتش موسی زده خطبهآ اقبال او خوانده قضا از بعد آن

سکهآ فطرت به نام آدم و حوازده نیست ماه منخسف در شب برین نیلیورق

کلک جاهش نقطهای بر صفحهآ املا زده طرف مغرب از شفق شب ریخته می غالبا

عصمتش سنگی برین فیروزگون مینا زده با نبی المرسلین بر بام این دیر کهن

ساغر صاف محبت در شب اسری زده تا نمازش فوت شد خورشید در کهسار غرب

هر نماز شام سر بر صخرهآ صما زده بر در و بام از چه افتد در سحرگاه آفتاب آتش اندیشهآ کنه کمال دانشش گرنه در بزم ولایش ساغر صهبا زده سوزن فکرش که چاک جیب دانش دوخته دود سودا در دماغ بوعلی سینا زده

نسخهآ اسلام را شیرازه بر اجزا زده کرده چون در روز هیجا تیغ خصم افکن علم بی خطر گشته ز سیل جویبار معصیت گردن صد منکر ایمان به یک ایما زده

آن که دست دوستی در عرو قالوثقی زده

ساغر لاله صبا در کوه بر خارا زده صیت اقبال جهانگیرش به عون ایزدی

گه به جابلقا قدم گاهی به جابلسا زده بوده در دریای هستی طالبش لطف ازل

دست و پا غواص بهر گوهر یکتا زده از تف مهرش فلک را صد هزاران آبله

در ازل از ثابت و سیاره بر اعضا زده یافته پشت زمین فرسودگی از بار تن

هر کجا بر دشمنان شمشیر جان فرسا زده کافر صد ساله گر یکبار گفته یا علی ms260

بی شک از عالم علم در جنتالمأوی زده1 تا شده از مدحت اندیشان خدامش نظام

داده یزدانش غنا بر چرخ استغنا زده خویش را گر به ره فقر مهیا یابی

نعل نعلین خود این طاق معلا یابی مرغ صحرای بهشتی منشین فارغ دل

تا به زیر پر خود بیضهآ بیضا یابی صاف خواهی که شود آینه آرامی گیر

می ناصاف ازین شیوه مصفا یابی دررساز از تن خویش آنچه ضروری نبود

که مگر در صف ارباب صفا جا یابی

گوش خود را صدف لولوی لالا یابی اشک بی فایدهآ اهل ریا نزد خرد

چون تگرگیست که در دامن صحرا یابی دل خود صاف کن و ساز ز اغیار جدا

تا درون صدف تن در یکتا یابی دیو نفست چو بران شد که تسلط یابد

به که خود را دگر آمادهآ هیجا یابی مشکلات تو شود منحل اگر صبحدمی

صفحهآ چهره به خونابه محشا یابی صاف شو تا بودت پایهآ عالی که مدام

درد می در ته و صافیش به بالا یابی دفتر دل منه اندر گذر باد هوس

ور نه روزی ز همش ریخته اجزا یابی باش نابود بدان گونه که گر درنگری

جانب خویش نه اسم و نه مسما یابی گر گشایی به جهان چشم تعقل حاشا

که به جز هستی الله تعالی یابی میکشی بار عبودیت او بهر همین

کوه را بر کتف از ابر مصلی یابی اثر ناوک دلدوز کمان غم اوست

چرخ را روزنهها شب که در اعضا یابی چون به دل علم شود یار نماند ظلمت

شمع را شب مدد دیدهآ بینا یابی نتوان دوخت گریبان بقا روز اجل

گرچه در دامن خود سوزن عیسی یابی دولت آخرت از کام جهان یابد نقض

دولت آن است که ناکامی دنیا یابی

باش در فکر که نامی ز معما ms261 یابی بذل کن تا به تو گردند خلایق مایل

رود را از همه سو مایل دریا یابی در گذرگاه جهان آمد و شد بسیار است

نیست ممکن که درو نقد مدارا یابی توسن عمر چه امکان که سکندر نخورد

گرچه در دار جهان مکنت دارا یابی روز آرند برو آنچه شبت روی دهد

صبح را بهر همین آینه آسا یابی دود آهت به سر آید ز تف آتش حرص

سایه بهتر بود آن وقت که گرما یابی بینی آن لحظه رخ کام درین خلوتگه

که سواد بصر از سایهآ عنقا یابی مگذران عمر به اندیشه که گلگون نشود

رخت از عکس که در بادهآ حمرا بینی عمل روز وشبت ثبت کنند اهل حساب

هر سحر زان ورق صبح مثنی یابی آه سرد از دل ما بس که به گردون شده است

بدنش بر صفت نیل ز سرما یابی ای فلک تا شده شست ستمت ناوک زن

هر کجا تیر تو کم شد به دل ما یابی حقه باز است جهان منکر این چون باشی

که ز سر مهره درین حقهآ مینا یابی سرمهآ دیدهآ فرسودهآ مهرویان است

هر غباری که به رخسارهآ غبرا یابی غم روزی مخور امروز که فردا چه خورم

گر به فردا برسی قسمت فردا یابی

مکن اندیشه که روزی ز تقاضا یابی خار منت کف پایت کند از خون گلگون

گر گذر بر دل ارباب تمنا یابی حرص زر ساخته بیمار تو را ای خواجه

نخوری زر که ز امساک مداوا یابی مطلب سود اگر نیست دلت سودایی

سود در مملکت عشق ز سودا یابی زخمناک است دلت مرهم کافوری صبح

زان سحرگاه درین حقهآ مینا یابی تا فتد از شکرت ریزه به اطراف نظام

طوطی ناطقه را به که شکرخا یابی روشن است این سخن تازه اگر درنگری

مه نو را به جبین غرهآ ms262 غرا یابی مرده گردد ز دمت زنده وگر باور نیست

سر فرو بر به گریبان که مسیحا یابی موجب تفرقهآ اهل زمان خاصه کنون

خویش را به که درین زاویه تنها یابی بهر قطع نظر از خلق جهان همچوغزال

خوش بود گر قدم بادیهپیما یابی بار بربند ازین کشور ناخوش تا کی

بخل را زنده کرم را متوفی یابی نیست ممکن که درین ملک ز باران کرم

گل رخسارهآ احوال مطرا یابی چند در سلسلهآ خویش مقید باشی

هر کجا پا نهی این سلسله برپا یابی بهتر از شربت این قوم ترش روی دغل

گر لعاب دهن مار در احشا یابی

عجبی نیست کزان مرگ مفاجا یابی آسمان عاقبت کار نهانت سازد

که درین بحر ز پاکی گهر نایابی [121] زهی در جویبار حکمت آب معدلت جاری

فروشسته ز لوح مملکت حرف ستمکاری گه نظارهآ ایوان قصر کبریای تو

به خاک از تارک گردون فتاده تاج جباری ز دیر میفروش قهرت آنکو جرعهای خورده

به صبح روز محشر هم نبیند روی هشیاری معالی جاه سیفالدین مظفر محض دانایی

که اقبالت بنای معدلت را کرده معماری غبار کوی حلمت گر نشیند بر رخ غبرا

نیابد زلزله تا دامن حشر از گرانباری به چشم گرگ ماند دیدهآ مریخ در عهدت

ز بس کز بهرحفظ جدی شبها برده بیداری در اصلاح معایب داری آن قدرت که گر خواهی

بری بیرون ز طبع دهر خاین رسم غداری طبیب لطفت ار خواهد که بیماری نبیند کس

نیفتد چشم خوبان هم به هرجانب ز بیماری همانا کردهای ابرو ترش با اختران ورنه

چرا گردیده مرآت فلک زین گونه زنگاری

به قهقه زین تعجب خنده دارد کبک کهساری دل خصم تو گشته از شرار آتش محنت

بر اوج آسمان درد برج کوکب ناری مدار اندیشه از گردون که ms263 با سیارهآ بختت

سعادت را بود تا حشر آیین وفاداری شبی کز عرصهآ قهرت غبار کینه برخیزد

نیابد صبح را بیرون نفس الا به دشواری به هرکشور که روآری به توفیقات سبحانی

ز دلها میبری محنت ولی با خود نمیآری بهعهدت در گرفتاری نمانده کس همین دارد

به دام طرهآ خوبان دل عاشق گرفتاری چو دست مکرمت فیض تو بزم بذل گسترده

طمع را کرده جام جود عامت چهره گلناری به دارالملک جرجان باوجود چون تو سرداری

سر دار است جای آن که دارد میل سرداری کم آید آفتاب شعلهزن در وی به چشم کس

که میترسد به عهد دولتت از مردم آزاری گیای کام رست از گلشن این خطهآ دلکش

غبار موکبت گردید گویا ابر آزاری جوان بختا فلکقدرا ملک حلما روا نبود

که باشم باوجود چون تو مخدومی به صدخواری اگرچه از کمال مرحمت هرساله ای خواجه ولی افتادهام بر خاک دارم آرزو کاخر غلام پیر خود را کردهای تعیین ادراری برین خواهش نگشته غیر پیری باعث دیگر به اسب بادرفتاری مرا از خاک برداری

که قوت بود یار اکنون نمی بینم ازو یاری

الهی پیرکردی تا مرا زین گونه نگذاری همیشه تا به زیر این مقرنس طاق فیروزه

بود ظل زمین نزدیک دانشور شب تاری مبادا روز عیشت را شب تاریک غم درپی

به ذات احمد مرسل بهعون حضرت باری دلی نماند کسی را و عادتی داری

که میبری دل و با خویشتن نمیآری به هر رهی که خرامی به ناز چشم خوشت

به هیچ سو نفتد با وجود بیماری هزار صید سر افراز شد ز فتراکت

چه باشد آنکه مرا هم ز خاک برداری گرفت محنت عشق توام برون و درون

چو من کسی نتوان یافت در گرفتاری ز هرچه بگذرد از حد کسی شود دلگیر

دل تو هیچ نمیگیرد از دل آزاری ز گریه بی ms264 تو شود کم پریدن چشمم

که بال مرغ چو تر شد پرد به دشواری چه لافد آینه با چهرهآ تو پیش آرش

بزن به خرمنش آتش ز روی گلناری به کاخ سینهآ عشاق بهر بردن دل

فکنده هندوی زلفت کمند عیاری

ولی چه چاره کنم دل نمیدهد یاری دل از غم تو نگیرد ره گریز دگر

که سوده پای دلم در ره طلب کاری مساز در حرم خاص شمع را محرم

که شمع شاهد گلچهرهایست بازاری ز چشم و دل نروی یکزمان برون که نماند

به جز تو در نظر من به خواب و بیداری کشیده غمزهآ شوخ تو تیر بیداری

نهاده طرهآ زلف تو دام طراری ز عکس روی تو پیرایهآ صباح امید

ز تاب زلف تو سررشتهآ شب تاری مساز خوار مرا بیش ازین که نتوان کرد

به دور معدلت خواجه با کسی خواری غیاث ملت و دین آصف سلیمان جاه

که قصر ملک ازو یافت زیب معماری خدیو دهر که پیش سوار عزت او

پیاده گشته سپهر از سمند جباری هنروری که اگر یک جهت شود به مثل

زمانه را برهاند ز عیب غداری ز صبح دولت عالم فروز او چون شمع

به باد رفته سر هر که کرده سرداری ز زور پنجهآ انصاف عدل گستر او

تن زمانه شد از کسوت جفا عاری سحاب مرحمتش تا نگشت فیض رسان

به جوی ملک نشد آب خوشدلی جاری زهی ز چهرهآ مرآت مملکت برده

زلال معدلتت ظلمت جفاکاری

به دست تجربه گر ملک را بیفشاری پی ملاحظهآ خدمت تو نفس نفیس

وطن گرفته درین کهنه چاردیواری به دور معدلتت چشم گرگ سرخ شده

که در محافظت بره برده بیداری به روزگار مگر کردهای ترش ابرو

که گشته چهرهآ مرآت چرخ زنگاری درآن دیار که حلم تو سایه افکنده

گرفته ms265 کوه گران شهرت سبکباری هنرورا تویی آن پاک گوهری که کند

برای نقد سخن خاطر تو معیاری به چارسوی هنر از تو حل شود مشکل

که نزد عقل به معیار فضل دیناری منم که داده شهنشاه ملک فضل مرا

به رزمگاه معانی سپاهسالاری به حکم خسرو توفیق از ممالک غیب

گرفته کلک غرایب نگارم ادراری دو مصرع از سخنان سخنوری بشنو

که در زمانه علم شد به نغزگفتاری به خاک پای تو کاب حیات ازو بچکد

اگر مسودهآ شعر من بیفشاری به سنگریزهآ هر کس کجا نظر فکنند

دران دیار که کلکم کند گهرباری مصاف قافیهسنجان ز یکدگر بدرم

مرا اگر دهی از لطف خویش دلداری فتد هر آنکه مرا پیروی کند که بود به کارزار سخن زخم ناوکم کاری

چو بخت خویش گرفتار در نگونساری چرا نیامدهای حاسدا به منهج نظم

ز چاه جهل برون با وجود جراری قدم ز دایرهآ عجز نانهاده برون

برین صحیفه سراسیمه همچو پرگاری اگرچه هست فرس بر مراد و در کف تیغ

عدو پیاده و میدان رزم همواری نظام نیست مروت فکندنش بر خاک

همین به است کزین بگذری و بگذاری گه دعای خداوندی است آن بهتر

که این مقوله گذاری و دوست برداری همیشه تا که جهان است در جهان بادا

رفیق حال تو توفیق حضرت باری اگر نه آینه بودی تو نیز میدانی

که عارض تو نمیداشت در جهان ثانی به کینم از صف اریاب دین برون کردی

که کافری و کنی رخنه در مسلمانی خوشم که صفحهآ رخسار توست جانب من

به جان خویش که ناگه ورق نگردانی مگو که بحر بلا قطع کن به کشتن صبر

چه کردهام که چنینم در آب میرانی

که هیچ فایدهای نیست از پشیمانی دل مرا که به راه وفاست مشت غبار

نسیم زلف تو شد ms266 موجب پریشانی خوشم ز ضعف بدن زان که بعد مرگ برند

سگان به سوی توام استخوان به آسانی غبار راه وفای تو گشتم و هستم

امیدوار که دامن ز من نیفشانی مگو از آن دو رخ آیینه بهتر است ای دل

ورق همیشه ز یک رو چرا همی خوانی همیشه تا رمقی هست کار من سفر است

شرر صفت به هوای تو تا شوم فانی عمارت تن عاشق چه غم که ویران شد

که گنج مهر تو دارد به سینه پنهانی بران هوا که فتد چشم اشکبار مرا

به روز هجر تو گردد هوای بارانی چه حسن بیبدل است این که داده یزدانت

کز آدمی و به هیچ آدمی نمیمانی ز انفعال برآرد به ساعتی صد رنگ

به پیش صورت خوب تو خامهآ مانی بهمن مگو غم و عیش جهان که شام و سحر

یکیست پیش سیه روزگار زندانی خطت به گرد لب از سر غیب مضمونیست

چو نقش کلک جهانسنج آصف ثانی غیاث ملت و دین محض مکرمت که بود

مجسم از کرم ذوالجلال سبحانی سپهر اختر عزت که کرده صبح ازل

به قدر رفعت او جیب چرخ دامانی

خط جبین قضا نامزد به عنوانی زهی به کینهوری آنچنان که رمح شعاع

به روز کین ز کف آفتاب بستانی تویی که گر به مثل نیم شب شوی حازم

غبار شب به نم ابر حکم بنشانی نمی که آن بود اندر سیاهی قلمت

چه طعنهها که زند بر زلال حیوانی به فکر جاه دماغ سپهر کرده خلل

که دارد از تو تمنای شغل دربانی ازان جماعت مرغان جفا کنند به جغد

که در زمان تو مایل بود به ویرانی ز روی خاصیت آمد غلام حلقه به گوش

رکاب رخش تو را خاتم سلیمانی حسود جاه تو را محنت حسد پیوست

به روی یکدگر آید چو موج طوفانی ز بوستان ضمیر تو ms267 نخل باروری است

نهال نورفروز کلیم عمرانی برای نامهآ حکمش در ابتدا شده است

خط جبین قضا نامزد به عنوانی عنان ابلق اقبال گرم کن که کند

سمند صیت تو را روزگار میدانی شرار آتش قهر تو گر جهد بر بحر

شود گهر ز تف او چو لعل رمانی سپهر اختر توفیق و محض اقبالی

فروغ گوهر اشراف و عین اعیانی طلیعهآ مه رای تو مهر نوروزی

سیاهی نم کلک تو ابر نیسانی

بنای قدر تو را کرده عرش ایوانی برای خدمت توست اینکه جان ز عالم قدس

فتاده است درین تنگنای جسمانی ستم به عهد تو زانگونه شد سراسیمه

که هیچ باز نداند قفا ز پیشانی به روزگار تو در دشت روز و شب رمه را

چوگرگ نیست امینی برای چوپانی سحر سپهر فشاند به خاک تخم نجوم

فلک ز عدل تو هم ساخت شیوه دهقانی مرکبی است مفرح به نوک خامهآ تو

که میکند پی سودای فاقه دربانی توراست مهر طلب کار و چرخ سایهنشین

که نور دیدهآ اینی و برتر از آنی نمیرسد ز تو رنجش به هیچ موجودی

مگر به منهج خیری قدم برنجانی درار در خم چوگان عیش گوی مراد

که شد مطیع تو این سبز خنگ جولانی هنرورا در گفتار نظم بربستم

که ختم گشته به من شیوهآ سخنرانی ز عطر عنبر کلکم که جان به مرده دهد

معطر است به شروان دماغ خاقانی به چشم خویش کشیدی چو سرمه گر دیدی

سواد نظم مرا شاعر سپاهانی کسی که جرعه کش بزم نظم من گردد

فرح به روح رساند ز راح ریحانی ز خوان خویش دهم روح را غذا هرگز

نرفتهام به سر خوان کس به مهمانی

شریف نوع موالید نفس انسانی به روی آینهآ شعر من غباری نیست

که بیخسوف بود ماه چاه کنعانی به من ms268 برابری حاسدان چنان باشد

که با براق کند جلوه اسب پالانی شدم قرین به گروهی که نزد خاطرشان

فسانهایست سخنرانی و سخندانی ز سستی آمده گفتارشان به سان طلسم

که ریزد از هم اگر ناگهش بجنبانی سخن شناس شناسد که در سراچهآ فضل

برای قصر سخن نیست همچو من بانی امید هست که اریاب هوش فرق کنند

کلام هرزهآ باقل ز سحر سحبانی لبالب از می عیش است جام دولت تو

شد آن محل که دلم را ز غصه برهانی شوی ملول ز مضمون صفحهآ حالم

از لطف اگر ورق حال بنده برخوانی اگر به چشم نیابم تو را چه عیب که من

شدم فرشته ز بی گوشتی ز بینانی ز من که سوختم از تاب غم نیاید کار

مجوی بال گشودن ز مرغ بریانی هزار بار تعهد نمودهای که به لطف

غبار فقر مرا زآب جود بنشانی اگر چو من دگری هست در زمانه مرا وگر که نیست به حال من التفات نما مکن رعایت و بگذار در پریشانی

که نام نیک بود به ز جیفهآ فانی

بدین حدیث دگر ختم شد سخنرانی خدای عز و جل یار و یاورت بادا

به کار و بار جهان هر کجا فرومانی [124] به باغ دل درین بستان سرای عالم فانی

نهال آرزو منشان که بار آرد پشیمانی درین ره دیدهآ بخت تو آن دم راه بین گردد

کز آب ابر خرسندی غبار حرص بنشانی بهدست کس نیاید گوهر مقصود ازین دریا

که هست این برمثال آب و عکس جرم نورانی مجرد از لباس آرزو شو قرب اگر خواهی

دلیل این بس که واجب شد گه احرام عریانی غریق بحر معنی را چه باک از کوههای غم

نهنگ آخر ندارد باک از امواج طوفانی توان شد با کمند مسکنت بر بام استغنا

بود در ضمن درویشی عروج نوع انسانی زر و حکمت اگر دفع ms269 فنا کردی نرفتندی

به خاک اسکندر رومی و افلاطون یونانی نباشد اهل معنی را ضرورت صورت نیکو

چه حاصل زان همه نقشی که ماند از خامهآ مانی برنجانیدن نفسی تو هم چون میشوی رنجه

همان بهتر که تا باشی نرنجی و نرنجانی

بود زردوست در سلک گنه کاران زندانی درا در کاخ درویشی که کشت ملک جمعیت

خطر دارد ز برق منظر زرکار سلطانی بدی طینتت افکند سودای کجی در سر

خط ابرو کند این نامه را پیوسته عنوانی به کار آن جهان تنبیهت از موران بس ای عاقل

که تابستان کنند آماده اسباب زمستانی شود صندل پی درد سر عصیان تو فردا

اگر در سجده امروزت غبار آلود پیشانی مکش خواری که در بیبهای بحر ایجادی

کسی قدرت چه داند چون تو قدر خود نمیدانی گذر زین پایهآ پستی مسیحاوار آنجا رو

که قرص گرم خورشیدت بود بر خوان مهمانی وگر این پایهآ دونهمتت باشد گذر زین هم

سر خدمت بنه بر آستان ظل سبحانی امیر صفدر غالب علی ابن ابی طالب

که بختش لامعست از نور توفیقات یزدانی شهنشاهی که در احکام دین احمد مرسل

بود برمهر او بنیاد ارکان مسلمانی رسیده با سرافرازی ازو تاج فریدونی

گرفته پایهآ عالی ازو تخت سلیمانی کف دریانوالش تا بساط بذل گسترده بنات حجلة امکان ز باد لطف او یمکن رسوم حاتم طایی بود در طی نسیانی

که از رخ پرده بگشایند بیامداد ارکانی اگر بر سبزه بارد ابر لطف جاتفزای او

روان گردد ز پستان بهایم آب حیوانی

خلاصی داد یوسف را ز قعر چاه کنعانی به دست جود او دریا در احسان داشتی نسبت

گهی گر موج دریا را نبودی چین پیشانی چوسایه در تگ چه مانده از خورشید عدل او

به زندان عدم در بند دیو ms270 ظلم ظلمانی شها از پایهآ قدرت قضا گر نردبان سازد

توان بر بام قصر آسمان رفتن به آسانی تو آن شاهی که بهر رونق ملک و جلال تو

شدند انجم به گردون عاملان شغل دیوانی عدوی دین به جولانگاه دعوی سحر اگر کرده

دم تیغت نموده معجز موسی عمرانی غباری کان به سمت مخزن جاهت گذر کرده

ز بار در گران گشته به سان ابر نیسانی جهان گر خواستندی دوستانت فرد بخشنده

به افریدون و کیخسرو کجا دادی جهانبانی پس از تخمیر خاک بوالبشر خلاق عالم را

تو بودی مدعا از خلقت اصناف انسانی برای سجدهآ شکر نعیم خوان احسانت

مهیا گشته هفت اعضا ز چار اضداد ارکانی ز بیم تیغ عدلت کان سر بیداد افکنده

همین بومست در عالم که دارد میل ویرانی معاذالله از آن روزی که اندر عرصهآ هیجا

برانگیزی به قصد خیل اعدا خنگ جولانی شود از رهزنان کاروان عمر در ساعت ز ضرب شست پیکان ها شوند از خون بهسان لعل متاع جان به بازار عدم در عین ارزانی

تن سنگین دلان گردد چو کوه لعل پیکانی

برای عیبهای جوشن پولاد سوهانی سوی ملک عدم از عرصهآ میدان عدویت را

برد باد فنا افتان و خیزان از گران جانی کسی را گرچه آن ساعت نباشد بر تو دست اما

کند از بهر تو دست دعای خلق خفتانی عصای موسوی گردد لوایت از پی اعدا

کند بهر مخالف سایهآ رمح تو ثعبانی شهنشاها عطا بخشا نظام از بحر فکر آرد

برای زیور مدح تو گوهرهای حسانی سلیمان سخن گشتم به ملک مدحتت اما

میان دربستهام در بندگی با صدق سلمانی لباسی کان نگشته دوخته بر قامت مدحت

کشیده زحمتی خیاط اما هست تاوانی به مصر قدسیان روح مقدس مشتری گشتی

گلی گر بودی از وصف تو بر دیبای خاقانی برای مزرع محنت ز دود آتش حرمان

سواد ms271 دیدهآ غمدیدهام ابریست بارانی به ملک استراباد استرآبادی زبون باشد

چه بودی آن که میبودم عراقی یا خراسانی اگر بویی رسد سوی کسی از خوان بزرگانش

برین کس منتی دارند اما منت جانی به گوش هوش گوید هاتفی کای گشته بی قیمت امیر المؤمنینا در سحرگاه جزا باری ازین خاکی مقام آن به که ذیل عزم افشانی

ترحم کن به حال من به هر نوعی که میدانی

افتاده است از نظر آدمی پری هستی پری و چهره نمایی به مردمان

کس چون کند اگر نکنی آدمیگری تا گشته عکس ماه جمال تو جلوه گر

آیینه چون کند به جمالت برابری بر آسمان کوی تو کان قبله گاه ماست

مه گر یکیست لیک هزارست مشتری وصف تو را چنانکه تویی چون کند کسی

کز هر چه بر زبان گذرد زان نکوتری گل کردهایم جای خود از اشک لالهگون

تا پیش ما گهی که رسی زود نگذری زینسان که غمزهات صف دلها زند به هم

گیرد جهان چو تیغ جهانگیر حیدری سلطان بارگاه امامت علی کزو

شرع مطهر نبوی دیده یاوری کشورگشا شهنشه پر معدلت که هست

از پردلی2 نهنگ محیط دلاوری صافی ضمیر شاه جهانگیر کآمده

ذات مقدسش گهر تاج سروری شاهی که دود گشته عیان چون ز مطبخش

چسبیده یک شراره برین طاق اخضری در عزل و نصب عامل تقدیر ز ابتدا

بختش ز غیب یافته حکم مخیری

تصویر یافت دایرهآ چرخ چنبری ای آن که لمعهای بود از نعل دلدلت

شمع جهانفروز شبستان خاوری در مخزن قضاست مقادیر لمیزل

درج پر از جواهر و رای چو جوهری هر صبح زیر پای تو خورشید افکند

استبرق شعاع برین فرش عبقری ماند ز حیرت کف جود تو بحر خشک

چون دست همت تو کند بذل گستری ساحل نبیند ارچه کند صد هزار قرن ms272

اندیشه در محیط کمالت شناوری بدخواه کینهدار حسد پیشهآ تو را

دل در درون سینه جهودیست خیبری در چشم ماست شاه خیال تو جلوهگر

بر سر سواد مردمکش چتر عنبری تا قدسیان کنند نظر برتو گشته است

با صد هزار روزنه این قصر ششدری بهر بقای عترت پاکیزهآ تو بود

آدم که گشت قابل رزق مقدری آتش درون خاره کند مردن آرزو

با قهر اگر به جانب کهسار بنگری قارون کجا شدی به زمین یافتی اگر

از کیمیای مهر تو عز توانگری چون باز کینه پر زده در صیدگاه جنگ چرخ کبود را که معلق زن آمده تیغت به بال مرغ ظفر کرده شهپری

بر بام قصر توست هوای کبوتری

اختر شود ز عکس شفق لعل گوهری هنگام کینهات نفس عیسوی کند

بر شمع زندگانی بدخواه صرصری از بهر خدمت تو بود اینکه خلق را

دایم رسد ز غیب رسوم مقرری تا آفتاب یافته رمزی ز دانشت

زیرزمین کند همهشب کیمیاگری بیم است کز مهابت تیغ تو در چمن

گردد عذار لالهآ حمرا معصفری افراخت در زمانه به بیرونقی علم

با دولت تو دبدبهآ بخت سنجری محنت کشان بادیهآ شوق را دهد

خاک در تو نفع زلال سکندری هر یک ز ثابتات شود بدر بر سپهر

گر مهر خاطر تو کند ذرهپروری دشمن به روبهی چه شود پنجهزن که هست

در مور رهگذار تو فر غضنفری بر ذروهآ وجود فروزنده کوکبی1

در بحر کاینات گرانمایه گوهری بر غرفهآ هنر شه فرخنده طلعتی

در برج علم اختر خورشید منظری دردانهآ سواحل هر هفت قلزمی

مستحضر مسایل هر چار دفتری خورشید دولتی و سپهر سعادتی

دین را معاونی و نبی را برادری

داند عدو که لایق محراب و منبری در نفیس مخزن بطحا و یثربی

نخل حدیقهآ عرفان و مشعری مشکل گشای مبحث هر چار ms273 نسخهای

صاحب سریر عرصهآ هر هفت کشوری مهر منیر ذروهآ گردون رحمتی

خضر ره مهیب بیابان محشری در شام حشر ماه سپهر شفاعتی

در باغ خلد سرو لب آب کوثری اصناف کاینات ظهور از تو یافتند

کاینها چو ذرهاند و تو خورشید انوری گر حرمت رسول نگشتی حجاب حق

هم در زمان او به تو دادی پیمبری نخلت ز بار علم تواضح نمود لیک

افراخت سر نهال عدویت ز بیبری تو شمع آفتاب منیری چه باک ازان

کافشاند آستین به تو خصم از بداختری یارب حسود را که به قلبی فتاده پیش

قلبی چگونه پیش رود روز داوری شاها نظام یافته از یمن مدحتت

زیر نگین طبع جهان سنخنوری در کشور فضیلت گفتار دلکشم

هر گوشه صد هزار ظهیرست و انوری گفت و شنید اگرنه به مدح تو باشدم

بادا نصیب تا ابدم گنگی و کری

این یک به مدحت تو و آنیک1 به چاکری هستم امیدوار که در شام واپسین

دستم بگیری از چه عصیان برآوری

126] دی چو گذشت شامگه لشکر شام خاوری عرصهآ روزگار شد تیره ز گرد لشکری ز آفت دور آسمان مهر به خاک شد نهان

وز پی ماتمش جهان ساخت لباس عنبری شد ز ترازوی فلک پلهآ سیم در هوا

پله زرز وزن شد مایل فرش اغبری بود ز شام تا سحر بختی ظل خاک را

هودج هاله بر زبر بدر منیر بر سری جنبش سقف آسمان مریی کس نشد ولی3

زان به مغاک شد روان گوی زر از مدوری گشت به زیر طاق این طرفه مقرنس نگون

نایب شمع نه لگن جرم مه از منوری زهره به کف دف قمر داشت پی درست زر

غرق عرق شد آسمان گشت خجل زبیزری وصف مه تمام را با مه نو قرین کنم

گرچه نبوده هرگز این قاعدهآ سخنوری

لیک نمود عاقبت گردش چرخ صرصری کرد سبک سبیکهآ سیم عیان ز ماه نو

مهر که شد به ملک غرب از پی کیمیاگری جام هلال کج شد از گردش دور وز شفق

ریخته شد به دامن چرخ می معصفری رست در آتش شفق یاسمن ستارگان

گشت شفق نمونهآ نار خلیل آزری از بی زیب کوههآ بختی قیر فام شب

چنبر کهکشان جدا گشت ز چرخ چنبری بوده همیشه از پی روز سیه زر سپید

اختر شب به صدق این واقعه داده یاوری چون تنکان بزم می از می لعلی شفق

گوهر خویش را عیان ساخت سپهر گوهری مشعل مهر خاوری مرد و جهان ز دود آن

گشت سیاه چون دل دشمن آل حیدری یوسف مصر مکرمت موسی طور مرحمت

دری برج معدلت در محیط سروری کاتب وحی ایزدی حامی دین احمدی

منهی سر سرمدی مهر سپهر مهتری بحر سخا به مکرمت بدر دجا به منزلت

ببر بیان به چابکی شیر ژیان به صفدری گلبن گلشن شرف شحنهآ خطهآ نجف

عارف سر «من عرف» حاکم روز داوری خسرو ملک روز را درگه اوست سجده گه جمع ملک مطیع او گشته گه سپه کشی جوهر سر غیب را خاطر اوست جوهری

چرخ فلک زبون او بوده دم دلاوری

روح قدس به درگهش بسته نطاق چاکری شب به خیال سرمهآ خاک درش میسرست

اعمی سال خورده را رؤیت پیکر پری ای چو حدیث مصطفی لفظ تو از خلل مصون

وی چو کلام ایزدی نطق تو از خطا بری حق به امامتت رقم کرد و گرنه حضرتت

بوده ز بدو داوری مستحق1 پیمبری فیض حیات و نقد علم از تو رسد به جان ودل

روح مجسمی مگر یا هنر مصوری هست نسیم روضهآ پاک تو آن که هر نفس

عطر دماغ جان شود نکهتش از معطری آن اسداللهی که در معرکهها به روز کین ms275

کرده به دشمنان دین مور رهت غضنفری آن شه خضر حالتی کآمده خشت درگهت

نزد مبصران به از آینهآ سکندری منهزم از مهابتت لشکر فر خسروی

منهدم از جلالتت قصر علو قیصری حجلهآ بکر غیب را محرم پاک طینتی

مسند ملک شرع را خسرو دادگستری2 کاشف سر سالکان رای تو از مکاشفت

کعبهآ روح قدسیان ذات تو از مطهری مطلع صبح دولتی مرجع اهل جنتی

منبع آب رحمتی ساقی حوض کوثری روح فتوح قالبی نور فرشته مشربی

مهر سپهر کوکبی بدر خجسته اختری

مقصد هفت گوهری مفتی چار دفتری گوهر بحر عزتی سرو ریاض ملتی

زوج بتول حضرتی باب شبیر و شبری شمع شب هدایتی نور مه ولایتی

خارق رسم عادتی قدرت حی اکبری آدم خضرسیرتی نوح خلیلدانشی1

ماه ستاره موکبی شاه سپهر منظری صفدر صورهیبتی داور عرشرتبتی

شیر پلنگ صولتی ببر هژبرپیکری مطلع بذل را مهی مسند فضل را شهی

بحر عقول را دری شهر علوم را دری ای ز تو جانفزا شده آب زلال زندگی

وی ز تو بی صدا شده کوه شکوه سنجری چون پی فتح قلعهآ کفر کنی مجاهده

منع جهاد کی کند جهد جهود خیبری با تو چه روبهی کند خصم که روز معرکه

مور ره تو را بود زور هژبر بربری کعبه ز دیر ارمنی فرق نکرده هیچ گه

آن که کند به عمر خود با تو هوای همسری وارهد از مهابت شامگه محاسبه

با نظر ملاطفت جانب هر که بنگری تاب نیاورد عدو پیش تو در صف جدل

با تو که راست زهرهآ آن که کند برابری آن که نساخت ورد خود گفت و شنید مدحتت

تا دم واپسین بود لایق گنگی و کری

حصر کند به مدحتت شیوهآ نظم گستری نی که تمام عمر خود صرف کند به گوشهای

بهر مدیح1 ناکسان همچو ms276 ظهیر وانوری بندهآ توست سوی اودیدهآ عاطفت گشا

نیست ز خسروان عجب عادت بنده پروری تا که ازین مقرنس طرفه اساس نیلگون

نور فروزد از رخ زهره و ماه و مشتری باد مخالف تو را بدر حیات منخسف

اختر بخت دوستت2 غیرت شمع خاوری ز بعد معرفت کردگار لم یزلی نبی شناسم از آن پس9 علی خداست آن که بود در ممالک تقدیس وجود منفردش متصف به بیعللی نبیست آن که بود در مدارس تحقیق بری کتاب کمالش ز نکتهآ جدلی علیست آن که گدازد به برق لمعه تیغ حسود را که بود نقد بوتهآ دغلی خداست آن که بود بیاعانت غیری به ملک قدس شهنشاه مسند ازلی نبیست آن که شد از فیض فضل ربانی به اتفاق خلایق مثل به بی مثلی علیست آن که شد از نوک ناوک غضبش دل حسود چو شان مشبک عسلی خداست آن که تعقل نمودن گنهش برون نهاده قدم از حدود محتملی

به جان استادهام از بهر هر خدمت که فرمایی کشندم چون سگان در کوی جانان طوق بر گردن

کسیچون من سری بیرون نکرد از جیب رسوایی شدم ای اشک از دست تو رسوا کز غم هجرش

چو آب چشمه از چشم ترم بیخواست میآیی بود غم یار من هرگز مبادا از ویم دوری

غمت هم نیستم راضی که باشد یار هر جایی کشیده سر به جیب محنتم در گوشهآ عزلت

به فکر آن که چون آخر بر آرم سر به شیدایی ز مردم همچو ارباب جنونم گشته بیگانه

به تنهایی خوشم چون آخر کارست تنهایی نهان شد گرچه زیر خط مشیکن عارضت لیکن

هنوزت هست پیدا در چنین آثار زیبایی ز من خواهی زر و من بی نوا وصلت کجا یابم

نگردد شامل حالم اگر احسان آقایی ستون ملک یعنی خواجه آقا میر روشنرای

که خورشید ضمیر او بود در عالم آرایی قضا قدرت خداوندی که مضمون خط امرش

کند بر جبههآ منشور حکم غیب طغرایی گرفته یاد از و چون طفل حرف آموز عقل کل

به مکتب خانهآ فطرت رموز لوح دانایی

که گرد توتیا ms280 شد دیده را اکسیر بینایی اگر تسکین نبض آز دادی پیش ازین بذلش

زبان کی یافتی جنبش ز نام حاتم طایی زهی بخت تو با عون بهار لطف یزدانی

جهان پیر را بخشیده استعداد برنایی چه لافد ابر با دستت که پیش عقل دانشور

بود بحری کفت خطها برو امواج دریایی1 چه صولت از تو کم گردد ز روبه بازی دشمن

که از بیمت نمانده در تن شیران توانایی اگر حزم تو در دفع معایب یکجهت گردد

برد بیرون ز طبع چرخ رسم عمرفرسایی برای آنکه شاید باده نوشی ساغر زرین

فرود آرد قضا2 هر شامگه زین طاق مینایی سرانگشت ندامت میگزد پیوست بدخواهت

کجا سگ بس کند تا زنده است از استخوانخایی جهان مقبول طبعت نیست خود را گرچه صدباره

برای یوسف بختت دهد زیب زلیخایی درین دنیا که دنیاییست کام ساکنان او

همه چیزت خدا داده به غیر از حرص دنیایی تو را همت بود زانسان که گر چون باد نوروزی

گذر بر بحر اندازی به آن دامن نیالایی حدیثت را که شد مضمون نکات سر پنهانی

ز رشته لولوی صافی میان بسته به لالایی سحرگاه ازل در درسگاه دانش سرعت

صبا آموخت از عزم تو علم دشتپیمایی

دماغ شب خلاصی یابد از امراض سودایی بهار دولتت را ابتدا شد چشم آن دارم

که بحری چون بهاران گردد افزون شوکتافزایی سرافرازا سراپای جهان زآوازهات پر شد

که دایم مطلع بر حالت هر بی سر و پایی ز ترکیب معمایی که نام آن بود عالم

تو آوردی برون نامی نظام ارشد معمایی گهی حرف طمع پیش تو گاهی شعر پر دقت

از آن آرم که داری هم مروت هم شناسایی به ملک استراباد اهل ادراکند پیوسته

در آسایش ز تو یارب ز عمر خود بیاسایی تو گیری دست از لطف عمیم ارباب معنی را

گهی کاید به لغز از محنتی ms281 پای شکیبایی1 ز شهرستان فضلم گرم کرده مجلس دانش

چو برف و باد دی ماهی نیم کوهی و صحرایی به خلعت شادمانم ساز و بر استر سوارم کن

به دل می گو که در عهدم مسلمان گشته عیسایی تو هم دانستهای حاتم کفا کز بهر کام دل

نیم از فرقهآ قطعه فروشان تقاضایی که هر گه مفلسی آرد شبیخونی برانگیزم

به میدان قناعت رخش چون مردان هیجایی چه بابایی کنم پیشت به این ادراک طفلانه

که پیر چرخ نتواند کند پیش تو بابایی مطیعت باد چرخ و اختران کز فطرت نیکو

عطارد فطنتی کیوان وقاری مشتری رایی

بدین تقریب شاید وا شود راه سخن ما را اگر روزی کند یاد غریبان دیار خود

به گنج غم نیاید سالها یاد از وطن ما را نپیچیده غمت را دست در بزم وصال ای مه

از آن ترسم که دور چرخ در پیچد کفن ما را شب غم تا سحر چون پردهآ فانوس بیرویت

تنور آتش است از شعلهآ دل پیرهن ما را دمی آن عنچهآ لب را گشا بهر دل تنگم

که کار بسته بگشاید ز گلهای چمن ما را2 بود کار نظام ای شوخ شیرین عشوه جان کندن

به صحرای غمت افتاده کار کوهکن ما را

[2] برده نسیم سنبلت رونق مشک ناب را تافته ماه عارضت پنجهآ آفتاب را زیب غبار خط گرفت آینه عذار تو بس که برو دمیدهام فاتحة الکتاب را نیست ز باده سرخی دیدهآ شب نخفتهام ریخته خنجر غمت خون سپاه خواب را از تو جواب یک سخن کس نشیده گوییا شهد دهان تنگ تو بسته ره جواب را تا نچکد به دامنت خون دل فگار من بهر خدا که کم کن از رشتهآ زلف تاب را تا به لبت رسیده می گشته زخنده سرخ رو داده مفرحی مگر لعل لبت ms282 شراب را بلبل صبح خیز باز از سر نو نوا زند گر فکنی ز روی خود شامگهی نقاب را ساقی دور بیتوام ساغر زهر میدهد چند توان کشیدن از هجر تو این عذاب را مضطربت نخواهم ای شمع طراز نیکوان به که صبا نگویدت حال من خراب را جان نظام اگر شود سوخته در تب غمت

غیر دو دیده بر لبش کس نچکاند آب را

ماه من مثل تو در روی زمین نتوان یافت سر ما باد فدای تو که در کشور حسن

شهسواری چو تو در خانهآ زین نتوان یافت این طراوت که بود گلشن رخسار تو را

ما بر آنیم که در خلد برین نتوان یافت بس که دلها ز سر زلف تو آویخته است

عجبی نیست که در زلف تو چین نتوان یافت جان برای دهنت رفت و نیندیشم از آن

که مباد آن رود از دستم و این نتوان یافت نکند روی تو را سجده از آن هیچ کسی

نتوان یافت که گردش به جبین نتوان یافت1 ساقیا خاتم ساغر به کف آور کان را

بهتر از بادهآ چون لعل نگین نتوان یافت خاصه در بزم نشاط شه عادل که درو

خاطر غمزده و جان حزین نتوان یافت گوهر افسر اقبال محمد محسن

که درین بحر چو او در ثمین نتوان یافت

[5] زهی ز سور تو دل را هزارگونه سرور

ندیده دیدهآ گردون بدین نکویی سور به روی تخت ز قاف تو چرخ از پروین

نثار کرده سحر ms283 مشت لولوی مشور کشیده است برین قصر لاجورد اندود

فرشته سرمه به چشم خود از بحار بحور دف قمر زده حورا به کف حنا تر داشت

به دف نشان حنا مانده ظاهر است از دور درین مقام ز گفتار دلکش سلمان

بود مناسب حال این دو مصرع مشهور درون پردهسرای تو روز و شب، شب و روز

دو خادمند یکی عنبر و دگر کافور1 درین سرا گذارن باد زندگانی تو

به کامرانی و عشرت فزونتر از مقدور

نسیم صبح ببرد از دل حزین اندوه

شکفت لالهآ خور بر2 فراز قله کوه درآمد از درم آن ماهروی سیم اندام چو مهر پرتوی

چو مهر پرتوی رویش فتاده بر در و بام همی نمود فروغ رخش ز حلقهآ زلف چنانکه نور فروزد ز هاله ماه تمام به جعد خم به خمش می نمود خال سیاه بهسان زاغ که گردد اسیر حلقهآ دام

چه گفت گفت که چون مسرع صبا برخیز

به عزم طوف گلستان سبک ز جا برخیز بین که صحن چمن گلشن جنان شده است جهان پیر دگرباره نوجوان شده است طلوع صبح بود پیشتر ز خور چه عجب ز گل شکوفه اگر پیشتر عیان شده است چمن به شاخ گل نسترن که گشته دو ت به هیأت فلک و شکل کهکشان شده است رسید کوکبهآ باد و نوبهار وزان غبار ابر ز هر سو بر آسمان شده است ی مکیدن پستان ابر در بستان به طفل غنچه نگر سر بسر دهان شده است گهرفشان شده ابر بهار چون غواص به فرق عکس شجر اندر آبدان شده است ز عندلیب لگدخورده شاخ گل در با چه موجبست که از غنچه سرگران شدهاست بهروی سوخته دیدی جهد شراره ز اشک شعاع برق و شب تیره آن چنان شده است سحاب کامده گوهرفشان به صحن چمن چو دست بذل سرافراز انس وجان شده است

نهاد نامیه از لاله خود بر سر تل

که خورد از نمد ابر آب تیغ جبل صبا به طرهآ سنبل مگر گذار آورد که سوی اهل وفا بوی زلف یار آورد زمانه ریخته بود آب روی باغ ولی سحاب آمد و آبی به روی کار آورد نمود آب شمر همچو صوف سیمابی به روی او چو صبا موج بی شمار آورد

کنار گلشن و ساقی گلعذار طلب

برای راحت دل راح خوشگوار طلب گه خمار به غیر از شراب ناب مکش بکش قدح ز کف ساقی و عذاب مکشر شکفت لالهآ احمر به بوستان یعنی

یعنی به روی سبزه به جز ساغر شراب مکش درا به میکده و بر بساط عیش نشینبساط عیش ازین در به هیچ باب مکش بریز باده به جام بلور و منت صبحس

سحرگه از پی انوار آفتاب مکش کشاکش غم ایام عالمیست خراب

به جز شراب درین عالم خراب مکش شراب خاصه کش از بهر دفع رنج خمار چو زخم تا که نگردد زیاده آب مکش شکنج طرةآ زلفت خوشست ای ساقی به وقت سرخوشی آن زلف نیم تاب مکش

دسبوی باده به تقریب احتساب مکش ز دست باده کش ای محتسب برای خدا گرت هواست که بخشد حیات ساغر می

به جز به بزم سرافراز کامیاب مکش

عزیز مصر هنر آفتاب برج شرف

محیط فضل علیشیر در درج شرف گرفته صیت جلالش بسیط روی زمین گذشته پایهآ قدرش ز اوج علیین مآثآر کرمش کرده کشف مشکل آزلط

لطافت سخنش برده آب در ثمین

خاطر تو فیض بخش آب حیات زبان خامهآ او نقشبند سحر مبین سپهر یافت ز رای منیر او نوری پدید گشتش از آن نور چشم عالم بین

زهی بیان تو آب حیات را منبع

زهی ضمیر تو خورشید غیب را مطلع ایا مدارج قدر تو بر سپهر اثیر چو سایه تابع رای تو آفتاب منیر سپهر را همه بر قطب دولت تو مدار ستاره را همه بر سمت طاعت تو مسیر دهند آگهیت منهیان عالم غیب به هر چه بگذرد اندر فضای ملک ضمیر طیور گلشن علوی در آشیانهآ قدس ز شوق دانهآ کلک تو میزنند صفیر گذار نیست مگس را دران هوا که کنند

که کنندبه رسم نقل ز شهد حکایتت تقریر مگرنتایج فکر تو را به صفحهآ چرخ نموده ثبت دبیر سپهر یعنی تیر که می کند ز سیم شهاب شب همه شب مذهبان قضا و قدر برو تحریر بر تو بحر کشد حاصلات و میگوید به

به معذرت سخن تحفةالفقیر حقیر

بود صلاح و سداد تو زیب دانش و داد

بود رضا و خلاف تو اصل کون و فساد زهی ز جوهر طبع تو حدت الماس ز عکس رای تو مرآت گشته روی شناس قیاس احاطهآ جاه تو چون کند که ز عظم نهاده جاه تو بیرون قدم ز حد قیاس اساس قصر جلال تو گشته بود تمام هنوز ناشده بنیاد این بلند اساس گر نهند زحلم تو ذرهای به سپه به سطح ارض شود صفحهآ سپهر مماس قدم زدایرهآ غم نمینهد بیرون مخالف تو که سرگشته شد چو گاو خراس بود نهاد زمین در سپهر نزد خرد به بزم جاه تو دردی باده در تگ طاس

ن وزد، یابند زیخ حرارت اخگر به موسم احساس سموم قهر تو گر بر جهان وزد، یابندز یخ = زهی مقام جلال تو کز بلندی قدر نسوده ساحت او دست عقل و پای حواس سری که باد غرورش بود بهعهد تو هست به روی لجهآ غم کرده چون حباب آماس

سپهر را اگر آیین ms287 مهر فرمایی

رود ز گردش او رسم عمرفرسایی

لبر آسمان زده قدرت سرادقات جلال زهی علو تو برتر ز حد وهم و خیالبر آس

بالعشی و الاشراق به ذکر توست زبان بالغدو والآصال به فکر توست جنان بالعشی والاشراق غبار موکب رای تو صبح روشن دل حباب بحر جلال تو چرخ شیشه مثال همه مدایح ذات تو است در افواه همه مآثر لطف تو است در اقوال چنان به عهد تو برکنده گشت بیخ ستم که هست انبر دندان شیر سم غزال ز جود عام تو سایل نماند در عالم مگر به پیش مدرس بود ز اهل سؤال فروغ مهر بود در ضمیر تو مضمر چو عکس شعلهآ مشعل میان آب زلال کمال کسب سعادت بود ملازمتت زهی سعادت آن کس که کرد کسب کمال ز مهر رای تو هرکس که روی برتابد چو سایه بر سر راه جفا شود پامال

حضیض پایهآ قدر تو اوج سطح فلک

غبار سم سمند تو کحل چشم ملک حصار قدر تو جایی بود ز فضل اله که همچو آب نماید سپهرش از تک چاه ستارگان فلک بهر اکتساب شرف بر استان جلال تو سودهاند جباه به هر زلال که حفظت فکنده سایهآ لطف حباب آن نشد بخدمت تو کمر بسته میرود شب و روز برید چرخ که هستش

بر ضمیر منیر تو تیره مشعل مهر

بر بلندی قدرت حضیض اوج سپهر بسان پرتو خورشید در بسیط جهان کشیده رای منیرت بساط امن ms288 و امان به پیش ابر عطای تو باد در کف بحر به نزد دست سخای تو خاک بر سر کان فزون فضای جلالت ز وسعت اوهام برون مدارج قدرت زپایهآ اذهان هلال حکم تو را شد غلام خدمتکار شمال صیت تو را شد براق برق عنان گشایی از دل اخگر به گاه لطف زلال برآری از زر صامت به وقت بذل فغان فراز کنگرهآ لامکان مکان سازد اگر علو تو را باشد احتیاج مکان عجوز چرخ چو طفل رضیع هر سر شب ز حرص طعمهآ خوانت برآورد دندان سیاه بختی خصمت نرفت و رفتش عمر که سایه را نتواند ربود آب روان اگر به نار رسد پرتوی ز رایت تو بر آسمان رود از چوب تر به جای دخان

اوامر تو مبرا ز عیب سهو وخطا

نواهی تو معرا ز دخل چون و چرا توبی که از تو جهان را هزارگونه بهاست حریم کعبهآ کویت سپهر عز و علاست تویی که چرخ به این سرکشی و جباری زقهر و لطف تو دایم میان خوف و رجاست رسول عزم تو چون بر براق قدر نشست نخست گام که زد بر بساط اوادنی است ز رهگذار تو بر هیچ دل غباری نیست گر که هست همین بر دل نسیم صباست

ضرت تو حدیث زیره و کرمان و قطره و دریاست1 بزرگوارا نظم رهی به حضرت تو تو از بدو حال مجبولم که آیدم به زبان حرف مدحتت بیخواست شه تا نفس صبح برخلاف طریق ز روی آیینهآ روزگار زنگ زداست

شاکش دهر بر آفتاب ضمیرت که اصل نور و ضیاست غبار غم منشیناد از کشاکش دهر جهان به کام تو و روزگار فرمان بر قضا مطیع و قدر بنده و فلک چاکر

[2]2 فی مدح کپک میرزا تا ابد یارب تو را ملک بدن معمور باد

در کمال عزتت آسیب نقصان دور باد هر که را شهد وفاقت نیست در ms289 کام حیات

هر سر مو بر تنش چون نشتر زنبور باد وان کسی را کز هوای جنت استنشاق نیست

جاودان از علت رنج و حسد رنجور باد نوبت فرماندهی در غرفهآ عز و شرف

یکسر احکام و امورت را قضا مأمور باد حرف اقبالت که آن سرمایهآ عز و بقاست

تا ابد بر صفحهآ دور زمان مسطور باد تا نثار مقدم خدام درگاهت شود

خردهآ منظوم من چون لولوی منشور باد تا مکان باشد تو باشی جاودان یارب مکین من دعاگو مادحت آمین و رب العالمین..3

زآفت او در بسیط هفت کشور میکشد شب چو دارد نسبتی با بخت خصمش زین سبب مهر بر وی از نیام صبح خنجر میکشد تا بنانش زر زند در روزن هر خانه بین زرگر بازار گردون شوشهآ زر میکشد چون سبو گردیده خشک از آتش بیداد دهر سر ندارد هر که از فرمان او سر میکشد

ای که جز تو نیست نیکوکار ساز بخت ملک

جز تو لایق نیست رفتن بر فراز تخت ملک حسن بکر دولتت هردم فزون خواهد شدن چهرهاش از جام نصرت لاله گون خواهدشدن چون کشی تیغ عدوفرسا ز عکس خون برون آسمان آبگون گرداب خون خواهد شدن نیزهات کزوی بود صد روزن اندر سقف چرخ خانهآ جسم مخالف را ستون خواهد شدن نایهسان در دست و پای دشمنت2 افتاده خصم زآفتاب شعلهآ تیغت زبون خواهد شدا دشمنت فتراک وار از خانهآ زین در مصاف گشته صید زخم تیرت سرنگون خواهدشدن چون بخاری کان ز جای نم برآرد آفتاب جان خصم از لمعهآ تیغت برون خواهدشدن

گر بهرزمی ور به بزم اندر خدا یار تو باد

فیض لطف شاملش ms290 دایم نگهدار تو باد

[4] فی مدح البتکچی فی حال الحبس اگر چو ماه کسی جا بر آسمان گیرد شبش چو هالهآ غم دور در میان گیرد سموم وادی غم ساخت مضمحل ما همای کو که به منقار استخوان گیرد

رغبارش از نفسم عرصهآ جهان گیرد چنان زگریهآ بسیار نازکست دلم که گر ز دور غمی بگذرد نشان گیرد عنان کند همه سو گرم فارس اقبال چو سوی اهل دل آید فلک عنان گیرد دلم ز حبس بتکچی مقیم سجن غم است اگر مقام به فردوس جادوان گیرد

سپهر سفله چرا از ره سمتکاری

همیشه خاطر ارباب همت آزاری مرا که سینه پر آه و لبست ازان دربند چو خانهایست که گشتش ره دخان دربند اجل به پرسشم آمد شکایتش نکنم که گفتهاند نکویی کن و زبان دربند کسی ز ملک سلامت نمیدهد خبری مگر که ماند درین راه کاروان در بند تنور چرخ شد امشب زآتشم تفسانبهصب

به صبح گوی سحرگه که خیز نان در بند چو اهل قبضه به دعوی شب جدایی یار به تیر آه کنم راه آسمان در بند زبند حادثه کان شد نصیب اهل کرام مراست در قفس حبسم مرغ جان در بند

سپهر بوقلمون راست بهر اهل شکیب

درین سرای سپنجی هزار گونه فریب چنان ضعیف و نزارم ز طالع منحوس که پیش چشم تصور نمیشوم محسوس شبم در آب سرشکاست عکس شعلهآ دل عیان چو شمع نماید ز پردهآ فانوس ز چشم خلق نهان در غبار بودش خوش برون فکند سرشکم ز پردهآ ناموس بی فریب تو دارد سپهر طوطی1 رنگ هزار نعل در آتش چو شهپر طاوس سران عصر به زنجیر فتنه محبوسند بسان روح که در حبس جسم شد محبوس همی دمند بر ایشان دعای استخلاص محللان سپهر از حضایر قدوس

دعایشان به اجانب مقارن است یقین

که ms291 جبرئیل امین راست بر زبان آمین عوام بی سر و پا بین چهسان به رغم خواص در آفتاب غرورند ذرهسان رقاص به طرف بحر میقمان بی وقوف ز کار گمان برند گه غوص غرقه شد غواص نه اگهند کزین غوص بیخطر به دمی فزون ز حصر برون آورد لآلی خاص بگو به آن که بود طبع موزیش به مثل چو چترهای مضرت رسان ز روی خواص درون کس مخراش و میاورش به خروش که آن رسد به تو آخر که الجروح قصاص به نظم حال گروهی که حبس یافتهاند درین قوافی تنگم فکند لفظ خلاص

الهی از کرمت جمله را خلاص دهی

ز جامه خانهآ فضلت لباس خاص دهی بحق و اقف دانا حکیم سبحانی که منکشف بودش رازهای پنهانی بحق آنکه به تعظیمش آفتاب نهد به ملک غرب شبانگه به خاک پیشانی بحق آنکه ز مشکات لطف سرمد اوست فروغ شمع خرد در دماغ انسانی بحق آنکه بود ذات کاملش زازل مصون ز شایبهآ عیب و نقص نسیانی بحق آنکه برافروخت اندرین فانوس به دفع ظلمت عالم چراغ نورانی بحق احمد مرسل مهیمنا پاکا که این سپهر کرم را ز بند برهانی

محیط گوهر اقبال در درج شرف

غیاث ملت و دین آفتاب برج شرف بحق حی توانا به دین پاک رسول به حق صدر نشینان بارگاه قبول بدان لطیف که الطاف بی نهایت اوست دلیل کعبهآ مقصود و کاروان عقول بدان قدیم که بر چرخ صیقل مه نو ز بس کشیده شد آیینهآ فلک مصقول جبل کبود قفا شد ز سیلی سخطش از آنکه هست به گردنکشی جبل مجبول بدان جواد که بخشد ز گج خانهآ فضل هر آنچه اهل امل را بدان بود مامول

چراغ بزم سخا سرفراز نیک اندیش

محیط گوهر احسان کمال دین درویش بحق آنکه بود مستحق شکر و سپاس بحق ms292 آنکه بنا کرد این بلند اساس بدان شهنشه ملک یگانگی که گماشت به حفظ مملکت جسم منهیان حواس به صانعی که نریزد فواکه انجم زفیض حکمت صنعش ازین نگون شده طاس به بی نیازی آن مالک قدیم که هست فضای خطهآ ملکش برون ز وسع قیاس

حکم اوست که از صبح آفتاب دهد به دست چرخ سحرگاه محضر افلاس زین مخاطره برهد مرفه الاحوال سپهر مهر سخا زبده کرام الناس

محیط گوهر عزت مه سپهر سرور

عزیز مصر کیاست جلال دین منصور به جاعل ظلمات و به فالق الاصباح به رافع درجات و به خالقالارواح بدان اشقهآ نوری که لمعه ایست ازو صباحتی که هویداست از جبین صباح به سیر زورق چرخ سریع سیر که هست نشسته بر زبر او مسیح چون ملاح بدان یگانه شهنشاه بارگاه نهان که سوده در طلبش پای فکرت سیاح به عزت دعوات صباح اهل دعا به حرمت صلوات رواح اهل صلاح به حق این همه تأکید کین یگانه رهد ازین مخاطرهآ صعب با فلاح و نجاح

حمیده خصلت پاکیزه خوی خوب سیر

ستوده خواجه محمد سپهر فضل و هنر به ذات پاک خداوند فرد بیمانند که شمهایست ز آثارش این رواق1 بلند به فیض زارع صحرای کاینات که شب از کشت قدرت او دانهای بود ز سپند

محیط در خرد1 خواجه زینل آن مخدوم

که کرده خاطر او راز چرخ را معلوم خدای درگه و بیگاه یارشان بادا عنایتش مدد روزگارشان بادا ز ذره باد فروتر حسودشان را قدر ز آفتاب فزون اعبتارشان ms293 بادا به آن طریقه که عینک مقوی بصرست ستاره روشنی افزای کارشان بادا بدان صفت که قضا راست اختیار امور بهحل و عقد جهان اختیارشان بادا کناره کرده غم روزگارشان ز میان عروس آرزو اندر کنارشان بادا همیشه تا گذرانست کار و بار جهان به صوب ملک فراغت گذارشان بادا

کمینه چاکر درگاهشان سپهر رفیع

زمانه تابع و دوران و روزگار مطیع دوش چون در طرة شب پیچ و تاب انداختند

روز را زان طرهآ مشکین نقاب انداختند مهر در دریای غرب افتاد وز شکل شهاب

بهر استخلاصش از هر سو طناب انداختند در محیط مغرب از بهر عبور خیل روز

زورق ماه نو از ساحل در آب انداختند

خلق را از بهر راحت فرش خواب انداختند حجرهآ گردون پر از دود شب آمد و اختران

تا سحر از دیدگان اشک شهاب انداختند چاک شد جیب تحمل تا که از دیبای صبح

در بر شخص زمان خیرالثیاب انداختند ساقی گلچهره بر کف ساغر احمر گرفت زآتش می صحبت ما دردنوشان در گرفت با حریفان مطرب و ساقی ره تقوی زدند

چنگ و نی بنواختند و ساغر صهبا زدند چابکان در رقص همچون عارفان گرم رو

هر دو عالم را چو عطف ذیل پشت پا زدند زین نشیمنگاه فانی کوس رحلت کوفتند

خیمهآ باقی فراز عالم بالا زدند زهد و تقوی را به کنج عافیت بگذاشتند

دست اندر ساغر و ساقی مه سیما زدند ساحت اقلیم خوشحالی مسخر ساختند

سرخوش از بیمانهآ می کوس استغنا زدند زین حضیض تنگنا کردند آهنگ عروج

همچو عیسی پای همت بر سر دنیا زدند می چو دلهای غمین از بند غم آزاد کرد این غزلها مطرب خوش لهجهای بنیاد کرد خوش تر از ساغر درین ویرانهآ دلگیر چیست

ساقیا این دم که دستت میهد تقصیر چیست مست را در سر هوای دیر و زاهد ms294 را بهشت

پیش خود هرکس خیالی کرده تا تقدیر چیست

تا دم آبی نصیب ما بود تدبیر چیست گر کسی بیند رحیق صافی وجنت به خواب

ای معبر جز می و دیر مغان تعبیر چیست خیر ما دردی کشان در ساغر صهبا بود

در مهم خیر آخر ساقیا تأخیر چیست شد پیاله بوتهآ اکسیر جان صوفی بنوش

بادهآ صافی ببین خاصیت اکسیر چیست در فراقش زنده بودن بدتر از صد مردن است باده خوردن بیلب میگون او خون خوردنست شب که شمع خلوتم آن ماه عالمتاب نیست

تا سحر چون دیدهآ انجم به چشمم خواب نیست نیست شاهی کز غم دوری آن خورشید رو

همچو کوکب درشفق چشم پر از خوناب نیست می فشانم بر درش در سرشک اما چه سود

زین کواکب هرگزم امید فتح الباب نیست با خیالش بینوایان را به کنج نیستی

خاطر جمعیاست گر جمعیت اسباب نیست1 غیر هندوی سر زلفش که هست آتش پرست

پیش آن رخسار چون آتش کسی را تاب نیست گرچه در گرداب دوران هست سرگردان بسی

همچو من سرگشتهآ حیران درین گرداب نیست وه که هرگز چرخ بی آرام رام من نگشت

در تمام عمر یک ساعت به کام من نگشت

عکس خالت چون سواد از دیده منزل یافته وصل تو تقصیرهای هجر زایل ساخته

هجر تو تدبیرهای صبر باطل یافته بود سر آن دهن مشکل ولی فکر دقیق

زان دو لب گاه تکلم حل مشکل یافته خضر جان آب حیات ای دلبر عیسی نفس

بی لب جان پرورت چون زهر قاتل یافته گردن جان گرفتاران ز تاب طرهات

همچو خصم سرور دوران سلاسل یافته آن محیط گوهر احسان که هنگام سخا

بحر را نسبت به دستش چرخ مدخل یافته مظهر دانش علیشیر آفتاب برج فضل دری اوج هنر در ثمین و ms295 درج فضل آنکه نطق اندر بیان وصف ذاتش ابکم است

آستان درگه قدرش سپهر اعظم است خاطرش از نکتهآ سر ضمایر واقف است

فکرتش در حجلهآ ابکار غیبی محرم است هر یک از خشت درش آیینهآ اسکندر است

هر حباب از ساغر اقبال او جام جم است طبع دراکش کند بر وجه اسهل شرح و بسط

هر چه آن در نسخهآ تقدیر باب معظم است فکرت الماس فعلش می شکافد مو به مو

هر چه آن بر خاطر باریکبینان مبهم است عالم جاهش جهانی دان که از روی قیاس

مرکز او حاوی خشک و تر این عالم است

عرصهآ دوزخ ز نام قهر او یک گلخن است نزد نطق لایحش سحبان وائل ابکم است

پیش لفظ واضحش حسان ثابت الکن است سدهآ جاهش صنادید جهان را مقصد است

سکنهآ حفظش مساکین جهان را مقصد است فیض لطف او بود بحری که آن بی ساحل است

تیغ قهر او بود آبی که آن مردافکن است آستان او که آن جا نیست جای ما و من

چون حریم کعبه ز آسیب حوادث مأمن است ذرهای کان از فضای ملک غیبی خاسته

شب بر اعمی از فروغ مهر رایش1 روشن است آسمان جاه او بر گرد گردون دایر است

دست اندیشه ز دامان جلالش قاصر است صولت او میخ کین در چشم اختر میکشد

دولت او انتقام از چرخ اخضر میکشد دست انصافش که آن پیرایهآ جمعیت است

پیش یأجوج ستم سد سکندر میکشد میکشد خصم سیه روز از فروغ رای او

محنتی کز پرتو خورشید شبپر میکشد همچو خورشید سماط انداز دست همتش

خوان احسان بر بسیط هفت کشور میکشد

از شب شب1 تا سحرگه جدول زر ms296 میکشد از پی نظارهآ درگاه قدرش آفتاب

هر سحر خود را برین فیروزه منظر میکشد ای طریق رای تو همچون صراطالمستقیم چون شریک باری از بدو زمان مشت عدیم یک چمن از روضهآ قدرت سپهر اخضر است

یک گل از گلزار رایت آفتاب انور است گوهر درج دقایق در بنانت مدرج است

نکتهآ کشف ضمایر در ضمیرت مضمر است نقطهآ کلک تو رخسار هنر را زینت است

گوهر ذات تو گلروی جهان را زیور است در سپهر ملک خصم خاکسارت مرکز است

واندران مرکز خدنگ انتقامت محور است آنکه بدخواه تو را در خانه ره داد از وداد

گشته سرگردان به چاک سینه مانند در است دی شنیدم با دبیر حکم تو می گفت چرخ

راستی را رای تو کلک قضا را مسطر است از تو دارد رونق جاوید کار راستی تا ابد آباد باد از تو دیار راستی ای سمند قدر بر گردون گردان تاخته

دست کینت تیغ بر رخسار کیوان آخته با خلافت تشنگان را آب حیوان سوخته

با وفاقت خستگان را زهر قاتل ساخته

رایت قدر تو را لطف خدا افراخته ناوک قهر تو مرغ فتنه را پر دوخته

شخص انصافت به کار معدلت پرداخته روز مهر از خاک راهت کیمیا اندوخته

صبح ازین شادی کله بر آسمان انداخته گشته شب در مطبخ جاه و جلالت سوخته

وز هلال و نجم دوران سنگ و آهن ساخته چرخ شد یک خیمه از اردوی جاهت وز شهاب می کشد فراش دوران هر طرف سیمین طناب ای تو را گاه کرم با هر کسی صد اصطناع

وی تو را وقت بیان در هر سخن صد اختراع حجت لفظ تو چون اشیای حسی بیخلاف

منصب جاه تو چون برهان قطعی بی نزاع نیست اندر سنت لطف تو نیکو انتقام

نیست اندر مذهب جود تو جایز امتناع گر برآوردم به ملک غیب موری ms297 فیالمثل

در نفس ناید ازان گوش ضمیرت اطلاع نفحهآ خلعت به صحرا گر رود بیرون برد هر که عصیان تو را یک گام استقبال کرد وحشت از طبع وحوش و نفرت از خوی سباع

دیر نبود تا کند سر، گردن آن را وداع

کلک را فیض بنانت حی ناطق ساخته

گوش جان را حقهآ نقد حقایق ساخته

ای دل سریر عیش به گردون رسانده گیر

رخش هوس به ساحت اقبال رانده گیر رخش هوس که راند به میدان روزگار کورا نخست سینه ز پیکان روزگار امید التیام نباشد بههیچ وجه هرجا رسیده زخم ز دندان روزگار کردست آیت ستم از صفحهآ جفا کلک قضا کتابه بر ایوان روزگار آمد نفس به آخر و نشکفت بهر ما یک غنچهآ مراد به بستان روزگار هر سو چو ما هزار به گرداب این محیط سرگشته کرده گردش دوران روزگار افتاده رخش بخت ز پا کس چهسان برد گوی مراد از خم چوگان روزگار2 خاک شکم فراخ کند لقمهاش بهقهر نادیده لقمهآ لب مهمان روزگار محتاج شمع گشته به روز آنکه هیچگه در شب ندیده ظلمت زندان ms298 روزگار

پر رخنه ساز ازان سپر سیم ماه را یاران نظارهآ ستم آسمان کنید جان از تن جهان شده بیرون فغان کنید دیوانهوش به زاویهآ غم پراکنید خاک سیه به تارک و ترک جهان کنید شمع هنر ز دامن آخر زمان نشست زین غصه چاکها به گریبان جان کنید سطح زمین که بود نگونسار چون فلک پر کوکب از دو دیدهآ گوهر1 فشان کنید با گردباد آه پی ماجرا به چرخ با خار وخس عزیمت ازین خاکدان کنید در اشک دانه دانه به روز آورید شب قامت خمیده بر صفت کهکشان کنید سازید چون محک رخ خود را ز دود آه سیم سرشک خویش به آن امتحان کنید بر چهرهآ طرب که نشسته غبار غم پاکیزهاش به دامن آخر زمان کنید

چرخا ستمگرا ز تو بیداد تا به کی

از هر طرف ز دست تو فریاد تا به کی آنکو به اوج چرخ برین آستانه ساخت زیر زمین نشیمن تن جاودانه ساخت بی آن گل ریاض هنر عندلیب روح بر شاخسار گلشن درد آشیانه ساخت چون قصهاش رسید به هر جا زمانه گفت کین قصه هم سپهر به عالم فسانه ساخت بگذاشتش زمانه که گردون کند ستم گویا درین قضیه فلک با زمانه ساخت دیبای غم نبافت بدین محکمی سپهر تا کار ساز لم یزل این کارخانه ساخت از دیده آفتاب شبانگاه ماتمش صندوق چرخ پر گهر دانهدانه ساخت زین درد از آشیان نپرد مرغ از هوا دل بس که تیره آه به گردون روانه ساخت تا زین جریده محو شدش نام جان ما شه بیت غم کتابهآ ایوان خانه ساخت زین عاریت سرای همی خواست تا شود سوی بقا روانه فنا را بهانه ساخت

دوش آن زمان که آه ز دل برکشید صبح

بر تن ز جور چرخ گریبان درید صبح آمد ندا که ای دلت از غصه خون شده دانی که از سراچهآ عالم ms299 برون شده نور دو دیده میرعلیشیر کز غمش در دیدهآ حیات جهان تیرهگون شده تا آن نهال گلشن عزت ز پا فتاد دانش ذلیل گشته فضیلت زبون شده در ماتمش ز خانهآ تن جان به اضطراب گاهی برون شتافته گاهی درون شده چون تار تابدیده درین ماتم مهیب از جان ساکنان دو عالم سکون شده زین واقعه کز اهل جنونند عاقلان طوق خرد ز حلقهآ اهل جنون شده

ایوان فضل و کاخ هنر بیستون شده تا قامتش بهخاک نهان ساخت روزگار ایو

از بس که دود آه به گردون دون شده بیماست کانخساف پذیرد دگر هلال از

ای نور دیده بی تو جهان را چه میکنیم

مردن به از فراق تو جان را چه میکنیم دردا که زیر خاک تورا تکیهگاه شد بیآفتاب روی تو عالم سیاه شا باد حباب اشک مقیمان درگهت شعله نشان مشعلهآ مهر و ماه شد چنلان گریست دیده به هجرت که چون حباب اختر به روی آب وی اندر شناه شد جانهای ما گداخت ز تاب تب غمت داریم ازین تب آه کزو جان تباه شد چشم ستاره اشکفشان گشت از شهاب از بس که در غمت به فلک دود آه شد زین ظلم مه ز هاله به گردون نمد فکند از جور حادثات زمان دادخواه شد دور از تو بدر زندگی ای آفتاب فضل کاهش پذیر از فلک عمرکاه شد ازگرم رفتن تو جهان شد فسرده دل شاهد برین سخن نفس صبحگاه شد ین غم پرید چشم فلک سالها از آن چسبیده بر وی از مه نو پر کاه شد

ای کرده جا به خاک تن ناز پرورت

نور دو دیدهای نبود خاک درخورت

از جور آسمان سمتکار واخترش

آنکو نکرده خاک به سر خاک بر سرش ای روح محض گلشتن خلدت مقام باد خلوت سرای خاص تو دارالسلام باد شمع فضای خوابگهت تا صباح حشر مشکات رحمت احد لاینام باد خورشید بی تو گر به جهان پرتو افکند گرد کسوف بر رخ او مستدام باد در قصر معرفت که ز غفرانش غرفههاست اسباب کامرانی تو بر دوام باد از بهر خدمت تو به فردوس جاودان حورا کنیزخانه و غلمان غلام باد آنکو نگشته خاکنشین زآتش غمت آب حلال بر وی ازین پس حرام باد وانکو نریخت بهر تو بر رخ سرشک خون از گرد حادثات رخش تیرهفام باد وانکو نگشته سوخته خرمن2 ز فرقتت بر کشتزار خاطرش از غم غمام باد بر خاک پای مرقد تو ابر مرحمت بارنده همچو مردم چشم نظام باد

در گلشن بهشت مقامت مقیم باد

دارالقرار بهر تو دارالنعیم باد

چنان کردی که نتوان بود بر روی زمین دیگر برون شد جان غمگین ازتن و جان گشت فرسوده

چه می گردی به گرد ما کشیده تیغ کین دیگر قد ما جمع خرمن سوخته خم کردی ازمحنت

شدیم از محنتت در مزرع غم خوشه چین دیگر کشیدی تیغ بیدادی به قصد بی گناهی چند

نمیبایست ای گردون مکن باری چنین دیگر نیفتد عکس کس در چشمم از بسیاری گریه

نخواهد هرگز این منزل شدن مردمنشین دیگر ms301 کمینگاه از شکاری کرده خالی تیغ بیدادت

چه میباشی چنین با قامت خم در کمین دیگر درین دیرینه ماتمگه نمیدانم چه واقع شد

که دارد دیدهآ ما گریه را در آستین دیگر گر امشب گردباد آه برخیزد ز دل ما را برین ایوان زنگاری به زیر آرد مسیحا را شکست از سنگ اختر شیشهآ دل ناگهان مارا

چه سازد کس که میآید بلا از آسمان ما را به چشم ما سیه گردیده دهر ای جان ازین منزل

عزیمت کن که نبود هیچ خطی در جهان ما را رود فریاد ما بر آسمان و جای آن دارد

که آتش زد جفای آسمان در خانمان ما را

نشان تیر محنت کرده دوران زان میان ما را بود شبهای تار ما ز نور برق مستغنی

که خیزد آه آتشناک هر ساعت ز جان ما را شنیدیم از یکی حرفی به گوش ما گران آمد

بود حق برطرف زینسان که بینی سرگران ما را نگوییم این سخن ای کاشکی آید اجل ناگه

نهد یکبارگی مهر خموشی بر زبان ما را ز هر سو ای فلک ناگاه واویلا برآوردی زدی آتش به جان ما و دود از ما برآوردی صریح این قصه را گویم فلک آهنگ کین کرده

کشیده تیغ پولاد و دل خود آهنین کرده زمین را چهره گلگون کرده از خون خردمندان

مدام این شیوه پیش آورده و دایم چنین کرده برای راندن تیغ ستم بر بیگناهی چند

سر دست جفاکاری برون از آستین کرده به تیغ قهر قربان کرده چرخ کینه جو ما را

بود مریخ آن نقشی که از خون بر جبین کرده فنا جوهرشناس ملک درد و کشور غم شد

گرانمایه دری از مخزن گیتی گزین کرده به چشم اهل عالم روز را کرده شب تیره

که جای آفتاب ملک در زیر زمین کرده سوی دارالامان مخدوم دهر از جور کیناندیش ms302

عزیمت کرده زین بیتالحزن دل ها حزین کرده

چهسان موی سفیدش سرخ گردیده به خون بینم عزیزی را که هرکس پای بوسیدی چهسان یاران

سر افتاده به صد خواری میان خاک و خون بینم چهها در پیش ما آمد نمیدانم که این غم را

ز بخت خویش یا از گردش گردون دون بینم چو رفت آن خواجهآ صافی درون دامن کشان بیرون

ز بزم زندگانی ساغر عشرت نگون بینم بهزودی غرقهآ بحر فنا خواهیم شد زینسان

کز ابر دیده سیل اشک هر ساعت فزون بینم عزیزان در ته خاکند و دونان جلوه گر بر وی

عجب حالی که کار عالم دون باژگون بینم ربود از جای ما را سیل چشم اشکبار ما چو خس بر روی آب از دست ما رفت اختیار ما کجایی ای ز جان خوش تر لقای جانفزای تو

چه واقع شد که میبینیم خالی از تو جای تو مکمل گشته بر عادت ز دولتخانه بیرون آی

که در بیرون عزیزانند مشتاق لقای تو میان خاکوخون افتاده با خواری چهسان یارب

به تلخی جان شیرین دادی ای جانها فدای تو زند هرروز بر ایوان قصرت فاخته کوکو

که نبود هیچ های و هوی در دولت سرای تو

بزرگان صف زده در انتظارند از برای تو به هجران تو جان از جسم ما بیگانه گردیده

کسی ای کاشکی هرگز نبودی آشنای تو دو روزی گر شدی ای نور چشم ما بیا دیگر

به جای خود که نتواند کسی بودن بهجای تو درین وادی ره محنت نمیدانم چه سان پویم چه ماتم پیش گیرم از تو یا از دیگران گویم شهادت بر زبان رانده به شمشیر ستم رفتید

سوی دارالبقا زین منزل فانی ms303 به هم رفتید ز تیغ جانگداز خصم ازین دیرینه کشتنگه

تهی گردیده جسم از جان به جان پر الم رفتید ز بحر اشک سر چون برتوان کردن که ناگاهان

نهادید از جدایی بر دل ما کوه غم رفتید بهپیش آمد شما را سرنوشت اما ز تاب غم

رگ جانهای ما را کرده چون نال قلم رفتید بود خرم شما را مزرع احوال بی شبهه

که سوی عالم باقی به جسم پر ز نم رفتید دری چندین ز ما گم شد همی جوییم آن درها

درین صحرا قد ما را ز محنت کرده خم رفتید یکایک را بسی خیل و حشم هرگوشه هست اما

به جای خویشتن بگذاشته خیل و حشم رفتید دریغ از خواجه درویش آفتاب مطلع اقبال که رفت از عالم و شد عالمی از غم پریشان حال

برآمد دود از آن آتش سیه شد خانمان ما ز تاب آتش غم سوخت مغز استخوان در تن

درین ماتم چو نی خالی ز مغز است استخوان ما ز حال ما فقیران چند روزی شد نمیپرسد

چرا نامهربان گردیده یارب مهربان ما درین مهمانسرا روزی دو مهمان عزیزی بود

که را مهمان شده امروز یارب میهمان ما کناری رفته روز و شب زچشم خویش خون بارید

که بیرون رفته میدانید یاران از میان ما نهان گردیده از پیش نظر لیکن خیال او

نگردد دور از پیش دو چشم خون فشان ما چه می گویند از ما پیش هرکس داستان غم

که نتواند شنیدن گوش هرکس داستان ما بود ای همچو جان رویت ز چشم ما نهان تا کی جدا از چون تو مخدومی توان دیدن جهان تا کی زعالم ای شده با دیدهآ تر چیست حال تو

زخون در زیر پهلو کرده بستر چیست حال تو ز جای خویشتن از جور دشمن تا سوی غربت

شدی عازم نمی دانیم دیگر چیست حال ms304 تو ازین منزل نهادی پا برون از شوق دیدارت

جهانی داشت ازغم دست بر سر چیست حال تو ز ما بیچارگان یکبارگی قطع نظر کردی

شدی سوی غریبی با برادر چیست حال تو

که یک روزی نمی پرسی که مادر چیست حال تو به امیدی که بینیمت پس مردن در آن عالم

بود مردن به پیش ما نکوتر چیست حال تو به دولتخانهات نتوان شدن ای آفتاب ملک

نشاید بی تو دیدن قصر و منظر چیست حال تو نیامد روز کین از میربیکت حیف ای گردون که از تیغ جفایش ریختی زینسان به خواری خون زبیداد آنچه در دل داشتی ای آسمان کردی

به زیر خاک در بیبهایی را نهان کردی به شمشیر جفا بر خاک ناگه ریختی خونش

به هر سو جویهای خون ز چشم ما روان کردی جهان را سیر نادیده نهادی دیدهاش بر هم

ز بیداد آنچه ممکن بود با وی در جهان کردی ندارد هیچ پیری یاد در دنیا و نشنیده

چنین ظلم جهانسوزی که با این نوجوان کردی به بزم دهر در ناید به گوشی نغمهآ عشرت

جهان را بس که در هجرش ز مردم پر فغان کردی به روز قتل او بر قصد دلها خاستی زان رو

برای تیر محنت سینهآ ما را نشان کردی زمین از خون به شکل صفحهآ تقویم گردیده

ز بس کز هجر رویش دیدهها را خون فشان کردی بیا ای جان مشتاقان که مردیم از فراق تو بهجان ما فتاده آتش غم ز اشتیاق تو

زبان نغز گفتار و لب گوهر نثارت کو به روز و شب اسیر گوشهآ بیتالحزن گشتی

صبوحی کرده با یاران خود عزم شکارت کو به دولت راندنت آیا کجا شد کان نمیبینم

دعا گویی ز هر سو بر کنار رهگذارت کو تهی ms305 گردیده ما را کیسه غمگینیم ازین حالت

گه بخشش کف مانند ابر نوبهارت کو همیشه داشتی روز نکو و روزگار خوش

نمیدانم چه شد آن روز را وآن روزگارت کو زبان بربسته در کنجی نمیگویی سخن با ما

حکایت کردن مانند در شاهوارت کو دل اهل وفا را ای فلک از جور خون کردی چرا زین گونه می گردی الهی سرنگون گردی شما را ای عزیزان جلوه گه دارالجنان بادا

سعادت در رکاب و بخت سرمد هم عنان بادا چو خونین قطره بر مژگان ماتم دیدگان دایم

سر خصم شما را جای بر نوک سنان بادا عزیمت کرده زین محنت سرای ناخوش فانی

محل جلوهآ جمله بهشت جاودان بادا سحرگاه جزا بهر شما در غرفهآ جنت

دعای مغفرت کروبیان را بر زیان بادا

خدنگ حادثات جور گردون را سنان بادا1 همایون طایر روح شما را در فضای خلد

فراز شاخسار نخل طوبی آشیان بادا ز دولت تا بود از خاندانها در جهان نامی

سعادات مخلد لازم این خاندان بادا

سحرگاه جزا هرگه شود ظاهر در آن عالم

خداوند جهان یار شما بادا پیمبر هم

[8] ای دل سریر عیش به گردون رسانده گیر رخش هوس به عرصهآ اقبال رانده گیر عالم گرفته زیر نگین مراد خویش بر تارک فلک قدم قدر مانده گیر بر غرفهآ نشاط ز دیوان روزگار شه بیت مدعای دل خویش خوانده گیر در جلوهگاه عرصهآ دولت سمند عمر از الچیان ملک ملالت جهانده گیر چون نیست فرصتی که خوری میوهآ مراد نخل هوس به باغ سعادت نشانده گیر در بزم این سراچه سحرگاه روز بخت بر شمع غصه دامن عشرت فشانده گیر بر منتهای آرزو و مقتضای طبع کام دل از جهان به فراغت ستانده گیر

اینها تمام هیچ بود چون اجل رسد

فرمان جزم از احد لم یزل رسد فانیست هرچه هست درین قیل و قال نیست ms306 باقی به غیر لم یزل لایزال نیست نبض جهان همی طپد از بهر خون ما زیرا که در مزاج جهان اعتدال نیست

ای دل سریر عالم بالا گرفته گیر

در شهر بند هاله چو مه جا گرفته گیر عیش و نشاط در همه عالم نمانده است قدر و بها به گوهر آدم نمانده است در جویبار دل که بود منبع حیات از تف و تاب آتش غم نم نمانده است هر چند گرد خانهآ دلها برآمدیم در روزگار یک دل بی غم نمانده است آب نشاط بسته شد از جویبار عمر باغ حیات تازه و خرم نمانده است زبس که دود آه به گردون دون شده نوری به شمع نیر اعظم نمانده است جایی ندیدهایم که سالم بود ز غم جز روضه الستلام مسلم نمانده است یعنی ز تند باد اجل در سرای دهر مشکات خاندان معظم نمانده است

دانی که رفته جانب جنات خالدین

غفران پناه پاکسیر خواجه مجد دین یارب چه داشت چرخ سمتگر به جان م کانداخت سنگ تفرقهای در میان ما شد خاک جسم ما ز غم شام فرقتش گرد سفید صبح بود ز استخوان ما در دل نماند هیچ که نامد برون ز چشم کنون طراود از مژه راز نهان ما بروی امید آنکه کسی بیندش به خواب رفتی اگر به خواب کسی از فغان ما جان میهمان ما شده بود از طفیل او وقت است اگر خرام کند میهمان ما گر ms307 صرصر غمش به جهان این چنین وزد کس در بسیط خاک نیابد نشان ما ررز وداع عمر همی رفت و می گریست کین حسب حال نقل کنید از زبان ما

رفتیم ازین دیار وداعی به دل کنید

یاران و دوستان همه ما را بحل کنید یاران درین قضیه ز دل آه بر کشید خون جگر ز ساغر اندوه در کشید طوفان غصه آمد و عالم فرو گرفت زین ورطه رخت خویش به جای دگر کشید چون ماه نومیان شفق با قد دو ت خود را به خاک و خون ز قضا و قدر کشید تن را بسان رشته گذازید زین عزا وانگه ز اشک خویشتنش در گهر کشید مهمان ماست محنت و غم ای دو چشم تر در خانه هرچه هست به پیش نظر کشید پیکان غم زشست قضا در جگر نشت شاید خلاصیای شود آه از جگر کشید آمد سپاه غصه و اقلیم دل گرفت از اشک و آه و ناله به دفعش حشر کشید

دلخون و جانقگار و جگر ریش و سینه چاک

هم خود بگوی چون نکشم آه دردناک ای دیده برگ عمر تو خود از خزان دریخ بر بسته لب چو غنچه درین بوستان دریغ خورشید نیمروز تو از ذروهآ شرف در مغرب لحد شده ناگه نهان دریغ زین خاک سست نخل قد نورس تو را از بیخ کند باد اجل ناگهان دریغ از همدمان بریده درین کوچگاه تنگ محمل شدت روان به سوی کاروان دریغ ای بوده در اوان ترقی چو ماه نو در بردن تو کرد شتاب آسمان دریغ ای شمع خاندان بزرگی و مردمی نوری نماند بی تو درین خاکدان دریغ

باران اشک خانهآ تن را شکسته است

در دیده تار سبحهآ مردم گسسته است رفتی و نیست حال تو معلوم بر پدر جان پدر چرا شدهای غایب از نظر در بزم غصه شمع صفت با گداز و سوز شب زنده ms308 دارم از غم هجر تو تا سحر ما را به دل نمی گذرد هیچ غیر مرگ ا تیر محنت تو گذر کرده از جگر خیزیم گاه و گاه و نشینیم زاضطراب از لشکر فراق تو چون خای در گدز

بیرون نمیرود ز سر ما خیال تو

چونی درون خاک ندانیم حال تو رفتی رفیق راه تو فضل اله باد از قدیسان خطاب تو غفران پناه با گرچه شدی به ملک فنا تا بقا بود عمر عزیز خواجهآ با عز و جاه باد طاق رفیع غرفهآ قدرش ز ارتفاع بر بام چرخ مصقل مرآت ماه باد تا تخم حاسدش نبود در بسیط خاک خصم حسود او فلک عمرکاه باد

روزش ز دود حادثه چون شب سیاه باد آن کس که جسته تیرگی شمع دولتش تا نیست بر عذار یقین خال اشتباه درگاه او ز قدر فلک اشتباه ب دیگر برادران تو را تا بود حیات گردون مطیع و دور زمان نیکخواه باد

بادا به مدعای دل انجام کارشان

بر حسب آرزو بهجهان اعتبارشان چو بر گردون گرفت اندر دم صبح غبار آیینه ماه از دم ص جوف کورهآ گردون ستاره شررسان ریخت هر سو از دم صبح جهان در دیدهآ اهل زمانه هویدا گشت از جام جم صبح غزالان سمنسیمای شبگرد رمیدند از نهیب ضیغم صبح بسی دفع سیاهی چرخ بنهاد به داغ تازهآ شب مرهم صبح ز پنبه دست حکاک زمانه برون آورد لعل خاتم صبح بت ساخت دوران سورهآ نور به نوک کلک زر بر طارم صبح

که جستم از جفای اهل بیداد

ره بیرون شدن از استرآباد ز خون اشک بر رویم رقم بود مژه چون ریزهآ شاخ بقم بود گرفتم پیش راهی کان چنان ره نه در ملک عرب نی در عجم بود چو زلف تابناک ماهرویان دراز و تیرهفام و خم به خم بود به هر جانب ز سنگ خاره گویی کشیده سر برین نیلی خیم بود ز رفعت آنچنان کانجم ز خارش خراشیده چو رخسار درم بود

و آبی کان نماید از تک چاه فلک زانگونه در زیر قدم بود فراز صفحهآ کوه از خم و پیچ رهش بر هیأت نال قلم بود ز راه آن کو قدم بیرون نهادی نخستین منزلش ملک عدم بود بسان موج بحر از صرصر جور ز روی هم غمم بر روی هم بود

من سرگشته چون فرهاد و مجنون

بریدم کوه و افتادم به هامون غبارآسا پی قطع منازلگرفتم دامن صحرای هایل چه صحرا بحر بیپایان که هرگز ندیده کشتی گردونش ساحل

یش عقرب و دندان افعی خس و ریگ فضای آن مراحل مراحل طی کنان با ناله چون زنگگر

گره بودی مرا از غصه در دل سیاه از آفتابم جسم و میبرد چو سایه در بن هر خار منزل چو ماه نو که مغرب را دلیل است ز عظم کشته یابن

ز عظم کشته یابند آن منازل ز دست رهزنان زآنجا غباری برون بردن صبا را هست مشکل

نیابد کس در این وادی حرمان

وصال کعبه بی قطع بیابان زیخت مست خود سختی کشیدم ز رشح جام غم تلخی کشیدم ز ظل طایر پرواز کرده فراز وشیب منزلها دویدم چو فرق شاهدان در بحر احباب به تن پیراهن ماتم دریدم فتان خیزان غبارآلود چون ms310 باد نخفتم تا بیابانها بریدم

به روی خاک چون ماهی طپیدم بی لبتشنه از محرومی آبب که افغان صدای مرگ صد بار ز کوه غم به گوش جان شنیدم شکفت از اشک خونین غنچه بر خاک ز بس در سینه خار غم خلیدم برفت اینها ز لوح خاطرم چون به بزم میر جمسیرت رسیدم بحمدلله که خاک آستانش نمردم تا به چشم خویش دیدم

بیا ساقی که روی غم نبینم

چو لای می به پای خم نشینم

قدح نوشیم با چنگ چفانه به می شوییم اوراق فسانه د

به رقص اندر شده مستی بهانه فشانیم آستین بر عالم دونب ز چرخ و انجمش گردیم فارغ که بهر مرغ جان دام اس چو خار و خس به موج کشتی می ز بحر غم توان شد برکرانه نکوتر از پیاله چیست ساقی برای بلبل روح آشیانه غنیمت دان حیات و باده در ده که نبود اعتمادی بر زمانه

نظام الدین علیشیر آنکه گردون

ز خط حکم او نارفته بیرون محیط گوهر لطف الهی که رفته صیتش از مه تا به ماهی به شوق خدمتش دوران مجاهد به طوق طاعتش گردون مباهی اساس دولت قصری که آمد مصون چون گنبد چرخ از تباهی فضای جاه او دشتی که باشد درو تا حشر سرگردان تناهی کمالاتی که مضمون سر غیب است ضمیرش واقف آنها کماهی دوامش گشته ثابت زانکه داده عدالت بر دوام او گواهی به دور همتش کس را نباشد ز گردون منت مالی و جاهی گدای کویش از فرط جلالت نیارد در نظر اورنگ شاهی دورنگی نیست در عهدش همین هست به چشم اندر سفیدی و سیامی

به فر اوست دهر از فتنه خالی

به سعی اوست قصر فضل عالی زهی واقف ز سر آسمانی ms311 ضمیرت منهی سرنهانی دمی کان بگذرد در خدمتت هست غنیمت همچو ایام جوانی جهان جود را دست تو عامر بنای علم را سعی تو بانی چراغ نیر اعظم بمیرد بر و گر آستین کین فشانی اگر در رهگذار صرصر دور کشی بر شمع خور ذیل امانی فرو ننشیند وخلق جهان را ز دودش کان بود شب وارهانی طبیب عدلت ار دستی رساند به نبض کوه برهد از گرانی

ان کز قطره ریزیهای انجم شود گرد شب اندر صبح فانی

سپهرت زیر زین رخش دو رنگ است

سفیدی هلال آسیب تنگ است

گدایت اعتبار جم گرفته صدای صیت تو عالم گرفتهگ ز تاب دست قهرت رشتهآ ظلم چو نال خامه پیچ و خم گرفته نهال دولتت در ظل رأفت همه ذریت آدم گرفته به درس جود احسان عمیمت هزاران نکته بر حاتم گرفته درون پر آه ولب بر بسته خصمت بود مانند چاه دم گرفته دران ساعت که جسته باد قهرت هوای او خواص سم گرفته نجوم از کنگر ایوان قدرت خراش چهرهآ خاتم گرفته ضمیرت کشور راز نهانی1 بهنوک خامهآ ملهم گرفته به تعظیم تو اقبال از بدایت دو دست خود به روی هم گرفته

زلال غیب را رای تو منبع

دلت خورشید احسان راست مطلع زهی فرمانبر حکم تو تقدیر فلک در خدمتت ناکرده تقصیر زمین را نزد حلمت مضطرب دل صبا را پیش عزمت پا به زنجیر ضمیر چرخ را رای تو منهی کلام غیب را لفظ تو تفسیر فلک در عالم جاه تو دایر چنان کاندر فلک گردون تدویر نیارد داد جنبش تا دم صور نهال دولتت را باد تغییر به صبح از خاطرت گردد مکدر روان گردد ز مشرق چشمهآ قیر به هستی زحل از نار قهرت شود مو همچو نال خامهآ تیر

هنر باقی به انصاف تو مانده

خرد عاجز در اوصاف تو مانده زهی مرآتسان با خاطر صاف نشانده گرد ظلم از آب انصاف به مدحت مفتخر آحاد اقطار به وصفت مشتغل سکان اکناف به پیشت منضبط گردون به احکام به نزدت منکشف دانش به اصناف نبسته صورت شکل نظیرت فلک تا گشته چون آیینه شفاف بریده دایهآ چرخ کهنسال رضیع دولتت را با ابد ناف قرینت گردد از هر سوی اقبال چو سوی بحر کاید نهر از اطراف به فرق قاف قدرت فرقدان را بود قرب نقط بر ذروهآ قاف برفیض کفت از موج خود بحر چه لافد گوییا نشنید از اسلاف به قدر خویشتن باید زدن لاف که زردوزی نداند بوریاباف

تو را لطف الهی کارساز است

در توفیق بر روی تو باز است تو را ملک بدن معمور بادا ز آسیب غمت دل دور باد رموز جز وکل دفتر غیب به مدح خاطرت مسطور بادا پی شهد مرادت خامهآ چرخ میان بربسته چون زنبور بادا حسود مجلست را ساغر عیش تهی چون کاسهآ طنبور بادا کسی کو نشئهآ مهرت ندارد ز درد جام غم مخمور بادا به صدق آنکو دم از مهرت برآرد دهانش صبحسان پر نور بادا

بقای تو مقارن با ابد باد

نگهدار تو خلاق احد باد

[10] ای به درگاه احد نگرفته پیشی بر تو کس

پیشوایان را بساط قرب تو افکنده پس فتنه را لشکرشکن سرفتنه را نابود کن

ظلم را بنیادکن مظلوم را فریادرس چرخ را بر آستانت پاسبانی التماس

عرش را در بارگاهت فرش لس] گر کند کهترنوازی شاهباز لطف تو

بال عنقا را ز عزت سایهبان سازد مگس ورکند از مهتران عزت ستانی قهر ms313 تو

سدره در چشم اولوالابصار خار آید چو خس همتت لعل و زمرد در کنار سایلان

آنچنان ریزد که پیش طایران مشت عدس خادمان صد گنج میبخشند اگر از مخزنت

خازنان زاندیشهآ جودت نمیگویند بس

پیشکش آورده زرین طوق با سیمین مرس روز کین کز پردلی گردان نصرت جوی را

مرغ روح از شوق جانبازی نگنجد در قفس بار هستی بر شتر بندد عماری دار جان

دل طپد در کالبد رویین تنان را چون حرس از هجوم فتنه برخیزد غبار انقلاب

راه برگشتن ز هیبت گم کند پیک نفس از سپاه خود غضنفروار فرد آیی برون

وز ملایک لشگر فتح و ظفر در پیش و پس حمله آور چون شوی بر لشگر اعدا شود

حاملان عرش را نظارهآ حربت هوس بر سر گردنکشان چون دست و تیغ آری فرو

وز زبردستی رسانی ضرب فارس بر فرس لافتی الا علی گویند اهل کارزار ساکنان آسمان لاسیف الا ذوالفقار هم به بویت در گلستان «فأحوی» هر نفس

شاه «ما اوحی» مشام جان معطر یافته1 چرخ گر عین هواداری رکابت کرده چشم

چشم خود را چشمهآ خورشید انور یافته مه که بر رخ دیده نعل سم رخشت را نشان

تا ابد زاقبال خود را سکه بر زر یافته

چرخ از روی زمین را غرق زیور یافته نزد شهر علم از نزدیک علام الغیوب

چون رسیده جبرییل از ره تو را در یافته نخل اقبالت مثمر گشته از باغ نبی

بحر نسلت گوهر شبیر و شبر یافته حامل افلاک رحم آورده بر گاو زمین

بر سر دشمن تو را چون حمله آور یافته تا پر خود کرده جاروب درت روح الامین

خاک و خاشاک رهت را زیب شهپر یافته آنکه زیر پای موری رفته در راهت به مزد

وایه از جاه سلیمانی فزونتر یافته وآنکه بی ms314 مزد از برایت بوده یک ساعت به کار

کشور اجرا عظیما را مسخر یافته کاس چوبین گدایی هرکه پیشت داشته

از کف دریا خواصت کشتی زر یافته وه چه قدرست اینکه نور گوهرت را مایه وار

دست قدرت با گل آدم مخمر یافته نور معبودی و آب و گل در ایجادت سبب زآسمان میآمدی بیبود اگر آدم عزب ای وجود اقدست روح و روان مصطفی

مصطفی معبود را جان و تو جان مصطفی از نبوت هم نصیبت داد ایزد چون گذشت

بعد «بلغ آنت منی» بر زبان مصطفی

صد چراغ از پرتوت در دودمان مصطفی در ریاض عصمت آن نخلی که در پیوند توست

میوههای جنت اندر بوستان مصطفی شمسهآ دین را درون حجره چون دادی مقام

از نجوم سعد پر گشت آسمان مصطفی ای تو شهر علم را در آنکه در عالم نکرد

سجده در پایت جه بوسد آستان مصطفی سایهآ تیغت که پهلو میزند بر ساق عرش

زآفتاب فتنه آمد سایهبان مصطفی داد از فرعون و دعوی الوهیت نشان

جز تو هرکس شد مکین اندر مکان مصطفی گر نباشد حرمت شأن نبوت در میان

فرق نتوان کرد شأنت را ز شأن مصطفی من کیم شاها که گویم این زمان در مدح تو

آنچنانم من که حسان در زمان مصطفی این گمان دارم ولی گر دوست[.]

هست نام من نشان در خاندان مصطفی این چنین حالی که من دارم عجب نبود اگر

شامل حالم شود لطف تو وآن مصطفی گوشهآ چشمی فکن سویم به بینایی که داد

نرگست را صحت از آب دهان مصطفی جانم از اقلیم آسایش غریب آوازه ایست

رحم بر جان غریبم کن به جان مصطفی

وی ثناخوان مصطفایت ms315 یا امیرالمؤمنین در رکوع انگشتری دادی به سایل تا شود

مهرمنشور سخایت یا امیرالمؤمنین صد سخی زد کوس زر بخشیدن اما کس نزد

کوس سر بخشی ورایت یا امیرالمؤمنین گشته تسبیح ملک آهسته هرگه در نماز

بوده رازی با خدایت یا امیرالمؤمنین دامن گردون شود پر زر اگر ساید برو

طرفی از ذیل عطایت یا امیرالمؤمنین هست در چشم خرد صدساله راه اندر نشیب

عرش با فرش سرایت یا امیرالمؤنین راست چون صبح دوم روشن شود راه صواب

رایت افرازد چو رایت یا امیرالمؤمنین روز رزم افکنده در سرپنجهآ خورشید تاب

پنجهآ ماه لوایت یا امیرالمؤمنین در پناه خویشتن دارد ستون عرش را

بارگاه کبریایت یا امیرالمؤمنین سدره را از منتهای پایهآ خود اوج داد

رفعت بی منتهایت یا امیرالمؤمنین چون به امرت برنگردد خسرو خاور که هست

گردش گردون برایت یا امیرالمؤمنین

دست در ذیل ولایت یا امیرالمؤمنین جان درآن حالت که از تن میبرد پیوند هست

آرزومند لقایت یا امیرالمؤمنین گر مکان جز تخت أو ادنی کنی فتوی دهند

انس و جن کان نیست جایت یا امیرالمؤمنین حق شناسان چون به دست آرند معیار تو را فوق حد ماسوی دانند مقدار تو را ای که دیوان قضا قایم به دیوان شماست

تابع حکم خدا محکوم فرمان شماست گرید بیضا چو مه شد طالع از جیب کلیم

پنجهآ خورشید را نور از گریبان شماست آن ستون کز پشتی او قایمست ارکان عرش

در حریم کبریا رکنی ز ارکان شماست این مذهب گوی زنگاری که دارد متصل

گردش از چوگان قدرت گوی میدان شماست خان روزی را که قسمت بر دو عالم کردهاند

مایهآ آن مائده یک ریزه از خوان شماست بندهآ بیرست کیوان کز کمال محرمی

از پی پاس حرم بر بام ایوان شماست عقل اول کز طفیلش راست شد لوح و قلم

پیش دانا واپسین طفل دبستان ms316 شماست هرکه را کاریست در دیوان خیرالحاملین

نیک چون دیدم رجوع او به دیوان شماست

دردمندی این چنین موقوف درمان شماست صد شکایت دارم از گردون[....] اما یکی

بر زبانم نیست چون چشمم به احسان شماست گر درین دور از فلک شد هر گدایی محتشم

محتشم را حشمت این بس کز گدایان شماست من که از اعدا نیندیشم به دین خود شوم[؟]

خاصه در دوری که آن ثانی دوران شماست دین من شاها به ذات توست ایمان داشتن دین به دورانی چنین کفرست پنهان داشتن ای تو را جای دگر در عالم معنی مقام

درگهت را قبله اسم و روضهات را کعبه نام پیکرت گنج نجف نورت در گردون صدف

مرغ روحت از شرف عنقای قاف احترام ما برین در زایران کعبهآ اصلیم و هست

حج اکبر جان دین است و بس اصل کلام گر یکی مانع نباشد گویم این بیتالشرف

نیست در حرمت سر مویی کم از بیتالحرام گر به قدر اجر بخشی دوستان را منزلت

باشد از یک [م] سراسر عرصهآ دارالسسلام وربه مقدار گنه باشی ز اعدا منتقم

اننهد از کف تا ابد جبار تیغ انتقام اهل عصیان گر تو را روز جزا حامی کنند

قهر سبحانی کند تیغ جزا را در نیام

بندد از رحمت خدا درهای دوزخ را تمام خلق را گر یکسر ایمن خواهی از پیغام موت

وای بر پیک اجل گر گام بردارد زگام در جزای خلق اگر سرعت کند نبود بعید

گر شود پیش از محل واقع قیامت را قیام دین پناها پادشاها ملک دین را بیش ازین

میتوانی داد از تأیید حق نظم و نظام بس که صیاد بلا دام عنا گسترده است

یک زمان با اهل دل مرغ فراغت نیست رام راست گویم هست ار دست مخالف [.]

بر[.................] هست آسایش حرام ms317 اهل کفر از آتش بغض و عداوت پختهاند

از برای خفت اسلام صد سودای خام

داوری پیش تو میآرند از ایشان اهل دین

یاوری کن مؤمنان را یا امیرالمؤمنین دیباچهآ گفتار همان به که نهد کس برنام خداوند تعالی و تقدس بی عیب خدایی که بود ذات قدیمش در عالم تنزیه ز هر عیب مقدس از خوف و رجایش متحیر ملک و جن وز رد و قبولش متردد کس و ناکس هر شام که از زلزلهآ هیبتش افتد خشت زر خورشید ازین طاق مقرنس

آنجا نبود حاجت تمهید قواعد

برذات تو ذرات جهانند شواهد ای مبدع ابداع تو را زیب بدایع بیتالغزل صنع تو مشحون به صنایع کافی کف رزاق تو در رسم مراسم خالی در احسان تو از منع موانع فکر تو رفیق دل و سکان مدارس ذکر تو دوای غم پیران صوامع در دعوی صنع تو به الزام مخالف باشد به دهن تیغ زبان حجت قاطع گرباد نه در عالم تعظیم تو ره یافت بهر چه شدش آتش سرکش متواضع از حکم تو گر مور نفس رانده به صحرا بر فرق جبل صخرهآ صما شده سامع هرگه ز شفق دیده رمد دیدهآ اختر دارو صفتش گرد شب آمد ز تو نافع صد طور خطا محض فنا گردد اگر که یک لمعه شود ز آینهآ لطف تو لامع خوشحال زبانی که بود بهر تو ناطق فرخنده ضمیری که بود سوی تو راجع

آن ms318 نقطه بود کنه تو کز فرط جلالش

پرگار تصور نشود شامل حالش ای ذکر تو پیرایهآ ایمان خلایق وی نام تو دیباچهآ دیوان حقایق پاکیزه صفات تو ز الحاق ذمایم وارسته کمال تو ز نقصان علایق باذات قدیم تو ازل چیست آبد هم نزد تو تفاوت نکند سابق ولاحق در سجده شکر تو درین صومعه هر شام با خاک شود جبههآ خورشید ملاصق رارسته ز خود ساخته وز جان وجهان هم باد تو دل معتکفان را به خوانق

در گوشهآ عجز ای به تو زیبنده محامد

ادراک شد از جستن کنهت متقاعد ای بر زده در ملک قدم نوبت شاهی آگاه نه ادراک ز کنه تو کماهی انعام عمیم تو بود نامتعدد اصناف نعیم تو بود نامتناهی گر آب شود گوهر هستی ننشیند بر آینهآ ذات تو زنگار تباهی در آب غریقست به فکر تو معاشر در نار حریقست به ذکر تو مباهی بر کوه اگر پرتو خورشید نهیبت افتد بود از بیم تواش چهرهآ کاهی در حمد تو است ابر از آن بر طرف بحر چون مستمعان گوش خود انداخته ماهی بنمود زلال خضر آن دم که چکاند آب تحریر کن نامهآ صنعت به سیاهی در کشور عدلت نسزد رسم تعدی در عرصهآ ملکت نبود نام تناهی با این همه چشم ار فلک احول شده باشد بر وحدت ذاتت دهد البته گواهی

هستی به تو قایم بود ای واحد بالذات

بی کوه صدا خواستن آمد ز محالات بی ذکر تو مرغ سحری دانه نچیده زین مزرعهآ سبز شبانگه نپریده دردسر مستی نکشد هر که درین ms319 دیر از خمکدهآ مهر تو پیمانه کشیده گر دیده به خون شفق آغشته مه نو در حیرت صنعت ز بس انگشت گزیده از عدل تو در سجن حبابست مقید تا باد صبا پیرهن غنچه دریده درموج کشد روی به هم قلزم مواج زهری مگر از قهر نهیب تو چشیده بنشسته چراغ خور و نامست کسوفش هرگه به جهان صرصر قهر تو وزیده

گر پرتو خورشید جمال تو نبودی

ذرات کی از روزن امکان بنمودی دانای نهانی و نگهبان جهانی دارای زمینی و خداوند زمانی قایم به وجود تو بود هر چه به جز توست کآمد همه ذرات جهان جسم و تو جانی در صفهآ تحقیق که عقلست مدرس این نکته یقینست که برتر ز گمانی بر چهرهآ آینهآ علمت فکند عکس در سینهآ موری که بود سر نهانی در معتقد نکتهشناسان مهندس بیرون شده از دایرهآ شرح بیانی ذات تو که مستغنی بالذات قدیمست محتاج مکان نیست که سابق ز مکانی ناطق به وجود تو بود جوهر اشیا زان سان که عیان گردد از الفاظ معانی مانند مسیحا بودش منصب عالی بر مائدهآ لطف خود آن را که نشانی برهیات قارون بودش پایهآ پستی با نایرهآ قهر خود آن را که برانی

هر گوشه ز اسرار تو ای دایم سرمد

گنجی بود و خازن آن گنج محمد ماه عربی یثربی مکه نشیمن مشکات حریم حرم حرمت ذوالمن آن محرم2 درگاه الهی که3 دل او اسرار نهان را شب اسری شده مخزن نعل سم اسبش ز شرر بر فلک آن شب مرغان «أولی الاجنحه» را ریخته ارزن بنمود زحل بر صفت نقطهآ ms320 پرگار بر چرخ چو پرگار شدش دورهآ دامن

امید نظام آن که به هنگام عنایت

بر جانب او باز کنی چشم عنایت شاد باش ای دل که شام غم نمی ماند چنین صبح دولت بردمد عالم نمیماند چنین گر گره در کارت افتاد از سپهر سستعهد نیست باکی کین گره محکم نمیماند چنین بدر گردد عاقبت ماه نو2 برج امید تا قیامت قامت او خم نمیماند چنین صبح شادی میدمد از زخم تیر غم چه باک غم مخور کین حقه بی مرهم نمیماند چنین جا کند روزی سلیمان زمان بر تخت ملک در بنان اهرمن خاتم نمیماند چنین عاقبت مشکل گشایان قضا سازند حل نکتهآ احوال ما مبهم نمیماند چنین از خزان تیغ زرکار شه والا گهر باغ اقبال عدو خرم نمیماند چنین

جم نشان سلطان مظفر خسرو روشن ضمیر

مهر برج شهریاری صاحب تاج و سریر آنکه قدرش سایبان بر آسمان خواهد زدن برق تیغش خصم را آتش به جان خواهد زدن خاک خواهد کردن اندر کاسهآ سر خصم جمله چون بر توسن آتش عنان خواهد زدن بر مثال قطره بر مژگان گه خصم افکنی فق دشمن بر سر نوک سنان خواهد زدن

دارد از وی رونق جاوید گاه سلطنت

تا ابد آباد باد از وی دیار سلطنت گرفته صیت جلالش بسیط روی زمین گذشته پایهآ قدرش ز اوج علیین مآثر کرمش کرده کشف مشکل آز لطافت سخنش برده آب در ثمین زلال خاطر تو فیضبخش آب حیات زبان خامهآ او نقشبند سحر مبین سپهر یافت ز رای منیر او نوری پدید گشتش از آن نور چشم عالمبین

که در مشیمهآ امکان کنند نقش جنین به بی نظیری او معترف شدند آنها که در مشیم به ذات اشرف او مبدع بدایع کون نموده مخلص ایجاد و زبدهآ تکوین چنانکه مهر مسخر کند جهان، رایش گرفته مملکت غیب را به ز فرش درگهش آن ذرهای که برخیزد برآسمان نکند آفتاب را تمکین

به راه طاعت حکمش ز بس که سود جبین جبین ماه سیه شد چو سبحهآ زهادبه راه

زهی بیان تو آب حیات را منبع

زهی ضمیر تو خورشید غیب را مطلع پا مدارج قدر تو بر سپهر اثیر چو سایه تابع رای تو آفتاب منیر سهر را همه بر قطب دولت تو مدار ستاره را همه بر سمت طاعت تو مسیر

بود صلاح و سداد تو زیب دانش و داد

بود رضا و خلاف تو اصل کون و فساد زهی ز جوهر طبع تو حدت الماس ز عکس رای تو مرآت گشته رویشناس قیاس احاطهآ جاه تو چون کند که ms322 ز عظم نهاده جاه تو بیرون قدم ز حد اساس قصر جلال تو گشته بود تمام هنوز ناشده بنیاد این بلند اساسر اگر نهند ز حلم تو ذرهای به سپهربه سطح

به سطح ارض شود صفحهآ سپهر مماس قدم ز دایرهآ غم نمینهد بیرونمخالف تو که سرگشته شد چو گاو خراس ود نهاد زمین در سپهر نزد خرد به بزم جاه تو دردی باده در تگ طاس سموم قهر تو گر بر جهان وزد، یابندز یخ -

ز یخ حرارت اخگر به موسم احساس زهی مقام جلال تو کز بلندی قدر نسوده ساحت او دست عقل و پای حواس سری که باد غرورش بود به عهد تو هست به روی لجهآ غم کرده چون حباب آماس

سپهر را اگر آیین مهر فرمایی

رود ز گردش او رسم عمر فرسایی زهی علو تو برتر ز حد وهم و خیا بر آسمان زده قدرت سرادقات جلال به فکر توست جنان بالعشی والاشراق به ذکر توست زبان بالغدو و الآصال غبار موکب رای تو صبح روشن دل حباب بحر جلال تو چرخ شیشه مثال همه مدایح نات تو است در افواه همه مآثر لطف تو است در اقوال

حضیض پایهآ قدر تو اوج سطح فلک

غبار سم سمند تو کحل چشم ملک حصار قدر تو جایی بود ز فضل اله که همچو آب نماید سپهرش از تک چاه ستارگان فلک بهر اکتساب شرف بر آستان جلال تو سودهاند ms323 جباه بههر زلال که حفظت فکنده سایهآ لطف حباب آن نشد از سنگ روزگار تباه2 بهخدمت تو کمر بسته میرود شب و روز برید چرخ که هستش هلال پر کا تو مرکزی و جهان گرد توست دایره سان بدان صفت که بود شکل هاله حاوی ماه غبار خیل تو با خط دلبران ماند که میشوند ازو مهر و ماه چهره سیاه

ریر خامهات از سر آسمان مخبر ضمیر واقفت از راز اختران آگاه قضا مطابق رای تو است بیاجبار قدر مطاوع حکم تو است بیاکراه زعون عدل تو بازوی ملک گشته قوی ز تاب هیبت تود

بر ضمیر منیر تو تیره مشعل مهر

بر بلندی قدرت حضیض اوج سپهر بسان پرتو خورشید در بسیط جهان کشیده رای منیرت بساط امن و امان به پیش ابر عطای تو باد در کف بحر به نزد دست سخای تو خاک بر سر کان

اوامر تو مبرا ز عیب سهو وخطا

نواهی تو معرا ز دخل چون و چرا تویی که از تو جهان را هزارگونه بهاست حریم کعبهآ کویت سپهر عز و علاست یی که چرخ به این سرکشی و جباری ز قهر و لطف تو دایم میان خوف و رجاست سول عزم تو چون بر براق قدر نشست نخست گام که زد ms324 بر بساط أو ادنی است ز رهگذار تو بر هیچ دل غباری نیست وگر که هست همین بر دل نسیم صباست بزرگوارا نظم رهی به حضرت تو حدیث زیره و کرمان و قطره و دریاست1 مگر به مدح تو از بدو حال مجبولم که آیدم به زبان حرف مدحتت بی خواست همیشه تا نفس صبح برخلاف طریق ز روی آیینهآ روزگار زنگزداسد غبار غم منشیناد از کشاکش دهر بر آفتاب ضمیرت که اصل نور و ضیاست

جهان به کام تو و روزگار فرمان بر

قضا مطیع و قدر بنده و فلک چاکر

نیست شرمت که ز ما چشم حیا دوختهای

عالمی را به تف آتش غم سوختهای

شرر آتش غم در دل غمناک افتد تا کی از دست تو در جامهآ جان چاک افتد شر نبض جان از ستمت در بدن خاکی ما همچو ماهیست که بر خاک بطا پاک افتد عاقلان را ز نهیبت که بود باد اجل خلل نقص به کاشانهآ ادراک افتد گل این باغ چه سست است که هردم سروی زآفت صرصر بیداد تو بر خاک افتد

آید ای بسا فرق سرانت که ز فتراک افتد هر کجا توسن کین تو به جولان ms325 آید دل مجروح که بیند ز تو آزار بود همچو در چشم رمددیده که خاشاک افتد ی اجل خیل ملک گر شنوند این بیداد از فغان غلغله در گنبد افلاک افتد

وه که ناگه به جهان صرصر بیدادی جست

شاخ سرو چمن آرای جوانی بشکست همدمان در غم این واقعه افغان گیرید ترک خوشحالی و هم صحبتی جان گیرید پشت دست خود ازین حسرت جانسور گنید وز تحسر سر انگشت بهدندان گیرید رام گردیده غزالی ز نظر غایب شد مضطرب در غم او راه بیابان گیرید

حیف و صد حیف که افتاد درین تیره مغاک

میربابا گل گلزار جوانی برخاک عاقبت منزل ما زیر زمین خواهد بود همه را حال همینست و همین خواهد بود او ازین غمکده بیرون شد و ما در عقبیم تا جهانست چنینست و چنین خواهد بود

تا جانی هست خاطر غمزده و جان حزین خواهد بو همه را در غم این واقعه تا جانی هست رد از چرخ قرار آه رفیقان ز غمش سبب گردش نه چرخ برین خواهد بود هر غباری که ز خاکش ببرد باد صبا حورعین را به جنان گرد جبین خواهد بر دل ما که سپهرش به جفا آزردهغم این واقعه تا روز پسین خواهد بود این چنین صید نکو در کف صیاد اجل ناید ار در همه عمری به کمین خواهد بود

ای زده خیمه به صحرای فنا حالت چیست

گشته از مونس و غمخوار جدا حالت چیست تی و از تو به دل حسرت بسیار بماند وت از پا بشد و ms326 دست و دل از کار بماند شد نهان چهرهآ زیبای تو در برقع خاک

ع خاکشوق دیدار تو در دیدهآ بیدار بماند گشت پژمرده گل عیش رفیقان که تو را مرغ تن د

مرغ تن در قفس خاک گرفتار بماند

چه ره اینست ولیکن ز غمت رفت از دست دل و پای ز رفتار بماند تا که گردیده سیه اختر عمرت صد داغ بر دل سوختگان چرخ سمتکار بماند زین چمن باد فنا برگ گلت را بربود وز تو صد خار الم در دل افکار بماند محمل عزم چو زین مرحله راندی ما جان برفت از بدن و حسرت دید

بی وصال تو دل از بند غم آزاد کجاست

در همه عالم ازین غصه دل شاد کجاست گوهرت در صدف خاک دریغ است دریغ زیر خاک آن بدن پاک دریغ است دریغ جیب عمر تو چو دامان گل آن سرو سهی گشته از دست اجل چاک دریغ است دریغ رو به دیوار غم آورده به عالم چو تویی در لحد با دل غمناک دریغ است دریغ سرو را بر سر خاکست سرافرازی و ناز ازیر خاک آن قد چالاک دریغ است دریغ تو به آن روی نکو زیر زمین ساخته جای مه و خورشید بر افلاک دریغ است دریغ گشته بی خویشتن از داروی بیهوشی مرگ محض دانایی و ادراک دریغ است دریغ مردم چشم جهانبین شه دریا دل شده آزرده ز خاشاک دریغ است دریغ

بودی ای شمع طرب در همه جا مونس شاه

بی حضور تو حضوری ندهد مجلس شاه تی و داغ فراقت بهدل شاه بماند چشم شاه از پی دیدار تو در راه بماند

راق تو کشد آه به گردون هر شب شثر آه وی اینک به رخ ماه بماند

داغ بر سینهآ اختر ز تف آه بماند زنگ بر آینه چرخ ببست از نم اشک داغ ب گل شد از دانهآ اشکش همهآ ms327 روی زمین پای در گل ز غم هجر تو چون کاه بماند

سکچه کند یوسف عهدش به تگ جاه بماند همچو یعقوب رسن ساخت ز باران سرشک چه کند یوس گرچه بستی دو لب ای نکته سرا لیک به دهرتا قیامت سخنان ت بوالعجب قصه به پیش آمدت از گردش دورچرخ

ت از گردش دور چرخ در حیرت ازین قصهآ ناگاه بماند

قابل پرتوی حق باد دل آگاهت

ساحت روضهآ فردوس نشیمنگاهت گرچه رفتی تو بقای شه عالم بادا دایمش عرصهآ اقبال مسلم با مدت دولت او کان به ابد متصل است رشتهآ گوهر ذریت آدم بادا هر حبابی که ز سرچشمهآ عمرش خیزد باد آن از نفس عیسی مریم بادا

کلفت خاطرش از خیمهآ افلاک برون

دولت باقیش از مدت جاوید فزون

[15]1 فی مرثیه خواجه شمس الدین محمد البتکچی طبل عزم راه زد محمل کش این کوچگاه

خیز تا افتیم در ره زانکه بس دور است راه ساربانا کوچ بر کوچ است و وادی هولناک

از شتر مگشا جرس آسودگی در ره مخواه تیزتر کن ناقه از صوت حدی در بادیه

کین بیابان را نسیم آمد سموم عمرکاه آسمانا در کمینگاه تعدی بیجهت

صید جانها چند خواهی کرد با پشت دوتاه تاکی از باد فنا باشیم در اقلیم غم

مضطرب چون در میان چشمهآ جاری گیاه طایر قدسی بهشاخ سدره نتواند نشست

گر بهشام غم کشیم از سینهآ غمدیده آه تیرگی خواهد سپهر دون نمی بینی چهسان

پرشود درجش زگوهر چون کند عالم سیاه دور از وصل عزیزان همچو ابر نوبهار

از ms328 فغان و گریه نتوان داشتن خود را نگاه

سوز برق محنتم در استخوان افتاده است نیست یاری تا خبر گیرد ز میر قافله

گرچه غوغا در میان کاروان افتاده است کی متاع زندگی ماند سلامت گر فلک

آتش غم سینه را در خان و مان افتاده است ساقی درد ملالت خوش سبکدستی نمود

هرکه را بینی به کنجی سر گران افتاده است شد خموشی شیوهآ اهل سلامت غالبا

حرف جانسوزی به هرجا در زیان افتاده است شد کنار مردمان دریا نمیدانم که چیست

این قدر دانم که حرفی در میان افتاده است روسوی بستان که تا بینی زحیرانی چهسان

سرو از جا خاسته آب روان افتاده است آه دلها شعله اندر خرمن گردون زده

خلق را یارب چه شد کاتش به جان افتاده است دوش زآه سینهام این قصر نه منظر بسوخت وز شرار شعلهآ دل سینهآ اختر بسوخت دوستان خیزید تا خاک سیه بر سر کنیم

جامهآ ماتم بههجر عافیت در بر کنیم لاله گون سازیم روی اختران از برق آه

منقل سیماب رنگ چرخ پر اخگر کنیم

بر کشیم آه و فغان از گردش اختر کنیم شاخسار سدره را بر طارم خاکستری

زآتش آه جهانافروز خاکستر کنیم چهرهآ غمدیده را پاکیزه در صحرای غم

از سرشک لالهگون تا دامن محشر کنیم عینک از زانو به پیش چشم بینور آوریم

تار مژگان را یکایک رشتهآ گوهر کنیم صفحه از رخساره سازیم و مداد از دود آه

وز جفای آسمان کینهور محضر کنیم خلق میگویند حرفی در میان یکدگر

این سخن را بعد ازین نزدیک شد باور کنیم بسته شد راه نفس در سینهآ غم پرورم برزبان این حرف را مشکل توانم آورم زین حکایت خاطری از بند ms329 غم آزاد نیست

صعب تر زین قصه در عالم کسی را یاد نیست آتشی افتاده در دلها که دارند اضطراب

ورنه خاکیطینتان را آه دل بر باد نیست گشت دل سوراخسوراخ از خدنگ شست غم

چون کند بیچاره دل ترکیبش از پولاد نیست چرخ اگرچه شب مصلا افکند از کهکشان

لیکنش جز حرف کین دیباچهآ اوراد نیست عالمی گردیدهاند از شدت حیرت خموش

از تحیر هیچکس را قوت فریاد نیست

طرح بنیاد طرب در دهر بیبنیاد نیست هرکه بینی برده سر در جیب غم زین واقعه

خرمی جان درین دیر خراب آباد نیست دم نشاید زد که شد بربسته راه دم زدن

زانکه جز پیکان غم در سینهآ ناشاد نیست چیست دانی حال گویم تا به کی دارم نگاه خواجه شمسالدین علیه الرحمه شد زین جلوهگاه ای عزیزان کسوت از خاکستر گلخن کنید

مرد و زن خیزید از جا ناله و شیون کنید مهر و مه را تیره سازید از غبار دود آه

بهر تاریکی نشیمنگاه بیروزن کنید برفشانید آستین سوی چراغ زندگی

زندگی دیگر چه کار آید به من روشن کنید چیست طاقت بردرید و رشتهآ جان برکشید

تن ضعیف از محنت این غصه چون سوزن کنید کی رهید از برق آه جانگداز اهل درد

گرچه در طوفان اشک خویشتن مسکن کنید وقت رفتن گفت این مطلع زمن آرید یاد

بعد آن کاسودهام در گوشهآ مدفن کنید دوستاندر بوستان چون عزم میخوردن کنید

اول از یاران دور افتاده یاد من کنید این مصیبت خاک اهل درد را بر باد داد قصهای بود این که از روز قیامت یاد داد

همره خود برده حسرت از جهان حال تو چیست همنشینان بهر خدمت انتظارت میبرند

بیمصاحب گشته در کنجی نهان حال تو چیست تا خموشی شیوهآ خود کردی و خفتی ms330 به خاک

هرطرف برخاست از خلقی فغان حال تو چیست عزم راه دور کردی زین الم جانها گداخت

وقت رفتن بود جسمت ناتوان حال تو چیست خادمانت مانده بی کارند فرما خدمتی

از حکایت بستهای کام و زبان حال تو چیست خانمان اقربا را کردی از هجران سیاه

سوی غربت رفتهای بیخانمان حال تو چیست ای به زیر خاک منزل کرده از دست اجل

شد فغان ما به سوی آسمان حال تو چیست ای حریرت بوده بستر این زمان برروی خاک

کردی از جام فنا خواب گران حال تو چیست غرقهآ دریای رحمت باد جان پاک تو چون سواد دیدهآ حورا منور خاک تو گرچه رفتی با جوار حضرت پروردگار

دولت آل بتکچی باد دایم برقرار دیدهآ این فرقه بودی دیدی آزار از سپهر

ناگهان بر بختشان شد چشم زخمی آشکار در ممالک اختیار جزو و کل دارند لیک

در نکویی کردن خلقند بس بیاختیار

چون زلال خضر خاطرهای ایشان بی عیار تا بود در جلوهگاه زندگانی خلق را

روح بهر بودن ده روزه هستی مدار تا بود پیوسته نزد خاطر اهل خرد

چشم را از جوهر جان گرامی اعتبار تا به بیداری و خواب ار خواهد و گر نه کسی

در گذرگاه بقا1 نقد نفس گردد نثار عمرشان بادا به دهر و بختشان بادا به کام

کامجوی کامگیر و کامبخش و کامکار این دعا را قدسیان بر چرخ تحسین میکنند حور و غلمان در ریاض خلد آمین میکند

در پاکیشان نه شک نه ریبی

زان چار یکی نداشت عیبی دارم زحسود داستانها در دل خلدش ز من سنانها از بغض و نفاق و چهرهآ زرد دارند منافقان نشانها شد مهر علی وعترت او انوار چراغ خاندانها مهر ولی الله است مرقوم از روز ازل به لوح جانها بر مدحت ذات اشرف اوست اوراق کبود آسمانها بر دشمن او کنند لعنت مرغان سحر به بوستانها از بعد محمد مؤید چارند فتاده در زبانها

در پاکیشان نه شک نه ریبی

زان چار یکی نداشت عیبی ای واقف کار از بدایت دورست حسود از هدایت خوش باش که کرده علت بغض در جان منافقان سرایت در بحر هلاکتند این قوم محروم ز زورق عنایت در کار خلافت از تعصب کردند خلاف نص آیت در دفع صداع صد گناهست یک جرعه ز ساغرش کفایت ندهند به کس ولایت خلد بیدوستی شه ولایت پیوسته موافق ومخالف از چار کسند در حکایت

در پاکیشان نه شک نه ریبی

زان چار یکی نداشت عیبی جان اهل نفاق راست بینور زان مانده ز راه عافیت دور بیشبهه سعادت و شقاوت بر جبههآ هر کسیست مسطور دشمن که به زیر بار بغض است ابلیس پلید راست مزدور زان زرد بود رخ منافق کز گلرخ دولتست مهجور نیش است زبان خصم ازان شد از کشتنیان چنان که زنبور بیحب علی شود نگون سار تخت جم و بارگاه فغفور از بعد نبی ز جمع اصحاب چارند که میشوند مذکور

در پاکیشان نه شک نه ریبی

زان چار یکی نداشت عیبی حاسد که گرفت کینه در دل نارفته ز بحر غم به ساحل دین داده به باد بهر دنیا این کار نکرده هیچ عاقل بر خصم ز فیض ملک توفیق حاصل که نگشته هیچ واصل از شوق محبتش کند رقص هر مرغ که میطپد ز بسمل

در پاکیشان نه شک نه ریبی

زان چار یکی نداشت عیبی

[41 ای از الم توام به دل آتش تب گفتی که ز درد نیست خوابم همه شب زین قصه مرا نه عیش ماند و نه طرب چشم منی ار خواب نداری چه عجب

[7] از فتنه زلف تو که پنهانی نیست جایی نشنیدم که پریشانی نیست افتاد به روی روز از زلف تو کفر افغان که درین شهر مسلمانی نیست ای آنکه فرشته همچو تو خوشخو نیست چون خوی تو در بهار گل را بو نیست طومار قصبیدهام بود عمر دراز بد می گذرد عمر من این نیکو نیست هر چند کشیم خواری از دست غمت گشتیم زبون به چشم خلق از ستمت خواهیم که هر کجا خرامی همه روز باشیم چو سایه تا به شب در قدمت ای شوخ ms333 ز آه ما نمی ترسی هیچ وز یارب مبتلا نمیترسی هیچ از ترس رقیب ننگری جانب من چون است که از خدا نمی ترسی هیچ

[16] عمری که به عشق آن سهی قد گذرد غم نیست اگر چه در غمش بد گذرد هر کس که به کوی عاشقی پای نهد شرط است که اول ز سر خود گذرد

271 افسوس که عمر بیبدل می گذرد بسیار زبون و بس دغل میگذرد ز افلاس به لب رسیده جان باید زد آبی به لبم که از محل میگذرد

218] فریاد که دوستان مونس رفتند یاران موافق مهندس رفتند القصه کسانی که نشستیم به هم هر یک به بهانهای ز مجلس رفتند می خور که حریفان قدحی نوش کنند آواز خوش و نغمهآ نی گوش کنند تا حشر شود بسی زمان میباید شاید که ز جرم ما فراموش کنند تا عاقبت از حجاب ظاهر چه شود زاهد چه شود آخر و فاجر چه شود شد اول حال جمله معلوم ولی معلوم کسی نشد که آخر چه شود دل لاله عذار غم کسل میخواهد جان قامت ms334 سرو معتدل میخواهد بالله چنانی تو که جان میجوید ولله چنانی تو که دل میخواهد

[30] گر حرف غم عشق نخواهم چه کنم سر بر خط عاشقی نمانم چه کنم دل سوخت ز غم نماند جانم چه کنم در مانده شدم دگر ندانم چه کنم ای چرخ ز جور هر چه خواهی کردن زین حال مرا بتر چه خواهی کردن جان مانده مرا همین ز هرچیز که هست این هم ببری دگر چه خواهی کردن

[32] گفتم که که گفت که دلم شاد نکن گفت این گله بگذار ms335 ازین یاد مکن گفتم که سگ کوی توام شبها گفت آهسته به زیر لب که فریاد مکن

[4] ای محیط گوهر عزت که در جوف جبل

زهرهآ خارا ز تف هیبتت گردیده آب زیر این ایوان زنگاری که نامش عالمست

بخت بدخواهت ندیده آرزو الا به خواب چون به دولت آمدی کردند آن را بر طرف

اختر آری نیست آن ساعت که باشد آفتاب گاه محرومی ز خدمت نقدهآ یومی مرا

می رسد از اهتمام نایبان کامیاب

ای زمان دولتت باقی الی یوم الحساب مردمان را هر چه واقع میشود از نیک و ms337 بد

بیمکافاتی نمیباشد درین دیر خراب کردهآ هرکس به پیش آید نمیبینی چهسان

آن که اندازد شراب او نیز افتد در شراب گهی که عالم آبی به عالم آید پیش

زبان ببند ز گفتار ناصواب و صواب که از زبان سخنگوی مردم پرگوی

کشیدهاند فراوان به بزم باده عذاب نظاره کن که بود بیزبانی ماهی

اشارتی که نباید زبان به عالم آب چراغ عشق نباشد به بزم تیرهدلان

ز آسمان بطلب اختر از زمین مطلب چو صبح تا شودت نور از جبین لامع

به جز غبار ره دوست بر جبین مطلب

ز شاخسار گمان میوهآ یقین مطلب به کوی اهل صفا جلوه مینماید عشق

به جز به باغ جنان وصل حور عین مطلب ز تیرگی بودت پستی از صفا رفعت

به درد و صاف قدح بین دلیل این مطلب مشو غافل درین آرامگاه پر خطر کاخر

به قصد ما سپاه فتنه در فکر شبیخونست چه دارد چرخ با ما نامراد اینیم محنت کش

مراد ماست آن نقدی کزین گنجینه بیرونست به گوش هوش می گوید سروش غیب هرساعت

که آخر شاد خواهد گشتن آن خاطر که محزونست ز بوم آید فغان شبها که ای غافل چه در خوابی

درین ویرانه هر گنجی هزاران گنج قارونست کسی را گر سیه رو خواست چرخ نیلگون هرگز

نگردد سرخ رو هر چند غرق دجلهآ خونست ازین دریای مردم کش کناری گیر کز موجش

روان از چشم هر دریا ولی صد جوی جیحونست بیفکن رخت هستی تا سلامت بر کنار افتی

ز موج او که طوفان حوادث هردم افزونست

[9] ای برادر در بسیط ملک هستی هر کجا صورت ظاهر که بینی جان ms338 معنی را تن است زآستان خانهآ ظاهر برون نه پای خویش کی به ظاهر بیند آنکو درهنر صاحبفن است نقد درج خاطرت گردد اگر صافی شوی سر پنهانی که آن نقدینهآ این مخزن است1 اهل معنی را ز وسع همت آمد در جهان رشتهآ هستی چو تاری کان به سفت سوزن است در فضای مزرع جاهش که صد عالم دروست آسمان با دانههای اختران یک خرمن است هست تابان از برون سقف هستی نور غیب دیدهآ معنی گشا کین سقف روزن روزن است به توان دید از پس این پرده اسرار نهان از پی تحقیق این عنیک دلیل روشن است

آن کس که اندکیش نصیبی ز آگهیست دنبال نفس خویش مرو زانکه کور را

کردن دلیل راه خود از عین گمرهیست روشن دلست آنکه ز فقر است بهرهمند

داند خرد که تیرگی شب ز بیمهیست کام دل از جهان مطلب زانکه گفتهاند

کز شاخ بید میوه طلب کردن ابلهیست

از لقمه بس کجا کند انکو شکم تهیست اهلیا گرچه شده سفته بسی گوهر لیک

زیور شاهد دوران گهر سفتهآ توست تویی آن صاف ضمیری که ز اشعار لطیف

هرکجا هست حسودی دلش آشفتهآ توست میرسد گرچه مسافر به منازل اما

آن مسافر که رسیده همه جا گفتهآ توست سر طمع مفکن پیش نزد هر دونی که ms340 میکند طمع ای تنگ چشم پامالت همای سدرهنشینی چهسان کنی پرواز که تر شده ز محیط هوا پر وبالت بهوقت مرگ که نالی ز هجر مال و منال چه فاید ز منال و چه سود از مالت نفس مزن به کسی از طمع کزان یابد خسوف آینهآ ماه برج اقبالت نشین به کنج قناعت که در سرای جهان به هر طریق بخواهد گذشتن احوالت چو سفره گر شکمت پر شود ز نان کسان کنند حلقهآ منت به گوش فی الحالت شکم تهی شودت زود و همچنان هوست به گوش حلقهآ منت بود مه و سالت درین سراچه که گه کام و گاه ناکامیست مساز خاطر خود را به خرمی معتاد

هزار ناوکت اخر به قصد جان فکند نهیب ولولهآ جانگدازت از سر کین

ز تاب حادثه در مغز استخوان فکند

به موج تفرقهآ دهر بر گران فکند گهی که قصر تعدی نهد ز کین بنیاد

ز فرق اهل هنر فرش آستان فکند1 دمی اگر ز غبار غمت خلاص دهد

نگون به جاه غمت باز سرگران فکند چو آفتاب به صبحت ز خاک برگیرد

نماز شام برین تیرهخاکدان فکند به وقت آنکه ز پیری نماندت دندان

گره به رشتهآ کار تو آن زمان فکند زهی خجسته خصالی که در بدایت حال تو را نجوم برین غرفه رازدارانند قضیه ایست محقق که مردم ms342 این ملک ز خدمت تو جدا جمع دلفکارانند بسی ملولم ازین شهر عازم سفرم به همدم سه چهاری که جمع یارانند به حسب حال من این بیت حافظ شیراز شنو که مردم خوش طبع غمگسارانند تو دستگیر شو ای خضر بی خجسته که من پیاده میروم و همرهان سوارانند حاتم کفا در آتش محنت فتادهایم زین فرقهای که آب به آدم نمیدهند از ناوک جفا که سپهرم نشانه ساخت مجروح گشته سینه و مرهم نمیدهند

صد سخن در زیر این طاق زبرجد میرود مست اما نص قاطع هرچه در قطع امور

بر زبان خواجه شمس الدین محمد میرود

پای عمرش بر بساط بخت سرمد میرود پایهآ جاهش بدان غایت بود کز احتشام

بهر خدامش سخن از تاج و مسند میرود خصم بیدینش بود در حلقهآ ارباب کفر

گرچه هر جانب ز بیم او به اشهد میرود چون شود قرابه در بزمش نگون گوید خرد

سلسبیل است این که در خلد مخلد میرود بخت خصمش گرچه زود ms344 آمد به زودی هم نماند

لاجرم هرچیز آن نوعی که آمد میرود سرفرازا بر امید لطف مسکین پرورت

جانب خدام این شعر مجدد میرود ورنه آنجا من کیام زیرا که از اهل سخن

بی سخن هر لحظه صد میآید و صد میرود گر نشد خدمت میسر لیک ازین داعی دعا

بهر عمرت سوی این دیرینه معبد میرود از چه خدمت بندهآ گستاخ گردیدی نظام

بس کن این گفتن دگر گستاخی از حد میرود باش داعی زانکه هر ساعت دعای عمر او

از خلایق سوی این فیروزه1 گنبد میرود

[28] هر که دل بر دنیی فانی نهد چون اهل جهل کی به کوی حق رسد کو راه باطل میرود

نیست باک این راه اگر آخر به منزل میرود چشم آگاهی گشا در صیدگاه روزگار

زانکه در دام افتد آن صیدی که غافل میرود لنگر ترک هوا افکن که هر سو صد هزار

کشتی حسرت1 درین2 دریای هایل میرود موج این بحریم ساحل نیستی رو سوی بحر

موج را بین کان چهسان با سوی ساحل میرود

229] منه ای دوست دله2 بر سر هم که تو را کردگار زر بدهد بستان و بده فقیران را کین نکوکاریت اثر بدهد از پی آن دو دست دادندت کین یکی گیرد آن دگر بدهد

[30] محیط گوهر لطف ای که نبود در جهان ممکن

که دری چون تو از گنجینهآ امکان برون آید تویی آنکس که محصول محیط و حاصل کان هم

به روز بخششت از کیسهآ احسان برون آید

[31] زهی عدیم شبیهی که چشم روشن چرخ نظیرذات شریف تو در زمانه ندید

چه خار غم که به جان مخالفت نخلید بساط توست جهان کوه از صدا همه را

برای بسط ضمیر تو میکند تقلید به دولت تو گرفتم که پشت من گرمست

ولی رسید زمستان نسیم هر دو وزید مگر که چکن1 خدام توست فرزندم

که رفت عمر عزیز و به دوش من نرسید پراست خانهآ من از متاع درویشی

ولی چه سود که آن را نمیتوان پوشید نظام حاجت ابرام نیست قطعه مخوان

که پیش همت او نیست جای گفت و شنید برای خلعت جاه خدیو گیتی باد

سپهر هر نخ دولت که در زمانه تنید در چار سوی مصر فضیلت متاع فضل با قیمت تمام بود نزد اهل دید لیکن چو بذل جلوه نماید به کوی فضل گردد جمال شاهد اقبال بر مزید در دست همت است کلید در مراد زحمت به کسب مال مکش مدت مدید مشکل گشای باش که از روی تجربه پیری شنیدهام که همی گفت با مرید خواهی تو را به فرق سرخویش جا دهند بگشا به روی خلق در بسته چون کلید

شمع جمعیت نشاند باد صحرای غرور

از نم ابر حوادث قصر مسکینی قصور بر در هر دون مرو رویش مبین یعنی بکش

پا به دامن سر به جیب ترک در کنج حضور شب فقیر صاف دل در کنج بیتالمسکنت

تیره بنشیند که یابد از جبین فقر نور سرفرازی بایدت چون کوه لنگر کن ز حلم

گر شود راه خلایق بر سرت بنشین صبور از دل گرم فقیران بایدت کردن حذر

زانکه قوم نوح را برخواست طوفان از تنور گرز نار کبر بر گردون کشی سر چون دخان

خم کند قد تو باد آفت دهر غیور کی به کام دل رسیم از گردش دوران که هست

پای بخت ما به خواب و راه کوی کام دور عاقل کسی که بر ms347 صفت سالکان نهد روی نیاز بر در معبود بینیاز تن ساز استخوان ز رضایت به کوی فقر تا جانب تو بال گشاید همای راز زینسان که خفتهای نشناسی ملک ز دیو یعنی درین سراچه گشا چشم امتیاز کوتاه ساز دست تصرف ز هرچه هست پای از گلیم فقر زیادت مکن دراز هر گه که گشت رشتهآ کار تو پر گره آن رشته را به حمد خداوند سبحه ساز

[37] برهنگان لباس خرد پی وراث نهند بر سر هم جامههای اطلس وخز چو پوشش تو بود عاقبت دو گز کرباس برای غیر معلق چه میزنی چون گز نظام نیست ثباتی جهان فانی را ز هر چه هست تو را شیوهآ قناعت بس به ساعتی شود احوال دهر زیر و زبر دلیلت از پی هم شیشههای ساعت بس هر که جوید از دنائت منصبی آسمان گردن همی افرازدش محرم گنجینه بختش کند خازن گنج سعادت سازدش میبرد از رفعتش نزدیک خود دید چیزی نیست میاندازدش

[40] نظام از جانب ممسک نباشد بهرهای کس را

به کنج خانه پا در دامن خود کش مرو پیشش به صد تعریض در عمری که دارد حبهای هرگز

نیاید از کفش بیرون چه می رنجانی از خویشش به سوزن خون نمی آید برون از لکهآ پیسی

بخیل پیس هم دارد همین علت مزن نیشش

[41] درین سراچه به کاریست تا به آخر عمر هر آنکه هست ز جنس معاشر و مرتاض شب شباب شد و صبح شیب طالع گشت رسید تا به کنون فیض شعرم از فیاض غنیمت است عزیزان که آنقدر مهلت زمانه داد که بردم سواد را به بیاض

[42] زال دوران شد خرف از کثرت عمر آن چنان کز خرافت نیست در کار جهان هیچش وقوف گر خرف نبود درین دیرین تنور از بهر چه قرص مه را می گذارد تا که سوزد از خسوف

[43] گرفتم آنکه چو عنقا کنی کناره ز دهر رسد ms348 به گوش تو آخر ندای ناخوش مرگ ز تیرگی فنا چون رهی که در عالم فکنده سایه به هر خانه شاخ سرکش مرگ چه سود از آنکه سفید است خانهات کانجا هزار خانه سیه شد ز دود آتش مرگ

[44] ای دل چو راستی نتوان گفت با کسی آینهات چه باک اگر تیره شد ز زنگ ابرو گشاده دار و خوش آمد شعار کن تا در زمانه از تو نیاید کسی به تنگ شد روزگار ننگ و سرآمد زمان نام پا نه به فرق نام و گذر کن ز کوی ننگ سودای راستی بنه از سر مکش عذاب میزان که راستگوست زنندش به سینه سنگ چیست مرغی که در نظر چشمش دو بود چون گشاده دارد بال گر نهد بالهای خویش بههم هر دو چشمش یکی شود فیالحال کسی کو لباس از توکل کند نلرزاندش زمهریر ملال ز روی حقیقت به حال خود است کند ظاهرا گرچه تغییر حال بود این بدانسان که جنبش کند ز جنبیدن آب عکس نهال برای زر نشاید خوار گشتن که عزت بهتر از زر نزد عاقل1 در دونان مزن رو گوشهای گیر بنه دستی چو اهل صبر بر دل بود زر جان ممسک ندهد از دست که باشد دادن جان کار مشکل

[56] اهل دل را دل شکست از محنت دوران نظام زآسمان چون سنگ آید شیشه کی یابد سلیم تا نفس میآیدت فارغ نشین در گوشهای زانکه هست این بد غنیمت از جهان بد غنیم شد چنان شمع نشاط ما که میگردد تباه فی المثل گر بر زبانی بگذرد لفظ نسیم فتنه گر هردم نیارد تازه شغلی از جفا تیغ بیدادی میان فتنه را سازد دو نیم بس که عالم را ز جا برداشت باد حادثه کوه پا بر جا گرفته دامن صحرا زبیم

[57] منم که نبض سخن حالیا به دست منست ms352 به غیر من که شناسد صحیح را زسقیم منم که در روش طرز نظم کردم نسخ ز حسن مخترعات جدید رسم قدیم منم که میرسدم رسم فیض تازهای هر دم که فیض جویم و فیاض نیز نیست لئیم گرفتهاند تمتع ز خوان من همه کس که در افاضه بود نظم من چو طبع کریم به دل معانی من چسبد از لطافت لفظ چو بر محک به گه امتحان که چسبد سیم

دهم ثمر همه کس را ز شاخ طبع سلیم به سنگریزهآ هر خس چرا نظر باشد

مرا که ریگ ره خاطرست در یتیم دماغ بهر چه سوی سموم باید داشت

مرا که میوزد از روی آب خضر نسیم خزینهدار قضا روز عرض نقد نهان

به پشت پای ضمیرم نهد سر تسلیم هزار مرتبه در بزم روشنان فلک

برآفتاب کند رای روشنم تقدیم چو کردهام به سخن میل گشته2 در ساعت

میان بیت ز تیغ زبان من به دونیم ای محیط مرکز دانش که تیغ فکرتت

بی توقف نقطهآ موهوم را سازد دو نیم چون هوا گیرد جهان ثابت شود منع خلا

فی المثل گردد مجسم گر تو را لطف عمیم شد وبال جان خصمت عاقبت خواب غرور

گوییا بگذشته بودش پای از حد گلیم

خشت غم در زیر سر چون نقطه زیر فرق جیم غیر نور مه که از روزن فتد در خانهام

در نمیآید مرا از هیچ جا یک حبه سیم با وجود آنکه در شب رایحست آن ناسره

تیره بختی بین که آن هم نیست بهر من مقیم لحظهای درکار من فرما تأمل زانکه من

میکشم هردم عذابی بس الیم از هر لئیم باد مقصود تو حاصل دایم از تدویر چرخ

از سپهرم این بود مقصود بالله العظیم ای دل ز جور دهر سمتگر کجا ms353 رویم پیش که از تعدی گردون فغان کنیم از دل چهسان به گلبن بستان بریم غم با خس چگونه شعلهآ دوزخ نهان کنیم مرغان نغمه ساز ریاض مقدسیم آن به که هم به گلشن قدس آشیان کنیم زین دامگاه حادثه بر هم زنیم بال آرامگاه در حرم جاودان کنیم گاهی که در پناه توکل کنیم جا وز دل بریم آنکه چنین یا چنان کنیم گر باد نیستی ببرد خرمن بقا حاشا کزین میان پر کاهی زیان کنیم تاکی کشیم رطل گران بهر دفع غم از بهر خویش پلهآ عصیان گران کنیم1 این بار غم که بر دل ما مینهد سپهر نبود بسی عجب که به قارون قران کنیم خونست در میان شب و روز از شفق ما در میان فتاده قناعت2 چهسان کنیم

مشکل است از عالم جان تیرگی کم ساختن جز خیال دوست نبود در دل ارباب عشق

غیر را در خانه بیعقلیست محرم ساختن نزد ارباب حقیقت نیست بهتر زین دو چیز

طاعت حق کردن وبا خلق عالم ساختن اشکریزان در عبادت کوش زیرا خوش بود

کشت طاعت را از آب دیده پر نم ساختن خم شود قامت به پیری تا توان کردن رکوع

ورنه چوب خشک را مشکل بود1 خمساختن زهی هلال رکابی که سر فرونارد سمند قدر تو در مرغزار چرخ برین دلت که شاه سریر ممالک هنر است گرفته مملکت غیب را به زیر نگین ز امر تو صفحات امور را ترتیب ms355 ز گوهر تو عروس زمانه را تزیین فزوده سعی جمیل تو آبروی هنر شکسته نقطه کلک تو نرخ در ثمین بود فروغ ضمیر تو مهر را رونق دهد حدیث وقار تو ذره را تمکین هنرنوازا آنم که در مخالف نظم نموده فضل آلهی مقام من تعیین کنند ورد سحرگاه در حضایر قدس صفیر کلک مرا طایران سدرهنشین من این سعادت از آن یافتم که یافته ام رهی به بزم تو کان هست صحن علیین کمر به مدح تو بستم که مور راه توام نیم اگرچه درین راه کم ز شیر عرین زصیت مدح تو ناکرده دهر را بیدار بود حرام سر عشرت مرا بالین

تویی منعما آنکه در بزم تو سپهر برین گرد خوانی شده قضا از پی گله حشمتت به صحرای عالم شبانی شده بده گوسفندی که لاغر تنم ز بی گوشتی استخوانی شده

کاشکی هرگز نمیزایید از مادر کسی تا به کی باشد ز موج لجهآ محنت به دهر

غرقهآ گرداب غم از گردش اختر کسی گر شود نسل بشر پا مال شر روزگار

آسمان هرگز نخواهد کرد رحمی بر کسی سر چو آخر ذرهسان خواهد شدن بر باد مرگ

گو بنه بر فرق خویش از آفتاب افسر کسی کی تواند شد برون از دامگاه نیستی

بر مثال مرغ اگر گیرم برآرد پر کسی بیند آخر ظلمت کنج لحد شام فنا

گرچه تخت بخت یابد همچو اسکندر کسی شهر هستی عاقبت تاراج خواهد یافتن

زان متاع جان به هرجا میسپارد هر کسی میل را اندکی ز جنسیت بس بود نزد خاطر صافی بهر تصدیق این حکایت هست زردی کاه و کهربا کافی

[75] آسمانقدرا زمین حلما خداوندا تویی

آنگه گر خواهی بهیک دم قطره را دریا کنی داری آن قدرت که از نیسان جود بحرفیض

قطرهآ نوک قلم را لولوی لالا کنی شمع خاطر گر برافروزی ms358 عروس غیب را

پیش چشم اعمی دیرینه شب رسوا کنی

مرغ هستی را به ساعت ثانی عنقا کنی با صریر خامهآ اسرارسنج نکتهگوی

از نهانی منهیان غیب را انها کنی گر ضمیر برق کردار تو خواهد نیم شب

قرص خورشید از میان ذرهای پیدا کنی نام نیکو بایدت سرمایه ساز از نیکویی

سود در سودا بود آن به که این سودا کنی گر به خاکی طینتان فیضی رسانی چون سحاب

صیت نیکو همره باد جهانپیما کنی هت دندان تیز بخت نوجوانت را چه شد

گر گره از رشتهآ کار فقیران واکنی کی ز فکر حال خو غمگین نشینم این چنین

گر نشینی یک زمان فکری به حال ما کنی

[2] ایضا فی الهجو عدوی آل پیمبر جلال دین یوسف

تویی که روز جزا انفعال خواهی داشت چو رو به سوی جهنم روی نفاق کنان

فریق هادیه را در ملال خواهی داشت می نفاق علی میکشی نمیگویی

که در صباح قیامت چه حال خواهی داشت یاران به شهر ماست طبیبی که شوم روست باشد سعادتی که ز شهرش برون کنند خواهم ز هیأت بد او گفت شمهای نسبت مرا اگرچه به عیب جنون کنند

[2] زهی خجسته ضمیری که آفتاب منیر

نتیجهایست تو را از فروغ صبح ضمیر ضمیر خامهآ تو راز چرخ را راوی

کلام واضحت آیات غیب را تفسیر ادای خدمت تو دولت وضیع و شریف

فضای درگه تو قبلهآ صغیر و کبیر به تیر سعی بدوزی سواد را بر برف

به دست حکم ببندی بیاض را بر قیر نهفته در کرمت لذت نعیم بهشت

سرشته در سخطتت شدت عذاب ms359 سعیر ز عدل توست به دست زمانه ظلم ذلیل

ز سعی توست به زندان قهر فتنه اسیر غیاث ملت و دین آصف سلیمان جاه

که دست چرخ ببندی به رشتهآ تدبیر تویی که خاتم حکم تو سایه گر فکند

به روی سنگ شود همچو موم نقش پذیر اگر مقوی موری شوی به دولت تو

چو شیر شرزه بدرد ز یکدگر زنجیر به قادری که سموات بی ستون برپاست

به قدرتش و علی کل مایشاء قدیر

هجای کس نگذشت است بر زبان فقیر ولی کنون به ضرورت برای نادانی

به دست فکر کنم مایهآ هجا تخمیر فتاده کار مرا با خری که نزدیکش

یکی بود نقط شعر و دانههای شعیر نکرده چرخ به بد طینتیش تقصیری

چنانکه من به هجایش نمی کنم تقصیر نوشته عقل اجازت که ناسزا گویش

به هیچ مسثلهای نیست واجب التعزیر حرام زادهآ بد اصل هندوی که بود

ز داه کوی خرابات خطهآ کشمیر چو جوز هند بود ور ببیندش احوال

درآیدش به نظر همچو خصیههای حمیر چه لایق است به کار کرک یراقی شاه

که باز می نشناسد پلاس را زحریر دماغ او نه دران مرتبه خلل کرده

که باز داند ..وز سگ از نسیم عبیر گهی دوتا چو کمان خواهمش گهی با تیغ

زبان بریده و میخش به ..ون به هیأت تیر امید کین فلک تو به توی همچو پیاز

به زیر سنگ جفا نرم سازدش چون سیر ز بعد آنکه لگدکوب حادثات شود

بپیچدش ز عداوت به یکدگر چو حصیر1 به گوشهای چو سگ گرگ توله میرد زار

نه از کفن بودش بهرهای نه از تکبیر

شود ز کثرت روزن به هیات کفگیر سرش که همچو سر نی بریده باد از تن

کدوی کنگره سازند مردم کشمیر کسی بگویدش ای قلتبان چه باشد ms360 اگر

که التفات کند شه به مردمان فقیر زری که حکم ز شاهست کان به بنده دهی

به اتفاق امیر و به اهتمام وزیر چه باعث است که آن را همی شوی مانع

چه موجبست که آن را همی کنی تقصیر بیا که قابل هجوی و هفتهآ دیگر

هزار بیت ز هجو تو نیست عشر عشیر چنان به دست هجا مالشت دهم کاید

برون ز بینی تو خون ممتزج با شیر بترس از من و از هجو من که همچو رهی

ز غصه چوب بقم را کند به سان زریر بلندقدرا دریادلا خداوندا

به جد و هزل من تیره روز خورده مگیر بگوی آنچه شهم کرده التفات دهند

که التجا به تو کردم ز پادشاه و وزیر همیشه باد به اقبال و عز و جاه و جلال

علو قدر تو عالیتر از سپهر اثیر

[5]

در دلش نگذشته از سنگین دلی مردن هنوز پر مفلوجیست گوید هرزه هرجا میرسد

شل شده دستش نکرده ترک گه خوردن هنوز ناطبیب خطهآ جرجان زمین ملاعلی آنکه بیماران ازو دارند دلهای غمین کار عزراییل دارد ز اهتمامش رونقی بس که هست از بهر مرگ بی گناهان در کمین هیچ از کار طبابت نیست واقف ظاهرا رفته عیسی بر فلک مانند خر او بر زمین برحذر باش از علی طبیب مطلب زو علاج بیماری مرد هرکس که نبض داد به او مرگ در دست اوست پنداری چه حکمتیست که خود را در آتش هجوم فکنده بی سبی ای خلاشه میسوزی زبان به نفی من آیا چرا برون کردی تو را چه نوع بود زین قضیه فیروزی هنوز طفلک نادان کوچهآ هنری چرا به مکتب عزت ادب1 نیاموزی ز چوب بسته طلب آتشی که ماند دیر بقای شعلهآ خس چیست کآتش افروزی

یابوی ازبکیست که دم کرده از سبوس میمون سیر خوردهآ اقصای سند و هند

روباه یلمه کردهآ صحرای روم و روس آرد به بعینه جور غلیواج چکهناک

گه کار ماکیان و گهی شیوهآ خروس بر پشت بس دهل ..س همخوابهاش خورد

از ...یر سست او لت محکم چو جرم کوس پشم ظهار خرس بود ریش سرخ او

کان را نموده تعبیه با قیر و سندروس خرطوم پیل و دست خر و شاخ کرگدن

هرجا که دید میخورد از چکه صد فسوس چون خرس سیر خورده کند بر فراش زن

فس ms362 فس وخرخره به وقت کنار و بوس غول دریده مقعد صحرای احمقی دنگ1 دبنگ خمچهآ کوه شلقلقی ای صفهآ سرای تو دارالقضای خرس

وی هیأت شکنبهآ تو متکای خرس روی تو کوه پرشکن پایگاه گاو

ریش تو پشم پر شپش خایههای خرس زیبنده بر سر تو ز مسخی کلاه غول

چسبنده بر تن تو ز تنگی قبای خرس

در هن هنت گه رفتن ادای خرس در زیر تو زنت که نیابد ز تو مراد

ماند بدان کسی که بود مبتلای خرس در مقعد تو وصلهآ خارش نشان خر

بر سبلت تو شطرهآ وحشتفزای خرس هر شب بود به زیر لحیف سرای تو

کدبانوی شغال ...س و کدخدای خرس ای هر یک از دو چشم تو مانند قوزهای نبود به بوزه خانه چو تو خیک بوزهای ای کرده زه به رشتهآ حکه کمان پشت

نام تو ...ون فراخ و لقب قلتبان پشت لایق به موی روی تو باد دم شکم

جاری به جوی ... ون تو آب روان پشت موی سبیل توست چو موی زهار...

بوی دهان توست چو بوی دهان پشت آب منی به ...ون تو هر شب زننده را

بر هیأت شهاب جهد زآسمان پشت زر میدهی که در تو نشانند مغلمان

چون تو کسی نداده ز هیزی قلان1 پشت جز شاخسار ریش تو منزل نمیکند

هر مرغ ...وز کان پرد از آشیان پشت در خاندان توست شکمها به روی خای

زیرا که خانهآ تو بود خاندان پشت

زیبد قلم به دست تو از .- یر خر کره همت طلب ز باطن پیران ...ون تراش

چون در تراش موی به ...ون رانی استره هر شب ز منجنیق ذکرهای ...ن شکاف

افتد ز برج قلعهآ ..ون تو کنگره معلول باد روی ms363 تو از علت برص

مکروه باد ریش تو از علت خوره گویی سگان ستاده به جنگند چون تو را

گیرد شکم ز باد علف خرس غرغره چون تو کلوخ سرخ که آلود کس ندید

تا آنکه چرخ میزند این نیلگون کره از بار سر که باد ز تیغ جفا سبک

گویی نشسته گردن شومت در آخره ای سرخ قلب فخمهآ کج طبع هرزه گوی وی خرس یلمه کردهآ دم دار زشت بوی ای همچو پردهآ ..س داهان خود تنک

وی در صفت خریطهآ پر باد حلق لک بر کوهسار ممسکیای خرس حامله

در جویبار نا کسیای عنقد1 کرک2 آید به گاه حکه ز تو چو شوی دوتا

فریادهای اشتر بد فعل دیرحک

هستی به خلقت ار چه گران جان و سرسبک پیش کسی دوتا بودت قد که میخورد

افیون مست و بادهآ دیرین و بنک لک چک میکنی به زانو و پک میخوری به .. ون

زین قصه هست بر سر هر کوی چک و پک ترکیب بیاصول تو ای خم زنجبیل

از شاش خرس و پتی گاو است و.وز پیل ای موی سبلتت ز دم کرجی براق

وی مقعد تو حلقهآ دروازهآ عراق هرگه روی پیاده به اندک ترددی

ریزی عرق به هیأت یابوی بییراق دم گیر میشوی چه شود گر کند کسی

چون بار گیر مملکت از بکت بلاق هستی هلاک آنکه طبیبان به وقت قبض

شافت به ...ون کنند ز خرطوم پیل قاق ون دادن ار شود به شریعت طلاق زن

روزی هزار بار شود بر تو زن طلاق انگشت تا کنند به زهگیر مقعدت

قدت کمان صفت همه وقت است گشته حاق ای سرخ زرده گوش بدم با تو زانکه هست

با خاندان آل پیمبر تو را نفاق ای بر قرارهآ شکمت فیل برده رشک حمدونه2آ مسینی و خرس دریده مشک

وز سنگ مرگ شیشهآ عمرت شکسته باد جنبان رخنه رخنهات اندام مردریگ

در غار غصه بر صفت خرس خسته باد طالع نگشته صبح امیدت ز دور چرخ

شمع حیاتت از نفس غم نشسته باد بر جانب قرارهآ کاه شکنبهات

آتش ز برق حادثه پیوسته جسته باد در هاونی که هست عبارت ز مقعدت

...یر خر سیه که بسته دسته باد برهیأتی که دزد ز زندان شود خلاص

مرغ حیاتت از قفس جسم جسته باد شام غمت که صبح مباداش در عقب

بهر مخالفان تو روزی خجسته باد هر گه دعای بد به تو بیدین همیکنند بر آسمان ملایکه آمین همیکنند

ز هجرت نهصد و هجده گذشته که کلکم زین هنر فیروزه گشته و سال پایان آن با توجه به بیتی از ابیات پایانی مثنوی، 922ق است:

مکمل چون شد این فرخنده دلبر نهادم نامش آثار المظفر

گذشته نهصد و اثنی و عشرین که کلکم یافت از رفتار تسکین1 دیباچهآ کتاب شامل توحید و ستایش خداوند، مدح محمد و علی و آل علی، مدح شاه اسماعیل صفوی و خواجه مظفر بتکچی و سبب نظم کتاب است. او همچنین در دیباچه شیوهآ سرودن و رسم نوشتن را این گونه تفسیر میکند که رسم نوشتن هرچیزی بعد از نام خدا، مدح محمد و علی و آل علی است و عنوان میکند شیوهای که من در پیش میگیرم یکسره مدح - ائمه علیهم السلام - است و از ایشان مهر قبولی و یاری میطلبم تا اثرم طنینی در گوش جهانیان اندازد و همچون یوسف از قعر چاه به سر تخت برآید و شناخته شود.

پس از دیباچه سخنش را با شرح احوال جضرت محمد (ص) آغاز میکند و به ترتیب، ذیل این عناوین سخنسرایی میکند:

- چگونگی فطرت نور محمد (ص).

- متکون شدن از آن هجده هزار عالم و تخمیر نمودن خاک هستی آدم علی نبینا و علیه السلام.

- انتقال نور محمد از اصلاب طیبه به ارحام طاهره.

- شمهای از حالات و زندگی پدر آن بزرگوار که عبدالله ابن عبدالمطلب بوده به همراه حکایاتی مناسب و مرتبط تا به وصف بهار و ولادت محمد(ص) و وقایع و حالاتی که در زمان تولد به وقوع بیوسته و ذکر سال به سال تمامی وقایع کودکی و نوجوانی و جوانی پیامبر.

- شرح قصهآ نسطور راهب.

- وقایع سال چهارم و قصهآ بئر معونه. - غزوة آن شاه عالم با قوم بنی النضیر. - غزوهآ حدیبیه. - ذکر ارسال رسل به ملوک اطراف و به جانب خسرو پرویز پادشاه عجم. - فرستادن نامه به جانب نجاشی و اسلام آوردن او. - غزوهآ تبوک.

645

این نسخه جزو نسخههای خطی است که شاهان صفوی به مقبرهآ شیخ صفیالدین اردبیلی وقف کردهاند که این مجموعه در اثر حوادثی چون جنگهای ایران و روس و یا اشغال بخشهایی از ایران در جنگ جهانی دوم به تاراج رفت. این مجموعه با تلاش دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه در سال 1371 تصویربرداری شده است و کبی آن در مجموعه 39 بقعهآ شیخ صفیالدین در کتابخانه و مرکز اسناد بنیاد ایرانشناسی موجود است. تصویر گرفته شده از این اثر، بسیار کوچک و تقریبا ناخواناست و به سختی می توان کلمات آن را تشخیص داد. 3. نسخهآ چستربیتی: این نسخه که توسط مرحوم منزوی معرفی شدهاست در کتابخانهآ چستربیتی به شمارهآ 32اش 235 محفوظ است.1 و متأسفانه علی رغم تلاش مصححان دسترسی به آن ممکن نشد. شیوهآ تصحیح: در این تصحیح تنها نسخهآ قابل استفاده نسخهآ دانشگاه تهران بود زیرا همان طور که گفته شد نسخهآ دوم علاوه بر ناخوانا بودن، محدودیت دسترسی نیز داشت و مسئولین ذیربط همکاری چندانی ms368 نکردند و تنها چند بار کپی مذکور را به صورت محدود در اختیار ما گذاشتند: البته، با استفاده از همان چند مراجعهآ محدود، برخی مشکلات و دشواریها اصلاح شد و نسخهای کامل و کم نقص به دست آمد. قسمتهایی که در نسخهآ دانشگاه تهران ناخوانا بود با کمک نسخه «ب» تکمیل و تفاوتها در پاورقی ذکر شده است.

دم عیسی نبخشیدش مداوا زلال زندگی نامد گوارا

دل و جان از سر صحت گذشتند سر و بالین به هم همعهد گشتند

ذکر وقایعی که در سال بیست و پنجم روی نموده و قصهآ تسطور راهب همانکس کین ورق نگذاشت ساده قلم را این چنین تحریر داده که در مکه زنی بود از اکابر ز رخسارش فروغ بخت ظاهر خدیجه نام آن سرو گل اندام عذارش برده از خورشید آرام ز مردم چون وفا کرده کناره به عفت مریم و در حسن ساره زپاکی دامنش چون دامن گل رخش میداد یاد از خرمن گل نبود از وی دلی در شهر برجا ز حسنش در عرب افسانه هرجا ز رخسارش منور چهرهآ خاک به برج حسن چون خورشید زرناک چو شب هر هندوش بربسته زیور که بود از مالداران مقرر بزرگان عرب از هر قبیله همیجستند عقدش را وسیله دو صد دام از جوانب شد ممهد نشد آهو به دام اصلا مقید زجای خویشتن رفتی ازین قول پری را بود آن گفتار لاحول به رویش هر که گفتی آن نهانی شدی پر موج آب زندگانی

علیه و آله آن آیات را برایشان خوانده است. کسی کو عمر در رفتن کند صرف به بهجه نوع دیگر گفته این حرف که روزی کامد از بطحا محمد به یثرب با سعادات مخلد نظر بر بارهآ یثرب نینداخت به دولت در قبا آرامگه ساخت که تا آرد علی و آرد اولاد روان زان پس به یثرب با دل شاد ز تنهایی کسی را پا به لغز است به آن بادام کاندر وی دومغز است ز دو سرو است افزون زیب بستان ز دو شمعست روشن تر شبستان حریف آنجا که گشته قوتاندیش دو بازو برده کار زور از پیش دو نیر چون به یکجا جمع کردند خس و خار حوالی شمع کردند ز جان و دل بدین مامور گردید دو باید دیده تا عالم توان دید نبی سوی ولی نامه روان ساخت تن بی روح را واصل به جان ساخت که دل را ساز از بند غم آزاد رسان خود را به ما با اهل و اولاد شد آنگه نامزد از خیل احرار سعادتمند ابو واقد درین کار به شرطی کرده ره مانند خامه علی بر چشم خود مالید نامه عجایز را نهانی کرد اعلام که شب در ذی طوی گیرید آرام شتر آماده کرد آن عافیت کیش برای فاطمه و مادر خویش

محمد گلبن بستان ms612 عالم چراغ دودهآ ابنای آدم

قدم سوی عریش خویش بنهاد فشاند از دیده نم در سجده افتاد

دلش مست از شراب لایزالی سر از سودای غیر دوست خالی

ز عز چهرهآ آن مخزن راز زمین گردید چون گردون سرافراز

زیان بگشاد و گفت ای حی ذوالمن ترحم کن عموما خاصه برمن

پرستارانت اینانند در دهر به توفیق تو نصرت بادشان بهر

وگر نصرت نیابند این جماعت کسی رو بر زمین ننهد به طاعت

نوازش بایدم عاجزنوازا بساز از لطف کارم کارسازا

به معنی با تو این قوماند در جنگ نبارانی چرا بر فرقشان سنگ

خبر یافتن آن خلاصهآ ابرار از توجه لشگر کفار و بیرون آمدن از مدینه و

خندق کندن به دفع اهل کینه و حالاتی که درین وقتها واقع شده محمد سید اولاد آدم چراغ دودمان اهل عالم ms695 ز گفت منهیان آگه از کار شد از غوغای خصم دین خبردار درین معنی سخن گفتند اصحاب سخن گو گشت هر فردی ز احباب چنین سلمان سخن کرد از میانه که ای قدر ترا چرخ آستانه

وعظ گفتن آن حضرت بعد از غزوهآ بنی قریظه و قایل به کلام نصرت انجام به محمد بلبل باغ فصاحت مه تابندهآ اوج صباحت در یکدانهآ بحر عنایت شکرخا طوطی مصر هدایت ز احسان کرد مردم را سرافراز روان شد جانب خیرالنسا باز

قصه قحطی سال و تنگی آب که در ms730 سال ششم از هجرت واقع شده و ز تدویر سپهر منقلب حال چو شد از قصهآ هجرت ششم سال

پس از نام قدیم ذی المواهب رقم زد بر صحیفه کلک کاتب

بر عروسی که دلربا نبود عمر خود را کسی تلف نکند

چونکه بازار پر گهر گردد کس خریداری خزف نکند

و نیز رقم نمودن این فن دقیق در روزگاری5 تواند بود که اوقات چون قاعدهآ تألیف اتصالی بیموهم انفصالی خلاف مدعا به جمعیت مصروف گردد. نه آنکه دل چون اسلوب تحلیل لختلخت گشته و خاطر چون قلب بعض ایشان گردیده، هر لحظه به شکل عمل تصحیف روزگار صورتی ظاهر سازد5 و این حال درین روزگار مستمر بوده، اما به امداد الطاف لم یزلی تا نیر اعظم درج سعادات سرمدی از افق مشرق دولت و اقبال طلوع نموده سایهآ عاطفت بر سوختگان بادیهآ جفا گسترانیده، همگی غبار ظلمات2 تفرقه از خاطر جمع روشندلان محو گردیده لاجرم قطع نظر از جمیع موانع کرده، عنان قلم به صوب تحریر این ms867 رساله7 مصروف گشته و نام ظفر انجام این خجسته فرجام ولقب و دعا درین پنج رباعی اندراج یافت.

زو مبادا دمی جهان خالی نظم: عظم الله شانه العالی

و قبل از شروع در مقصود این رباعی در مدح آنکه هست این رساله بر نامش به عرض نامجویان این فن نامی میرساند.

رای تو بر اسرار1 نهان محرم باد بنیاد اساس دولتت محکم باد

هر جا که بود بود مکرم رخ تو در قبله رخ تو قبلهآ عالم باد

شعر2: باد بر رفعتش فلک واله بسط الله ظل اقباله و به نوعی نوشته شد که مبتدیان از خواندنش ممتع گردند مأمول از اصحاب گرامی این فن نامی آنکه اگر خبطی یا خللی منظور نظر ملاحظه گردد به قلم التفات اصلاح فرمایند و تحریر این رساله در بلده3آ محروسه در استرآباد اتفاق افتاد و هوالموفق و علیه الاعتماد. تعریف و تقسیم: در اصطلاح "این فن51 نامی، معما کلامیست موزون متضمن اسمی از اسامی که به طریق ایما حاصل گردد. ms868 به شرطی که مقبول و مطبوع طبع سلیم و ذهن مستقیم باشد. مدققان را در تعریف معما سخن بسیار است. این مختصر گنجانش آن مبحث5 ندارد این قدر گفته میشود که اگر قصد قایل را جزو تعریف معما سازند، ملاحظهآ جامعیت و مانعیت کرده باشند21، برای آنکه بعضی از ابیات شعرا دلالت میکند بر اسمی از اسما چنانکه شاعر گوید:

به من باشید ای خوبان خدا را خدا را دارم و باقی شما را

ازین بیت اسم خرم اراده میتوان کرد و حال آنکه معما نیست که قایل را قصد معما نبوده و طالب این فن میباید که بداند که معمایی را ناچار است از تحصیل حروف7 چند که اجزای اسم است و تکمیل آن به حسب تقدیم و تاخیر که صورت اسم مقصود حاصل

گلبن اول: درعمل انتقاد، و آن عبارت است از تعین کردن حرفی یا بیشتر از کلمهآ ندراج یافته در نظم برای تصرف در آن به عملی از اعمال و این گلبن شامل سه برگ است. جهت آنکه از کلمه یا اول میخواهند یا آخر یا مابین الطرفین.

ساقیا می ده من افسرده را باده باید با بلا خو کرده را از باده می اراده شده و از لفظ با بلا بالا حاصل گشته که محل استشهاد است. خو بالا را «راء» سازد «میرو» میشود. چنانکه در اسم «مانی» عشق او روزی که از جا صرصر اندوه خواست چون بخست از جان ما وزنی مگو اکنون کجاست

بی دل شده که وصل یارش باید بر جان حزین غم نگارش باید

سوی هم اسلام پنهان کرد روی2 سر چو بردند آن دو زلف کفر جوی سوی هم اسا و چنانکه در اسم «بشیر» ای دل نفسی جدا مشو از می ناب ورنی3 شوی از محنت ایام خراب

کز دردی می پر است کشتی شراب5 آن لحظه امید ساحل بحر غم است کز دردی می پرا از ساحل بحر بای بحر اراده شده فی الجمله خصوصیتی دارد که وسط بیرون رفته و خواه مبهمی ms872 که ابهامش بیشتر باشد. چنانکه در اسم «بدر» در باغ دمیده سبزه همچون خط یار آورد صبا جانب گلزار گذار از باده طلب کن اندکی زانکه خوشست طرف چمن و نسیم خوشبوی بهار اندک از باده بای باده است که در کمال ابهام است و کلمه را هر چند حروف بیشتر است، ابهامش بیشتر خواهد بود. لیس غیره فی الوجود. برگ دوم: که مراد وسط کلمه باشد میتواند بود که یک حرف معین اراده نمایند چنانکه در کلمه که حروفش طاق باشد دل و مرکز و میان و وسط و هرچه فی الجمله مشعر باشد، بر وسط کلمه گویند و حرفی از میان کلمه خواهند. چنانکه در اسم «میر حبیب»

جای خود شب5 زآب چشم اشکبار در دمی دیدم دل دریا دو بار3

از سر کوی بتان نادیده کام میروم بین2 دل شکست آخر تمام "دل میروم راست، شکست یعنی مکسور شد177 و آخر تمام شد یعنی میم شد میرو میم شود، مقصود به حصول پیوند؛ و چنانکه در اسم «آبل» مه من کز فراق او جهان برمن شود تاریک برد دل را دهد تسکین بود حاصل به دل نزدیک8 برد دل را که تسکین دهد برد شود که سر ماست به دل ms873 نزدیک شود؛ سر ما دل گردد به تحلیل و به ترادف و به تبدیل اسم به حصول پیوندد و گاه باشد که از مابین الطرفین حرفی معین شود که تعیین به خصوصه واقع شود و چنانکه در اسم «محوی»

کسی کوشد انیس دل فکاران ز ماوی قابل مدح است یاران

خودبین عقل ازین آشفته شد نیست در اسلام خودبین حرفی از دین گفته شد5 زاهد ما گشت خودبین عقل ازین آشفته شد و تواند بود که لفظی به آن وسط کلمه اراده نمایند به تصرفی از تصرفات حاصل شود. چنانکه در اسم «امام» چشم بیمار تو شد بحر به خود نیست دگر چشم بیخود ز الم آب نماید به نظر2 چشم که عین است بیخود شود بین حاصل شود از الم لام که بین است، آب نماید؛ امام شود7 و دلها و درون و مغز و هر چه مشعر بر مابینالطرفین کلمه باشد، گویند و هر چه در جوف کلمه باشد خواهند.

بسا خجلت اگر دیدی رخت را کشیدی یاسمین بی سرو پا و چنانکه در اسم «ادهم» بی تو در بستان چه کار آید گل و شمشاد هم جان ما لطفی ندارد سرو بیبنیاد هم8 و چنانکه در اسم «عماد» دست فطرت خامه چون بر صفحهآ جانها نهاد سرنوشت ما که شد مهر تو دل از پا فتاد* و چنانکه در اسم «ناصر»

از نصیحت دل که می گشتی ملول کرده امری آخر از ناصح قبول و گاه باشد که اداتی که به آن حرف آخر از کلمه خواهند، به عملی از اعمال معمایی وجود گیرد. چنانکه در اسم «مجد» دی چو محنت رو نمود افروخت طلعت آن جمال شد رفیق دردمندان کرد آن را پای مال

دشمنان را پیش آن ماه چگل حرفی از احباب گشته خون دل حرفی از احباب اطلاق یافته و بای آخرش اراده شده به خون دل که مد است استبدال پذیرد احبا مد گردد. غنچه: بسیار واقع میشود که زیاده از یک حرف اراده میکنند که مشتمل حرف کنار و مابین الطرفین است. چنانکه در اسم «سلام» دور از رخ دلفروز آن طرفه صن فزوده غمم به سینه شادی شده کم5 جان مایل جانان شد و غم روی نمود بیوسته ز جان سینه بود گوشهآ غم پیوسته ز جان جاست مبدل به سی شود که سینه به دو جزو منحل گشته سین گردد نه بود گوشهآ غم لام شود. و چنانکه در اسم «میر»

جانا به دلم آتش جان سوز نگر در سینه نشسته تیر دلدوز نگر

ی بسا کز سر کویت بگذشت بت سرگشته درو بیدل گشت گشته منحل به دو جزو گشته روی بت کش شود، گشت حاصل شود و ته منقلب شود و درو بی منقلب هیبت به حصول پیوندد، از هر دو جزو لفظ مراد است. و چنانکه در اسم «عرب»

حاسد بر فروزد عاقبت زین همه هیچش بود یارب که سوزد عاقبت

آتش بسیار حاسد بر فروزد عاقبت های اول همه که چش شود چشمه حاصل گردد که عین است و یای او رب شود و عاقبت بسوزد، عرب به حصول پیوندد. و چنانکه در اسم «قلی بابا»ص.

برد1 گل چون شدش غنچه قبا در قبا نقد دل ولی ز صبا2 و چنانکه در اسم «شفیق» جام و شراب و کنجی با یار نیکخواهی خواهم شبی لبالب بینم به روی ماهی البالب منحل به دو جزو شده لام با لب به لفظ بی ل ساقط شده باب گشته و مراد از آن فی است، از هر دو لفظ اراده شده یا از هر دو معنی مراد باشد. چنانکه در اسم «خرم» کاشکی زاهد که نامش کس نیارد بر زبان باده آرد دلفروزی را که یابد نام ازآن3 و چنانکه در اسم «عالم4

دیده افکن بر لب لعلش مدام کان ms877 بود معجون یاقوتی نظام و تواند بود که از یکی لفظ و از یکی معنی خواهند. چنانکه در اسم «عماد»

پیش گل در بوستان شب متصل بلبل غم دیده گوید درد دل* و چنانکه در اسم «سعید»

مسافر شده روزه1 عید است فردا بود خوش که جوید سفر دایما

دلها اسیر تست دلم را هر آینه بر تار زلف روی تو دارد معاینه و چنانکه در اسم «صمد»

رخنه شد در ته صراحی مدار اندیشهای2 ساقیا گر زانکه از سنگ ملامت پیشهایرخنه شد در ته صرا و چنانکه در اسم «قلی» به سوی سنبل و گل3 افکند ز شوق گذار صبا دو زلف که بیند به روی دلکش یار صبا دو زلف صد و زلف میشود و بر هر تقدیر میتواند بود که اجزا مستقل باشند. چنانکه در اسم «میرعلی»

رندی به مقام خودپرستی می جست ورع ولی به مستی، و میتواند بود که یکی مستقل و یکی غیر مستقل باشد. چنانکه در اسم «سلامی»

دایم به فریب مردم از بهر معاش هستند به ساحری بتان قلاش هر ماهوشی که ساحری میداند ساحر ز مه من است می گویم فاش5 و چنانکه در اسم «قطب» دل را طمع معنی ازآن یار نگو1 میبود ولی شد آن تمامی یک سو آن ماه تمام در دلم معنی بود شد برطرف آن کنون طمع نیست درو و چنانکه در اسم «روح»

ای در نظرم روی نکو آورده عشق تو مرا به گفتگو آورده

نام نیکت به جان چو واصل شد نقش اطراف سینه ودل شد اطراف متجزی به سه جزو شده به استقلال هر یک؛2 و چنانکه در اسم «فقیه»

عاشقت جای کنج ویرانه میدهد عاقبت فقیرانه و چنانکه در اسم «بدرالدرین«ص.

تن فرسوده بود از دل گذشته و زین فرسوده هر سو نیست کشته" و میتواند بود که بعضی را استقلال باشد. چنانکه در اسم «معین» جانا گذری ز تند خویی چه شود آزار شکستهای نجویی چه شود جان معتکف کوی تو شد صورت حال زان معتکفم تمام گوبی چه شود5 معتکم منحل به سه جزو شده جزو آخر مستقل نیست که به میم ضمیر استقلال یافته تک فم که میم است مشعر به عین است تمام گفته شود؛ معین به حصول پیوندد. و چنانکه در اسم «رشید»ص. ز سوز عشق اگردر جان غمگین آتشی دارم مکن عیبم که این آتش ز مهر مهوشی دارم2 اقسامی که در تحلیل ثنایی میباشد. در اینجا نیز میتواند بود و هوالواجد و الموجود.

دلی که غم دور خالی بود درین دیر او لاابالی بود و چنانکه در اسم «آدینه» دوم چو بینمت آیی سواره برابرش به درد دل طرف تازیانهای مهوش2 و به غیر استقلال چنانکه در اسم «سلامی»

ر وفا بلاکشی میبینم وی سینه زغم پرآتشی میبینم ی جان مگر از تنم برون خواهی شد زان روی که در کشاکشی می بینم8 جزو آخر مستقل شده به یای ms879 خطاب. هواعلم بالصواب. گلبن سوم در عمل ترکیب در اصطلاح این فن چنان باشد که دو لفظ یا بیشتر که قبل از ترکیب مستقل باشند یا نباشند مرکب ساخته یک لفظ سازند و مراد معنی باشد نه لفظ که اگر مراد لفظ باشد؛ تنصیص و تخصیص خواهد بود و این گلبن شامل سه برگ است: برگ اول: اقل مرتبهآ ترکیب5 آنست که مرکب از دو9 جزو باشد که قبل از ترکیب مستقل باشند. چنانکه در اسم «میر»

ساقیا نزد این خمارآلود آنچه دارد خم آر باری زود لفظ1 خم و آر هر دو قبل از ترکیب مستقلند و بعد از ترکیب2 که خمار میشود آنچه خمار دارد می است و چنانکه در اسم «مجد3» محنت چو روی نمود دو چشمم سحاب گشت از اول شب آب روان شد به سوی دشت برگ دوم: که یک جزو مستقل باشد و یکی نباشد. چنانکه در اسم «هارون» تیغش زغلاف آن مه گلچهره مدام پیش همه کس برون کند بهر نظام کسب ترکیب یافته جزو آخر مستقل نیست و چنانکه در اسم «عبید»

نظام ار خدنگ غم از سوی دوست به دیده تر آبی مرآید نکوست1 و چنانکه در اسم «وفایی» تشنه لب جان از بی آب خضر میشد شتاب چشمه نوشین او چون دید در وی یافت آب5 و چنانکه در اسم «تاج» هر دل که اسیر بادهآ ناب آید بر یاد لبت بی خور و بی خواب آید دستی که کند درج خط یاقوتی از درج خط سبز تو در تاب آید2 برگ سوم: آنکه هر دو جزو به غیر استقلال باشد. چنانکه در اسم «سعیدی» در سفر ضایع شد ای حاسد دل و دستم زغم خوش بود سویی سفر ضایع دل دوست توهم2 فرضا ترکیب یافته به عدم استقلال هر یک. چنانکه در اسم وقلی4

ندارم تمنای خلعت ز کس که با روی آن مه1 مرا ms880 خرقه بس غنچه: در حلیة الحلل حضرت مخدومی قدس سره ترکیب ثلاثی و رباعی را ذکر نکرده است سبب معلوم نیست و فضلای این فن امثله آن نمودهاند؛ مثال ثلاثی. چنانکه در اسم «شاهی» ز دل که شعله زنانست و در غم تو اسیر است شعاع بنگر و هیچش مها2 مگو که حقیر است2 و چنانکه در اسم «حسن» آن مه که ازو به دل عتابی باشد دل در غم او بیخور و خوابی باشد* چون خضر کنند نام خوبان نامش حالا ز میانه آفتابی باشد لازم5 ترکیب یافته و ترکیب از چهار جزو؛ چنانکه در اسم «مهدی» ای مغ بچه شامگه ز کوی خمار دیروز به سان مه نمودی دیدار امروز چو مهر دیدمت رو کاخر از جام صبوح کردهای رخ گلنار و تواند بود که اجزای مرکبهآ ثلاثی و رباعی مستقل باشند. قبل الترکیب انت العلیم یا در عمل به تبدیل و آن عبارتست از بدل کردن بعضی از حروف اندراج یافته به بعضی دیگر به شرطی که اسقاط زاید و حاصل شدن مقصود به جای آن از یک عبارت مستفاد گردد بی آنکه عمل تصحیف را دخلی باشد عبارت از یک عبارت مستفاد گردد را فایده آنست که اگر از یک عبارت مستفاد نگردد تبدیل نخواهد بود. چنانکه در اسم «شمس»

داد دل نادیده عاشق دید تیغت در هو داد بی دل شد زشمشیر تو مهر آمد به جا1

داد بی دل دواست که شیر شمشیر است، شیر برود و مهر به جای او آید متضمن دو عبارتست، تبدیل نیست و چنانکه در اسم «خلیل و عمر» جان لب لعل ترا جوید همیشه از خدا میخرد بیمار صاف باده را بهر دوا

1از بیمار علیل اراده شده و از باده خمر علیل که صاف خمر که خای مکتوب است، بخرد زر که عین است به عوض آن خواهد داد218 خلیل و عمر به حصول پیوندد. ms881 و چنانکه در اسم «حاکم»

چو گوید حال خود پیش تو بدگو به رمزی رشکم آید ای جفاجو3

این دو مثال نیز تبدیل نیستند و عمل به تبدیل بر دو نوع است، یکی آنکه مبدل و مبدل منه که درین فن موسوم به کاین و فاسدند در نظم اندراج یابند و به تصرفی از تصرفات فاسد به کاین استبدال پذیرد. "دیگری آنکه فاسد اندراج یابد بدون کاین و آن نیز به عملی از اعمال معمایی استبدال پذیرد51 قسم اول میتواند بود لفظی مذکور گردد که فاسد را متضمن باشد و به وجهی از وجوه تعیین یافته مبدل به کاین گردد و می- تواند بود که به عینه در ثانی الحال مذکور شود57 مستقلا و به کاین مبدل گردد پس این گلبن را چهار برگ خواهد بود.

برگ اول:

آنکه لفظی متضمن فاسد باشد و به وجهی از وجوه تعیین یافته استبدال پذیرد چنانکه در اسم «میرو»

فغان را فرقت رخسارهآ یار سبب شد بی بهانه یافت تکرار

ستم بین که شد تشنه آبش نداد

به سر وقت خضر لبش دل فتادستم بین ک و گاه باشد که از لفظی عدد او را خواهند و آن عدد به عمل تحلیل سبب تبدیل شود. و چنانکه در اسم «وصی»

ه و رو از بدی حاصل تو نام نکو2

کی شود ای رقیب بی ره و رو تو چهار صد و شش است از بدی چهارص دو شش شود وصی به حصول پیوندد3 هو قدیم الاحد4. برگ سوم: آنکه فاسد بدون کاین اندراج یابد5 و به تصرفی از تصرفات به کاین مبدل شود و این به صور متنوعه و اسالیب مختلفه تواند بود اندکی از آن نموده میشود. چنانکه در اسم «جلال» ای یار گشاده ابروی تنگ دهان بر من زغم هجر تو تنگست جهان یک دل به وصال در خور آمد بادا از پیش دو دل قامت و2 زلف تو نهان2 از پیش دل که دالست و مسمی به فاسد گشته قامت که الف است و به کاین موسوم شده و یکیست نهان شود دال جیم شود و از بیش دل دیگر زلف که جیم است و آن سه است نهان شود الف گردد جلال به حصول پیوندد. فاسد در حیز اندراج درآمده و چنانکه در اسم «آبل»

عی کزو دل من شد پاره پاره از بیم سازد به تیر دلدوز از دل دو نیمه یک نیم از دل دو نیمه دال ms883 است که چهار است یک نیم شود که باست و از قبیل تبدیل

اند همه کس نزد ارباب نیاز جعد رخ دلبران بود عمر دراز

بر دامن زلف سرکشش پای نهادآن سرو دو بار جلوه گر گشته نیاز از زلف دال اراده شده هر گاه سرو که الف است بر دامن او پای نهد و سرکش باشد کا7 که از آن حصول کاف مراد است به این شکل کا خواهد بود. تکرار آن موجب حصول اسم است. و چنانکه در اسم «مدامی»

جدا زان لب دلم کی می گشاید دلم پیوسته در می می گشاید

وقتست که التفات نمایی به ما دگر فرخ بود لقای تو بنما لقا دگر و خواه نباشد. چنانکه در اسم «حسن»

اهل دل بر صفحهآ خاطر مدام احسن از اشعار دارد بهر نام32 و چنانکه در اسم «تاج»

در مذهب عشاق بسی عار نباشد محتاج ترا گر سر و دستار نباشد و گاه باشد که کلمهآ بی شرکت اغیار متضمن حروف اسم باشد فاما به اندک تغیر وضع آن لالی اسم منتظم گردد. چنانکه در اسم «نظام»

بود نامش نهان ز ارباب معنی اگر گویم به نامش هست اولی و این طرز به انواع گوناگون صورت نمایش تواند یافت. برگ دوم: آنکه اجزای اسم به عینه در محلهای متعدده جلوهآ نمایش یابد و به تصرفی از تصرفات برقع از رخسارهآ شاهد مقصود برافتد. چنانکه در اسم «بابر» ای دل به رهش سر سرافرزان2 بین در دام غمش فتاده شهبازان بین از تیغ کشیدنش به قصد عشاق آمد چو خبر بیا و سربازان بین ms885 چنانکه در اسم «امان» ای آنکه غم عشق تو بر جان بینم تا کی ز تو گوش مال هجران بینم در کوی وفا که عمرم آنجا بگذشت دل را ز غمت بی سر وسامان بینم و چنانکه در اسم «نوایی»

گر نماید با تو آن رخسار چون ماه تمام دلنواز بی دلان زیباش کوی بهر نام23 و چنانکه در اسم «امین»

می کشد غیرت که بینم غیر را با اعتبار گشتهام زین دور از رخسار زیبای نگارهٔ‌ و چنانکه در اسم «عماد»

خبر کجا رسد از محنت زمانه دگر به سمع ما که بود روی دوست پیش نظر9 و چنانکه در اسم «هاشم» هوا دلگشا شد کشیم ای نگار می لاله گون جانب لاله زار2

تا آنکه پریشانیم از غیر نبودی کاشم رخ او زلف سیه پوش نمودی1 و چنانکه در اسم «شیدا»

بر سپاه دلبران ماه روی غم گسل با رخ مه یار من فیروز بادا متصل2 و چنانکه در اسم «همام»

تا خیال دهن تنگ تو دارد دل ما دل ما را شده غم بدرقه در راه فنا3 و چنانکه در اسم «شهاب» تا جان ستمدیده بود در بر ما سودای غمت کم نشود از سر ما ما گم شدگان درد و آن عیسی دم بنگر شده بازار دوا رهبر ما و چنانکه در اسم «زلالی» زیور گرفت از آه من آن روی همچو ماه نادیده زیور آینه9 ای جان دلی ز آه هوالله ولا سواه. گلبن دوم در عمل تسمیه و آن عبارتست از درج اسم5 حرفی در نظم و ارادهآ 1مسما کردن یا اشارت کردن به حرفی و اراده2آ اسم او نمودن پس درین گلبن بر دو برگ، نسیم خیال خواهد وزید.

ز تاب آتش می تا برافروخت عذار دوست هر سو سینه را سوخت1 و چنانکه در اسم «میرو»ص. دور از آن مه دل نباشد لحظهای خالی زغم2 بی رخش غم در دل ویرانم آید دم به دم3 و چنانکه در اسم «انس»

در روز4 فراق آن بت حور لقا دامن ز سرشک بود پرسیم مرا چون در نظرم قامت و ابرو بنمود از دامن سیم دامنی مانده بجا دامن سیم میم است و آن اربعین است، دامن اربعین که نونست سیم سین شود که مقصود بالتمثیل است و گاه باشد که اسم حرف مستقل باشد و موضوع نباشد2 برای مسمایی از حروف معینه؛ چنانکه در اسم «عنایت» همنشین بی دلان را نیستی حاصل چه شد قاف از عنقا شود نابود7 چون بی دل شود و تواند بود که غیرمستقل باشد. چنانکه در اسم «نور» ساقی قدحی که موسوم سرما شد در گوشهآ غم دل حزین شیدا شد

در هجر بهار ابر بر کوه گریست از کوه کنونها طرف دریا شد و تواند بود که نظر به تحلیل مستقل گردد؛ چنانکه در اسم «نجم»

چون به پیش غیر لیلی رخ گشاد داغ محنت بر دل مجنون نهاد و چنانکه در اسم «نامی»

برقع چو فکند دلبر نیکو نام دیدم رخ آن ماه و لب لعل تمام مقصود بالتمثیل لب لعل است که تمام متمم اوست.

ای یافته روشنی بدل از قرآن بیمار توام نام خدا را به زبان

بگشا ورق فاتحه در صدر کتاب نامی که به روی روز بینی برخوان در فاتحة الکتاب نامی که به روی روز واقع است مالک است که به روی3 یومالدین است. دیگر ارقام تقویم است که در محل مشهور مسطور است. و آنچنانست که ارباب نجوم برای اختصار حروف وضع کردهاند به ازای هر چیز چنانکه برای سبعهآ سیاره به حرف اخیر3 اکنفا کردهاند. مثلا برای قمر «ر» و برای عطاردند» تا آخر و برای هر یک از هبوط و شرف و اوج وحضیض و لیل و نهار و یوم نیز حرف آخر ایشان ثبت مینمایند و در ثبت ایام هفته از یکشنبه ابتدا مینمایند؛ و حرف «» علامت ms888 او مینهند4 و «ب» علامت دوشنبه و برین دستور به ترتیب حروف ابجد تا آخر و علامات بروج دوازدهگانه نیز مقرر است؛ برای حمل صفر مینگارند، به این شکل »ها» و برای ثور «» و برای جوزا «ب» چون به حوت رسند علامتش «یا» ثبت سازند. پس از ذکر بعضی ازینها رقم او توان خواستن و برعکس. چنانکه در اسم «سید»

خاطرم جویای وصل هر کس است مهرجویم مهر کس دردت بس است

چو دل در غم عشق شد ناصبور کی اول توان شد ز دلدار دور و چنانکه در اسم «شاهی»2 کم نمی سازند از طامات پیش این و آن در شبی از بهر نام نیک یک جو زاهد آن و چنانکه در اسم «قوام» ای صاحبی اندوه کشیدی بیحد وز جور فلک به جان رسیدی بیحد این دم که ترا دل از صفا یافت نشان در آینه روی یار دیدی بیحد و چنانکه در اسم «نور» آن مه که بود به روح قدسی دمسا ر پایگه سیر کشد زلف3 دراز از هر طرف زلف هر آن خال که داشت ms889 از چهرهآ او کرد نهان برقع ناز5 چهرهآ او مذکور شده و الف ماخوذ گشته که علامت ثور است دو خال که از هر طرف زلف مشعر به آن است ازو ساقط گردد؛ نور شود و چنانکه در اسم «سیمی» بگذرد مجنون چو بر اطراف حی روی دل لیلی نماید سوی وی

اول نوبهار جانب دشت دل غمگین چو دید خرم گشت و چنانکه در اسم «بدر3»

کسی کو بوده روزی در حقیری به دل دیدم شبابش را به پیری از امثله برای این عمل این قدر کافیست خاصه بر طبع دراک سلیم هوالهادی الی صراط المستقیم. برگ دوم: آنکه مذکور باشد؛ چنانکه در اسم «انیس»

دیروز به رسم سیر ای مایهآ ناز رفتی ز برم ولیک برگشتی باز

از روی تو آن واقعه روشن دیدم کان دید امیر نحل در فوت نماز مشهور است و واقع که بر زانوی حضرت امام تمام علی بن ابی طالب علیه السلام "بهترین موجودات یعنی جناب نبوی علیه افضل الصلوات"31 سر مبارک خویش نهاده، وحی نازل شد تا انجلای وحی نماز از حضرت امام فوت شد دعای یکی ازین دو فرخنده نام آفتاب برگشت از آفتاب سین مراد است به عمل سابق سین چون برگردد نیس شود و الف از روی تو که به معنی انت است در مصراع ثالث ماخوذ شده؛ و چنانکه در اسم «قباد» بر زمین پست چو گردی ز سر قهر فان از چه رفتی همه سو تخت سلیمان به هوا هو رب السموات العلی.

ای آنکه جهانی ز تو شیدا شدهاند دیوانهآ آن قامت رعنا شدهاند

از عشق رخ خوب تو مهرویان را دیدی شده دل ولیک بی پا شدهاند دیدی را که دل و شود که ولیک منحل به دو جزو شده دی و دی شود و از آن امس و امس مراد است، بیپا شوند امام به حصول پیوندد. و چنانکه در اسم «کمال» گردیده دلم ریش از آن نوشین لب صد پاره شده سینه ام از رنج تعب یاد دل ریش و سینهآ صد چاکم گر3 آورد آن ماه چه باشد یا رب و چنانکه در اسم «قاسم» دلم که مهر درو بود اکثرش فرسود رخ حبیب به شادی گشادش آن بنمود و چنانکه در اسم «شرف» نقش ماه نوز شکل جین23 بی امل جنون بس که در ابرو فکند آن نقش دیدم سرنگون

چو یاد آرم2 از طرهآ پرخمش دل بیخود از خود رود در غمش و چنانکه در اسم «خواجه شمس»ص. آن مه که کشید تا به غبغب زلفش در هر حلقه نموده کوکب زلفش هر گاه به شانه زلف ms891 خود راست کند برطرف قمر هاله شود شب زلفش و چنانکه در اسم «رفیع» رسید آن ترک بد مست جفاجو میکند غوغا کند از بهر درد می درون دیر را از جا از درد می که خمر است را اراده شده و درون دیر یاست. مرادف از که عن3 است جای آن شود. عین مستفاد گردد باقی دیر در است که مرادفش فی است5. و چنانکه در اسم «عمر»

برقع فکند تا که دهد جلوهآ جمال باد صبا ز ماه رخ عنبرین هلال باد صبا به تبدیل صد است از ماه قمر است و مقصود بالتمثیل است؛ قاف مبدل به عین عنبرین شود اسم وجود گیرد. چنانکه در اسم «شهاب»

حاسدم گر چه بود بر سر کین شده بی دل چو مرا دیده چنین هوذوالقوة المتین. برگ دوم: اشتراک چنانکه در اسم «عرب» ای دختر5 حالم ز تو ابتر گشته تاحی باشم ر محتتا سر گشته

بسیار دلم رفته ز کوی تو ولی بی خال و دهان تو غمین برگشته غمین که بیخال و دهان شود عین بماند و عین یک لفظ است و معانی متعدد که ازو زر و آفتاب و چشمه و حرف مخصوص و غیر آن میخواهند. چنانکه در اسم «قاسم» ص.

تا زلف برانداخت ز رخ آن بت عیار مهر رخ او در دل ما گشت پدیدار

و چنانکه در اسم «شریف»

ر و وفایت مشام جان به صفاست چو روی مهر نمودی رواج بوی وفاست

و چنانکه در اسم «سلمان» جان من جانا شدت1 مهمان وفاداری خوش است روی در مهمان پس از ماهی اگر آری خوشست

مهمان منحل به دو جزو شده روی در که دال است، مه شود مهر گردد؛ و از مهر سین اراده شده این نیز از الفاظ مشترکه است که به معنی دوستی است و آفتاب. و انت العلیم الوهاب. گلبن پنجم: در عمل کنایت به عرف این ms892 فن عبارتست از ایراد لفظی و ارادهآ لفظ2 دیگر به وساطت معنی که موضوع له لفظ مراد باشد و آن لفظ را به ازای او وضع نکرده باشند یا ذکر لفظی است و ارادهآ لفظی دیگر بی واسطهآ معنی دلالت نکند. اول بر ثانی به طریق تسمیه و تلمیح؛ این گلبن مزین از دو برگست: برگ اول:

آنکه دلالت اول بر ثانی به واسطهآ معنی باشد. چنانکه در اسم «ایاز» کلک صورتگر کشیدش چهره دلها را ربود انکه مثلش بیند از اغیار آن صورت نمود اغیار منحل به دو جزو شده آنکه مثلش در اغ یار بیندغ است، آن مبدل به یار شده. و چنانکه در اسم «باباگل»

نیست جز یاد لب گلفام او آنچه مستی آورد انجام او آنچه مستی آورد می است. برگ دوم: آنکه دلالت بر ثانی کند؛ بیواسطهآ معنی؛ چنانکه در اسم «میر» رسم و راه بیثباتی ماه نو آورده2 پیش آنچه گه گاهست زان یار افکند از چشم خویش برای توضیح کثرت انواع این عمل این امثله نموده میشود. چنانکه در اسم «شمس» دل کز غم عشق او جنون آموزد پیوسته به جانم آتشی افروزد از آتش و هیمه اندکی چون یابد دیوانه ز جنس آنچه دارد سوزد از جنس آنچه دیوانه دارد جن است؛ و چنانکه در اسم «معرف» ساقی خم ابروی تو ماه عید است پیوسته نظاره گاه اهل دید3 است از صاف شراب تا که خوش ms893 وقت شویم کوتاه به امروز که فردا عید است فردا که عید باشد؛ امروز عرفه خواهد بود. و چنانکه در اسم «پیری»

ن استآنچه زو می میشود بی دل رخ یار من است در دل میعکس مهر ماه رخسار من است آنچه ازو می میشود کسر است، بی دل شود کبیر شود تکریر نیز ازین قسم است. چنانکه در اسم «مونس»ص.

مه من بهر زلفین خمیده مکرر جانبین افکنده دیده و از بدایع این عمل است. این مثال در اسم «عیسی1 و شمسی» آن کاتب گلچهره چو دی رخ بنمود سرخط طلبید از من و مهرم افزود سرمشق نوشتم این که مهر3 از حد شد تقلید چنان کرد که ممتاز نبود و اضمار نیز ازین قبیل است و آنچنانست که لفظی مذکور شود و بعد از آن ضمیری ایراد نمایند که راجع به آن لفظ باشد. چنانکه در اسم «آبل» می گذشتم دی به کویش نالهآ زارم شنود گوشهآ برقع گشود آن ماه و رویش3 را نمود گوشه بر که در برقع است چون بقع مبدل شود، قعر حاصل گردد ماه آن را بگشاید ما بماند رویش راجع به ماه است که لام است و محل استشهاد است، و چنانکه در اسم «ادهم»

دل ز غیرت گرفتم آنکه رسید دست پاکی به دامنش غم دست ید است پای او کی شود، یکی به حصول پیوندد به دامنش که احد است. غم که هم است ببیند5 اسم وجود گیرد و قریب به اضمار است استرادف لفظی که دیگری به عینه حاصل شود چون لفظ خود و خویش چنانکه در اسم «شاه» مهر رخسارش به شب در سینهآ غمدیده تافت ل چو خود را دید سوی روزن چشمم شتافت دل حشاست چو خود را یافت حساست5 سبب اسقاط حا حاصل شده ms894 و از چشم دیده اراده شده و روزن او های مدور است و چنانکه در اسم «محسن»ص. باشد چو به عاشقان ز مهرت یاری تا چند به کین جان مرا آزاری از کین بگذر که بر جمیع خوبان از مهر شرف تو خود به خوبی2 داری و چنانکه در اسم «معین» آنها که همیشه کار ایشان تک و پوست پیوسته نظر کند بر چهرهآ دوست

ای طلبکار نقش نام نکو از سه حرفست نام دلکش یار

زلف جانان که جزوی از جانست در میان وی است چون زنار

صاحب خرده برده است پناه به میان همچو مردم زر دار

گرددش سر بر مهندس پای خال اگر بر تراشیش ز عذار

سرو پایش ز خون دل شده است زیرکان را ms895 بس است این اشعار انت العلیم بالاسرار

زلف ترا چو حلقه زنار دیدهام در شکل آفتاب نگونسار دیدهام و چنانکه در اسم «بهار» چه صورتست قد او که گشت صورت چین زبون سوخته دل زان نهال صورت بین بون سوخته دل بن است که لام نهال1 اراده شده چون به زا مبدل شود و صورت «که» مقصود بالتمثیل است یابد اسم صورت بندد. و چنانکه در اسم «نبی» شام عید از مهر رخ برقع فکند آن سروناز ماه نو2 دیدم که روی کامرانی دید باز و چنانکه در اسم «توران ص. آتش آهم شب از مهر4 رخت ای ماه چهر کوکبی رخشان شراری می نماید بر سپهر گاه باشد لفظی که به آن کلمه تصحیف مییابد به عملی از اعمال معمایی صورت نمایش یابد؛ چنانکه این مثال در اسم «ترخان» آید5 مه من نیم شبش گر طلبی ظاهر شود از آمدنش بوالعجبی مهر رخ خود که عالمی زنده به اوست1 بر جان کند اظهار مه نیمه شبی و چنانکه در اسم «بابر و قرا»

از دو چشم گهرفشان یارا داده ام یاد شکل دریا را

در درون مکتب غم این دل آشفته حال مشق سازد چون غمش قیلی بود در هر مقال گاه باشد که در وقت حاصل کردن اجزای اسم اسمی به عملی از اعمال معمایی به حصول پیوندد که آن اسم سبب حصول حرفی از حروف اسم شود و جریان این در همه عمل متصور است. چنانکه این مثال در اسم ms896 «مجد» می کنیم از چه تحمل دل غمگین ما را1 به دهان و سر زلفت کشد آخر یارا آخر یا که در یار است و مرادف او اراده شده که ام است کشد که سد است اسد شود که علامتش دال است در عمل تلمیح و اسد نیز اسمیست؛ و چنانکه در اسم «یوسف» آن لعل کزوست در دلم خون جگر بگشاد به خنده غنچه سان وقت سحر بشکفت مرا غنچه دل از لب یار چون لبها را گشاد یکبار دگر هوالقدیم الاکبر برگ دوم: در تصحیف جعلی و آنچنانست که بی و سیلهآ ادوات تصحیف سیاق کلام را بر تغییر صورت رقمی کلمه دلالتی باشد و درین قسم ذکر نقطه و دانه و خال و ستاره و گوهر و امثال این ضرورتست چنانکه در اسم «حکیم»

ای حقیقت را به جان طالب ترا گر بود در وحدت خالق شکی

از سر حرمت بگو یکدل شده خالقم نبود فزونتر از یکی خالقم منحل به دو جزو شده هرگاه خال قم از یکی فزونتر نباشد فم باشد که دهن است و از آن میم اراده شده؛ و چنانکه در اسم «رضا»

یار اگر برگشت از اصحاب شب میکرد ناز روز بین بر جانب اصحاب بی دل گشت2 باز گاه باشد که به عمل قسم اول این قسم متمشی شود. چنانکه در اسم «بابا» در بزم فراق کامدش باده ز خون من تازه قدح کشم ز ارباب جنون

اینجا دل از بلا رود سوی عدم دریا کش تازه از یکی نیست فزون

ز آتش سودا دل ویرانهآ غمدیدهام سوخت تا رخسارهآ شیدا نهادی دیدهام و چنانکه در اسم «بکر» ای آن که ز دعوی بودت گفتاری گویی که شدم سرآمد2 هر2 کاری هر کس که بود درین نشیمن کس را یکذره ز خود فزون نبیند باری و چنانکه در اسم «شیخ» ای داشته دایم ز مکافات خبر خواهی به جهان رفیق جان سوز اگر4 دل هیچ گهی ز سرگذشتی بگذشت بر حال کست5 سوخته یک ذره نگر و چنانکه در اسم «بابر» نهادهام به رهت جان نمی کنم تقصیر چو حالیا نبود از یکی فزون بر گیر و چنانکه در اسم «ساحر»

از مجر تو لهمر دم (1 خاری نبود به زمانه چون تو گل رخساری

بی قدر آمد ز شاخسارش باری با روی تو گل به بزم ارباب نظر بیقدر آمد ز شاخسار منحل به دو جزو شده از سار جنس نقطه اراده شده به تشبیه و به عبارت

چون مگس بر رخ زیبای یار بر رخ او عنکبوت چشم منش پرده وار2

غنچه بر ضمیر خوردهدانان پوشیده نماند که بعضی از متقدمین تصحیف در حرکات و سکنات نیز اجرا داشتهاند و فیالواقع از کلمه متحرک را ساکن ساختن و برعکس فی الجمله تغییریست در صورت رقمی کلمه اما در تصحیف وضعی خوش آینده نیست و اهل این زمان از آن مجتنبند. چنانکه در اسم «امام»

مثل قدش ندیده دیدهآ من مثل او دیدهام ولی به چمن مثل أو آواست به فتح الف و از آن ام اراده شده ولی در تصحیف جعلی بسیار واقع شده و پسندیده طبعهای سلیم و ذهنهای مستقیم است. چنانکه در اسم «غیور»

چه شد آیا که پیام ستم آن بدخوی سوی هر کس رود از جانب ما تابد روی

سوی هر هاست چون مبدل به کسی شود کسر حاصل شود و از جانب ما الف ماخوذ است؛ کسر که از الف برود آلف شود که هزار است، متحرک شده و به غایت نیکوست و اگر جزوی از کلمه به عمل تصحیف وضعی تغییر یابد در تغییر حرکات و سکنات باقی آن مضایقه نیست. چنانکه حضرت مولانا جامی گفته در اسم «قراچه»

طاق کبود سوختهآ برق آه ماست چون سقف این سراچه گه آرامگاه ماست

کبود گفته و نود خواسته در حرکت و سکون نیز تغییر شده و نیز باید دانست که از حروف 28 گانه1 به غیر از شش حرف که جمع کردن آن کوه امل است همه تصحیف مییابند. به شرط آنکه یا و نون و قاف و فا مرکب باشند و در آخر کلمه نباشند. در عمل استعاره و تشبیه و ms899 آن عبارتست از ذکر لفظی و ارادة لفظی یا بیشتر به واسطهآ مشابهت2 که در صورت رقمی باشد. سبب این قید آنست که اگر مثلا قد گویند علم نتوان خواست یا ابرو اطلاق کند کمان اراده نتوان کرد. جهت آنکه کتابی2 علم و کمان شبیه قد و نون نیستند به خلاف الف و نون که شبیهاند9 به قد و ابرو و در صورت کتابی5 مشروط2 1آن که مشابهت مشهور باشد28 و اگر مشهور نباشد، چنان باشد که ذهن از مذکور به مقصود با سهل وجه انتقال نماید و آنچه درین عمل به کثرت تداول و استعمال ممتاز است الف است. چنانکه در اسم «سیدم»

در باغ تا گذر کند آن سرو سیمبر افکنده سرو را پی هم پیش خود نگر و چنانکه در اسم «حمییدی» هرگز3 ز کسی چو طالعی3 ما را نیست از مونس و یاران مرا پروا نیست در مدت عمر خویش از آن روی دلی هست امیدی مرا ز مونس یا نیست و چنانکه در اسم «شجاع»ص. ای بی تو رسیده دل افکار به جان سیلاب غمم ز چشم خونبار روان روی مه تو چو دید با زلف کجت بر پای تو سر ماند دل زار نهان بر پای تو که واو است سرمانده شود، سرو حاصل شود که محل استشهاد است؛ و چنانکه در اسم «سری»

عاقبت جان چو میبرد جانان بی خدنگش سپار باری جان از سپار خدنگ که الف است میرود و پر نیز که ملحق به اوست؛ و چنانکه در اسم «جلال» جان در فراق شیرین فرهاد چون گدازد در کوه بیستون شب روشن ز آه سازد بر ضمیر صاحب شعور از متنوعات این عمل به ایراد امثله از اشعاری کرده میشود چنانکه در اسم «آبل»

وصل تو بود نکوتر از جان ms900 جهان ای داده وصال توام آرام به جانوصل ت

یک گوشه زغبغبت نبینم که شده از زلف تو دامان مه نو پنهان از زلف دال اراده شده از آن دا که مان باشد به عمل تبدیل و مه نو که نون است، پنهان شود و از ما آب اراده نموده شود، آبل شود. و چنانکه در اسم «آلغ»

گرچه بود قامت و زلف نگونسار او روزنهآ دیده هست بر مه رخسار او1

کنم پیوسته عزم کوی جانان در آن موضع فدا باری کنم جان و چنانکه در اسم «مراد» شوخی که ازو کام دلم نگشاید اندیشهآ هجرش غم جان افزاید از رشک رخش سوخته خورشید ولی با روی مهش سوخته دهر آراید و چنانکه در اسم «بهمن» حدیثم که در زندگی دلکش است چو از بعد من به نماید خوش است و چنانکه در اسم «جنید»

خط سبزت که جمال افزاید با سر زلف تو یکسان آید و چنانکه در اسم «میرم» شیرین گشاده ناوک دلدوز کوهکن از دل کشیده هر طرف افکنده همچو من دل بال است کشی لام اوست ده شود باده شود و چنانکه در اسم «غیبی4» ای آنکه غمت مرا به جان آورده بیچاره دلم را به فغان آورده

سوی کعبه وصل گشتم روان ز هجر تو کردم به ره الفغان انتالعلیم یا سبحان. برگ سوم: اسلوب احصایی و آن عبارتست از ذکر احوال و اوصاف عددی و اراده نمودن آن عدد؛ چنانکه در اسم «صفا» مگو به محتسب آن را که شب شرابکش است بدن سیه ز جفا اول صباح خوش است بدن انحلال به دو جزو یافته است از دن خم اراده شده هرگاه با سیه اتصال یابد خمس یه شود که سه است از جفا اول صباح شود صفا ظاهر گردد و چنانکه در اسم «کمال» نا مرا در آتش هجران فکندی ای صنم ز آتش هجر تو کردیم از دلم یک نیمه کم از دل یک نیمه باء بال است که در عدد دو است کم شود کمال شود. و چنانکه در اسم «جامی»

قد تو سرو آید ای لاله عذار در پیش دو دیدهام یکی وقت شمار پیش دو یکی است؛ در شماره و از یکی احد، و چنانکه در اسم «یوسفی»

مرا حادثه سوخت اطراف از آن

سفر جستهام بی مه مهربان مرا منحل شده به دو جزو آ حادثههای ثه است چون مر شود ثمر شود که مرادف میوه است؛ اطراف سوخته سوخته شود یو بماند، باقی ظاهر است. برگ چهارم: اسلوب انحصاری و آنچنانست که معدودی ذکر کرده شود که حصران در عدد ms903 معین مقرر و مشهور باشد بر وجهی که ذهن انتقال نماید به آن عدد؛ چنانکه در اسم «سعد» در خیال روی آن مه اشک ریزم دمیدم دیده من بیند ارکان در شمار آید چه غ ارکان ترکیب یافته و عدد ارکان مقرر است که چهار است و عناصر اربعه است و چنانکه در اسم «امین» تا درین اقلیم حسنت جلوه کرد ای نازنین بس بود ما را یک اقلیم از اقالیم زمین اقالیم هفت است زای زمین اراده شده یک اقلیم باشد امین شود و چنانکه در اسم یک اقلیم باشد امین شود. و چنانکه در اسم «شیخم»

از بس که دمیدهام بر آن ماه فسون مهرش به من دلشده گردیده فزون

هرگه که ز پیش منزلش میگذرم آید چو مه تمام بیرون ز درون مه تمام سی است که مقصود بالتمثیل است و بیرون درون دن است. و چنانکه در اسم «علی» بر سر کو بهر تاراج دل و جان حزین آن مه رعنا پدید آمد دو بار ای مه ببین هوالمعین و به نستعین

چو من در کوی آن شرح ستمگر بسی سرگشته بی سرگشته بنگر و چنانکه در اسم «زین» زد خال به رخ آن مه افزود جمال زان چهره تراش کرده بی دانه و خال و چنانکه در اسم «عبیر» ز بس که گفتمش از دل غبار غم بردار دوباره گفت که یک ذره برطرف ز غبار یک بار نقطه غین غبار برطرف شود و یک بار ذره که درین مقام عبارت از صفر است و بالسنة اهل تعمیه جاریست که نقطه و ذره و امثال آن گویند و صفر خواهند بر بر بستر نازان صنم خفته نگر بالای الف آید یا شود و چنانکه در اسم «کافی» هر جانب او هزار آشفته نگر از بس که بود بر مژه اشک از غم او بر هر طرف ما گهر سفته نگر

ماه من قامت نمود و رخ گشاد دل به زیر پای او بی خود فتاد هوالمعین و بعونه الاعتماد چمن سوم در اعمال تکمیلی و این چمن مشتمل است بر سه گلبن: تألیف و اسقاط و قلب. در تألیف و آن عبارتست از جمع کردن الفاظ متفرقه که در مواضع اندراج یافته باشد؛ برای ترتیب اسم اگر اجزا به هم اتصال یابد، بی ظرفیست و مظروفیست. مسما به تألیف اتصالی است واگر بعضی اجزا در بعضی داخل شود موسوم به تألیف امتزاجیست برگ اول: در تألیف اتصالی بسیار واقع میشود که در تألیف اتصالی به مجرد تحصیل اجزای اسم که تقدیم و تأخیر مرعی باشد اکتفا ms905 نماید؛ بی توسل به یکی از ادوات اتصالی، که اکثر واو عاطفه و باو [؟] مسمای آن میباشد. چنانکه در اسم «بدر»

افتاده نظام پیش آن ماه و شبی بربند لب ار چه نیست روز خوشی

بر باد رود آبروی اهل وفا ز آسیب در نگار آهی چو کشی و چنانکه در اسم «شریف» رخ بر افروخته مایل که شد آن سرو چگل

و چگل سوی هر کس حرکت پیش شد آن را در دل سوی هر که کس شود کسر به حصول پیوندد، کسر را حرکت که پیش شود یعنی فتحه دیگر نادیده شود، به تصحیف شر شود اما به واو عاطفه. چنانکه در اسم «دارا» جان را زکوی دوست چو عزم سفر بود هم درد و هم مرهم دل بیپا و سر بود و چنانکه در اسم «شهاب»

299 هست ز کوی میکده جانب عاشقان نیاز تختنشین مهوشان بی سروپا رسید باز تحتنشین مه گفته شده و شه شهر اراده شده و چنانکه در اسم «قرابیک» صاحب اگر افتد نظرت بر مه رویشدل برکنی از ماه وشان بر سر کویش و چنانکه در اسم «کمال» دارد مشعبد پیشه صد فتنه در دور قمر بیم است ما را سوزد و باز آرد آن مه در نظر بیم است که ما را بسوزد بیست ماند؛ گاه باشد که بعد از عملی از اعمال معمایی واو که آلت اتصال است وجود گیرد. چنانکه در اسم «قرا» نگه میدارم ار چه از وفای همنشین هر دم دل آن مه ولی کارم تمام آخر شود از مه قمر اراده شده دل او که میم است مبدل به واو ولی شود که ترکیب یافته به کاف کارم لیک حاصل شود و آخر که رای قمرست تمام شود و را گردد، ق و را شود؛ و چنانکه در اسم «میرهاشم»

افکند شام بیخودی ز نظر می و مهر تو بارها ز جگر و بیا ms906 چنانکه در اسم «عبدی»

نرود گر نمائیش صد مهر با سر مهران مه بدمهر و چنانکه در اسم «مزید» دل را ز غم عشق سرافرازی شد کز چشم خوش تو ناوکاندازی شد دی بر سر کویت ارباب وفا دیدند رخ ماه تو سربازی شد و به مسمای یا، چنانکه در اسم «امیر»

دلم را ماه روی از سر ناز به غمزه میبرد بیرون ز حد باز و چنانکه در اسم «شمس» ماه رخسار مشعبد چو نماید به نظر اول از شعبدها جانب آن ماه نگر و چنانکه در اسم «آدم» تنم شد در رهت ای تازه گلبن ز آمد شد عدم آخر نظر کن اسباب اتصال به انواع درین عمل میسر است. چنانکه در اسم «زهر»

به تحصیل غمش ناکرده تقصیر لم رفته چو سوی درس تدبیر و چنانکه در اسم «آبلی»

عکس آن لب به شراب افتاده پاره لعل در آب افتاده چیزی که تقیل باشد به ته آب خواهد رفت. و چنانکه در اسم «بها»

نبود کعبه اگر جلوه گه جانان پای کشم از کعبه رخ او طلبم در هر جای کشم از کع شمع است که به تشبیه الف باشد به ms907 رخ او شود که محل استشهاد است بها به حصول پیوندد، و چنانکه در اسم «شرف» دمد چو تربیت در گوشه خلوت سخن گستر دو حرف از شعر باید فاصله بی قامت دلبر و چنانکه در اسم «باباقلی» نارون سرکشی از سرو تو آموخته باد متصل بر قد و بالای تو سوخته باد و چنانکه در اسم «نور»

برقع از گوشهآ ابرو بگشود عاشقان را مه نو چهره نمود گاه باشد به عمل ترادف لفظی اراده شود که بعد از تحلیل آن اتصال صورت بندد. چنانکه در اسم «خان»

دلم را جان که بهر نام بشتافت به

به دریای معانی باخبر یافت از بر که در خبر است بیابان اراده شده که به تحلیل مدعا حاصل میشود، در تألیف امتزاجی. چنانکه در اسم «صاحبی» صاحبی در کوی تو زسن چشم ابر انگیخته در شب آید بی قدت هر سو کهرها ریخته

خالش ار نیست اختر مسعود در میان دو ابروی مشکین ار چه آخر هلال منزل اوست آخر ای دوست بی سروپا بین از چه آخر هل شود که هلال منحل به دو جزو شده چهل مستفاد گردد و آل منزل اوست، و چنانکه در اسم «باقر» آن شوخ که باده کش به آواز نی است میخواری جمله پارسایان زویست چون ساغر خالی ز لبش گشت جدا دستار فکنده پارسا غرق می است و چنانکه در اسم «محسن» زان کو که مقام جلوه جانان بود از جور رقیبان جفای جوی چه سود رفتیم چو برکنار مژگان ز محیط در مسکن ما میانه زان گوشه نمود در مس کن ما میانه که کمانست و به اعتبار قوس حا اراده شده درآید محسن شود زان گوشه نمود محسن باشد، مظروف ظرف شده و ms908 چنانکه در اسم «مزید» سازد اهل درد را آن ترک مست تیغ کین در کف شکاری روی دست گاه تألیف امتزاچی سبب حصول ماده اسم میشود. چنانکه در اسم «عابد» گاهی که دهد جلوه جمال آن مهوش برقع فکند ز چهره چون آتش سوری بدل اهل نظر از سر مهر اول ز لقا در افکنده باشد خوش اول ز لقا لام مکسور است در اف در آید که افکند منحل به دو جزو شده الف حاصل شده بر خاطر از کیا پوشیده نیست که اینجا از تألیف به جز تحصیل حرف چیزی دیگر متصور نیست و هیچ نوع در تکمیل صورت اسم دخلی ندارد و چنانکه در اسم «قدم» مشتاق درون دلق ما پا گر نهد جایش بود باقی غم جانان به جان ما بود در عین مشتاقی رون دلق ما*

مه شب گرد من چون غنچه هر دم همی پوشد لباس سیر در هم و چنانکه در اسم «حسام» تا همچو شب سیه بودم دور سالها آن مه کشید سرمه و بنهاد خالها و چنانکه در اسم «امان»

همدم ماه آه آتش سان بود خانهآ ما کلبة الاحزان بود انت العلیم یا احد. گلبن دوم: در عمل اسقاط و آن عبارتست از عدم حرفی یا بیشتر از لفظی و این گلبن مزین است از دو برگ. برگ اول: در اسقاط عینی و آنچنانست که منقوص در ضمن منقوص منه تعیین یافته از درجه اعتبار ساقط شود و وجه تسمیه عینی منقوص از منقوص منه به عینه ساقط شود. آنچه ساقط می گردد، منقوص میخوانند و آنچه ms909 ازو چیزی ساقط میشود منقوص منه گویند چنانکه در اسم «

گشت صحن چمن پر از غوغا آخر از عندلیب بی سروپا و چنانکه در اسم «ایوب» ای دل ز نصیب خویشتن شاکر باش بر هر چه ز غیر میرسد ناظر باش پیوسته مجو شراب عشرت کامروز ساقیست چو دیو بی سروپا حاضر باش و چنانکه در اسم «امام» دی دلشدهآ حزین بیصبر و قرار می خواست که نامهای نویسد بر یار از بس که شد آشفته و می کرد غلط نامه بنوشت و کرد مقراض دوبار

غم ز آتش اندوه دل داغ پیچد سوخت آخر مهر آن ماه چگل شام هجران گوشهآ غم ز آتش اندوه دل و چنانکه در اسم «سید» در نقاب خم اگر روزی دو از پیش نظر روی درد می نهان گردد شود پیدا دگر از درد می یای می اراده شده و آن ده است هرگاه روی او که دال است نهان گردد، مه بماند که سی است و نهان گردیده که باز آید سید شود. و چنانکه دراسم «خان» خون سوی خاور شد آن خسرو سیمین بران ز آتش رخساره سوخت پا و سر خاوران و چنانکه در اسم «ویس»

مرد بیپا و سر، سر و پا سوخت

چون به دل آتش غمت افروخت و چنانکه در اسم «بها» چون نمود از سر بیدار دلی دوش به من سالکم چهره سر و پای جهان شد روشن از سال که به تحلیل سالکم حاصل شده سنه مراد است. هرگاه که کم چهره ms910 شود نه بماند، وسیله اسقاط سر و پای جهان گردد. و چنانکه در اسم «پاینده»ص. آن شاه حسن از دل محزون هر کسی بیند سپاه بی سر و پا هر طرف بسی و از غرابت این عمل است این مثال در اسم «آبل» ای رفته برای مال دایم به سفر تا چند نهی ز نحل زر بر سر زر

آن مال در آب غرقه گردد بهتر مالی که ازو به غیر نفعی نرسد آن مال د مال که در آب رود در پایان نشیند و بای او باب واصل شود، حکم عدم گیرد و این مثال نیز از متنوعات این عمل است. در اسم «سیمی» از ضعف می ره زهد و ورع را پیش میگیر گر بینم به سوی می دماغ خویش می گیرم و چنانکه در اسم «قباد»ص.

زاهدان کردند بهر کام دل گرد نقل و باده پنهان متصل و چنانکه در اسم «امان» دی چونکه نظر بر رخ ماهی کردم از پای درافتادم و آهی کردم از بس که به خورشید ز شوقش دیدم شب نیز بر آسمان نگاهی کردم و چنانکه در اسم «بهشت» ما را که ز اختر مخالف حرکات در کام مذاق جان شود زهر نبات دهقان ازل تخم جانها افشاند به باشد اگر درو کند کشت حیات و به یک عبارت مختصر و کوتاه و امثال این منقوص از منقوص منه ساقط میشود. چنانکه در اسم «میرم»

شد به می خواره محتسب ناساز کو بتر میبرد به خشم [؟] باز و گاه باشد که کلمه که سبب اسقاط میگردد به عملی از اعمال معمایی وجود گیرد. چنانکه در اسم «امان» جفاها میرسد زان ترک کافر کیش ناوک زن به روی زردم این گردیده پیش مهوشان روشن به روی زر که عین است دم اتصال باید عدم شود پیش مه لام است و پیش شان شین که عدم گردد امان بماند. برگ دوم: در ms911 اسقاط مثلی و آنچنانست که منقوص در غیرمنقوص منه به وجهی از وجوه یافته از درجه اعتبار ساقط شود، این نوع را مثلی برای آن میگویند که منقوص به عینه از منقوص منه ساقط نمیشود بلکه مثل او ساقط میشود و چنانکه در اسم «اسد»

ای لب لعل تو بهتر از جان آخر باید دلم از وصل تو درمان آخر از جعد مسلسلت که گویندش زلف شد روی مهت ز دیده پنهان آخر و چنانکه در اسم «امان» همدم شدند خوبان در بردن دل و دین قد جلوه داده آن سرو دنبال هم دمان بین و چنانکه در اسم «امان» جابی که پدر نکرد غم را درمان ررند چه سان پابد از اندوه امان

گفت چون دیده یافت ناوک او ناوکم از کنار دریا جو و ناوکم ناکم است از کنار و چنانکه در اسم «میر»

جانم آن زلف پرخم و پیچاز آتش فنا یافت نامیست زان دگر هیچ تا شد بلای جانم آن زلف پرخم و پیچ از آفتش ف که نایافت شود آتش بماند که نار است نای او مبدل شود به می میر به حصول پیوندد و چنانکه در اسم «شیدا» آن ها که پس از دیدن رخسار نگار جستند چو بی بصیرتان دیگر بار دیدند رخ کسان بسی آخر کار محروم شدند روزها از دیدار از روزهای او دی اراده شده و چنانکه در اسم «داود»

خورشم کم شده از سودا باززیر پا افکنی آن زلف دراز و چنانکه در اسم «ندیم» آن خواجه که از دانش نادیده جز اندک بهر دایم ز قبا لاقد غافل بود اندر دهر قبا لافد قد است از دایم برود ندیم نون از مصراع اول است و چنانکه در اسم «قاسم» باز درد عشق آتش در دل ما برفروخت روی دل بنما که درد از ms913 دل سر و پا را بسوخت از درد الم اراده شده از دل که لام اوست وآن سی است سر و پای خود را که ام است بسوزد سین بماند قاسم شود و از متنوعات این عمل است که از مصرعی اسمی حاصل شود و آن اسم سبب اسقاط حرفی یا بیشتر از منقوص منه شود و اسم دیگر حاصل گردد. چنانکه در اسم «ناصر و تقی» آن مه که ز نام داده یزدان کامش تقصیر نکرده هیچ لیک ایامش از نام آخر دو حرف به تقصیر نمود تقصیر نمود پس بود این نامش از مصراع ثالث ناصر استخراج مییابد و ثانیا که تقصیر نموده شود؛ این نام یعنی ناصر پس است از برای تحصیل نام تقصیر که نام شود تقی بماند و این طرزیست نادر. انت البصر والناصر.

توان کند که مهر بر زلف تو جاودانه انداخته دل از زلف تو دل چه سان توان کند که مهر و چنانکه در اسم «درویش» دل شد ز غم عشق تو بر باد آخر بر باد شد از تو جان ناشاد ms914 آخر چون کرد صبا به باغ جانان گل گشت خود زان حرکت که داشت افتاد آخر خود حرکتی که دارد پیش است از پیش، پیش بیفتد، سین ثانی ضمیر باشد و و چنانکه در اسم «جمیل»

نالهام را که رساند شب اندوه مدام غیر سرگشته دل از هجر به آن ماه تمام و چنانکه در اسم «خرم»

وی می بری به مست و خراب پیش روی ماه چیده گل کسی هم دیده آب1 لب چو سوی می بری به مست و خراب از پیش روی ماه که شین است چو مبدل به چیده شود بیچیده حاصل گردد و گل ورد است منقلب گردد و کسی نیز اسم مقصود به حصول بیوندد، و در اسم انور»

صبا همچون پریشان سنبل تو معنبر گشته است از کاکل تو و چنانکه در اسم «سیدی» برقع از برفکند آن ماه روی دلنواز دیده ماه خاوری زین پرده پیچاپیچ باز از ماه سی اراده شده و از پرده بی مبدل به جا شده، چارده حاصل شده که ید است؛ عبارت پیچ باز آن را منقلب ساخته و چنانکه در اسم «قباد»

تا شود از سیل اشکم بر خبر پیش آن مه تافتم دامان تر دامان که تافته شود ما بریزد و برگشته نیز گردد و هم عمل اسقاط و هم عمل قلب وجود گیرد منقلب شدن محل استشهاد است. و چنانکه در اسم «ملا بها» چون واله روی تست جان غمناک گر جیب لباس جان شود چاک چه باک بنما رخ ماه خویش کز ms915 فرقت تو گردید لباس والهان دامن چاک و گاه باشد که ادات قلب به عملی از اعمال وجود گیرد و چنانکه در اسم «نبی» آنینهاش دو چشم نگار منست و بس بنگر به دیده چهره یار منست و بس و چنانکه در اسم «عارف»

کند عاشق افغان ز شب تا سحر به مهر از فراست سگش خوان دگر برگ دوم: در قلب کل جعلی چنانکه در اسم «جوکی» آن مه چو رود به سوی میدان ای دل هر سوی برآید آه و افغان ای دل سرها شود چو گوی غلطان ای دل گو بزند گر سر چوگان ای دل

چو لیلی پس پرده پنهان شده ز مجنون قبایل پریشان شده و چنانکه در اسم «ادهم»

کرد در کوی میفروشان باز ماده ما را نکو پریشان باز و چنانکه در اسم «عمر»

دل چو دور از دانهآ آن خال شد مرغ بیقوت و پریشان بال شد برگ چهارم: قلب جعل بعض؛ چنانکه در اسم «بهادر» صاف شو از هر کدورت بعد از آن رو سوی دوست باده با دردش که جنبش یافت یا صافی دروست باده با درد او که رای خمر است جنبش یابد بر هم خواهد خورد بیادات قلب عمل قلب وجود گرفته و چنانکه در اسم «صابر» کوته شده بصارت بدخواه را پی آن بر ریش پیش یابم داروی وصل جانان برگ پنجم: قلب کلی وضعی؛ چنانکه در اسم «کامی»

گفت آن کو بود مخالف دوست دیدمام کام عکس این نیکوست و این عمل به غایت قلیل الوقوع است برگ ششم: شوخی که مرا گشت غم بیدادش قلب کلی جعلی؛ چنانکه در اسم «محوی» شد سرو غلام قامت آزادش در باغ لطافت چو خرامد قد او سرویست که محتاج بود شمسادش و چنانکه در اسم «شاهی» از بس که شدی دوش قدح دست به دست گشتند ز می سمن ms916 عذاران همه مست دیدم که ز مهوشان هلال آسا شد مه سرز قدم کرده بیابان بنشست

پس از عمری ز کوی خونش یکبار نمود آن سرو قد امروز دیدار هرگاه قد امروز نموده شود و دیدار من حیثالزمان دار مقدم باشد بر قد. هوالقدیم الاحد. چمن چهارم در اعمال تذییلی این چمن مشتمل بر شش گلبن است و دو غنچه. گلبن اول: در تحریک و تسکین و آن چنانست که حرفی که متحرک باشد، ساکن سازند یا برعکس. چنانکه در اسم «هرمز»

می نماید میان آن دلبر پیش هر دیده خویش را به کمر و چنانکه در اسم «آبل» بس که رفتم گاه و بیگه جانب دلدار خویش آبله بی حد شد و پا ماند از رفتار خویش پا از رفتار ماند یعنی حرکتش نماند چنانکه در اسم «صدر»ص.

در خانه دل غمت چو جا کردشد زیر و زبر ز غصه و درد و چنانکه در اسم «بدر»

هر چه در دهر مکرر باشد عقل را لایق و درخور نبود

در بدر آنچه مکرر یابی ساز نوعی که مکرر نبود در بدر آنچه مکرر است دو فتحه است. نوعی ساختن که مکرر نباشد، فتحه آخر را که سبب تکرار شده باید انداخت؛ و چنانکه در اسم «جانی» مرد معنی را چه شد گر بر سریری کرد جا جا به معنی خوش نماید دیدهآ معنی گشا

دیده معنی که عین است و ساکن است گشا یعنی فتحهاش بده مع نی شود.

1311

گره به رشته جانم افتاده آخر کار مگو به زلف فکند است آن مه دلدار و چنانکه در اسم «آدم»

دو زاویه محنت و غم شام سحر میل دل غمدیده و جانان ابتر با چهره او دمادم است ای همدم بر عارض او مدار باشد بهتر گلبن سوم: در تشدید و تخفیف آنست که تشدید حرفی آرند یا ببرند. چنانکه ms917 در اسم «خرم» آن را که بود به جان سعادت واصل حاشا که ازو اهل ادب گشته خجل جان حرمت او به پیش ارباب ادب بنموده عیان چو حرمتش دید به دل و چنانکه در اسم «شاهم»

از دل اگرم فتح مهمات نخواست لیکن همت به طارم اوج سماست

جان از دل سرکش من بیچاره گر فتح ندید همتش دید کجاست گلبن چهارم: اظهار و اسرار است و آنچنانست که حرفی متلفظ نشود به عبارت در آرند یا از عبارت اندازند. چنانکه در اسم «خالد» رفت آنکه مراست مونس جان به سفر دارم سخنان به وی نوشتم اکثر با خامه صریح کردم آنها لیکن رخساره دوست بایدم پیش نظر و چنانکه در اسم «زید» آن یار منجم که بود طرفه بیان گوید همه دم از اختران نام و نشان هرگه که بود نشان مه گوید لیک شرطست که پیش یار ناید به زبان گلبن پنجم: معروف و مجهول و آنچنانست که حرکتی که معروف باشد مجهول گردانند و مجهول را معروف سازند. چنانکه در اسم «شیر» از چرخ که زندگی همی فرساید هرگز گره کار کسی نگشاید

از مهر خوشی شکست دیرش باید

بینم شکست لیک آن کو دارد از مهر خوشی مهر خور است خوشی شود بشر حاصل گردد شکست دیر مجهولست، آن را باید معروف مجهول شود و چنانکه در اسم «ولی» کویش عاشق بیچاره را رفتن نمیشد دیر ولیک آخر شکسته نقد دلش هم از شکستن سیر گلبن ششم تعریب و تعجیم؛ و آن عبارت است از آنکه حروفی که خاصه عجم است، بدل کنند به حروفی که بیشتر کند میان عرب و عجم. چنانکه در اسم «شاه»

دی از نظرم دیده ز غم شد گریان آن ترک پری چهره که برتافت عنان دی از نف

ان دید رخ مه و قد سروش گرد اشک دور بیش [؟] خویشتن دیده نهان بیش که خود را ببیند ms918 عبارت این باشد که اشک دور بیش نهان بیش شود که به ترکی پنج است؛ و چنانکه در اسم «میر» آن مه که بر اوج حسن شد رشک قمر هر روز مرا نکوتر آید به نظر موریست عیان به چهرهاش میبینم با خال دگر یافته از عنبر تر غنچه: بر خاطر رقیق دقایق سنجان رموز معما پوشیده نیست که اعمال تذییلی مشاطه مستوره اسماند مستی گل چهرگان موقوف به وجود مشاطه نیست. اگر چه جمال کمالشان را میافزایند. بعضی از صرافان نقود این خزاین که محک نقد اندیشهاند در وقت حصول اجزاء اسم این اعمال را چنان نمودهاند که از جمله ضروریات شدهاند. اگرچه در اصل مدعا خللی واقع نمیشود فاما مناسب آنست که اسم از عبارات تعمیه مستفاد شود و بعد از آن به لواحق محسنه که این اعمالند مزین گردند. چنانکه در اسم «ولی» آن کس که قد نگار من موزون ساخت از هجر رخش دل مرا محزون ساخت از زلف و بم شکست دل گشت فزون سرگشته بلی شکسته دل افزون ساخت

ای قلم هر سرمه نام نگارم بنگار بد بود گر ننویسی به مهی نام ms919 نگار و چنانکه در اسم «جوهر»

* مشکل بود بر کسی جوی کم کنی خواندش هر کسی

ز نامت که مشکل بود بر کسی و چنانکه در اسم «علی» شوخی که بود به ملک خوبی والی می گفت ز نام خود به نیکوفالی بنمود میان نام گفتن قد خویش در کشور حسن گشت نامش عالی و گاه باشد که مرکبی اندراج یابد که متضمن اسم باشد. چنانکه در اسم «طالب»

به طاقت ز انس داشتم در فراقت دل خود شکسته شد آخر ز طاقت از دل قلب اراده شده خود شکسته باشد مکسوراللام گردد آخر از طاقت که تاست مبدل به قلب مکسور اللام شود طاق قلب شود و به تبدیل از عقب یکدیگر واقع گشته تواند بود که متضمن بعضی از اجزای اسم باشد. چنانکه در اسم «شیخ» بر سر شام که گلرنگ کنی چون اختر ل خود در شفق می سوی آن رخ بنگر دل خودا که واو ساکن است در شفق می درآید شفوق میشود و جریان امثال این معمیات در جمیع اعمال معمایی متصور است. سلیم الطبع را همین قدر وافیست. و القدیر الکافی.

هنوزت نگرند از پیش او مراد ضمه الف است، چون چنین ضمه سوده شود شکل فتحه گیرد آو شود که مرادف آویاست تکرار آن سبب حصول صورت اسم است؛ و از جمله محسنات است، آن که از معمای اکثر از یک اسم بیرون آید. چنانکه در اسم «بابا و امام»

شب محیط سرشکم از طوفان گشت ظاهر دو بار بیپایان

و اگر اسمی که در بیت اندراج یافته صریحا مذکور شود به وجه نیکو موجب کمال جمال مخدره مدعا گردد. چنانکه در اسم «کمال»

آنکه نزدیک خردمندان بود از اهل حال سر نهد بر پای کامل تا به دست آرد کما

دیگر در معما احسن آنست که الفاظ و عباراتی که واقع میشود موهم خلاف مقصود نباشد، تمامی را در معما دخلی باشد، خواه تمامی آن واجب که بی آن اسم مستفاد نشود. چنانکه در اسم «سهیلی»

بس که رخ پوشد سوی غمدیدهام جانب رخسار مه کم دیدهام بس که رخ پوشیده ساخت سین ماند، سوی غم که هم است هاست، ام دیده است که یاست، جانب رخسار مه که سین است و آن نون است کم شود سی ماند؛ دیدهام که یاست سهیلی شود. تمام الفاظ اندراج یافته ضروریست و این اقسام به طباق یافته و خواه از آن قبل باشد که ضروری نباشد اما موجب زیادتی نیکویی معما گردد. در اسم «عیسی»

نظر کن سوی مهوشان ساز دل مقید به روی مه غم گسل

سوی مهوشان میم و شین است دل شود شم حاصل گردد و این حاصل گشته بهروی مه غم گسل که سی است مقید شود شمسی شود، نظرکن و مقید بر وی ضروری نیست، اما در کمال استحسانست و میتواند بود که مصراعی طباق واقع شود؛ همه الفاظ ضروری یا غیرضروری. مثال آنکه ضروریست در اسم «مهوش»

درآویزدم دل به امید کام به زلف تو از می شبی لاکلام

زلف سه است می ms921 شرابست از شرابش بی لاکلام که کم است شه در آب بماند سهراب به حصول پیوندد و همه ضروریست. مثال آنکه غیرضروریست؛ فاما تمامی را در معما دخل تمام است. چنانکه در اسم «بیک»

چون دعای نام او از جان غمگین آمده بهر نامش بر زبان بی گفتم امین آمده

بهر نامش بر زبان از لواحق محسنه است. دیگر آنکه مصراع آخر از بیت اگر در معما دخلی داشته باشد بهتر است، جهت آنکه غرض از نظم معما اسم است. اگر از مصراع اول استخراج شود کانه که مصراع ثانی مستدرکست و برعکس چنین نیست؛ برای آنکه اول خاطر به شعر الفتی مییابد بعد از آن متوجه مدعا می گردد و اگر تمام اسم از مصراع آخر استخراج یابد احسن است که ذهن را به مصرعین توجه نباید کرد. تاریخ مقرر است که واقع میشود مناسب حال مطلوبست. پس بنابراین تاریخی که نوشتن رساله معما مناسب باشد آنست که اسمی از بیت معما استخراج یابد که تاریخ شود. چنانکه ازین معما که خسرو دهلوی بیرون میآید و از اتفاقات حسنه تاریخ است و به غایت غریب است. سرود و درد می در خلوتی تا شد میسر گشت رقم نامی که آن تاریخ این فرخنده دفتر گشت

و اختتام این رساله به لغز مناسب نمود. جهت آنکه میان معما و لغز فرق همین است که معما دلالت میکند بر اسمی از اسما به ذکر صفات و علامات به نوعی که او را ممتاز گرداند از ماسوی و نمونه از معما لغز نمونه شده؛ مثال در لغز «مقروض» چه باشد آنکه بیامداد دندان به هر جا تاروپودی یافت خاید کنی انگشت چون در هر دو چشمش دهان خویشتن را میگشاید

«عینک» چیست مرغی که در نظر چشمش دو بود چون گشاده دارد بال

ديوان

ديوان

نبذة عن الكتاب

الفهرس