1 قل هوالله لامره قد قال %~% من له‌الحمد دائما متوال

2 احد غیر واجب باحد %~% صمد لم یلد و لم یولد

3 آنکه هست اسم اعظمش مطلق %~% حی و قیوم نزد زمره حق

4 آنکه بی‌نام او نگشت تمام %~% نامه ذوالجلال و الاکرام

5 آنکه فوقیتش مکانی نیست %~% وآنکه کیفیتش نشانی نیست

6 آنکه بیرون ز جوهر و عرضست %~% وآنکه فارغ ز صحت و مرضست

7 آنکه تا بود یار و جفت نداشت %~% وآنکه تا هست خورد و جفت نداشت

8 آنکه زاب سفید و خاک سیاه %~% صنع او آفتاب سازد و ماه

9 آنکه مغزست و این دگرها پوست %~% وآنکه چون نیک بنگری همه اوست

10 آنکه او خارج از عبارت ماست %~% ذات او فارغ از اشارت ماست

11 نیست انگشت را به حرفش راه %~% مگر از لا اله الالله

12 خرد ادراک ذات او نکند %~% فکر ضبط صفات او نکند

13 دور و نزدیک و آشکار و نهان %~% کردگار جهانیان و جهان

14 همه کروبیان عالم غیب %~% سر فرو برده زین دقیقه به جیب

15 هر چه کرد و کند به هر دو سرا %~% کس ندارد مجال چون و چرا

16 از حدیث چه و چگونه و چند %~% هستیش کرده بر زبانها بند

17 ای منزه کمالت از کم و کاست %~% هر چه دور از هدایت تو نه راست

18 راز پنهان آفرینش تو %~% نتوان دید جز ببینش تو

19 در نهان نهان نهفته رخت %~% در عیان همچو گل شکفته رخت

20 خالق هر چه بود و هست تویی %~% آنکه بگشود وانکه بست تویی

21 بنبستی دری که نگشودی %~% هستی امروز و باشی و بودی

22 از عدم در وجود میری %~% پیش خود در سجود میری

23 ندهینعمت تو بیشی هست %~% بدهی عادت توپیشی هست

24 ما چه پوشیم اگر نپاشی تو %~% چه خوریم ار مدد نباشی تو

25 نتوانیم گفت و نیست شکی %~% شکر نعمت ز صد ms001 هزار یکی

26 کس خبردار کنه ذات تو نیست %~% فکر کس واقف صفات تو نیست

27 عرش کم در بزرگواری تو %~% فرش در موکب عماری تو

28 ای تو بیچون چگونه دانندت %~% چیستیبر چه اسم خوانندت

29 عقل ذات تو را چه نام نهد %~% فکرت اینجا چگونه گام نهد

30 نیستت جای در چه جایی تو %~% همه زان تو خود کرایی تو

31 قدرتت در عدد نمی‌گنجد %~% قدر در رسم و حد نمیگنجد

32 رخت از نور خود درآورده %~% پیش دلها هزار و یک پرده

33 دل ز بوی تو بوی جان شنود %~% جان چه گوی ترا همان شنود

34 رحمتت دایمست و پاینده %~% لایزال از تو خیر زاینده

35 چونکه ذات تو بیکران باشد %~% کس چه گوید ترا که آن باشد

36 نه به ذات تو اسم در گنجد %~% نه به گنجت طلسم در گنجد

37 بسمو تو چون نپیوندیم %~% سمت و اسم بر تو چون بندیم

38 چون نبیند کسی تمام ترا %~% چون بداند که چیست نام ترا

39 اسم را نار در زند نورت %~% چه طلسمی که چشم بد دورت

40 ذات و اسم تو هر دو ناپیداست %~% عقل در جستن تو هم شیداست

41 اوحدی این سخن نه بر سازست %~% او پدیدار و دیده‌ها بازست

42 سخن عشق کم خریدارست %~% ورنه معشوق بس پدیدارست

43 نیست گر نیک بنگری حالی %~% در جهان ذره‌ای ازو خالی

44 در تو و دیدن تو خیری نیست %~% ورنه در کاینات غیری نیست

45 بشناسش که او چه باشد و چیست %~% تا بدانی که رویت اندر کیست

46 دوست نادیده دست بر چه نهی %~% رقم بود و هست بر چه نهی

47 اندرین ره تو پرده کاری %~% هم تو باشی که پرده برداری

48 گر چه هست این حکایت اندر پوست %~% ما نخواهیم جز حکایت دوست

1 ای خرد را تو کار سازنده %~% جان و تن را تو دل نوازنده

2 ms002 در صفات تو محو شد صفتم %~% گم شد اندر ره تو معرفتم

3 روشنایی ببخش از آن نورم %~% از در خویشتن مکن دورم

4 رشحه نور در دماغم ریز %~% زیت این شیشه در چراغم ریز

5 تا ببینم چو در نظر باشی %~% راه یابم چو راه بر باشی

6 بنماییچرا ندانم دید %~% ننمایی کجا توانم دید

7 گر چه شد مدتی که در راهم %~% همچنان در هبوط این چاهم

8 از پس پرده میکنم بازی %~% تا مگر پرده را براندازی

9 بر درت بی‌ادب زدم انگشت %~% حلقه‌ای ساختم ز چنبر پشت

10 تا ز در حلقه را در آویزم %~% میزنم آه و اشک میریزم

11 بتو میپویم ای پناهم تو %~% مگر آری دگر به راهم تو

12 سرم از راه شد به راه آرش %~% دست من گیر و در پناه آرش

13 زین خیالات بر کنارم کش %~% پرده عفو پیش کارم کش

14 با منی درد سر چه میخواهم %~% چو تو دارم دگر چه میخواهم

15 کرمت چون ز من بریده نشد %~% چه ببینم دگر که دیده نشد

16 بی‌خود ار زانکه باختم ندبی %~% تو به چوب خودم بکن ادبی

17 با چنین داغ بندگی که مراست %~% به سر خود چه گردم از چپ و راست

18 از تو گشت استخوان من پر مغز %~% اگر چه کاری نیامد از من نغز

19 باد نخوت برون کن از خاکم %~% متصل کن به عنصر پاکم

20 روشنم کن چو روز شبخیزان %~% به شبم زین وجود بگریزان

21 چون بر اندیشم از تو اندر حال %~% مرغ اندیشه را بریزد بال

22 تو بجویی مرا خیالست این %~% باز پرسی ز من محالست این

23 تا حدوث مرا قدم چه کند %~% وان وجود اندرین عدم چه کند

24 دیر شد کز دکان گریخته‌ام %~% و آب رویی که بود ریخته‌ام

25 خجلم من ز بینوایی خویش %~% شرمسار از گریز پایی خویش

26 وه! که از کار ms003 خود چه تنگدلم! %~% می‌نمیرم ز غم چه سنگدلم!

27 سود دیدم سفر به آن کردم %~% بختم آشفته شد زیان کردم

28 دلم از کار تن به جان آمد %~% هم ز من بر من این زیان آمد

29 جگرم خون شد از پریشانی %~% آه! ازین جان سخت پیشانی!

30 گشته چندین ورق سیاه از من %~% من کجا میروم که آه از من!

31 تنگدستی چو من چه کار کند %~% تا ازو خود کسی شمار کند

32 بی‌چراغ تو من به چاه افتم %~% دست من گیر تا به راه افتم

33 جز عطای تو پایمردم نیست %~% غیر ازین اشک و روی زردم نیست

34 از تو عذر گناه می‌خواهم %~% چون تو گفتی: بخواه میخواهم

35 دست حاجت کشیده سر در پیش %~% آمدم بر درت من درویش

36 مگرم رحمت تو گیرد دست %~% ورنه اسباب ناامیدی هست

37 چکند عذر پیچ بر پیچم %~% که ز کردار خویش بر هیچم

38 نتوانستم آنچه فرمودی %~% بتوانم به من چو بنمودی

39 گر ببخشی تو جای آن دارم %~% ور بسوزی سزای آن دارم

40 غم ما خور که از غمت شادیم %~% مهل از دستمان که افتادیم

41 گر چراغی به راه ما داری %~% به در آییم ازین شب تاری

42 ما چه داریم کان نداده تست %~% چه نهد کس که نانهاده تست

43 به عنایت علاج کن رنجم %~% دستگاهی فرست از آن گنجم

44 دست و دامن گشاده مییم %~% مدوان چون پیاده مییم

45 چون گریزم که پای راهم نیست %~% چون نشینم که دستگاهم نیست

46 گر چه دانم که نیک بد کردم %~% چه توان کرد چونکه خود کردم

47 قلمی بر سر گناهم کش %~% راه گم کرده‌ام براهم کش

48 گر تو توفیق بندگیم دهی %~% جاودان خط زندگیم دهی

49 دل من خوش کن از شمایل خود %~% گردنم پر کن از حمایل خود

50 کام من پیش تست پیشم خوان %~% خاکپای سگان خویشم خوان

51 ms004 با وفا عقد کن روانم را %~% همدم صدق ساز جانم را

52 دیر شد ساغر میم درده %~% که من امشب نمیروم در ده

53 میدوم در پی تو سرگشته %~% تا به پایان برم سر رشته

54 من ازین دو رهی به آزارم %~% تو فرستاده‌ای تو باز آرم

55 چون نهشتند در سرم مغزی %~% نغز دانی تو کمتر از نغزی

56 عشق و دیوانگی و سرمستی %~% کرد بازم بدین تهی دستی

57 از برای تو در تو دارم دست %~% چون تو باشی هر آنچه باید هست

58 کردگارا به حرمت نیکان %~% که در آرم به سلک نزدیکان

59 ریشه آز بر کش از جانم %~% به نیاز و طمع مرنجانم

60 از شراب حضور سیرم کن %~% در نفاذ سخن دلیرم کن

1 اوحدی گر سر لجاجت نیست %~% زو نخواهی که خواست حاجت نیست

2 باغ و خرمن چه خواهی و ده ازو %~% زو چه خواهی که باشد آن به ازو

3 تو ازو وقت حاجت او را خواه %~% کو نماید به هر مرادت راه

4 گر مریدی جزو مرادت نیست %~% ور جزو خواهی این ارادت نیست

5 هر که بی‌او رود فرو ماند %~% خیز و بیخود برو که او ماند

6 او شوی گر ز خود فنا گردی %~% تو نمانی چو آشنا گردی

7 مرغ آن باغ صید این دانه است %~% آنچه کردی طلب درین خانه است

8 زلف معشوق زیر شانه تست %~% تیر آن شست بر نشانه تست

9 به خود آنجا کسی نداند رفت %~% به خدا باشد ار تواند رفت

10 هر چه اندر جهان او باشد %~% یا خود او یا از آن او باشد

11 خرد اندر جهان او نرسد %~% علم بر آستان او نرسد

12 با تو عقل ار چه بس دراز استد %~% از تو در نیم راه باز استد

13 گر بخواند جدا ندانی شد %~% ور براند کجا توانی شد

14 بگریزی کجا روی که نه اوست ms005 %~% بستیزی کست ندارد دوست

15 صورتی را کزو نبود خبر %~% نقش دیوار دان و صورت در

16 سر این نقش را چه دانی تو %~% که ز نقاش در گمانی تو

17 ما نباشیم و این جلال بود %~% لم یزل بود لایزال بود

18 تا تو این جاه و جای را بینی %~% به خدای ار خدای را بینی

19 ز تو یک نفس جدا نبود %~% تو نبینی گناه ما نبود

20 راه خود کس به خود ندید آنجا %~% ز محمد توان رسید آنجا

1 عاشقی خیز و حلقه بر در زن %~% دست در دامن پیمبر زن

2 حب این خواجه پایمرد تو بس %~% نظر او دوای درد تو بس

3 اوست معنی و این دگرها نام %~% پخته او بود و این دگرها خام

4 آنکه از اصطفا بر افلا کند %~% در ره مصطفی کم از خاکند

5 از در او توان رسید به کام %~% دیگران را بهل برین در و بام

6 اوست در کاینات مردم و مرد %~% او خداوند دین و صاحب درد

7 سفر آدم سفیرنامه اوست %~% درج ادریس درج خامه اوست

8 بیعه در بیعتش میان بسته %~% زانکه ناقوس را زبان بسته

9 بر سر او ز نیک نامی تاج %~% همه شب‌های او شب معراج

10 پیش او خود مکن حکایت شب %~% او چراغ آنگهی شکایت بس

11 گوهر چار عقد و نه درج اوست %~% اختر پنج رکن و نه برج اوست

12 شقه عرض عطف دامانش %~% ملک از زمره غلامانش

13 آن که مه بشکند به نیم انگشت %~% آفتابش چه باشد اندر مشت

14 وانکه در دست اوست ماه فلک %~% پایش آسان رود به راه فلک

15 شب معراج کوس مهر زده %~% خیمه بر تارک سپهر زده

16 گذر از تیر و از زحل کرده %~% مشکل هفت چرخ حل کرده

17 سر سر جملها بدانسته %~% شرح و تقصیل آن توانسته

18 در دمی شد نود هزار سخن ms006 %~% کشف برجان او ز عالم کن

19 به دمی رفته باز گردیده %~% روی او را به چشم سر دیده

20 میم احمد چو از میان برخاست %~% به یقین خود احد بماند راست

21 راه دان اوست جبرییلش ساز %~% هر چه او آورد دلیلش ساز

22 ای فلک موکب ستاره حشر %~% وی ز بشرت گشاده روی بشر

23 هاشمی نسبت قریشی اصل %~% ابطحی طینت تهامی فصل

24 علم نصرتت ز عالم نور %~% یزک لشکرت صبا و دبور

25 چرخ نه پایه پای منبر تو %~% به سر عرش جای منبر تو

26 معجزت سنگ را زبان بخشد %~% بوی خلقت به مرده جان بخشد

27 روز محشر که بار عام بود %~% از تو یک امتی تمام بود

28 بگرفته به نور شرع یقین %~% چار یار تو چار حد زمین

29 ز ایزد و ما درود چون باران %~% به روان تو باد و بر یاران

1 ای به مهر تو آسمان در بند %~% یاد من کن چو میدهم سوگند

2 به زمانی که عقد دین بستی %~% به زمینی که اندرو هستی

3 به بنان قمر شکن که تراست %~% به زبان شکر سخن که تراست

4 به دو گیسوی مشک پیوندت %~% به دو چشم سیاه دلبندت

5 به نماز شب و قیام و قعود %~% به دعای پر و رکوع و سجود

6 به اذان و به مسجد و محراب %~% به وضو کردن و طهارت آب

7 به شب هجرت و حمایت غار %~% به دم عنکبوت و صحبت یار

8 به خروج و فلک نوشتن تو %~% به عروج و به باز گشتن تو

9 به شهادت که شد در اسلام %~% به صلوة و زکوة و حج و صیام

10 در قناعت به نیم سیری تو %~% در شجاعت بدان دلیری تو

11 به براق و بر فرف راهت %~% به وصول و به قربت شاهت

12 به وقار تو در نزول ملک %~% به شکوه تو بر عقول فلک ms007

13 به حدیث حیات پیوندت %~% به جگر گوشگان دلبندت

14 به شهیدان کربلا ز فسوس %~% بستم کشتگان مشهد طوس

15 به چهل مرد و چار فرزانه %~% به دو هم خوابه و دو هم خانه

16 به دو چشم سرشک بارانت %~% به بزرگان دین و یارانت

17 به عقیق تو در حدیث و کلام %~% به حقوق تو در شفاعت عام

18 به فتوحات بوقبیس و حری %~% به ثریای مکه تا بثری

19 به صیام و به بردباری تو %~% به قیام شب و به زاری تو

20 به جمال صحابه در عهدت %~% به رخ نه جمیله در مهدت

21 به دل کعبه و به ناف زمین %~% به کتاب و به جبرئیل امین

22 به حطیم و مقام و زمزم و رکن %~% به سکون مجاوران دو سکن

23 به صفا و به مروه و عرفات %~% به مه و مهر و فرش و کرسی و ذات

24 که مکن زان در اوحدی را دور %~% یارمندیش کن ز عالم نور

25 گر گناهش نهفته شدن یا فاش %~% نیست اندیشه این تو او را باش

26 زین گرانجانی و سبک پایی %~% هیچ غم نیست گر تو او رایی

27 تو به تقصیر طاعتش منگر %~% به قصور بضاعتش منگر

28 ز کرم یک نظر به کارش کن %~% در دو گیتی بزرگوارش کن

1 ای نخستینه فیض عالم جود %~% اولین نسخه سواد وجود

2 روح در مکتبت نو آموزی %~% ابد از مد مدتت روزی

3 آسمان ترا زمین سایه %~% آفتاب سپهر نه پایه

4 لنگر کشتی نفوس تویی %~% مسعد اختر نحوی تویی

5 هر که دور از تو دور ازو نیکی %~% وانکه نزد تو یافت نزدیکی

6 نیست راه از تو تا به علت تو %~% بجز از بیش او و قلت تو

7 اندر ایجاد علت اولی %~% نیست بالاتر از تو معلولی

8 نظرت کرده تربیت جان را %~% یار او کرده نور ایمان را

9 پیش رخ بسته‌ای ms008 ز قاف به قاف %~% تتق از زر نگار گوهر باف

10 گوش نه چرخ بر اشارت تست %~% کاخ هفت اختر از عمارت تست

11 یزک لشکر وجود تویی %~% قاید کاروان جود تویی

12 دین ز حفظ تو پایدار بود %~% دل ز بوی تو با قرار بود

13 لشکر روح را امیر تویی %~% همه طفلند خلق و پیر تویی

14 ای ز چرخ و سروش بالاتر %~% از تو گوهر نزاد والاتر

15 مددی ده که دیو رنجم داد %~% جان من شو که تن شکنجم داد

16 کارگاه من از تو بر کارست %~% تو نباشی مرا چه مقدارست

17 سایه خود مدار دور از من %~% مبر ای محض نور نور از من

18 به فلک راه ده روانم را %~% فلکی کن به علم جانم را

1 ویحک! ای قبه زمرد رنگ %~% که ز جانم همی زدایی زنگ

2 کارگاه تر از کونی تو %~% کس نداند که: از چو لونی تو

3 بودنیها ز تست و آیینها %~% به تو گویی حوالتست این ها

4 باده‌ای گر نخورده‌ای ز کجاست %~% که چو فرزین همیر وی چپ و راست

5 در تو این گردش چنین دایم %~% هم ز شوقیست تا شدی قایم

6 مینماید که نطق و جانت هست %~% روشی داری و روانت هست

7 گر چه دانا به عمر پیرت گفت %~% رو که از صد گلت یکی نشکفت

8 در چه کاری که خود درنگت نیست %~% یا چه چیزی که هیچ رنگت نیست

9 دیده آب معلقت خواند %~% وهم دریای زیبقت خواند

10 هم به دشت تو گاو در غله %~% هم به کوه تو گرگ در گله

11 فارغ از فقر و احتشامی تو %~% دور از انبوه و ازدحامی تو

12 تو و آن اختران چون ژاله %~% باغ پر میوه دشت پر لاله

13 جوهرت را عرض زمین و زمان %~% روشت را غرض همین و همان

14 چار عنصر ز گردشت زاده %~% تیره و ms009 روشن و نر و ماده

15 تنت از خرق و التیام بری %~% نفست از شهوت خصام عری

16 گشته مبنی دوام انجم تو %~% اعتدال مزاج پنجم تو

17 رخ در آسودگی نداری هیچ %~% خبر از آسودگی نداری هیچ

18 میکنی در جهان اثر بیخواست %~% خواهش خود به کس نگویی راست

19 کسی از سر دورت آگه نیست %~% هیچ دانا ز غورت آگه نیست

20 در نداری که آیمت بر بام %~% سر نداری که آیی اندر دام

21 چیستند این بتان رنگارنگ %~% که در آغوششان کشیدی تنگ

22 رخشان دلپذیر و جان افروز %~% گوهر تاجشان جهان افروز

23 فرقشان را برسم بختاقی %~% افسر و تاج خالد و باقی

24 دایم این شمع‌ها فروزنده %~% بنکاهند هیچ و سوزنده

25 سبزه این چمن دروده نشد %~% وز بهارش گلی ربوده نشد

26 نو عروسان کهنه کاشانه %~% خوش خرامنده خانه در خانه

27 در سر هر کرشمه‌شان کاری %~% هر نگه کردنی و بازاری

28 اندرین خیمه کار سازانند %~% چست و چابک خیال بازانند

29 همه کم گوی و پر نیوشیده %~% مهره پیدا و حقه پوشیده

30 در شبستان چرخ دولابی %~% چشمشان گشته مست بیخوابی

31 همه چشم چراغ این دیرند %~% راهب آسا همیشه در سیرند

32 متنفر ز نقشهای ردی %~% متوجه به حضرت احدی

33 دیده اندر پس کریوه غیب %~% رب خود را به دیده «لا ریب»

34 سر بسر جان و تن به تن خردند %~% همه جوینده اله خودند

35 گر چه از داد و ده جدا باشند %~% مدد سایه خدا باشند

1 در جهان تا که سایه شاهست %~% جور مانند سایه در چاهست

2 دو جهان را صلای عید زدند %~% سکه بر نام بوسعید زدند

3 جفت خورشید شد در ایامش %~% نام سلطان محمد از نامش

4 داور داده ده بهادر خان %~% که نیامد نظیر او به جهان

5 شاه کشور تراز والا طرز %~% شاه دانا نواز دانش ورز

6 شاه توفیق جوی ms010 صافی تن %~% شاه تحقیق گوی صوفی فن

7 شاه شب زنده‌دار عزلت جوی %~% شاه پاکیزه خلوت کم گوی

8 صمت و تقلیل و عزلتست و سهر %~% که اساس ولایتست و ظفر

9 هر کسی را که این صفت ازلیست %~% در کرامات پادشاه ولیست

10 این یقین درست کو را هست %~% تیغ و گرزی چه بایدش در دست

11 دشمنش گر هزار کس باشد %~% زو سر تازیانه بس باشد

12 زنده‌ای را که او نخواست نزیست %~% گر کرامات نیست این پس چیست

13 آنکه رفت از درش نیامد باز %~% ما به این دیده دیده‌ایم این راز

14 و آنکه را دوست داشت چشمش روی %~% هم چو زینب حرام شد بر شوی

15 چه کنی از جنید و شهرش یاد %~% اینک این هم جنید و هم بغداد

16 مرشد دین طریقت او بس %~% کاشف حق حقیقت او بس

17 حال این شاه گر ز من پرسی %~% جبرییلست بر سر کرسی

18 همه علمی به کام دانسته %~% سر گیتی تمام دانسته

19 قمری رخ عطاردی خامه %~% پارسی خط و ایغری نامه

20 در جبینش ز عصمت مهدی %~% همه پیدا ظهور هم عهدی

21 نام مهدی ز مهد مشتق شد %~% عصمت شاه مهد مطلق شد

22 بر خلایق ز بس بلندی رای %~% روی او را عزیز کرد خدای

23 هر که با نامش آشنا گردید %~% همه حاجات او روا گردید

24 چرخ بسته میان به طاعت او %~% بحر محتاج استطاعت او

25 درچمن گفته بلبل و قمری %~% مدح این گلبن اولوالامری

26 عقل همتای او ندارد یاد %~% چرخ مانند او ندید و نزاد

27 ز صفش نام بده چتر و علم %~% در کفش کام دیده تیغ و قلم

28 فتح با رایتش به همراهی %~% ملک بگرفته ماه تا ماهی

29 از دلش جمله داد و دین زاید %~% ملک را خود ملک چنین باید

30 جاودان جمله داد و دین زاید %~% ملک را خود ملک ms011 چنین باید

31 جاودان باد و بر خوراد از بخت %~% شاه بغداددار کسری تخت

32 شرعین الکمال بادا دور %~% از چنین شاه و از چنین دستور

1 خسروی طاهر و وزیری پاک %~% هر دو در دین مبارز و چالاک

2 آن فلک را کشیده اندر سلک %~% وین جهان را نظام داده به کلک

3 آن چو ماهست بر سپهر جلال %~% وین چو مهرست در جهان کمال

4 شب دین از فروغ این شده روز %~% دل کفر از شعاع آن پر سوز

5 هر چه این گفت او خلاف نکرد %~% و آنچه این او جز اعتراف نکرد

6 تن آن دل شده دل این جان %~% جان آن سال و مه بر جانان

7 زهره در بزم آن کژ آهنگی %~% ماه با عزم این کهن لنگی

8 قول آن را به راستی پیوند %~% عزم این مر مخالفان را بند

9 دل ز تضعیف این به برگ و نوا %~% حکم تالیف آن روان و روا

10 آن به شاهی فلک گزید اورنگ %~% وین بمیری ز ماه دارد ننگ

11 آن به بغداد عشق غارت کرد %~% وین به تبریز دین عمارت کرد

12 تیغ این منهی رموز ظفر %~% کلک او محرز کنوز قدر

13 سر این با خدای و خلق درست %~% سیر آن در رضای خالق چیست

14 هر زمان فکر آن به طرزی نو %~% هر دمی بخت این و ارزی نو

15 دو جهانند هر تنی به هنر %~% بل دو جانند در تنی مضمر

16 سخت نیکند چشم بدشان دور %~% باهم این پادشاه و این دستور

1 صاحب ابر دست دریا کف %~% میر عباد عبد آصف صف

2 کار فرمای هفت چرخ مشید %~% بوالمحامد محمد بن رشید

3 ملجا ملت و ملاذ عباد %~% زبده چهار عنصر متضاد

4 اختری حکم و آسمانی جاه %~% خاوری شهر و خاورانی شاه

5 هشتم هفت کوکب معلوم %~% پنجم چار گوهر معصوم

6 رای او پشتوان رایت شاه ms012 %~% روی او قبله امیر و سپاه

7 دین و دنیا ازو دو «من ذلک» %~% رقبه او رقاب را مالک

8 لشکر فضل را مبارز اوست %~% خلق حشوند جمله بارز اوست

9 کف او را دو کون یکشبه خرج %~% در سر انگشت او دو گیتی درج

10 دل و دستش بداد داد جهان %~% در سر او نرفت باد جهان

11 مال را پایمال دستش کرد %~% مکر دنیا بدید و پستش کرد

12 سفره چرخ و نان شطرنجی %~% چیست تا در سماط او سنجی

13 پیکر مردی و نکوکاری %~% کرده از ترک او کله داری

14 داده بزمش ز راه مستوری %~% جام می را به سنگ دستوری

15 عقل کلی گرفته دانش و پند %~% زان شفا بخش کلک قانون بند

16 عین معینست صورت ذاتش %~% عمده راستی اشاراتش

17 کرده بر تخت نیک تدبیری %~% رافت و رحمتش جهانگیری

18 به عیاری که نقد او سنجند %~% نقره ماه و مهر ده پنجند

19 جمع بستند دخل او با خرج %~% آسمان و زمین درو شد درج

20 کشور ظلم و جور غارت کرد %~% ملک او ازو روی در عمارت کرد

21 پرده از روی برگرفت هنر %~% زندگانی ز سر گرفت هنر

22 دشمنان را فگند در بیشه %~% هیبت او چو دیو در شیشه

23 همچو برجبیس در فضای سپهر %~% ترک ترکش سپرده تارک مهر

24 زیج مهرست رای رخشانش %~% رصد ماه در گریبانش

25 ای به تحریر دفتر و نامه %~% آزری نقش و مانوی خامه

26 کار تو سر بسر کراماتست %~% ذات تو سالک مقاماتست

27 آسمان چیست عطف دامانت %~% خواجگی منصب غلامانت

28 سلطنت سایه صدارت تو %~% نه فلک مسند وزارت تو

29 قلمت مشک بیز و غالیه سای %~% قدمت شهر گیر و قلعه گشای

30 لوح محفوظ طبع دراکت %~% عرش ملحوظ خاطر پاکت

31 اندرین آب خیز نوح تویی %~% وندرین دامگه فتوح تویی

32 تا بدین نی کشید چنگ تو دست %~% عود ms013 چون چنگ برکنار نشست

33 تیر خطی نبشت در سلکی %~% تا بنان ترا کند کلکی

34 زیج جاماسب روزنامه تست %~% افسر مشتری عمامه تست

35 نافه آهوان سنبل چر %~% کرده طیب از نسیم خلق توجر

36 دشمنانت چو برف از آن سردند %~% که چو یخ جمله سایه پروردند

37 گر چه ز آتش جوازشان دادی %~% هم به سردی گدازشان دادی

38 با ستیزنده کم ستیزی تو %~% خون دشمن به پینه ریزی تو

39 بشکنی گر به حکم بر تابی %~% محور این دوقطب دولابی

40 ازطریق سخاوت و حری %~% هر ندیمت چو کوکب دری

41 قلمت نقش بند دفتر کن %~% کرمت ضامن عروج سخن

42 یزک لشکر تو قطب شمال %~% پرچم رایت تو جرم هلال

43 جفت خاک در تو طاق فلک %~% آستانت به از رواق فلک

44 عرش بلقیس کرسی حرمت %~% خاتم جم پشیزه کرمت

45 داد دنیا تو دادی و دین هم %~% لاجرم آن ببردی و این هم

46 کس درین عرصه بلند هوا %~% به سخن چون تو نیست کام روا

47 چه شود گر ز راه دلجویی %~% قلمت چون کند سخن گویی

48 به میان سخن که میسازد %~% سخن اوحدی در اندازد

49 ای به حق خاتم اندر انگشتت %~% راست باد از برادران پشتت

50 باش جاوید و خرم و خندان %~% زان فروزنده روی فرزندان

51 هست جای تو چون سرای سرور %~% که مباد ایمنی ز جای تو دور

1 ای همایون سرای فرخنده %~% که شد از رونقت طرب زنده

2 طاق کسری ز دفترت کسریست %~% هشت جنت ز گلشنت قصریست

3 خاکت از مشک و سنگت از مرمر %~% بادت از خلد و آبت از کوثر

4 کوه پیموده سنگ و بر سخته %~% بهر فرش تو تخته بر تخته

5 با زر شمسه تو در یاری %~% لاجورد سپهر زنگاری

6 کاشی و آجرت به هر خرده %~% مال قارون به دم فرو برده

7 گچ بام تو نه سپهر ms014 به دور %~% از ره کهکشان کشیده به ثور

8 کرده با شاخ گلبنت ز فلک %~% شاخ طوبی خطاب « طوبی لک»

9 نقشبندان کن به کنده گری %~% بر درت کرده عمر خود سپری

10 در تک این رواق بالنده %~% پشت ماهی به گاو نالنده

11 ماه ازین طارم زمین مرکز %~% در دم آفتابت آجر پز

12 صحن معمورت آستان سپهر %~% سقف مرفوعت آشیانه مهر

13 چون ز سرخاب روی شاهد شنگ %~% داده سرخاب را جمال تو رنگ

14 کار سنگ از تو چون نگار شده %~% جام با سنگ سازگار شده

1 ای گرامی بهشت مسجد نام %~% خلد خاصی ز روح جنت عام

2 شاه دیوارت ای عمارت خیر %~% بن و بیخ کنشت کنده و دیر

3 از تو دین را نظام خواهد بود %~% در تو مهدی امام خواهد بود

4 نیم شب دیده مؤذن بام %~% دیده زین سوت صبح و زان سو شام

5 از ستونهات بیستون سنگی %~% وز طبقهات آسمان رنگی

6 به مسافر در این سرای سرور %~% منبرت سدره را نموده ز دور

7 بتو گردون ارادت آورده %~% در تو گبران شهادت آورده

8 کرده هر شب ز گنبد نیلی %~% در هوای تو ماه قندیلی

9 زیر این قبه‌های خرگاهی %~% در عرق رفته گاو با ماهی

10 ز اوج مقصوره تو پیش ملک %~% اعتراف قصور کرده فلک

11 از شعاع تو در شب تیره %~% مسجد بصره را بصر خیره

12 طور در طورهای بام تو درج %~% قاف در کاف گنبدت شده خرج

13 ماه نو مرغ وقت ساعت تو %~% جمع کروبیان جماعت تو

14 دین به پشتی روی دیوارت %~% کرده اسباب شرک را غارت

1 ای در علم و خانه دستور %~% چشم بد باد از آستان تو دور

2 رفته بر خط استوار عرشت %~% همدم خطه بقا فرشت

3 کوه پیش درت کمر بسته %~% زیر بارت زمین جگر خسته

4 برده ابداعیان کن فیکون %~% چارحدت ز شش جهة بیرون ms015

5 در حصار تو گنبد گردان %~% کو توال تو همت مردان

6 شد سعادت طلایه بر تبریز %~% تا فگندی تو سایه بر تبریز

7 از پی ضبط سفره و خوانت %~% تا مهیا شود سبک نانت

8 آسمان گشت و کوکبی انبوه %~% آسیابان بر آب بلیان کوه

9 مال تبریز خرج خوان تو نیست %~% بال سرخاب را توان تو نیست

10 هر که رخ در رخ سپاس نهد %~% در جهان اینچنین اساس نهد

1 چون مزاج جهان بدانستم %~% نشدم غره تا توانستم

2 کار من گوشه و کناری بود %~% راستی را شگرف کاری بود

3 ماه را قدر من سها گفتی %~% زهره را خود ببین چها گفتی

4 آنکه مهرش نیاید اندر چشم %~% شاید ار گیرد از عطارد خشم

5 منزلم مکه مبارک بود %~% نزلم از «عمه» و «تبارک» بود

6 دل من با ملک به راز شده %~% جانم از جسم بی‌نیاز شده

7 دیر در قدس و سیر در لاهوت %~% از «ابا» و «ابیت» ساخته قوت

8 بوقبیس و حری درون خطم %~% بولهلب در زبانه سخطم

9 منکسر گشته قلب و یار شده %~% قالبم عنکبوت غار شده

10 دم عیسی دل مرا حاصل %~% کف موسی به ساعدم واصل

11 نفس من زبور خوان گشته %~% نفسم انجیل را زبان گشته

12 دامنم زان فتوح گرما گرم %~% داشت از آستین مریم شرم

13 هر زمانم نوازشی تازه %~% چرخ از آواز من پر آوازه

14 ماه طلعم کلف پذیر نبود %~% روز عیشم زوال گیر نبود

15 سایه بر مال کس نیفگندم %~% مالش کس نکرد در بندم

16 چشم زخمی به حال من برسید %~% تیر نقصی به بال من برسید

17 غیرت روزگار بادم داد %~% دادم آن روزگار نیک بباد

18 دو سه درویش را به من پیوست %~% رونق احتشام من بشکست

19 غم ایشان دلم به جان آورد %~% به ضروریم در میان آورد

20 تا شدم کفچه دست و کاسه شکم %~% بر در ms016 خلق میشدم که: درم

21 چند پرسی نشان من که کجاست %~% گم شدم پی چه پویی از چپ و راست

22 مدتی شد که از وطن دورم %~% غربتم رنجه کرد و رنجورم

23 دل من تاب و سینه تنگی یافت %~% جانم از غصه بار سنگی یافت

24 رخت خود در خرابه‌ای بردم %~% زان دل افسردگان بیفسردم

25 سخنم را درو رواج نبود %~% وز خرابی برو خراج نبود

26 بر سر شعر جان همی دادم %~% گاهگاهش به نان همی دادم

27 با چنان قوم و دستگاهی سهل %~% سازگاریست کار مردم اهل

28 گر نبودی شکوه یک دو بزرگ %~% اندران فترتم بخوردی گرگ

29 در چنین فقر و نامرادی‌ها %~% « خضعت وجهتی لوادیها»

30 صدر مشروح و صدره چاک زده %~% سالها آه سوزناک زده

31 منتظر تا سحر شود شامم %~% رنگ روزی بتابد از بامم

32 خبر منعمی شنیده شود %~% هوشمندی ز دور دیده شود

33 تا که شد صیت رتبت خواجه %~% سروری را تراز دیباجه

34 مسندش سد ملک داری شد %~% فلکش حامل عماری شد

35 اختر طالعم بلندی یافت %~% کارم از بخت زورمندی یافت

36 غم دل روی در رمیدن کرد %~% فتنه آهنگ آرمیدن کرد

37 شب سروشی به صورت مردم %~% قال: «یا ایها المزل قم»

38 ای کلیم سخن کلامت کو %~% جم جهانگیر گشت جامت کو

39 کرمش در گشود و خوان انداخت %~% لطفش آوازه در جهان انداخت

40 چه نشینی که وقت کار آمد %~% گل امیدها به بار آمد

41 مرد کاری حدیث مردان کن %~% جام پر گشت دور گردان کن

42 کارت از دست اگر چه رفتبکوش %~% وین قدح را به یاد خواجه بنوش

1 ای دل از حکم زیجهای کهن %~% طالع وقت را نگاهی کن

2 به نمودار راست بی تخمین %~% راز این طفل نورسیده ببین

3 که قوی حال یا زبون طرفست %~% کوکبش در هبوط یا شرفست

4 در جهان بر چه حال خواهد بود %~% از ms017 چه چیزش وبال خواهد بود

5 به در آور ز سیر این اجرام %~% سیر هیلاج و کدخدا و سهام

6 کوکب او ز کوکب دستور %~% بنگر نیک تا نباشد دور

7 تا بدانیم و دل برو بندیم %~% به سخنهای عشق پیوندیم

8 به چه میمانی ای حدیقه نور %~% بس شگرفی که چشم بد ز تو دور

9 به نبات حسن برومندی %~% همچو روی حسان همی خندی

10 ناشکفته گلی نهشتی تو %~% از شگفتی مگر بهشتی تو

11 ای فتوح دل سحر خیزم %~% قرة العین خاطر تیزم

12 فرع و اصل تو بار نامه دین %~% باب و فصلت تراز خامه دین

13 از بهار تو تا تازه دل جانها %~% وز نهار تو روشن ایمانها

14 ز تو طبعم به دست شب خیزی %~% کرده بر فرق عقل گلریزی

15 به زمین از سپهر پیغامی %~% زین مباهات « جام جم» نامی

16 روشنی یافت عالم از نورت %~% چون نبشتم به نام دستورت

17 خواجه یادم نکرد و چیزی هست %~% که به مصر سخن عزیزی هست

18 حیف باشد چنین سخن سنجی %~% بی‌نصیب آنگه از چنان گنجی

19 لطفش از هر کسی خبر یابست %~% مگر از بخت من که در خوابست

20 از درختی بدان طربناکی %~% چه کم از سایه‌ای بدین خاکی

21 من فگندم سفینه را در یم %~% گر بر او رسد ندارم غم

22 ای مباهات من بایامت %~% افتخار حدیثم از نامت

23 در جهان کس تویی بگویم فاش %~% منم آن هیچ کس کس من باش

24 زان دل ابرساز دریا کن %~% التفاتی به جانب ما کن

25 مایه داری و میتوان امروز %~% غم پیران خور ای جوان امروز

26 نتوان کم چنین بیندازی %~% که نه تبریزیم نه شیرازی

27 گوشه دارم نه چون کمان چون تیر %~% گوش دارم که مستمندم و پیر

28 هست بر موجب قباله من %~% دو سه درویش درحباله من

29 آن تعلق چو پای بندم کرد %~% حلق در ms018 حلقه کمندم کرد

30 من از آن توام چو هستی اهل %~% غم ایشان بخور غم من سهل

31 از کرمشان چو خادمان بنواز %~% یا مرا نیز خادم خودساز

32 لطف کن در کشاکشم مگذار %~% که چو خادم همی کشندم زار

33 خاک آن خادمان بی‌خایه %~% به ازین خادمان بی‌مایه

34 فکرت من نهاد دیوانی %~% که نخوردم ز حاصلش نانی

35 یا رها کن چنین غریوانم %~% یا به بیع اندر آر دیوانم

36 تا تو باشی مصاحب دیوان %~% که نشاید دو صاحب دیوان

37 تاکنون گر چه چرخ سفله نهاد %~% هیچم آن دست بوس دست نداد

38 به خیالی ز دور ساخته‌ام %~% هوسی غایبانه باخته‌ام

39 از دعایت نبوده‌ام خالی %~% بگذرانم گواه آن حالی

40 پای رفتن نبود در دستم %~% ورنه من بر گزاف ننشستم

41 بعد ازین چون قلم به سر کوشم %~% جامه کاغذین فروپوشم

42 علم جامه جمله قصه داد %~% و اندرو کرده غصه خود یاد

43 مگرم کاغذی شود روزی %~% بر سر آن غیاث دین سوزی

44 احدی کو دهد به هر کس کام %~% اوحدی را به دست داد این جام

45 جامش از راه چون درست آمد %~% گر چه دیر آمدست چست آمد

46 او چو در پرده طلسم کمال %~% پیشت آورد کارنامه حال

47 ره بگنجش ده ار نرفت این بار %~% بر سر گنج خویشتن چون مار

48 نفسی هم به کار من پرداز %~% که چو کیخسروم نبینی باز

49 جام بستان که میگریزم من %~% زانکه سرمستم و بریزم من

50 جاودانیست من بگویم راست %~% سخن آنگه چنین سخن که مراست

51 دخترانند خوب و بالغ و بکر %~% که به نه ماه زاده‌اند از فکر

52 نگشاید جزین سخن دل تنگ %~% که بماند چو نقش بر دل سنگ

53 نیست امروز خواجه میداند %~% هیچکس کین چنین سخن راند

54 روزگارم بساز و کار ببین %~% شیرگیرم کن و شکار ببین

55 جرعه‌ای زان کرم به کامم ریز ms019 %~% باده جود خود به جامم ریز

56 در دلیری اگر چه گشتم گرم %~% ورقم پر عرق شدست از شرم

57 گر چه شوخیست این و پیشانی %~% تو بنه عذر این پریشانی

58 مگر این سروران که در پیشند %~% چون ز فضل و هنر ز من بیشند

59 دور دارند ازین حروف انگشت %~% نزنندم درفش خود بر مشت

60 در مصافات من سخن سنجم %~% به مصافم مبر که می‌رنجم

61 با غم عشق خلوتی دارم %~% وز بد و نیک سلوتی دارم

62 زان حضور آمد این نماز درست %~% گو: مگرد این شکسته باز درست

63 از تو خالی مدار گنجم را %~% تا ببویی مگر ترنجم را

64 جام جمشید میبری زنهار! %~% عدل جمشید کن به لیل و نهار

1 ساقی ار صاف نیست زان دردی %~% قدحی ده که خواب من بردی

2 نیست صافی مهل که جوش کنم %~% جام دردم بده که نوش کنم

3 صف پیشینه صافها خوردند %~% درد دردی به من رها کردند

4 درد دل را به درد بنشانم %~% درد بهتر که درد برجانم

5 اقتضای زمان ما اینست %~% چه توان کرد از آن ما اینست

6 گر چه آن دوستان ز دست شدند %~% خنک آنان که زود مست شدند!

7 دلم از جان خویش سیر آمد %~% دور او بیش ده که دیر آمد

8 مست بگذار در بیابانش %~% شب چو بیگه شود بخوابانش

9 جایش این به که جای خوابی هست %~% ور خمارش کند شرابی هست

10 روز مرگ ار به حال بد باشم %~% بده این جام تا به خود باشم

11 چون اجل در کشد به خود تنگم %~% بنه این جام بر سر سنگم

12 تا چو آید دل از دهان بر لب %~% جام بر کف رویم و جان بر لب

1 مطرب آخر تو نیز شادم کن %~% زان فراموش عهد یادم کن

2 گر چه هرگز نکرد یاد از ما %~% آن پریچهره یاد باد از ms020 ما

3 یاد او کن ولی به نام دگر %~% تا بنوشیم یک دو جام دگر

4 چون در آوردیش به پرده راز %~% جز حدیثش مگوی و پرده مساز

5 ور غزل خواهد آن رمیده غزال %~% غزل اوحدی بخوان در حال

6 گر چه او دلفروزتر باشد %~% سخن ما بسوزتر باشد

7 ورچه او ساکنست و آهسته %~% من به خدمت دوم کمر بسته

8 او به تن حکم کرد و فرمان نیز %~% من دلش میکنم فدا جان نیز

9 من شکایت کنم ولی به نیاز %~% او حکایت کند سراسر ناز

10 او چو دشمن همی کند زارم %~% من به شادی که: دوستی دارم

11 من غمش میکشم به صد زاری %~% او مرا میکشد به سر باری

12 من کنم یاد ازو خلف گردم %~% او کند ترک من تلف گردم

13 گر کشیدم به زلف او دستی %~% مست بودم مگیر بر مستی

14 دوش می‌جستم از لبش کامی %~% چون بمن داد ازین نمط جامی

15 ننشستم چو تیزرو بودم %~% که به این باده در گرو بودم

16 درد من خور که صاحب دردم %~% تا بدانی که من چه میخوردم

17 جام می یافتی ز دست مده %~% تو خودش نوش کن به مست مده

18 می کزو هست قطره و مردی %~% چون توان دادنش بهر سردی

19 پیر ما باش و شیشه پر می‌کن %~% پای غم را به ساغری پی کن

20 من کزین گونه رند باشم مست %~% چون نهم جام آن نگار از دست

21 مستم از گفتگوی عام چه غم %~% عاشقان را ز ننگ و نام چه غم

22 جرعه‌ای می ز جام من در کش %~% تا به جاوید مست میرو و خوش

23 گر شود مجلس تو زین می گرم %~% بعد ازینت ز کس نیاید شرم

24 چه نهی پیش پخته باده خام %~% پخته را نیز پخته باید جام

25 اندکی گر بنوشی از جامم %~% بشناسی که پخته یا خامم ms021

26 اوحدی این سخن دراز کشید %~% شب تاریک پرده باز کشید

27 اندرین شهر چون ظریفی نیست %~% وز حریفان ما حریفی نیست

28 تا بنوشیم ساغری باهم %~% برهیم از وجود خود ما هم

29 لاجرم جام خویش مینوشیم %~% جامه بر جام خویش میپوشیم

30 تو مبین اینکه نقل کم دارم %~% این نگه کن که «جام جم» دارم

31 خوان نقل بهشت آن منست %~% حور محتاج نقل خوان منست

32 زاده نیستیست هستی من %~% پادشاهیست تنگدستی من

33 خوردم از عشق ساغر ریزان %~% میروم اینک اوفتان خیزان

34 گر تو بر من ستم کنی ور داد %~% منم و عشق هر چه بادا باد!

35 باشد از عشق قوت مردان %~% آب و نان چیست قوت بی‌دردان

36 دایه دل چو سرفرازم کرد %~% عشق داد وز شیر بازم کرد

37 ای که اندر شکست ما کوشی %~% آشتی کن چو جام ما نوشی

38 گر چه کوتاه دیده‌ای بامم %~% دور کن سنگ طعنه از جامم

39 خانه تاریک و وقت بیگاهست %~% ره بگردان که چاه در راهست

40 تشنه‌ای گرد جوی و چاه مگرد %~% راه جویی کن و ز راه مگرد

41 آب ازین چشمه سبیل بنوش %~% باده زین جام سلسبیل بنوش

1 ای پژوهنده حقایق کن %~% نفسی رخ درین دقایق کن

2 هر چه پرسم ترا بهانه مجوی %~% پیش من کج نشین و راست بگوی

3 این جهانی که اندوریی تو %~% چیست با خود یکی نگویی تو

4 اصل او از کجا هویدا شد %~% بود یا خود نبود و پیدا شد

5 چه نخست از عدم پدید آمد %~% که مرین گنج را کلید آمد

6 متحرک چراست چرخ بلند %~% از چه ساکن شد این زمین نژند

7 آن یکی گرم و گرد گرد چراست %~% وین یکی با سکون و سرد چراست

8 این تف و باد و آب و گرد از چیست %~% وین تر و خشک و گرم و سرد از چیست

9 ms022 به چه چیز این زمین قرار گرفت %~% وز چه این تخم بیخ و بار گرفت

10 ظلمت این شب سیاه از چیست %~% نور این آفتاب و ماه از چیست

11 از چه این قلعه سربلند آمد %~% کدخدا چون و خانه چند آمد

12 چند از آن مادرند و چند پدر %~% چندشان دخترست و چند پسر

13 تو چه چیزی چه جوهری چه کسی %~% نرسیدی به خویش در چه رسی

14 این خرد خود کجا و روح کدام %~% دل که و نفس را چه باشد نام

15 چون فتادی به شهر بیگانه %~% به چه کار آمدی درین خانه

16 این فرستادن پیمبر چیست %~% با تو گر نیست این سخن با کیست

17 از چه پرهیز واجبست اینجا %~% چه حجاب و که حاجبست اینجا

18 سازگاری و مردمی چه بود %~% آدم از چیست و آدمی چه بود

19 زندگانی چگونه باید کرد %~% چه کسان را نمونه باید کرد

20 خلق هر منزلی کدام بود %~% منزل اصل را چه نام بود

21 آنچه دیدی ز سر گدشت بگوی %~% به چه خیزست باز گشت بگوی

22 چیست این دوزخ و بهشت کجاست %~% پرسش حال خوب و زشت کجاست

23 تن و جان را عذاب چون باشد %~% هول یوم‌الحساب چون باشد

24 اصل اینها چو نیست جز یک حرف %~% ز چه پیدا شد این تفاوت ژرف

25 کار این سلطنت مجازی نیست %~% باز دان این که کار بازی نیست

26 همه دانستنیست این به درست %~% گر ندانسته‌ای گناه از تست

27 به در آور اصول آن زین جام %~% تا به کیخسروی براری نام

28 اگر این نکتها ندانی تو %~% اندرین خاکدان بمانی تو

29 آخر این آمدن بکاری بود %~% وز برای چنین شماری بود

30 ورنه این دردسر چه میبایست %~% همه خود بود هر چه میبایست

31 تو بدان آمدی که کار کنی %~% زین جهان دانش اختیار کنی

32 همه را بنگری و دریابی %~% رنج ms023 بینی و دردسر یابی

33 چیست ناموس دل بر او بندی %~% کیست سالوس خوش بروخندی

34 دانش این حوالتست به تو %~% وز خدا این رسالتست به تو

35 تا حدوث از قدم پدید شود %~% نسبت بیش و کم پدید شود

36 ترک این عالم فنا گویی %~% ملک جاوید را ثنا گویی

37 جز به علم این کجا توان دانست %~% نفس بی‌علم هیچ نتوانست

1 علم بالست مرغ جانت را %~% بر سپهر او برد روانت را

2 علم دل را به جای جان باشد %~% سر بی‌علم بدگمان باشد

3 دل بی‌علم چشم بی‌نورست %~% مرد نادان ز مردمی دورست

4 علم علم بر برین بالا %~% تا برو چون علم شوی والا

5 مبر از پای علم و دانش پی %~% تا به قیوم در رسی و به حی

6 علم عقلست و نفس علم خدای %~% بیش ازین بیخودی مکن به خود آی

7 زانچه بر جان نبشت در بوتات %~% شاخ علمست و میوه معلومات

8 نیست آب حیات جز دانش %~% نیست باب نجات جز دانش

9 هر که این آب خورد باقی ماند %~% چشم او در جمال ساقی ماند

10 مدد روح کن به دانش و دین %~% تا شوی همنشین روح امین

11 دین به دانش بلند نام شود %~% دین با علم کی تمام شود

12 نور علمست و علم پرتو عقل %~% روشنست این سخن چه حاجت نقل

13 علم داری مشو به راه ذلیل %~% علم بس راه را چراغ و دلیل

14 چون چراغ و دلیل و پرسیدن %~% هست در شب چراست ترسید

15 علم نورست و جهل تاریکی %~% علم راهت برد به باریکی

16 دانشست آب زندگانی مرد %~% خنک آن کاب زندگانی خورد!

17 در پی کشف این و آن رفتن %~% جز به دانش کجا توان رفتن

18 نفس بیشه است و گر بزی شیرش %~% عقل بازو و علم شمشیرش

19 علم خود را مکن ز عقل جدا %~% تا بدانی که ms024 کیست عقل و خدا

20 تن به دانش سرشته باید کرد %~% دل به دانش فرشته باید کرد

21 علم روی ترا به راه آرد %~% با چراغت به پیشگاه آرد

22 علم اگر قالبیست ور جانیست %~% هر چه دانی تو به ز نادانیست

23 تن بیروح چیست مشتی گرد %~% روح بی‌علم چیست بادی سرد

24 جهل خوابست و علم بیداری %~% زان نهانی وزین پدیداری

25 جان داننده گر چه دمسازست %~% با بدن بر فلک به پروازست

26 راز چرخ و فلک بدین دوری %~% نه هم از علم یافت مشهوری

27 علم کشتی کند بر آب روان %~% وانکه کشتی کند به علم توان

28 چون تو با علم آشنا گشتی %~% بگذری زاب نیز بی‌کشتی

29 سگ دانا ز گاو نادان به %~% به هنر در گذشت شهر از ده

30 شود از جهل مرد کاهل و سست %~% دانش او را دلیر سازد و چست

31 گردش قبه چنین پرکار %~% نه به علمست پس به چیست بیار

32 این همه کار و حرفت و پیشه %~% نه هم از دانشست و اندیشه

33 جهل و کوریت سر به چاه کشد %~% علم و بینندگی به ماه کشد

34 دل شود گر به علم بیننده %~% راه جوید به آفریننده

35 چون به علمش یقین درست شود %~% در عمل نامدار و چست شود

36 مرد بی‌علم جفت غم بهتر %~% دیگ بی‌گوشت بی‌کلم بهتر

37 جوش جاهل چو آتش و خاشاک %~% بر دمد لیک زود گردد خاک

38 علم دیوانه بی‌خلل نبود %~% زانکه دیوانه را عمل نبود

39 علما راست رتبتی در جاه %~% که نگردد به رستخیز تباه

40 علم را دزد برد نتواند %~% به اجل نیز مرد نتواند

41 نه به میل زمان خراب شود %~% نه به سیل زمین در آب شود

42 جوهر علم همچو زر باشد %~% که چو شد کهنه تازه‌تر باشد

43 نفس را علم مستفاد کند %~% علم ازین بیشتر چه داد کند

44 آنچه ms025 در علم بیش میباید %~% دانش ذات خویش میباید

1 نامه اولیاست این نامه %~% مبر این را به شهر هنگامه

2 اندرین نامه بدیع سرشت %~% ره دوزخ پدید و راه بهشت

3 سخن مبدا و معاش و معاد %~% اندرین چند بیت کردم یاد

4 صفت بر و صورت فاجر %~% حیلت دزد و حالت تاجر

5 سخنی بی‌تکلفست و صلف %~% قمری بی‌تبرقعست و کلف

6 فکر در گفتنش نه پاینده %~% ز امهات حضور زاینده

7 نفس را این بشارتی چندند %~% به مقاصد اشارتی چندند

8 نام این نامه «جام جم» کردم %~% وندرو نقش کل رقم کردم

9 تا چو رغبت کنی جهان دیدن %~% هر چه خواهی درو توان دیدن

10 بشناسی درو که شاه کجاست %~% منزل او کدام و راه کجاست

11 دشمن شاهرا شکست از چیست %~% رنج دیوانه خواب مست از چیست

12 در این خانه را که یافت کلید %~% رخ این خانگی ز پرده که دید

13 چه مسافت ز گنج تا به طلسم %~% وز مسمی چه مایه راه به اسم

14 باز دانی مقید از مطلق %~% راه باطل جدا کنی از حق

15 هیچ دیوت ز ره نیندازد %~% غول رختت به چه نیندازد

16 دور باشی ز مکرهای خفی %~% راه یابی به ملت حنفی

17 بتو گوید که آدمی چه بود %~% مرد چونست و مردمی چه بود

18 سخره و رام هر دغل نشوی %~% به ضلال مبین مثل نشوی

19 مالت از دزد در امان ماند %~% حالت از علم بی‌گمان ماند

20 باز فکر تو چشم باز کند %~% موکب روح ترک تاز کند

21 گول گشتت نباشد از چپ و راست %~% بازیابی که منزل تو کجاست

22 دیده عبرتت گشاده شود %~% دلت از نقش غیر ساده شود

23 تو به فتحی چنین شوی واصل %~% و اوحدی را ثوابها حاصل

24 گر نشاید که عذر ما خواهی %~% دولت خواجه از خدا خواهی

1 دوش کردم به خرمی عزمی %~% که بدین ms026 جام نو کنم بزمی

2 دل چو در خانه مست شد زین می %~% رخ به صحرا نهاد و من در پی

3 بنشستیم چون به دشت آمد %~% جام پر کرد و می به گشت آمد

4 باده‌ای بود سخت مرد انداز %~% شد حسابی ضرورت از آغاز

5 با که و کیچگونه چند خورد %~% تا شود مست و ره به خانه برد

6 چو ز من دور گشت مستوری %~% برگرفتم علم به دستوری

7 قسمتی راست کردمش به سه دور %~% تا بنوشنده بر نباشد جور

8 دور اول نشاط بخشد و نور %~% کند از دیده خواب غفلت دور

9 اندر آید سرت به گفت و بگوی %~% عالمی دیگرت نماید روی

10 دومین دور شیر گیر کند %~% در فنون هنر بصیر کند

11 راه یابی به آزمایش‌ها %~% پرده بر خیزد از نمایشها

12 در سوم دور چون کنی نوشش %~% بنماند نهاد را پوشش

13 روح را قوت شباب دهد %~% سر آز و امل به خواب دهد

14 این سه دور ار به سر توانی برد %~% راه ازینجا بدر توانی برد

1 روز شد ای حکیماز آن منزل %~% خبری ده که چون گذشت این دل

2 خود ازین آمدن مراد چه بود %~% سر این هجر و این بعاد چه بود

3 مگر آغاز کار دریابیم %~% وز وجود جهان خبر یابیم

4 همه دانستنیست این به عیان %~% گر ندانسته‌ای درست بدان

5 کاولین قسمت از طریق قیاس %~% در وجود و عدم دهند اساس

6 وین وجود ار فنا پذیر بود %~% ممکنست ار چه بر اثیر بود

7 ور فنا را بدو نباشد راه %~% واجبست و بدین مخواه گواه

8 ذات واجب قدیم و فرد بود %~% بی‌چه و چون و خواب و خورد بود

9 باشد او از جهات نیز بدر %~% تو از آن ذات بی‌جهت مگذر

10 هر چه در امتناع و امکانست %~% ذات واجب مغایر آنست

11 چون شد از امتناع و امکان ms027 حر %~% شد ز جودش وجود عالم پر

12 کرد هستیش اقتضای ظهور %~% زانکه نورست و فاش گردد نور

13 ذات او بر وجود شاهی کرد %~% رحمتش رخ به نیک خواهی کرد

14 صنع را مظهری ضرورت شد %~% طالب جسم و جان و صورت شد

15 اول جمله اوست عز وجل %~% گر چه آخر ندارد و اول

16 عزتش چون ز خود به خود پرداخت %~% نظری بر کمال خویش انداخت

17 زان نظر گشت عقل کل موجود %~% عقل کورا بدید کرد سجود

18 نفس کل شد پدید از آن دیدن %~% شد پسندیده زان پسندیدن

19 نفس چون در سوم نورد افتاد %~% سومین جوهر دو فرد افتاد

20 زان سه رتبت سه بعد پیدا شد %~% پیکر آسمان هویدا شد

21 جوهر نفس چون به خود نگریست %~% تا بداند که حق که واو کیست

22 عقل و نفس و فلک پدید آمد %~% چرخ در گفت و در شنید آمد

23 هم چنین تا که نه فلک شد راست %~% حکمتش چون بدین فزونی خواست

24 شد عیان زین دو چار کاشانه %~% هفت شاه و دوازده خانه

25 همه در مهد این همایون رخش %~% روشن آیین و روشنایی بخش

26 نرم خوبان تیز تا زنده %~% هر یکی پرده‌ای نوازنده

27 چرخ چون دور کرد و شد شیدا %~% شد زمین روشن و زمان پیدا

28 در زمان گشت چار فصل پدید %~% بر زمین نیز هفت خط بکشید

29 هفت اقلیم از آن بپیوستند %~% هر یکی بر ستاره‌ای بستند

30 چون از آن جنبش شبانروزی %~% یافت انجم برات پیروزی

31 شد نماینده زین ورق درحال %~% مشرق و مغرب و جنوب و شمال

32 چرخ از اول که چیره شد در دور %~% چار عنصر پدید شد بر فور

33 کاتش و باد و آب و خاک تواند %~% هم حیات تو هم هلاک تواند

34 وین عناصر چو دست بر هم داد %~% زان سه مولود نامدار بزاد

35 آن ms028 سه مولود چیست نیک بدان %~% معدن و پس نبات و پس حیوان

36 گشت معدن به خاک پوشیده %~% وز زمین شد نبات جوشیده

37 حیوان بر زمین و آب و هوا %~% شد به جنبش روان و حکم روا

38 این سه موقوف بر چهار ارکان %~% و آن برین هفت گنبد گردان

39 چرخ محتاح نفس و نفس به عقل %~% تا به وحدت رسید نقل به نقل

40 گر چه هر یک چنین مدار کند %~% چون به وحدت رسید فرار کند

41 آنکه با عقل بود روحش جفت %~% جنبش نفس را طبیعت گفت

42 طبع چون در مزاج پیوندد %~% از تراکیب نقشها بندد

43 چونکه از طبع و از مزاج برون %~% نیست این نقشهای گوناگون

44 اختلاف زمان برون آورد %~% نه مزاج از چهار عنصر فرد

1 جرم خورشید گرد پیکر خاک %~% مدتی چون بگشت با افلاک

2 آب و خاکش ز عکس تافته شد %~% تبش اندر دو گانه یافته شد

3 متصاعد شد از میان دو بخار %~% که دو روحند و در هوا طیار

4 روح خاکی کثیف بود و نژند %~% روح آبی لطیف و نیز بلند

5 روح آبی چو در مشیمه کان %~% محتبس گشت ز اقتضای زمان

6 روش آفتاب تابش داد %~% حرکت کرد و اضطرابش داد

7 بر هوا رفت و آب شد بچکید %~% بر زمین گرم گشت و پس بتپید

8 زان صعود و هبوط پیوسته %~% گشت اجزاش روشن و بسته

9 زمره‌ای روح مطلقش گفتند %~% فرقه‌ای دهن و زیبقش گفتند

10 روح خاکی چو پس دخانی بود %~% وندرو اندکی گرانی بود

11 به یکی معدن احتباسش کرد %~% جنبش خویش در حراسش کرد

12 تپشی دایم اندرو پیوست %~% راه بیرون شدش نبود ببست

13 چون بسی روزگارش این شد ورد %~% در گوکان فتاد و شد گوگرد

14 قدما نفس نام کردندش %~% حکما احترام کردندش

15 ذکر این نفس و روح راز نهفت %~% شد به جسمی غبار ms029 معدن جفت

16 روح و نفس و بدن مهیا شد %~% کارگاهی ز خاک پیدا شد

17 نوبتی دیگر از حرارت کان %~% گرم گشت این سه جزو را ارکان

18 شد ز حر مقام و ضیق محل %~% عقد آن در رطوبت این حل

19 وین سه را در زمان پیوستن %~% گاه پیمان و دوستی بستن

20 وزن و قدر ار به اعتدال بود %~% تن مصفا و جان زلال بود

21 و گر آن آب چون حجر گردد %~% به مرور زمانه زر گردد

22 ور بود وزن زیبق افزون‌تر %~% نقره‌ای باشد و نگردد زر

23 ور ز مساوات و وزن این دو بخار %~% تیره باشد ز اختلاط غبار

24 نام جسمی چنین حدید بود %~% وین پس از مدتی مدید بود

25 ور ظلمت عدیم نور شدند %~% وز مساوات و وزن دور شدند

26 زان تمازج به مذهب هر مس %~% جسد قلع و سرب خیزد و مس

27 وآنچه ملح و شبوب و زاجاتند %~% هم ز تاثیر این مزاجاتند

28 هم چنین از دریچهای دگر %~% حال و حکم نتیجهای دگر

29 تا شد این خاک پر گهر گنجی %~% خلق نامبرده بر یکی رنجی

30 اصل و بنیاد این جواهر خاک %~% این دو روحند با تو گفتم پاک

31 وین جمیع ار نفیس و گردونند %~% زاده اختران گردونند

32 زین میان زر بود نتیجه مهر %~% نقره فرزند ماه زیبا چهر

33 مس و آهن ز زهره و بهرام %~% بهره‌مندند و نور یاب مدام

34 قلع از مشتری و جیوه ز تیر %~% زحل اندر سرب کند تاثیر

1 وین چهار آخشیج را به درست %~% چون پدید آمد امتزاجی رست

2 نفس روینده رام ایشان شد %~% جنبش راست کار ایشان شد

3 شغل این نفس را به طبعی راست %~% هشت قوت به خادمی برخاست

4 قوت جذب و قوت امساک %~% قوت هضم و دفع بشنو پاک

5 غاذیه نامیه مولده هم %~% گشته با قوت مصوره ضم ms030

6 پس طبیعت به نقش بندی دست %~% بر دو نقش از هزار گونه ببست

7 شد به صحرا او کوه بر جا تنگ %~% از گل و یاسمین رنگارنگ

8 مدتی سبز شد نبات و بلند %~% زرد شد بعد از آن و تخم افگند

9 تا گر او ز اختلاف گردد سست %~% مثل او از زمین تواند رست

10 چون که زایل شد اختلاف مزیج %~% شجر آهنگ نشو کرد و بسیج

11 گشت روینده گونه گونه درخت %~% بی بر و میوه‌دار و نازک و سخت

12 آبش از بیخ شد روان سوی شاخ %~% شاخ و برگش دراز گشت و فراخ

13 آبخور بیخ و شاخ و خارش گشت %~% و آن دگر جمله برگ و بارش گشت

14 بارها را نگاهداشت به برگ %~% ز ابر و باران و برف و باد تگرگ

15 و آنچه بی‌بار بود و کج‌رو گشت %~% ساختندش به بیشه‌ها انگشت

16 و آنچه از میوه بود بر وی بار %~% دامنش پاک شد ز سنگ و ز خار

17 پرورش دید و سر بلندی یافت %~% در چمن نام ارجمندی یافت

18 چون ز قسمت گرفت رستن بهر %~% یا غذا بود یا دوا یا زهر

1 باز چون در مزاج این ارکان %~% متضاعف شد اعتدال و توان

2 قوت و حس و جنبش به مراد %~% مدد روح رستنیها داد

3 جسم چون زین دو روح یاری یافت %~% بر حیات و روش سواری یافت

4 حرکت کرد بر زمین چپ و راست %~% رستنی خورد و خواب و راحت خواست

5 زین میان ماده گشت و نر پیدا %~% وز پی ماده گشت نر شیدا

6 ماده و نر به هم چو جفت شدند %~% در تمنای خیز و خفت شدند

7 تا ز تولیدشان جهان پر گشت %~% کوه و صحرا و غار و وادی و دشت

1 امتزاج این دو روح را با هم %~% چونکه در اعتدال شد محکم

2 نفس دانا بدان ms031 تعلق ساخت %~% سایه نور چون بدان انداخت

3 نوع انسان از آن میان برخاست %~% شد به قامت ز استقامت راست

4 تن او شد به عقل و جان قایم %~% تن تباهی ندید و جان دایم

5 صاحب علم و صنعت و سخنست %~% زانکه او را سه روح و یک بدنست

6 و آنچه اصل وجود انسانست %~% زبده این نبات و حیوانست

7 آدمی زین دو چون خورش سازد %~% مایه نشو و پرورش سازد

8 آن غذا در بدن چو یابد نظم %~% خون شود در تن از حرارت هضم

9 چون برآید برین سخن چندی %~% یابد آن خون ز روح پیوندی

10 شودش رنگ از اعتدال مزاج %~% به سپیدی چو زیبق و چو زجاج

11 در چنین حال زرع خوانندش %~% اصل این چند فرع دانندش

12 در زوایای پشت رست شود %~% نسبتش با بدن درست شود

13 اینچنین خوب گوهری ناسفت %~% چون کند خفت خلوتی با جفت

14 در نهد روی از آن حدایق غلب %~% به دهان رحم ز مجری صلب

15 باز با آب زن در آمیزد %~% زود اندر مشیمه شان ریزد

16 هفت کوکب به کار او کوشند %~% خلعت تربیت برو پوشند

17 به رحم شهر بند سازندش %~% تا چو خون نژند سازندش

18 چرخ پیوندش استوار کند %~% تا در آن جایگه قرار کند

19 ماه اول زحل کند کارش %~% اندران وقت کو بود یارش

20 گردد این خون در آن مشیمه تنگ %~% متغیر به شکل و صورت و رنگ

21 در هنر زمره‌ای که گام نهند %~% بر چنین آب نطفه نام نهند

22 این زمان گر زحل قوی باشد %~% طفل پردان و معنوی باشد

23 بر یکایک ستارگان زین هفت %~% هر یکی زین قیاس حکمی رفت

24 مشتری باشدش به ماه دوم %~% مدد و یاور و پناه دوم

25 سرخ جامه شود بسان جگر %~% باز گردد به رنگهای دگر

26 افتدش در مسام بادی گرم %~% زان پدید آید ms032 اختلاجی نرم

27 حکمایی که رسم وحد دانند %~% اندرین حالتش ولد خوانند

28 گر سوم ماهش آفتی نرسد %~% یا گزند و مخافتی نرسد

29 یارمندی رسد ز بهرامش %~% متصرف شود در اندامش

30 عضوهای رئیسه را در تن %~% با دگر عضوها کند روشن

31 ولدی را که حالت این باشد %~% نزد دانا لقب جنین باشد

32 ماه چارم به قوت خود مهر %~% شودش نقش بند پیکر و چهر

33 تن او نغز و پرتوان گردد %~% روحش اندر بدان روان گردد

34 در شکم خویش را بجنباند %~% مرد داننده کودکش خواند

35 ماه پنجم بهزهره پردازد %~% از سرش موی رستن آغازد

36 منفصل گرددش رسوم از هم %~% صورت چشم و گوش و بینی و فم

37 چون به ماه ششم رساند کار %~% شود از انجمش عطارد یار

38 در دهانش زبان گشاده شود %~% داد ترکیب هاش داده شود

39 هفتم او را قمر نگاه کند %~% رویش از روشنی چو ماه کند

40 اندرین ماه بی‌خلاف و گزند %~% گر بزاید بماند این فرزند

41 هشتمین ماه باز ازین ایوان %~% نوبت آید به کوکب کیوان

42 گر ز مادر بزاید این هنگام %~% هم شود کار زندگیش تمام

43 در نهم مشتریش باشد پشت %~% اندران راه سهمناک درشت

44 سعدش این بند را کلید شود %~% قوتی در ولد پدید شود

45 تا بتدریج سرنگون کندش %~% وز شکنجی چنان برون کندش

46 مدتی بوده اندران تنگی %~% او سبک لیک ازو شکم سنگی

47 طفل در تنگ و مادر آهسته %~% هر دو از بار یکدگر خسته

48 دست بر روی ارنج بر زانو %~% رنجه از خفت و خیز کدبانو

49 قوت آن خون و هیچ قوت نه %~% خبر از بنیت و نبوت نه

50 چون برون آید از چنان بندی %~% در دگر محنت اوفتد چندی

1 باشدش کار از اول پایه %~% طلب شیر و جستن دایه

2 گه به دوشش کشند و گاه به مهد %~% گاه ms033 صبرش دهند و گاهی شهد

3 چون ز گهواره در کنار آید %~% در دگر گونه گیر و دار آید

4 باشدش خوف و بیم از آتش و آب %~% آفت خفت و خیز و گریه و خواب

5 چون چپ خود ز راست بشناسد %~% و آنچه خواهند خواست بشناسد

6 از سه حالش سخن بدر نبود: %~% هر سه بی‌رنج و درد سر نبود

7 یا به مکتب دهند و استادش %~% تا دهد فرض و سنتی یادش

8 باز در گریه و خروش افتد %~% در کف چوب و مار و موش افتد

9 شود آخر فقیه و دانشمند %~% راه یابد به خانقاهی چند

10 دل او را کند نژند و سیاه %~% راتب هفته و وظیفه ماه

11 ای بسا! نان وقف کو به زیان %~% بدهد تا رسد به حد بیان

12 بعد از آن یا شود مدرس عام %~% یا معید و خطیب شهر و امام

13 یا برون اوفتد به دقاقی %~% یا به تزویر و شید و زراقی

14 کم رسد زین میان یکی به وصول %~% زانکه غرقند در فروع و اصول

15 وگرش در سر این هوس نبود %~% به معانیش دسترس نبود

16 به دکانش برند و بنشانند %~% آتشی بر دماغش افشانند

17 ز غم و داغ حرفت و پیشه %~% گز و مقراض واره و تیشه

18 خوردنی بد نشستنی غمناک %~% نان بی‌وقت و آب پر خاشاک

19 چو در آید به پایه مردی %~% گرم گردد رها کند سردی

20 افتدش زین سر سبک سایه %~% باد در بوق و آب در خایه

21 به کف حرص و آز در ماند %~% بازش آرند و باز در ماند

22 نشنود پند اوستاد و پدر %~% نه به دانش گراید و نه هنر

23 تا زرش هست میدهد بر باد %~% چون نماند شود به دزدی شاد

24 فاش و پنهان ز هوشیار و ز مست %~% ببرد هرچش اوفتد در دست

25 بلتش چند پی فگار ms034 کنند %~% دست آخر سرش به دار کنند

26 صد ازین بی‌هنر تلف گردد %~% تا یکی در هنر خلف گردد

27 و گرش بخت یارمند بود %~% نام بر دار و ارجمند بود

28 یا شود خواجه گرامی بهر %~% یا سرافرازی ار اکابر شهر

29 یا امیری شود فروزنده %~% یا دبیری دیار سوزنده

30 رنج بسیار برده از هر باب %~% کرده بر خود حرام راحت و خواب

31 سالها حاضر و کمر بسته %~% دل در اندوه و درد سر بسته

32 چون ز سودای قربت و پیشی %~% با سعادت دلش کند خویشی

33 جور و خواری کشد ز شاه و امیر %~% ناگهان بر نشانش آید تیر

34 از عمل برکند چراغی چند %~% خانه و آسیاب و باغی چند

35 مرکبی چند در طویله کشد %~% دست بر صورتی جمیله کشد

36 غم آنها بگیردش دامن %~% آز و حرص و نیاز پیرامن

37 محنت جامه و غم جو و کاه %~% خرج ده ساز خانه آلت راه

38 زر خر بنده و بهای ستور %~% نان دربان و اجرت مزدور

39 گر غلامش گریخت آه و دریغ %~% ور سقوط شد ستور بارد میغ

40 حسد دشمنانش اندر پی %~% حاجت دوستان به جانب وی

41 بار صد کس به تن فرو گیرد %~% آتش دوزخ اندرو گیرد

42 دل مظلوم در دعای بدش %~% جان محکوم منکر خردش

43 در دل او ز هر طرف قلاب %~% بسته بر وی ز بیم دلها خواب

44 سالها کار این و آن سازد %~% که زمانی به خود نپردازد

45 نتواند دمی نشستن شاد %~% نکند مرگ و آخرت را یاد

46 دست منصب گرفته گوش او را %~% حب دنیا ربوده هوش او را

47 روز و شب هم چو باز دوخته چشم %~% شده با بینش و حضور به خشم

48 غافل و خط آگهان در مشت %~% که بخواهند ناگهانش کشت

49 عالمی گم شود درین سر و کار %~% تا ازیشان یکی رسد به ms035 کنار

1 چیست گیتی سرای محنت و غم %~% زحمت او فزون و راحت کم

2 تا شب آخرین و روز نخست %~% فلک اندر کمین محنت تست

3 سیر افلاک را مدان به عبث %~% نفس را بر شعور این کن حث

4 در زمین هر چه جسم و جان دارد %~% آسمان صورتی از آن دارد

5 او برین نور سایه افگنده %~% سایه این به نور آن زنده

6 اگر آن نور نیک حال بود %~% عیش این سایه بر کمال بود

7 ور پدید آید اندرین سستی %~% نتوان دیدن اندران رستی

8 در هم این نور و سایه پیوسته %~% سیرت این به سیر آن بسته

9 چون ازین سایه بازگشت آن نور %~% گشت ازین سایه زندگانی دور

10 ما چه و درچه پایه‌ایم همه %~% چون نه نوریم سایه‌ایم همه

11 تو از آنجا چو سایه زانی دور %~% که نه‌ای هم چو سایه در پی نور

12 اصل نزدیک و اصل دور یکیست %~% ما همه سایه‌ایم و نور یکیست

13 باز آنها که پیش ما نورند %~% به حقیقت چو سایه مهجورند

14 هفت کوکب ز راه پنج نظر %~% گاه زهرت دهند و گاه شکر

15 در وبال و هبوط و بعد و شرف %~% گه تلافی گرند و گاه تلف

16 دو جهانگیر و پنج صاحب رخش %~% زیر این طارم دوازده بخش

17 تر و خشکند و گرم و سرد به هم %~% نرم رفتار و تیز گرد به هم

18 بشدنشان ز خانه در خانه %~% فتنه‌ها در جهان ویرانه

19 از محاق آفت جهان باشند %~% ز احتراق آتش نهان باشند

20 شبی و روزی و نر و ماده %~% سعد و نحس از پی هم افتاده

21 ثابتی در مزاج سیاری %~% واقعی در ازای طیاری

22 این یکی معطی آن یکی قاطع %~% این یکی تیره و آن دگر ساطع

23 باز ازین جمله ثابت و سیار %~% هر یکی با یکی دگر شد یار

24 نحس ms036 با نحس و سعد با مسعود %~% ممتزج رنگ هر دو گیرد زود

25 از روش چون به هم در آمیزند %~% حالهای عجب برانگیزند

26 هر یکی مقتضی بلایی را %~% یا فتوحی و انجلایی را

27 داده از اجتماع و استقبال %~% مهر و مه کون را تغیر حال

28 آمدنشان سوی حضیض از اوج %~% کرده دریای فتنه را پر موج

29 جرم خورشید را درین درجات %~% سیصد و شست صورتست و صفات

30 هر یکی مشکلی پدید آرد %~% یا خود از مشکلی کلید آرد

31 شد زمین چون شکارگاهی شوم %~% گرد او حلقه‌ای ز چرخ و نجوم

32 زان نظرهای تیز و چندان سست %~% آن رهد کو ز رخنه بیرون جست

1 میکشد چرخ ازین زمین و بحار %~% به تف مهر گونه گونه بخار

2 بر هوا چون بخار زور کند %~% جنبش و اضطراب و شور کند

3 کند آنکس که داد دانش داد %~% لقب آن هوای جنبان باد

4 در زمین این بخار هست و دخان %~% نیز در مردم و دگر حیوان

5 به زمستان مسام چون بسته است %~% جنبش این بخار آهسته است

6 لیک چون گاه یخ گداز شود %~% وان مسام گرفته باز شود

7 بر سه قسمت شود بخار زمین %~% گاه جنبیدن از یسار و یمین

8 آنچه بروی زمین حصار کند %~% جنبش او را چو بی‌قرار کند

9 کند آن راه بسته او را کسف %~% تا پدید آورد ز لازل و خسف

10 و آنچه ره یافت در عروق مکان %~% از تری خود وز گرمی کان

11 در صعود و هبوط آب شود %~% مایه معدن و ذهاب شود

12 و آنچه خارج شود به راه فلک %~% نزد دانا در آن نباشد شک

13 کش گذر یا به زمهریر بود %~% یا سوی آتش اثیر بود

14 بیش ازین جسم را گذر چون نیست %~% این بخار از دو حال بیرون نیست:

15 یا به آتش رسد شهاب شود ms037 %~% ورنه بر گردش از ستبر افتد

16 چون بکوشند ابر و باد به هم %~% بجهد برق و پس بریزد نم

17 ابر از آن باد چون دریده شود %~% غرش رعد از آن شنیده شود

18 هر نمی کو جدا شود ز سحاب %~% آن بخاری بود که گردد آب

19 فصل سردش تگرگ و برف کند %~% روز گرمش به آب صرف کند

20 در هوا غیر ازین نظرها هست %~% در زمین نیز بس اثرها هست

21 پیش آن کو اثر شناس بود %~% آن دگرها برین قیاس بود

1 نفس نطقیست بی‌زبان گویاست %~% این بداند کسی که او جویاست

2 در بصر نور و در زبان گفتار %~% در دهن زوق و در قدم رفتار

3 قوت سمع و لمس و بوییدن %~% به ره فکر و فهم پوییدن

4 همه از فیض نفس زاینده‌است %~% جمله را نفس ره نماینده است

5 دیدن او به امتیاز بود %~% گفتن او به رمز و راز بود

6 بر تو از بسکه مشفقست و رحیم %~% به هزارت زبان کند تعلیم

7 مینماید ز صد طریقت راه %~% تا ز نیک و ز بد شوی آگاه

8 او چه شایسته خودت سازد %~% نور او عکس بر تو اندازد

9 نور او در تنت فرشته شود %~% منهی غیب و سرنوشته شود

10 جستن هر رگی زبانی ازوست %~% زدن هر نفس نشانی ازوست

11 جستن سر نشان جاه بود %~% و آن پایت دلیل راه بود

12 جستن چشم راست از شادی %~% خبرت گوید و ز آزادی

13 جستن چشم چپ نشان جفا %~% یا سخنهای دشمنان ز قفا

14 جنبش هر یکی به منوالیست %~% هر یکی زان دلیل بر حالیست

15 هم چنین حکم نبض شریانات %~% اندر اوقات رنج و بحرانات

16 نبض نملی دلیل ضعف قوا %~% متفاوت بر اختلاف هوا

17 مرتعش بر حرارت طاری %~% ملتوی بر کمال بیماری

18 و آن دگرها بدین صفت باشد %~% نزد آن کاهل معرفت باشد ms038

19 سر بسر واقفان این رازند %~% گوش کن تا چه پرده میسازند

20 مینیوشند و باز میگویند %~% بی‌زبان با تو راز میگویند

21 زین ورق در سخن نقط به نقط %~% که: غلط کم کن و تو کرده غلط

22 چر یک اندام نیز در حالیست %~% در فراست دلیل بر فالیست

23 خال در چشم و میل در بینی %~% صورت حیلتست و کج بینی

24 طرح بینی اگر بلند بود %~% مرد مغرور و ارجمند بود

25 گردن و ریش و پای و قد دراز %~% از حمایت حدیث گوید باز

26 اینچنین کارخانه‌ای برکار %~% شب و روز و تو خفته غافل‌وار

27 چون که در تحت این بلا باشی %~% چه کنی گر نه مبتلا باشی

28 کیست کین را شمار داند کرد %~% همه را اعتبار داند کرد

29 شاد منشین که در سرای سپنج %~% نتوان بود بی‌کشیدن رنج

30 زان بدین عالمت فرستادند %~% وین چنین ساز و آلتت دادند

31 تا به اینها نظر دراندازی %~% چاره کار خویشتن سازی

32 زیرکانی که راز دانستند %~% سر اینها چو باز دانستند

33 زین میان زود بر کنار شدند %~% گنج‌وش سوی کنج غار شدند

34 گر تو کیخسروی به دین و به داد %~% ور چو ناصر شوی به حجت و داد

35 تا نشویی ز ملک ایران دست %~% نتوانی به کنج غار نشست

36 پند درویش اگر نیندوزی %~% زین دو خسرو چرا نیاموزی

37 تو به آموختن بلند شوی %~% تا بدانی و ارجمند شوی

38 چون نهاد تو آسمانی شد %~% صورتت سر بسر معانی شد

39 نه زمین بر تو راه داند بست %~% نه فلک نیز بر تو یابد دست

40 گر چه دیریست کندرین بندی %~% نتوانی که سخت پیوندی

41 نه چنان بر زمانه بستی دل %~% که توانی شدن برون زین گل

42 من بدین غار سرفراخته‌ام %~% که درین غار جای ساخته‌ام

43 آنکه در غار سور دارد و سیر %~% غیرتش چون رها کند ms039 بر غیر

1 چون شوی آنچنان که میبایی %~% چون تو با خویشتن نمییی

2 نظری کن درین معانی تو %~% تا مگر خویش را بدانی تو

3 کز برای چه کارت آوردند %~% به چه زحمت به بارت آوردند

4 کیستی روی در کجا داری %~% بکه امید و التجا داری

5 نامه ایزدی تو سر بسته %~% باز کن بند نامه آهسته

6 تا ببینی تو هر دو گیتی نقد %~% کرده با یکدگر به یک جا عقد

7 از کم و بیش نکته‌ای نگذاشت %~% که نه ایزد درین صحیفه نگاشت

8 ای کتاب مبین ببین خود را %~% باز دان از هزار آن صد را

9 خویشتن را نمی‌شناسی قدر %~% ورنه بس محتشم کسی ای صدر

10 هم خلف نام و هم خلیفه نسب %~% نه به بازی شدی خلیفه لقب

11 ذات حق را بهینه اسمی تو %~% گنج تقدیس را طلسمی تو

12 به بدن درج اسم ذات شدی %~% به قوی مظهر صفات شدی

13 هم چو سیمرغ رازهای جهان %~% در پس قاف قالبت پنهان

14 سر موی ترا دو کون بهاست %~% زانکه هستی دو کون بی کم کاست

15 ملکوتست جای و منزل تو %~% جبروت آشیانه دل تو

16 با تو همره ز طالع فلکی %~% قوتی چند روحی و ملکی

17 قالبت قبه ایست اللهی %~% لیک در جبه‌ای نه آگاهی

18 بر تو کلک سپهر صورت بند %~% کرده خطهای معقلی پیوند

19 هیکل تست حرز قیم فرش %~% کایةالکرسیست و کنزالعرش

20 صنع را برترین نمونه تویی %~% خط بی‌چون و بی‌چگونه تویی

21 هم خمیر تنت سرشته اوست %~% هم حروفت قلم نوشته اوست

22 نقش الله نقش پنجه تو %~% « ما سوی الله» در شکنجه تو

23 ز سر و دست و ناف و پای تو دل %~% کرده نام محمدی حاصل

24 الف قامتست و را ابرو %~% صاد و ضاد تو چشم‌ها بر رو

25 طا و ظا انف و سین و شین دندان %~% ها ms040 دهان تو با لب خندان

26 میم نافست و عین و غینت گوش %~% این بدان و در آن دگر میکوش

27 میکنی ز آن سر و دهان و دو چشم %~% بر سه دندان شین شیطان خشم

28 صورتی کش به دست خود کردست %~% چون توان گفتنش که بد کردست

29 دیو را نور عقل یار نبود %~% ورنه این جا ز سجده عار نبود

30 ایزدت خواست تا پدید شدی %~% لایق مژده و نوید شدی

31 پدری کرد عقلت از بالا %~% مادری نفس تا شدی والا

32 اخترانت برادر و خواهر %~% ملکت یار و مالکت یاور

33 عقلت از عالم اله آمد %~% نفست از بارگاه شاه آمد

34 دو ملک با تو این چنین همراه %~% سوی ایشان نمی‌کنی تو نگاه

35 ملک و روح با تو و تو به خواب %~% شب قدریتو خویش را دریاب

36 نه عرض گشته در سرای سپنج %~% خادمان تو با جواهر پنج

37 چار عنصر خمیره جسمت %~% سه موالید جزوی از اسمت

38 آب حمال تست و کشتیها %~% باد فراش تست و دشتیها

39 آتش از مطبخ تو آشپزیست %~% افتابت به باغ رنگ رزیست

40 بر تو حفظش چنان نگشت محیط %~% کز مرکب بترسی وز بسیط

41 مشکل عالم از تو آسان شد %~% دد و دامت ز دم هراسان شد

42 سنگ چون موم زیر تیشه تست %~% آب و آهن یکی ز پیشه تست

43 پوست بیرون کنی ز شیر و پلنگ %~% وز هوا در کشی عقاب و کلنگ

44 در سر پیل بر زنی قلاب %~% گردن شیر نرکشی به طناب

45 دیگران زیر باروران تواند %~% سر در افسار و در عنان تواند

46 حیوان و نبات خوردن تست %~% معدن آذین گوش و گردن تست

47 آفتابست عقل و ماهت روح %~% جهل توفان و علم کشتی نوح

48 آسمانت سرست و عرشت هوش %~% حس ده‌گانه گونه گونه سروش

49 خلق نیکت بهشت و سیرت حور %~% کرم ms041 و همتت بلند قصور

50 خلق بدد و زخست و نار غضب %~% قهر و دیوانگی شواظ و لهب

51 ویل خشم و نعیم خشنودی %~% دد و دام آز و شهوت موذی

52 بحرها آب چشم و گوش و دهان %~% بیشه موی و درو چمنده نهان

53 کوهها گرده و سپر زو جگر %~% دره و پشته عضوهای دگر

54 ز رگ و استخوان و عضله و پی %~% لحم و غضروف و جلد بر سر وی

55 سه هزار آلت از درون و برون %~% درج کردند در تو بلکه فزون

56 بعد از آن قوت نباتی هشت %~% با یکی زین هر آلتی ضم گشت

57 حاصل ضرب بیست و چار هزار %~% کارفرمای و کار کن به شمار

58 شب و روز ایستاده در کارت %~% تا بلندی گرفت دیوارت

59 نه فلک در دل تو دارد گنج %~% با کواکب و لیک در یک کنج

60 جان جهان را بگشت و لنک نشد %~% وز حضور سپهر تنگ نشد

61 گر زمانی به ترک تاز آیی %~% بروی تا به عرش و باز آیی

62 شد درین جسم هفت گردون موج %~% وز شهاب نجوم فوجا فوج

63 آسمانت سر و شهاب ذکاست %~% زحلت فهم و فکر صایب و راست

64 با تو بهرام شوکتست و غضب %~% زهره تزیین شهوتست و طرب

65 مشتری زهد و علم و جاه و وقار %~% تیر شعر و خط و حساب و شمار

66 مهر حکم و سیاست شاهی %~% ماه هر حرفتی که میخواهی

67 خاک پرگنج و پر دفینه تست %~% آب پر زورق و سفینه تست

68 هم ترا تاج اصطفا بر سر %~% هم ترا خلعت صفا در بر

69 گاه بردار و گاه بر تختی %~% آدمی کی بود بدین سختی

70 «لیس فی جبتی» تو دانی گفت %~% وین «اناالحق» تو میتوانی گفت

71 گاه عبدی و گاه معبودی %~% چه عجب چون غلام محمودی

72 خواجه فارغ شدست ازین بازی ms042 %~% همه کارش تو بنده میسازی

73 در جهان چاره‌ای نشد ز تو فوت %~% بجز از موت و چاره کردن موت

74 آفرینش تمام گشت بتو %~% خاک از افلاک در گذشت بتو

75 دو سر خط حلقه هستی %~% از حقیقت به هم تو پیوستی

76 جهد آن می‌کن ار تو عیاری %~% کان دویی را ز بین برداری

77 نیک مستم و گرنه زین جامت %~% بنمایم هزار و یک نامت

78 بستان این که شربتی صافیست %~% بشناس اینقدر که این کافیست

79 بیش ازین گرد و حرف برخوانی %~% ترسمت برجهی که: « سبحانی»

80 آنچه گفتم به نقد نیک بدان %~% وز پی آن زیادتی میران

1 گر بپرسد کسی که: هر دو جهان %~% گفته‌ای کندر آدمیست نهان

2 برشمردی از آن نشانی چند %~% کردی از هر یکی بیانی چند

3 باز چندان هزار داروی و زهر %~% که جهان دارد از یکایک بهر

4 نه فلز و جواهر کانی %~% آشکارای آن و پنهانی

5 این جوابیست گفتنی به درست %~% چون نگویی گزیر باید جست

6 میتوان یک به یک بیان کردن %~% به شناسنده بر عیان کردن

7 حکما گفته‌اند و داده نشان %~% من بگویم ز گفته ایشان:

8 هست پوشیده در جهان گنجی %~% بدر آوردنش ببر رنجی

9 گذری کن بطور این اسرار %~% در مناجات عشق موسی‌وار

10 نور موسی ببین و نار خلیل %~% اگرت آرزوست این تجلیل

11 جبلی هست در جلتها %~% حجر او علاج علت‌ها

12 که آدم از جنتش نشان آورد %~% فکر او شیث را به جان آورد

13 دم ثعبان ازو نموداریست %~% رسن ساحران از آن تاریست

14 اولیا را یقین ازوست درست %~% انبیا را گمان از آن شدسست

15 آب الیاس و خضر روشن ازوست %~% نار نمرود نیز گلشن ازوست

16 کس چه داند که بر چه باریکیست %~% این چه رمزست و در چه تاریکیست

17 بر محیط فلک عروج کند %~% وز مسام ملک خروج کند

18 حال این ms043 مشکل از تو نیست بدر %~% به ازین کن به حال خویش نظر

19 گر تو این دست بر کشی از جیب %~% اژدها سازی از عصای شعیب

20 بکنی گر به دیگ علم پزی %~% بهتر از ماهتاب رنگ رزی

21 ز شرف صاحب زمانی تو %~% به چه از خویش در گمانی تو

22 اندرین کعبه شد به صورت کم %~% حجری وندر آن حجر زمزم

23 حجرش سازگار و سازنده %~% زمزم او حجر گدازنده

24 پرگهر حجرهاست در حجرش %~% زهره طالع ز مطلع فجرش

25 ذهب و گنج در رصاصه او %~% قمر و شمس هر دو خاصه او

26 خیز و این کعبه را طوافی کن %~% به کراماتش اعترافی کن

27 سعی کن در صفای روح و بدن %~% تا شود تن چو جان و جان چون تن

28 که چو این عقده بر تو حل گردد %~% منزلت تارک زحل گردد

29 گر به این وقفه میرسد عیست %~% مهر گردد تمام برجیست

30 اندرین تیرگی بسی مردند %~% ره به آب حیات کم بردند

31 آنکه هنجار آب گم کردند %~% عمر خود در تراب گم کردند

32 با تو معشوقه‌ای چو آب ارزان %~% بر سر خاک چون شدی لرزان

33 طالب این وصول اگر هستی %~% در به روی طلب چرا بستی

34 دل به این واصلان سرگردان %~% مده ای جان و روی بر گردان

35 زمره انبیا غلط نروند %~% اولیا در پی سقط نروند

36 همه معروف و قایلند برین %~% بگرفت این سخن زمان و زمین

37 که تو گر میکشی تمام این زهر %~% همه اجساد را توانی قهر

38 هم نشان بخشد از سپید وز زرد %~% هم دوا باشدت به گرم و به سرد

39 علت و رنج را چهار هزار %~% میتوان کرد ازین حجر تیمار

40 دهد از ذات خالد و باقی %~% ضر زهری و نفع تریاقی

41 به لقب عالم صغیری تو %~% زاده عالم کبیری تو

42 نام این عالم میان ms044 اینست %~% سومین صورت جهان اینست

43 پر شنیدم که جان و سر دادند %~% نشنیدم کزین خبر دادند

44 جستنش گر چه از محالاتست %~% پیش بعضی هم از کمالالتست

45 هر که او عالمی تواند ساخت %~% مرکب امر «کن » تواند تاخت

46 گر بدین جست و جوی پردازی %~% سایه بر سلطنت نیندازی

47 راه توحید را بدانی رمز %~% سر بعث و نشور ما زین غمز

48 پادشاهی چه بیش ازین باشد %~% غایت سلطنت همین باشد

49 خاتم خلقتی و خاتم خلق %~% در تو پوشیده آز جامه دلق

50 خاک بیزی کنی و داری گنج %~% بس خسیس اوفتاده‌ای به مرنج

51 دو جهانی بدین حقیری تو %~% تا ترا مختصر نگیری تو

52 باز کن چشم اگر بصر داری %~% تا چه چیزی تو کین اثر داری

53 هر چه از کاینات گیرد نام %~% از بد و نیک و ناتمام و تمام

54 جمله راهست در تو مانندی %~% من از آنجمله گفتم این چندی

55 تا مگر قدر خود بدانی تو %~% حد جان و خرد بدانی تو

56 سخن مخلصان بگیری یاد %~% ندهی روزگار خود برباد

57 این بدان: کایت شرف اینست %~% نسخه سر «من عرف » اینست

58 از برای تو سخت کوشیدند %~% باز از غفلتت بپوشیدند

59 گر بیندازی این حجاب از روی %~% شود اینهات کشف موی به موی

60 میوه از روضه‌ای چنین چیدن %~% بی‌ریاضت کجا توان دیدن

61 بی‌ریاضت کسی نجست این حال %~% با ریاضت شود درست این حال

62 پرده شهوت و غضب در پیش %~% منتبه کی شوی ز صورت خویش

63 این اثرها صفات تست نه ذات %~% آفتابی تو وین صفت ذرات

64 بکن ای دوست چون نه جسمی تو %~% طلب خویش کز: چه قسمی تو

65 تو بدین مرتبت ز نادانی %~% غافل از خویش وز خدا دانی

66 آنکه داند به چون تویی این داد %~% نتوانش چنین گذاشت ز یاد

67 داده او بدان و دار سپاس %~% پس ms045 بکوش و دهنده را بشناس

68 گر ندانی محل قشر از لوز %~% گذری کن بدین مسالخ گوز

69 تا بدانی که دین به صورت نیست %~% باد و بودش چنین ضرورت نیست

1 نوبهارست و روز عیش امروز %~% بهل این اضطراب و طیش امروز

2 وقت یاریست دوستان دستی %~% جای رحمست بر چنان مستی

3 گر چه جای غمست غم نخوریم %~% دست بر هم زنیم و در گذریم

4 پیش دستان که پیش ازین بودند %~% یکدم از درد سر نیسودند

5 بتو هشتند منزلی آباد %~% تا ازیشان کنی به نیکی یاد

6 زانچه هست ار بهش ندانی کرد %~% جهد کن تا بهش توانی خورد

7 سیرت آن گذشتگان بشنو %~% چون شنیدی بنه اساسی نو

8 خوش زمینیست در عمارت کوش %~% حاصل رنج خود بپاش و بپوش

9 این عمارت به عدل شاید کرد %~% بیشتر رخ به عدل باید کرد

10 هر کسی را به قدر ملکی هست %~% که بدان ملک حکم دارد و دست

11 شاه در کشور و ملک در شهر %~% هر یکی دارد از حکومت بهر

12 گر نه از معدلت خطاب کنند %~% دان که آن ملک را خراب کنند

13 پادشاهی تو هم به مسکن خویش %~% بلکه در هستی خود و تن خویش

14 اندرین ملک پادشاهی خود %~% ثبت کن نام بیگناهی خود

15 بی‌حسابی مکن بهانه مجوی %~% که حسابت کنند موی به موی

16 آنکه عدلش نمیرود در خواب %~% ملک او را مکن به ظلم خراب

17 که درین خانه بی‌وقار شوی %~% اندر آن خانه شرمسار شوی

18 این سخن راز اوحدی بر رس %~% که بجز اوحدی نداند کس

1 ایکه بر تخت مملکت شاهی %~% عدل کن گر ز ایزد آگاهی

2 عدل چون گشت با خلافت یار %~% نهلند از خلاف و ظلم آثار

3 عدل باید خلیفه را پس حکم %~% عدل نبود کجا کند کس حکم

4 عدل بی‌علم بیخ و بر نکند %~% حکم بی‌عدل و ms046 علم اثر نکند

5 تخت را استواری از عدلست %~% پادشه را سواری از عدلست

6 دود دلها به دادگر نرسد %~% عادلان را به جان خطر نرسد

7 پایداری به عدل و داد بود %~% ظلم و شاهی چراغ و باد بود

8 طاق کسری به داد ماند درست %~% خانه سازی به داد کوش نخست

9 عدل و عمر دراز هم زادند %~% عاقلانم چنین خبر دادند

10 شاه کو عدل و داد پیشه کند %~% پادشاهیش بیخ و ریشه کند

11 سایه کردگار باشد شاه %~% شاه عادل نه شاه عادل کاه

12 سایه آنرا بود که دارد تن %~% تو بر آن نور رنگ سایه مزن

13 نور کلی ز سایه دور بود %~% سایه نور نیز نور بود

14 خلق ازین سایه در پناه آیند %~% مردم از فر او به راه آیند

15 شاه خفته است فتنه بیدار %~% چشم دولت ز شاه خفته مدار

16 شاه چون مستعد جنگ بود %~% دشمنان را مجال تنگ بود

17 جنگ دشمن به ساز باشد و مرد %~% این دو پیشی به دست باید کرد

18 عدل باید طلایه سپهت %~% تا کند فتح را دلیل رهت

19 لشکر از عدل بر نشان وز داد %~% تا کنندت به فتح و نصرت شاد

20 بتو دادند ملک دست به دست %~% مده این ملک را به غافل و مست

21 دشمنانت به هم چو رای زنند %~% بر فتوح تو دست و پای زنند

22 هر یکی را به گوشه‌ای انداز %~% آنکه دفعش نمیتوان بنواز

23 بر قوی پنجه دست کین مگشای %~% بر ضعیف و زبون کمین مگشای

24 کان یکی گر سگست گرگ شود %~% وین به قصد تو سر بزرگ شود

25 فاش کن حیلت بد اندیشان %~% تا نگویند غافلی زیشان

26 شاه باید که دارد از سر هوش %~% بر جهان چشم و بر رعیت گوش

27 شاه را گر به عدل دست رسست %~% قاصد او یکی پیاده بسست

28 مال ده ms047 گر چهار کس باشد %~% یک سر تازیانه بس باشد

29 هیچ در وقت تندی و تیزی %~% میل و رغبت مکن به خونریزی

30 خون ناحق مکن چو یابی دست %~% کز مکافات آن نشاید رست

31 گر ز قرآن به دل رسیدت فیض %~% یاد کن سر «کاظمین‌الغیظ»

32 اختر و آسمان کمر بستند %~% به چهار آخشیج پیوستند

33 تا چنین صورتی هویدا شد %~% وندران سر صنع پیدا شد

34 نسخه حرز کردگارست این %~% بس طلسمی بزرگوارست این

35 هر که بی‌موجبش خراب کند %~% خویش را عرضه عذاب کند

36 چون نباشد ز شرع حکمی جزم %~% ظلم باشد به کشتن کس عزم

37 ظلمت از ظلم دان و نور از عدل %~% این بدان و مباش دور از عدل

38 روح خود را به عالم ارواح %~% انس ده تا رسی به روح و به راح

39 چون ملک با تو آشنایی یافت %~% دلت از غیب روشنایی یافت

40 اینکه چون سایه سو بسو گردی %~% سایه برخیزد و تو او گردی

41 قول و فعل و ضمیر چون شد راست %~% اختلافی نماند اندر خواست

42 هر چه خواهی تو ایزد آن خواهد %~% وین مراد دلت به جان خواهد

43 آب خواهی تو ابر آب کشد %~% ایمنی فتنه سر به خواب کشد

44 با تو بیعت کنند جن و ملک %~% سر به حکمت دهند چرخ و فلک

45 نامت اسمی شود زداینده %~% تن طلسمی جهان گشاینده

46 سخنت را قضا قبول کند %~% پیش تختت قدر نزول کند

47 دیدنت حشمت و جلال دهد %~% التفات تو ملک و مال دهد

48 آنکه دل در تو بست جان یابد %~% وآنکه سودت برد زیان یابد

49 هر که قصد تو کرد خسته شود %~% دشمنت خود به خود شکسته شود

50 فر کیخسروی ازینجا خاست %~% که جهانرا به علم و عدل آراست

51 روز خلوت گلیم پوشیدی %~% به نماز و بهروزه کوشیدی

52 دست بستی کمر بیفگندی %~% تاج شاهی ms048 ز سر بیفگندی

53 روی بر ریگ و دل چو دیگ به جوش %~% دل سخن گستر و زبان خاموش

54 تا بدیدی دلش به دیده راز %~% دیدنیهای این نشیب و فراز

55 سر جام جهان نما اینست %~% اثر قربت خدا اینست

56 روشنانی که این خرد دارند %~% جام جسم و ضمیر خود دارند

57 هر کرا این کمان و تیر بود %~% روح صید و فرشته گیر بود

58 خطبه اینست و سکه آن باشد %~% که دو گیتی در آن میان باشد

59 عادلی سایه خدا باشی %~% ورنه از سایه هم جدا باشی

1 رفت کسری ز خط شهر به دشت %~% با سواران ز هر طرف میگشت

2 گلشنی دید تازه و خندان %~% تر و نازک چو خط دلبندان

3 پر ز نارنج و نار باغی خوش %~% زیر هر برگ آن چراغی خوش

4 گفت: کاب از کدام جویستش %~% که بدین گونه رنگ و بویستش

5 باغبانش ز دور ناظر بود %~% داد پاسخ که نیک حاضر بود

6 گفت: عدل تو داد آب او را %~% زان نبیند کسی خراب او را

7 پادشاهی به زور باشد و مرد %~% مرد را مال دوست داند کرد

8 مال کس بی‌عمارتی ننهاد %~% وین عمارت به عدل باشد و داد

9 از عمارت نظر مدار دریغ %~% بی‌رعیت چو آب باش و چو میغ

10 ملک معمول و گنج مالامال %~% بر کشد تخت را به گردون بال

11 شاه بی‌شهر چون ستاند باج %~% شهر بی‌ده زبون شود ز خراج

12 طلب عدل کن ز شاه و وزیر %~% گو مدان نحو و حکمت و تفسیر

13 نحوشان عمر و وزید را شاید %~% عدلشان عالمی بیاراید

14 شاه مهر و وزیر ماه بود %~% زین دو آفاق در پناه بود

15 شب چو رفت آفتاب در پرده %~% مه نیابت کند دو صد مرده

16 ملک را شب وزیر نام اندوز %~% حارس و پاسبان بود تا روز

17 نصب این ms049 هر دو کردگار کند %~% نه ز رو مرد بیشمار کند

18 نشود طالع اختر شاهی %~% بی‌وجود مدبر داهی

19 خنجر خسروست و کلک وزیر %~% سپر ملک روز گیراگیر

20 شاه باشد به روز عدل چو باغ %~% مرشب فتنه را وزیر چراغ

21 وزرا ملک را امینانند %~% کار فرمای دولت اینانند

22 وزرایی که مرکز جاهند %~% آسمان قبول را ماهند

23 گر نسازند کار درویشان %~% وزر باشد وزارت ایشان

24 خلق صد شهر گشته سر گردان %~% در پی خواجه در بدر گردان

25 پی ایشان هزار دل در تست %~% کام این بیدلان بباید جست

26 روی چندین هزار دل در تست %~% کام این بیدلان بباید جست

27 کار ایشان به دست خویش بساز %~% مرهم سینه‌های ریش بساز

28 خیر تاخیر بر نمی‌تابد %~% خنک آنکس که خیر دریابد

29 چشم گیتی تویی مرو در خواب %~% فرصت از دست میرود دریاب

1 ظلمت ظلم تیره دارد راه %~% عدل باید جناح و قلب سپاه

2 خانه ظالمان نه دیر که زود %~% به فضیحت خراب خواهد بود

3 دود دل خانه سوز ظالم بس %~% بد کنش را همان مظالم بس

4 ظلم تاریک و دل سیه کندت %~% عدل رخشنده‌تر ز مه کندت

5 مرد را ظلم بیخ کن باشد %~% عدل و دادش حصار تن باشد

6 چه جنایت بتر که خون خوردن %~% وانگه از حلق هر زبون خوردن

7 نیست در بیخ دولت اینان %~% تبری چون دعای مسکینان

8 تو نترسی که باغ سازی و تیم %~% خرج آن جمله از خراج یتیم

9 باغ خود را نچیده گل بیوه %~% برده سرهنگ هیزم و میوه

10 شب تاریک دوک رشتن او %~% روز نانی به خون سرشتن او

11 وانگهی ظالمی چنین در پی %~% تیغ دفع بدان تویییا حی

12 پیره‌زن نیمشب که آه کند %~% روی هفت آسمان سیاه کند

13 وای بر خفتگان خونخواران! %~% ز آفت سیل چشم بیداران

14 بس که دیدم دعای پیرزنان %~% که ms050 فرو ریخت خون تیرزنان!

15 گر به یک حبه ظلم ورزی تو %~% به حقیقت جوی نیرزی تو

16 از تو گر دیده‌ای پر آب شود %~% ملکت از سیل آن خراب شود

17 مهل ای خواجه کین زبونگیران %~% شهر وارون کنند و ده ویران

18 چو ضرورت شود معاون کار %~% ملک خود را به عادلان بسپار

19 چه کنی بر قلم زنان دغل %~% تکیه بر عقد ملک داری و حل

20 قلمی راست کرده در پس گوش %~% چشم بر خرده کسان چون موش

21 حلق درویش را بریده به کلک %~% مال و ملکش کشیده اندر سلک

22 نشناسد که: کردگارش کیست %~% نه بداند که: اصل کارش چیست

23 علم دانستن فقیر و نقیر %~% علم ازردن یتیم و صغیر

24 گر ترا تیغ حکم در مشتست %~% شحنه کش باش دزد خود کشتست

25 دزد را شحنه راه رخت نمود %~% کشتن دزد بی‌گناه چه سود

26 دزد با شحنه چون شریک بود %~% کوچها را عسس چریک بود

27 چون سیاست نباشد اندر شهر %~% ندرخشد سنان و خنجر قهر

28 نیم شب کرد بر کریوه رود %~% دزد بر بام طفل و بیوه رود

29 همه مارند و مورمیر کجاست %~% مزد گیرنده دزدگیر کجاست

30 راه زد کاروان و ده را کرد %~% شحنه شهر مال هر دو ببرد

31 بر حرامی چو شحنه شد خندان %~% به حرم دان فرو برد دندان

32 چون کمان رئیس شد بی‌زه %~% نتوان خفت ایمن اندر ده

33 شهر وقتی که بی‌عسس باشد %~% چین ابروی شحنه بس باشد

34 تیغ حاکم حصار شهر بود %~% داروی درد فتنه قهر بود

35 سر دزدان که میوه دارست %~% بر تن آسوده پاره کارست

36 دزد را جای بر درخت بهست %~% پاسبان را نظر به رخت بهست

37 بتو معمور داده‌اند این ملک %~% به خرابی مهل که گیرد کلک

38 تا رخ این زمین نخاری تو %~% بجز از خار و خس چکاری تو

39 ms051 گر نه این میوه‌ها به بار آید %~% باغ را از کلم چه کار آید

40 همه اندر تراش چون تیشه %~% کی بماند درخت این بیشه

41 گوشت دهقان به هر دو ماه خورد %~% مرغ بریان چریک شاه خورد

42 دست دهقان چو چرم رفته ز کار %~% ده خدا دست نرم برده که: آر

43 دو سه درویش رفته در دره %~% پی گوساله و بز و بره

44 شب فغانی که: گرگ میش برد %~% روز آهی که دزد خیش برد

45 تو پر از باد کرده پشم بروت %~% که کی آرد شبان پنیر و قروت

46 ای که بر قهر دیگران کوشی %~% بهر خود گاو دیگران دوشی

47 هیچ در قهر خود نخواهی شد %~% حاکم شهر خود نخواهی شد

48 هر که بر نفس خود مسلط نیست %~% نیست سلطان و اندرین خط نیست

49 پادشاهی نگاه داشتنست %~% دیده و دل به راه داشتنست

50 اندرین تن که ملک خاص تواست %~% گر تو شاهی کنی خلاص تواست

51 شاهی تن ز اعتدال بود %~% به طلب کردن کمال بود

52 کردن او را به شرع و عقل دوا %~% نپسندیدن آنچه نیست روا

53 اندرین شوکت و جوانی خود %~% شیر مردی و پهلوانی خود

54 بر وجود خود ار ظفر یابی %~% یا خود این روز رفته دریابی

55 زنده جاودانه باشی تو %~% شیر مرد زمانه باشی تو

56 گر چه ترشست و تلخ گفتن حق %~% شوربختیست هم نهفتن حق

57 سخن ار دل شکن نباشد و سخت %~% رهنمایی کجا کند سوی بخت

58 هر چه گفتم اگر نگیری یاد %~% روز ما بگذرد شبت خوش باد

1 ای پسر چون ملازم شاهی %~% نتوان بود غافل و ساهی

2 بخش کن روز خویش و شب را نیز %~% مگذران بر فسوس عمر عزیز

3 شب سه ساعت به امر حق کن صرف %~% سه حساب و کتاب و رقعه و حرف

4 سه به تدبیر ملک و رای ms052 صواب %~% سه به آسایش و تنعم و خواب

5 روز را هم بدین قیاس نصیب %~% بکنی گر مدبری و مصیب

6 پیش سلطان خشمناک مرو %~% در دم پنجه هلاک مرو

7 موج دریاست قربت شاهان %~% خشم ایشان بلای ناگاهان

8 اول روز پیش شاه مدام %~% جهد کن تا سبق بری به سلام

9 در مکش خط به نام نزدیکان %~% پی منه بر مقام نزدیکان

10 شاه را بی‌نفاق طاعت کن %~% به قبولی ازو قناعت کن

11 گر ترا کم دهد مرو در خشم %~% وز به آن بیشتر مگردان چشم

12 چشم بر کن به دوستان قرین %~% گوش بر دشمنان گوشه‌نشین

13 هیزم خشک و برق آتش بار %~% مرد خفته است و دشمن بیدار

14 سود کس در زیان او مپسند %~% فتنه بر آستان او مپسند

15 هر کرا شاه بر کشد بپذیر %~% وانکه را دشمنست دوست مگیر

16 دل درو بند و گنجش افزون کن %~% وانکه نگذاشت رنجش افزون کن

17 بنوازد دعا کنش بر جان %~% بزند سر مپیچش از فرمان

18 مال خواهد کلید گنج ببر %~% مرد جوید بکوش و رنج ببر

19 گر به آبت فرستد ار آتش %~% به رخ هر دو رخ در آور خوش

20 با کسی کو به راه پیشترست %~% نزد سلطان به جاه بیشترست

21 گر بزرگی کند مدارش خرد %~% که ترا بار او بباید برد

22 آنکه در صید شاه دام نهد %~% بوسه بر دست هر غلام دهد

23 تا که باشد دل غلامی دور %~% از تو کارت کجا پذیرد نور

24 بر فتوح کسان میفگن چشم %~% ور فتوحت نشد مرو در خشم

25 ور گروهی مخالف شاهند %~% راه ایشان مده که بیراهند

26 عیب کس بر تو چون شود تابان %~% دیده از دیدنش فرو خوابان

27 جهد کن تا چو ناکس و اوباش %~% نکنی سر مملکت را فاش

28 بر میان دار بند به کوشی %~% بر زبان نیز مهر خاموشی

29 با ms053 کسی کش نمیتوان زد مشت %~% ور بکوشد نمیتوانی کشت

30 اندکی خلق خوشترک باید %~% ور فتوحیست مشترک باید

31 خاطر شاه را چو آینه دان %~% همه نقشی درو معاینه دان

32 آنکه تا بود نقش راست شمرد %~% نقش کج پیش او نشاید برد

33 گر نباشد بدین صفاتت دست %~% پیش ایزد کمر نشاید بست

1 نرم باش ای پسر به رفتن نرم %~% تا نگردد دلت به رفتن گرم

2 این صفتهای لاابالی چیست %~% تو چه دانی که چند خواهی زیست

3 گفته‌ای: از جهان چو میگذریم %~% خود بیا تا غم جهان نخوریم

4 گر نمانی نه در شمار شوی %~% ور بمانی نه کم وقار شوی

5 چه ضرورت به ترک تازیدن %~% پیش شمشیر مرگ بازیدن

6 گوش بر قول ناخلف کردن %~% مال و اوقات خود تلف کردن

7 کوش تا خویش را نیارایی %~% که نمانی اگر بکار آیی

8 در تو چون روزگار چشم کند %~% چون تواند دلت که خشم کند

9 شاید ار حال خود بگردانی %~% تا مگر چشم بد بگردانی

10 باد سر خاکسار خواهدبود %~% باده خور خاک خوار خواهد بود

11 نفس اگر شوخ شد خلافش کن %~% تیغ جهلست در غلافش کن

12 نه شب عیش و باده خوردن تست %~% که آبروی جهان به گردن تست

13 دوستی زین عمل به باد شود %~% دشمن خود مهل که شاد شود

14 بر سبک‌سر نشاید ایمن بود %~% که سبک‌سر به سر در آید زود

15 کم شنیدم که مرد آهسته %~% گردد از خوی خویشتن خسته

16 نیست در شهرسست فرهنگی %~% هیچ عیبی بتر ز بی‌سنگی

17 در هنر بس پدر که داد دهد %~% پسری شپ شپش به باد دهد

18 ای که رویت به قربت شاهست %~% چه روی کابگینه در راهست

19 میروی نرم تر بنه گامت %~% تا مبادا که بشکنی جامت

20 حیف! عیشی چنین به دست آورد %~% پس به طیشی درو شکست آورد

21 گر بترسی ز ms054 پادشاه خموش %~% در مراعات سر شاهی کوش

22 شاه خاموش با تو در سازد %~% سر شاهی سرت بیندازد

23 گر نه دین قاید امارت تست %~% بس خرابی که در عمارت تست

24 خود نمایی به اسب و جامه مکن %~% گوش بر اهل سوق و عامه مکن

25 راست گردان ز بهر نام بلند %~% سیرتی خاص گیر عام پسند

26 چند جویی برین و آن پیشی %~% نه کز ابنای جنس خود بیشی

27 تو نبودی پدیدت آوردند %~% پس به گفت و شنیدت آوردند

28 باز فانی شوی به آخر کار %~% به سگان باز دار این مردار

29 در میان دو نیست هستی تو %~% غایت غفلتست مستی تو

30 چه نهی در میان این دو فنا %~% بر خود و دوش خویش رنج و عنا

31 هر که بالاترست منزل او %~% به تواضع رغوب‌تر دل او

32 همه را روی در تو و تو به خواب %~% چه دهی پیش کردگار جواب

33 قرب سلطان مبارک آنکس راست %~% که کند کار مستمندی راست

34 خوش بباید بر آن امیر گریست %~% که به تدبیر روستایی زیست

35 روستایی کند کفایت و صرف %~% تو مگر سازی از خراجش طرف

36 وانگهی خویش را امین دانی %~% آه اگر مردمی چنین دانی!

37 مکن از بهر این تفرج و فرج %~% رزق ده ساله را به زودی خرج

38 بیوه زن دوک رشته در مهتاب %~% کرده بر خود حرام راحت و خواب

39 خایه مرغ گرد کرده به صبر %~% تا بیاید امیر و از سر جبر

40 خایه‌ها را به خایگینه کند %~% مرغ و کرباس را هزینه کند

41 وانگهی بر نشیند و تازد %~% فلکش سر چرا نیندازد

42 به جفا دل مهل که چست شود %~% کانچه بشکست کی درست شود

43 چه نهی بر نهال خود تیشه %~% در بریدن بباید اندیشه

44 غضبی کز طریق دانش خاست %~% عقل و دین عذر آن تواند خواست

45 آن غضب ناپسند ms055 باشد و زشت %~% که چو کردی مجال عذر نهشت

46 در جهان هر چه حکمت و ریوست %~% همه تریاک زهر این دیوست

47 خرد و جانت ار تمام شوند %~% غضب و شهوتت غلام شوند

48 بس رسول و نبی شدند هلاک %~% تا جهان زان دو دیو گردد پاک

49 این دو را گر تو زیر گام کنی %~% خویشتن را بلند نام کنی

50 مکن از جام جهل خود را مست %~% که بیکباره میروی از دست

1 باده کم خور خرد به باد مده %~% خویش را یاد او به یاد مده

2 هوش یار تو به که بیهوشی %~% هوشیاری تو باده کم نوشی

3 می بتونت کشد سر از بستان %~% بنگ رویت کند به گورستان

4 باده در خیک و بنگ در انبان %~% گر نه دیوانه‌ای مشو جنبان

5 خیک و انبان به خوک و سگ بگذار %~% خوک گندیده و سگ مردار

6 می سرخت نمد به دوش کند %~% بنگ سبزت گلیم پوش کند

7 دل سیاهی دهند و رخ زردی %~% بهل این سبز و سرخ اگر مردی

8 بنگت آن اشتها دهد به دروغ %~% که چو ما العسل بلیسی دوغ

9 می چنانت کند به نادانی %~% که بز ماده را پری خوانی

10 هر سقط کز جهان برو خندند %~% این دو دلاله شان فرو بندند

11 بنگ در بر کشد به زنجیرت %~% گر نباشد مویز و انجیرت

12 خوردن آب گرم وسبزه خشک %~% خون بسوزاندت چو نافه مشک

13 بهل آن آب را که تر گردی %~% مخور این سبزه را که خر گردی

14 آب گندیده خاک پوسیده %~% در تو چون نفس و روح دو سیده

15 ترکشان کن که دشمنان بدند %~% زانکه این هر دو دشمن خردند

16 بت پرستی ز می‌پرستی به %~% مردن غافلان ز مستی به

17 جود نیکست وجود مستان بد %~% هوشیاری ز مست مستان بد

18 مست نادم شود به هشیاری %~% تو ز مستان طمع ms056 چه میداری

19 گر چه در هر دو وضع و رفعی نیست %~% هم شراب ای پسر که نفعی نیست

1 خوردن باده گر شود ناچار %~% کوش تا نگذرد حریف از چار

2 خادمی چست و صاحبی خوشخوی %~% ساقیی نغز و مطربی خوش گوی

3 تا زر و سیم و نقل داری و می %~% منه از جای خویش بیرون پی

4 گر خوری می به خانه دگران %~% بر حریفان مباش سرد و گران

5 چشم در شاهد حریف مکن %~% هزل با مردم شریف مکن

6 نقل کم خور که می‌خمار کند %~% نقل کم کن که سرفگار کند

7 به قبول کسان ز جای مشو %~% عندلیب سخن سرای مشو

8 وقت خوردن دو باده کمتر نوش %~% تا نباید به دست رفتن و دوش

9 تا بگردد خورش گوارنده %~% مشو ای خواجه می گسارنده

10 می بهل تا که کار خود بکند %~% که به آخر شکار خود بکند

11 خورش و می چو در هم آمیزی %~% خون خود را به خوان خود ریزی

12 می خوری اعتراف کن به گناه %~% تا نگردد حرام سرخ و سیاه

13 چند گویی که: باده غم ببرد %~% دین و دنیا نگر که هم ببرد

14 بیغمی شعبه‌ای ز بی‌نفسیست %~% بطر و خرمی ز ناجفسیست

15 آن که شیرین به غم سرور کند %~% از دل خویش غم چه دور کند

16 بهتر از غم کدام یار بود %~% که شب و روز برقرار بود

17 می چنان خور که او مباح شود %~% نه کزو خانه مستراح شود

18 هر چه مستی کند حرامست آن %~% گر شرابست و گر طعامست آن

19 مستی مال و جاه و زور و جمال %~% هم حرامست و نیست هیچ حلال

20 به ضرورت نجس حلال بود %~% بیضرورت نفس وبال بود

21 آب زمزم گرت کند سرمست %~% رو بشوی از حلال بودن دست

22 تو در آبی چنین دلیر مرو %~% بر کنارش رسی به زیر ms057 مرو

23 گر چه غم سوز و غصه کاهست او %~% زو برمن آب زیر کاهست او

24 گر چه آبی تنک نماید و سهل %~% پای در وی منه تو از سر جهل

25 بر حذر باش ز آب آتش رنگ %~% که تفش اژدهاست و ناب نهنگ

26 آتش باده بر مکن زین پس %~% که ترا آتش جوانی بس

27 می که آتش ندیده جوش کند %~% چون به آتش رسد خروش کند

28 می چو آتش بر آتشت ریزد %~% می ندانی چه فتنه بر خیزد

29 زین دو آتش چو دیگ برجوشی %~% گر به یکباره خود سیاووشی

30 کاسه‌ای کندرو خوشی نبود %~% چه شود گر دو آتشی نبود

31 بهل این آتش ار کمست ار بیش %~% که درشت آتشیست اندر پیش

32 مکن ای نفس و کار خود دریاب %~% روز شد برگشای چشم از خواب

33 چند راضی شوی به خورد و به خفت %~% ترک این بیخودی بباید گفت

34 باده نوشندگان جام الست %~% نشوند از شراب دنیا مست

35 ذوق پاکان زخم و مستی نیست %~% جاه نیکان به کبر و هستی نیست

36 هر کرا عشق او خراب کند %~% فارغ از بنگ و از شراب کند

37 از کف من چو جام‌جم داری %~% دیگر اندر جهان چه غم داری

38 گر چه اختر به اختیار تو شد %~% ور چه شیر فلک شکار تو شد

39 تو بیکبارگی ز دست مشو %~% وز شراب غرور مست مشو

40 بس ازین آب و خاک غارت کن %~% آب و خاکی دگر عمارت کن

41 گاه مستی و گه خرابی تو %~% کس نداند که از چه بابی تو

42 چون نکردی خرابی آبادان %~% بر خرابی چه میشوی شادان

43 خیز و آباد کن مقامی نیک %~% تا برآری به خیر نامی نیک

44 چند راحت بری ز ملک کسان %~% راحتی هم به ملک خود برسان

1 پادشاهان که گنج پردازند %~% رسم باشد که شهر و ده ms058 سازند

2 زانکه در کردن عمارت عام %~% هم مثوبات باشد و هم نام

3 گر چه بعضی ز مال کاست شود %~% کار بسیار خلق راست شود

4 هر کرا رای شهر ساختنست %~% اولین شرط مال باختنست

5 وانگهی کردن اختیاری نیک %~% پس بنا کردن حصاری نیک

6 گر بود مشرق و شمالش باز %~% با جنوب گرفته مال مباز

7 حفر کاریز و جویها مقدور %~% برف نزدیک و گرمسیر نه دور

8 نمک و هیزم و گچ و گل سر %~% بیشه و کوه و راه اشتر و خر

9 جای نخجیر و رودخانه آب %~% خیل و صحرا نشینش از هر باب

10 ور دهی نیز را اساس نهند %~% عاقلان هم برین قیاس نهند

11 بر زمینی که آب خیز بود %~% کوه را حاجت گریز بود

12 آب شیرین به جوی و خاک درست %~% جای کشت و برو رعیت چست

13 شهر نزدیک و شیخ دانشمند %~% آب گیر و صطرخ باشد و بند

14 خندق و سور بهر تیرزنان %~% چشمه نزدیک بهر پیرزنان

15 بر بلندی و دور از آفت سیل %~% وز گذار چریک یافته میل

16 ور کنی خانه‌ای اساس ببین %~% جایگاهی بلند و رست و امین

17 راه آب و زمین و بستان نیز %~% جای برف افگن زمستان نیز

18 مطرح خاک و محرز غله %~% کاه و اصطبل ارت بود گله

19 همه نزدیک بایدش ناچار %~% آب و حمام و مسجد و بازار

20 ور نداری که خانه سازی زر %~% رخت در کوچه کریمان بر

1 تا ندانی که کیست همسایه %~% به عمارت تلف مکن مایه

2 مردمی آزموده باید و راد %~% که به نزدیکشان نهی بنیاد

3 خانه در کوی بختیاران کن %~% دوستی با لطیف کاران کن

4 حق همسایگان بزرگ شمار %~% باطلی گر کنند یاد میار

5 خویشتن را مکن ز خویشان دور %~% میکن آزار خویش ازیشان دور

6 خویش بد را زبان ببر به سپاس %~% دشمن خانگیست ms059 زو به هراس

7 خویش خود را نگر نداری خوار %~% زانکه با خویش میکنی این کار

8 کبر با خویش خود مکن به درم %~% گر چه با او سخا کنی و کرم

9 خلق محتاج و دیدها بازست %~% کار مردم بساز ارت سازست

10 پی ز رنجور هم دریغ مدار %~% قرض جوید درم دریغ مدار

11 به یتیمان کوچه میکن چشم %~% بیوگان را سخن مگوی به خشم

12 باغت ار هست و هیزم و میوه %~% دور کن قسم مفلس و بیوه

13 مکن از کس اثاث خانه دریغ %~% تشنه بینی برو بباران میغ

14 دوست گیری دگر ز دست مده %~% عهد را عادت شکست مده

15 با غریبان به لطف خویشی گیر %~% به دعا و سلام پیشی گیر

16 گر غریبی غریب ساری کن %~% ور ز شهری غریب داری کن

17 کوش تا بر ره سپاس شوی %~% تا حق اندیش و حق شناس شوی

18 در ادا کوش چون کنی وامی %~% منه از وعده پیشتر گامی

19 آنکه زر داد زور داند کرد %~% وانکه زر برد هم تواند خورد

20 با خداوند حق درشت مگوی %~% زر طلب میکند به مشت مگوی

21 چون گزافی نگفت ازو مازار %~% گفت چیزی که برده‌ای بازار

22 باز بر دست خویشتن ده و داد %~% مکن ارنه زرت رود بر باد

23 زر بزور اینچنین ز دست مده %~% خنجر خویشتن بمست مده

24 باش با کم ز خود برادر و دوست %~% بیش را مغز دان و خود را پوست

25 خانه بی‌نماز ویرانست %~% گر چه آرامگاه شیرانست

26 خانه از طاعتست و خیر آباد %~% خیر اگر نیست نام خانه مباد

27 مسجد از خانه ساز و طاعت کن %~% نان ده و خانه پر جماعت کن

28 قدم دوستان به خانه در آر %~% دشمنان را مجوی نیز آزار

29 آنکه از دشمنان نسازد دوست %~% فلک از دوستان دشمن اوست

30 غرض آنست ازین جماعت شهر %~% که ms060 به مسکین رسد نوازش و بهر

31 ورنه هر طاعتی نهفته بهست %~% خیر با دیگران نگفته بهست

32 خیر باید ز مرد زاینده %~% تا بود نام و خانه پاینده

33 بر مکش خانه جز به دین و به داد %~% ورنه بر آب مینهی بنیاد

1 ای که بر قصر کوشک سازی تو %~% پیه بر دنبه میگدازی تو

2 گر چه این قصرها طربناکست %~% چون به گردون نمیرسد خاکست

3 نردبانی چنان بساز ای گرد %~% که تواند بر آسمانت برد

4 در رواق سپهر میباشی %~% چکنی نقش خانه از کاشی

5 هر کرا خانه‌ای تمام بود %~% دو بسازد به عقل خام بود

6 خانه‌ای بس بود گروهی را %~% چه کشی بر سپهر کوهی را

7 روی در گفته خدای آور %~% حق «لا تسرفوا» بجای آور

8 خیمه عاریت برین سر راه %~% بزن و دست ظلم کن کوتاه

9 قصر سازی و جمع مال کنی %~% گردن خویش پر و بال کنی

10 اندرین راه پر مصیبت و درد %~% قصر و جمعی چنین نشاید کرد

11 زین درست و درم به رغبت و میل %~% پل و بندی بساز در ره سیل

12 کاخ و کاشانه‌ای که خواهی هشت %~% پیش اهل خرد چه خوب و چه زشت

13 خیز و برکار کن رباطی چند %~% راه دزدان نابکار ببند

14 تا تو رخت و سرای را دانی %~% به خدای ار خدای را دانی

15 ناید این هر دو کار باهم راست %~% هر که این را فزود آن را کاست

16 ترک این حرص خانه گیر بده %~% فاردی پای در زیاده منه

17 گر چه کاشیست خانه یا چینی %~% دل بگیرد چو بیش بنشینی

18 مال چون باز میبرند از پس %~% صد کجا میبری ز صد یک بس

19 چکنی خانه‌ها ز خشت حرام %~% زانکه ویران شود بهشت حرام

20 گر حرامست خانه کوچک به %~% تا حلالت کند رعیت ده

21 چیست این خانه با شکستن ms061 عهد %~% نیش زنبور و خانه پر شهد

22 نتوانی ز خانه بسیار %~% که به زنبور در رسانی کار

23 خانه‌ای را که روبه ویرانیست %~% کردنش موجب پشیمانیست

24 حق نداد از طهارت کعبه %~% به سلیمان عمارت کعبه

25 بهر مرغی که کشته بود به دست %~% یافت این نیستی بدان همه هست

26 مسجدی کز حرام برسازی %~% عاقبت خر درو کند بازی

27 بس بود بهر کبریا قصری %~% خاصه در دولت چنین عصری

28 آنکه او مسجد مدینه بساخت %~% میتوانست قصرها پرداخت

29 لیکن اندیشهای لقمانی %~% داد از آن نخوتش پشیمانی

30 به چنان خانه‌ای قناعت کرد %~% پشت بر آز و رخ به طاعت کرد

31 نام را بهتر از سخن مشناس %~% سخنی کش بلند باشد اساس

32 چکنی تکیه بر عمارت دار %~% این عمارت ببین و آن بگذار

33 اصل این سیم و زر ز زیبق خاست %~% زان چو زیبق بجنبد از چپ و راست

34 زر ز خاکست و بر زبر نرود %~% نهلد تا به خاک در نرود

35 بدهی در بهشت کاخ شود %~% ندهی دوزخت فراخ شود

36 هر چه در وجه آش و نان تو نیست %~% بفشان و بده که آن تو نیست

37 نخوری دیگری بخواهد برد %~% تو خودش کن به کام و دندان خرد

38 چه نهی مال بهر فرزندان %~% که به ایشان نمیرسد چندان

39 پسر ار مقبلست باکش نیست %~% ورنه زان مال بهره خاکش نیست

40 کانچه از شحنه ماند و قاضی %~% نشود به زن بیش از آن راضی

41 این ابوالقاسمان که پیش رهند %~% چه به طفلان نارسیده دهند

42 ور از آنها فزون شود چندی %~% نکند با یتیم پیوندی

43 مال را میل آتشین چکنی %~% غصه را یار و همنشین چکنی

44 این سخنها نه از رعونت خاست %~% سخنی روشنست و راهی راست

45 در دلم نیست از کسی خاری %~% با کسم نیز نیست آزاری

46 راست زهریست شکرین انجام %~% کژ ms062 نباتی که تلخ دارد کام

47 تلخی از پند چون توان رفتن %~% راست شیرین کجا توان گفتن

48 مغز این گر جدا کنند از پوست %~% فاش گردد که دشمنم یا دوست

1 خلق را چون نظر به صورت بود %~% وطن و منزلی ضرورت بود

2 چون شود منزل و وطن معمور %~% بی‌زن و خادمی نگیرد نور

3 تا اگر بگذرد ازین چندی %~% هم بماند ز هر دو فرزندی

4 که نگهدارد آن در خانه %~% نگذارد به دست بیگانه

5 زانکه از مال غم ندارد مرد %~% چون بداند که دوست خواهد خورد

6 عادت زیستن چنین بودست %~% شربت مرگ و مردن این بودست

7 پس چو ناچار شد که خواهی زن %~% گرد رانی به جوی بی‌گردن

8 زن دوشیزه خواه و نیک نژاد %~% تا ترا بیند و شود بتو شاد

9 کانکه با شوهری دگر بوده است %~% پیش او عشوه تو بیهوده است

10 و گرش صورت و درم باشد %~% خود فتوحیست این و کم باشد

11 اصل در زن سداد و مستوریست %~% و گرش ایندو نیست دستوریست

12 چونکه پیوند شد به نازش دار %~% بر سرخانه سر فرازش دار

13 تو در آیی ز در سلامش کن %~% او درآید تو احترامش کن

14 هر زمانش به دلنوازی کوش %~% وقت خلوت به لطف و بازی کوش

15 صاحب رخت و چیز دار او را %~% پیش مردم عزیز دار او را

16 از سخنهای خوب و گفتن خوش %~% به نماز و به طاعتش در کش

17 میکن ار بینی از خرد نورش %~% به نصیحت ز بام و در دورش

18 راه بیگانه در سرای مده %~% پیرزن را به خانه جای مده

19 بیضرورت روا مدار به فال %~% راه لولی و مطرب و دلادل

20 دل خویشان او مدار دژم %~% هر یکی را به قدر میخور غم

21 تا ز لطف تو شرمسار شود %~% به مراد تو سازگار شود

22 با زن خویشتن ms063 دو کیسه مباش %~% وان چه دارد به سوی خود متراش

23 زن چو داری مرو پی زن غیر %~% چون روی در زنت نماند خیر

24 هر چه کاری همان درود توان %~% در زیان گارگی چه سود توان

25 زن کنی داد زن بباید داد %~% دل در افتاد تن بباید داد

26 آنکه شش ماه در سفر باشد %~% دو دیگر به راه در باشد

27 چار در شهر روز می خوردن %~% شب خرابی و جنگ و قی کردن

28 دل به بازارها گرو کرده %~% کهنه را هشته قصد نو کرده

29 برده خاتون به انتظارش روز %~% او بخفته ز خستگی چون یوز

30 این گنه را که عذر داند خواست %~% وین تحکم به مذهب که رواست

31 کد خدایی چنین به سر نرود %~% زن ازین خانه چون بدر نرود

32 بشر در روم و تاجر اندر هند %~% چون نیاید به خانه فاجر و رند

33 در سفر خواجه بی‌غلامی نیست %~% بی می و نقل و کاس و جامی نیست

34 پیش خاتون جز آب و نان نبود %~% و آنچه اصلست در میان نبود

35 این نه عدلست و این نه داد ای مرد %~% خانه خود مده به باد ای مرد

36 به ازین کرد باید اندیشه %~% تا نیاید شغال در بیشه

37 تو که مردی نمیکنی صبری %~% چه کنی بر زنان چنین جبری

38 خواجه چون بی‌غلام دم نزند %~% زن پاکیزه نیز کم نزند

39 بنده خوب در حرم نبرند %~% آتش و پنبه پیش هم نبرند

40 کار ایشان اگر ز فتنه بریست %~% قصه یوسف و زلیخا چیست

41 پیش روباه مینهی دنبه %~% می‌خروشی که: «تله می‌جنبه»

42 هر که غیرت نداشت دینش نیست %~% آن ندارد کسی که اینش نیست

43 زن کنی خانه باید و پس کار %~% بعد از آن بنده و ضیاع و عقار

44 ملک را آب و بندگان را نان %~% خانه را خرج و خرج را مهمان ms064

45 طفل کوچک چو بهر نان بگریست %~% چه شناسد که نحو و منطق چیست

46 میل کودک به گردگان و مویز %~% بیش بینم که بر خدای عزیز

47 چون اسیر و عیال‌مند شوی %~% به سر و پای در کمند شوی

48 طمع از لذت حضور ببر %~% سوی ظلمت شو و ز نور ببر

49 نان و هیزم کشی چو حمالان %~% روز و شب تا سحر ز غم نالان

50 بندگی نان کشیدنست به رنج %~% خواجه نامی ولیک بنده بسنج

51 خواجگی راحتست و آزادی %~% تو به رنج و به بندگی شادی

52 گر ندانی سزای گردن گول %~% غل دیوستیا دو شاخه غول

53 هم چو دزدان نشسته بر زانو %~% کرده او را دو شاخه کدبانو

54 کنده در پای و بند بر گردن %~% چون توان فخر خواجگی کردن

55 روز تا شب بلا و بار کشی %~% تا شبش تنگ در کنار کشی

56 از تو خاتون چو گردد آبستن %~% نتوان راه زادنش بستن

57 چون بزاد ار نرست اگر ماده %~% خرج باید دو مرده آماده

58 پسران را قبای روسی کن %~% دختران را به زر عروسی کن

59 ز در دوستان به ماتم و سور %~% نتوانی شدن به کلی دور

60 خواجگی نیست این بلای تنست %~% با چنین کمزنی چه جای زنست

61 بندگی کن که خواجه خوانندت %~% گر امیری کنی برانندت

1 زن به چشم تو گر چه خوب شود %~% زشت باشد چو خانه روب شود

2 زن مستور شمع خانه بود %~% زن شوخ آفت زمانه بود

3 پارسا مرد را سر افرازد %~% زن ناپارسا بر اندازد

4 چون تهی کرد سفره و کوزه %~% دست یازد به چادر و موزه

5 پیش قاضی برد که: مهر بده %~% به خوشی نیستت به قهر بده

6 زن پرهیزگار طاعت دوست %~% با تو چون مغز باشد اندر پوست

7 زن ناپارسا شکنج دلست %~% زود دفعش بکن که رنج دلست

8 زن چو ms065 خامی کند بجوشانش %~% رخ نپوشد کفن بپوشانش

9 زن بد را قلم به دست مده %~% دست خود را قلم کنی زان به

10 زان که شوهر شود سیه جامه %~% به که خاتون کند سیه نامه

11 چرخ زن را خدای کرد بحل %~% قلم و لوح گو: به مرد بهل

12 بخت باشد زن عطارد روی %~% چون قلم سر نهاده بر خط شوی

13 زن چو خطاط شد بگیرد هم %~% هم چو بلقیس عرش را به قلم

14 کاغذ او کفن دواتش گور %~% بس بود گر کند به دانش زور

15 آنکه بی‌نامه نامها بد کرد %~% نامه خوانی کند چه خواهد کرد

16 دور دار از قلم لجاجت او %~% تو قلم میزنی چه حاجت او

17 او که الحمد را نکرد درست %~% ویس و رامین چراش باید جست

18 زن و سوراخ مار و سوراخست %~% ور بود شوخ مار با شاخست

19 شخ او باش بر شکن شاخش %~% مار خود را مهل به سوراخش

20 به جداییش چند روز بساز %~% چند شب نیز طاق و جفت مباز

21 طاق باید شد از چنان جفتی %~% که همین خیز داند و خفتی

22 وقت خواب از رخش مگردان پشت %~% که در انگشتری جهد انگشت

23 زن چو بیرون رود بزن سختش %~% خود نمایی کند بکن رختش

24 ور کند سرکشی هلاکش کن %~% آب رخ میبرد به خاکش کن

25 چون به فرمان زن کنی ده و گیر %~% نام مردی مبر به ننگ بمیر

26 پیش خود مستشار گردانش %~% لیک کاری مکن به فرمانش

27 راز خود بر زن آشکار مکن %~% خانه را بر زنان حصار مکن

28 زن بد را نگاه نتوان داشت %~% نیک زن را تباه نتوان داشت

29 عشق داری بزن مگوی که: هست %~% که ز دستان او نشاید رست

30 زن بد کار خویش خواهد کرد %~% پس ببندی ز پیش خواهد کرد

31 زن چو مارست زخم خود بزند %~% بر ms066 سرش نیک زن که بد بزند

32 مارت ابلیس در بهشت کند %~% تا ترا پای بند کشت کند

33 چون بری در درون جنت بار %~% وز برون دوستی کنی با مار

34 مکنش پرورش به مهر و به مهر %~% زانکه نقشین بود ولی پر زهر

35 نرمی و نقش مار گرزه بهل %~% زهر دنبال بین و زهره دل

36 نه به حجت توان به راه آورد %~% نه به اقرار در گناه آورد

37 نه به سوگند راست کار شود %~% نه به پیمان و عهد یار شود

38 تا که باشی کشد در آغوشت %~% چون برفتی کند فراموشت

39 گر جوی خرج سازی از مالش %~% نرهی تا تو باشی از قالش

40 زن چو نیکوترست هیچ بود %~% زآنکه چون مار پیچ پیچ بود

41 مروش پی تلف مکن مالت %~% که سبک در کشد به دنبالت

42 بگذر از مارگیر وسله او %~% که بجز زهر نیست زله او

43 جسم را بند و روح را بنده %~% چه روی از پی ششی گنده

44 غول خود را مدان به جز زن خود %~% بر منه پای او به گردن خود

45 زانکه چون غول در سرای شود %~% گردنت را دوال پای شود

1 پسری با پدر به زاری گفت %~% که: مرا یار شو به همسر و جفت

2 گفت: بابا زنا کن و زن نه %~% پند گیر از خلایق از من نه

3 در زنا گر بگیردت عسسی %~% بهلد کو گرفت چون تو بسی

4 زن بخواهی ترا رها نکند %~% ور تو بگذاریش چها نکند

5 از من و مادرت نگیری پند %~% چند دیدی و نیز دیدم چند

6 آن رها کن که نان و هیمه نماند %~% ریش بابا بین که: نیمه نماند

1 مکن ای شاهد شکر پاره %~% دل و دین را بعشوه آواره

2 یا مگرد آشنای و شوی مکن %~% یا ببیگانه رای و روی مکن

3 زشت باشد که همچو بوالهوسان ms067 %~% نان شوهر خوری و کیر کسان

4 بچه از خانه سر بدر داری %~% گر نه سر با کسی دگر داری

5 سر بازی و پای رقاصی %~% چون توان یافت بی‌تن عاصی

6 زلف بشکستن و نهادن خال %~% چون حلالست و نیست بوسه حلال

7 ایزدت داد حسن و زیبایی %~% هم ز ایزد طلب شکیبایی

8 ستر زن طاعتی بزرگ بود %~% سگ به از زن که او سترگ بود

9 سقف و دیوار و چادر و پرده %~% از پی پوشش تو شد کرده

10 چون تو از پرده روی باز کنی %~% وز در خانه سر فراز کنی

11 پرده در پیش رخ چو می‌بندی %~% نه به ریش جهان همی خندی

12 از چنین حرص و آز دوری به %~% وز هوی و هوس صبوری به

13 چون شد اندر سرت بضاعت شوی %~% گردنی نرم کن به طاعت شوی

14 نانت او میدهد رضاش بده %~% یا بکن سبلت و سزاش بده

15 تا دگر دل به مهر زن ندهد %~% راه خواری به خویشتن ندهد

16 گرش امروز داری از غم دور %~% دان که فرداش هم تو باشی حور

17 شوی پندت دهد سقط گویی %~% ریش گیری که: چون غلط گویی

18 روزت این کبر و کینه در کالا %~% نیمشب هر دو لنگ در بالا

19 یا ز بالا چو شیر باید بود %~% یا چو روباه زیر باید بود

20 بهر یک شهوت از حرام و حلال %~% چکنی خانه پر ز وزر و وبال

21 ای ز سودای نیم ساعت کام %~% سر خود را فرو کشیده به دام

22 بسته در پای مال کودک و دخت %~% روی انبان خویش را کیمخت

23 خود نیرزد سه ساله گادن تو %~% رنج یک روز شیر دادن تو

24 شیر اگر دیگری تواند داد %~% از برای تو خود نداند زاد

25 چکنی ده ستیر دوغ و پیاز %~% که دو من شیر داد باید باز

26 هم زنی پیر ms068 بود رابعه نیز %~% به نماز و نیاز گشت عزیز

27 نه که هر زن دغا و لاده بود %~% شیر نر نیست شیر ماده بود

28 مریم از محصنات در بکری %~% چوی بری بد ز عیب بدفکری

29 نام بی‌شوهریش زشت نکرد %~% کز هوا روی در کنشت نکرد

30 طفل گویا و مادر خاموش %~% دل پاکست و نفس پاکی کوش

31 چون بنگشود لب ز حرمت امر %~% آن سه شب در جواب خالد و عمرو

32 گشت پستان شیرش آبستن %~% نه به طفل دگر به طفل سخن

33 خان زنبور شد شبستانش %~% پر شد از شهد نطق پستانش

34 شهد او شیر گشت و شیر شراب %~% طفل چون خورد مست گشت و خراب

35 نه عجب بودش آن کلام چو شهد %~% زانکه با شیر خورده بد در مهد

36 تا جوانی بستر کوش و نماز %~% که جوانی دگر نیاید باز

37 چون تبه گردد آن لب خندان %~% گرگ باشی و لیک بی‌دندان

38 گرگ در پوستین و یوسف نه %~% جز غم و حسرت و تاسف نه

39 چون شود پشت زن ز پیری خم %~% شهوت و حرص پیرگردد هم

40 جامه دان و به جامه دیبایی %~% مانده سودا و رفته زیبایی

41 بعد از آن هیچ چاره نتوان کرد %~% دیو را در غراره نتوان کرد

1 واعظی وصف حوریان میکرد %~% شرح حسن عمل بیان میکرد

2 که: بهر مرد بیست حور دهند %~% جای در باغ و در قصور دهند

3 زنکی پیر از آن میان برخاست %~% که: همی پرسمت حدیثی راست

4 هیچ در خلد حور نر باشد %~% گفت: بنشین که آنقدر باشد

5 در بهشت ار شوی تو ای ساده %~% نهلندت سلیم و نا گاده

6 با زن دول پند بی‌خرما %~% گردگانست و گنبد هر ما

7 توشه خود بر آر از انبانش %~% سر فرو ده درین بیابانش

1 آب کارت مبر که گردی پیر %~% کار این آب را تو ms069 سهل مگیر

2 بهترین میوه‌ای ز باغ تو اوست %~% راستی روغن چراغ تو اوست

3 او نماند چراغ تیره شود %~% خاطرت کند و چشم خیره شود

4 به فریب دل خیال انگیز %~% هر دمش در فضای فرج مریز

5 پیش این ناودان خونریزان %~% سیل آشوب بر مینگیزان

6 آتش شهوتش به یاد مده %~% و اینچنین آب را به باد مده

7 در سرت اوست عقل و در رخ رنگ %~% در کمر سیم و در ترازو سنگ

8 اصل ازو بود و فرع ازو خیزد %~% اوست آبی که زرع ازو خیزد

9 آب روی تو آب پشتت و بس %~% تیغ آبی چنین به مشت تو بس

10 مهل این نطفه گر حرام بود %~% پخته کن کار اگر نه خام بود

11 نطفه از لقمه حرام و حرج %~% ندهد فرج را ز نسل فرج

12 گندم بد نمی‌توانی کشت %~% چه طمع میکنی به نطفه زشت

13 فرج گورست و اندرو لحدی %~% صحبت او عذاب هر احدی

14 آلتش شهوت تو کور افتاد %~% زنده زان بی‌کفن بگور افتاد

15 چه بزاید خود از چنان کوری %~% خاصه در وحشت چنان گوری

16 زنده خود مکن به گور ای دل %~% نام خود بد مکن به زور ای دل

17 راست کن ره چون آب میرانی %~% ورنه خر در خلاب میرانی

18 زن ناپارسا مگیر به جفت %~% اگر از بهر نسل خواهی خفت

19 که پسر دزد و نابکار آید %~% بدنهادست و بد به بار آید

20 کند اندیشه با تو روز ستیز %~% آنچه شیرویه کرد با پرویز

21 شیر شیرویه چون حرام افتاد %~% خنجرش را پدر نیام افتاد

22 هر ستم کز چنین پسر باشد %~% همه در گردن پدر باشد

23 او ز خود در عذاب و خلق از وی %~% پدرش را دعای بد در پی

24 زو چه رنجی که دسترنج تو خورد %~% گرگ پرورده‌ای چه خواهد کرد

25 به خطا از پسر برنجیدی ms070 %~% زانکه آب خطا تو سنجیدی

26 قند تلخی فزود داده تست %~% بره گرگی نمود زاده تست

27 پنبه کشتی طمع به ماش مدار %~% جو بکاری عدس نیارد بار

28 آنکه او را تو زشت کاشته‌ای %~% خوبی از وی چه چشم داشته‌ای

29 تخم بد در زمین شوره چه سود %~% در سپیدی سیاهی آرد دود

30 جو و گندم چو بر خطا ندهد %~% آدمی هم جزین عطا ندهد

31 باید اندیشه هم به دادن شیر %~% که ز خامیست آن گشادن شیر

32 شیر بد خلق تخم شر باشد %~% شیر بدکاره خود بتر باشد

33 تو که گر خانه‌ای نهی بنیاد %~% مزد مزدور جویی و استاد

34 پس به دست آوری زمینی سخت %~% آجر و سنگ و خشت و خاک و درخت

35 ساعتی خوبتر برانگیزی %~% وانگهی خشت و گل فرو ریزی

36 چو به کاخی که میکنی از گل %~% بار این جمله می‌نهی بر دل

37 در اساس نتیجه و فرزند %~% آلت و اختیار بد مپسند

38 ورنه فرزند خانه کن باشد %~% رنج جان و بلای تن باشد

1 شرم دار ای پدر ز فرزندان %~% ناپسندیده هیچ مپسند آن

2 با پسر قول زشت و فحش مگوی %~% تا نگردد لئیم و فاحشه گوی

3 تو بدارش به گفتها آزرم %~% تا بدارد ز کرده‌های تو شرم

4 بچه خویش را به ناز مدار %~% نظرش هم ز کار باز مدار

5 چون به خواری برآید و سختی %~% نکشد محنت و زبون بختی

6 کارش آموز تا شود بنده %~% جور کن تا شود سر افگنده

7 مدهش دل که پهلوان گردد %~% تو شوی پیر و او جوان گردد

8 گر کمانش خری چو تیر شود %~% ور کمر یافت خود اسیر شود

9 ننشیند سفر کند ز برت %~% بگدازد ز هجر خود جگرت

10 هر دم آید به روی او خطری %~% هر زمان آورند ازو خبری

11 مادر از اشتیاق او میرد %~% پدر اندر فراق ms071 او میرد

12 چون هوس کرد پنجه و کشتیش %~% گر اجازت دهی همی کشتیش

13 یا به جنگیش برند و سر بدهد %~% یا شود دزد مال و زر بنهد

14 گر چه فرزند کشته تو بود %~% این بلا دست‌رشته تو بود

1 پسری را پدر سلاح آموخت %~% هم کمربست و هم کلاهش دوخت

2 چون پسر شد به زور پنجه دلیر %~% هوس بیشه کرد و کشتن شیر

3 نوجوان هم چو سرو بستانی %~% رفت یکروز در نیستانی

4 ماده شیری بدیدش از ناگاه %~% حمله کرد و گرفت به روی راه

5 تیر برنا نکرد در وی کار %~% به سر پنجه در کشیدش زار

6 پدرش را چو شد ز حال خبر %~% زود در بیشه شد که: وای پسر!

7 پسر او از جگر بر آورد آه %~% گفت: ازین بد مرا نبود گناه

8 با من ای مهربان تو بد کردی %~% چه توان کرد چون تو خود کردی

9 چون نیاموختی بمن پیشه %~% بمن آموخت شیر این بیشه

10 تو بجای آر آنچه بتوانی %~% تا نباشد ترا پشیمانی

11 اولین حقت این بود به درست %~% که کنی در سیه سپیدش چست

12 دومین پیشه‌ای بیاموزد %~% که کفافی از آن بر اندوزد

13 سوم آن کش مدد شوی از مال %~% تا شود جفت همسری به حلال

14 دهی از قرب نیکوان نورش %~% کنی از صحبت بدان دورش

15 چون تو این احتیاط‌ها کردی %~% گر بر آورد سر به نامردی

16 دان که آن را به ظلم کاشته‌اند %~% وز خدا و تو غم نداشته‌اند

17 چون نیاید سبو ز آب درست %~% آن ز جای دگر به باید جست

18 زان مبدل شدست آیینها %~% که جهان موج میزند زینها

19 مردم اینند چیست چاره ما %~% جز خموشی و جز کناره ما

20 شیر مردی به دست می‌نکنند %~% که برو صد شکست می‌نکنند

21 نتواند شنید نام درست %~% آنکه مهرش شکسته باشد و سست

22 ms072 جرم بخشا به حرمت پاکان %~% که بگردان بلای ناگاهان

23 پرده عصمتت تو باز مگیر %~% به خداوندی از جوان وز پیر

24 از دم گرگ بگسل این رمه را %~% پرورش ده به حفظ خود همه را

1 هر که از پرورنده رنج ندید %~% در جهان جز غم و شکنج ندید

2 میوه بیشه چون نپروردست %~% دل داننده را نه در خوردست

3 خورش خرس یا شغال شود %~% یا در آن بیشه پایمال شود

4 خرس نیزار خورد به ناچارش %~% زود در کخ کخ اوفتد کارش

5 در درختش که پر گره شد و زشت %~% در زنند آتش و کنند انگشت

6 چون بسوزد دگر به شهر برند %~% وندر آن کوره‌های قهر برند

7 آتشی باز بر فروزانند %~% در دم آهنش بسوزانند

8 ز تفش سنگ در خروش آید %~% آهن از تاب او به جوش آید

9 تن او را به سیخ گردانند %~% تا صدش بار در نور دانند

10 دست استاد و رخ سیاه کند %~% در و بام دکان تباه کند

11 کوره او ز هر نفس زدنی %~% آدمی را کند چو اهرمنی

12 سال و مه جفت ناخوشی گردد %~% در دو بوته دو آتشی گردد

13 از وجودش اثر بجا نهلند %~% خاک او نیز در سرا نهلند

14 تا بدانی که چرک خود رستن %~% به چنین آتشی توان شستن

15 تو خود رویی وز خود رایی %~% چون زمانی به خود نمییی

16 در حیات به غم کنند انگشت %~% تا ز دودش سیاه گردی و زشت

17 چون بمیری در آن سرات برند %~% پیش نار سقرفزات برند

18 به دم دوزخت در اندازند %~% گه بسوزند و گاه بگدازند

19 ماکیان چون سقط چرید و سبوس %~% عرصه خایه کردنست و عبوس

20 گر نیاید همی نخوانندش %~% ور بیاید به سنگ رانندنش

21 روزش از چپ و راست تیر زنان %~% شب در آن خانهای پیرزنان

22 خوف در جان و طوف در ms073 سرگین %~% گه به آن خانه پوید و گه این

23 دهیانش به سر در آویزند %~% شهریانش به قهر خون ریزند

24 باز چون میل آب و دانه نکرد %~% بر زمین آشیان و خانه نکرد

25 چند روزی به محنت و زاری %~% که ریاضت کشید و بیداری

26 لایق دست میر و شاه شود %~% در خور مسند و کلاه شود

27 تا درو فر شاه کار کند %~% مرغ ده سنگ خود شکار کند

28 از بلندان نظر بلند شود %~% تا نصیب تو چون و چند بود

29 فر احمد چو در علی پیوست %~% در خیبر گرفت در یکدست

30 گر تو داری مبند بر خود راه %~% ور نداری ز دیگران میخواه

1 مکن ای خواجه بر غلامان جور %~% که بدین شکل و سان نماند دور

2 زور بر زیر دست خویش مکن %~% دل او را ز غصه ریش مکن

3 که از آنجا تو را گماشته‌اند %~% بر سر این گروه داشته‌اند

4 زان میان یک وکیل خرجی تو %~% هم غلام گلوی و فرجی تو

5 بنده خویش را مکن پر زجر %~% تا همت بنده باشد و هم اجر

6 میتوانش فروخت گردونست %~% کشتن او ز عقل بیرونست

7 بنده را سیر دار و پوشیده %~% چون به کار تو هست کوشیده

8 جان دهد بنده چون دهی نانش %~% جان گرامی بود مرنجانش

9 رزق بر اهل خانه تنگ مکن %~% روزی او میدهد تو جنگ مکن

10 در تو خاصیتی فزون باشد %~% تا ترا دیگری زبون باشد

11 بده و شکر آن فزونی کن %~% الف او بس بود تو نونی کن

12 گر تو خود را در آن میان بینی %~% نبری بهره‌ای زیان بینی

13 شربتی در قدح نمیریزی %~% که به زهریش بر نیمیزی

14 ز تو با درد دل اناث و ذکور %~% این چنین سعی کی شود مشکور

15 مکن ای دوست گر نه هندویی %~% جان شیرین بدین ترش رویی

16 خویشتن ms074 را تو در حساب مگیر %~% بندگان را در احتساب مگیر

17 گر چه در آب و نانتند اینها %~% بتو از حق امانتند اینها

18 جز یکی نیست مالک و بنده %~% هر دو را خواجه آفریننده

19 خواجگی جز خدای را نرسد %~% آنچه سر کرد پای را نرسد

20 خواجگی گر به آدمی دادست %~% بنده نیز آخر آدمی زادست

21 نسبت هر دو با پدر چو یکیست %~% این دویی دیدن از برای شکیست

22 به ز فرزند بد غلامی نیک %~% که بر آرد ز خواجه نامی نیک

23 خواجه شاید که کم خلاص شود %~% بنده ممکن بود که خاص شود

24 گر به قسمت سخن تمام شود %~% ای بسا خواجه کو غلام شود

25 آن که مفلوج شد بدان زشتی %~% گر غلام تو بود چون هشتی

26 اگر این بنده را تو گنجوری %~% مرگ ازو باز دار و رنجوری

27 آب چشم غلام خویش مبر %~% محضر بد به نام خویش مبر

28 نتوان زد به مذهب مالک %~% غوطه در لجه چنین هالک

29 بمرنج از غلام خواجه فروش %~% چون نکردی به خواجه خود گوش

30 تا ازین بندگیت باشد ننگ %~% هیچ از آن خواجگی نگیری رنگ

31 گرت این بندگی تمام شود %~% چرخ و انجم ترا غلام شود

32 تو که جز خواجگی ندانی کرد %~% این غلامی کجا توانی کرد

33 گر حیاتی و بینشی داری %~% حیوان را ز خود نیزاری

34 چه نگه میکنی که گاو و خرند %~% این نگه کن که چون تو جانورند

35 بی‌زبان را چنان مزن بر سر %~% ز زبانی بترس و از آذر

36 آنکه این اعتبار کرد او را %~% نه بکشت و نه بار کرد او را

37 گر نه با کردگار در جنگی %~% بار این عاجزان مکن سنگی

38 از برون گر زبان خموش کنند %~% نرهی از درون که جوش کنند

1 داشت عیسی خری کبود به رنگ %~% که نرفتی دو روز یک ms075 فرسنگ

2 من شنیدم که در شبان دراز %~% با وجود چنان حضور و نماز

3 برد یکشب ز رحمت آن بیخواب %~% خر خود را دویست بار به آب

4 هر پیی کش ببرد آب نخورد %~% چشم عیسی ز رحم خواب نکرد

5 جمع حواریان چو آن دیدند %~% روزش از سر آن بپرسیدند

6 گفت: او را زبان گفتن نیست %~% گر شود تشنه جای خفتن نیست

7 بار من برده آب اگر نخورد %~% پیش جبار آب من ببرد

8 من سیر آب چون توانم خفت %~% کو شود تشنه و نداند گفت

9 خواجگی بندگیست خالق را %~% شفقت زمره خلایق را

10 داروی درد خستگان بودن %~% مومیای شکستگان بودن

11 زیر این گرد خیمه مینا %~% از هزاران یکی شود بینا

12 گر به درمان خویش پردازد %~% داروی درد خویشتن سازد

13 سهل گیرد جهان و جاهش را %~% کند آماده ساز راهش را

14 دستگیر فتادگان باشد %~% پایمرد پیادگان باشد

15 در آزار و آز در بندد %~% بهر بیچارگان کمر بندد

16 نستاند زیادتی ز کسی %~% ننهند در وجود بوالهوسی

17 پیش گیرد ره سبکباری %~% رخ بپیچد ز مردم آزاری

18 نیکی داد و داده بشناسد %~% بدی نا نهاده بشناسد

19 باز داند ستمگران را جای %~% ننهد در دراز دستی پای

20 گر توانی بدیدن این را غور %~% ورنه بر خود بدان که کردی جور

21 عقد آن جوهری که میبندم %~% جز به نام رسول نپسندم

22 خواجه او بود و پادشاه خداست %~% امر اچار یارش از چپ و راست

23 وین دگرها چو سایه از پی نور %~% گشته زان سایه نیز بعضی دور

24 منعمی کندرو کرم نبود %~% هست ابری کش آب و نم نبود

25 زین جگر کوچکان همت خرد %~% بی‌جگر یک درم نشاید برد

26 آن کریمی بجز خدا نبود %~% که ز ذاتش کرم جدا نبود

27 کرم اینست رفته قاف به قاف %~% بی‌جواب و سال و منت و لاف ms076

1 خوان اینان که خون دل پالود %~% ندهد لقمه جز که زهر آلود

2 زهر بر روی و زهر در کاسه %~% چون نگیرد خوردنده را تا سه

3 لقمه مستان ز دست لقمه شمار %~% کز چنان لقمه داشت لقمان عار

4 کاسه پر پیاز دوغینه %~% به ز صد منعم دروغینه

5 دستش ار شربت دگر دهدت %~% دوغ او داغ بر جگر نهدت

6 خوردن رزق خویش و منت خلق %~% زهر خور نان چه مینهی در حلق

7 آنکه بخشد ازین خسیسان دیگ %~% روغنی بر کشیده دان از ریگ

8 تا به باغ تو آفتی نرسد %~% به کسی از تو رافتی نرسد

9 خون نظارگی بپالودی %~% لبش از میوه‌ای نیالودی

10 با چنین لطف چشم بد ز تو دور %~% که بهشت آرزوت باشد و حور

11 بر درختی بدین برومندی %~% در باغ کرم چه می‌بندی

12 رو غریبانه سایه‌ای بر ساز %~% یا بیفشان و حلقها ترساز

13 دو سه سیب ار بما فرو دوسد %~% به از آن کانچنان همی پوسد

14 میوه چون هست مایه‌ای برسان %~% هم به همسایه سایه‌ای برسان

15 عنبت سرخ گشت و عنابی %~% رخ چرا چون بنفشه میتابی

16 خوشه‌ای چونکه در نکردی باز %~% هم ز بالای در فرو انداز

17 چون مجال کرامتی باشد %~% بستن در غرامتی باشد

18 تا بهارست میوه‌ای میده %~% هم زکوتی به بیوه‌ای میده

19 جودکی خواند این صفت را دین %~% بخل را نیز عار باشد ازین

1 شاعری چیست بر در دونان %~% خانه کرد و حکمت یونان

2 به ثناشان دریغ باشد رنج %~% طبع را دادن عذاب و شکنج

3 خفته ممدوح مست با خاتون %~% تو به مدحش ز دیده ریزان خون

4 شب کنی روز و روز در کارش %~% در نویسی به درج طومارش

5 راویی چست را کنی همدست %~% سرش از جام وعده سازی مست

6 تا روی پیش او سلام کنی %~% شعر خوانی سخن تمام کنی

7 او ms077 خطابت کند که: خوش گفتی %~% در معنی به مدح ما سفتی

8 نقد را باز گرد و کاری کن %~% بار دیگر بما گذاری کن

9 زو چو آن بشنوی برون ایی %~% خود ندانی ز غم که چون آیی

10 باز شعریش بر ترنگانی %~% به تقاضا قلم بلنگانی

11 چون بیایی به وعده باز برش %~% بسته یابی بسان سنگ درش

12 دل دربان بلا به نرم کنی %~% بر خود او را به آقچه گرم کنی

13 تا ترا پیش او چو راه کند %~% او به دربان ترش نگاه کند

14 کای: خر قلتبان قرار این بود %~% آنچه گفتم هزار بار این بود

15 بار دادی چه روز این بارست %~% من بکارم چه وقت این کارست

16 پس نپرسیده: کای پدر چونی %~% چیست حالت ز درد سر چونی

17 بنویسد برات بر جایی %~% کز سه خروار ادا کند تایی

18 خود ز این خواجگان مدخل کیست %~% که فزون باشدش عطا از بیست

19 بیست را چون غریم ده ببرد %~% پنج راوی ز نیمه ره ببرد

20 تو بمانی و برده ماهی رنج %~% بیستت ده شده دهت شده پنج

21 سر بواب را بنتوان بست %~% ز جراحت چو میر گردد مست

22 مده ای فاضل آب رخ بر باد %~% که خدا این جهان بر آب نهاد

23 ز آسمان رسته شد سخن را بیخ %~% به زمینش فرو مبر چون میخ

24 به خرمند خرده دانش ده %~% ز دل آمد برون به جانش ده

25 زین نهاد انوری چه کرد قیاس %~% رتبت شاعران پس از کناس

26 سرورانی که پیش ازین ایام %~% سعی کردند در بلندی نام

27 گر چه در فضل بودشان پیشی %~% شعرا را به همت از بیشی

28 گنجها در کنار میکردند %~% تا ستایش گزان می‌کردند

29 منکه خلوت نشین این گنجم %~% در جهانی چنین کجا گنجم

30 تا بکی زین گروه ننگ خورم %~% نان اینان بهل که سنگ خورم

31 ms078 چون ز حرصم حکایتی بنماند %~% ز سپهرم شکایتی بنماند

32 در رخ او چو پسته خندانم %~% گر چه از پست میدهد نانم

33 زین میان کاش دوستی بودی! %~% که برو نیمه پوستی بودی

34 در جهان دوستی به دست نشد %~% که ازو در دلم شکست نشد

1 دوستی را یگانه شو با دوست %~% از صفا چون دو مغز در یک پوست

2 دوستی کز برای دین نبود %~% دل بر آن دوستی امین نبود

3 تا میان دو دوست فرقی هست %~% هم‌چنان در میانه زرقی هست

4 اندرین کار یار باید یار %~% چونکه بی‌یار بر نیاید کار

5 تا ترا قصد و اختیار بود %~% یار مشنو که با تو یار بود

6 چون پی اختیار خود باشی %~% یار کس نی که یار خود باشی

7 دوست را پند گوی و پند پذیر %~% پیش او خرد باش و خرده مگیر

8 این محبان که شهره شهرند %~% از محبت تمام بی‌بهرند

9 دوستی از پی تراش کنند %~% یار از بهر نان و آش کنند

10 از جفا با تو دوست دیر شوند %~% دوست گیرند و زود سیر شوند

11 پی مال تواند چون ببرند %~% پایمالت کنند و غم نخورند

12 گر درم هست با تو در سازند %~% تا ترا از درم بپردازند

13 بدهی لوت چشمشان با تست %~% ندهی جنگ و خشمشان با تست

14 دوستی ز امن و استواری خاست %~% امن چون نیست دوستی ز کجاست

15 هم ز احوال دوستان مجاز %~% رو نماید ترا حقیقت باز

16 هر که این دوستی به سر نبرد %~% راه از آن دوستی به در نبرد

17 ظاهر و باطنیت باید چست %~% تا به پایان بری تو عهد درست

18 از سر بندگی به روز الست %~% چون به پیمان دوست دادی دست

19 بر دلت هر چه بگذرد جز دوست %~% بعد از آن عهد کرد کار تو اوست

20 بر نخستینه عهد باید بود %~% وندران جد ms079 و جهد باید بود

21 تا به پایان بری سخن باری %~% که در آن روز گفته‌ای: آری

22 تا تو این عهد را وفا نکنی %~% روی در قبله صفا نکنی

23 ایزد «اوفوا بعهد کم» فرمود %~% آدمی عهد را وفا ننمود

24 از کلام ار وفا پژوه کسست %~% « کلبهم باسط ذراع» بسست

25 کلب کو در ره وفا زد گام %~% خرقه پوشد ز پوست در بلعام

26 به وفا سگ چو ز اسب شد ممتاز %~% گشت در روی او بلند آواز

27 بی‌هنر خود سگی بدان تا سه %~% چون شود با همای هم‌کاسه

28 پارسایان که با وفا جفتند %~% از زن پارساش به گفتند

1 من شنیدم که صاحب دیذی %~% داشت ناپاکزاده تلمیذی

2 سالها دیده در سرای سپنج %~% پر هنر بر سرش مصیبت و رنج

3 تا خرد جمع کرد و دانا شد %~% هم سخن گوی و هم توانا شد

4 گر چه بسیار مال و جاه بیافت %~% قرب سلطان و عز شاه بیافت

5 چون وفا در سرشت و زاد نداشت %~% حق استاد خود بیاد نداشت

6 راستان رنج خود تلف کردند %~% زانکه در کار ناخلف کردند

7 پاک تن در وفا تمام آید %~% بدگهر نا پسند و خام آید

8 هر که در سیرت وفا شد گرد %~% ز وفا راه در فتوت برد

1 چیست مردی ز مردمان بررس %~% مردمی چیست گر بدانی بس

2 مرد را مردمی شعار بود %~% اوست مردم که مردوار بود

3 تا نگردی تو نیز مردم و مرد %~% چاره خویشتن ندانی کرد

4 مردمی چون نبی نداند کس %~% راه مردی علی شناسد و بس

5 آنکه کرد اندرین دو مرد نگاه %~% چشم او بازگشت و دید این راه

6 وانکه را این دو کس نگه کردند %~% رخش از روشنی چو مه کردند

7 گنج توحید را طلسمند این %~% آن مسماست هر دو اسمند این

8 تو بدان گنج ازین طلسم رسی %~% به ms080 مسما ازین دو اسم رسی

9 مردم و مرد بوده‌اند ایشان %~% صاحب درد بوده‌اند ایشان

10 مردی و مردمی به هم پیوست %~% داد از آن هر دو این فتوت دست

11 مظهر این فتوت مشهور %~% راستی باید از کژیها دور

12 کز خیانت نظر به کس نکند %~% نظر از شهوت و هوس نکند

13 از حیا باشدش سر اندر پیش %~% بی‌حیا را براند از در خویش

14 کس ازو نشنود حدیث گزاف %~% نزند در میان مردم لاف

15 یارمندی کند ز راه ادب %~% خفتگان را ز پاسبانی شب

16 نفس را بند بر نهاده به صبر %~% بند نان و درم گشاده به جبر

17 بسته دل در دوای رنجوران %~% جای خود کرده در دل دوران

18 ورد خود کرده در خلا و ملا %~% مدد حال اهل رنج و بلا

19 به یتیمان شهر دادن چیز %~% بیوگان را پناه بودن نیز

20 چشم بر دوختن ز عیب کسان %~% ره نجستن به سر و غیب کسان

21 هر بدی جفت حال او نشود %~% که خود اندر خیال او نشود

22 پارسایی بود رفیق او را %~% مردمی مونس طریق او را

23 ذات او زبده زمان باشد %~% هر که با اوست در امان باشد

24 بوده با هر دلیش معرفتی %~% برده از هر پیمبری صفتی

25 عصمت او را حصار تن گشته %~% عفتش پود و تار تن گشته

26 بنده‌ای را که عشق بپسندد %~% به چنین خدمتیش در بندد

27 روی دل بر حبیب خویش کند %~% ترک حظ و نصیب خویش کند

28 گر به تیغش زنی نپیچد رخ %~% زهر گویی شکر دهد پاسخ

29 حر و مستور و ستر پوشنده %~% نیک خواه و سخن نیوشنده

30 کار خود را نخواهد از کس مزد %~% نبود زین فروتنی تن دزد

31 هر چه زان نفس او شکسته شود %~% بکند گر چه نیک خسته شود

32 بکشد صد عتاب و سر نکشد %~% بنهد نان و ms081 خود نمک نچشد

33 رخت خود در عدم تواند برد %~% بی‌وجود اجل تواند مرد

34 در جهان رنگ مقبلی اینست %~% پهلوانی و پر دلی اینست

35 هر که این سیرت اندرو یابی %~% کوش تا رو ازو نه برتابی

36 در پی نفس گشتن از سردیست %~% نفس کشتن نهایت مردیست

37 بهل این خواب و خور که عار اینست %~% مخور و میخوران که کار ایسنت

1 پیش ازین مردمی چنین بودست %~% رسم اهل فتوت این بودست

2 وین دم از هر دو خود نشانی نیست %~% نامشان بر سر زبانی نیست

3 هر کجا خاینیست دام انداز %~% بند مکری بگستراند باز

4 بر نشیند که: صاحبمبر صدر %~% امردی چند گرد او چون به در

5 نقش زیلو شود ز بی‌جایی %~% میخ لنگر ز بی‌سر و پایی

6 از دو رو راست کرده سبلت و ریش %~% وز پس تکیه جرعه دان و حشیش

7 کند از شهر چند سفله به کف %~% بنشاند برابر اندر صف

8 رندکی چند کون دریده همه %~% پند استاد ناشنیده همه

9 هر یکی باد کرده در بوقی %~% سال و مه در خیال معشوقی

10 روز در کار سخت بی‌خور و خفت %~% در عزبخانه برده شب زر مفت

11 هر چه اندر سه روز کرده به کف %~% در دمی کرده پیش یار تلف

12 شده از دلبران و از رندان %~% یوسف و گرگشان به یک زندان

13 این یکی میوه آرد آن یک ماست %~% شب سماطی کنند ازینها راست

14 خانه پر کمان و پر دولاب %~% نرد وشطرنج و طاسهای یخ آب

15 سفره پر نان و دیگ پر خوردی %~% قالب و قلب خالی از مردی

16 زدن سینه و کف و بغلک %~% فارغ از گردش نجوم و فلک

17 هر یک آوازه در فگنده به شهر %~% جسته از کودکان زیبا به هر

18 که: در لنگری گشاده اخی %~% آنکه چون او جهان ندیده سخی

19 سفره نعمتست و ms082 شربت قند %~% سرگذشت و سماع و صحبت و پند

20 چاک چاک کباده مردان %~% زور سنگ و محبر گردان

21 تیر و انگشتوانه و قدلی %~% وز دگرگونه سازهای یلی

22 پدران را ز جهل کور کنند %~% پسر زنده را به گور کنند

23 هم پدر گول و هم پسر ساده %~% کام رندان از آن شد آماده

24 پسر از خانه جور دیده و خشم %~% پیش آنها نشسته بر سر و چشم

25 ابلهست او که یاد خانه کند %~% گوش بر پند و بر فسانه کند

26 هزل و بازی و لاغ بگذارد %~% قلیه و دشت و باغ بگذارد

27 رنج استاد و جور باب کشد %~% نان نبیند به چشم و آب کشد

28 آنکه در اصل جلد باشد و چست %~% زیرک و مردو سیر چشم و درست

29 چون نبیند هنر که آموزد %~% نه کمال و شرف که اندوزد

30 نشود سخره دکان اخی %~% به مویز و به گردگان اخی

31 و آنکه نرمست و نقل خوار و دنی %~% نرود گر به ناوکش بزنی

32 هم سبیلان سبیل دانندش %~% چشمه سلسبیل خوانندش

33 این کمان بخشد آن کمر سازد %~% تا پسر با حریف در سازد

34 بد کند کار نیک دارندش %~% همه عیبی هنر شمارندش

35 شب درین غفلت و سبک باری %~% کرده خوابی به نام بیداری

36 روز هنگامه‌شان چو گشت خراب %~% سفره خالی شد و اخی در خواب

37 هر یکی سر به کار خویش نهد %~% رخ به صید و شکار خویش نهد

38 شب درآید دگر همان بازیست %~% وقت آن عیش و کیسه پردازیست

39 باز چون بگذرد بدین چندی %~% نشنود کودک از کسی پندی

40 ریش ناگه رخش سیاه کند %~% رونق حسن او تباه کند

41 از چمن لاله‌هاش چیده شود %~% آب سیب رخش چکیده شود

42 قلیه جوید نیاورندش ماست %~% آب خواهد خودش بباید خاست

43 بدر افتاده چون سگ از بیشه %~% نه پدر دستگیر ms083 و نی پیشه

44 هر دمش دل به غم در افتد و درد %~% که به بازیچه باختست این نرد

45 نام حلوا بهل که دود نداشت %~% زهر خوردست و هیچ سود نداشت

46 با خود از روی جهل بد کرده %~% آه ازین کرده‌های خود کرده!

1 بود در روم پیش ازین سر و کار %~% صاحبی نان ده و فتوت یار

2 لنگری باز کرده چون کشتی %~% پر ز سنگ و ز آلت کشتی

3 در لنگر نهاده باز فراخ %~% کرده ریش دراز را به دو شاخ

4 خلق رومش نماز بردندی %~% بچه خود بدو سپردندی

5 نان صاحب ز کار رندان بود %~% گوشه بیکارشان چو زندان بود

6 حوریان گرد او گروه شده %~% رند و عامی در آه و اوه شده

7 جمع گشتند ازین صفت خیلی %~% هر یکی را به دیگری میلی

8 ناگهان رومی غلام باره %~% صورتی نحس و جامه‌ای پاره

9 به یکی زان میانه عشق آورد %~% علم مصر در دمشق آورد

10 در نهانی انار و سیبش داد %~% تا به تلبیس خود فریبش داد

11 برد روزی به گوشه باغش %~% می‌نهاد از عمود خود داغش

12 خر زه خویش در وعا می‌کرد %~% هر دمی بر اخی دعا می‌کرد

13 باغبان این بدید و گفت: ای خر %~% پدرش را دعا کن و مادر

14 رند گفتا: ز هر دو بیزارم %~% که من این دولت از اخی دارم

15 حکم او تا به دست مادر بود %~% طفل در خانه قفل بر در بود

16 چون پدر پیش صاحب آوردش %~% به نیابت چنین بپروردش

1 ای پدر خود پز این سرشته تو %~% تو بهی باغبان کشته تو

2 حارس بوستان در خانه %~% سر خر به که پای بیگانه

3 هم به علم خودش بده پندی %~% که نداری جزین پس افگندی

4 باغ بین را چه غم که شاخ شکست %~% باغبان راست غصه‌ای گر هست

5 نقد خود را به ms084 دست کس مسپار %~% که پشیمان شوی در آخر کار

6 طفل را نیست بهتر از دایه %~% کبک داند نهفتن خایه

7 طفل کو نورس جهان خداست %~% به گزافش کهن کنی نه رواست

8 زان جهان نورسیده معصومست %~% مرغ آن بام و شمع این بومست

9 گر نگه داشتیش گنج بری %~% ورنه زحمت کشی و رنج بری

10 کشته تست اگر گلست ار خار %~% کشته خویش را تو خوار مدار

11 به کمانخانها مهل فرزند %~% حلق خود چون کمان مکن در بند

12 کی پسر تیر راست اندازد %~% گر کمان از دویست من سازد

13 هیزمست این کمان دگر باشد %~% این کمان لایق تبر باشد

14 خصم با او چو گشت تنگاتنگ %~% چون کند پهلوان به هیزم جنگ

15 بجز از دستهای تیرانداز %~% که کند دشمن خود از پی باز

16 تیر خود زین کمان چار منی %~% چون توانی که بر نشانه زنی

17 چکنی چون نه دزدی و قلاب %~% شانه و دوش خویش پر قلاب

18 بس کمانکش ز خانه بیرون جست %~% کز دو دستش دو شانه بیرون جست

19 رمی فرمود مصطفی ما را %~% نه کمانی کشیدن از خارا

20 شده از زخم زه هر انگشتی %~% به بزرگی قویتر از مشتی

21 کی ز انگشت هم چو بادنگان %~% تیر شاید گذاشت بر پنگان

22 شست باید که خوش نهاد بود %~% تا خدنگ ترا گشاد بود

23 شانه و سینه نرم و آسوده %~% تا نگردد ز جنگ فرسوده

24 در کمانی سبک خدنگ نهند %~% در چنین منجنیق سنگ نهند

25 تیر نتوان که اندرو سازی %~% مگر آنجاکمان بیندازی

26 تا به گوشش کشید چون دانی %~% که به دوشش کشید نتوانی

27 تیغ بی‌اسب نیک و بازوی گرد %~% به سر دشمنان نشاید برد

28 تیر بی‌مرکب از کمانی سست %~% بس که بر سینها نشیند چست

29 پسرت گر قفا خورد زان به %~% کز قفای کمان رود چون زه

30 ساده رخ ms085 نزد آنکه خویشش نیست %~% شب چرا میرود که ریشش نیست

31 مرد بی‌ریش و دختر خانه %~% نیستند از حساب بیگانه

32 به شنایش چه میبری چون بط %~% دانش آموزش و فصاحت و خط

33 کودک خویش را برهنه در آب %~% چکنی پیش بنگیان خراب

34 گر تو دانسته‌ای بیاموزش %~% ورنه بگذار و بد مکن روزش

35 بر سر و فرق این چنین شومان %~% که شکستند مهر معصومان

36 تیر خود چیست کز کمان آید %~% سنگ شاید کز آسمان آید

37 هر که او را درست باشد پس %~% نزود در قفای کودک کس

38 غم مردی نمیخورد مردی %~% در جهان نیست صاحب دردی

39 اکثر کودکان چو زین طرزند %~% در بزرگی ادب کجا ورزند

40 زان سبب بوی نیمه مردی نیست %~% مردمی را ز دور گردی نیست

41 بهتر از پیشه نیست گردانند %~% پیشه کاران راست مردانند

1 خنک آن پیشه کار حاجتمند %~% به کم و بیش ازین جهان خرسند

2 گشته قانع به رزق و روزی خویش %~% دست در کار کرده سر در پیش

3 کرده بر عجز خویشتن اقرار %~% بر قصور گذشته استغفار

4 به دل از یاد حق نباشد دور %~% حاضرش داند از هدایت و نور

5 چند سال از برای کار و هنر %~% خورده سیلی ز اوستاد و پدر

6 رنج خود بر گرفته از مردم %~% کرده از دست رنج خود پی گم

7 دیده دیدار فتح حالت خود %~% کرده بر لطف حق حوالت خود

8 دل او دارد از امانت نور %~% دست او باشد از خیانت دور

9 بگزارد به وقت پنج نماز %~% سر نگرداند از خضوع و نیاز

10 عجب در روی خود رها نکند %~% طاعت خویش پر بها نکند

11 شب شود سر به سوی خانه نهد %~% هر چه حق داد در میانه نهد

12 چون ز خورد و خورش بپردازد %~% شکر رزاق ورد خود سازد

13 خرده نان به عاجز و درویش %~% برساند ms086 هم از نصیبه خویش

14 گر چه اهل هنر بسی باشد %~% رستگار اینچنین کسی باشد

15 مظهر صنع رای اینانست %~% جنت عدم جای اینانست

16 زانکه نظم جهان ز پیشه ورست %~% هر نظامی که هست در هنرست

17 مرد را کار به ز بیکاریست %~% کاربد خبث و مردم آزاریست

18 خلق را از همست حاجت و خواست %~% آنکه محتاج خلق نیست خداست

19 گر چه سرهنگ آلت قهرست %~% خسته را نوش و جسته را زهرست

20 ور چه کناس را نجس خوانی %~% آنچه او میکند تو نتوانی

21 حرفت خوب داشتست آن مرد %~% که ازو خاطری نخفت به درد

22 آنچه آزار نیست عصیان نیست %~% مردم آزار مرد ایمان نیست

23 دانش آموز و تخم نیکی کار %~% تا دهد میوه‌های خوبت بار

24 خوب گفت این سخن چو در نگری: %~% کار علمست و پیشه برزگری

25 پادشاه و وزیر و لشکر و میر %~% زاهد و عامی و امام و دبیر

26 آنکه از بهر دانه میپویند %~% وانکه آب و علف همی جویند

27 همه را برزگر جواب دهد %~% و آن او ابر و آفتاب دهد

28 آفتابی ز علم روشن‌تر %~% نیست بی‌علم روزگار مبر

29 گر نخواهی تو نور علم افروخت %~% در تنور اثیر خواهی سوخت

1 چو به کسب علوم داری میل %~% از همه لذتی فرو چین ذیل

2 تن به دود چراغ و بیخوابی %~% ننهادی هنر کجا یابی

3 از پی علم دین بباید رفت %~% اگرت تا به چین بباید رفت

4 علم بهر کمال باید خواند %~% نه به سودای مال باید خواند

5 علم کان از پی تمامی نیست %~% موجب نشر نیک نامی نیست

6 هر که علم از برای زر طلبد %~% دانش از بهر نفع و ضر طلبد

7 یا خطیب دهی شود پر جهل %~% که ندانند اهل از نااهل

8 یا ادیب محلتی پر شور %~% تا کند علم خویشتن در گور

9 یا در افتد ms087 به وعظ و دقاقی %~% تا نماند ز علم او باقی

10 یا دهندش نیابت قاضی %~% تا فراموش گرددش ماضی

11 داد این چار فن چو داده شود %~% لوح جانش ز علم ساده شود

12 چون اساس از برای حق ننهاد %~% هر چه دادند باز باید داد

13 دین سر عالمی به ماه کشد %~% که سر جاهلی به راه کشد

14 علم داری ز کس مدار دریغ %~% بر دل تشنگان ببار چو میغ

15 می‌ده ار زانکه مایه‌ای داری %~% مستعد کمال را یاری

16 عالمی کش به داد میل بود %~% مال خود پیش او طفیل بود

17 شافعی گر به مال کردی میل %~% دجله پر مال او شدی و دجیل

18 چون بجز نشر دین نبودش کام %~% فاش گردید جاودانش نام

19 آنچنان علم خود چه کرد کند %~% گر نه زر بر دل تو سرد کند

20 علم را چند چیز می‌باید %~% اگر آن بشنوی ز من شاید

21 طلبی صادق و ضمیری پاک %~% مدد کوکبی ازین افلاک

22 اوستادی شفیق و نفسی حر %~% روزگاری دراز و مالی پر

23 با کسی چون شد این معانی جمع %~% به جهان روشنی دهد چون شمع

24 سال ها درد و رنج باید دید %~% از ریاضت شکنج باید دید

25 تا یکی زین میانه برخیزد %~% فاضلی از زمانه بر خیزد

26 ترکمان شیخ شد بده گز برد %~% صدورق خواند و جاهلست آن کرد

27 چیست شیخی بغیر ازین گرمی %~% قد و ریشی دراز و بیشرمی

28 خرقها گر چه میرسد به علی %~% کس نگردد به نام خرقه ولی

29 نسبتش با علی درست نشد %~% هر که چون او به علم چست نشد

1 شیخکی بر فسانه بود وگزاف %~% چشم بر هم نهاده میزد لاف

2 در حدیثی دلیل خواستمش %~% حرمت و آب رخ بکاستمش

3 از مریدان او مریدی خر %~% به غضب گفت: ازین سخن بگذر

4 او دلیلست ازو دلیل مخواه %~% شرح گردون ms088 ز جبرییل مخواه

5 هر چه گوید به گوش دل بشنو %~% ور جدل میکنی به مدرسه رو

6 چون نظر کردم آن غضب کوشی %~% تن نهادم به عجز و خاموشی

7 گر نه تسلیم کردمی در حال %~% مرغ ریش مرا نهشتی بال

1 خنک آن پردلان دین پرور %~% دل بدین صرف کرده جان بر سر

2 همه نزدیک خلق و دور از خویش %~% به توکل نشسته سر در پیش

3 خون خود بهر دین فدا کرده %~% پس به دانستها ندا کرده

4 چشم بی‌خوابشان بر آن رخ زرد %~% کرده از اشک مردمک را مرد

5 ز علوم گذشتگان ورقی %~% نزد ایشان به از طلا طبقی

6 روی در سیر و هیچ زرقی نه %~% همه در بحر و بیم غرقی نه

7 گشته قانع به نیم نانی خشک %~% نفسی خوش زدن چو نافه مشک

8 سفره بی‌نان و کاسه بیخوردی %~% پر هنر کرده کیسه مردی

9 علم جویان عامل ایشانند %~% رستگاران کامل ایشانند

10 همره عقل و یار جان علمست %~% در دو گیتی حصار جان علمست

11 خفته‌ای بر سر تو بیدارست %~% مرده‌ای با حقیقتت یارست

12 طعمه میجویی اوست راید تو %~% راه میپویی اوست قاید تو

13 جوهر او نپوسد اندر آب %~% آتش او را نسوزد اندر تاب

14 میروی با دل تو همراهست %~% می‌نشینی ز جانت آگاهست

15 کس نهانش به خاک نتواند %~% تندبادش هلاک نتواند

16 شاه و سرهنگ ره به آن نبرد %~% دزد طرارش از میان نبرد

17 با تو گنجی چنان روان دایم %~% تو پی حبه‌ای دوان دایم

1 ای که گشتی بد آن قدر خرسند %~% که کسی خواندت به دانشمند

2 گرد بدعت مگرد و گرد فضول %~% میکن آنچت خدای گفت و رسول

3 قول روشن چو هست و نص جلی %~% پی رخصت چه گردی ای زحلی

4 در حیل دفتر و کتاب که ساخت %~% یا به تزویر فصل و باب که ساخت

5 سخن ms089 راست درنوردیدن %~% گرد تاویل دور گردیدن

6 جاهل و عام را فضول کند %~% خاص را خود به جان ملول کند

7 روشنی نیستت فروغ مده %~% به کسان رخصت دروغ مده

8 عالمی بر در امیر مرو %~% این چه رفتن بود بمیر مرو

9 چند گردی چو آب و چون آذر %~% موزه در پای کرد سر چادر

10 چکند مرد چادر و موزه %~% از چنین رزق روزه به روزه

11 لشکر ترک و لقمهای حرام %~% رفته بر پیشگاه خواجه امام

12 کی موافق بود بر دانا %~% در یکی خیمه بیست مولانا

13 لاجرم زین فضول و وسوسها %~% از محصل تهیست مدرسها

14 مفتیی کشوری نگه دارد %~% نه به هرزه دری نگه دارد

15 خیمها پر بتان دلسوزند %~% مرو آنجا که دیده میدوزند

16 پیش آن بت هلاک و مردن چیست %~% دل ز دست فقیه بردن چیست

17 شقه‌ای گر ز خیمه باز کند %~% سرت از شوق در نماز کند

18 از رخ آن بتان شنگولی %~% نتوان بست چشم از گولی

19 در بر آن چلنگ زر بفته %~% ای بسا دل که شد به هم رفته

20 خیمه را صلب کرده عیسی وار %~% از درونش بت از برون زنار

21 بر خیال بتی که می‌شنوی %~% گرد زنار بسته‌ای چه دوی

22 پرده را داغ بر دل آن بت کرد %~% خیمه را پای در گل آن بت کرد

23 داده بر باد هر دو جان ارزان %~% گشته چون بید بر سرش لرزان

24 هر که چون خیمه رفت دربندش %~% روز دیگر ز بیخ برکندش

25 بت آن خیمه گر چه یک چندم %~% کرد چون میخ خیمه پابندم

26 زود بگسیختم طنابش را %~% کردم از دیده دور خوابش را

27 چو ز دانش خلاصه آن باشد %~% که پس از مرگ پیش جان باشد

28 پس چرا باید این فزونیها %~% وز پی خوردن این زبونیها

29 ورقی چند فصل حل کردن %~% با فضولان ده جدل ms090 کردن

30 در خروش آمدن به قوت جهل %~% تا کسی گوید: اینت مردی اهل

31 علم را دام مال و جاه مساز %~% بر ره خود ز حرص چاه مساز

32 به بسی رنج و زحمت و ده و گیر %~% صاحب مسند قضا شده گیر

1 کوش تا تکیه بر قضا ندهی %~% به فریب عمل رضا ندهی

2 زانکه چون خواجه مبتلا گردد %~% پر بود کان قضا بلا گردد

3 چون دو کس رفع حال خویش کنند %~% پیشت اثبات مال خویش کنند

4 به یکی میل بی‌گواه مکن %~% جز به یک چشمشان نگاه مکن

5 چون نخواهی تو رشوه و پاره %~% نایبان نیز را بکن چاره

6 که به نیروی عدل ساده تو %~% آب ما می‌برد پیاده تو

7 عدلت از راستی عدول کند %~% عادلی را اگر قبول کند

8 کارت از رونق ار چو ماه شود %~% از وکیلان بد تباه شود

9 چه قدر باشد این قضای تو باش %~% تا قضای سپهر گردد فاش

10 پای بر دست شرع و سر پر شور %~% چه بری جز وبال و وزر به گور

11 جیفه باشد که خواجه میل کند %~% چو نظر در جحیم و ویل کند

12 شرع را شارعیست بس باریک %~% چشمها تیره کوچها تاریک

13 حکم قاضی به اعتماد کسان %~% گر به جایی رسد تو هم برسان

14 تا نگردی تو مجتهد در دین %~% ننویسی جواب کس به یقین

15 نفس مفتی ز خبث باید پاک %~% فقنا زین مقوله بی‌باک

16 زین قضا جز قضای بد بنماند %~% بد و نیک ار چه هیچ خود بنماند

17 گر بزی چند ریش شانه زده %~% چنگ در حجت و بهانه زده

18 دست پیچیده در میان لنگان %~% دره‌ای در برابر آونگان

19 هم چو کرد کریوه چشم به راه %~% تا که آید ز بامداد پگاه

20 که زن خویش را طلاق دهد %~% مرگ حلق که را خناق دهد

21 مهتری را نشانده ms091 اندر صدر %~% گشته ایشان ستاره او شده بدر

22 هر که رشوت برد رهش باشد %~% وانکه پنج آورد دهش باشد

23 زر دهی گوی از میانه بری %~% ندهی کیر خر به خانه بری

24 قاضیی مرد وماند ازو صد باغ %~% دل پر از درد و اندرون پر داغ

25 باغها چون برفت و داغ بهشت %~% با چنان داغ دوزخست بهشت

26 سرورانی که پیش ازین بودند %~% در سلف پیشوای دین بودند

27 گر بدینگونه زیستند که او %~% ده سلمان و باغ بوذر کو

28 نرد این درد پاک باید باخت %~% بیغرض کار خلق باید ساخت

29 دل آنکس که درد دین دارد %~% داغ انصاف بر جبین دارد

1 زن خود را به سنگ زد مردش %~% شد دوان پیش قاضی آوردش

2 حال خود گفت و مرد شد حاضر %~% گشت قاضی میانشان ناظر

3 زن چو دعوی گزار شد با شوی %~% گوشه چادرش برفت از روی

4 خواجه حسن و جمال او را دید %~% عشوه قیل و قال او را دید

5 مرد را گفت قاضی از پشتی: %~% زن خود را چرا چنین کشتی

6 گفت: دشنام داد و چوب زدم %~% او مرا زشت گفت و خوب زدم

7 گفت قاضی که: ای پریشان دست %~% کس به چوب این چنین گهر نشکست

8 گر سر این لطیف چهرت نیست %~% رو طلاقش بده که مهرت نیست

9 مرد دادش طلاق و شد بی‌جفت %~% چون برون رفت زن به قاضی گفت:

10 مهر دل چون ندارد آن گمراه %~% مهر برداشتستمهر بخواه

11 آمدم تا بهای من جویی %~% نه به آن تا ثنای من گویی

12 شاید ار علم سر برفرازد %~% دین مباهی شود خرد نازد

13 که درین قحط سال علم و عمل %~% شد به عون خدای عز و جل

14 مسند شرع در مراغه به کام %~% زین دو قاضی‌القضاة نیکو نام

15 سخنی کان بجاست باید گفت %~% آنچه بینند راست باید گفت ms092

16 رای دستور که افتاب وشست %~% بافاضت چو آفتاب خوشست

17 شاید آن روزها که داد کند %~% گر به لطف از مراغه یاد کند

18 آب رحمت بر آن زمین بارد %~% که در آن خاک تشنگان دارد

19 من ز اهل سخن چه باشم و چند %~% که سخن رانم از نصیحت و پند

20 پند و وعظ از کسی درست آید %~% که به کردار خوب چست آید

1 آه ازین واعظان منبر کوب! %~% شرمشان نیست خود ز منبر و چوب

2 روی وعظی که در پریشانیست %~% عین شوخی و محض نادانیست

3 بر سر منبر و مقاوم رسول %~% نتوان رفتن از طریق فضول

4 آن تواند قدم نهاد آنجا %~% که نیارد ز عشوه یاد آنجا

5 نفس از شهوت و غضب نزند %~% دست و پای از سر طرب نزند

6 مشفق خلق و نیک خواه بود %~% علم او بر عمل گواه بود

7 از جهان جز حلال نپسندد %~% هوس جاه و مال نپسندد

8 در دم بوته ریاضت و قهر %~% متفق گشته سر او با جهر

9 خلق او بوی مشک ناب دهد %~% سر او نور آفتاب دهد

10 هر چه گوید درست گوید و حق %~% زر نخواهد که کدیه باشد و دق

11 علم تفسیر خوانده بر استاد %~% باشدش اکثر حدیث به یاد

12 به تکبر برین زمین نرود %~% بر در خلق جز به دین نرود

13 آنکه در علمش این مقام بود %~% شاید ار مرشد و امام بود

14 آنچه بر عالمان وبال آمد %~% حب دنیا و جمع مال آمد

15 زلت خاص آفت عامیست %~% زله بستن ز غایت خامیست

16 واعظی خود کن آنچه میگویی %~% نکنی درد سر چه میجویی

17 جای پیغمبر و رسول خدای %~% چه نشینی بایست بر یک پای

18 سر فرا پیش و دستها برهم %~% سینه پرجوش و چشمها پر نم

19 عرض کن تحفهای بیخوابی %~% نقدهایی که در سحر یابی

20 در ms093 دل اهل صدق تخم بهشت %~% زین نم و زین تپش توانی کشت

21 دو سه افسرده را به گرمی کش %~% سخت جانی دورا به نرمی کش

22 عام را از حلال گوی و حرام %~% خاص را مخلص حدیث و کلام

23 بس ازین شعرهای بادانگیز %~% آب قرآن بر آتش تن ریز

24 منشان پیش یکدگر زن و مرد %~% ور نشینند منع باید کرد

25 وعظ زن عفتست و مستوری %~% مده او را به وعظ دستوری

26 زن که او شاهد و جوان باشد %~% نازک و نغز و دلستان باشد

27 خود به مجلس چرا شود حاضر %~% به جوانان و امردان ناظر

28 شیخ بر منبر و زنان بر لم %~% بر سر دیگران کشیده قلم

29 برده خاتون به تخت بر کالا %~% تا بود مرد زیر و زن بالا

30 خوب چون روی خود بیاراید %~% از نماز و ورع چه کار آید

31 دست بیرون کند ز دست روی %~% ور نگاهیت کرد مست روی

32 واعظ شب شب از سر منبر %~% چون بدید آن دو زلف چون عنبر

33 یاد گیرد شب اندران احیا %~% آیت یا عزیز و یا یحیی

34 سوی مقری کند به روز نگاه %~% هم چو یعقوب در تاسف و آه

35 پس بخوانند مقریان ز نخست %~% سوره یوسف و زلیخا چست

36 تا ز قرآن کلاه و جامه کند %~% همه را محو عشق نامه کند

37 داند ار ساوجیست ورکاشیست %~% کین نه وعظست ناز و جماشیست

38 چه دهی دین و باغ رز چه کنی %~% دم دستار چار گز کنی

39 لاف چندین مزن ز نقل ورق %~% سخنی کسب کن به کد و عرق

40 چند باشی عیال فکر کسان %~% چه گشاید ترا ز ذکر کسان

41 ذکر خود را بلند گردانی %~% اگر از جمع شیرمردانی

42 فضل و علم تو جز روایت نیست %~% با تو خود غیر ازین حکایت نیست

43 مکن از جامه کسان زینت ms094 %~% منمای آنچه نیست در طینت

44 پیش ازین کاملا که بودستند %~% معجزات سخن نمودستند

45 زان معانی که داشتند همه %~% یادگاری گذاشتندهمه

46 ایکه مقبول و مقبلی آنجا %~% از نشانها چه میهلی آنجا

47 راست گویی به راستگاری کوش %~% این سخن را ز راستان بنیوش

1 راستی کن که راستان رستند %~% در جهان راستان قوی دستند

2 راستگاران بلندنام شوند %~% کج‌روان نیم پخته خام شوند

3 یوسف از راستی رسید به تخت %~% راستی کن که راست گردد بخت

4 گر بدی دامنش گرفت چه باک %~% چکند دست بد به دامن پاک

5 راست گوینده راست بیند خواب %~% خواب یوسف که کج نشد دریاب

6 چون درو بود راست کرداری %~% خواب او گشت قفل بیداری

7 چون به نیکی درید پیرهنی %~% شد مسخر چو مصرش انجمنی

8 پیرهن کین بود مقاماتش %~% دیده روشن کند کراماتش

9 گو بدر بر تن نکو رفتار %~% پوستین گرگ و پیرهن کفتار

10 دامنی را که در کشی ز هوا %~% این اثرها کند رواست روا

11 به گزاف آنچنان عزیز نشد %~% که گرفتار خفت و خیز نشد

12 چون خیانت نکرد با دل جفت %~% راست آمد هر آن حدیث که گفت

13 پاک دل را زیان به تن نرسد %~% ور رسد جز به پیرهن نرسد

14 از دو چاه و دو گرگ دیده شکنج %~% چه عجب گر رسد به جاه و به گنج

15 گرگ اول چو بیگناه آمد %~% نام او در کتاب شاه آمد

16 گرگ آخر چو در فضیحت ماند %~% ایزد او را به نام خویش بخواند

17 گر غلامی عزیز گردد و شاه %~% نه عجب چون بری بود ز گناه

18 ور شود شاه خواجه جانی %~% عجب اینست و نیست ارزانی

19 قول و فعل تو تا نگردد راست %~% هر چه خواهی نمود جمله هباست

20 کور و کر گرنه‌ای ز چاه مترس %~% راست باش و زمیر و شاه مترس

21 استوار و ms095 شجاع باش و دلیر %~% در نفاذ امور شرع چو شیر

22 بنده شرع باش و راتب او %~% مگذر از شرع و از مراتب او

23 عقل را شرع در کنشت کند %~% جبن را شرع خوب و زشت کند

24 صدق چون راست شد روانت را %~% بی‌رعونت کند گمانت را

25 آخرین یار اولیا صدقست %~% اولین کار انبیا صدقست

26 هر که زین صدق دم تواند زد %~% در ولایت قدم تواند زد

27 تا نگردد درون و بیرون راست %~% بوی صدق از تو برنخواهد خاست

28 صدقت از نار خود سقیم کند %~% صبر در صدق مستقیم کند

29 صادقان را رجال گفت خدای %~% خنک آنکو به صدق دارد رای

30 صدق آیینه ایست حال ترا %~% روی نفس تو و کمال ترا

31 تا تو باشی ز راستی مگذر %~% مکش از خط راستگاران سر

32 صدق میزان کرده‌ها باشد %~% و آنچه در زیر پرده‌ها باشد

33 گر چو بوبکر صدق کرداری %~% جز خدا و رسول نگذاری

34 راستی ورز و رستگاری بین %~% یار شو خلق را و یاری بین

35 صادقی هر چه جز خداست بباز %~% از بد و نیک با خدا پرداز

36 ترسکاری به راست رفتن کوش %~% ور نداری تو خود نداری هوش

37 گر حکیمی دروغ سار مباش %~% با کژو با دروغ یار مباش

1 حکمت از فکر راست‌بین باشد %~% در مراعات سر دین باشد

2 نظر اندر صفات حق کردن %~% به دل اثبات ذات حق کردن

3 سخنی کان به دل فرو ناید %~% دان که از حکمتی نکو ناید

4 تا نخوانی حکیم دو نان را %~% گر چه دانند علم یونان را

5 حسن فعل حکیم و حالش را %~% بین و آنگه شنومقالش را

6 گر زبان حکیم خاموشست %~% فعل او بین که سربسر هوشست

7 نه ازین رو رسول با مردم %~% گفت: «منی خذوا مناسککم»

8 روی آن حکمتی ندارد نور %~% کز کتاب و ز سنت افتد ms096 دور

9 هر کرا این متاع در بارست %~% نطق او در زبان و کردارست

10 دیدنش حکمتست و فعل امام %~% صحبتش رحمت خواص و عوام

11 وقت گفتن حکیم را پیداست %~% کانچه گوید به قدر گوید و راست

12 به هوا و مجاز دم نزند %~% در پی آرزو قدم نزند

13 بدهد بر خرد هوا را دست %~% خرد او کند هوا را پست

14 حفظ ناموس را کمر بندد %~% راه سالوس و زرق بربندد

15 آنچه داند نه هشتنی باشد %~% آنچه گوید نبشتنی باشد

16 سیرت رفتگان طریق او را %~% صفت صادقان رفیق او را

17 با امل انس کمترش باشد %~% اجل اندر برابرش باشد

18 نشود وقت او به بازی صرف %~% ننهد بی‌یقین قلم بر حرف

19 غم عمر گذشته گیرد پیش %~% دل ز بهر درم ندارد ریش

20 شفقت بر جوان و پیر کند %~% رحم بر منعم و فقیر کند

21 زو دل هیچ کس نیازارد %~% چون بیازرد زود باز آرد

22 کوشد اندر تمام دانستن %~% ننگش آید ز خام دانستن

23 پر به خواب و خورش هوس نکند %~% بی‌تواضع نظر به کس نکند

24 صورت اهل حکمت این باشد %~% حکما را صفت چنین باشد

25 گرنه آنی که در گمان افتی %~% هرخسی را حکیم چون گفتی

26 حکمت آموز و نور حاصل کن %~% دل خود را به نور واصل کن

27 گر به حکمت رسی سوار شوی %~% حکما را سپاسدار شوی

1 چند باشی به این و آن نگران %~% پند گیر از گذشتن دگران

2 واعظت مرگ هم نشینان بس %~% اوستادت فراق اینان بس

3 گر دلت را ز مرگ یاد شود %~% کی به این ساز و برگ شاد شود

4 فرصت خویشتن چو کردی فوت %~% هم تو بر خویشتن بخوان «الموت»

5 مرگ و مردن برابر دل دار %~% یاد گور و لحد مقابل دار

6 گر گدا یا امیر خواهد بود %~% مردنی ناگزیر خواهد بود

7 ms097 پدرت مرد و با خبر نشدی %~% مادرت رفت و دیده ور نشدی

8 داغ فرزند و هجر همسالان %~% همه دیدی نمیشوی نالان

9 این دل و جان آهنین که تراست %~% نتوان کرد جز به آتش راست

10 مرگ ازین رنج و غصه به کندت %~% مرگ بیدار و متنبه کندت

11 جهد آن کن که زود خاک شوی %~% تا مگر زین گناه پاک شوی

12 چه تفاخر کنی به نام پدر %~% چو ندانی نهاد گام پدر

13 پدرت باغ و بوستانی کرد %~% تو چنان کن که آن بدانی خورد

14 گر نسازی تو باغ معذوری %~% باغ او را مبر ز معموری

15 هیچ تخمی مکار و کشت مکن %~% نام آبای خویش زشت مکن

16 تو که شب مستی و سحر مخمور %~% کی کنی خانه پدر معمور

17 چیست میراث او طلب کردن %~% در دو شب خرج یک جلب کردن

18 خیز و خیری به جای او تو بکن %~% او نکرد از برای او تو بکن

19 او نخورد ار نه کی همی هشت این %~% گر همیخورد خود نمیکشت این

20 بتو هشت او تلف چنین باشد %~% تو باو ده خلف چنین باشد

21 نه بدین غایتت بزرگ او کرد %~% این چنین زیرک و سترگ او کرد

22 به روانش رسان چراغی هم %~% که ازو دیده‌ای فراغی هم

23 واجب آمد بر آدمی شش حق %~% اولش حق واجب مطلق

24 بعد از آن حق مادرست و پدر %~% و آن استاد و شاه و پیغمبر

25 اگر این چند حق بجای آری %~% رخت در خانه خدای آری

26 حق اینها بدان که اربابند %~% مقبلان این دقیقه در یابند

27 حب ایشان سرت بر افرازد %~% بغض ایشان به خاکت اندازد

28 دمنه رفتگان تست این خاک %~% سبزه دمنه را چه داری باک

29 دل ز خضرای این دمن برگیر %~% بکن این جان و دل ز تن برگیر

30 زیر این قلعه همایون عرض %~% پارگینیست ms098 پر ز سرگین ارض

31 جنبشی کن که نیست جای نشست %~% مگر آید مراد دل در دست

32 وگرت نیست قوت و نیرو %~% به عزیزان خویش « قل سیروا»

1 چون ندانی ز خود سفر کردن %~% بایدت بر جهان گذر کردن

2 تا ببینی نشان قدرت او %~% با تو گوید زبان قدرت او

3 کای پسر خسروان که می‌بینی %~% اندرین خاکشان به مسکینی

4 همه بیش از تو بوده‌اند به زور %~% اینکه شان میروی تو بر سر گور

5 چون در آمد اجل زبون گشتند %~% ملک بگذاشتند و بگذشتند

6 بکن اندر زمان مستی خود %~% سفری در زمین هستی خود

7 تا بدانی که کیستی و که‌ای %~% در چه چیزی و چیستی و چه‌ای

8 چون ندانی به پای روح سفر %~% بایدت در جهان چو نوح سفر

9 بدر آ ای حکیم فرزانه %~% پر نشاید نشست در خانه

10 چند در خانه کاه دود کنی %~% سفری کن مگر که سود کنی

11 نشود مرد پخته بی‌سفری %~% تا نکوشی نباشدت ظفری

12 چون توان برد نقد درویشان %~% جز به دریوزه از در ایشان

13 پای خود پی کن و بسر میگرد %~% عجز پیش آر و در بدر میگرد

14 تا مگر بر تو اوفتد نظری %~% بربایی ازین میان گهری

15 سفر مال بیم دزد بود %~% سفر حال اجر و مزد بود

16 هر زمینی سعادتی دارد %~% هر دهی رسم و عادتی دارد

17 اختران گر ز سیر بنشینند %~% این نظرهای سعد کی بینند

18 تا نیابی تو از سفر ندبی %~% با تو همراه کی کند ادبی

19 در طلب گر تو پاک باشی و حر %~% همچودریا شوی ز معنی پر

20 هر دمی آزمایشی باشد %~% هر نگاهی نمایشی باشد

21 با ادب رو که نیکخواه تو اوست %~% در سفرها دلیل راه تو اوست

22 بردباری کن وقناعت ورز %~% تا ز دلها قبول یابی و ارز

23 گر نهان میروی به راه ار ms099 فاش %~% چون توکل به اوست خوش میباش

24 چون خرد با دلت خلیل شود %~% راه را بهترین دلیل شود

25 در مقامی که آشنایی نیست %~% بهتر از عقل روشنایی نیست

26 به سفر گر چه آب ودانه خوری %~% بی‌ادب سیلی زمانه خوری

27 مکن اندر روش قدمهاسست %~% تا بیاری سبو ز آب درست

28 از پی آن مشو که زود آری %~% جد و جهدی بکن که سود آری

29 در سفر چون پی شکم گردی %~% از کجا صدر و محتشم گردی

30 چون قلندر مباش لوت پرست %~% کاسه از معده کرده کفچه ز دست

31 سر و پا گر تهیست غم نخورد %~% شکم ار پر نشد شکم بدرد

32 کی بداند قلندر گنده %~% که به دوزخ همی برد کنده

33 گر شکر در دهان او ریزی %~% زهر قاتل شود چو برخیزی

34 سفر این کسان چه کرد کند %~% به جز از پا و سر که درد کند

35 پیش ازین هم روندگان بودند %~% عشق را پاک بندگان بودند

36 که به جز راه حق نرفتندی %~% در پی جرو دق نرفتندی

37 به مجاور فتوح دادندی %~% از نفس قوت روح دادندی

38 گوشه داران ز مقدم ایشان %~% شاد بودند از دم ایشان

39 ریختی پایشان بهر حرکت %~% بر زمینی ز یمن صد برکت

40 رنگ پوش دروغ چون پر شد %~% عقد خرمهره رشته در شد

41 خلق دریافت زرق سازیشان %~% حق نمایی و حقه بازیشان

42 نام تلبیسشان بسانی رفت %~% که کرامات ده بنانی رفت

43 به روش چون گناه‌گار شدند %~% همه در چشم خلق خوار شدند

44 تا که شد زین ملامت انگیزان %~% خون درویش پاک رو ریزان

45 گشت کار طریقت آشفته %~% شد جهان از مجردان رفته

46 از مسافر ادب نمیجویند %~% وینک از در بدر همیپویند

47 زین کچول کچل سری چندند %~% که به ریش جهان همی خندند

48 عسلی خرقه و عسل خواره %~% همچو زنبور بیشه آواره ms100

49 موی خود را دراز کرده به زرق %~% کرده آونگشان چو مار از فرق

50 روز در کویها غزل خواندن %~% نیمشب نعره بر فلک راندن

51 روز در آفریدن و لادن %~% نیم شب نخره بر فلک دادن

52 رندو رقاص و مارگیر همه %~% زرق ساز و زنخ پذیر همه

53 درم اندر کلاه خود دوزند %~% خلق را ترک همت آموزند

54 قرضشان آش پنج پی خوردن %~% وتر و سنت قدح تهی کردن

55 سربسر خانه سوز و آتش باز %~% آتش خویش را نکشته به آز

56 خاک ازیشان چگونه مشک شود %~% گر به دریا روند خشک شود

57 به هوس حلقه در ذکر چکنی %~% هر چه یابی به حلق در چکنی

58 نفست از حلقه کی پذیرد پند %~% در شهوت ز راه حلق ببند

59 حلقه درگیر و حقه پر معجون %~% این بود دیو و آن گزد در کون

60 این بدان گفتمت که قیدپرست %~% صاحب زرق و مکر و شیدپرست

61 تا بدانی و زر تلف نکنی %~% بیخبر سر درین علف نکنی

62 و گر او نیز را به یک دو درست %~% بنوازی بزرگواری تست

63 تا ز کردار خود خجل نرود %~% وز سخای تو تنگدل نرود

64 نتوان ریختشان اگر دردند %~% که در آن زرق رنج پر بردند

65 گر چه در زرق نادرستانند %~% چیز کیشان بده که چستانند

66 با کرامات نیست شعبده راست %~% تو همی کن تفرجی که رواست

67 پاک ده گر غلط پزد لادن %~% چون فروشد نشایدش گادن

68 بر گنه‌شان چو راست کردم چنگ %~% هم بخواهم به قدر عذری لنگ

69 مشک لولی نه لایق جیبست %~% روستایی که میخرد عیبست

70 از تو بود این خطا نه از وی بود %~% چونپرسی که در خطا کی بود

71 ترکمان گول و کلبه پر سمسار %~% نخرد خام جز یکی در چار

72 صاحب زرق هم دکاندارست %~% هر مریدیش بیست سمسارست

73 آن یکی گویدت که: ms101 شیخ ولیست %~% وان دگر گویدت که: به ز علیست

74 وانکه یک لحظه خورد و خوابش نیست %~% وینکه در خانه نان و آبش نیست

75 وانکه دیشب به مکه برد نماز %~% وینکه تا شام رفت و آمد باز

76 میفروشند و میخرند او را %~% وین خران بین که چون خرند او را

77 این سخن چون بجاست میگویم %~% گر چه تلخست راست میگویم

78 گر به شیرینی شکر نبود %~% آخر از بنگ تلختر نبود

79 سخن راست گوش باید کرد %~% که گهی تلخ نوش باید کرد

1 پر مذبذب مباش و سر گردان %~% که ثباتست سیرت مردان

2 خویشتن دار و راست باش و امین %~% کز یسار تو ناظرند و یمین

3 قدم اندر زمین منه جز رست %~% کاسمان را نظر به جانب تست

4 کوش تا بی‌حضور دم نزنی %~% بر زمین خدا قدم نزنی

5 چون روی نرم باش و آهسته %~% تا نگردند خاکیان خسته

6 از تو موری اگر بیزارد %~% پیشت آنرا به حشر باز آرد

7 چون صغیر و کبیر نیست معاف %~% در صغایر قدم منه به گزاف

8 خرده را کش تو خرد میخوانی %~% چون به پرسش رسد فرومانی

9 مکن آزار خلق و گور ببین %~% با سلیمان چه گفت مور ببین:

10 که سخن گفت مور دم بسته %~% که سلیمان شنیدش آهسته

11 لیک داند که مور بی‌تابست %~% هر کسی جز کسیکه درخوابست

12 بر ضعیفان روا نباشد زور %~% چه ملخ باشد آن شعیف چه مور

13 چون حساب از نقیر خواهد بود %~% شاید ار مور میر خواهد بود

14 مرغ را دانه دادن از دینست %~% منطق‌الطیر عاقلان اینست

15 ای جوان حاضر تو پیرانند %~% با ادب رو که خرده گیرانند

16 هر که او از گذشته یاد کند %~% با دل خود به شرم داد کند

17 شرم دل را شکسته دارد و تن %~% شرم بستاندت ز ما و ز من

18 شرم با خود ms102 ترا به جنگ آرد %~% شرم رویت به نام و ننگ آرد

19 هر که را شرم کرد ازو دوری %~% بدرد پرده‌های مستوری

20 شرم باید لاف نگرایی %~% به حدیث گزاف نگرایی

21 مرد را شرم سرخ روی کند %~% خلق را خوب خلق و خوی کند

22 یافت عثمان ز شرم و ایمان زین %~% کاتب وحی گشت و ذوالنورین

23 هر که داند خدای را حاضر %~% چشم او از حیا شود ناظر

24 نکند هر چه عقل نپسندد %~% در باطل به خود فرو بندد

25 شرمت از فکر عاقبت زاید %~% وز دوام مراقبت زاید

26 مردمی چیست ستر پوشیدن %~% پهلوانی به خیر کوشیدن

1 صرف طاعت کن این جوانی را %~% بنگر آنروز ناتوانی را

2 عاقلی گرد نانهاده مگرد %~% کز جهان جز نصیب نتوان خورد

3 در دل خود مکن حسد را جای %~% از درون زنگ بغض و کین بزادی

4 سلطنت چیست تن درستی تو %~% پادشاهی به خیر چستی تو

5 گر دل ایمن و کفافت هست %~% ملکت قاف تا به قافت هست

6 رنج و بیشی به یکدیگر باشد %~% گفتن بیش بار خر باشد

7 نظر از پیش و پس دریغ مدار %~% آنچه دانی ز کس دریغ مدار

8 چشمها تیره خانها تاریست %~% گر چراغی درآوری یاریست

9 هر چه دانسته‌ای ز پیش کسان %~% دست دستش به دیگران برسان

10 نیکی ار در محل خود نبود %~% ظلم خوانندش ار چه بد نبود

11 وز بدی آنچه او بجای خودست %~% عاقلش عدل خواند ار چه به دست

12 هر که خود را نخواست کوچک و خرد %~% با فرومایگان ستیزه نبرد

13 حکمت نیک وبد چو در غیبست %~% عیب کردن ز دیگران عیبست

14 هر چه ورزش کنی همانی تو %~% نیکویی ورز اگر توانی تو

15 مهر محکم شود ز خوش خویی %~% دوستی کم کند ترش رویی

16 خلق خوش خلق را شکار کند %~% صفتی بیش ازین چکار کند

17 هزل ms103 آب رخت فرو ریزد %~% وز فزونیش دشمنی خیزد

18 دل به جانان مده که جان ببرد %~% شهوتت مغز استخوان ببرد

19 آنکه عیب تو گفت یار تو اوست %~% وانکه پوشیده داشت مار تو اوست

20 دوستی از درم خریده مجوی %~% پرده‌داری ز پس دریده مجوی

21 خواجه‌ای بگذر از غلامی چند %~% پخته‌ای در گذر ز خامی چند

22 تا تو باشی به کار بالا دست %~% در مکن پنجه و میلادست

23 چرخ رام تو گشت و دورانش %~% گوی خیری ببر ز میدانش

24 گفت خود را به داد عادت کن %~% دست در کیسه سعادت کن

25 ماه گردون که این کرم دارد %~% میکند بذل تا درم دارد

26 هم به انگشت مینمایندش %~% هم به خوبی همی ستایندش

27 آنکه ماه زمین بود نامش %~% چون ببینند مردم انعامش

28 در پیش روز و شب دعا گویند %~% سال و مه مدحت و ثنا گویند

29 به جزین خورد و خواب و خیز و نشست %~% مرد را منهج و طریقی هست

30 چون مزاج هوا تبه شد و آب %~% احتما یابد از طعام و شراب

31 ز دم رتبت و دوام سعاد %~% نرهد مرد جز به ترک مراد

32 حل و عقدیت هست و تدبیری %~% چه نشینی بساز اکسیری

33 پند ما گوش دار و شاهی کن %~% ورنه رفتیم هر چه خواهی کن

34 گوش کن راز و روز بینی من %~% از گواهان شب نشینی من

35 گر چه روز از کسم نپرسی راز %~% نیستم بی‌تو در شبان دراز

36 روز ازین فتنه‌ها امانم نیست %~% شب نشینم که شب نشانم نیست

37 خود چه محتاج قیل و قال منست %~% کین سخن‌ها گواه حال منست

38 خود وفا نیست در نهاد جهان %~% مکن اندر دماغ باد جهان

1 حال و کار جهان خیالاتست %~% نظری کن که: این چه حالاتست

2 هر چه هست اندرین جهان خراب %~% نقش او باژگونه بینی از آب

3 تو ms104 هم اینها در آب می‌بینی %~% یا خود این‌ها به خواب میبینی

4 ماتمت سور باشد اندر خواب %~% گریه شادی و خنده غم دریاب

5 زنگی است آنکه گفته‌ای چینی %~% زانکه او را بخواب می‌بینی

6 رخ زنگی مبین ببین دل او %~% در جهان هر کسی و حاصل او

7 دل زنگی که او ندارد رنگ %~% به زر و می که تیره باشد و تنگ

8 به سپید و سیاه غره مباش %~% روشنش دار روی و می‌بین فاش

9 تا چنین زنده‌ای تو در خوابی %~% چون بمیری تمام دریابی

10 هر که پیش از اجل تواند مرد %~% به چنین راز ره تواند برد

11 هر چه را نیست بر خرد بنیاد %~% پیش داننده باد باشد باد

12 گر تو جانی غذای جان میجوی %~% ور تنی آش و آب و نان میجوی

13 پرخوری زین شراب مست آیی %~% خفته و بی‌خبر به دست آیی

14 آنکه آمد ز راه عقل بدر %~% خوردن گاو کرد و خفتن خر

15 دست او هر دو روز بر شاخی %~% مار او هر دمی به سوراخی

16 روغنش در چراغ کم گردد %~% پشتش از بار خرزه خم گردد

17 هر دمی دلبری همی گیرد %~% تا که از دردشان فرو میرد

18 مرگ ازین نوع زندگانی به %~% نام این قوم خود ندانی به

19 چه وفا خیزدت ز یار جلب %~% یاری از روشنان چرخ طلب

20 حاصل از یار نیست جز تیزی %~% وز جلب جز خرابه دهلیزی

21 مرد کناس مستراح شده %~% عرض و مال و زرش مباح شده

22 عقل را روی در کمالی هست %~% بجزین خورد و خفت حالی هست

23 تا زبان تو این و فعل آنست %~% روی این راز بر تو پنهانست

24 چون که شهوت شود هم آوازت %~% سر به سوی غضب کشد بازت

25 بر فروز غضب روانت را %~% ببرد خشم حلق جانت را

26 غضبت روی دل سیاه کند %~% شهوتت مغز ms105 جان تباه کند

27 غضب و شهوت از میان بردار %~% کام خویش از عروس جان بردار

28 نطفه‌ای را که پشتواره تست %~% رایگانش مدهکه پاره تست

29 این چنین نطفه را تو برخیزی %~% زود اندر مشیمه‌ای ریزی

30 بود اندر مشیمه یک چندی %~% بدر آید ستوده فرزندی

31 چند روزی به ناز دارندش %~% ز آتش و آب باز دارندش

32 پس از آن همچو سرو بالنده %~% نوجوانی شود سگالنده

33 آتش شهوتش بلند شود %~% به زن و بچه پای بند شود

34 سر و ریشی دروغ بترازد %~% من و مایی ز خویش بر سازد

35 غضبش حلق در دوال کشد %~% شهوتش موش در جوال کشد

36 میرود چون سگان زنجیری %~% این چنین تا به حالت پیری

37 ضعف شستش نشست فرماید %~% بستن پا و دست فرماید

38 مدتی اینچنین به سر گردد %~% زحمت دختر و پسر گردد

39 زن ازو سیر و بچگانش هم %~% همه در قصد مال و جانش هم

40 به دعای خود و دعای کسان %~% برود زین سرای بوالهوسان

41 زود بر تخته‌ای نشانندش %~% بر سر حفره‌ای دوانندش

42 بنهندش به خاک و باز آیند %~% به سر مال او فراز آیند

43 خانه را غارتی در اندازند %~% به شبی جمله را بپردازند

44 این حسابی که: چند مظلمه برد %~% آن فغانی که: از چه زود نمرد

45 گور پر مار و خانه پر کژدم %~% خواجه در دام و گفتگوی از دم

46 بر سر آیند مالکانش زود %~% که بگو: تا ترا خدای که بود

47 در سؤالش کشند و درماند %~% چون سخن را جواب نتواند

48 آتش خشم بر فروزانند %~% در شب اولش بسوزانند

49 اینچنین تا به وقت پرسیدن %~% نهلندش دمی به یوسیدن

50 بودن و رفتن چنین چکند %~% به چکار آید آن و این چکند

51 جاهلانی که کار نان کردند %~% دین و دنیی چنین زیان کردند

52 چند ازین رنج و چند ازین خواری ms106 %~% بهر چیزی که زود بگذاری

53 مرغ و ماهی چه میکشی در دیر %~% چون نشان سمک ندانی و طیز

54 مهر خود را به مهر زر چه دهی %~% سر خود را به دردسر چه دهی

55 در نگر تا: کجاست غم‌خواری %~% غم اوخور چو میکنی کاری

56 دل درماندگان به دست آور %~% بر ستم پیشگان شکست‌آور

57 بجزین گفتها که کردم یاد %~% حالتی هست و شرح خواهم داد

58 گر چه آن جمله عرف و عادت بود %~% لیک سرمایه سعادت بود

59 چون مؤدب شود به آنها مرد %~% این سعادت طلب تواند کرد

60 پیش ازین سالکان و غواصان %~% راه را بر تو کرده‌اند آسان

61 راه ایشان ببین که:چون رفتند %~% بچه نوع از جهان برون رفتند

62 گام بر گامشان نه و میرو %~% روز راحت مبین و شب مغنو

63 کین طریق ریاضتست و فنا %~% نتوان رفت جز به رنج و عنا

64 گر دلت زین سخن هراسان شد %~% ترک دنیا بکن که آسان شد

1 طالبی ترک سروری کن و جاه %~% رخ به هر مشکلی مپیچ ز راه

2 در سماوات کن به فکرت سیر %~% روح پیوند شو به عالم خیر

3 یاد ارواح پاک ورزش کن %~% خویشتن را بلند ارزش کن

4 منزل خود بلند ساز این جا %~% خویش را ارجمند ساز اینجا

5 تا چو باشد توجهت به فلک %~% در رکابت روند جن و ملک

6 بدر آر از گل طبیعت پای %~% تا کنی در میان جنت جای

7 روح را رفرف و براق اینست %~% عقل را رای و اتفاق اینست

8 راه نارفته کی رسی جایی %~% جای نادیده چون نهی پایی

9 در گذار تو هر هوس دامیست %~% از حیات تو هر نفس گامیست

10 دو جهانی بدین صغیری تو %~% تا ترا مختصر نگیری تو

11 این چنین آلتی مجازی نیست %~% وین چنین حالتی به بازی نیست

12 ترک یاران خویشتن دادی %~% رشته جان به ms107 دست تن دادی

13 تن به جاه و مال چست شود %~% دین به علم و عمل درست شود

14 تا تو گرد کلاه و سر گردی %~% کی بدان رسته راهبر گردی

15 داغ ایمان به روی جان درکش %~% علم دین بر آسمان برکش

16 پشت بر خاکدان فانی کن %~% روی در عالم معانی کن

17 زنده‌ای شو به جان معرفتش %~% تا برآیی به حیله و صفتش

18 نفس قدسی چو کامیاب شود %~% کار بر منهج صواب شود

19 رنج نایافتن ز هستی تست %~% وز بلندی که عین پستی تست

20 چند و چند از گریز و ناخلفی %~% هم پدیدست حد خوش علفی

21 تا بکی شرمسار باید بود %~% مدتی هم به کار باید بود

22 این چنین کارخانه‌ای در دست %~% تو چنان خفته خوش چه عذرت هست

23 کارت از کاهلی نیاید راست %~% بعد ازین عذر رفته باید خواست

24 گر چه بر خویش بد پسندیدی %~% نتوان رفت راه نومیدی

25 منشان دیگ جستجو از جوش %~% تا رگی هست در تنت میکوش

26 واقفی بر در مجاز مگرد %~% رخ نهادی به تیر باز مگرد

27 گر چه آهسته خر همیرانی %~% هم به جایی رسی چه میدانی

1 آن شیندی که شاه کیخسرو %~% چون ز معنی بیافت ملکی نو

2 کار این تخت چون ز دست بداد %~% نیستی جست و هر چه هست بداد

3 در پی شاه هر کسی بشتافت %~% پر بگشتند و کس نشانه نیافت

4 پادشاهی بدان توانایی %~% با چنان علم و عقل و دانایی

5 نیست بازی که هم به کاری رفت %~% که ز تختی چنان بغاری رفت

6 تا کسی بر گهر نیابد دست %~% نتواند کبود مهره شکست

7 آن کسانی که در هنر کوشند %~% خویش را از نظر چنان پوشند

8 راه معنی باسب و زین نروند %~% جز به دل در طریق دین نروند

9 تا به هر رشته‌ای در آویزی %~% کی ازین چاه بر ms108 زبر خیزی

10 چند در بند فربهی باشی %~% پر مشو کز هنر تهی باشی

11 این گروه مغفل ساهی %~% نتوانند با تو همراهی

12 دست آزاده‌ای به چنگ آور %~% روی در روی نام و ننگ آور

13 کو برون آورد ز غرقابت %~% برگشاید دو دیده از خوابت

14 چون ازین خانه میروی به درست %~% به طلب راه را رفیقی چست

15 تا بگوید چو بازپرسی راست %~% کندرین راه منزل تو کجاست

16 این رباطیست پر ز حجره و رخت %~% از پس و پیش چند منزل سخت

17 اولش مهد و آخرش تابوت %~% در میان جستجوی خرقه و قوت

18 چون بزایی اگر ندانی مرد %~% کی ازین عرصه گو توانی برد

19 خواه اطلس بپوش و خواهی دلق %~% با خدا باش در میانه خلق

20 بیحضوری مباش و بی‌شوقی %~% تا بیابی ز جام ما ذوقی

21 هر کرا نفس شد پراگنده %~% روح قدسیش کی شود زنده

22 بگذر از ریش و سبلت و بینی %~% که تو این نیستی که می‌بینی

23 گرد هر در مگرد چون گولان %~% درج شو در حساب مقبولان

24 گر چه کارت به جای خود نبود %~% هیچ فارغ مشو که بد نبود

25 سرت آغاز اگر کند جستن %~% نتوان نیز پای را بستن

1 راه حیرت مرو نظر بگشای %~% از مضیق گمان برون نه پای

2 جام داری نگاه کن در وی %~% بازدان رنگ و بوی رشدازغی

3 وقت خود را به خیره صرف مکن %~% اسم یابی نظر به حرف مکن

4 بوسه بر دست و پای صد زندیق %~% چه دهی از برای یک صدیق

5 نقش صدیق مینمایم راست %~% تک و پویی بکن ببین که کجاست

6 نیست خالی جهان ازین پاکان %~% چه نشینی بسان غمناکان

7 هست گنجی نهان به هر کنجی %~% تو نداری درین میان گنجی

8 راست شو تا به راستان برسی %~% خاک شو تا به آستان برسی

9 تو که هنگامه دانی ms109 و بازی %~% به سعادت چه مرد این رازی

10 مرد چون مستعد راز شود %~% آرزوهاش پیش باز شود

11 در تو چون شد صلاح کار پدید %~% کام را در کفت نهند کلید

12 پای رفتار هست خیز و بپوی %~% دست گرد جهان برآر و بجوی

13 روشنانی که این دوا دارند %~% بر تو این درد کی روا دارند

14 نشود ناامید مرد طلب %~% اگرش صادقست درد طلب

15 غالب از بهر طالبست به کار %~% تو نکردی طلب بهانه میار

16 طالب مستحق و غالب حق %~% مهر و ماهند روز و شب مطلق

17 کی جدا گشت نور مهر از ماه %~% گر نباشد خسوفی اندر راه

18 گر نداری خسوف گمراهی %~% همه با تست هر چه میخواهی

19 بی‌طلب صید چون به شست آید %~% تا نجویی کجا به دست آید

20 چون تو شرط طلب نمیدانی %~% خر درین گل چگونه میرانی

21 بازدان کز پی چه میپویی %~% چون ندانسته‌ای چه میجویی

22 هر که این راه رفت بی‌دانش %~% نتوان داد دل به فرمانش

23 هر چه معلوم نیست نتوان جست %~% ور بجویی خلل ز دانش تست

24 قایدی باید اندرین مستی %~% که بداند بلندی از پستی

25 نبود نیک نزد بیداران %~% راه بی‌یار و کار بی‌یاران

26 سود جویی ره زیان بگذار %~% کار خود را به کاردان بگذار

27 هم دلیلی به دست باید کرد %~% در پناهش نشست باید کرد

28 سر ز فرمان او نپیچیدن %~% کام خود در مراد او دیدن

29 چشم بر قول او نهادن و گوش %~% خواستن حاجت و شدن خاموش

30 همت یار سودمند بود %~% خاصه همت که آن بلند بود

31 شر شیطان همیشه در کارست %~% دفع او بی‌رفیق دشوارست

32 هر که او را نگاهبانی نیست %~% بی‌گزندی و بی‌زیانی نیست

33 گر چه شیرین و دلکشست رطب %~% نخورد طفل اگر بداند تب

34 تب ندید او و دید شیرینی %~% لاجرم حال او همی بینی ms110

35 گر به دنیا نظر کنی و به خویش %~% حال آن کودکست بی‌کم و بیش

36 کاملی ناگزیرباشد و هست %~% گر به دست آوری بدو زن دست

37 عقباتی درشت در راهند %~% که ز آفاتشان کم آگاهند

38 کار بی‌مرشدی بسر نرود %~% راه ازین ورطها بدر نرود

39 بی‌ولایت تصرف اندر دل %~% نتوان کردن از ولی مگسل

40 در ولی پر غلط کند بینش %~% که نهفته است حد تمکینش

41 این قدم را یگانه‌ای باید %~% در ولایت نشانه‌ای باید

42 بی‌کراماتهای یزدانی %~% گله را چون کنند چوپانی

43 آنکه بر قدش این قبا شد راست %~% در رخ او نشانها پیداست

1 شیخ را علم شرع باید و دین %~% حکمتی کان بود درست و متین

2 نفسی طیب و دمی مشکی %~% سرو مغزی منزه از خشکی

3 خاطری مطمئن و چشمی سیر %~% در مضای سخن جسور و دلیر

4 کارها کرده در خلا و ملا %~% رخ نپیچیده از عذاب و بلا

5 بوده در حکم مرشدی ز نخست %~% برده فرمان اوستادی چست

6 دل خود را به خون بپرورده %~% نفس خود کشته خون خود خورده

7 چاره نفس خود توانسته %~% سر نص و دلیل دانسته

8 فارغ از حجت و قیاس شده %~% در نهان آدمی شناس شده

9 کرده دوری ز راه معنی دور %~% گشته نزدیک با معالم نور

10 در ولایت به مسند شاهی %~% بر نشسته ز روی آگاهی

11 نه ز رد خسی دلش رنجه %~% نز قبول کسی قوی پنجه

12 گفته جانش به صبر ایوبی %~% سخت راسست و زشت را خوبی

13 نه کسی را گرفت بر کارش %~% نه شکن در فنون گفتارش

14 گشته یار از کتاب و از سنت %~% طالبان را به سعی بی‌منت

15 وقتشان بر سر زبان راند %~% که: خدا خواهد و خدا داند

16 بر تو هر مشکلی که گیرد عقد %~% کندش کشف بر تو دردم نقد

17 روح در عرش و جسم ms111 در زندان %~% چهره او گشاده لب خندان

18 اگرش مال کم شود شادست %~% و گر افزون شودبرش بادست

19 دنیی او ز بهر دین باشد %~% خرمنش بهر خوشه‌چین باشد

20 شهره شهرها به پاک روی %~% بازوی او به عقل و شرع قوی

21 دل او از ریا بپرهیزد %~% نورش از نور کبریا خیزد

22 هر چه خواهد فلک فراخور او %~% دمبدم حاضر آورد بر او

23 شغل او بهجت و سرور بود %~% کارش ارشاد یا حضور بود

24 از پی جمع ساز و آلت او %~% کرده ایزد به خود کفالت او

25 مظهر حق و مظهر تحقیق %~% بر خلایق دلش رحیم و شفیق

26 دیدن و داد او مبارک فال %~% خبر و یاد او همایون حال

27 روی او هیبت و وقار دهد %~% خوی او لطف خلق بار دهد

28 مس به بویش ز دور زر گردد %~% خس به یادش به از گهر گردد

29 هر که با او نشست شاهی شد %~% وانکش آمد به دست ماهی شد

30 گر مرید کسی شوی این کس %~% این طلب کن که در جهان این بس

31 این کسان باز دست سلطانند %~% وآن دگرها مگس همی رانند

32 به چنین پیر دست شاید داد %~% که جوان را کند ز بند آزاد

1 تا ترا شهوت و غضب یارست %~% هر زمان توبه‌ایت در کارست

2 شستن جان و تن ز ظلمت عار %~% نتوان جز به آب استغفار

3 تو به صابون جامه جانست %~% توبه زیت چراغ ایمانست

4 دست وقتی به توبه دانی برد %~% که ز اوصاف بد توانی مرد

5 تا دلت را زغیر اورنگیست %~% پیش راهت ز شرک خرسنگیست

6 دست دادی که: توبه کردم زود %~% دست دادی و دل نداد چه سود

7 توبه کان تن کند نمازی نیست %~% کار بی‌دل مکن که بازی نیست

8 آتش توبه پاک سوز بود %~% تا که باقیست شب چه روز بود

9 هر که ms112 در توبه پایدار آمد %~% در دگر رکنها سوار آمد

10 عادت خواجه ترک عادت نیست %~% هوسی دارد این ارادت نیست

11 تا که در لذتی بده دادش %~% چو گذشتی دگر مکن یادش

12 گر بهشتی چراش می‌مانی %~% کودکی باشد این پشیمانی

13 برکند بیخ جمله کاشتها %~% التفات تو با گذاشتها

14 از گنه چون به توبه گردی دور %~% ظاهر و باطنت بگیرد نور

15 زهد بی‌توبه کی قرار کند %~% نفس بی‌تصفیت چکار کند

16 توبه تا خود کنی تو خام آید %~% توبه کایزد دهد تمام آید

17 از گنه توبه کن ز طاعت هم %~% طاعتی کز ریا شود محکم

18 توبه چون باشد از خللها دور %~% از محبت به دل در آید نور

19 توبه اول مقام این راهست %~% آخرینش محبت شاهست

20 در مقامی چو مرد رست آید %~% در مقام دگر درست آید

21 توبه را با سلوک این هنجار %~% همچو پرهیزدان و داروی کار

22 گرنه پرهیز بر نظام بود %~% ماده ناپخته خلط خام بود

23 در چنین حالت ار خوری دارو %~% راست کن گور در پس بارو

24 خانه چون تیره و سیاه شود %~% نفش بروی کنی تباه شود

25 در زمین آنکه خار و خس بگذاشت %~% تخم در وی کجا تواند کاشت

26 توبه چون راست شد ز بینش غیر %~% بتوان راست رفتن اندر سیر

27 حق پرستی نظر به غیر مکن %~% کعبه دیدی گذر به دیر مکن

28 خرقه‌پوشی به ترک عادت کوش %~% ورنه خمار باش و خرقه مپوش

29 ترک این توبه کن که می‌خوردن %~% به ز قی کردنست و قی خوردن

30 تو مرید برنج و بریانی %~% به چنین توبه ره کجا دانی

31 رخ چو در توبه آوری ز گناه %~% توشه از درد ساز و گریه و آه

32 باز گرد از در هوی و هوس %~% به طریقی که ننگری از پس

33 نه که چون توبه از گناه کنی %~% باد پندار ms113 در کلاه کنی

34 که: چو دادم به توبه خود را دست %~% تنم از آتس جهنم رست

35 برنهی میزر و گلوته به سر %~% دل پی سیم و چشم در پی زر

36 تا تو بر آرزو سوار شوی %~% نپسندم که توبه کار شوی

37 از سر اینهات تا بدر نرود %~% در منه پای تات سر نرود

38 دست پیمان بده به این مردان %~% دست دادی مباش سرگردان

39 در میاور به عهد ایشان دست %~% کان که این عهد را شکست شکست

40 شیخ شیرست نزد شیر مرو %~% چون نداری سپر دلیر مرو

41 سپرست این که میدهد پیرت %~% چون بینداختی زند تیرت

42 پیر راه ار چه پیر زن باشد %~% بر دل تیره تیر زن باشد

43 دست شیخ ارچه از فتوح ملاست %~% بر تن بی‌ثبات دست بلاست

44 خود نباید به کوی توبه گذشت %~% آنکه یکروز باز خواهد گشت

45 شیخ کو را ز دل خبر نبود %~% دادن توبه را اثر نبود

46 توبه آنرا بده که دل دارد %~% ورنه فردا ترا خجل دارد

47 مستان از مرید بی‌دل دست %~% که قلم دور شد ز بی‌دل و مست

48 دست بیمار در مگیر به مشت %~% که نه بر نبض مینهی انگشت

49 پر به تقلید توبه کار شدند %~% که همان رند و باده خوار شدند

50 بکشی صد کس اندر این گرما %~% که به محرور میدهی خرما

1 دزد را پیش رخت راه مده %~% خرنه‌ای خرس را کلاه مده

2 از سری با چنان پریشانی %~% موی چون میبری به پیشانی

3 با تو میگوید آن حکیم ولی %~% کاول الفکر آخرالعمل

4 مده ای خواجه بی‌گرو زنهار %~% ترک را جبه کرد را دستار

5 زنده را توبه ده که دارد جان %~% مرده خود توبه کرد از آب و ز نان

6 آنکه از بهر نان کند توبه %~% مشنو گر به جان کند توبه

7 نتوان دیو را به راه ms114 آورد %~% سر دیوانه در کلاه آورد

8 روستایی که دیشب از دره جست %~% مدهش توبه کز مصادره جست

9 نیست آنکو سری به راه کشد %~% بهلش تاقلان شاه کشد

10 به غرور جلب زنی عاطل %~% حق سلطان چه می‌کنی باطل

11 تو اگر مومنیفرااست کو %~% ور شدی متمنحراست کو

12 فال مؤمن فراست نظرست %~% وین ز تقویم و زیج ما بدرست

13 مؤمن از رنگ چهره برخواند %~% آنچه دانا ز دفترش داند

14 مؤمنانش چو نور می‌بینند %~% آنچه مردم ز دور میبینند

15 دل مؤمن بسان آینه است %~% همه نقشی درو معاینه است

16 دل که چشمش به نور حق بیناست %~% زانسوی پرده «ولوشناست»

17 دل بیعلم کی رسد به یقین %~% علم حاصل کن ای پسر در دین

18 عمل از تن بجوی و علم از دل %~% زانکه ایمان چنین شود حاصل

19 چون زبان و دل اندرین تصدیق %~% هر دو همداستان شوند و رفیق

20 تن تتبع کند به پاک روی %~% شود ایمان ازین سه پشت قوی

21 هرکس این اعتقاد شد مقدور %~% همه اجزای او بگیرد نور

22 نور معنی اگر نفوذ کند %~% کشف راز نهفته زود کند

23 در دل ما جزین امانی نیست %~% زانکه ایمان مایمانی نیست

24 نه به ایمان کشید سوی یمن %~% خرقه مصطفی اویس قرن

25 حامل خرقه آن دو صاحب حال %~% که ازیشان رسید دین به کمال

26 گر چه آن گل به خار بنهفتند %~% زان تفرج چو غنچه بشکفتند

27 دل او با گمان چو یار نبود %~% دیدن صورتش به کار نبود

28 روستایی نبود و در ده شد %~% رز خالص به امتحان به شد

29 امتحان دید و غیب‌گویی کرد %~% طلب خرقه دو تویی کرد

30 تیر ایمان چو بر نشان آمد %~% خرقه و خرده در میان آمد

31 یمنی صاحب سعادت شد %~% مدنی را یقین زیادت شد

32 گر چه در عهد اقالت آوردند %~% حالشان گفت و حالت آوردند ms115

33 قاصد و مقصد این چنین باید %~% هر کرا کشف سر دین باید

34 خرقه پوشی تو در چنین کس پوش %~% ورنه در خرقه کش سر و مخروش

35 چون تو قاضی شدی مریدان دزد %~% خرقه‌ها رفت و نیست منت و مزد

36 میکشی خلق را به بیخردی %~% چه توان کرد چون طبیب بدی

37 نه به هر خاطر این نزول کند %~% قابلی جوی تا قبول کند

38 آنکه در خورد صحبتست و حضور %~% مکن او را به خدمت از خود دور

39 وآنچه ارباب خدمتند و قیام %~% هر یکی را نگاه دار مقام

40 وانکه لایق بود به خلوت و صوم %~% مهل او را دگر به صحبت قوم

41 وان کزین هر سه قوم بیرونند %~% مده این دانه‌شان که بس دونند

42 ارمغانی مکن بریشان عرض %~% جز صلوة و زکوة و سنت و فرض

43 گر به هر یک عمامه خواهی داد %~% دین به دستار و جامه خواهی داد

44 نقد خویش اول آزمایش کن %~% بعد از آن خلق را نمایش کن

45 چون نکردی تو بد ز نیک جدا %~% از تو طالب کجا رسد به خدا

46 چکنی جستجوی بوالهوسان %~% زین یکی را به مخلصی برسان

47 چون تو اسب و شتر بهم رانی %~% به گل و گوچو گاو درمانی

48 آنکه سقمو نیاش باید داد %~% گرش افیون دهی بقای تو باد

49 هر که آمد گرش مرید کنی %~% در زمستان مگس قدید کنی

1 ساده ترکی ز ده به شهر آمد %~% پیش شیخی تمام بهر آمد

2 سفره‌ای چرب دید و حلقه ذکر %~% در میان جست ترکمان بیفکر

3 خود مگو تا چگونه گوید و چند %~% به سه شب مغز خویشتن برکند

4 روز چارم چو آش دیر آمد %~% روستایی ز خرقه سیر آمد

5 گرچه تکرار ذکر گرمش کرد %~% نتوانست شیخ نرمش کرد

6 خام بود آن مرید و بیرون جست %~% راه صحرا گرفت و شیخ ms116 برست

7 تا بدانی که اندرین بازار %~% نتوان داد هر کسی را بار

8 دل بی‌علم را نباشد راه %~% بدر لا اله الا الله

1 ذکر بیفکر علم بی‌عملست %~% دل بیعشق چشم پر سبلست

2 حلقه ذکر حلقه دل تست %~% گله ما ز حلق پر گل تست

3 ذکر در دل چو جای کردو نشست %~% بانگ خواهی بلند و خواهی پست

4 آنکه نامش همیبری شنواست %~% گر نداری فغان و نعره رواست

5 وآنکه سر حروف می‌داند %~% بی‌زبان و حروف میخواند

6 نتوانش سپاس فکر آنست %~% حاضرش میشناس ذکر آنست

7 لال گردی و گنگ ارین دانی %~% ور ندانی کرا همی خوانی

8 آنکه او را نه آشنایی تو %~% به کدامش زبان ستایی تو

9 دل نادان ز کار سست آید %~% دم ز دانش زنی درست آید

10 هیچ دانی که رویت اندر کیست %~% چو ندانی خروش بیهده چیست

11 دل غایب به بانگ محتاجست %~% که چو حاضر شود به معراجست

12 چو دلت با زبان نشد هم عهد %~% زشت باشد به ذکر کردن جهد

13 یار باید دل و زبان باهم %~% تا توان زد ز نام پاکش دم

14 دل چو پر نقش و رنگ باشد و بوی %~% به زبان هر چه بایدت میگوی

15 در دلت دار و گیر تاراجست %~% زان به تلقین پیر محتاجست

16 پیر داند که کیست لایق ذکر %~% هر کسش چون ادا کند بی‌فکر

17 همه را گر به ذکر بنشانی %~% نرهی هرگز از پیشمانی

1 تا ندانی اله را ز نخست %~% این گواهی نیاید از تو درست

2 نیست در هیکل الف بی تی %~% خوبتر زین دو نفی و اثباتی

3 گنج توحید را بهینه طلسم %~% نشناسم جزین دو نامی اسم

4 خود حروفی بدین صفت باید %~% که کلید بهشت را شاید

5 گر به تحقیقشان ندانی ارج %~% شد دو بدر اندرین دو چارده درج

6 هر یکی زین چهارده گانه %~% ده کلیدست ms117 و چار دندانه

7 اندرین اتفاق نیست شکی %~% که دو قسمند و هر دو قسم یکی

8 اول و آخر و کلام و سور %~% نیست از بیست و هشت حرف بدر

9 این حروفند و بس منازل ماه %~% بلکه اینند و بس منازل راه

10 سخنی زین حروف نیست بدر %~% ای حریف از حروف ما مگذر

11 هر چه غیر از خداست اندرده %~% در دم لای این شهادت نه

12 توبه در لای این سخن در جست %~% این سخن را ببین که کم خرجست

13 هر چه در وی نشان غیر بود %~% در طلب کردنش چه خیر بود

14 ترک آن غیر تا نگیری چست %~% این شهادت نیاید از تو درست

15 بعد ازین توبه توبه‌ایست درشت %~% که درو نفس را توانی کشت

16 وان به کم خوردنست و کم خفتن %~% دور بودن ز خلق و کم گفتن

17 در طریقت چهار یار اینست %~% چاره کار مرد کار اینست

18 چون درین بوته پاک شد زر او %~% به دکان آورند جوهر او

19 مدتی چشم و گوش باز کند %~% از مراد خود احتراز کند

20 هر چه داناش گفت بپذیرد %~% وآنچه کرد او به جان فرا گیرد

21 تا به گفت و به کرد داننده %~% شودش کرد و گفت ماننده

22 قول و فعلش چو مستقیم آید %~% در مقام ادب مقیم آید

23 بر نگردد ز کار ده مرده %~% تا شود کاردان و پرورده

24 هر چه آید به خفیه در دل پیر %~% کند آماده زود و گوید: گیر

25 هیچ محتاج کن مکن نبود %~% شیخ را حاجت سخن نبود

26 چون درو گردد این نشان روشن %~% شودش دل درست و جان روشن

27 روی و رایش تمام نور شود %~% لایق خلوت و حضور شود

1 پر دلی باید از عوایق دور %~% تا درین خلوتش دهند حضور

2 پر دلی کو ز جان نیندیشد %~% سخن آب و نان نیندیشد

3 ms118 گشته تسلیم ره نماینده %~% تا چه گردد ز وقت زاینده

4 تحفه جان نهاده بر کف دست %~% روی دل کرده در سرای الست

5 سر به دریای «لا» فرو برده %~% تن به مرگ آشنا فرو برده

6 تا چو در وی کند سعادت رو %~% تخته بیرون برد به ساحل «هو»

7 خاطری تیز و فکرتی ثاقب %~% واردات جمال را راقب

8 در بر وی حواس بر بسته %~% به نظرهای خاص پیوسته

9 ترک این عدت و عدد کرده %~% هر چه غیر از خداست رد کرده

10 رستمی پشت کرده بر دستان %~% روی در تیغ کرده چون مستان

11 یاد او میکنی به زاری کن %~% سر او را خزینه داری کن

12 به زبان نفی کن به دل اثبات %~% تا دلت پر شود ز عزت ذات

13 چه به چپ در دهی ندا از راست %~% که جزو هر چه هست جمله هباست

14 از زبان در دلت گشاید راه %~% معجز لا اله الاالله

15 گله در چول و غله اندر چال %~% نتوان داشت چله از سر حال

16 از چهل خصلت ذمیمه ببر %~% تا تو در چله فرد باشی و حر

17 چیست آن کبر و نخوت و هستی %~% غضب و کید و غفلت و مستی

18 بطر و ریب و حرص و بخل و حیل %~% بغض و بدعهدی و دروغ و دغل

19 شهوت و غمز و کندی و تیزی %~% فسق و بهتان و فتنه‌انگیزی

20 طیش و کفران و مردم‌آزاری %~% هزل و غذر و نفاق و خونخواری

21 حسد و آز جبن و زرق و ریا %~% کسل و ظلم و جور و حقد و جفا

22 آنچه گفتم به خویشتن مپسند %~% عکس اینها ببین و کارش بند

23 پس به خلوت نشین و زاری کن %~% در فرو بند و چله داری کن

24 هر که زین پر شد و از آن خالی %~% در ممالک ولی شد و والی

25 ms119 دل او دفتر فرشته شود %~% به حروف دگر نبشته شود

26 خلوت اینست و چله این باشد %~% صفت عارفان چنین باشد

27 دل که خالی نگشت بازاریست %~% خیز و خالیش کن که این کاریست

28 آنکه فرمود کار به عین صباح %~% گر به اخلاص نیست نیست مباح

29 مهل اندر دل خود از وسواس %~% اثری از غرور «الخناس»

30 اگر این «قل اعوذ» برخوانی %~% «قل هوالله» باشدت ثانی

31 چون قوی دل شدی ز عالم غیبب %~% هر چه خواهی بیابی اندر جیب

32 مرغ همت ز گنج خانه حال %~% بر وجود بگستراند بال

33 به مرید ار خبر دهند از غیب %~% در چنین حالتی نباشد عیب

34 تا به شیخش یقین درست شود %~% به ریاضت امین و رست شود

35 بشناسد جزای رنج که برد %~% به چنان دستگاه و گنج که برد

36 نظر شیخ بر دلش تابد %~% راز دلها برمز دریابد

37 شودش ذهن از آن زبان بستن %~% به حدیثی چو گوهر آبستن

38 دل او گنج هر بیان آید %~% وز دلش بر سر زبان آید

39 به چنین نیستی چو گردد هست %~% دلش از جام فقر گردد مست

40 نسیه و نقد خود بر اندازد %~% صدق دستور حال خود سازد

41 چو ز دلها شود به صدق آگاه %~% در دل او شود ز دلها راه

42 هر چه را بر دلش گذر باشد %~% شیخ را چون از آن خبر باشد

43 مهربان و شفیق او گردد %~% به دل و جان رفیق او گردد

44 ز سماع و حدیث و خفت وز خورد %~% آن پسندد برو که بتوان کرد

1 طلبت چون درست باشد و راست %~% خود در اول قدم مراد تراست

2 حق چو خواهد که بنده راه برد %~% از بدیهایش در پناه برد

3 بنده توفیق را چو اهل شود %~% گر چه سختست کار سهل شود

4 اولین پایه ارادت تو %~% ترک خوی به دست و عادت ms120 تو

5 شیخ چون نزد خویش دادت بار %~% اختیار خود از میان بردار

6 تا مرید از مراد نفس نمرد %~% ره به آب حیات عشق نبرد

7 سر مرد آنگهی شود زنده %~% که شود نفس او سرافگنده

8 گر نهی قدر دوست را نامی %~% قدر خود را مهل بزن گامی

9 چون حدث در قدیم پیوندد %~% در هستی به خویش دربندد

10 مرشدی کو به عجب راه نمود %~% نزد عاقل چه او چه عاد و ثمود

11 عجب گبری کند مسلمان را %~% عجب دیوی کند سلیمان را

12 ببر از عجب تا شوی منظور %~% که کند عجبت از نظرها دور

13 دیو چون عجب داشت سجده نکرد %~% عجب یکسونه ای فرشته نورد

14 عجب ورزی پلنگ و ببر شوی %~% بهل این عجب اگر نه گبر شوی

15 عجب بلعام را چو شد در پوست %~% سگ اصحاب کهف بهتر ازوست

16 با جوی عجب در ترازوی راز %~% هیچ باشد هزار ساله نماز

17 دیدم و نیست در جهان باری %~% بهتر از عجز و نیستی کاری

1 مرشدی را ملامتی افتاد %~% در مریدان قیامتی افتاد

2 به خصومت میان فرو بستند %~% وز پی خصم او برون جستند

3 زان مریدان یکی که داناتر %~% به فنون هنر تواناتر

4 در تحمل ز بس تمام که بود %~% بنجنبید از آن مقام که بود

5 حاضری چون دلش شکیبا دید %~% از وی آن حال را نه زیبا دید

6 گفت: حقی که در شمار آید %~% این چنین روز را به کار آید

7 آنمریدش جواب داد که: باش %~% دل خویش و درون ما مخراش

8 شیخ را از من این نباشد چشم %~% بر من از خامشی نگیرد خشم

9 رنج او چون هبا توان کردن %~% خرقه دیگر قبا توان کردن

10 باز چون تخم فتنه پاشد شیخ %~% با مریدان چه کرده باشد شیخ

11 تا کسی راسخ و امین نبود %~% لایق صحبتی چنین نبود

12 ms121 گر تو خواهی که کار دین سازی %~% بار دنیی ز خود بیندازی

13 نقش لوح خودی چو بتراشی %~% قلمش رخ نهد به جماشی

14 گر کند بر تو بی‌ادب انکار %~% تو بکوش و ادب نگه میدار

1 بی‌درم باش ارت سرد نیست %~% کاولین گام عاشقان اینست

2 این ده و باغ و بچه وزن تو %~% غول راهند و غل گردن تو

3 غل و غولی چنین گذاشته به %~% داشت چون بد بود نداشته به

4 دل که وحدت سرای این راهست %~% پاک دارشکه خلوت شاهست

5 روی دل جز در آن یگانه مکن %~% مرغ دینی هوای دانه مکن

6 در و دیوار در شمار تواند %~% انجم و آسمان بکار تواند

7 با تو گویا زبان هر ذره %~% که: به دنیا چنین مشو غره

8 ملک دین را تو راست میکن کار %~% ملک دنیا به کاردان بگذار

9 چند ازین نیستی و این هستی %~% ازل اندر ابد زن و رستی

10 عاشقی هم به تاب تیشه خود %~% آتشی در فگن به بیشه خود

11 خرد را فسار و سوزن اندر جیب %~% چون روی در سراچه لاریب

12 تا ترا از تو شیشه در بارست %~% از تو تا دوست راه بسیارست

13 آشنایی طلب ز دنیا فرد %~% که درین بحر غوطه داند خورد

14 تا تو داری خبر ز هستی خود %~% میل داری به بت‌پرستی خود

15 دیده بازت نشد به عالم نور %~% زان به ظلمت فروشدستی دور

16 دیده بازت نشد به عالم غیب %~% زان به ظلمت فرو نشستی و عیب

17 ره که باید به پای جان رفتن %~% با خر و بار چون توان رفتن

18 تو دل خود چو ده خراب کنی %~% که در سنگ و خاک آب کنی

19 خانه را در مکن که در بندست %~% وندرو زر منه که زر گندست

20 نام زر چیست جیفه مردار %~% کی خورد جیفه جز سگ و کفتار

21 بخت اگر ms122 نیست خواجه زر چکند %~% رخت اگر نیست خانه در چکند

22 مرد از آراستن تباه شود %~% سینه از خواستن سیاه شود

23 عارف کردگار زر چکند %~% ولی‌الله بار و خر چکند

24 من ده خویش پربها کردم %~% به فضولان ده رها کردم

25 در جهان داد بندگیش نداد %~% که ز بند جهان نگشت آزاد

26 تو ز لاهوتی ای الهی دل %~% ملک ناسوت را بناس بهل

27 تا کی این سنقر و ایاز رهی %~% برهان خویش را که باز رهی

28 مرغ او آشیانه کی سازد %~% مور او کی به دانه پردازد

29 غیر در غار ما نمی‌گنجد %~% عشوه در بار ما نمی‌گنجد

30 غار ما منزل پلنگانست %~% نه مقام خسان و ننگانست

31 آنکه اندر جهان ندارد گنج %~% چون توان آگنیدنش در کنج

32 تشنگان اندرین حیاض رسند %~% به ریاضت درین ریاض رسند

33 عزلت و جوع بود و صمت و سهر %~% سالکان را به راستی رهبر

34 این چهارند در طریق کمال %~% حالت فقر و حیلت ابدال

1 قوت دل ز عقل و جان باشد %~% قوت تن ز آب و نان باشد

2 خانه خالی بود حضور دهد %~% تن خالی فروغ و نور دهد

3 علم جویی به ترک سیری کن %~% جان طلب میکنی دلیری کن

4 سر خاری بخور مشوه خیره %~% تا نگردد دلت چو تن تیره

5 صیقل نفس چیست کم خوردن %~% آفت عقل نفس پروردن

6 خلق را بر نماز داشته‌اند %~% صفت روزه راز داشته‌اند

7 بهتر از جوع بر دلیلی نیست %~% به جزین آتش خلیلی نیست

8 آتشی کو بهار و لاله دهد %~% ترک این سفره و نواله دهد

9 گر بدان ملک آرزوست رجوع %~% نرسی جز به پای مردی جوع

10 رای روشن شود ز کم خوردن %~% بهر خوردن چراست غم خوردن

11 عود و چنک و چغان که پر سازند %~% از درون تهی خوش آوازند

12 پر شکم شد خر و رباب ms123 یکیست %~% تیره گردید خاک و آب یکیست

13 عیب« صوت‌الحمیر» میدانی %~% بر سر سفره خر چه میرانی

14 شکمت پر شود بخار کند %~% بر دماغ و دیو اندر آید از در تو

15 نحل را چون لطیف بود خورش %~% گشت نخلی که شهد بود برش

16 خون حیوان مخور که گنده شوی %~% آب حیوان بخور که زنده شوی

17 آب حیوان مدان بجز دانش %~% چون بیابی به نوش از جانش

18 زین خورشها تهی شکم بهتر %~% ور حلالست نیز کم بهتر

19 که چو بادت در شکنبه زند %~% آتشت در کلاه و پنبه زند

20 در نباتی چو کثرت عددی %~% نیست کم شد درو فضول ردی

21 باز حیوان که اصل ترکیبش %~% بیشتر بود گشت کم طیبش

22 گند سرگین ز گند غایط کم %~% کین یک از رستنیست و آن از دم

23 به جزین چون نماند برهانی %~% خاک خوردن به از چنین نانی

24 چون به پاکیست فرق این که و مه %~% معدنی از نبات و حیوان به

25 آز را تا تو هم شکی یابی %~% کام یابی ولیک کم یابی

26 چند و چند آخر از گران خیزی %~% جهد کن تا در آن میان خیزی

27 تو نه از بهر خوردن آمده‌ای %~% کز پی کار کردن آمده‌ای

28 بنده مرده دل چکار آید %~% زنده شو تا سگت شکار آید

29 راه دینا ز بهر رفتن تست %~% نه ز بهر فراغ و خفتن تست

30 هر چه مستت کند شراب تو اوست %~% و آنچه بی خویش کرد خواب تو اوست

31 نان اگر پرخوری کند مستی %~% کم خور ای خواجه کز بلا رستی

32 دل چرا میل آن طعام کند %~% که حلال ترا حرام کند

33 گندم و گوشت خون شود در تن %~% خون منی گردد و منی روغن

34 آتش شهوت اندر آن افتد %~% فتنه‌ای درمیان ران افتد

35 شوخ از آن روغنست در تن تو %~% خون صابونیان ms124 به گردن تو

36 نفس پرچرک و خرقه صابونی %~% این هم از حیلتست و مابونی

37 روزه‌دار و به دیگران بخوران %~% نه بخور روز و شب شکم بدران

38 تو ز آسیب روزه ماهی %~% برکشی هر دم از جگر آهی

39 عارفان ماه خویش سال کنند %~% روزه گیرند و شب وصال کنند

40 ننمایند روی وصل به خام %~% پختگان را وصال نیست حرام

41 آنکه از پیش کردگار خورد %~% با تو چون هر شبی دوبار خورد

42 تو که هم شام و هم سحر بخوری %~% ره به آن روزها چگونه بری

43 با چنان خوردن و چنان آروق %~% چون بری رخت روح بر عیوق

44 بسکه شب نای لب بجنبانی %~% روز مانند نای انبانی

45 عارفان را ز روزه در شب قدر %~% شود از فیض نور چهره چو بدر

46 تو به روزی هلال عید شوی %~% ور به ماهی رسد قدید شوی

47 تو شکم بوده‌ای از آنی سست %~% جان و دل باش تا که باشی چست

48 هر که روزش به فربهی باشد %~% چون شکم شد تهی تهی باشد

49 تن چو از خون ثقیل سنگ آید %~% دل ز بار بدن به تنگ آید

50 در تن این باد ناخوش و گنده %~% چون گذارد چراغ را زنده

51 هر دمت بوی بر دماغ زند %~% همچو بادی که بر چراغ زند

52 شکم پر ز هیج را چکنی %~% روده پیچ پیچ را چکنی

53 جگر و دل درست کن بیقین %~% جگر شیر مردی و دل دین

54 تو ز کم خوردن و ز بیخوابی %~% یابی ار زانکه دولتی یابی

1 عز ناخفتن ار تو هستی کس %~% نص یا «ایهاالمزمل» بس

2 شود از آب چشم و بیداری %~% بر زبان چشمه سخن جاری

3 خواب را گفته‌ای برادر مرگ %~% چون نخسبی نمیزنی در مرگ

4 دل شب زنده‌دار زنده بود %~% قالب خفته سرفگنده بود

5 خواب خون در بدن فسرده کند ms125 %~% زندگان را به رنگ مرده کند

6 جز شب تیره نیست آن ظلمات %~% که درو یافتند آب حیاب

7 نشود آب زندگی ریزان %~% مگر از دیده سحرخیزان

8 شب ما تیره و دراز بود %~% کار ما گریه و نیاز بود

9 گر حریفی شبی به روز آور %~% رخ در آن یار دلفروز آور

10 ورنه هم عود ما بر آتش کن %~% شب ما ناخوشیست شب خوش کن

11 آنکه را جسته‌ای خریدارست %~% تو چه خسبی چون دوست بیدارست

12 دوست بیدار و دشمن اندر خواب %~% فرصت اینست فرصتی دریاب

13 منکرند این حواس جسمانی %~% دشمن این دوستان که میدانی

14 خیز و در خواب کن مر اینان را %~% باز کن چشم و دیده جان را

15 کنج گیران به گنج روح رسند %~% شب‌نشینان درین فتوح رسند

16 تو بران گوهر ار خریداری %~% نرسی جز به نور بیداری

17 مردم چشم شب‌نشین را نور %~% از در عزلتست و فکر و حضور

1 خوبرویان چو رخ همی پوشند %~% عاشقان در طلب همی کوشند

2 یافت عنقا به عزلت و دوری %~% قاف تا قاف نام مستوری

3 هر که او عزلت اختیار نکرد %~% دست با دوست در کنار نکرد

4 خنک آنکس که او برید از خلق %~% دامن و روی در کشید از خلق

5 کار اگر با خدات خواهد بود %~% این تعلق بلات خواهد بود

6 طفل معنی به کام پرورده %~% نشود جز درین پس پرده

7 تا تو اندر میان انبوهی %~% روز و شب در عذاب و اندوهی

8 گرگ آزاد ریسمان در حلق %~% کیست خلوت‌نشین دل با خلق

9 دل مخوان ای پسر که دول بود %~% آنکه در چاه خلق گول بود

10 ریسمانیست سست صورت جاه %~% تو به این ریسمان مرو در چاه

11 چون به خلوت روی مبر با خویش %~% فکر اسباب صورت از کم و بیش

12 چون نبی دور شد ز بیع و شری %~% کنج خلوت ms126 گزید و غار حری

13 عزت غار بود و عزلت شهر %~% منتج عیش عمر و عشرت دهر

14 ماه یکشب که در برو بستند %~% مردم او را ز بامها جستند

15 خود ز عزلت زیان نبیند کس %~% کز خموشیست سود عزلت و بس

1 از خموشی رسیده‌اند وز سیر %~% زکریا و مردم اندر دیر

2 از پس ناامیدی انا %~% این به عیسی و آن به یوحنا

3 نه صدف نیز از آن دهن بستن %~% شد به در و به گوهر آبستن

4 غنچه کو در کشد زبان دو سه روز %~% هم بزاید گلی جهان افروز

5 گر چه پرسند کم جواب دهد %~% به نفس بوی مشک ناب دهد

6 راه مردان به خودفروشی نیست %~% در جهان بهتر از خموشی نیست

7 آنکه در شانش این چهار آیت %~% آمد او برد ره فرا غایت

8 جامع این چهار شد خلوت %~% زان بدین اعتبار شد خلوت

9 تا نمیری بدین چهار از خود %~% بر نیاری دم و دمار از خود

10 خلوت تنگ گور مرد بود %~% زنده در گور نیک سرد بود

11 هر کرا این چهار باشد ورد %~% دیو حیلتگرش نگردد گرد

12 نفس چون رخ به این چهار آورد %~% شاخ معنیش زهد بار آورد

1 زهدت آن باشد ای سعادت جوی %~% کز متاع جهان بتابی روی

2 روی در فضل بی‌نیاز کنی %~% پشت بر فضله مجاز کنی

3 بر فرازی ز فقر صرف درفش %~% زان توجه کلاه سازی و کفش

4 نبود گر ز زهد گیری رنگ %~% حاجت اربعین و خلوت تنگ

5 هر که او زهد را حصار کند %~% تیر شیطان برو چه کار کند

6 زهد چون قلعه‌ایست پاس ترا %~% قفس آهنین حواس ترا

7 قلعه را در مساز بی‌بارو %~% احتما باید آنگهی دارو

8 خلوت از بهر آن پسند آید %~% که حواس تنت به بند آید

9 چون شد از زهد گردنت باریک %~% نیست محتاج خلوت تاریک ms127

10 خویشتن را ازین و آن باز آر %~% پس همی گیر چله در بازار

11 حاضر وقت باش و غایب غیر %~% تا توانی به استقامت سیر

12 چون نهادی کلاه خرسندی %~% بر در بندگی کمر بندی

13 هر دلی کو به زهد چست آید %~% به عبادت رسد درست آید

14 زهد فرضست و زهد فضل بدان %~% ترک دنیا بدین دو زهد توان

15 زهد فرض از حرام برگشتن %~% زهد فضل از حلال بگذشتن

16 چونکه امروز خود حلالی نیست %~% دومین زهد جز خیالی نیست

17 زاهدی جز حلال کم نخوری %~% به بود کان حلال هم نخوری

18 هر کرا زهد پرده‌دار شود %~% محرم وحی کردگار شود

19 دست عثمان که تیر شد قلمش %~% زهد کرد از جهانیان علمش

20 زاهدی ترک مال و جاه بود %~% ترگ چون پر شود کلاه بود

21 گر همی خواهی این کلاه بلند %~% کمر بندگی و طاعت بند

22 هر که او راست دید و زرق نکرد %~% این کله را ز تاج فرق نکرد

23 تاج را لازمست دری خاص %~% در این تاج نیست جز اخلاص

1 به ریا روی در خدای مکن %~% پیش یزدان به زرق جای مکن

2 هر نمازی و و طاعتی که تراست %~% بوریایی نیرزد ار بریاست

3 دیگری خواه باش و خواه مباش %~% خصم چون دید گو: گواه مباش

4 کرده خویش را منه سنگی %~% وندرو از ریا مهل رنگی

5 بر تو زیبا نمود کرده تو %~% چون ندیدی که چیست پرده تو

6 آنچه یاقوت گفتیش میناست %~% چه فروشی که جوهری بیناست

7 بر تو پوشیده جوهری چندست %~% که از آنجمله کار در بندست

8 زآن غلطها چو پا کشد راهت %~% نبرد دیو فتنه در چاهت

9 طاعت خود ز چشم خلق بپوش %~% زان مکن یاد و در فزونی کوش

10 چون به طاعت نگه کنی گنهست %~% عاشق خویش بین چه مرد رهست

11 غیر در دل مهل که ms128 راه کند %~% که چو ایزد درو نگاه کند

12 اگر از دیگری اثر یابد %~% روی صلح از دل تو برتابد

13 نیست اخلاص جز خدا دیدن %~% کردن کار و کار نادیدن

14 تن به طاعت چو خوپذیر شود %~% در دل اخلاص جایگیر شود

15 چون شد اخلاص را نشانه پدید %~% نور صدق آید از میانه پدید

16 نفسی جز به یاد حق نزند %~% جز به فرمان حق نطق نزند

17 هر چه در کون و مکان بیند %~% از ازل قدرتی در آن بیند

18 چون به حق جمله را حوالت کرد %~% بینش غیر او اقالت کرد

19 از خود و دیگری خلاص شود %~% در ره از بندگان خاص شود

20 در محل صفا قدم راند %~% هر چه غیر از وفا عدم داند

21 هر کسی مرد این مشاهده نیست %~% شکر این فتح جز مجاهده نیست

22 آنکه خود را بدین نبرد زند %~% لاف « هل من مزید» درد زند

23 طاعتی را که با ریا بنیاد %~% بنهی جمله باد باشد باد

24 تا سر مویی از ریا باقیست %~% هر چه گویی تو محض زراقیست

1 سخنی کز سر معامله نیست %~% عقل را اندرو مجامله نیست

2 بی‌رعونت قدم نخواهی زد %~% بی‌ریا هیچ دم نخواهی زد

3 آن نماز دراز کردن تو %~% وز حرام احتراز کردن تو

4 روز بر سفره نان نخوردن سیر %~% پیش بیگانه شب نخفتن دیر

5 گاهی از چل تنان خبر گفتن %~% گاه از ابدال قصه برگفتن

6 چیست این چیست گر نه زرق و ریاست %~% راست روراست گر ز بهر خداست

7 هیچ دانی که کیستند ابدال %~% گر ندانی چرا نمیری لال

8 مرد غیب از کجا تواند دید %~% آنکه عیب و هجا تواند دید

9 به ز ابدال بوده باشی تو %~% زانکه ابدال می‌تراشی تو

10 دیو تست آنکه دیده‌ای از دور %~% چه کنی دیو خویش را مشهور

11 تو که کاچی ز رشته نشناسی %~% دیو ms129 نیز از فرشته نشناسی

12 گر بگویی که: چیست در دستم %~% بر نپیچم سر از تو تا هستم

13 بر چنین آتشی چه دود کنی %~% بگریز از میان که سود کنی

14 بر سر راه پادشاه و امیر %~% مینهی دام و دانه از تزویر

15 بنشینی خود و دو باز آری %~% علما را ز خود بیازاری

16 بر زمین طعنه: کین گرفتاریست %~% بر فلک بذله: کان نگونساریست

17 اختر و چرخ چیست مجبوری %~% غنصر و طبع چیست مزدوری

18 نه به دانش دل تو گردد نرم %~% نه سرت را ز خلق و خالق شرم

19 چیست این ترهات بیهوده %~% نقره‌ای بر سر مس اندوده

20 تاجر از سود و از زیان گوید %~% کاتب از خط و از بنان گوید

21 وزرا رای نیک و قربت شاه %~% امرا شوکت و سلاح و سپاه

22 پیر سالوس را بپرسیدم %~% گفت: من بارها خدا دیدم

23 آتشم درفتاد از آن نادان %~% گفتم: ای دل تو نیک‌تر وادان

24 اینکه پیغمبرست باری دید %~% وانکه موسیست نور و ناری دید

25 شیخکی روز و شب چو خر به چرا %~% از دو مرسل زیادتست چرا

26 هر که حال به خویش در بندد %~% که ندارد به خویشتن خندد

27 به تکبر مریز بر کس زهر %~% گر امام دهی شوی یا شهر

28 تا به چند از مقام رابعه لاف %~% ای کم ارزن زنخ مزن به گزاف

29 او زنی بود و گوی مردان برد %~% هر کسی آن عمل که کرد آن برد

30 تو درم بر سر درم بسته %~% ما به رخ راه بیش و کم بسته

31 تو ندانسته سال و مه به خروش %~% ما بدانسته روز و شب خاموش

32 اینکه داری تو ما گذاشته‌ایم %~% زآنچه داری تو شرم داشته‌ایم

33 ما به گم کردن نشان قدم %~% تو به نقاشی رواق و حرم

34 گر چه چون ما تو پیر میگردی %~% همچنان گرد میر ms130 میگردی

35 پیش والی ولی چکار کند %~% باشه چون پشه را شکار کند

36 اعتماد تو بر چماق امیر %~% بیش بینم که بر خدای کبیر

37 شیخ کو از امیر گیرد پشت %~% از خمیرش سبک بر آور مشت

38 تیغ درویش تیغ یزدانیست %~% تیغ سلطان به شحنه ارزانیست

39 نفس گولست سر به راهش کن %~% کل فضولست بی‌کلاهش کن

40 دره کز دست بیگناه افتد %~% سر قیصر چنان به چاه افتد

41 تا عصای تو اژدها نشود %~% به دعای تو کس رها نشود

42 آنکه عون خدای رایت اوست %~% علم شاه در حمایت اوست

43 آه ازین ابلهان دیوپرست! %~% همه از جام دیو ساری مست

44 گر چه داری تو راز خویش نهفت %~% من درین شهرم و بخواهم گفت

45 اینکه خود را خموش میدارم %~% گوشه‌عرصه گوش میدارم

46 گر کسی دیگر این غلط بگذاشت %~% من بگویم نگه ندانم داشت

47 تا تو ریش و سری چو ما باشی %~% جان و دل گرد تا خدا باشی

48 گرگ در دشت و شیر در بیشه %~% همه هم حرفتند و هم پیشه

49 نه تو دینار داری و من دانگ %~% به رخ من چرا برآری بانگ

50 دو الف یک جهت به بی‌نقطی %~% این سقط چو نشد آن سری سقطی

51 تو به ریش و به جبه معتبری %~% اگر آن ریش و اهلی چه بری

52 گفت بگذار گردمی باید %~% در غم عشق مردمی باید

53 زان چنین در بلا و در بندی %~% که به تقدیر حق نه خرسندی

54 بنده‌ای خیز و رخ به طاعت کن %~% زآنچه او میدهد قناعت کن

55 چیست این زرق و شید و حیله و مکر %~% تا دو نان برکنی ز خالد و بکر

56 زان بر میر و خواجه جای کنی %~% که توکل نه بر خدای کنی

1 یاری از غیر حق نه از دینست %~% حق «ایاک نستعین» اینست

2 گر تو این نکته را ms131 نمی‌دانی %~% هر دم «الحمد» را چه میخوانی

3 عاشق دوست یاد نان نکند %~% کز چنین دوست کس زیان نکند

4 چون توکل کنی مگو از غیر %~% رخ درو کن بتاب رو از غیر

5 زمره‌ای از توکلند به رنج %~% فرقه‌ای از کفایت اندر گنج

6 هر چه او داد غایت آن باشد %~% شکر میکن کفایت آن باشد

7 از توکل شوی ریاضت بین %~% وز کفایت شوی ریاض نشین

8 آنکه ز اسباب در غرور افتد %~% از توکل عظیم دور افتد

9 متوکل سبب یکی بیند %~% متفرق در آن شکی بیند

10 ز تفرق مباش سرگردان %~% به توکل بناز چون مردان

11 به اعتابش بساز و شور مکن %~% سر او پیش غیر عور مکن

12 بکشی سر پسنده کی باشی %~% نکشی بار بنده کی باشی

13 خواجگی سر بسر جمال و خوشیست %~% بندگی ابتهال و بار کشیست

14 تو چه دانی که سودت اندر چیست %~% نیکی و نیک بودت اندر چیست

15 گر چه دردت ز خشم و کینه اوست %~% نه دوا نیزت از خزینه اوست

16 همه کس ره به کار خویش برد %~% یار باید که یار خویش برد

17 تکیه بر خنجر و سپاه مکن %~% جز به ایزد به کس پناه مکن

18 یارت او بس به هر چه درمانی %~% این سخن بشنو ار مسلمانی

19 جز توکل مبر به راه دلیل %~% از هدایت رفیق جوی و خلیل

20 از طهارت سلاح و مرکب ساز %~% خود و جوشن ز طاعت و ز نماز

21 هیکل از عصمت و کمر ز وفا %~% مشعل و شمع و روشنی ز صفا

22 دور باشی ز «آیةالکرسی» %~% پیش خود میدوان چه میترسی

23 میفرست از برای حاجب خاص %~% نامه صدق و قاصد اخلاص

24 اهل این داوری صبورانند %~% وآن دگر عاجزان و کورانند

25 سر تسلیمشان فرو رفته %~% ذوق معنی به جان فرو رفته

1 زمره‌ای از بلا هلاک شوند %~% به بلا از ms132 گناه پاک شوند

2 تو هم ار عاشقی بلاگش باش %~% چون بلازوست با بلا خوش باش

3 هر کرا آشنای خود سازد %~% به بلای خودش در اندازد

4 این بلا سنگ آزمایش تست %~% محنت آیینه نمایش تست

5 تا ببیند که چیست مایه تو %~% در محبت کجاست پایه تو

6 چه شکایت کنی ز مردن طفل %~% کار ناکرده جان سپردن طفل

7 حکمتی باشد اندر آن ناچار %~% زانکه عادل به عدل سازد کار

8 حد عمر از سه قسم بیرون نیست %~% آدمی از سه اسم بیرون نیست:

9 کودکی و جوانی و پیری %~% چون ازین بگذری فرو میری

10 ساخت یزدان به صنع خود دو سرای %~% وندر آن کرد نیک و بد را جای

11 جان پیران پس از جدایی تن %~% هر یکی راست منزلی روشن

12 که جز آن جایگه سفر نکند %~% چون به دانجا رسد گذر نکند

13 هم چنین روح هر جوانی نیز %~% منزلی دارد و مکانی نیز

14 تا غنی در دنی نپیوندد %~% این یکی گوید آن دگر خندد

15 طفل را نیز هم‌چو پیر و جوان %~% چون سرآید به حکم غیب زمان

16 ببرد ننگرد به کم سالی %~% تا نباشد مقام او خالی

17 کار صنع این چنین بکام شود %~% پادشاهی چنین تمام شود

18 بر چنین سلطنت مزیدی نیست %~% جای فریاد و من یزیدی نیست

19 دل درین دختر و پسر چه نهی %~% تن در آشوب و در سر چه نهی

20 چکنی اعتماد بر فرزند %~% چون ندانی چه عمر دارد و چند

21 ایکه داری تو این منی در پشت %~% چه نهی بر حروف او انگشت

22 نتوانی تو کین منی داری %~% کز منی یک مگس پدید آری

23 گر بکشت ار بهشت او داند %~% سر هر خوب و زشت او داند

24 باغبانی تو مزد خود بستان %~% سعی کن در عمارت بستان

25 مالک ار باغ را خراب کند %~% باغبان کیست کین ms133 خطاب کند

26 گفت: کامی بران و راضی شو %~% بتو کی گفت: مرد قاضی شو

27 هر دو کون وز حکم او یک جو %~% ز آنچه گفتم کراست بیرون شو

28 تو چه دانی که مرگ طفل از چیست %~% و آنکه روزی دهد به طفلان کیست

29 شیر شیرین ز تنگی پستان %~% که بر آرد به حیله و دستان

30 او دهد طفل و او ستاند باز %~% کس نداند حقیقت این راز

31 هر کرا در فراق فرزندی %~% اندرین خانه سوخت یک چندی

32 شرم دارد در آن جهان جبار %~% که بسوزاندش به دوزخ و نار

33 از برای پدر شفاعت طفل %~% این چنین باشد و بضاعت طفل

34 دشمنان از بلا نفور شوند %~% تا شکایت کنند و دور شوند

35 ز که نالی گراوت خواهد داد %~% هم بدو نال هر چه باداباد!

36 خاص را در بلا بدان سوزد %~% تا دل عام را بیاموزد

37 کادب بندگی چگونه بود %~% چیست کین درد را نمونه بود

38 ز بلا میشود دو راه پدید: %~% صورت طاعت و گناه پدید

39 عارف اندر بلاش بیند و بند %~% لذتی کز نبات خیزد و قند

40 از نشاط بلا به رقص آید %~% گر نه در بندگیش نقص آید

41 نیست پوشیده شمه‌ای زان نور %~% لیک از عدل تا نباشد دور

42 بر تو نیک و بد استوار کند %~% تا به فعل تو با تو کار کند

1 حبذا! مفلسان آواره %~% جامه و جان پاره در پاره

2 غم بیشی ز دل به در کرده %~% به کمی سوی خود نظر کرده

3 به دلی زنده و تنی مرده %~% رخت در کوچه ابد برده

4 با چنان دیده تر و لب خشک %~% نفسی خوش زدن چو نافه مشک

5 دلشان هم شکسته هم خندان %~% وز زبان لب گرفته در دندان

6 آنکه پنهان کند حکایت دوست %~% لب او وانگهی شکایت دوست

7 راز او را ز ms134 خود چه میپوشند %~% چون به مشهور کردنش کوشند

8 در دل آتش نهاده چون لاله %~% غنچه‌وش لب به بسته از ناله

9 دل پر از درد و روی در وادی %~% بسته بر دوش زاد بی‌زادی

10 زهر نوشان بی‌ترش رویی %~% تلخ عیشان بی‌تبه گویی

11 گر بلایی رسد ز عالم خشم %~% بر بلای دگر نهند دو چشم

12 دل خوشند ار چه در گذار استند %~% تا مبادا که در دیار استند

13 نفس چون شد مفارق از پیوند %~% بر تن او چه راحت و چه گزند

14 در خرابی چو گنج پوشیده %~% جام صد درد و رنج نوشیده

15 پیش زهره خروش کراست %~% یاره این فغان و جوش کراست

16 همه گردن نهاده‌اند به حکم %~% لب ز گفتار بسته صم بکم

17 هر که آهنگ این بیان کرده %~% هیبتش قفل بر زبان کرده

18 عارفان را بداغ کل لسان %~% کرده مشغول ازین فسون و فسان

19 حکمتش راه طعنه چه و چون %~% بسته بر فهم کند و دانش دون

20 لب خاصان به مهر خاموشی %~% تو به گفتار هرزه میکوشی

21 گر چه باشد در آن حضورت بار %~% هم طریق ادب نگه میدار

22 سخن اینجا به راز شاید گفت %~% کان ببینی که باز شاید گفت

1 مخلصانی که در مراقبتند %~% در هراس خلاف عاقبتند

2 لهجه خشم او نداند کس %~% مخلصان راست این هدایت و بس

3 هر کرا میکشد به خنجر خشم %~% اول او را زبان ببندد و چشم

4 روی مجرم بپوشد او به وفا %~% تیغ قهرش در آورد ز قفا

5 با تف خشم او چه کفر و چه دین %~% با عتابش چه آسمان چه زمین

6 تا ز خشمش بجاست یک ذره %~% نتوان شد به عدل خود غره

7 چونکه با نیستی شدی دمساز %~% اگر آن نیستی ببینی باز

8 زان نظر در گناهت اندازد %~% خشم گیرد به چاهت اندازد

9 روز صلحت به دست ms135 مدح دهد %~% شب خشمت به تیغ قدح دهد

10 آنکه مدح تو گفت مجبورست %~% وآنکه قدح تو کرد معذورست

11 گر ستایش کنند شاد مشو %~% ور نکوهند از آن به باد مشو

12 تو چه دانی که آزمایش اوست %~% غیر گوید ولی نمایش اوست

13 حسن او را لطیفه‌ها باشد %~% درد او را وظیفه‌ها باشد

14 زین دو وزن تو باز خواهد جست %~% تا ببیند که محکمی یا سست

15 تا ترا مدح دیگری ساقیست %~% از طبیعت هنوز پر باقیست

16 عارفی کونه از هوا شنود %~% این دو قول از یکی نوا شنود

17 بر گمارنده اوست ایشان را %~% جمع کن خاطر پریشان را

18 با کسی کو ازین شماره بود %~% هیچ دانی ترا چه چاره بود

19 کردن کار و کار نادیدن %~% جز رخ آن نگار نادیدن

20 یا در آن زلف پیچ پیچ مبین %~% یا نظرها ببند و هیچ مبین

21 اوحدی غم چو ناگزیر تو شد %~% عشق آن چهره در ضمیر تو شد

22 یار نازک دلست بارش بر %~% گل بچینی تو رنج خارش بر

23 گر براند برو چه درمانست %~% ور بخواند بیا که فرمانست

24 گرت از چپ دواند و گر راست %~% آنچنان رو که خاطر او خواست

25 گر ز روی ادب دهد رنجت %~% به از آن کز غضب دهد گنجت

26 گه بود کز عضب کند شاهت %~% برد از تخت باز در چاهت

27 غضب او نهفته باشد و نرم %~% تا در آزارش افتی از آزرم

28 غضبش را بدان وزان به هراس %~% ادبش هم ببین بدار سپاس

1 هم چو شمع از غمت بسوزاند %~% گه کشد گاه برفروزاند

2 اعتبارت کند به هر مویی %~% بازگرداندت به هر رویی

3 گه سرت را بکار برگیرد %~% گاه پروانه بر سرت میرد

4 گه بنام خودت نگار کند %~% گاهت از ریسمان به دار کند

5 گاه با شهد هم‌نشین کندت %~% گاه با شاهدان قرین کندت ms136

6 گه به بالین مردگان باشی %~% گاه پیش فسردگان باشی

7 گاه خندی ولی ز پنداری %~% گاه گریی ولی به صد زاری

8 گه سرافراز و گاه پست شوی %~% گاه ناچیز و گاه هست شوی

9 گاه لافی زنی ز سربازی %~% گاهت آن زر که هست در بازی

10 گاه زهرت دهند و گاهی نوش %~% گه زبان آوری و گه خاموش

11 گاه اندر تبی و گه در تاب %~% گاه در بزم و گاه در محراب

12 چو ببیند که هیچ دم نزنی %~% وندران سوز و گریه کم نزنی

13 نخوری هیچ و فیض ریزانی %~% خود نخفتی و خفته خیزانی

14 گاه در پرده‌ای چو مستوران %~% گه برافگنده پرده از دوران

15 گاه از سوز سینه در ویلی %~% گه ز خاصان قایم‌اللیلی

16 سال و مه سودت از زیان باشد %~% دایمت خرقه در میان باشد

17 عادتت کمزنی و شب خیزی %~% روشت بخشش و گهر ریزی

18 در تو هر نقش را پذیرایی %~% متشمر به لطف و گیرایی

19 مؤمنان را به پیشوایی فرد %~% کافران را به خانه سوزی مرد

20 سینه پر سوز و هیچ آهی نه %~% دیده پر گریه و گناهی نه

21 بشناسد که در روش رستی %~% نکند در نمودنت سستی

22 پرده از روی کار برگیرد %~% دل طریقی دگر ز سر گیرد

23 از چپ و راست عشق در تازد %~% خانه عقل را براندازد

24 بر تو آن علمها وبال شود %~% عملت جمله پایمال شود

25 به صفت جوهری دگر گردی %~% مس نماند تمام زر گردی

26 غیرت او بشست و شوی از تو %~% نهلد در وجود بوی از تو

27 چون ترا از تویی کند فانی %~% برساند به نشائت ثانی

28 جنبش اینجا نماند و رفتار %~% سخن اینجا نماند و گفتار

29 نه تو آن حال باز دانی گفت %~% نزخود آن بیخودی توانی رفت

30 نه کسی تاب دیدنت دارد %~% نه کس آوار شنیدنت یارد ms137

31 هر که روی تو دید مست شود %~% وانکه بویت شنید هست شود

32 بر زمین بگذری سما گردد %~% در مگس بنگری هما گردد

33 متصل گردد این اثر در ذات %~% هم چو تاثیر مهر در ذرات

34 به خلافت رسی ز یک نظرش %~% در زمان و زمین و خشک و ترش

35 عشق زاید ز استقامت تو %~% علم روحانی از علامت تو

36 صاحب امر و اختیار شوی %~% گاه پنهان گه آشکار شوی

37 گاه با قهر و سرکشی باشی %~% گاه با لطف و با خوشی باشی

38 در تب و تاب عشق و ظلمت و نور %~% چون که از راستی نگشتی دور

39 نیستی بخشدت ز تاب رخش %~% محو گردی در آفتاب رخش

40 به چنین دوست تحفه جان باید %~% دل به شکرانه در میان باید

41 تو ازین عهده گر برون آیی %~% در نگر تا به شکر چون آیی

42 یار کن شکر با شکیبایی %~% تا به زینت رسی و زیبایی

1 شکر کن تا شکر مذاق شوی %~% نام کفران مبر که عاق شوی

2 غایت شکر چیست دانستن %~% حق یک شکر نا توانستن

3 شکر ما گر رسد به هفت اورنگ %~% پیش انعام او نیارد سنگ

4 نعمتش را سپاسداری کن %~% زو زیادت بخواه و زاری کن

5 چون به شکر و ثبات میل بود %~% کامهای دگر طفیل بود

6 زانکه در شکر اگر نکوشی تو %~% کم شراب مزید نوشی تو

7 هم به تن شکر استطاعت کن %~% هم بدل شکر این بضاعت کن

8 شکر دل رحمت و خلوص و رضاست %~% دیدن عجز از آنکه شکر خداست

9 شکر تن خدمت و تحمل و صبر %~% کار کردن به اختیار و به جبر

10 از دل و تن چو شکر گردد راست %~% به زبان عذر آن بباید خواست

11 گر ز دانش در قبول زنی %~% دست در دامن رسول زنی

12 دیگر آن را لوای شکری ms138 هست %~% خواجه دارد لوای حمد به دست

13 آنکه شد چشم او به منعم باز %~% جان او برکشد به حمد آواز

14 و آنکه از نعمتش گذر نکند %~% جز به شکرش زبان بدر نکند

15 خویشتن را متابع او ساز %~% کو ترا بشنواند این آواز

16 گر شود خاطرت خطاب شنو %~% بشنود هر زمان خطابی نو

17 این خطابت نیاید اندر گوش %~% تا نبخشی به مصطفی دل و هوش

18 لهجه او اگر بیابی باز %~% راه یابی به کار خانه راز

19 در شناساست این سخن را روی %~% نشناسی هر آنچه خواهی گوی

20 سر به مهرست سر این پاکان %~% از برای ضمیر دراکان

21 دیو را نیست تاختن بر گول %~% که ازو دور نیست چنبر غول

22 پای دانندگان به بند آرد %~% سر بیدار در کمند آرد

23 از دم و دام این نهنگ خلاص %~% جز به توفیق نیست یا اخلاص

24 کوش تا بی‌حضور دل نروی %~% تا ز کردار خود خجل نروی

25 اندرین پرده بار دل دارد %~% پی دل رو که کار دل دارد

26 عقل دل را به علم بنگارد %~% علم جان را بر آسمان آرد

1 پیش ازین آدمی و این آدم %~% دیو بود و فرشته در عالم

2 چون رسید آدمی ز عالم جود %~% عزتش را فرشته کرد سجود

3 با روانش ملک چو خویشی داشت %~% پیش دیدش که رخ به پیشی داشت

4 هر چه جمع فرشته و ملکند %~% از قواهای انجم و فلکند

5 چون کنند از محل خویش نزول %~% شکلهای دگر کنند قبول

6 اصل جنی ز نار بود و هوا %~% بر فلک زان نرفت و نیست روا

7 خاک آدم بدید و سجده نبرد %~% دیدگانش به خاک خواهد مرد

8 خاک او دیده بود و آتش خود %~% نور او را یکی ندید از صد

9 سر او زان قفای لعنت خورد %~% که قفا را ز روی فرق نکرد

10 تو ms139 به نفس شریف و عقل زکی %~% از شمار فرشته و ملکی

11 غضبت آتشست و شهوت باد %~% وین دو دیو چنین ترا همزاد

12 عقلت از عالم اله آمد %~% نفست از بارگاه شاه آمد

13 دو ملک با تو اینچنین همراه %~% سوی ایشان نمیکنی تو نگاه

14 نیست تن را مهار در بینی %~% جز خرد در دماغ اگر بینی

15 عقل بر ناخوشی کشید و خوشی %~% تا جدا گشت رومی از حبشی

16 نامهایی کز آسمان آید %~% همه بر نام عقل و جان آید

17 جز خرد مرد آن جواب نبود %~% غیر ازو لایق خطاب نبود

18 تن درنده است و روح دارنده %~% عقل مر هر دو را نگارنده

19 جامه کون را علم عقلست %~% روح لوح آمد و قلم عقلست

20 تن و جان را به دست عقل سپار %~% پای بیگانه در میانه میار

21 علم نیرو دهد کمالت را %~% عقل اجابت کند سؤالت را

22 چون ترا زین جهان گزیری نیست %~% بهتر از عقل دستگیری نیست

23 ای به تایید عقل بیننده %~% آفرین کن بر آفریننده

24 که تواند ز آب گندیده %~% آفریدن رخ و لب و دیده

25 قالبت را که هست پرده روح %~% آلت روح دان و کرده روح

26 کرده اوست نازنین ز آنست %~% از چنان نیست از چنین ز آنست

27 روح و چندین فرشته در کارند %~% تو به خوابی و جمله بیدارند

28 تا تو بازار خویش تیز کنی %~% آمد و رفت و خفت و خیز کنی

29 زان عمل ساعتی نیاسایند %~% تو بفرسایی و نفرسایند

30 هر کجا عقل و جان تواند بود %~% تن کجا در میان تواند بود

31 در عروقی بدین صفت باریک %~% مخرجی تنگ و مدخلی تاریک

32 کیست جز جان که کار داند کرد %~% راز خویش آشکار داند کرد

33 پی جان رو که کار کن جانست %~% تن بیچاره بنده فرمانست

34 چون سپاه تو بار بربندد %~% عقل ms140 راه شمار بربندد

35 گر مجرد شود فرشته تو %~% نرسد آفتی به کشته تو

36 عقل شمعست و علم بیداری %~% نفس خواب و هوس شب تاری

37 عقل را هم چو دل نداند کس %~% روح را دل نکو شناسد و بس

1 عرش رحمن دلست اگر دانی %~% دل باقی نه این دل فانی

2 دل باقی محل نور خداست %~% دل فانی ازین محله جداست

3 ز آسمان گر بیفتی اندر خاک %~% به از آن کت بیفگند دل پاک

4 هر که دل دارد این دلیلش بس %~% خود رسولست و این رسیلش بس

5 دل که سیمرغ را شکار کند %~% چرخ زالش چگونه خوار کند

6 شاهد دل که نامش ایمانست %~% در پس هفت پرده پنهانست

7 دل ز معنی کند طرب سازی %~% تو به دستار و سر چه مینازی

8 « لیس فی جبتی» بیان دلست %~% «لی مع‌اللله وقت» از آن دلست

9 هم دلست آنکه گفت: سبحانی %~% جان نیارست گفت تا دانی

10 جان که بر پای قید تن دارد %~% به چه یارای این سخن دارد

11 دل نداری ز جان چه کار آید %~% جان بیدل چه در شمار آید

12 فیض یزدان ز دل بریده نشد %~% دل ندیدند و فیض دیده نشد

13 حالت و حیلت دلند اینها %~% دل طلب کن که حاصلند اینها

14 از تن و جان خود جدایی کن %~% دل به دست آور و خدایی کن

15 راه تحقیق را دلیل دلست %~% آتش عشق را خلیل دلست

16 با علی عشق و دل چو یاور بود %~% در چنین فتحها دلاور بود

17 در خیبر به دست نتوان کند %~% دل تواند دل اندرین دل بند

18 جان چو پروانه گشت شمع دلست %~% تن پریشان محل جمع دلست

19 از تنت هر دری به بازاریست %~% دل شب و روز بر در یاریست

20 دل بغیر از حضور نپذیرد %~% بی‌حضورش کنی فرو میرد

21 آن دلی کز فلک به ms141 تنگ آید %~% نه عجب کش ز دیو ننگ آید

22 نقش بر دل مکن که آبست او %~% گل ممالش که آفتابست او

23 در دلت هر چه جز اله بود %~% گر فرشته است غول راه بود

24 دل عارف محل ایمانست %~% جای اسلام و قالب جانست

25 گرنه دل مقدمش قبول کند %~% نور ایمان کجا نزول کند

26 با تو دل را تعلق بکری %~% با نبی نسبت ابابکری

27 سر ایمان که پیچ در پیچست %~% گر نه تصدیق دل بود هیچست

1 عقل را دل گزیده فرزندیست %~% روح را هم یگانه دلبندیست

2 نفس نطقی و روح انسانی %~% دل تست این رواست گردانی

3 علت آن دو چیست حضرت هو %~% سبب این دو دل ولی دل کو

4 زان دو زاد و ز هر دو آزادست %~% کو یکی و آن یکیش بر بادست

5 دل کند ناز و خود چنین باشد %~% خانه پرورد و نازنین باشد

6 حافظ راز و محرم پرده است %~% دل از آن رو که خانه پرورده است

7 قلب در قلب لشکر ابوین %~% صالح البنیتست و مصلح بین

8 واحد اینست و ثالث و ثانی %~% تو بدان آنچنانکه میدانی

9 همچو ترسا مباش سرگردان %~% رخ ز ثالث ثلاثه برگردان

10 روح قدسی مدان بجز دل خود %~% پدر و مادرش روان و خرد

11 قلبت از جان و از خرد زادست %~% باز در قلب هر دو استادست

12 نفس تا از کژی خلاص نیافت %~% جای در بارگاه خاص نیافت

13 در وجود تو بر صلیب دلست %~% وندرین باغ عندلیب دلست

14 دل به طفلی سخن سرای آید %~% دل چو عیسی بر خدای آید

15 خر عیسی تنست و دل عیسی %~% این سخن را مدان به تلبیسی

16 دل عیسی بر آسمان زد چنگ %~% خر عیسی به ریسمان آونگ

17 مریم از آسمان بنگریزد %~% عیسی از آسمان نپرهیزد

18 ملکی را بر آسمان هشتند %~% مریمی را به ریسمان ms142 رشتند

19 اندر آن دل کسی ندارد راه %~% جز کلام خدای و ذکر اله

20 وگر این دل رها کنی در حال %~% گربه او را بدرد از چنگال

21 این چنین دل به سگ دهی نخورد %~% برچنان دل فرشته رشک برد

22 «بیت لحم» تو نیست گر دانی %~% بجز این هیکل هیولانی

23 بر مسیح دل تو «بیت‌اللحم» %~% لایق آتشست و بابت فحم

24 معنی دار و صورت بندش %~% چار طبع مسیح و پیوندش

25 آنکه بر دار شد مسیح گلست %~% وآنکه بر آسمان مسیح دلست

26 تیر سیرش چو بر گشاد آمد %~% ملکوت سماش یاد آمد

27 نه بپرورد مریم از پاکی %~% روح حق در مشیمه خاکی

28 مهر دوشیزگی تمیمه او %~% مهر تابنده در مشیمه او

29 هر که بر فرج ازین حصار کند %~% با ملک دست در کنار کند

30 فکرتش چون نشد بغیری خرج %~% نفخ روحش دمیده شد در فرج

31 تن کزان آستان فتوح کند %~% آستینش قبول روح کند

32 چون نگشت از مقابلی هدفش %~% قابل نفخ روح شد صدفش

33 نفس را دل دلیل فرزندی %~% کرد ثابت به حکم مانندی

34 نیست جز دل عصای این بنده %~% که کند خاک مرده را زنده

35 دهد آنرا که امر حق شد جفت %~% ز رحم بچه و ز پستان گفت

36 آب اصلست و فرعها بی‌مر %~% امر حق نیز را چنین بنگر

37 نفس او چون که شد به عصمت فاش %~% صدف روح گشت سرتاپاش

38 قطره کز حق نزول داند کرد %~% صدف دل قبول داند کرد

39 مکن ای مرده دل به زجر و به زور %~% خویشتن را به زندگی در گور

40 تا دل و حق دل ندانی تو %~% حکمت این سجل نخوانی تو

41 نظر دل چو بر کمال بود %~% عشق خوانند و عشق حال بود

1 عشق و دل را یک اختیار بود %~% عقل و جان را دویی حصار بود

2 ز ms143 آستان عقل پیشتر نرود %~% عشق خود ز آشیان بدر نرود

3 بال دل چیست عشق دیوانه %~% بند جان کیست عقل فرزانه

4 عشق دیوانه را چو برخوانند %~% عقل فرزانه را بدر مانند

5 هر که عاشق نشد تمام نگشت %~% وانکه در عشق پخت خام نگشت

6 همره عشق شو که یار اینست %~% در پی عشق رو که کار اینست

7 عقل ورزی ز کار سرد شوی %~% عشق ورز ای پسر که مرد شوی

8 میل صورت به شهوتست و هوس %~% میل معنی به عشق باشد و بس

9 عقل شمعست اندرین خانه %~% مرد در پای عشق پروانه

10 عشق خواند ترا به عالم محو %~% عقل گوید ز فقه و منطق و نحو

11 سینه را عشق چاک داند کرد %~% نفس را عشق پاک داند کرد

12 تبش نور کبریا عشقست %~% آتش خرمن ریا عشقست

13 عشق برقیست کام سوزنده %~% وز تمامی تمام سوزنده

14 عشق را روی در هلاک بود %~% هر کرا عشق نیست خاک بود

15 تا ز هستیت شمه‌ای برجاست %~% نتوان راه عشق رفتن راست

16 بنده رنج باش و راحت بین %~% دفتر عشق خوان فصاحت بین

17 مرد عاشق ز عشق گویا شد %~% گل ببین کو ز گل چه بویا شد

18 جدل و بحث لاولن دگرست %~% ناطق عشق را سخن دگرست

19 هوس از صورتی گذر نکند %~% عشق در هر دو شان نظر نکند

20 عشق را از هوس نمیدانی %~% لاجرم «بشر» و «هند» میخوانی

21 عقل جویان بود سکونت را %~% عشق برهم زند رعونت را

22 رخ او کس به خود نداند دید %~% عشق بیخود رخش تواند دید

23 آسمانها به عشق میگردند %~% اختران نیز در همین دردند

24 عشق جام تو و شراب تو بس %~% عاشقی محنت و عذاب تو بس

25 گر ازین بوته خالص آید مرد %~% نرسد دوزخش دو اسبه به گرد

26 گرمی از عشق جوی اگر مردی %~% هر که عاشق ms144 نشد زهی سردی!

27 عشق روی و ز نخ نمیگویم %~% با تو از برف و یخ نیمگویم

28 عشق آن شاهدان بالایی %~% که کندشان سپهر لالایی

29 دلبری جوی و پای بندش باش %~% آتشی بر کن و سپندش باش

30 خیز و جامی ز دست مادر کش %~% تا ببینی جمال وقتی خوش

31 گر چه کوتاه دیده بامم %~% دور کن سنگ طعنه از جامم

32 راه باریک و وقت بیگاهست %~% رو بگردان که چاه در راهست

33 جام ما را مده به بد مستان %~% ور دهد نیز دست بد مستان

34 عشقداری و پای جنبش هست %~% منشین دست یارگیر به دست

35 مرد در راه عشق مرد نشد %~% تا لگد کوب گرم و سرد نشد

36 سخن عاشقان به حال بود %~% نه به آواز و قیل و قال بود

37 هر چه در خط و در بیان آید %~% دست بیگانه در میان آید

38 تو مگو: چون ز دل به دل راهست %~% کانکه دل دارد از دل آگاهست

39 دل چو نعل اندر آتش اندازد %~% عرش را در کشاکش اندازد

40 همت دل کمند عاشق بس %~% یاد معشوق بند عاشق بس

41 دیگر ای مرغ دل به پرواز آی %~% در چه اندیشه رفته‌ای باز آی

42 سخنی کش به راز باید گفت %~% چون بهر جای باز شاید گفت

43 چیست گفتن چو اشک داری و آه %~% قاضی عشق را بس این دو گواه

44 من و ما تا بچند دشمن و دوست %~% بس ازین بیخودی خود همه اوست

45 چند گویی که: شیشه بشکستی %~% کی بود کار جام بی‌مستی

46 جد و جهدی بکار می‌باید %~% هر کرا وصل یار می‌باید

47 همه محرومی از نجستن تست %~% بی‌بری از گزاف رستن تست

48 عاشق بی‌طلب چه کرد کند %~% مرد باید که کار مرد کند

49 درد ما را به مرغ و ماش چکار %~% عاشقان را به نان و آش چکار

50 ms145 نظر دل چو بر جمال بود %~% عشق خوانند و عشق حال بود

51 تا نخوانی مقالتی در عشق %~% نکنی وجد و حالتی در عشق

1 عاشقی کو سخن باو شنود %~% هر چه وارد شود نکو شنود

2 آن زمانت رسد سراندازی %~% کانچه داری جزو براندازی

3 دف چه باید که زخم پنجه خورد %~% نی ز دست و ز دم شکنجه خورد

4 تا تو در چرخ وای وای زنی %~% همچو مصروع دست و پای زنی

5 لب آن از دمیدن آبله کرد %~% کف این از کفیدنش گله کرد

6 تو اگر واصلی وسیلت چیست %~% و گرت حالتیست حیلت چیست

7 سهل وجدی و حالتی باشد %~% که بسازی و آلتی باشد

8 این تفاوت ز بهر خام بود %~% پخته را یک نفس تمام بود

9 چه تواند چونی تهی مغزی %~% صفت صورت چنان نغزی

10 صفت او زبان حال کند %~% چه بود ناله‌ای که نال کند

11 زود بر خود چو دف بدری پوست %~% گر تجلی کند حقیقت دوست

12 شتر مست را علف چه بود %~% عاشق چنگ و نای و دف چه بود

13 لایزالیست حالت ایشان %~% بیمقالی مقالت ایشان

14 داده در سر و در ملا دل و هوش %~% به زبانی ز بی‌زبانی گوش

15 بوی بادی که آن ز نجد آید %~% سنگ اگر بشنود به وجد آید

16 دوست بی‌ترجمان سخن گوید %~% لب او بی‌زبان سخن گوید

17 ز لبش گر سخن نیوش آیی %~% بی‌سخن تا ابد به جوش آیی

18 دف قوال را دریدی تو %~% ز چه برمیجهی چه دیدی تو

19 با چنین آش و شربت و بریان %~% چیست آن چشم خیره گریان

20 خود نپرسی که از چه مالست این %~% از حرامست یا حلالست این

21 چشم بر هم نهی فرو مالی %~% بر هوا میجهی و مینالی

22 شمع و قندیل و نای و دف باید %~% لوت و بریان چهار صف باید

23 بر نهالی ms146 نهاده بالش را %~% تا تو یاد آوری جمالش را

24 زین سماعت چه چیز نظم شود %~% بجزین لوتها که هضم شود

25 اینکه در شعر میگرایی گوش %~% مدتی بر سماع قرآن کوش

26 تا ز هر نکته بشنوی رازی %~% که بجز آز ما مورز آزی

27 سخن پخته جوی و گوشش کن %~% نفس ار خام زد خموشش کن

28 میوه پخته خور که بیرنجست %~% میوه خام اصل قولنجست

29 نفس عاشقان بسوز بود %~% وین دگرها چو شمع روز بود

30 سخنی کان ز اهل درد آید %~% همچو جان در ضمیر مرد آید

31 پی به تحقیق ذات نابرده %~% ره به اسم و صفات نابرده

32 آنچه تقدیس را شعار بود %~% و آنچه تنزیه را بکار بود

33 حق الهام را ندانسته %~% دفع وسواس نا توانسته

34 ضبط ناکرده پیش دل به درست %~% تا بانجام کار خود ز نخست

35 کی میسر شود ز عالم مجد %~% که درآید سر مرید به وجد

36 این سماعی که عرف و عاداتست %~% پیش ما مانع سعاداتست

37 تا نمیری ز حرص و شهوت و آز %~% نشود گوش آن سماعت باز

38 قوت دل را ز تن چو عور کند %~% به سماع چنان چه شور کند

39 روح چون در جمال حق پیوست %~% جنبش پای چون بماند و دست

40 در بدایت سماع بد نبود %~% در نهایت سماع خود نبود

41 آن که از جام وصل مست شود %~% کی به جنبش دراز دست شود

42 پیش جمعی که این سماع رواست %~% مینماید که بر سبیل دواست

43 زانکه طالب پس از ریاضت سخت %~% که برون آورد ز خلوت رخت

44 آن وقایع که بود کم باشد %~% جانش از فقد آن دژم باشد

45 هم زادمان ذکر خسته بود %~% هم ز حرمان خود شکسته بود

46 منقبض گردد از تغیر حال %~% رنج بیند ز وحشت و ز ملال

47 اگرش رای شیخ فرماید %~% که: سماع سخن ms147 کند شاید

48 تا از آن واردات یاد کند %~% دل خود زان حضور شاد کند

49 تو که سودای زلف داری و خال %~% زین سماعت چه وجد باشد و حال

50 ز سماع آنکه این خبر دارند %~% هر یکی مشربی دگر دارند

51 جنبش آنکه این خبر دارند %~% هر یکی مشربی دگر دارند

52 جنبش آنکه نفس او ملکیست %~% چرخ باشد که جنبش فلکیست

53 میل بالاست نقش بر بستن %~% زین جهان و جهانیان رستن

54 در چنان بیخودی سرافشانی %~% نفی غیر خداست تا دانی

55 هیات نفس تا کدام بود %~% جنبش شخص از آن مقام بود

56 لا ابالی نظر به این نکند %~% سر این حال را یقین نکند

57 هر کجا نغمه‌ایست یا سازی %~% بم و زیر و دف و خوش آوازی

58 خانه خوب و مردم از هر دست %~% زاهد و رند و پیر و کودک و مست

59 زن و نظاره‌ای پر از در و بام %~% پیش ایشان سماع دارد نام

60 گر چه اینجا همه سراندازیست %~% حال درویش حد اینبازیست

61 زانکه هست این روش زنان را نیز %~% بر سر کوچه کودکان را نیز

62 مپسند این سماع در دانش %~% بی‌زمان و مکان و اخوانش

63 عارفی راست این سماع حلال %~% که بود واقف از حقیقت حال

1 از در معرفت مگردان روی %~% کام جویی به شهر عرفان پوی

2 کندرین گرد شهسوارانند %~% علم او را خزانه دارانند

3 به امانت ز حق پیام رسان %~% سخن او به خاص و عام رسان

4 لطف حق درج در شمایلشان %~% حرز و تعویذ حق حمایلشان

5 نفسی جز به یاد حق نزنند %~% جز به فرمان حق نطق نزنند

6 عون عصمت حصارشان گشته %~% روح و رحمت نثارشان گشته

7 گر درآید به یادشان جز دوست %~% بدرانند یاد خود را پوست

8 جز رخ او بهر چه در نگرند %~% گر چه طاعت بود گنه شمرند

9 به ادب ms148 گشته مستقیم احوال %~% دیده ور گشته در طریق کمال

10 پشت بر کار این جهان کرده %~% آن جهان سود و این زیان کرده

11 برده خود را به گوشه‌ای بی‌برگ %~% روح تسلیم کرده پیش از مرگ

12 عشق آن دلستان به قوت درد %~% اشکشان سرخ کرده رخشان زرد

13 دیده بر مرصد بشارت او %~% گوش بر رمز و بر اشارت او

14 گفته تکبیرسست پیوندی %~% بر جهان و بر آرزومندی

15 در صفتهای او نظر کرده %~% ز انجم و آسمان گذر کرده

16 در خرابی بود عمارتشان %~% وز سر نیستی امارتشان

17 رخ پر از گرد و موی آشفته %~% ترک دنیا و آخرت گفته

18 حنظل از دست دوست باز خورند %~% ور تو شکر دهی به ناز خورند

19 نه تبسم به جاه و مال کنند %~% نه نشاط از نظام حال کنند

20 بی‌نشان در نشست و خاست همه %~% از کژی دور و گشته راست همه

21 بر نپیچند رخ ز شارع شرع %~% گوش دارند اصل او با فرع

22 هر چه‌شان دور دارد از در دوست %~% گر بهشتست خاک بر سر اوست

23 نظر از منزلی بلند کنند %~% ناپسند جهان پسند کنند

24 چون کسی اندرین اصول رسد %~% زود در پایه وصول رسد

25 جام انس و لقاش نوشانند %~% خلعت اصطفاش پوشانند

26 تا شود در حضور و غیبت او %~% همه دلها ملا ز هیبت او

27 یکدم از کار حق نپردازد %~% چشم بر کار خود بیندازد

28 از فلک هر چه میرسد به ظهور %~% بر دل او کند نخست عبور

29 بگشاید ز فیض حاصل او %~% چشمه علم غیب بر دل او

30 هر چه از فیض او براندوزد %~% به دگر طالبان در آموزد

31 گر سخن سخت گوید و گر سست %~% به خدا گوید آنچه گوید رست

32 هر کسی را که یافت قابل آن %~% زودش آورد در مقابل آن

33 مرد کو هر مقام را دانست ms149 %~% وارد خاص و عام را دانست

34 راه را جبرییل داند شد %~% راهرو را دلیل داند شد

35 هر چه داند در آن ارادت حق %~% باز گوید هم از افادت حق

36 گر چه دانست لاف بس نزند %~% بی‌اجازت دلش نفس نزند

37 گاه پیدا کند خدای او را %~% تا بدانند اهل رای او را

38 گه بپوشد ز دیگرانش رخ %~% تا نبینند منکرانش رخ

39 به خودش هر دم انتباه کند %~% نهلد کش ریا تباه کند

40 زانکه شرک از ریا پدید آید %~% در هر فتنه را کلید آید

41 چون شود نفس او ز شرک تهی %~% رخ نهد کار نفس او به بهی

42 سر او چون تمام نور شود %~% مورد و مصدر امور شود

43 نور گیرد دلش به مایه ذکر %~% پرورشها کند به دایه ذکر

44 دل چو چندی درین مجاهده شد %~% نظرش لایق مشاهده شد

45 در تجلی به نور غرق شود %~% فرق او پای و پای فرق شود

46 صفت او ازو فرو شویند %~% ز صفاتی دگر سخن گویند

47 بر دلش داوری گذر نکند %~% جز به روی یکی نظر نکند

48 تا به جایی رسد که خود نبود %~% نقش نیک و نشان بد نبود

49 جز دوام حضور نشناسد %~% غیر از اشراق نور نشناسد

50 در نهایت رسد بدایت او %~% پر شود عالم از هدایت او

51 شقه‌های غطا براندازد %~% تحفه‌های عطا در اندازد

52 بلکه خود هر دو سر شوند یکی %~% بنماند دگر غبار شکی

53 چون دویی دور شد ز دیده و گوش %~% نیست ببیننده بهتر از خاموش

54 مرد را جمله دل چو دیده شود %~% قیل و قال از کجا شنیده شود

55 پردلانی که این حقایق را %~% باز دیدند و این دقایق را

56 پشت بر کار این جهان کردند %~% آن جهان سود و این زیان کردند

57 آنکه بر خویشتن کشید قلم %~% نکشد بار بوق و طبل و ms150 علم

58 جان ایزدپرست را به ضمیر %~% نگذرد یاد پادشاه و امیر

59 هر که با کردگار کاری داشت %~% در دل خویش غیر او نگذاشت

60 از کلیم آنکه او بپرهیزد %~% به گلیم تو کی فرو خیزد

61 گفته: «هذا فراق یا موسی» %~% چون رود در جوال با موسی

62 نظری زین بلندبینان بس %~% چه نظر کالتفات اینان بس

63 هر چه داری به راهشان انداز %~% خویش را در پناهشان انداز

64 پیش اینان بجز نیاز مبر %~% شوخی و امتحان و آز مبر

65 بنده نامان پادشاه اینند %~% تاج بخشان بی‌کلاه اینند

66 جام ایشان به سفله مست مده %~% دامن حبشان ز دست مده

67 جان عارف به قرب اوست غنی %~% چکند یاد این جهان دنی

68 چون نباشد ز جام عزت مست %~% خنجر قربتی چنان در دست

69 صاحب تخت و مالک تاجست %~% به لباس دگر چه محتاجست

70 هر که با این صفت نگردد جفت %~% او به خلوت نرفت و ذکر نگفت

71 سر توحید ازین گروه شنو %~% ورنه سرگشته در بدر میرو

1 بینش اوست غایت عرفان %~% دانش او سرایت عرفان

2 نرسد کس به کنه معرفتش %~% مگر از باز جستن صفتش

3 احدیت نشان ذاتش دان %~% صمدیت در صفاتش دان

4 احدست او نه از طریق شمار %~% صمدست او ولی ندارد یار

5 صفت از ذات دور نتوان کرد %~% شرح این جز به نور نتوان کرد

6 او ازین این ازو جدا نبود %~% گر نباشد چنین خدا نبود

7 ذات او از صفت بدر دیدن %~% کی توانی به چشم سر دیدن

8 صفتش را به دل نشاید یافت %~% در صفاتش خلل نشاید یافت

9 در صفاتش چو از صفا نگری %~% هر چه بود او بود چو وانگری

10 دوربینان رخش چنین دیدند %~% به صفت در شدند و این دیدند

11 هر کرا هست بویی از صفتش %~% بپرستند اهل معرفتش

12 از برای صفات او باشد %~% بر ms151 در هر که گفتگو باشد

13 صفت اوست جان و مردم جسم %~% صفت اوست گنج و خلق طلسم

14 ذات ما را صفات اوست حیات %~% چون حیات صفات خلق از ذات

15 هر که او زین صفات عور شود %~% همچو چشمی بود که کور شود

16 هر کجا قدرتست قادر هست %~% بی‌شرابی کجا توان شد مست

17 هر کجا حسن بیش غوغا بیش %~% چون بدین جا رسی مرو زین پیش

18 عالمی زان جمال شیدا گشت %~% که نه پوشیده شد نه پیدا گشت

19 گشت ظاهر که دل درو بندی %~% ماند باطن که در نپیوندی

20 دل به تحقیق حال او نرسد %~% جان به کنه جلال او نرسد

21 ذات او جز به نام نتوان دید %~% صفتش را تمام نتوان دید

22 گر چه با او به جان همی کوشند %~% بیشتر در گمان همی کوشند

23 صفت و ذات او قدیمانند %~% نه صفت را نه ذات را مانند

24 همه گیتی به ذات او قایم %~% ذات او با صفات او دایم

25 صفتش در هزار و یک پردست %~% وز حساب آن هزار و یک فردست

26 سالها زحمتست و کار ترا %~% تا یکی گردد آن هزار ترا

27 دانش ذات جز بدو نتوان %~% وان به تقلید و گفتگو نتوان

28 صفتش را به فکر داند مرد %~% وندرین باب فکر باید کرد

29 با قدم چون حدث ندیم شود %~% کی حدث پرده قدیم شود

30 ذات را غیر چون بپوشاند %~% دیگ را آب چون بجوشاند

31 نور خورشید از آنکه شد چیره %~% دیدنش دیده را کند خیره

32 جستجویش به کو و کی نکنند %~% بکش این پای تات پی نکنند

33 احدست او نه از طریق عدد %~% احدی فارغ از تکلف حد

34 عقل و ادراک آفریده اوست %~% دیدن عقل هم به دیده اوست

35 نتوان دیدنش به آلت چشم %~% نیست بر دیدنش حوالت چشم

36 نور چون گردد از نهایت ms152 فرد %~% بکماهیش ضبط نتوان کرد

37 حال آن نور و دیده اوباش %~% آفتابست و دیده خفاش

38 نی چه گفتم چه جای این سازست %~% دوست پیدا و دیده‌ها بازست

39 در تو و دیدن تو خیری نیست %~% ورنه در کاینات غیری نیست

40 نیست گر نیک بنگری حالی %~% در جهان ذره‌ای ازو خالی

41 سخن عشق کم خریدارست %~% ورنه معشوق بس پدیدارست

42 حاصل این حروف و دمدمه اوست %~% همه محتاج او و خود همه اوست

43 تا ز توحید او نگردی مست %~% ندهد رتبت وصولت دست

44 زمره‌ای کین اصول میدانند %~% این نظرها وصول میخوانند

45 ورنه مخلوق چون خدا گردد %~% بجزین مایه کاشنا گردد

46 نور او قاهرست و سوزنده %~% زو دگر نورها فروزنده

47 آتشی کش تو بر فروخته‌ای %~% وندرو خشک و تر بسوخته‌ای

48 چونکه از نور داشت قوت و هنگ %~% کرد با خویش جمله را یکرنگ

49 تا تو همرنگ آن پری نشوی %~% از هلاک و فنا بری نشوی

50 زر خالص چو رنگ نوری داشت %~% تن او از هلاک دوری داشت

1 نور با جان اگر چه همرنگست %~% با تنش نیز صحبتی تنگست

2 سوی این روشنی همی پویند %~% این زیارت که خلق میگویند

3 گر ازین نور اثر ندیدی عام %~% استخوان را چگونه بردی نام

4 تن پاک ار ز جان جدا باشد %~% نه که بی‌رحمت خدا باشد

5 نافه از مشک اگر تهی سازند %~% بوی خوش چون دهد نیندازند

6 گل که با گل نشست خویشی یافت %~% بر سر آمد که قدر و بیشی یافت

7 صدف آخر نه هم ز صحبت در %~% گشت غزاز رنگ چهره غر

8 مسجدی کندرو نماز کنند %~% درش از احترام باز کنند

9 قالبی از سر نیاز و یقین %~% سالها سر نهاده بر خط دین

10 عقل را کرده بنده فرمانی %~% با دل و جان درست پیمانی

11 گر چه از دیده‌ها نهان گردد %~% خاک او ms153 قبله جهان گردد

12 روح او حاضرست و داننده %~% کام هر کس بدو رساننده

13 تو که در حق مرده این گویی %~% زندگان را چرا نمیجویی

14 به مقامات عارفان کن کار %~% به کرامات واصلان اقرار

1 قوت نفس را مقاماتست %~% سر آن معجز و کراماتست

2 نفس چندانکه هست بالاتر %~% در کرامات و کشف والاتر

3 از کدورت دلت چو گردد دور %~% رختت از ظلمت آورند به نور

4 غیب دان جز به نور نتوان شد %~% وقت بین بیحضور نتوان شد

5 دل در آن نور چون مقیم شود %~% حرکات تو مستقیم شود

6 باشدت حکم بر وجود و عدم %~% لیک بیحکم بر نیاری دم

7 خواهشت چون برای او باشد %~% تو نباشی رضای او باشد

8 تا نگیری صفات روحانی %~% تا نگردی ز پا و سر فانی

9 قربت خود کجا دهد شاهت %~% به ولایت کجا بود راهت

10 به محبت چو مبتلا باشی %~% گاه و بیگاه در بلا باشی

11 بی‌ولایت ز خوف نتوان رست %~% تا ولی نیستی تو خوفی هست

12 به ولایت چو دل ستوده شود %~% در هیبت برو گشوده شود

13 چون رسی در مقام محبوبی %~% زو نبیند دل تو جز خوبی

14 صورتت صورت فرشته شود %~% زیر پایت زمین نوشته شود

15 بر سر آبها روان گردی %~% غیب گویی و غیبدان گردی

16 از نظرها نهان توانی شد %~% مقتدای جهان توانی شد

17 نگذارد ز لطف صانع تو %~% که شود هیچ چیز مانع تو

18 تو مسلم شوی به سلطانی %~% گه نوازی و گاه رنجانی

19 آوری اسب قربت اندر زین %~% به اجابت شود دعات قرین

1 گر دعا جمله مستجاب شدی %~% هر دمی عالمی خراب شدی

2 تو دعا را اگر ندانی روز %~% نشوی بر مراد خود پیروز

3 تا نیابد دل تو راه به غیب %~% دست حاجت برون می‌آر از جیب

4 غیب‌دان جز به نور نتوان شد %~% وقت بین بی‌حضور ms154 نتوان شد

5 گر دلت حاضر و تنت نوریست %~% هر چه خواهی بخواه دستوریست

6 نفس مستجاب آنکس راست %~% کز خدا جز خدا نجست و نخواست

7 تو به خود نزد او ندانی شد %~% تا نخواند کجا توانی شد

8 اوست نزدیک ورنه دوری تو %~% حاضر او بس که بیحضوری تو

9 گر نه راه تقرب او رفتی %~% با تو «انی قریب» کی گفتی

10 چون در آن قرب محو گردی تو %~% صورت خویش در نوردی تو

11 دگرت لذت از جهان نبود %~% از توسر ازل نهان نبود

12 به محبت رسی از آن قربت %~% برهی از مشقت غربت

13 او ترا سمع و او بصر گردد %~% او ترا راه و راهبر گردد

14 او ترا دست گردد و او تیغ %~% هر چه خواهی نباشد از تو دریغ

15 نفس او با تو همخطاب شود %~% سخنت جمله مستجاب شود

16 غیب را با دلت خطابی هست %~% زان نظرهات فتح بابی هست

17 لیک هم آفتیست در هوشت %~% که نرفت آن خطاب در گوشت

18 تیر چون از کمان سست آید %~% از کجا بر هدف درست آید

19 تو که بازوی بیگناهت نیست %~% سپری جز عطای شاهت نیست

20 تا عصای تو اژدها نشود %~% به دعای تو کس رها نشود

21 چون نه‌ای واقف از دعای بشر %~% میبری در دعای باران خر

22 پیش ایزد ببین قبولت هست %~% پس برآور به سوی بالا دست

23 هر چه در خط عالم اویند %~% همه تسبیح او همی گویند

24 هر کسی را به قدر پایه خویش %~% هست حدی که نگذرد زان بیش

25 کس به تسبیح او نیابد راه %~% مگر از لهجه کلام‌الله

26 هر زبان گر چه گفتگو داند %~% حق تسبیح او هم او داند

27 اندرین نکته چون نکردی سیر %~% نبری ره به سر منطق طیر

28 هر کرا از درش سؤالی هست %~% هر یکی را زبان حالی هست

29 ورد ms155 رنجور چیست «یا شافی» %~% وان بیچاره « انه کافی »

30 مرغ یا ز آب و دانه گوید راز %~% یا ز پیکان و سنگ و چنگل باز

31 مور از آسیب سیل و آفت سم %~% طلب ارزن و جو و گندم

32 گر ازین در بود عبارت تو %~% کس نپیچد سر از اشارت تو

33 در جهان اسم اعظم او داند %~% و آن بود کوت بر زبان راند

34 هر که با نامش آشنا گردید %~% حاجتش سربسر روا گردید

35 تا نگویی سخن مناسب حال %~% نشود هیچ مستجاب سؤال

36 هر چه خواهی به قدر حاجت خواه %~% تا بدان در دهند بازت راه

37 چو فزونت دهند ز آن تو نیست %~% هم نکوتر کزان زیان تو نیست

38 تو که زر داری و درم خواهی %~% پر تمنا کنی نه کم خواهی

39 دو بسازی سرای و بس نکنی %~% تا بچار دگر هوس نکنی

40 گر بلندت کند نیایی زیر %~% ور فزونت دهد نگردی سیر

41 چون به حاجت چنین سرایی تو %~% بهلد تا همی درایی تو

42 حال آن طفل و حالت تو یکیست %~% در بزرگی و خردی ارچه شکیست

43 کانگبینش دهی شکر خواهد %~% ور چه شیرین کنی دگر خواهد

44 چون ز حد بگذرد فغان و خروش %~% بر دهانش زنی شود خاموش

45 این حسابت کجا شود روزی %~% چون ز داننده‌ای نیاموزی

1 اول استاد پس گهر سفتن %~% تا نباید به درد سر خفتن

2 مرد را کاوستاد یار شود %~% زود باشد که مرد کار شود

3 در عزش به رخ فراز کند %~% چشم او را به نور باز کند

4 بیضه وارش به زیر بال کشد %~% بر سرش سایه کمال کشد

5 میکند کم ز قدر قوت بدن %~% قوت روح میدهد به سخن

6 نهلد در حجاب ذاتش را %~% نه به دست خلل صفاتش را

7 به روش دل قویش گرداند %~% تا چو خود معنویش گرداند

8 شب و ms156 روزش چنین به اصل و به فرع %~% پرورش میکند به مایه شرع

9 نبرد زو نظر به سر و به جهر %~% هر دمش میدهد ز معنی بهر

10 در ترقیش پایه بر پایه %~% میرساند به نور از سایه

11 چون ازین رنجها شود بهتر %~% به دگر گنجها شود رهبر

12 به لباسی دگر بر آید مرد %~% به وجودی دگر بزاید مرد

13 جسم را کرده از ریاضت صلب %~% روح را کرده مطمن‌القلب

14 بر سر نفس او به سرحد صدق %~% متمکن شود به مقعد صدق

15 این بود راضی آن بود مرضی %~% برهد شیخ از آن گران قرضی

16 حد و مد و تعرف این باشد %~% رسم رشد و تصرف این باشد

17 کودک نفس را ز رنج هوا %~% نکند جز چنین طبیب دوا

18 گر چنین رهبری شود یارت %~% زین منازل برون برد بارت

19 هر چه در جسم درد و داغ شود %~% روح را روغن چراغ شود

20 جز به سعی تن و به تقوی دل %~% کی رسد طالب اندرین منزل

21 گر به این حال نفس گردد هست %~% یا دهد رتبتی چنینش دست

22 این بود سر نشانه ثانیش %~% که تو تولید مثل میخوانیش

23 اندرین دور ازین وجودی پاک %~% نتوان یافتن مگر در خاک

1 همه روی زمین نفاق گرفت %~% مردمی ترک اتفاق گرفت

2 از حقیقت به دست کوری چند %~% مصحفی ماند و کهنه گوری چند

3 کور با کس سخن نمیگوید %~% سر قرآن کسی نمی‌جوید

4 روح قرآن بر آسمان بردند %~% نقد تحقیق ازین میان بردند

5 روز بد را علامت این باشد %~% پیش نیکان قیامت این باشد

6 در جهان نیست صاحب دردی %~% بی‌ریا دم نمیزند مردی

7 شرع را یک تن خلف بنماند %~% روش و سیرت سلف بنماند

8 روی گیتی پر از صلف شد و لاف %~% همه زرقست و شید قاف به قاف

9 اهل زرق و نقاق هم پشتند %~% صادقان ms157 را به خون دل کشتند

10 راستی را نشانه نیست پدید %~% راستی در زمانه نیست پدید

11 مرد معنی ازین میان دورست %~% به حجاب خمول مستورست

12 چشم اخلاص و صدق خفته بماند %~% چهره مردمی نهفته بماند

13 بی‌خطر نیست کار سیر امروز %~% دیده ور شو که نیست خیر امروز

14 اهل مکر و حیل بکوشیدند %~% به ریا روی دین بپوشیدند

15 سخن صدق سر بلاف آورد %~% دین چو سیمرغ رو به قاف آورد

16 طالبی چشم و گوش باش ای دل %~% با چنینها بهوش باش ای دل

17 که بسی دام و دانه در راهست %~% گذرت جمله بر سر چاهست

18 چو نهنگند باز کرده دهان %~% همه در نیل غرق و گشته نهان

19 تا نهنگت به کام در نکشد %~% دست غولت به دام در نکشد

20 پیر شیاد دانه پاشیده %~% گرد او چند ناتراشیده

21 ریش را شانه کرده پره زده %~% سرکه بر روی نان و تره زده

22 پنج شش جا نهاده حلقه ذکر %~% سر خود را فرو کشیده به فکر

23 تا که می‌آورد ز در خوانی %~% یا که سازد برنج و بریانی

24 سخنی از درون بدر نکند %~% کش تخلص به نام زر نکند

25 کم بری زر ز زرق نپذیرد %~% پر بری زود در بغل گیرد

26 گر چه گوید که: هیچ نستانم %~% ندهد باز اگر دهی دانم

27 دل آنرا که درد این کارست %~% جستجوی دلیل ناچارست

28 زنده‌ای کو که بنده باشیمش %~% سر به فرمان فگنده باشیمش

29 چند ازین هایهوی بی‌دردان %~% زنگ مردی و بوی نامردان

30 همچو گردون کبود جامه شده %~% صید را گرگ این تهامه شده

31 از برون خرقه‌های صابونی %~% وز درون صدهزار مابونی

32 چون بیابند نو ارادت را %~% کار بندند عرف و عادت را

33 جامه زرق و شید زرد کنند %~% بر دلش حب مال سرد کنند

34 ببرندش به دعوتی دو سه گرم %~% تا در ms158 افتد زنان خلق به شرم

35 پس به رمزش درآورند از خواب %~% کای پسر وقت میرود دریاب

36 گر مریدی کجاست سفره آش %~% ور نداری درین میانه مباش

37 دردمند از دم عزیمت خوان %~% که: دم نقد را غنیمت دان

38 به فریب وخیم و دانه خام %~% ساده دارا درافگنند به دام

39 از میانشان برون رود درویش %~% ناخن اندر قفا و سر در پیش

40 روی در روی ننگ و نام کند %~% از در و کوچه اقچه وام کند

41 درمی چند را بلاو دهد %~% پیر و همخرقه را پلاو دهد

42 ببرد شیخ را به مهمانی %~% با مریدان سخت پیشانی

43 صوفیان سفره را فراز کشند %~% آستین از دو دست باز کشند

44 همه در هم خورند کین فرضست %~% خود نگویند کز کجا قرضست

45 کودکان ناشتا پدر مدیون %~% مخور این نان و آش خون خور خون

46 فقر بیرون ز ازرقست و کبود %~% نام آتش چرا نهی بردود

47 حقه خالی و بوالعجب عورست %~% جرم او نیست دیده‌ها کورست

48 شب کس را کجا کند چون روز %~% پیر محراب کوب منبر سوز

49 شیخ باید که سیم و زر سوزد %~% تا ازو دیگری نیاموزد

50 گر ندانی تو این درم سوزی %~% زان بهشتی چرانیاموزی

51 کو به عمری چنین کتابی ساخت %~% پس به پیلی درم یخ آبی ساخت

52 بنگر پیل مات درویشان %~% شاه را طرح دادن ایشان

53 شیخ ما آنچنان بزرگانند %~% نه چنین روبهان و گرگانند

54 متصرف شدی شکاری کن %~% قلعه‌ای برگشای و کاری کن

55 تو کت این گاوهای پروارند %~% لاغران را مکش که مردارند

56 ایکه اندر فریب ایشانی %~% در فریب تواند تا دانی

57 گر دهندت به دست بر بوسه %~% کاه پیشت نهند و سنبوسه

58 گه به باغ و به خانه خوانندت %~% گاه پیش ملک دوانندت

59 خواجه رنجور شد عیادت کن %~% به شود حرمتش زیادت کن

60 آن نیامد ms159 ببین که: حالش چیست %~% وین درآمد نگر سالش چیست

61 دست بگذار تاش می‌بوسند %~% تن بهل تا درو همی دوسند

62 شعر خوانند تا تو شور کنی %~% مدح گویند تا غرور کنی

63 گر نیایی به رقص سرد شوند %~% ور برقصی به عیب مرد شوند

64 این یکی از سفر رسید ببین %~% وان سفر میکند چنین منشین

65 نروی از در تو باز استند %~% بروی جمله در مجاز استند

66 با رفیقانت ار به مهمانی %~% ببرد دوستی به پنهانی

67 زان میان گر بود مریدی کم %~% « فقنا ربنا» زکین شکم

68 تو چو اشتر مهارشان داده %~% تن خود را به کارشان داده

69 روز و شب چون درین بلا باشی %~% کی توانی که با خدا باشی

70 خاص خودشان مکن که عامند این %~% دانه‌شان پر مخور که دامند این

71 رد عام و قبول عامی چیست %~% گر تمامی تو ناتمامی چیست

72 گوسفندی به سفره سازندت %~% بعد از آن همچو بز ببازندت

73 از برای تو گر چه مشت زنند %~% گر بلغزی ترا درشت زنند

74 لوت خوردی و زله بر بستی %~% در گمانی که رفتی و رستی

75 این جماعت بهشت میخواهند %~% خانه نقره‌خشت میخواهند

76 حور و غلمان و جوی شیر و شراب %~% میوه‌های شگرف و مرغ و کباب

77 گر توانی تو بر گشای این بند %~% ورنه بنشین به ریش خویش مخند

78 چون ندانی که این بهشت کجاست %~% مردمان را چه خوانی از چپ و راست

79 تو که پولی نمیتوانی هشت %~% چون زند همت تو زرین خشت

80 گر بپرسم به خود فرو مانی %~% نیک ترسم تو بد فرومانی

81 به تو پندار مردمان دگرست %~% خلق را بر دلت گمان دگرست

82 که سخن با خدا همیگویی %~% حکم داری بر آنچه میجویی

83 هر کرا بر کشی بهشتی شد %~% وانکه را رد کنی به زشتی شد

84 به شب و روز خواب و خوردت نیست ms160 %~% جز دل گرم و آه سردت نیست

85 در قبولت به این همی کوشند %~% ورنه نامت باقچه نفروشند

86 فقر اگر خوردنست و گاییدن %~% هرزه‌ای چند بر دراییدن

87 همه را بهتر از تو هست این حال %~% بر سر جاه و ملک و شوکت و مال

88 برو ای خواجه چاره خود کن %~% رقعه بر دلق پاره خود کن

89 زهر مارست گنج بردن تو %~% وین برنج و ترنج خوردن تو

90 اینکه گفتی که مرشدست مفید %~% برساند مراد را به مرید

91 فارغست او ازین ستایش تو %~% زانکه رسوا شد از نمایش تو

92 میفروشی که خود بهاش خوری %~% میپزی دیگ او که آش خوری

93 میوه تا کی خوری ز باغ کسان %~% چه فروغت دهد چراغ کسان

94 نام مردم فروختن تا چند %~% چوب همسایه سوختن تا چند

95 هست حال شما درین بازار %~% حال آن ترکمان و آن طرار

96 آنکه از خود مگس نداند راند %~% به بهشتت کجا تواند خواند

97 وانکه از خشم دشمنان سوزد %~% چون رخ دوستان برافروزد

98 بر وی این نام را به زور مبند %~% کمرش بر میان عور مبند

99 پیش ما چیست نشر این نامه %~% صلواتی میان هنگامه

100 چشم صد کون خر بخواهی بست %~% تا بلیسی تو در میانجی دست

101 به نصیحت نکو نمیگردی %~% کار من نیست چوب بد مردی

102 پر شد این شهر و ده ز آفاتت %~% مگر ایزد کند مکافاتت

103 دیگ اهل هنر بجوشانی %~% هنر و نام او بپوشانی

104 تا مبادا که سربلند شود %~% به دیار تو ارجمند شود

105 بدهد شرح شهر سوزی تو %~% یا کند قصد رزق و روزی تو

106 اهل داند ترا بخواند شیخ %~% جز مقلد ترا که داند شیخ

1 پی تقلید رفتن از کوریست %~% در هر کس زدن ز بیزوریست

2 من درین کوچه خانه‌ای دارم %~% هم ازین دام و دانه‌ای دارم

3 گر به سالوس دام ms161 باز کشم %~% سر خورشید در نماز کشم

4 میتوانم به وقت زراقی %~% مار این زخم را شدن راقی

5 لیکن از اهل راز میترسم %~% زان نظرهای باز میترسم

6 به ادب رو که دیده‌ها بیناست %~% پیش رخ بین و منگر از چپ و راست

7 ای برادر چو با خرد یاری %~% نظری کن به نور بیداری

8 نقد خود زیر پای خلق مریز %~% زین فضولان راهزن بگریز

9 خویش را زین غرور باز آور %~% روی در قبله نیاز آور

10 دل بهر یافه و مجاز مده %~% راه هنگامه گیر باز مده

11 چند منقاد هر خسی باشی %~% جهد آن کن که خود کسی باشی

12 غول در ده مهل که راه کند %~% ده ده او را که ده تباه کند

13 هر چه داننده گوید از جاییست %~% پی نادان مرو که خود راییست

14 طرقی را مگوی علت خویش %~% گر چه حب‌الملوک دارد پیش

15 حب لولی گر از شکر باشد %~% حبةالقلب را بتر باشد

16 آنچه بینی کزو شکم برود %~% این نگه کن که: روح هم برود

17 سخن ما مبین که پنهانست %~% تو سخن دان نبوده‌ای زانست

18 میوه نارسیده را چه کنی %~% سخن چیده چیده را چه کنی

19 لب برین کوزه نه چو خواهی کام %~% زر به این نظم ده چو جویی نام

20 در پی در روی به دریا بار %~% زانکه در را شناختی مقدار

21 اهل دل را غلط شناخته‌ای %~% زان غلط بود هر چه باخته‌ای

22 سر ایزد چه پرسی از خراز %~% از دم جبرییل پرس این راز

23 آنکه نانت خورد زبون تو اوست %~% و آنکه دنیات خواست دون تو اوست

24 اندرو گر کرامتی بودی %~% وز تجرد علامتی بودی

25 رفتنش بر در تو بودی عار %~% بر در خود ترا ندادی بار

26 عارف کردگار زر چکند %~% ولی‌الله بار و خر چه کند

27 هوش خود را به هر ترانه مده ms162 %~% جز ره کدخدا به خانه مده

28 آنچه در دور ما امیرانند %~% صید این جمع گول گیرانند

29 گر بیابند زنگیی خسته %~% زنگ و قابی دو بر گلو بسته

30 قاب قوسین جای او دانند %~% چرخ را زیر پای او دانند

31 دیگ فقر آن کسان که جوشیدند %~% پیش ازین زهرها بنوشیدند

32 باز قومی ز کارها جستند %~% رنگ آنها به خویش در بستند

33 نام آنها شدست ازینها بد %~% کاشکی نامشان نبودی خود

34 چون به این جامه در شدند اوباش %~% شد در آفاق مکر ایشان فاش

35 غیرتم دل گرفت و دامن نیز %~% گفتم: ای روزگار با من نیز

36 چند بینیم و چشم خوابانیم %~% گفت: کای اوحدی شتابانیم

37 رنگ بدعت بسی نماند باش %~% تا شود رنگ مبدا ما فاش

38 نقش نقش رسول و یارانست %~% حب ایشان گزین که کار آنست

39 نرخ سالوس لاش خواهد شد %~% دور کشفست فاش خواهد شد

40 هر که گردن بپیچد از در او %~% گر سپهرست خاک بر سر او

41 نقش صدیق مینمایم راست %~% به دیارش رو و ببین که کجاست

42 در زمان صحابه و یاران %~% آن بزرگان و آن نکوکاران

43 نام شیخ و سماع و خرقه نبود %~% دین به هفتاد و چند فرقه نبود

44 بر چهل مرد بود پیرهنی %~% بلکه چل روح بود در بدنی

45 کرده بودند پی ز دنیا گم %~% «سیدالقوم» بود « خاد مهم»

46 تن به ریگ روان نهفتندی %~% راز دل را به کس نگفتندی

47 روی مردان به راه باید راه %~% چیست این خانه کبود و سیاه

48 گر ز من ریش و شانه خواهی جست %~% جنگ داری بهانه خواهی جست

49 هر که دریافت سر آل عبا %~% خواه در خرقه باش و خواه قبا

50 بی‌نشانیست رنگ درویشان %~% چه کنی رنگ جامه ایشان

51 رنگ پوشی ز بهر نام بود %~% نام جویی ز فکر خام بود

52 بنده را نام ms163 جستن از هوسست %~% داغ آن خواجه نام بنده بسست

53 بنده را نام بندگیش تمام %~% به ازین بنده را چه باشد نام

54 فکر باید که بی‌غلط باشد %~% جامه سهلست اگر سقط باشد

55 سخنی کز حضور گردد فاش %~% قایلش هر که هست اگر سقط باشد

56 سخنی کز حضور گردد فاش %~% قایلش هر که هست گو: میباش

57 چون درخت سخن رسید به بار %~% ننشینیم تا بود دستار

58 میوه گر نغز و پخته و نوریست %~% گر بیفتد ز شاخ دستوریست

59 سخنی کان به راه دارد روی %~% گفتنش را اجازتست بگوی

60 سخن آن راست کو سخن سنجد %~% چه زنی تن که: شیخ میرنجد

61 آنکش این نیست پس چه میداند %~% ور مرا هست کس چه میداند

62 ره به هنجار من کجا یابی %~% زانکه بیدارم و تو در خوابی

63 سخن ما ز بهر گفتن بود %~% گهر ما ز بهر سفتن بود

64 هم بباید سخن بگفت آخر %~% مشک را چون توان نهفت آخر

65 مشک ما خالصست و بوی کند %~% عاشق مست های و هوی کند

66 تو که حلوا خوری و بریانی %~% خلق را در سخن نگریانی

67 ما که خون خورده‌ایم پیوسته %~% مشک شد خون خورده آهسته

68 اوحدی شست سال سختی دید %~% تا شبی روی نیک بختی دید

69 سر گفتار ما مجازی نیست %~% بازکن دیده کین به بازی نیست

70 سالها چون فلک بسر گشتم %~% تا فلک وار به دیده‌ور گشتم

71 بر سر پای چله داشته‌ام %~% چون نه از بهر زله داشته‌ام

72 از برون در میان بازارم %~% وز درون خلوتیست با یارم

73 کس نبیند جمال سلوت من %~% ره ندارد کسی به خلوت من

74 تا دل من به دوست پیوستست %~% سورها گرد سر من بستست

75 دل من مست گشت و در بیمم %~% که: بدانند حال ازین نیمم

76 آنچه گفتم مگر به مستی بود %~% غلطست این که عین ms164 هستی بود

77 من چه دانم به راه داشتنت %~% او تواند نگاه داشتنت

78 باز ازین دیو عشوه ده لاحول %~% من و نزدیک او درستی قول

79 کیستم من که دم توانم زد %~% یا درین ره قدم توانم زد

80 گشته با هیبتش فصیحان لال %~% چون منی را چه قیل باشد و قال

81 عاجزی مفلسیتهی‌دستی %~% خاکساری فروتنی پستی

82 عمر خود در هوس تلف کرده %~% نام خود رند و ناخلف کرده

83 با چنین کاس و کیسه لاغر %~% سخن از جام گویم و ساغر

84 اگر از باده جام پر دارم %~% زیبدم زانکه جام در دارم

85 گر چه تاریخ دان این شهرم %~% همچو تقویم کهنه بی‌بهرم

86 سالها اشک دیده پالودم %~% روزها از طلب نیاسودم

87 عقل عنقای مغربم میخواند %~% چرخ زالم چنین به گوشه نشاند

88 به جوانی چو زال پیر شدم %~% که چو سیمرغ گوشه‌گیر شدم

89 هم چو فاروق زهر نوشم من %~% زانکه تریاک میفرشم من

90 زهر من کس ندید من خوردم %~% که ستم بین و زهر پروردم

91 آنکه زین زهر شد مرا ساقی %~% « عنده رقیتی و تریاقی»

1 مرکب راه را فرو کش تنگ %~% که برون شد ز شهر پیش آهنگ

2 سخن هول آن دو راه مگوی %~% پیش کوران حدیث چاه مگوی

3 شب تاریک و دیو و بیغوله %~% راه تاریک و دوله بر دوله

4 رفتنی کیست اندرین گوشه %~% گو: منه رخ به راه بی‌توشه

5 تا جوازی مگر به دست کند %~% چاره امن و باز رست کند

6 ساقی از جام جم شرابم ده %~% نقل اگر نیست هم شرابم ده

7 در چنین حیرت و تهی‌دستی %~% مهر بی نیست جز می و مستی

8 کاروان رفت و کارسازی نیست %~% غم خورم غم که کار بازی نیست

9 گذرم بر سر دو راه آمد %~% روز تشویش و اشتباه آمد

10 راه من تا کدام خواهد بود %~% روز عرضم چه نام ms165 خواهد بود

11 به چپم راه میدهد یار است %~% اندرین ره ز من چه خواهد خواست

12 کیسه خالی و دلی خواهان %~% دیده بر دستگاه همراهان

13 میروم شرمسار و سر در پیش %~% زاد راهی نکرده از کم و بیش

14 خاک بهتر فراش و بالش من %~% که ز بار گناه نالش من

15 دیده سرمایه نکوکاران %~% اشک حسرت ز دیدها باران

16 از چه باید جفای کس بر من %~% زرد رویی که هستبس بر من

17 گر چه صد پی به خاکم اندازد %~% سر نگون در مغاکم اندازد

18 خویش را از زمین برانگیزم %~% وز در رحمتش درآویزم

19 اندرین حال عجر و پیری خود %~% شرمسارم ز سهل گیری خود

20 سالها من که یاد او کردم %~% هم به امید داد او کردم

21 داد من چیست راه دادن او %~% بر در خود پناه دادن او

22 چون منی را چه پیشداری دست %~% که قلم برگرفته‌ای از مست

23 بیخودی را چه اختیار بود %~% که چنین موجب غبار بود

24 گر چه خالی ز برگ و ساز آمد %~% نه به حکم تو رفت و باز آمد

25 کار در دست بنده خود چه بود %~% همه از تست وز تو بد چو بود

26 بر تو ما اعتماد آن داریم %~% که ببخشی چو دست پیش آریم

27 علم رحمت ار برافرازی %~% سایه بر جرم کس نیندازی

28 چیست پیش تو حرم ایندو سه مور %~% نزد عفو تو سر مشتی عور

29 چون تویی وانگهی تفحص کار %~% رحمت محض و اینحساب و شمار

30 از گناه ار چه چرک ناک شویم %~% چون به دریا رسیم پاک شویم

31 از من و روز و شب گنه جستن %~% وز تو در یک نظر فرو شستن

32 میدهد در تنم گواهی دل %~% که نگویی سخن ز مشتی گل

33 کی مرا این خیال غره کند %~% کافتابم حساب ذره کند

34 پیش جان بخشی چنین ms166 کرمی %~% از غباری که گوید و ز نمی

35 بنده‌ای را چه دستگاه بود %~% که سزاوار پادشاه بود

36 اگرش رد کنی هلاک شود %~% ور قبول از گناه پاک شود

37 ای که هر درد را دوا دانی %~% ناتوانم ز درد نادانی

38 زان چنان حکمتی روا نبود %~% که چنین درد را دوا نبود

39 گر تو توفیقمان دهی رستیم %~% ور نه بس مفلس و تهی‌دستیم

40 نرود در خیال موجودی %~% اینچنین صرفه از چنان جودی

41 چه ازین یک دو مشت خاک آید %~% که سزاوار چون تو پاک آید

42 به یمین و شمالمان مدوان %~% جز به کوی وصالمان مدوان

43 نشود در بهشت انبوهی %~% که بهر ذره در شود کوهی

44 پیش تو ذره‌ایست هفت زمین %~% ذره‌ای چیست از یسار و یمین

45 چه بگویم که: وا کدام ببخش %~% ای تمامی ترا تمام ببخش

46 بده ای کردگار بخشنده %~% پادشاهی مگیر بر بنده

47 مگر آندم که روز آن باشد %~% اوحدی نیز در میان باشد

1 پیش ازین کردمت ز حال آگاه %~% که: سه روحند جسم را همراه

2 کار هر یک پدید و مدت کار %~% وین سخن باز می‌کنم تکرار

3 تا چهل سال روح روینده %~% میکند کار در تن بنده

4 تن او باشد اندر افزونی %~% متفاوت به چندی و چونی

5 چون گذشتی از آن نبالد تن %~% هر دم از زحمتی بنالد تن

6 لیکن آثار روح حیوانی %~% که تو ادراک و جنبشش خوانی

7 همچنان برقرار خود باشند %~% بر سر شغل و کار خود باشند

8 گاه پیری به قدر کند شوند %~% گر چه رامند لیک تند شوند

9 در بدنها رطوبتیست لطیف %~% منفصل گشته از فضول کثیف

10 که حیات ترا عزیزی اوست %~% نشانه قوت غریزی اوست

11 آن رطوبت چو برقرار بود %~% زان مزاج تو رطب و حار بود

12 تن به تدبیر نفس انسانی %~% زنده باشد چنانکه میدانی

13 چون شود ms167 در تن آن نظارت کم %~% بدنت را شود حرارت کم

14 اندک اندک همی شود زو خرج %~% تا بپالاید از مشام و ز فرج

15 کندت قید سردی و خشکی %~% طرح کافور بر خط مشکی

16 آنچه تحلیل یابد از بدلش %~% دهدت دست کم بود خللش

17 ور بدل کم شود شکسته شود %~% تا حیات از بدن گسسته شود

18 کند اندر تنت هلاک نزول %~% نفس نطقیت را کند معزول

19 سبب اینست مرگ و مردان را %~% ضغف و فرتوتی و فسردن را

1 چون تعلق برید جان از جسم %~% نبود حال جان برون زد و قسم:

2 گر نکوکار بوده باشد رست %~% ورنه در خاک خوار ماند و پست

3 نفس اگر پاک و گر پلید بود %~% منزل هر یکی پدید بود

4 هر یکی را در آن جهان جاییست %~% وندران منزلی و ماواییست

5 وین بدن را عذاب گوری هست %~% در لحد نیز تلخ و شوری هست

6 چون شود جان و جسم آلوده %~% از غبار گناه پالوده

7 باز فرمان رسد که: برخیزد %~% تن به جان جان بتن درآویزد

8 آنکت از آب در وجود آورد %~% بازت از خاک زنده داند کرد

9 در قیامت کزین ستوده طلسم %~% دور باشد حجاب ظلمت جسم

10 تن نیکان فروغ جان گیرد %~% هر دو را نور در میان گیرد

11 چون تن و جان به نور غرق شود %~% شرق او غرب و غرب شرق شود

12 هر یک از ما به صورت ذاتی %~% اندر آید به موقف آتی

13 ذات ما هستی و حقیقت ماست %~% صورتش سیرت و طریقت ماست

14 اصل جان تو چونکه از فلکست %~% به فلک میروی درین چه شکست

15 عقل و جان بر فلک گذار کند %~% استخوان بر فلک چکار کند

16 آب و گل بندتست بگسل بند %~% بنده این و آن شدن تا چند

17 هر یکی را به مرکزی بسپار %~% همچو آتش سر ms168 از محیط برآر

18 زین طبایع تو تا نگردی پاک %~% نکنی رخ به طبع در افلاک

19 بر فلک نیست گرمی و سردی %~% بگذر از گرم و سرد اگر مردی

20 نسبت خویش با بسایط فرد %~% به بساطت درست باید کرد

21 خواجه زنگی و آن صنم رومی %~% موجب حیرتست و محرومی

22 جای اصلی طلب مرو در خواب %~% ور ندانی بپرس از آتش و آب

23 زین جهان این چنین توان رستن %~% نه کشیدن بلا و بنشستن

24 این فطیری که کرده‌ای تو به دست %~% در تنور اثیر نتوان بست

25 ملکوت سماست جای سروش %~% جبروت خداست عالم هوش

26 بر فلک جای مکر و فن نبود %~% با ملک حاجت سخن نبود

27 جانت آندم که گردد از تن باز %~% کوش تا بر فلک کند پرواز

28 تا نگردی چو آسمان یکرنگ %~% کی روی بر فلک چو هفت اورنگ

29 سنگ جایی رود که سنگ بود %~% آب از آتش ببر که جنگ بود

30 آن که بی‌کار و آن که در کارند %~% هر یکی رخ به مامنی دارند

31 آب ازین سنگ اگر گذار کند %~% چون به مرکز رسد قرار کند

32 بد بمیری چو ناتمام روی %~% هیمه دوزخی چو خام روی

33 جهد آن کن که: پخته باشی و حر %~% تا در آن ورطه‌ها نمانی پر

34 بازدان گر دل تو آگاهست %~% که چه خرسنگهات در راهست!

35 اندرین خانه کار خویش بساز %~% تا در آن عقده‌ها نمانی باز

36 به دل آزاد شو به جان فارغ %~% پس برون آی ازین جهان فارغ

37 می‌گسل بند بندت آهسته %~% تا نباشی به هیچ پیوسته

38 روز اول که دیده بازت شد %~% دل درین عالم مجازت شد

39 نشنیدی که سر بسر با دست %~% یا ندیدی که سست بنیادست

40 دل خود را به صد گره بستن %~% روز آخر کجا توان رستن

41 هر چه میماند از تو خاکش کن ms169 %~% و آنچه همراه تست پاکش کن

42 جان خود را که در جهان بستی %~% به زر و سیم و خانه پیوستی

43 برکش از جمله همچو موی از شیر %~% تا چو گوید: بیار گویی: گیر

44 آن کسانی که بینشی دارند %~% آشکار و نهان درین کارند

45 چه گمان میبری بر آتش و باد %~% یا برین آب و خاک بی‌بنیاد

46 وامهاییست دادنی اینها %~% بندهایی گشادنی این‌ها

47 نه که این جسم چون هلاک شود %~% باد او باد و خاک خاک شود

48 پسرت دختری بیار کند %~% دخترت شوهری شکار کند

49 زن جوانست همسرش باید %~% مهر و میراث از آن زرش باید

50 درم نقد را ببندد سخت %~% پیش نابالغان نهد دوسه رخت

51 تا به عجز و نیاز و مکر و حیل %~% وام دارت کند شب اول

52 خانه بیگانه را نشست شود %~% کم عمارت کنند و پست شود

53 به یتیمت کسی نگه نکند %~% دشمنت نزد خویش ره نکند

54 گر بمادر نظر کند بس نیست %~% ور به گورت گذر کند کس نیست

55 بزنندش به زجر و بر جوشد %~% بر تو نالد جواب ننیوشد

56 مانده بر جای و هیچ جایی نه %~% غرق تیمار و آشنایی نه

57 غارت اندر زر و قماش افتد %~% هر چه ارزنده تر بلاش افتد

58 تو بمانی و گور و سیرت زشت %~% بر توده گزر کوی خام و سه خشت

59 زان دگر هولها نیارم یاد %~% چون تو گفتی که هر چه بادا باد!

60 پر نمودند لیک کم دیدی %~% بس بگفتند و هیچ نشنیدی

61 اگر این حال نیست بد گفتم %~% وگر این هست آن خود گفتم

62 این زن و زور و زر گذاشتنیست %~% مهر اندر درون نکاشتنیست

63 دست خود را تهی کن از سیمش %~% تا نجنبد دل تو از بیمش

64 کز پی کاروان تهی دستان %~% شاد و ایمن روند چون مستان

65 عاقلان خود درین ms170 نپیوندند %~% وانکه پیوسته شد بدو خندند

66 کار خود آن کسی تباه نکرد %~% که به لذات تن نگاه کرد

67 آنکه دید این گریز پاییها %~% شد جداییش ازین جداییها

68 دست ازین دستگاه آز بشست %~% رفت چون وقت رفتن آمد چست

69 در فزونی زیان تست و کسان %~% در فزونی مرو چو بوالهوسان

70 آز را خصم آشکارا شو %~% به خدا زنده‌ای خدا را شو

71 تا که در رنج جستن نانی %~% نخوری تا کسی نرنجانی

72 گر تو جانی غذای جان میجوی %~% ورتنی آب و آش و نان میجوی

73 خر و بار تو بار خواهد بود %~% گر سفر زین شمار خواهد بود

74 نردبانیست پایه برپایه %~% ترک بایست خواهش و مایه

75 راهت از نردبان آزادیست %~% در جهانی که سربسر شادیست

76 خر عیسی بر آخور خاکست %~% روح بی‌رخت او برافلاکست

77 رخت و خرچیست این تن و سر و گوش %~% بهل این و برس به عالم هوش

78 پشت او تا صلیب سای نشد %~% اخترش تخت و چرخ جای نشد

79 صادقانی که شمع دین سوزند %~% بتو زین بیشتر چه آموزند

80 بتو آموخت شرط جانبازی %~% تا ببینی و کار جان سازی

81 کار جان ساختن به تن سوزیست %~% خنک آن دل که این دمش روزیست

82 سر که دادند و آب خواست تنش %~% تا به برهان قوی شود سخنش

83 که جهان را وفا چنین باشد %~% سر که برجای انگبین باشد

84 آنکه داند بر آسمان رفتن %~% میتوانست ازین میان رفتن

85 لیک بایستش این خبر کردن %~% که چنین شاید این سفر کردن

86 مایه انتباه تست این ها %~% همه تعلیم راه تست این ها

87 تا بدانی که رسم و عادت چیست %~% اولین پایه ارادت چیست

88 سر او تا نهفته شد زیشان %~% سر شد اندر سر بداندیشان

89 تا چنان ترک آز نتوان کرد %~% دست و پایی دراز نتوان کرد

90 دست وپایی که ms171 پاک شد زین گرد %~% چار میخش کجا رساند درد

91 چون بلوغ کمال دستش داد %~% نفرتی زین جهان پستش داد

92 کام دشمن به دشمنان بنمود %~% جام جم را از آن میان بربود

93 مشتبه گشت و اختلاف افتاد %~% که: تنش جفت خاک شد یا باد

94 تن او روح بود و روح تنش %~% چون بپوشی به گور یا کفنش

95 به سبوی دوگانگی زن سنگ %~% تا زخمی برآیدت ده رنگ

96 هر که عیسی به چنگ او باشد %~% «صبغة الله» رنگ او باشد

1 گر مریدی ز دار دور شود %~% در مریدی در آن حضور شود

2 چون ترا نیز عزم این راهست %~% دل تو زین عزیمت آگاهست

3 رخ به راه آر و رخت بر خر نه %~% جای پرداز و پای بر در نه

4 چار عنصر به چار میخ در آر %~% شاخ تن را ز بار وبیخ درآر

5 مرم از دار تا به تخت رسی %~% پای بردار تا به بخت رسی

6 شیر مردان دین به آخر کار %~% نردبانی بساختند از دار

7 تا بدان نردبان نگاه کنی %~% بر نهی پای و برگ راه کنی

8 آنکه بالای نردبان بلاست %~% راه بالات مینماید راست

9 تا تو جز چوب و در ندانی دید %~% رازهای دگر ندانی دید

10 سخن عشق زیر و بالا نیست %~% در ره عشق رخت و کالا نیست

11 نزد مردان بلا و بخت یکیست %~% پیش عشاق دار و تخت یکیست

12 نتراشند جز به یک منوال %~% تخت مردان و تخته غسال

13 تاجشان بی سری و سامانیست %~% تخت تابوت عالم فانیست

14 نیست در راه عشق پیچ مپیچ %~% روشنی در فناست دیگر هیچ

15 با تو تا ذره‌ای ز هستی هست %~% همچنان نام بت‌پرستی هست

16 بت تن را بهل که بیش ارزی %~% بت تست آن بروچه ملیرزی

17 بت شکن باش تا که چست شوی %~% بت رها کن که تن درست ms172 شوی

18 تاج و تختی که پاو سر داند %~% عاشقش کم ز خاک در داند

19 چه بود چوب خشک یا زر زرد %~% که بدان پای و سر نگارد مرد

20 تخت مردان ز عزتست و سکون %~% تاجشان سر امر «کن فیکون»

21 برچنین تاج و تخت کن شاهی %~% تا بگیری ز ماه تا ماهی

22 بر فلک بی‌عروج نتوان رفت %~% به سفر بی‌خروج نتوان رفت

23 نفس با عقل چون یگانه شود %~% کی چو تن مبتلای خانه شود

24 نفس را عقل کن به دانش و داد %~% تا به عرشت برآورد چون باد

25 علم نفس ترا به عقل کند %~% این سخن دل درست نقل کند

26 دور کن حرص خورد و خواب از خود %~% سهل کن باربان و آب از خود

27 جز ریاضت مکن دگر پیشه %~% تا شود بی کدورت اندیشه

28 مده اندیشه جز به جان خرد %~% آشنا گرد با روان خرد

29 جز خرد نیست کز خدا گوید %~% روح ازو گفت هر چه وا گوید

30 نفس تا بر خرد ندارد گوش %~% نتواند حدیثی از سر هوش

31 مهل این نفس را دمی بی‌فکر %~% تا بیابی هزار گوهر بکر

32 بکن از راه حکمت و معقول %~% سیر در عالم نفوس و عقول

33 گرچه نتوان که ذات بین گردی %~% زین دو گوهر صفات بین گردی

34 هرچه فانیست در ضمیر مهل %~% جز به باقی مده تصور دل

35 فکر صافی ز ذوفنون خیزد %~% فکر آشفته از جنون خیزد

36 فکر چون صاف شد صفات دهد %~% رخ به درگاه اصطفات دهد

37 هرچه فانیست خود خیال بود %~% فکر فانی ترا وبال بود

38 نتوانی به چشم سر دیدن %~% جز سروریش و بام و در دیدن

39 چشم سرت لقا تواند دید %~% نفس باقی بقا تواند دید

40 جان چو باقیست او بقا جوید %~% تن فانی چه ارتقا جوید

41 ده نشین به دود سوی رز خویش ms173 %~% جنبش هر کسی به مرکز خویش

42 علم باقی بدان که چیست بجوی %~% وین بقا در دیار کیست بپوی

43 لوح نفس از خیال خالی کن %~% پر ازین نقش لایزالی کن

44 هر چه در جنت تو دیده شود %~% هم ز کردارت آفریده شود

45 وان عذابی که سرنوشته تست %~% هم یقین‌دان که سرگذشته تست

46 عملت پیش میرود به بهشت %~% تا ز بهر تو خانه سازد و کشت

47 خلق نیک توحور خواهد شد %~% رای عالی قصور خواهد شد

48 گفته‌ای خوش که بر زبان آید %~% مرغ و حلوای پخته‌زان آید

49 شاخهای مرصع از گوهر %~% سخن تست ازین سخن مگذر

50 کوثر از دانش لدنی خاست %~% سلسبیل از طریق جستن راست

51 خوب کاران او چو کشت کنند %~% گاو در خرمن بهشت کنند

52 آنکه فردا بهشت فاش برند %~% پیشه‌کاران دانه پاش برند

53 آدم از جهل بست برتوشه %~% از چنان خرمن اینچنین خوشه

54 هم ضعیفی و هم ظلوم و جهول %~% با سه عیب چنین مباش فضول

55 بر عصای قبول تکیه مزن %~% که «عصی آدمت» زند گردن

56 تا دلت مرغ پخته خواهد و می %~% چون نهی در بهشت باقی پی

57 بگذر زین بهشت پردانه %~% در بهشت خدای برخانه

58 تو به دهقان رها کن و بیوه %~% گندم و مرغ و قلیه و میوه

59 زان رحیق اردمی دونوش کنی %~% هم چو دریا ز عشق جوش کنی

60 تا که دریاست جوش دریا هست %~% جهد کن تا شوی چو دریا مست

61 جوش دریا تمام خواهد بود %~% جوش تست آنکه خام خواهد بود

1 پدری داری اندرین بالا %~% گشته در اصل و در گهر والا

2 گر ازین قبه ره به دریابی %~% خویش را پیش آن پدر یابی

3 پدرت را برادران هستند %~% همه را جفت و مادران هستند

4 سر به سر نور و جمله روحانی %~% فارغ از ننگ عالم فانی

5 طلب آن ms174 تبارو خویشی کن %~% روی در روی فضل و پیشی کن

6 تو درین چارمیخ طبع و هوا %~% نام ایشان مبر که نیست روا

7 نکنی امتزاج با انجم %~% تا نگیری طبیعت پنجم

8 خر عیسیست این تن مردار %~% سوزن او تعلق و پندار

9 چه شوی بسته خر و سوزن %~% زین دو بیگانه خیمه یکسوزن

10 تا نفس هست و نفس کاری کن %~% گرد خویش از عمل حصاری کن

11 مادرانند این مراکب دون %~% پدرانت کواکب گردون

12 برفلک داری ای پسر آیا %~% پسرا میل کن سوی بابا

13 مادران را به دختران بگذار %~% صحبت این بد اختران بگذار

14 تو چو عیسی از آن پدر زادی %~% نه تو زین مادران غرزادی

15 کرد ایزد ز بهر یاری تو %~% حس ده گانه را حواری تو

16 کاهلی را به خویش راه مده %~% دل به این آب و این گیاه مده

17 با خدای خود ار بدانی شد %~% آشنا آن زمان توانی شد

18 جهد آن کن که پاک شوی %~% حیف باشد که خاک خاک شوی

1 بود روزی مسیح و یارانش %~% دانش اندوز و راز دارانش

2 سخن عشق را بیان میکرد %~% فاش میگفت و پس نهان میکرد

3 در میان سخن چو یارانش %~% خسته دیدند و اشک بارانش

4 خواستندش نشان عشق و دلیل %~% گفت: فرداست روز نار و خلیل

5 روز دیگر چو رخ بکار نهاد %~% پای بر دستگاه دار نهاد

6 گفت: اگر در میانه کس باشد %~% عشق را این دلیل بس باشد

7 هر که او روی در خدای کند %~% صلب خود را صلیب‌سای کند

8 تا تنش پای بند دار نشد %~% جان او بر فلک سوار نشد

9 چار میخ از برای تن بودست %~% شمع جان را فلک لگن بودست

10 نیست دعوی دوست بی‌برهان %~% جان خود را زتن چنین برهان

11 گفته‌ای: بی‌پدر چه کس باشد %~% پدر آسمان نه بس باشد

12 آنکه او ms175 مرده زنده داند کرد %~% دشمنش مرده چون تواند کرد

13 زنده کن را چگونه شاید کشت %~% چو بگوید: بکش بباید کشت

14 چون به معنی قوی شود دل تو %~% از زمین بر فلک برد گل تو

15 گرندانی که چیست این پایه %~% بنگر حال شبنم و خایه

16 چون شود مغز جان‌فزون از پوست %~% پوست را راست میبرد سوی دوست

17 هرچه این جات بیگمان باشد %~% چون به آنجا رسی همان باشد

18 هوسست و هوی که فانی جست %~% عقل و جان جوهر معانی جست

19 علم جزوی اگر ز دل خوانی %~% همه کلی شوند و روحانی

20 از چنین علم دل شود همه بین %~% وز دگر علم شور و دمدمه بین

21 علم اگر بهر روشنی باشد %~% روشنی بخشد و هنی باشد

22 تیرگی علم پیچ برپیچست %~% کش بکاوند و هیچ در هیچست

23 بی‌میانجی سخن خرد گوید %~% هرچه گفت از خدای خود گوید

24 زر و سیمی که دزد داند برد %~% پاستوری که زود میرد و مرد

25 همره نفس بر فلک نرود %~% زانکه آنجا گمان و شک نرود

26 بگذرد زین سراچه فانی %~% که به دام غرور درمانی

27 چند گویم ترا به سرو به جهر %~% که طلب کن ز علم و دانش بهر

28 نازنینی و ناز پرورده %~% شیر پستان حور عین خورده

29 خویشتن را به جهل خوار مکن %~% دست با دیو در کنار مکن

30 پرکن از عقل چشم و گوشی چند %~% دوستی گیر با سروشی چند

31 تا چو روز اجل فراز آید %~% باشد آنچت بکار باز آید

32 غرقه‌خواهی شدن مکن زشتی %~% که در افتادت آب در کشتی

33 تا ز معنی فرشته وش نشوی %~% از حضور فرشته خوش نشوی

34 هر که زینجا نبرد بینایی %~% نرود بر سپهر مینایی

35 چو ز دیوان تهی شود سرتو %~% ملک آمد شدن کند بر تو

36 روشنان فلک بکار تواند %~% همه در بند انتظار ms176 تواند

37 تو فرو داده تن به تاریکی %~% گشته چون موی سر ز باریکی

38 نفس خود را بکش نبرد اینست %~% منتهای کمال مرد اینست

39 کی شود چون مفارقات بلند %~% کرده نفس مفارق اندر بند

1 عشق از آنسوی عقل گیرد دوست %~% و آن کزان سوی عقل باشد اوست

2 هرچه بالای طور عقل بود %~% نه به تدبیر و غور عقل بود

3 دلت اینجا ز دل جدا گردد %~% هر که اینجا رسد خدا گردد

4 عقل را زیر دست سازد عشق %~% علم را نیز مست سازد عشق

5 این دو را از میان چو بردارد %~% دست با خویش در کمر دارد

6 کثرت از عقل و عاقل و معقول %~% برنخیزد مگر به نور وصول

7 وصل او نیست جز یکی دیدن %~% هجر او اندرین شکی دیدن

8 تا که بینا تو باشی او نبود %~% عارف خویش بین نکو نبود

9 آنکه چشم تو دید جسمی بود %~% وانکه گوشت شنید اسمی بود

10 روی او را به او توان دیدن %~% باز کن دیده چنان دیدن

11 تو ببینی دگر نهان گردد %~% او ببیند که جاودان گردد

12 نشود جز به عشق زاینده %~% دیده دوست بین پاینده

13 دو شوی پیش آینه به درست %~% زانکه آیینه تو غیر از تست

14 چون به علم و عمل شوی در کار %~% روزت از روز به شود ناچار

15 گرنه در عقل روزبه گردی %~% به چه رتبت رئیس ده گردی

16 خویشتن را بلند ارزش ساز %~% اکتساب کمال ورزش ساز

17 داده حس و طبع را رد کن %~% روح خود را ز تن مجرد کن

18 رخنه‌ای در سپهر چارم بر %~% رخت بربام هفت طارم بر

19 گرنه علمت رفیق راه شود %~% عملت حافظ و پناه شود

20 نفس با خود دگر چه داند برد %~% ره به منزل کجا تواند برد

1 در قیامت کجا رود با نفس %~% علم هر بوالفضول و هر ms177 با خفس

2 علم نفسست و عقل و علم‌اله %~% کز جهان با تو میشود همراه

3 وین سه علم ار کنی به عقل نظر %~% از کلام و حدیث نیست به در

4 علم کان جز حدیث و قرآنست %~% سر بسر ساز و آلت نانست

5 جان ازین علم نقش گیرد و بس %~% چه کند علم ترهات و هوس

6 حاصل این سه علم ارچه بسیست %~% زود دریابد ار به خانه کسیست

7 جان بسیطست و این سه علم بسیط %~% تو فرو رفته در وجیز و وسیط

8 زینت عقل چیست دانش و داد %~% شرف نفس خلق خوب نهاد

9 زین سه هم با تو نقل باید کرد %~% نفس را نیز عقل باید کرد

10 و آن دو را در میان چو واسطه نیست %~% به حقیقت دو نیستند یکیست

11 گر نداری سر صداع و نبرد %~% گرد این ثالث ثلاثه مگرد

12 نفس و عقلند کدخدای فلک %~% زین دو شاید شد آشنای فلک

13 این دو فرمانده ار ندانندت %~% به فلک بر شوی برانندت

14 زین سه علم آنکه هست بیگانه %~% ندهندش بر آسمان خانه

15 اگر این جا شناختی رستی %~% ورنه جان میکن اندرین پستی

16 پی این زاد رو که زاد اینست %~% روح را توشه معاد اینست

17 هر که او آشنا نشد با نجم %~% همچو شیطان کند شهابش رجم

18 دیو چون استراق سمع کند %~% آتشش احتراق جمع کند

19 تا چو آن آتش اندرو افتد %~% سر معلق‌زنان فرو افتد

20 رفتن دیو تا هوا باشد %~% جای او برفلک کجا باشد

21 فلکی چون نبود همراهش %~% برنیامد کلاه ازین چاهش

22 تو به بادی چو یخ فروبندی %~% به تفی آخ واخ فرو بندی

23 چون توانی گذشت ازین دو نهنک %~% مگر آنشب که خورده باشی بنک

24 اعتدال ار ز زر بیاموزی %~% در اثیر اوفتی برافروزی

25 قلب را سوختن یقین باشد %~% وین اثیر از برای این باشد ms178

26 نقد آنکس که خالص آمد تفت %~% از خلاص اثیر بیرون رفت

27 راه گردون پر آتش اندازیست %~% پس تو پنداشتی که بربازیست

28 گرنه پیش این زبانه‌ها بودی %~% آسمان آشیانه‌ها بودی

29 چون سمندر نگشته آتش‌خوار %~% چون روی بر سپهر آتش بار

30 ای چو روباه نزد شیر مرو %~% پیش او باش حق دلیر مرو

31 گذرت بر اثیر خواهد بود %~% راه بر زمهریر خواهد بود

32 سرد و گرم این دم ار نورزی تو %~% زین بسوزی وزان بلرزی تو

33 طاقت هیچ سرد و گرمت نیست %~% به فلک میروی و شرمت نیست

34 تا تنت همچو جان نگردد پاک %~% نتوانی گذشت بر افلاک

35 چون شود جمع نور با سایه %~% چه سپهر و چه نردبان پایه

36 آنکه از آب و خاک مایه نداشت %~% برفلک شد که هیچ سایه نداشت

37 سایه زایل شود چو نور آمد %~% غیب بگریخت چون حضور آمد

38 هر کرا عقل و روح دایه بود %~% تن او را کدام سایه بود

39 نور بر سایه چون زیادت شد %~% غیب در کسوت شهادت شد

1 چون بمیری ازین جواهر خمس %~% عقل و نفست نپاید اندر رمس

2 در این نه مقوله بسته شود %~% دل ازین چار قید رسته شود

3 برهی از سه بعد و از شش حد %~% اوحدی‌وش رخ آوری به احد

4 این تخیل نماند و احساس %~% وین تکاپوی منهیان حواس

5 دیده روح بی‌سبل گردد %~% مشکل نفس جمله حل گردد

6 هرچه خواهی میسرت باشد %~% وآنچه جویی برابرت باشد

7 در جهانی رسی سراسر جان %~% وندرو کاردار عقل و روان

8 لبشان بی‌زبان سخن پیوند %~% چهره بی‌عشوه شاهد و دلبند

9 همه یکرنگ و هیچ رنگی نه %~% همه صلح و هراس جنگی نه

10 جامها پر ز شهد و شیر وشراب %~% باغها پردرخت و میوه و آب

11 باغ مینو گشاده در درهم %~% شاخ مینا کشیده سر در هم

12 شربت ms179 آینده نزد رنجوران %~% میوه ریزنده بر سر دوران

13 هرچه جان کشته پیش دل رسته %~% چشم جان دیده هرچه دل جسته

14 دور نزدیک و سخت نرم شده %~% زشت زیبا و سرد گرم شده

15 همه از مردن و هلاک ایمن %~% دل و جانها ز ترس و باک ایمن

16 نه ز اندوه رخ بریزد رنگ %~% نه ز انبوه خانه گردد تنگ

17 فارغ از رنج ناملایم و ضد %~% ایمن از ازدحام دشمن وند

18 بر سر دوشها تراز بقا %~% در کف هوشها جواز لقا

19 بر بساط بقا چو دلبندان %~% وز نشاط لقا چو گل خندان

20 باغهایی به دست خود کشته %~% بر زمینی ز عنبر آغشته

21 گه شراب بقا چشانندش %~% گه به باع لقا کشانندش

22 گه کند در جمال حور نظر %~% گه ز کوثر کنندش آبشخور

23 ملکش در نوازش آرد و ناز %~% میکند در جهان جان پرواز

24 حلم او انگبین ناب شود %~% علم گه شیر و گه شراب شود

25 حله پوشد که سترپوشی کرد %~% باده نوشد که خشم نوشی کرد

26 پیشش آرند میوه‌های بهشت %~% از درخت عمل که اینجا کشت

27 تیر انصاف در کمان آرند %~% جان به شکرانه در میان آرند

28 رنج‌بینان به راحتی برسند %~% ره‌نشینان به ساحتی برسند

29 چون شوی دور ازین سرای هوس %~% با تو همراه علم باشد بس

30 عملت میبرد علم در پیش %~% علم خود را جدا مدار از خویش

31 گر طلب میکنی بهشت بقا %~% نزنی جز در بهشت لقا

32 در بهشت خدا علف نبود %~% هرچه خواهد شدن تلف نبود

33 وآنچه از خوردنیست نام او را %~% گرچه باشد مشو غلام او را

34 باده او رحیق مختومست %~% ختمش از مشک او نه از مومست

35 شیر علمست و باده معرفتش %~% شهد شیرین تعقل صفتش

36 در زمین شیر و انگبین گویی %~% چون روی بر فلک همین گویی

37 تو کزین گونه غره‌باشی ms180 و غرق %~% ز آسمان تا زمین برتوچه فرق

38 رو به دیدار روح دل خوش کن %~% گندم و میوه را برآتش کن

39 در بهشتی که سفره نانست %~% پی‌منه کان بهشت دونانست

40 گرتو از بهر باغ در کاری %~% در ده این باغ‌ها بسی داری

41 بی عمل در بهشت رفت آدم %~% آدمی بی‌عمل درآید هم

42 باغ دیدار جوی و آب لقا %~% باغ انگور و میوه را چه بقا

43 میزبان را چو با تو میل بود %~% خوردن میوه خود طفیل بود

44 جای خود در بهشت باقی کن %~% رخ در آن بزمگاه ساقی کن

45 دست جز بر در قبول مکش %~% داس در گندم فضول مکش

46 آدمت را که خواب جهل بود %~% امر« لاتقرابا» ش سهل نمود

47 گر بدان نکته دست رد نزدی %~% در ره «اهبطو» ش حد نزدی

48 چه دهی دل بدین شمامه شوم %~% دست کش سوی میوه معلوم

49 کار حوا بجز هوا نبود %~% ز آدم این بیخودی روا نبود

50 آن بهشتی که اندرو علفست %~% لایق مدخلان ناخلفست

51 اندر آن عالم این ستمها نیست %~% وین بد و نیک و بیش و کمها نیست

52 فارغست از تزاحم و تنگی %~% نیست رنگی بغیر یکرنگی

53 عالم وحدتست عالم نور %~% عالم کثرت این سرای غرور

54 جای شخص مجرد روحی %~% نبود جز بهشت سبوحی

55 برتفاوت بود مراتب خلد %~% دور از اندازه نیست راتب خلد

56 هشت جنت ز بهر این آمد %~% از حکیمان بما چنین آمد

57 هر یکی را ز ما بهشتی هست %~% قصر و ایوان و آب و کشتی هست

58 تو ببین نیک تا چه کاشته‌ای %~% چه به روز پسین گذاشته‌ای

59 نکنی رخ به خانه‌های بهشت %~% گرنه از زر بود بنا را خشت

60 زر فرستی برای خشت زنان %~% چند ازین زر زهی سرشت زنان!

61 نه به اخلاص میکنی کاری %~% زان درختت نمیدهد باری

62 تو که ms181 در بند قلیه و نانی %~% کی رسی در بهشت رحمانی

63 خوردن اینجا روا نمیدارند %~% در بهشت آش و سفره چون آرند

64 در بهشت ار خوری جو و گندم %~% همچو آدم کنی ره خود گم

65 ریستن گیردت ز خوردن زشت %~% به درت باید آمدن ز بهشت

66 عاقلان مردن از اجل گیرند %~% عاشقان پیش ازین اجل میرند

67 بی‌گناهی بپوی مردانه %~% که گنه‌کار ترسد از خانه

68 مرگ نیکان حیات جان باشد %~% مرگ بر بدکنش زیان باشد

69 گر بترسد ز مرگ بدکاره %~% نتوان کرد عیب بیچاره

70 دل او میدهد گواهی راست %~% که اجل داد او بخواهد خواست

1 شد غلام ملک به می خوردن %~% بشدند از پیش به پی کردن

2 یافتندش به کنج میخانه %~% مفلس و عور و مست و دیوانه

3 پس بگفتند پند و هیچ نگفت %~% میکشیدند و او دگر میخفت

4 رند کی میگذشت آشفته %~% بارها خانه پدر رفته

5 دید کان گیرو ده مجازی نیست %~% گفت: خشم ملوک بازی نیست

6 بهلیدش چنانکه مست افتد %~% که بلا بیند ار به دست افتد

7 خواجه هر چند پر هنر داند %~% جرم خود بنده نیکتر داند

8 قصه این پسر بپرس ازمن %~% کین خمارش به از خمار شکن

9 آنچه گفتیم حال دانا بود %~% که به علم و بدین توانا بود

1 ورندارد ز دین و دانش بهر %~% از تنش جان جدا کنند به قهر

2 در جهان جای او حجیم بود %~% آبش از جرعه حمیم بود

3 تنگ ماند برو جهان فراخ %~% رخ فرا میکند به هر سوراخ

4 گرد او دودهای ظلمانی %~% از مزاجات جهل و نادانی

5 او در آن دودهای آتش ریز %~% میرود چشم بسته افتان خیز

6 عور ماند که پرده در بودست %~% خوار ماند که عشوه‌گر بودست

7 گه رود با روان غمناکان %~% گه درآید به گور ناپاکان

8 به هوا بر شود بسوزندش %~% بر زمین بگذرد ms182 بدوزندش

9 کور و در دست او عصایی نه %~% عور و بر دوش او کسایی نه

10 تن او قوت مار و طعمه مور %~% او همی بین و میگذر از دور

11 نه ز پس راه یابد و نه ز پیش %~% نه به بیگانه در رسد نه به خویش

12 رخ به راه آورد قفاش زنند %~% باز گردد به صد جفاش زنند

13 نه گریزندگیش را پایی %~% نه ستیزندگیش را رایی

14 جان او در تموز و یخ‌بندان %~% زنده لیکن فتاده در زندان

15 دل او بی‌ضیا و نور و فروغ %~% گوش او بر گزاف و فحش و دروغ

16 ظلمت ظلم بر وی اندوده %~% چرک بر چرک و دوده بر دوده

17 تهمت و جهل و حسرت و خواری %~% فرقت و گمرهی و بی‌یاری

18 کرده پهنای خاک تنگ برو %~% چرخ باریده شوک و سنگ برو

19 جانش از نور علم عاری و عور %~% تن ز ظلمت بمانده در گل گور

20 زان و حل قوت گذشتن نه %~% به عمل راه باز گشتن نه

21 گرد بر گرد او ز مظلمه‌ها %~% برقهای جهنده از دمه‌ها

22 صحبتش با بدان و نیکی نه %~% سر او پر خمار و سیکی نه

23 کارش از دست رفته سر در پیش %~% دیده احوال خویش و رفته ز خویش

24 چون در آید سرش ز غفلت نوم %~% بشناسد که : «لیس ظلم الیوم»

25 دوزخ نقد مفسدان اینست %~% نسیه خور صد هزار چندینست

26 این چنین مرگ مرگ عام بود %~% وینچنین مرده ناتمام بود

27 روح ازین گنبدش بدر نشود %~% بلکه زین چاه بر زبر نشود

28 روی تحقیق ازو نهان گردد %~% آرزومند این جهان گردد

29 هر به یک چند در لباس خیال %~% اندر آید به خواب اهل و عیال

30 بنماید به عجز صورت خویش %~% عرضه دارد همی ضرورت خویش

31 تا بدانند جنس رازش را %~% معنی حاجت و نیازش را

32 دو ms183 سه نانش به زور بفرستند %~% یا چراغی به گور بفرستند

33 بعد ازو گر یکی ز صد بدهند %~% صدقات آن بود که خود بدهند

34 هرچه بیش از کفاف داری تو %~% ندهی بر گزاف داری تو

35 پیش از آن کت اجل کند در خواب %~% خویشتن را به زندگی دریاب

36 تا نباید بلابه و زاری %~% مال خود خواستن بدین خواری

37 حق ایزد نداده‌ای به خوشی %~% تا مکافات آن چنین بکشی

38 از تو کرد او به صد زبان خواهش %~% تو ندادی به گوش خود راهش

39 اهل حاجت که داری از چپ و راست %~% لب ایشان بدان زبان گویاست

40 حق و ادرار خویش میطلبند %~% نه ز انصاف بیش میطلبند

41 شکر انعام او به دانش کن %~% نظری هم به بندگانش کن

42 آنچه بینی که دون و بدکارند %~% بر ایزد نه روزیی دارند

43 گر چنینش خوری رسی به صواب %~% ور نه بعد از تو خود خورند اصحاب

44 بتو پیش از تو گر زری دادند %~% دان که از بهر دیگری دادند

45 گر تو دادیش یافتی جنت %~% ور نه او خود ربود بی‌منت

1 ای شب و روز عالم از تو بساز %~% شب و روزی به کار ما پرداز

2 شب نگاهی درین معانی کن %~% روز لطفی چنانکه دانی کن

3 حبذا از چنان دل افروزی ! %~% اتفاق چنین شب و روزی

4 صاحبا در شب سعادت خواب %~% مکن و روز نیک را دریاب

5 که وجودت به جود فربه باد %~% روزت از روز و شب ز شب به باد

6 تحفه کین مفلس فقیر آورد %~% در پذیر ارچه بس حقیر آورد

7 تو که بر فرق آسمان تاجی %~% به متاع زمین چه محتاجی

8 گر علومست در نوشته تست %~% ور سلوکست سر گذشته تست

9 نه بدان آورندت اینها پیش %~% که شود دانشت به اینها بیش

10 سخن از خواندنت به کام رسد %~% چون به نام ms184 تو شد به نام رسد

11 کاملی را که بنگری از دور %~% گرچه خامل بود شود مشهور

12 صوت صیت تو در جهانگیری %~% بر صدای فلک کند میری

13 قید اقبال در سر قلمت %~% مرکز فتح سایه علمت

14 مستی خواجگان همنامت %~% در دو گیتی ز جرعه جامت

15 بر تو خوردی ازین جهانداری %~% که بزرگی ز آسمان داری

16 بدعا خواستست شاه ترا %~% زان پرستد همی سپاه ترا

17 با تو همراه کرده‌اند از غیب %~% سروری چون کف کلیم از جیب

18 ای همه ناز و نوشها بتو خوش %~% ناز ما نیز وقتها میکش

19 طرفه باشد چو موی بر دیبا %~% ناز کردن ز روی نازیبا

20 من درین سالها که بی توشه %~% کرده بودم زاین و آن گوشه

21 ارغنون غمت نواخته‌ام %~% بدعای تو سر فراخته‌ام

22 خانه پرور ز سایه گوید و نور %~% عاشقانرا چه غیبت و چه حضور

23 مردم این جهان و مرد تویی %~% نوش داروی اهل درد تویی

24 آن مبین کم سریست یا پاییست %~% بشنو کین سخن هم از جاییست

25 گر قبول اوفتد رهینم و شاد %~% و گرش رد کنی بقای تو باد

26 نه که هر مهره‌ای گهر باشد %~% کار درویش ما حضر باشد

27 چشم کردی بروی هرکس باز %~% نظری هم بدین غریب انداز

28 من چگویم : چه کن تو میدانی %~% مددم کن بهر چه بتوانی

29 نظری کن به حال من زین به %~% زانکه من هم رعیتم در ده

30 ده نشینی چه دیگ جوشاند %~% جامه مدح در که پوشاند

31 این چنین فضل و خلق باید و خوی %~% تا توان باخت در معانی گوی

32 از تو گیرد سخن فروغ چو شمع %~% که بر تست کل معنی جمع

33 مصر جامع تویی معانی را %~% پادشاهی و پهلوانی را

34 هرکجا این چنین کمالی هست %~% نطق را اندرو مجالی هست

35 تا کنونم نبوده ممدوحی %~% آب توفان آز را ms185 نوحی

36 چون رسید این سفینه بر جودی %~% عرضه افتد به لحن داودی

37 در زبور سخن مناجاتم %~% مشتمل بر فنون حاجاتم

38 بنوازم به قدر و اندازه %~% تا برون آورم تر و تازه

39 از نورد سخن نسیجی چند %~% وز رصدگاه فضل زیجی چند

40 گرچه از سیرت هنر پوشی %~% تن فرو داده‌ام به خاموشی

41 دگر اندر خروشم آوردند %~% همچو دریا به جوشم آوردند

42 سخن اوحدی که میدانی %~% اندرین روزگار ارزانی

43 کم به دیوان برند مانندش %~% ور مدون شود بخوانندش

44 هر مگس انگبین چه داند کرد %~% جز مگس انگبین تواند خورد

45 مگسی انگبین چو ماه کند %~% مگسی دیگرش تباه کند

46 این سخنهای بکر پرورده %~% مهل امروز در پس پرده

47 شعر نوری ز عرش زاینده است %~% زان چو عرش استوار و پاینده است

48 فیض باید به آسمان قایم %~% تا بماند چو آسمان دایم

49 گرچه فوجی به شعر مشهورند %~% پیش عقل از حساب ما دورند

50 اندرین جام کن به لطف نگاه %~% تا ببینی چو بیژنم در چاه

51 ای که کیخسرو زمانی تو %~% کی روا باشد ار ندانی تو

52 بیژن شیر خفته در زندان %~% کنده گرگین بی‌هنر دندان

53 داری این جام و این گلستان را %~% بدر افگن سفال مستان را

54 چون چراغیست این صحیفه نور %~% شده نزدیک ازو منور و دور

55 کش برافروختم به روغن روح %~% آخر شب به بزمهای صبوح

56 هر کرا باشد این چنین گنجی %~% برده باشد به حاصلش رنجی

1 خاطر پاک ساکنان قبور %~% « روح الله روحهم بالنور »

2 همه پرداختند پیش از من %~% اندرین باب نظم بیش از من

3 چه نویسد کسی بدان پاکی %~% وانگهی ناکسی چو من خاکی

4 لیکن ارواح زنده ایشان %~% داده نیرو به بنده ایشان

5 اگرش قطره‌ایست در کوزه %~% هم از آن بحرهاست در یوزه

6 روح ایشان مرا چو محرم داشت %~% هیچ محرومم از کرم ms186 نگذاشت

7 به ادب دیده‌ام عبارتشان %~% نشدم بی‌ادب به غارتشان

8 دلم ما ز خاطر فسرده خود %~% چونکه خرسند شد به خرده خود

9 گرد وزر و پی وبال نگشت %~% در سخن بر کسی عیال نگشت

10 لاجرم یافت بیش از اندازه %~% فیض بر فیض و تازه بر تازه

11 گر نگویم که: زهر یا قندست %~% داند آن کش دلی خردمندست

12 تحفه‌هاییست کن فکانی این %~% فیضهاییست آسمانی این

13 سقطی نیست اندرین گفته %~% عقد دریست پر بها سفته

14 گنج معنیست اینکه پاشیدم %~% نه کتابی که بر تراشیدم

15 چون ز تاریخ برگرفتم فال %~% هفتصد رفته بود و سی‌وسه سال

16 که من این نامه همایون‌فر %~% عقد کردم به نام این سرور

17 چون به سالی تمام شد بدرش %~% ختم کردم به لیلة القدرش

18 شب او قدر باد و روزش عید %~% چشم بدخواه از آنکمال بعید

1 با چنین فقر و این تهی دستی %~% وندرین خاکساری و پستی

2 پشت گرمم بدانکه بی‌کم و کاست %~% اعتقادی درست دارم و راست

3 به رسول و کلام و وحی و ملک %~% به شب قربت و عروج فلک

4 به بهشت و بدوزخ و بالم %~% به سماوات و عرش و لوح و قلم

5 به ترازو و عرصه عرصات %~% به عبور مجردان ز صراط

6 به کرامات و معجز و بولی %~% به ابوبکر و عمر و بعلی

7 به شب اولین گور و عذاب %~% به وقوف و بحشر و نشر و حساب

8 به خدایی که واحدست و صبور %~% به خدایی که قادرست و غفور

9 بی‌زن و بی‌شریک و فرزندست %~% او به کس کس باو نه مانندست

10 حی و قیوم و بر وعدل و علیم %~% خالق و رازق و قدیر و قدیم

11 بود و هست و بود ولی بیچون %~% از جسد فرد و از جهت بیرون

12 ز اختر و چرخ و عقل و جان برتر %~% وز خیال ms187 و ضمیر و فکر به در

13 ملک انس و جان علی‌الاطلاق %~% « ابدی الظهور والاشراق »

14 حکم او عدل و وعده او راست %~% بجز و هرچه بود و هست و اوراست

15 پادشاها به ذات اکرم تو %~% به صفات و به اسم اعظم تو

16 که ز ایمان مکن تهی دستم %~% بر همینم بدار تا هستم

1 یارب این نوبر نو آیین را %~% زاده عقل و داده دین را

2 به تراز قبول نوری بخش %~% خاطرم را ازو سروری بخش

3 توشه راه هوشمندان کن %~% قسمت مردم سخندان کن

4 به رخش تازه‌دار جانم را %~% شرمساری مده روانم را

5 روی او را به چشم بد منمای %~% به رخش چشم بی‌هنر مگشای

6 بر دل اهل ذوق راهش ده %~% وز قبول نفوس جاهش ده

7 زو بر انداز پرده پوشش %~% تا چو گوهر کنند در گوشش

8 مرسان باد حاسدش به ترنج %~% همچو گنجش رها مکن در کنج

9 جام جم را ز عکس او ده شرم %~% مجلس عاشقان بدو کن گرم

10 جلوه‌ای ده ز رونق و نورش %~% خاصه در دستگاه دستورش

11 شهرتش ده به کنیت سامی %~% مهلش در خمول گم‌نامی

12 مدهش جز به دست خوشخویان %~% گوش دارش ز سنگ بدگویان

13 در جهانش به لطف گردان کن %~% روزی دست شیرمردان کن

14 گر درو سهو یا خطایی هست %~% تو ببخشای چون عطایی هست

15 ناظران را ازو حیاتی بخش %~% اوحدی نیز را نجاتی بخش

16 دل او را به ذکر عادت کن %~% کار او ختم بر سعادت کن

جاما جم

جاما جم

نبذة عن الكتاب

الفهرس