ناشر: میراث مکتوب

چاپ اول : 1383

تعداد: 2000 نسخه

شابک:8 -88 -964-6781

حروف بکار رفته در متن:

honetie -1talu eymuol- 11ne - نازنین - لوتوس - زر- بدر

حروفچینی و صفحه آرایی : فرزاد رضایی

لیتوگرافی، چاپ و صحافی: رویداد

prcsemtces par lW. Pouriavadi et Wecel. Tehran. 200u, pp. 151-I65. Ado Aaylham Biruni: Al-Birumis booron Mimeraloey. The BooMost Corn prehmsive in Imoyledge on Precious stones. 8y laminn x. 5aidو

Islammabad, 1989. xeeneو r. (et f.enlsirs) : tpiatvaharm. clnel. dey2slmne, SPplerteur,

[ivraison 3-4, 198l, pp.250-62. Porter, 7ves: uTentes persans sur 1a cGraminuer. e seiehce lmes 1e .ede [2xninn a[pexue fslerairue, Etudes rGumies et prGsemtGes par 2. Wesel, I1. Beilpaehban et B. Tlhierny de russol des Epesse, Tclhcran, 1998, pu. I67-189. xicterو IHelnmut: vCriemtalisclhesteimphclher, in: ientesclhe Sreinbilelte7 un Peysiscte rmeneeteclhnir, by . Pitter, 3. Puslra, . Sarre, Ig. Winderliclm.

[stalmmbul,1935. Pusxa, lulius ms001 : pas Steinbhcln ues aristoteles nitliterargesclhiclhtliclhen dmtersuchumgen maclm uerarabiselhen lamdsehrifrder Bibliotheuue hlatiouale Herausgepben umd bersetzt von r. Iulius Puslra, IIeidclberg, 19l2, 208 5.

(متن ترجمهآ لوقا، در آن آمده، صص 125 -93). Ansha, 1nlins : pie IMineralogie in der arabische Iiteratur:, I5tib, 1

(1913 -14) pp. 341-350. Storey, e, aeoir eee. ol.Ihn3,enon, 1977.or, a9-a55

الحمد لله فاطر الصنائع ومبدع البدائع وملهم الخلایق و موضع الطرائق الذی أشأ العلویات و جعلها مظهر الأعاجیب و خلق السفلیات وصیرها مورد التراکیب؛ فأودع بصنعه ودائع الأخلاق فی مستودع الأعماق، و أبدع بقدرته بدائع الأطراف فی بطون الأصداف واطلع بحکمته الإنسان علی مکنونات ضمائر الأحجار و علم بقدرته البشر استخراج مضمونات البحار و أجمد بصنعه الهواء و أثقل بقدرته الهباء وألف بین أسباب الکیفیات و أزوج بین مختلفات الهیئات. فسبحانه من قدیر لایعتوره عجز ولا لغوب ومن قیوم لایعتریه نقص ولاعیوب، نحمده و نستعینه و نتوکل علیه و نصلی علی الأخیار من بریته، خصوصا علی محمد و آله وذریته، وسلم تسلیما دائما جسیما.1

که چون علم ازلی و قدرت لایزالی اقتضا چنان میکند که هر ماهیت که صلاحیت وجود دارد آن را به کمال لطف صنع شایع خویش بعدالعدم خیریت وجود میدهد، و هر نوعی را از انواع موجودات به حسب استعداد مختلفه اعطاء وجودی خاص کرامت میکند. نوع انسانی را که خلاصهآ انواع است و اشرف موجودات که به واسطهآ اوضاع و اشکال فلکی و اسباب ارضی موجود گردانید و نفس ناطقهآ انسانی را به واسطهآ مزاجی خاص مناسبت با قالب پیوندی داد و قوا و آلات جسمانی را معاون و معاضد وی گردانید تا بدان اکتساب ms002 [34 ت] کمالاتی که هر نفس را در اصل فطرت به قدر استعداد به قوت حاصل باشد به فعل حاصل میکند، و به قوت عقلی که انسان را اعطاکرده است و ازجملهآ حیوانات ممتاز گردانیده معرفت باری تبارک و تعالی و انبیا و ملایکه و رسل - صلواتالله علیهم اجمعین - و امور اخروی در مییابد3 تا سبب نجات و رفع درجات ابدی او میگردد.

و چون بعضی از نفوس انسانی را در اصل فطرت پیادهرو و معری از حصول کمالات بود حکمت کامل ازلی نفوس انسانی را در تصرف نهاد آورد و به تجارب بدین عالم کون و فساد فرستاد و مدتی درین عالم مقام میبایست تا وی در آن مدت اکتساب کمالاتی

پس طلب غذا در هر شخص از اشخاص حیوانی نهاد و در طبیعت آن شخص جذب منفعتی و دفع مضرتی بیافرید که بی جذب منفعتی و دفع مضرتی بقای حیوان صورت نبندد و4 قوت غذارا سبب دفع مضرت ساخت وقوت شهوانی را سبب جذب5 منفعت کرد. و چون مهمات و لوازم بقای نوع انسانی را به اشخاص بسیار احتیاج بود تا هریک به غرض خویش اعراض ومهمات ...6 جنس خویش تمام میکند.

و بقای نوع موقوف دفع مضرت و جذب منفعت بود. بدین سبب مزاحمت افتاد میان اشخاص، و هر شخصی چنان میخواست که غرض و مقصود خویش زودتر و بیشتر حاصل کند. ms003

پس میان اشخاصنوع انسانی و قانونی و ترتیبی و شریعتی میبایست که بر آن جمله میروند و بقای ایشان و اسباب معیشت به واسطهآ آن قانون [4 ت] مستحفظ میباشد.

واجب الوجود تعالی و تقدس از نوع انسانی اشخاص را مؤید به تأیید حق و معجزات ظاهر به حسب مصلحت هر قرنی و قومی خاص به تأیید الطاف شایع خویش بیافرید و به خلق فرستاد تا شرایع حق ظاهر گردانیدند و منفعت و مضرت عاجل و آجل خلایق را بیان کردند به الفاظی مبین و مشرح تا در عالم بقای ابدی ایشان را حجتی نباشد چنانکه قرآن مجید ربانی خبر داد، قوله تعالی: «و ما کنا معذبین حتی نبعث رسولا» و این

و به حسب هر زمانی خاص و قومی مخصوص معین به نوعی تعبد فرمود و وعد و وعید حق بیان کرد تا به تکرار عبادات و تخویف و ترغیب وعد و وعید شرایع حق محفوظ میماند و سبب بقای نوع انسانی و استکمال آن میگردد، فتبارک الله احسن- الخالقین. و قرآن، ما را آن دولت کرامت کرد که متابع ملت خاتم انبیا و رسل [40 ت]- صلوات الله علیهم وعلی آله - بودیم.

فلله الحمد رب السموات والارض، رب العالمین وله الکبریاء فی السموات والارض، وهو عزیز الحکیم. و چون تعلق ترکیب انسانی را در عالم بقا پیشتر صورت نمیبست و صورت جسمی او به صدد زوال و فنا بود و قوالب انبیاء - صلواتالله علیهم - درین عالم مدتی معین بیش مقام نداشتند و به دار بقا ارتحال میفرمودند حکمت سرمدی و علم قدیم ازلی اقتضا چنان کرد که قرنا بعد قرن نفوس شریف را که نه در مرتبهآ انبیا باشند با قوالبی کامل پیوند دهد و به عالم وجود میفرستد و آن ذوات را مؤید میگرداند به تأییدات سرمدی تا بعد از انبیا و رسل - علیهم السلم - نایب ووارث ایشان باشند ms004 و تربیت واحیاء شرایع حق میکنند و انصاف از ظالمان میستانند و طریق زجر و تخویف خلایق را بر جادهآ معدلت و انصاف به رایهای صائب و امور سیاسی نگاه میدارند.

هرکه از جادهآ عقل و شرع [52 ت] تجنب نماید و انحراف کند و تمرد آرد به حسب مقابل آن مکافاتی و مجازاتی واجب می فرمایند و جزائی مناسب حال آن کس میکنند، و سببی باشد از اسباب منافع و کمالات بقای نوع انسانی.

و چنین ذاتی شریف، مؤید به تأیید الهی واجب است که در هر قرنی موجود گردد تا مصلحت ملت و دولت دینی و دنیاوی بدو منوط باشد و مصالح خلایق در سایهآ دولت او بسته بود.

و چنین صاحب دولتی که سایهآ دولت مبارکش - که تا ابد پاینده باد - سبب احیاء عالم و بقای ملت و سلطنت باشد نیست مگر ذات اشرف مبارک و عرض اکرم صاحب و صدر صدور عالم عادل مؤید مظفر منصور نظام الملک صدرالدنیا و الدین، قوام الاسلام و المسلمین، کهف الضعفاء والمساکین، فخر الملوک، یمین سلطان السلاطین، عدة الدولة، عمدة الملة، جلال الامة، صفوة الخلافة، قطب المعالی، محیی العدل والانصاف، قدوة صدور العرب والعجم، رضی الانام، صفی الامام، ملک ملوک وزراء الشرق والغرب، ذو المناقب والمناصب [55 ت]1 اعظم خواجهآ جهان دستور ایران و توران اینانج قتلغ بلکا الغ2 خواجهآ جهان ابوالفتح مسعود بن الصدر الشهید بهاءالدین3 علی بن ابی القاسم خالصة امیرالمؤمنین - آعز الله آنصاره وضاعف مجده و اقتداره - که جناب مبارکش قبلهآ اقبال اهل عالم است، وذات اکمل وعرض اشرف او منبع عدل وانصاف، و سبب قوام ملت و دوام دولت است. رأی انور صائب او اصل بقای ملت و سرمایهآ مملکت و مؤید عقول عقلاء عالم است. ضمیر روشن او پیرایهآ سرمایهآ معالی است. خاطر دراک وقاد4 او دریای جمیع علوم و معانی است. جود و کرم او ابر نیسانی را اعطاء و جود می ms005 آموزاند و دریای محیط را تشویر میدهد. حلم و وقار او کوه را سبک سنگ و بیسنگ میگرداند. کمال لطف طبع او اعتدال حقیقی را شرمسار می گرداند. فی الجمله کمالات ذات اشرف او و عرض5 اکرم او نامتناهی است. عبارت متناهی به صفات کمال نامتناهی چگونه تواند رسید وبه کمالات او محیط چون تواند بود، لایحصی ثناء علیه.

و در روزگار ماده آن6 این دولت است و خاطر تیز را هرچند در جولان7 دید شکر آن نعمت گزاردن که «من لم یشکرالناس لم یشکر الله»، و قرآن مجید میفرماید «و أما بنعمة ربک فحدث». و هیچ شکر گزاردن و خدمتی شایسته کردن معادل آن نتواند بود که باقی

به حکم این مقدمه عزم کرد که خدمتی علمی تألیف کند و به هروقت در خلوات در حضرت عالی - لا زال عالیا - از جواهر و کیفیت وجود جواهر معدنی و غیر آن و صفت معادن و تکون و کیفیت تولد و سبب حدوث آن، و بهترین و بترین3، و شبهی که هریکی را از آن ساختهاند به طریق صناعت، و صفت خواص و منافع و مضرت آن سخنی میرفت، و هرکس از ملازمان خدمت برحسب ادراک و تجارب4 خویش کلمه[ای] میراندند بعصی نزدیک به صواب و بعضی دور از آن. و چون ذات اشرف و عرض اکمل صاحب و صدر عالی - لا زال [را] - فیض ربانی و عنایت سبحانی حظی هرچه واضحتر و کمالی هرچند [13 ق] تمامتر کرامت کردست میل طبیعی والتفات نفسانی و فراغ5 خاطر اشرف - زادها الله شرفا - به حکم مناسبت نظری ms006 و شرف نفسانی به اشرف و اکمل و انفس اشیا میبود.

چون علم به حقایق موجودات و کیفیت وجود مفردات و مرکبات آن و کیفیت جواهر معدنی و غیرآن هیچ چیز در عالم کون و فساد نفیستر و شریفتر از جواهر نیست، چه از روی خاصیت و چه از روی قیمت و نفاست و عزت وجود و قبول خلق. و این معنی ظاهر ترست از آنکه آن را شرح زیادت باید کرد، خاصه جواهری که از جملهآ حجریات است چون یاقوت و زمرد و مروارید و الماس و لعل و پیروزه و غیر آن.

چون بندهآ ضعیف التفات خاطر اشرف - زادها الله شرفا - مشاهده [کرد]6 واجب دید به حکم آن التفات و تقرب به خدمت مبارک که مختصری جمع کند از گفتار حکما[ی] متقدم در معرفت جواهر، و آنچه مرین کمترین بنده را به تجربه معلوم باشد به حکم

تا در اواخر شهور سنهآ اثنی و تسعین و خمسمایه اتفاق تألیف این خدمت افتاد و این مختصر جمع کرد تا در حضرت عالیه - لا زالت عالیا - مذکری باشد و به هروقت شرف مطالعهآ اشرف مییابد و معرفت هر جوهری که مطلوب باشد به تحقیق و تعیین معلوم رأی انور میگردد و خاصیت هریک و قیمت آن، و بهترین و بترین2 آن محقق میشود، نه آن که به کسانی 3 دیگر یا به غیری در آن رجوع باید کرد.

و آن را به پارسی در ms007 قلم آورد4 تا نصیبهآ شنوندگان از آن شاملتر باشد و خواص و عوام طالبان را از آن نصیبی [26 ق] وافرتر5 تواند بود، و این مختصر را جواهرنامهآ نظامی6 نام نهاده آمد تا به یمن القاب مبارک مزین و مشرف باشد و به اقبال و قبول خواص و عوام ملحوظ، ان شاء الله تعالی.

هرچند درین مختصر مطلوب اصلی بیش از کیفیت جواهر حجری و صفت خواص آن نبود اما لایق چنان میافتاد که صفت اصول انواع که معدنیات و ترکیباتی که میان ایشان افتد و شرح چیزهائی که هرچند معدنی نباشد مناسبتی دارد به مطلوب، بعضی را از آن به تبعیت شرح کرده شود، چون انواع فلزات و غیر آن. تا این مختصر کاملتر و شامل تر بود انواع جواهر را و هرچه ازین باب بود در وی یافته شود.

و این مختصر را بر چهار مقالت نهاده آمد تا طالبان را آسان باشد معرفت هر نوعی که خواهند از جواهر و غیرآن، ان شاءالله تعالی. در کیفیت مفرداتی که جملهآ معدنیات و غیرآن از مرکبات عالم سفلی از آن مترکب شوند و علل معادن به طریق کلی و چگونگی، و آن چهار فصل است. در جواهری که از جملهآ حجر باشد و غیر آن و علل حدوث هریک و کیفیت وجود آن و شرح معادن و خاصیت و منفعت و مضرت هریک و شبه آن که به طریق صناعت بسازند وقیمت [88ت] هریک و جلا دادن آن و تصرفات و آنچه مناسب این نوع بود. در انواع فلزات سبعه و سبب حدوث هریک وخواص و منفعت و ms008 مضرت آن و شرح معادن و اشباه بعضی از آن که به طریق صناعی بسازند و مرکباتی که جمله ترکیب کنند. در انواع متفرقه که مناسب این مختصر باشد چون صنعت میناگری و تلاویحات4 متعین و غیر آن.

[حیز طبیعی]1 خاک وسط عالم است، و حیز طبیعی آب2 سطح اعلی خاک است تا سطح مقعر هوا، و حیز طبیعی هوا سطح اعلی آب است تا سطح مقعر آتش، و حیز طبیعی آتش سطح اعلی هواست تا سطح مقعر فلک قمر.

و اشکال جملگی عناصر گری است به حکم بساطت و تشابه اجزا، و علت گریت

و چون جملهآ مرکبات عالم سفلی از چهار اصل مرکب اند و اجزاء بسیط ایشاناند به ضرورت در ایشان قوتی میبایست که1 صلاحیت ترکیب بر وجه احسن از آن حاصل تواند بود.

پس هریک ازین عناصر حامل دو قوت آمدند: یکی فاعله، یکی منفعله. قوت فاعله یا مفرقه بود یا جامعه.

حرارت ms009 قوت مفرقه [آتش]2 است تا تفریق اجزاء اجسام میکند که مادام که جسمی که اجزاء او جسمی دیگر خواهد بود تا تفریقی در آن اجزاء حاصل نشود متحد بود، و چون متحد بود بعضی از وی چگونه جزو دیگر جسمی تواند شد.

و برودت قوهآ جامعه است تا جمع اجزاء اجسام متفرقه میکند.

قوت منفعله یا قابل انفعال باشد به سهولت، یا قابل [53 ق] انفعال به غسر3.

رطوبت قابل انفعال است به سهولت4.

یبوست قابل انفعال است به عسر5 و تا برین وجه نباشد که یاد کرده شدند فایدهآ اجزاء اجسام مرکب ازیشان حاصل نیاید.

واجب الوجود - تعالی و تقدس - طبیعت آتش راگرم خشک آفرید، و طبیعت هوا گر تر، و طبیعت آب سردتر، طبیعت خاک سرد خشک. طبیعت عناصر چنان آفرید. به حکم فایدهآ مطلوب و علت غایت انسان که صور ایشان6 قابل تبدیل باشد به اسباب معین چنانکه آب صورت آبی خلع کند و صورت هوایی قبول کند، و هوا آب کردد، و آتش هوا شود، و همچنین برعکس. و حال باقی عناصر بر همین حکم دارد در تبدل صور، واین معنی مبرهن و مشاهدست.

و در هر عنصری دو کیفیت موجودست و از آن هر دو کیفیت یک کیفیت مشترک باشد میان دو عنصر که مجاور یکدیگر باشند، چنانکه هوا و آتش در حرارت اشتراک دارند و در رطوبت ویبوست مباینت.

هرگاه که یبوست جزوی از جرم آتش به سببی از اسباب [50 ق]1 به رطوبت متبدل شود آن جزو هوا شود، زیرا که حقیقت هوا جرمی است گرم وتر، و درین جزو این حقیقت حاصل است.

و همچنین هرگاه که رطوبت جزوی از هوا به یبوست [102 ت] بدل شود آن جزو آتش گردد زیرا که حقیقت جرم آتش گرم و خشک است، و این جزو را این طبیعت حاصل است.

و میان هوا و آب اشتراکی است به کیفیت رطوبت، و مباینت ms010 است به حرارت و برودت. هرگه که حرارت جزوی از هوا به برودت بدل شود به اسبابی خارج یا داخل آن جزو آب گردد، زیرا که طبیعت آب سرد و ترست، و آن جزو را آن طبیعت حاصل است. و برعکس هرگاه که برودت جزوی آب به حرارت بدل شود آن جزو هوا شود به علت تبدل کیفیت.

و همچنین میان خاک و آب اشتراکی است در کیفیت برودت و مباینت است در کیفیت رطوبت و یبوست. هرگاه که رطوبت جزوی از آب به یبوست بدل شود آن جزو خاک گردد به سبب تبدل کیفیت، چنان که پیش ازین یاد کرده شد. عکس، هرگاه که یبوست جزوی از خاک به رطوبت بدل شود آن جزو آب شود.

و تبدل صورت عناصر ظاهرست و محسوس، چه به طریق صناعت و چه به طریق اسباب خارج، چنانکه در کوهها باشد. و بسیار بود [105 ت]که دفعةآ واحده اندک مایه اثری پدیدار آید، چنانکه آن دیگر بدان موضع نقل نکرده2 باشد. و بیم آن است که به سببی3 از اسباب خارج برو مقدار هوا غالب شود و آن را نخست

و همچنین هر دو عنصر که مجاور یکدیگر باشند این حکم مذکور ازین سان یافته شود و محسوس گردد و حکم باقی همین بود، اما به طریق توسط. و کم کسی باشد که ازین جنس چیزی ندیده باشد. و به طریق صناعت - اگر دیگی پر آب کنند و آتش مفرط متواتر در زیر آن دیگ میکنند آن آب جمله هوا شود. و اگرانایی که درو امکان ترشح نباشد پر از یخ ms011 کنند هوائی که از بیرون ملاصق آن باشد آب میگردد.

و اگر برعکس آن [115 ت]کنند که یخ در گرداگرد آن انا نهند چون برودت استیلا گیرد هوائی که در اندرون آن انا باشد2 آب شدن گیرد.

و اگر آن باشد که سبب ترشح است، از آب گرم باید که ترشح باشد به سبب لطافت، واین معنی حاصل نیست. و نیز اگر به سبب ترشح بودی بایستی که بالای کوزه این معنی حاصل و یافته نشدی و حاصل است، پس معلوم شد که به سبب ترشح نیست.

و هرگاه که آتشی مفرط در اندرون تنوری بیفروزند بعد از آن که شعلهها[ی] آن آتش کم شود در هوائی که آن شعله مجاور آن بوده باشد اگر فتیلهای یا خرقهای یا چیزی که قابل سوختن باشد بدان دارند در حال مشتعل شود، به سبب آنکه آن هوا آتش شده باشد. و در باقی عناصر همین حکم است. چنانکه اهل صناعت اکسیر اجرام خاکی صلب را به تدبیر صناعی چون آب کنند و آبها را هم به تدبیر متحجر کنند.

و این چهار عنصر را اصلی و مادهای است مستقر مشترک میان ایشان که خلع صور هر یکی و لبس صورت غیری میکند [115 ت] چنانکه در علوم طبیعی مبین و مبرهن است.

پس حکمت بی علت ایزدی اقتضا چنان کرد که صور آن عناصر قابل تبدل و تغیر باشند، تا هرگاه به سببی از اسباب جزوی مقدر و قسطی معین از هر عنصری متصغر الاجزاء شوند و درهم آمیزند آمیزشی که بعد از آن تمیز هر یک از اجزاء عناصر علی حده ممکن نبود، و کیفیات ایشان در یکدیگر تأثیر و تأثر کند و فعل و انفعال ایشان در یکدیگر به حدی رسد که کیفیتی خامس حادث شود مستقر که آن را «مزاج» خوانند.

و قدرت ازلی و علم لایزالی به حسب آن مزاج و به قدر استعداد قبول صورتی ms012 از صور موجودات1 مرکب ایجاد کند، فسبحانه و ما اعظم شأنه و اعلی برهانه. پس هر مزاجی به حسب کمال و نقصان آن و استعدادی که آن را باشد2 صورت نوعی از انواع موجودات به قدرت قدیم ازلی قبول میکند. آنچه استعداد قبول صورت انسانی دارد [صورت انسانی]3، و آنچه استعداد قبول صورت حیوانی دارد، صورت حیوانات مختلفه به حسب امزجهآ مختلفه قبول میکند.

و همچنین آن مزاج که درو استعداد قبول صورت نباتی باشد به حسب اختلاف آن صور نباتی مختلف قبول میکند.

و آن مزاج که استعداد قبول صور معدنیات دارد به حسب اختلاف صور آن امزجهآ موافق، صور معدنیات مختلف قبول میکند، چون زیبق و کبریت و انواع فلزات و جواهر حجری وانواع املاح و زاجات و غیر آن، بتقدیر العزیز العلیم.

و در حدوث این مرکبات مختلف آن مفرداتی که یاد کرده شد و مثال گفته شود تا به فهم و تصور انسان آسانتر باشد، یکی از روی کمیت، یکی از روی کیفیت [35 ق]. چنانکه حدوث مرکبات مختلف ازین چهار اصل که یاد کرده شد روشن گردد.

اگر تقدیر کنند که چهار اصل باشد حامل چهار رنگ، یکی زرد به غایت، یکی سرخ1 به غایت، یکی سبز به غایت، یکی سیاه به غایت، از آن هر جسمی که حامل رنگی باشد یک جزو متساوی بگیرند و به سحق آن را امتزاجی دهند کامل، از مجموع آن رنگی حاصل شود خلاف این چهار رنگ که آن را با هر یکی هیچ نسبت نباشد.

و اگر دیگر بار ترکیبی کنند هم ازین چهار رنگ اما تساوی در اجزاء او نگاه ندارند بل که یک جزو از جملهآ این چهار جزو زیادت کنند آن مجموع را لونی دیگر باشد، و همچنین چندان که اختلاف میدهند جزو را در مجموع اختلاف پدید میآید و آن اختلافات نامتناهی باشد.

واگر عدد آحاد آن بیش از چهار باشد حدوث ms013 حاصل شدن لون آخر زیادت2 باشد و آن را نهایتی نبود.

و هر اختلاف که در کیفیات اول حادث میشود به حسب آن در آن مرکب اختلافی پدید می آید.

معدن از عدن گرفتهاند، و عدن قرارگاه باشد، و مرکز هر چیزی را از روی لغت معدن آن چیز گویند.

و عادت چنان رفته است که هر جایگاه که جوهری در آنجا تولد کند آن را معدن آن جوهر گویند.

و معادن گاه باشد که پدید می آید و گاه باشد که منقطع میگردد، و این معنی ظاهرست.

و بیشتر معادن در زمینها[یی] پدید آید که از اعتدال انحرافی یافته باشد و به طرف حرارت یا برودت بیرون شده، و با این هم در آن زمینها صلابتی تمام باشد و در تجاویف آن بخاراتی باشد محتقن. و این معنی در کوهها بیشتر [42 ق]باشد یا نزدیک کوهها، و کم اتفاق افتد که در زمینی که خلاف طبیعت این زمینها باشد که یاد کرده شد اتفاق معدنی افتد از معادن جواهر. و علت وجود بیشتر معادن از روی کلی شعاع آفتاب است و از روی جزوی کواکب.

چون شعاع آفتاب را مکثی باشد زیادت بر مسامتهآ زمین موضعی و شعاع او بر زوایا [ی] قایمه بدان موضع میپیوندد تجاویف آن موضع را سخونتی زیادت آفتاب میکند، و برودتی که در آن تجاویف باشد منضغط میشود و تحجری پدید میآید.

و اگر مکث اشعهآ آفتاب اندک باشد آن برودت را به سبب اندکی مکث آفتاب مددی باشد و بخارات محتقن شود انجمادی و تحجری پدید آید. و تولد معدنیات مختلف بدین دو سبب باشد در معادن.

و باشد که معادن در مسیل رودها بود، و باشد که سیلها از کوههالیی] که در آن معادن بود بیاید و موضعی را افادت معدنی کند از معادن جواهر یا به طبیعت [40 ق]1 یا به

و علت تکوین اکثر معادن آن باشد که در تجاویف زمینهای مذکور [149 ت] بخاراتی باشد تر مائی یا بخاراتی خشک دخانی.

و مکرر شدن1 طریان حرارت و برودت بر عقب یکدیگر به سبب اشعهآ آفتاب و مسامتهآ [آن]2 و خلاف مسامته و به سبب حرارتی و برودتی که در آن تجاویف حادث میشود و به سبب تغیر هوا یا به اسبابی دیگر چون تیغ کوه بلند که مانع شعاع آفتاب باشد، یا موضع در غایت انخفاض باشد، یا موضعی بود که شعاع آفتاب بر آنجا افتد و عکس آن شعاع باز آن موضع افتد، آن موضع را فضل سخونتی حاصل آید. یا برعکس این باشد که فضل برودتی، یا هبوب بادهای شمالی یا جنوب به موضعی میرسد، یا مانعی بود که نرسد، یا دریایی باشد بر مهب آن بادها تا بخارات را بدان موضع میرساند و یا دفع میکند. این جمله تغیرات به سبب تغیر هوا باشد و به واسطهآ این تغیرات تغیر تجاویف زمینها باشد.

و اکثر تکون معادن در زمستان باشد، و اکثر ظهور جواهری که به سبب حرارت ظاهر شود [14 ت] در تابستان بود و علت حبس بخارات باشد که به سبب سردی هوا تحلیل نپذیرد، تغیر آن را حاصل شود. بعد از آن سبب حرارت تابستان منحل شود و فضول3 این مترشح گردد به ظاهر. چنانکه بیشتر رطوبات در آبدان حیوانات در زمستان محتقن باشد، بعد از آن به تابستان تحلیل پذیرفتن گیرد و ترشح کند به عرق به طریق مسام و غیر آن، به سبب آنکه حرارت تفتیح کند و بخارات را به ظاهر افگند، و برودت برعکس این باشد و منبع تحلیل و احتقان ازو حاصل آید.

و باشد که بروز اندک بخاری در موضع معین در زمستان ms015 باشد. اما آن به سبب خاصیت آن موضع بود و حکم غالب تر آن است که یاد کرده شد. و هرگاه که مادهآ متکون ضعیف و اندک باشد بروز آن کمتر بود.

و تکون معدنیات را اسباب مختلف بسیارست. بعضی به احتراق بود. چون انواع نمکها و زاجات و بورهها و آنچه بدان ماند، و بعضی بیشتر [153 ت] چون انواع جواهر حجری بود، و دلیل برین آن است که هرچیزی را بسوزاند و بعد از آن بشوید و حل کند، پس عقد کند به قدر قوت آن چیز ملوحتی در آن پیدا می آید.

و اصحاب صناعت اکسیر به طریق صناعی املاح میکنند و این معنی ظاهرست. و هر چیز که آن را تکلیس کنند به ضرورت درو ملوحتی پیدا شود.

و جملهآ سنگها کلسی است متحجر شده چنانکه یاد کرده شد و دلیل محسوس برین آن است که چون آتش بسیار به گلی بیفروزند آن را سفال کند و اگر بیشتر افروزند، نوعی شود از سفال که مانند سنگ بود.

و در نشابور آن را داشخال گویند و کوزههای فقاع از آن کنند. و در شهرهایی که سنگ آسیا نباشد از آن به طریق صناعت از گل پخته سنگها[ی] آسیا کنند.

چون حرارت مائی مستولی شود بر اجرام ارضی که با مائی آمیخته باشد و مخمر شده که آن را «گل» خوانند حرارت طبیعی مثل حرارت شعاع آفتاب، یا حرارتی غیر طبیعی چون مجاورات جام [155 ت] گرم، یا حرارتی صناعی چنانکه گل را در آتش نهند و آتش متواتر افروزند تا در آن گل رطوبتی زیادت نماند و یبوستی بر آن غالب شود1 و چون حرارت برو غالب شود2 آن گل سخت شود و سفال گردد، و چون حرارت زیادت

و اگر تخمیر آن را بیشتر انضمامی بود و خالی باشد از تخلخل و اجزاء آن کمتر باشد آن سنگ در غایت صلابت بود چون حجر الماس و جزع و یاقوت سفید.

و توالد احجار به طریق دیگر تواند بود. چنانکه آفتاب مدتی مدید در خاکی یا در سنگی تابد تا به کثرت حرارت شعاع آفتاب محترق شود، بعد از آن به مدتی دیگر آب بر آن جرم محترق میگذرد و مجاور آن میباشد تا منحل شود، با بعضی از آن آب بیامیزد و سیلانی پذیرد [163 ت]. بعد از آن حرارتی معتدل در آن تأثیر میکند مدتی در آن، تا خشک شود. پس برودتی در آن تأثیر کند تا منجمد شود و سنگ گردد. اکثر جواهر هم برین ترتیب متحجر گردند.

و هر جوهر که شفاف باشد مادهآ او آبی باشد. با اختلاط ارضی لطیف اندک باران به هم آمیخته، چون بلور و لعل و بعضی زمرد و یاقوت و غیر آن، و بعضی از عقیق.

ومادهآ بلور مائی بوده باشد در غایت صفا، و دلیل برین معنی منجمد شدن آب است در زمستان، و هرچه مایع بود. به ضرورت آن را وعائی باید تا آن را پیش از متحجر شدن نگاه میدارد و مانع میباشد تا متلاشی نشود. و چون مدتی باید تا متحجر نشود این صورت بیش باشد، و چون متحجر شد آن را وقایه و حافظی باشد به حکم نفاست جوهر و بیشتر باشد. و هرچه غیر شفاف باشد ارضیت مادهآ آن بیشتر بوده باشد، چون پیروزه و جزع و دهنج ولاجورد و بسد و فلزات سبعه و غیر آن.

جملهآ الوان را ابتدا بیاض بود و نهایت سواد، وکل الوان متوسط باشد میان ms017 بیاض و سواد. از بیاض به تدریج ترقی میکند تا به درجهآ سواد رسد که غایت اوست و از ازدواج بیاض و سواد رنگها[ی] مختلف حاصل میشود که هر یک از آن جمله چون با یکدیگر بیامیزند لونی خاص حاصل شود.

و در هر لونی دو طرف افراط و تفریط بود. چنانکه مثلا لون زردی را با کبودی چون بیامیزند لون سبزی حاصل شود [ولون سبزی را میان دو طرف افراط و تفریط او عرض باشد]1 و او را دو طرف افراط و تفریط بود و جملهآ رنگها را همچنان. [و در آن عرض لونها سبز باشد که میان ایشان تفاوت بسیار باشد در سبزی.]1 و در لونها سبز باشد که میان انواعش تفاوت بسیار باشد در سبزی، چون فستقی و زمردی و زنگاری و نفطی و غیر آن، و چون هر یک از آن با لون دیگری که از وی نوعی است مخالف لونی سبزی باشد بیامیزد لون دیگر حاصل آید، و چون این اعتبار درست است تفاوت الوان نامحصور بود، و سبب این معلوم شد.

و علت بعضی از الوان جواهر به حسب امتزاج ارضی و تریی2 باشد که با مادهآ [176ت] آن جوهر آمیخته بود3، چنانکه مثلا در یک پاره جزع الوان بسیارست و قیاس چنان اقتضا میکند که آن طبقه طبقه است. هر طبقهآ اختلاط تریی دیگر ملون به لون مخصوص بود تا مادهآ آن جوهر. اگر یک نوع رسته باشد اقتضای یک لون کند و اگر دو دو، و اگر سه سه، علیها علیها.

و هرگاه که سنگی باشد که به سببی از اسباب شعاع آفتاب به وی نرسد مدتی دراز بدین سبب اشتمال4 اجزاء آن سنگ ضعیف شود و رطوبتی در آن اجزاء استیلاگیرد. این

و هر سنگی را از آن سنگها که مادهآ آن گلها به حسب لون آن سنگها بود که مادهآ آن گلهاست، و این معنی مشاهد و محسوس است چو[ن اگل سرخ و گل اسفید خوردنی و زرد و کبود و سیاه و دیگر لونها.

و چون (17 ت] این گلها به سبب حرارت شعاع آفتاب خشک شود و متفتت گردد و تماسک اجزاء آن باطل گردد از هر یکی نوعی خاک به لون مخصوص حاصل گردد.

و میان آن الوان هرگاه که امتزاجی و ازدواجی میافتد لونی دیگر حادث میشود. چنانکه مثلا میان خاک زرد و کبود چون امتزاجی و اختلاطی افتد به حسب قلت و کثرت یک لون لونی دیگر حادث شود. یعنی سبزی مخصوص حاصل آید.

اگرزردی1 زیادت از کبودی باشد لون ثالث سبزی باشد روشن، و اگر کبودی زیادت بود سبزی باشد تیرهرنگ.

و همچنین اگر میان لون سیاهی و سپیدی اختلاطی افتد اکهب از آن حاصل شود، و العلم عندالله العزیز الخبیر.

و از احادیث نبوی در تفاصیل بهشت و قصرهای آن آمده است که بعضی از مطیعان [72 ق] اهل اسلام ارا] به سبب کمال درجات ایشان ms019 در بهشت قصرها کرامت کند از یاقوت صرخ5، و این معانی دلیل است واضح و بین بر شرف و عزت یاقوت. پس به حکم این مقدمات ابتدا به اشرف جواهر اولیتر، و آن یاقوت است.

اول علم به کون آن شرح داده آید، پس انواع آن، پس صفت آلوان و خواص و قیمت و بهترین و بترین، و اقاویل متقدمان که در آن سخن گفتهاند.

هرگاه که آفتاب در تجاویف زمین تأثیر کند و به قوت حرارت شعاع خویش احداث بخاری کند در آن تجاویف، پس آن را گرم گرداند و بعضی از رطوبت آن را تحلیل کند یبوست آن زیادت شود و رطوبت منکسر گردد و با مائیتی که در آن موضع باشد بیامیزد. حرارت آفتاب آن مائیت را گرم گرداند. تلطیفی حاصل شود و قوتی گیرد که آن اجزاء ارض را منحل گرداند. پس دیگر بار قوت حرارت آن رطوبت منحل را جذب کند و به حرارت و یبوست آن ماده را منعقد و متحجر گرداند، بتقدیر العزیز العلیم، [75 ق] آن جوهر که حاصل شود جوهر یاقوت است. و اجزاء او به سبب یبوستی که بر آن رطوبت غالب شده باشد مکتثر گردد و سبب صلابت جرم یاقوت این است.

و علت آنکه یاقوت با آتش مقاومت تواند کرد و اجزاء آن را حرارت آتش متفتت نکند آن است که رطوبت او با یبوست اختلاطی کامل یافته است و ثباتی تمام پذیرفته است و صورت1 مزاجی او را استحکامی هرچه کاملتر حاصل شده آتش تفریق اجزاء آن نتواند [کرد].2

و علت لون یاقوت آن است که چون با مائیتی که مادهآ یاقوت است یبوست ارضی خاص به آن بیامیزد و منحل شود و حرارت آفتاب در آن تأثیر کند، اگر حرارت به افراط باشد آن مائیت را فایدهآ ضرخی کند، پس منعقد شود و صرخی آن به قدر آن حرارت باشد، و باشد که به ms020 سبب اندکی حرارت، زرد منعقد شود.

و چون حرارت در تعفین و تحلیل معتدل باشد و مادهآ آن اختلاط ..3 ملون یا معری باشد و مائیت غالب باشد، آن منعقد سپید باشد [83 ق] و صافی و شفاف. و اگر مائیت مغلوب باشد و ارضی غالب سپید گرفته باشد.

واگر آن مائیت غلظت [دارد] ارضیت ارا]2 به لطافت خود حل کند و برودتی استیلا

و چون حرارت که حمره از عوارض اوست حاصل باشد و در باطن ماء بود و سواد بر ظاهر، از امتزاجی آن لون بنفسجی و انواع زردی حاصل آید.

و اگر حمره اندک بود لون اکهب بود.

و باشد که چون حمره در باطن باشد و سواد بر ظاهر شعاع حمره غلبه میکند بر ظاهر و شعاع آن بر ظاهر میتابد لون آسمانگون حادث میشود.

و اگر سوادی غلبه گیرد با صفا، و اندک خضرتی با آن باشد لون اکهب طاو1 حادث شود.

و در کتاب علل بلیناس کیفیت حدوث الوان بدین وجه است که لون به مثابهآ جنس است، زیرا که قسمت الوان دروست: چون سپیدی و سیاهی و صرخی و زردی و سبزی و کبودی و غیر آن.

و بیاض که [80 ق] لون است مفرق نور بصر، ابتداای] الوان است و از عوارض برودت و رطوبت است.

و سواد که جامع نور بصرست نهایت الوان است و از عوارض حرارت و یبوست است.

و بیاض مناسب حیات و حرکت است و سبب نور بینی2، و سواد متناسب سکون و ضد حیات است. و از ترکیب3 و اختلاط بیاض و سواد الوان مختلف حادث میشود چون زردی و سبزی و صرخی و آسمانگون و غیر آن.

و از ترکیب این الوان جمله لونهاای] مختلف حادث میشود چون مادهآ لون بیاض با سواد بیامیزد، چنانکه سیاهی بر سپیدی غلبه گیرد و در ms021 آن محل حرارتی باشد لون سبزی حادث شود.

و چون بیاض را غلبه بود بر سواد و در ماده حرارتی اندک باشد لون زردی حادث گردد.

و چون بیاض با سواد کثیف متداخل شوند لون صرخی حادث شود، و دلیل بر آنکه حمره از بیاض است آن است که چون اندک مایه زعفرانی با جرمی سپید بیامیزند به سپیدی نزدیکتر از آن باشد [92 ق] که به صرخی، و چون کمیت زعفران زیادت میشود لون حمره نزدیکتر میگردد تا غایت حمره حاصل شود، و اگر مددی مییابد به درجهآ سواد رسد که نهایت الوان است.

و حکم جملهآ الوان همین است که از بیاض که ابتداست ترقی میکند تا به سواد که نهایت است برسد.

و چون بیاض سواد را به درجه [ای] غلبه کند لون آسمانگون حادث شود.

و چون کبودی با زردی بیامیزد سبزی حاصل شود.

و هرلونی را دو طرف است افراط و تفریط که الوان دیگر هم از جنس او باشد در آن عرض باشند. طرف افراط از لون این باشد که نهایت او به سواد نزدیک شود، و طرف تفریط آن که به بیاض نزدیک شود.

و در آن عرض الوان مختلف از یک جنس حاصل باشد به اسباب مختلف. چنانکه لون صرخی اول که از بیاض حرکت کند لون زردی باشد روشن. بعد از آن الوان چون نارنجی و عصفری و رمانی و جلناری و جمری و ارغوانی و قرمزی [90 ق] و غیر آن از طبقات حمره. اگر نهایت لون صرخی آن را نهند که آن به سواد نزدیکترست.

و در جملهآ الوان همین حکم باشد، چنانکه در لون سبزی ابتدالون زمردی باشد که به بیاض نزدیک است، و نهایت لون سبزی ابتدای نفطی لون زمردی باشد که [به] بیاض نزدیک بود. و همچنین در لون اکهب ابتدا لون آسمانگون سبز فام بود که به بیاض نزدیک بود، و نهایت آن ms022 لون نیلی که به سواد نزدیک است.

وعلل الوان واختلافات آن در هر طبقه از طبقات لون منحصر نیست1 و در آن سخن بسیار است، و هرکس به حسب تجارب2 خویش استنباطی کردهاند، و در کیفیت حدوث

یاقوت، در قسمت اول به اعتبار لون چهار جنس است: صرخ و زرد و کبود و سپید، و هر جنسی را شبه او جوهری است از روی لون و صلابت و جلا و غیر آن که تمییز میان آن اشباه و اجناس جز جوهری حاذق یا حکاک عالم نتواند کرد [103 ق] و خواص آن اشباه هرگز به خاصیت و فعل یاقوت نرسد.

و یاقوت جوهری است از جملهآ جواهر حجر معدنی، و شریفترین و عزیزترین اجناس یاقوت یاقوت سرخ1 است. بدان سبب که لون صرخی از عوارض صحت است و توابع فرح و علامت اشتعال حرارت غریزی است.

و دیگر آن جنس عزیز الوجودست و قیمت این از جملهآ انواع یاقوت بیش است و خواص واثر2 و فعل آن زیادت از جملهآ انواع یاقوت است.

و او جوهری است که برو سوهان کار نکند و هیچ جوهر او را نتراشد، و او جملهآ جواهر صلب را بتراشد مگر جواهر الماس را.

و اگر یاقوت [را]3 به کرات در آتش نهند و چندان گرم کنند که رنگ آتش گیرد هرگز تباه نشود و صورت او متفتت نشود و صورت او را باقی عناصر نیست نکند.

ویاقوت را به بعضی از لغات فرس «یاکند» گفتهاند و لفظ یاقوت معرب است.

و حمزهآ اصفهانی4 آورده است که پارسیان یاقوت را «سیج اسپوز»5 خوانند یعنی دفع علت طاعون.

استاد ابوریحان آورده است در کتاب الجماهر فی الجواهر که اهل هند یاقوت صرخ را «پدم6 راک» گویند و گما[ن] آن است که «راک» نام یاقوت است و «پدم»6 صفت لون اوست که در لغت [هند]3 «پدم»6 نام نیلوفر صرخ است.

درین روزگار معین نیست و در آن سخن بسیارست و اقاویل مختلف یاد کردهاند.

جماعتی گفتهاند که انواع یاقوت را در عهد اسکندر از ظلمات بیرون آوردهاند، و این سخنی است دور از قیاس عقل، و به چند وجه استحالت این ظاهرست و محتاج بیان نیست]2.

و استاد ابوریحان درکتب خویش آورده است که معادن جملهآ انواع یاقوت در زمین هند است در طرف شرقی آن، در جزیرهآ سرندیب3 است در طرف دریاای] هرکند [119 ق]، در کوههایی که این مقابل آن است به کنارهآ دریا.

آن کوهها را میکندهاند در قدیم الایام. در میان سنگها چیزی بیرون میآمده است مثل غلافی سپید رنگ مانند اناری و در میانهآ آن پارههای یاقوت مثل دانهآ انار. آن غلافها را می شکستهاند و یاقوت را از میان آن بیرون میکردند، و این معنی از قیاس دور نیست، لعل نیز همچنین در غلاف است.

و معدن یاقوت درین روزگار نزدیک، کسی ندیدست. و بسیار معتمدان معدن لعل دیدهاند و اکنون در آن معادن کار می کنند. و چنین حکایت میکنند که لعل در غلاف است و بلور و جمس نیز در غلاف است و در کوههاای] خراسان معادن بلور و جمس بسیار است، و آن هر دو جوهر در غلاف است. و هر جوهر معدنی که آن شفاف باشد اقتضا چنان کند که در غلاف بوده. به سبب آنکه هر جوهر که آن شفاف باشد در ابتدا[ی] خلقت مادهآ آن مائیتی بوده باشد، به سببی

و بسیار معتمدان حکایت کنند که در حدود سرندیب صحرائی است که در فصل بهار سیلها بسیار می آید و در فصل تابستان منقطع میشود. بعد از انقطاع سیل ریگهای آن را میشویند و از آنجا ریزها[ی] یاقوت خرد از همه لونها چون صرخ و زرد و سپید و کبود میباشد، چنانکه ده پاره از آن کمابیش دانگی باشد و آن را جواهریان1 «سیلانی» خوانند. و بعضی از جوهریان که صنعت حکاکی ندانند گمان بردهاند که آن یاقوت نیست بل که جوهری دیگرست چون بنفش و بیجاذه و غیر آن.

و اصحاب تجارب را از حکاکان معلوم باشد که «سیلانی» به لون و صفا و ثقل و جلاو به آتش بردن طبیعت یاقوت دارد، لکن آن است که حجم2 آن خردست. یا قوت آن سیل که آن را می آرد بیش از آن نیست که آنچه خرد [123 ق]باشد آن را حرکت تواند داد و از موضعی به موضعی دیگر برد، و یمکن که آن سیل از موضع دورتر می آید و آن یاقوت پارهها اگرچه بزرگ بوده باشد، لکن به سبب حرکت بسیار و مصادمت سنگهاای] دیگر که در مسیل آن سیل بوده باشد پارهها[ی] خرد میشود و املس میگردد.

و این سخن مؤکد آن است که معادن یاقوت در زمین هند بود در کوهها[ی] سرندیب، و یمکن که درین زمان آن کوهها که معادن یاقوت در آن بودست منقطع شده باشد، یا در زیر آب دریا پنهان شده باشد و آن حدود آب دریا گرفته باشد. چه بسیار مواضع است در زمین که پیش ازین دریا بوده باشد چون زمین نجف در حدود حجاز و زمین بعضی از سیستان و غیر آن، و درین زمان خشکی است. و آن ظاهرست که به سبب مرور ایام مواضعی از زمین دریا میشود و مواضع3 از دریا خشک میگردد. ms025

و در آن حدود کوهی است که آن را برق خوانند و دایما بخاراتی است در تجاویف آن کوه که به حرکت طبیعی قصد حیز خویش میکند و به حرکت عنیف از آن تجاویف اخراج میکند. و در آن بخارات نوع2 از دهنیت است که دایما مشتعل میگردد، و در دریا که در آن حدودست راه بر آن برند که در شب آن اشتعال میبینند و به روز به سبب شعاع آفتاب آن اشتعال محسوس نباشد، دودی بیش محسوس نبود.

و آنجا کوهی است که مهبط آدم است - علیه السلام -از بهشت.

و یعقوب اسحق کندی آورده است در کتب خویش [133 ق] که معدن یاقوت در جزیرهای است که بعد از سرندیب است، و در آن جزیره کوهی است که آن را راهون خوانند در غایت بلندی و بزرگی که به هیچ وجه بر آنجا نتوان شد. به اوقات از آن کوهها سیلهای عظیم میآید و چون سیل بایستد در میان آن ریگها و سنگها که آورده باشد از آن کوه انواع یاقوت مییابند، و مساحت آن جزیره کمابیش شست فرسنگ است.

و نصر گفته است که آن جزیره را تندری تین3 خوانند. ازین قیاس چنان واجب میکند که یاقوت را معدن در آن کوه است. و استاد ابوریحان آورده است در کتاب الجواهر فی4 الجماهر که جماعتی از معتمدان تجار حکایت کردند در روزگار وی که وقتی ما در دریا[ی] هند در کشتی میگذشتیم. چون به حوالی آن جزیره و کوه رسیدیم باد مخالف بود. کشتی را لنگر ms026 نهادند و بداشتند. یکی از جملهآ ما از کشتی بیرون شد که میدانست که آن کدام کوه است [130 ق] و به نظاره به حوالی آن کوه شد. غاری دید راهبی در آن متوطن. آن مرد نزدیک آن راهب شد و وی را

و آوردهاند که کوهی است در جزیرهای از جزایر سرندیب که آن را کوه احمر خوانند و در آن کوه معدن یاقوت صرخ است و آن کوه را طول و عرض معلوم کردهاند راست بر خط استوا است در طرف ms027 مشرق، و از روی طبیعت چنان اقتضاکند که معدن وی در چنین جای باشد که اعدل مواضع بود.

و ملک سرندیب دایما مشرفان نشانده باشد تا هرچه یاقوت رمانی و بهرمانی3 یابند به جهت خزانهآ خویش بر میگیرند و آنچه بیرنگ باشد و ریزه به کارکنان کوهکار رها میکنند تا به تجار می فروشند.

و از یاقوت آنچه به غایت خوب رنگ بوده است از بهرمانی و ارجوانی و رمانی در قدیم افتاده است.

و طبع یاقوت سپید سرد و خشک است، و بدین [سبب]1 در مفرحات یاقوت سپید را ترکیب کنند.

و یاقوت کبود به درجهای در گرمی فرودتر از یاقوت صرخ باشد، و زرد به درجه [ای] از کبود فروتر. انواع دیگر را هر یک اثر خاصیت وی به قدر لون او باشد.

و یاقوت صرخ را به سبب طراوت لون او چهارگونه نام نهاده[اند].

[اول که]2 اشرف و به طراوتتر و نیکوترین انواع [یاقوت سرخ] است، آن را «بهرمانی» خوانند و این نام [یه حسب اهل هندست] و هیچ نوع از انواع یاقوت صرخ را قیمت [بیش ازین نیست] (15 ق]. و آن را «بهرمانی» به جهت آن خوانند که گلی است در ولایت هند آن را «گل بهرمانی» خوانند و رنگی در غایت صرخی با کمال طراوتی دارد، چنانکه هیچ لون صرخی بدان نماند، و آن لون میان صرخی لون اخگر ms028 آتش و صرخی دانهآ انار وشرخی ارغوان است. و در عهد خلفاای] راشدین یک مثقال از یاقوت بهرمانی به هزار دینار میخریدهاند، و بعضی در مفرح خاص ترکیب میکرده[اند] که هیچ نوع را در تفریح آن خاصیت نیست. و سبب آنکه درین روزگار از آن نوع کم است این است. و هیچ نوع را از انواع یاقوت آن قیمت نبوده است که آن را. و درین روزگار از آن نوع کمتر دیده میشود و نادرست، مگر به احیانی پارهها ای] به غایت خرد، و عزت وجود این نوع ظاهرست.

و نوع دوم از طبقهآ [یاقوت] صرخ که به درجه[ای] نازلترست از بهرمانی «رژمانی» است [و رمانی] از بهر آن میگویند که رنگ آن مانند دانهآ [انارست] در طراوت و آبداری، و آن نوع به قیمت [کم از] بهرمانی باشد، و گذشت بهرمانی هیچ نوع را قیمت [155 ق] بیش ازو نیست. و خواص و اثر و فعل او همچو خواص و اثر و فعل بهرمانی است. و طبقهآ سهام که نازکتر از رمانی است آن را «ارغوانی» خوانند، و ارغوانی این نوع را بدین سبب خوانند که رنگ این مانند رنگ ارغوان است، و قیمت یاقوت ارغوانی کمتر بود از رمانی.

طبقهآ چهارم «وردی» است. وردی بدان سبب می خوانند که رنگ آن نزدیک باشد به رنگ گل ورد1، و از این نوع بیشتر باشد و عزیز الوجود نبود.

و بعضی ازین نوع به کبودی گراید و آن را قیمت کمتر از لعل باشد و آن را «بنفسجی» خوانند و رنگ آن نزدیک باشد به رنگ بنفشه.

و هم ازین نوع نوعی دیگرست که آن را «جمری» خوانند و رنگ آن را به اخگر2 آتش تشبیه کردهاند.

و نوعی دیگرست که آن را «لحمی» خوانند و آن رنگ وردی باشد گرفته.

و ازین انواع چندان که در لون و قیمت تنزل3 میکند در اثر و خاصیت نازلتر میشود. ms029

و آنچه از این انواع که برشمرده [162 ق] آمد به وزن بیشتر باشد و به رنگ و طراوت و صفا و قدر کاملتر بود و بی عیبتر باشد قیمت و خاصیت و اثر و منفعت آن بیشتر بود.

خلیل بن احمد گفته است که اشرف انواع یاقوت صرخ یاقوت بهرمانی است، و بهرمانی نوعی است از گل معصفر و آن را تشبیه به گل عصفر می4کنند که گل عصفر چونتر باشد لون صرخی باشد که به لون زردی زند و چون خشک شود گوشت رنگ بود. لکن بدان تشبیه میکنند که چون رنگرزان آب گل عصفر را حاصل کنند به طریقی مشهور که ایشان را هست. بعد از آن آب ناردان با آب [کشتهآ]5 زردالوی ترش بر وی

و باشد که در یک پاره یاقوت [160 ق] جملهآ رنگها[ی] یاقوت جمع باشد، چون صرخی وزردی و کبودی و سپیدی و وردی1 و غیر آن، و این نادر بود. اما چون افتد آن را قیمتی زیادت نباشد به سبب آنکه بیطراوت باشد. و چون آن را به آتش برند جمله رنگها ازو بشود و سپید گردد، مگر صرخی که بماند. و از جمله لونهاای] یاقوت لون صرخ است که چون به آتش رسد زیادت گردد و نقصان نپذیرد.

و جوهریان بغداد چنین گویند که لون یاقوت صرخ دو طرف دارد: یکی در غایت کمال مطلوب و علو که ورای آن نتواند بود، و دیگر به درجهآ رذالت2 که بدان هیچ التفات نکنند. و شریفترین الوان یاقوت صرخ لون رمانی است، پس بهرمانی، پس ارجوانی، پس لحمی، پس جلناری، پس وردی. و ms030 گفتهاند که لونی دیگر میان ارجوانی و لحمی است که آن را «بنفسجی» خوانند و ظاهر آن است که بنفسجی و ارجوانی یکی است. و اسامی این الوان به طریق فراست قومی و اهل هر بلادی و عصری به حسب رؤیت [175ق] ولغت و عادت خویش نهادهاند و نسبت کردهاند به چیزی. چنانکه اهل عراق درجهآ اعلا3 در قدیم بهرمانی را نهادهاند، و در خراسان رمانی. و جماعتی گفتهاند که لون بهرمانی و رمانی هر دو یکی است و ظاهر آن است که فرق است. و یعقوب اسحق کندی می گوید که بهترین الوان یاقوت صرخ لون بهرمانی است و لون

و یعقوب اسحق کندی ابتدا به لون وردی کردست به سبب آنکه وجه طبیعی آن است که از لون بیاض الوان ترقی میکند تا به سواد رسد که غایت الوان است ولون جمری و بنفسجی را فوق او نهاده است، و عصفری را فوق بنفسجی نهادست، و رمانی خالص را فوق او، و درجهآ اعلا3 بهرمانی نهادست.

و این جمله الوان که برشمرده شد مختلف میگردد و فضیلتی و رذالتی [175 ق] میپذیرد به حسب طراوت رنگ و شدت و ضعف آن و آبداری و شعاع و پاکی از عیوب و قدر وزن وبلاد ووقت.

و نصر4 جوهری هم ابتدا از بیاضی کند که اندک مایه آمیخته باشد به صرخی، پس بالای [آن]5 وردی تمام رنگ چنانکه لون گل صرخ دارد، پس بالای آن معصفری، پس بهرمانی صافی روشن، پس جمری و درجهآ اعلا1 جمری را نهادست، و رمانی و جمری را یکی نهادست.

و گفته بهرامی گل بوستان افروزست که آن را به تازی «عندم» خوانند، و کوکب مریخ را بهرام به سبب ms031 آن خوانند که لون او نزدیک است به لون گل بهرمانی.

و ابوحنیفهآ دینوری آورده است که در لغت بعضی از عرب است که «عندم» نام گلی است صرخ در غایت صرخی، چنانکه با سیاهی زند.

و در دیوان الادب آورده که «عندم» نام «دم الاخوین» است که به پارسی آن را «خون سیاوشان» خوانند و آن نبتی معروف است و آن را چون بجوشانند آب آن در غایت صرخی ازو بیرون آید.

و ارجوانی [185 ق]گفتهاند که گل ارغوان است، و گفتهاند که ارجوانی غایت صرخی

و گفتهاند که لون لباس قیاصرهآ روم است که از قرمز میکنند، و قرمز کرمی است در غایت صرخی در جزایر دریاهای روم، ملاصق درختان آن، و لباس قیاصره را بدان رنگ میکنند. و آن صرخی است در غایت طراوت، چنانکه هرگز لون او به هیچگونه تباه نشود.

یاقوت صرخ مفرحی است و طبیعت و مزاج او گرم خشک است، و در تفریح او را اثری عظیم است. دل را قوت دهد و روح را تربیت کند و حرارت غریزی را برافروزد و جملهآ قوتها[ی] حیوانی را مدد کند.

و هر که یاقوت صرخ را با خویش دارد از علت طاعون - عیاذا بالله - ایمن شود، و فساد هوا که آن را وبا خوانند در آن کس که با وی یاقوت صرخ باشد کار نکند.

و امور معیشت بر آن کس که یاقوت صرخ دارد با خویشتن سهل بود، و نیاز و درویشی را به وی راه نبود، و در چشم خلایق [185 ق] باهیبت باشد، و اگر حاجتی به کسی بردارد آن حاجت به زودی روا شود.

و آتش یاقوت را نیست نتواند کرد، و طبایع دیگر چون هوا و آب و خاک صورت جوهری او را فساد نتواند داد.

و هر که یاقوت در دهان گیرد به خاصیت دل را قوت دهد و ms032 فرح آرد و تشنگی ببرد. و هیچ جوهر دیگر او را نخراشد الا الماس، و یاقوت جمله جوهر را بتراشد. و مزاج یاقوت صرخ به مزاج زر نزدیک است، بدان سبب که طبایع صورت زر را نیست نتواند کرد. وهمچنین حکم یاقوت همین است، الا آنکه یاقوت به کوفتن خاکی شود و صورت وی باطل شود و صورت زر به هیچ وجه باطل نشود. ویاقوت صرخ را با خویشتن داشتن اثری عظیم است در قضاای] حوائج

و جوهریان یک اعتبار شناختن یاقوت را بدان کنند که ثقیل باشد و ثقیل ترین جملهآ جواهر یاقوت است، و هیچ جوهر که در حجم برابر یاقوت باشد به ثقل به او نرسد.

و در کتاب خواص ارسطاطایس آورده است که اگر یاقوت صرخ را [192 ق] در آتش گرم کنند گرمی به افراط صرخی او زیادت شود و طراوت رنگ او بیشتر شود.

و اگر پاره [ای] یاقوت باشد که رنگ او به غایت نبود در صرخی و در وی نقطهها[ی] صرخ باشد چون آن را در آتش نهند و گرم کنند چنانکه رنگ او ارنگ]1 اخگر آتش شود صرخی آن نقطهها در اجزاء آن پاره یاقوت منبسط شود و رنگ و طراوت آن زیادت شود.

عیب اول آن است که نقطهها [ی] سیاه باشد مثل دانهآ سفندان [که]با جوهر یاقوت در اصل فطرت بیامیخته بود، و بیشتر بدین سبب باشد که در قدیم سوراخهای باریک بسیار به پارهها[ی] یاقوت فرو کرده باشند تا آن سیاهی یا سپیدی در آن سوراخها آید و آن عیب از وی برود و هر دو رنگ آن بر دیگر جوانب بدواند و [آن را]1 «انمسه»2 خوانند، و این جنس در یاقوت صرخ بیشتر باشد.

و جماعتی از جهال گمان برند که آن سوراخهای خورد کرم خوردگی است، و علت [195 ق] آن ندانند که چندان سوراخهای خورد و باریک به چه سبب کردهاند، و باشد ms033 که سوراخ به سبب آن کرده باشند که یاقوت کمرنگ بود. چون سوراخ بسیار کنند و به رنگ بجوشانند رنگ در اندرون آن سوراخها شود و بر جملهآ اجزاء آن بتابد و رنگینتر نماید.

و باشد که در اندرون یاقوت تجویفی باشد و هوائی در وی بود. آن را سوراخ کنند تا اگر وقتی برای امتحان در آتش برند نشکند که خاصیت هوا آن است که چون حرارت زیادت بر وی مستولی شود صورت آتشی قبول کند، به حکم طبیعت طلب مرکز خویش

و باشد که در میان یاقوت سپیدی باشد مثل طلق یا سنگ گچ یا مثل نمک که جرم آن به غایت سپید بود، و هرچه ازین جمله بر ظاهر یاقوت باشد به حک آن را بر توان گرفت تا اگر نزدیک باشد به ظاهر به حفری که حکاکان آن را «بکتش»1 گویند، خیزد و پاک شود.

دیگر در بعضی [203 ق] از یاقوت چون غمامه[ای] بود که با جوهر آن آمیخته باشد و لون آن بر جملهآ اجزاء آن می تابد و آن هم اگر بر ظاهر سطح آن باشد به حک اصلاح توان کرد و اگر غایب باشد در اندرون، آن را هیچ حیله نباشد.

عیب دیگر اختلاط سنگ غریب باشد با جوهر یاقوت، هر رنگ که باشد در اصل فطرت، و چون رنگها بسیار باشد آن را «حرملیات» خوانند.

دیگر عیب ثقبت2 بود، و ثقبت شکستگی بود که از هم جدا نشده باشد. و باشد که ثقبت به سبب زخمی یا آسیبی بود که رسیده باشد و آن ثقبت پدیدار آمده بود. و باشد که طبیعی بود و در اصل همچنان بوده باشد. و ثقبت عیبی بزرگ باشد در جملهآ جواهر.

دیگر اختلاف لون بود، چنانکه در بعضی اجزاء الوان بیشتر یا کمتر بود، و بدین سبب «ابلق» نماید و این نیز عیبی بزرگ است.

دیگر عیب سوراخ است. ms034 یک سبب گفته شد، سبب دیگر آن است که در قدیم جملهآ جواهر را، خاصه یاقوت [200 ق]3 را عزتی تمام بوده است. سوراخ به سبب محافظت کردهاند. و در قدیم رسم مرصعگری و ترکیب نبوده است، به ضرورت سوراخ میبایست کرد تا آن را بر دست و گوش و گردن بندند. و در سوراخ عیبی بزرگ است و با خطر. اگر چنانکه کسی را دشمنی باشد، یا کسی قدری زهر هلاهل در سوراخ کند اگر در دهان گیرد به سبب حرارت و تری دهن آن زهر در آن سوراخ حل شود و به گلو فرورود، آن کس هلاک شود.

و فایدهآ در دهان نهادن آن باشد که چون تر شود به آب دهن اگر رنگی غریب یا [غیر اطبیعی به وی داده باشند حالی ظاهر گردد و ثقبی که باشد پدیدار آید و معلوم شود که آن جوهر جلا داده چگونه خواهد بود.

چون تصرفی در وی کنند بعد از تصرف [315 ت] حکاکی قیمت آن چند تفاوت خواهد بود که باشد که آن یاقوت و لعل و زمرد که آن را به سبب مرور ایام و مصادمت با همدیگر جلای آن برفته باشد و قیمت آن کم نماید، و چون جلاء دهند در قیمت اضعاف آن تفاوت کند. و معرفت آن حال جز بدان نتواند بود که آن را در دهان گیرند تا آنچه در باطن آن جوهر باشد ظاهر گردد.

پس بدین سبب مذکور سوراخ در جملهآ جواهر عیب بزرگ است، و هر جوهری که آن را سوراخ نباشد قیمت آن زیادت باشد.

دیگر آنکه سوراخ رنگ1 جملهآ جواهر که شفاف بود کمتر کند به سبب خلاء که حادث شود.

از اشباه یاقوت سرخ نوعی است که آن را «کرکند» ms035 میخوانند و آن جوهری اصم است، یعنی شفاف نیست و تیره رنگ است و قیمت آن جوهر چون قیمت یاقوت اکهب است. و بهترین کرکند نوعی است که رنگ آن نزدیک است به رنگ یاقوت سرخ عصفری. و نوعی دیگرست لحمی رنگ [322 ت]که آن را جلای یاقوت توان دادن. و نوعی دیگرست زردرنگ که جلای وی کم از جلای یاقوت باشد و به دشواری جلا گیرد.

او ایوب الاسود البصری این اشباه می فروخته است]1 به نرخ یاقوت به خزانهآ خلیفهآ بغداد، مهدی - رضی الله عنه - تا عون العبادی که جوهری حاذق بود در عهد مهدی، او بر آن واقف شد و این اشباه را امتحان کرد و دلیل نمود که [335 ت] آن یاقوت نیست، شبه یاقوت است. و هرچه در خزانه یاقوت بود و اشباه آن برون آوردند و امتحان کردند. آنچه یاقوت بود در آتش تباه نشد و متفتت نگشت و آنچه کرکهن و کرکند بود و غیر آن جمله تباه و متفتت گشت، و بعد از آن آن یاقوتهائی [را] که امتحان کرده بودند «یاقوت عونی» خواندند، یعنی عون العبادی آن را امتحان کرده است.

و در کتب چند نوع دیگر آوردهاند از اشباه یاقوت و آن را نامهای مختلف [باشد] چون «افلح» و «سندیای»2 و غیر آن، و این جمله معروف نیست و در زمان ما آن را کس ندیده است.

و نوعی است از شبه یاقوت اکهب که آن را «اسبسین»3 خوانند و او را قیمت نباشد و شفاف و باطراوت نبود و در آتش خاکستر شود و از آن نوع بسیار افتد.

و نصر بن یعقوب گوید که اشباه یاقوت چهارست: کرکهن و کرکند و جربز و بیجادهآ ذهبی.

و در جمله انواع یاقوت شبه جربز هست، چون زرد و اکهب و وردی و غیر آن.

و تمییز میان انواع یاقوت و ms037 جربز جز به آتش نتوان کرد، و یاقوت خالص آن را حک تواند کرد [335 ت]، و آن یاقوت خالص را حک نتواند کرد. و نوعی دیگرست که آن را «افلح» خوانند، اما آن معروف نیست و در سیر4 ما ندیدهاند. والعلم عندالله.

و یاقوت2 زرد را در مفرحات ترکیب میکنند، بدان سبب که در وی تفریحی است.

و در قدیم قیمت یک مثقال از آنچه برتر ممسوح بی عیب بود و چنانکه رنگ آن در غایت کمال باشد به صد دینار میخریدهاند، و قیمت به حسب عیوب و تفاوت رنگ تفاوت میکند تا به درجهای که یک مثقال به دیناری باز آید.

و شبه یاقوت زرد لعل زرد باشد، و میان هر دو فرق توان کرد به جلاء نوری و به طراوت و آتش نیز امتحان توان کرد، چنانکه در اشباه یاقوت صرخ گفته شد. وکرکهن3 زرد نیز باشد که مشتبه شود با یاقوت زرد، و هرچه ازین جنس رنگینتر و صافی تر و براق تر و به قدر و شکل خوب تر و بی عیبتر باشد قیمت آن زیادت، و هرچه در یاقوت صرخ عیب باشد، در یاقوت زرد نیز عیب باشد.

و یاقوت زرد را بدان سبب از یاقوت صرخ4 در مرتبه فروتر مینهند که لون صفرت از روی طبیعت از لوازم آفت رسیدگان و ترسیدگان5 و بیماران است.

یاقوت کبود را «اکهب» خوانند و «کحلی» نیز خوانند. معدن ms038 این - چنین آوردهاند در کتب متقدمان که در حدود زمین سرندیب6است، و مرتبهآ [او]7از روی خاصیت و مزاج و قیمت از یاقوت صرخ فروتر است. ویاقوت کبود عزیزالوجود نیست، و رغبت بدان کمترکنند، و سقط از آن نوع در میان

و یاقوت اکهب را چنانکه جمله انواع یواقیت را از روی لون مراتب مختلف است و بهترین این نوع طاوسی است، و بعد از وی آسمانگون، و بعد از وی نیلی و کحلی، و لون کحلی شفاف نبود و نفطی رنگی باشد نیز تا به درجهآ سیاهی رسد. بعد ازو آبگون، و این لون آخر مراتب کهوبت است.

و قیمت یک مثقال طاوسی که بی عیب و با طراوت و تمام قد و ممسوح باشد ده دینار (215 ق] بود، و قیمت به حسب رنگ و طراوت [و[1 عیبناکی تنزل میکند تا به دانگی باز آید.

و نصر بن یعقوب می گوید فضیلت یاقوت اکهب به فضیلت لون وی است، و اول مرتبهآ وی آسمانگون است، بعد از آن ازرق، بعد از آن لاجوردی، بعد از آن نیلی، بعد از آن کحلی. و ذکر طاووسی نمیکند و گمان آن است که لاجوردی را قایم مقام وی نهادست.

و یعقوب اسحق کندی میگوید که باشد که با یاقوت آسمانگون زردی آمیخته بود. و چون آن را در آتش برند نخست زردی از وی برود، و اگر بیشتر در آتش بدارند کهوبت برود. و از آنجا معلوم میشود که کهوبت و زردی در آتش نقصان میگیرد.

و فضیلت یاقوت صرخ بر انواع یاقوت دیگر از آن است که به هیچ حال در آتش لون صرخی نقصان نمیگیرد، بل ms039 که زیادت میشود.

و هم یعقوب اسحق میگوید که من از یاقوت بالای چهل مثقال بیش ندیدهام. و چنین آورده است که در خزانهآ خوارزم3 یاقوت پارهای [بود]3 به وزن کمابیش شست مثقال [229 ق]، رنگ آن میان آسمانگون و کحلی که از آن صورت زنی ساخته بودند. زانو پیش سینه آورده و زنخ بر زانوها نهاده و دستها به روی هر دو ساق و انگشتان

ویاقوت [اکهب]1 اتقل از جملهآ یاقوت حجری است.

و خاصیت یاقوت اکهب آن است که در روشنی شمع صرخ نماید. و چون سرکه را در یاقوت کبود مالند در حال درو اندک مایه صرخی عارضی پیدا شود. و باشد که در لون یاقوت آسمانگون اندک مایهآ زردی باشد. چون به آتش برند آن زردی از وی برود، و چون آتش زیادت بود در لون کهوبت نقصان پیدا شود. و یعقوب اسحق کندی میگوید که یک پاره یاقوت اکهب دیدم به وزن چهل مثقال و به وزن بیش ازین ندیدم، و سپید هم بدین وزن دیدم. و آوردهاند که نوعی است از انواع اکهب که آن را «اقله»2 خوانند و بترین3 این انواع آن است. اما آن نوع [229 ق] معروف نیست و درین روزگار ندیدهاند، و ذکر آن در کتب مشهور است.

و از انواع یاقوت نوعی4 است سبزرنگ و درجهآ ادنی آن بر لون سپیدی است که اندک مایه با سبزی زند که آن را «زیتی» خوانند. بعد از آن فستقی است، بعد از آن نفطی. و درجهآ اعلی چنانکه در اکهب گفته شدست سوادست.

و قیمت این نوع پس به قیمت اکهب نرسد. و جوهر آن نزدیک است به جوهر جمست، الا آن است که آن لون تیره است و طراوتی ms040 زیادت ندارد و معروف و مشهورست در میان جوهریان.

و بیشتر حکاکان و جوهریان این جنس را «یشب سبز» خوانند و یشب سبز نیز هست،

و شبهی دیگرست که آن را «عینالهر» خوانند، و این انواع مانند «چشم گربه» بود و عزیز الوجودست، [233 ق] هرچند طراوتی زیادت ندارد. و در روزگار خلفای قدیم از آن نوع به قیمتی هرچه تمامتر میخریدهاند و آن را رواجی و عزتی تمام بوده است به درجهای که قیمت آن بیشتر از قیمت یاقوت صرخ بودست به سبب عزت وجود.

و آوردهاند که یاقوت سیاه1 هست. گمان آن است که این نوع اکهبی باشد تیرهرنگ.

یاقوت سپید دو جنس است: یکی سپید صافی مثل بلور در صفا و روشنی و برق3، و دیگر سپیدی کوفته که آن را «اصم» خوانند. و باشد که یاقوت سپید را سوراخ کنند و به رنگ یاقوت صرخ بجوشند، آن رنگ در آن سوراخها شود و اثری بماند و آن رنگ بر جملهآ اجزاء آن تابد و اندک مایه صرخ رنگ شود. و همچنین اگر در رنگ نیل بجوشانند رنگ اکهب گیرد.

و آن یاقوت سپید نوعی است که در میان آن غمامه باشد که به زیادتی نور قمر زیادت میشود و به نقصان نقصان میگیرد، و آن را «حجر قمر» خوانند. و نوع دیگرست که گویی قطرهآ آب در میان [230 ق) آن میگردد و این جنس در زمین هندست.

و یاقوت سپید در صلابت و ثقل معادل انواع دیگرست و با آتش پایدار بود.

و در بعضی احجار که آن را به مبرد نتوان سود به یاقوت سپید سوراخ توان کرد. و شبه الماس میسازنداز ms041 یاقوت سپید چنانکه بر بیشتر از جوهریان مشتبه شود.

و اگراز یاقوت سپید پارهآ بزرگ باشد گرد آن قطرات بر وی مینشیند، چنانکه چون اوانی سپیدروی را پریخ کنند قطراتی بر وی نشیند. و علت آن آن است که هوایی که ملاصق آن انا بود به سبب غلبهآ برودت آب شود. در یاقوت سپید همین علت هست، و اگر آن آب را بگیرند به کسی دهند که او را تب محرق باشد در تبش گسارد1 و افاقتی حاصل شود.

جمله انواع یاقوت را به یک طریق جلا توان داد، و طریق جلا دادن یاقوت آن است که یاقوت [243 ق] را [که]2 جلا برفته باشد یا به اول که ازکان بیرون آورده باشند آن را به لک3 بر سر چوبی بندند و به چرخ حکاکان که آن را از لک و سنباده ساخته باشند اندکی بسایند تا املس شود. بعد از آن سنباده را خرد بسایند و بر روی چرخ سرب آن را می سایند تا خشونت و درشتی4 به سبب زخم چرخ که در روی آن باشد برود و به غایت نرم شود. چون نرم شد جزع را بسوزند و خرد بسایند و آن را به روی چرخ مس میسایند و اندک اندک از آن جزع سوده که آن را جلا[ی] یاقوت گویند بر روی چرخ مس میکنند تا صیقل شود و جلاگیرد. چون به غایت براق شد آن را از سر چوب بازکنند و در آب گرم [انهند]2 و قدری قلی بجوشانند تا اثر سیاهی که به سبب سودن قبول کرده باشد از آن برود و پاکیزه شود، و یک کرت دیگر به آب گرم و صابون بجوشند و به آب پاکیزه بشویند.

اگر یاقوت صرخ باشد بگیرند قدری بقم لامری و روی آن را بتراشند ms042 [240 ق] و پارههای خرد کنند و در دیگ سنگین خرد نهند و قدری آب خوش در آن دیگ کنند و

و اگر یاقوت زرد بود که آن را جلا دهند آن را به زعفران بجوشند، و یاقوت اکهب را چون جلاء دهند بجوشانند به قلی و صابون، و بعد از آن در آب خوش و در کف نیل بجوشانند تا رنگ به زوایای3 و ثقب آن فرو شود [256ق] و لون آن بر جملهآ اجزا [ی] آن میتابد.

لفظ ممسوح وعجمی بر هیچ جوهر اطلاق نکنند مگر بر یاقوت ولعل، ولفظ ممسوح و عجمی اعتباری است از روی شکل جواهر.

ممسوح آن را گویند که سوده[بود]5 بر شکلی از این اشکال معین که بر شمرده خواهد شد بود: مدور یا مربع یا مسدس یا مثمن. مدور از دو نوع باشد: مدور حقیقی و مدور طولانی که آن را «مضرابی» خوانند در اصطلاح6 حکاکان وجوهریان. و مربع نیز دو نوع باشد: یکی مربع حقیقی یعنی که اضلاع آن متساوی باشد و آن را ستوده ندارند، و هریک که بر آن شکل بود قیمت آن به نسبت با ms043 نگینی دیگر که جوهر و وزن یکی باشد اما به شکل مربع مستطیل بود بیشتر از آن نگین بود که به شکل مربع حقیقی بود.

و هرچه مدور و مضرابی3 [و جدرانی]4 را که پشت آن مقبب5 باشد و بلند، قیمت آن زیادت باشد از آنکه نه برین وجه بود.

و آنچه نه ممسوح باشد آن بر دو قسم شود، یا همچنان [که]4 از معدن بیرون آمده باشد بگذاشته باشند و در آن تصرف نرفته باشد آن را «عجمی» خوانند، و آنچه در آن تصرفی کرده باشند اگر نگین باشد روی آن را هموار کرده باشند یا مقبب5 سوده، یا اگر پاره[ای] باشد از یاقوت یا لعل آن را «یاقوت سای»6 [26 ق] خوانند، و میان یاقوت «سای»6 و «عجمی» در قیمت تفاوت باشد، و یاقوت سای7 به قیمت زیادت باشد از عجمی.

اما آنچه از قیمت یاقوت معلوم است به اضافت به روزگار ما و شهرمانی ms044 م چین حکایت کردهاند آن را متقدمان که قیمت یک مثقال از یاقوت بهرمانی ممح غیت ه ورای آن نتواند بود دو هزار دینار باشد، و قیمت نیم مثقال ششصد دینار بش.

و هر یاقوت که وزن آن دو مثقال باشد از آن جنس آن را قیمت معین نبشد. قیمت - مفوض به رأی و اختیار مقومان وقت باشد.

و ممسوح را قیمت زیادت از یاقوت سای1 باشد، و یاقوت سای1 را قیمت ستحر عجمی باشد، و شرح یاقوت سای1 و عجمی کرده شدست در فصل متقده. و گفتهاند وزن یک تسو از یاقوت رمانی [265 ق] که ممسوح و بی عیب بشد یچ دینار زر باشد، و قیمت دانگی که سدس مثقالی باشد سی دینار باشد، و قیمت تیم مختن چهارصد دینار، و قیمت مثقالی هزار دینار، و قیمت یک مثقال و نیم دو هزر بشد.

و هیچ نشان ندادهاند که یاقوت بدین اوصاف بوده باشد درین روزگار که وزت آن یک مثقال و نیم زیادت بوده است، به آنکه مثقال خود نادر بود که افتد، چتانکه دری که یک مثقال بود نادر افتد.

و دانگ سنگی یاقوت در زیادت و وزن عزیزتر و شریفتر بود از دانگی مروارید.

و یعقوب اسحق کندی میگوید که بزرگترین یاقوت بهرمانی و رمانی به غایت کز که دیدم به وزن بیش [از]2 یک مثقال و دو دانگ نبود. اما به حکایت شنیدم از معتمدان که ده مثقال یاقوت سرخ3 دیده بودند، و از یاقوت وردی سی4 مثقال دیدم.

و نصر یعقوب گوید کمال یاقوت در تمامی رنگ و غایت آبداری و رونق و روشنی و شعاع و دور بودن از عیبها باشد [275 ق] و علو در قیمت بیع استیفاای[5 این صفات باشد.

و استاد ابوریحان آورده است که در قدیم در خزاین ملوک خوارزم پارهای یاقوت اکهب بود لون آن میان آسمان [275 ق ] گون و میان کحلی، وزن آن زیادت از شست مثقال. از آنجا صورت آدمی کرده بودند، دو زانو به سینه باز نهاده و زنخدان بر سر دو زانو نهاده و دو دست بر دو ساق پای فرو کرده و انگشتان دست در هم افکنده. زمرد جوهری است نفیس شریف، حجری معدنی. لون او سبز شفاف است، و از

و زمرد به فتح راء و به ضم آن خوانند و به حرف دال و ذال خوانند.

و آن دو نوع باشد: بی رنگتر و دیگر تمام رنگ. و در هر نوعی دو طرف افراط و تفریط از روی لون، چنانکه یک نوع که کم رنگ باشد آن را در خراسان «صابونی» گویند و آن را قیمت زیادت نباشد و اخس2 جنس زمرد آن است و از آن نوع کم رنگتر. چنانکه اول سپیدی باشد اندک مایه با سبزی زند، و همچنین بعضی رنگین تر تا نزدیک گردد به نوع زمرد تمام رنگ.

و دیگر [289 ق] نوع که شریف است و آن را رنگی به کمال باشد آن را «سبز» گویند ms046 و زمرد نیز گویند.

و ممکن که زمرد بر یک نوع اطلاق کنند و زبرجد بر دیگر نوع، و در آن وثوقی زیادت نیست تا اسم زمرد بر نوع اشرف اطلاق کنند یا بر نوع اخس2.

و جنس اشرف از روی لون بر چهار نوع است: ذبابی و ریحانی و ظلمانی و سلقی.

نوعی دیگر آوردهاند که آن را «الواحی»3 گویند، و گفتهاند این نوع زمرد از آن نوع الواح است که توریت بر آنجا نبشته بود که از آسمان جبریل به موسی - علیه السلام - آورد. چنانکه مشهورست جوهر شکسته شد، پاره کردند و از آن نگینها ساختند.

و گفتهاند «ذبابی» نسبت به مگسی میکنند که لون پشت و شکم او سبز باشد به غایت صفا و روشنی و طراوت، و نیکوتر انواع زمرد آن است. و هیچ نوع را قیمت زیادت از آن نیست. و درجهآ اعلای لون زمرد آن است و هیچ نوع را آن عزت وجود نیست.

و گفتهاند «ذبابی» آن نوع را برای آن گفتهاند که با آن 4که در غایت لون است گویی که شکل مگسی5 است متحرک و آن شکل به سبب کمال [280 ق]6 و غایت لون باشد که از جملهآ اطراف شعاع لون به باطن میافتد از کثرت اجتماع اشعه آن هیأت حاصل شود.

و نوع دیگر که آن را «ریحانی» خوانند رنگ آن اندک مایه از ذبابی روشنتر و صافیتر

و هرکس که علم هیأت داند نزدیک او یقین باشد که در زمین ظلمات که گمان بعضی از مردمان آن است وجود نیست، بل که موضعی باشد بر زمین که شش ماه شب باشد و شش ماه روز. [375 ق] آن در موضعی باشد که قطب معدال]النهار بر سمت الرأس آن موضع بود. پس در[ین]2 موضع پیوسته شش برج4 فوقالافق و شش [برج]) تحت الافق آن باشد. اگر آن قطب که بر سمت الرأس باشد قطب شمالی بود از اول حمل تا آخر سنبله فوق الافق باشد چون آفتاب درین برج باشد آن را غروب نبود، و چون آفتاب را غروب نباشد در موضعی در مدتی معین در آن مدت همه روز بود. زیرا که حقیقت روز آن است که آفتاب فوقالافق باشد و حقیقت شب آن باشد که آفتاب تحت الافق باشد و در شش برج دیگر برعکس این. یعنی درین مدت چون آفتاب تحت الافق باشد در آن مدت شب بود. و در چنین مواضع معدنیات تولد نکند و حیوان و نبات نباشد. پس ازین معلوم می شود که این ظنی باشد خطا که یاقوت و زمرد از ظلمات آورده باشند در عهد سکندر. و اگر «ظلماتی» بدان اعتبار گویند که در [وی]3 ظلمت باشد زیادت از آنکه در ذبابی و ریحانی [است]3 این اعتباری باشد نزدیک به صواب.

و زمرد ظلمانی در جوهریت مثل ذبابی و حیوانی است [375 ق]5. اما ظلمانی را لون

و در بلاد فرنگ از آن نوع را به قیمت تمام بخرند و هیچ نوع دیگر را آن رواج و قبول نباشد که این نوع را، به سبب آنکه رسم ایشان آن است بر یک2 انگشتری چند نگین خرد هر ms048 یک مقدار ارزن - دانهای از یاقوت و زمرد - ترکیب کنند، و چون زمرد باشد لون آن روشن بود. چون آن را نگینها[ی] خرد کنند لون آن بنماند و سپید گردد. آن جنس نگین چون از زمرد ظلمانی کنند بدان سبب که آن نوع سیاه دل باشد، چون حجم آن خرد کنند رنگین باشد.

و همچنین یاقوت بهرمانی به غایت رنگ، در آن دیار به قیمت هرچه تمامتر بخرند، به جهت آن نوع نگینهای خرد که سازند.

و گذشت ظلمانی «سلقی» است. ولون آن را نسبت به برگ چگندر میکنند و در لون آن اندک مایه زردی است با سبزی آمیخته. و این نوع به قیمت کم از آن سه نوع متقدم است و از این نوع بعضی را رنگ گرفته3 بود و شفاف نبود و آن را «اصم» گویند و «زبدی» نیز گویند و اخس4 این نوع آن است. و ازین نوع بعضی را «کراثی»5 خوانند و آن کمرنگ[312 ق اتر باشد.

و جنس دیگر که آن را «صابونی»6 خوانند از آن نیز چند نوع باشد. بعضی صافی بود و شفاف که چون آن را بشکافند و از آن نگینها کنند، و در زیر آن رنگی که یاد کرده خواهد شد بنهند، رنگ مثل زمرد ریحانی شود و بهتر انواع صابونی آن است.

و نوعی دیگر باشد سپیدرنگ اصم، نه شفاف که آن خسیس7ترین انواع زمردست.

و نصر جوهری گفته است که خضرت عام است در جملهآ اجناس زمرد، و هیچ نوع زمرد نباشد که نه درو نوعی باشد از سبزی، و آن چهار جنس باشد:

اول آن، سبزی باشد تلخ با رونق و طراوت، رنگ آن چون برگ چندر1 تر و تازه بود. آن را «سلقی» خوانند.

و جنس دوم، رنگ چون برگ مورد تر و خوید جو ترکه تازه باشد، و سبزی این جنس اندک مایه از سبزی جنس اول کم باشد، و آن را «ریحانی» ms049 خوانند.

جنس سهام را لون سبزی باشد سبزاندک آب، آن را «مغربی» خوانند. از جهت آن که اهل مغرب را بدان میل بود و آن جنس پسند کنند از جملهآ انواع زمرد.

و جنس چهارم را سبزی کمتر بود از اجناس متقدم، و شعاع ندارد و رونقی، و آن که دیگر اجناس [31 ق] را بود این جنس را نبود. آن را «اصم» خوانند و درجهآ ادنی زمرد این جنس است. و اختیار از انواع زمرد آن نوع است که لون آن سبز سبز باشد2. هیچ لون دیگر به آن آمیخته نبود و رگهاای] سپید و نقطههای سیاه و ثقب و سوختگی ندارد. و لون این مختلف نباشد در سبزی، و شعاع و رونق آن به غایت بود و بی عیب باشد یعنی که ثقب و غمامه و نمکه3 ندارد.

و هرچه در یاقوت عیب باشد در زمرد عیب بود، از آن معایب که یاد کرده شد.

و خرزات4 زمرد را «قصبات»5 گویند از بهر استطالت و تجویف را که تشبیه کنند به قصبهآ جوفاء، چنانکه استخوان را که در آن مغز بود آن را «قصبه» گویند. و به نادر باشد که نگینی زمرد باشد که آن را نه از قصبه کرده باشند. و هیچ کس پارهای زمرد6 صابونی ندیده است عجمی، چنانکه در یاقوت یاد کرده شدست.

وگمان آن است که انواع زمرد در معادن خویش منبت7 بودست، چنانکه انواع بلور و جمس8 که ما دیدیم و آن منبت است، و نوشادر نیز همچنین منبت است، و از جملهآ

و آن که زمرد صابونی1 اغلب قصبه است دلیل آن است که زمرد منبت بوده است، ms050 و اگر به علت آنکه در طویلههای مروارید و غیر آن کشند طولانی و میان سفت کردهاند بایستی به اشکال مختلف کردندی طولانی، برحسب پارههای آن که از معدن بیرون آمده باشد. لیکن جملهآ انواع زمرد چه خرد و چه بزرگ بر یک جنس قصبه2 است در طول، بعضی مسدس و بعضی مثمن و بعضی مالیده.

و در روزگار قدیم از زمرد نگینها بساختهاند. بعد از آن تا به وقت3 عهد[ما]4 قصبهها5 را حکاکان به آلتی که ایشان را «تیزبر»6 خوانند می شکافند و برحسب [آن]3 بعضی یک پاره نگینها میسازند و بعضی درهم وصل میکنند دو پاره و سه پاره و زیادت.

و آن را بر روی صحیفهآ مینا که شرح صناعت آن بعد ازین گفته خواهد شد میسایند به مصطکی مدبر، چنانکه شرح آن گفته شود، و آن صفحه را «آستر» خوانند و از آن وصل کرده به آن آستر نگینها7 میکنند انواع شکلها: مدور و مسدس [325 ق[8 و مثمن و مضرابی و مربع و طولانی و بعضی روی در بالا و بعضی ممسوح، خرد و بزرگ برحسب آن قصبهها بریده باشند می سازند.

و از جملهآ انواع جواهر بیرون زمرد هرچه آن بشکند چون آن را وصل کنند عیبی بزرگی باشد و در قیمت آن تفاوت بسیار پدید آید در جانب نقصان. مگر زمرد که چون بشکند یا آن را به قصد ببرند و باز وصل کنند نقصانی زیادت نگیرد و در قیمت تفاوت بیشتر نکند.

و زمرد را به جلای یاقوت جلا دهند بر چرخ مس بعد از آنکه آن را به ms051 چرخ سرب نرم کرده باشند.

و زمردی که سوخته طبع باشد آن را بعد از آنکه به غایت نرم کرده باشند [به] سنگ محک جلا دهند خوبتر آید.

و حکاکان امتحان مینا که مشتبه افتد میان زمرد و آن به جلا کنند که مینا به سفال نو مصول [295 ق] کرده بر چرخ بید جلاگیرد به غایت خوب و زمرد نگیرد2.

و میان لعل سبز و یشب سبز و زمرد که تمییز کنند هم به جلاکنند که لعل جز به مرقشیثاای] ذهبی جلا[ی] ذهبی نگیرد و زمرد به مرقشیثا3 جلا نگیرد، و یشب همچنین به جلاای العل جلا نگیرد، و آن نوع امتحانات جز جوهری که حکاکی داند نتواند کرد.

و جوهریانی که حکاکی ندانند ازین نوع خالی باشند، و هرگاه که شبهی4 افتد در نوعی از جواهر به حکاک حاذق محتاج باشند. والعلم عندالله.

هر که در زمرد بسیار نگرد نور بصر را حدت زیادت کند و کلالت آن ببرد. و هر که زمرد با خویشتن دارد پیش از آنکه معلول به علت صرع بود از علت صرع ایمن بود.

و در قدیم ملوک زمرد را بر فرزندان خویش میبستهاند تا در کبر از علت صرع ایمن باشد. و هر که را ضرری رسد از هوام و زهردار مقدار هشت جو را از زمرد خرد بسایند و بدان کس دهند تا بخورد، پیش از آن که زهر فعل خود بکرده باشد مضرت آن زهر باز

و گفتهاند زمرد پازهر [295 ق] جملهآ زهرهاست، مقدار هشت جو از آن مصول1 کرده.

ارسطاطالیس گوید که طبیعت زمرد سرد خشک است، و گفتهاند گرم خشک است به سبب لون خضرت.

و جماعتی گفتهاند که درو نوعی از سمیت هست که اگر بیش از مقدار هشت جو دهند مضرت زهر کشنده بکند.

و مشهور و معروف شدست که چون زمرد خالص در برابر چشم افعی دارند چشم ms052 او بطرقد. استاد بوریحان آورده است که چند نوع زمرد بر چند مار افعی تجربه کردم هیچ اثر نکرد. بعد از آن زمرد را مماس چشم آن افاعی کردم و زمانی بسیار بداشتم هم هیچ اثر نکرد. [بعد از آن قدری زمرد را بسودم و در چشم افعی کشیدم هیچ اثر نکرد]2 و محقق شد که آن خاصیت3 هر چند که مشهور شدست و به حد ضرب مثل رسیده اصلی ندارد.

چنین گفتهاند که معادن زمرد در حدود عرب بوده است، و جماعتی گفتهاند که در حدود مصرست در زمین4 بجه در کوهی که آن را مقطم گویند.

و ابواسحق فارسی گوید که معادن زبرجد در صعید مصر بوده است در جنوبی نیل از سوی بیابان، آنجا که از آبادانی درگذرند، و هیچ جای دیگر آن را معدنی نیست جز آن موضع. و یعقوب اسحق کندی [303 ق] گوید که معدن زمرد بالاای] زمین مصر بودست در شرقی آن بلاد در زمین سودان از پس مدینهآ ایشان در تخوم5 بجه به نزدیک معدن زر که

و در شهور سنهآ ثلاث و تسعین1 معتمدی از جملهآ تجار حکایت کرد که من به مصر بودم در تاریخ پیش ازین. آن جا خواجهای بود و او را در جوهری و حکاکی بصارتی تمام بود. چنین حکایت کرد که از سوی مصر شهری است که آن را قوس خوانند. من بدان شهر بودم و شنیده بودم معدن زمرد در آن بلادست. پیوسته تفحص آن میکردم تا وقتی عزیزی دیدم که او حکایت معدن زمرد کرد. چون من بشنیدم تمناای] آن کردم. از آن سوی شهر قوس بیابانی است هشت روزه راه میان رود نیل و دریای قلزم. بدانجا رفتم و در آن موضع آبادانی نیست. ms053 به اقصاای] آن بیابان در میان صحرا کوهی است بس بزرگ مثل اشتری و در پیش آن چشمهآ خرد آب. و در زیر آن کوه سوراخی [300 ق]2 گرد چنانکه کوهکاران کنند. چراغ بیفروختم و در آن سوراخ شدم مقدار دو تیروار3. بعد از آن هرچند جهد کردم پیش نتوانستم رفت که دم فرو میگرفت و بیم هلاک بود. آنجا که رسیده بودم پاره[ای] سنگ بکندم. چندان که توانستم بر گرفتم و روی باز پس نهادم. چون به نیمهآ راه رسیدم زبر آن سوراخ به بالای آن کوه منفذی کرده بود[ند] تا بخاراتی عفن برون رود و دم زدن آسان شود و بیم هلاکت نباشد. معلوم شد که اگر آن منفذ نبودی آن قدر در آن سوراخ نتوانستمی شد. چون برون آمدم و آن سنگ را پاره کردم در میان آن پارههاای] زمرد صابونی بود، بعضی تمام رنگ و بعضی بیرنگ، و جای جای پارههایی نیز زمرد خرد بود رنگین، به غایت [475 ت] خرد مثل سپندان دانه، و آن سنگی بود سفید سست و در میان آن سنگ پارههای زمرد یافتم به وزن دو قیراط و آن [را]در شهر قوس به سه دینار زر سرخ فروختم.

آن عرب که دلیل من بود بدان معدن، او حکایت کرد که جدان ما حکایت کردند که

و هم عرب گفت که در کوهها که در این حدودست زمرد باشد. اما آنجا نتوانستم رفت به سبب آنکه توشهآ چندان نداشتم که رفتن و آمدن را وفاکردی. و در آن موضع آب نبود. بازگشتم و به شهر قوس آمدم. و از میان آن سنگ، پارهها [ی] خرد و بزرگ صابونی بیرون کردم و بسودم و راست کردم و جلا دادم و بفروختم. و از آن چند پاره با من است. و من دیدم آن پارههای صابونی. و آن ms054 چند پاره سنگ با من است. آن را به من داد و آن سنگ را به نشابور آورده بودم.1 و من دیدم پارهای از آن سنگ سنگی بود سست و با آن پارهآ صابونی نیمه رنگ خرد آمیخته. و این سخن موافق سخن ابواسحق فارسی است.

و معلوم است که جوهر زمرد معدنی است و معمول نیست، که بسیار کسان گمان بردهاند که معمول است، و این گمان [486 ت] فاسدست. لکن بسیار انواع معمولات میتوان ساخت به طریق صناعت که شبه زمرد باشد، چنانکه ذکر آن کرده شود که بی جوهری2 حاذق یا حکاک ماهر فرق نتواند کرد میان این شبه و زمرد.

و بسیار استادان وقت را دیدم که سهو کردند در اشباه زمرد که به طریق صنعت ساخته بود.

آن چند نوع است:

اول بگیرد پارهای بلور صافی یا سنگ «مها» که پیش ازین ذکر آن کرده شد و آن را مصول کنند و به ملح قلی آن را بشویند. پس خشک کنند و از آن سه درم سنگ و از اسرنج به غایت نیک خالص پنجاه درم سنگ و بیست درم سنگ قلی مدبر و پنج درم سنگ مس سوختهآ سوده و به حریر بیخته، و آن جمله با یکدیگر بیامیزند چنانکه اجزاء

و امتحان قریب این نوع آن است که سوهان نگیرد و زمرد سوهان نگیرد، و دیگر هرچه مینا باشد به چرخ بید و چنار جلا گیرد، و زمرد به چرخ مس جلا گیرد، و اگر سنگ مها یا بلور زیادت کند از آنچه یاد کرده سوهان دشوار قبول کند. اما لون آن را تیره رنگ گرداند.

نوع دیگر که آن را «تلاویح» گویند، بگیرند پارهآ بلور صافی و آن را قصبهای یا نگینی بسازند و آن را جلا دهند و بگیرند حقه[ای] از سفال و از آن اصل که در شبه اول یادکرده شد در هر ده درم سنگ از آن سه درم سنگ بورهآ سپید آب نارسیده بیامیزند. پس آن را آب برریزند تا چون حشو غلیظ شود، و آن حقه را با سربدان چند بار بیندایند تا خشک شود. پس این قصبه را شفیشهای4 از آهن باریک به سوراخ آن بیرون کنند و دو طرف آن شفیشه4 را بر دو کنارهآ آن حقه نهند.

و اگر آنچه [33 ق] ساخته باشند نگینی باشد قدری گل حکمت در درون حقه نهند و آن نگین را بدان گل محکم کنند و سر حقه را استوارکنند و در آن را هم به گل حکمت استوار کنند و بنهند تا خشک شود. پس آن را در داشی5 که پیش ازین ذکر آن کرده شدست نهند و آتش میافروزند آتشی نرم، از بامداد تا چاشتگاه. بعد از آن آتش باز گیرند و بگذارند تا سرد شود. پس آن را از آن حقه بیرون کند. شبهی باشد به غایت

و در اول که این اشباه بیرون آورده باشند مدتها به ترخ زمرد می فروختند تا بعد از آن معلوم شد که آن قلبی بودست.

و یشب سبز را حکاکان برای امتحان جوهریان به «تیزبر»2 برند و آن را آستر3 کنند و نگینها[ی] دو پاره و سه پاره کنند و آن را جلای خوب بدهند، شبهی باشد خوب صابونی را.

و اگر آن یشب اندک مایه شفاف باشد و آن را نیک ترکنند و رنگ یارکنند 4کم کسی واقف شود که آن صابونی نیست.

و لعل زرد [را]5 همچنین [349 ق] از آن نگینهآ با آستر3 جز به جلا نتوان دانست. و طریق ساختن رنگ که در میان آستر3 و اصل زمردهای بیرنگ کنند آن است که بگیرند قدری مصطکی مدبر صافی کرده، چنانکه پیش ازین در صفت انواع ملون کرده شدست و آن را بر سر دو چوب پاره کنند به آتش، و بگیرند قدری زعفران یا زرد چوبه به غایت نرم سوده، و قدر[ی] نیل هم به غایت نرم سوده و آن را درهم آمیزند. چنانکه لون سبزی با حلاوت حاصل آید. پس آن دو چوب پاره را که مصطکی بر سر آن کرده به آتش فحم آهسته آهسته میدارند تا به تدریج نرم میشود و آن را بر آن رنگ خشک میزنند تا به حکم آن و حرکت در مصطکی گداخته شود و آن رنگ به خویشتن میگیرد و آن را به آتش نرم می دارد و برهم می مالند تا اجزاای] رنگ با اجزاای] مصطکی امتزاجی گیرد، و گوش دارند تا به وقت نرم کردن آن به آتش به سبب گرمی آتش جوش بر نیارد که اگر

و اگر حکاک ماهر و چابک دست بود چنان وصل توان کرد که به حیله توان دانست که آن را وصلی است.

و هرچه ازین جمله به صناعت دست [353 ق] تعلق دارد کمال و نقصان آن تعلق به مهارت و چابک دستی صاحب صنعت دارد، و آنچه در قلم توان آورد به بسیار4 که از آن باشد که به تصرف صاحب صنعت در عمل آورد.

و اگر بر روی زمرد اندک مایه سپیدی باشد مثل نمکه5 قدری نیل را به روغن خوش ms058

و در زمرد ثقب و حرملیات چنانکه در یاقوت مذکورست بسیار باشد. و دیگر نوعی است که در زمرد عیب است که آن را «سوختگی» گویند از روی اصطلاح حکاکان. آن عیب از همه زیادت باشد.

و جملهآ عیوب سبب نقصان قیمت باشد.

- که در زمردست و غایت آن متقدمان و استادان دیده باشند از جوهریان و حکاکان از وزن و شکل آن.

استاد ابوریحان آورده است که من در دست ساقی در مجلس خوارزمشاه مشربهای

و در شهور سنهآ ثمان و ثمانین و خمس مایه که این ضعیف را خداوند عالم سلطان السلاطین علاء الدنیا والدین تکش6- خلد الله ملکه - مثال مبارک فرمود به حاضر شدن به عسکر منصور به در شهر سرخس، و فرمود تا از خزانهآ معموره - عمرها الله - پارهای زمرد ریحانی بیاوردند. شکل آن مربع و روی ممسوح و بیعیب و در مساحت کف دستی و گرداگرد آن در زر گرفته و مرصع کرده به وزن سی مثقال از راه تخمین، بر روی آن صورت تخت شاهی انگیخته کرده در غایت کمال صورتگری، و در زیر تخت صورت دو شیر کرده، و بر دو جانب تاج صورت دو مرغ و آن صورتها را جامه گری و مویگری به غایت خوب کرده و گزاره کرده که مثلا از موم نتوان کرد و ممکن که بیست مثقال از آن کم کرده باشند تا آن صورتها را توان انگیخت. و آن پارهآ زمرد به آن شکل مربع ممسوح بدان راستی از آن نتوان کرد. زیادت از صد مثقال باید که بوده باشد تا صورت آدمی و روی مرغان و شیران [525 ت] حک کرده بوده باشند.

این ضعیف را فرمود که روی آن صورتها بار دیگر چنانکه در اول بوده باشد توان کرد، و به عتاب بر لفظ اشرف راند که آن صورت لایق شعار اسلام نیست و در ملت پیغامبر - علیه السلم - صورت حرام است خاصه با خود داشتن و آن صورت ms060 مثل بت است و به گمان که آن را در دیار اسلام نساختهاند همان اولیتر که بر وی کلمهآ «لا اله الا الله محمد رسول الله» که مفتاح خیرست و سرمایهآ نجات ابدی به یمن و تبرک آن را بباید نوشت، و بر روی صورت هر دو شیر نام مبارک ما بباید نبشت تا بعد از دور ما تذکرهای باقی باشد، مثلی معروف است «کالنقش فی الحجر»، و ملوک مستقبل را کمال حال وبسطت مملکت و حسن اعتقاد ما معلوم شود و ایشان را تنبیهی باشد. این ضعیف در حضرت مبارک به خدمت پیش آن مهم مشغول شد و آن را تمام کرد.

در اثناء این خدمت بر لفظ اشرف راند که قیمت آن چند باشد و در خزانهآ ملوک متقدم مثل این بوده است، و از متقدمان صناعت جوهری هیچ کس مثل این دیده باشد. این ضعیف گفت خداوند عالم را مملکت [53 ت] و سلطنت دائم باد، هیچ آفریده مثل این پاره زمرد ندیده است. این عدیم المثل است و در تواریخ قدیم و حکایات ملوک متقدم و خزاین ایشان هیچ کس نشان نداده است، و در هیچ کتابی که بدین نوع علم منسوب است نیاوردهاند.

و مقومان جوهر که جواهر را قیمت کنند به قیاس آنچه امثال آن جنس دیده باشند قیمت توانند کرد. چون هیچ جوهری مثل این ندیده باشند این را قیمت نتوانند کرد. پس آن را قیمت نیست، و چنانکه مثل زنند از در یتیم - یعنی که او را مثل و یار نیست - این پاره زمرد را هم یتیمی اولیتر. چندان که این را قیمت کنند توان. مثلا چنانکه گویند چند بار خراج خراسان و عراق ارزد.

ر چون این خدمت به اتمام رسید و انجامید این ضعیف تشریفی یافت از خزانهآ معمور پادشاه - خلد الله ملکه - که هیچ1 کسی مثل آن نیافته بود. و العلم عندالله.

لعل جوهری است حجری سرخ رخشندهآ صافی و شفاف و از جملهآ جواهر فاخرست. و جوهر او نزدیک است به یاقوت سرخ و آن جوهر لعل باشد که از بعضی انواع یاقوت سرخ با طراوتتر باشد و روشنتر و رنگینتر، و رونق و نیکویی زیادت باشد. لکن در صلابت با جرم یاقوت برابر نبود.

وتا به روزگار آل بویه لعل را به قیمت یاقوت سرخ میفروختند. بعد از آن بدانستند که آن جوهری دیگرست. بیش بدان بها نخریدند.

و معادن لعل که در طرف مشرق است در کوههایی که در حدود بدخشان است در موضعی که آن را ورزقنج3 گویند. از قصبهآ بدخشان [542 ت] تا بدین موضع سه روزه راه است.

و چنین گفتهاند که ابتدا که این جوهر ظاهر گشت سببش آن بود که زلزلهآ عظیم بیامد، چنانکه کوه باز شکافت و سنگهایی عظیم از قعر آن کوه بیفتاد و پاره پاره شد و لعل از

و معدنی است که آن را باوثولون2 خوانند، جوهر زرد و مشمشی بدان معدن باشد، و زبر3 این معدن معدن دیگرست که آن را شریفی گویند. در آن معدن بنفسجی باشد. و آن جمله نه معدن باشد، چنانکه یاد کرده شود. [540 ت] 4

و بعضی از آن جواهر را به دیهایی که بدان موضع نزدیک بود نسبت کردند، چون پیازکی که منسوب باشد به دیهی که بر دامن آن هست. آنها5 «بینی پیازک» گویند و آن را به پیاز که بخورند هیچ نسبت نیست. و جماعتی گمان بردهاند که آن را به لون پیاز صرخ نسبت میکنند و آن نسبتی و تشبیهی بعیدست و قول بیشتر نزدیکترست به قیاس. و در آن معادن نوعی سنگ است به لونی مخصوص. چون آن سنگ را به وقت کندن از کوه پدیدار آید اصحاب معادن بدانند که در آنجا لعل خواهد بود. در میان آن رگی پدیدار می آید سپیدرنگ شکل آن دیزه 6 رنگ، و آن غلاف و وعاء جوهر لعل است، و آن وعاء با لعل [را] به هم اصحاب معادن «مغل»7 خوانند وبه صغیر وکبیر مختلف افتد، و حد آن از فندقی باشد تا حد خربزه. و هیچ کس حکایت نکند که زیادت از رطل یافتهاند از آن «مغل». و جون آن وعاء را بیابند آن را بشکنند. در اندرون آن مثل دانهٔ‌ نار لعل پارهها رسته

و یک پاره که بزرگتر باشد در میان آن باشد [365 ق] و همچنین پارهها کم باشد در شکل و وزن در پهلوی فروتر، و همچنین هرچه کم از آن باشد در پهلو آن تا به آخر آن غلاف، چنانکه چون به کناره رسد نیک ریزه شده باشد، و ms063 هر آنچه بزرگتر باشد رنگ آن زیادت بود. و باشد که در غلافی و وعائی پارههای بزرگ بود، و باشد که پارههای خرد چون دانهآ ارزن به غایت خرد، چنانکه از آن هیچ نگین نتوان کرد و رنگین نباشد، مگر که کوفتن را شاید به جهت مفرح.

و استاد ابوریحان در کتب خویش آورده است که من شنیده بودم که وقت باشد که وعای لعل یابند، در آن وعا آبی باشد سیال. چون کیفیت هوا در آن اثر کند منجمد شود. تا وقتی معتمد که در معادن لعل بوده بود حکایت کرد که همچنین است و من دیدهام.

و مزاج لعل گرم خشک است و در مفرحات ترکیب میکنند. و در خواص آن آوردهاند و از معتمدان به طریق تسامع معلوم شدست که در معادن آن چون کوه کاری را پارهای لعل بزرگ به دست آید و خواهد که آن را از شریک پنهان دارد، یا خواهد که مشرفی که معدن لعل را باشد واقف نشود آن را به گلوا1 فرو برد. و چون لحظه [ای] در معده قرار میگیرد لون روی لاوا]2 صرخ میشود صرخ به غایت، و این جماعت این معنی را به تجربه معلوم کردهاند. [نا36 ق]3

و هر که لعل با خود دارد از کشتن آمن بود. آوردهاند که احتلامش نیفتد و خوابها[ی] هایل سهمناک نبیند. و اگر بر کودکان خرد ببندند بدخویی و فزع نکنند و در خواب نترسند، و [از] دیوها نشان نبود.

و اگر لعل را مصول کنند و با نبات و گلاب به کسی دهند تا بخورد رنگ و روی او سرخ گرداند و زردی از روی ببرد و فرح آورد.

و قیمت لعل به حسب خردی و بزرگی آن باشد، و هرچه رنگ او زیادت باشد قیمت آن زیادت بود.

و طبقهآ آن در سرخی سه درجه است: درجهآ اعلی که در غایت رنگ و صفا و طراوت باشد. ms064 در اصطلاح جوهریان «کژدمکی» خوانند. آن از جملهآ انواع لعل زیادت باشد. و «کژدمکی» از برای آن گویند که از غایت رنگ او گوئی که در اندرون او شکلی مینماید مانند کژدمی، و آن [562 ت] به سبب اجتماع شعاع و غایت رنگ باشد که مجتمع شده باشد.

و آنچه از لون کژدمکی کمتر باشد و در غایت صفا بود لون آن را «پیازکی» خوانند و قیمت آن کمتر از قیمت کژدمکی باشد.

و طبقهآ دیگرست که رنگ او کمتر از لون پیازکی بود، اما تیره رنگ باشد و گرفته و آن را «لحمی» خوانند، وقیمت آن از هر دو نوع مذکور کمتر باشد.

و آنچه درجهآ آن کمتر از «لحمی» بود آن را قیمت زیادت نبود و رنگ آن مانند رنگ جمس باشد ولکن در وی تیرگی باشد. نوعی دیگرست که نادر افتد و رنگ آن مانند گل مورد بود و در غایت صفا بود ولکن قوی سست باشد و آن را لعل «بیخی»1 خوانند و به جلای لعل جلا نگیرد و قیمت آن اندک باشد.

و نوعی دیگرست که آن را بیدکی2 خوانند و یمکن که این نوع و لعل بیخی یکی است و این نسبت که آن را بیدکی2 میگویند آن است که آن را به چرخ بید جلا دهند.3

و نوعی دیگرست زردفام که آن را جوهریان خراسان زردالو رنگ میخوانند و قیمت آن نزدیک باشد به قیمت لحمی.

و نوعی دیگرست در غایت زردی و صفا که آن را لعل زرد خوانند و به سبب آن آن را لعل میخوانند که محک طبع لعل دارد و به هیچ چیز جلا نگیرد مگر به جلای لعل4 [560 ت].

و هم از جواهر لعل، بنفسجی و اکهب و اخضرست، و علت آن که آن را حکم جوهر

و بهترین و با قیمتترین اشکال جوهر لعل [که] نگینها سازند مربع طولانی باشد چنانکه گوشههای آن در غایت تیزی باشد. بعد از آن مضرابی، بعد از آن مدور، بعد از آن مثمن، بعد از آن مسدس. چنانکه در فصل یاقوت گفته شد و قیمت آن بسیار گرانتر از قیمت یاقوت سای باشد.

و لعل را جوهریان خراسان به درم قیمت کنند چنانکه مثلا یک درم لعل عجمی که رنگ آن کژدمکی باشد قیمت عدل آن ده دینار بود.

و آنچه همرنگ کژدمکی باشد و یاقوت سای باشد و بیعیب بودیک درم سنگ یک پاره بیست دینار زر بود.

و آنچه [ممسوح بود و رنگ]4 آن در غایت بود و بی سوراخ بود و بی عیب یک درم سنگ. یک پارهآ آن چون مربع طولانی باشد [و]گوشهها تیز پنجاه دینار قیمت آن باشد. و احوال قیمت لعل بل که از آن جملهآ جواهر به حسب لون و وزن و بلاد و قبول پادشاهان [575 ت] و عزت وجود مختلف باشد و آن را ضابطهای5 زیاده نیست، و هرکس در آن معنی به حسب وقت و موضع و رأی خود سخن گفتهاند.

پس هر پارهآ لعل را که وزن آن بیشتر باشد و رنگ آن ms066 زیاده بود قیمت او بیشتر باشد. چنان که پارهای لعل باشد وزن آن ده درم، چون وزن و رنگ و شکل آن در غایت باشد یک درم را از آن صد دینار قیمت باشد. و هر چند در وزن و رنگ میافزاید قیمت آن زیاده میشود. و آنچه رنگ و شکل آن نقصان میپذیرد قیمت آن کمتر میشود، و بسیار دیدن و قیاس بعضی بر بعضی جوهریان قیمت را زیاده و نقصان میکنند و وزن لعل را اگر از معدن بیرون آید آن را نیز حدی نیست.

معتمدانی که در قیمت، خزاین ملوک را مطالعه کردهاند حکایت چنین کردهاند که در خزاین سلطان سنجر بن ملکشاه یک پاره لعل بودست شکل آن مانند شکل سر بره، وزن آن صد و بیست درم رنگ لحمی.

و هم در خزانهآ او جامی بودست طولانی شکل کشتی از لعل، چنانکه مقدار نیمن1 آب در آن جا میشدست و رنگ و شکل آن در غایت کمال بودست و چند نام از نام پادشاهان قدیم بر آنجا بودست نوشته چون کیخسرو و کیقباد و انوشروان عادل و ملکشاه و غیر آن. و در عهد سلطان سنجر بن ملکشاه، پدر داعی دولت را فرموده بود سلطان شهید [که]2 تا سنجر بن [ملکشاه] در پیش ملکشاه نوشت، تا نام وی و از آن پدر وی مرتب شد. و در فترت [575 ت] غز - خذلهم الله بواقیهم - آن را ببردند و بعد از آن آن را کسی خبر نداد که کجا افتاد.

و در خزینهآ سلطان غور یک پاره لعل است به وزن پنجاه و چهار درم سنگ کژدمکی، در غایت صفا و بی عیبی عجمی گونه. چون مربع شکلی مکعب، سورهآ انا فتحنا و الحاقه به تمامت بر آنجا نوشته.

و در شهور سنهآ ثمان و ثمانین و خمسمایه، بندهزاده ابوبکر را فرمود تا نام مبارک وی محمد بن سام بر آن نوشتم. و درین قرن با ms067 قیمتتر و با وزنترازین که یاد کرده شد نشان نداده [اند]2 که ما دیدیم.

و معتمدان چنین حکایت کردند که در آن وقت سلطان سنجر را مملکت غزنین میسر شده بود. وزیر فخرالملک بود. از خزینهآ غزنین یک پاره لعل به وزن1 چنان که شکل پیازکی داشت از وی هاونی ساختند، و یک پاره لعل در غایت نیکویی به درازای آن از میان آن برون گرفتند و چون آن هاون تمام شد اتفاق را روز نوروز بود. فخرالملک جشن ساخته بود. آن هاون را بفرمود تا بیاوردند و پر شراب کرد و لحظهای تفکر کرد و از دست بینداخت. چنان که به چند پاره شد و به غایت متغیر شد و بفرمود تا آن پارهها را از مجلس دور کردند. چون ساعتی بر آن برآمد آن تغیر برخاست و اثر بشاشت ظاهر گشت. ندیمان نزدیک سؤال کردند که به چه سبب چنان جوهر لطیف را که در نفیسی مانند ندارد بشکستی و باطل کردی. چه معنی داشت و به چه سبب بود. فخرالملک فرمود [583 ت] که چون آن را بر دست گرفتم در چشم من به غایت خوش آمد. با خود گفتم کاشکی ازین قندیلی ساخته شدی و به کعبهآ معظم فرستادمی تا آن را در خانه بیاویختندی که چنین چیز چنان بقعه را نشاید که تا قیامت ذکر آن باقی ماندی. بدین سبب آن را باطل کردم که چون چنان کرده نشد باری درین صورت باقی نماند.

و چنین میگویند که در خزانهآ شاه بدخشان لعلها[ی] بیش وزن بسیارست و بیشتر خزانهآ ملوک ایشان [که] در قدیم الایام نهادهاند لعل بوده است. لعل را به چرخ حکاکان بسایند چون تصرفی خواهند کرد، و به چرخ نرم با اسرب آن را نرم کنند، و به چرخ مس آن را جلا دهند. و جلا[ی] لعل مرقشیثا[ی] ذهبی باشد، خرد شود. و سوراخ کردن آن جز به الماس نتوان ms068 کرد. و چون لعل را جلا دهند و خواهند که رنگ آن زیادت شود آن را چند بار به آب گرم و شخار و به آب صابون پاک بشویند. و بگیرند قدری چوب بقم رنگین و آن را خرد بشکنند و در دیگ سنگین خرد نهند و قدری آب خوش بر سر آن ریزند و بر آتش نهند تا

شبه جوهر لعل از چهار نوع بتوان ساخت، و ازین جمله، جوهریان سه نوع را «ملون» خوانند.

نوع اول: آن است که بگیرند پارهای بلور صافی، از آن نگینی یا شبه پارهآ لعل چنان که خواهند بسازند و آن را جلا دهند. پس بگیرند قدری چوب بقم چنان که به غایت رنگین بود و آن را پاره ها کنند نیک خرد و آن را در دیگ سنگین خرد کنند و قدری آب صافی [592ت] در وی ریزند و بجوشند جوشیدنی [نیک]1، چنان که آن آب به غایت رنگین شود و هر رنگ که در آن چوب بقم بود به سبب جوشیدن در آن آب شود. پس آن چوب پارههای بقم را از آن آب برکشند و آن آب رنگین را می جوشانند تا قوامی گیرد. پس اندکی شب یمانی ms069 بر آن آب افکنند که آن آب زردفام شود. پس آن نگین را با آن شبه پارهآ لعل را که ساخته باشند به روی آتش فحم نهند، چنان که به تدریج گرم میشود تا به غایت گرم شود و تافته گردد. پس قدری نوشادر را در غدارهای2 کنند و قدری آب صافی بر وی ریزند و بگذارند تا آن نوشادر در آن آب حل شود. پس آن نگینه را از آتش بیرون کنند چنان که در غایت گرمی بشود و در آن آب نهند تا به سبب تافتگی و تاب در آب

نوعی دیگر: بگیرند دو پاره بلور صافی بدان مقدار که خواهند و یک پاره باشد و روی آن را هموار کنند و جلا دهند و از آن آب بقم مدبر کرده شده مقداری بسازند و این نوع بیشتر جوشند تا قوام وی بیشتر باشد. پس بگیرند مصطکی را و دانههای بزرگ برچینند و آن را صافی کنند. و طریق صافی کردن آن آن است که پارهای آهن باریک را سر تیز کنند مقدار [602 ت] سوزنی و آن آهن را به آتش میدارند تا گرم شود. پس دانهآ مصطکی بر آن آهن استوار میکنند و آتش فحم بر میدارند تا به تدریج گداخته ms070 میشود. پس به سر دو انگشت آن دانه مصطکی گداخته را بر میکنند و پیش از آن که سرد شود به دو انگشت را میفشارند تا آن که صافی باشد به سر انگشت بیرون می آید و آنچه کدورت دارد در میان دو انگشت میماند و سرد میشود. و صافی را جلا میکنند و مینهند، و هم بدین تدبیر چندان که خواهند بکنند. پس ازین مصطکی صافی کرده را بگیرند و بر سر دو چوب پاره کنند و با آتش انگشت نرم نرم میدارند تا گداخته میشود، و آن آب بقم را که ساخته بودند در غدارهآ پاک کنند و آن مصطکی به آتش نرم کرده را در آن آب بقم در همی مالند و به آتش همی دارند تا باز گداخته میشود و به آب بقم میمالند به کرات تا آن مصطکی [600 ت] رنگین شود، رنگی در غایت خوبی. پس آن دو پاره بلور را که ساخته بودند بدان مصطکی بر هم بندند چنان که رنگ بیشتر در میان هر دو ماند. آنگه بگذارند تا سرد شود.

پس از آن دو پاره وصل کرده نگین سازند چنان که خواهند. و درز آن را حکاکان به چرخ اسرب چست کنند. و طریق چست کردن آن آن است که هر دو سوی آن نگین را یعنی پشت و روی آن را بسایند تا نزدیک درز، تا به مقدار کنارهآ شمشیر آید و به وصل رسد. پس آن را جلا دهند جلائی در غایت. شبه لعل به غایت خوب بیرون آید چنان که هر چندان که در عرض آن بیش نگرد چنان که به هر جهت که برگردانند رنگ سرخی دهد و به هیچ وجه سپیدی بلور پیدا نشود، و آن به حکاک تعلق دارد. هر چند حکاک استادتر باشد این جنس خوبتر آید.

و این نوع را «ملون دو پاره» خوانند و ازین سه پاره و چهار پاره ms071 و پنج پاره کنند. اگر نگین [615 ت] بخواهند ساخت سه پاره لعل عجمی را که سازند اولی تر آن باشد که سه پاره و چهار پاره و پنج پاره کنند تا چندان که برگرداند سپیدی بلور پیدا نشود.

و این دو نوع که یاد کرده شد به آتش و آب گرم تباه شود و جوهریان چون خواهند که کسی را تفهیم کنند که این لعل نیست در آب گرم نهند و بجوشند. آنچه ملونتر بود زرد رنگ شود و آنچه دو پاره یا سه پاره باشد به آتش مصطکی گداخته شود و تباه گردد.

طریق ساختن آن آن است که نگینهای یا شبه پارهآ لعل از بلور صافی بسازند و آن را جلا دهند. پس بگیرند یک جزو آهک و یک جزو شخار و یک جزو مغنیسیا و جمله را بکوبند و در آب حل کنند و بگیرند حقهآ سفالین و درون و بیرون او را به تمامی بدین دارو مذکور چند بار طلی کنند. پس اگر آنچه ساخته باشد شکل نگین باشد قدری گل حکمت بگیرند و در اندرون آن حقه بر روی آن دارو بنهند و آن نگین را بر آن گل استوار کنند، و اگر آنچه ساخته باشند شبه پارهآ لعل باشد [610 ت] بگیرند شوشهآ باریک از آهن و به سوراخ آن بیرون کند و هر دو سر شوشه را بر دو جانب حقه نهند و سر حقه را پپوشند و

و در خراسان جوهریان آن رنگ را «خمری» خوانند. بگیرند قدری بلور صافی یا حجر مها و آن را خرد بسایند. پس مصول کنند و باید که خرمن2 دیگر به آن نیامیزند. و در وقت سودن چون سنگی یا غیر آن3، و چون مصول کرده باشد آن را به ملح قلی چند بار بشویند. پس آن را خشک کنند. پس ازین دو جزو کنند و یک جزو مغنیسیا[ی] رنگین به غایت، چنان که سنگی یا خاک به آن نیامیخته باشد، و دو جزو قلی مدبر و هر دو [629 ت] سوده و به تنکی یا حریری بیخته، پس جمله را با هم بیامیزند و در غدارهآ سفالین کنند و سر آن به گل حکمت استوارکنند و بگذارند تا خشک شود. پس آن را در داشی که یادکرده شود نهند و یک شبانه روز آتش نرم میکنند و هموار. چون یک شباروز تمام شد آتش باز گیرند و بگذارند تا سرد شود. پس آن غداره را بشکنند جوهری حاصل شده باشد به غایت رنگین. آن را چنان که رسم حکاکان است چنان که خواهند میشکنند و از آن شبه پارهها[ی] لعل می سازند و چنان که لعل را...4 بر زده باشد و جلا داده آن را سر نگینها بر میزنند و جلا میدهند و..9 آن باشد که چون پارهای لعل را بز روی آن عیبی باشد و خواهند که آن را بردارند اگر روی آن جمله بسایند5 مبالغ کم شود و قیمت آن

و آن جمله که یادکرده شد هر چند صناع حاذق باشد آن عمل نیکوتر آید و مانندگی بدان جوهر بیشتر [632 ت] بود.

و هرچه از معایب یاقوت گفته ms073 شده است از ثقب و غمامه و اختلاف لون، یعنی سپیدی براق و غیر آن در لعل همان معایب هست بعینه و اعادت آن حاجب [نیست] و هرچه در یاقوت عیب دارند در لعل نیز عیب دارند. و الله علیم بذات الماهیات.

بدان که فیروزه جوهری است از جملهآ حجربات. طبع وی سرد و خشک است و هم چنان که عرب عقیق را به فال می دارند عجم فیروزه را به فال میدارند. و در ترکستان و طمغاج و خطا بعضی فیروزه را که سنگی غریب با آن آمیخته بود که آن را در خراسان «طرملح» خوانند، و آن را به حک املس و هموار کرده باشند و جلا داده، و آنچه سنگ بوده باشد سیاه کرده آن را مبارک دارند و آن را سوراخ کنند و برگوش و گردن میبندند. و در قدیم از آن طرملح هرچه به غایت رنگین بوده باشد [635 ت] برابر زر ساو و برکی2 میخریدهاند.

و معادن فیروزه آنچه معروف و مشهورست در چهار موضع بیش نیست در جملهآ

و این چهار موضع که معدن پیروزه است نیکوترین و [به] قیمتترین و رنگین ترین فیروزهها [ی] نیسابوری است.

و هرچه از فیروزههای نیسابوری، به غایت صلابت بود هرگز رنگ آن تباه نشود.

و فیروزههایی که از معدن برمحان رابحر1 حاصل شود رنگین و صلب باشد. اما حلاوت نباشد و سیاه دل بود و قیمت آن کم بود از قیمت فیروزهآ نیسابوری، و درین زمانه آن معدن بیکار است. گاه گاهی از آنچه در قدیم حاصل شده باشد [645 ت] نگینی در دست مردمان باشد. و در خاصیت و مزاج همان تفاوتی زیادت نبود میان انواع فیروزه. و فیروزههایی که از خجند خیزد معدن آن را نام [ها]2 نهادهاند چون معدن یکی3، و معدن سرخ سنگ و غیر آن. و بعضی از پیروزههای آن رنگین باشد، و بعضی کمرنگ و جوهر آن سست باشد. و چون اندک مایه چربی بدو رسد به سبب تخلخل اجزای آن و رخاوت آن چربی که در آن اجزاء متخلخل شده باشد عفن گردد در آن تجاویف [و]4 سبزرنگ شود و طراوت اصلی آن باطل شود. و آن معنی تخصیصی ندارد به فیروزهآ خجندی، بل که فیروزه که آن پست باشد چون چربی بدان رسد تباه شود. و حکاکان هر پیروزهای ms075 که چنین شده باشد به اصطلاح آن را «مرده» می خوانند و بعضی از پیروزهآ مرده که آن را حجمی زیادت باشد و روی بیرنگ شده باشد آن را به چرخ حکاکان با سنگ آب روی آن را بردارند و دیگر باره جلا دهند رنگ آن به قرار اصلی باز آید و مدتی دیگر بماند به رنگ و طراوت خویش و به عاقبت باز تباه شود. و بسیار [652 ت] باشد که اگر حجمی قوی دارد و جملهآ آن تباه شود اصلاح پذیرد. و آنچه اصلاح پذیر بود نشان آن است که یک گوشهآ آن را بر سنگ آب یا بر چرخ

و آنچه تنک باشد که حجم آن چندان نبود که بعضی را از وی بسایند تا رنگ آن به قرار اصلی باز شود آن را اندک مایه بسایند بر سنگ آب، و آن سنگی است معروف و مشهور که حکاکان نگینها را بدان املس کنند. بعد از آن سنگ گونه را خرد بسایند به آب، چنان که غلیظ باشد و بر روی آن پیروزه اندایند و در آفتاب نهند تا خشک شود. بعد از آن بشویند و روی آن را دیگر باره بر سنگ آب افکنند همچنان که اول کرده بودند، و از آنگونه آبسای کرده بر روی آن میاندایند و در آفتاب مینهند خشک میشود چند کرت، تا آن چربی عفن شده به حک از وی [650 ت] به تدریج به خاصیت جذب کند. آن گه جلا دهند و رنگ آن به قرار اصل باز شود. و همه فیروزههای «مرده» چنین نشود و اصلاح نپذیرد. و بیشتر فیروزهآ خجندی به سبب با خود داشتن به مرور ایام بد رنگ شود و رنگ ms076 و طراوت آن نماند و پایدار نبود.

واز پیروزهآ خجندی، همچنان که پیروزهآ نیسابوری طرملح سازند، از آن نیز سازند و به ترکستان بخرند. اما قیمت آن بسیاری از طرملح نشابورکم باشد به سبب آن که رنگ آن پایدار نبود و آخرالامر تباه میشود. و از فیروزهآ خجندی بعضی گرد چون جوهر بود و بعضی تنکتر باشد که آن را «توو»1 خوانند و آنچه «توو»1 بود بیشتر رنگین بود و بیشتر رنگ آن بماند. و فیروزهآ خجندی بی طراوت هر چند رنگین بود و درست طبع باشد، و البته اگر با خود دارد تباه نشود.

وهمهآ پیروزهها را از هر معدن که باشد از چربی و بوی خوش خاصه بوی مشک و از

و بعضی از پیروزه که بهغایت سست بود و سپید، و از آن نگینها کنند و در روغن خوش اندازند رنگ آن به غایت خوب شود و جوهریان آن را «مسیحا»1 خوانند. چون روزی چند برآید رنگ سبز و تباه گردد و آن قلبی است که کنند پیروزه را و آن را هیچ قیمت نبود.

و در معادن پیروزه جوهر پیروزه با سنگ دیگر آمیخته بود. کوهکاران آن معادن را به آلتهایی که مناسب سنگ شکستن باشد میکنند و آنجا که رگ پیروزه پدید میآید به تدریج حوالی آن میکنند و فیروزه از میان آن سنگ برون میکنند و جمع میکنند. چون بیشتر جمع شود در معدن نشابور رسم آن است که به شهر نشابور آرند و کوهکاران آن را ترکنند به سبب آنکه جوهر پیروزه با سنگ آمیخته بود. تا تر نکنند آنچه جوهر پیروزه بود از سنگ پدید نیاید و نتوان دانست که قیمت آن چندست. و بعضی دیگر ms077 از آنکه سست و سفید باشد چون آب به وی رسد به سبب رخاوت آب [665 ت] را به خویشتن کشد و رنگ آن زیادت گردد. پس مجمع سازند کوهکاران و حکاکان و آن مجمع را به اصطلاح حکاکان «بلاس» خوانند.

و قسط آن جوهر پیروزه را در خنورهای سفالین کنند نوع نوع و آن را مقومی قیمت کند به تقریب به درم. و رسم نیسابور آن است که هر شصت درم را یک دینار نیسابوری حساب کنند و پیروزهآ نابسوده را بدین درم من یزید میکنند و حکاکان و غیر ایشان می برند و میخرند.

و آنچه پاکتر بود یعنی آنچه سنگ با وی کمتر آمیخته بود به سبب حجم آن از آن نگینهای خرد و بزرگ میسازند، و آنچه با سنگ آمیخته بود هم بر آن شکل که باشد میسازند و راست میکنند، چنان که از جوهر پیروزه بیشتر کم نشود و روی آن را هموار2 کنند و جلا دهند.

و سنگی که با پیروزه آمیخته بود آن را به مداد و غیر آن سیاه کنند و آن را «طرملح» خوانند، و در ترکستان به قیمت تمام بخرند و بیشتر زیور ایشان آن است.

و جوهر پیروزه را به چرخ حکاکان با سنگ آب بسایند و راست کنند، بعضی نگین و بعضی «طرملح» چنان که لایق باشد، [675 ت] و چون راست کرده باشد آن را به سنگی که از مکه آرند و آن سنگی باشد سبز، معروف، مشهور و آن را «سنگ مکی» خوانند آن را نرم کنند. پس بگذارند چند روز تا خشک شود. و اگر اندکی روغن بدین سنگ کنند که پیروزه بدو نرم میکنند رنگ آن نکوتر شود، اما زود متغیر شود. پس بگیرند پارهای چوب بید خشک و روی آن را هموار کنند و بعد از آن که هموار کنند1 روی آن را بخراشند، خراشیدنی اندک.

و سنگی باشد در حدود ms078 کوههای نیسابور آن را «سنگ گونهآ پیروزه» خوانند و هیچ جای دیگر نیست، و آن سنگی است سپیدرنگ خای رنگ سست، آن را امتحان به دندان کنند. هرچه دندان آن را بتراشد نیک بود و اختیار باشد، و هرچه [به] دندان آن را نتوان تراشید به کار نیاید و بد بود. پس آن «سنگ گونه» [را] مصول کنند، پس بنهند تا بنشیند و آب زیادت از سر آن بگذارد، چنان که نیک غلیظ بود آنچه مانده باشد. پس آن را بر روی آن چوب بید اندانید، چنان که معتدل باشد در تری و خشک، و پیروزه را بر روی آن می مالند چنان که حرکت آن نیز به هم معتدل باشد - که اگر نیک محکم مالد جلا[ی] آن بشود، و اگر سست بر مالند جلا نگیرد. اپس معتدل مالند]2 تا جلاگیرد و براق شود. و اولیتر آن باشد که جوهر بیروزه را چون سوده باشند و راست کرده روزی چند بگذارند تا بر آب خویش قرار گیرد. پس آن را جلا دهند. و اشکال نگینهاای] پیروزه هم بر آن شکل که در یاقوت گفته شد به حسب پارههای پیروزه میسازند، و چون انواع3 ممسوحات مربع و مدور و مضرابی و مثمن و مسدس 389قاو دو نوع دیگر باشد روی در بالا، یکی را «مقبب» گویند و آنچه از مقبب بلندتر

و هرچه از پیروزه دو رنگ باشد آن را «ابرش»1 خوانند و در اصطلاح ایشان ثقب را که یاد کرده شد «بار»2 گویند و پیروزه را به الماس ثقب کنند، الا بعضی را از آن که به غایت سپید بود و سست، و آن نوع پیروزه را «خاکی» خوانند که آن را به آهن پولاد آبدار تقب کنند.

و بعضی از جوهر پیروزه که نیک خرد باشد ms079 که از آن نگین نتوان کرد3 هر دو روی آن را هموار کنند و گرداگرد آن را چنان که بودست، پس میان آن را ثقب کنند و آن را «شنر»4 خوانند و در میان طویلههاای] مروارید و غیر آن کشند و قیمت «ابرش»5 و ثقب پاک بسیار نباشد.

و قیمت نگین فیروزه به حسب غایت رنگ و خردی و بزرگی آن باشد و آن را ضابطی6 نیست.

و غایت قیمت نگین پیروزه که درین ایام بودست و آن یک نگین بیش نبودست، به صد دینار بیش نرسیده است، و آن نگین پیروزه بود از آن امیر اجل سلطان [سنجر بن ملکشاه]7 مقدار آن [385ق] [از]8 پوست پسته بزرگتر که محدب وی روی نگین بودست، و آن پیروزه از معدن بوسحاقی بودست و رنگ آن را هیچ در نمیبایست. و ما آن را دیدیم در ایام طفولیت در دست خاتون اجل.

و چنین حکایت کردند که آن را در آن وقت که به سفر حجاز رفته بود به شاه بانوان بخشید که از روم آمده بود، و بعد از آن بهتر از آن نیافتهاند.9

و پیش از آن از پیران و قدما[ی] جوهریان بپرسیدیم که پیروزه در آن قدر حجم به صد دینار قیمت رسیده است. وزن او کم از یک درم بوده است.

و غایت قیمت طرملح بیش هم سنگ زر ندیدیم و آن نیز نادر باشد و بیش ازین حکایت نکردهاند. و طرملح را در وقت قیمت کردن اعتبار درم سنگ کنند، چون به غایت طرایف [بود]1 و چون سقط باشد قیمت نمیکنند.

و خاصیت ظاهر پیروزه آن است که رنگ پیروزه به حسب صفا و کدورت هوا بگردد. هرگاه که هوا صافی و بی غبار باشد لون پیروزه صافی تر و رنگین تر نماید. هرگاه که با غبار یا ابر آمیخته رنگ و صفای پیروزه کمتر نماید و این از خواص پیروزه است.

و در کتاب ms080 خواص احجار آوردهاند که رنگ پیروزه به حسب ارتفاع آفتاب زیادت میشود و به حسب انخفاض آن کم میشود.

و ارسطاطالیس [395 ق) در کتاب لغت الاحجار آوردست که بعضی از حجر پیروزه را زر و مس با وی آمیخته است، نقطهها [ی] به غایت خرد. چنان که دشوار در حس آید. از آن جنس پیروزه را با سرمه بیامیزند چشم را به غایت نافع بود و بصر را تیز گرداند و جلا دهد.

و هم ارسطاطالیس آوردست که ملوی قدیم پیروزه را با خود نداشتهاند از بهر آن که خاصیت پیروزه آن است که از هیبت نقصان کند، بدین سبب لایق ملوک نبود. و اهل عجم پیروزه را به فال میدارند با خویشتن داشتن. و اهل چین و ماچین و طمغاج و تنکت پیروزه را که با سنگ سیاه آمیخته بود که آن را «طرملح» گویند مبارک میدارند و برگردن بتان میبندند. و زیور ایشان بیشتر آن است. و در مفرحات پیروزه را ترکیب میکنند به سبب آنکه تصفیهآ اخلاط میکند2، و درو نوع تفریحی هست. و آوردهاند اصحاب صناعت اکسیر که اگرچه پیروزه را خرد بسایند و آن را بر زری گذارند که شکن دار باشد یعنی که خایسک3 قبول نکند. [شکن را ازو برد].1

و جابر بن حیان الصوفی1 آورده است در کتاب النخب2 فی الطلسمات که پیروزه [را]3 حجر الغلبه 4 وحجر الجاه5 وحجر العین خوانند.

و حجر العین برای آن گفته است [395 ق] که دافع چشم بدست.

و حجر الغلبه برای آن گفته است که آن جوهری است که آن را به فال دارند و هرکس که پیروزه را با خویش دارد بر خصمان غالب باشد.

چنان که چون آن را بشکنند اندرون آن سپید باشد، و این نوع را «خضرا» خوانند. و نوع اول را «مینا[ی] اصم»6 خوانند، و ازین نوع نیز شفاف بتوان ساخت. و طریق «میناای] اصم» آن است ms081 که بگیرند سنگ «مها» که آن را در خراسان «شکر سنگ» خوانند و آن سنگی است به غایت سپید و صلب در غایت صلابت، و چون بر آهن زنند آتش بیرون آید. و آن را خرد بسایند و اگر مصول کنند بهتر باشد. از آن یک جزو، سپیدهآ قلعی نیم جزو، قلی که آن را در خراسان شخار خوانند نیمهآ نیم جزو، و قدری مس سوخته به آن بیامیزند و این جمله را به هم بیامیزند و در خنور سفال کنند. بر وی پوش سفال استوار کنند و گرداگرد آن را به گل [حکمت]3 محکم کنند و بنهند تا خشک شود، پس در «داش» کوزه گران یا «داش» آبگینه گران یا تنور زر بر نهند که زر را در آن تنور خالص [409 ق] کنند یک شباروز. بعد از یک شباروز چون آتش بازگیرند همچنان برقرار بگذارند تا سرد شود که اگر در گرمی بیرون کنند بشکند و طرکیده بود جملهآ آن. چون سرد شود آن خنور7 را بشکند جوهری مثل جوهر پیروزه به غایت رنگ و خوب بیرون آید. پس آن را بشکنند و به چرخ حکاکان [چنان که]3 معهودست از آن نگین و آنچه خواهند راست کنند و آن را به چرخ سرب نرم کنند و به چرخ چنار و جلای عقیق جلا دهند تا صافی و روشن گردد و جلای] عقیق شکر سنگ مصول باشد یا جزع سوخته.

و معتمدان از متقدمان صناعت جوهری چنین حکایت کردند که در قدیم اول کس که این صنعت به فعل آورده بود مدتی مدید از این جنس پیروزهها[ی] معمول میساخت و بر انگشتریها مینشاند و به بهای تمام میفروخت و کسی واقف نمیشد که آن معمول است. و ما چند نگین انگشتری نشانده در روزگار خویش دیدیم که استادان وقت را در آن خطا افتادست ازین معمولات. اما بعد از روزگار بسیار از آن نگینها بعضی سوده شد، سپیدی اندرون آن ظاهر3 419 ق] شد یا بعضی بشکست و سپیدی آن پدید آمد معلوم شد که مصنوع آن معمول بودست و قلب پیروزه. درین روزگار ازین صنعت بیش از حد شدست، و از آن سنگ انواع بسیار آزمودند و مهرها و تعویذها و غیر آن میسازند و از بسیاری رونق بازار آن شکسته شد، والله اعلم.

از جملهآ جواهر حجرست و لون آن سپیدست شفاف که آن را تشبیه به رنگ آبگینهآ بغدادی توانند کرد.

و گفتهاند لون بیشتر الماس نزدیک است به لون نوشادر نیکو، و معادن آن درین زمان پیدا نیست.

و الماس را ms083 به زبان هند «هیرا»2 گویند و به زبان رومی «اذمس»3 و «ادمینطون»4 نیز گویند و به زبان سریانی «المیاس» [گویند]1.

و بیشتر الماس جوهری است مشف5 در غایت صلابت و درو اندک مایهای تفتیت6 است، و او در جملهآ جواهر تأثیر کند و هیچ جوهر درو اندک و بسیار اثر کند. و از انواع الماس سپیدست و زرد و زیتی و صرخ و سبز و اکهب و سیاه، و در هر بلادی نوعی ازین جمله پسند میکنند و اختیار ایشان [415 ق]7 از نوعی باشد، چنان که در خراسان زیتی را اعتبار کنند و با قیمتتر و اشرف آن را نهند. و در اصطلاح حکاکان خراسان زیتی آن لون «گربه» خوانند و الماس گربه آن است [715 ت] که لون آن مرکب باشد از چند لون، چون زردی و سرخ رنگ و سفیدی و کبودی. و تشبیه که کردهاند به لون گل مشک بیدست که آن را در خراسان «گربه» گویند، و دیگر دور نیست که لون آن را به گربهای که لون او مرکب باشد از چند الوان چون زردی و سرخی و سفیدی و سیاهی گربهآ خلنج، و این نوع را در نشابور بدان نسبت کنند.

و حکاکان عراق بهترین الماس، الماس زرد را نهند. و اهل هند بهترین الماس آن را

و هرچه شکل آن چنین بود که یاد کرده شد اهل هند بگیرند پارهای شمع و آن را نرم کند و باریک کنند و پارهآ الماس را که امتحان لون خواهند کرد بر سر آن پارهآ ms084 شمع کنند و آن را در مقابل چشمهآ آفتاب دارند و میگردانند. اگر از شعاع آفتاب [723 ت] آن رنگها محسوس شود چون لهبت1 و صفرت و خضرت بر مثال قوس قزح - که آن را در نشابور «سریر»2 خوانند - الماس مختار ایشان باشد و قیمت آن اضعاف لونهای دیگر باشد.

و گذشت3 آن لون نزد ایشان سفیدست و زرد، بدان سبب که نادر بود که ازین دو لون آن جنس شعاع که مطلوب ایشان است حاصل آید، و در هیچ رنگ دیگر این امکان نیست و به تجربه معلوم شده است. و این دو نوع، صلبتر جملهآ الماس است و آن را اهل هند به فال دارند والماس سفید را «برهمن» خوانند و زرد را «کشتر»4 و سیاه را «جندال»5، و سرخ و سبز و سیاهی تمام رنگ نادر افتد. مگر نیم رنگ بسیار باشد.

و جماعتی الماس بلوری اختیار کنند و بعد از آن سرخ را. و جملهآ انواع الماس از روی جوهریت و خاصیت یکی است و اختلاف درو از روی لون و شکل است.

و خسیسترین انواع الماس سفیدرنگ و شکل آن بیشتر در بهمی1 باشد و سفیدی گرفته بود. چون بشکنند طبقه طبقه از هم برخیزد مثل طلق و آن را طراوتی و برقی نباشد و سست بود به نسبت انواع دیگر. و البته حکاکان [725 ت] حاذق آن را در ثقب کردن جواهر به کار ندارند به سبب رخاوت جوهر او. بدان سبب زود متفتت شود.

و شکل الماس املس کمتر باشد و بیشتر اشکالی باشد مکعب ذواضلاع مختلف.

و جماعتی گمان بردهاند که شکل جملگی الماس مثلث باشد، و چندان که آن را می شکنند هم مثلث میشکند. این ظنی است خطا.

و دیگر مشهور شدست که الماس به اسرب شکسته شود و اسرب آن را نیست گرداند و این معنی از کمال شهرت به حدی رسیده است که بزرگان در کتب ms085 خویش آوردهاند، و ذکر استحالت آن معنی نزدیک حکاکان اظهر من الشمس است. و این خیال، آن جماعت را بدان سبب افتاده است که دیده باشند که حکاکان جاهل الماس شکسته باشند و پارهای اسرب را به روی سندان نهاده تا چون خایسک بر آنجا زنند تا الماس بشکند در وقت آن که شکسته خواهد شد آن اجزای شکسته بنجهد و متلاشی نشود و آن پارهآ اسرب آن را نگاه دارد. و اگر آن را بر روی سندان آبدار نهند و خایسک آبدار بر وی میزنند بشکند و متلاشی شود [*73 ت] به حکم آنکه صلابتی در جرم وی هست هیچ جزو در زیر خایسک نماند.

پس آن کس که آورده باشد2 گمان برد که الماس به اسرب شکنند، و اگر به جای آن اسرب پارهای کاغذ بود یا پارهای شمع یا پارهای پنبه همین فایده کند که آن نگذارد که آن اجزا[ی] شکسته، متلاشی شود.

و رسم حکاکان حاذق آن است که چون خواهند که جوهری را سوراخ کنند از جملهآ حجریات که قبول نکند سوهان را، بگیرند پارهای الماس.

و آلتی است حکاکان را مثل «کلیله»1، دو سر آن از آهن پولاد آب داده و سر آن از دو طرف تیز کرده چنان که شکل «خرپشته» بود راست، و آن آلت را حکاکان در اصطلاح2 «فرباس»3 گویند و ازین دو آلت بیارند و دیگر «فریاس»4 بر وی میزنند. چنان که خواهند میشکنند خردتر و بزرگتر. و چون شکسته شد بگیرند پاره[ای] از آن پارههاای] شکسته به قدر سوراخ که خواهند کرد دو پاره آهن نرم پاک بگیرند.

و اگر سوراخ باریک خواهند کرد ms086 آن آهن را به قدر آن سوراخ باریک کنند و سر آن را پهن کنند. بعد از آن در آرند تا چون نایژهای شود به مقدار آن پارهآ الماس و آن را بر چوب مثقب ترکیب کنند. پس آن پارهآ الماس را در آن نایژه نهند و پوست جوز هند که آن را بر سر مثقب نهند در وقت سفتن چیزها آن را بر آن الماس زنند محکم شود. بعد از آن آن را بر سنگ آب نهند و دستی چند بکشند به آب تا آهن در گرداگرد الماس محکم شود. آهن زیادتی را به سوهان بسایند تا به مقدار حجم الماس آید. و آن مثقبی باشد که جوهر را خواهند بدان سوراخ کنند و آن مثقب را «یک پایکی» خوانند. و هرچه سوراخها تنگ او] باریک باشد بدین مثقب سوراخ کنند. واگر سوراخ فراختر آید بگیرند پارهآ آهن - هم از آن که یاد کرده شد - و سر آن را راست [423 ق] کنند. پس هر دو سوراخ باریک به مثقب پولاد آب داده بر دو طرف سر آن آهن بکنند و دو پاره الماس را از آنچه شکسته باشند هم بر آن طریق که یاد کرده

و همچنین اگر خواهند که سوراخ فراختر آید آنچه دو پاره الماس ترکیب کرده بودند پنج پاره ترکیب [کنند]1، یکی برمیان و چهار بر اطراف، و این مثقب را «پنج پایک» خوانند.

و اگر زیادت خواهند هم بدان طریق ده پاره و بیشتر ترکیب میکنند، چنان که در «پنج پایکی» گفته شد.

و هیچ جوهر را آن خاصیت نیست که این جنس فعل ازو حاصل تواند آمد.

ارسطاطالیس گوید طبیعت الماس سرد خشک است در اول جزو و درجهآ چهارم.

و از خواص الماس آن است که در ms087 صنعت اکسیر آن را به کار دارند و در افادت صنع و متانت جوهر و ثقل آن را اثری عظیم است در آن صناعت، و این معنی نزدیک اصحاب صناعت معروف و مشهورست.

و در کتب خواص آوردهاند که هر که الماس با خویشتن دارد از علت عسر بول [425 ق] ایمن باشد. و گفتهاند الماس زهری است مهلک، چون آن را خرد بسایند و بدهند.

و آوردهاند که هر زن که حمل دشوار تواند نهاد اگر الماس با خویشتن دارد به آسانی بار بتهد.

و در کتب ارسطاطالیس آورده است که در اقصای مشرق متصل به زمین هندوستان وادیی است که هیچکس بعد از اسکندر بدان جا نرسیده است و در آن وادی گوی است که بصر به قعر آن نتواند رسید از غایت عمق آن، و هیچ کس بر آن وادی نتواند گذشت. چون اسکندر آنجا رسید یکی از شاگردان او به حدود آن وادی رسید. در آنجا انواع

اسکندر فرمود تا گوسپندان فربه بیاوردند و بکشتند و پوست باز کردند و پاره کردند و در آن گو انداختند و در آن موضع مرغان شکاری بسیار بود. چون مرغان آن گوشت بدیدند2 بدان گو فرو میرفتند و پارههای گوشت بر میآوردند. پارههای الماس خرد و بزرگ به قدر لصوق گوشت در آن گوشت دوسیده بود. چون آن مرغان ms088 به هوا بر می بردند و از محاذات آن گو در میگذشتند3 الماس پارهها به حکم حرکت مرغان از آن گوشت پارهها جدا میشد و بر زمین میافتاد. آن را بر می چیدند و گرد میکردند و بدین طریق الماس به دست آورد.

و بشاید که الماس را در دهان گیرند4 که چون در وی سمی هست داشتن آن در دهان مضر باشد و یمکن که از آن افاعی که یاد کرده شد آلایش زهر [به] پارههای الماس رسیده باشد. چون آن را در دهن گیرند به حکم رطوبت دهان آن زهر بر ظاهر آن نرم شود و به گلو فرو رود و سبب هلاکت باشد، و این معنی در گفتهآ متقدمان آوردهاند. و آوردهاند اول کسی که الماس [435 ق] و خاصیت آن استخراج کرد شاگردی بود از جملهآ شاگردان ماقدونی5، و اسکندر در طلب جوهرهایی بود که آن را خاصیت باشد و منفعت آن عام باشد تا در امور دنیاوی ضروری بود. و در کتب ارسطاطالیس درست که در روزگار اسکندر کسی را سنگ در مجرای بول پدید آمد. آن شاگرد که خاصیت الماس و جوهر او معلوم کرده بود پاره[ای] الماس را بر

و گفتهاند که معادن الماس نزدیک بود به معادن یاقوت در جزیره1آ سرندیب2 در زمین خوار3 در مقابل سرندیب4، و در آن جزیره5 چشمههای آب بسیار باشد و در آن چشمهها ریگ بود و آن ریگ را بیرون می ms089 آرند و میشویند الماس در زیر ریگ [443 ق] میشود و ریگ را به آب می دهند و بدین طریق الماس از میان ریگ بیرون میکنند. و ابوالعباس عمانی گوید که معدن الماس در تنکالان6 قامرون است بر کوه خاکی در حدود مشرق. در سالی که صاعقه بسیار آید خاک آن کوه را میگیرند و میشویند و الماس را از آنجا حاصل میکنند.

و یعقوب اسحق کندی گوید که الماس در میان7 سنگها[ی] معادن یاقوت باشد.

و قومی گفتهاند از معادن زر میخیزد، و قومی گفتهاند [در زمین هندوستان]8 کوهی است که در آن مدخل و مخرج نیست و در آن کوه الماس بسیارست و مردمان آنجا روند و گوشت پارهها بگیرند و به کارد پهن کنند و در آن کوه اندازند تا بر الماس افتد. و آنجا کرکس و عقاب باشد. با آدمی به سبب گوشت الفت گیرند و به طلب گوشت بدان کوه می پرند و آن گوشتپارهها را می آرند و بر کنارهآ آن کوه مینشینند و گوشت را میافشانند به منقار، چنان که عادت مرغان است. و حیوانات دیگر چون چیزی را بخواهند خورد بافشانند تا از خاشاک و خاک و سنگ پاک شود. الماس که در آن گوشت پارهها خلیده بود از آنجا میریزد و مردمان که طالب [440 ق] آن باشند بر میدارند.

و این جنس سخنها که آوردهاند در کتب معارف در ذکر معادن الماس واضح است که آن طرف سرندیب1 در طرف مشرق بیابانی است. به وقت آب خیز در آن بیابان سنگها[ی] عظیم می آید که معلوم نیست منبع آن. و در آن طرف آبادانی نیست. چون آن سیلها منقطع میشود ریگهایی که آن سیل آورده باشد آن را میشویند و در میان آن ریگ پارههای الماس خرد و بزرگ مییابند.

و درین روزگار الماس بیشتر میافتد از آنچه در قدیم بودست، و این معنی بدان میتوان دانست که ms090 استاد ابوریحان آوردست که در قدیم یک مثقال الماس ریزه که شکل هر یک چند فلفل بود به هشتاد دینار میخریدهاند.

و درین روزگار الماس ریزه چندان که خواهند مثقالی کمابیش بیست دینار بیش نمیخرند، وگاه هست که کمتر، و پارهای که نیم دانگ و تسویی و بالا [ی] این یک مثقال به شست دینار قیمت میکنند. و ازین هر دو قیمت معلوم میشود که پیش ازین عزت وجود آن بیشتر بودست از آنکه درین روزگار.

و هم در کتب متقدمان درست [455 ق] که نیم مثقال الماس یک پارهآ نیکو شکل گربه لون به سیصد دینار قیمت کردهاند. و هیچ کس نیاورده است یک پاره الماس بالای دو درم دیدهاند، و درین عهد سه مثقال یک پاره افتاده است.

و ما درین قرن دیدیم قدر آن مثل نیم جوزی ریز راست و بالا مقبب گونه. و قیمت الماس چون دیگر جواهر مضبوط نباشد. به حسب امکنه و ازمنه و احتیاج و قبول اهل هر بلادی مختلف میشود. هرگاه اهل بلادی به نوع آن جواهر رغبت بیشتر کنند و آن نوع را عزت وجودی باشد به ضرورت مقومان وقت آن نوع را قیمت زیادت کنند، و برعکس هرگاه که به نوعی رغبت کمتر کنند و آن نوع را در آن دیار عزت وجودی نباشد مقومان آن نوع را قیمت کمترکنند.

و در کتب قدیم چنین آوردهاند که قیمت الماس به وزن درم سنگ بودست، و درین عهد در جمله بلاد به مثقال قیمت میکنند.

و الماس را با مرصعات، با یاقوت صرخ و زمرد ترکیب کنند چنان که لعل را با پیروزه و یاقوت را با زمرد.

و در هندوستان پارههای یاقوت صرخ و الماس را بر یک نگیندان انگشترین و حلقههای گوش ترکیب میکنند، همچنان که در دیار فرنگ [455 ق] پارهها[ی] یاقوت بهرمانی و زمرد ظلمانی به مقدار چشم ملخی میکنند و چند پاره از آن ms091 مناسب یکدیگر، بعد از آنکه آن را سوده باشند و جلا به غایت خوب داده بر یک1 انگشترین ترکیب میکنند. این است صفت الماس و آنچه مناسب آن بود.

اکنون چون این پنج نوع جواهر را که شریفتر بود، چون یاقوت و زمرد و لعل و فیروزه و الماس صفت آن کرده شد، بعد ازین ذکر مروارید کرده شود و انواع آن بر شمرده آید و ذکر مغاصات و طریق حاصل کردن آن [وا تصرفات که جوهریان را در آن باشد گفته شود. ان شاء الله تعالی.

مروارید جوهری است معروف و مشهور، حجری حیوانی. تولد آن در حیوانی که نام او صدف است که در بعضی از فرضههای دریا[ی] محیط یابند.

و مروارید درین چند مواضع بیش نشان ندادهاند که هست: کیش و بحرین، قلعتوا3،

و این جمله که بر شمردهاند از دریای اخضر است که آن را بحر محیط خوانند [465 ق] الا قمران که دریای قلزم [است]1.

و دریای قرزم از جملهآ بحر محیط نیست که آن را ساحل بند است2 و حوالی آن را مساحتی معین است. و بحر محیط را بیش از یک طرف ساحل نیست. فرضهها و خلیج و اغباب به خشکی درآمده که آن را غبره3 میگویند و از یک طرف به دیگری گذر میکنند. و دریای اخضر مخصوص است بدان که در مغاصات آن صدف و مروارید بسیار خیزد. و مغاص موضعی باشد از دریا که آنجا غواص به زیر آب فرو شود. معدن صدف و مروارید باشد و صدف یابند آنجا. و آن موضع دریا معروف باشد و بازرگانان کشتیهای با زاد و توشه و مزدوران غواص و امینان آنجا فرستند.

و چنان نباشد که در آن مغاصات پیوسته صدف باشد، بل که وقت باشد که یابند و وقت باشد که نیابند.

و در مغاصات بسیار اسباب بود که مانع غوص بود، چنان که در دریا[ی] قلزم غوص کمتر کنند، به سبب آنکه حیوانات مضر چون نهنگ و فرس و غیر آن بسیار باشد که غواص را هلاک کنند و به احیانی که در خلیجهای آن غوصی کنند دانهها[ی] به غایت [472 ق] بزرگ از صدفهای آن حاصل شود. و باشد که بر سواحل آن صدفها یابند که موج به کنار افکنده باشد. آن را برگیرند و شکافند از آن نوع قرزمی4 حاصل کنند. و چنین گویند که از صدفهای قلزمی بوی جند بیدستر آید و هر صدف که از دریاها[ی] هند و پارس بود بوی آن چنان ناخوش نبود.

و از جمله مغاصات مغاص دریای پارس شریفتر و نفیستر بود، و بحرین از آن

و ساحل دریای پارس هم مغاصات است به یکدیگر متصل از حدود مکران تا بحرین و از بحرین نیز درگذرد، تا به جایی که معروف است از دریاای] اخضر که آن را ساحل زمین شحرگویند، و از آن جمله رأس الجمجمه و مجیرهست2 و مسکت3 از آن جمله است که آن را مسقط گویند، و همچنین تا به عدن و تا جزیرهآ دهلک بکشد. بهة و در لجه بربر در مقابل عدن، در جانب حبش4 مغاصی است.

و یعقوب اسحق کندی [47 ق] میگوید که آن از جملهآ جزیرهآ اسقوطرست که صبر ازا5 آنجا خیزد و نیکوترین آن صبر6 باشد. صدف حیوانی است. ظاهر او را دو دفه باشد درهم رسته که آن را مفصلی باشد که وقتی گشاده شود و گاهی فراهم آید به اختیار او. در میان آن دو دفه گوشتی است پوررنگ7 چنان که گوئی چیزی مثل عرقی با وی آمیخته است، و آن گوشت به تحدیب آن دو ملاصق8 باشد و او را خانهآ 1 امعا نیست چنان که دیگر حیوانات را. و رفتن او به اطراف آن دو دفتین10 با[شد] که منبسط و منقبض میگردد و اطراف آن

و صدف را غواصان2 «کابل»3 خوانند و جماعت دیگر «حدرون»4 خوانند به لغت یونان.

و صدف فوج فوج میروند در مغاصات. چنان که یکدیگر را زحمت میکنند در رفتن. و چنین گویند که ایشان را حاسهآ بصر و حاسهآ سمع نباشد و بر یک طرف آن دو دفه سر اوست. و باگوشت او خلطی رقیق لزج مخاطی آمیخته باشد و گوشت او ms094 هرچه به دفتین نزدیک [باشد]5 لون آن سیاه بام [485 ق] باشد. و بعضی از آن حاصل نزدیک ساحل دریا میگردند و آن نوع را «بلبل رطب» گویند از فربهی.

و گوشت صدف را غواصان میخورند بعد از آن که به آتش بریان کرده باشند، و میگویند طعم گوشت بط دارد که آن را «صرخ آب» گویند.

و مروارید در میان آن گوشت است که در جوف صدف است و اختیار صدف را «محار» خوانند، و «محار» آن باشد که دیرینه گشته باشد و گوشت آن سخت شده و در ظاهر آن دو دفه خشونتی پیدا آمده باشد.

و در عمق دریا ساکن بباشد، مگر به وقت آن که طلب طعمه کند اندک حرکتی کند و از عمق دور بشود. و به اقران نیامیزد و تنها باشد و حرکت بیشتر به شب کند.

و در مغاصات عمان نوعی است از صدف که آن را «خرگوش» گویند6 به سبب آن که آن نوع طولانی باشد و مرواریدی که درین صدف باشد بزرگ بود و نیکو و آبدار.

و در هر موضعی که عمق آب دورتر باشد و گرما[ی] آفتاب بدان کمتر رسد و آنجا صدف باشد مروارید آن صدف خوبتر و روشن [تر] و آبدارتر بود. و صدفها که بزرگ باشد [485 ق] درو مروارید نبود الا نادر، و اگر اتفاق افتد که باشد بزرگ بود و آن صدف که درو مروارید باشد مقدار اغلب آن چند کف دستی معتدل باشد.

و گفتهاند که صدف درهوای مغاصات متولد شود. بعد آن به حکم ثقل با عمق آب شود و در قعر دریا لازم میباشد. پس تربیت یابد و بزرگ شود، چون به حدی معین رسد در جوف او بتقدیر العزیز الخبیر ms095 مروارید متولد شود و خردی و بزرگی آن به حسب قلت وکثرت ماده باشد. و گفتهاند که صدف از جملهآ حیوانات نیست تولدی، و او را تولد نیست و در افواه مشهور است که در آن وقت که باران نیسانی میآید صدف با روی آب میآید و دهان باز میکند و قطرات باران را میگیرد، و چون آن قطرات به باطن صدف میرسد به خاصیتی که در جوف صدف قدرت ازلی نهاده است و تعبیه کرده [493 ق] مروارید متولد میشود. بعد از آن در جوف صدف تربیت مییابد و نموی چنان که در نبات باشد می پذیرد تا به حدی معین میرسد. و جماعتی گویند مروارید صدف به منزلت آب دهان است، پیوسته آن را در دهان میدارد. و نصر میگوید که دلیل برین آن است که هر سال که باران نیسان بیشتر آید و پیش از وقت باریدن گرد1 آید که چون قطرهآ باران در دهان صدف افتد منعقد شود و مروارید شود و بعد از آن ازدیادی میپذیرد و به هر سالی نموی زیادت میشود و مهتر میگردد تا به حدی معین رسد. و هرچه در میان دهن صدف باشد و از دهان راست به گلوای] صدف فرو شود عیون و مدحرج باشد، و چون در یک گوشهآ دهان بود کژ شود و راست نشود. و باشد که کژی مروارید به سبب حملی باشد که به صدف رسیده بود و از آن2 به مروارید رسد و درو اثرکند و آن اثر درو بماند.

و باشد که اول متولد شود به غایت خرد بود، و بعد از آن ته بر ته3 مینشیند و منعقد

و این محسوس است ms096 که بسیار باشد که سطح ظاهر دانهآ مروارید [سیاه]2 باشد یا لونی دیگر، یا بی آب بود، یا عیبی دارد. آن را پوست باز کنند. یک طبقه پوست از آن برخیزد. طبقهآ زیرین خوش آب بود و خوب. و باشد که به دو طبقه و سه طبقه برداشتن حاجت باشد.

و بسیار بود که ازین جنس تصرف، قیمت چند ضعف زیادت شود، و باشد که ناچیز شود و قیمت آن در نقصان تفاوت کند. و ازین تجربه معلوم گردد که بعضی از مروارید طبقه طبقه است.

و هر مروارید که در آن گوشت باشد که نزدیک دفتین بود بیشتر آن بود که از عیبی خالی نباشد، و بسیار باشد که مروارید ملاصق دفهآ صدف بود، لکن متصل نشده باشد. باید که جهتی از آن منفصل شود و درست باشد و مدور بود، و باشد که اتصالی کامل یافته باشد. چون جداکنند یک نیمه باشد از مروارید و جوهریان آن را «نیم روی» خوانند و آن را در مرصعات به کار دارند.

و بعضی را که از آن مدور باشد [503 ق] و مساوی دیگری، هم از جنس آب وی آن را وصل کنند و دانه درست کنند، و در پای طویلههای عقد و سمط مروارید کنند در میان امثال خویش. و آن را قیمتی زیادت نباشد و اشکال آن مختلف باشد، همچنان که اشکال مروارید.

و باشد که بمیرد و موج آن را ساحل بیفکند و متغیر و فاسد گردد. چون آن را غواص برآرد مروارید آن تباه شده باشد و لون آن متغیر شده و از طراوت بگشته باشد و سبب فساد لون آن باشد. ویا موج آن را به ساحل افکند و آفتاب در آن تأثیرکند و عفن گردد و کرم در وی افتد.

و بر ساحل دریاای] سرغور1 هم چنین صدف باشد در میان ریگ خشک شده و آفتاب درو تأثیر کرده. کمودت مرواریدها و خاصیت2 آن و بی آبی آن ازین قبل باشد.

و چنین میگویند که دریا[ی] سرغور3 مروارید به غوص بیرون نتوان آورد [500ق] و سبب آن افراط سرما بود و دوری قعر آب.

و مروارید که از آن طرف آرند بیشتر مدور بود و متأکل نبود و سبب کمودت و تیرگی لون آن مروارید به سبب برودت آب بود یا طبیعت زمین قعر آب یا غذای صدف آن نواحی باشد.

و رصاصیت4 برلون مروارید قرزمی و دهلکی غلبه دارد. و صدف دهلکی به غوص از دریا5 بیرون اندازد، نه چنان که قلزمی را بیشتر صدف از ساحل برچینند.

و سبب آن که بیشتر قلزمی متأکل باشد آن است که بیشتر صدف که بر ساحل افتاده باشد کرم در افتد و مروارید آن را متأکل گرداند، و باشد که بی آنکه [کرم]6 در افتد به سبب عفونت متأکل گردد. و سبب آنکه لون هر دو جنس رصاصی باشد آن است که زمینها [ی] آن لوش 7ناک باشد. و جماعتی میگویند که صدف از قعر دریا جدا نشود مادام که زنده باشد. چون بمیرد8 بر سر آب آید. موج آن را به ساحل اندازد. و چون آفتاب در وی تابد متغیر و عفن گردد.

چون غواصان مدت غوص بگذرد برکنار دریا میگردند و آن صدفها را بر میدارند و

مغاص موضعی باشد از دریا [که] آنجا غوص کنند، و آن کس که به دریا فرو شود و صدف برآرد او را غواص ms098 خوانند و «خورا»2 نیز گویند و گفتهاند که مهتر غواصان [را]1 «خورا» گویند.

و زمین مغاصات مختلف باشد. بعضی سنگ باشد، و بعضی «لوش» بود. و هر صدف که مجاور زمین لوشناک بود مروارید آن سیاه آب بود.

و بیشتر مغاصات بحرین و خارک و جزیرهآ کیش و زمینها[ی] آن ریگ است سپید مثل سنگ گچ، و بدین سبب است که مروارید بدان موضع بیشتر سپید و آبدار بود. و عمق مغاصات چون خواهند که معلوم کنند گویی ساخته باشند از سرب و حلقه بر وی بسته و طناب در آن حلقه بسته. آن گوی بدان دریا فرو گذارند و میکشند تا آن وقت که این گل یا «لوش» یا ریگ بر آن سرب پیدا شود. آن مقدار از طناب که در آب شده باشد بپیمایند و از سرانگشت3 میانگین دست چپ تا سر پستان راست آن را «پیمان»4 گویند و آن زیادت از دو گز باشد.

و اعماق مغاصات مختلف باشد، و دورترین مغاصات گویند [510 ق] که هیژده پیمان باشد، و بعضی گویند که چهارده پیمان بود، و ادنی آن پنج پیمان. و اکنون مغاصات کیش به خشک نزدیک است.

و میان دریا را که آنجا گذر نباشد غواصان «فراوان» خوانند و چنین میگویند که آنجا هیچ حیوان نیست. و به حوالی آن مغاصات ماهی است به غایت بزرگ که قصد آدمی

و یعقوب اسحق کندی میگوید که ابتدای غوص از آن وقت باشد که آفتاب از نیمهآ برج حمل با نیمهآ برج میزان آید، بدان سبب که درین مدت دریا ساکن باشد، و چون فصل خزان و زمستان درآید اضطراب و حرکت موج پدید آید و آب دریا تیره شود بدین سبب غوص ms099 نتوان کرد.

و جماعتی از تجار که سفر کیش و بحرین کنند و بسیار کرده باشند و عمل غوص مشاهده دیدهاند چنین میگویند که مدت غوص در سالی دو ماه بیش نباشد در میان فصل تابستان که غایت گرما باشد و آب دریا ساکن بود و هیجان موج و آشوب نباشد [52ق] و آب گرم بود و در باقی سال آب سرد بود و تیره گردد و موج و آشوب پدیدار آید و بدین سبب غوص منقطع شود.

و غواص که غوص خواهد کرد چون آفتاب بلند شود و دریا روشن گردد، و هرچه در دریا بود از روشنی آفتاب پیدا شود غواصان در کشتیها[ی] خرد نشینند2 و به مغاص روند و به آب فرو می نگرند تا چشمشان بر صدف افتد و صدف در زیر آب چنان نماید که گویی سنگی است سپید بزرگ. و هرچه در آب بیند حجم آن بسیار بزرگتر نماید از آنچه بیرون آب بیند. و علت آن آن است که هر جرم که ماورای جسم لطیف به حس بصر پیوندد حجم آن بزرگتر نماید و این معنی محسوس است. و بگیرند رسنی چندان که بالاای] قعر مغاص بود و پاره چوب که آن را حجمی باشد و سر آن بر رسن دو شااخ اکنند و در دو طرف آن چوب پاره بندند و سنگی سیاه مقدار بیست من تا سی من در میان آن چوب پاره بندند و غواص پارهآ سرو گوسپند میانتهی، محکم بینی باز بندند و توبرهای از لیف بافته مثل دامی3 در گردن افکند، تا صدفی که یابد4 (525ق] در آن توبره مینهد4 و سر رسن در کشتی محکم کند4 و پای بر آن چوب

و هرگاه وال یا نهنگ قصد غواص کند، اگر غواص مهلت یابد پای از چوب1 که آن سنگ درو بسته و هم بدان رسن در حال با سر آب آید. و اگر غافل باشد حالی به یک ضربهآ وال یا نهنگ دو پاره شود و هلاک گردد. و بسیار بدین سبب هلاک گردند و بسیار باشد که یک دست ایشان یا یک پای ایشان آن حیوان برده باشد.

چون غواص به زیر آب شود و چشم باز کند و در قعر آب چندان که تواند و ممکن باشد که نفس نگاه تواند داشت میگردد و صدف را میطلبد و بر میدارد و در آن توبره می نهد.

و چون امکان نفس نگاه داشتن نماند پای از چوب برگیرد و دست در رسن زند [533 ق] و به سر آب آید و خویشتن در کشتی افکند و بانگ قوی از وی برآید و نفسی عظیم برآرد. و جامهآ بسیار بر وی افکنند و ساعتی نیک در زیر جامه مقام کند تا عرق کند. پس آنگاه برخیزد و دیگر بار به سرکار شود. و از چاشتگاه تا نماز پیشین سه نوبت یا چهار نوبت بیش غوص2 نتوان کرد. و غواص بر ریق باشد و طعام نخورده باشد تا از غوص فارغ شود، آنگاه طعام خورد.

و میان غواصان تفاوت بسیار باشد در زمان نفس نگاه داشتن، و میان ایشان در آن مباهات رود، چنان که میان پیکان در بیش رفتن و غیر ایشان. و هر که نفس بیشتر تواند نگاه داشت اگر مزدور باشد اجرت وی بیشتر بود، و اگر کار خویش کرده باشد به ضرورت صدف او بیشتر حاصل کرده باشد.

و استاد ابوریحان در کتب خویش آورده است که نصر جوهری ms101 میگوید که هر که میخواهد که غواصی بیاموزد نخست هر دو گوش خود را محکم کند، بعد از آن که

چون به ساحل آیند صدفها را به کارد میشکافند و مروارید خرد و بزرگ چنان که رزق هر کسی باشد از میان گوشت بیرون میکنند، و باشد که بسیار صدف را بشکافند و یک دانه مروارید نیابند، و باشد جز مروارید کری1 یا خاک بیش بیرون نیاید، و باشد که دانه بزرگ باشد.

و البته چون غواصان غوص کنند، بیمشرف امیر ولایتی که در آن حدود باشد هیچ کار نکنند2 و به حضور مشرفان صدف را گشایند.

آنچه بالای دانه دانگی باشد آن امیر ولایت را باشد، و آنچه زیر آن باشد غواص را بود یا کسانی را که غواصان به مزد گرفته باشند تا از برای ایشان غواصی میکنند.

چون صدف را بگشایند و مروارید از میان آن بیرون کنند و گوشت صدف از آن باز کنند و پاک بشویند و «دانه شمار» که حصهآ پادشاه باشد مشرفان بردارند [549ق] و آنچه باقی مانده باشد از «دانهشمار» آنجا بردارند، باقی «نرم»3 خوانند.

وعادت جوهریان کیش و غیر ایشان آن است که «نرم»4 را به استیر فروشند و استاری که «نرم» بدان حساب کنند در وضع ایشان نود درم سنگ باشد.

و مروارید یا دانه شمار باشد یا وزنی باشد یا نیم روی. هرچه به وزن نیم دانگ باشد تا به حد نهایت وزن مروارید آن را جوهریان ms102 در اصطلاح 5 «دانه شمار» خوانند، و هرچه کم از نیم دانگ باشد آن را «وزنی» خواند. و جوهریان آنجا را سیزده غربال باشد در درون6 یکدیگر نهاده از پوست آهو. و ثقبهای آن را به کورسفت7 مدور سفته و سفت دو پایکی8 صورت کرده شدست. آنچه به

بالای خاک «گزی»1 است، و «گزی» مرواریدی باشد که اندک مایه از خاک مهتر باشد، چنان که احتمال سفتن بود. بعد از آن سیی، بعد از آن چهلی، بعد از آن شستی، بعد از آن هشتادی، بعد از آن [545 ق] صدی.

و معنی آنکه گویند سیی یا شستی آن باشد که سی درم سنگ مروارید از آنچه به زیر غربال فرو شده باشد آن را در هفت ریسمان کشند و سر آن به هم گیرند و آن را یکی کنند و برهم تابند و آن را «سیی» خوانند.

و چهل درم سنگ از آن که به زیر غربال فرو شده باشد آن را همچنان که یاد کرده شد در هفت ریسمان کشند و همچنان که در سیی گفته شدست سر آن را به هم گیرند و آن را «چهلی» خوانند. و همچنین شستی و هشتادی و صدی، هر یک را چنان که یاد کرده شد در سیی و چهلی در وزن و ترتیب و عدد ریسمان و نام هر یک به تبع2 وزن هفت ریسمان در کشیده باشد، و قیمت آن جمله مختلف باشد چنان که بعد ازین در فصل قیمت مروارید گفته شود.

و مروارید اسم جنسی است مشتمل بر چهار نوع: در بزرگ و مروارید خرد ms103 که آن را «مرجان» خوانند و گفتهاند در بزرگترین مروارید باشد و مرجان خردترین بود. و اسم لؤلؤ برهر دو افتد و این دو نوع مختلف باشد در خردی و بزرگی، و آن دو نوع دیگر قرزمی است و نیم روی.

و آنچه جوهریان یاد کند از آب مروارید مراد از آن آب و رونق و طراوت و براقی و نیکوی و تازگی و پاکی از عیوب باشد [552 ق] نه رطوبتی که نقیض یبوست باشد و

و در قدیم مروارید خرد را «فوم»2 گفتهاند و بزرگ را «دهرم»3، و هرچه بزرگتر باشد آن را «در» گویند و «کوکب دری» یعنی «ستارهآ روشن».

و بیشتر این القاب و اسامی به طریق تشبیه و استعارت است. و ازین جهت را، به اختلاف مکان وزمان و لغات، هر قومی را از قرون و طوایف بگردد.

و مروارید را به زبان هندی «متی»4 گویند.

و دو نوع اسم بر مروارید «دانه شمار» افتد: یکی به اعتبار شکل و دیگر به اعتبار لون. آنچه به اعتبار شکل است اول «شاهوار»ست، بعد از آن «مدحرج» و آن را عیون و نجم نیزگویند، و عنبی5، و قاعدی، و شلغمی، و عدسی، و بیضی، و دهلی، و زیتونی، و فلکی، و فوفلی، و شعیری5، و دفی، و خنبی6، و ثغری5، و نردی5، و فقاعی، و غلامی. و غلامی چون جنس است، و مخروط، ولوزی، و شمعی به مثابهآ انواع است در تحت او. بعد از آن مزنر7 و خیزرانی و سکیلکی8، و جودانه، و املس، و مصری9، و مجدر و هم برد10.

و آن اسامی که به اعتبار لون است «خوش آب» است و آن را «شاهوار» نیز گویند، و تیزاب، و شکرگون، و آسمانگون، و سیاه [552 ق] آب، و صرخ آب، و خشک آب، و سیمابی، و شمسی11، و شمعی، و زیتی، و تبنی، ms104 و زرد، و غمامی12، و رخامی، و رصاصی، و جصی، و صدف رنگ.

هر مروارید که مدور و آبدار و براق و روشن و صافی و نیکو و باطراوت بود و درین اوصاف به درجهآ کمال باشد آن را شاهوار و نجم و عیون و خوشاب و مدحرج گویند. و مدحرج در خراسان «غلتان» گویند. و این الفاظ هر یک به طریق استعارت است،

و «مدحرج» برای آن گویند که چندان که آن را بر کف دست مینهند قرار نگیرد و نه استد از غایت استدارت.

و «نجم» به جهت تشبیه گویند به کوکب، همچنان که کوکب روشن و براق و مدور باشد آن را همین صفت باشد.

و «عیون» به جهت آن گویند که تشبیه کنند به چشمهآ خرشید از غایت استدارت و روشنی آن.

و «خوشاب» به جهت آن گویند که سپید و روشن و آبدار باشد، و چون از لونها سیاه آب و صرخ آب و خشک آب هست و این جمله صفت نقصان است خوشاب در مقابل آن باشد در کمال.

و هر مروارید که مدور باشد و یک طرف مقابل آن را [563 ق] اندک مایه پهنی باشد آن را «عنبی» خوانند و تشبیه کنند آن را به دانهآ انگور.

و هرچه مدور باشد و یک نصف او مسطح باشد آن را «قاعد» خوانند و «فوفلی» گویند و تشبیه به فوفل بود، و فوفلنبات درختی است در هندوستان که هندوان پیوسته یکی را از آن در دهان گرفته باشند و ایشان را داشتن آن مفیدست.

و اگرگرداگرد مروارید مستوی باشد و درو استدارتی باشد در پهنی، و بالای او مقبب باشد و زیر او به راستی میل دارد آن را «شلغمی» خوانند و تشبیه کنند به شلغم. و هر مروارید که پهن باشد و گرداگرد آن تیز باشد و هر دو ms105 روی آن یکسان باشد آن را «عدسی» خوانند وتشبیه کنند به عدس.

و هرچه آن مدوری باشد طولانی، گرداگرد او یکسان و دو طرف آن اندک مایه به نسبت با میان آن باریکتر باشد و یکسان مانند بیضهآ مرغ آن را «بیضی» خوانند. و آنچه طولانی باشد و گرداگرد آن مدور باشد راست، و هر دو سر آن مسطح باشد راست آن را «دهلی» خوانند.

واگر طول آن کم از عرض باشد و هم بدین شکل بود آن را «دفی» خواند.

و آنچه زیر وی راست بود و گرداگرد او مدور باشد آن را «مخروط» خوانند. و آنچه طول او زیادت باشد و سر تیز نبود آن را «شمعی» خوانند. و هر دانهآ بیضی که دو طرف او به غایت باریک باشد آن را «شعیری» خوانند. [573ق] ms106 و هر دانه مروارید تیز که گرداگرد آن مثل کمری [باشد]3 در قعر آن را مزنر4 و اکمربست» [وی را در بالا باشد یعنی در بلندی و بیش از یکی باشد آن را «خیزرانی»]3 خوانند. و هر دانهآ شعیری5 که میان وی را حفری باشد بزرگتر و مدور آن را «سکیلکی» خوانند.

و گفتهاند که مروارید «خشک آب» از دریا افتد که نزدیک است به شهر قتا3، و آن نوع گرفته گل لون باشد، و به سپیدی لون آن با سپیدی گچ مناسبتی دارد، و رونقی و طراوتی ندارد. مثل سنگی باشد. و در حدود هندوستان که تا طرف زمین سرندیب4 پیوسته آنجا ازین جنس بسیار افتد. و آن را «خشک آب» به جهت [آن]5 گویند که عکس «خوشاب» است و آن را قیمت زیادت نباشد و بعضی مردمان گمان برند که آن مصنوع است و آن گمان فاسدست. و هرچه با سپیدی آن اندک مایه زردی و صرخی آمیخته باشد آن را «شکرگون» خوانند.

او آنچه با سفیدی اواندک مایه زردی آمیخته بود آن را «تبنی» خوانند]5 و تشبیه کنند به لون کاه. و هرچه کبودی با سپیدی آمیخته بود آن را «آسمانی» خوانند. واگر سیاهی با سپیدی آمیخته بود آن را «رصاصی» خوانند و تشبیه کنند به لون قلعی. و آنچه لون رصاصی دارد و اندک مایه صرخی با او آمیخته باشد آن را «زیتی»

و «غمامی» ms108 آن باشد که در بعضی از اجزای ظاهر مروارید، چون شکل ابری باشد، و چندان که آن را بر کف دست میگردانی نمایش گویی1 که میگرداند، آن را «غمامی» خوانند.

و «صرخ آب» [585 ق] آن باشد که لون او با صرخی صاف زند.

و «سیاه آب» آن که لون آن با سیاهی زند.

و «رخامی» و «جصی» نزدیک باشد به یکدیگر و این هر دو لون بی آب باشد و تیره، و آن هر دو لون را تشبیه به سنگ رخام و گچ کنند. و هر دانهآ زرد که شفاف نباشد و درو اندک مایه گرفتگی بود آن را «شمعی» خوانند.

و هر تغیر که در مروارید باشد چه از طریق شکل، چه از طریق لون جمله از تغیراتی باشد که در صدفها افتاده بود و اختلاف اشکال مروارید به اختلاف احوال صدف باشد. بعضی به سبب غذای صدف، و بعضی به سبب آبهای دریا، و بعضی به سبب کمیت آن چنان که دوری قعر مغاصات و نزدیکی آن.

و بعضی باشد که آنجا صدف باشد که آنجا کمتر آب بود. و صدف به گرمای آفتاب نزدیکتر گردد و حرارت شعاعات آفتاب در وی تأثیر کند و لون او را متغیر گرداند چنان که بیشتر نبات را که حرارت آفتاب متغیر گرداند.

و باشد که صدف به سبب موج دریا به خشکی افتد و مدتی بماند که کسی به سر آن نیفتد که آن را بر دارد و به سبب شعاع آفتاب آن صدفها [592 ق] عفن و متغیر گردد و تغیر و عفونت آن سبب تغیر مروارید شود. چون کسی بعد از آن به سر آن افتد و آن را بشکافد این نوع مرواریدها متغیر بد رنگ از آنجا بیرون آید.

و نوعی است از مروارید فاسد که آن را «کروس»2 خوانند.

و بعضی بود که ظاهر آن را پوستی نباشد نیک تنک سپید، و میان چیزی باشد ms109 مثل چوبی یا گلی سیاه.

و باشد که مثل پیاز تاه تاه باشد و هر تاه که باز کنند آنچه باشد همرنگ اول بود.

و باشد که پوست اول زرد باشد یا خشک آب1 بود. و چون آن پوست از وی بازکنند آن پوست که باقی مانده باشد به غایت آبدار و براق و صافی بود و در قیمت تفاوت بسیار کند. و باشد که پوست باز کنند میان آن بسیار بد باشد از روی آن، و در نقصان قیمت تفاوتی باشد فاحش.

و مروارید [597 ق]2 «قلزمی» چنین میگویند که از دریای قرزم3 بیرون می آید.

و بعضی آن است که در دریا صدف بمیرد و متفتت شود و مروارید در دریا افتد و بعد از آن موج آن را به کناره افکند4 و آن را جماعتی که طلب دارند بردارند و بشکافند و مروارید قلزمی از نجا5 بیرون کنند و اغلب مروارید آن عیبناک باشد و درست نبود. و لون آن رصاصی یا سیمابی باشد و بیشتر بزرگ باشد، و آنچه درست [بود]6 نادر بود، و البته مدحرج و عیون نباشد و جمله را میانه تهی باشد. و آنچه درست بود املس [بود]6و مروارید آن را قیمتی زیادت نبود.

و بعضی از دریاوران چنین میگویند که در دریای قلزم البته غوص نتوان کرد به سبب آن که در آن دریا حیوانات مهلک بسیارست چون نهنگ و ماهی وال و غیر آن، و غواصان بدان سبب احتراز کنند.

و هر مروارید که از نجا آرند همه آن است که از صدفها حاصل کرده باشند که موج آن

و ms110 گفتهاند که صدف دریا[ی] قلزم مروارید را در دریا میریزد [619 ق] چنان که مرغ بیضه را. بعد از آن موجهاای] عظیم میآید و آن را به کناره میافکند و از ساحل دریا جماعتی که طلب دارند آن را مییابند.

و گفتهاند سبب آن که مروارید قلزمی درست نباشد آن است که صدف آن را در دریا ریخته بود و به سبب مجاورت آب دریا فساد پذیرفته بود و معیوب گشته. و بیشتر مروارید قلزمی [را]1 در مرصعات به کار دارند.

و درین تاریخ جماعتی از تجار که سفر مغرب و مصر کردهاند بسیار حکایت میکنند که از دریاای] قلزم دانهها[ی] مروارید به وزن یک مثقال و زیادت میافتد به غایت خوب و بی عیب.

و مروارید «نیم روی» آن است که بعضی صدف باشد که مروارید در نفس آن دو دفهآ صدف که یاد کرده شدست باشد و متصل گشته. چون آن صدف را بشکافند بود که چنان متصل شده باشد که مروارید در صدف گرداگرد آن2 بمیرد و غیر3 آن گشاده کنند و از آنجا جداکنند. و بعضی باشد که مروارید درست4 حاصل شود. پس اثری صدف را بشکنند تا بمیرد از آنجا جدا کنند.

و بعضی باشد که چون از صدف جداکنند یک نیمهآ آن [615 ق] بیش درست5 و روشن آبدار نباشد و آن را «نیم روی» خوانند.

و آنچه از الوان در و مروارید بحری گفته شدست در «نیم روی» جملهآ الوان آن باشد.

و آنچه از روی شکل مروارید [باشد]6 بعضی «نیم روی» را باشد و بعضی نی، چون مخروط ونردی و فوفلی و عنبی7 و عدسی و شلغمی و غیر آن.

و «نیم روی» در مرصعات ترکیب میکنند. و باشد که دو «نیم روی» یک شکل و یک

و این اسامی که برین انواع اطلاق کنند به دو اعتبار[ست]. یکی از روی وزن چنان که صدی صد درم سنگ باشد به وزن مکه، و هشتادی هشتاد درم سنگ، و شستی شست درم سنگ، و چهلی چهل درم سنگ، و سیی سی درم سنگ، و بیست و پنج بیست و پنج درم سنگ.

و هارات نیز به حساب عقود اعتبار کنند، و گفتهاند اصول آن را از عدد عقود گرفتهاند. چون هر صدی به وزن مثقال مکه هفتاد مثقال باشد که آن صد درم بود و هفتاد عقد باشد، هر عقدی مثقالی بود و به عدد سی [و] شش دانه باشد و معقود عدد عقدخواه مروارید بزرگ باشد و خواه خرد بر سی و شش عددست. و هشتادی پنجاه [و] شش مثقال باشد و صد و دوازده عقد، هر عقدی6 نیم مثقال.

و سیی بیست و یک مثقال باشد.

و بیست [و] پنجی هفده مثقال باشد.

و درین دو هار یعنی سیی و بیست پنجی اعتبار عقد نکنند از غایت صغر. و آن وزن که یاد کرده شد قرار قدیم است، و هرچه ازین وزن و عدد عقود کم کنند خیانت و نقصان باشد.

و آنچه دون بیست [و] پنجی است آن را «گزی» خوانند. و گزی را گزی برای آن خوانند که آن را در قدیم به گز فروختهاند، یعنی چون نظم کرده باشند. و باید آنجا احتمال ثقب کند. و آنچه ادنی گزی باشد احتمال ثقب نکند آن را «خاک مروارید» خوانند و آن در غایت خردی [است ]که البته آن را ثقب نتوان کرد و آن را در مفرحات و داروها[ی] چشم و غیر آن ترکیب کنند. و «الفیه» را از «الف»ا گرفتهاند و عادت و وضع قدیم، جوهریان را چنان بودست که «لفه» را که آن هزار درم سنگ باشد [632 ق] آن را بیست و چهار نهاده باشند بدین تفصیل: دو هشتاد[ی]، پنج شستی، و پنج چهلی، و هشت سیی، و چهار بیست پنجی.

و در حدود پارس و هرمز و خوزستان و سیلاف در1 قدیم حساب مروارید به «لفه» کردهاند، یعنی که قیمت آن به لفه کردهاند، چنان که لفهای به چندینی و ده لفه و صد لفه به چندینی، و درین روزگار لفه و ذکر آن منسوخ شدست. و در قدیم هرچه ازین هاریات از وزن و عدد عقود کم میکردهاند آن را می- گسیختهاند و نظامی که آن را میبیوسته است او را زجر کردند. و وزن و عدد عقودها

و درین تاریخ ثقب کردن و نظم «هارات»3 بیشتر در بغداد میکنند [635 ق] و پیش ازین در خوزستان و سیلاف کرده. و تجار قدیم در کیش و بحرین میخریدهاند و بدین شهرها می آورده و آنجا هاریات و غیر آن ترتیب میکرده و تصرفاتی که در آن باید کرد و توان [کرد]2 کردهاند. در تاریخ قدیم در کیش و بحرین ثقاب و نظام نبودست.

همچنان که قیمت جواهر را ضابطی4 زیادتی نیست در مروارید همان حکم است. که به سبب عزت وجود و حسب هر بلادی و وقتی و قبول ملوک قیمت مروارید زیادتی و نقصان می پذیرد.

رسم در اعتبار وزن مروارید کنند که قیمت کنند. در «دانه شمار» مثقال است و در «وزنی» در خراسان به درم سنگ قیمت مروارید کنند، و در خراسان به وزن نیسابور کنند، و در بغداد زر امیری، درست خلیفتی.

و بعضی جوهریان قیمت مروارید را ضابطی4 نهادهاند و قیاس آن به مروارید عیون و نجم کنند که آن را «مد حرج» خوانند. و در عراق و شام مروارید را به حساب عقد قیمت کنند، چنان که یاد کرده شد. هر عقدی سی و شش دانه وزنی و دانهشمار، هر جنس که باشد خواه بزرگ باشد [643 ق]، خواه خرد آن را به حساب عقود قیمت کنند. چنان که گویند مثلا عقدی دو مثقال به

و هر دانه عیون با کمال چنان که یاد کرده شد به وزن دو مثقال باشد به حقیقت آن را قیمت نباشد، چنان که خواهی آن را قیمت توان کرد که در آن هیچ حرج نباشد.

وقیمت دانهآ بیضی3 کمتراز عیون،

و قیمت دهلی کمتر از لوزی و زیتونی باشد.

و همچنین قیمت لوزی از مخروط کمتر باشد.

و قیمت خنبی4 و دفی از قاعد و عدسی کمتر باشد.

و در الوان همچنین در ms115 قیمت تفاوت بسیارست و آن را حدی نیست و در کتاب دشوار5 توان آورد و تفاوت [605ق] آن از روی بصیرت و ممارست دیدن و قیاس6 یکی با دیگری توان کرد.

و جماعتی از جوهریان گفتهاند که قیاس قیمت در وزن به عیون کنند و اعتبار قیمت بر قیمت بحرین است، و وسط7 قیمت بحرین این است که مرواریدی8 که به وزن دانگی باشد قیمت آن دو دینار باشد یا سه دینار، و هرچه به وزن دو دانگ باشد از ده دینار تا بیست دینار، و هرچه به وزن نیم مثقال باشد قیمت آن از دویست دینار باشد تا9 سیصد دینار. و تفاوت میکند در قیمت به حسب کمال شکل و لون و طراوت، و آن تفاوت جز جوهری نداند. و بعد از آن که مثقال، هر دانگی که در وزن مروارید میافزاید صد دینار در قیمت می افزاید، چندان که وزن آن به یک مثقال و نیم رسد، آن گاه هر دانگی در وزن مروارید میافزاید به صد و پنجاه دینار میافزاید در قیمت، و چون دو مثقال بود دو هزار دینار

و هر مروارید که از دریا[ی] قلزم و هندوستان باشد لفظ «بحری» بر آن اطلاق نکنند.

و قیمت مروارید دهلی هرچه دانگی باشد دو دینار بود و دو دانگ را ده دینار. و مروارید قلزمی آنچه درست و بی عیب بود قیمت یک مثقال آن بیست دینار بود تا پنجاه دینار، و هرچند به وزن بیشتر میشود قیمت آن زیادت میگردد چون بی ms116 عیب باشد. و از مروارید قلزمی به وزن دو مثقال و سه مثقال و زیادت بسیار افتد. اما رصاصی رنگ و سیمابی بود تهی باشد و عیبناک بود، و بیشتر غلامی شکل و لوزی شکل و مضرس باشد، و البته مدحرج و عیون و خوش آب نباشد و بدین سبب قیمت آن بسیار نبود.

و آنچه بی عیب باشد املس بود و املس آن بود که در شکل آن تقعری و نتوی بود، ولیکن هیچ خشونت نباشد [653 ق] در آن. و معنی ملاست سطح، آن را حاصل بود.

و قیمت یک هار صدی که وزن قدیم آن یاد کرده شدست از صد و بیست دینار خراجی بودست تا صد و پنجاه دینار.

و نقد کیش و بحرین زر خراجی بودست، و زر خراجی زر جعفری است و از آن اببی و الوی3 باشد که از آن ستانند درین دو موضع و قیمت مروارید بدان کنند و مروارید را بدان نقد فروشند، و هر درستی از آن پنج دانگ و سه تسو باشد به وزن مکه.

و هرچه ازین وزن بیشتر یا کمتر بود آن را بستانند و یا عیار آن نقصان نهند. آن زر هر ده دینار و چهار دانگ زر نیسابوری زیادت باشد، و هشتادی به صد دینار، و چهلی بیست وپنج دینار، و سیی و بیست و پنجی چندین دینار، و گزی گزی دینار.

و فساد هر چیزی به مقدار رطوبت آن چیز باشد، و هر ms117 چند رطوبت زیادت باشد در چیزی، آن چیز قابل فساد زودتر بود و عفونت زودتر پذیرد. و مروارید حجری است حیوانی یا جزوی است از اجزای حیوان و با استخوان حیوان مشابهتی دارد، و چون چنین باشد لابد مرور زمان و تأثیر طبایع را در آن تأثیری باشد و آن را از لون طبیعی خویش تغییری کند، و هر فساد که در جزء ماهیت4 و نفس و حقیقت او راه یابد که دشوار صلاح پذیرد، و عوارضی که بر سطح ظاهر وی در آید یمکن که آن را اصلاح5 تواذ کرد، و مروارید به سبب حرارت بشرهآ آدمی و عرق و وسخ او تباه گردد، و به حرارت گرمابه و رسیدن چربیها به وی تباه گردد، و بسیاری در ریسمان و سفرهآ زرکشیدن و ترکیب کردن بر مرصعات تباه گردد، و به مصادمت اجرام صلب بر سطح ظاهر وی افو6 ق] فرسوده6 شود و آب و طراوت آن برود. هرگاه که فساد عارضی از سبب ظاهر گردد7 که خارج نفس و حقیقت وی باشد و آن را از پیش در سطح ظاهر نباشد چون اثر عرق و وسخ و بخار و روغن و بوی خوش. و بهترین علاجها آن باشد که طبقهآ علیا[ی] فساد [که] برو بود از وی جدا کنند.

و گفتهاند که هر مرواریدی که به دست گیرند در وی احساس حرارتی کند زیادت، چنان که در دیگر مرواریدها آن حرارت احساس نکند. دلیل کند آن حرارت [را] که در جوف آن مروارید کرمی باشد. و آن غریب نیست که در گوشت و پشم1 و استخوان است. کرم به وی2 بسیار تولد کند، و چون مروارید نیز حیوانی باشد3 حدوث حیوانی دیگر در وی بعید نیست.

و بسیار باشد که مروارید را آفتها رسد در میان صدف، چون فساد غذای صدف و مجاورت زمینها[ی] عفن و غیر آن.

و بسیار باشد که در میان [مروارید] آب ms118 باشد ناخوشبوی گشته، و باشد که در میان گلی باشد سیاه و لون آن بر ظاهر مروارید میتابد و لون آن را به تغیر میدارد. چون آن را سوراخ کنند و میان آن را به مصطکی [665 ق] و سپیدهآ قلعی بیاکنند آن سیاهی که بر ظاهر آن میتافته باشد و به سبب آن، آن مروارید سیاه آب نماید، چون این تدبیر کرده باشند آب و طراوت به قرار اصل باز شود. و مروارید قلزمی از این جنس بسیار باشد.

و هیچ تدبیر اصلاح مروارید فاسد - که فساد بر ظاهر آن باشد - چنان نیست که آن را پوست باز کنند. و اگر میان تهی باشد ماهی4 به غایت باریک وسخی5 گوشتی که در میان آن باشد از آنجا بیرون کنند، و اگر حاجت باشد بعد از آن میان آن را بازکنند، چنان که یاد کرده شد.

و اگر سوراخ مروارید فراخ شده باشد به سبب آن که آن را در زرکشیده باشند و آن عیبی بزرگ است مروارید را، و اصلاح آن آن باشد که دو دانه مروارید خرد را بگیرند، چنان که هم آب آن دانه باشد و آن را [با]6 سوراخ آن سازند و آنگاه به مصطکی مدبر که شرح آن کرده شده است الصاق کنند، و یا دو پاره صدف را در پهنی بسایند و با سوراخ آن بسازند و به مصطکی مدبر الصاق کنند و بعد از آن چنان که خواهند سوراخ کنند.

و اگر درازگوش برگ آن درخت بخورد در حال بمیرد و خرزهره آن را بدین سبب می گویند. و من دیدم که اسبی از آن برگ بخورد در حال بمرد.

و اگر آن به زیر یا بر بالای مروارید باشد چنان که بر موازات سوراخ مروارید باشد آن وصل ناپیداتر آید، و چنان وصل بتوان کرد که کم کسی واقف شود که این را وصل کردهاند.

و طریق آن این باشد که نیم روی هم بدان آب به دست آرند و گرداگرد آن را به اندازهآ آن عیب مدور کنند و آن عیب را نیز به چرخ عقرب3 تیز مدور کنند [675 ق] و هردو را بههم راست کنند و به مصطکی مدبر که یاد کرده شدست وصل کنند، و اگر با مصطکی مدبر اندک مایه سپیدهآ ارزیز نرم سوده بیامیزند وصل خوبتر آید و به رنگ مروارید نزدیکتر باشد. و اگر مرواریدی باشد لنگ و لنگ4 عیب باشد بزرگ. بدان که سوراخ آن کژ باشد. یعنی که چون در یک ریسمان کشند و بگردانند در یک نیمه میگردد و راست نهاستد، و چون خواهند که اصلاح آن کنند طریق آن است که هر دو طرف سوراخ را به صدف یا به پارهای از مروارید دیگر هم آب یکدیگر استوار کنند و روی آن را استوار کنند. بعد از آن سوراخ کنند چنان که در ریسمان راست باستد.

و مروارید باشد که به روی1 زیادت باشد، یا شکل آن کژی دارد، یا عیبی باشد بر وی که آن را به مبرد یا به سنگ راست کنند. و بعد از آن به سنگ مکی نرم کنند ms120 و به چوب خرزهره جلا دهند. باشد که هیچ اثر نماند و از آن عیب پاک شود. و موضع سودن و اصلاح کردن را لون و آب جمله مروارید2 باشد، و نتوان دانست که آن را عیبی بودست و اصلاح کردهاند. و باشد که چون [685ق] بسایند موضع سودن را لون و آب مروارید نباشد، و این نوع را «سوهانی» خوانند.

و در اصلاح مروارید انواع تصرفات باشد که هر یک در قلم نتوان آورد به سبب آن که تصرفی عملی باشد و کمال و نقصان آن تصرفات به کمال و نقصان صنعت حکاکان باشد. هرچند که حکاک ماهرتر آن تصرف که کند کامل تر. و طریق آن که معلوم کنند که دانهآ مروارید را پوست باز میباید کردیا نی، آن است که سر مثقبی به غایت باریک بر طرف مروارید نهند و قدری فرو برند یا بخراشند تا معلوم شود که طبقهآ زیرین خوش آب هست یا نی. اگر خوش آب بود پوست باز کنند، و اگر طبقهآ زیرین3 را لون تیره باشد رها کتند. اصلاح مروارید زرد و سیاه و صرخ آب و خشک آب [را پوست]4 باز کردن اگر صلاحیت باشد که تفاوت خواهد کرد در کمال، هیچ تدبیر که مجرب ما باشد نیست.

و در کتب متقدمان سخنها[ی] بسیار گفتهاند و اهل تجارت را از جوهریان و حکاکان معلوم باشد که آن جنس [را] اصلاح از تجربه و تحقیق دورست و استحالت آن ظاهرست. اما چون استادان و بزرگان اصحاب [685 ق] صنعت آوردهاند بعضی از آن که به تجربه نزدیک است هر چند مجرب اهل این زمان نیست آورده شود.

نصر یعقوب گوید که چون آب مروارید کمتر شود و تیرگی در ظاهر آن پیدا آید خواهند که آن را اصلاح کنند، بگیرند پارهآ دنبهآ گوسپند تازه و میان آن بشکافند چندان که

و اگر مروارید که بدین صفت باشد با آرد کرنج و یخ در کوزه1 کنند و سر آن استوار کنند و آن را می جنبانند بسیار، به حکم حرارت آن و سودن آن در یکدیگر و مصادمت یخ و مصادمت مروارید با سطح اندرون کوزه2 سایشی یابد سطح ظاهر آن اندک مایه جلا گیرد و این نیز مجرب است.

و نیز آوردهاند که اگر مروارید را طراوت رفته بود در مغز استخوان یا در میان خربزهآ پختهای کنند و روزها بگذارند نیکو شود، و این نیز دور سخنی است.

و دیگر آوردهاند که اگر خواهد کسی که مروارید فاسد را سپید کند بگیرد سرکهآ ترش و نیم دانگ سنگ نوشادر و دو حبه تنکار و یک حبه بوره و یک حبه قلعی سوده. این جمله را با مروارید فاسد رنگ در کفچلیز3 آهنین کنند و نیک بجوشانند. پس بگذارند تا سرد ms122 شود. پس آن مروارید را در آب سرد نهند و به نمک اندرانی4 بمالند مالیدنی نیک. پس آن را به آب خوش بشویند به غایت خوب شود، و قیاس [690 ق] آن آن است که مگر که طبقهآ علیا[ی] مروارید به سبب حدت سرکه و نوشادر ازو بشود و طبقهآ زیر را

و اگر تغیر1 لون مروارید به سبب بوی خوش باشد بگیرند قدحی و بیرون آن را درگل گیرند و قدری صابون و آهک نو آب نارسیده و قدری نمک اندرانی، چنان که اجزای هریک متساوی باشد و قدری سرکهآ خمر به آن بیامیزند و مروارید را در آن قدح افکنند و پاره[ای] آب به آن بیامیزند و بر آتشی نرم میجوشانند و پیوسته کف صابون را میگیرند و میاندازند تا آن وقت که کف صابون منقطع گردد، و آنچه در قدح صافی شود پس بگذارند تا سرد شود و به آب پاکیزه بشویند به غایت خوب شده باشد.

و گفتهاند که مروارید که زرد و یا سیاه شده باشد خواهند که اصلاح آن کنند مروارید را در میان پنبه نهند و در میان کافور رباحی مغرق کنند و آنگاه در میان کرباس پاره بندند و آن را در وعاء که روغن یاسمن باشد بیاویزند، چنان که تا بن روغن نه نشیند و در میان روغن باشد، و بر آتشی نرم نهند که از انگشت باشد [703ق] و می جوشند به آهستگی، مقدار آن که صد و پنجاه بشمرند. آنگاه از آتش فروگیرند تا سرد شود. پس بنگرند تا لون به قرار آمده است یا نی. اگر به قرار شده باشد بگذارند و اگر احتیاج باشد دیگر کرت بدان تدبیر به آتش برند تا رنگ آن به قرار اصل باز شود.

و اگر سیاهی بر ظاهر مروارید باشد چهل شباروز در شیرهآ انجیر فرغار کنند. پس آن را ms123 در سیر و کافور نهند و در قدحی کنند و بر آتش فحم نهند بی آن که آن آتش را نفخ کنند مقدار دو ساعت. آنگاه از آتش فرو گیرند و به آب خوش بشویند و سیاهی از ظاهر آن کمتر شده باشد.

و اگر سیاهی در اندرون مروارید باشد آن را به شمع2 طلاکنند و در قدحی نهند [و قدری]3 خماض ترنج بر آنجا ریزند4 و میجنبانند و هر سه روز حماض را تازه میکنند تا آنگاه که آن مروارید سپید شود.

و اگر مروارید زرد باشد و زردی بر ظاهر مروارید باشد آن را چهل شباروز در شیرهآ انجیر فرغار کنند. بعد از آن آن را در قدحی کنند و قدری صابون و شخار و بوره - اجزاء

و هرکه را دردسر مفرط بود مروارید را آبسای کنند4 به گلاب و در بینی او چکانند.

اگرکسی را بهق سیاه بود مروارید به سرکه مصول کند و بر آنجا طلاکنند شفا بود.

و اگرکسی را آبله بود بر روی، نی پوسیده را خرد بسایند یک جزو از آن و مروارید مصول یک جزو و هر دو را به هم بیامیزند و به شیرزنان بیامیزند و طلاکنند سه نوبت، و به آب گرم بعد از آن میشویند نشان آبله برود.

و عیب زردی و سیاهی آن به سبب فساد مزاج صدف بود، یا به سبب مجاورت آبی از آبهای دریا، یا صدف به ناوقت بر روی آب آید و بخاراتی که به سبب حرارت ضعیف عفن شده باشد به خویشتن کشد. اگر حرارت بیشتر غالب بود لون مروارید ms125 سیاه گردد، و اگر اندکی حرارت کمتر باشد لون آن صرخ گردد. و اگر به مرتبهآ فروتر باشد آن حرارت، لون آن زرد باشد.

و تغیر لون مروارید به سبب غذای صدف نیز باشد، و لحوق2 آن معانی که یاد کرده شد مروارید را بیش از آن باشد که به غایت متحجر3 نشده باشد.

اگر آب آن قطرات باران که مروراید از آن متحجر خواهد شد پیش از تحجر اگر ممکن شود که به دست آید بر برص طلاکنند یک نوبت شفا بود.

و اگر کسی ارا]4 ابتداء انتشار بود5 [725ق]6 در چشم یک نوبت از آن آب در چشم کشد شفا بود و نزول آب را باز دارد.

و اگر مروارید آب سود را در زیر دندان گیرد که درد کند درد را ساکن کند.

و گفتهاند که خاصیت صدف آن است که چون زنده باشد هر جرم که به باطن وی رسد آن را لون و آب مروارید افادت کند.

واگر آن ضرر بودی هیچ جوهر را سوراخ نکردندی خاصه مروارید را، و اگر نه همچنان که [720ق] مروارید در صدف باشد منافع آن منقطع بود تا آن وقت که از صدف بیرون آرند. همچنین منافع مروارید ناسفته منقطع ms126 باشد تا آن وقت که سوراخ کنند بعضی از فایدهآ مطلوب آن ظاهر گردد.

و مروارید را به آهن پولاد آبداده ثقب کنند. و کمابیش [عادت]2 مردمان علی الخصوص اطبا آن باشد که مروارید را به الماس ثقب کنند، و بدین سبب گویند که مروارید که در مفرحات و داروهاای] چشم استعمال کنند باید که ناسفته باشد.

و گفتهاند که غرض از آن که مروارید ناسفته باشد آن است که امکان دارد که زهرهای کشنده در سوراخ مروارید کنند. اگر زهر کشنده باشد هر که از آن مفرح بخورد هلاک شود یا مضرت آن به اعضاء و امعاء و چشم برسد.

و غرض ازین احتیاط آن است که تا درین معنی از عادت جوهریان احتراز کنند، از بهر آن که عادت ایشان آن باشد که مروارید و جوهر دیگر ایشان به دست گیرند نخست در دهان گیرند و بعد از آن به آستین پاک کنند و آن مسموم باشد که بوی آن هلاک کند. ازین

و اگر نه چنین باشد آنجا که حقیقت است چون مروارید بخواهند سود تا در مفرح کنند یا در داروی چشم، چون سرمهآ روشنایی [چشم]1 و غیر آن به کار برند. سفتن جزوی باشد از سودن. میسایند سفتن نیز شاید - و فرقی نبود. در مجرد سفتن هیچ مضرت نیست که مفرح را بساید.

و گفتهاند که مروارید خرد و بزرگ چون بخواهند سود در مفرح و داروها[ی] چشم، در منفعت و خاصیت یکسان باشد. و آن که مروارید خرد اختیار کنند غرض آن باشد که به بها ارزانتر باشد.

و قیاس آن است که هر چند مروارید ms127 بزرگتر و روشنتر و مبراتر از عیوب، خاصیت و فایدهآ آن در مفرحات و داروها [ی] چشم زیادت باشد، و این جنس اولیتر باشد که به کار دارند.

و در افواه باشد که مرواریدها[ی] بزرگ ثقابان به شاگردان جاهل دهند که قیمت [735ق] آن ندانند تا ایشان از سر غفلت و ناشناسی قیمت آن را سوراخ توانتد کرد که اگر قیمت آن بدانند و نفاست و عزت آن بشناسند دلیر نباشند بر تصرف کردن در آن و دست ایشان لرزان شود و باشد که سوراخ کژ آید یا بشکند، و این سخن است که عوام گویند، و این را اصلی نیست.

و گفتهاند که هرگاه ثقاب دانهآ مروارید بزرگ خواهد سفت شاگردان را برند بالم2 زدن مشغول شود و به آن نیفتد که چه کار میکند. آنگاه آن مروارید بزرگ به شاگرد دهد تا آن را ثقب کند از سر غفلتی.

و حقیقت آن است که هر چند ثقاب کامل تر بود در صناعت و جوانتر بود و فارغتر تصرف در دانهها[ی] مروارید از ثقب کردن و غیر آن بهتر تواند کرد. مروارید بزرگ ثقب

و باشد که بشکند. و باشد که ثقبی آرد، یا پوستی از روی آن برخیزد. و باشد [743 ق]که پارهای1 بریزد یا دراصل خلقت آن عفونتی یا تأکل2 یا دودی بوده باشد. به وقت سوراخ کردن آن عیب ظاهر شود.

و باشد که در میان مروارید گل باشد سیاه. چون آن را سوراخ کنند به سبب تری آب که بدان باشد سیاه آب شود.

و باشد که برعکس در دانهآ ناسفته گرفتگی یا سیاه ms128 آبی با اندک مایهآ زردی یا صرخ آبی یا غیر آن باشد. چون آن را ثقب کنند به قرار اصل باز شود و زیادت صفایی و آبی و طراوتی گیرد که پیش از سفتن چنان نبوده باشد. و این معنی به تجربه معلوم شدست که دانهآ مروارید مجوف باشد و در آن تجویف حرارتی باشد که موجب عفونت بود و آخرالامر به فسادی تولد کند. چون آن را ثقب کنند آن جوف باطل شود و آن حرارت تحلیل پذیرد به سبب آن که هوا بدو راه یابد.

چون خواهند که مروارید را سوراخ کنند بگیرند پاره آهن سفتهآ پولاد باریک سپید چنان که پوستناک نبود، و سر آن را باریک کنند به مقداری که ثقب خواهند کرد و هرچند باریکتر بود بهتر باشد تا سوراخ بهتر [آید]3 که از فضایل مروارید یکی تنکی سوراخ [745ق] است. پس طرف سر آهن باریک را اندک مایه نسبت با او4 پهن ترکنند و حکاکان آن «قدر پهنی را «پیازهآ» مثقب گویند، و غرض از آن آن باشد تا آهن مثقب به آسانی بگردد و به کار فرو شود و نگیرد. پس آن را به چراغ بتابند و به روغن یا شمع فرو]1 برد تا آب گیرد و اگر به آب آب دهند خطر شکستن باشد.

و اگر مثقب در سوراخ مروارید شکسته شود به دشواری از وی بیرون تواند کرد، و اغلب آن باشد که بیرون نتوان کرد. پس آن آهن بر چوب مثقب که آن را «شافهآ مثقب» گویند در اصطلاح ببندند.

و امتحان آن که آب خوردست یا نی [آن باشد]1 که چون آن را بر سنگ افکنند و تیز کنند به دندان بدارند. اگر دندان را بتراشد آب گرفته بود و کاریگر آید، و اگر دندان نتراشد آب نگرفته بود. و دیگر بار چنان که یاد کرده شد بتابند و آب دهند، و بگیرند پارهای تخته و سهپایه ms129 درو محکم کنند، چنانکه بلندی در مقابلهآ روی باشد و بر روی آن دو پاره یا بیشتر تخته از چوب بید مثل مسطر، چنانکه بالای آن مساوی بالای روی آن تخته باشد و آن را بر هم بندند به ریسمان و یک طرف آن را مسمار کنند که بر روی تخته زده باشد، هم به ریسمان محکم کنند1 [753 ق] و مسماری دیگر بر دیگر جانب تخته فروبرند چنان که در میان آن مسطرها باشد. پس یک مسطر را از آن جمله از هم بازکنند و مروارید را درمیان آن نهند محکم شود. و احکام آن معتدل باشد که اگر محکم تر باشد مروارید را به سقط2 بشکند و اگر سستتر باشد آن را نگاه نتوان داشت، چون مثقب بر وی نهند بگردد. و مجموع آن کرسی را «تختهآ سفته گری» خوانند و آن مسطرهاای] به هم باز بسته را «گیرا» خوانند.

پس هر مروارید که خواهند که سوراخ کنند در «گیرا» گیرند و کوزه یا غضاره3آ سوراخی به یک طرف او فرو برده باشند و نایژهآ 4 گندم که آن را «ساواری» خوانند در آن سوراخ محکم کرده، چنان که آب به وی بیرون می آید. و نخست مثقب را چنان که خشک باشد بر موضع ثقب نهند تا نشانی گیرد اندک. پس ثقاب بنگرد تا نشان ثقب موافق دانهآ مروارید افتاده است یا نی. اگر راست باشد نایژه5آ آب را بر روی دانهآ مروارید در پهلوای] مثقب نهد تا چندان که دست میکشد آب از نایژه6 بیرون می آید و براده را از ثقب بیرون میآرد.

و دانهها[ی] نجم و عیون را آسان باشد ثقب کردن. به جهت آن که دانهآ نجم و عیون گری حقیقی باشد. پس هر جزو را که ازو نشان کرده شود بر مرکز2 بگذرد و سوراخ راست آید.

و دانهآ غلامی و مخروط ولوزی و شمعی و نردی و قاعد و شاخمی [را]3 ابتدای ثقب از تیزی و بالاکنند تا به قاعدهآ دانه بیرون آید.

و ثغری و دهلی و خنبی4 [769ق] و دفی و بیضی5 را ابتدا از هر طرف که خواهند که در آن اشکال تفاوتی نکند. و عنبی6 را از جانب ببذ7 ابتداکنند.

و دانهآ فقاعی را ثقب کردن دشوار بود از جهت آن که ثقب میباید که از سوی بالا در آید و به تیزی8 زیر بیرون شود و یا از تیزی9 ابتداکنند و برابر10 بیرون آید و این به غایت متعذرست.

و دانهآ مضرس و جودانه نیز هم ثقب کردن مشکل است. به سبب آن که آن را شکل معینی نیست و بیشتر آن اشکال آن باشد که چون ثقب کنند «لنگ» آید و آن عیبی11 باشد

و قیمت یک دانهآ چهلی یا سیی اندک باشد، و چون لنگ باشد تفاوت قیمت آن محسوس نگردد.

و اگر دانه دو دانگی یا کمابیش آن لنگ باشد تفاوت قیمت آن بسیار بودی.

و آن کس که مروارید خرد و بزرگ را به ریسمان کند و را «نظام» خوانند، و آن به انفراد حرفتی است شریف و در بغداد بسیار کسان باشند که آن حرفت1 کنند.

و نظام را تختی باشد مربع مثل تخت شطرنج، اندک مایه بلندتر از آن. آن را «پیشه»2 خوانند و روی آن را در کرباس کبود گرفته باشند و مروارید وزنی که به غربال زده باشند و بوته3 کرده بابت بابت4 بر روی پیشه5 میکند و به منظم آن را به ریسمان میکند.

و منظم مثل سوزنی باشد به غایت باریک. مقدار دو بار نیم چند بالای سوزن معتدل و آن را سوراخ کرده، چنان که سوزن را. و هر چند منظم باریکتر باشد آن را بنامتر دارند6 و ابریشم باریک به سوراخ منظم در کشیده باشند و ریسمان را در آن ابریشم وصل میکنند وصلی به غایت لطیف، چنان که در سوراخ مروارید به آسانی در میرود.

پس چون خواهند که [77ق] صدی یا هشتادی یا شستی یا غیر آن را به ریسمان کنند بعد از آن که بابت بابت7 راست کرده باشند، یعنی در هر هاری صدی یا غیر آن از چهارگونه مروارید باشد، و هر ms132 ریسمانی را هر دو سر فراهم گرفته باشند و به چهار قسم

و فایدهآ آنکه آنچه از بابت جنس هار بزرگتر باشد آن را در سر متاع کشند آن است که اول [775ق] بیننده چون خواهد که طویلهآ هاری مروارید بخواهد دید به ضرورت آنچه زیادتی ریسمان باشد که در مروارید در کشیده باشند آن را در دست باید گرفت که ترتیب طبیعی آن است.

و نخست که [نظر بر مروارید خواهد فتاد بر بزرگترین افکند و چون یک بار]4 نظر بر مروارید خواهد آمد، بعد از آن آنچه عیون و مدحرج باشد که درست است در نظر آید، بعد از آن میان متاع، و به آخر آن چه خس و [جودانه]2 و مضرس و بترین متاع باشد در نظر آید، تا ابتدا به احسن و اشرف5 کرده باشد و آخر نظر بدان افتد که خسیستر باشد. چنین حکایت کنند که در خزانهآ سلطان محمود سبکتکین - نورالله مضجعه - دری بودست شکل فوفلی یعنی قاعد به غایت خوب و آبدار ms133 و با طراوت. وزن آن دو مثقال و چهار دانگ و آن را «یتیمه» می گفتهاند و «یتیمه» لقب مرواریدی باشد که او را مانند نبود در نیکویی و بزرگی. سه هزار6 دینار ملکی که چهار [هزار] دینار7 رکنی باشد جوهریان آن

و دیگر آوردهاند که در یتیم به نزدیک هشام عبدالملک [785ق] آوردهاند و زن او عبده دختر عبدالله بن یزید بن معاویه1 بود. نزدیک او نشسته بود و از فربهی به حدی بود که خواستی که بر پای خیزد چند کس بایستی که او را یاری کردندی تا بر پای خاستی. هشام او را گفت اگر تو تنها بر پای خیزی بی آن که کسی دیگر ترا یاری کند این در به تو بخشم. عبده خواست که بر پای خیزد بسیار رنج و مشقت کشید. هنوز تمام بر پای نخاسته بود که بیفتاد و رویش بر زمین آمد و از بینی او خون گشاد. هشام از مسند برخاست و به دست خویش روی او بشست و پاک کرد و آن در یتیم بدو بخشید. وزن او سه مثقال بودست، و جمله صفات کمال و نیکویی درو حاصل بوده است و آن را به هفتاد هزار دینار خریدهاند از زر بدری عربی2.

و چنین گویند که چون ایام دولت مروانیان فرا گذشت آن در یتیم در دست خلفاای] آل عباس افتاد. ابن الجصاص که جوهری وقت بود در روزگار مقتدر آن را صد و بیست هزار3 دینار قیمت کرده بود و چنین گفت که اگر آن در فرید نبودی و او را یاری و جفتی بودی به پانصد هزار دینار قیمت [78] کردمی.

و در آن تاریخ که ملکه خاتون مادر سلطان شاه از خوارزم به نیسابور آمد دانهآ مروارید لوزی به غایت خوب سپید با طراوت تنک سوراخ خوشاب [داشت] که اسم در یتیمی ms134 بر آن اطلاق بتوان کرد به وزن دو مثقال و چهار دانگنیم، و در آن وقت در نیسابور هیچ کس نبود که آن را بخرد و او محتاج زر بود و میخواست که آن را در سر بفروشد. بعد از چند روز که آن را بهایی کرد شخصی به پانصد دینار زر نیسابوری بخرید و بعد از دو سه روز جوهری آمد از شهر قونیه4 [یه] نسابور نام او کندعان5 آن را باز خرید به هفتصد و پنجاه دینار. و چون آن کس ارزان خریده بود ارزان باز فروخت.

و چنین حکایت کردند جماعتی تجار که با6 آن جوهری به شهر قسطنطنیه رفتیم که

و این ضعیف آن دانهآ مروارید که هیچ دانهآ مروارید بحری بالای وزن آن ندیده است مگر قلزمی - که قلزمی سقط بیش وزن بسیار دیده باشند و از معاصران خویش که اهل اعتماد باشند نشنیده2 که بدان وزن دانهآ مروارید بحری دیدهاند.

و در آن تاریخ که لشکر ملک مؤید - رحمه الله -از کرمان به نیسابور رسیدست علویی جاندار یک دانه مروارید به وزن یک مثقال و چهاردانگ مدحرج و عیون و نجم و طرایف و خوش آب افتاده بود از خزاین کرمان و آن را به نشابور آورد و در سر به اندک بها بفروخت. ملک مؤید را کسی خبر کرد، آن را از آن شخص که خریده بود باز استد و زر وی باز داد و تا بعد از وی در خزانهآ او بود. بعد از آن دانهآ ms135 مروارید را با چند3 دسته ختوای] بیش وزن و جواهر دیگر به هرزه4 به خطائیان - خذلهم الله - فرستاد. و این ضعیف آن دانه را دید و هرگز هیچ دانه مروارید دانگوار بدان طراوت و حلاوت و خوشابی ندیده بود و آن عدیم المثل بود.

حدیث در یتیم که در دست خلفاء بودست و آن معروف و مشهور، و بسیاری معتمدان آن را دیدهاند و میگویند [795ق] که هر سالی در یک روز عید آن در را از پیش عمامه می آویختهاند و آن دری بودست مدحرج و عیون و نجم و خوشاب سپید و باطراوت و تنک سوارخ و مبرا از عیوب و نقصها. و وزن را جماعتی گفتهاند که شش مثقال بودست، و جماعتی گفتهاند پنج مثقال بودست، و جماعتی گفتهاند که سه مثقال بودست، و هیچکس کم ازین نگفتهاند. و گمان آن است که هر جماعت به قیاس دوری مسافت و نزدیکی آن که دیده باشند وزنی استنباط میکردهاند. و هیچ کس از جملهآ

و خلفا[ی] مصر به وجود آن مباهات میکردهاند از غایت عزت وجود آن، و به هر وقتی که رسولی از پادشاهی بزرگ به مصر میرفتهاند ایشان به وقت بار دادن آن رسولان آن را از پیش عمامه می آویختهاند که آن عمامه [را]1 رسولان خدمت میکردهاند، چنان که درین عهد خلفای بنی العباس را رسم و آیین2 است که آن را خدمت کنند. و آن در را چنین حکایت میکنند که قیمت نیست [803ق] و به حقیقت «در یتیم» آن است.

و معتمدی از جملهآ خواجگان تجار که مقبول القول بود حکایت کرد به استادی که وی شنیده بود که خواجهآ پارسی از جملهآ معارف تجارت کردی که گفت که من به شهر سیلاو به تجارت رفته بودم ms136 و آن3 شهری بودست قدیم از شهرهای پارس که مروارید از کیش و بحرین آنجا میبردهاند و آنجا ثقب میکرده و بابت بابت، چنان که رسم است از هاریات و عقود نظم میکردهاند و به اطراف عالم میبرده. حرفت من جوهری بود و پیوسته من به شهر سیلاو رفتمی و از آنجا به بحرین و کیش.

و در آن تاریخ رسم چنان بودست که بازرگانان4 کشتی غواصان به مزد میگرفتهاند و بخت و روزی را به دریا فرو می فرستاده و قراری معین بودست که از هر کشتی چند مال به ملوک آنجا دهند و بعد از آن آنچه باشد ملک ایشان باشد. و چون صدف از دریا برآوردندی و مروارید آن حاصل کردمی و بابت بابت چنان که رسم باشد از دانه شمار عقدها کردمی و از وزنی هاریات ساختمی و به اطراف عالم بردمی و میفروخت.5 و به هر وقت که شهر سیلاو رفتمی مقام و نزول من در خانهآ پیرزنی بودی در آن شهر. و به هر وقت [800 ق]که از آنجا به دریا رفتمی به حکم حقوقی که آن پیرزن را بر من بودی بضاعتی از آن او ستدمی و با خود به دریا بردمی و بدان قدر

تا یک نوبت به شهر سیلاو که رسیدم و به عادت معهود به خانهآ آن پیرزن نزول کردم و او را طلب داشتم آن پیرزن به جوار رحمت ایزدی پیوسته بود و از وی دخترای]1 طفل مانده.

چون وقت بازگشتن بود به حکم سنت قدیم به آن طفل گفتم که هر وقت که من بازگشتمی مادر تو بضاعتی [به من دادی]1 و بر آن تصرفی رفتی و منفعت به ms137 مادر تو رسیدی. اکنون تو نیز بضاعتی بده تا ترا منفعتی باشد. آن طفل گفت من هیچ ندارم مگر گربهای. گفتم که نیک. بیار تا او را ببرم و بفروشم و ترا مروارید خرم و بیارم. آن طفل برفت و آن گربه را بیاورد. من به حکم آن تا طفل خشنود شود آن گربه را بستدم و با خویشتن ببردم. چون به لب دریا رسیدم و در کشتی نشستم آن گربه را در کشتی بردم که در کشتی به گربه احتیاجی بود، به سبب آن که در کشتی موش پدید میآمد [813 ق] و خوف بود که کشتی را سوراخ کند و بندهای آن را ببرد و بارها سوراخ کند. و عادت باشد که بدین به سبب گربه را در کشتی دارند تا مضرت موشان دفع کند.

و چون به موضع مغاصات رسیدم و مدت غوص بگذشت و آنچه حق تعالی روزی کرده بود به دست آمد و من از بضاعت آن طفل غافل مانده بودم تا آن روز که کشتی از مغاص بازخواست گشت. غواصی را که مقیم کشتی بود گفتم یک کرت فرو رو2 تا عوض مزد این گربه به تو دهم که این بضاعت طفل درویش است. غواص فرو رفت و یک صدف برآورد و به من داد. چون به ساحل دریا آمدیم آن رابشکافتیم. دانهآ مروارید به وزن سه [مثقال]3 سپید و عیون و مدحرج و نجم وخوش آب باطراوت به غایت کمال بیرون آمد. چون آن را بدیدیم تعجب کردیم که هرگز مثل آن ندیده بودیم و نشنیده که مثل این دیده باشند.

و در آن تاریخ خلفای مصر را رغبتی تمام بود به تحصیل مروارید و تجار بیشتر هرچه از مروارید به غایت کمال به دست می آوردند آنجا میبردند. من نیز روی به مصر آوردم. چون آنجا رسیدم آنچه از مروارید داشتم پیش عزیز مصر بردم و به خزانهآ وی فروختم ms138 [815ق]، تا رسیدم بدان دانه. آن را نیز عرضه کردم. عزیز مصر مقومان را بفرمود تا آن را قیمت کنند. مقومان چون آن را بدیدند تعجبها کردند. گفتند که ما هرگز به مثل این دانه در ندیدهایم و از کس نشنیدهایم. این را قیمت نباشد. و هر جوهر که آن را مقومان قیمت کنند به قیاس مثلی کنند که پیش از آن دیده باشند یا نزدیک بدان، به زیادتی یا به نقصانی و آن را قیمتی بوده باشد به قیمت دیگر نسبت کنند و به آن قیاس میکنند. چون جوهری را مثل نبود آن را قیمت نباشد.

چون مقومان از تقویم آن عاجز بودند من حال آن دانهآ مروارید من اوله الی آخره حکایت کردم و گفتم این حق و ملک آن دختر یتیم طفل است به شهر سیلاو، و مرا درین هیچ حق نیست. عزیز مصر را این حکایت به غایت خوش آمد و تعجب کرد و مرا محمدت بسیار گفت و پس گفت که این کار را چه طریق باشد تا این جوهر نفیس در ملک و خزینهآ ما آید و تملیک آن حاصل آید. هرکس از ملازمان آن حضرت سخنی میگفتند و رائی میزدند و هیچ موافق مراد عزیز مصر نبود. گفتند توقفی باید کرد تا درین بابت تأمل شافی رود و رأی صائب موافق دست دهد.

من آن دانه، مروارید را به خازن سپردم [826 ق] و بازگشتم. دیگر روز به خدمت رفتم. رأی بر آن قرار گرفته بود که مصلحت در آن است که آن دختر را عزیز مصر نکاح کند تا آن دختر آن در را بدو بخشد. تا هم حق به مستحق رسیده باشد و تملیک آن حاصل شود. پس معتمدان نصب کردند1 با عدتی تمام و با من به شهر سیلاو فرستادند2 و آن دختر را چنان که لایق بود به مصر بردند و عزیز مصر او را به زنی کرد و ms139 آن دختر آن در یتیم را به عزیز مصر بخشید و مرا نواختهاای] بسیار و تشریفات بیشمار فرمود. و آن دختر تا زنده بود در نکاح عزیز بود و آن دریتیم که اکنون هست آن است. و آن را «یتیم»

***

و حدیث «در شب افروز» که در افواه هست آن سخنی است1 نامعلوم و آن را حقیقتی نیست مگر که آن را تأویل کنند. چنان که گویند در شب افروز آتشی است، این وجهی دارد. و آنچه از قیمت آن گویند که چندان زر بر زبر آن [820 ق] میریزند آن در بر زبر می آید تا آنگاه که به حد قیمت آن رسد. بعد از آن بر زبر زر نیاید. پس آنگاه گویند قیمت از آن جمله زرست، و این سخنی است که عوام الناس گویند. و حدیث بر زبر زر آمدن در معنی قدر و مرتبه باشد. چنان که گویند فلانی بر سر آمدهآ جهان است و هرچه ازین جمله باشد به معنی رتبت و قدر بود.

واسم «در» بر جملهآ مرواریدها[ی] بزرگ به هر وزن2 که باشد اطلاق کنند.

و بدین فصل ذکر جواهر نفیس ترین چون یاقوت و زمرد و لعل و پیروزه و الماس تمام شده و در فصل آینده ذکر باقی جواهر حجری کرده شود، ان شاءالله تعالی وحده. دهنج دو نوع می باشد. تولد یک نوع در معادن زرست در حدود پارس و کرمان، و آن نوع را در خراسان «دهنهآ شیرین» گویند و جوهریان «دهنهآ فرندی» گویند، و جماعت عوام «دهنهآ فرنگ» گویند و گمان بردهاند که معادن آن در شهر ms140 فرنگ باشد و آن گمانی است فاسد.

و فرندی بدان سبب گویند که در وی جوهری است مثل جوهر1 آهن. [835ق] بلارک و فرند به لغت تازی جوهر شمشیر باشد و آن را نسبت به جوهر شمشیر کنند.

و در فارس دهنج را «ملحت2 فرندی» گویند و به هندوستان «توتیا[ی] پارسی» گویند و این نسبت دور نیست از قیاس که آن نوعی است از توتیا و تولد آن چون تولد توتیاست.

و جماعتی دیگر آن را زرنجبویه3 خوانند، و گفتهاند که دهنه نوعی است که نزدیک است به پیروزه، و آن در زمین عرب خیزد و چون آن را در روغن زیت افکنند و به آتش فحم گرم کنند لون آن چون لون دهنج فرندی شود.

و یعقوب اسحق کندی گوید که معادن دهنج فرندی در غاری است از کوههای کرمان.

و دیگر نوع که آن را در خراسان «دهنهآ ترش» گویند تولد آن در معادن مس باشد هم در کوههاای] کرمان.

و دهنج سنگی است سبز مصمت غیر شفاف و به غایت صلابت نیست و مبرد قبول کند.

و گفتهاند انواع آن سه است: یکی را «مردانی» خوانند و آن نوع منسوب است به اول کسی که آن معدن پدید کرده است در معادن زر در کوهها[ی] کرمان، و این نوع خلنج گونه باشد و با رگها باشد در سبزی مختلف. بعضی سبز و روشن و بعضی پیروزه [835ق] و برو چشمه چشمه باشد و چون شکل نیم ماه، و چون آن را به روغن چرب کنند لون آن را زیادت طراوتی از آنچه داشته باشد پدید آید.

و آوردهاند که در قدیم پادشاهان را اوانی از آن میساختهاند و این سخن را حقیقتی نیست که اگر بودی از آن اوانی بعضی مانده بودی. و درین روزگار کسی نشان ندادست که ازین اوانی دیدهاند. و معدن این نوع درین روزگار منقطع است و آبی فاسد بر آن ms141 [موضع]4 مستولی. گشته و نیکوتر و بهتر انواع دهنج آن نوع است.

و اگر خواهند [843ق] که آن نوع را سیاه رنگ کنند بگیرند پارهای سرکهآ به غایت ترش و بر آن زنند و بعد از آن آن را در میان خمیر کنند و در زیر خاکستری کنند که هنوز رویش آتش باشد و زمانی بگذارند. بعد از آن از زیر آتش بیرون کنند و بشویند به غایت رنگین و با طراوت باشد.

و نوعی است از دهنهآ شیرین که آن را «طاووس» خوانند. رنگ آن مثل رنگ پر طاووس باشد. نوعی دیگرست که آن را موشی2 گویند.

و یعقوب اسحق کندی گوید سنگی دیدم از دهنج پهن وزن آن نه رطل، و گمان آن است که آن سنگ مرمر بوده باشد که محال است وزن پارهای دهنج نه رطل. و نوعی است از سنگ مرمر که مثل دهنج است و پاره [ای] بیست درم و سی درم دیدهاند و زیادت. ازین درین روزگار نشان ندادهاند.

در کتب ارسطاطالیس درست که در انواع دهنج سمیت است. دهنج شیرین را خاصیت آن است که اگرکسی در چشم رگ سبل یا ناخنه یا غباری که آن را «تم37 گویند و

دهنج به پولاد آبداده5 ثقب توان کرد و جلای آن به چرخ بید یا به چوب آن6 و جلاای] مینا دهند، والله اعلم. [850ق] بیجاده جوهری است مابین جوهر لعل و یاقوت، و درو دخانی7 است، و عزیز- الوجود نیست و قیمت زیادت ندارد.

و چنین گویند که اول که بنفش4 پدیدار آمد بها [ی] بعضی را به نرخ یاقوت و بعضی را به نرخ لعل می فروختهاند. و در اول کسی واقف نبود که آن جوهر دیگرست. تا به مدتها معلوم شد که آن بنفش1 خود جوهر است بیرون لعل و یاقوت.

و بهترین آن گفتهاند که سرندیبی است و لون آن سرخ مشبع5.

و اول که معدن بیجاده پدید آمد از کوههایی که در زمین مشرق است و آن کوهی است معروف که آن را رهون6 خوانند. بعد از آن معدن دیگر ms144 پدیدار آمد میان وخان7 و شکنان8 در حدود بدخشان.

و جماعتی که به بدخشان رسیدهاند چنین حکایت میکنند که معدن بیجاده در حدود بدخشان است [863ق] در کوهها که با طرف مغرب دارد. و در آن موضع سرمای عظیم است. و چنین میگویند که هرگز آفتاب بر آن موضع نیفتادست. و کسی که از بدخشان به شکنان2 بود بر دست راست او کوههاست [که]9 در آنجا معدن نقره است، و بر دست چپ آن کوهها کوهها10ست که در آن معدن بیجاده [است او آن کوهها منفصل است از کوهها که معدن لعل در آنجاست.

و بیجاده را در آن شهرها سنجری11 خوانند و نسبت میکنند به دیهی از حدود وخان 12 که نام آن دیه سنجری13 است.

و یکی از سادات نواحی بدخشان حکایت کرد که در حدود بدخشان در آن کوههاگچ3 پرست4. آن را می شکافند و به قعر آن میروند و از آنجا [860ق] بنفشهای پرواری5 مثل یاقوت رمانی بیرون میکنند. و من در میان آن بنفشها6[ی پرواری]7 دو سه پاره یاقوت رمانی یافتم به غایت خوب و رنگین به وزن کمابیش نیم دانگ.

و استاد ابوریحان میگوید که من در خزانهآ یمینالدوله8 پارهای بیجاده دیدم به غایت رنگین صرخ که به لون خمری میزد در غایت صفا و روشنی، وزن کمابیش سی9 مثقال بود. و آن ms145 را از بتخانههای شهر ماهور10 آورده بودند. و یعقوب اسحق کندی میگوید که از اشباه بیجاده حرجون11 است و «اسپید چشم»، و درین روزگار ما آن را ندیدیم.

و نصر بن احمد الخطیبی میگوید آن دو نوع جوهری است مثل بیجاده و آن را از زمین مصر آرند و آن را «اسپید چشم» خوانند و لون آن صافی ترست از بیجاده و سبزترست از

و گفتهاند که نوعی دیگرست که لون آن به زردی زند آن را «تاربان»1 گویند و در حک و جلا چون زمرد باشد.

و جوهریان فرق میان بیجاده که با لعل مشتبه بود به جلا کنند، از بهر آن که بیجاده به مرقشیثا جلا نگیرد، و لعل به جلاای] بیجاده که آن جلای یاقوت است جلا بگیرد [873 ق]، و لکن جلای بیجاده و یاقوت هر دو یکی است. پس فرق میان بیجادهآ رنگین یعنی بنفش و میان یاقوت از روی جلا دشوار بود. پس اولیتر آن باشد که از روی لعل تمییز کنند که تفاوت بسیار باشد میان لعل و بیجاده و لعل ویاقوت.

و آن را ثقب به الماس کنند و جلا به چرخ2 سوخته دهند [و] به چرخ مس، و به سنگ محک نیز جلا گیرد اما دیرتر.

و بیجاده را قیمتی زیادت نیست هرچند رنگین و با طراوت است. اما چون عزت وجود ندارد بدان سبب آن را قیمتی نیست و هیچ پاره [ییجادهآ]3 نفیس4 قیمت آن به سه دینار نرسد، «تعز من تشاء و تذل5 من تشاء».

ارسطاطالیس گوید طبیعت بیجاده از روی مزاجیت نزدیک است به طبیعت لعل، و خاصیت او آن است که هرگاه که مقدار بیست جوبا خویشتن دارد از علت لقوه و جذام و برص و صرع و قولنج - نعوذ بالله - ایمن بود. وادمان نظر در وی پیش شعاع آفتاب نور بصر را زیادت7 دارد. ms146

و اگر بیجاده را به موی سر یا به اندام بمالند تا گرم شود و آن را در برابر کاه و پر مرغ

و اگر عقیق را بعد از آن به آتشی زیادت از حد قبول آن برند تباه شود و مانند استخوان سوخته شود.

و بعضی چنین میگویند جوهر عقیق را پیش از آن که از وی چیزها سازند به آتش چنین که یاد کرده شد رنگ میکنند.

و در بعضی از عقیق یمنی صفرتی ذهبی است، می درخشد و صافی و نیکو لون باشد، و آن را«مذهب» گویند، و آن نوع عزیزتر است.

و هم ازین جنس نوعی است که اندک مایه با صرخی آن زردی آمیخته بود و به غایت صقالت و شفافی بود و درو رطوبتی باشد و آن را «رومی» گویند از بهر آن که در بلاد. رومیه بدین نوع [885 ق] ولوعی تمام دارند و آن نوع پسندیدهآ ایشان است. و نوع دیگر که صرخ ترست و صافی تر باشد و آن را «رطبی» خواند و در عراق و شام آن نوع پسندیده [است].2 و نوع دیگرست که آن را «مشمشی» خوانند و لون آن زردی باشد تیره رنگ و اهل جبال4 آن را پسند کنند.

و نوع دیگرست اندک مایه بی رنگتر از کبد بود و گشاده رنگ بود آن را «تمری» خوانند.

و در عقیق هندوی بعضی باشد که در وی خطهاای! سیاه رنگ و سپیدگونه باشد مثل جزع و آن را قیمتی زیادت نباشد. و آن را «جزع بقرانی»5 گویند.

و هم وی روایت میکند که رسول گفت: «یا ابا الحسن [895 ق] تختم العقیق فانه من یختم به ختم امره بالحسنی.»

[امیرالمؤمنین گوید یا رسولالله «حسنی» چیست. رسول فرمود: - علیه السلم - «دخول الجنة». و فرمود: «یا ابالحسن تختموا بالعقیق واوصی سعیک وبحسیک ان یختموا به فان العقیق من جبل اقر بوحدانیة الله تعالی وبالنبوة ولک بالولایة». فاطمه - [رضی الله عنها]1 - روایت میکند از رسول - علیه السلم -که فرمود: «من تختم بالعقیق لم یزل خیرا».

و عایشه - رضی الله عنها - روایت میکند که رسول - علیه السلم - فرمود: که جبریل نزدیک من آمد و ms149 گفت خدای ترا سلام میگوید و می فرماید: تختم بالعقیق]2.

3 و رسم در یمن آن است که هزار پاره عقیق خرد و بزرگ که از قصبه، مثمن، صره وضع کرده باشند، و حساب فروختن و قیمت آن به صره کنند. و در قیمت گویند صره به چندینی.

و در مکه و بغداد و نیسابور همچنین به صره حساب کنند، و هر که را صره رنگینتر و گران سنگ تر باشد قیمت آن زیادت بود.

و صرهای باشد که قیمت آن سه چهار دینار بیش نباشد، بدان سبب که عقیق آن کمرنگ بود و سبک سنگ.

و صره باشد که قیمت آن پنجاه دینار باشد و عدد آن بیش از هزار نبود. بدان سبب که وزن آن گرانسنگ باشد و عقیق رنگین و بی عیب. و در صرهها عقیق خرد باشد. جمله ...4 سفت. یکی طولانی باشد آن را «قصبه» خوانند.

و نوع1 دیگر که درو دو لون بیش نباشد یکی سیاه و یکی سپید از آن نگینها سازند چنان که خطی سپید با خطی سیاه راست بر کنارهآ نگین افتد و آن را مناسب راست کنند چنان که شکل خطها موافق شکل نگین باشد.

و باشد که بر روی آن نگینها حکاکان نقشها کنند. چنان که اگر طبقهآ روی نگین سیاه باشد و زیر آن سپید آن نقش را به سپیدی رسانند. چنان که گویی به خطی سپید بر روی سیاهی نقش کردهاند یا چیزی نبشته.

و بر عکس اگر روی نگین سپید باشد و طبقهآ زیر آن سیاه همچنان که نقشها کنند و چیزها بر نویسند و آن را به طبقهآ زیر2 رساند چنان که گویی خطی سیاه است یا کتابه3آ سیاه بر چیزی سپید نبشته و این غریب باشد.

و آن [925 ق] جزع نوعی است که آن را «عسلی» خوانتد. طبقهآ بالای آن صرخ باشد چنان که به سیاهی زند و میان آن خطهای سپید باشد و زیر آن لون دیگر بود. و گفتهاند چون جزع را به روغن زیت به کرات بجوشند لون خطهای آن به غایت کمال آن رنگ که ضعیف باشد برسد.

و یعقوب اسحق کندی میگوید اول، جملهآ انواع جزع را که از معدن بیرون کنند دو سه روز به عسل بجوشند تا لون به غایت کمال خویش برسد.

و جنسی دیگرست که آن را «عروانی» خوانند. رنگها[ی] مشوش دارد. و از ms153 آن پارههای بزرگ یابند و آن سنگ آتش را شاید و از آن آتش بیرون آید همچنان که از سنگها [ی] آتش.

و درکتاب خواص احجار که نقل کردهاند از اقاویل ارسطاطالیس آوردهاند که هر که جزع با خویشتن دارد بی سببی اندیشهمند و غمناک باشد. و بعضی از عرب چنین گویند که جزع سنگی است میشوم از بهر آن که جزع مشتق است از جزع.

و حکما[ی] یونان البته حجر جزع را با خویشتن نداشته آند و ملوک آن عصر در خزانه

و درکتاب لغت الاحجار3 آوردهاند که بلور نوعی است از زجاج. و [یلور] در معدن خویش مجتمع شده [945ق] و حجر زجاج در معادن خویش متفرق باشد، و فرق میان بلور و زجاج بیش ازین نیست. و از بلور نرد و شطرنج بسازند و اوانی چون قدح وکوزه و سغراق4 و صراحی و پیاله وغیر آن. وگمان جماعتی آن است که بلور به آتش بگدازد چنان که آبگینه و از آن انواع اوانی5 سازند، و آن ظنی است خطا و ممکن نیست.

لکن بلور را خرد بسایند، با قلی بیامیزند و در کارگاه آبگینه گران بگذارند و از آن اوانی 6 کنند و بعد از آن روی آن را به چرخ و آلتهای حکاکان راست کنند و بر آن نقشها کنند و جلادهند، و آن انواع را «بارنج»7 گویند و به غایت سپید و شفاف بود و با طراوت باشد.

و چون بلور گداخته شود فرق نباشد میان او [و]2 حجر «مها» که آن را در خراسان «شکر [سنگ]»21 خوانند و از وی همین نوع بتوان8 ساخت. و اصل جملهآ «مینا» از آن کنتد.

و چون آن را بگدازند تنها، چنان که چیزی با وی نیامیزند حجر زجاج سپید باشد و از آن اوانی که از بلور ساختهاند به مدتهای9 مدید ساختهاند به آلات حکاکان [959 ق] و

و چنین آوردهاند که در قدیم پارههای بلور چنان که از معدن بیرون کرده باشند به شهر بصره می آوردهاند و آنجا حکاکان کامل ماهر1 بسیار ms156 بود و در آن شهر مقدری بودست که پارههای بلور را نخست بر او میبردهاند تا تقدیر میکرده است که از هر پاره چه توان ساخت، و آنچه به هر پارهای از آن لایق بودست بر آنجا مینبشته است. بعد از آن به نزدیک صناعان میبردهاند تا آنچه میبایست ساخت میساختهاند و او را اجرهآ معین بودست از جهت تقدیر علمی را نه برای کلفت2 عملی.

و در قدیم خلفای مصر را بدان رغبت تمام بودست و هرچه از بلور ساختهاند که سر آن تنگ بوده است و بن او فراخ هر مقدار یک درم سنگ آب که در وی میرفته است یک دینار زر مصری قیمت میدادهاند. بدان سبب در آن قرن از آن اوانیها3 و غیر آن می ساختهاند و به قیمت هرچه تمامتر می فروخته.

و بیشتر از بلورینهآ طرایف [955 ق]که کنون افتد القاب4 عزیز مصر بر وی نبشته باشد.

وبلور باید که با لطافت و رقت مثل هوای صافی صرف باشد و به صفا و طراوت آب صافی وعذب باشد.

و اگر در پارهآ بلور که از وی چیزی خواهند ساخت موضعی را تقعری باشد که به حک هموار نتوان کرد، یا روشنی5 موضع تمام نباشد آن را به نقشی به تابگری6 یا به کتابه یا غیر آن پوشیده گردانند.

و هرچه در غایت کمال باشد از اوانی بلور آن است که در قدیم ساختهاند.

و درین تاریخ از کشمیر [و ]بلور7 سغراقها[ی] خرد بد رنگ تباه شکل می آرند کار نوو آن را قیمتی نباشد و لطفی و حلاوتی ندارد.

و از بلور انواع اشباه جواهر چون لعل و یاقوت صرخ و کبود و اشباه زمرد چنان که

و از بلور حراقههای2 گوی کنند، چنان که بگیرند پارهای بلور به غایت صافی مقدار سیبی بزرگ و از آن شکل گوی کنند و آن را جلا دهند تا به غایت براق شود. بعد از آن چون خواهند که آتش از آن درگیرند آن را در برابر آفتاب دارند. چون شعاع آفتاب بر آن شکل گوی افتد و به حکم صقالت و شفافی و گونهآ آن بر بعدی معین اشعهآ آفتاب مجتمع شود بر نقطه[ای]. هرگاه که خرقه پارهای یا پنبه بدان اجتماع اشعه دارند مشتعل شود، و هرچند که این معنی مخصوص نیست به حجر بلور بل که هر چه شفاف و صیقل باشد و شکل آن گوی کنند و در برابر آفتاب بدارند همین فعل کند.

و گفتهاند اگر یخ پارهای را ممکن گردد که چنین که یاد کرده شد راست کنند از وی همین فعل حاصل آید [965 ق]. لکن معهود چنان بودست که آن نوع از بلور صافی ساختهاند و بدین سبب گمان بعضی از مردمان چنان است که آن احراق به خاصیت بلور است و آن ظنی است فاسد.

و هر که بلور با خویشتن دارد خوابها[ی] شوریده بیند.

و گفتهاند که هرگاه که سنگ «مها» با خویشتن دارد از درد دندان ایمن بود.

و اگر حجر بلور بر آهن آبدارزنند آتش از وی برون آید همچنان که از سنگ آتش. و چون مادهای که بلور از آن متکون شدست مائیتی صرف است و به سبب یبوست منجمد شدست.

و بیشتر ms158 جوهر بلور در غلاف است، به حکم ضرورتی که پیش از این ذکر شد.

و نوع دیگر باشد از بلور گوئی که منبت است. خرد و بزرگ آن دراز بالا باشد بر قدر خویش و جمله ذو اضلاع بود. منبع این از جملهآ عجایب است. و این نوع در بلورهایی باشد که معدن آن در کوههای طوس بود.

و چنین حکایت کنند که بسیار اوانی لطیف نفیس از بلور پیش اسکندر آوردهاند به هدیه. آن جمله قبول کرد و بفرمود تا آن را بشکستند و گفت [973ق] این جمله را بهر آن شکستم که شکستنی بود و غایت آن شکستن خواست بود. و هرگاه که یکی ازین اوانی بردست یکی از خدم من شکسته آمدی وی اندوهگن شدی و من خشمناک. خویشتن را از آن رنج خلاص دادم تا بعد ازین آسوده باشم.1

و در تواریخ آوردهاند که چون یعقوب بن اللیث در آن وقت که نیسابور آمد و محمد بن طاهر را که والی خراسان بود ناگاه بگرفت و قصد سرای و خزاین وی کرد و او را با خویشتن میگردانید تا هر کجا چیزی نفیس بودی به وی مینمودی، تا به خزاین طرایف رسید. و محمد بن طاهر مالهایی که بدان نوع از بلورینه و غیر آن که مناسب آن بود صرف کرده بود میشمرد. چون سخن تمام بگفت یعقوب لیث غلامان را بفرمود تا به عمود جملهآ آن بلورینهها را و غیر آن را بشکستند. و بعد از آن آب خواست از مشربهآ سپیدروی. چون آب بخورد مشربه را بر زمین زد. بانگی از آن بیرون آمد و به زمین بگردید و هیچ خلل و نقصان در آن مشربه [975] نیامد. آنگاه روی به محمد بن طاهر کرد گفت ترا آن مالها که در وجه بهای آن طرایف صرف کردی چه سود داشت و مرا که از چنین مشربه آب خوردم چه زیان داشت. چرا بها[ی] آن به ms159 مردان ندادی که در چنین روز ترا دست گرفتی و چون من دشمنی را از تو دفع کردندی. پس بفرمود تا2 وی را بند کردند و در صندوقی نشاند و با خود به عراق بر[د] و همچنان در بند بود و از دست او نجات نیافت. تا آن وقت که یعقوب بن اللیث با موفق مصاف کرد3 و هزیمت شد و محمد بن طاهر خلاص یافت.

جمست را به خراسان جمس گویند. حجر جمس جوهری است شفاف مانند بلور، و در وی اندک مایه صرخی است و آن صرخی به حد لون لعل نرسد.

و لون بعضی از آن میل وردی است اما به غایت رخو2 باشد.

معادن آن چند جای است: در صفرا و آن سه منزلی مدینهآ رسول - علیه السلام - است، و در حدود چغانیان موضعی است که آن را ویشگرد3 گویند و آنجا وادیی است که آن را زلفرود4 گویند، و در کوههای خراسان هست خاصه در کوههای بیهق.

و جمست در غلاف است همچنان که لعل، و از او کمرنگتر و بیش رنگتر باشد.

ولون اغلب آن نزدیک ms160 باشد به لون وردی بنفسجی و درو اندک مایه کبودی باشد.

و آن جوهری است صافی، و اگر لون آن اندک مایه رنگینتر بودی [985 ق] ازو

و آنچه از معدن بام رود3 خیزد لون آن تیره باشد و زود شکند و چون اندک مایه بیش آتش بدان رسد بگدازد. و جلای آن جلای زمردست، و بعضی باشد که به جلای مینا و چرخ بید جلاگیرد و آن نوع در غایت رخاوت باشد.

و جمست را قیمتی زیادت نیست و گمان بعضی از متقدمان چنان بودست که حجر جمست لعلی است نضج نایافته، و اگر مکثی یافتی تا نضج کامل حاصل شدی لعل گشتی. و آن گمان راست نیست که اگر جمست لعل بیرنگ بودی بایستی تا به مرقیثا4 جلا گرفتی که جلا[ی] لعل است و ممکن نیست که بدان جلا گیرد. پس [992 ق] بدین دلیل معلوم میشود که جمست جوهری است بذاته، و لعل بیرنگ نیست. و در کتب خواص احجار آوردهاند که هر که حجر جمس با خویشتن دارد از درد معده ایمن بود. و چون پارهای از آن در آب افگنند هر که از آن آب بخورد دماغ را قوت دهد و معده را قوی گرداند. و هر که از انایی که از جمست ساخته باشند شراب خورد مست نشود. و نوع دیگرست که لون آن در وقت حرکت دادن مثل قوس قزح باشد. اگر پاره [ای] از

و چنین میگویند که در کوههای پنجهیر4 نیز معادن آن هست و آن در غایت نیکویی و طراوت و کمال رنگ است.

و چنین میگویند آنچه [995 ق] معادن آن در کوههای بدخشان است در جوار معادن بیجاده آن رخو مصمت است، و چون آن را مصول کنند رنگی اس-. به غایت خوب که به هیچ رنگ نماند و آن را بر کاغذ و دیوارها به کار برند.

و بعضی را میشویند لونی به حاصل میآید در حلاوت و طراوت و نیکویی که آن را با ناشسته5 هیچ نسبت نیست، و طریق شستن آن چنان باشد که کندر خائیدنی را بگیرند و بگدازند و لاجورد سوده را که بیریگ باشد به آن معجون کنند تا جمله مخمر شود. پس آن را میشویند و به دست میمالند و آن آب را در اناهایی که درو رنگ کرده باشند به رنگی که معهود سفال است که در نشابور «سپاهانی»6 گویند میکنند تا اندک مایه رنگ لاجورد به زیر آب میشود، و پس آب صافی را از سر آن بر میگیرد و میریزد، و بعد از آن آنچه ترسب کرده باشد آن را در سایه خشک کنند، رنگی باشد به غایت خوب.

و بعضی از آن باشد که سیاه رنگ بود و چون آن را مصول کنند روشن و صافی گردد.

ونوع دیگر تیره رنگ باشد وکوفته و بهسیاهی زند، وآن نوع از رود قراقاس4 یابند. و آن دو رود را منبع پیدا نیست و آبهای آن از روی قیاس از کوههایی میآید که معدن حجریشب ms163 آنجا باشد، و پیوسته بر آن رودها مشرف پادشاه باشد.

و رسم چنان است که جماعتی حجر یشب را طلب میکنند در آن رودها آنچه پارههای بزرگ باشد [1012 ق] پادشاه را باشد و هرچه پارههای خرد یابند آن جماعت را باشد که طلب آن میکنند در آن رودها.

و نوع دیگر باشد از یشب به غایت سیاه رنگ و آن را قیمتی نباشد، و بدان التفاتی نکنند.

و نوع دیگر باشد سبز مانند صابون، و آن به غایت شریف و عزیز بود، و از آن شبیه زمرد سازند که هیچ کس نداند مگر جوهری حکاک.

و بسیار بود6 که اوانی از آن در قدیم بر مردی7 فروخته[اند] و حکایات آن مشهور باشد.

و هر چند از عقیق و جزع و غیر آن «نانی»4 توان کرد اما هیچ سنگ در خاصیت چون حجر یشب نیست.

مرجان از روی لغت مروارید خرد است، و از روی عرف و اصطلاح6 اهل آن زبان، معروف و مشهور در افواه است که مرجان بر بسد اطلاق کنند. و در کتب بسیار همچنین آوردهاند علی الخصوص در کتب طب.

و گفتهاند اصل بسد «وسد»7 بودست آن را معرب کردهاند.

و بسد نباتی است بحری متحجر شده در فرضهها[ی] بحر محیط که متصل باشد به زمین فرنگ و روم و بعضی از شام.

و جماعتی گفتهاند که مرجان مثل درختهاای] خرد است بر لب آن سنگها که آنجا باشد رسته، و آن چون8 در آب باشد نرم بود و چون از آب بر آرند [و] هوا بر وی وزد سخت شود.

و استاد ابوریحان در کتب خواص [گفته است] که چون مرجان ms165 را از آب برآرند سپید باشد و نرم. آن گاه آن را در زیر خاک کنند، پس از آن صرخ شود و صلابت درو پدید آید

و جماعتی از تجار که سفر فرنگ کردهاند و در پیش ایشان مرجان از دریا بر آوردهاند چنین حکایت میکنند که در موضعی1 که مرجان است کشتی در بر آن میبرند و آلتها میدارد2 مثل دام ماهی، شکل مضراب [که ]کبوتر بدان گیرند، از آهن بافته3.

آن آلتها را به آب فرو میگذارند جایی که قعر آب نزدیک باشد. در شاخها[ی] مرجان می آید و بر میکنند و آن را جمع میکنند. و جایی که قعر آب دورتر باشد همچنان که غواصان مروارید غوص میکنند، و بدان آلتها از سنگها بر میکنند و از آب بر می آرند و به شهر صور و عکه و غیر آن میآرند و میفروشند.

و یمکن که حکایت آن با استاد ابوریحان رسیده باشد یا در کتب قدیم چنان یافته باشد و چنان نقل کرده بود.

و مرجان دو جنس است: یکی سپید، دیگر صرخ، و سپید قیمتی نیارد و بدان خلق را التفاتی زیادت نباشد.

و صرخ چند نوع است: «حقوی» و «مرسبوی»، و حقو شهری است از شهرهای معظم فرنگ، و مرسبو همچنین. و به سبب [1034 ق] آن دو نوع مرجان به این دو شهر کنند. حقوی4 نیکوترین و شریفترین انواع مرجان است، و لون آن در غایت طراوت و صرخی باشد. اما ثقبناک بود و محدب، و به وقت سودن از آن بسیار ضایع شود. و مرسبوی کمتر از آن باشد و تولد آن در دریا[ی] روم بود، و لون آن خالص نبود و آن را مبراق5 نیز گویند.

و نارنجی6 در درجهآ اسفل و ردائت7 باشد. ms166

و آوردهاند که مرجان نیز سیاه باشد و ما ندیدیم، و یمکن که به نادرست استحالتی از

و رسم فروختن مرجان در صور و عکه و آن موضع که معادن آن است چنان است که به قنطار فروشند، و قنطار آن مواضع هفصد و بیست درم سنگ بود به وزن مکه. و در خراسان و عراق رسم آن است که به بیعت7 فروشند و بیعتی8. و آنچه شسته نباشد یک هزار و صد درم سنگ باشد به وزن مکه. و بیعت9 را درین روزگار به تصحیف بضاعت میگویند. و آنچه شسته10 باشد یک هزار درم سنگ بود. و شسته11 آن باشد که شاخههای مرجان همچنان که از دریا برآورده باشند به سوهان و آلات حکاکان روی آن را سوده باشند و هموار کرده و نرم کرده و جلاای] آن به چرخ بید و سفال نو سودهآ مصول کرده دهند و به روغن آن را روشن گردانند. و به اندک مایه آتش بسوزد و سپید گردد. و به آهن پولاد آبداده ثقب کنند.

و مرجان مبرد قبول کند و صلب نباشد.

و در هندوستان به قیمتی هر چند تمامتر بخرند، و در ms167 ترکستان نیز بخرند. اما در هندوستان رغبت بدان بیشتر کنند.

و مرجان مثل درخت است و آن را کونه باشد، یعنی اصل وی و تنه و شعنها باشد، بعضی سطبرتر و بعضی باریکتر [1045 ق] و عبارات ازو به شاخ کنند و او را شکوفه باشد بر سر شاخههای آن خرد، هم از جوهر او. و از مرجان بعضی باشد که متأکل باشد و آن را «مرجان خرد» گویند و خردگی1 آن عیبی بزرگ باشد و در قیمت نقصان تمام آرد. و خردگی آن به دو سبب باشد. یا در دریا کرمی در وی افتد از خارج چنان که در چوب و غیر آن. یا در داخل کرمی تولد کند و آن را خورده گرداند.

و در مرجان نوعی است از ببابیه2 و درو به ضرورت تقدیه3 و تتمه4 و تولد مثل باشد چنان که در جملهآ نباتیات هست. بدین سبب درو امکان رطوبتی باشد. و چون حرارتی ضعیف در آن رطوبت تأثیر کند - تأثیری که موجب عفونت باشد. - بعضی از اجزاء آن متأکل شود. و سبب خردگی مرجان این باشد.

و مرجان سپید در مفرحات و داروهای چشم و سفوفها5 به کار دارند که در وی نوعی از جلا هست.

و مرجان سپید درست طبع باشد و مجدور6 و بیشتر خورده باشد و املس نبود و سپیدی آن به زردی زند.

و یعقوب اسحق کندی گوید سرکا7 بسد را سپید گرداند و مرجان که خورده باشد سودن را شاید. [1040 ق] و ازو هیچیز از خرزات8 نتوان ساخت. و یک من از آن نیم دینار ارزد. از مرجان شاخههای بزرگ افتد از پنجاه درم سنگ تا هزار درم سنگ که از جوهر آن

و کس نمیداند که از کجا میآید، و معدنی است یا غیر معدنی.

و جماعتی که [1065 ق] سفر بلغار کردهاند چنین حکایت میکنند که به اوقات از دریای بلغار موجهای عظیم میخیزد و کهربا به کناره میاندازد و مردمان آنجا آن را جمع میکنند و به شهر بلغار میآرند و میفروشند، و از دریای روم همچنین حکایت میکنتد.

و چنین میگویند که در آن دریا چیزهاست که کسی آنجا نرسیده است، و در آنجا درختان بسیار است همچنان درخت زردالو و بادام و غیر آن، و صمغ بیرون میآید. از آنجا نیز چیزی مثل صمغ بیرون میآید. چون بسیار میشود خشک میشود. باد آن را به کنارهآ آب دریا میافکند و موجها آن را بر می آرد و به طرفهای دریا میافتد و پارههای آن را میتوان دانست که موج بسیار بر هم زدست که حوالی پارهها املس شدست و جلای آن برفته بود. چنان که سنگ به واسطهآ حرکت آب و مصادمت ایشان با یکدیگر املس شده باشد و آن دلیل باشد بر آن که آن سنگها از موضع دور افتاده باشد، کهربا همچنان است و مردمان ms171 آن را حاصل میکنند و میفروشند، و اصح قولها این است.

و معتمدی از معتمدان حکاکان حکایت کرد که وقتی من کهربایی بشکستم تا از وی چیزی سازم. [172 ق] پارهای یافتم موری در میان آن مرده. جملهآ اعضای او درست نامتفتت شده، و ازین حکایت محقق شده است که آن صمغی است سیال. بعد از آن به سبب حرارت آفتاب که نشت1 زیادت [در] رطوبت آن کرده باشد منجمد و متحجر شده باشد. و پیش از انجماد به وقت آن [که] سیال بوده باشد این مورچه در آن افتاده باشد و محکم شده. چون حوالی آن منجمد شده باشد او در میان آن مانده باشد.

و دیگر لون و شکل او دلیل میکند که آن صمغی بوده است صلب شدست و لون آن زرد باشد و شفاف و به غایت سبک سنگ2 و به سوهان بساید.

و کهربا سه نوع است: یاقوتی و شمعی و کرور3.

لیکی] یاقوتی است که لون زردی است که به صرخی میزند و به غایت با طراوت و

و کرور اخس انواع کهرباست ولون او سیاه است و دژن1 طبع باشد و با او چیزها آمیخته باشند خلاف جوهر او، متخلخلی باشد نامتناسب، و آن را هیچ قیمت نبود. و از کهربا حکاکان خرز2ها و انگشتریها سازند و غیر آن. [1075 ق]

و آن را چون پارههای بزرگ باشد به تیشه میتراشند و به چرخ حکاکی. چنان که خشک باشد میسایند و از آن هرچه خواهند میسازند. و چون تمام شد آن را [به] سنگ مکی و آب یا به چرخ نرم3 و آب نرم میکنند و بعد از آن به چرخ بید و سفال نو ms172 مصول کرده نیم تر چنان که در جلای پیروزه گفته شد جلا دهند تا به غایت براق شود.

و معنی نرم کردن در اصطلاح حکاکان آن است که آن چیز را املس کنند و خشونتی که از زخم چرخ قبول کرده باشد ازو ببرند.

و سودن در اصطلاح ایشان راست کردن و هموار کردن چیزی باشد چنان که خواهند به آلت حکاکی که آن را چرخ لکببه4 خوانند و آب دادن و صیقل کردن و براق گردانیدن آن جوهر باشد. و ثقب کردن به آهن پولاد و مثقب آن را بیار4 نیک باید کرد و دست آهسته باید کشید. اگر دست زود کشند به حکم حرارت مثقب گرفتی5 گیرد و دشوار ثقب توان اکرد]. و باشد که حکاک استاد نباشد. مثقب چنان در وی گیرد، یا مثقب خود بشکند، و اگر دست زود زود6کشد باشد که مشتعل7 شود به حکم دهنیتی که در وی هست و در حجر سبج8 همین حکم است و مثقب هردو یک جنس باشد. [1089 ق] و کهربا چون ناسوده باشد به سنگ بار فروشند، یعنی به من و از آن شبه عقیق

و چون از کهربا خرز3ها کنند، به عدد و به وزن و درم فروشند، و قیمت کهربا هر ده من از دیناری باشد تا پنج دینار.

و خاصیت او آن است که او را به موی سریا به اندامی چون کف یا ساق دست یاپای چندان بمالند که گرم شود، پیش ms173 هر کاه ریزه و پر مرغ که به زمین نهند آن را بر دارد، و در حال جذب کند چون برابر آن باشد.

و اهل هند مبارک میدارند آن را و از آن خرز3ها و زیورها میسازند و بر خویشتن می بندند.

و در کهربا قبضی عظیم است و مزاج او گرم و خشک، و از آن قرصها میسازند بعد از آن که به دق4 سوده باشند.

و بیختهآ [آن] اسهال دموی را سود دارد و باز دارد، و رعاف را [1085 ق] چون از آن سوده در بینی کنند و در بینی دمند منقطع کند. و همچنین ادرار حیض را باز دارد خوردن ایشان، و به طریقی که به رحم رسانیدن. و نزف خون را از جمله جراحات باز دارد.

و چون آن را به آتش دارند چون شمع بر افروزد مثل حجر شبه.

و چون آن را خرد بسایند به دق5 و در نایژهای کنند و در آتش افروخته دمند چون گرد آن به آتش رسد جمله هوای آن موضع مشتعل شود، و لعبهاای]نارنجات6 آن نوع بسیار کنند.

حجر پازهر سنگی است معدنی، چنان که اقاویل3 گفتهاند. و چون پازهر این بود، از جملهآ جواهر بزرگوارتر بود، از بهر آن که در جواهر رنگ و آرایش و تفاخر و لهو و زیادتی [است]4، وتن آدمی را ازو حفظی زیادت نیست و جان او بدان سبب مصون و محروس نمیماند. و پازهر تن آدمی را نافع است و جان آدمی را بدان حفظی هرچه تمامتر حاصل است، و عظیم ترین همه مضرتها که درو بیم هلاکت باشد از وی باز دارد، و چنین جوهری به تقدیم اولیتر.

و شربت، کسی که او را زهر داده باشند [1103 ق] از حجرهای پازهر منکت6 خالص دوازده جو سنگ باشد.

و در کتاب نخب آوردهاند که پازهر را چند لون است: سبزی سلقی، و نوعی است زرد، و نوعی است که به سپیدی زند، و نوعی است که به صرخی زند، و نوعی از آن مجوف باشد و در تجویف آن چیزی باشد که آن را «مخاط الشیطان» و «غزل السعالی» گویند و به آتش نسوزد.

و نوع دیگرست از حجر پازهر، بیننده راگمان چنان افتد که آن مرکب است از شمع و آهک وگل، و از هر یکی ازین سه جنس گویی رگی به آن باشد و چون عروق زرد بسایند بر صلایه. آب و برادهآ آن سرخ برون آید چون [خون] پارهای، و آن نوع عظیم سودمند باشد که بدین مار و کژدم و امثال آن، چون بر موضع گزیدگی طلاکنند.

و از پارس3 انواع پازهر بسیار افتد و از [آن] دستههای کاردکنند. و در آن نفعی زیادت نباشد.

و اشباه حجر پازهر بسیار باشد که مردمان گمان برند که آن پازهرست و آن سنگهایی باشد مختلف والوان آن نزدیک باشد به الوان حجر پازهر، ولکن آن جمله را خاصیت پازهر نباشد و بیشتر از آن از کوههای غور خیزد. [1150 ق]

و پازهر سنگی است که درو دفع مضرت زهرهای مضر یا کشنده باشد و آن محال نیست که چنین سنگی موجود باشد. به سبب آن ms176 که تریاق که دافع4 مضرت زهرهاست تقویت5 مزاجی میکند به سبب اخلاط ادویه، و کیفیات آن حاصل شدست. اگر نوع آن مزاج در سنگی حاصل باشد همان خاصیت و تأثیر از وی حاصل شود و این جنس سنگها عزیز الوجودست و آن را که خاصیت پازهر در وی حاصل باشد علامات و امتحانات آن بسیار باشد و بعضی را از آن بر شمردهاند.

و این ضعیف از سنگ پازهر همان خاصیت دیده است که سوده با شیر بدادهاند و بر موضع گزیدگی طلاکرده در حال ساکن شدست، ولکن قذف کردن شیر ندیدست.

و آوردهاند که شخصی از جملهآ سیاحان1 سنگی به نزدیک وشمگیر برد و گفت که این پازهر است و خواست که برو تلبیس کند و چیزی از وی حاصل کند. وشمگیر گفت اگر چنان است که آن سنگ پازهرست و مضرت زهر باز میدارد من ترا زهر دهم. اگر چنان که این سنگ پازهرست قدری بعد از آن تو بخور، زهر ترا زیان ندارد و مرا حقیقت صدق تو معلوم گردد و ترا صلهای2 دهم تمام. آن کس از وشمگیر خلوتی خواست و گفت بدان ای امیر که من مردی درویش بودم و چیزی نداشتم. شیطان مرا بر آن داشت تا چنین دلیری کردم. [1122 ق] اکنون یک نصیحت من قبول کن که ترا از آن نفع بسیار باشد. بعد از آن فرمان تراست، هرچه خواهی با من بکن. و آن آن است که پادشاهان را دشمنان بسیار باشند که خواهند که قصد جان ایشان کنند و ms178 مالها بذل کنند تا بود که کسی را از اولیاء ایشان به دست آرند که ایشان را زهر دهند و تو ازین جمله که بر شمردم ایمن نیستی. و چون دشمنان و آن جماعت را معلوم شود که با تو پازهرست همه نومید شوند و هیچ کس را بدین وجه در تو طمعی نماند و تو از دشمنان بدین واسطه ایمن گردی و سلامت یابی و اولیاء تو بر تو به زبان نیاید3 اگر بفرمایی که آن را در طعامی کنم و بخورم و پس فرمایی تا ازین سنگ بسایند و مقدار شربتی به من دهند تا بخورم چون مضرتی ظاهر نشود بفرمایی تا مرا صلتی و خلعتی خوب دهند و این سنگ از من قبول کن تا جمله دشمنان و دوستان گمان برند که آن پازهرست و در نهان این صله و خلعت باز دهم تا از این واقعه این فایده حاصل شود و کسی نداند که درین چه سرست و از من عفوکنی.

حجر التیس حجری است حیوانی و تولد او در زهرهآ بزکوهی است1 که در کوههای پارس باشند. و گفتهاند که در شکم او متولد میشود.

و جماعتی آن را حجر البیش گفتهاند. گمان بردهاند که آن را حجر البیش به جهت آن میباید گفت که آن دافع زهر بیش است و آن جماعت به غلط به تصحیف دانستهاند. و [بیش] بیخ ms179 گیاهی است و آن زهری باشد قاتل، چنان که مقدار دو جو کشنده. و تولد آن در زمین هندوستان بود.

و شکل حجر التیس طولانی بود مثل زیتونی بزرگ و سطح ظاهر آن املس باشد و براق بود و لون آن سبزی باشد نفطی [1136 ق] و طبقه طبقه باشد بر زبر یکدیگر مثل پیاز و در میان آن چیزی باشد خودرو2 سبز بام3 خشک و آن قاعدهآ طبقات حجر التیس باشد.

و بعضی باشد که عودی رنگ باشد و مدور شکل نیز باشد ولکن نادر بود. و هرچه از آن خالص [یاشد] و تمام به جایی رسیده باشد با سیر بر صلایه بسایند

و هرچه خالص نباشد و از بهر تلبیس و تمویه1 کرده باشند چون آن بسایند لون برادهآ آن به سبزی زند.

و آن را حجر التیس از بهر آن گویند که به بز کوهی نسبتی دارد.

و جماعتی دیگر آن را پازهر کبش2 گویند و درستتر آن است که آن را «تریاک پارسی» گویند و بیشتر آن را از ناحیت دارابگرد آرند.

و چنین میگویند که بز کوهی آن ناحیت ماران زهردار میخورد و زهر ایشان در مزاج او کارگر نمی آید و آن به دو سبب باشد: یکی آن که در طبیعت آن بزکوهی نوعی از تریاق باشد که مضرت ایشان درو تفعل نتواند کرد، و دیگر آن که بیشتر غذای ایشان گیاهها3ست که درو خاصیت تریاقی بود. و آنچه از آن غذاها لطیفتر باشد قسطی که خطر زهر ایشان بود [1135 ق] چون بدان جا4 رسد به اسبابی معین منجمد شود و آن «تریاک پارسی» باشد که آن را حجر التیس گوئیم.

و جنس بز [کوهی]5 را تخصیصی است با زهر که بز خانگی را [نباشد]5 رسده6 را چندان که باشد بخورد و او را البته زیان ندارد.

و گفتهاند که حجر التیس با تریاق فاروق ms180 و قرص افعی برابری میکند در خاصیت بل که زیادت، به سبب آن که این صناعی است و آن طبیعی.

اگر حجر التیس را به آب بادیان تر بر صلایه بسایند و بر گزیدگی جمله هوام طلاکنند در حال درد ساکن گرداند و لون بشره را به حال خویش برد. و ابوالحسن ترنجی7 گوید مردی را دیدم که او را مار قتال بگزید. مقدار نیم دانگ حجر التیس بسودند و در شربتی به وی دادند تا بخورد و به طعام او را سیر8 دادند. پس زمانی بر نیامد که آن مرد سیاه شد و بول کرد، چنان که گفتی خون صرف است و از آن رنج خلاص یافت و مضرت آن ازو دفع شد.

و آن پازهر از جملهآ آن باشد که ملوک با خود دارند و آن نفیس ترین چیزی باشد که در خزاین پادشاهان بود، از بهر آن که منفعت آن راجع به جان آدمی باشد، و چه دارو باشد. عزیزتر از آن که جان آدمی را از آن خلاص باشد از هلاک.

و نوع دیگرست از تریاق [1143 ق] که آن را تریاق اللحظة1 گویند و آن همچو رمصی باشد که بر گوشهآ چشم بز کوهی مجتمع شود، بر آن بز کوهی که یاد کرده شد. و آن نیز آپازهر بزرگ است و مجرب.

و حد وزن حجر التیس از درمسنگی باشد تا سی درمسنگ، و هرچه وزن آن درمسنگ باشد قیمت3 آن دیناری بود، و هرچه سی درمسنگ باشد قیمت آن صد دینار بود، و تفاوت قیمت بر تفاوت وزن4 آن باشد.

و درین روزگار پانزده درمسنگ بیش ندیدهاند.

و آنچه بزرگ باشد و مدور شکل بود اغلب مجوف بود و آن را قلبی و شبهی بسازند از لک سبز کرده یا از مصطکی سبزکرده و برادهآ سنگ سبز به هم حل کرده، آن را به هم شکل حجر التیس بکنند وجلا دهند.

و ms181 امتحان آن آن باشد که آهنی گرم کنند، آنچه قلب و سبز باشد نشان5 داغ در وی گیرد، و آنچه خالص باشد در وی نگیرد.

و باقی امتحانات که در پازهر گفته شدست امتحان آن نوع همان باشد.

و خاصیت حجر التیس آن است که زهر مار را دفع کند و کسی را که زهر داده باشند. پیش از آن که زهر در مزاج او تصرفی کامل بکند حجر التیس قدری مصول کرده با دوغ: ترش بدان کس دهند [1145 ق] تا بخورد مضرت زهر را دفع کند و شفا بود6.

و اگر کسی را از حشرات زهردار گزیده باشد حجر التیس را به سرکه مصول کنند و بر موضع گزیدگی طلاکنند زهر را به خاصیت دفع کند و جذب کند و درد را ساکن گرداند.

و در کتب متقدمان صفت و ذکر آن کردهاند هر چند بدان وثوقی زیادت نیست.

و درین روزگار ندیدهاند الا اشباهی که آن را سیاحان2 از سنگ مریم بسازند برای تلبیس و تمویه که مار مهره به3 شبه وجه به مار نسبت کنند.

یکی آن که چون مارکسی را بگزد مار مهره را به شیر4 یا به خمر5 مصول کنند و بدان کس دهند تا بخورد شفا یابد. ms183

و دیگر اگر مارمهره را از کسی بیاویزند از گزیدن مار و زهر او ایمن باشد.

و دیگر مار مهره مادهای است که در پس سر مار افعی به روزگار در آن مجتمع میشود، منعقد و متحجر میگردد.

و نصر گوید که مارفسایان افعی را طلب کنند که او ماران دیگر را بگیرد و بخورد. چون به غایت معمر شود آن مهره در پس گردن او منعقد گردد و شکل آن چون مدوری باشد، یک طرف آن تیز [باشد] ولون آن مانند لون مروارید [1163 ق] بی آب باشد، و بعضی از آن سیاه رنگ باشد با سپیدی آمیخته. و گفتهاند آن ماده حادث نشود در پس سر مار تا چهارصد عدد مار نخورده باشد و به غایت معمر نشده.

و گفته[اند]6که مادام که در درون پوست مار باشد نرم بود، چون بیرون کنند و هوا بر وی وزد منجمد و متحجر شود. و گفتهاند امتحان آن آن است که بر گلیمی سیاه مالند سپید فام7 شود و آن امتحانی است که بر آن اعتماد توان کرد و این از نرمی مهره باشد و از درشتی پلاس8

و سنگ مریم را همین لون و خاصیت هست. چون آن را در پلاس مالند سپید نگردد1 و ازین امتحان معلوم میشود که هرچه ازین جنس است از جملهآ شبه و تمویه باشد، هر چند مستحیل نیست که همچنان که اعضاء حیوانات [و]2 انواع احجار متولد میشود3 چه (؟) را بیابد که امثال آن دو مار متولد شود.

و هرچند درین زمان آن را وجودی نیست [و] ما آن را ندیدیم آن را وجود نبود. بل که بسیار خرز 4هاست که ما آن را ندیدهایم و آن را وجود باشد.5

و گفتهاند که مار مهره عزیز الوجود باشد. و پازهر جمله زهر[ها]را بود.

از آن جمله سپید مهره 7 است، و آن در دریا تولد شود و عوام آن را «بادمهره» گویند. ms184

و باطن آن حیوانی است و ظاهر آن سنگی است سپید در غایت سپیدی، و ظاهر و شکل آن مدور باشد ترنجی8 و درون آن ملتوی9 باشد، و یک طرف آن گشاده بود که سر آن حیوان باشد. و آن سنگ معروف و مشهور باشد.

و چون آن را از دریا برآرند و آن حیوان را از باطن او بیرون کنند و باطن او را پاک کنتد و سوراخ بر زبر آن بکند و به آخر10 نوبت پادشاهان11 در روز مصاف بزنند تا یکی هایل از آنجا بیرون آید با هول.

و هر که قدری سپید مهره با خود دارد از درد پیوندها ایمن باشد و تحمل کارها[ی] سخت تواند کرد، مثل بسیار رفتن و بارها ای] گران برداشتن و آنچه بدین ماند.

و حکاکان از آن مهره خرزها و تعویذ1ها سازند و آن را قیمتی زیادت نباشد و یکی از آن کمابیشن دیناری میارزد. حجر خمار سنگ سیاه رنگ است. آهن دارد و چون آن را بر سنگ صلایه به آب بسایند آبی صرخ مثل خون از وی بیرون آید و آن را سنگ صدف گویند و در خراسان آن را سنگ «خماهن»4گویند و معدن آن در زمین بادیهآ عرب است. و آن سنگی است صلب و آن را ثقب به الماس توان کرد. و حکاکان از ms185 آن خرز5ها و نگینها سازند. و خاصیت او آن است که چون کسی را به سبب کثرت شرب شراب جگر گرم شود آن سنگ را بسایند و از آن آب قدری بدان شخص دهند آن حرارت را دفع کند.

و اگر سنبادج را خرد بسایند و مصول کنند و خشک بر جراحتهاای] مزمن عفن شده پراکنند نافع بود.

و در کتب خواص احجار آوردهاند که هر که سنبادج با خود دارد او را غثیان نباشد. حجر مقناطیس سنگی است معروف و مشهور و این نام به زبان رومی است، و پارسیان آن را سنگ آهن ربای خوانند.

و حجر مقناطیس را در کتب خواص الاحجار حجر الذهب1 خوانند.

و مقناطیس چون اسم جنس است بر سنگهایی که چیزی را جذب کند. و هر سنگی که چیزی را جذب کند آن را اسمی خاص باشد، لکن مشهورست اسم مقناطیس بر حجر الذهب1 که آن آهن را جذب میکند. و معادن آن چند جای است در کوههای هندوستان و در حدود و در نواحی زبطره2 و در حدود زاولستان کوههایی است که آنجا معدن زر و نقره و آهن و اسرب3 است. آنجا مقناطیس نیز هست. اما قوت جذب آن اندکی است، و هر چه در قعر آن کوهها باشد قوت آن زیادت بوذ در جذب آهن.

و خاصیت مقناطیس آن است که آهن را جذب کند و لون آن سیاه باشد [1202 ق] و نیک مشابهتی دارد به سنگ آهن و ثقیل باشد بیش از حد.

و باشد که سیاهی آن به صرخی زند، و باشد که به لاجوردی زند، و باشد که لون آن مانند لون آهن سیاه بود و درو براقی باشد.

و چنین حکایت میکنند که در دریای زنگبار ms189 از مقناطیس کوههاست. چون کسی بدان حوالی رسد هر چه از آهن در آن کشتیها باشد پریدن گیرد و بدان کوه میشود و این سخن از قیاس دور نیست. چون ما میبینیم که پارهای سنگ که وزن آن ده سیر باشد پنج مثقال آهن را جذب زیادت میکند. چون حجم آن سنگ زیادت بود قوت جذب زیادت بود. به درجه[ای] رسد که پارههای آهن بزرگ چون آن سنگ به مقدار کوهی رسیده بود جذب کند.

و تعجبی عظیم است در مقناطیس که قوت جذب او سرایت میکند در آهن، چنان که چون پاره[ای] سنگ مقناطیس پاره[ای] آهن را جذب کرد و ملاصق او شد اگر پارهآ دیگر آهن را بدان آهن دارند آن را نیر جذب کند، و همچنین پارههای آهن دیگر که به زیر آن دوم پاره آهن و سیم میدارند. جمله ملاصق [1205 ق] یکدیگر میشود که گویی چون ریسمانی شدست در هم پیوسته، یکی بعد از دیگری.

و اگر آن آهن پارهها سوزنها [باشد] بر درازنای2 همین خاصیت دارند و باشد که به هم پیوندند و بدان حد برسد که قوت جذب نیز وفا نکند.

و اگر سوزنی یا دانگ سنگی زرکه از آهن کرده باشند بر روی کاغذ یا جامهای یا چوبی تنک یا اوانی از مس یا غیر آن، بر آن نهند و حجر مقناطیس را در زبر آن در محاذات آن سوزن یا آن دانگ سنگ حرکت می دهند به حرکت مقناطیس آن سوزن یا آن سنگ زر حرکت میکند به حسب حرکت مقناطیس در هر جهت که باشد هم بر آن صوب حرکت میکند. و اگر سنگ مقناطیس را در کاردی یا شمشیری یا در آهنی دیگر مالند چند کرت بعد از آن آن کارد را به هر سوزن یا نیم دانگ سنگ دارند جذب کند، و آن قوت در آن روزی چند بماند. واگر سنگ مقناطیس را شیر در مالند قوت جذب ms190 آن نقصان پذیرد، و چنین آوردهاند

و اگر به خون بزگرم بشویند تیز گردد.

و همچنین که کند باشد، یعنی که جذب آهن به دشواری کند آن را در سرکه یا در خون بز چند روز فرغار کنند تیز شود و قوت جذب آن زیادت گردد.

و در کتب خواص آوردهاند که اگر کسی را زخمی رسد به شمشیری که آن را [به]1 زهرآب داده باشند، حجر مقناطیس را خرد بسایند و بر آن جراحت پراکنند زهر را جذب کند و مضرت آن باز دارد. و اگر زنی دشوار زاید، قدری سنگ مقناطیس در دست گیرد درد طلق بر وی سهلتر گردد. و آوردهاند که چون زیت در مقناطیس مالند آهن ازو بگیرند.

و گفتهاند که نوعی است از مقناطیس که از یک جانب جذب آهن کند و از دیگر جانب دفع آهن کند، و ازین جنس درین روزگار ندیدهاند. و جابر بن حیان2 میگوید که من پاره[ای] سنگ مقناطیس داشتم مقدار صد درمسنگ آهن بر میداشت. آن گاه چون روزگار بر وی برگذشت بیش از هشتاد درمسنگ برنمی داشت و وزن آن سنگ هیچ نقصان نکرده بود، و آن نقصان در قوهآ او پیدا آمده. معتمدی حکایت کرد که شخصی [1215 ق] پارهای سنگ مقناطیس داشت به وزن سی استیر، ششصد3 درمسنگ آهن بر میداشت. و جذب و انجذاب در بسیاری از چیزها حاصل است جزاز مقناطیس. چو4 کاهربای که کاه را جذب میکند، و بیجاده پر مرغ را جذب میکند، و نفط آتش را جذب میکند. و بسیار سنگها5 آورده[اند] در کتب احجار که آن چیزها را به خویشتن میکشد. ایشان

و سنگی دیگرست خاک رنگ آن مس را به خویشتن کشد.

و سنگ دیگرست به غایت سبک سنگ، و از آن رایحهای ناخوش آید مانند انگژد و آن سنگ قلعی را به خویشتن کشد. و همچنین سنگی دیگرست که موی را جذب کند.

و سنگی است که گوشت را جذب کند. [1223 ق] هر چند این جمله محال عقل نیست و محسوس [است]1 که سنگی باشد که آهن را با صلابت و ثقل خویش به خویش کشد چون مقناطیس، و سنگ دیگر باشد که کاه را جذب کند چون کهربا، و دیگری که پر مرغ را جذب کند چون بیجاده، محال نباشد که سنگی باشد که زر را جذب کند و همچنین نقره و غیر آن را که بر شمرده شد. کسی از نوعها[ی] دیگر ندیدست و آن دلیل نباشد بر آن که آن را وجود محال بود. و آنچه نقل کرده شد از کتب ارسطاطالیس ترجمه کردهاند از لغت یونان به لغت تازی4.

و نوعی است از آن در دیار شام متلون به لونهای بسیار، منقش به انواع نقشهای مختلف، آن را «مرمر» خوانند. و همچنین از آن در زمین بناهای ملوک و مساجد افکنند، و از دیوارهای آن گنبد و استون سازند1. و نوع دیگرست هم از آن، لکن سپید رنگ است و شبه خجر یشب2 دارد و از رخام صلبتر باشد. و معادن آن در دو موضع است در کوهپایهآ غور و در حدود ترکستان و آن را «باش»3 خوانند.

و از آن اوانیها سازند و دستههای کارد [1233 ق] و انگشترینها و نگینها همچنان که از یشب سازند. و آن قلب حجر یشب است. و از آن بسیار افتد که تزدیک باشد به حجر یشب. و فرق میان آن و حجر یشب بیش به صلابت و رخاوت نباشد. باقی به جمیع وجوه مثل حجر یشب باشد.

و امتحان آن بدان کنند که آن را به دندان دارند. اگر دندان آن را بتراشد [باش» بود و اگر نتراشد]4 یشب باشد. و به سوهان نیز امتحان کنند. «باش» سوهان قبول کند و یشب نکند.

و در کتب خواص آوردهاند که اگر مطحول را یک مثقال رخام سودهآ به ms193 غایت با خل خمر بدهند تا بخورد شفا یابد.

سنگی است در هندوستان که چون آن را بجنبانند آوازی از درون آن بیرون آید، و هر چند آن سنگ خرد باشد هم آن آواز می دهد.

خاصیت آن سنگ آن است که هر زن که دشوار زاید آن سنگ را بر وی بندند، درد طلق بر وی آسان شود و به آسانی کودک از وی جدا شود.

و چنین گویند که آن سنگ را کرکس پدید کردست. اگر در آشیان کرکس بجویند از آن یابند. و آن معنی بدان سبب است که کرکس ماده به دشواری تمام بیضه میتواند نهاد. به درجهای که از درد آن هر که به نزدیک [1235 ق] آشیان او رسد به گاه بیضه کردن احساس تواند کرد دشواری بیضه کردن او.

چنین گویند که به هندوستان میرود و آن سنگ طلب میکند، و بیارد و به نزدیک مادهآ خویش بنهد تا بیضه به آسانی از وی جدا شود.

و آن سنگ را به زفان یونانی «انطروفریون»2 خوانند و تفسیر آن فاعل تسهیل ولادت است، و آن سنگی است معروف هر چند درین دیار نه افتاده است. و خاصیت او در تسهیل ولادت با جمیع حیوانات یکسان است.

و به آن رنگ1 جوهری آمیخته بود به غایت خرد مثل آبگینه، چنان که به دشواری محسوس توان کرد.

و چنین حکایت میکنند که اول کسی که حجر آبگینه پدید کرد افریدون بود.

چون خواهند که از آن اصل جوهر آبگینه کنند قدری از آن بگیرند و بر هزده من از آن یک من قلی کوفته برافکنند و آن جمله را در کارگاه آبگینه گران نهند و روزها در زیر آن [1242ق] آتش هیزم میافروزند ms194 و هر چند آتش بیشتر افروزند جوهر آن صافیتر و بهتر میشود و تخلخلی2 که در وی باشد به اکتثار3 بدل میشود و صلابتش زیادت میشود.

و در بعضی بلاد نوع خاک است که چون آن را بر جوهر آبگینه افکنند به وقت گداختن به غایت سپید و صافی شود، چون آبگینههای بغدادی و شامی4 و بناکتی و سرخسی وغیر آن. و کف آبگینه را «مسحقونیا»5 گویند به لغت یونانی، و آن جوهری باشد سپید مثل کف دریا. زود شکسته شود، و اگر در دهن گیرند گداخته شود. ماء الزجاج و ماء القواریر [خوانند] 6 و در سنونهای دندان آن را به کار دارند. و چون خواهند که آبگینه رنگ کنند به وقت گداختن، اگر خواهند که صرخ شود قدری مغنیسا بر وی افکنند، در آن وقت که گداخته شده باشد. و اگر خواهند7 که کبود باشد قدری آبگینهآ سلیمانی یا روی سوخته بر وی افکنند. و اگر سبز خواهند مس سوخته بر افکنند.

و اگر خواهند که مصمت شود سپیدهآ قلعی بر افکنند.

و آوردهاند که در حدود کاشان نباتی است که از زمین بر میآید و آن را شاخهها و برگها باشد و بر زمین پهن باز شود [1245 ق] و متحجر شود راست. چون آبگینه سپید باشد و صافی بود. و اهل آن دیار آن را در داروها به کار دارند، و آن عجب نیست که مرجان همچنین است.

و سنگهای جراحت هست که از زمین بر میروید و انواع لونها بسیار باشد که بر روی آبگینه به طریق تلاویح بتوان ساخت. آن را در باب میناگری و تلاویحات گفته شود، ان شاء الله تعالی.

که در کتب خواص احجار که نقلی است از ارسطاطالیس آوردهاند. هر چند درین عصر ندیدهاند، اما به طریق نقل آوردهاند.

صفت حجر ذوالالوان مانند جامهای که آن را بوقلمون خوانند که هر ساعت رنگ دیگر نماید، آن سنگ نیز ms195 هر ساعت رنگ دیگر نماید.

و آن ا[سنگ را]2 سکندر یافت. در وی تعجب کرد، آن را برگرفت. هر کجا بر گذشتی سباع و وحوش و هوام از وی میگریختند. او را معلوم شد که خاصیت این سنگ این بوده است.

و بیشتر این احجار در روزگار اسکندر به دست آوردهاند و خواص این به تجربه معلوم کرده و گفتهاند که یاقوت و زمرد و الماس اسکندر به دست آورده است. و او پادشاه حکیم بودست و بیشتر از معمور و غیر معمور زمین بگشته بودست [1254 ق]، و از خواص ایشان باخبر میبوده به طریق الهام ربانی، و چه به طریق تجربه و امتحان.

و آنچه آن را خاصیتی و اثری و فایدهای مییافت در خزاین خویش مینهاد، و بیشتر

سنگی است به غایت صرخ و درشت طبع، مثل آتشی روشنایی میدهد.

آوردهاند که هر که یک پاره به وزن راست - چنان که در آن تصرفی نکرده باشند تا آن را به یک درمسنگ آورده باشند - برکسی بیاویزد آن کس در خواب بود. و تا آن سنگ از او جدا نکنند بیدار نشود.

و اگر آن سنگ در زیر بالش کنتد صاحب فراش را خواب گران آید و تا آن سنگ در زیر بالش آن کس باشد آن را اثری باقی بود.

5سنگی است خاک رنگ، اندک مایه میل به سیاهی دارد و به وزن ثقیل باشد مثل اسرب. و سطح ظاهر وی به غایت درشت باشد.

هر که ازین سنگ مقدار ده درمسنگ با خویشتن دارد خوابش نیاید و از بی خوابی متألم نشود.

و اگر ازین سنگ مصول کنند مقدار هشت حبه به صاحب علت جذام دهند [1255ق] شفا یابد.

و این دو نوع سنگ را اگر وجودی1 باشد ms196 به غایت عجب باشد.

چنین میگویند که در دست بختیشوع سنگی یافتند در درجی نهاده و مهر کرده، و او در دست امیرالمؤمنین متوکل بود و او پیوسته بهرمند بودی. از او بپرسیدند که درین درج چه داری؟ گفت من هیچکس را ازین خبر ندهم تا آن وقت که امیرالمؤمنین متوکل ضمان کند که مرا به مملکت روم فرستد.

این خبر به امیرالمؤمنین متوکل رسید. متوکل سوگند خورد که او را به روم فرستم و بدرقه [کنم]2 و آنچه دربایست باشد بدهم.

بختیشوع گفت که آن سنگی است که چون به موی فرود آرند موی را از بیخ برآرد و از استره و آهک و برکندن بینیاز گرداند. حالی آن را بر ساعد شخصی که موی داشت فرود آوردند. آن سنگ به هر جای که رسید یک موی نمیگذاشت.

متوکل ازین تعجبهای عظیم کرد [و کار]1 بختیشوع بساخت و او را به روم فرستاد. چون آنجا رسید جماعتی خواستند که باز گردانند. بختیشوع گفت که امیرالمؤمنین بدانچه گفت وفاکرد. بر من واجب است که شرط وفاداری او نگاه دارم [1263 ق] بدانند که آن سنگ که به امیرالمؤمنین دادم هر سال بدان حاجت آید که آن را در خون افکنند. در آن حال که آن خون گرم باشد تأثیر شود و قوت و خاصیتش باطل نشود.

چون آن جماعت بازگشتند و به نزدیک امیرالمؤمنین متوکل آمدند حکایت کردند آنچه رفته بود. چون سالی بگذشت آن سنگ را در خون برافکندند3 فعل و خاصیت آن بکلی باطل شد و به هیچ تدبیر اصلاح نمییافت و به حال خود نمیشد.

و آن سنگی است که تگرگ را چون ایام3 آن باشد که خواهد باریدن4 در موضعی آن سنگ را از بلندی بیاویزند، در آن موضع تگرگ نیاید و مضرت آن دفع شود. [1265 ق]

و در کتب متقدمان آوردهاند که آن سنگ را «تژرگ5 مهره» خوانند.

و چنین آوردهاند که از آن سنگ پارهای است در دیهی از دیههای کاشان. هرگاه که ابری برآید که غالب ظن ایشان چنان باشد که تگرگ خواهد باریدن آن سنگ را بیرون آرند و بر کنگرهآ بارهآ آن حصن بیاویزند. آن ابر از هم جدا شود و پراکنده شود و تگرگ البته نیاید در آن موضع.

و درین روزگار بسیار کسان دیدهاند، و در خزاین سلطان السلاطین2 چند پاره از آن سنگ به الوان مختلف این ضعیف دیدست. بعضی از آن سپیدست خاک رنگ، و بعضی سرخی2 است تیره، و بعضی ابلق گونه است، بعضی مرکب از دو سه لون منکت4.

بعضی چنین میگویند که از احجار حیوانی است و در شکم خوک تولد میکند، و بعضی گویند در شکم اسب، و بعضی گویند که آن در کوههائی5 که در اقصای خطا و طمغاج است می آرند.6

و جماعتی میگویند که آوردن باران [1272 ق] و برف و باد و ابر و تگرگ به واسطهآ افسونها و عزایمها 7ست که جماعتی مخصوصاند از ترکان و بر آن واقفاند و آن حرفت ایشان است و آن سنگها بی آن عزایمها هیچ تأثیر نکند.

و جماعتی میگویند که آن تأثیر هم در ولایت ترکستان به فعل میآید و در هیچ دیار دیگر آن تأثیر نکند، هرچند این سنگها و این شخص که حرفت اوست حاصل باشد.

و آن شخص را که آن عمل تواند کرد و آن علم داند او را «بت ms198 جو»9 میخوانند.

و چنین میگویند که بعضی از آن جماعت در آن صناعت چندان کمال و مهارت دارند که هرگاه خواهند در هر فصل که باشد از فصول سال آنچه خواهند از باران و برف و ابر و باد به واسطهآ آن سنگ به فعل می آرند، به درجهای که اگر خواهند مثلا که در یک دیه در یک طرف برف و باران می آید و در یک طرف آفتاب و هوای صافی بود و خرم باشد.

و این جنس را معتمدان بسیار مشاهده کردهاند و شهرت این زیادت از آن است که آن

و چنین میگویند که هر نوع را سنگی است مخصوص. چنان که باران را سنگی و برف را و تگرگ را، و تغیر هوا را - چون باد نرم و سخت و غبار و غیر آن. و در مصافها آن جماعت را با خود میبرند و بسیارست که به سبب بت1 کردن قومی خصم خویش را غلبه میکنند و مقهور میگردانند. و هر کدام که در آن نوع کاملتراند خصمان خویش را بدان نوع قهر میکنند. و درین نوع، حکایتهای بسیار معتمدان و معتبران میکنند2 که عقل را البته در آن مدخلی نیست و چون محسوس و مشاهد قوم عقلا و اهل اعتماد شدست و از حیز شک و شبهت بیرون آمده انکار نمیتوان کرد و اسباب آن ممکن نیست که روشن گردد و به دست آوردن و باور داشتن از بی برهانی ضروری شدست.

محمد زکریا در کاب خواص آورده است که در زمین ترکستان میان خرلخ3 و بجناک4 عقبهای است که چون ستوران بدان عقبه بخواهند گذشت سم ایشان را در نمد گیرند و به غایت آهسته میرانند که اگر هیچگونه سم ستوری در سنگی کوبد یا ms199 ستوری را سختر برانند که به سبب آن سنگ مجروح شود [1289 ق] حالی نژمی5 تاریک6 پدیدار آید و ابر7 تیره حادث شود و باران باریدن گیرد. اگر تابستان بود برف8 باریدن گیرد. اگر زمستان بود که عبره بدان عقبه دشوار گردد. و ازین سنگها که بعضی از آن برین عقبه باشد9 باران [یاریدن را]10 برند و به شهرهای ترکستان برند، و چون خواهند که باران آید سنگی از آن جمله شخصی در دهان گیرد و

و به محمد زکریا حکایت این عقبه مخصوص نیست، بل که این سخن شایع و مستفیض1 است که در ترکستان این چنین عقبهها که درو سخن بلند نتوان گفت، و هیچ چیز نتوان شست، و هیچ سیاهی در آب نتوان انداخت، و نه هیچ نجاست و نه جامه شستن که حالی این حادث شود. و در فصل که باشد باران اگر اوان آن باشد، و برف اگر وقت آن بود باریدن گیرد و هیچ کس درین خلاف نکنند.

و جماعتی چنین میگویند که آن سنگها در بیابانی است و وادی2 خرلخ3

و لون آن سنگ سیاهی است که به صرخی زند. [1285 ق]

و استاد ابوریحان این سخن را تزییف4 میکند و میگوید که به نزدیک من محال است. این جنس فعل و این افعال از بشنر و جماد متصور نیست و آنچه مردمان میگویند بیش در افواه نیست. مگر این اقاویل معتمدان به وی نرسیدست، هر چند از روی نظر عقل حق به دست اوست، ولکن مشاهدهآ معتبران شبهت بر میگیرد5، و الله اعلم.

سنگی است در دریا[ی] محیط که روز به زیر آب میشود و شب بر زبر آب میآید و یمکن که از جملهآ احجار7 حیوانی بود.

و در کتب ارسطاطالیس است که اگر مقدار یک درم سنگ و ms200 دانگی از آن سنگ بر گردن اسب بندند بانگ نکند. و آن سنگ را اسکندر یافت و وی پدید کردست، و از آن بر گردن اسبان بستی به وقتی که ناگاه به سر دشمن خواستی رفت.

و در داروهای چشم استعمال کنند چشم را جلا دهد و نور بصر را زیادت کند و سپیدی که از آثار قروح بر سیاههآ چشم پدید آمده بود چون آن را در چشم کشند بردارد و پاک کند. [1295 ق]

حیوانی است. ظاهر بعضی از اعضا او سنگ است صلب و باقی اعضا ms201 وی گوشت، چنان که در حیوانات دیگر.

و گفتهاند درو سمیتی هست و بعضی از اطباء گفتهاند که درو زهری است مهلک.

و ازین جنس احجار حیوان در دریا بسیارست بر اشکال و الوان مختلف که عوام آن را «گوش ماهی» خوانند، که ظاهر اعضای آن سنگ است و باطن آن حیوان است.

و دیگر حیوانی است در دریا[ی] قلزم ظاهر اعضای او مثل صدف است به روشنی و براقی و صلابت، و باطن او حیوانی است، و بر یک طرف ازو گشادگی. آن حیوان که در باطن اوست سر از آنجا بیرون میکند و غذا مییابد و به قوت ارادی که وی را حکمت ربانی اعطا کردست با زیر آب میشود و باز زبر آب میآید. هر چند دست و پای ندارد و شکل او مدورست در پهنی و میان او ملتوی - بام کرا.1

و آن حیوان مشابهتی تمام دارد بدین حیوان [1305 ق] که در آبهای آن دریا باشد. و کل2 آن پهن باشد3 هم بدین صفت که یاد کرده شد، و به قدر چند روی یک مثقال سنگی باشد و سیاه رنگ بود، و عوام آن را «گوش ماهی» خوانند.

و از آن حیوان4 که یاد کرده شدست سغراقها کنند. و لو[ن] آن مثل لون مروارید بود،

مرقشیثا را در خراسان مکسیثا4 خوانند و کوه کاران خراسان «بربجوک»5 خوانند.

و مرقشیثا سه نوع است: ذهبی6 و فضی و نحاسی. آنچه ذهبی باشد لون آن ms202 مثل لون زر باشد و شکل آن پارههای مربع [1305 ق] مکعب بود و پارههای خرد بود، و آنچه فضی [بود]7 لون او مثل لون نقره باشد، و آنچه نحاسی بود لون آن مثل لون مس باشد، و لفظ ذهبی و فضی و نحاسی تشبیهی است که بدین جواهر کردهاند.

و مرقشیثاای] ذهبی را چون بر صلایه خرد بسایند و آن را بر روی چرخ مس حکاکان میکنتد که لعل را بدان جلا دهند و مرقشیثا[ی] ذهبی بدین خاصیت مخصوص است، و هیچ جوهر را این خاصیت که این فعل از وی در وجود آید نیست، و لعل به هیچ چیز دیگر جلا نگیرد البته.

و فضی و ذهبی را هر دو نوع را در کحلها به کار دارند. نور بصر را زیادت کند، و سقوط موی مژه را زایل کند و اصول آن را محکم گرداند، و اعصاب چشم را که حامل قوهآ باصرهاند قوی گرداند، و موی مژآه را از سپید شدن نگاه دارد.

و ذهبی در صناعت اکسیر مستعمل است. و اگر قدری از مرقشیثا[ی] ذهبی بسایند و آن را بر زرگداخته اندازند در آن وقت که زر به غایت گداخته بود آن زر شکن دار شود و خایسک قبول نکند [1315 ق] و اگر بیشتر بر افکنند و همچنین چند کرت تکرار میکنند صورت آن زر چنان شود که آن را بر صلایه بتوان سود، مانند سنگهای دیگر. و چون چنان شود و آن را بسایند سودهآ آن را لون مردار سنگ زر شود.

و چون خواهند که آن زر را به صورت طبیعی خویش برند سیماب دهند تا به اجزای آن بیامیزد و بعد از آن بر کرباسی افکنند و سیماب از وی جداکنند و زر را باز بگذارند به طبیعت خویش باز شود.

و مرقشیثا[ی] ذهبی را چون مصول کنند بر روی آبگینه و سفالهای خضرا نقشها کنند و در داش تلاویح ms203 که ذکر آن به جای خویش کرده خواهد شد نهند، چون بیرون کنند لونی باشد مثل زر، لکن سیاه بام1 باشد و سفالها[ی] فاس2 را بدان نقش کنند.

و همچنین اگر فضی را خرد بسایند همان عمل بکند و بر سفال خضرا یا آبگینه چنان که پیش ازین یاد کرده شدست لون نقره باشد که حاصل شود ولکن سیاه بام3 باشد. و حکم نحاسی همین است و معادن جملهآ آن در کوههای خراسان است. [1315ق]4

واگر آن را با کلس بیامیزند و آب دروی ریزند تا چون..1 شود و آن را بر موضعی که خواهند طلاکنند و یک لحظه بگذارند موی را از اصل ببرد.

واگرزرنیخ زرد و زرنیخ سرخ را تکلیس کنند به طریق اصحاب صناعت تا سفید شود و آن را با قدری [1446 ت] بوره بر مس گداخته افکنند2 مس را سفیدکند.

و اگر زرنیخ را بسوزانند3 و دندان را بدان بمالند زردی و سبزی آن را پاک کند [و] گوشت اصل دندان را محکم گرداند و خون را از آن باز دارد.

و اگر زرنیخ را خرد بسایند و در آب حل کنند و جایی که خواهند که مگس را دفع کنند آنجا بنهند مگسان که به آن آب برسند بمیرند و یا بگریزند.

وزرنیخ زهری است کشنده.

آنچه صناعی است آن را مردمان «توتیا[ی] نایژه» گویند. .

و در کوه کرمان توتیایی است که آن را ms205 در داشها بسوزند و در آن داشها میخهای سفالین در دیوار سخت کرده باشند. بخاری از سوختن آن سنگها برخیزد و بر آن میخهای سفالین مینشیند و چون آتش باز گیرند و داش سرد شود آن را از آن میخها جدا کنند و آنچه ازو سبکتر بود نیکوتر باشد.

وکسی1 چنان باشد که دارو بکشند2 بعد از آن که ریم دست را به کاهگل و سرکه نیک شسته باشد توتیای آبسای را طلاکنند نافع بود.

و جماعتی که فربه باشند و زیر بغل و زیر پستان و بیغولهآ ران از کثرت سمن وعرق کردن بسیار در تابستان خام شود توتیا[ی] سوده را خشک بپراکنند آن موضع را خشک گرداند و آن رنج را نافع بود.

و اگر توتیا، پارهای نیم کوفته کنند و بعد از آن با مویز دانه برون کرده برهم بکوبند تا ترم شود و آن را به آتش [1455 ت] نرم بریان کنند چنان که نسوزد، پس مس را بگدازند و در آن حال که گداخته شد قدری از آن توتیا[ی] مدبر بر آنجا برافکنند و سر بوته را بپوشند و لحظهای بگذارند تا توتیا اثر خویش بکند، پس بگذارند تا سرد شود مس لون بگردانیده باشد و رنگ زر گرفته، و جوهر برنج برین طریق سازند. و در صناعت اکسیر آن را به کار دارند. و آنچه معدنی است آن را «توتیای فیدی3» خوانتد و معادن آن در کوهی است در

49. فصل

در ذکر حجر اثمد

و خواص آن سنگ سرمه معروف و مشهورست، و آن سنگی است سیاه و براق، نه شفاف. به غایت ثقیل بود ولونش چون آهن بود. و معدن آن در کوهها[ی] خراسان باشد و مشابهتی دارد تمام با آهن. و اسرب با جوهر او آمیخته بود، چنان که اگر آن را بر آتش نهند جوهر اسرب از او بیرون آمدن گیرد. و بهترین آن بود که به غایت براق و سیاه باشد و به غایت رخو بود، و نسبت بهترین آن به شهر اصفاهان کنند. و با وی سنگی غریب آمیخته نبود و به دست آن را پاره بتوان کرد. تو بر تو بود. چشم را به غایت نافع بود و به سبب آن نور بصر را جمع کند و تقویت اعصاب چشم

و اگر حجر اثمد را مصول کنند و با شراب به کسی دهند تا بخورد ms207 زود مست گردد، و درو سمیتی هست به واسطهآ اسرب.

و طبیعت او گرم و خشک است و درو قبضی است و مجفف است.

و بثر و خون باز دارد و ریشها را نافع بود.

و چون آن را سوده باشند و با پیه تازه به هم بیامیزند و بکوبند و بر سوختگیها نهند نگذارد که ریش شود.

واگر ریش شده باشد با صمغ سفید بیامیزد و طلاکند نافع بود. شادنج سنگی است معدنی و لون آن سرخی که با سیاهی میزند و چون آن را به حک بسایند سرخ از وی جداگردد مثل خون صرف، چنان که از خماهن برون آید و لون آن نیک مشابهتی دارد با لون حجر خماهن. و آن دو نوع است: یکی را «عدسی» گویند و یکی را «جاورسی» [1475 ت] والحاق

و نوع دیگرست مثل دانهآ نبات درهم کوفته. سپید باشد، ولکن چنان شفاف نبود و آن را «نمک بغاغونی»3 خوانند و آن را نسبت به دهی کنند در حدود نشابور که آن را بغاغن4 خوانند.

و آنچه صرخ باشد در حدود غور بود و در خراسان آن را «نمک غوری» خوانند.

و آنچه سایه باشد از حدود هند آرند و آن را «نمک هندی» گویند و آن نمک مسهل است و آن را در طعامها نکنند و نخورند مگر برای اسهال.

جالینوس گوید نمک شریفترین جواهرست و هیچ چیز را آن خاصیت نیست که نمک را. کیموسات را و اعضا را و طعامها [را]5 از عفونت نگاه دارد و معده را و امعاء را پاک گرداند و طعام را هضم کند و اشتهای طعام زیادت کند و شهوت زیادت کند اگرچه منی را نقصان کند.

و بسیار خوردن [132 ق] روشنایی چشم را زیان کند و تحلیل و تقطیع اخلاط کند و مواد لزج را رقیق گرداند و اجسام تن را از عفونت باز دارد و اصلاح اغذیه کند.

و اگر عضوی کوفته شود نمک و گلاب گرم کند و خرقه را بدان ترکند و بر آن عضو6 بندد کوفتگی آن ببرد.

و طبیعت جملهآ املاح گرم خشک است، و جلا دهنده است، و نقره را تصفیه کند، و شوینده است.

و نوع دیگر باشد که آن را «نمک اندرانی» خوانند و آن جنس در علم صناعت اکسیر1 مستعمل ms209 دارند.

و جملهآ املاح چون آب بدان رسد بگدازد و به اعتباری محلل است و به اعتباری قابض و مجفف است به سبب تحلیلی که کنند، و شکنندهآ بادهاست. و نمک سوخته تجفیف وتحلیل زودترکند.

و اگر نمک را بسوزند و در دندان مالند دندان را پاک کند2 از زردی و سبزی و اصول آن را محکم گرداند.

و به اندازه خوردن گونهآ روی را نیکو و صافی کند.

نوع دیگر است که آن را [1333 ق] «نمک نفطی» گویند. اخلاط عفن شده را و مادهآ سودایی را دفع کند.

و در کتب خواص آوردهاند که چون خواهند که از حال بیماری خبر شوند -یا هلاک خواهد یا شفا خواهد یافت - بگیرند دیگی3 از سفال و آن را پر از آتش انگشت کنند و نزدیک بیمار بنهند و سه پاره نمک را بر آن آتش نهند. اگر یک پاره از آن به سوی بیمار جهد بیم هلاک باشد آن بیمار را، و اگر هیچ به سوی بیمار نجهد و زود حرکت کند امید شفا و خلاص بود، و اگر دیر جهد دلیل ماندن بیماری بود.

و دیگر آن که نمک جریش4 کند و آن را در صره[ای] از کرباس بندند و بند آن به ریسمان محکم کنند و زیادتی کرباس از سر صره ببرند - چنان که در صرهها زر و سیم باشد - و آن را در چراغدان نهند و یا در میل5 شمع از برنج نهند و روغندان را با پیه گداخته یا روغن پرکنند و آتش در در آن صره زنند شمعی میافروزد تا روغن باقی بود (1335 ق] به اصلاح کردن حاجت نباشد و آتش در نفس صره نیفتد، بل که نزدیک آن

و دیگر نمک اصلاح بسیار چیزهاست.

دیگر چون خواهند که زری را که جوهر آن با جوهر دیگر آمیخته باشد - چون نقره یا مس یا برنج یا غیر آن -و خواهند که آن را خالص کنند بگیرند (134a ق] یک جزء نمک و یک جزء گل سپید و یک جزء خشت پختهآ صرخ و جمله را بعد از آن که خرد سوده باشند به هم بیامیزند و آن را در تنوری از سفال1کنند و آن زر را پس از آن که تنک 2کرده باشتد در میان آن دارو نهند و در داشی که مخصوص است بدان کار نهند و یک شباروز آتش افروزند. چون یک شباروز تمام شود آتش باز گیرند و رها کنند تا سرد شود. زر را از میان آن بیرون کنند خالص شده باشد. و به خاصیت - آنچه غش باشد - به قوت خویش آن دارو جذب کرده باشد بی آن که صورت آن زر را تغییری3 کند، چنان که اگر مثلا بر آن زر به سر سوزنی نقش کنند و آن زر را عیار دیناری نیم دینار بیش نبود آن زر خالص شود بی آن که آن قدر نقش از برود، و این معنی تعجبی عظیم است. و هرکه این معنی ندیده باشد این سخن باور ندارد و محال نماید، اما مجرب است. و بسیار باشد ms211 که آن از چشمهای بیرون میآید. چون هوا بر آن زند متحجر شود و

بوره انواع است. یک نوع را بورهآ اسفیدست و لون آن چون گچ کوفته بود و آن را به وقت گداختن بر زرافکنند و بر نقره و بر غیر آن تا زودتر گداخته شود و متلاشی نگردد و طبیعت آن را نرم گرداند. [1503 ت]

نوعی دیگر است که آن را «بورهآ زراوندی» گویند و نسبت آن به دیهی است از حدود نیسابور، و آن بوره از آن جا خیزد.

و زرگران چون زر را الحام خواهند کرد آن نوع بوره را با لحامی بیامیزد، و فایده را، یکی آن که در وی لزوجتی هست تا گاورسه و پارههای زر خرد و نقره را که به یکدیگر الصاق خواهند کرد به حکم لزوجت و آمیختن آن با آن الصاق کنند بر وی، و دیگر به الحام چون در آتش گداخته شود، چون بوره بر کرده به اوست به هر جایی که بوره رسیده بود الحام گداخته در عقب او چون برسد و الحام از او دیر در گدازد و تلطیف کند و اجرام را سیال کند و گرداند.

و نوع دیگر را «بورهآ تنکار» خوانند و آهن را بدان الحام توان کرد.

و نوع دیگرست که آن را «بورهآ نان» خوانند. اگر قدری را از آن بر خمیر افگنند هر آن نان که از آن خمیر پزند کوپله2آ بسیار بر آن نان افتد.

و اگر بر شیر افگنند زود بچسبد و ماست شود.

و بلغم لزج را تقطیع کند و طبع را نرم گرداند. [1505 ت]

و نوعی دیگر است که از ارمنیه3 آورند و آن را «بورهآ ارمنی» خوانند.

و خاصیت او آن است که اجساد سپید را سیاه گرداند و اگر آن را با زنگار بیامیزند و بر کنند و بر روی نقره به کار برند همچنان باشد که سیم سوخته.

و اگر به آب نوشادر بر روی چیزها که آن را الحام [1375 ق]2 قلعی خواهند کرد طلی کنند الحام بهتر آید ونکوتر قبول کند علی الخصوص آهن.

و اگر آهن را یا مس یا برنج را خواهند که زراندود کنند بعد از پاک کردن آن جسم از زنگار و وسخ و غیر، آن را به آب نوشادر طلاکنند زر بهتر قبول کند و زراندود آن سرختر و نیکوتر آید. و نوشادر در آب بگدازد و حل شود همچون نمک و در صناعت اکسیر به کار شود. و بسیار عملها در آن صناعت بدان باز بسته است. و اگر نوشادر را با قلعی بیامیزند بعد از آن که هر دو را به غایت بسوده باشند و به روغن حل کرده و بر عضوی ms216 که آن را به حنا خضاب کرده باشند طلا کنند آن عضو را سیاه گرداند. و مزاج نوشادر گرم و خشک است. و درو قبضی است. و درو خاصیتی هست که چیزها را از عمق جذب کند. و نوشادر را الوان بسیارست. بعضی از آن [1542 ت] خاک رنگ بوده، و بعضی سفید

طلق دو نوع است: یکی از آن در معادن سنگ گچ بود و آتش آن را کلس گرداند، و آن نوع در حدود خراسان بسیارست. و نوعی دیگر است که آن را «طلق بغدادی» خوانند و آتش صورت آن را کلس نتواند کرد. و هر دو انواع شفاف به غایت است ولونش سفید.

و آن را در صناعت اکسیر به کار دارند و حل کنند و در دست مالند. و آتش دست را نمی سوزد و این سخنی است که آن را حقیقتی نیست. بدان سبب که اگر آن را حل کنند حرارت آتش را باز ندارد، هر چند جرم وی را آتش نیست نکند و صورت او را متغیر نتواند کرد1، ولکن این معنی دلیل نکند بر آن که چون آن را حل کنند [و در دست مالند یا]2 جسمی را بدان طلاکنند آن جسم را آتش افساد نتواند [کرد]2. و اگر طلق [را]2 در آتش میتابند به کرات و در آب نوشادر میزنند تا طبقه طبقه از روی یکدیگر می خیزد مثل پوست پیاز، بل که تنکتر و لطیفتر ماننده [سایی]2 به غایت نرم شده پس از حجر رخام مانند دانههای4 مروارید سازند و آن را سوراخ کنند. پس به غرای چینی5 یا غرای دیگر آن طلق مدبر را در روی آن دانههای6 مروارید پوشند و گوش

و آن آب را در غضاره9آ صافی میکنند تا جملهآ طلق بدین تدبیر محلوب شود. پس آن آب را بگذارند تا بنشیند و زیادتی آن میریزند تا جمله را آب برسد. بعد از آن صمغ صافی کرده را به آن یارکنند و آنچه خواهند مینویسند.

و گفتهاند که طلق را «جبسین»10 گویند، و او زهری است. و طبیعت او سرد خشک است و سیلان [138 ق] خون را باز دارد و حرارت11 را سود دارد و قابض است.

و طلق را به دق12 به هیچ وجه خرد نتواند کرد. و در ادویهآ صنعت اکسیر طلق مستعمل است.

* سهام: نوع سنگی است زرد، اگر بسایند و محک آن سپید بود صاحب آن هر چه بخواهد از اشراف و بزرگان [139 ق] بییابند1. واگر سیاه باشد بر بسیار حالها واقف شود که پیش از آن ندانسته باشد2 و حوایج او از همه کس برآید. و اگر به رنگ نیل باشد در میان مردمان محبوب باشد و گرامی بود. و اگر سبز باشد پیش سلاطین بزرگ گردد و هرکار که او را باشد و پیش آید گذارده شود. و اگر زرد باشد از مردمان هر چه بخواهد بیابد. چهارم: نوع سنگی است صرخ، اگر بسایند محک آن سپید بود و هر چه آن کند ms219 و گوید مردمان را پسندیده و نیکو آید. و اگر سیاه باشد هر چه آرزوی او باشد [و]3 او را شایستگی آن باشد بیابد، و هر که با او در حق و باطل خصومت کند مقهور شود. و اگر زرد باشد زنان او را دوست دارند و برو عاشق شوند.

و نوع دیگر خواصی است در سنگهاای] مجهول، چنان که اگر کسی را تب مزمن باشد باید که سر سه آراه طلب کند و هفت روز از آنجا می گذرد. روز هشتم از آن راه پنج پاره سنگ یا پنج پاره ریگ بردارد و به خانه برد و در زیر خاکستر کند و میگوید که همچنان که آن سنگها را آفتاب نبیند این تب دیگر فلان نبیند، و نام خداوند تب میبرد. تب از آن شخص زایل شود ms221 به فرمان خدای.

و اگر پارهای از آسیا سنگ زبرین بر زن حامله بندند از سقوط جنین به ناوقت ایمن باشد.

و اگر سنگی خرد بر زیر سر مرده آویزند بعد از آن باز گشایند چون کسی را تب دیرینه بود [1415 ق] آن سنگ را بر وی بندند شفا یابد.

دیگر اگر سنگی از دنبال خر بیاویزند [به]3 موی دنبال او، تا آن سنگ از وی آویخته بود بانگ نکند.

و دیگر سنگی است خرد سیاه رنگ مدورگونه. بر یک طرف او نتوی است، چنان که شکل کوزهآ فقاع دارد. به روزگار ابرهه که خانهآ معظم کعبه خراب خواست کردن حق - سبحانه و تعالی - نوعی از مرغان بفرستاد تا آن سنگها در منقار گرفته بیاوردند، چنان که قرآن مجید بدان ناطق است در سوره «الم ترکیف فعل ربک باصحاب الفیل الم یجعل کیدهم» و بر سر لشکر ابرهه میزدند، چنان که بر سر هر که آمدی بر وی بگذشتی و در زمین در نشستی.

اگر کسی را تب لرز آید از آن سنگ در دهان گیرد به وقت تب گرفتن شفا یابد.

و این ضعیف آن سنگ دیده است و خاصیت آن مشاهده کرده.

چون شعاعات جرم آفتاب در تجاویف زمین تأثیر کند و حرارت آن استیلا گیرد بر برودتی که در آن تجاویف باشد، در تجاویفی که در آن مائیتی باشد از آن بخاری حادث شود، و در تجاویفی که در آن هوایی باشد از آن، و از ارضیتی که محیط آن هوا باشد دخانی حاصل شود که ماده و اصل جملهآ فلزات بوند و از2 ترکیباتی که میان ایشان افتد و استحالاتی [1445 ms224 ق] که برایشان طاری گردد فلزات مختلفه و معدنیات متعین3 حادث گردد.

و نام فلز بر هفت جوهر میافتد که آن را بانفراده بگدازند گداخته گردد و متطرق4 گردد، چون زر و نقره و مس و قلعی و آهن و اسرب و خارصینی.

و چون آن دود که یادکرده شد در تجاویف زمین حادث شود و منفذی نیابد که بیرون

و اگر بخاری یا دخانی شود و هم آن حالات که یاد کرده شد بر آن طاری گردد آن جوهر منجمد که حادث گردد [1612 ت] جوهر کبریت بود.

و این دو جوهر ماده و اصول فلزات هفتگانه است.

همچنان که عناصر اربعه اصول و مفردات جملهآ مرکبات عالم سفلیاند که به واسطهآ امزجهآ مختلفه صور مرکبات علی اختلاف اصنافها حادث میگردد و تولد فلزات [از] امتزاج4 بخار زیبقی و تأثیر5 هر یک در یک دیگر باشد، بتقدیر العزیز العلیم.

و گفتهاند کبریت پدر اجساد ابریز 6ست و زیبق مادر آن است. از بهر آن که حرارت آتش اجساد را در گداختن آرد و روشن تر از آن گرداند. و چون چنین ms225 بود این دو اصل یعنی کبریت و زیبق به تقدیم اولیتر باشد. پس آن را به تقدیم کرده آمد و پیش از آن که در ذکر فلزات شروع کرده آید و انواع خواص و لوازم آن را بر شمرده شود شرح کبریت و زیبق که اصول جملهآ فلزاتاند کرده آید، ان شاء الله.

کبریت را در خراسان «گوگرد» خوانند و آن انواع است. بعضی از آن زرد و شفاف و صافی، و بعضی سرخ، و بعضی سفید، و این جمله معدنی است [1615 ت] و معادن آن بسیار جایها است.

و سرخ عزیزالوجودست، و آوردهاند که معادن گوگرد سرخ در کوهی است در فرضهآ دریای مغرب و به جایی دیگر نیست و در شب چون روشنایی شمع روشنی میدهد در آن موضع، چنان که هر چه در1 حوالی آن بود آن را بتوان دید. چون آن را بیارند بدین موضع این خاصیت باطل شود.

و آنچه در افواه است که گوگرد سرخ کیمیاست سخنی بیاصل است. لکن گوگرد سرخ به قوتتر و شریفتر و بهتر انواع گوگرد است. و آن را در صناعت اکسیر به کار دارند بدان سبب که در افادت صبغ تأثیری کامل دارد، و مصروعان را تافع بود و چون بدان عطسه آرند دردسر را سود دارد.

و آن نوع که زردست بیشتر اجسام فلزات را سیاه گرداند. و نقره را کلس به وی کنند، و زرگران سیم سوخته بدان کنند، و کاشیگران زر و سیم را بدان سوزند و گوگرد را بگدازند و سر چوبپارهها یا نیپارهها را بدان بیالایند و آتش بدان گیرند. و در نیسابور آن را «کبریت» گویند.

و اگر آن را در زر شکن دار افگنند در آن وقت که به غایت [1629 ت] گداخته بود شکن زر ببرد و طبع زر را نرم گرداند و افادت لون سرخی کند، و چون با آتش دارند به غایت مشتعل شود.

و ms226 درو دهنیتی تمام است و گویی که روغنی است منجمد و متحجر شده، و معادن گوگرد زرد در کوههای فرافره3 است.

و آن نوع گوگرد که سفید بود آن را «گوگرد فارسی» خوانند و «گوگرد خوردنی»

و سیماب مانند نقره است گداخته، و آن جوهر معدنی است و معادن آن بسیار جایها است و بیشتر در حدود ماوراء النهر است و در شهرهای روم [و فرنگ]1 نیز معادن بسیارست.

و جماعتی گفتهاند که تولد آن از چشمهها است، چنان که آب از چشمه بیرون میآید سیماب از آن چشمهها بیرون می آید، و آن نوع در زمین عرب است.

و جماعتی میگویند که در معادن آن چاهها میکنند دیگر روز سیماب به طریق ترشح از مسام سنگها بیرون تراویده باشد و در آن چاهها ایستاده، آن را حاصل میکنند. و جماعتی میگویند که سنگ را که جوهر سیماب است آن را خرد میکنند و به قرع و انبیق [1452 ق] سیماب را از آن حاصل میکنند. و جماعتی میگویند که از معادن آن سنگ بیرون میکنند و به آتش سیماب را از او جذب میکنند، همچنان که آهن و مس و غیر آن را.

و گمان آن است که این جمله راست است، الا در هر موضعی و بلادی به طریق دیگر آن را حاصل میکنند. آنجا که کم باشد مادهآ آن کمتر باشد، و آنجا که مادهآ آن بیشتر بود چون چشمه بود، به طریق ترشح بیرون میآید چون سببی باشد به حکم ثقل و حرکت طبیعی آن، و آنچه از آن کمتر باشد به طریق گرم کردن سنگها که تولد آن در تجاویف آن باشد.

و سیماب در جملهآ فلزات تأثیر کند، و طبیعت سیماب سردتر است در درجهآ دوم و مصعد آن قابض است.

و سیماب را تجار که به شهرها برند، از پوست پیراسته انبانها کرده باشند، در آنجا کنند، و در هر پوست که کنند از آنجا بیرون ترابد.

و چون خواهند که نقره یا مس یا برنج را زراندود کنند آن چیز را از وسخ پاک [کنند]1 و به ریگ مکی بمالند، پس آن را به سیماب ms228 طلاکنند، (1455 ق] پس آن چیز را به روی

و در قدیم هر دو نوع را «شنگرف» گفتهاند. آنچه [1463 ق] از سیماب کردهاند آن را «شنگرف رومی» گفتهاند از بهر آن که در قدیم آن را از روم آوردهاند. و در خراسان عمل اسرنج پیش ندانستهاند در قدیم.

و نوع دیگرست که عقد کنند و آن نوع در صناعت اکسیر مستعمل باشد.

و سیماب جملهآ اجسام [را]6که از قبیل فلزات بود سپید گرداند چون بدان طلاکنند و آن سپیدی باقی باشد تا نتافته7 باشند، و چون بتابند به لون اصل خویش شود. و همچنین زر و نقره را درو حل کنند چنان که صورت آن باقی نماند چون آن را نیک کرده باشند. و چون آن را بر ms229 کرباس زندنیجی افگنند و نقره در میان کرباس مانده باشد مثل شمع

و هیچ جوهر را آن خاصیت نیست که سیماب را در ذات زر و نقره که به هیچ وجه حس بصر آن را در نیابد از میان سنگ و خاک و غیر آن به طریقی که در صناعت کاشی گری یاد کرده شد1 بیرون کنند و از هیچ جوهر را آن خاصیت نیست.

و زیبق از آتش گریزان است. بدان سبب [1465 ق] که سیال است چون آب، و چون حرارت بدو رسد اجزاء آن متفرق گردد و چون بخار شود و چون بعد از آن مجتمع شود به صفت اول شود، همچون بخار که چون حرارت آتش از وی زایل شود پس به عرق مجتمع شود.

و زر را شکن دار کند هم به جرم و هم به رایحه2 و رایحه3آ آن به غایت مضر است و اصحاب [تجربه]4 رایحهآ آن را به تدبیر زایل کردهاند.

و در صناعت آهن، به دشواری عوض کند مگر که آهن را طلاکنند به یکی از ادویهها.

و در صناعت اکسیر سیماب اصل بزرگ است، و کوهکاران بیشتر زر را به سیماب حاصل میکنند.

و آوردهاند که اگر کسی را علت «ایلاوس» باشد و آن نوعی است از قولنج که رودهها بر هم تافته شود اگر سیماب بدان کس دهند تا بخورد شفا یابد و رودهها5 را مستقیم کند و در معده و امعاء هضم نشود و به زیر بیرون آید.6

و سیماب کشته شپش و حشرات دیگر که در اندام آدمی و حیوانات متولد شود آن را بکشد و نیست کند.

و اگر خاک سیماب با طعامی بیامیزند چون موش آن را بخورد در حال بمیرد.

و اگر سیماب نباشد هرگز زراندود نتوان کرد، و آن خاصیت به سیماب مخصوص است وهیچ جوهر را این فایده نیست. و دود سیماب مضراست جملهآ حواس را، و مبطل است علی الخصوص حاسهآ سمع وبصر را. و گفته [اند] سیماب مصعد زهری است کشنده و پازهر آن سداب2 است، و قی کردن آن کس را نافع بود.

و سیماب را دو نوع عقد کنند: یک نوع را «زنجفر»3 خوانند و آن لونی باشد به غایت صرخ و طراوت، و بر نقاشیها4[ی] کاغذ و دیوار و غیر آن به کار دارند و آن به مزاوجه5آ کبریت باشد که در آتش برند کبریت آن را عقد کند و افادت صرخی کند، چنان که در اسرب محرق که آن را «اسرنج» خوانند. و در قدیم هر دو نوع را «شنگرف» گفتهاند. آنچه [1463 ق] از سیماب کردهاند آن را «شنگرف رومی» گفتهاند از بهر آن که در قدیم آن را از روم آوردهاند. و در خراسان عمل اسرنج پیش ندانستهاند در قدیم. و نوع دیگرست که عقد کنند و آن نوع در صناعت اکسیر مستعمل باشد. و سیماب جملهآ اجسام [را]6که از قبیل فلزات بود سپید گرداند چون بدان طلاکنند و آن سپیدی باقی باشد تا نتافته 7 باشند، و چون بتابند به لون اصل خویش شود. و همچنین زر و نقره را درو حل کنند چنان که صورت آن باقی نماند چون آن را نیک کرده باشند. و چون آن را بر کرباس زندنیجی افگنند و نقره در میان کرباس مانده باشد مثل شمع

و زیبق از آتش گریزان است. بدان سبب [1460 ق] که سیال است چون آب، و چون حرارت بدو رسد اجزاء آن متفرق گردد و چون بخار شود و چون بعد از آن مجتمع شود به صفت اول شود، همچون بخار که چون حرارت آتش از وی زایل شود پس به عرق مجتمع شود.

و در صناعت آهن، به دشواری عوض کند مگر که آهن را طلاکنند به یکی از ادویهها.

و در صناعت اکسیر سیماب اصل بزرگ است، و کوهکاران بیشتر زر را به سیماب حاصل میکنند.

و سیماب کشته شپش و حشرات دیگر که در اندام آدمی و حیوانات متولد شود آن را بکشد و نیست کند.

و اگر خاک سیماب با طعامی بیامیزند چون موش آن را بخورد در حال بمیرد.

و آن ماده که بی غبار4 باشد ازین دو جوهر که یاد کرده شد چون کبریت و سیماب، چون در آن اعتدالی کامل باشد و مادهآ آن را صفائی بود و رقتی باشد و نضجی تمام یابد بعد از استحالاتی [خاص]1 که کیفیت آن در علم بشری نیست، بر آن بگذرد جوهر زر از آن حادث شود.

و چون آن جوهر [نضجی تمام یافته بود و استحالتی خاص پذیرفته جوهر]1 خارچینی از آن حاصل شود.

و چون بر آن جوهر که یاد کرده شد دخانی غالب باشد اگر نضج یابد، و اگر نیابد از آن هیچ جوهر متولد نشود، و اگر بر آن بخار غالب باشد و نضجی کامل بیابد چون استحالتی خاص پذیرد چنان که در جوهر زر یاد کرده شد جوهر نقره از آن متولد شود.

و چون آن نضج کامل نباشد و استحالتی [1475 ق] خاص پذیرد جوهر قلعی حاصل شود، آنچه با عیار5 بود. و اگر در آن اعتدالی بود و نضج یابد یا نیابد از آن هیچ جوهر معدنی متولد نشود. و هرگاه که دخان غالب باشد و نضجی یافته بود از آن نیز هیچ جوهر حاصل نیاید، و اگر نضج نیافته باشد و استحالتی خاص پذیرد جوهر نحاس از آن متولد شود. و اگر بخار غالب باشد و نضجی پذیرفته یا کدورتی چون استحالتی خاص یابد جوهر

و چون کمالی نیافته باشد در نضج، چون استحالتی خاص که کیفیت جملهآ آن استحالات معلوم آدمی نتواند بود جوهر اسرب از آن حادث شود، بقدرة الله تعالی و تقدس.

و همچنان که اشرف جواهر یاقوت صرخ است اشرف فلزات زر است، و ابتدا به اشرف کردن اولیتر. پس درین معادن ابتدا به اوصاف و عوارض و لوازم و آنچه مناسب او باشد کرده شود، و الله الموفق. صفت تکون1 زر در معادن [1482ق] ms233

هرگاه که شعاعات آفتاب در بعضی از زمین تأیر کند به سبب اثر حرارت آن در تجاویف زمین دخانی و بخاری متولد شود - چنان که پیش2 ازین یاد کرده شد - و میان ایشان ازدواجی و ترکیبی افتد به اسبابی معین و اجزاء آن متشابه گردد پیش از استحالت ایشان. آن جوهر که حاصل شد یا با عیار3 باشد یا معری از عیاری. آنچه بی عیار بود و معتبر آن بود و نضجی کامل یابد و آن ماده در غایت رقت و صفا باشد. قدرت لایزالی آن ماده را صورت زری اعطا کند و حدوث جوهر زر بدین وجه باشد.

و علت آن که زرها در معادن بعضی خالص باشد و بعضی نبود آن است که با مادهآ آنچه زر خالص است هیچ مادهآ جوهر دیگر در اصل فطرت آمیخته نبوده باشد. لاجرم آنچه حاصل بود زر خالص باشد.

و آن مادهآ زر که در اصل فطرت مادهآ جوهری دیگر چون مادهآ جوهر نقره یا مادهآ

صورت جوهر زر به هیچ چیز از کیفیات عناصر اربعه فساد نپذیرد، و قوت هیچ عنصر صورت آن را باطل نتواند کرد، و بیشتر از فلزات چون جوهر آن با جوهر چیزی دیگر [که]1 مخالف آن باشد ms234 بیامیزد نوعی فساد قبول کند.

و هر جوهر که از جملهآ فلزات با زر بیامیزد هر چند حالیا لون آن بگردد و تغیری در آن حادث شود، لکن چون آن را به تنور خلاص برند به حالت اول باز شود. یعنی آنچه با وی آمیخته بود آتش آن را از وی جداکند و زر خالص بماند. و نقره را همین خاصیت است. و دیگر هیچ نوع را از فلزات آن خاصیت نیست که جوهر مخالف را به تدریج از وی جداکنند و او بر حال طبیعی [1499 ق] خویش بماند. و اگرزر خالص را مدتهای بی حد در زیر زمین نهند هیچ چیز از وی کم نشود، و البته لون آن متغیر نشود، و جملهآ فلزات را اگر روزی چند در زیر خاک کنند لون آن متغیر گردد. و اگر بیشتر بماند صورت آن خاک گردد.

و اگر زر را مصول کنند و حل کنند و آن را در مفرحات به کار دارند مره1آ سودا را دفع کند، ودل [را]2 قوت دهد، و روح حیوانی را مدد کند.

و اگر زر خالص با خویشتن دارند به خاصیت تفریح کند، خاصه در دهان داشتن.

و اگر عضوی را به داغ کردن حاجت بود آن عضو را به میلی از زر داغ کنند نفعی تمام کند و جراحتی که به سبب داغ کردن پدید آمده باشد زودتر صلاح3 پذیرد.

و اگر میلی سازند از زر، بدان سرمه و غیر آن در چشم کنند نفع زیادت کند4.

و اگر زری که از خلاص بیرون آید و تمام غش که با وی آمیخته باشد نرفته بود در وقت گداختن بعضی ازین نوع زر، چون آن را در سبیکه ریزند روی آن را جرمی ارضی پیدا شود مثل صفیحە5آ [1490 ق) تنک لون.

آن، گاه باشد که به رنگ طاوس بود، و گاه بود که زنگاری با طراوت باشد، و گاه بود که ms235 خاکناک، و گاه باشد که سیاهی باشد که به صرخی زند.

و چون آن را حاصل کنند بعد از اندک مایه روزگار، لون آن زنگاری شود یا به سبزی آن را میلی پدید آید و آن جوهر را «قلیمیا[ی]زر» گویند. و آن از جملهآ ادویهها شریفتر و عزیز الوجودترست و خاصیتی بزرگ دارد در داروهای چشم، و هیچ دارو قایم مقام او نیست و عزیزالوجود باشد هر چه تمامتر. چنان که به سالها که زرگدازند یک کرت یا بیشتر از این نوع اندکی بیش نیفتد. و زر مصول صاحب داءالثعلب را نافع بود.

و زر را چون به غایت تنک6 کنند چنان که رسم زرکوبان باشد و بعد از آن آن را بر صلایه مصول کنند و آب زیادتی را از وی باز استانند و خشک کنند، پس صمغ عربی7 صافی کرده به آن بیامیزند و با آن هر چه خواهند مینویسند و چون خشک شود آن را به مهرهآ جزع مهره زنند براق و صافی شود و به غایت خوب آید. و از آن8 انواع زینتها و زیورها[ی] فاخر [1502 ق] سازند چنان که مشهور است و از

و بعد از آن که در زر منفعت بسیارست و خواص ms236 ظاهر، حق جل و علاء آن را عزیز گردانیدست و قاضی الحاجات خلق در امور معیشت دنیاوی ساخته تا در بیشتر اسبابی که آدمی را درین دنیا بدان حاجت خواهد بود مقوم آن گردانیده، و بدین سبب او را مزاجی اعطا کرده که زود فساد را به صورت او راه نباشد چون خالص بود، سبحانه [ما اعظم شأنه واعلی برهانه]2.

هر قومی به حسب عادت خویش از آن نقدی ساختهاند، بعضی به جنس. چنان که در ترکستان که زر ساو را مضروب نکردهاند [1500 ق]3 و آن را به جنس همچنان که حق تعالی آفریده در معاملات بده و بستان میکنند.

و بعضی، ازآن مضروب کردهاند به اشکال مختلف چون زرهای هندوستان - تنکه.

و بعضی از آن خالص رها کردهاند و چیزی دیگر بدان نیامیخته چون زرهای مغربی و عبدالمؤمنی وغیر آن. و بعضی اندک مایه نقره یا مس با وی آمیختهاند، پس مضروب کرده چون زر نشابور و غیر آن. و بعضی نقود اندک مایه زرکرده و باقی نقره و مس با آن آمیختهاند، پس مضروب

و معادن زر در بیشتر بلاد هست، الا آن که در بعضی از مواضع بیشترست [1693 ت] و در بعضی کمتر. و در حدود خراسان در کوههای حلوس2 آن چند جای است چون کوه بربح بد3 و گلستان و غیر آن، و آن زرها به غایت سرخ باشد.

و در حدود نشابور در روذ درباذ4 و در کوهها [ی] ازغندوان5 زرهای سفید و کم عیار بود، و در حدود برسه3 و درسار6 و غیر آن، و آن زرها متوسط بود.

و معادن زر مختلف است. بعضی زر باشد که آمیخته بود با سنگ درایی7 نامحسوس.

و کوه کاران جوهر سنگ را بدانند و آن را حاصل میکنند و بشکنند و میکوبند به آلتها که ms237 مناسب آن باشد و بعد از آن آس می کنند و به سیماب زر از آن حاصل میکنند چنان که بعد از این شرح داده آید.

و مواضعی که در ترکستان است و آنجا آبها[ی] روان بزرگ میرود که بیعدت8 و آلت آنجا نتوان رفت، پوستهای گوسفندان در سنگها[ی] بزرگ میبندند و بدان آب فرو میگذارند. ذرات آن زر در پشمهای آن پوست میگیرد، آن را جدا میکنند و برین طریق از آنجا زر بسیار حاصل میکنند.

و بعضی ریگها را که در میان آبها باشد آن را میشویند و زراز میان آن برون میکنند چون [1695 ت] زرهای ساو که در بعضی از مواضع ترکستان و غیر آن چنان باشد که معادن زر را در میان اودیه طلب میکنند و پارههای زر بزرگ مییابند از نیم دینار تا صد دینار و زیادت.

و چنین حکایت میکنند که در زمین تنکت9 وادیی است زر بسیار از حد گذشته، و موضعی است در آنجا یک پاره زر مثل اسپری و بیشتر زر مردمان آن است.

و معتمدان بسیار حکایت [1703 ت] میکنند بر تواتر که در زمین مغرب بیابانی است و در آن بیابان موضعی است ms238 که آن را نکرور2 خوانند که آنجا زر از زمین میروید همچنان که نباتهای دیگر. و رفتن به حدود آن موضع به غایت متعذر است به سبب سبخه که آن را «کریز»3 میخوانند بر راه است و رفتن بدان موضع دشوار. چون از آن سبخه گذر میکنند ده روزه راه است که در میان آب میباید رفت و آن آبی نیست که به کشتی توان گذشت. تا قعر آب یک گز آب بیش نیست. و بعد از آن بیابانی است که بیشتر اوقات باد سموم آید وکم کسی بر آن گذر تواند کرد. و نزدیک آن اندک آبادانی است و البته آنجا نمک نیست. و اگر به نادر کسی آنجا تواند رفت ستور بردن ممکن نیست. پیاده باید رفت. حیلتها میسازند و نمک میبرند و همسنگ زر میگیرند و آن نوع را «عقیان» میگویند.

و زر ثقیل ترین فلزات است، یعنی که چون پارهای زر را حجمی معین به صورتی معین بگیرند و از آن جملهآ فلزات دیگر هر کدام که خواهند هم در آن وزن [1700 ت] و حجم بگیرند حجم زر بسیار کم از آن باشد، هر چند در وزن4 یکسان باشند.

و جملهآ فلزات برون آهن از زر و نقره گداخته و سیارت6 بیشتر قبول کند.

و چون مس را بر زرگداخته گردانند سیاهی در طبیعت آن پیدا شود، و چون نقره را بر زر باز گدازند1 درو سپیدی پیدا آید.

و چون گوگرد بر زرگداخته افگنند در آن وقت که به غایت گداخته شده باشد، و سر بوته حالی استوار کنند زر را نرم و نیکو طبع گرداند و لونش زیادت کند.

و اگر مرقشیثا را بر زر گداخته نهند آن را شکن دار کند.

و اگر دهنج را بر زر شکن دار نهند شکن زر را ببرد. و همچنین روی سوخته شکن زر را ببرد.

و زر نیشابوری را به آب ووسنده2 در ms239 آن افگنند روشن آید و گونهآ آن به گل سرخ نیسابوری دهند.

انواع دیگر - گونهها باشد که زرگران آن را استعمال کنند و آن این است:

زنگار پنج درم سنگ، نوشادر پنج درم سنگ، گل بخاری3 بیست درم سنگ. جمله را بکوبند و ببیزند و دو درم سنگ نمک خوش بر آن جمله افگنند. چون خواهند [1712 ت] که زر مستعمل را گونه دهند تا سرخ شود قدری ازین اخلاط در آب کنند، چنان که آب بسیار نباشد و بر زبر زر مستعمل طلاکنند و بر آتش فحم میدارند تا آنگونه بر روی زر سوخته شود. پس آن را به آب بشویند آن زرگونه گرفته باشد، به غایت سرخ و نیکو رنگ و براق.

نوعی دیگر گونهآ اول که زرگران به کار دارند آن را «بیش آب»4 گویند. ده درم سنگ زنگار نقره و دو درم سنگ نمک خوش و نیم درم سنگ زرنیخ زرد، این جمله را بکوبند و ببیزند و تر کنند و بر روی زرکنند و بتابند.

نوعی دیگر گونهای که آن را ازرگران]5 «تاسی» 6 گویند. ده درم سنگ کبریت زرد و بیست درم سنگ نمک خوش و چهل درم سنگگل سفید، این جمله را بکوبند و ببیزند و

نوع دیگر - گونهآ «خشک که» آن را «ازر پختن» گویند. نوشادر ده درم سنگ، نحاس سوخته ده درم سنگ، بزمه1آ سوخته بیست درم، نمک خوش یک درم جمله را خرد بسایند و در پاتیلهای سنگین کنند و گرم کنند و ms240 با زر بیامیزند لونی گیرد به غایت رنگین.

چون خواهند که زری را که با آن جوهری دیگر آمیخته بود، چون نقره یا مس یا اسرب یا قلعی یا آهن یا از مرکبات چون سپیدروی و غیر آن، آن را خالص گردانند و آن جوهر را از زر جداکنند، بگیرند یک جزو نمک خوش و دو جزو خشت پختهآ سرخ و چهار جزو گل سفید و یک یک را جداگانه خرد بسایند و باز بر هم آمیزند چنان که جملهآ اجزاء آمیخته شود.

پس خنوری از سفال بگیرند و از این دارو قدری در زیر آن خنور کنند و آن زر را که خلاص خواهند کرد پخته، یا طلا. پخته آن باشد که غش از وی برفته بود، و لکن به درجهآ کمال نرسیده بود، و طلا آن بود که غش بکلی ازو برفته بود و آن زر خالص شده.

و اگر «پخته» خواهند [1725 ت] اگر ازین زر سبیکه باشد یا حجم آن بزرگ آن را «کفشیرمال» کنند. و معنی کفشیر مال آن باشد که آن زر را بگذارند و دو پاره سنگ مدور باشد هر دو متساوی مثل سنگ آسیا و روی یک پاره را اندک مایه تقعری داده و آن پارهآ زیرین است و پارهآ زیرین را دستهها ساخته، چنان که در دست توان گرفت و این آلت را

پس هر دو طبقهآ آن را گرم کنند و چرب و آن زرگداخته را اندک اندک بر طبقهآ زیرین می ریزند و طبقهآ بالا را بر آن میفشارند تا سرد شود. تا جمله زرها را چنین کنند.

و اگر به خایسک هم بدان ... 2 کنند به کفشیرمال کردهاند، زر پختهآ آن به غایت سره باشد، بدان سبب که زخم خایسک اجزاء آن را مکسر کرده باشد قوت دارو و آتش در وی به غایت کمال ms241 نتواند.

و چون کفشیرمال باشد در اجزاء آن زر تخلخلی باشد و به سبب آن تخلخل و دارو آتش در آن قوه و فعل بیشتر تواند کرد. لاجرم «پختهآ» آن خالصتر باشد.

پس از آن زر کفشیرمال را پاره پاره کنند و در آن خنور [1725 ت] سفال روئی1 دارو میکنند و زر را در میان دارو کنند تا آن خنور پر شود و سر و گرداگرد آن خنور را به گل استوار کنند و تنوری ساخته باشند بر روی زمین چنان که موضع آتش در زیر آن باشد، و آن را دری که هیزم در وی مینهند و بالای آتش مثل رفی مدور کرده که این دیگهای سفال در آن جای مینهند و گرداگرد رف، چنان که اندر سینهآ آن دیگها در آنجا توان نهاد، و آن را سری ساخته مشبک. چون دیگها در آنجا نهند آن سر بر او نهند تا دود آتش از آن مشبک برون می آید.

و اگر آن زر خواهند که طلاکنند زر را پخته سبیکه کنند. پس سفتهآ باریک کنند و آن پوسته را تنک کنند مثل کاغذ و آن را «دوال»3 خوانند. پس آن را چنان که یاد کرده شد در پخته کردن هم بدان طریق درین دیگ نهند و سرش استوار کنند و در آن تنور نهند و یک شبانروز آتش میسوزند از هیزم چوب چنار خشک. چون تمام شد آتش باز گیرند تا سرد شود و زر را از میان دارو بیرون کنند پخته و طلا شده باشد. و اگر پارهای زر باشد که نقاشی به غایت [1733 ت] باریک بر آنجا کرده باشند و در میان آن دارو نهند و در آتش خلاص برند چنان که یاد کرده شد، اگر عیار آن مثلا در

و این دارو چون به خاصیت گداخته شود و تفریق اجزاء به حاصل آید آنچه غش باشد دارو به خاصیت جذب کند و صورت باقی را که زر خالص است در حالتی که بودست در اول از تفتت و تفرق نگاه دارد، و آن دارو را چون از آتش برون کنند کاستی کند.

و چون خواهند که از آن دارو آن جوهر را که نه زر بودست باز به حاصل کنند آن جوهر را که نقره بوده باشد، هر چند صورت آن خاکی گشته بود آن را به طریق صناعت احیا توان کرد. و اگر جوهری دیگر باشد هیچ به حاصل نیاید، به سبب آن که آتش آن را نیست کرده باشد.

و طریق حاصل کردن نقره آن است که دارو در آب کنند تا چون گل شود. پس هر ده من دارو را دو من نمک سوده و یک من سیماب برافگنند و آن را به پای بسیار ms243 میمالند تا جمله اجزاء سیماب و نمک و دارو حل شود و یک طبیعت گردد، و این عمل را «سقه2

و تقدیر آن که بدانند که آن دارو در آن آسیا نرم شدست آن است که هر که آسیا را که پنج من دارو در وی افگنده باشند سیصد دور بگردانند، پس آسیا را فرو شویند به آبی بیشتر و آن کاستی2 و آب را در خنور سفال کنند و سیمابی که زیر شده باشد با کاستی3 بود، و آنچه در آسیا بود جمع کنند و بشویند و بر کرباس زندنیجی افگنند و بفشارند. آنچه [1743 ت] در میان کرباس مانده بود آن را «کوره»4 خوانند.

پس بگیرند بوتهای مقدار آن کوره. اگر کوره بسیار بود بوتهآ بزرگ باید و اگراندک بود بوتهآ خرد. و زیر آن را سوراخی کنند باریک و کوره را در آن بوته نهند و سر بوته را به خرقهای به آب تر کرده محکم کنند و خنوری از سفال بر سر آن ms244 نهند که به مقدار زیر بوته بود. پر آب کنند و بوته بر سر آن خنور نهند و گوی بکنند در زمین به مقدار آن خنور و آن را در آن گو نهند، چنان که با روی زمین راست باشد. و بوته اندک مایه از زمین بلندتر بود و گرداگرد آن را به خاک استوار کنند، چنان که هیچ گشاده نماند5.

پس بالای آن را انگشت برافگنند چندان که به مقدار چهار انگشت بالای آن خنور انگشت باشد، و پارهای آتش در میان انگشت نهند و نفخ کنند تا به تدریج آتش در گیرد، و چون انگشت سوخته میشود دیگر باره انگشت تازه میافگنند تا سه نوبت انگشت

چون خواهند که آن قدر زر را که با آن نقره آمیخته باشند از آن جدا کنند بگیرند بوتهآ بزرگ و آن کوره را در آن بوته نهند و بگدازند. چون به غایت گداخته شود اندک مایه گوگرد زرد را در آنجا افگنند و پاره پاره نقرهآ گداخته را به آهستگی از بالای بوته در ریزه2 میریزند و میگذارند تا سرد شود. تا مقدار دو ثلث نقره در ریزه2 افگنند بر طریق مذکور و آن نقره را «نقرهآ کورهآ قلم» خوانند. و ثلثی که در زیر بوته بسته باشد آن نقرهای باشد با زری اندک که به حکم ثقل زر با زیر بوته نشسته باشد، و این عمل را «سیم ناسوختن»3 گویند. و چون خواهند که زر را از آن نقره جدا کنند هم بر طریق مذکور به حاصل میکنند.

و آن ms245 خلابی از کاشی4 که نقرهآ آن به طریق مذکور حاصل کرد. باشند باز پس آمده باشد آن را «خلقانی»5 گویند. چون آن را خشک کنند اندک مایهآ نقره از آن هم به طریق حاصل میکنند [1740 ت] و نقره آن را «نقرهآ خلقانی» گویند.

و غایت کمال نقره در خالصی است، ورای آن نیست. چنان که زر طلا در آتشی غایت کمال زرست، این نقره غایت کمال نقره است و از آن خلابی6 که بازپس مانده بود ازین عمل دیگر بار آن را خشک کنند و آسیا کنند و عمل متقدم بکنند و بقیهآ نقره که اندک مایه بود از آن حاصل کنند و آن را «خلقانی»7 خوانند.

الحام زراندود دو گونه کنند: یک نوع را «خوشه»1 گویند و آن یک نوع زر سرخ را توان کرد، چنان که هر دو پارهآ زر را که خواهند که به طریق الحام کنند نخست آن را پاک برندند و از وسخ پاک کنند و به ریگ مکی بمالند و هر دو پاره را با یک پاره زاگ که آن را شکستگی نادری باشد به هم باز نهند و بر آتش نیک بسایند در هم ملصق شود. و میان زر طلا و نقره همین توان کرد و اکثر زرهای طلی که بر نقطه نهند هم بدین طریق نهند.

و طریق دیگر آن است که به الحام الصاق کنند والحام را ترکیب بدین طریق کنند: بگیرند چهار دانگ زر و دانگی مس خالص و دانگی [1765 ت] نقرهآ خالص و آن را بر هم گدازند و آن الحام زرهای سرخ بود.

و الحام دیگر آمیزند که بر زرهای سفید به کار دارند: نیم دینار زر و دانگی و نیم مس و دانگی و نیم نقره این جمله را بر هم گدازند، پس آن را به غایت تنک کنند و به گاز ریزهها[ی]2 خرد کنند و بورهآ زروندی3 بگیرند و ترکنند و بدان ms246 لحام بیامیزند و زر را بدان الحام میکنند، چنان که می خواهند.

و زر را اشباه توان ساخت به طریق صناعت که در علم اکسیر آن را «حملانات» خوانند، و لکن از خلاص برون نیاید البته. و آنچه از خلاص بیرون آید آن زر خالص بود. و در علوم صناعت اکسیر ازین جنس بسیار بود، و درین موضع بعضی را از آن یاد کردهاید که بگویند صناعت آن سهل باشد.

مس کانی است و آن را بگدازند و تنقیه کنند چند کرت تا پاکیزه شود و هر بیست درم سنگ را دو درم سنگ آهن نرم در اندازند5 و آن را صفحه[ای]کنند به غایت تنک. پس بگیرند توتیای نایژه که به غایت تنک بود و آن را به تدبیر صناعی مدبر کند تا سفید گردد

نوع دیگر - بگیرند روغن زردهآ بیضهآ مرغ که آن را به آفتاب حاصل کرده باشند و مرقشیثای ذهبی را بدان تشمیع کنند تشمیعی کامل، و آن را با قدری شب یمانی بیامیزند و پس آن را [1775 ت] بر نقره نهند که با مس سوخته کرده آمیخته باشند، مثلا ده درم نقره و پنج درم مس. لون آن مثل زرگردد. و اگر چند نوبت مکرر کنند سرخی زیادت می شود.

نوع دیگر -بگیرند توتیای ناوجه4 سه جزو، نحاس محرق سه جزو، و قلقند یک جزو، و مثل جمله فانیذ مکی سرخ. جمله را بکوبند و ببیزند، بعد از آن آن را به روغن بزرتر کنند. پس بگیرند نحاس منقا مهرج و آن را در بوته بگدازند مقدار ده درم سنگ تا با یکدیگر گداخته شود، و یک درم سنگ از این دارو بر وی افگنند و سر بوته بپوشند و چند دم معدود در دمند. پس آن را [در]5 سبیکه ریزند، لونی گرفته بود مثل لون زر. اگر آن را بر ده درم نقره گدازند در بوتهآ سر پوشیده و قدری از آن داروی دیگر باره

نقره جوهری است معروف مشهور، از جملهآ فلزات. طبیعت او سرد و خشک است و لطیف است، و جماعتی گفتهاند از اطبا که معتدل است.

و معادن نقره بیشتر جایها هست، و با جمله انواع نقره اسرب آمیخته است، در بعضی کمتر و در بعضی بیشتر، و اکثر نقره را از اسرب حاصل میکنند.

و معادن نقره مختلف است. بعضی سنگ ms248 را میکنند و پارههای نقرهآ خرد و بزرگ از میان سنگ بیرون میکنند، و بعضی سنگی را آس میکنند، چنان که در زریاد کرده شد و به سیماب نقره را حاصل میکنند.

و آنچه از اسرب حاصل کنند اول امتحان کنند تا از یک من اسرب چند نقره حاصل خواهد شد اگر هم چند آن که قیمت اسرب بود بیش نقره حاصل نشود آن را تعرض نرسانند، و آنچه از امتحان نقره بیش از یک من قیمت اسرب باشد آن را از اسرب بیرون کنند.

و طریق حاصل کردن آن چنان باشد که اسرب را بگدازند و نقره به حکم آن که سنگی ترست از اسرب با زیر نشیند و ترسب کند. پس اسرب را بر سر بوته فرا میگیرند تا نزدیک برسد با آخر. آنگاه باقی را [1785 ت] به «گاه» بسوزند و نقرهآ خالص حاصل کنند.

و هر چه را از جملهآ فلزات با وی بیامیزند صورت وی را باطل کند، و چون آن جواهر

چون گوگرد را در وقت گداختن بر وی افگنند صورت وی را فاسد کند.

و اگر گوگرد را بر نقره طلا کتند نقره را سیاه کند، و به آتش خلاص زر چون نقره در میان آن دارو کنند که یاد کرده شدست خاکی شود که البته احساس صورت آن نتوان کرد، و اگر آن را به آب بشویند از او هیچ اثر نمانده باشد.

و همچنین اگر نقره را مدتی مدید در زیر خاک کنند آن خاک مثل خاکستری شود.

و چون خواهند که آن را [که]1 به آتش و داروی خلاص فاسد شدست و این را که زیر خاک خاک شدست زنده کنند، به سیماب و صناعت کاشیگری - چنان که یاد کرده شد ms249 - نقره را زنده کنند و صورت اصل جوهر او را به جای خویش باز آرند.

و اگر اسرب را با نقره بیامیزند در زیر خایسک [1782 ت] بشکند و پاره گردد، و اگر اسرب بیشتر باشد بر وی بسودن خاک شود.

زرگران سیم سوخته بدین طریق کنند: بگیرند یک درم نقرهآ خالص، و یک درم مس خالص، و نیم دانگ اسرب خالص. مس و نقره را بر هم گدازند تا به غایت گداخته شود. پس به دو نوبت مقدار نیم درم گوگرد زرد بر وی افگنند چنان که اجزای جمله یکی شود. پس اسرب بر وی افگنند تا وی با آن جمله یکی شود. آن گه در میان گوگرد ریزند، لون آن سیاهی شده باشد به غایت روشن. و اگر یک نوبت دیگر بگدازند لون آن خوبترگردد و اندک مایه صلابتی گیرد و آن را «سیم سوخته» گویند و در نقاشیها[ی] نقره و زر آن را به کار دارند، سوادی باشد به غایت خوب. و اگر خواهند آن را به سیماب چنان که یاد کرده شدست زنده کنند.

و نقرهآ مصول کرده در مفرحات به کار دارند رطوبات فضلی را دفع کند، و بلغم لزج را تقطیع کند، و دل را قوت دهد، و کثرت رطوبت را دفع کند. و مخفف است چون با داروهای دیگر بیامیزند.

و نمک پنج درم به نقره ریزند [1796 ت] و آن را جلا دهند و به وقت گداختن بعضی نقره، جوهری سیاه بام1 بر روی سبیکهآ نقره حادث شود آن را «قلیمیای2 فضی» خوانند شریف و عزیزست. در داروها[ی] چشم به کار دارند و [در] بعضی از مرهمها استعمال کنند نافع بود.

و نقره که لون آن سیاه شده باشد آن را در کشته3آ زردآلو[ی] ترش و نمک بجوشند سپید شود.

و اگر یک جزو نقرهآ خالص و یک جزو مس خالص را و یک جزو برنج خالص بگیرند و بر ms250 هم گدازند و از آن اوانیها سازند و چون تمام شود آن را بتابند و به کشتهآ [ترشک]4 و نمک میجوشند، سه نوبت همچنین میتابند و به کشته و نمک می جوشند به غایت سفید گردد، چنان که جز «گاه» - که خلاص نقره است - یا به تافتن امتحان نتوان کرد و نتوان دانست که آن نقره هست یا نی.

و نقرهآ خالص را به طریق جوشیدن در هم الصاق توان کرد، چنان که در زر یاد کرده شد.

و زر خالص را در نقرهآ خالص هم بدین طریق کنند و به الحام نیز الصاق کنند چنان که در زر مذکور است.

و الحام نقره بدین طریق کنند: نیم درم سنگ نقره را و دانگی و نیم برنج بر هم بگذارند و آن را [1794 ت] تنک کنند و به گاز پارههای خرد کنند و با شور بوره بیامیزند و به آب ترکنند و نقره را بدان الحام کنند نیکو آید. والسلام.

بگیرند خاکستر چوب خالص، چنان که درمنه و سرگین و غیر آن به آن آمیخته نباشد و آن را ببیزند و به دست بمالند و به آب خوش نمگین کنند چنان که به درجهآ گل نرسد و روی آن را به دست هموار کنند و مغاکی بکنند اندک بر روی آن به قدر آن که نقره را در

و اسرب را خاصیتی است که چون نقره را معیوب گداخته شود اسرب را با آن بیامیزند و آتش میکنند تا اسرب در آن جوهر میافروزد که خلاف نقره است و این اسرب را آتش میسوزاند و سیم پالای در آن نقره نگاه میکند و انگشت و اسرب بر روی نقره مینهد و دم میدمد تا آنگاه که لون آن صافی شود، و اجناس لون جوهر که مقتضای لون جوهر است به جوهر نقره برافگند. آن وقت نقره خالص شده بود. پس آتش باز گیرند و آب بر روی نقره زنند تا سرد شود و خاکستر که در پشت نقره گرفته بود که آن را «گونه»3 گویند از آن پاک کنند.

و اگر دیگر نوبت همین نقره را در «گاه» [1795 ت] کنند خالص تر شود تا به درجهای که به نقرهآ کوره رسد که درجهآ اعلا [ی] نقره است.

و فلزات را جمله از نقره بدین طریق4 جداکنند، الازر را که زر در «گاه» نیست نشود، و دیگر جملهآ فلزات درگاه نیست شود و زر باقی ماند. و چون خواهند که زر را جداکنند

بگیرند پانزده درمسنگ سیماب و ده درمسنگ زرنیخ سرخ و دو درم و نیم گوگرد زرد و یک ms252 درم نمک اندرانی، جمله را بر هم بسایند بر صلایه تا آن گاه که از سیماب زنده اثری نماند. پس آن را بگیرند و در شیشه کنند و گرداگرد شیشه را به گل حکمت استوار کنند و آن را یک شب تشویه کنند. پس دانگی از آن دارو را بر پنج درم مس خالص سوخته کرده نهد، سفید شود مثل نقره و آن را به «گاه» امتحان بتوان کرد.

و نوع دیگر - بگیرند ده درمسنگ برادهآ سوزنگران و ده درم زنجار نقره و سه درم زرنیخ زرد و یک درم زاج بلور و جمله را [1819 ت] بسایند و آن را یک شبانروز تشویه کنند. بعد از آن که سرد شده بود به نمک و سرکه آن را بشویند و یک درم و نیم بورهآ نطرون بر آن افگنند و آن را بگدازند. بعد از گداختن چیزی بود سفید. آن گه به بورهآ تنکار بگدازند. جوهری بود مثل نقره. یک درم از آن بر سه درم قلعی نهند مثل نقره شود به غایت خوب.

نوع دیگر - بگیرند یک جزوگوگرد زرد، و مغنیسیا[ی] ماده یک جزو و زرنیخ زرد یک جزو. این جمله را بکوبند و بسایند. بعد از آن آن را تصعید کنند چنان که رسم اصحاب صناعت اکسیر است. پس بگیرند یک جزو آبگینهآ شامی سفید و یک جزو قلعی، و قلعی را بگدازند و آبگینهآ شامی را بعد از سحق بر آنجا افگنند و چند کرت هم بدین صفت میگدازند و بعد از گداختن میسایند تا یک طبع شود. پس آن را در بوته کنند و هر سه جزورا از آن داروها که مصول کرده باشند و بگداخته جسدی حاصل شود مثل نقره، یک درم سنگ را از آن برده درم [سنگ] مس [1815 ت] منقا نهند شبهی بیرون آید مثل نقره که جز به خلاص تمییز نتوان کرد میان نقرهآ کانی و این شبه.

و اگر نحاس را بگدازند و توتیای مدبر بر وی افگنند هم رنگ زر شود و آن برنج است. و اگر از آن اوانیها کنند رنگ کم نشود.

و مس سوخته و زنجار ms254 در صناعت اکسیر مستعمل است.

و اگر مس را بگدازند و قدری قلعی بر وی افگنند رنگ آن نزدیک بود به رنگ نقره و آن «سفید روی» است و از آن اوانیها کنند.

و اگر مس را بسوزند داروی بزرگ است و در بسیار ادویه مستعمل باشد چون صنعت میناگری که مس سوخته در آنجا رکنی بزرگ است. [1825 ت] و در مرهمها و خضابها به کار برند.

و اگر کسی عادت کند طعام و شراب در اوانی مس خورد خاصه ترشیها مضرتی عظیم کند و سبب بیماریهای بزرگ شود چون داءالفیل و انواع سرطانات و درد جگر و سوء مزاج طحال، و فساد مزاج بود.

و اگر یک پاره نمک یا ماست یک دو روز در انای مسین نهند و سر آن پوشیده بود هر که آن بخورد مضرت زهر قاتل از وی بیند1.

و اگر بر زبر ماهی بریان کرده در آن که وقت که گرم بود مکبهای از مس بر سر نهند تا بخاری در وی محتقن شود، آن ماهی اگر کسی بخورد به غایت مضر و مهلک بود. و اگر آینهای کنند از مس و صاحب علت لقوه در خانهای که نور آفتاب در آنجا افتد بیشتر در آنجا می نگرد شفا یابد.

و اگر از مس منقاشی سازند و بدان موی که در اندرون برگ2 چشم رسته باشد چند بار بر کنند دیگر بار بر نیاید.

و بیشتر جواهر را چون لعل و زمرد و یاقوت و بیحاده و فیروزه و غیر آن حکاکان به آلت مس جلا دهند و اجرام صلب را چون جزع و عقیق [1835 ت] و یشب و زمرد و غیر آن هم به آلت مس که آن را «تیزبر»3 خوانند نقش کنند. و نقشهای نگین و نقشهایی که بر

و دیگر در حدود فرنگ2 و آن نوع اندک مایه سیاه بام3 بود و آن را پارهها4 کرده باشند و بعضی از آن در هم پیوسته شکل نردبان پایه آن را «قلعی نردبان پایه» گویند. و رصاص را چون به طریق صناعت کلسی5 کنند به غایت سفید گردد و آن «سفیده» گویند و زنان ms256 بر روی کنند و روی را بدان سفید کنند و صافی گردانند، سفیدی عارضی. و سفیدهآ قلعی در بیشتر داروهای رمد به کار دارند. [1842 ت] رطوبات غریب را که در چشمها حادث شود آن را تحلیل کند و نافع بود و قرحهها را که در چشم پدیدار آید. و در مرهمها به کار دارند. و طبیعت رصاص سرد و خشک است و تخفیف تریها کند که در چشم پدید آید. و گفتهاند که قلعی از جنس نقره است، ولکن سه سبب او را عارض شده است در معادن آن: رخاوت جرم و رایحهآ کریهه و صریر در وقت خم کردن، و اگر این سه سبب نیستی، جوهر قلعی جوهر نقره بودی. و اصحاب صناعت اکسیر دعوی میکنند که به طریق صناعت این سه آفت از قلعی توان برد، و چون این صناعت اگر ممکن شود که کردهاید آن جوهر نقرهآ مصنوع بود. و از رصاص انواع اوانیها[ی] مختلف کنند، چنان که معروف و مشهور است. و رصاص مکلس اصل بیشتر میناها[ی]6 فیروزهآ مصمت باشد. و اگر آن را بر موضعی که خواهند که موی بر نیاید و یا بر موضعی که موی بود از آن به آسانی برکنند بر آنجا طلاکنند یک دو نوبت به آسانی موی از آن عضو بر توان کشید. و رایحهآ رصاص در این وقت که آن را [1845 ت] کلس میکنند به غایت مضر بود.

و هر چه نوع اسرب است از نقره خالی نیست که با جوهر آن آمیخته بود، در بعضی بیشتر به مؤنت1 اسرب که بسوزاند [1862 ت] برابر، و بعضی چنان که کرای سوختن نکند.

آهن از جملهآ فلزات هفتگانه و آن جوهری است معدنی و خواص و فوایدی بسیار است درو، و ظاهرتر از آن که آن را به شرحی و بسطی حاجت بود. و مؤکد این سخن را نص قرآن مجید است، چنان که میفرماید: «و انزلنا الحدید فیه بأس شدید و منافع للناس».

و آهن انواع است. یک نوع را «نرم آهن»2 گویند، و بعضی را «استغ»3 خوانند و آن آهنی بود به غایت سفید مانند نقره و آن را «دوص»4 نیز گویند.

معادن آن بسیار جایها است. آنچه در خراسان است در کوههای طوس است. و جوهر سنگ آهن سنگی باشد سیاه و به غایت ثقیل و براق. به ms259 آتش آهن از آن جدا میکنند. او چنین میگویند]5 که سنگ آهن و پولاد نرم هر دو یکی است. نوع در گداختن

و نوع گداختن دیگر آن است که در هراه1 گدازند. حاصل آن «آهن پولاد» بود. و بهترین آهن پولاد آن بود که به غایت سفید بود و سخت، و دو طبع نباشد. [1860 ت] و از آن انواع آلتهاای] دهاقین و محترفه و غیر آن میسازند، و این نوع آهن آب نگیرد البته.

و نوعی دیگر را «پولاد» خوانند، و «شابرقان» نیز گویند2.

و نوعی از آهن هست که آن را «قاطع» گویند. شمشیرهاای] آبدار3 و روسی و سقلابی از آن زدهاند و شمشیرها را بدان نسبت کنند.

و گویند شمشیر قلعی و پولاد آهنی باشد، چون آن را بتابند به آتش، و آب بر وی زنند آب گیرد.

و البته آهن دیگر در او اثر نتواند کرد، و اکثر آلات زرگران و درودگران و شمشیرها و کاردها از آن سازند.

و آهن پولاد انواع است: یک نوع را از آن «بلارک» خوانند، و آهن بلارک آن باشد که درو جوهری بود سفید مسلسل. و بهترین بلارک نوعی است که آن را «بلارک شاهی» خوانند، و بلارک شاهی آن باشد که جوهر آن بزرگتر بود، و روی آن جوهر بیشتر جوهر بود و شکل جوهر آن مثل محرابها بود.

و بعضی از آن در غایت تسلسل باشد که آن را «بند»4 گویند و لون آن جوهر به غایت سفید باشد و نرم و آن بنفش رنگ بود و لطیف ترین و بهترین آهن بلارک آن است. لکن طبیعت آن [1876 ت] خشک است. و بسیاری شمشیرها[ی] بلارک باشد که به وقت کار فرمودن به سبب خشکی بشکند.

و هرچه از آن جمله بود جوهر آن ریزه بود و سفید نبود و ms260 نرم و سیاه رنگ باشد. این نوع بلارک را بنام دارند.

و میگویند که بندها که بر شمشیرها و کتاره2های بلارک باشند آن را چنان میسازند که بالای پولاد را. از آن جمله پولادها که از آن [1875 ت] بلارک توان ساخت چنان بی نظیر بود و درو آن جوهر باشد. آن را بشکافند بر سر و آلتهایی که عضو هست بدان، چنان که از یکدیگر جدا نشود. پس آن را بتابند و راست کنند و مقداری معین بر کنند آن موضع که متصل مانده باشد. چون آن را خایسک بزنند به ضرورت در هم بشکند و جوهر آن مسلسل شود و این موضع یک بند بود. پس هر دو طرف بند که دیگر باره بشکافند، همچنان که اول بشکافته بودند به شرط آن که ابتدا از میان کنند، یعنی از دو طرف بند و آن را چندان بشکافند که نزدیک شود که منفصل گردد از هر دو جانب. پس آن را به خایسک و به تاب راست کنند و قدری دیگر برکشند. پس بدین تدبیر از دو طرف بند اول در بند دیگر پدید آمده باشد، و همچنین دیگر نوبت ms261 از دو طرف می شکافند چنان که اول بار، چندان که خواهند به هر نوبتی دو بند پدیدار میآید، چنان که بالای شمشیر یا کتاره3 باشد.

و میگویند بلارک را به آنگشت نمی تابند، به برگ نی میتابند. و بیشتر آن باشد که اگر شمشیر بلارک یا کتاره1آ بلارک بود و نه [1883 ت] در هندوستان خواهند که آن را در آتش

و شمشیر بلارک شاهی چندان که به غایت کمال باشد قیمت صد دینار زر بود.

و نوعی دیگر از آن آهن هندی که آن را «روهینا» گویند و جوهر آن باریک باشد و ریزه، و بوم آن سبز بود و آن نوع آهن حرب1 باشد و به غایت نرم و در شهر مولتان کنند.

و نوعی دیگر است که آن را آهن «مال»2 خوانند3.

و نوعی است از آهن پولاد و نرم آهن و آن را «تفته»4 گویند و درهم تابند و آن [را] به بورهآ تنکار در هم جوشند و [از] آن شمشیرها کنند و کتارهها و کاردها سازند و آن را «تافته سلیمانی»5 خوانند و آن نوع در چشم نیکو نماید و بران بود و آن را خوف شکستن نبود، و آن نوع شمشیر را پاره توان کرد که از آن چیزی دیگر سازند، چنان که شمشیرها[ی] بلارک و جملهآ شمشیرها[ی] هندی و کتارهها6 از هر نوع که بود در هندوستان، چون نیمکار کنند و آب دهند و باقی به چرخ7 حکاکان تمام [1885 ت] کنند.

و گفتهاند که معادن جمله انواع آن جنس آهن جوهردار در زمین هند است.

و نوع دیگر شمشیری بود که آن را «بابری»8 خوانند و آن سه صنف بود و بهترین آن فروتر بود از روهینا9 و به قیمت کمتر باشد.

و نوع دیگر ms262 آهنی است در دریای فرنگ که از آن شمشیرها میکنند و آن آهنی است به غایت سفید و نرم و بران، چنان که آهن در زیر ضربت آن البته پای ندارد. شمشیر آن را درهم میپیچند چنان که کاغذ را، و چون دست از آن آهن باز دارند راست شود، و از آن آهن رها نکنند که در دیار اسلام آرند، و شمشیری را از آن یک هزار دینار مصری قیمت

و گفتهاند که زرنیخ را به طریق اصحاب صناعت اکسیر مدبر کنند و به آهن بیامیزند آهن را زود بگدازد، و چون آهن گداخته را بر زبر او برافگنند او را سخت گرداند و ...1 وی نبرد.

و در هندوستان شمشیر را بدان طریق آب دهند: بگیرند گل شخ2 و سرگین گاو و نمک و قدری زاج، و این جمله را حل کنند و روی شمشیر را بدان طلا کنند سطبر. پس شمشیر را از آن طلا، مقدار نیم انگشت را پاک کنند3 و شمشیر را در آتش برند و میتابند تا به غایت تافته شود. پس بالای شمشیر نمدی را ترکرده باشند آن شمشیر را از هر دو جانب بر آن نمد مینهند تا آب گیرد، پس روی آن را پاک کنند از آن طلاتا جوهر آن پاک گردد.

و در روس شمشیرها مرکب از آهن پولاد و نرم آهن، چنان که حفری4 در میان آن بود، و آن شمشیرها به غایت بران باشد و از شکستن [1905 ت] مصون باشد.

و نوع دیگر شمشیری است که آن را [«برقی» خوانند]5.

و حکایت میکنند که در هندوستان شمشیرها است که آن را «محلتها»6 گویند و بر آن صورت مختلف بود، چون صورت درختان و حیوانات و غیر آن. گمان آن است که بر آن نقشها کرده باشند ms264 و جوهر آن را به نوعی7 دارو داده و بوم آن را نوعی دیگر. و آن دو صنف باشد. یک صنف صور نزدیک روی شمشیر باشد به تمامت، و صنفی دیگر بر وجهی که بعضی از اعضای حیوانی نزدیک روی شمشیر بود، باقی اعضاء نزدیک روی آن. و آن صنف شمشیر نفیسترین جملهآ انواع است. و البته هرگز ملوک هند آن را

و آوردهاند که در هندوستان بیضهآ پولاد را که در هری1 گداخته باشند دیگر میگدازند، چنان که دو بیضه میشود، و طبع یکی سفیدتر و یکی سیاه رنگتر. آن را پارههای خرد میکنند و هر بوتهای را ده درم سنگ روی سوخته، و هم چند آن مرقشیثا[ی] ذهبی و هم وزن آن مغنیسیا برافگنند و بگدازند، گداختن به غایت. بعد از آن به هر بوتهای چهل درم از این ادویه در صره زنند و در آنجا افگنند و دمی چند دیگر بدمند: هلیله و پوست نار و نمک خوش و صدف مروارید، اجزای همه متساوی. آنگه بگذارند تا سرد شود و از آن قبضههای شمشیر کنند.

و نیمکار ms265 آن را مدت سه ماه در زیر سرگین اسب کنند و بعد از آن تمام کنند. و آهن بلارک شاهی برین طریق سازند و گذارند، و بالله التوفیق.

خارصینی جوهری عزیزالوجودست و معدنی، و از جملهآ فلزات [1915 ت] هفتگانه است و معادن او درین زمان پیدا نیست، و سبب تولد آن چنان که مذکورست بخار کبریتی و بخار زیبقی است که ایشان هر دو را صفای ماء حاصل باشد، و هر یکی را به انفراد نضجی حاصل آید. و چون ممتزج گردد زیادتی برودتی بود دریشان. پیش از آن که استحالت نضج کامل حاصل آید منعقد شوند. آن منعقد جوهر خارصینی باشد.

و مزاج او نزدیک است به مزاج زر، و فرق میان زر و خارصینی آن است که زر پیش از امتزاج جوهر کبریتی یا جوهر زیبقی نضجی تمام یافته است و جوهر خارصینی نیافته است. لاجرم لون او چون لون زر نیست و ثبات صورت او چون ثبات صورت زرگفتهاند که از خلاص برون آید.

و درین زمانه در میان بعضی زرها [ی] ساو که از تنکت1 آرند جوهری درست لون آن مثل لون مرقشیثا[ی] فضی بود، ولکن با جوهر زر در وقت گداختن ممتزج نشود و از جوهر زر ثقیل تر است، به حکم آن که چون آن زرکه آن جوهر با آن آمیخته بود بگدازند آن جوهر ترسب میکند در زیر بوته. و این معنی دلیل باشد بر آن که [1915 ت] او ثقیل است و به هیچ وجه آن جوهر را هر چند با اجزاء زر امتزاجی یافته است بکلی چون خواهند که اجزاء زر را جدا کنند نتوانند. زیرا که سه طریق بیش نیست جوهری غریب را از جوهر زر جدا کردن: یکی سنگی است به گاه، دوم ذوب مطلق، سوم طبخ به خلاص. و این جوهر متطرق نیست و به دق به دشواری گرفته شود. و این ضعیف به کرات ms266 تجربه کرده است بدین سه طریق. البته آن جوهر را از جوهر زر

و معتمدی که از آن جمله معتبر القول بود حکایت کرد که پیش از این میان ملک کیش و ملک بحرین منازعتی بود و در آن وقت من آنجا بودم. پرسیدم که سبب این عداوت چیست. گفتند به سبب اسبی و شمشیری است که آن شمشیر را «موصول» خوانند و این اسب را «عالی». ملک کیش میخواهد که این هر دو را از ملک بحرین بستاند. میان ایشان منازعت است.

و خاصیت این اسب آن است که چهار فرسنگ در آب اشنا برود که مانده نشود.

و این شمشیر را خاصیتی است که هیچ شمشیر را نباشد و آن چنان است که در تاریخ قدیم در کیش صاعقهای آمد. بعد از آن در آن موضع جوهری یافتند طولانی، مثل آهن. ولکن لون آن لون نقره داشت. دو دست شمشیر ساختند. در اثنای تمام کردن آن یکی را مسلول2 شمشیرگر تیزی آن را بر زمین نهاده بود. چون شب در گذشت تمام به زمین فرو رفته بود و اثر آن نمانده. چندان که طلب کردند ms267 باز نیافتند. چون آن شمشیر دیگر تمام شد شمشیری بود بران. یک شب [1925 ت] ملک بحرین میگذشت به نخلی رسید. گمان برد که آن شخصی است، آن شمشیر در دست داشت بدان نخل بگذارد. گمان افتاد که آن را نبریده است و

و جماعتی گویند که میان زمین کابل و بدخشان سنگها میباشد که چون آن را بگدازند جوهری باشد مثل قلعی به لون، ولکن چون خایسک بر آنجا زنند چون آبگینه بشکند و البته زخم خایسک قبول نکند.

و محمد زکریای رازی آورده است که جوهر خارصینی جوهری معدنی است، مثل جوهر آهنها[ی] چینی.

و در کتب متقدمان آوردهاند که خارصینی [1935 ت] جوهر معدنی است، لون و گداختن آن مانند قلعی است. و استاد ابوریحان آورده است که خارصینی که در خطا و طمغاج است از آن اوانیها و طاسها سازند.

و جماعتی گفتهاند که چون قلعی را با جوهر خارصینی بیامیزند از آن طاسها کنند. و جماعتی دیگر گفتهاند که در حدود زاولستان سنگها است که آن را شکلهاای] مختلف باشد. در آن حدود آن را مرداسنگ گویند. لون آن سیاهی است که با زردی زند. آن را میگدازند و در قالبها میریزند و تعویذها و مویبندها میکنند و به هندوستان میبرند و ms268 آنجا به بهای تمام میخرند، و آن را آنجا «خارصینی» گویند، و آن مثل «آینهآ چینی» است، لکن لون آن اندک مایه سیاه بام 2 بود.

و جماعتی گفتهاند که در [1930 ت] شهرهای طمغاج هیاکل بسیارست و معبدهای با تکلف، چنان که [در]2 هر ملتی به وقت تعبد ایشان نوعی از تنبیه و اعلام است تا اهل آن ملت آگاه شوند و به عبادت خود مشغول شوند به وقتی خاص، چون بانگ نماز در ملت اسلام، و مقرعه و ناقوس و غیر آن در ملک دیگر.

و در ملت این جماعت معهود چنان بودست که از جملهآ فلزات ترکیبی سازند و از آن شکل جرسی بزرگ بر بندند [چون]3 خمی چنان که سر آن تنگ درهم آورده باشند و آن رابه زنجیر از سقف معبدهای خویش درآویزند و به وقت عبادت مقرعهای از آهن بر آنجا زنند تا آوازی از آنجا برون آید. و اکثر اهل ملت که در آن شهرها باشند این اعلام و تنبیه را بشنوند و به معبد جمع آیند.

و آن را بر وجهی ساختهاند که آواز آن کمابیش یک منزل برود. و چون روزگار بسیار بر یکی از آن میگذرد به سبب ضرب و مصادمت مقرعه فرسوده شود و بشکند. آن جماعت به تبرک از آن شکسته آینهها سازند و بدان تقرب و تیمن نمایند و آینهها [ی] چینی کهنه که درین روزگار به دار4 اسلام میافتد از آن جمله است. [1942 ت]

و در کتب خواص آوردهاند که هر که را علت لقوه باشد عادت کند که بیشتر در آینهآ چینی مینگرد از آن علت شفا یابد، و همچنین داشتن آن ms269 با خود دفع سیس جن5 کند.

اسفیدروی اسمی فارسی است [1953 ت] و آن از مس کنند و آن را «صفر» بخوانند، و اسفیدروی مرکب است از مس هر چه منقاست و قلعی و آن شبه نقره [است]1

و چنین آوردهاند که سبب ترکیب اسفیدروی آن بود که در عهد حجاج بفرمود تا اوانی زر و نقره را بشکستند. در عراق و فارس هیچ کس را نگذاشت که از زرینه و سیمینه آب خوردی. منعمان آن عصر بفرمودند تا نقره و مس بیامیختند و از آن اوانیها ساختند. بعد از آن نقره را دست بگذاشتند و بدل آن قلعی با مس بیامیختند و از آن اوانی مختلف می کردند تا بدین روزگار.

و در سفالهآ زنگ2 مسی است در غایت نیکویی که در آتش سیاه نگردد. و رصاص را بر آن مس افگنند به رنگ برنج شود و زخم خایسک پای ندارد3 به خلاف تندی4.

و سفید روی را مزاجی حاصل شده است میان رصاص و نحاس متحد شده که آن را جدا نتوان کرد تا باقی باشند، و چون فاسد شوند به هم فاسد شوند و هرچه با آتش برند که از دو جزو باشند ممتزج شده. نخست جرمی را که سستتر باشد نیست کند، و آن دگر را [195 ت]5 اگر چه صلاحیت هست شدن ندارد نیست نتواند کرد مثل، و اگر صلاحیت نیست شدن دارد بعد از آن دیگر نیست شود.

و هرچه سپیدروی و بتروی و مس و برنج بود که بر هم گدازند نامعلوم، آن را «وراروی»3 خوانند و آن اخس و ارذل جملهآ مرکبات فلزات است. والسلام.

طالیقون گفتهاند جوهری است مرکب از فلزات و آن [را] حکیمی ترکیب کرده است از جملهآ حکمای یونان. و در کتاب خواص ارسطاطالیس آوردهاند که طالیقون نوعی است از نحاس که آن را به وقت گداختن، ادویهآ خاص سمی که آن را حدتی تمام باشد بر روی افگندهاند و آن را ترکیبی ساخته و آن را خواجه معین4 افادت کننده است و مزاج مخصوص که آن خواص مانع آن مزاج بود، و این معنی [1515 تش] از قیاس عقل دور نیست.

و آن را طالیقون از بهر آن گویند که نام آن حکیم که آن را استخراج کرده است و این ترکیب ساخته و خواص آن را تجربه کرده تام او طالیقون بوده است.

خواص طالیقون آن است که از او منقاشی کنند و بدان موی افزونی که از پلک چشم برآمده باشد برکنند و دیگر بار نیاید و نبات آن را منقطع گرداند. و اگریک نوبت باز5 بر آید کمتر از آن بوده باشد که بار اول برآمده باشد، و دوم کرت کمتر میشود یا بکلی منقطع گردد، و این معنی مجرب است.

و اگر آن را باز بگدازند خاصیت آن بکلی باطل شود.

و اگر طالیقون را گرم کنند به آتش و آن را در آب زنند مگس گرد آن آب نگردد و هر جائی که از آن آب بر آنجا بپاشند مگس بر آنجا ننشیند و از آن موضع بگریزد.

و از هر عضوی که باشد اگر از منقاش طالیقون موی بر میکشند و ادمان میکنند اصول آن منقطع می شود.

و آوردهاند که صیادان که شکارهای مختلف کنند چون مرغ و آهر و گورخر و گوزن و غیر آن، اگر از آن آلتها ساخته باشند چون پیکان و داس که بدان نخجیر و آهو و گوره گیر و شست ماهی که بدان چون اعضاء حیوان مجروح گردد جزاندک، البته بیوفتد و هلاک شود، والسلام.

و در قدیم حکما و بزرگان میخواستهاند که اشباه جواهر نفیس به طریق صناعی سازند. از هر نوع تجربه میکردند و ترکیبی میساخته. آنچه به فعل آورده و میآمده است این جمله است که بر شمرده شود.

چنان که به طریق صناعت سیماب و آن جوهری است سیال و لون او [1975 ت] مثل نقره آن را منعقد کردهاند و لون آن سرخ گردانیده، و همچنین مس را به تدبیر لون زر دادهاند، و اسرب را به صناعت حجری سرخ گردانیده، چنانکه اسرنج.

و نوع دیگر را اسفید کرده چون اسفیداج، و از چیزی که در او ملوحتی بالفعل نباشد نمک ساخته، و آب سیال را منجمد کرده، و احجار منعقد [را] سیال گردانیده و از این جنس بسیارست که ذکر جمله طولی تمام دارد.

و این خیال محکمتر شده است و این امکان را مجال آن پدیدا، آمده که تدبیر آن به صواب اتفاق افتد. هر چه ازین جنس مثل آن که به طبیعی حاصل شده است به طریق صنعت حاصل توان کرد و به فعل توان آورد. اکنون به مقصود باز گردیم.

***

اصول جملهآ مینا سنگ سفیدست در غایت صلابت. بعضی از آن شفاف گونهآ آب رنگ، و بعضی سفید مصمت. و چون آن را بر آهن پولاد آبداده زنند آتش از مصادمت آن ms274 حاصل شود. و آن را در هر بلادی به نام دیگر خوانند، چنان که در خراسان «شکرسنگ» خوانند و در عراق «سنگ آتش سفید» خوانند، و درکتب صناعت «حجر مها» گویند و از روی لغت آن را «مروه» گویند و به عربی «حصی ترابی» گویند، و در کتب هر قومی به اسمی دیگر آن را یاد کردهاند. و در اکثر کوهها از آن جنس سنگ بود و آن را عزتی زیادت نباشد به سبب آن که بسیار یافته شود.

و از بلور، همچنین نیز فایده به حاصل آید، و آنچه از حجر بلور سازند آن جوهر لطیفتر و آبدارتر بود. لکن [1982 ت] به سبب قیمت و عزت وجود آن را بیشتر استعمال کنند، واین نوع سنگ را چون مصول کنند و غسل کنند و باز خشک کنند آن را «اصل» گویند. چون این اصل را به انفراد داشتی باید که قلی مدبر بگدازند چنان که شرح آن گداز داده شود، و جوهر مینا [ی] سفید مثل بلور حاصل شود، سفیدی شفاف خوب.

و اگر خواهند که به جای جوهر مینا[ی] سفید مینای زرد حاصل شود بگیرند جزوی از آن اصل مذکور و یک جزو اسرنج سرخ و قدری قلی سفید و آن را بگدازند و یک جزو جوهر مینای زرد شفاف مثل یاقوت زرد حاصل شود، و بر بیشتر انواع مینا قلی بر آن کنند.

و خاصیت او آن است که جوهر اصلی را رعایت کند بر گداختن و سیلان، چنان [که]1 به انواع بورهها اعانت ذوب بعضی فلزات کند چون نقره.

و اگر خواهند که جرم آن صلبتر باشد جوهر اصل بیشتر کنند و در اسرنج کم کنند و آن نوع زردی بود به غایت نه، و ثقل آن کمتر بود.

و اگر خواهند که زردتر باشد اسرنج زیادت کنند و از اصل کم کنند و لون آن زردی آید به غایت، لکن ثقیلتر آید و ms275 رخوتر بود. و اگر بدل مها حجر بلور کنند و بدل اسرنج اسفیداج کنند و بدل قلی بورهآ نطرون کنند ثقل آن کمتر شود و لون آن نوع دیگر بود، و بدل اسرنج مردارسنج نیز استعمال کنند.

و جملهآ طبقات لون زردی در مینا اسرنج بود و مردارسنگ و زعفران2 (198 ت] کوهی [154 تش ازنگار آهن باشد چون با آن یار میکنند، و لون سبزی از مس محرق یا از تشویهآ توبال مس بود، و سرخی از برنج محرق، و سیاهی از توبال آهن باشد، و سرخی از مغنیسا، و سفیدی از اسفیداج بود، و لون بنفسجی از لاجورد باشد، و فیروزجی از مینای سلیمانی و یاقوت رنگ از زر محرق بود.

اگر خواهند که اصم2 بود، یعنی شفاف نباشد با آن اصول که یاد کرده شد قدری اسفیداج قلعی و قدری لاجورد [1545 تش] مصول بیامیزند مینای سبز ms276 حاصل شود که آن را حکاکان «مینای زبدی»3 گویند.

و اگر خواهند که لون مینا لاجوردی باشد شفاف بگیرند صد درم سنگ بلور صافی مصول مغسول و پنج درم سنگ حجر لاجورد مصول و قدری بورهآ نطرون، جمله را با هم بیامیزند و بگدازند مینا حاصل شود، ملون به لون حجر لاجورد به غایت شفاف و صافی. و اگر خواهند که این لون اصم باشد، با آن جمله سه درم آبگینهآ سلیمانی و دو درم سنگ [و] نیم سپیدهآ قلعی و سه درم سنگ سرمهآ مصول و مغسول بیامیزند مینای اصم باشد مثل حجر لاجورد.

و اگر خواهند که لون مینا سرخ باشد مثل دانهآ انار، بگیرند صد درم سنگ مینای زرد شفاف صافی و آن را بکوبند و به حریر ببیزند و بگدازند چنان که رسم است. مینای یاقوت رمانی حاصل آید.

و اگر خواهند که آن نوع اصم باشد بر هر صد درم سنگ از آن دو درم سنگ و نیم اسرنج افگنند و سه درم سنگ زنگار آهن و جمله را بگدازند جوهری اصم حاصل شود. بگیرند صد درم [سنگ] حجر مها مصول مغسول با صد درم سنگ مینای زرد و دو درم سنگ اسرنج و یک درم سنگ مرقشیثا[ی] ذهبی و یک درم سنگ زنجار آهن و نیم درم سنگ زرنیخ زرد، و این جمله را بگدازند چنان که رسم [است] [1553 تش] مینای زرد اصم خوب رنگ حاصل شود.1

بگیرند حجر مها مصول مغسول، و مغنیسیا و مرقشیثا و شاذنه و نحاس محرق و دهنج و توتیا و توبال آهن و آبگینهآ سلیمانی - که آن را در خراسان سلیمانی خوانند - از هر یک یک جزو و آن را جداگانه بکوبند و ببیزند و با یکدیگر بیامیزند.

بگیرند سرکای سیکی کهنه و قدری بوره و همچند آن شخار و در آن سرکه حل کنند و آن را یک روز تمام بر صلایه می ساوند2 ms277 چون تمام سوده شد بگذارند تا خشک شود. پس بگیرند صد درم سنگ حجر مهای صافی سپید مصول مغسول و ده درم سنگ سپیدهآ قلعی و همچند وزن از جملهآ آن ادویه که یاد کرده شد و جمله را با یکدیگر می آمیز[ند] و قدری بورهآ نطرون و قلی مدبر با آن بیامیزند و بگدازند و آن نوع را آتش قوی باید چنان که مثلا یک شبه 3 قوی میکنند.

جوهری است معمول نفیس 1 ترکیب آن کردهاند و لون آن نزدیک باشد به لون یاقوت رمانی، و در قدیم آن را عزت تمام بوده است و از آن نگینها میساختهاند و به ریع یاقوت رمانی می خریدهاند.

بگیرید یک جزو بلور مصول مغسول و یک جزو عقیق صافی و یک جزو بیجادی [1555 تش] صافی و سه جزو اسرنج و یک جزو حجر لاجورد. این جمله را بکوبند و مصول و مغسول کنند. بعد از آن خشک کنند و از غبار آن را نگاه دارند و جمله را با یکدیگر بیامیزند و هر رطلی را از آن جمله ده قیراط زر طلا[ی] خالص و سه درم سنگ یاقوت سپید صافی و سه درم سنگ مرجان سرخ، و این جمله را بکوبند و ببیزند و با یکدیگر بیامیزند و بگدازند چنان که رسم است و رها کنند تا به غایت سرد شود. بعد از آن نگینها سازند و آن را جلا دهند چنان که عادت حکاکان است.

این نوع جوهری باشد به غایت خوب، لون آن مثل یاقوت رمانی، چنان که اگر صاحب صناعتی درین علم ماهر باشد و بر اسرار این صنعت واقف این جوهر مصول بر بیشتر جوهریان مشتبه شود.

بگیرند حجر عقیق یک جزو [و] مرقشیثا ذهبی دو جزو و توتیا سه جزو ms278 مثل، جمله2 را بکوبند و ببیزند و به سرکهآ کهنه آن را مصول کنند و در آن سرکه قدری زاج و قدری ملح. پس ده درم سنگ ازین جمله و صد درم سنگ حجر مها مصول صافی مغسول و قدری بورهآ نطرون و قدری قلی جمله را با یکدیگر بیامیزند و آن را بگدازند چنان که

بگیرند سپیدهآ قلعی یک جزو و ملح قلی یک جزو و ده جزو حصی ترابی1 و آن را با یکدیگر بیامیزند و بگدازند جوهر مینای سلیمانی2 حاصل شود.

بگیرند رصاص قلعی یک جزو و کلس و قشر و بیضه جزو جزو، و این جمله را بکوبند و ببیزند و چهل درم حصی ترابی3 مصول مغسول و از آن دو جزو مخلوط که یاد کرده شد دو درم سنگ با آن بیامیزند و با قدری ملح قلی بگدازند چنان که رسم است، مینا حاصل شود مثل حجر یشم.

چنان که اگر صاحب صناعت ماهر و حاذق باشد و در گداختن خللی [نرسد] و بیشتر جوهریان مشتبه شود و فرق دشوار توان کرد که این مصنوع است یا طبیعی.

بگیرند4 که مثل یشم باشد صد درم سنگ و دو درم سنگ مینای سلیمانی و یک درم ازنجار و نیم درم نحاس محرق و یک درم سپیدهآ قلی و آن جمله را بکوبند و ببیزند و با یکدیگر بیامیزند و بگدازند چنان که رسم است، مینای پیروزهآ اصم حاصل شود مثل پیروزهآ نیسابوری.

هر نوع مینا که باشد خواه شفاف و خواه اصم، به هر لون که باشد بگیرند قدحی از سفال و آن را سری کنند هم از سفال، چنان که راست3 سر قدح باشد و بیرون قدح را به گل محکم کنند و همچنین سر قدح را و اندرون قدح را به گل محکم کنند و به قدری بورهآ سفید بیالایند.

و آن نوع مینا که ترکیب خواهند کرد اخلاط آن را در آن قدح کنند و سر قدح و درزهای آن را استوار کنند و رها کنند تا خشک شود. پس آن را در کارگاه آبگینه گران یا تنوری زر پزی4 که آن را تنور خلاص میخوانند نهند تا گداخته گردد.

و بیشتر از انواع، آنچه مجرب این ضعیف است در تنور خلاص زر ساخته است و تجربه کرده، و آتش آن آتشی بود هموار.

و اگر کسی کارگاهی سازد - چنان که پیش ازین ذکر آن در فصل خلاص زر کرده شدست - به جهت ساختن انواع مینا و تلاویحات مختلف بسازند چنان که بالای آن کارگاه دوددانی باشد که در آن تلاویحات میسازند و معنی دوددان آن باشد که خانهای باشد بالای آن موضع که ...5 مینا را در آنجا مینهند و حرارت آتش بر آنجا چندان برسد که به خانهآ زیرین که بالای آتش دان باشد. بدین صورت153a] :6 مل]

و اگر خواهند که سرخ باشد بگیرند مغنیسیا یک جزو و بورهآ سفید غی مطفی دو جزو، قدری ملح شخار با این یارکنند و درون حقه را [1535 مل] تا سر آن بدان طلاکنند چنان که در تلاویح فیروزه یاد کرده شد، و آنچه خواهند از حجر مها با آن حجر بلور در درون حقه نهند و همچنان که در تلاویح فیروزه گفته شده است همان مقدار آتش کنند، تلاویحی سرخ به غایت خوب حاصل شود.

و اگر خواهند که لون زمردی یا ریحانی حاصل شود بدل مغنیسیا نحاس محرق کنند و باقی همچنان که مذکورست میکنند لون سبزی زمردی6 ریحانی حاصل شود.

و اگر خواهند که سبزی روشن باشد طلا نحاس محرق کمتر کنند. و آتش کردن این جمله انواع بر یک نسق بود و کمابیش سه ساعت نبود.

و شامی و چینی و غیر آن به کار دارند

چنان که آن الوان البته مادام که این حیز به جای بود زایل نشود.

رنگ سرخ به غایت سرخ: بگیرند مغنیسیا پنج درم، زاج [سبز] دو درم و نیم، گوگرد سفید دو درم و نیم، فضه محرق که آن را به گوگرد زرد سوخته باشند دو درم و نیم. این جمله را بکوبند و ببیزند و به سرکهآ کهن مصول کنند و به روی آبگینه و اوانی کاشی و غیر آن هر نقش که خواهند کنند و رها کنند تا خشک شود. پس آن را در دوددان نهند چنان ms281 که پیش ازین مذکورست و همان مقدار آتش که یاد کرده شدست بیش نکنند، و چون آتش تمام کرده شود رها کنند تا سرد شود. پس برون کنند و آن را پاکیزه بشویند. لونی به غایت سرخ پدیدار آمده بود.

هم از این بگیرند مرقشیثای ذهبی و مغنیسیا، از هر یکی یک جزو و گوگرد سفید نیم جزو و زاج نیم جزو و زنجفر نیم جزو و فضه محرق نیم جزو و این جمله را بکوبد و بساید و به حریری ببیزد و مصول کرده به سرکهآ کهن2 و باقی اعمال چنانکه [1582 تش] یاد کرده شده است، چون کرده شود لونی بود به غایت سرخ.

فضه محرق یکی درم نیم، زنجفر دو درم، زنجار شش درم، زرنیخ احمر شش درم این جمله را به سر که مصول کنند و باقی اعمال چنان که یاد کرده شده است.

بگیرند زنجفر چهار درم و برنج محرق یک درم، نحاس محرق یک درم، زرنیخ سرخ یک درم، مغنیسیا یک درم، حجر لاجورد یک درم و نیم، گوگرد زرد یک درم و دو دانگ، زاج یک درم و دو دانگ، قلقندیس یک درم و نیم، زنجار یک درم و دو دانگ، فضه محرق از زرنیخ [1585 تش] یک درم. این جمله را بکوبند و به سرکه ms282 مصول کنند و هر نقش که خواهند بدان میکنند چنان که شرح کرده شد و در دوددان مینهند.

بگیرند مرقشیثای ذهبی سه جزو و شادنج یک جزو [و] توتیا دو جزو و نحاس محرق که آن را به کبریت حرق کرده باشند چهار جزو و زنجار دو جزو و گوگرد زرد یک جزو و دهنج فرندی یک جزو و نیم [و] حجر لاجوردی یک جزو و زرنیخ سرخ و مغنیسیا دو جزو و نوشادر یک جزو و شب یمانی یک جزو و زنجفر یک جزو [و]کحل نیم جزو و قلیمیای ذهبی و عقیق ذهبی یک جزو [و] مردار سنگ یک جزو [و] قلقند یک جزو اوا ملح اندرانی نیم جزو [و] توبال آهن یک جزو [و] فضه محرق که آن را به کبریت حرق گردانیده باشند یک جزو. این جمله را به سرکهآ کهنه بعد ازین که سوده باشند و بیخته

زنجار چهار جزو، زنجفر هفت جزو، زاج سبز چهار جزو، فضه محرق و زرنیخ دو جزو و این جمله را به سرکه مصول کنند و بعد از آن از کفچلیز تشویه کنند. بعد از آن حاصل کنند سرکه و نگاه دارند. لونی حاصل شود مانند آتش.

مغنیسیا سه جزو و زنجفر یک جزو و زنجاریک جزو و زاج یک جزو [و] فضه محرق به گوگرد [1592 تش] یک جزو، جمله را به سرکه بسایند و هر نقش که خواهند بکنند.

و اگر خواهند که لونی حاصل شود طاوسی، بگیرند مغنیسیا دو جزو و زاج پنج جزوو فضه محرق سه جزو، جمله را به سرکهآ کهنه مصول کنند و به کار دارند.

بگیرند نحاس محرق سه جزو و فضه محرق یک جزو و زنجار ربع جزو و زنجفر ربع جزو [و] قلقندیس سدس جزو، جمله را به سرکه بسایند و تخمیر کنند. یک شب بعد از آن ms283 استعمال کنند.

شادنج یک جزو، حجر لاجورد و زنگار [و].. الحدید از هر یک یک جزو، گوگرد سپید نیم جزو و فضه محرق به کبریت سه جزو به سرکه مصول کنند و استعمال میکنند لون سیاه مثل شبه به حاصل آید.

لاجورد و توتیا هفت جزو، مغنیسیا چهار جزو [1595 تش]...1 دو جزو، نحاس محرق یک جزو، لاجورد دو جزو، مرقشیثا [و] زنجفر سه جزو، زرنیخ سرخ یک جزو، بگیرند2دهنج یک جزو، شب یمانی نیم جزو، فضه محرق به کبریت هشت جزو. جمله را به سرکه مصول کند و استعمال میکنند نیکو آید.

نحاس محرق به کبریت زرد سه جزو، اسفیداج قلعی یک جزو. به سرکه مصول کنند و به کار دارند.

نحاس محرق به کبریت [1555 مل ] و برنج محرق به کبریت دو جزو، رصاص محرق یک جزو مصول کنند به سرکه و به کار دارند لونی سبز مثل زمرد حاصل آید.1

توتیای اخضر، نحاس محرق، مرقشیثاای] فضی از هریک یک جزو، اقلیمای ذهبی و زنجار حمصی و شادنج رخو از هر یک جزو و نیم، فضه محرق به زرنیخ و کبریت یک جزو. جمله را به سرکه مصول کنند و به کار دارند.

فضه محرق به گوگرد چهار جزو، سیماب دو جزو، زنجار دو جزو. جمله ms284 را به سرکه مصول کنند و استعمال کنند.

اسفیداج قلعی سه جزو، فضه محرق به کبریت زرد یک جزو، زنجفز دو جزو، مرقشیثای فضی یک جزو. به سرکهآ کهن مصول کنند و استعمال.

بگیرند بورهآ نطرون و نیل از هر یکی یک جزو و به سپیدهآ بیضهآ مرغ بسایند و استعمال کنند چنان که یاد کرده شد.

آبگینه ده مثقال، بوره یک مثقال، نوشادر یک مثقال، مردارسنگ یک مثقال، مغنیسیا یک مثقال. جمله را به سرکه مصول کنند و بر آنجا که خواهند نقش کنند و در دوددان نهند چنان که یاد کرده شد آتش میکنند و رها کنند تا سرد شود. پس بیرون کنند و بشویند.

پس بگیرند سه مثقال اسفیداج قلعی و یک مثقال نحاس محرق و یک مثقال مردار سنگ، جمله را به سرکه بسایند و در خارج قدح نقش کنند.

پس بگیرند نحاس محرق سه مثقال و یک مثقال مرقشیثا و یک مثقال شادنج و یک درم توبال برنج محرق به کبریت، جمله را بکوبند و پس مصول کنند و خارج قدح را بدان طلاکنند و اندرون آن را پپالایند و در دوددان نهند چنان که یاد کرده شد. لون به غایت خوب حاصل آید: لون زرد و لاجورد و نقره رنگ. بگیرند هشت جزو نحاس احمر و یک جزو و نیم کبریت زرد و دو جزو زاج و یک جزو فضه و نحاس را حرق کنند به زرنیخ سرخ، و جمله را به سرکه مصول کنند و استعمال کنند چنان که یاد کرده است.

صفت تلاویح مثل جزع بگیرند فضه1 محرق به کبریت و مغنیسیا از هر یک یک درم و نیم، زنجار دانگی ms285 و نیم، زنجفر دانگی، قلقند نیم دانگ. جمله را به سرکه مصول کنند و ظاهر اقداح را بدان طلاکنند. پس بگیرند فضه محرق دو جزو، مغنیسیا دانگی، قلقند دانگی، زنجفر دانگی، زنجار قیراط. جمله را به سرکه مصول کنند و اقداح را بدان چنان که خواهند طلاکنند و در دوددان نهند [و چنان که یاد کرده شده است]2 آتش کنند. پس رها کنند تا سرد شود. پس از دوددان بیرون گیرند لون مانند جزع ملون حاصل شده باشد.

نوعی دیگر مانند جزع ملون

فضه محرق به گوگرد زرد و زرنیخ سرخ یک درم و مغنیسیا یک درم و نیم، زنگار دانگی [1575 مل]، زنجفر نیم دانگ، قلقند نیم درم. این جمله را بکوبند و به سرکهآ کهنه مصول کنند و اندرون اقداح آبگینهآ شامی را یا هر آبگینهآ سفید و شفاف که باشد بر آن طلاکنند، چنان که خواهند.

پس بگیرند یک جزو فضه محرق و دو جزو مغنیسیا و دانگی قلقند و دانگی زنجفر و نیم دانگ زنجار. این جمله را بکوبند و به سرکه مصول کنند و اندرون اقداح را چنان که خواهند نقش کنند و استعمال کنند چنان که [بیش ازین یاد کرده شد و در دوددان نهند]2 تلاویحی چون جزع به غایت خوب حاصل شود. و بالله التوفیق.

صفت سوادی که بر نقره نویسند مثل سیم سوخته ...4 بود به درست. مس سوخته یک جزو، نوشادر یک جزو بسایند و به سرکه مصول کنند و به روی نقره هرچه خواهند نقش کنند و رها کنند تا خشک شود سواد[ی باشد بر نقره بسیار خوب]5.

فصل تلاویحی که بر نقره نویسند مثل زر باشد1 بگیرند ملح قلی پنج درم، پوست بیضهآ مکلس پنج درم، گوگرد زرد سه درم، بکوبند [1575 مل] و در قدح آبگینه مطین کنند و قدری آب بر وی زنند و آتش نرم میکنند تا آن آب قوامی گیرد و نضجی یابد. ms286 پس از آن آتش فرو گیرند تا سرد شود و بدان آب نقره هر نقش که [خواهند] کنند و به آتش نرم دارند تا خشک شود. لونی حاصل شود مثل زر. بگیرند زیبق مصعد و نوشادر مصعد اجزاء راست و کلس بیضه نیم جزو، و این جمله را در زیر سرگین اسب حل کنند و آن حل به ده روز حاصل آید. چون حل شد هرچه خواهند بر مس صیقل کنند و رهاکنند تا خشک شود و لونی حاصل آید مثل نقره به غایت خوب.

اوانی و قصاع چینی را اصل از حجر مهاست که صفت آن سنگ در فصل صفت مینا کرده شد و حجر مها که در غایت سپیدی و پاکی بود از حجر ضد آن در شهرهای تنکت و طمغاج مصول میکنند و بعد از آن آن را خشک میکنند.

و در آن حدود نوع از کبریت است نه ازین جنس که در خراسان که در آن لزوجت زیادت باشد. بر هژده من از حجر مها مصول خشک کرده یک من کتیرای حل کرده [1615 تش] در آب جوش برمیافگنند و آن را تخمیری ترتیب میکنند.

چنان که حکایت میکنند که گل باشد که آن را شخصی در آب کرده بوده و بمرده و فرزند او آن را به کار برد و آن را «گل پدری» خوانند.

و بهترین اوانی چینی آن باشد که از گل پدری ساخته باشند و هرچند مدت بر آن گل بیشتر میشود نیکوتر میشود.

و غایت حجر مها آن است که آن را مصول و ده حوض ساخته باشند بر مسامیهآ یکدیگر. چنان که راهگذر آب به یکدیگر کرده باشند و شیبی داده چنان که حجر مهای مصول را به آب بیامیزند و در حوض اول ریزند و آب در آن حوض می ریزند به تدریج تا به حوض آخر رسد. و حجر مها چون به آب آمیخته شود در ms287 هر حوض قطی2 معین ترست میکنند، آنچه در حوض دوم ترتیب کرده باشند لطیفتر باشد و همچنین هرچه ترتیب آن در حوض باشد که از اول دورتر باشد لطیفتر باشد. و غایت کمال آن در حوض آخر باشد و آنچه از اوانی و قصاع که از آن ساخته باشند در غایت لطافت و شفافی بود.

و چنین میگویند که چون آن گل را مدبر کنند بدین تدبیرات که یاد کرده شد پس آن را در پوست گاومیشی کنند و سر آن استوار کنند و چند مرد بر زبر آن روند. یک شبانه روز آن را به لگد میزنند و چند نوبت با پوست دیگر میگردانند و لگد میزنند و یک لحظه از کوفتن معطل نگذارند که تباه شود. تا آن وقت که به غایت کمال خویش برسد همان

و بهترین و باقیمتترین چینی آن باشد که جرم آن به غایت تنک بود و لون آن به غایت سپید باشد و شفاف بود و منقش بود به نقشهای چین، چنان که معروف و مشهورست. و چون دست بدو باز زنند آوازی بیرون آید و آن آواز دیر بکشد بر مثال سپیدروی. و لون اغلب سپید باشد و مسمی از دو گونه بود: یکی به روی گراید و یکی به سبزی. آنچه به سبزی گراید آن را زیتونی خوانند. و آنچه از آن سطبر باشد شفاف نبود و منقش4 نباشد به نقشهای چینی. آن را بنام ندارند و قیمتی زیادت ندارد.

و در حدود چین و چاچ و کاشغر اوانی چینی ایشان میسازند لیکن با چینی خالص هیچ نسبت ندارد و فرقی5 کاسههای بزرگ باشد میان آن اوانی و چینی خالص. و در قدیم اوانی چینی را عزتی تمام بوده است و اوانی که خلفا6 و سلاطین و ملوک از آن طعام و شراب خوردهاند و آن را از زر و نقره عزیزتر داشته و اهل7 تنعم را بدان التفاتی تمام بوده و به قیمتی هرچه تمامتر می خریدهاند.

خواص اوانی چینی بعد از آن که هیچ سفالینه ازو لطیفتر نیست آن است که اگر در طعام یا شرابی زهر کرده باشند چون آن را در اوانی چینی کنند عرق بر آنجا نشیند و این خاصیت بزرگ است. دیگر در اوانی چینی چیزها بتوان پخت و آن را بر آتش بتوان نهاد خلاف سفالهای دیگر. و سفال چینی چون بسایند و در سفوفها به کار دارند زردی و سبزی دندان را ببرد و اصول دندان را محکم کند، و دندان را روشن و براق کند. و در داروهای گر و خشک ریشها به کار1 دارند.

جماعتی دیگر میگویند]2 ختو استخوان کرگدن است، و مشهور شده است در افواه که ختو شاخ اژدهاست.

جماعتی میگویند در جزایر دریای محیط که در اقصای عرب است مرغانیاند به غایت بزرگ. به احیانی از آن مرغی در آن جزایر بمیرد، بالای منقار ایشان مثل شاخی است ختو آن است.

و درستتر قول آن است که به احیانی بر روی آب اخضر [که] به حدود روم پیوسته است پارهها[ی] شاخ مییابند که آن را ختو میخوانند و معلوم نیست که آن شاخ کدام حیوان است. لکن در آن که ختو شاخی است هیچ شک نیست و جملهآ آن [از] حدود روم به اقصای عالم میافتد. و به تجربه درست شده است از روی تراشیدن و سوختن و به آتش بردن و جلا دادن و طعم آن که ختو شاخی است. و از آن در قدیم دستههای کارد و قبضههای شمشیر و دستههای آینه میساختند. و عزیزالوجودست در بیشتر بلاد، خاصه در حدود طمغاج و خطا و تنکت3. و بزرگان و

چند نوع است: عقربی و کافوری و سرطانی2 و مشمشی3 و اکهب و خورددانه4 و فلفلی، و آن اسامی5 به حسب لون و حسب نفس ختو اطلاق کنند.

بهترین و با قیمتترین انواع ختو عقربی ms290 است، و لون عقربی زردی باشد که با سبزی اندک زند و نقشهای آن مانند عقارب خورد باشد و نقش و لون آن با طراوت و حلاوت باشد و درو مایهآ شفافی بود.

بعد از آن نوع کافوری باشد و کافوری به لون سفید بود و برو نقشهای خورد بود که [1995 ت] اندک مایه به الوان کاهی زند و قیمت این نوع فروتر از..6 کافوری نازکتر بود و لون آن سرخ باشد که اندک مایه بسیار ...

لون سرطان نهری و نقشهای آن درشت بود و خوشایند نباشد و بعد .. انواع ختو آن را شمرند و قیمت آن کمتر باشد.

و مشمشی7 را لونی مثل لون... باشد و برونقش تنک واندک باشد و آن دو نوع نازک باشد نسبت با دیگر انواع.

و نوع خورددانه5 مانند استخوانی باشد، بعضی ازو شفاف و بعضی ازو مصمت، و آن نوع به غایت بدرنگ و بی حلاوت باشد و کم کسی داند که آن ختوست.

و فلفلی نوع زردی باشد تیره و برو نقشهای سیاه بود و بدین سبب به فلفل نسبت کنند و بعضی از جوهریان احسن انواع ختو آن را نمایند.

و اگر ختو در زیر صاحب علت اسافل دود کنند صد کرت چنان که به موضع میرسد شفا یابد. و بیشتر بدین خاصیت اهل طمغاج به وی رغبت کنند که در میان ایشان علت اسافل بسیار [ست.] و گفتهاند که ختو با خویشتن داشتن دفع آن علت کند و ms291 مانع احداث آن باشد بی آنکه دود کنند. و این دو خاصیت بزرگ است و هردو مجرب است [و] به صحت آن اتفاق.

و قیمت ختو به حسب وزن و طراوت لون و نقش و بی عیبی آن باشد. هرچند اوصاف آن زیاده قیمت [2009 ت]... میان کاواک و سبک سنگ و بی نقش و درو... اندی باشد. و استاد ابوریحان آورده است در کتب خویش ... امیرالمؤمنین ابوجعفر بانو1 در جبین دسته از ختو پارهها وصل کرده که به سبب آن بر جمله ملوک مباهات کردی. و هم آورده که من یک پاره ختو به وزن صد [و] پنجاه درم سنگ بیش ندیدهام. به حکایت از هیچ کس نشنیدهام و در عهد خویش که بیشتر ازین کسی ندیده است. و این ضعیف قبضهآ شمشیر دید در عهد ملک شهید طغانشاه که به خطا میفرستاد با جواهر دیگر وزن آن صد درم سنگ. این ضعیف به وزن بیش از آن ندیده است.

دگر1 دندان ماهی. از جانب دریای بلغار و بعضی از دریای روم که بدان متصل است سنگ حیوانی می آرند که آن را «دندان ماهی» می خوانند و آن معروف و مشهورست. آن را پاره میکنند در میان آن جوهری است که آن را «جوهر دندان ماهی» خوانند.

بعضی از آن جوهر سفید و خورد و منقش بود مثل دانهآ کنجد، و بعضی زردفام بود و نقش آن درشت و بزرگ بود، و بعضی باشد که نقش آن درشت باشد و اندک مایه سرخ فام بود.

و این نوع که جوهر آن سفید و خورد بود آن را بنام دارند و قیمت آن زیادت بود. آنچه نه برین وجه باشد قیمت آن کمتر باشد. و از آن دستههای کارد و قبضههای شمشیر کنند. و هرچه دستهآ کارد یا قبضهآ شمشیر که سفیدتر بود و بزرگتر قیمت آن زیادت بود.

و چنین میگویند که در آن دریا ماهیی ms292 است به غایت بزرگ و او را دو نشک است مثل نشک خوک و پیل. و جماعتی میگویند آن دندان [5ه20 ت]..2 بدان سبب بوده است که آن را ... و این ظن فاسدست و اصح آن است آن نشک3 ماهی است بسیار. بشکافند از آن جوهری باریک بیش حاصل نیاید که از... و باشد که بشکافند بر روی پوست تنک بود و میان آن جمله جوهر ... چنان که از آن قبضهها[ی] شمشیر توان ساخت و آن نوع دندانها که در میان آن جوهر بسیار بود سطبر باشد و کوتاه بالا و در زیر آن مثل دانهآ نبات جوهر بر وی رسته4 بود و اگر آن سنگ باشد در آن اوصاف نباشد. و در میان آن جوهر اندک بود و باریک باشد.

و در قدیم آن را قیمتی تمام بوده است چنان که دستهآ کاردی از آن به ده دینار می خریدهاند، و قبضهآ شمشیر به بیست و سی دینار. و درین روزگار قیمت آن کم شده است به سبب بسیاری که افتاده است و میافتد و عزت وجود آن چندان نمانده است که در قدیم.

و دیگر دندان ماهی را بسایند یا بتراشند به کارد و ظاهر شود که آن شاخ نیست.

... به غایت خوب و آن شبه بسیار ms293 خوبترست ... بدان سبب که دندان ماهی از شاخ گران سنگتر بود و ثقیلتر و بهتر بود... چون جلا دهند به غایت خوب آید و امتحان... کنند و از بیخ ... خطائی همین اشباه میسازند و بر آن نقشهای عجب بود و آن خوب است، و چوب سرو که درختان کهن باشند از بعضی از آن به روزگار دراز مثل غدهآ بادام عونی بیرون می آید.2

جواهر نامها نظامي

جواهر نامها نظامي

نبذة عن الكتاب

الفهرس