اناصرخسرو، 394 -481 ق.

خوان الاخوان / تصنیف حمیدالدین ابومعین ناصر بن خسرو بن الحارث القبادیانی

البلخی المروزی؛ با مقدمه، حواشی و تراجم اعلام بخامه. قویم. - - تهران: اساطیر، 1384.

312 ص. (انتشارات اساطیر 433) 5Br 964-331-286-0

فهر ستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

1. کلام آسماعیلیه.2. نثر فارسی -- قرن 5ق. الف. قویم، علی اکبر، مصحح. ب. عنوان.

کفابخانه ملی ایران 9خ 2ن /88215 1384 297/4176 خوان الاخوان تألیف: ناصرخسرو قبادیانی تصحیح: علی اکبر قویم چاپ اول: 1384 لیتوگرافی: طیفنگار چاپ: دیبا تیراژ: 2200 نسخه شابک: 331-286-0 - 964 حق چاپ محفوظ است.

گشایش ورهایش در پاسخ. 2 مسألهآ مختلف فیه، که بشرح وبیان وحجت از آیات کریمه قرآن و دلائل از آفاق وانفس وطبایع و ارکان آورده است .

سفرنامه که مستغنی از وصف و زیبا ترین نثر پارسی است . - سفرنامه در پاریس و در برلن چاپ شده و اخیرا با مقدمه و تصحیح و تحشیهآ نگارنده درتهران بطبع رسیده است .

زاد المسافر تصنیف اصلی اوست در حکمت ورد اقوال مخالفین از فلاسفه واثبات عقائد اسماعیلیه است که بسال 2ه، دریمکان تصنیف شده . ز تصنیفات من زاد المسافر که معقولاترا اصل است وقانون اگر برخاک افلاطون بخوانی ثنا خواند مرا خاک فلاطون

زاد المسافر در برلین بنام « زادالمسافرین » چاپ شده و اکنون درتهران تحت طبع است .

و صلی الله علی سیدنا محمد

ع . قویم

سپاس مرپدید آرندهآ چیزرا نه از چیز پیش از مکان و زمان، و آفریننده از آن چیز سرمایهآ حهان را ، که اوست خداوند زمان ومکان . وصنعت اوست مرورا عالم روحانی که پدید آمدن آن بهم است بازمان ومکان . ودوم از کار کرد اوست عالم افزونی پذیر از عنصر و ارکان که اندر حصار مکان است وزیر زمان . سپاس خویشتن شناسان . بندگی اندر سوم حصار از حصارهای آفرینش ms001 . وسپاس رهایش جویان ازین زندان تاریک و گذشتن ازین راه بلند و باریک بمتابعت دانایان رامیان. و شکر مر آفرید گارمایهآ و همها را که جزءهای او گرد گرفته است مرکل جسمها را تا ازیک روی اوهام اندر جسمهاست. پاکا خدایا که مبدع او پادشاه بندگان است، ومخلوق اوخازن مکان وزمان است ، شکرمرورا، شکرافزونی جویندگان از نعمت و گروندگان بندگی پیوستگان بنور وحدت از دریای وحشت و بیابان شک و شبهت.

و درود برصبح روشن عالم دین و روز رحمت رب العالمین، وبازری جسد حکمت و بار درخت نعمت و در گشادهآ جنت و پوشیدهآ صورت حکمت زیرچادر شریعت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم دریای رحمت رحمان و راه بان براهل طاعت وعصیان، خداوند حوض وشفاعت وپشت وپناه اهل طاعت . درودی که

آغاز کتاب

ای خداوندان گوشهای شنوا! داد شنوایی که شما را دادهاند بدهید بشنودن سخنحق، وای نگرندگان چشم روشن! بنگرید سوی آفرینش خویش وسوی ترکیب عالم، وای هوشیاران ! اندریابید معنی پادشاهی خویش بردیگرجانوران، وبدانید که هر که داد گوش بشنودن و داد چشم بنگریستن وداد دل بدانستن ندهد ستمکار باشد ، قوله : «والله لا یهدی القوم الظالمین . » و چون مرخویشتن را از شنوایی اندر پادشاهی همی یابید که شما را اندر بدست آوردن آن توانایی نبود، بدانید که شما را ms002 این پادشاهی از بهر آن دادند که شما را بدان حاجت بود، و چون مرجانوری را که شنوا نیست اندرین زند گانی ندادند، پس ضایع مکنید مرین هدیهآ عظیم را و فائدهآ خویش از آن بر گیرید بشنودن آنچ شما آن ندانید، وچون از بینایی شما را بهره مند کردند بی خواست شما تا بدین بینایی بمیانجی نور آفتاب جسمانی از چاههای هلاک دنیا وی حذر کردید، از آنچ اندر زیر دیدنها پوشیده است بهیانجیء آفتاب روحانی از عذاب جاویدی حذر کنید،

بدانید که نفس را سوی اندر یافتن آنچ نداند دو راه است ، یکی گوش و دیگر چشم . و گوش بدلالت زبان یابد مرعلم را کز گوینده بشنود . وچشم بدلالت دست یابد مرعلم را که نبشته به ببیند، وخداوندان حواس درست شنوندگان یا بینندگان اندر آنچه گوینده بگوید انبازانند، و شناسندگان نبشته مخصوص اند از شنوند گان اندر آنچ از نبشته برخوانند . و بدین فصل که بگفتیم پیدا شد که گوش ماده است که فائده پذیر است از زبان که نر است وفاقآده دهنده است . وهردو جفتان یکدیگراند . و چشم ماده است که فائده پذیراست از دست که نر است و فائده دهنداست. و هردوجفتان یکدیگراند. و نیز پیدا شد که شناسندگان نبشته شریفتر اند از شنوند گان ، از بهر آنکه همه نویسند گان مردم اند وهمه مردم نویسنده نیستند ، ونیز همه شنوند گان مردم نیستند چنانک همه نویسند گان مردم اند. و کتابت مردم را صنعتی است که هیچ جانور با او اندر آن انباز نیست . و گر نویسنده را از عالم بر گیری بوهم مردم بر گرفته نشود، و گر مردم را بوهم از عالم برکیری نویسنده

چیزها بردو روی است ؟ یکی آنست که مرورا بذات او اندر توان یافتن و بدلیلی حاجتمند نشود جویندهآ او . و دیگری آنست که مرورا بذات او اندر نتوان یافتن آن چیز هاست که او را بجدا ازو توان یافتن، اما آنچ مرورا بذات او بتوان یافتن آن چیزهاست که خداوند حواس درست مرورا بیابد، و او نیزدلیل باشد بریافتن آنچ مرورا بذات او بتوان یافتن. چون درخت که او دیدنی است بذات خود و حاجتمند نیست بچیزی دیگر که بریافتن اودلیلی کند، و دیگر جنبش است اندر درخت که مرورا نتوان یافتن مگربگشتن حال درخت چون مرجنبش را بیذیرد، و جنبش آنست که حس پنهانست و حاجتمندی بدلیل از بهر نزدیکی چیز هاست و دوری، دیگر چیزها . و از بهر پیدائی چیز ها و پوشیدکی، دیکر چزها و آن برچهار بخش است : یکی بخش از و آنست که

اگر کسی گوید مرخدای را تعالی جز بدین عالم که آفریدهآ اوست بچه دانیم، که چون کار کرد همی بینیم ازین عالم واو را دانش نیست واندر آن چیزها که همی عالم پدید آرد آثار حکمت است واندر نهاد عالم آثار حکمت است بدانستیم که این عالم کار بفرمان خدای همی کند .

او را گوئیم که هرنادانی که او کار بحکمت کند ناچاره کار بفرمان کار بندی کند حکیم . و کار مرنفس راست بیاریء عقل وهر نفسی کز عقل بهره بیش دارد کار او نیکوتر است . وچون اندر عالم هر کار کنی که هست کار

بدانید که نام دلیلست برنامدار و نامدار از نام بی نیازاست . ونام حرفهای ترکیب کرده است که راه برد مردم راسوی مقصود او. و نام برپانزده روی است: یکی را ازوموضوع خوانند، یعنی نهاده، چون آب و آتش وخاک وجز آن که معروف است میان اهل لغت پارسی، ونه از بهرمعنی مرآب را آب خوانند ومر آتش را آتش بل که نام نهاده چنین باشد . و دیگر نام صورت است، اعنی بهره، چنانک گویی ستور و نبات و میوه و جز آن و این نامهاست که برصورتها افتده . سدیگر نام فاعل است، اعنی کننده ، چنانک گویی گوینده و خورنده وبخشنده و جز آن ، از بهر این کار که کرد او را این نام نهادند . چهارم نام فعل است چون خوردن و بخشیدن و گفتار و جز آن، که نام آن ms008 کار است که کارکنی کند . پنجم نام کرده است، و آنرا مفعول گویند، چنانک گویی خورده و بغشیده و گفته و جز آن . ششم نام را مشتق گویند، اعنی شگافته ، چون گرمابه که شگافته از آب گرم است، و چون گردون که شگافته از گشتن است که فعل اوست . هفتم نام را موصول گویند، اعنی پیوسته، چون عبد الله و پسر احمد و برادر محمد و جز آن که دو نام بهم پیوسته است . هشتم نام آنست که کسی را خوانی که ای فلان! بمخاطبه، اگر نامش آن باشد که تو گویی یا نباشد . نهم نام سو گند است، چنانک گومی والله و بقبله وبسلمانی و جز آن . دهم نام فرمان است ، چنانک گویی برو و بیای وبخور و جز آن. یازدهم نام صفت است، و آن بسیار گونهاست، از آن بعضی آنست که نام خویش

مذهب سوفسطای اینست که گویند هیچ چیز را حقیقت نیست و عالم بر مثال خواب است وچیز ها همه خیالمست . ودلیل آرند بدین قول که: هیچ

از سخن آنچ درو راست و دروغ نیاید خبر است . و خبر بر دو روی است : ابتداء است و جواب . و فرق میان راست و دروغ آنست که راست

بدانید که عالم بذات خویش صورتی است بر هیولی* پیدا شده و زایشهای او از نبات وحیوان همه صورتهاست که بر هیولیها پیدا همی آید. امروز اندر عالم هیولی پیداست وصورت پنهان که پیدا همی آید . و این حال همی دلیل کند که ترکیب کنندهآ عالم برتر از هیولی و صورتیاست . و نخست هیولی بحاصل کرده است . آن وقت این صورت را که ما همی بینیم ازین گنبد عظیم و روشنائیها که اندروست بر آن هیولیها پدید آوردست . و چون مصنوعات بچهار علت برده شود چو علت هیولانی، و علت فاعلة ، وعلت آلتی، وعلت تمامی ، دانیم که این عالم را همین علتها هست وعلت هیولانیش طبابع است که صورتها همی پذیرد ، و علت فاعله او نفس کلی است که آثار خویش اندر عالم پیدا همی آرد بنفسهای جزء ی، وعلت آلتیش این افلاک وستار گان است که چون دست افزارند مر نفس کلی را . پس دانستیم که این علت چهارمش است که آن از خلق پنهانست کزبهرچه کردستش . وچون آن مراد حاصل آید باز گشت عالم باشد بدینچ از و پدید آمدست ، و چون مردم که غایت زایشهای عالم است، اندرین عالم مرصورتها را اندر نفس خویش همی تواند آوردن و لطیف گردانیدن و باز مران لطیف را بر هیولای کثیف

دیگر دلیل بر معاد مردم آنست که ms013 اندر حیوان دو قوت است : چون قوة شهوانی و آن قوت آرزو کننده است وچون قوت غضبی و آن قوت خشم گیرنده است، و مراد این هر دو قوت بر جسم بحاصل آید چنانک گرسنه یا تشنه شود یا مجامعت آرزو کند آن وقت خشنود شود که نان یا آب بخورد یا با جفتی قرار گیرد، و چون از کسی خشم آیدش آنوقت خشنود شود که او را بزند یا بکشد، و این حال همی دلیل کند بر آنک باز گشت حیوان بدین عالم جسمانی است . و حیوان را ایزد تعالی از بهر منفعت مردم آفریده است چنانک گفت قوله : « والا نعام خلقها لکم فیها دفء و منافع و منها تأ کلون» گفت : بیافریدم آفرینش مر ستوران را که مر شما را اندران نگاه داشت است از سرما و منفعتهاست مردم را وزو بخورد. و مردم را با این قوتها که حیوان راست قوت عاقله هست و ناطقه که مردم را بدانستن چیزها و گفتن آنچ داند یجسمی حاجت نیست مر بحاصل کردن مراد این دوقوت را . پس این دلیل اشت بر آنک باز گشت او نه بعالم جسمانی است، و چون مردم جسم است و نفس، و درست شد که باز گشت مردم بدین سرای جسمانی نیست، بضرورت پیدا آمد که باز گشت او بسرای نفس است . والله أعلم و أحکم.

بباید دانستن که غایت درجات اندر شرف ونور و نعمت و رحمت مررسول راست ، از بهر آنک او اندر عالم دین بمرتبت هفتم است وچیزها بهفتم مرتبه تمام شود . چنانک افرینش مردم از سلاله ونطفه وعلقه ومضقه وعظام ولحم که شش است بهفتم تمام شود که خلق آخر است . واندر دین همچنین مرتبت هفت است* از مستجیب و مأذون و داعی و حجت وامام و اساس ، و این شش مرتبت را تمامی ناطق است که هفتم ایشان است . و گواهی دهد بر درستی، این منزلتها قول ms014 رسول مصطفی صلی الله علیه و آله که گفته : و أخذت من الخمس و أعطیت الی الخمس» . گفت : بستدم حکمت الهی را از پنج میانجی ودادم بینج میانجی . و آن پنج میانجی اساس بود و امام وحجت وداعی ومأذون هر یکی از برتر خویش بستد و بفروتر خویش بداد، وخود اندر میان ستاننده و دهنده ایستاده بود، و هر یکی ازین میانجیان اندر مرتبت خویش همان کند گکه رسول اندر مرتبت خویش کند . و مستجیب میانجی نبود از بهر آنک او ستانندهآ نا دهنده بود، و بطرف فرودین چنانک ناطق دهندهٔ‌ نا ستاننده بود بطرف زبرین . پس گوییم که ازین شش مرتبت که فرود از ناطق است هر که بناطق نزدیکتر است ثواب او تمامتر و با راحت تر است . و مثل ثواب رسول اندر سرأی معاد چون مثل کسی است که چیزی خواهد خریدن که

بدانید که ایزد تعالی مرین عالم پیدای را دلیل عالم پنهانی ms018 کرده است ، و مر آفرینش جسی را دلیل آفرینش نفسی گردانیده است ، وما همی دانیم مر نفس جزئی را که بکالبد پیوست است که مرین کالبد را بخانهآ خویش همیدارد، و خورش که مرورا باید از بهر عمارت این خانه مر آنرا نخست بآلات جسدانی پاک کند، وهرچه ازو ناشایسته است بیفگند چون افگندن کاه و کفه و سبوس از گندم ، و چون نیز بآلت. جسدانی ممکن نشود مرانرا پا کردن از بیرون

25 کز بیرون است بستاند، و چون نیز قوی ترشود خود آن طعام و شراب که مادرش همی خورد بخورد و مادر را از میان خویش و میان طعام و شراب بر گیرد ، ولذتها که اندر طعام وشراب همی آید ازعالم نفس همی آید، و چون نفس جزء ی اندر عالم جسمانی باشد بمیانجی طبایع و میانجی جسد خویش تواند مران لذتها را یافتن و چون بعانم خویش رسد از میانجی بی نیاز شود ، بر مثال کسی که علم آموزد و چون عالم گشت آلت آموختی همه ببفکند از دفتر و قلم ومحبره و جز آن وخود از ذات خویش تألیف کند بیهیچ آلت دیگر و فائده های دیگر نفسها از نفس خویش بیرون آرد چون تمام شد .

بباید دانستن که تمامیء دانش و توانائی و حکمت مر آفرید گار راست . و دلیل برراستیء این دعوی از دورویست: یکی از کتاب خدای و دیگر ازروی عقل. اما دلیل از کتاب خدای آنست که بسیار جایهمی گوید قوله « والله حکیم علیم ، و بسیار جایهمی گوید « و الله علی کل شیء قدیر ، گوید: خدای بر هر چیزی قادرست . ودلیل از روی عقل آنست که ما مرخویشتن را دانا و توانا وبا حکمت همی یابیم بر اندازه و اندر مردم این فضیلتها را بمرتبت همی بینیم ، ویکی از ما از دیگری دانا و تواناترست، دانیم که این جزء هاست از آن کل که تمامی دانش و توانایی و حکمت او ms022 راست، پس گفتیم که کل این جزء های علم و قدرت وحکمت مر پدید آرندهآ این جزءها راست اندرین عالم، و چون مرین جزء ها را اندرین عالم یافتیم دانستیم که کل علم وقدرت و حکمت مر آفرید گار

سخن اند هقل گل گه اورا جز بسوی ذات خود فگویستن نیست

گوئیم مربرادران خویش را که برین خوان نشینند که: عقل کل نخست پدید آوردهآ باری است و تمام است بفعل وقوت، چنانک شرح آن اندر کتاب گشایش ورهایش * گفته ایم. و دلیل بر آنک عقل نخست پدید آورده است آنست که هر چیزی که آن اندر پدید آوردن پیشتر بوده است بذات جا کول است بر آنچ سپس ترپدید آمده است، چنانک علت برمعلول جا کول است وجنس برنوع جا کول است، بر مثال حیوان که بذات جا کول است برچارپای و پرنده و چرنده ومردم، از بهر آنک ببر گرفتن حیوان این همه انواع بر گرفته شود همچنین نیز ببر گرفتن عقل بوهم که داننده است همه دانشها بر گرفته شود. پس جاکول بودن عقل برهمهآ چیزها

37 پس اگر کسی گوید که عقل کل حاجتمند است بنگریستن سوی آنچ عالم روحانی وجسمانی است از روحانیان و جسمانیان چنان گفته باشد که مر نویسنده را که برنوشتن سخت جا کول گشته باشد حاجتاست بنگریستن اندر حروف ابجد تا بداند که هر حرفی را شکل چیست و حکم هریکی از حروف اندر پیوستن و گسستن چیست ، پس اگر این محال باشد این ms033 قول ازین محال تراست .

مزد را بتازی اجر خوانند . و بزه را بتازی اثم خوانند . و نام مزد آنست اندر میان خلق که چون کسی کاری بکند او را مکافات آن بدهند و آن مکافات را مزد خوانند، و لکن نام بزه جز اندر دین رونده نیست و بحقیقت مکافات کاری باشد که ازو شر و فساد پدید آید، و مزد نیز آن باشد اندرین جهان کزو بدان جهان حاصل کننده آنرا ثواب بحاصل آید ، و بزه آن باشد که مر خداوند او را بعاقبت عقوبت واجب آید ، و بزه را نیز وزر خوانند بتازی ، وخبر است از رسول مصطفی صلی الله علیه و آله که فرمود : «من سن سنة حسنة فله أجرها وأجر من عمل بها الی یوم القیامة من غیر أن ینقص من أجرهم شیء و من سن سنة سیئة فله وزر ها و وزرمن عمل بها الی یوم القیامة من غیر أن ینقص من وزرهم شیء» گفت : هر که سنتی نیکو بنهد او را باشد مزد آن و مزد آنک بدان سنت کار کند تا روز قیامت بی آنک از مزد آن کسان چیزی کم شود، و هر که سنتی بد بنهد

38 او را باشد بزهآ آن و بزهآ هر که بدان سنت کار کند تا روز قیامت بی آنک از بزهآ آن کسان چیزی کم شود . وخداوند صلاح را از آن مزد واجب شد که اندر صلاح خیر است وراستی و آبادانی و بهبودش که خواست آفرید گار عالم آن است، وخداوند فساد را بزه از آن باشد که اندر فساد شراست و خلاف و پرا کنده شدن و نرستی و این همه خلاف خواست آفرید گاراست؛ و سزاوا راست جویندهآ خیر وصلاح وموافق مراد آفرید گارعالم بهرنیکی، وسزاوار است طلب کنندهآ شر وفساد ومخالف مراد آفرید گار عالم بهر عقوبتی ، و نیکو کار وبد کردار از هر کسی بدانچ کنند جزاء خویش ms034 بیابند ، چنانک خدای تعالی همی گوید قوله : «ان أحسنتم أحسنتم لانفسکم وان أستأتم فلها .، گفت : اگر نیکوی کنید مرخویشتن را کنید و گربد کنید مرنفسهای شماراست .

هست همه بر دو گونه است : یالطیف است یا کثیف، ومر هردو را کرانه است، از بهر آنک بنخست قسمت لطیف بر کرانهآ کثیف است و کثیف بر کرانهآ لطیف است بحکم مخالفت که اندر میان ایشان است، چه هر چیزی برنهایت مخالف خویش تواند ایستادن، وبدین نهایت که همی گوییم نه مر جایگاهی مکانی را همی خواهیم بلک مرحد آن چیز راهمی خواهیم که مرورا مخالف است ، چنانک گرمی مخالف سزدی است و چاره نیست که گرمی از سردی جداست، چه اگر ازو جدا نبودی مخالف سردی نبودی، وچون گرمی سردی

خلاف نیست میان دانایان که قوتهای عالم گسلنده وبرنده نیست وشونده نه بیند که چیزی آشکا را شود اندر عالم مگر که همچنانی پیدا شده باشد یا پیدا شود اندر زمانی دیگر، از بهر آنک ممکن نیست ضعیفشدن و اسپریشدن قوتهای طبیعیتا باسپری شدن آن نیز پیدانیاید آن چیز که یکبار پیدا آمد، پس روی نیست مرنفس جزئی را باندر یافتن آغاز پدید آمدن مردم جز برین حال که همیبیدا شود ، وچون امروز همی یابیم قوتهای طبائع وافلاک وانجم را بزایش مردم پیوسته دانیم که پیدا آمدن مردم بابتداء پیدا آمدن عالم بیک دفعه بودست، وخردمند چون داند که پیدا آمدن ms037 عالم باطبائع وافلاک وانجم بیک بار بود عجیب نیایدش از آن که جانوران که اجزای این عالماند با این عالم نیز بهم پدید آمدند، وبرعاقل آن واجب است که طلب نکند آنچ اندر یافتن آن ممکن نیست مر عقل جزئی را، و آن فعل کلیات نفس وعقل است، ونباید طلب کردن آغازها را تاپیدا شود، و مرخردمند را شرف عقل کل کهمحیطست بمردم وعاجز است مردم اندر رسیدن بقوت و قدرت کل خویش . و ایزد تعالی اندر آفرینش مردم پیدا کرده است نشان آنکه مرورا راه نیست سوی اندر یافتن ابتداء خویش، و آن آنست که مردم نتواند دانستن مرحرکات نفس را اندر فعلهای او کزچیست، و چون بر ابتداء حرکات نفس محیط شدن سزاوار نیست بر ابتداء بودش او ناسزاوارتر است محیط شدن ، و گرکسی گوید که این مردم بسیارازیک جفت مردم پدید آمدست وبر آن حجت آرد بر آنک گوید معکن است کز یأه جفت

معارضهآ با او آتست که گویی : سبیل اندر چیزهای طبیعی برتفاوت است و ممکن است که همه مردمان ازیک جفت مردم باشند همچنانک بسیاری ازیکی پدید آید، اما نوعی که او را شخصی نباشد ممکن نیست و نوع راهمتا نیست ونه مرجنسرا اندر یگانگی، از بهر آنک شخص بعدد بیشترازنوع باشد ونوع بعدد کستر از شخص باشد . پس اگر کسی که نوع مردم بشود تابیکی شخص باز آید که اورا همتایی نباشد راست کرده باشد مرنوع را با شخص، از بهر آنک نوع یکی باشد وشخص یکی گوید، وچون چنین باشد نوع باطل باشد ، از ایراک شخص بجای نوع ایستاده است، وهر چند که شخص بسیاراست نوعلازم است مرورا، و گریک شخص علت ms038 نوع خویش باشد روانباشد از بهر آنک نوع بیش از شخص است چنانک جنس بیش از نوع است ، پس درست شد که نوع را برشخص بیشی هست، وچون نوع بیش از شخص باشد اندرنوع شخصهای بسیار همیشه یابد و روا نباشد که یک شخص بیش نباشد، و سخن بیخلل آن است که پدید آمدن عالم با آنچ اندروست و بود و باشد بیک دفعه بود که هیچ چیز بردیگری بیشی نداشت، اما اندر حد قوت بود چیزها و بفعل همی بیرون آید، وبودن مردم بیک دفعه نه صعب تر از بودن عالم است با این شکل عظیم بیک دفعه، چنانک خدای تعالی همی گوید قوله « خلق السموات والارض أکبر من خلق الناس ولاکن اکثر الناس لایعلمون » همی گوید : آفریدن آسمانها و زمین بزر گتراست از آفریدن مردمان ولکن بیشتر از مردمان ندانند .

چون خردمند اندر عالم طبیعی نگاه کند و مرورا مانند طبایع نماید و طبایع را ماند عالم نماید و ازشاهد برغائب دلیل داند گرفتن بداند که عالم عقل و نفس ماننده باشد بعقل و نفس وعقل و نفسماننده باشد بعالم خویش، و ما مرعقل و نفس جزئی را چنان همی یابیم که نتوانیم گفتن که اندر عالم طبیعی اندر بر مثال چیزی جای گیر یا از عالم بیرون اند بر مثال چیزی دیگر محیط ، پس همچنین گوئیم که عقل و نفس کلی اندر عالم طبیعت اند برمثال چیزی متمکن اندرو ویا ازین غالم بیرون اند برمثال جرمی محیط بر جرمی دیگر، بل گوئیم که نفس وعقل کلی اندرین عالم اند بمعنی بیرون از بهر آنک جای گیر نیستند وافعال و آثار ایشان اندروست و بیرون اند از این عالم بمعنی آنک اندرین عالم اند، یعنی که تقدیر وتدبیر ایشان اندرین عالم است، یا چنانند که اندرونند و بذات اندرین عالم نایافته اند، یا چنانند کز بیرون اند و بحقیقت نفس و عقل ازین عالم بیرون اند ms039 بشرف وجوهر خویش، از بهر آنک این عالم کثیف وتاریکمر لطیف نورانی را بکار نیاید. ودلیل بردرستیء این دعوی آنست که هرچیزی که اندر نفس مردم باشد نفس مردم از اندرون آن چیز باشد که علم اندر نفس اوست بوقت صورت کردن مرآنرا، و چون از آن صورت پرداخته شود چنان باشد که گویی آن صورت از نفس بیرون است ، پس همچنین است حال نفس و عقل کلی با عالم که پنداری اندر عالم طبیعت اند چون بینی که صورتهای بر حکمت اندر عالم پدید همی آید؛ و باز پنداری که بیرون اویند چون

گوئیم که فائدهآ نفس بمردم از آن پیوسته شد که جوهر نفس برحد اعتدال بود، و معنیش آن همی خواهیم که او غایت لطائف نبود چنانک عقلی است کزو بر ترهستی نیست و نیز بنهایت لطافت نبود چنانک هیولی است کو فروترلطیفی نیست، بل کز غایت لطائف فروتر بود و از نهایت آن برتر بود، و مردم اندر عالم جسمانی آفرینش بر حد اعتدال یافت و پدید آمدن انواع حیوانات مر طبایع را پا کیزگی افتاده بود تا مردم از آن طبایع پا کیزه شده معتدل گشته آفرینش یافت، و دلیل بر درستی این دعوی آنست که آنچ از جانوران برو طبع خاک غالب بود خاک مر او را سوی خویش کشید تا جز بچهار پای همی نتواند ایستادن، چون ستوران و ددگان؛ و بعضی را طبیعت خاکی چنان ms042 قهر کرد که خود پای نیافت تا از خاک توانستی جدا شدن، چون کرمان و ماران و جز آن ؛ و بعضی را طبیعت آتش و هوایی غالب آمد تا بهوا بر پریدند. وشرح این حال در کتاب «دلیل المتحیرینه گفتهایم پیش ازین ومردم که برحد

48 اعتدال آمد نه خاک مرو را بسوی خویش کشید تا پپریدی بل که برقامت الفی پایستاد بروهی» چون خزند گان و بروهی چون پرند گان بدوپای دوان، وچون میان مردم و میان نفس کلی بر حد اعتدال نسبت افتاد با او هم گوهر گشت، و بهم گوهری نفس کلی مرنفس مردم را دوست گرفت (و) او را بقوت امرباری سوی خویش خواند و از جوهر خویش مرو را نفقات داد بعلم تا همچنو باقی و داناو نورانی و فائده پذیر گشت . سغن اندر چرایی لازم گردن پیامبران برخاق اقرار بتوحید یاری

پیش ازین گفتیم که نخست حجت از آفرید گار برمردم عقل است که ایزد اندر آفرینش او نهادست و آنرا عقل غریزی خوانند، و آن عقلی است اندر حد قوت، و چیزی که اندر حد قوت باشد مرو را بحد فعل نتواند آوردن مگر چیزی که هم ازو باشد و بحد فعل شده باشد، و دلیل بردرستیء این قول آنست که همهآ شاگردان دانایانند اندر حد قوت، از بهر آنک هیچ دانایی نیست که او شاگرد دیگری نبودست ، و مر شاگرد را جز دانای که بحد فعل دانا باشد دانا نتواند کردن، و چون این مقدمه دانسته باشی گوئیم که مر عقل غریزی را که اندر آفرینش بحد قوتست عقلی بفعلی آمده بایست تا مرو را از حد قوت بحد فعل بیرون آورد، و هر پیغامبری اندر زمان خویش از عقل بفعل آمده ناطق شده بود که عقلها را که اندر زمان او بحد قوت بودند بحد فعل بیرون آورد، و ایزد تعالی مردم را چنان آفریده بود اندرین عالم که ms043 حکم طبایع برو روان

سخن اثدر آنک هوچه پیغامبر غرهود و خود بکرن بفل نیکوست وهرچه از آن مرخلق را باز داشت ن خور نکرد سوی عقل زشت است

گوئیم نفس شهوانی بد فرمای است و مردم را چیزهای فرماید که فائدهآ

اما کشتن مردم بستم سوی عقل سخت زشت است و هیچ خردمند روا ندارد که مر کسی را بی گناه بکشد، و لکن واجب است بروی عقل گناه کار را کشتن تا هر که گناه خواهد کردن چون از آن باد آفراه * سخت بیندیشد دست از گناه باز دارد، و اندر آن زندگیء ms047 خلق باشد، چنانک خدای تعالی هسی گوید قوله «و لکم فی القصاص حیاة یا أولی الالباب » همی گوید: اندر قصاص مرشمارا زند گی است ای خردمندان، و کشتن همگوشهآ خویش بی آنک مرکس را ازان تو کشته باشد اندر عقل ناپسندیده است .

معارضه

اگر کسی باندیشهآ فاسد خویش چنان اندیشد که پیغامبر علیه السلام بسیار مردم را بکشت که هیچ کس براست او گناهی نداشتند وهمه همچون او مردم بودند .

جواب

او را گوئیم که بباید دانستن که آن زشت باشد از کنندهآ آن که مرورا اندران کار زشت مرادی نباشد نیکو، و چون مردی دزد که زاهدی را بکشد شاید دانستن که مراد آن مفسد بکشتن او از دو کار است: یکی بازداشتن آن زاهد مرورا از فساد تا از باز داشتن او برهد و دیگر تا خواسته آن زاهد بستاند ، و بدین هر دو بهانه سخت زشت و ناپسندیده است بسوی عقل ، اما چون مراد اندر فسادی ظاهر سخت نیکو باشد روا باشد بلکه واجب باشد

و مر زنا کننده را حد فرمود صد تازیانه چنانک گفت : قوله « والزانیة ms049 والزانی فاجلد واکل واحد منهما مائة جلدة ولاتأخذ کم بهما رأفة فی دین الله» . گفت : هر که زناکند از زن ومرد هریکی را صد تازیانه بزنید و بر ایشان شما را رحمت مبادا اندردین خدای، و خدای مفسدان را و راهزنان را کشتن و بردار کردن نهاد، چنانک فرمود قوله «انما جزاء الذین یحاربون الله ورسوله ویسعون فی الارض فسادا أن یقتلوا أو یصلبوا أو تقطع أیدیهم وارجلهم من خلاف» . گفت : مکافات آنان که با خدای ورسول او حرب کنند واندر زمین فساد کنند آنست که بکشندشان یابردارشان کنند یا دست و پایشان مخالف ببرند.

پس رسول این حد ها وقصاصها بفرمان خدای بفرمود تا مردم را بازداشت باشد از بی فرمانی وفساد، بجمله هر کاری که آن بظاهر زشت است و مران

گشتن از حالی بحالی مر جسم راست ، از بهر آنک حقیقت جسم چیزیست که مرورا جزء های مختلف است و پذیرندهآ هاصفات مختلف است، چنانک جسم آن باشد که مرو را زیر وزبر باشد، واین دو جزء مختلف اند که جز جسم را این نباشد، وهمچنینپیش وپس وچب وراست همه مرجسم را باشد، وصفات مختلف نیز جسم پذیرد چون سیاهی وسپیدی و روشنی و تاریکی و کژی وراستی وجز آن، از بهر آنک ترکیب جسم از اجزاء مختلف است پس همچنان مرصفات مختلف را پذیراست ، وعالم جسمانی پذیرای صفات مختلف از آنست که ترکیب او از چهار طبع است که هریکی از طبایع ضد است مردیگری را ، لاجرم هرچه اندر عالم جسمانی چیز است از حال بحال گردنده است ، گاهی چیزی ضعیف است و گاهی قوی، گاهی خرد و گاهی بزرگ، گاهی نیکو و گاهی زشت، و همچنین احوال مختلف اندرو رونده است ، و اندر عالم بقاء که لطیف است مخالفت نیست وواجب نیاید، از بهر آنک بودش او را علت یکی بوده است بی میانجی و آن کلمهآ باری است، و هرچه اندران عالم تخم کشته است بقوت اندرین عالم بفعل بیرون آید، ms051 واندر این عالم آن اصلصورت روحانی بپرورش امامان حق ازحال بحال همی گردد تا چون از کالبد جدا شود بعالم خویش باز رسد ،

بگواهیء کتاب و عقل بر دانا واجب است مرعلم حقیقت را بشرح وبیان بفهم مستجیب نزدیک گردانیدن و راه پرسیدن اندر علم برشاگرد ببرهان عقلی و آیات قرآن کوتاه کردن تا عالم بنفس خویش مزدومنده شود و رنج او مرمتعلم را برومند گردد. پس ما گوئیم که پیش ازین اندرین، کتاب باز نودیم کز خاصیت عقل است اختیار نیکو کردن واز زشتی و ناپسند دوربودن، و اکنون گوئیم که: نیکو داشتن مر نیکو را امر معروف باشد و زشت داشتن مر زشتی را باز داشتن باشد از منکر، و این حال بهمهآ عقلها اندر است و همهآ رسولان از خدای

62 خرد مقرند که نفس نمیرد و باقی شود اندر عالم علوی پس از جدا شدن از جسد ، و اندر عقل چنان لازم است که نفس مردم پس از شناخت توحید باقی باشد ، از بهر آنک جسد ها بنفس ms055 زنده است و نفس لطیف است و گر نفس نیز زنده بچیزی دیگر بودی بایستی که نفس مرده یافتیمی و روح از و جداشده چنانک جسد بی روح همی یابیم ، ونیز اگرمرنفس لطیف را روحی روابودی همچنین ارواح یی نهایت شدی. پس چون حال چنین بود ، واجب آید که ارواح را نهایت باشد یا یکی باشد یا هزاران بدو زنده باشند و اوخود بذاتخویش نامیرنده باشد . و چون آفرینش اودو گونه یافتیم ، یالطیف یاکثیف، و کثیف را میرنده یافتیم ولطیف بخلاف آن بود، دانستیم که لطیف نامیرنده است، وپس از هررویی زند گی لازم است، پس نفس مردم عاقل نیکو کردار گستاخ و امیدوار باشد که پاداش کار نیکوی خویش از آفرید گار بسزای کارخویش بیابد و ایمن و آرمیده باشد از بیم باد آفراه که پاداش بد کرداران است چنانک خدای تعالی همی گوید قوله : «یا أیتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی و أدخلی جنتی ، همی گوید : ای نفس آرمیده باز آی سوی پرورد گارت خشنود و پسندیده و اندر آی ببند گان من و اندر بهشت من. درست کردیم خردمند را که نفس مردم باقی است.

گوئیم که مرنفس را بذات او اندردیداری است جرین دیدار چشم ورفتن و ایستادن است او را و گرفتن و دست باز داشتن است او را و جز آن برابر این فعلها که اندر محسوسات می کند، و فعلهای ذاتی او شریفتر است ازین عرضی، پس همی نماید که مر نفس را اندر ذات او حواسی است که این حواس ظاهر ماننده است مر آنرا ما نندگیء دور، از بهر آنک بسیار کس است کز مادر نابینازادست و علمهای شریف آموخته است چون حساب و هندسه و منطق و کتاب خدایرا یاد گرفته است و کتب حکما را دانسته است تانفس او بذات خویش کتابها گشته است، و او همی بیند اندر هر علمی آنچ ms056 مرورا بنمایند، و دیگر کسان از دیدن آن چیزها که او همی بیند نابینا اند. پس این حال دلیل کند که نفس را چشمی هست از ذات او و مرآن چشم را از نفس دانای آموزگار آفتای هست که چیزها را بدان چشم ذاتیء نفس بنماید بر مثال آفتاب و چراغ که شکل و صورت جسمانی بچشم نگرندگان اندر پدید آرد . و گواهی دهد بر درستیء این دعوی قول خدای تعالی که مررسول را علیه السلام گفت، قوله « یا أیها النبی انا أرسلناک شاهدا و مبشرا ونذیرا و داعیا الی الله باذته و سراجا منیرا ، گفت : ای پیامبر ما بفرستادیم ترا گواه برخلق و مزده دهنده و بیم کننده و خواننده سوی خدای بدستوری، أو وچراغی روشن . و گروهی از مردمان چنین گویند که چون مردم جهد کند و نفس

هر گروهی را از دانایان چه از حکماء علم دین و چه از پیشروان علم طبایع و چه از رئیسان علم الهی اندر وجود عالم جسمانی سخن است، و اندر جواهر عالی وصورتهای عقلی اختلاف کرده اند . و ما از جمله آنچ محصول و مراد و مغز سخنها است بیرون کنیم و باز نماییم جویند گان حق را که برین خوان آراستهآ ما نشینند با دست شستهآ بآب پرهیز و معدهآ گرسنهآ طعام و شراب نفسانی. گوئیم که آفریدهآ ms058 مبدع حق سبحانه جمله برسه قسم است : یکی ازو فوق الزمان است چون عالم الهی وعقلانی و نفسانی کز روز گار برتر است و او را زوال نیست، دیگر قسمت آنست که مع الزمان است چون عالم جرمانی و نورانی که روز گار او را پیشی و پسی نیست، سیم قسمت آنست که تحت الزمان است - اعنی که زیر روز گاراست - و آن عالم جسمانی است . پس گوئیم که آنچ زیر زمان است از موجودات هم کلاین است و هم فاسد، اعنی هست

و چون این سخن روشن کردیم گوئیم که قول حکماء دین و پیش دستان از خلق بتأیید الهی اندر کون عالم هیولانی و اثبات عالم روحانی آنست که گفتند که مبدع حق محض مر عقل را پدید آورد نه ms059 از چیزی، و تمام پدید آوردش بقوت و فعل . دلیل بردرستیء این قول آنست که هر چیزی که برچیزی دیگر باشد میان این چیز و آن پسین و میان آن چیز پیشین میانجی باشد که آن چیز بازپسین بدان میانجی از آن چیز پیشین پدید آید، آن وقت چون میانجی اندر میان آمد میان این دو چیز تفاوت افتد و باز پسین از پیشین کمتر آید، و چون مبدع حق مر عقل تعالی را نه از چیزی ابداع کرد لازم آید بیرهان عقلی که عقل بغایت کمال و هستی باشد، بدو سبب: یکی بدین سبب که

و گوئیم که معلولات برسه بهراست، اعنی چیزهایی که بودش اورا سبب باشد : یکی ازو آنست که بهمه رویها چون علت خویش نباشد، و دیگر آنست که بهیچ روی چون علت خویش نشود، و سدیگر آنست که برویی چون علت خویش باشد و برویی نه چنوباشد. اما آن معلول که بهمه رویهاچون علت خویش نباشد آن نطفهآ حیوانست و خایهآ * مرغان که چون از اصل خویش یاری یابد بیروردن روزی حیوان گردد، از مردم یا مرغ یا جز آن . و اما آن معلول

و نزدیک حکماء شرعی چنانست که خود عالم هیولانی از سه حال بود : نخست از حکمت مبدع حق کز آن صورتهای مجرد و گوهر های عالی پدید آمد، و آن فعل مبدع حق است، و فعل مبدع حق همه کار کنانند، و کار ایشان را پذیرندگان واجب نیاید و نه جایگاه، و جای فعل ایشان طبیعت کلی است که آن اصل بودش عالم هیولانی است، و فرعهای آن اصل دونوع اند: یکی هیولی و دیگر صورت کز ایشان این عالم هیولانی پدید آمدست، و پذیرندهآ

گوشگیء این ر کنهاباشد و پیوستگیء ایشان

بیکدیگر، و هرفسادی و پرا گندگی که اندر

زایش عالم پدید آید از جهت دشمنی و نا در

خوری این رکنهاست که دارند از یکدیگر، و ز آن سبب که علت بودش عالم ابن بود که گفته شد از گفتار حکماه*، گوئیم

73 که اول زایش کزعالم پدید آمد گوهر های ناگذارنده بود ونهایت او بشرف یاقوت سرخ است، پسمادتی دیگرپدید آمد از نفس کلی بر طبیعت کلی، و حاصل این شرف آنست که غذاء مردم است و آن گندم است، پس مادتی دیگر پدید آمد از نفس کلی بر طبیعت کلی اندر عالم هیولانی ms065 و آن حیوان بود که اصل او بشرف مردم است، و چون مردم آخر آفرینش آمد و نور نفس بشخص مردم برسید آن نور بعکس باز گشت و پیوسته شد بکلیت خویش، این نفس جزئی بباز گشتن آن نور وزنفس کلی قوتی دیگر بپذیرفت، و آن قوت نفس منطقی بود که آن از عالم روحانی اثراست وحاصل لطافت است واول اندیشهٔ‌ نفس کل است که بآخرعمل او پدید آمد. ومرمبدأسوم را که نورها از نفس کلی بدو پدید آمدعلت فاعله خوانند، ونهایت این همهآ حاصلها بوجود خداوند قیامت باشد و آنرا علت متمه خوانند که عالم بدو تمام شود . پس نزدیک حکماء شریعی و علما» طبیعی- آنکسان که اندر علوم الهی و اسرار پیغامبری شروع کردند - سخن آنست کز مبدأ عالم هیولانی چهار چیز واجب آید : یکی هیولی و دیگر صورت و سدیگر فاعله و چهارم ستمام، ونزدیک =کماء شرعی و علماء علوم الهی چنانست که پدید آرندهآ بودش و گوهر و روا داشتن اثبات عالم ایزدست سبحانه و کار کن اندران نفس

جواب

او را گوئیم که نخست بباید شناختن که علم برچند روی است ، تاسخن بر بصیرت باشد . وچون ما مر عالم هیولانی را که حاصل آفرینش ظاهرست شش جانب یافتیم که عین عالم هفتم آن بود ، دانستیم که فعل ms066 بر هفت روی لازم آید: نخست ابداعی و آن عقل اول است هستی نه ازهست، ودیگر انبعاثی چون نفس کلی هستی از هستیء دیگر ، و سدیگرتکوینی اعنی باشیدنی چون افلاک وستار گان، چهارم چون طبایع چهار گانه، وپنجم زایشی چون زایشهای عالم کز طبایع پدید آمد، و ششم تناسلی چون فعل کز میان نر و ماده پدید آمد، وهفتم صناعی چون صنعتها که مردم کنند . پس فعل مبدع حق ابداعی است وانبعاتی، ومبدع حق فعل زمانی نکند، که فعل زمانی را آلت ومادت باید ومر عالم را ابتداء زمانی نیست، ولکن ابتداء فکری هست او را، ومبدع حق

بباید دانستن که ظاهر شریعت پیامبران برابر است با عالم جسمانی ، از بهر آنک عالم جسمانی صورتهای مخالف است و ظاهر کتاب و شریعت مثلها و کارهای مخالف است، چنانک یکی طاعت نمازاست بشکلها متفاوت از ایستادن وخسبیدن و سر بر زمین نهادن و جز آن، و یک طاعت روزه است که طعام وشراب ناخوردن است و جماع نا کردن بروز، ویک طاعت بمکه شدنست بزیارت خانهآ سنگین، واین همهآ چیز های مخالفاست ، چنانک از عالم یک چیر آفتاب است بدان روشنی و گرمی ، ویک چیز آب است بدان سردی وتری ، و یک زایش عالم درخت است پای بر زمین فروبرده واستوار ایستاده ، ویکبی زایش مرغ است که بر هوا پرد، واین اثر همه مخالف است ، وترکیب عالم از چهار طبع است مخالف بظاهر و باطن موافق، وترکیب دین از چهار چیز مخالف است بظاهر وبباطن موافق ، چون کتاب و شریعت وتأویل وتوحید، وهمچنانک از آن چهارطبع ms067 عالم سه طبع همیشه پیداست وبی میانجی یافته است، چون خاک

گوئیم- براندازهآ طاقت بندگیء خویش اندر توحید نه براندازهآ حقوقمندی او- که مبدع حق دور است ازهویت و ناهویت ، از بهر آنک هویت مر عقل راست که هستی ء حق اوراست وناهویت مرابداع راست که خود مبدع حق است برعقل اول ، وعقل اول بدلیل هستیء خویش ونیستی ابداع مر مبدع خویش را بشناخت واین هردو صفت از پدید آورندهآ خود دور کرد ، وعقل بشناختن هستی، خویش هویت آفریدگار را از هست و ناهست دور کرد ،

صف بیست و ms070 چهارم

سخن افدر اسم «اللهه گه بزر گتر فام خدای است تعالی

بدانید که چهار حرف که اندرین نام بزرگ است دلیل است برچهار اصل روحانی و جسمانی که پایداریء همه آفرید گان از روحانی و جسمانی بدان است از فرشتگان نزدیک گردانیده و بند گان نیک، و هر حرفی ازین حرفها معدن است مر خیرات دو جهانی را، چون «الفه کزو برابرعقل است که او معدن تأیید است و «لام، کزو برابرنفس کل است که معدن تر کیب است و چون هلام، دیگر کزو برابرناطق آید که معدن تألیف است و چون «هاء، کزو برابر بیان است از اساس که معدن تاویل است، برابرست حرفهای نام خدای بامعدنهای خیراندر دو عالم . واین چهارمعدن روحانی برابراست باچهارمعدن جسمانیء طبیعی کزطبیعت کل پدید آمدست وقوام جهانیان بدان است ، چون آتش که معدن گرمی است و چیزها را لطیف گرداند و هوا معدن بیرون آوردن و ترکیب کردن چیزهاست و آب معدن گرد کردن و سرشتن است و زمین معدن نگاه داشتن و بسیار گردانیدن است ویزرگ کردن ، واگر خردمند بنگرد اندر آفرینش طبایع و چگونگی، نهاداین چهارر کن عالم مرنام الله، اندر و بآفرینش نبشته بیند، چنانک بیندمر آتش را که سوی بالا همی کشد بی هیچ کژی و تأنی چون الف الله و لام اول را برابر هوا بیند، از بهر آنک هوارا دو کناره است یک کنارهاش بآتش ودیگری

و آغاز این چهار حرف «الله»، ازالف است که او از حساب یکی است هم چنانک آغاز چهار ازیکی است و آنجامش بیکی است ، از بهر آنک چون بهمه چهار را چون یکی و دو وسه و چهار جمله کنی ده بود و یکی یکی باشد اندر ذات خویش، پس چنانک آغاز و آنجام چهار بیکی است آغاز و آنجام این چهار حرف «الله، یکی است بدانچ آغازش الف است و آنجامش آن الف است که آخرهاء است . ومعنی پوشیده اندرین باب آنست که ms073 علت این چهار اصل که گفتیم بوحدت ایزد است، وهمچنین آغاز چهارار کان از طبیعت که اوقوت فاعله است - اعنی کارکن - وانتهای آن اشخاص است که جزء نپذیرد ، و اندر هر شخصی دلیل ده موجوداست که از ذات خویش پدید کند، و آن گوهر آن چیز است که بر گرفته است مرنه عرض را که سوی اهل علم منطق آن نه عرض دانسته است. پس هر چیزی بدین شرح که گفتیم آغاز آن یکی است و آنجامش یکی است، همچنانک الله را اول یکی است که الف است و آخرش یکیست که الف است بآخر حرفها اندر، پس موافق آمد شماراز جهت آفرینش ونظم عالم باتألیف این نام بزرگ، ولام والف که بهم آری حاصل از و کلمت نفی باشد و آن دلا، باشد و چون لام دیگر را باهاء گرد آری از و کلمت اثبات آید و آن «له، باشد ومشار باشد یعنی که روحانیان نا مشارند چون «لا» و آن عقل است و نفس کلی، وقوت نطق وتمییز چون هله، یود یعنی مشار، پس آن دو زامشارند و این دو مشارند، وایزد تعالی جل ذکره نه مشار است ونه نامشاراست ، وهمچنین از چهارر کن عالم طبیعی آتش وهوا نامشار است از جهت اندر رسیدن بدیشان از لطافت، و آب و زمین مشارند که کنیف اند. و هچنین حکماء صورت فلک را بخش

83 کردند بچهار قسمت و آنرا او تادخوانند یعنی میخها ویکی را از آن میخها طالع خوانند و آن آن خانه باشد کز مشرق بر آید آن وقت که حکم خواهند کردن و آن را خانهآ زند گانی خوانند، ودیگراز آن میخها چهارم باشد و ازخانهآ طالع و آنرا خانهآ عاقبت خوانند، و سدیگر از آن میخها خانهآ هفتم باشد از طالع و آنراخانهآ خصومت خوانند، و چهارم از آن میخهاخانهآ دهم باشد و آنراخانه عز وپادشاهی خوانند ، یعنی که آغاز صورتهای روحانی از ms074 چهاراصل است وخانهآ زندگانی که طالع است دلیل عقل است که او طالع اول است بدانچ از کلمهآ باری سبحانه نخست او پیداشد و بدو یافتند زندگانی همه روحانیات و جسمانیات، وخانهآ چهارم خانهآ عاقبت است دلیل نفس کل است که عاقبت کارها بدو باشد ، واز نفس کل است تمام شدن اصلها و وتد، سدیگر بخانهآ هفتم است که خانهآ خصومت است که دلیل نطق است که ناطق یکیست از جملهآ هفت اندام مردم و آن زبان است وخصومتها از جهت نطق افتد، ووتد چهارم که خانه دهم است و خانهآ عز و پادشاهی است بر نفس ممیزه که بدو تمام شود حدود روحانی وجسمانی.- وشرح حروف «الله، بسیاراست مابدین مقدار اقتصار کردیم.

چهار قوت است که چون هر چهار اندر مردمی گرد آید آن مردم تأیید پذیرد تا بیاریء مؤیدی، اعنی که چون دانایی که او علمهای پوشیده را بدلالت ظاهرها همی ببند مرورا چیزی بنماید او همچنان پوشیده پیش شود بدان انبازی که نفس او را با نفس دانا اوفتد. ودیگر آنست که بانبازی، تایید پذیر گشت مر

85 خداوند هشت قوت شود که بچهار قوت از آن مردم از درجهآ ستوری برتر آمد، از حکم عقلی واجب آید که آنکس که آن هشت قوت را جمله کتد او بر سالارجانوران سالار شود . - سالارجانوران مردم است وسالار مردم پیغمبرانند. صلوات الله علیهم اجمعین

این برهانی روشن است مرخداوند بصیرت را، والله تعالی أعلم وأحکم.

گوییم که چیزهارا کههست اندر عالم دو کناره و میانهاست، وهربودهیی را تمامی آن اندر کنارهآ بازپسین اوست، چنانک مرچیزها را که اندرو روح است کنارهآ نخستین او نباتاست و میانه اش حیوان است و کنارهآ بازپسین او مردم است که برنبات و حیوان سالاراست و تمامیء حیوان اندروست. پس حال اندزدین همچنین واجب آید از بهر آنک آفرینش مردم از بهردین بودهاست و تمامیء مردم اندر دین است، و هر که او را دین نیست او ناقص است، از بهر آن بود که پیامبران علیهم السلام مرکافرانرا کشتن فرمودند. و مثل مردم که دین پذیرفته باشد چون مثل ms076 نطفه باشد که بحدقوة مردم باشد، چه اگر کسی ده بارمجامعت کند باحلال خویش که هر مجامعتی ممکن بودی که فرزندی بودی وزان ده مجامعت او هیچ فرزند نباشد اورا بدان گرفتاری نباشد، هرچند که آن نطفه که او مردم بود تباه شد، از بهر آنک ناقص بود. پس کشتن مردم بیدین برابر است باتباه شدن نطفه و ازوبزه یی نباشد بکشتن او بلک تواب باشد مر کشندهٔ‌ اورا.

پس گوتیم که مردین را همچنین سه مرتبت است: نخست از اومرتبت نطق

پس گوئیم که این سه مرتبت اندر خلق از سر دور آدم علیه السلام تا بآخر دور محمد صلی الله علیه و آله بگشت. هر مرتبتی اندر شش تن وهژده تن اندر عالم اندرین سه مرتبت ایستادند چون آدم و اساس او و امام او، ونوح و اساس او وامام او، و ابراهیم و اساس او وامام او، و موسی و اساس او و امام او، وعیسی واساس او وامام او، ومحمد واساس او و امام او، علیهم السلام، و بهفتم ایشان کار دین تمام شود. و آن هفتم نوزدهم باشد مرتن هژده را، چنانک خدای تعالی فرمود، قوله: «سأصلیه سقر و ما أدریک ماسقر لاتبقی ولا تذر لواحة للبشر علیها تسعة عشر وما جعلنا أصحاب النار الا ملائکة وماجعلنا عدتهم الا فتنة للذین کفروا لیستیقن الذین أوتوا الکتاب ms077 ویزداد الذین آمنوا ایمانأ ولا یرتاب الذین أوتوا الکتاب والمؤمنون لیقول الذین فیقلو بهم مرض والکافرون ماذا أراد الله بهذا مثلاء همی گوید: سر آنجام اندرافگنیمش بدوزخ و توجه دانی ای محمد که آن چه دوزخ است و آن آنست که نه بمانند ونه بگذارند درفشنده است مردم را و برو مؤکل است و نکردیم خداوند آتش مگر فرشتگان و نکردیم شمارایشان مگر آزمایشی مرآنها را که کافر شدند تا زیادت شود ایمان کروند گان و بشک نیوفتند آن کسان که کتاب را بیذیرفتند

بباید دانستن که تفاوت میان چیزها ازجهت نزدیکی گروهی از آن باشد بعلت خویش و دوریء گروهی از علت خویش، و هرچه بعلت نزدیک باشد قوی تر از آن باشد کز علت خویش دورتر باشد، و مثال این چنانست که مادر و پدر کودک قوی تراز کودک باشد بسبب آنک علت ایشان همه نبات است و مادر و پدر بعلت خویش رسیده اند و از نبات همی توانند خوردن و کودک که از نبات غذا نعی تواند کشیدن تانغست مادرش از نبات بخورد مر آنرا شیر بکرداند

دلیل بر آنک عقل نخست چیز است کز جود باری سبحانه پیدا شدست هم از کتاب خدای است و هم از خبر رسول علیه السلام و هم از اتفاق حکماء شریعی و حکماء علم الهی و از شهادت عقلایء جزئی . اما دلیل از کتاب خدای تعالی بر آنک عقل نخسبین پدید آمدست از جود باری سبحانه آنست که همی گوید، قوله : وهو الذی خلقکم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم یخرجکم طفلا ثم لتبلغوا أشد کم ثم لتکونوا شیوخا ومنکم من یتوفی من قبل و لتبلغوا أجلا مسمی و لعلکم تعقلون،، همی گوید: خدای شمارا بیافرید از خاک پس از آب اندک پس از خون بسته پس بیرون آوردتان کودک خرد تابرسید بنیروی سخت خویش پس تا بباشید پیران و از شما کس است کز پیش بمیرد و تا برسید بوقتی نامزد کرده مگر که عقل را بیابید . اینهمه احوال مردم را یاد کرد و بآخر گفت ومگر بعقل برسید، از بهر آنک اصل آفرینش از عقل رفتة بود و چاره نیست از باز گشتن مر چیزی را کز چیزی پدید آید بآخر

ازطرق هندسه باز نماییم که پیش ازعقل چیز نیست ، گوئیم که هر کجا دو چیز برابر شوند یا هر دو ببزرگی چند یکدیگر باشد یا یکی از دیگری بزرگتر باشد، و چون درشت شود که یکی از آن دو چیز از یار خویش بزر گترر نیست ونیز کهتر از و نیست درست شده باشد که همچند اوست، ومثال کنیم مرینقول را بدین دوخط: یکیخط الف و دیگرخط باء ، و ms085 گوئیم اگر خط الف همچند باء نیست وبزر گتر ازخط باء نیز نیست نا چاره خط الف کهتر از خط باء باشد ، و گر خط الف بزر گتر از خط باء نیست نا چاره خط الف همچند خط باء باشد، و چون این مقدمهآ هندسی گفتیم گوئیم که ما چیزهای بسیار همی یابیم چه از معقول و چه از محسوس و چیز هارا همی بینیم کز یکدیکر پدید همی آید چون حیوان از نبات و نبات از طبایع . پس چاره نیست که یک چیز پیش از همه چیزهابوده است پدید آمده تادیگره چیزها ازو پدید آمده است، چون عقل را بر چیزها جاکول همی یابیم بدانستیم که عقل است آنچ پیش ازهمه چیزها بوده است، پس اگر کسی گوید که پیش از عقل چه بود و چرا روا نباشد که پیش از عقل چیز باشد گوئیم که هرچه خواهی از موجودات اختیار کن، و آتش را بگیریم و گوییم که چرا روا نباشد که آتش پیش از عقل باشد؟ پس گوئیم که عقل موجودی است و آتش نیز موجودیست ، اگر گوئیم که آتش پیش ازعقل بود ، پس بایستی که بآتش عقل را کار بستیمی نه بقل مر آتش را کار فرمودیمی چنین که هی فرمائیم،

و نیز گوئیم که پیش از عقل چیز چگونه اندر وهم آید، و همه چیزها چیزی بعقل یافتند ، و بتازی مر چیز را شیء گویند و مر چیزی را شیئیت گویند، و همهآ چیزها بدین قول خود عقل باشد، از بهر آنک چیزها چیزی از عقل یافتند، پس چگونه پیش از چیزی چیز باشد، و اگر پیش از چیزی که بتازی آن شیئیت است چیز روا باشد همچنان باشد که پیش از ذات خویش چیزی موجود باشد، و این محال بود توهم کردن، و ایزد تعالی مرعقل را گفت بر همهآ چیزها قادرست چنانک بسیار جای اندر قرآن همی گوید: قوله « ان الله علی کل شیء قدیر ،، گوید: خدای برهمهآ چیزها قادر است ، وبدان مرعقل را همی خواهد که همه چیزها زیر اوست، و هر خردمند که معنیء این قول که خدای تعالی بچند جای باز گفته است اندر کتاب خویش بداند مقدار خویش بشناسد و نفس او توهم نکند باری را سبحانه ، اندر یابد که این کفر و شرک باشد، بلک هر که گمان برد که او باری را سبحانه دانسته است دعوی کرده

و نیز گوئیم که چیز ذاتی باشد از جملهآ ذاتها و ذاتها بردو گونه : است یا محسوسات است یا معقولات ، و هستیء محسوس بحس درست شود و هستیء معقول بعقل درست شود، و چیزی که حس مرورا نتواند یافتن مز اورا بعقل یابند و موهوم باشد، پس چیزیء معقولات بعقل است و چون زیر عقل اندر نیاید نه محسوس باشد و نه موهوم، و آنچ نه اندر حس آید و نه اندر عقل نه چیز باشد ونه موجود.

نفس تا ترکیب نپذیرد باهستی نیاید وترکیب او بمادت عقل است ، ودلیل بر درستیء این دعوی آنست که نفس کل چون ازعقل کل مادت یافت اندر ذات خویش مادت پذیر بود، و آنچ مادت پذیر باشد مرکب باشد و چون از عقل مارت یافت خداوند ترکیب آمده ونفس جزئی تا با عقل مرکب نشد از خدای تعالی مخاطبه نیافت، نبینی که خدای تعالیهمی گوید، قوله : «فاعتبروا یا أولی الابصار * همی گوید: اندازه گیرید ای خداوندان چشمها ، یعنی خردمندان، و هر نفسی که با عقل جفت نشود عدد برو نیوفتد، و نفس خردمند چون بعقل مرکب گشت از ms088 حکم قیاس لازم آید که بوزن بیش از نفس بیخرد است . و میان مردمان رونده است که خردمند را گران سنگ و گران مایه خوانند و بیخرد را سبکسار و سبک مایه گویند، از بهر آنک آن یکی باخرد جفت است واین دیگر از خرد تنهاست ، و درست کند مرین دعوی را قول خدای تعالی که می گوید، قوله : ، فأما من تقلت موازینه فهوفی عیشتة راضیه وأما من خفت موازینه فأمه هاویة. ، همی گوید : هر که گران شود ترازوهای وی اندر زیستی پسندیده است و هر که سبک شود ترازوهایش جای او دوزخ است . و اندر حال ظاهر پیداست که نفس کسی که با خرد جفت است آهستگی و آرام که نشان گرامی و ترکیب است اندران کس پدید آمدست، و نفس کسی کز خره بهره و ترکیب ندارد هی آرام و بی ثبات ماندست ، پس درست شد گه نفس تسام اندر ذات خویش مرکب است بقل، وتا بقل ترکیب نیذیرد

قاعده آفرینش ، ای برادر، اندر لطانآف و کثائف چنان است که لطائف پیش از کثائف بوده است . لاجرم اندر زایشهای عالم لطائف اندر آخر بودش هر زایشی پدید آید، و کثائف اندر اول آن پدید آید ، چنانک اندر زایش بودنیهای رستنیها نخست شاخ و برگ وخار پدید آید که کثیف است، و بآخر کار از نبات بار پدید آید که لطیف است، وبار درخت را بربرگ وشاخ ریاستی پیداست که همهآ فائدها از درخت سوی او شود، و پایداری وعزدرخت بباراست،

و نیز چون نفس ناطقه فعل از کالبد مردم پس از فعل نفس حسی همی پدید آرد دلیل همی کند که نفس ناطقه نطیف ترست واندر بودش عالم وجود نفس ناطقه پیش از وجود نفس حسی بوده است و نفس ناطقه رئیس و مهتر است بر نفس حسی .

و همچنین بدانچ نفس حسی اندر کالبد مردم اثر خویش پیشتر از اثر نفس ناطقه همی پدید آرد همی باید که نفس حسی از مردم که او ms090 بر مثال درختی روحانی است بر مثال برگ و شاخ است کز درخت نخست او پدید آید، و نفس ناطقه از مردم و درخت او بمنزلت بار است که مراد نشاندهآ درخت از درخت اوست . و گوئیم که پیامبران علیهم السلام اندر خلق مثال درخت خرما بودهاند که اندر خاک پیدا شود وهرچه خوشی ولطافت وشیرینی باشد اندر آن خاک

پس گوئیم که چون درست کردیم که نفس ناطقه بر نفس حسی رئیس است ، مردم آن باشد که بکوشد تا رعیت خویش را بر نفس خویش ریاست ندهد، که اگر چنین کند هلاک شود ، و آن چنان باشد که مردم سپس آرزو های حسی رود و نادانی و ستوری را بر آموختن علم و بوزیدن* دین بگزیند تانفس حسیء اومرنفس ناطقه را نجورد، بر مثال زمینی که درخت خویش را تباه کند و بیفشاند ms091 تا سزاوار سوختن شود، از بهر آنک درخت چون از بار خویش باز ماند جز سوختن را نشاید . وبباید نگریستن اندر فرمان پیغامبران علیهم السلام، که ایشان کل نفس ناطقه بودند، که چگونه نفسهای خلق که

هرچیزی که او رابیابند یکبار و آنگه نابوده شود پس بار دیگرهمچنان پیدا آید، و آن نا بوده شده جایی نبود کز آن همانجای پیدا آمد ، آن چیز جزئی باشد ms092 از کلی که از آن کل پیدا شود و بدان کل بازشود ، چنانک موجود است اندر شخص مردم گرمی و سردی و تری و خشگی اندر وقتی و باز نابوده شود بمرگ جسمانیء آن مردم، یا مران را بذات اونیابند البته ، وباز بوقتی دیگر پیدا شود اندر شخص دیگر همچنانک پیش از آن جای دیگر بوده بود .

پس دانسته شد که این جزء های گرمی و سردی و تری و خشگی را کلهاست که این جزءها از آن است وبدان باز شود .پس گوئیم که همچنین چون باز یافتیم جوهری که او را شناخته نیک وبد است و اثر کرد اندر شخص مردم، واو اندر یا بندهآ پوشیدها بود . پس آن شخص مردم که این گوهر از آن پیدا شده بود نا پدید شد، و باز مانندهآ آن شخص دیگر پیدا شد که اندران شخص پیش از پیدا شدن آن جوهر اثری بود، بدانستیم که این جزئیست که همی پیدا شود از کلی و باز بدو بازشود، پس درست شد که نفسهای جزئیرا کل است و آن کل بعالم طبیعت محیط است. و نیز اتفاق است میان اهل علم وحکمت که صورت مردم عالم صغیراست وعالم بزرگ ایشان کبیراست . پس گوییم که جزء های انسان کبیر که عالم است پرا گنده است ومنفعتهای آن پیدا نشود مکر اندر عالم صغیر که مردم است و جزه های او مجموع است،

اندرایرهای حگمت گه بیداست اندرنهاد عالم

پیداست که برنفس کلی پوشیده نبودست حرکات و افعال فلک از آغازعالم تابآ نجام او، ونفس کل حاجتمند نیست که بگرداند مرچیزی را ازحر کات فلک وحالهای آن ، از بهر آنک نهاد این بغایت حکمت بوده است، ونیست هیچ چیز کز حرکات فلک و کواکب همی پیدا شودجز بر مراد نفس کلی، ویافته نشود اندر قوتهای فلک باطل شدن قوتی که بدان باطل شدن نوعی باشد از انواع موالید تا روا باشد که چیزی پیدا شود بخلاف آنچه هست، و گر از حرکات فلک چیزی بودی برخلاف مراد نفس کلی لازم آمدی که بدان حرکت بی مراد چیزی حاصل آمدی که اندر زایشعالم آن نبوده بودی، وچون هیچ چیز پیدا نمی شود اندر عالم جز آنک ms094 بودست دانستیم که کمیت فلک بر مرادنفس کلاست .

معارضه

اگر کسی گوید که حادتهای بزرگ که اندر عالم همی افتداززلزله و صاعقه و قحط وافراط آب و آتش وطاعون و جز آن که آفرینش حیوان بدان تباه می شودنشان آنست که نه برمراد نفس کلی است چون صنعتهای اوراتباه میکند.

جواب

او را گوییم که چنین شناعتها بنفس کلی آنکس باز بندد که از آفرینش عالم مقصود نفس کلی مرین حیوان را داند که همی خورند و همی خسبند، و نه چنانست، وبباید دانستن که اختیار نفس کلی ببودن عالم اختیار زمانی نبودست

سود مر آن را تواند بودن و مرانرا شاید بودن که او را زیان تواند بودن، از بهر آنک این هردو مخالفانند وپذیرهآ مخالفان جوهر باشد وایزد تعالی از جوهر برتر است، و توحید یکتا آنست که هرچه اندر آفریدها بینی و دانی از صفتها و اضافت آن از خدای تعالی همه دور کنی، وچون مردم حاجتمند بود بکشیدن حاجتها بخویشتن و دور کرمن مضرتها از خویشتن نشانی داد مردم که ترا زو خیر است بدانچ منفعت پذیرفت و مضرت را دور کرد، از بهر آنک پذیرفتن منفعت مر چیزی را از چیزی باشد که برتر ازوست، و همچنین دور کردن مضرت مر چیزی ضعیف را لازم آید که ms096 مضرت پذیر باشد، پس نه روا بود که کسی گوید که خدای تعالی عالم را بیافرید یامودم را پدید آورد از بهر کشیدن منفعت یا دور کردن مضرت، و هر که خدایرا زیان و سود اثبات

108 کند ضعیفی و عاجزی بدو جلت قدرته باز بسته بود ، چنانک پیدا کردیم که پذیرفتن منفعت و دور کردن مضرت مر چیزی ضعیف را لازم آید ، تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا .

و گوئیم که عقل اول خود اندر دو حال بی نیاز است: هم اندر پذیرفتن منفعت و هم از دور کردن مضرت، اما بی نیازیء عقل کل از پذیرفتن منفعت بدان پیوست کزو برتر و شریفتر و تمامتر چیز نیست ، و منفعت را از چیزی توان پذیرفتن که برتر از تو باشد، و هیچ چیزنیست که آن اندر ذات عقل کل نیست، چنانک پیش از این برهان آن نمودیم ، و چون هیچ چیز نیست از لطیف و کثیف کز ذات او بیرونست که عقل است ممکن نیست که عقل از چیزی منفعت پذیرد، چه منفعت پذیرفتن چیزی از چیزی دیگر باشد و بیرون از عقل خود هیچ چیز ضرر و نفع نیست ، و اما ایمنی عقل از مضرت ونا کوشیدن او بدفع مضرت کردن از ذات خویش بدان روی است که هیچ چیز ازو قوی تر و تمامتر وشریفتر نیست، و مضرت چیزی از چیزی باشد کز وی قوی تر باشد. پس بهزدو روی درست شد ببرهان منطقی و بیان عقلی که نمودیم که عقل کل از کشیدن منفعت بخویشتن و دفع کردن مضرت از خویشتن بی نیاز است، و چون عقل کل که آفریده است بدین منزلت باشد چگونه روا باشد که زیان و سود را کسی بخدای تعالی باز بندد.

اگر کسی گوید که چون منفعت و مضرت بخدای تعالی منسوب نیست چرا بنده برنیکی که کند نیکی یابد و بربدی که کند بدی یابد، و چون ms097 از کردار او چیزی بغدای باز نگشت چرا مکافات او بنیکی نبوده برمثال کسی

اورا گوئیم که سؤال که کردی نیکوست ولکن مثال که آوردی نه راست است، و نگر تابینی که مردم چون بچشم روشنایی آفتاب نکرد بگونه گون کار راه برد که او را از آن فائده ها باشد و چون چشم فراز کند از گونه گون فائده و بسیار نوع لذتها باز ماند، پس از چشم فراز کردن او زیان اورا همی دارد نه آفتاب را ، و بپذیرفتن آن نور و راه بردن سوی کارها از گونه گون نفع و فائد ها سود مرو را باشد نه مر آفتاب را، و گر او چشم باز کرد آفتاب بدو عتایتی پیش از آن نکرد که بدیگران کرد، و گر چشم فراز کرد عنایت ازو باز نگرفت که او بدان سودی نیافت، بلک او چون روی از فائدهآ خویش بگردانید فائده بدو نرسید از آفتاب و آفتاب بحال خویش همی بود و بفائده گرفتن آنکس از آفتاب منفعتها بدو رسید و بچشم فراز کردن او از آفتاب فائد های او بریده شود، و همچنین بپذیرفتن علم توحید منفعت مر موحد را باشد نه مر توحید را، و بتقصیر کردن او اندر آن معنی مضرت اورا بود نه توحید را، و مضرت و منفعت ببنده باز گردد نه بخدای.

و اما جواب آنچه گفتی «چون کسی بکوه شود و سنک شکند خداوند بنا او را نیازارد و نه چیزی دهده آنست که چون این کس از خداوند بنا چیز نیافت بدانچ رنج خویشضایع کرد مر او ms098 را آزردن نبود از خداوند بنا، وبدان

در نفس مردم سه قوت است: یکی قوت غضبی که مردم بدان قوت باحیوان سخن گوی برابر است و انباز است، و دیگر قوت شهوانی که بدین قوت مردم بانبات انباز است، و سدیگر قوت ناطقه که مردم بدین قوت از نبات و حیوان جداست. و بدین سه قوت مراد آفرید گار از آفرینش بحاصل آمد. و آفرینش دو بود: یکی آفرینش عالم است بصورت جسد مردم که آن صورت زنده ایست سخن گوی میرنده و عالم جسمانی بدن بایست تااین صورت مردم بحاصل آمد. و دیگر آفرینش صورت نفس مردم بود صورت زندهآ سخن گوی دانای نامیرنده و جسد مردم بدان بایست تانفس دانا از مردم بحاصل آید. پس گوئیم که قوهآ ناطقه مر صورت نفسانیء باقی را بمنزلت هیولی بود، از بهر آنک بسخن توانست پذیرفتن مرعلم را همچنانک چوب تواند پذیرفتن مرصورت کرسی را . وقوت شهوانی مرصورت جسدانی را بمنزلت هیولی بود، از بهر آنک جز بقوت شهوانی جسد زیادت نپذیرد بکشیدن غذا. و قوث غضبی مر هردو را یاری گر بود تاهر دو صورت بیاریء قوت غضبی بحاصل همی آید، و اما بقوت غضبی صورت نفسانیء باقی مر قوت ناطقه را بدان بحاصل آید که مر دشمنان را از خویشتن بقوت غضبی دور کند تا با کتساب فضائل

اما اندریافتن گناه خویش و پا کیزه کردن نفس بدانست که هر کاری که آن سوی عقل زشت است نکنی، و گرمؤمن را هواو ننس شهوانی بدان کشد تا آن کاربکند آن گناه اندر نفس اوثابت شود ونگاری و نبشتهیی گردد اندر نفس او، ونگارونبشهآ گناه زشت است نزدیک عقل، و شمار خلق سوی عقل است آن عقل که او کل است، و هرنفس که بانگاری پیش عقل کل شود که مران را دشمن دارد آن نفس جاودان اندرعقاب بماند وصورت نگار زشت که برهیولی جای گرفت ازو جدا نشود مگر پپدید آمدن نگاری و صورتی نیکوهم بران هیولی که این هردو از یکدیگر گریزانند ، وچون نیکویی بیابد زشتی که دشمن او وخلاف اوست بگریزد ، و گوهر نفس گوهریست که هم صورت نیکو پذیرد و هم صورت زشت بی هیولی وبی طبیبی وبی هیچ زمان، وبپای شدن صورت نیکو افتادن وتباه شدن صورت زشت است، و چون مؤمن بر گناه خویش پشیمانی خورد وتوبه کند بدان توبه مرنفس ms102 او را شستی باشد از آن صورت زشت ، وچون پس از توبه کار نیکو کند آنچ سوی عقل نیکوست آن صورت نیکویی او بجای آن صورت زشت که پیش از توبه بود بایستد، چنانک خدای تعالی می گوماید، وله : «الا من تاب وآمن وعمل عملاصالحا فأولئک یبدل الله سیآتم حسنات وکان الله غفورا رحیما ، گفت : مگر آنکس که توبه کند و بکرود و کار نیکو کند پس ایشان آنند که بدل کند خدای زشتیهای ایشان به نیکوییها و خدای پوشنده و مهربانست . وتوبهآ نصوح آن باشد که آنچ سوی عقل زشت است

حکماء علم الهی و شناسند گان افعال فلکی و خداوندان علم طبایع متفق اند بر آنک صفت نفس، آنک او بدان صفت از دیگر چیز ها جداست ، فعالهآ بالطبع وعلامهآ بالقوه است. گویند که نفس کار کن است بطبع خویش و آموزنده است اندر حد قوت، یعنی که اگر آموز گار یابد دانا شود ، و از نفسهای جزئی که اندر عالم است از نبات وحیوان ومردم دلیل بردرستیء این قول یافته همی شود، و بدانچ روح نموبنبات اندراست بهیچ وقت از کار نیاساید، از بهر آنک بزمستان همی مایه فراز کشد و بدیگر فصلها مر آنرا بیرون آرد و پرورش همی کند، ونفسهای حیوان ازطلب کردن غذدا و برجستن جفت خویش نیا سایده

اگر مردم را معاد نبودی که باز شدندی بدان از بهر بیافتن مکافات ابدی، تا نیکو کار بثواب وبد کردار بعقاب رسد، آفرینش عالم و آنچ اندرو است بازی بودی، از بهر آنک هیچ باطل نشد از آن چیزها که عالم بیرون آورد بتدبیر صانع خویش، و ضایع نا شدن چیزها که اندر عالم پدید آمد همه بسبب بودش مردم بود، چنانک گوئیم اگرمردم نبودی گوهران گداختنی

ونیز گوییم که چون از آفرینش بر حکمت کز صانع حکیم پدید آمد چیزضایع نشد، واجب نیاید که این تفاوت عظیم که اندرمیان دو مردم است یکی نیکو کار ودیگر بد کردار ضایع شود ، وما همی بینیم بد کرداران را که اندرین عالم با عز وجاه وفرمان روای اندر و نیکو کاران و ستم رسید گان با خواری و اندوه و بیچارگی و دردند ، و گر مرین هر دو گروه را باز- گشتی نباشد که کسی بجزاء آنچ کردست برسد، وبا این تفات بزرگ کهاندر زندگیء دنیایی میان دو تن بود پس از مرگ هر دو برابر باشد بناچیز

و نیز گوئیم که چون اندر مردم نفسی همی بینیم شریفتر از آنک اندر حیوان است و آن نفس سخن گوی است که همی پیدا آید و علم پذیرد و بشنود و بشنواند و بداند و دیگری را دانا کند، وزین نفس مردم را اندر

گروهی ازمردمان گویند که ایزد تعالی بهر مکانی هست و هیچ جای ازو خالی نیست و مرهیچ جای ازو پوشیده نیست . وچنان همی دانند که این توحید است و نفی صفات ناستوده است از خدای. ms110 و ما گوئیم که آنچه بهر مکانی هست و هیچ جای ازو خالی نیسب و هیچ جای ازو پوشیده نیست آن طبیعت است. و عبارت آن طبیعت بدو سخن کشد: یکی قوت فاعله یعنی کار کن، و دیگر ابتداء حرکت . و هر کدام ازاین دو را بگیری هیچ مکان از ایشان خالی نیست، از بهر آنکه مکان و زمان که صورت از ایشان واندرایشان پدید آید بوقت صورت کردن چیز اندر نفس بقوت عقل از قوت فاعله

گوئیم که چاره نیست از آنک مر جسم را نهایت باشد، از بهر آنک حقیقت جسم آنست که مرو را سه بعد است. چون درازا و پهنا وژرفا. و هر یکی ازاین بعدها دو کناره دارد و میانه ای . و چون بعد های جسم را نهایت باشد جسم را نهایت باشد . وچون جسم رانهایت درست شده باشد درست شده باشد که از بیرون این فلک کل که عالم است نه زمان است و نه مکان و نه جرمی تهی است و نه هیچ چیز از چیز های طبیعی. از بهر آنک همه طبیعیات از اندرونفلک است وفلک محیط است بطبایع، احاطتی طبیعی. وما دانیم که نفس جزئی که امروزاندر زمان است چومراین جسد را بیفکند بوهم و فراموش کندش او بحیزی هیولانی و حسی نماند، و هیچ چیز باجوهر او نماند مکرعلم محض. و چون نفس جزئی اندر مردم است بر شود سوی بالا، بطلب کردن آنچه از بیرون فلک است بقوت علم، و نفی کند جرم را و جسم را، چه از خالی و ms112 چه از پر چیز نیابد مگر اثباتی معض، بیرون این جرم گردنده که فلک است،

و نیز گوئیم که آن دلیل که مردم بدو بتواند دانستن که افلاک بهمه حرکات گردانست و متناهی است، و اندر رسیدن او بدین علم بعلمی باشد که پیش ازین بدانسته باشد تا آن علم راه نماید مر او را سوی این علم، و آن علم آنست که بداند که هر دایره یی نهایت آن باشد که خطها کز مر کزش بیرون شود هر یکی براندازهآ دیگر باشد تا محیط دائره و نهایت دائرهآ بر سر آن خطها باشد، و یافتیم مر خطها را کز مرکز زمین همی بیرون آید که بنهایت همی رسد آنجا که فلک محیط سطح مر وی است که همی گردد، پس آن سطح محیط منتهای عالم است. و این دانستن اندر غزیزت نفس است. پس بدین دانستن که نفس جزئی را حاصل آمد از راه تعلیم درست گشت که عالم اندر افق نفس کل است.

ونیزمردم حکم کنند برفلک تا فائدها از او بحاصل کنند، وخردمند بداند ms113

127 که فائده اندر فلک از بهر نفس جزئی نهادند. و چیزی کز بهر جزئی نهاده باشند ناچاره بهر کل آن جزء نهاده باشند. از بهر آنک فائدهآ جزء جز از کل خویش نشاید بود.

پس گوئیم چشم بینندهآ اندر مردم از بهر باز داشتن مضرتهاست از خویشتن و کشیدن منفعتها بذات خویش، و فلک را حاجت نیست بچیزی که بدان مضرت از خویشتن باز دارد یا بدان منفعت بخویشتن کشد، و همچنین گوش شنوا مر مردم را از بهر منفعت گرفتن او بایست از چیزی که او را اندر ان حاجت است، و فلک را حاجت نیست بشنودن چیزها. و همچنین دیگر حواس نایافتن اندر فلکها و یافتن آن اندر مردم همی دلیل کند برحاجتمندی مردم بدان و بی نیازی فلک از آن . پس چون ما یافتیم مردم را که بنفس جزئی همی حکم کند بر منفعتهای فلکی و بیرون آرد فائده ها و حکمتهای او را دانستیم که نفس کلی که این نفس مردم ازو جزئیست مرین فایدهها را اندر فلک نهاد تانفس جزئی را ممکن است بیرون آوردن آن ازو بنهادن مر حکمرا برو بواجبی ، و گرنفس کلی اندر فلک این حکمتها ننهاده بودی نفس جزئی آن از او بیرون نتوانستی آوردن.- پس درست کردیم که فلک با آنچ اندروست اندر افق نفس کلی است تا پیدا شد مر نفس جزئی را نظم وترتیب آن.

سرما و گرما دو کناره است. مر اعتدال را، و راحت و لذت اندر اعتدال است، ونفس از اعتدال قرار گیرد، وزین هردو کناره بگریزد، و همچین هر حالی ستوده میانجی است بمیان دوحال ناستوده و قول حکماء علم الهی اندرین معنی آنست که گویند . کل مدح هو عدل بین حاشیتی جور، گویند: هر ستایشی دادیست اندر میان دو کنارهآ ستم ، چنانک دلیری میانجیست بمیان بد دلی و دیوانگی ، و دلیری که میانجی است ستوده است و دو کنارهآ ms114 او که دیوانگی، و بددلی است نکوهیده است ، وهمچنین جوانمردی کردن میانجی اسف میان رفتی * و اسراف و جوانمردی ستوده است، و هردو کناره اش هم زفتی و هم اسراف نکوهیده است، چنانک خدای تعالی فرمود ، قوله : «و لا تجعل یدک مغلولة الی عنقک ولا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما محسورا»، گفت : مکن دست رابگردن بسته، یعنی از بخیلی، و نیز مگسترمردست راهمی گستردن تابنه نشینی ملامت زده و پشیمان شده و خردمندی میانجی است میان بیهدگی و عاجزی از سخن و جز آن. و دیگر خصلتهای ستودهٔ‌ همه میانجیست و ستوده است بمیان دو کنارهٔ‌ ناستودهآ خویش . پس گوئیم که اعتدال از آن میانجیان ستوده است بمیان دو کنارهآ ناستوده که یکی از او کرماست ودیگری سرما، و این هردو دشواری اندر دو کنارهآ عالم اند. گرمی بغایت بر تری است - که مرکز آتش است - و سردی بغایت فروتری است ،

130 مرک نیست، از بهر آنک مرگ از این دو حال مخالف است: یاسرمای بی حد، یا گرمای بیحد. و هر چیزی که آن بچهار درجه سرد است از داروها یا بچهار درجه گرم است آن چیز زهر کشنده است، و هر کجا سرما و گرما نباشد مرگ نباشد- این بود معنیء ترسانیدن پیغامبران علیهم السلام مرخلق را بسرما و گرمای قیامت. و چنان بباید دانستن مؤمن را که بقیامت نه سرما است و نه گرما، و این مثلی بود که رسولان زدند، بل چنان باید صورت کردن که اگر همه سرماهای عالم جسمانی بریک مردم جمله کنی تاهمه قوت خویش بدان یک تن رساند صد سال اندر آن یک تن از آن سرما آن رنج نبیند که بیک دم زدن از رنج سرمای قیامت بیند، وحال گرمای قیامت هم برین جمله قیاس باید کردن . ولکن ما خواستیم تا معنیء رنج بدین عقوبت مر خلق را که پیغامبران علیهم السلام ms116 زلیفن* کردند باز نماییم، نه آن خواستیم که عقوبت نفی کنیم، نعوذ بالله من عذاب الله.

و قول أبو الحسن عامری (؟) اندر کتاب مقالات چنان است که مهتران تنویان ایدون گویند که معنیء برخ از اول موجود است مردم را از آغاز کون او، ولکن هر کسی بمعنیء دیگر گویند، و ms119 نزدیک ثنویان چنانست که ظلمت را دوقوت است. هردو نکوهیده : یکی شهوت و دیگر جهل. و برزخ ظلمت است که روح اندرو بدین دو قوت نکوهیده نیاویزد که هردو قوت دیوان است. و دیوان آن کسانند که این دو قوت نگاه دارند، و هر نفسی که بدین دو قوت اندر مانده باشد اندر برزخ باشد همیشه، و هر گز روح او بعالم نورانی نرسد ، و آن وقت که نور از ظلمت جدا شود و نور بر ظلمت قادرشود نفس این کسان اندر دائرهآ ظلمت بماند جاودان. وچنین گوید که نور را دو قوت است هر دوستوده: یکی پارسایی و دیگر علم. واین هردو قوتهای پسندیده اند و نورانی اند. و چنین گویند که هر روحی که پارسا شود و قوت شهوانی را بشکند آن وقت که نور کلی بر ظلمت قادر شود او بدان عالم نورانی رسد و بدان عالم بماند جاودان باقدری تمام و نعمتی دائم. و ما گوئیم که جملهآ سخنها اندر نفی برزخ و اثبات آن برچهار قسمت است، قسمتهای عقلی که هیچ عاقل از عقلاء مذاهب مر آنرا باز نتوانند زدن: یکی قوت آنکسانست که برزخ هم محسوس گویند و هم موهوم ، و محسوس شخصها را خواهند و موهوم مر آن نور را خواهند که زبر فلک الافلاک است خواجهآ شهید یاد کند . و این نیز قول آن مردمانست کز عبدان که صاحب جزیرهآ عراق بود

اینست قول هر گروهی اندر برزخ که یاد کرده شد، و ما حقیقت برزخ بفرمان خداوند روز کار المستنصر بالله* صلوات الله علیه وعلی آبائه الطاهرین و ابنائه الاکرمین اندر کتاب ومصباح، یاد کردهایم.

هر گروهی از اهل مذاهب را اندر نغس و روح اختلاف است، و بیشتر مردم اهل ظاهر بر آنند که نفس این جسد کثیف است و مردم این هیکل طاهرست، مگر از مذهب معتزله* و بهریاز مردمان صابی** که گویند مردم این جسد کثیف است. وقول اهل ظاهر آنست که روح عرضی است لطیف و آن زند گانی است که مردم بدان سخن گویاست و اندر ms121 یابنده، و مذهب بیشتر

و اما افلاطون اندر معاد ایدون گوید که روانهای بدان آز کالبد های بدان جدا شود باز عالم نفسانی نتوان شدن، بلک او را این آلت جسدانی کار باید کردن تا ms122 لطیف و صافی شود. و ثواب نزدیک او آنست که نفس جوهری گردد چون عقل ، یعنی که نفس عقل است بقوة و عقل گردد بفعل آن وقت باز عالم الهی باز شود، نزدیکیء علت خویش و جواهر روحانی را بیابد بنفس چنانک بدین جسد مر جواهر محسوس را یافته است امروز . - ثواب نزدیک افلاطون این است. گروهی گفتند که بویعةوت سجزی مرنفس را بیرون این عالم کثیف قرار گاهی نگوید، و این سخن اندر کتابه کشف المحجوب، از گفتار او پیداست. و گروهی ازشا گردان بویعةوب که گفتند که ما سرمذهب او دانیم. ایدون گفتند که مذهب بو یعقوب آنست که نفس چون صافی شود بعالم علوی باز گردد و جاودانه بماند. و گروهی از صابیان گویند که روانهای بدان بماند از پس تنهای ایشان، چنان نماید که ایشان را اندرتنهای ددان کردهاند بر آن مثال که مردم اندر خواب بینند چیز های کزان بترسند. وزان غمگین شوند که مر انرا حقیقتی نباشد. - و عقاب بد کرداران اینست نزدیک، صاییان .

و گروهی گفتند ازیشان که روانهای بد کرداران همه نیست شوند وزانها بمانند ماندنی مطلق بی غم وثواب و عقاب نزدیک ایشان این باشد . - و این مذهب را بهری ازمردمان دعوی کند از اهل حقائق . و گفتند منزلت برسه بهراست : ثوابست و عقابست وتلاشی است، یعنی نیست گشتن . و نیست گشتن مران نفسها را باشد که صورت علمی از علمها پذیرفته باشد . چون نفوس

عالم جسمانی بر آنست که هر رکنی از رکنهای طبایع همپهلوشده است بار کنی دیگر که میان ایشان هر دو ماننده است برویی از رویها ، چنانک از آب باخاک همپهلوشدهاند و بایکدیگر آمیختهاند بدان مانندهیی که بایکدیگر دارند اندر سردی، همچنین باد و آب هم همپهلو اند بدانچ میان ایشان انبازی است اندرتری . و آتش ازباد همی نیرو یابد بدان مانند که میان ایشانست اندر گرمی، وهریکی ازین طبایع با مانند خویش قرار گرفته ms123 اند ، وصلاح ازمیان ایشان پدید آمدهاست ، اگر آب از خاک جدا ماند از هر دو جدا جدا جزفساد چیز نیاید. ونفع ازهردو باطل شود . وچون حال عالم بدین جمله بود تا صلاح اندر خلق بسبب ایشان پدید آید ، انبیا علیهم السلام شریعت را تألیف کردند بر مثال صورت مردم ظاهر او همه مخالف و پرا گنده از عبارتهای گوناگون وهمه مخالف یکدیگر . همچنانک حواس مردم از بینایی وشنوایی و گویایی همی مخالف یکدیگرند. و باطن شریعت همه یکی مقصود و اشارت بیک تن بود اندر عالم که راهنمای خلق او باشد، همچنانک باطن مردم یکی بود- نفس- که این حواس کار های مخالف خویش همه پیش او همی برند براستی ، تا خردمندان بدانند که پیغمبران علیهم السلام فرستادگان آفرید گار عالم اند که تألیف شریعت ایشان بمانند آفرینش خدای است. پس نفست حکمت اندر نهاد

و دیگر حکمت اندر تألیف شریعت بظاهر های مخالف آن بود که چون پیغامبران علیهم السلام مرین خلق را مخالف یافتند اندر طبایع ایشان و نفوس مردمان فریشتگان بودند اندرحد قوت و بظاهر اندر فعل دیوان بودند، ایشان علیهم السلام شریعت را همچنان نهادند بظاهرهمه مخالف ومانند سخن بیهوشان وبباطن راه نمای سوی فریشتگی، تا چون شریعت مانند خلق آمد آن مانندی که میان شرایع ومیان خلق اوفتاد اندرین روی که گفتیم خلق بر آن قرار گرفت برمثال طلسمها که دانایان کردهاند اندر شهرها از بهر زیان گزندگان از پشه ومار و کودم وجز آن . وهر طلسمی که بکردهاند صورتی کرده اند از آهن یا از مس یا جز آن مانند مار یا پشه یا کژدم یا جز آن ، مران نوع گزنده را بدان صورت که اندران شهر نهاده اند بسته کردهاند . و آن گزندگان بر آن صورت آرمیدهاند و ورنج از شهر برخاسته است . چنانک بشهر مرو پشه نباشد . ووقتی از دیوار کهن دژ مرو برجی فرود آمد وزان برج خنبره یی* بیرون آمد ms124 اندرو پشهآ رویننهاده چون مر آنرا بیرون کردند پشه بشهر اندر آمد و مردمان را رنجه کرد. و بشام شهریست مر آنرامعرة النعمان خوانند، چون از حلب سوی طرابلس روی برراه «معرة» است و چون ازدروازهآ شهر اندر شوی برراه ستونی سنگین است برپای کرده بلند برسر آن ستون صورت کوومی است بزرگ از سنگ تراشیده و مر آن صورت را بر سر آن ستون استوار کرده * * مر آنرا دیدم گفتند مردمان آن شهره که این طلسمی است

142 کز قدیم باز اینجا نهاده است وبدین شهر کسی کژدم ندید است، و اگر از بیرون شهر کژدمی بگیرد و بشهر اندر آرد و رها کند آن کژدم تا از شهر بیرون نشود نیارامد .، پس پیغامبران علیهم السلام مر شریعت را برابر فساد کن ساختند، تافساد مفسدان را بشریعت از خلق باز داشتند و ایشان را آرام دادند، و گرنه چنین کردندی جاهلان امت مردانایان را تباه کردندی و فساد عالم بودی از آن . و این سیاستی نیکو بود از پیامبران علیهم السلام مر امت را . وشریعت اندر میان خلق امروز برمثال آن صورت است که فساد بدان صورت ازخلق بریده شده است.

ودیگر آنست که اندر کار بستن شریعت مروم را راست کردن است بر صلاح وخیر ، و کار بستن شریعت مران قوت را کز نفس نگاهبان و زنده دار جسداست هم بدان منزلت است که اقراردادن بشهادت مران قوت راست کزنفس بر زبان مو کل است، وبجای دانش است مران قوت را کزنفس قرار گاه اودل است، وبرهر قوتی از قوتهای نفس انسانی مرخدای را تعالی طاعتی است بر اندازهآ توانای آن قوت ، ازطاعت خدای تعالی که او را توانایی آنست، چنانک خدای تعالی می گوید، قوله : ولایکلف الله نفسا الا وسعها » . گفت : خدای نفرماید هیچکس را جز آنک توانائی او آنست .

گروهی از مردمان ایدون گویند که بقاء نفس اندر بقاء جسد است ، و ms125 دعوی کنند که چون جسد را فناء افتاد نفس را هستی نماند. و این آن گروهند کز حکم الهی و تقدیر کلی خبر ندارند . وخویشتن با ستور برابر همی کنند و نمی نگرند که هرچیزی که بظاهرمردیگر چیز را مخالف است بباطن خویش مخالف است . و بسبب آن مخالفت که میان ایشان اندر ظاهرهست اندر باطن ایشان تفاوتی عظیم است . برمثال درخت خرما که مردرخت بیدرا بظاهر مخالف است، بدانچ هریکی را صورتی دیگرست ، وچون درخت بید را ببری دیگر باره بروید و درخت خرما چون ببری نروید. پس بدین مخالفت که میان این دو درخت اندر ظاهرست بنگر ای برادر که چه مایه فرق است میان درخت خرما و درخت بید، که درخت خرمارا می دیدیم که اندر زمین حجاز بابسیاریء خرما که آنجاست هزار درم قیمت نهادند ودرخت بید اگر چه بزرگ شود بده درم نه ارزد . پس گوئیم که میان جسد کنیف فرمانبردار نادان و میان نفس لطیف فرمانفر مای دانا تفاوت بیش از آنست که میان درخت خرما و بید است. و بباید دانستن که چنان نیست که آن نادان همی گوید که فعل نفس بی جسد پدید نیاید، بلک فعل نفس بلطافت است و مر ورا بدانستن علمی بجسد حاجت نیست، بلک حاجت مران کس راست بجسد که خواهد که بداند که اندر نفس انکشتری گر از صناعت چیست تا انگشتری گر مران صورت لطیف را که خود از بیرون آوردن آن برسیم بی نیاز است پرون آرد

و نیز گوییم که فناء جسد آنست که هرطبیعتی از او باز شود باصل خویش، و ما مران باز شدن ایشانرا باصلهای ایشان فناء جسد گفتیم و باز شدن هر یکی باصل خویش همی گواهی دهد که نفس نیز باصل خویش باز شود، چون جسد نادان باصلهای نادان باز گشت، و هر چیزی که باصل خویش باز کردد قوی تر شود نه ضعیفتر. پس درست شد که نفس بغایت قوت خویش آن وقت رسد کز جسد جدا شود. - پس درست کردیم که جسد فانیست و نفس باقیست.

گوئیم که آفرینش چنانست که ظاهر چیز ها بر باطن او دلیل است، چنانک بیشتر از درختان چنانست که بر گش ببارش ماننده است. چنانک برگ درخت سیب همچون سیب گرد است. و برگ درخت انبرود* هم شکل انبرود است، و برگ سنجد مانندهآ سنجدیست. و چون حال اندر نبات که آغاز بزایش اوست مر عالم را چنین یافتیم، گفتیم اندر مردم که آنجام زایش اوست حال مانند این باشد. پس یافتیم بار درخت مردم که مردم بدان از دیگر جانوران جداست سخن گفتن است، و خداوندان سخن گویان مرپیامبران علیهم السلام یافتیم که فرستادگان نفس ms128 کلی بودند بسوی خلق بامر خدای سبحانه، و ایشان علیهم السلام مایهآ صورتهای روحانی را که نفس مردم بدان باقی گردد. اندر کتابهای خداوند نهادند بزبان خویش تامردمان معانیء آنرا همی بیرون آرند ویک بدیگر همی دهند تا آخرالدهر، و نادان بی هیچ صورت بدان مایهآ صورتها که پیامبران علیهم السلام اندر کتاب خدای تعالی و شریعت نهادند صورت آخرتیء نفسانی همی پذیرند و همی بیرون شوند سوی عالم روحانی، و اصل آن پیامبران علیهم السلام نهادهاند اندر کتاب. واین حال دلیل کرد بر آنک صورتهای جسمانی را نفس کلی همچنین مایه اندرین طبایع نهادست تا بروز گارها طبایع مر آنرا همی آرد که این عالم کا کرد نفس

گوئیم که چون جسم مرکب است و نفس بسیط است و بسیط برمرکب جا کول است و حالهای جسم مرکب زیر زمانست و هر فائده که جسم پذیرد از صورت و شکل و رنگ و یوی و جز آن بزمان تواند پذیرفتن، واجب آید از روی اضافت حال نفس بجسم که مر نفس را که برجسم جاکول است بزمان حاجت نیست. و مثل این چنان باشد که هرعددی که آن جفت است بدو نیمه شود و اندرو کسر نیاید و هر عددی که طاق است بدو نیمه نشود تا اندرو کسر نیاید، از بهر آنک جفت مر طاق را مخالف است. لاجرم خلاف انسان بوقت بدو قسم کردن پدید آید. و از بهر آنست که خلاف میان جفت و طاق بدان پدید آید که هردو را بدو قسم کنی که جفت اول دو است و او مر همه عدد ها را ترازوست و بدو پدید آید طاق از جفت، و این مثل مر متعلم را فائده آن دهد که بداند ms129 که چون جفت بدو نیمه شود بی کسر، پس بیاید دانستن که طاق مر جفت را مخالف است، بدو نیمه نشود بی کسر. هچنین بسیط که مرکب را مخالف است حال او بخلاف حال مرکب لازم آید، و چون معلوم است که حالهای جسم مرکب زیر زمان است بباید دانستن بحکم ضرورت که حالهای نفس بسیط زیر زمان نیست.

148

و دلیل بردرستیء این قول آنست که نفس مردم تادانا نشده است مر گرفتن علم را زمان پکار بایدش تا بشنود و بشکل بیرون آرد و باز گوید تا آن علم اندر نفس او صورت بندد، از بهر آنک علم بدو میانجی بدو جسم همی رسد: یکی جسم آموز گار و دیگر جسم او خود که متعلم است . و چون دانا شد آنکاه هرچه فائده پذیرد از عقل خویش بیزمان پذیرد، نه بشنودن حاجت آیدش نه بگفتن مر ذات خویش را، بسبب آنک نه از راه جسدی بدو همی رسد بل کز نفس مجرد او میرسد آن همه علم، باز چون مر کسی را ببایدش گفتن و آموختن آن علم روز گار بایدش تابگوید آن علم را و شکل بنماید مرآن کسی را که فرود اوست، بسبب آنک جسم او و جسم شاکرد اندر میان دو نفس آیند .- واین بیانی روشن است.

آگاه باشید که نفس مردم جزء است نه اثر از نفس کلی. و دلیل بردرستیء این قول آنست که نفسهای مردم فعل کل خویش همی کند اندر پدید آوردن شکلها و صورتها و صنعتهای عجب کردن از بهر کشیدن منفعت را بخویشتن و دور کردن مضرت از خویشتن، و نیز از کشیدن منفعت بجز از خویشتن برمثال نگاشتن نفس کلی مر طبیعت را و نهادن نوعها و شکلها و صورتها اندرو و پدید کردن قوتهای طبیعی از جهت کشیدن منفعتها و دور کردن مضرتها از انواع حیوان اندر وقتی دون وقتی. پس بدین سبب پیداشد

و دیگر دلیل بر آنک نفس مردم جزئیست از نفس کلی نه اثر اوست آنست که اثر آهنگ نکند ببر رسیدن بر علت مؤثر خویش چنانک همی مردم آهنگ کند ببر رسیدن بر عقل که علت نفس کل است، و اثر را علم لازم نباید وهر گز اندر مؤثر خویش نرسد چنانک دبیری اندر دبیر اثر است و هر گز دییری از دبیر خویش خبر ندارد، و چون یافتیم نفس جزئی را که آهنگ کرد سوی اندر رسیدن بعقل کل که او علت نفس کل است یقین شدیم که آن نفس که اندر مردم است او جزء است از نفس کلی بذات، و اثر از نفس گفتاراست نه ذات اوست، و گفتار بذات خویش نادانست و نفس داناست و گفتار را علم وتمیز نیست ، ودیگر آنست که اگر نفس مردم اثر بودی از نفس کلی و نفس کلی بجزئی پیوسته است بخواندن مرورا برسولان سوی خویش ودادن نطق مرو را واین همه از پیوند نفس کل است با نفس جزئی آن وقت سزاوار با ناسزاوار پیوسته بودی . واندر حکمت چنین نشاید واثر پذیر از مؤثر اندر پذیرفتن اثر انباز وهمراز باشند بر مثال پذیرش چیزهای طبیعی اثر از آفتاب واثر از اثر فاضلتر وشریفتر نباشد . و نفسهارا یک بر دیگر شرف وفضل سخت بسیارست بپاکی و صلاح و پلیدی وفساد. پس درست شد که نفس جزئی که اندر مردم است نه اثر است از نفس کلی بلکه جزء است ازو. و گرنفسها از نفس کل اثر بودی همه یکسان بودندی، اما اندر اولحال که علم نپذیرفته باشد نفس مردم از نفس کلی اثر باشد، از بهر آنک اندر آغاز پیوستن نفسی بجسد همه یکسان باشد ، وچون علم پذیرفتند اجزاء نفس کل شوند بر تفاوت چنانک جزئی از جزئی بزرک تر باشد و شریف تر . و بدین

بباید دانست که هر چه شمار بر او افتد آن چیز زیادت و نقصان پذیرد. وهرچه بدین صفت باشد جسم باشد و فریشتگان جسم نیستند . پس درست شد که شمار بر فریشتگان نیوفتد . واندر چیزهای جسمانی موجود است این شرط که شمرده را که چیزی بروبر افزایی افزون شود واگر از او چیزی نقصان کنی اندکی پذیرد، چنانک شش شماریست از شمردههای جسمانی گرد آمده اندر دو وچهار که آن پنج وهفت است، از بهر آنک چون از شش یکی کم کنی پنچ ماند و گر یکی بر شش افزایی هفت شود . پس شش اندر حصار این دو شمار است که یکی ازو بیش است ویکی کم است . واما آن چیز که اندک شود بانزونی شمرد و بسیار شود بنقصان شمرنهٔ‌ آن چیز اندر حصار شمار نیاید، از بهر آنک اندر روحانیات یکی را بجایگاه هزار بنهند و زیادت نگیرد . وهزار را بجایگاه یکی بنهند و نقصان نپذیرد . و مثال آن چنانست که گویند که ایزد تعالی با هر قطرهآ باران یکی فریشته بفرستد که مرانرا فرود آرد آنجا که خواهد. و گر خردمند اندرین فکر کند و حقیقت این را

پس اگر مردم عمر خویش اندر اندیشه کند تا بجای آرد بسیاریء آن چیزها را کز یک قطره باران بحاصل آمده است اندیشهآ او بغایت آن نرسد، ولکن آن شمردهایی بسیار همه جسمانی باشد نه روحانی، و روحانی یکی باشد و آن بارانست، و آن چیزها کزان قطره پدید آید بیاری، همه باران باشد که آن یکی است نه بذات آن قطره ، وچون فعل باران یک فعل بود بدانچ نبات پدید آورد دانستیم که آن روحانی که آن چیز ازو بحاصل آمد یکی بود نه بسیار، اگر چه بسیاربودی بایستی که هر یکی را فعل دیگری بودی. پس اگر کسی گوید که آن فریشتگان بسیارند و همه را فعل یکیست گوثیم که بسیار چیز که اورا یک فعل باشد یکی باشد، چنانک آب را فعل آنست که چیزها را ترکند یکیست هرچند که جزء هایش بسیارست، پس اگر گوید آب چگونه یکیست یکی آب تلخ است و یکی آب شور ویکی خوش ، گوییم که این عرضهای است که توهمی گویی و گوهر آب یکی است که او سرد و ترست. بنخستین صفت باز نسودیم که یک جزه از روحانیان بسیار چگونه شود بی آنک اندر ذات خویش بسیاری پذیرد، ومثل آن چیز که بسیار یکی شود از روحانیات آن است که مردمان عامه باخاص بدان متفقاند که کشیدن جانهای

و دیگر گویند که ایزد تعالی برهرچیزی فرشتهیی موکل کرده است ms133 وهیچ جیز نیست که محتاج نیست که فریشتهیی برو مو کل کنید تا شمار او نگاه دارد اندر جنسونوع آن هرشماری را برحد آن تانیامیزد با شماری دیگر وزیادت نگیرد و کم نشود از حد خویش وحرث و نسل یعنی رستن وزادن بجای خویش باشد، از بهر آنکه راستیء عالم طبیعت بشمارست و خدای تعالی همی گوید، قوله، « وأحصی کل شیء عددا ». گفت : خدای بشمرد هرچیزی را بشماری، پس هر چیزی را از اجناس و انواع ذات او خود موکل است که وی از آن مو کل رهایی نیابد، و آن ذات مرو را روحانی است نه جسمانی ، از بهر آنک اگر جسمانی بدی تغییر پذیرفتی ، چنانک آنست آنچ روحانی است ، و آن راستی است از حال خویش نگردد؛ ولکن آنچ از و جسمانی است، و آن رنگ و پوست و خردی و بزرگی و قوت و ضعف است ، کردنده است.

و دیگر گوییم که شمار آن کمیت است از قسم منفصل، و کمیت چندی باشد وچندی گوهرهای جسمانی را لازم آید. پس اگرفریشتگان زیر شمار بودندی تاتوانستی گفتن که ایشان چندند خود جسم بودندی، وگر فریشتگان جسم

153 بودندی بنام فریشتگی سزاوار نبودندی ، از بهر آنک این نام ملک سزاور نیست مگر آن گوهر را که ماننده نیست مرجسم را ، و آنک بجسم ماند آن ملک نباشد که مملوک باشد . وملک از بهر آن گفتند که فریشته پادشاهاست بدان روی که باقی است و نیستی نپذیرد و تواناست بدانچ خواهد از خیر و صلاح. واین نام مثل است بر امام زمانه علیه السلام و فرمان گزاران او که او بفرمان خدای پادشاهاست بربندگان، ومؤمنان بأو پادشاهی دارند برجانهای مؤمنان تا ایشان را از حد قوت بحد فعل آرند، وزین سرای فانی کثیف بسرای باقی لطیف رسانند ، چنانک خدای تعالی میگوید ، قوله : « ولو شاء لجعلنا منکم ملائکة فی الارض یخلفون». گفت: اگر خواهیم بکنیم از شما فریشتگان که ms134 اندر زمین خلیفت باشند . و گر ملک را شمار بشمردی مملوک بودی و حکم کسی دیگر برو رونده بودی از جهت استحالت یا از جهت کون وفساد . پس چون مر فریشتگان را کون و فساد نیست درست شد کمه شمار برفریشتگان نیوفتد .

گوییم که معنی فناء آنست که چیزی کز چیزی پدید آمده باشد وزوجدا شده باشد هم بدان اصل خویش باز گردد، چنانک چیزیست از دوچیز : یکی لطیف ودیگری کثیف، چون نفس وجسد . چون هریکی ازین دو با اصلهای خویش باز گردند گویند مردم فانیشد، وعقل از چیزی پدید نیامده است کزو جدا شده است بلک پدید آمدن او از چیزی بودهاست بامر باری سبحانه ، وامر

اگر کسی کوید که ایزد تعالی که پدید آرندهآ عقل است ازو قوی تر است ونشاید که مرعقل را قهر کند ؟ جواب او را گوئیم که ایزدجل جلاله برتراست از آنک او را قوت گویند بل که او بخشد مر آفرید ms135 گان را قوتهای شریف، و قوتهای ایزد تعالی اندر امر اوست نه اندر اوئی او . پس اگر گوید قدرت وقوت روا داریم ایزد را از بهر آنک هرچه اندر امر او باشد اندرویاشد، گوئیم که این عالم نیز بامراو پای شدهاست .- پس ازین قیاس روا شد که این عالم با این همه کثافت اندر ذات ایزد باشد ، تعالی الله عما یقول الظالمون علوا کبیرا.

ونیز گوئیم امرایز د سبحانه که بود نه زیادت گرفت ونه نقصان پذیرفت ونه امری دیگر پدید آمد بخلاف آن . معنیء « کن، آن باشد که بباش، پس بدین فرمان ببود عقل تمام بی هیچ خلاف ونقصان . پس اگرروا باشد که اندر آنچ بامر ایزد تعالی بود بی میانجی نقصان اندر آید آن نقصان وفساد بامری دیگر

ونیز گوئیم که فساد گشتن چگونگی باشد ، و چگونگی بجوهر عقل دانند اندر چیزها، و گشتن چگونگی اندر چیزی دیگر باشد ، چنانک چون مردم ازین کیفیت که دارد بگردد و چگونگیء او اندر طبایع پیدا شود ، از بهر آنک خاکش باز خاک شود و آبش باز آب شود و گرمیش اندر آتش شود وبادش اندر هوا شود تا او را فنا باشد ، وچگونگیء مردم اندر چگونگیهای دیگر شود . پس اگر گوئیم که عقل تباه شود چه گوئیم که اندر کدام جوهر پیداشود کیفیت آن فساد که او را باشد؛ پس اگر گوئیم اندر عقل دیگرپیدا شود، وعقل خود جز یکی نیست، و چگونه چیزی اندر نیستی پیدا شود بوقت تباه شدن خویش : و چون عقلی دیگر نیست و فساد گشتن چگونگی باشد و و ms136 چگونکی را خود بجوهر عقل دانند- درست شد بدین برهان که نمودیم که عقل را فساد نیست ، چنانک خدای تعالی می گوید، قوله : « کل شیء هالک الا وجهه، . گفت : هرچیزی تباه شود مگر روی خدای تعالی . وعقل روی خدای است بدان سبب که شناخت توحید بعقل است، همچنانک چیزها را بروی شناسند. دوراست ایزد تعالی از همه اضافتها که آفرید گان خویش را داده است . ومعنی وجه ایزد سبحانه چنان باید دانستن که گوئی چیزها را که بدانند بروی آن چیزها دانند، و آن سبب که چیزها را بدان بدانند روی آن چیز باشد. وما وحدت ایزد

خردمند آن کس است که از محسوس بر معقول دلیلی تواند گرفتن . وما یافتیم مر چیزهای طبیعی را که پیدا شدند بفعل پس از آنک مرو را بقوت یافته بودیم . و هر چه یافتن آن بآغاز اندر حد قوت نبود بانجام مرورا حد فعل یافته نشد ، چون مردم که پیش از آن که بفعل مردم شد اندر پشت پدر مردمی دیگر بود بحد قوت تاممکن بود پیدا شدن او بفعل ، برمثال خرمابنی که پیش از آن که خرمابن گشت بفعل یافتن او اندر دانهٔ‌ خرما بود بقوت . پس همچنین گوئیم که امهات پیش از آنک امهات شدند بفعل ناچاره اندر قوت طبیعت امهات بودند بحد قوت . و دلیل بر درستیء این قول آنست که امروز امهات بحد فعل اند، و بودن ایشان امروز بحد فعل گواهی همی دهد که پیش از بیرون آمدن بفعل اندر حدقوت بوده اند .

پس گوئیم که چیزی که بفعل آید از قوت و شرف باشد اندر حال فعل وباز بحال قوت باز شود بر مثال خرما دانهیی که او درخت خرما است بقوت پس بفعل آید بدانچ درخت گردد و شریف باشد، و باز آن درخت اندر دانهآ خرما شود بقوت همچنانک از آغاز بود، و آن چیز که بفعل آید و همچنان بماند و بقوت باز نشود شریفتر باشد از آن چیز که باز حال قوت شود. پس ازین حکم لازم آید که عقل تمام بود و بفعل بود و باز حال قوت ms138 نشد، بدانچ او اندر چیزی نبوده بود بحد قوت تا بفعل آید، بلک بودش او بامربود نه از چیزی . وچون لازم آمد بضرورت بودن چیزی نه از چیزی، واز عقل

و نیز گوئیم که عقل را از شمار مرتبت یکی است ، و یکی تمام است هم بقوت وهم بفعل؛ ویکی اندر شمار نیست چنانک هرشماری اندر شماراست، بلک یکی علت شمارست و همه شمار ها اندروست ، همچنانک عقل علت همه بودنها اوست و همه بودها اندروست، و ممکن نیست که شماری بر یکی پیشی کند تا آن شمار سبب باشد پیدا شدن یکی را ، چنانک یکی سبب است پیدا شدن دو را ودو سبب است مرپیدا شدن سه را. و دو اندریکی بحد قوت است، چنانک سه اندر دو بحد قوت است . ونشاید بودن که عددی بریکی پیشی دارد تا ms139 آن عدد سبب باشد مریکی را وهم اندرو باشد بحد قوت، همچنین نشاید که عقل اندر چیزی باشد بحد قوت تا ازو پیدا شود بفعل، که اگر جنین بودی

زمان علت است مرتمام شدن چیزهای طبیعی را، و چیزهای طبیعی باشنده است بجنبش طبایع، وطبایع جنبنده است بگردش افلاک، وافلاک گردان است بحرکت نفس کلی از حرکت شوق که آنرا آرام نیست مگر بتمام شدن نفس ورسیدن او بمرتبت عقل کلی .

پس گؤیم که زمان را علت جنبش افلاک است که جنبنده است بشوق نفس کلی . پس علت زمان شوق نفس کلی است، و زمان که بر نفس لازم آید پدید آوردن بسبب بیرون آوردن او بود مر چیزها را از حدقوت بحد فعل. و نفس دانست که آنچه فرود ازو باشد نتواند مادتهای او را پذیرفتن مگر بزمان . پس زمان واجب آمد مر فرودینان را از نفس ، همچنانک رفتن قلم بکار آید مر پدید آوردن خط را از زیر قلم ، وحاجت آید فکرت مردم را بآلت وبقلم تا بیرون آرد حکمتها را از عقل ، وهمجنین همه آلتها که بدو عمل کنند. از بهر آن فائدها باید که فرود از آلت عمل پدید آید نه از بهر حکمت آن عمل کز نفس بیرون آرند، بر مثال خط که نفس همی داند

عالم نامی است گرفته از علم، و گرد آرنده است این نام مر فائده دهنده و فائده پذیر را ، از بهر آنک جملگی عالم جسمانی خود این دو چیزاست : یا عالم نورانی است چون افلاک و کواکب ، یا سفلانی است چون طبایع . وآن نورانی فائده دهنده است . واین سفلانی فائده پذیر است . و هرچه اندرین دو میان از زایشهاست همه مادت پذیراست ازطبایع . و همچنین هرفائده دهندهیی وفائده پذیری عالم باشد از مردم ، از بهر آنک غرض آفرید گار از عالم مردم

چون علت جسمانی وروحانی عقل بود، و باز پسین همه معلولات مردم بود، بنخستین علت خویش باز گشت از راه پذیرفتن فائده ازو . وعبادت آفرید گار بر معلول باز پسین لازم آمد. واجب آید که علت اول مر آفرید کار رایرستیده است . وچون عبادت از مردم ایزد تعالی بر بنیاد شهادت خواست ، و آن چهار سخن وهفت فصل ودوازده حرف است ، لازم آید که عبادت عقل مرباری سبحانه را هم بدین شهادت است . و تخم شهادت اندر هویت عقل ثابت است، وهیچ چیز نیست آشکارا شده اندر عالم که تخم آن اندر عقل نیست . وما دوست داریم که ما را آشکارا شود بر پرستش کردن عقل مر باری را سبحانه.

پس گوئیم که تخم این سخن اندر عقل تسبیح است ، اعنی پاکیزه کردن. واضافت است ، اعنی بازبستن . وابتهال است، اعنی. گردن نهادن . وتعظیم است اعنی بزرگ داشتن مرمبدع حق را سبحانه . اماتسبیح از آن بمنزلت کلمهٔ‌ ملا» باشد از شهادت، و عقل تسبیح کرد ایزد را، اعنی پاک کردن مرو را از هرچه یافت اندر هویت خویش و نفی کرد ازو تشبیه رویها . وأما اضافت از آن بمنزلت کلمهآه اله» است از شهادت ، اعنی که عقل پس از آن نفی کرد از مبدع حق همه تشبیهات را، ms142 مقرر شد که عقل وهمه آفریدها باز بسته اند بمبدع حق که همه مرورا اند. ابتهال اعنی گردن نهادن از عقل . بمنزلت کلمهآ «الا» باشد از شهادت ، اعنی که عقل از پس نفی صفات واقرار باضافت تضرع کند بایزد ، تا بشناسد مبدع حق را مجرد از صفتهای خلق. و اما تعظیم اعنی بزرگ

اینست صورت پرستش مر باری را سبحانه وتعالی برابر باحرفها وفصلها و کلمتهای شهادت وبرابر با آفرینش عالم و آفرینش مردم، بشناس، والله أعلم وأحکم .

مقصود از لفط ثواب یافتن خوشی است . و مقصود از لفط عقاب یافتن دشواریست ولذت حسی رابریدن است، چه از بی نیاز شدن طبایع که اندر کالبد

و دیگر آنست که لذتهای حسی از یک راه نتوان یافتن بلک از چندجای وان یافتن . و چون جایگاه آن لذت تباه شود نیز لذت یافتن نباشد . چنانک اگر چشم نباشد نیز آن لذت را که بچشم توان یافتن از هیچ حاسهآ دیگر نتوان یافتن، وحکم اندر هر لذتی همین است . و سبیل نفس اندر باب یافتن مرمعلومات را یک سبیل است. و نفس چون معلول را بخویشتن کشد ازولذت بی ملالت یابد ، از بهر آنک آنلذت روحای است، و هرچند که لذت روحانی بسیار گونها است نفس مران گونها را همه از یک سبیل پذیرد . و آن دانستن نفس است مران علمها را، و آن سبیل ببقاء نفس باقی است و تباه نشود آن سبیل تا بتباه شدن آن تباه شدن لذتها باشد ، چنانک اندر لذات جسمانی است که بتباه شدن حواس تباه شدن لذات است. بس نفس که داناست باقی است. و علم

پس درست کردیم که لذات نفسانی که باقیست علمی است . ونیز علم تباه نشود ، وچون بحاصل شد قوی تر وبیشتر شود ، و حس بکار فرمودن تباه شود . و دلیل بر آنک لذت علم باقی است آنست که چون اندکی از چیزی بدانی ازو نیز آرزو شود . و هر چند بیشتر دانی از روی دانستن بیشتر آید، ولذات حسی ms145 بخلاف این است، از بهر آنک چون مقداری از طعام بخوری آن قوت لذت که همی یابی کمتر شود ، و هر چند بیشتر خوری لذت کمتر شود ، تا بدان جای رسد که اگر ستم کنی تا آنکس یک لقمه افزونی بخورد بیمار گردد وهلاک شود آن خورنده . ونیز لذت علمی که غذای روح است هرچند بیشتر مرانرا کاربندی خوشتر ازان آید که اول کار بسته باشی، از بهر آنک اول نادانسته باشد ونیک معلوم نشود ، وچون از پس آنک دانسته باشی بگویی یا بنمایی یا ازو بر اندیشی لذت تمام ازو آن وقت یابی . و این بخلاف لذت حسی است که لقمهٔ‌ باز پسین بنا خوشی و دشواری خورده شود ولقمهٔ‌ پیشین بآرزو و آسانی، تابجایی رسد بآخر که خورنده بوی آن طعام نتواند بردن . پس درست شد که تواب علمی است نه حسی، و این برهان ظاهراست خردمند را.

معنیء بهشت جای اهل ثواب است ومعنیء دوزخ جای اهل عقاب است . وخدای تعالی مربهشت رابتازی چند جای یاد کرد بجنة، ودوزخ را نارخواند. وجنت بوستانی باشد آراسته بدرختان بارور و اسپرغمهای خوش و آب روان وجایهای باراحت وپاکیزه ، چنانک حس را اندران راحت باشد.

پس گوئیم که چون درست کردیم ازین پیش که ثواب علمی است نه حسی، بباید دانستن که فائدهای عقلی که آن شناخت لطائف است که جملگی آرایش وراحت ولذت که اندرین عالم همی آید از آنجا همی آید ، بوستان نفس سخن گوی است گه مر آنرا بگفتار واندیشه نتوان یافتن . و آن آراسته است پیش روان دین که ایشان درختان آن بوستان اند. و بگشتن اندر آن بوستان و نگریستن بچشم بصیرت اندر آن مر نفس ناطقه را لذت براحت وشادی و آسانی باشد . ولکن علم الهی اندرین عالم بلفظها ومثلها بسته باشد وجدا نشود از آن تا بدان وقت که ایزد تعالی مر آن را تقدیر کرده است . وچون وقت آن فراز ms146 آید آن حکمتها از میان مثلها و رمزها بیرون آید بر نیکوتر آرایشی که چشم چنان ندیده است، ونه هیچ گوش صفت آن شنودست، و نه بر دل هیچ مردم آن گذشته است . و آن وقت نیز دل ازان سرد نشود؛ ویابندهآ آن ازان ملول نشود، و از نگاه داشتن آن پرداخته نشود . وپیش از آن همی ملول گشت چون اندر پوست مثلها ورمزها بود و همی نگاه بایست داشتن مر آنرا نبشتن ودرس کردن، بدان سبب که اندر تیرگی لفظها ومثلها

و اما آتش که آن جای گناه کاران است مثل دوزخ بدان از بهر آنست که آتش بکار آید اندر صلاح جسد از بهرپختن چیز های خام . و نیز آتش باه کند مر صورتهای جسدانی طبیعی را ، چنانک صورت آن چیز نا پیدا کند و مجهول گرداندش . همچنین شریعتهای پیامبران مثل است بر آتش که آشکارا شدن آن بکار است صلاح ظاهر عالم را و قوام خلق جسمانی بدان باشد . مگر آن باشد که مشغول بدان تباه کند صورتهای لطیف را ms147 اندر شبهت وبماند اندر پوشش مثلها و رمزها . و صورت لطیف چون اندر ظاهر محض اوفتد خویشتن را اندرغایت بدبختی رساند وبجملة الامر آتش شریعتی مر صورتهای لطیف نفسانی راهمچنان زیان دارد که آتش طبیعی مرصورتهای کثیف جسدانی را زیان دارد . و مثل ظاهر شریعت اندر زیان و سود او با صورت لطیف چنانست چون مثل زهر قاتل که طبایع مرورا یرون داده است

169 اندر عالم از بهر صلاح خلق بوقتی که بدان حاجتمند شوند مر شکستن بیماریهای صعب را، اما اگر کسی که درست باشد گر ازو بخورد در وقت بمیرد. همچنین کسی که مثلهای شریعتی را صورت بندد بی حقیقت تأویل زندگانیء او تباه شود ، و باز ماند از لذتهای آن عالم بر مثال باز ماندن آنکس که زهر بخورداز زند گانی و لذتهای این عالم . و نیز آتش طبیعی موجوداست بهر جایی وبوستان نه موجودست بهر جای . وهر کجا بوستان است برو مو کل است که بی دستوریء خداوندش اندر نتوان شدن . و معنی آتش آنست که شریعتهای بی تأویل که صلاح خلق اندرین عالم بدان است چون آتش بهر جای موجوداست، و بوستان که مثل آن بعلم تاویل است و برو مو کل است بهر جایی نیست. و علم الهی را خزانه داران ومو کلانند بی دستوری اندران نتوان شد . اینست سبب ماننده کردن جای نیکبخت ببوستان و جای بد بخت بآتش . اما از روی حقیقت آن راحت را که اندر بهشت است اندر عالم جسمانی ماندهبی نیست و نه مران دشواری را که اندر دوزخ است ماننده هست از دشواری جسدانی. خدای ما را از ان دور کناد بمنه وجوده ، والسلام.

گروهی از مردمان چنین گویند که ایزد تعالی بیش از آن که آدم را یافرید چگونکی، عالم مرورا معلوم بود. وحجت آرند بر آنچ کویند اگر

سخن اندر چیز طبیعی و صناهی

طبیعی مر کردار نفس کل را گویند، و صناعی مر کردار نفس جزئی را گویند . ونفس کل مایه است مرطبیعت را و بجنباند مر پدید آوردهای خویش را ، واز کردار های خویش بعضی را نمو داد اعنی افزودن - چون رستنیها و بعضی را حسداد- اعنی شناختن- چون جانوران . ومرفعل او را بدین که کرد طبع خواندند، و آنچ نفس جزئی کرد مرانرا صنع خواندند. وطبع عاجز نیست از پدید آوردن چیزهای ms151 عظیم بعلت بزرگی چون جانوران عظیم از پیل ومار وماهی و از پدید آوردن قبهآ فلک که آورده است واز هیکلهای بزرگ چون کوهها . ونیز عاجز نیست ازپدید آوردن چیزهای سخت خرد از جانوران چون پشه ومور وجز آن که اندر خردی خویش باصورتهای تماماند، و ازرویانیدن چیز خردچون کنجد وارزن و تخم کو کنار * و سپندان»* وجز آن که اندران تصرف کند بغایت لطافت. ومر صنعت را تصرف اندر میان چیزهای عظیم ومیان چیز های عظیم خرد، و بکند نفس جزئی چیزهایی که مانند باشد مر طبیعی را ، جز که میان طبیعی وصناعی فرق آنست که صناعی صورت طبیعی بنگارد، ولکن آن معنی که اندر طبیعی باشد اندر صناعی نباشد . چنانک مردم نتواند که از چوب دانهآ خرما تراشد چنانک هم بدان صورت باشد که دانهآ خرماست ، وهم بدان رنگ وهم بدان وزن باشد تا بدان جای که کر خردمندی را بنمایی بدیدار نشناسد مران طبیعی را از آن صناعی، ولکن چون اندر زمین بنشای

معارضه

اگر پرسد کسی که چرا اگر مرزم که خداوند هر سه نفس نامیه وحسیه وناطقه است بهتر از همه جانورانست واز معادن و نبات چیزهای همی سازد که آوازهای الوان آرد چنان که او خواهد، چون آواز بوق و نای و از آلات رودها چون بربض وطنبور وجز آن و آن آلات که سازد هم بر آن گونه که خرد بگوید آواز بیرون آرد و تواند نمود او حس را اندر صنعتی که بکند آوردن ، چنانک اگر چیزی مرغی کند آن مرغ نجنبد و نه پرد ، و گر دانهآ تراشد ms152 چنانک گفتیم آن دانه نروید.

جواب

او را گوتیم از بهر آن چنین است که رستنی جانور اندر بودش زایش عالم پیش از زایش مردم بودست . چنانک شرح اندر کتاب ومفتاح، گفته ایم. پس مردم بر آنچ او بر بودش مردم پیشی دارد توانایی نیابد. اما سخن گفتن که مردم بدان مخصوص است و پیش اوان مرهیچ چیزرا نیست لاجرم مردم بر آن قادراست که چیزها که خود سازد آوازها را بحروف شمرده راست کرده بیرون آرد، چنانک از رودها همی بیرون آرد که ساخته است . وبدین روی همی پیدا شود که نفس کلی، او بر آوازها پادشاه است و بر نمود و حس قدرت

گوئیم که نفس تأییدی عاجز نیست از نمودن شرف خویش بدانک فرود ازوست. ولکن آنک فرود ازوست از دیدن مر شرف او را مگر آنگاه که خویشتن را بغذاء علم پرورش کند از معدن علم تا زپس از ان پرورش بتواند از آن شرف پذیرفتن، و آن پذیرفتن دیدار او باشد مر شرف نفس تأییدی را. همچنانک آفتاب که صورت چیز های جسمانی بنماید بخداوندان چشمهای درست تقصیر نمی کند بنمودن صورتها مر آن کسان را که چشمهای ایشان ضعیف است، ولکن آن چشمها طاقت نمیدارند بنگریستن سوی روشنایی او، پس ایشان چشمهای خویش را معالجت کنند تا درست شود و توانایی یابد برنگریستن اندر نور آفتاب ، آن وقت بداند که عیب آن نادیدن مر چشم او را بود نه آفتاب را.

و دلیل بردرستی، این قول آنست که کسی که او صناعتی داند بتواند آموختن مر آنکس را که دست افزار آن صناعت دارد، ولکن چون کسی دست افزار ندارد صناعت نتواید آموختن ، و عیب آن نا آموختن ازو باشد از بی دست افزاری نه از استاد صناعت. و گر کسی گوید که استاد آن صناعت مر آن یکی را که دست افراز داشت بیاموخت و مر آنرا که دست

176 افزار نداشت نتوانست آموختن محال گفته باشد، و عاجزی آن شاگرد باستاد حوالت کرده باشد . این مثل بدان زدیم که علمهای فرودین برمثال دست افزارست مر علمهای برین را، و گر علمهای فرودین نباشد آن علمهای برین بدست نیاید. وبدان نباید نگریستن که علم فرودین حقیر است ، چه آن خطیر را بدان حقیر شاید یافتن. چنانک مردی نویسنده بیک تارهآ کلک * کز وی قلمی تراشد چیزی نویسد که بهزار درم بغرند . وگر آن کلک پاره نایافته شود آن فائده مر او را بدست نیاید، همچنین ستور بیچاره است از بر رسیدن شرف مردم بدانچ دست ندارد از سخن گفتن و خرد و تمیز. مردم بیچاره نیست که مر ستود را بیاموزد آنچه همی مردمی دیگر را آموزد ، ولکن بیچاره ستوراست که نتواند مر آن شرف را که اندر مردم است پذیرفتن .

هستها بیک دفعه باعقل پدید آمده است و زو جدا تو هم نتوان کرد مر آنرا . و آن همه هستها برهفت بخشش است . برمثال عین جسمی که مر اورا شش جهت گرد گرفته است : یکی از او ذهن و دیگر حق و سدیگر خرمی و چهارم برهان و پنجم زندگانی و ششم کمال و هفتم بی نیازی . و اکنون دلیل آنک این هفت قسمت هستی با عقل کل باهم پدید آمده است بنماییم : گوییم دلیل بر آنک ذهن باعقل کل کشنده است وز عقل جدا نشود و ذهن

و دلیل بر آنک کمال اندر پدید آوردن عقل کلی با آن کشیده شده است وزو جدا نشود آنست که کمال بجوهر عقل الفغدهٔ‌ جزئی پیوسته شود چون محیط شود بر معلولات و توهم نکند که کامل با ناقص برابر است بلک داند که تمام برتر و بهتراست . پس ازین جهت معلوم شد که کمال مطلق کشنده است با جوهر عقل کلی بآفریدن او و دلیل بر آنک بی نیازی کشیده شده است با آفرینش عقل کلی وزو جدا نشود آنست که از بی نیازی برتر و شریفتر هیچ چیز نیست ، و ms155 چون عقل کلی از بی نیازیء خویش مر نفس را بهره کند آنکس بغایت شرف رسد اندر خلق، وعقل الفغدهٔ‌ جزئی که قوت گیرد بدانستن معقولات بی نیازی پذیرد. پس ازین روی دلیل شد که بی نیازی مطلق کشیده شده است باعقل کلی اندر آفرینش ، ومر عقل را عظیم تر قوتی بی نیازیست، و کمتر فوتی ذهن است مرورا هرچند که ذهن نزدیک طبیعت اندر غایت شرف است از بهر دائمی را، و از بهر آنک ایزد تعالی مر ذهن را خزانهآ حرکات زمانی کرده است . و زیر این قوتها که یاد کرده شد سرهای بسیار است، و قوتهای عقل بیش از آنست که مردم بگفتار اندر آن تواند رسیدن،

از بهر آنک چیز های است که عقل

بدان یکتاست ، و بدانید که یکی فرو

ریزد مر آن را کمتر لحظتی بر معلول

خویش تا معلول او توانایی عبارت کردن

آن یابد . و اکنون آن همه قوتها گرد

کردهاست اندر نقطهآ عقل که آن مرکز هردو جهان است . باله است آن خدائی که پیدا آورد جوهری شریف

ایزد تعالی مر عالم مرکب را بشش جهت او تمام کرد. چون زیر و زبر و چپ و راست و پس و پیش ، و هفتم آن خود عالم بود ، تا نشانی باشد مر بینند گانرا بجشم بصیرت که دین خدای هم بشش جهت او تمام شود ، که هفتم براندازهآ آن شش باشد، و از بهر آن دین خدای مانندهآ عالم بایست که حاصل از عالم بود که باز پسین زایش عالم بود، و بشناخت آفرید گار ms156 عالم جز مردم چیزی نزسید ، و دین دار مردم بود، و مردم از بهر دین بایست همچنانک عالم از بهر مردم بایست . پس درست شد که عالم از بهر دین بایست و مردم از بهر سبب دین بمانند عالم آمد که دین علتی بود از علتهای عالم و عالم معلول دین بود، و علت بمعلول ماننده باشد برویی از رویها . و عالم بشش جهت از بهر آن مخصوص کشت که عدد خود 9 آمد از نهاد ایزدی و ده بیکی باز گشت بعقد همچنانک بیست بدو باز گشت، و سیامی بسه باز گشت، و 9 عرص است که یک جوهر بر آرندهآ آنست ، که شرح آن اندر کتاب *مفتاح، گفته ایم. پس یک جوهر جسی بردارنده است مر شش جانب را، ویک جوهر نیز

شریعتی را که داعی بود مرخلق را

چون اصلهای روحانی وصی یی بود

وهفت امام و دوازده حجت و این نیز

بیست و یک باشد . و عدد شش بسه

قسمت شود چون نیمه وسیک وششیک

دلیل است بر آنک، هر صاحب شریعتی

را سه منزلت است : یکی منزلت

خویشتن بینان و بزرگی جویان از آموختن ننگ داشتند و ازپس خداوندان دین نرفتند تا اندر خلاف ظاهر های هلاک کننده هلاک شدند وبدی را با نیکی اندر آفرینش اثبات کردند، و بهری از یشان بنور و ظلمت گفتند - وایشان ثنویان اند - وبهری بیزدان واهرمن گویند و ایشان مغانند* از متابعان به آفرید. واندر عقل زشت است مر بدی را بخردمندی باز بستن. پس چگونه رواباشد مربدی را بمبدع حق بازبستن، و آن گروه که بدی رانیکی ازلی دیدند گفتند که خداوند نیکی بآخر هلاک کند مرخداوند بدی را بوقت تمام شدن خویش ، وبدین قول باطل همی کنند مذهب خویش را ، از بهر آنک گر خداوندی ازلی است روا نباشد که چیزی ازلی هلاک شود ، وما اندرین

اگر کسی گوید که این دلیلی نیست براثیات نیکی ونفی بدی از بهر آنک همجنانک بدی را بنیکی باز نبدند و گویند این بدکمتر از آن نیک است و گویند که ایننیک بهتر از آن بد است، وهمه چیزهای مضاف را قیاس همین است چنانک چیز خرد کهتر از چیز بزرگ باشد و چیز بزرگ مهتر از چیز خرد باشد.

جواب

او را گوئیم که حقیقت از چیزها بگواهی عقل پیدا آید، و اندر عقل یافته آنست که همه باید که بدیها نیک شود و نمیباید که نیکها بد شود ، و معلوم است که باز گشت هر چیزی بدان باشد کزو پیدا شود . پس پیدا شد که نهایت بدیها نیک است و از نیک مر اورا گذر نیست و نهایت نیکها بد نیست، چه نیک حود نهایت است، و نهایت را نهایت نیست . و چون معلوم شد که نهایت بدها نیک است ، معلوم شد که آغاز بودش همه بود ها نیک است تا نهایت همه بودها بنیکی باشد، از بهر آنک باز گشت هر چیزی بدان

تفاوت میان اهل تواب اندر عالم علوی نه برین گونه است که اندرین عالم است، از بهر آنک نعمت جسمانی آشکار است و حسد آید خداوندان نعمت اندک را از خداوندان نعمت بسیار . ازیرا که حقیر نماید ایشان را نعمت اندک و الم و رنج پذیرند از بسیاری نعمت کسی دیگر . و ثواب آن جهان علمی است و پنهان است و حسد نیاید خداوندان ثواب اندک را از خداوندان ثواب بسیار . و چنان پندارند که ثواب ایشان خود بغایت است، وزان افزونتر ms163 که ایشان راست کسی را ثواب نیست، و خداوندان ثواب اندک اندر لذت باشند، وخداوندان ثواب بسیار همچنان اندر لذت باشند همیشه . و مثال آن اندرین عالم یافته است: میان اهل علم تفاوت بسیاراست و گروهی ازیشان باند کی علم رسیده اند و گروهی بسیاری علم یافته اند. و خداوندان علم اندک معجب باشند بعلم خویش و پندارند بعلم و حکمت ایشان کسی نیست، چنانک خدای تعالی همی گوید، قوله : «کل حزب بمالدیم فرحون » . هر کروهی بدانچ نزدیک ایشان است شادمانه اند . و اندک علمان آگاه نباشند از آنچ دانایان بزرگ دانند ، و چون آگاه نباشند حسد نیایدشان، رنجه نشوند . وگر حسد غذاء بزرگ نبودی خدای تعالی مر رسول صلی الله علیه و آله را نفرمودی ازو پرهیزیدن سوی پرورد گار خویش چنانک گفت، قوله : «من شر حاسد اذا حسد » . گفت بگوی که: من بخدای بیرهیزم از شر حاسدی که حسد کند. وزشرحاسدان وصیء محمدبود که چندان هزار خلق در

بباید دانستن که شرف و بها و تمامی و بی نیازی مرعفل کل را بدان است که او مبدع است ms164 و هیچ چیز برو پیشی ندارد اندر یافتن هستی میان او ومیان ابداع هیچ میانجی نیست. وچون حال چنین است روا نیست که هیچ چیز که ازوفرود است بدین مرتبت رسد. وهمه چیزها فرود ازوست از نفس وجز نفس. و گر نفس بمرتبت عقل رسد آنگاه لازم آید که مبدع جوهری دیگر باشد ، نه این باشد که نفس همچو شد . و نیز مادت نفس از ابداع محض باید بی میانجی، عقل باید که نفس همان فضیلت نیابد که عقل یافته است . بررسیدن نفس برتبت عقل محال است. و نیز عقل اندر آفرینش برابر ذوات

ایزد تعالی مر عالم جسمانی را برشمار آفرید . و یکی را علت شمار پدید آورد تا ازو بسیاری پدید آمد. و مریکی را چون اندر یکی زنی جز یکی نباید . پس این همان یکی باشد، او وجود علت خویش باشد . وازین قول پیدا شود که مر یکی را علت نیست . و چون او را علت نیست پس او خود نیز معلول، نباشد و چون یکی بهستی هست و همه هستها یاعلت است یامعلول. و چون درست که مر یکی را علت نیست درست شده باشد که یکی معلول نیست . چون معلول نیست ناچار عقل است، پس یکیعلت است مر بسیاریرا.

و نیز گوئیم که اگر یکی علت بسیاری نیست بس بسیاری خود علت بسیاری است، و چون بسیاری را علت بسیاری گویی چنان گفته شود که بسیاری را خود بسیاری پیدا آورد . و ما حال بخلاف این همی بینیم ، از بهر آنک هربسیاری اندر بسته شده است بعددی که آن عدد بیکی که علت آن عدداست نزدیکتر ازوست. پس پیداشد که بسیاری یکی پدید آورد و دیگر که میان بسیاریها انبازیست از جهت مانندگیء ایشان بیکدیگر . چنانک بمثل 9 بسیارست و پانزده نیز بسیاری دیگر و هر یکی از ین دو عدد بسه قسمت شود، پس میان ایشان بسه انبازست، و از دیگر روی مر هزار را هزار دیگر ماننده است که جز ببرهان قوی و ms166 نگاه داشتن تمام مر ایشانرا از یکدیگرنتوان شناخت، و مر هیچ عدد را بایکی انبازی و مانندگی نیست، از آنچ یکی هیچ قسمت نپذیرد . و هیچ عدد را یکی نزدیکتر از دو نیست و مشکل نشود

191 کسی را که گوید یکی همچند دو است یادو همچند یکیست. و برین دلیلهای بسیارست که بسیاری ازوحدت پدید آمدن است ، چنانک گوئیم که آسمانها و ستار گان باز بستهاند بجنبش نفس کل، و همه را بدین روی یک طبیعت است که جنبنده اند . و از جهت حرکات کواکب همی زاید زایشهای عالم از معادن ونبات و حیوان که مختلف اند اندر طبایع خویش ، وهمچنین تخم درخت یک چیزاست بدیدار بیننده ، و صورت درخت ازو همی زاید که او را شاخها و بر گها و میوه های بسیاراست ، و همچنین نطفهآ حیوان یک چیزاست کز شخص پدید آیه با اندامهای مخالف و طبایع متضاد .

پس درست شد که هر بسیاری که هست باز شدن او بوحدت است . از این روی گفتیم که همه بودنیهای عالم را علت امر باری تعالی است. کهیکی است و بزر گوار است، و مبدع حق که پدید آرندهآ اوست دوراست از همه باز بستهای جسمانی و روحانی .

سخن گوئیم اندر نام امر باری سبحانه که کلمه چراست تا مؤمن راه جوی را بیداری افزاید . گوئیم که کلمه چهار حرف است و معنیش آنست که بردارندگان وحدت ایزد چهارند : دو روحانی ودوجسمانی . ازو « کاف، دلیل است بر تأیید عقل . از بهر آنک اصل همه هستها اوست و معدن همه گوهر های علوی وسفلی است و اندر عقل است تخم صورتهای روحانی و جسانی.

معارضه

اگر کسی گوید که ترسانیدن پیامبران علیهم السلام مر خلق را بمعاد سیاستی بود تا بریکدیگر ستم نکنند و فساد ms172 اندرعالم راه نیابد، ولکن چیزی نبود از آنچ گفتند جز این نام.

جواب

مرورا گوئیم که زلیفن»* بردو گونه است: یکی جسمانی است و دیگر روحانی، و زلیفن جسمانی از پادشاهان باشد وبرحسها باشد و زلیفن روحانی از پیامبران باشد ، و ممکن نیست که زلیفن جسمانی ثابت شود جز بدانک ظاهر شود مر جسم را از زخم و باز داشتن و کشتن، و نفس حسی ازین زلیفن ترسد. پس اگر پیامبران زلیفن کردند مرنفس ناطقه را کردند، و نفس ناطقه نادان تر نبود از نفس حسی، و لازم آمد که زلیفن ایشان باطن بود، وشناختن آن از راه تأویل بود، وتأویل نیست مگر باز بردن چیزها بآول آن. پس حقیقت آن زلیفن روحانی بعاقبت لازم آید نه بدین عالم جسمانی. و گر نفسهای ناطقه مر حقیقت آن زلیفن را اندر جوهر نیافتی همه خلق برپذیرفتن آن جمله شدندی، چنین که شدهاند. و قول را نیابند مکر اندر قائل،

امر باری سبحانه اندر توهم نیاید و اندیشه اندرو نرسد بهیچ روی از رویها، و مر امر را وحدت گفتند و وحدت یکی باشد، واحد از وحدت واحد شود . چنانک گوئیم یکی بباید تایکی ازو یکی باشد همی دانیم که از یکی پدید آمد و یکی هست ولکن مرو را جز اندر یکی اثبات نیست . همچنانک همی دانیم که چشمهآ مهر جهانتاب از نور اوجهان روشن شده است و نور اندرو قرار دارد ولکن نور را ندانیم که آن حال که دارد از چه دارد. و گر گوییم که نور چون از چشمهآ مهر جدا شود چگونه باشد و هم آنرا بتواند پذیرفتن از بهر آنک اگر اندیشه کند که نور چون از مهر جدا شود چیزی باشد کمتر از چشمهٔ‌ مهر یا بزرگتر ازو و آن خود هم چشمهٔ‌ مهر باشد و نه مجرد نور باشد ، ونور مجرد را وهم نپذیرد و نیز چمشهٔ‌ مهر را بی نور و هم نیذیرد، و کر کسی کوید که چشمهٔ‌ مهر چون نور ازو جدا

اگر کسی گوید که چشمهآ آفتاب بی نور چنان باشد که ما همی بینیم شمس بوقت کسوف ، اعنی بوقت گرفتن آفتاب همی ببینیمش چون نور ازو جدا شود جرم او سیاه نماید .

او را گوئیم آنکه توهمی بینی بوقت آفتاب گرفتن آن قرص سیاه آن نه جرم مهر است بی نور، بلک آن جرم ماه است که برابر شدست باقرص مهرو باز داشته است مر روشنائی آفتاب را از زمین ، و مهر چشمهآ ازو دورست که بآسمان چهارم است، وقرص ماه بآسمان نخستین است، ومهر بدان وقت که ما مر اورا گرفته بینیم بحال خویش روشن است بر فلک خویش و آن تیره که همی بینیم جرم ماه است ، و جرم ماه شفاف نیست ، اعنی که روشنی ازو بیرون نگذرد . بلک چون آیینه ایست که از آهن باشد که چون آفتاب بروی آیینه اندر تابد عکس ازو روشن باز جهد و چون برپشت آیینه تابد روشنی، آفتاب سوی روی آیینه بیرون نتابد، و گر جرم ماه شفاف بودی چنانک نور ازو بکنشتی

معنیء آنک خدای تعالی امرخویش را بدو حرف بازبست ومر آنرا «کن» خواند بدو قسمت شود : یکی ازو آنست که ممکن نیست پدید آمدن چیزی از موجودات روحانی و جسمانی مگر ازمیان جفتی، یا لطیف یا کثیف . وبودش همه جفت را علت امر باری است سبحانه . پس عبارت کردند امرباری را بدو حرف تا بدانند کز آن علت پدید آمد جفتها همه ومران علت را نشاید عبارت کردن مگر از جهت این دو حرف که جفتی اندرین دو حرف پیداست و میچ چیز نیست از م وجودات که نه جفتی اندرو بیداست. از بهر آنک امر

اگرکسی پرسد که پایداری، عالم بچیست، جواب او آنست که گویی پایداری چیزهای بعلت باشد، وعلت چیز آن باشد که چون او را بر گیری معلول او بر خیزد، چنانک آفتاب علت روز است اگر آفتاب را بر گیزی روز برخیزد. پس گوئیم که پایداریء عالم بحرکت و سکون است، اعنی که جنبش و آرام، از بهر آنک از عالم آسمانها جنبانیست و زمین آرامیده است* وزایش عالم همه ازین دو چیز پدید آمده است که صفت یکی متحرک است

213 وصفت دیگر ساکن ، وگر حرکت وسکون رابوهم بر گیری عالم ببرخاستن ایشان برخیزد ، از بهر آنک متحرک وساکن پذیرا باشند مرحرکت و سکون را . وپذیرای این دو صفت آسمان است و زمین و آنچ اندرین دو میان است . وچون صفت نباشد که آن حرکت و سکون است صفت پذیر نباشد که آن متحرک وساکن است . و چون ببرخاستن حرکت و سکون همی عالم بر خیزد درست شد که پایداریء عالم بحرکت وسکون است . ونیز مردم را عالم صغیر خوانند، یعنی جهان کهین ، ومردم باندامهای خویش همی اندرین دو حال بسته شده است چنانک از اندامهای مردم بهری جنبان است چون دستها و پایها ور گها و بهری آرمیده است چون میانهآ سر و گوش و بینی و جز آن، و پایندگی، مردم از راه طبیعت اندرین عالم بدین اندامهاست که برحرکت و سکون است، وچون پایداریء مردم که عالم صغیراست بحرکت و سکونست پایداری، عالم کبیر هم بدین باشد، وحال اندر دیگر زایشهای عالم چون نبات وحیوان وجز آن همین است که یاد کرده شد .

هر جنبندهیی را جنبش است واندر آغاز عقلها ثابت است که جنبش پیش از جنبنده باشد . و گر عقل متحرک بودی حرکت پیش ازو بودی ، و گربیش از عقل چیزی بودی ورا نام سابقی واجب نیامدی . پس درست شد که عقل متحرک نیست بلک ساکن ms187 است، و نیز هر متحرکی را حرکت از بهرچیز دیگر

معارضه

اگر کسی گوید که عقل را حرکت از بهر آنست تا مبدع خویش را سبحانه اندر یابد وحاجتمند است سوی اندر رسیدن مبدع حق و محیط بر جلال او، و چون پیدا شد که او حاجتند است پیدا شد که او متحرک است .

او را گوئیم اگر عقل کلی توهم کردی باندر ms188 یافتن مر مبدع حق را و آن تا ممکن است خود نه عقل بودی ، از بهر آنک عقل واجب گرداند بر عاقل کوتاه کردن طمع از رسیدن اندر مبدع حق، از بهر آنک امر باری سبحانه اثر است واثر را اندر رسیدن نیست بمؤثرخویش. واین قضیت اندرعقل ثابت است وعقل مخالف نشود مرچیزی را که اندر جوهر اوثابت است. پس توهم نکند محیط شدن بر آنک عقل را بأثرخویش آفریده است .

زندگانیء نفس ناطقه اندر شناخت توحید است بی تشبیه و تعطیل وصورت او بر گونهآ صورت عالم علویست « ونفس ناطقه چون بصورت همچون عالم علوی شود و هم گوهر آن عالم گردد و آن شناختن حروف علوی و حدود جسمانی باشد و متابع شدن مر ایشان را و ولایت داشتن مر هریکی را بر اندازهآ حقوقمندیء او نه بیشتر و نه کمتر . و دلیل بردرستیء این دعوی از عیار عالم آنست که افلاک گردان است بر نطفه های خلق که هریکی از آن مردمی است اندر حد قوت تا بدان گشتن قوتهای خویش را بدان نطفها رسانند و صورت ازو پدید آرد و بجنباندش تا بیرون آردش برصورت خویش . همچنین تأیید از حدود علوی و تعلیم از حدود سفلی بگذرد بر نفسهای ناطقه که آن فریشنگانند اندر حد قوت ، تا بدان تاید وتعلیم مران نفسها را

بباید شناختن که هر چیزی که او ms189 بذات خویش تمام باشد شریفتر از آن چیز باشد که ایستادن او بچیزی دیگر باشد . پس اگر کسی گمان برد که اثبات عقل بدین شخصهاست، اعنی کالبد های مردم که فعل عقل ازو همی پیدا شود، پس آنکس گمان برده باشد که شخص مردم فاضلتر از عقل بی جسد ایستاده است بذات خویش . واگر نه چنین بودی و عقل با جسد انباز بودی اندر محیط شدن بر چبزها بایستی که جسد برذات خویش محیط شدی، چنانک عقل برو محیط شده است . وگر عقل را آمیزش بودی با جسد بایستی که جسد را با ععل همجنسی بودی . و چون جسد فاسد است و عقل باقیست وجسد محاط است وعقل محیط است روا نباشد که با این مخالفت که میان ایشانست با یکدیگر بیامیزند . وچون پیدا شد که عقل را با جسد آمیزش واجب

217 نیست پیداشد که عقل مجرد ثابت است، و چکونه آمیزد عقل با جسد واندرهر جزئی از چزء های جسد عقل را پادشاهی است که مرو را صورت کند وشکل او را از برخویش دارد واندر و مثال واشارت توهم کند و مرشخص را عقل از آن حال که باشد بحالی دیگر تصویرنتواند کردن. و نیز آن چبز که باچیزی دیگر بیامیزد میان قوت و فعل باشد. وفعل او بر آن گونه باشد که تواند که دیگر بار بیامیزد، واز عقل چیزها بفعل باشد نه بقوت، چه او گوهر نخست است که ازو پدید آمد اوائل عقلی، و گر در عقل قوتی بودی جز از فعل بفعل باز نیافتندی آن چیز ها را که اندر قوت است و باطل شدی بر هانها و قیاسها، از بهر آنک آنچ اندر حد قوت باشد گردنده باشد از حال بحال، و آنچ از حال بحال گردنده باشد مرو را بچیزی یابند کز حال بحال نگردد، و آنچ کردند را بدو یابند عقل است که او ازحال بحال کردنده نیست ms190 . و چیزی که از حال بحال نگردد او بفعل باشد نه بقوت . پس درست شد که عقل با جسد آمیزش ندارد ، از بهر آنک او بفعل است نه بقوت ، و چگونه آمیزش کند عقل بجسد مرکب از چهار طبع، و گر عقل با جسد بیامیختی ممکن بودی که با یکنی ازین طبایع نیزبی آمیختی، وواجب آمدی که انر عقل اندر طبایع پیدا شدی، والبته اثر عقل اندر طبایع پیدا ویافته نیست . پس دانستیم که عقل را آمیزش نیست با چیزی که آن مرکب است ، وجسد از مرکبات است. پس عقل را آمیزش نیست با جسد و دور است از آمیختن بامر کبات، ومجرد است بذات خویش.

گروهی از طبایعیان چنان گفتند که ستارگان وافلاک دانایان و گویند گانند، و حجت آوردند بر آن آنچ گفتند که جانوران وسخن گویان را عالم همی بیرون آرد. و روا نباشد که بیرون آوردهآ عالم را فضیلتی باشد که مر عالم را که بیرون آوردهآ اوست آن نباشد . وما پیدا کنیم مر خردمندان را که عالم را و آنچ اندروست از ستار گان و افلاک و طبایع حیات نیست ونه دانش . و گوئیم که دانایان مردم را عالم کهین گفتند ، و مردم رنج وراحت راشناسنده است از زیر پای خویشتا بتارک سر . وچون عالم مردم مهین است ازین قیاس آسمان سر عالم باشد وزمین پای او . و گرداست مردم از آسمان دور است پایش بزمین نزدیک است . و بر زمین قرار دارد و مروراهمی گرداند چنانک خواهد از حالی بحالی بحالی . وهمی بینند که مر زمین را که او انباز آسمانست اندر برون آوردن زایشهای حس و زندگی نیست . مر زمین را را چنانک حس نیست نطق نیست و نداند که بدو چه همی کنند و نه از گردانیدن وشکستن دردی و آسانی همی یابد ، و چون زمین را که ما بدو پیوسته بودیم بی خبر یافتیم از آنچ همی کند و ms191 ز آنچ بدو همی کنند حکم کردیم بر آب که انباز اوست و برهوا که انباز آبست و بر آتش که انباز باد است بنادانی و هر چهار را نادان یافتیم، و این چهار گانه کار پذیران بودند وانبازان بودند با فلک وستارگان اندر پدید آوردن نبات و حیوان . وچون این انبازان بی جان و نادان بودند دانستیم که آسمان و ستارگان که دست ما

حکما را اندرین معنی سخن است بدانچ باز جستند تا بدانند که نخستعقل فائده های خویش فرو ریخت بر نفس، یا نخست نفس طلب کرد فائده را از عقل . و گفتند اگر گوئیم که نخست عقل فائدهآ خویش فرو ریخت بر نفس، طلب کردن نفس مران را مر عقلرا مسرف خوانده باشیم، وخدای تعالی همی گوید که مسرفان را دوست ندارم ، بدین آیت « ولا تسرفوا انه لایحب المسرفین » . گفت: مدهید جز بحد که خدای دوست ندارد مردهندگان بیحد را . وگر گوئیم نخست نفس طلب کرد ازعقل مرفائدهآ خویش را وتانخواست از عقل چیز نیافت مر عقل را به بخیلی منسوب کرده باشیم، وخدای تعالی همی گوید : هر که بخیلی کند با خویشتن کند، یعنی که چون کار نکند مزد نیابد وچون چیز ندهد چیز ندهندش، قوله . ومن یبخل فانما یبخل عن نفسه » و ما گوئیم که آن خطاب که عقل را با نفس است زمان لازم نیاید . از بهر آنک علت زمان حرکت است از فعل نفس پدید آمده است، و نفس و عقل برتر از زمانند . و چون ثابت شد که این دو اصل عظیم از زمان برترند پیشی و پسی از میان ایشان برخاست . و چون این قاعده شد گوییم که عقل را با نفس دو خطاب است : یکی ازو علوی و دیگر سفلی . و خطاب علوی و سفلی از عقل مرنفس را تأیید اوست از بهر ms192 پدید آوردن صورتهای طبیعی

222 دانایان و رغبت نا کردن نفسهای جزئی اندرعلم، و همچبین اگر افاظت ازعقل بزنفس ازعجز بودی بی افاضت ms194 شوقی نفس ناقص بماندی وفائده نگرفتی، چون ندانستی که شوق از علت او براو باریده است. پس گوئیم که عقل برنفس شوق و عجزرا فرو ریخت از بهر آنک برذات خویش اندر توحید نفی و اثبات را لازم کرده بود. و نفی چون عجز است. واثبات چون شوق، از بهر آنک عقل چون خواست که اثبات کند مبدع حقرا بازداشت مرورا نفی ازصورت کردن مر مبدع حق را بچگونگی واشارت کردن بدو، و چون خواست که نفی کند مر مبدع حق را بتعطیل باز داشت مرو را اثبات از تعطیل و انکار . وهمچنین برنفس حرکت وسکون پدید آمد، حرکت چون شوق و سکون چون عجز. و پدید آمد ازحرکت و سکون هیولی وصورت، هیولی چون شوق و صورت چون عجز، از بهر آنک هیولی همیشه آرزومند است بپذیرفتنفائدهآ نفس از راه صورت پس یکدیگر، و صورت عاجز است از پذیرفتن صورتی دیگر باخویشتن، چنانک هیولی باصورت جسمی صورتی دیگر همی نتواند پذیرفتن . - اینست خطاب عقل بانفس.

گوییم همچنانک صورت بردو نوع است یکی جسمانی کثیف و یکی رو حانی لطیف، فائد های طبیعی از افلاک و کواکب بزایشهان عالم پیوسته است که قرار گاه آن مرکز زمین است. و فائدها بحرکت دائم پبوسته است،

223 تا صورتهای طبیعیء شخصی بدان پدید آمده است . و فائد های عقل بنفس بسکون دائمیت که نفس از عقل همی پذیرد تاپدید آید بدان صورتهای روحانی دائم. و آن فائده کز عقل بسکون دائم پذیرفت بیشتر از آن فائدها بود که مر آنرا آمیخته پذیرفت بچیزهای طبیعی که آنرا زوال و پرا گندن است . و آن فائدها که آمیخته بود بچیزهای طبیعی نفس رابر بقاء آن ایمنی نبود، از بهر آنک مران را حرکت بود و چیز متحرک پایدار نباشد، وزین سبب افتاد اختلاف بسیار اندر راههای خردمندان که علمها بیرون آوردند بنفسی که آن بطبیعت پیوسته بود و با او آمیخته . و ms195 مر نفس را قوت اندر بیرون آوردن علم برمقدار سکون او باشد باعقل و برمقدار شدن او از چیز های طبیعی ، و هرنفسی که دانش پاکیزه تر پذیرد و از آلایش طبیعت مر عقل او را تبات بیش باشد و زوال کمتر پذیرد. و هرنفسی که سکون از عقل کمترپذیرد و بچیزهای طبیعی متحرک پیوسته باشد فائدهآ او باثبات کمتر باشد و زوال زودتر پذیرد. و هرنفسی که بسکون عقلی تمام پذیرد فائدهای عقلی را بیذیرد، پذیرفتنی بی زوال . و ایشان مؤیدان باشند از بندگان ایزد سبحانه . وحکماء گفتهاند که میل کردن بچیز های طبیعی دور شدن است مرو را ازفائده های عقلی. و میل کردن نفس بطبیعت سبب بدبختی است مر ورا و باز آوردن عقوبت جاویدی . و میل کردن نفس بعقل دور شدن است مر ورا از نقصان طبیعت و نزدیک بودن بعلت خویش که آن عالم ابداع است، و میل کردن نفس بعقل سبب تعامیء نفس باشد وحاصلشدن راحت ابدی وسرور عقل وثواب الهی مر اورا. ایزد تعالی مارا رغبت دهاد اندر طلب کردن مرعالم عقلی را و پرهیز دهاد مارا از طبیعت هالاک کننده و آلایشهای بلیداو.

رنج وراحت نفس را امروز که بطبیعت پیوسته است بسبب موافقت اورسد که بیفتد مرورا باچیزی یابسبب مخالفتی که مروراباشد باچیزی، چنانک نفس را باعقل موافقت اشت وباجهل مخالفت دارد. لاجرم از دانستن شادمانه شود و براحت برسد و از نادانستن غمگین شود و رنجه گردد . و بجملگیء راحتها مر نفس مردم را اندرین عالم از دانش است و همه رنجها مرو را از نادانی است، از بهر آنک چون بیمار شود رنجه شود اگر بداند که رهایش او از ان بیماری اندر چیست، و آن چیز چگونه بدست آید ، همان ساعت براحت رسد، و آن رنجش براحت بدل شود ، و گر نداند که چه باید کردن اند آن رنج بماند، و هر حالی که آن نه ms196 برراستی باشد نفس اندرین عالم از آن رنجه شود، چون از سرمایی کز حد بیرون باشد و چون از گرمای سخت و چون از آوازهای بینظام کز حد اعتدال بیرون باشد، چون آواز رعد و جز آن، و چون دیدن صورتهای زشت که مر نفس را که آن ناپسند است اندر حال ظاهر، از بهر آنک او را از بهر نیکوتر صورتی آفریده اند و آن صورت بعالم روحانیست. و راحتهای نفس اندرین عالم از دیدن صورتهای نیکوست و از شنودن آواز های راست و بنظم و خوردن چیز های معتدل و بودن اندر هواهای که نه سرد است و نه گرم. پس مر نفس را خوشی اندر عالم روحانی بدان بهره باشد که اندرین عالم بدو رسیده باشد از کلمهآ باری سبحانه، تا چون بدان وقت کزطبیعت جدا شود وبدان اصل خویش باز رسد موافق باشد

پس گوئیم که عالم علوی روحانی شناختنی است و دانستنی نیست . و عالم جسمانی دانستنی است، و آفرید گار عالم از حصار شناختن و دانستن

بباید شناختن که هستها نه از هست بجود باری سبحانه بود، و آن جودی تمام بود که آفرید گار بدان رادی کرد برهستها تاهر چیزی نصیب خویش از آفرینش بیافت، چنانک خدای تعالی همی گوید، از جواب ms198 موسی علیه السلام که مر فرعون را لعنه الله داد، قوله تعالی: «قال ربنا الذی أعطی کل شیء خلقه نم هدی». گفت: ای فرعون خدای ما آنست که مر هرچیزی را آفرینش او بداد، پسراه راست بنمود. و چون قاعده دانسته باشی بدانی که از نیست شدن هستها بخل باریی سبحانه ظاهر شود ، همچنانک بجود او تعالی جده هست شدن ایستها بود از نیست. و نقصان اندر جود مبدع حق روا نیست، و خردمند داند که چون بهست شدن نیست باری سبحانه نام رادی لازم آمد ، واین صفتی ستوده بود، به نیست شدن هستها مرو را سبحانه نام بخیلی لازم آید که آن صفتی نکوهیده است. و خدای را تعالی نامهای نیکوست و نامهای زشت نیست، چنانک گفت، قوله تعالی: «قل أدعوا الله وأدعوا الرحمن أیاماتدعوا فله الاسماء الحسنی». گفت: بگوای محمد که بخوانید الله را یابخوانید رحمان را هر کدام خوانید، مرو راست نامهای نیکو. پس این آیت همی دلیل کند که خدای را نام زشت نیست . و بخل از نامهای زشت است، وز نیست کردن هست نام زشت بحاصل آید . پس درست شد که نیست شدن هست روا نیست ، چنانک

نفسهای جزئی اندرین عالم آرزومندند بدان نعمتها که آراسته شده است ایشان را اندر آن عالم. و آرزو کردن نفس مردم مر آن نعمتها را بدانست که این نفسهای مردمی نزدیک شده است بنفس کلی که نعمتهای آخرتی همه ازوست، ومر نفس جزئی را درجتی نمانده است که آنرا بجوید تا از راه آن بدان نعمت رسد . چنانک مر نبات را مانده است درجت حسی ومرستور رامانده است درجت سخن گفتن . و دلیل بردرستیء این قول آنست که کودک خردچون حس بیابد حریص شود بر کشیدن غذا بخویشتن ، وهرچه بیابد بدهن اندر نهد، از بهر آنک از راه حس مرو را باغذا نزدیکی افتادهاست و اندر میان حس که حیوانست و نبات که غذاء است درجتی نمانده که کودک را اندران حاجت است تا از راه آن درجت حس را بخویشتن کشد . همچنین چون میان نفس جزئی مردم ومیان نفس کلی که خداوند نعمتهای باقیست درجتی ms200 نمانده است مکردرجت آموختن و طاعت داشتن، جز نفس مردم آرزومند نیست بدان نعمت ، و دگر حیوان ونبات را همی درجات بباید گذاشتن تا بدین درجت رسند . و چون نبات وحیوان از نعیم آن جهان دوراست، نعیم این جهانی را ایزد تعالی اندر طبایع بحد قوت نهاده است تا بروز گار بفعل همی آید و بهر نوعی از حیوان از آنچ ایشانرا شایسته است همی رسد، تا بوقت رسیدن قوتهای عالم سفلی همه بجملگی از راه نفس مردم بعالم علوی ویافتن ایشان مرآن نعمتها را که

اثر بردو گونه است : یکی از و عام است و دیگر خاص . آنچه عام است ازو آنست که گسترده است وزوباریده بر جملگیء عالم بر چیزهای که اندرو است از نفس نامیه و حسیه وناطقه وبویها ورنگها اندر شگوفها و مزها دادن اندر میوها وجز آن، واین همه یک قوت است کز نفس کلی و زعالم جسمانی برو بارنده است هموار . ولکن بسبب تفاوت صورتها و قوتها چیزها ببرتری و فروتری که نتوانستند مر آن اثر را بریک حال فرا پذیرفتن آنچ ازنفس کلی برو بارید متفاوت نه آمد، وچون هرچیزی از آن قوت براندازهآ لطافت و شکل وصورت و جایگاه و روز گار خویش نصیبی پذیرفت هریکی نامی دیگر یافت ، چونسخن وحس ورستن ورنگها و بویها ومزها . واما آن قوت کزنفس کلی پذیرفتن آن خاص است آنست که پیوسته شد بکسانی که آهنگ کردند بدان ، و مر آنرا بهره بی باختیار خویش طلب کردند و بپذیرفتند، و آن پیمبران علیهم السلام بودند، و گروهی را آن قوت خاص از نفس کلی اندر یافت بفضل ومنت او بریشان بر گردانید از درجات ایشان، از درجات اهل عالم، وآن پیمبران بودند علیهم السلام.

باز جستن از چیز نخستین به هستی باشد ، و پس از آن از مادت گویند و آن چه چیزی باشد، وپس از آن بر رسیدن از چگونگی باشد ms201 . وچون باز درست آمد آن وقت جستن از چرایی باشد که آنرا لمیت گویند . و چون چگونگی درست نشده باشد از چزائی او بر رسیدن محال باشد . و مثال این جنانست که کسی واقف شده باشد از چگونگی، بودش نبات از طبایع بیاریء جنبشهای افلاک و کواکب آن وقت روا باشد که چرایی کون نبات بجوید . و اتفاق است میان حکماء که هیچ کس واقف نشد بر چگونگیء بودش عالم از آفرید گار. و گفتند که پدید آمدن از آفرید گار به امر بود و نتوانستند چگونگی پدید آمدن عالم را از امر بهیچ روی دانستن، وبرین قول بایستادند بضرورت. پس چون رایهای حکیمان متفق شد بر آنک اندر رسیدن بچگونگیء بودش عالم محال است طلب کردن چرایی کون عالم محال تراست، از جهت پوشیده بودن چگونگیء آن. و گر کسی گوید چرا عالم نشاید دانستن چگونگی آن چنان گفته باشد که من ندانم که قر آن چگونه است ولکن دانم کز بهر چیست، و این محال سخنی است، و مثل این حال چون نردبانی است بچهار پایه که نخست پایه ازو هلیت است اعنی هستی، و دیگر پایه از و مائیت است اعنی چه چیزی ، و سدیگر پایه ازو کیفیت است اعنی چگونگی، و چهارم پایه از و لمیت است اعنی چرایی . و چون مردم تختی خواهد کردن از پایأ نغستین بایدش کرفتن . وز هستیء چیز

آن کسان که گفتند «صورت عالم پیش از آنکه آشکارا شد نزدیک مبدع بود، ایشان خالق از مخلوق نشناختند ، ومبدع را ازمبدع باز ندانستند . و ما گوئیم، بجود خداوند زمانه ، که این صورتها کز طبیعت برین جسد ها پدید آمده است همه اندر لوح محفوظ که آن ثفس کل است نقش است . وهیچ چیز اندر عالم صورتی نپذیرفته است از جزئیات و کلیات که اصل آن اندر نفس موجود ومعلوم نبوده است .

و دلیل بر درستی ء این دعوی آنست که مردم صناعتی تواند کردن که داند و چیزی که ندانسته است نتوان کردن ، صورتی که ندیده است حکایت آن نتواند کردن . وهر صنعتی که صانعی از نفسهای جزئی بکند از نخست

مرد هشیار چون اندر قوت روحانیء خویش نگرد که آنرا تییز خوانند و آن یابد مرو را محیط شده بر همه قوتهای طبیعی وبنهد هریکی را از آن قوتها بجایگاه خویش ، وقوت تمییز فرق کند میان چیزها بحقیقت وحکم کند برطبیعتها، از بهر آنک قوتهای طبیعی اندر چگونگیها توانند رسیدن . چنانک چشم را قوت طبیعت است اندر رنگ و شکل و جنبش و آرام رسد اندر ms204 آنچ ازین قوت بیننده است، واین همه چگونگی است، وهمچنین مرگوش را قوت طبیعت است که اندر چگونگی شنیدنیها رسد، وقوت چشندگی که اورا ذائقه خواند اندر رسد بچگونگی، مزها از شیرین وتلخ و ترش و جزآن،

236 وقوت تمییز اندر چرایی چیزها رسد که مردم بقوت ممیزه داند که شکر چرا شیرین است و حنظل چرا تلخ است . و دانستن چرایی برترست از دانستن چگونگی چنانک پیش ازین شرح آن گفتیم (1) اندر کتاب . پس آن قوت او بر چرایی چیزها پادشاه باشد. پس درست شد که این قوت روحانی پادشاه است بر قوت طبیعی . ونیز قوت روحانی تمییزی پادشاه است بر قوت طبیعی ، باندیشه بدل کند مر آن چیزها را کزین قوتهای طبیعت است . چنانک گرم را سرد اندیشد وسرد را گرم وخشک را تر اندیشد وتر را خشک وسپید را سیاه وشیرینرا تلخ . واین همه مخالفان را باندیشه که مرورا اندر آن پادشاهی است بدل کند ، وقوت طبیعی مر چیزی را از آنچ باشد بدل نتواند کردن مگر همچنان تواندش یافتن که هست، اگر سرد است سرد یابدش و گر خشک است خشک یا بدش . وچون رنگها و بویها و مزها و جز آن اندر قوتهای طبیعت است ، وقوت ممیزه برطبیعت پادشاه است ، خوار آید نزدیک او این قوتها وبدل تواندش کردن سوی ذات خویش بفکرت، و گر قوت ممیزه بر قوتهای طبیعی پادشاه نبودی عاجز بودی از اندیشه کردن بر مخالفت قوتهای طبیعی. پس درست شد که قوت روحانی پادشاه است بر قوتهای طبیعی .

اگر کسی گوید که قوت ممیزه نتواند که مر تلخ را شیرین و ترش را شور یا زشت را نیکو بیند.

جواب

اوراکوثیمقوت مسیزه چیزرا برمخالفت او چنان بدل کند بحقیقت که انکور

اگر هیچ چیز از آفریده بآفریننده مانستی و اجب آمدی که آن چیزنه از چیزی توانستی کردن، چنانک ایزد تعالی ، وچیزی که مرو را بچیزی دیگر ماننده نباشد فرو ماند از کردن فعلی مانند فعل آن چیز که ازو برتر است ، ای مانند بدو. و دلیل بر نرستیء این قول آنست که نفس ستور را مانندی نیست بنفس مردم ، از آنچ نفس مردم سخن گوی است ، ونفس ستور سخن گوی نیست . لاجرم مرد صناعتها کند گوناگون که ستور از آن فرو مانده است . و هیچ روی از رویهای نتواند همی کرد ms206 صنعت گشتن و نه بر آن محیط شدن، بدان سبب که نفس مردم را بنفس ستور ماننده نیست . پس اگر هیچ آفریده بآفرید گارحق ماننده بودی نتوانستی نه از چیزی چیزی کردن وپدید آوردن . وچون هیچ چیز نمی یابیم از لطیف و کثیف که او نه از چیزی چیزی توانست پدید آوردن، و نیزهیچ کس واقف نتوانست شدن بر چگونگیء پدید آوردن چیزی نه از چیز، دانستیم که هیچ چیر ازلطیف و کثیف ماننده نیست بعبدع حق بهیچ روی از رویها، تعالی الله الملک الحق المبین.

تأیید بنفس مردم پیوسته نشود مگر بعمل وعلم . و هر گاه که مردم عمل شریعت نکند وعلم راه از راه عمل اندر نپذیرد باز ماند از پذیرفتن تایید واز

آگاه باشید ای برادران که ایزد تعالی مرهمه آفرید گان را بکلمهآ خویش آفرید . وکلمت مبدع حق از یافتن پنهان است واندر صفتی از صفتها نیاید ، از بهر آنک وی آفرینش محض است و آن چیز کردن چیز باشد نه از چیز. واین فضیلت اندر چیزی از چیزها نه یابند تا مرخلق را کلمت مبدع حق حاصل شدی که آن بهشت است بحقیقت ، وچهار حرف کلمهآ شهادت بجملگی کلید بهشت است و آن دلیل است بر چهار اصل روحانی وجسمانی ، که پایداری دو عالم علوی وسفلی بدیشان است . پس گوئیم که نخست عقل کلید است مرهمه هستهای روحانی وجسمانی را، از بهر آنک عقل باکلمهٔ‌ مبدع یک چیز است وهمه هستها را هستی از کلمهآ مبدع حق است ، ونفس کل کلید است مرهمه چیز های ترکیبی را بمقدار بهر خویش از کلمت ، از بهر آنک چیزها را که مرورا نظم و تألیف است زیر وهم نشاید آوردن مگر بصورت کردن مرآنرا اندر نفس لطیف . پس پیدا آمد که نخست چیز های ترکیبی و تألیفی اندر نفس کلی بودهاست پیش از پدید آمدن، و نفس کلی بگشاید مر همه چیزهای ترکیبی را تا پدید آمد بگشایش او ، پس او کلید مرکبات است . وسخن که پیغامبران علیهم السلام بر آن پادشاه بودند ms208 کلید هماه سیاستهاست . نبینی که مردم که سخن گفتن عام مرو را بود پاسبان و سالار همه جانوران گشت

و گوئیم که «لاه از شهادت چون دندانهآ کلید بهشت است و دندانهآ فکر و تمیزاست، وفکر اندیشه باشد و تمیز جدا کردن چیز باشد از چیز. و «لا، دو حرف است نیمهآ حرف «الله، که آن دندانه عقل است مرکلید بهشت را از بهر آنک ماللهه چهار حرف است . وهلا، کلمه نفی است وهالله، کلمهآ اثبات است دلیل است مرنفس ممیزه را، وبدو نیم کرد مران عالم را کز عقل بناطق پیوسته باشد وجدا کرد مرنیمهآ ظاهر را از نیمه باطن و تنزیل را ازتاویل جدا کرد و قوت مفکره حاجتمند شد بنفی ms209 کردن تشبیه از توحید ناطق، و عقل بدو نیم نکرد

گوئیم برحمت خداوند حق کو بر ما فرو باریده است که پاداش معین است مر جزای کاری که کسی بکند ، اگر نیک نیک و گر بد بد. و چون امروز اندرین عالم پاداش آنچ مردم بکند ازنیک و بد همی بدو برسد، دلیل همیباشد بر آنک مروعده راهمی ماند رسیدن پاداش بهر کسی، چنانک خدای تعالی همی گوید ، قوله تعالی : وقل لکم میعاد یوم لایستأخرون عنه ساعة ولا یستقدمون» . همی گوید: «رشما را وعده است بروزی که شمارا از آن زیستر نتوانید شدن و نه پیشتر . وچون این حال بدانستیم که پاداش نیک و بدمروعدهآ خدای را ماندهاست گوییم که بازماندن کاری کردنی ازوقتی باوقتی دیگرجز بعلتی نباشد ، وعلت باز ماندن کار کردنی جز نقصان لازم نیاید ، از بهر آنک بازماندن ونقصان هردو شکل یکدیگرند. و روانباشد که علت باز پسماندن کار کردنی تمامی باشد که آن متناقض باشد . و چون حال معلوم گشت بدانستیم که این پاداش ازخدای نخواهد بودن مر خلق را که اندرو نقصان روا باشد. و آن پاداش نه از عقل باشد که او را غایت کمال باشد، وچون پاداش جزمرنفس مردم را نبود دانستیم که آن جز از نفس کلی نیست که همی پاداش خواهد دادن، و چون مر نفس مردم را از آغاز پیدا شدن اندرین عالم ناقص یافتیم واو آثار نفس کلی بود دانستیم که این نقصان اندر اصل مردم بوده است که آن

246 بهز آنک هیچ کس را طاقت طلب کردن پیامبری نباشد، چه آن مراتب را بجهد نتوان یافتن، و آن منت خدای باشد ، چنانک ایزد تعالی همی حکایت کند از گروهی از پیامبران که در بنی اسرائیل بودند، قوله: «قالت لهم رسلهم ان نحن الا بشر مثلکم ولکن الله یمن علی من یشاء من عباده». گفت: مر بنی اسرائیل را پیامبران ایشان گفتند ماهستیم مگرمردی همچون شما ولکن خدای منت نهد برهر که خواهد از بند گان خویش. اینست مرتبتهای پاداش که یاد کرده آمد، نیک را نیک و بد را بد. ایزد تعالی مارا نیکی دهاد ms213 تا سزاوار مکافات نیکی شویم.

ببابد دانستن که ازلی مر چیزی را گویند که اورا آغاز نباشد و ابدی مر چیزی را گویند که او را آنجام نباشد . و چون گوی ازل وازلیت وازلی مثال آن نزدیک گردانیدن است، وهمچنان گویی که آتش و آتشی و آتشین. آتش آنست که او از عالم کنارهآ زبرین گرفته است وصفت او گرم وخشک است از طبایع، و آتشی آنست که آتش بدان معنی از دیگر چیزها جداست بران روی که آن معنی جز آتش را نیست، و مر آنرا از آتش جدا یابند و آن معنی را فضل خوانند اندر حدود منطق، و آن مثال برمثال وحدت است که آن جز مر واحد را نیست مرو را از واحد جدا نیابند، واحد بوحدت از آتش و آتشین جداست، و آتشین چیزی را گویند که اورا از آتش کرده

247 باشند، و آن صورتی باشد از آتش محض کرده، چنانکه صورتی کنند از چوب و مرورا چوبین گویند. اکنون چون مثال نمودیم از محسوسات اندر معنیء ازل و ازلیت و ازلی گوئیم که ازل ابداع است محض که از مبدع حق پدید آمد بی هیچ علتی و مرورا آغاز نبود، از بهر آنک آغاز چیز علت او باشد، وچون ابداع علت همه علتهابود خود او آغاز بود، مر آغازرا آغاز لازم نیاید، ومر اورا امر خوانند و کلمت خوانند، و این نام مرو را لازم آمد از بهر بی آغازی او. ازلیت مران بهره را باید دانستن که عقل اول أز کلمت باری بود، آن بهر بهر بزرگ است و هویت عقل بدان بهره اشارت پذیرفت و زانچ فرود ازو پدید آمد از بهر جدا شد . پس آن بهرهآ ازلیت است. اما ازلی خود عقل است که ازل بی میانجی بدو پیوسته است، و هیچ چیز دیگر را این خاصگی نبود و نخؤاهد بودن بامر باری که مر عقل راست .

خردمند ms214 که اندر تدبیر طبیعت بنگردی بیندی بیرون آوردن اشخاص را که ایشان نهجزء اند از عالم چون معادن و نبات وحیوان از امهات از پیوستن نفس بامهات بداند که آنچ ازین زایشهاهمی پدید آید نه بقوت عالم است واز ذات اوست، از بهر آنک نیابد اندر امهات که ایشان اصلهای عالم اند چون آتش و باد و آب و خاک آن چیزها که اندر زایشها یابد که شاخهای عالم اند چون کوشت و استخوان و رگه و بی و جز آن. پس بداند که این چیز ها

252 شدند وجزا نیابند جز بدان که کرده باشند . و دلیل بر آنک مردم ازین عالم طبیعی بدان عالم نفسانی شود آنست که مزدم را بینی که چیزی نداند پس مرورا از جهت تعلیم دانستن آن چیز نادانسته گشاده شود تا پنداری کز حالی بحالی دیگر شد ، پس بچه شرف باشد آن وقت که تأیید از خداوند قیامت بدو پیوسته شود، آنک همه پیامبران علیهم السلام خلق را دعوت بدو کردند. خلق را آن روز بدو گروه بینی : گروهی آن باشد که بدو بگرویدند واو را حق دانستند و بآشکارا شدن امیدوار بودند وایشان آن روز کلمت بپذیرند بمیانجیء او علیه أفضل السلام وأکمل التحیة واندرنعیم جاودان مخلد گردند ، و گروهی آن باشند که آنروز اندرشک بودند وغافل بودند ازفرمان خدای، ایشان بدان نور سوخته شوند واندر عقوبت جاویدان مانند ، چنانک خدای تعالی گفت ، قوله : « وجوه یومئذ ناضرة الی ربها ناظره و وجوه یومئذ باسرة تظن أن یفعل بهافاقره، گفت: رویهایی آن روزتازه باشد و سوی پرورد گار خویش نگرنده باشد ورویهایی آن روزترش گشته باشد تا گمان بری پشتشان همی بشکند ، ایزد ما را از آن گروه کناد که آگاهی دارند آشکارا شدن خداوند قیامت علیه افضل السلام والتحیة ، وز آن گروه مکناد که غافل باشیم از آنچ برما وجبا است بر حد خویش، آمین یا رب العالمین.

گوئیم که پیوستن تأیید بمؤید از عالم علوی شر یفتراست از پیوستن قوتهای ستار گان آسمان بزایشهای طبیعی، و لکن نزدیک گردانیدن وهم را این دو حال یک بدیگر نزدیک اند و مردم همی یابد مرقوتها را اندر زایشهای عالم کز افلاک وانجم بدیشان پیوسته است ، وهمی ms219 داند مردم که مرنبات را وحیوان را و بیشتر مردم را از چگونگیء پیوستن آن قوتها خبر نیست، و همی یابد هر شخصی از زایشها از آثار قوتها و حرکتهای کواکب بقدر آن اثر کأند روست از لطافت و کثافت تا هریکی از آن پدیدار کند از صورت خویش آنچ اندرو موجود است از قوتها و خاصیتهای طبیعی، پس همچنین تأیید اندر یافت از عالم روحانی مر گوهر های روحانی را که پیوسته شد بشخصهای مردم همچنانک نیافتیم چیزی از زایشهای عالم سفلی که او را قوتی بود که بدان قوت مرین عالم را خدمت توانست فرمودن و منفعتها که صانع اندرو تقدیر کرده است مر آنرا توانست آوردن جزاین شخص مزدم که او مرطبایع را هریکی جداجدا کاربست، چون آتش را در پختن چیزهای خام و شناختن رنگها و گداختن گوهرها وجز آن، وچون مر باد را کار بست که بر آبهای عظیم بگذشت و کشتیهاء گران را اندر دریا بدو راند و برو آسیاها ساخت وجزآن، و چون مرخاک را کزو چندین بنا های عجیب ساخت و گوهر های پرفائده ازو بیرون آوردند همه منافع وعجائب عالم بآشکارا شدن مردم آشکارا شد . همچنین نیافتیم از هیچ شخصی از شخصهای مردم کسی که او را معکن بود خدمت

از جویند کان علم حقیقت گروهی که فرق نتوانند کردن میان سخن خدای وسخن رسول علیه السلام، گویندهم آیات قر آن وهم اخبار از یاران رسول

پس گوئیم که غایت نفس ناطقه آنست که تا سخنی بگوید معنی دار بلفظی مهذب بی حشو یا مسجع چون خطبهای عرب یا مقفی و موزون چنانک شعراست که بترازوی عقل سنجیده است و هربیتی را بآخر او سخنی مانند آنک بآخر آن دیگر بیت آورده است، و هر یکی را معنی دیگرست و دیگر خداوندان نفس ناطقه از گفتنهمچنان عاجزند، مر آن کس را همه مسخر او همچنان مقفی و موزون نیست بلک وقت سخن خویش را بغایت رساند و بنهایت آن قوت است که چیزی بگوید، و بدان وقت که آن خواهد گفتن نخواهد که سخن کسی بشنود که خاطر او از آن فروماند ، پس بدان شرف که سخن منظوم راست بر سخن منثور خداوندان سخن منظوم همی جدایی جوید از گویندگان سخن منثور ، و با فرود از خویشتن اندر یک زمان قرار نیابد ، و آنکس همه سخن خویش شعر معنی دار نتواند گفتن ، از بهر آنک شعر مر نفس ناطقه را بمنزلت بار است مر درخت میوه دار را وهرچه از درخت میوه بیرون آید همه میوهآ شیرین خوشبوی نیک رنگ نباشد، بل بر درخت مر یکی بار را صد برگ باشد که شکل مانند بار دارد ولکن بمزه و بوی چون بار نباشد . پس گوتیم که چون نفس قدسی ببنده یی از بندگان خدای پیوسته شود آن بنده بدان نفس مر سخن روحانیان را بتواند پذیرفتن بی آواز وبی ms226 حروف و کلمات ، وبدان وقت که سخن روحانیان بدو خواهد پیوستن وی از همه محسوسات بریده شود و حواس او از کار بماند، بسبب مخالفت که معقول را با محسوس هست، تابدان نفس شریف مران اشارت روحانی را بیابد، آن وقت آن اشارت را از بهر عاجزیء خلق از بذیرفتن

گوئیم بجود خداوند حق که عالم جسمانی دانستنی است و عالم روحانی شناختنی . و مر عالم جسمانی راشش جانب او گرد گرفته است، تا او که هفتم است بگواهی آن شش جانب زانستنی شده است، چون زیر و زبر و راست و چپ و پس و پیش . هم چنین گوئیم که مر هر دانستنی را از معقولات که آنرا بحس نتوان یافتن بشش چیز بتوان شناختن تا آن چیز معقول که این هفتم آن شش است بکواهی آن شش چیز دانسته شود ، پس از آنک شناخته بود . وزان شش چیز یکی خبر است، و دیگر مثال است و آن مانده است، و سه دیگر خلق است و آن نا ماننده باشد، و چهارم ترتیب است و آن سپس یکدیگر کردن باشد، و پنجم فصل است و آن جدا کردن باشد، و ششم برهان است و آن حجت باشد ، و هفتم تمام است و آن واقف بودن داننده است بر دانستنی . و مثال این چنان باشد که گوینده گوید آفرید گار این چیز باشد از و که پیش دست شود بی حقیقتی آن وقت مثال بنماید در گری* که در همی کند. و گویند این عالم را بنگر که آفرید گار مرو را از حال بحال همی گرداند . همچنانک این در گر مرین در را کوتاه تر و درازتر و گران ترمیکند آن وقت خلف آرد، گوید نچنان سبک است که او را اندرین در که کرد هیچ صنعتی نیست تا گوید عالم نچنین سبکی است که اثر صانع بلک چون دراست

واما فرق میان معجز وسحر وساحر آنست که آنچ پیامبر کند هیچ کس آن نتواند کردن، از بهر آنک اندر هیچ نفسی آن خاصیت نیست از روح القدس که اندر نفس پیامبر باشد، وهیچ کس بجهد و آموختن مرآن معبز را ننواند پذیرفتن، ونه پیغامبر معجز مرکسی را تواند آموختن برمتال صنعتی که مردم کند اندر آهنگری و در گری وجز آن ، که ممکن نیست که هیچ جانور که اندرو نفس ناطقه نیست آن صنعت از مردم یاموزد یا مردم بتواند که مر

پس فعل مشعبذ محدود و متناهی است و معجز پیغامبران نامحدود و نامتناهی است. و فرقی عظیم اندرین دو میان، والسلام.

خزانهای شرف و حکمت کز کلمهآ باری سبحانه بر عقل او گشاده شده است بی اندازه است، ولکن آنچ عقل اول از آن شرف که یافت بر نفس کلی ببارید بینهایت نیست، بل عقل بر نفس افاضتی کرد از جود باری بدان قدر که نفس بدان توانا گشت و راست نهادن عالم طبیعی تا بدان بیرون آورد مرین شخصهای کونده * و تباه شونده را، وبازداشت از نفس مر آن حکمت را که بدان پیوسته شود عالم طبیعی بعالم روحانی، و آن آن حکمت است که مر آنرا نفس خداوند قیامت علیه افضل السلام بریزد، چنانک خدای تعالی میگوید، قوله : « وان من شیء الا عندنا خزائنه وما ننزله الا بقدر معلوم» . همی گوید: نیست هیچ چیز جز آنک نزدیک ماست خزینهای آن و فرو نفرستیمش مگر باندازهآ دانسته . وفرو فرستادن مثل است بر فائده دادن حدی برتر حدی فروتر را . یعنی که آنچ نزدیک عقل است بی کناره است و آنچ او بنفس داده است باندازه است . ونفس کلی آرزومند است بدانچ ازو باز داشته است از نصیب حکمت وشرف وبدان اندر هردو عالم بقا یافته است، ونفس مر آن شرف را که عقل اول بدو پیوسته است وبروتابنده است و بر معلول خویش که آن طبیعت است، تا از طبیعت که آن فعل کل است آن شرف اندر نفسهای جزئی مردم اثر همی کند بر اندازهآ روشنی و تیرگیء نفسها ، و هر نفسی که آن روشن تر است و ms235 مزاج طبایع اندر جسد او براستی نزدیک تراست از آن شرف

و دیگر سبب پیامبر و پیامبران آن ود که آن نفسها کز پذیرفتن فوائد نفس کلی بنفس خویش بازماندند بی میانجی عاجز نبودند از پذیرفنن آن فوائد بوقت شنودن از رسول . پس بدین سبب او رسول گشت از نفس کلی بامر باری تا بشنواند مر خلق را از آنچ ایشان را بدل طاقت پذیرفتن آن نبود، تا عدل خدای تعالی بخلق برسد، و آن قوت که خلق را است اندر شنودن ضایع نشود ، و چون صانع حکیم دانست که ایشان طاقت نداشتند که مران افاضت روحانی را بدلهای خویش پذیرفتندی بریشان خشم گرفت ببازداشتن پیغام جسدانی از ایشان که آن تکلیف بود و گفت «لایکلف الله نفسا الا ما اتیها». گفت: نفرماید خدای نفسی را مگر آنچ او را طاقت آن داده است .

و نیز گوئیم که خدای تعالی بگزید از میان بندگان خویش رسولی را ومرو را بسوی دیگران فرستاد به پیغام، از بهر آنک از نخست مر عقل غریزی را بدیشان فرستاده بود که بدان عقل پیغام جسمانی بتوانستند پذیرفتن. و نیزاز بهر آن بود فرستادن رسول بخلق که آن چیزی که اندر گمان مردمان آید سوی بعضی از مردمان درست نشود مگر آنگه که آن گمانی را محسوس ببیند و بیابند . وچون اندر دوری رسولی یاید ومردمان را بترساند بچیزی که

و نیز گوئیم که ما فرو ماندهایم از اندر یافتن چیزی که از آفرینش ما غرض آفرید گار ما آنست ، پس واجب آید بر صانع حکیم فرستادن کسی از ما بسوی ما فروماندگان تا آگاهی دهد از آنچ رضای او از ما در آنست و آنچ پیداست چون آفتاب فاتد های شریعی اندر خلق از پاکیزه داشتن مر نفس خویش را از نعل ستوران و از داشتن مر آفریدگار خویش را بناز و از مواسات * کردن با درویشان بزکات و جزآن . وگر صانع حکیم ما را براد ما دست باز داشتی هر کسی رامی دیکر گرفتی و همیشه کسی اندر

پس گوئیم که راستی وروشنی و پاگیز گی اندر شخص رسول خدای به نهایت وغایت باشد و ms239 اندر شخصهای راست گوی دارندگان مرورا و پذیرندگان مر فرمان خدای را زبان او بمقدار باشد، وبمثل شخص رسول کمال راستیها وصلاح و زهد وپارسائی باشد. وهمه شخصهای مؤمنان ازخلق جزء باشند مر آن کل را . ودلیل بر راستیء آفرینش رسول و پاکیزگی و پارسایی و شرف وصلاح نفس اوست که دانا ونادان برسخن وفرمان آرمیدهاند، ونشان راستی وصلاح آنست که مردم بگوید و بدو فراز آید . پس از آمدن نفسهای خلق بر سخن پیامبز گواهی همی دهد بر اعتدال او و برصلاح نفس او علیه السلام ، ونیست هیچ کس اندر عالم و نبوده است کسی که خلق بر سخن آنکس قرار گرفته است چنین که برسخن پبامبران قرار گرفته اند . و بباید دانستن خردمند را که قرار خلق بر سخن پیمبران علیهم السلام بدان اوفتاد که بودش عالم امر خدای بود که مر آنرا کلمه گفتند . و کلمه سخنی باشد و چون علت عالم از یاری سبحانه سخن بود عالم اندر آنچ بزاد بر مردم قرار کرفت که او زنده ایست سخن گوی، و غایت و نهایت عالم او بود، وغایت ونهایت کارمعلول آن باشد که بعلت خویش مانده شود برویی از رویها ، و چون عالم بذات خویش چون علت خویش نتوات شدن بسخن کفتن زایشها بدید آورد ، بس

274 یکدیگرند تا برسانند مر زایش خویش بمردم سخن گوی مانند عقل که کلمه بدو پیوسته بود . پس هر که از مردم بدان اول پدید آمده پیوسته شود که کلمهٔ‌ باری با اوست رسول باشد گزیده از صانع حکیم تا بترساند مردم را بدانچ روح الامین اندر دل او افکنده باشد بزبان قوم خویش ، وبماند آن سخن بعیان مردمان روز گار دراز ، و آن سخن سبب باشد مر راستیء کار های ایشان را و صلاح ایشانرا ، همچنانک آن سخن نخستین از باری سبحانه سبب بود مر راست شدن این عالم را، واگر گزیدن از خلق برسولی مگریکی را ms240 ازیشان سوی خلق نیست بلک سوی خدای است ، چنانک همی گوید، قوله تعالی : «وربک یخلق مایشاء ویختار ، ماکان لهم الخیرة، سبحان الله وتعالی عما یشر کون ، گفت : و پرورد گار تو بیافریند آنچه خواهد و بگزیند ، یعنی از بندگان مررسالت و وصایت و امامت را ، و نیست گزیدن مریشان را، یعنی که ایشان واقف نیستند بررو حانیان و پیوستن ایشان بخلق، یاکاستخدای و بلنداست از آنک بگزیند مر آنرا که ایشان مرو را انباز گیرند اندر امامت، ایزد تعالی ما را دور داراد از پس رفتن و انباز گرفتن با کسی که خدای تعالی او را بگزیده است .

ستن اندر آنک چرا دو رسول اندر یک زماق روا نبور

کسی که گوید چرا اندر عالم دو رسول نبود چنان باشد که گوید چرا در آسمان دو آفتاب چشمه نبود، وگر آنکس اندیشه کند بداند که گر ابن

سخن اندر آنک چون نفس از جسد جدأ شور توانا شود

گوئیم بتوفیق خدای تعالی که نفس اندر مردم بسه مرتبت است : نامیه وحسیه وناطقه ، همچنانک زایش ms242 عالم بسه مرتبت است : معادن ونبات وحیوان. و نفس نامیه عاجز است اندر تخم از رستن واز کاربستن قوت ، و نفس عاجزی عاجز نیست از کاربستن قوت خویش بیافتن مر محسوسات را، و چون قوت نفس انسانی اندر نطفه باشد بر مثال تخمی باشد که اندرو درختی باشد باهمه آلتهای درخت وعاجز باشد از پذیرفتن زیادت، و چون اندر رحم ماده اوفتد ته انابی بابد وتوت کار بستن خویش بذیرنسر زیالعت «رمتان تخه که اندر خلا

پس گوئیم که مردم اندر جبریافتن حس و نطق مختاراست . ومختار شریفتر از مجبوراست، ولکن تو انانیست، که اگرتوانا بودی مختار نبودی بلک از اختیار بی نیاز بودی . وچون مردم که از درجهآ نفس نامیه بدرجهآ حسی آمد از جبر باختیار رسید لازم آید از حگم قیاس که چون ازدرجهآ حس بدرجهآ عقل ms243 رسد قادر مطلق گردد، واین آن وقت باشد که اندر کار بستن نفس ناطقه و پرورش او برحق و کاربستن عمل و شناختنعلم تقصیری نیوفتد تا ازدرجهآ اختیار بدرجهآ قدرت رسد .-واین برهانی روشن است وراهی ستوده که نموده شد خردمند را.

گوتیم که مر بدی را اندر آفرینش اصل نیست - چندی پیش ازین ابدر کتاب دلایل آن نمودیم - ونیکیرا اصل است، چنانک روشناییرا، که اومانند خیر است، چشمهٔ‌ مهراصل است که نور ازو برعالم فروباریده است ، و تاریکی را که او مانند شراست چشمهآ پیدا نیست که تاریکی از وهمی اندر چیزی اثر کند .

مرو را گوئیم که زمین را تاریکی نه ذاتیست چنانک مرچشمهآ مهر را روشنائی ذاتیست، و گرمر زمین را تاریکی صفتی ذاتی بودی تاریکی ازو اندر اجرام آسمان اثر کردی ، همچنانک نور اجرام که آن مراجرام راصفتی ذاتیست همی اندر زمین اثر کند بروشن کردن مرو را و لکن تاریک است تا رسیدن نور مهر برجملگیء شخص زمین بیک دفعه هموار . وچو معلوم کردیم که مر بدی را اصل نیست اندر آفرینش گوئیم که مر نفس بدی را نیکی وخیر اصلی است بر مثال اندامها مر جسم را و بدی و شر مرو را بر مثال ریش* و جراحت است، و آبله و گر مرجسم را و اندامها را از آفرینش اصل و مادت

سخن اندر بر گرفتن شریعت بزهان خداوند قیامت

سخن اندر پرورش نفس و معالجت مرو را برابر باید با پرورش جسد ومعالجت مرورا، از بهر آنک جسد کالبد است مرنفس را وکالبد ماننده باشد مرجسد را که اندرو باشد . پس گوئیم که چون جسد مردم از راستی بشود و طبایع اندرو میل کند از اعتدال درستی و قوت ازو بشود تا بر طبیب حکیم واجب شود باز داشتن مر بیمار را از آنچ مرورا آرزو شود وتکلیف کردن مرورا از خوردن داروهای تلخ و ناخوش آنچ او مرورا نخواهد تا بدین دو بتن درستی باز رساند، پس فرمان آن طبیب و باز داشتن ms245 او مران بیمار را از آنچ او خواهد بر مثال غلی باشد بر دست او و قیدی باشد بر پای او اندر وقت بیماری ، وچون درست گشت و بحال خویش باز آمد طبیب آن غل وبند ازو بر گیرد . و دست او بدانچ مرو را آرزو شود از طعام و شراب گشاده کند وخوردن داروی ناخوش مرورا عفو کند، پس همچنین است حال نفسها که بدین جسدها پیوسته اند که چون اندر زمانی مرعالم خویش را نفسها فراموش کنند برعالم طبیعت عاشق شوند و بدو میل کنند پرستش ازیشان مرمبدع حق را فروماند ومرورا بآفریدگان برابر کنند اندر صفات چنانک امروز همی کنند بیشتر ازین امت که خداونه راتعالی صفت مخلوقات همی دهند وهمی پندارند که ایشان موحدان اند از عاشقی که برین عالم شدهاند ، ومردم چون چیزی را را دوست دارد آن چیز بچشم سخت نیکو نماید، پس صفت کردن امت نادان

مبدع حق آنست که چیز را نه از چیز او پدید آورد ، و همه مبدعات ازین صنع عاجز آمدند، وبدین سبب لازم آمد دانستن که صانع عالم جسمانی نه مبدع حق است بلک روحانی است . از آنک مر روحانی را اندر جسمانی متصرف یافتیم به بسیار رویها، چنانک همی بینیم که روح مردم مرجسم اورا کار ms250 همی فرماید بگونه گونه علمها، و چون روح از جسد جدا شود جسد

معارضه

اگر کسی گوید چون همی گویی که عقل آنست که محیط است برهرچه او را هستی است ، پس چه ماند از خدایی که تو بعقل اثات نکردی، پس بدعویء تو خود عقل خدای است .

مرو را گوییم که نزدیک خاص و عام معروف است که بودش عالم را بآنچ اندر اوست سبب «کن» بود از باری تعالی، وچاره نیست مرین دوحرف را از فراز آرنده یی که او مر آنرا فراز بیاوردی ، این کلمت از ین دو حرف حاصل نشدی، و چون این کلمت نبودی جهان نبودی، و فراز آرندهآ دو چیز لازم آید که جز آن دو چیز باشد و پوشیده تر و نایافته تر از ایشان باشد . و چون بودش بدین حرف نظام یافت فراز آرندهآ این دو حرف بر تر باشد از باشانیدن، از بهر آنک باشانندهآ عالم وکنه بود، اعنی پباش. بس نخست بر ما

معارضه

اگر کسی گوید که چون همی گویی که زندگی از عقل است پس ازین شریفتر مرتبت چگونه باشد ، وصفت خدای همین است که خلق را جان او

جواب

مرورا گوئیم این صفت خدای نیست بر حقیقت که این صفت مطیع تر بنده یی است از بند گای خدای و آن عقل است. بباید دانستن که اثر آن مؤثر اندر چیزی بر اندازهآ آن مرتبت باشد که اندران مؤبر موجود باشد، وجز از

سپاس مر خدای را که از بهترین آفریدهآ خویش اندر آفرینش بهره مند کرد بدانچ عقل را اندر آفرینش ما نهاد وبر زبان شریفتر سخن گوی با ما مخاطبه کرد، محمدخاتم اننبیین، وما را براهنمایان حق باز برد از گروه شیاطین.

تمام کردیم مر این کتاب را و آراستیم مرین خوان شریف را بصد گونه طعام و شراب گوارنده پاکیزه حلال باد اندرین شبانگاه روز آدینه حقیقت و و شب شنبهآ حق آنچ ازین خوان بخورند روز، دارند ببصیرت و دورباد دست حرام خواران ومی گساران وبی پاکان و ناپا کان ازین صفهای خورشهای جان افزای برحمت ایزد داد از داد فرمای بخشایندهآ مهربان نیکو کار والصلاة علی نبیه محمد وآله الطیبین الطاهرین.

خوان الاخوان

خوان الاخوان

نبذة عن الكتاب

الفهرس