ویرایش: احمد مزرعتی آماده سازی: کتابخانهآ کاشان شناسی (فریبا محبی نسب) نمونه خوانی: زهره سادات خورشیدیفرد

ناشر: همگام باهستی چاپ اول 500/13911 نسخه

لیتوگرافی: سعیدی

چاپ: نهضت

صحافی: فرهنگ شابک: 5531-08-4- 600- 978

قیمت: 5000 تومان

حق چاپ محفوظ است. تلفن پخش: 9133616169.

«از جملهآ جانبازان کوی معرفت، مولانا میرزا محمد است که در خطهآ کاشان فروکش نموده و در مهد راحت غنوده از تبعهآ کمر بستگان پیران تکیهآ قدرت است. بسی از گم گشتگان تیه ضلالت را راهنمای کوی معرفت گشته در سلک ارباب حال و اصحاب کمال انسلاک داده است. گاهگاهی طبع مستقیم آن متمم مقالات صاحب کمالان بلند خیال، رغبتی به ms001 گفتن شعر که شمهای از کمالات اوست دارد. تخلص آن مدقق، در آن فن محقق است.

اشعار بلاغت آثارش، همگی بهجتآمیز و شورانگیز است. دیوان ابیات(2) آن ملیحالبیان که موسوم است به اثناعشریه دوازده هزار بیت میتواند بود که تمامی در توحید و نعت و منقبت و مدح حضرت أئم است. سن شریف ایشان هذالیوم که هزاروهفتادوشش هجری است از عقد صد متجاوزشده در فن سلوک از جمله مریدان شیخالمشایخ الاعظم الامجد حضرت قاضی اسد است.» ملا احمد نراقی در خزاین مینویسد:

«میرزا محمد الارد بیلیالاصل و کاشانیالمسکن که مشهور به محقق است و قبر او در بیدگل است از قرای کاشان از جملهآ عرفا بوده از شاگردان قاضی اسدالله قهپایی که او نیزاز جملهآ عرفا است و در کاشان در قرب دروازه فین مدفون است و در مقبرهآ شاهشمس(3) وحال مشهور است به مقبرهآ قاضی اسدالله و فوت قاضی اسدالله در سنهآ یکهزاروچهل وهشت

میرزا محمد بن سلطان محمد اردبیلی معروف به محقق بیدگلی، از عرفا و شعرای عصر صفوی است که در قرن دهم و یازدهم میزیسته و از شاگردان قاضی اسدالله کوپایی کاشانی بوده است. ولی قلی بن داوود قلی شاملو در قصصالخاقانی(1) دربارهآ محقق بیدگلی چنین آورده است: «از جملهآ جانبازان کوی معرفت، مولانا میرزا محمد است که در خطهآ کاشان فروکش نموده و در مهد راحت غنوده از تبعهآ کمر بستگان پیران تکیهآ قدرت است. بسی از گم گشتگان تیه ضلالت را راهنمای کوی معرفت گشته در سلک ارباب حال و اصحاب کمال انسلاک داده است. گاهگاهی طبع مستقیم آن متمم مقالات صاحب کمالان بلند خیال، رغبتی به گفتن شعر که شمهای از کمالات اوست دارد. تخلص آن مدقق، در آن فن محقق است.

اشعار بلاغت آثارش، همگی بهجت آمیز و شورانگیز است. دیوان ابیات(2) آن ملیحالبیان که موسوم است به اثناعشریه دوازده هزار بیت میتواند بود که تمامی در توحید و نعت ms002 و منقبت و مدح حضرت أئم است. سن شریف ایشان هذالیوم که هزاروهفتادوشش هجری است از عقد صد متجاوزشده در فن سلوک از جمله مریدان شیخ المشایخ الاعظم الامجد حضرت قاضی اسد است.» ملا احمد نراقی در خزاین مینویسد:

«میرزا محمد الاردبیلی الاصل و کاشانی المسکن که مشهور به محقق است و قبر او در بیدگل است از قرای کاشان از جملهآ عرفا بوده از شاگردان قاضی اسدالله قهپایی که او نیزاز جملهآ عرفا است و در کاشان در قرب دروازه فین مدفون است و در مقبرهآ شاه شمس(3) وحال مشهور است به مقبرهآ قاضی اسدالله و فوت قاضی اسدالله در سنهآ یکهزاروچهل وهشت

محمود طیار مراغی در مقالهآ «نگاهی به نسخههای خطی کتابخانهآ مدرسهآ سلطانی کاشان» آورده است: «سه رسالهآ ارزشمند عرفانی فارسی: تبصرةالناظرین وتذکرةالذاکرین، رسالهآ صوفیهآ صفویه، مناجات [از] محمدبن سلطان محمد محقق اردبیلی بیدگلی.- نسخهآ شمارهآ 356 با تاریخ کتابت 1079ق»41) از دیگر آثاروی: 1 - رسالهآ «تیسیرالمرام لتفسیرالکلام» (تفسیر به زبان عربی)(5) 2 - ریاض العارفین ومنهاجالسالکین61 حسن نراقی دربارهآ «میرزا محمد محقق اردبیلی بیدگلی» مینویسد:

«در مجموعهآ نسخههای خطی کتابخانهآ شخصی این نگارنده، کهنه کتابی است به نام ریاض العارفین و منهاجالسالکین که مؤلف آن پس از بیان خطبهآ آغاز کتاب بدینگونه خود را معرفی وافادهآ مرام میکند:

این کمینهآ بی بضاعت میرزا محمد بن سلطان محمد اردبیلی الاب ملقب به محقق، مقیم

سپس مؤلف نامبرده با اشاره به اثر دیگر خود به نام تذکرة الذا کرین که به گفتهآ خود بروفق مسؤول خلقی از فرزندان دینی و مخلصی از دوستان یقینی تألیف نموده است. آنگاه فهرست محتویات کتاب ریاض العارفین و منهاجالسالکین را بدین گونه برمیشمارد که عینا نقل میشود:

ریاض العارفین و منهاج السالکین مشتمل است بر هشت روضه مانند ریاض رضوان، و در هریک از آن چهار نهرروان که این تفصیل مخبر است از مجمل آن. اول: روضهآ شریعت - دوم: روضهآ ذوق عبادت. سیم: روضهآ شیخی و آداب ارادات - ششم: روضهآ ذکر و ریاضت. هفتم: روضهآ اسرار معرفت- هشتم: روضهآ انوار حقیقت.

مناجات

الهی، بسته بیبرگی نوایم شکسته ساز طبع ناله زایم

ز بس تلخی کشیده کام جانم به کام دل نمیگردد زبانم

سر عجزم ز خجلت مانده در پیش کم از کم خوشدلی غم بیش از پیش

نه پای کعبه و نه روی منزل بگو تابا که گویم حال این دل

زخودگیرم کنار از شرم تشویر چو نبود در میان جز جرم و تقصیر

سراپا شعله گشتستم زغیرت ز پا تا سر شدستم چشم حسرت

توبینی گر دمی بر حال زارم چه باک از شورش روزشمارم

گشایی گرزبان عذرخواهم نماند بیش در حسرت نگاهم

کتاب عشق خوانی دفترم را از آلایش بشویی ms004 پیکرم را

«محقق»گردد از جام توساقی ستاند هوش و بخشد جان باقی

مؤلف محقق در هر یک از مباحث کتاب خود از ابتدا با آوردن آیات مناسبی از قرآن کریم آغاز به سخن نموده، پس از بیان ترجمه، تفسیر و تعبیرات عرفانی، آنگاه نظریه و عقاید شخصی خویش را با استشهاد به اخبار و احادیث معتبر نبوی مؤکد میسازد ولی شاهکار دلپسند این نویسنده آن است که در پایان هر یک از فصول و بخشهای کتاب با آوردن یک رباعی از گفتههای نغز و شیوای خود محتوای آن را نقش خاطر خوانندگانش میسازد.

تذکار لازم آن که تا کنون در هیچ یک از مآخذ و منابع تحقیق و بررسی احوال رجال علم و ادب که در دسترس نگارنده بوده است نام و نشانی از محقق اردبیلی بیدگلی مؤلف کتاب مورد بحث به دست نیامده مگر در کتاب الخزائن فاضل نراقی..

موضوع پیوستگی سلسله ارشادی و ارتباط اندیشههای عرفانی و بلکه هم مریدی و مرادی محقق مؤلف کتاب را نسبت به قاضی اسد کاشی علاوه بر آنچه را که فاضل نراقی معترض شده، شواهد گویایی نیز از، محتویات متن کتاب ریاض العارفین و منهاج السالکین بیان آن را تأیید میکند. از آن جمله در صفحهآ 166 نسخهآ مورد بحث در مقام استشهاد محقق به قول قاضی اسد وی را بدین اوصاف میستاید: مناسب این مقام آن است آنچه عارف عاشق مظهر اسرارالحبالله شیخ الطائفة قاضی اسدالله نقل نموده که.

نسخهآ حاضر کتاب ریاض العارفین و منهاجالسالکین ما دارای 572 صفحه ربعی ورق میباشد که با خط نستعلیق متوسط ولی خوانا روی کاغذ آهاردار نوشته شده است. نظر به آن که صفحهآ اول و آخر کتاب افتاده است تاریخ تحریر آن معین نیست. ولی از ms005 جنس کاغذ رسم الخط و قرائن دیگر کتابشناسی چنین برمیآید که متعلق به اواخر قرن یازدهم هجری یعنی زمان معاصر با مؤلف میباشدسه11

را که قضا عشق و قدر سوز دل استبیچاره به چارکوچرا سوده شود مهررخ او گرفت پهنای وجود ببرید زخود سایه

ببرید زخود سایه تمنای وجود امکان وحدوث را زهستی چه خبر چون شخص وجوبست سراپای وجود

***

معی که ز جمع و فرد دامن چیدندجمعیت هر جمع ز واحد دیدند دیدند عیان آنچه شه مردان گفت: کاشباح جهان هیاکل توحیدند معشوق به رخ پرده اعیان چوکشید جز خویش به زیر پرده موجود ندید می خواست که شور عشق گیرد به جهانبا خود سخنی گفت و ز خود باز شنید بر دوش زبار محنت ارکوه بود وز غصه فضای سینه انبوه بود در دل چونسیم یاد جانان گذرد برخیزد اگر جهان اندوه بود معشوق چو آفتاب تابان گردد عاشق همه دم چو ذره رقصان ms006 گردد چون باد بهار عشق خیزان گردد هر شاخ که نیست خشک لرزان گردد بامطرب اگر سوز تودمساز شود هر دم به رخت دری دگر باز شود مرغ دل بسته بال بالد به سماع بازش زقفس هوای پرواز شود صوفی به صفاز خویش یکسورقصد عار

عارف به سماع ذکر یاهورقصد تازنگ خودی «محقق» از دیده زدود درآینهاش عکس رخ اورقصد را که به ذات خود بود بود و نمود بی کلفت اتصاف باشد موجود ذاتش زتصورعدم زآن یله بود کوعین وجود است نه موصوف وجود

***

الله ولا سواه شاید ذکرش در خویش روای حق «محقق» چوندید الله ولا سواهش ما دیده به جز جلوه گه یارنداریم بر کار کس از نیک و بد انکار نداریم کار دو جهان بار دل ار نیست عجب نیست با هر چه جز آن یار چو ماکار نداریم

عارف زند از حقیقت هستی دم عقل ارز ره حدوث زد ره به قدمعارف زند از حن گر شور ظهور نور هستی بندی نه کس ز وجود بودی آگه نه عدم تانگذری از رسوم وعادات تمام زناربود سبحه و بت ختم کلام خواهی که رسد زعشق کارت به نظاممردم همه دد شمار عالم ms007 ه

***

زوجونه ز من کنون نشان دل من آخر به چه حیله گیرم از دل خبریحائل شده دلبرم

حائل شده دلبرم میان دل من

گم نشود به خویشت ار پند دهیتا ره نبری به خویش از خود نرهی پرکرد غرورت از تهی مغزی سر سر در سر عشق اگرکنی مرد رهی مکن ای دل شکایت ازنژندی گذارندت به خویش از خودپسندی به خاک اردانه ننهد سرنروید تواضع کن اگر خواهی بلندی

*** خود در خور خورشید ز ذرات تویی گر محو شوی ز خویش اثبات تویی کس پی نبرد یه ذات بیچون ز ظهور در خود نه به خود نگر که مرآت تویی(21 غزلی از «ملا میرزامحمد کاشی ملقب به محقق»: آن که نبود در سرش سودای آن دلبر کجاست

وان که آگه گشت از این آگاهیش از سر کجاست از کجاگنجد به بر بایاد دلبر جان که دل

تا که دلبر را بود جا، جای دل در بر کجاست کشور دلها سراسر جلوهگاه حسن اوست

بر شه ما آن که عاشق نیست در کشور کجاست بادهآ یادش زیاد مابرد جام و سبو

مست ساقی را به سر اندیشهآ ساغر کجاست

آب اگر آتش شود یاد لب کوثر کجاست ذکر حق درگوش منکر، منکر آید ای فقیه

آن که بشناسد به حق معروف از منکر کجاست کانچه می پنداریش دین صورت پندار توست

منع ذکر حق به باطل دین پیغمبر کجاست

داوری با غیر حق بگذار و یاری جوز حق

غیر حق ما را «محقق» داور و یاور کجاست(1) در آخر دیوان قاضی اسدالله کاشانی آمده است:

الله الحمد که به اتمام رسید دیوان افصح الفصحاء وابلغ البلغا ms008 شیخ المحققین وقدوة الواصلین الواصل الی رحمة الله قاضی اسدالله در شهر شوال در مدینهآ کاشان سنهآ 1071 به التماس عزیزان زیرا که مترتب نبود و هر غزلی از ردیفی در اوراقی دیگر مرقوم بود و به خط پریشانی که هزار مرتبه از خاطر فاتر این فقیر گنه کار، مهدی قلی جاسبی پریشانتر بود و در هر غزل و قصیده و رباعی و غیره چندین تغییر و تبدیل و سهو قلم و تفاوت رقم که در دست تصرف از اصلاح آن کوتاه بود آخر به رخصت پیر روشن ضمیر در شداید دستگیر، قطب الاولیا، برهان الاصفیا، مولانا میرزامحمد، ملقب به محقق که یکی از صاحبان سلسلهآ شریفه و سرحلقهآ زقاد و عباد بود مرخص شده که هر سهوی و غلطی ولایعنی که در آن کلام معجزنظام بوده باشد به قدر مقدور اصلاح پذیر گردد و این امر خطیر را به امداد توجه خاطر عاطر ایشان قبول نمود. امیدوار است که از این گستاخی عفو فرمایند و در هر محفل و مجلس که بخوانند این فقیر خاکسار و ذرهآ بیمقدار را مهدی جاسبی به فاتحهآ فایحه یادآوری نمایند و طلب آمرزش از رب غفور نمایند شاید که به وسیلهآ دعای بیریای ارباب حق و مخلصان مطلق باعث نجات گردد.»31)

طالبان فقر آقا عسکر (هادی) - آقاهادی (ناجی) - اسماعیل (ناجی)- سعید. (هادی) - درویش حسین (ناجی) - درویش سلطان حسین (ناجی) - درویش مؤمن (عارف) -حسین (ناجی) -شمسای کمال (ناجی)- میر نوربخش - سید میرک نطنزی- درویش فضلالله اردستانی - محمدنصیر قزوینی- باقر آرانی - میرزا حسین آرانی - عبدالغنی آرانی - درویش طاهر اصفهانی - حاجی محمد آرانی - آقا محمد آرانی - درویش محمدتقی کاشانی - آقا هادی بیدگلی - درویش شاه میرزای بیدگلی - محمد صالح بیدگلی - محمدتقی آرانی - درویش حسینی کاشانی - محمد حسین طامه ای - حاجی محمدشمس نطنزی - درویش طالب خلیل ms009 نطنزی - عبدالرزاق نطنزی- میرزا طاهر نطنزی - ملا با باجان قزوینی - نورالله جاسبی - ملاعبدالصمد قزوینی - محمدتقی برزی - رأس محمود برزی - ملا- محمد برزی - کاظم دلاک نطنزی - حاجی شمس نطنزی 2-ن: «تبصرة الناظرین و تذکرة الذاکرین»(1) نسخهآ خطی شمارهآ 345 کتابخانهآ مدرسهآ نمازی خوی(2) به خط نستعلیق- تاریخ کتابت: چهارشنبه 19 شهر شوال سنهآ 1194]

بسم الملا حر للم الحد لل لکمد امل و ون فلانش ادکا فی التناء سواه الذی حه لی کڑ ه وکره بدکره فلعلم اند لاله الالله فهوبی ند لم زل اکراعد کو فا صتجلیا بدکره عل لا فنبده و الا فواه لید کر العارون نبی حجقیفة الوجود عبع ته وخیقاد فوالسماء الهآ ونه الازص الد فیکون علح لصثرة من ربه فیما البه ولفاه والصلوه وارصلام علا اکمل تراجم التوصیدوا عدلهواهد التویدحن لم یکی سوی هذکو ره مناهٔ‌ ممحسکمد مذدکر العهود وسنبن الاحکام فطو پ لمن تع هلاه آ الر سندین الیطریقی الحق الحقی و البمین افقتفاء لانره فما امرد ونهاه ڈیفد ایم چند کلدآیت درمعورف وکر آهی وتواجد امل ممای ونواهد فخنیکت وکیفب انزاع آن بایات ببا کلام آلهی منوید وباحادت بزویآ اخبارض یخ ط یقیت مسدو و بربواجید اربا بادواق ومعارو مستنیم و ممهد از برای از الهآ توعم و تردوی که ورباطن جمعی ازطالبان خطور میکندوانی ثرا از ححنور مجا لس کرجرو حلفه وجد صوفیان وعبوریر محامع توحیداهلدوق ووحدان بانع ی تؤ ووران متردو وتفکر سکرد انذبواسط جهل الکارعضنی از مقلد ان عب ومعدان ظرقیت که محق ازمبطا بلکه حق از اطلی شینک کند وکرنت املببی تلبة کیسحارف ازان*عرض وریاوطالبان طرقر فقر وفا بر غترعات مضاء اداب بدع و اهرامنکندو خبا لار فاند نقلح نوتلبتی کا سده مسشیطار *روئی نا از وکرخد اوند تبارک وتقابازمیدارند امید کر ms010 چون این مالیف نبا با تماسعزیر ان شارکاو11قی ارابر ب فت وبجرید وسنس روان حلقه افیب بصوف وترعیدمت تروصوت نقربر یذنرفتر ببغعنر ویعاندآه و

192 العر وانتباعهم المنقیم والاولیا المنقجبیه مخایخ البین وافه ملیا مره اسارلم انوآر الصدوهآ الیقیرم آتفقا لفراع من لنتولل المخته حاخط بالبال مرعد التفأت ل کتبا بعیم من اهل الحالاوالقارا واقتباسنم* المع اوالمقال عصوم الجما ل عفوا نهوم الحلرم اولتهور فنایتم باخامها الفثانی مسنن القار

الزایدة عا الالز

منالهح دنبن

علی ،اجرم

صز

الصلتی

إلخیة

نعرة بنلز مه وتر تن بب بده گاچ

ببسم الله الرحن الرخم لکةانهها [الم لنس الخر أهل وونذ عی نن رلة البنا ء توره الدی نیه غا و گر هنی زکره مد کره فایی انه لا اله الا اله فهدسی ت ل تر حلق ذ اکر اما لور تجل بلکره کا الاعندو الا فوله لیدل الآیا فی بی عقه لوج رن عره وححق انن السماء لی وق لدعلن الن کوان علی تبر ن ا مالثبته وتلفاقةء (العنوةوالسدا عحل الحمل راخجم التوقحیدو أعد ل نو آهد المقید چث لکن خویی نزکوره مناء حر تن کر الیود ور بهن الالحا فطبی لرن بع هراه ولکه الآر ت دین (لطریت الحف خ نایحفتع و الیتان أعقا الابره ف الر ب بج ونهاه و جی لین حد کلم ایت رموفت ازکر اکقی و أجد مال بملیع رنوا ه فقی ت کنچین انولع آزن بآیانت بیات کلام لی ظوید وبا لخادیخ بتوی ق1

ابار

آغاز تذکرة الذاکرین انسخهآ ن)

رم اللالرمالحیم المه لالجن ک اولیاء الستورک وج القبا لبابصالحینم لرعباده العول بالاحب والانبابو الصلوة والسلام علم قاخ الاراده ونام السیادة الحفظ نوره عشر النه لسز الاصلابو آله المنصیز بالععمة والمحضصین بافخا الاعنا تبجیر چولی نت سلسلد نبعاا اننس رسعلی القاب دابطر الباس طرفر و نقیلم دکر وارن دطرتوو صولر قرجن باب ب الارباجهت تشینخ الساخ وال لوزرزلففل العلیء ms011 المحتنین والفضلاء الدفتین و العزوا الواصلین لل الحوالحق والصدق والبهن قطبالاوطآ بلبی المدردو الطیزصغ اللة والمیه الطریقة والحفنیته والدین منهر حباب ولاید انتب طلافت قباب ید الا وصیار الرضییع ومسنه الاصنیا الهادیم الهدین المتؤج تباج بل ان علی لان ان الضوصرض الناولیکم اللد الشرو العیان که الاڈآ النجبا دسراج الأمتهن2 طرتی لاهتساد علی به ابی لالبامامنا وامام کاین ل طریق الحق سپلالفرفان نتد لازم نزد کر ترتیسسلامڈکوره راا زجهتین بروجه ابهنتصار ببان ماید تاسأکان طرته صفویدر لصبڑ تایشند از تت پرومرندخوه وبررای راکیار. اولوالالباب واخح ولایج اتکرهر خحند عضی از اولادا مجاد وزرین طبه الاعراقی والالساداه بزرکر ارر اکه بکت ارواع طیبه آبای اظهار حخت ک فربیکار عالم وعالمیان وبادن ی خ حلا بادمنابان برش مل وجانبانی سوار کروانیده وزمام لیمام مرام بلاد وبعباورالایق تقبه افندارایتدن دیده ولنیره مجوه وعدلروا حابن وتید صضیهآ جمد وسعیؤ اتفان هر خظ جند اسلام والان وعون عرض مالر

مخزه لاقانت

هیم اللالرحا خجیم وبدنفت اانشیا نبهه ومنی گاروانیک رنده جتر گا منی بی ملاخط مونه وتثالکه وموالن نچنتو زکم: الارحام کینشی، وای بی بنجولن ونچکه نزنبفد فبلت وتننه صناب ازامتناع بدایع ومدانخله مرانع همشت ابداع ارنیا وارآقه اخراع افعالکه فوا لطایرند وبهحل الله ماین وارزة انائی کزر علم لو بو نده نیت ای ادرابته خلق بیر آموده ه انشای بلر ولیتت قمر خولاطیریج دازشرورر ز نکذر ضترات الدعلم من خلق وموا للطیة العلم وام توانائی ته غر قدبت تتو را هنیت هج رویی کان منغ وامکان عجزرا والدهعل کلره فذیر بجیو جانیت ویکایک فاعتحدیت که از لنبتانن اک ونقدد وتهرل ختیاه ولخبده معرا ومبراتت والملم اله واحد لآله الامه الرما لریم و بجما ارربیابل نما وصفاتت که از ممانک ولساهت اوص فخلق بملرواجد نتو ع ذاته ms012 منزه وکلناست لمیس کنله نیی وملومسیا لعلم وبولع کت سپد نخایت ودا فن کاهنما تیت کد بجکم ونسحتآ ذزتحتی رنٹی آثر فیضان تورآه بنزو یلا وه ورکسیده ظلرذ به برویر خور شید عنایت ان برمغارق حرز ومستوکشیدهوبه برط ررلح عفو و نشرحاظ مغفرت کر متبتت ثبارت باه الد بیویز الذنوربجمیعا ازستوزة زارسنینهٔ‌ مانه کا بران زاد نز آرتا بشایرسی آمر زکار ا نو اع انوار نتکمتلی نکننه والوابه ازهر امیدوامر ننی زه وبحقی صفحهآ آخر رسالهآ صوفیهآ صفویه و صفحهآ آغاز مناجات

جان نارابدوق مٹاجات خووتگلٹن

واررون الا ابرهرواییفی

حاحابت کرنیر پرنشانة

جع وبرات بروهزة

ملکن بر بی

وزلتا

الحمد لمن لیس للحمد اهل دونه؛ فلا یشارکه فی الثناء سواه، الذی نبه علی ذکره فی ذکره بذکره، فاعلم انه لااله الالله فهو سبحانه لم یزل ذاکرأ مذکورا متجلیا بذکره علی الافئدة والافواه لیتذکر العارف بنفی حقیقة الوجود عن غیره وبتحقق بانه فی السمآء اله وفی الارض اله فیکون علی بصیرة من ربه فیما آثبته و نفاه؛ والصلوة والسلام علی اکمل تراجم التوحید و اعدل شواهد التفرید(1) حیث لم یکن سوی مذکوره مناه، محمد مذکرالعهود و مبین الاحکام فطوبی لمن تبع هداه وآله الراشدین الی طریق الحق بالحق والیقین اقتفاء لاءثره فیما امر به ونهاه. و بعد این چند کلمه ای ست در معرفت ذکر الهی و تواجد اهل سماع و شواهد فضیلت و کیفیت انواع آن به آیات بینات کلام الهی مؤید و به احادیث نبوی و ms013 اخبار مشایخ طریقت مسدد و بر مواجید ارباب اذواق و معارف، مستقیم و ممهد از برای ازالهآ توهم و ترددی که در باطن جمعی از طالبان خطور میکند و ایشان را از حضور به مجالس ذکر جهر و حلقهآ وجد صوفیان و عبور بر مجامع توحید اهل ذوق و وجدان مانع میشود و در آن متردد و متفکر میگرداند به واسطهآ جهل و انکار بعضی از مقلدان شریعت و مفسدان طریقت که محق از مبطل بلکه حق از باطل نمیشناسند و بر سنت ابلیس پر تلبیس قیاس حال ذاکران بی غرض وریاء وطالبان طریقهآ فقر و فناء بر مخترعات مضلهآ ارباب بدع و اهواء میکنند و به خیالات فاسدهآ نفسانی و تلبیسات کاسدهآ شیطانی، درویشان(2) را از ذکر خداوند تبارک و تعالی باز میدارند. امید که چون این تألیف بنابر التماس عزیزی از مشارکان ذوق ارباب معرفت و تجرید و پیشروان حلقهآ اصحاب تصوف و توحید، سمت تحریر و صورت تقریر پذیرفته بیغرضی و معانده و مواطات و معاقده (و این کمینه را در میان، وجودی نیست تا به اراده و اختیار چه رسد) موجب نفع طالبان این راه و سبب جد و سعی ذاکران الله شود- بمنه و جوده إنه هوالرؤوف بالعباد والهادی الی طریق السداد- و موسوم گشت به «تذکرة الذاکرین» مشتمل بر مقدمه و شش تذکره و خاتمه.

مقدمه در بیان معنی ذکر و ذاکر و مراد از آن. بدان که معنی ذکر یاد کردن بنده است

بایاد رخش زیاد مایاد مباد گو هستی مازبیخ و بنیاد مباد

هر چند نشد ز عشق شادان نفسی جز عشق نصیب جان ناشاد مباد ای درویش هر چند مفسران «الا لیعبدون» را در آیهآ کریمهآ بالا «لیعرفون» تفسیر کردهاند و این بنابر آن است که عبادت بی معرفت معبود و یقین مقصود به وجهی که سزاوار این صفت باشد در ذهن عاید امریست متوهم که مرتسم شود در صفحهآ خیال و صورتیست متمثل در آینهآ اندیشه غیر لازم الامتثال؛ نه آن که مجرد معرفت از عبادت مغنیست بلکه او عبادت را سر و معنیست پس معلوم شد که بنده را از عبارت پروردگار خود ناچار است و آموختن آداب آن وی را لازم و در کار؛ و چون دانستی که تورا با معرفت از عبادت که مصدق دعوی بندگی و ثمرهآ شجرهآزندگیست چارهای نیست بلکه حصول سعادت عرفان حقیقی و خلوص

گفت راوی که شنیدم از ابیالهیثم و او میگفت شنیدم از پدر خود که عبدالله مذکور در حدیث سابق است و عبدالله می گفت که شنیدم از رسولله که آن حضرت می فرمود که: «جمع نمی شوند قومی یعنی جماعتی ازامت من بر ذکری که به جمعیت برای خداوند خود - جل جلاله کنند مگر آن که ملحق میشوند به ایشان ملائکه که با ایشان موافقت کنند در ms039 آن ذکر و فرا میگیرد ایشان را رحمت و برکت و مغفرت الهی.» و(2) آثار ائمهآ معصومین در کتاب «عدةالداعی» ابن فهد نقل کرده بنابر آن که در آن زمان به واسطهآ غلبهآ مخالفان و معاندان ذکر کردن مؤمنان به هیأت مجموعی میشر نبوده مضمون منقول عنه آن که در آن زمان بعضی از ائمهآ طاهرین در خانههای خود اولاد اطهار و اهل بیت و موالی و خدم خود را جمع می کردهاند و حلقهای ترتیب میدادهاند و به جمعیت، ذکر حق - سبحانه و تعالی - به

ال شدگان خستهآ مزگان توایم درکیش محبت همه قربان توایم

رجان خواهی روان به کف پیش کشیمورسر طلبی بر خط فرمان توایم واز جملهآ احادیثی که از ائمهآ هدی دربارهآ شوق و ذوق سلوک و وجد و حضور و فناو بقا و قرب و وصول وارد شده که جامع احوال و اذواق اهل محبت و ادلال است(1) از امام به حق(2) جعفر بن محمدالصادق لیلا منقول است قال الامام وعلی ال لا «ان لله شرابا لأولیائه اذا شربوا سکروا و اذا سکرواطربوا و اذا طربوا طلبوا و اذا طلبوا وجدوا و اذا وجدوا انابوا(3) واذا انابوا(4) آبوا و اذا آبوا ذابوا و اذا ذابوا خلصوا و اذا خلصوا وصلوا و اذا وصلوا اتصلوا و اذا اتصلوا لا فرق بینهم وبین حبیبهم»،(5) هر چند نکات و دقایق این حدیث مافوق مدارک وافهام خاص وعام است لیکن آنچه تنبیه بر آن از امور مهمه است آن است که از مفاتیح این کلام معجز نظام، مرکوز خواطر(6) و افهام میشود که توفیق معرفت و سعادت محبت الهی موقوف کشش غیبی و جذبهآ ازلیست و اثر شوق به مبدأ اصلی و تعشق و تعطش وجدی و غلبهآ درد طلب و تحمل مکاره اندوه و تعب علامت حصول آن نسبت والا و ظهور آن منت کبراست تا بنده به قدر وسع در توسعهآ آن کوشش نماید تا بعد از طی مقامات و نشر حالات که در طی حدیث مذکور منشود(7) است به مقام وصول و اتصال که آخر حدیث به آن مشحون است مقرون گردد و از مضمون «لا فرق بینهم و بین حبیبهم» بداند که این قرب و اتصال به رفع حجب عقلیه و انخلاع از اعتبارات موهمهآ غیرتیست و تحقق و تیقن این معنی که حقیقت وجوداز ms048 تعدد و تفرق و تجزیه و تبعیض و عروض و تشکیک منزه و معراست و نسبت آن به

چون بسی ابلیس آدمروی هست پس به هر دستی نشاید داد دست تذکرهآ سادسه در بیان تواجد و وجد و وجود و تفاوت معانی و منسوبان به اینها. بدان که معنی لغوی تواجد خود را بر وجد داشتن لاست) لیکن نه به موجب و مقتضای رعونت نفس و هوا یا تکلف خودنمایی و غرض و ریا چنان که مذکور شد بلکه به واسطهآ ملازمت حسرت و ندامت به تذکر سوابق اعمال و افعال و کثرت منادمت و مراجعت به تصور تضیع وقت و تشتت احوال و غلبهآ اندوه محاسبه و مکافات و سعی و جهد در تدارک مافات بنابر آن که مبتدی توبه ورجوع در محافل تذکیر و شعور و مجالس ذکر و حضور چون به فکر معاملهآ خودافتد اثر سوز سینه و التهاب و گریه و اضطراب او ظاهر شود و خود را برگریستن و دست بر سینه و زانوزدن دارد به امید مغفرت و رحمت اله و تشبه به خاشعان و متضرعان این درگاه با(3) نونیازی که به واسطهآ صدق نیت و صفای طویت و ms053 شوق خدمت درویشان و ذوق صحبت ایشان گرد این درد بر چهرهآ زرد اونشیند و به شیوهآ عشاق نوای آه و ناله گزیند طومار ملامت خلق درنوردد و گرداین کار نه به طمع لقمه و دلق گردد پس به تشبه و تتبع اهل دل(4) وجد و حال و مشغولان فارغ بال ساعتی به سوز و گداز و بال افشانی و پرواز درآید و به قدر قوت وقت خود

وحدیثی در معنی حال و وجد سالکین سایر و والهین ذاکر خواجه عبدالله انصاری - علیهالرحمة والغفران(4) - به اسناد خود در اوایل کتاب «منازل السائرین» ذکر کرده هر چند از طرق عامه است اما چون به حسب مضمون قریب به حدیث عمود است بعید از تهمت کذب و جحود است بر این وجه که: قال رسولله : «سیروا سبق المفردون» قالوا یا رسولالله و ماالمفردون؟ قال: «المهتزون الذین یهتزون فی ذکرالله عزوجل یضع الذکر عنهم اثقالهم فیأتون یوم القیمة خفافا»،(5) معنی حدیث آن است که فرمود: صدر بدر کاینات و خلاصه و نقاوهآ موجودات - علیه اکمل الصلوات - که سیر کنید که سبقت گرفتند بر شما مفردون (به کسررا یا فتح آن) پس اصحاب پرسیدند که چیست معنی این کلمه و کیستند مفردون؟ حضرت فرمودند که: اهل اهتزازند. و آن در لغت حرکتی ست بانشاط یا حیرتی ست مقرون به

ذات ازلی نگشته در عین جلی پربود زنقش دانش لم یزلی

آثار ظهورش ار(5) فزون شد ز شمار برصورت علم او نیفزود ولی وهمچنین اخلاق و خواص و اوصاف و اعمال صادره که از لوازم و عوارض تابعهآ اعیانند و بعد از این نشئه در عالم برزخ به صور ms058 مثالیه و در محشر که قیامت کبراست هر یک به مقتضای حقایق و آثار لوازم مصور و محشور خواهند گشت و چون از تجسد ارواح برای ادراک

شهود هردم به تجددش رسد(2) فیض وجود ممکن که شود به وصف هستی مشهود مانند نخست اگر نبودی نشدی در شبهه خرد که این همان است که بود

غرض آن که حرکت این متمکنان در باطن به تجدد فیض ازلی و تصرم فضل و عنایت لم یزلی و تتابع تجلیات و تعاؤر انوار مشاهدات منافی و مباین سکون و تمکین ظاهر ایشان در حین استماع نغمات و ms059 ورد(3 و ذکر و اورادات(4) نیست وگاه باشد که حکمت الهی به واسطهآ تعلیم مریدان یا ازالهآ انکار منکران و معاندان، ایشان را نیز به حرکت آورد و آثار برکات بر حرکات ایشان مترتب شود و زبان حال ایشان دراین اضطرار و اشتعال(5) به این مقال از قلق واضطراب و تواتر کشف و حجاب خبردهد؛6) رباعته:

بایاد رخش گر آشنایی دارد کی سینه زاندوه رهایی دارد

داغ جگرش نهفته در آتش دل شمع ار چه زشعله روشنایی دارد

دراین ره شد آن گم که پیری ندارد عنان درکف دلپذیری ندارد

و این از برای آن است که استعداد و حوصلهآ آدمیان چنان که از اختلاف امزجه و طبایع ایشان معلوم و مفهوم میشود مختلف است و مجرد استنباط مبتدی، طریق سلوک و آداب سیر و دلوک را از کتب قوم و رسایل ایشان مانند معالجهآ علیل است نفس خود را به مطالعه قوانین کلیهآ اطبا یا تتبع نسخ برایشان مداوا، پس همچنان که بیمار را بی صلاح طبیب حاذق و مدتر موافق در معالجه مرض خود شروع نمودن موجب تضاعف مواد علت نهان بلکه تولد و تجدد اصعب واتعب از آن میشود در اغلب همچنین بیماری که در نفس انسان به سبب محبت دنیا و رعونت و ریا و متابعت شهوت و هوا و غلبهآ غضب و قلت حیا که مواد رذایل1 اخلاقند متولد شود بساکه آدمی بعد از آن که این صفات را ذمیمه داند و دیگران را به آن نکوهش کند خواهش نفس، آن را چنان در نظر او زینت دهد که از خود، حمیده انگارد و حدیث نفس را وحی والهام پندارد و یا بعد از اطلاع بر ذمایم اخلاق نفس و وقوف بر آن چه در طریق تبدیل آنها نوشته و گفتهاند بر ms061 کمیت و کیفیت آن به قدر احتیاج واقف(2) نباشد و از حد توسط و اعتدال که مرکز اصلی و مدار کلی معاملات و معالجات است به این سبب تجاوز کند تا به افراط یا تفریط انجامد چنان که قلیل الاجتناب از نجاسات چندان مبالغه در طهارت نماید که به سرحد وسواس رسد پس از مردم بی موجبی احتراز کند و در مصافحه به جای دست، آستین دراز کند و نداند که این از حالت اولی به مراتب اقبح است و از معایب نفسانیه اشنع وافضح؛ چرا که مستلزم غروراست به پاکی جبه و دلق و رعونت و بیباکی به امتیاز خود از خلق و وقوع در اثم به علت سوعظن که موجب تلویث قلب است به گمان پاکی بدن ؛ و بالجمله غرض از این، بیان تمثیلست اگر چه مقصد نه از این قبیل است چراکه مراد ازالهآ علت شرک خفی و تخلص عمل از تخلل شک و ریاست و این اخفا از یافتن اثر پای مور در شب دیجور بر صخرهآ صماست.

ای درویش! هر چند حسن و قبح اشیا چنان که معتقد علمای امامیه است عقلیست و دلایل عقلیه بر این واضح و جلی ست لیکن ادراک آن کما ینبغی مرتبهآ عقول صافیه و نفوس زاکیه است و اگرنه عقول مشوبه به وهم و قلوب محجوبه به علت غرض باقلت فهم را به ادراک

گراز سر صدق، مرد این راه شوی خاک قدم مردم آگاه شوی

روجامهآ جان بشوی از لوث حدوث تا قابل رنگ صبغةالله شوی چون باعث و محرک تسوید و تحریر این اوراق از اهل نسبت این سلسله بود به استحقاق و خاطرش به این متعلق مینمود که ترتیب مشایخ سلسلهآ شریفهآ «نور بخشیه» که این کمینه منسوب به آن است مسطور شود و طریق تواتر و توالی و اتصال(2) واهالی آن در الباس خرقه ونسبت معنوی و تعلیم و ms065 تلقین آداب ذکر خفی به حضرات ائمهآ معصومین و هادیان سبل تحقیق و مرشدان طریق یقین مفهوم و مرقوم گردد لهذا ذیل این رساله به ذکر القاب و اسامی سامی ایشان مذیل و مسجل گشت - و بالله التوفیق وعلیه(3) التکلان- نسبت خرقه و تعلیم ذکر و رخصت و ارشاد این کمینه فقرا و نامرادان غیر محسوب از عداد و سرگشتگان وادی محتت ووداد درویش محمد المعروف به میرزا محمد المتخلص بالمحقق الاردبیلی

س نیست در این عهد ز شوریده سرانبرمسند توحید به سامان اسد

که قریب به این زمان در دارالمؤمنین کاشان به جوار رحمت ایزدی پیوست و در مقبرهآ متبرکهآ سلطان الفقراشاه شمس مدفون گشت و فقیر را قطعهای در تاریخ ستر و ارتحال آن مستور قباب رحمت و مغفرت ایزد متعال روداده بود مشتمل بر دوازده بیت و این دوبیت که ماده تاریخ است از آخر آن قطعه است؛ قطعه:

ق» دوشرفت از این حلقه، حلقهسان به کران(1

پیر، قاضی اسد «محقق» دوش

ستم از پیر حلقه تاریخشرفته از حلقه پیر»، داد نشان

1048

ونسبت وی از قطبالمحققین والاوتاد، کهف الفقراء ومرجع العباد، الواصل الی بحار رحمة العلی البار الباری، مرکز الطریقه ومدیر الحقیقة، الشیخ درویش علی السدیری(2 السبزواری واو از شیخ فاضل کامل عارف به معارف یقین، الشیخ ملک علی الجوینی و او از سالک مسالک طریق و عالم معالم دینی الشیخ حاجی محمد الجوینی و او از شیخ کامل ربانی و قاطع آمال و امانی قاید ms066 مخلصان به راهدانی و راه بینی الشیخ کمال الدین الجوینی و او از شیخ عارف واصل حقیقی الشیخالعالم الولی، حاج حسین الابرقویی(3) واو از

الحمدلله المحیی ذکر اولیائه المستورین فی حجب القباب بالصالحین من عباده المنسوبین الیهم بالاحساب والانساب والصلوة والسلام علی فاتح الارادة وخاتم السیادة، المحفوظ نوره عن التدنس فی الاصلاب وآله المفصومین بالعصمة والمخصوصین بافضلالاعقاب. وبعد چون نسبت سلسله نسب عالی انتساب معلی القاب ورابطهآ الباس خرقه و تعلیم ذکر و ارشاد طریق وصول به قرب جناب رب الارباب حضرت شیخالمشایخ واکمل العارفین، افضل العلماءالمحققین والفضلاء المدققین والعرفاءالواصلین الی الحق بالحق والصدق والیقین، قطب الاقطاب، ابی الملوک والسلاطین، صفیالملة و الطریقة والحقیقه والدین، منتهی به جناب ولایت انتساب خلافت قباب سید الاوصیاءالمرضیین و سندالاصفیاء الهادین المهدیین(1) المتوج به تاج «هل اتی علی الإنسان»(2) المنصوص به نص إنما ولیکم الله»(3 فی السر والعیان، ابی الائمة النجباء وسراج الأمة فی طریق الاهتداء، علی بن ابی طالب امامنا و امام کل من سلک طریق الحق و سبیل العرفان میشد لازم نمود که ترتیب سلسلهآ مذکوره را از جهتین بر وجه اختصار بیان نماید تا سالکان طریقهآ صفویه بر بصیرت باشند از نسبت پیر و مرشد خود و بر رأی زاکیهآ ارباب اولوالألباب واضح ولایح است که هر چند بعضی از اولاد امجاد و ذریهآ طیبة الاعراق والاسناد آن بزرگوار را که به برکت ارواح طیبهآ آبای اطهار، حضرت آفریدگار عالم و عالمیان و پادشاهی بخش جملهآ پادشاهان بر رخش مملکت و جهانیان سوار گردانیده و زمام اهتمام مهام بلاد و عباد را لایق به قبضهآ اقتدارایشان دیده واشیوهآ جود و عدل و احسان و شیمهآ مرضیهآ جهد و سعی و اتقان در حفظ بیضهآ اسلام و ایمان و صون عرض و ms069 مال و ناموس بندگان برگزیده، به واسطهآ دفع کلال، تدابیرامور ملکی که به اقتضای اختلاف تداویر فلکی از لوازم حکم مخفیه و اسرار خفیه است و حقیقت آن همان به مصلحت احوال بندگان راجع میشود بالعرض ارتکاب امری عارض میگردد که به ظاهر شرع مبین مخالفتی ظاهر دارد لیکن در نظر عقل دراک شر قلیل است

ظاهر آن است که به ترتیب انساب مزبوره باشد مگر شاه اسماعیل که طفل از پدر مانده

اما قواعد طریقت که اصول مقامات آن را بعضی چهل گفتهاند و بعضی صد و بعضی تا هزار نیزنمودهاند و فی الحقیقه چنان که موافقت دو شخص در شکل و لون و خصوصیات من جمیعالوجوه ممکن نیست بنابر عدم تکرار فیض وجودی و تجلی الهی همچنین اتفاق دو سالک در آداب سلوک و سیر مقامات بی تفاوت بعید التصور است و از این جهت است که در

اول توبه بدان که توبه پشیمانی ست بر آنچه ازوی صادر شده از مناهی و تأسف و تحسر بر تضییع عمر و وقت در غفلت و استغفار واعتذار و اظهار عجز و تضرع و انکسار و عزم جزم و طلب توفیق از عزیز جبار بر آن که در بقیهآ عمراز ارتکاب امثال آن معاصی اجتناب نماید و در تلافی و تدارک مافات به قدر وسع شتابد و وجوب توبه به حکم آیهآ کریمهآ «یا أیها الذین آمنوا توبوا إلی الله»(2) جمیعا نسبت به همهآ مؤمنان، عام است و خصوصیتی به اهل معصیت ندارد ms072 بلکه اعتراف بنده به عجز و تقصیر از ادای آنچه حق بندگی ست و استدعای توفیق در همهآ اوقات از لوازم عبودیت است و حق- سبحانه و تعالی- در تأکید این معنی میفرماید: که: «من لم یتب فأولئک هم الظالمون»3) یعنی: هر که از توبه و استغفار استنکاف و استکبار نماید به واسطهآ اصرار بر گناه یا گمان برائت ذمت و امتیاز به زهد و صلاح از امثال و اشباه پس آن جماعت که توبه نکنند بر هر وجه که باشد از این وجوه، ایشانند ستمکاران بر نفسهای خود که او را در معرض مخالفت امرالهی یا عجب به گمان بیگناهی درآوردهاند.

اما انابت که معنی آن رجوع بنده است به حق- سبحانه - بعد از توبه برای اصلاح احوال و تصمیم عهد اعتذار و تمیم عقد استغفار و جهد بلیغ در آن که شواهد فعلی و عملی وی مصدق اقرار قولی وی گردد و انابت نیز به مضمون آیه کریمهآ «وأنیبوا إلی ربکم»(4) از جمله مأمورات عامهآ شامله است و بازگشت بنده به خداوند خود برای وفای عهد بندگی و تجدید عقد عبودیت و افکندگی در جمیع اوقات و احیان، عین فرض و فرض الاعیان است و سرکشی از آن موجب سوء عاقبت و مستلزم خسران؛ لیکن مبتدی سلوک طریق طریقت را لازم است که انابت به دست صاحب سعادتی بکند که صلاحیت اهدا و ارشاد داشته باشد و در علوم

اما صدق که در لغت به معنی راستیست و مراد از آن در این مقام، مقام استقامت سالک است در قول و فعل و قصد و عمل و موافقت میان دل وزبان و تصدیق اعمال صالحهآ صادره از ارکان مر عزیمت قلب و قصد جنان را؛ و شک نیست که رستگاری بنده در حفظ طریقهآ راستی و راست کاریست و اثارهآ خیر و صلاح و فوز و فلاح بر آن مترتب میشود چنان که مفهوم آیهآ کریمه بر آن دلالت میکند که: «فاذا عزمالأمر فلو صدقوالله لکان خیرالهم»،(1) و در حقیقت، صدق، اصل اصول مقامات و سرمایهآ قبولی اعمال و رفع درجات است و چون سالک مخلص نسبت به جناب عزت در قصد و نیت و نسبت به پیردر صفای طویت و نسبت به برادران در خیرخواهی و مصلحت، صادق باشد زود اثر ترقی او در احوال ظاهر گردد و بر تلاقی مافات قادر شود و عمل اندک او، با صدق، بیش از پیش نماید و دوستی محبوب حقیقی به جز صادقان رانشاید.

اما حسن خلق که مراد از آن خوش خویی و گشادهرویی و تحمل و بردباریست و بعضی معنی تصوف را همین دانستهاند و حضرت حق - عز شأنه - حبیب خود را بنابر تحمل آن حضرت، اعبای محنت اجانب و اصحاب را و انبساط و خوش خویی در مقابلهآ ایذاء و آزاری که از خلق به وی میرسید در محکم کتاب به خطاب مستطاب «نک لعلی خلق عظیم»2) منصوص و مخصوص گردانید و اصل و حقیقت خلق نیک مبتنی بر دو امر است: یکی بذل معروف به قدر وسع و دیگری کف اذای خود از خلق و مراد از بذل معروف آن است که نیکخواه خلق باشد و سعی نماید که ms075 خیر او به مؤمنان برسد به آنچه تواند؛ پس اگر از اهل ثروت و توانایی باشد به مال خود با برادران مضایقه نکند از هدیه و صدقه و قرض حسنه و ضیافت و استخلاص گرفتاران و دفع شرعوانان و ظالمان، و اگراز اهل علم و حال باشد به تعلیم مسایل دین مبین و تفهیم طریق حق و یقین و نصیحت و ارشاد واهدای سالکان بر منهج استقامت و سداد؛ و مقصود از کف اذای خود از خلق آن است که ترشروی و آشفته خوی نباشد و مردم را به کج خلقی و تلخزبانی نیازارد و غیبت برادران نکند و سخن چین نباشد و هر چه آن را در نفس یا مال یا عرض یاناموس اهل و عیال خود روانمی دارد برای دیگران نیز رواندارد.

اما فقر که ظاهر معنی آن احتیاج است و حقیقت آن استغنای از مادون حق است به صحبت افتقار وافنای اراده و اختیار خود در شعاع تجلی قادر جبار و رؤیت عجز و احتیاج کل در جنب اقتدار واحد قهار و اختصاص وی-جل شأنه- به فنای ذاتی و عدم احتیاج به غیر در وجود و بقا چنان که می فرماید که «یا أیها الناس أنتم الفقراء إلی الله والله هوالغنی»(2) وهرگاه به حکم «فارجعوا الی أنفسکم، سالک طریقت به نفس خود رجوع نماید که نسخهآ مختصر عالم کون است و از هر چه در عالم آفریدهاند در قلب و قالب او از آن تصویری و تمثیلی کشیدهاند و تفکر کند در آن که آنچه به او متعلق است از وجود و حیات و علم و دیگر صفات و خواص و حواس ظاهره و باطنه و احوال و آثار باهره و کامنه از مقتضای ذات و ماهیت او نیست و اگر نه بایستی که متغیر و زوال پذیر نبودی و حال آن که در هرنفس قبول تغییر و تبدیل میکند بلکه وجود اشیاء در هر آن به فیض مجدد، باقی و ممتد است چنان که بقای حیات در نوع حیوان به تجدد انفاس، مفهوم و مشاهد میگردد؛ پس بداند که او همیشه محتاج است به پروردگار خود من جمیع الوجوه والجهات و فقرذاتی که مقام اصلی عبد است هرگز از او منفک نمی شود و حقیقت او هر لحظه به لسان استعداد و افتقار از مبدع حقیقی می طلبد آنچه موجب و ms078 مقتضای حال اوست در جمیع احوال؛ و فقر، اصل و مرجع منازل و مقامات سالک است و مادام که در مقام فقرو فنا قطع تعلق از خود و کل ماسوانکند و در نظر یقین او موجود مطلق و مؤتر حقیقی منحصر در حضرت وجود که واجبالوجود لذاته عبارت

اما محبت که عبارت از دوستیست و مراد از آن در این مقام نسبت قطع علاقه چنان که مذکور شد از ماسوی و کماهی أنس و رغبت به حضرت مولی؛ و از لوازم محبت آن است که هر چه را دوست دارد به تقریب محبوب حقیقی و طفیل او دوست دارد و در راه او به بذل مال و جاه و نفس و تن مضایقه نکند و دوستی هیچ چیزرابر دوستی اونگزیند تا به حکم آیهآ کریمهآ «یحبهم و یحبونه»21 مشعلهای از شمع محبت حقیقی در کانون سینهآ مرید که از التفات به غیر پرداخته و با سوز و گداز محبت ساخته برافروزد و رخت هستی مستعار او را در اشراق تجلی واحدالققار بسوزد و متعلق دوستی در هر دو حال از طرفین یک ذات باشد زیرا که محبت حق مر بندگان را راجع میشود به آنچه از صفات ذات وی در ایشان ظهور کرده و سبب اتصاف ایشان به کمالات انسانیه شده و محبت بندگان مرحق را به معرفت استحقاق و

امامعرفت که آن عبارت از شناساییست و به بعضی از مراتب آن در علم اشاره رفت لیکن مراد از معرفت در این مقام نه همین مجرد شناخت عوام علمای ظاهر است که به دلایل عقلیه معرفتی حاصل کنند و آن از تطرق شوایب شبهات خالی نباشد یا مبتدیان ارادت و سلوک از یکدیگر بشنوند و حقیقت آن بر ایشان منکشف نشده باشد بلکه مراد، معرفتیست که سالک اولا به وسیلهآ شرف صحبت پیران طریقت و علمای حقیقت و حسن ظن و صفای اخلاص که به این طریقه دارد به گوش هوش بشنود و ذوق و حلاوت آن در دل و جان اثرکند وروز به روز چشمهآ شوق ترقی و اندیشهآ عروج در باطن او میزاید و او در شرایط بندگی و مراقبه و ذکر و فکر میافزاید تا مشکات سینهآ او که محل زجاجهآ صدق صفای نیت است و قابل مصباح مفتاح ابواب علم الیقین بود و به سبب رقت و طهارت سلوک و ریاضت از کدورات عقاید فاسده مضعی شده و به شرف مشاهدهآ عینالیقین مشرف گشته بود زیت محبت در آن مصباح به نور معرفت حقالیقین برافروزد و همهآ شجر وجود سالک به ضوء آن نور منور شود و مصداق «یکاد زیتها یضیء و لو لم تمسسه نار نور علی نور»(1) بر منصهآ ظهور، جلوه کند و معرفت حالی سالک صادق گردد به حیثیتی که در هر چه بیند و باهر که نشیند و هر طریق که گزیند جز معروف حقیقی و مقصود اصلی نبیند و همه را در آفتاب تجلی حقیقی محوو فانی انگارد و غیر حقیقت وجود که به ذات خود موجود است هستی به تحقیق نشمارد و نسبت ms082 این معرفت را نیز به خود، موهوم و مستعار پندارد.

اما تجرید که مراد از آن مجرد شدن سالک است از علایق جسمانی و عوایق نفسانی به نوعی که شامل تفرید دل از اندیشهآ آن که خلق، او را به صفات حمیده بشناسند و تعریف و ستایش نمایند نیز باشد بلکه رد خلق را بر قبول بگزیند و از ملامت و سرزنش ایشان ملول و به اقبال و اظهار اعتقاد و اخلاص ایشان خوش حال نشود و هر چند ابواب فتوحات بر وی گشاده گردد و بر اعمال و احوال او اثرکرامات و برکات مترتب شود به آن فریفته نگردد و همیشه افعال خود را به نقص و قصور متهم دارد و چنان که گرفتاری و دل بستگی به مال و جاه دنیا را مانع ترقی و وصول به مقام توحید میداند بداند که دیدن اعمال و خوش آمدن احوال و پندار کمال از برای او از آن به مراتب اقبح و اشنع است و موجب بعد اواز درجهآ قبول، و نقص و فتور از معارج وصول میشود و به حضرت موسیلا خطاب رسید که «فاخلع نعلیک نک بالواد المقدس طوی»(1) و اهل اشاره گفتهاند که مراد نه همان نعلین ظاهر بلکه مراد آن بؤد که هر چه عقیلهآ پای تو و عقدهآ راه تو میشود در ظاهر و باطن از آن منخلع باید شد و قطع علاقهآ آن به کلی باید نمود تا قابلیت طی کردن وادی مقدس که عالم تجرید و روحانیت است حاصل گردد و به غیر مقصود اصلی ملجأ و مرجعی نماند. اما توحید که اکثر علمای بالله آن رانهایت مقامات و غایت الغایات شمردهاند و حق آن است که مبتدی و سایر و منتهی و دایررا درادوار سیر و سلوک خود از آن گزیری نیست لیکن نسبت به احوال، معنی آن مختلف میشود و هر یک به قدر مقام خود از آن چیزی ms083 ادراک میکنند و آن سبب طهارت ظاهر و باطن ایشان از دنث شرک جلی و لوث خفی میشود و اول آن، اعتقاد یگانگی معبود به حق است به آن معنی که در الوهیت و ربوبیت شریکی ندارد و منزه است از نسبت شبه و مثل و مانند وزن و فرزند و زاییدن وزایانیدن چنان که مفاد کلمه طیبهآ لااله الالله ومضمون سورهآ کریمهآ «قل هوالله» است و در جواب از سؤال جمعی که از نسب حق - سبحانه و تعالی - سؤال میکردند نازل شده و شهادت به این توحید را اسلام خوانند و گویندهآ این کلمه مال و خون او محفوظ است و اهل اسلام او را پاک میدانند به ظاهر، لیکن اگر تصدیق دل او به آن موافقت نکند منافق و مرائیست و چون به دل اعتقاد

در بیان احوال اهل حلقه و دایرهآ سلسلهآ صفویه و کیفیت صفات خلیفه و پیره و ذاکر و طریقچی و غیرهم از اهل خدمت. اما خلیفه: باید دانست که خلیفگی از آدم صفی بود اولا که حق - سبحانه - پیش از استواری خلقت وی فرمود که: «نی جاعل فیالأرض خلیفة»(3) ودر حق بعضی از انبیانیز به تصریح فرموده و در بعضی به رمز اشاره نموده و هر چند حقیقت این مقام از موهبت و انعام است لیکن لازم است که خلیفه در علم و معرفت و صفای باطن و طهارت ظاهر و حسن معاشرت و شفقت بر خلق و سرپوشی وزهرنوشی و تحمل و بردباری و توگل و تفویض ورضا و تسلیم و سایر مقامات مذکوره اکمل از طالبان بلکه از اکثر اهل زمان باشد و مشکل مریدان و طالبان در شریعت و طریقت از او حل نتواند شد و با هر یک درخور حال ومقام وعقل و ادراک او حرف زند که «کلم الناس علی قدر عقولهم» و نصیحت دریغ

اما نقیب و خادم و آنچه مشهور است در طریقت آن است که حضرت رسالت پناه، حبیب اله محمد رسولالله را سیدالقوم «خادم الفقرا» میگویند بنابرآنکه آن حضرت از بیتالمال حصهآ هریک از اصحاب به قدر ضرورت و احتیاج ایشان مقرر مینمود و در حصهآ خود تأخیر میکرد؛ پس خادم امر خلافت آن حضرت باشد و با وجود خصایصی عظیم از ختم رسالت و فتح باب شفاعت و عموم امر نبوت مرکافهآ عالمیان را و غیر آن که انبیای دیگر راندادهاند به اینها مفاخرت نمیکرد و فقر و فنا و خدمت امت و دوستی خدارا فخر خود میدانست و میگفت که: «الفقر فخری و به افتخر»11) یعنی که این مقام فخرمن است و به این فقر افتخارو مباهات می کنم و بعضی نقیب و خادم، حضرت میکائیل رامیدانند که ملک الارزاق است و از آن مانعی نیست لیکن خادم باید که خدمت را به اخلاص کند نه به طمع و چون نیازی در مجلس وارد شود ضبط کند که تلف نشود و حاجت صاحب نیاز معلوم کند و فاتحه و تکبیر،

و اما طریقچی باید دانست که اول طریقچی جبرئیل امین بودلا که چون از آدم ل تقصیری و مخالفتی ظاهر گشت او را تنبیه نمود تا به توبه و انابت بازگشت کرد و به گناه خود معترف شد و دشمن خود را که نفس و شیطان بود بشناخت و چوب طریق (از عود یا مورد یا بید بود به اختلاف روایات و آن) را به دست آدم داد تا به خود به دنیا آورد تا به آن انسی داشته باشد و فرزندان را به آن از بعضی مخالفات پاک کند و ترجمان و سجده نیز از اخی جبرئیل مانده که ms088 چون حضرت عزت ندای «انی جاعل فیالأرض خلیفة»(1) در داد ملائکه جرأت نموده بنابر آنچه در نشئهآ انسانی میدیدند از اختلاف مواد ترکیب گفتند که: «أتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء و نحن نسبح بحمدک و نقدس لک»3) یعنی آیا میآفرینی در زمین کسی را که فساد کند در آن و خونها بریزد و ما خود تسبیح میکنیم به حمد و ثنای توو تقدیس می کنیم تورا از آنچه سزاوار جبروت ذات تو نباشد؟ پس خطاب الهی در رسید که: إنی أعلم ما لا تعلمون»(3) پس چون نشئهآ انسانی مستوی شد و به حکم «نفخت فیه من روحی»4) مدرک کلیات گشت و به حکم جامعیت، قابلیت و استعداد مظهریت جمیع اسما یافت؛ پس به تعلیم الهی از اسمای متقابله که هر طایفه از ملائکه مظهر بعضی از آن بودند ایشان را اعلام نمود و چون بر جسارت جرأت خود اطلاع یافتند زبان به ترجمان «و مامنا إلا له مقام معلوم»(5) گشوده، جبرئیل که پیشروایشان و مترجم کلام ایشان به امرالهی به سجدهآ معذرت درافتاد و ملائکه نیز به تبعیت او سجده کردند و ابلیس به واسطهآ ابا و استکبار ازادای وظایف عبودیت بر دار خذلان بماند و مستحق نارحرمان گشت و چون ملائکه دیدند

اما شمخالی که آن خدمت شمع و چراغ است و آن از سلمان فارسی مانده که خادم حضرت امیرالمؤمنین طیلا بود و شمخال باید که در مجلس از خدمت خود غافل نشود و از اهل ذکر و ریاضت باشد تا روشنایی باطن او مدد روشنایی ظاهر شود و به غفلت از خدمت خود محروم نماند.

اما حسینی که او را سقا و حیات بخش نیز میگویند و آن را به خضر طلیلا متعلق میدارند که خازن آب حیات است و بعضی عباس علی را که در دشت کربلا سقای آل عبا بود و آخر، شربت شهادت نوشید پیشوای حسینی و سقا میدانند و بر هر تقدیر اهل این خدمت میباید که زنده دل و خوش خلق و سلیم النفس باشد و یقین داند که هرگاه این خدمت را بسزا کند بی غرض و طمع و ریا در حفظ طهارت ظاهر و باطن و نماز و عبادت پروردگار به قدر وسع سعی نماید در وقت درماندگی ms090 خلق به گرمای قیامت و هول تشنگی محشر امید بهشت که جام طهور از دست ساقی کوثر بگیرد و حیات جاودانی از سر گیرد.

اما کوزچیگری که مراد از آن دیدهبانی و بیدار کردن طالبان است و بستن حلقه و سلسله و ملاحظهآ آن که از ایشان بیادبی و خلاف طریق صادر نشود و آن در حقیقت به حضرت شاه مردان و امیر مؤمنان علی بن ابی طالبل منسوب است زیرا که در زمان حضرت رسالت، سپهسالار لشکر اسلام و مقوم صفوف نماز مؤمنان و معلم قواعد ایمان، آن حضرت بود و اصحاب، ادب مجلس و طریق خدمت پیغمبر از وی میآموختند و از شرایط او آن است که راستگوی و دلیر و عذر پذیر باشد و از غرض و عناد و شر وفساد احتراز نماید و آنچه بیند برای نصیحت و حفظ ادب بگوید و به مجرد ظن و گمان اکتفانکند.

اما قاپیچیگری که آن خدمت شیخ عارف واصل، معروف کرخیست چنان که مشهور است دربان دولتسرای سلطان خراسان، امامالانس والجن سیدالنجباء علی بن موسی الرضاللا بوده و بعضی او را خادم حضرت امام موسی لا نیزدانستهاند و سنت او سیرپوشی و تحمل و فقر و خاکساری و خوش خلقی ست لیکن باید که تا حلقهآ ذکر قایم است بینسبت و بیگانه را بیرخصت پیره رخصت ندهد و واقف باشد و نسبت بعضی از اهل خدمت که مذکور نشده قیاس بر حال این جماعت ادراک میتوان کرد.

اما شرایط طالبان و مریدان عموما که اهل خدمت نیزدر آن داخلند بسیار است لیکن به طریق اجمال آن است که چون طالبی به دولت توبه و انابت مشرف گردد و کسوت فقر، تاج مفاخرت وی شود باید که ثابت قدم باشد و بی عذر شرعی از مجلس فقرا قدم نکشد و با اهل دنیا و زاهدان اهل عجب و ریا کمتر نشیند و از صحبت عالمان بیعمل و ناصحان ms091 پر حیل اجتناب نماید و جهد کند که فاضل اوقات او از کسب معیشت اهل و عیال صرف ذکر و نماز و تسبیح و تهلیل ایزد متعال شود و همیشه همت بر آن گمارد که بیضهآ بشریت خود را از مفاسد هواجس شیطانی و و ساوس نفسانی محافظت نماید تا به برکت اخلاص او و توجه پیر، مرغ روحانیت و لطیفهآ انسانیت که محبوس تقید علایق و عوایق شده نجات یابد و به مراتب درجات غلوی که مستقر اصلی و کنام علوی اوست پرواز کند و از تیه غفلت و ضلال به بال اعمال صالحه بر مدارج معرفت و کمال ترقی نماید و بداند که هر چند در ترک هوا و آرزوی نفس کوشد و عجز و انکسار و توبه و استغفار را شعار و دثار خود سازد راه او به مبدأحقیقی نزدیکتر و وصول او به درجات نجات، زودتر خواهد وهالعاقل یکفیه الاشارة»

اشاره بدان ای عزیزا که تاج دوازده ترک است و میتواند بود که هر ترکی اشاره به امامی باشد از ائم یا به حرفی از حروف کلمهآ طیبهآ لااله الالله یا حروف محمد رسول الله یا حروفالعلی ولی الله و میشاید که اشاره باشد به برجی از دوازده برج یا به ماهی از ماههای سال و احتمال دارد که هر ترکی از آن ترکی باشد از افعال ذمیمه چنانچه شاعرگوید؛ بیت: ای که می پوشی لباس اهل دل یک ره ببین

کزره معنی ده و دو ترک دارد تاج شاه ترک بخل و ترک بغض و ترک قهر و ترک کین

ترک خودبینی و ترک عیبهابیاشتباه ترک نخوت، ترک شهوت، ترک ایذا، ترک آز

ترک خواب و خورد و دیگر ترک افعال تباه ومعنی دیگر در این باب گفتهاند که: هر ترکی ازین دوازده ترک برگی دارد؛ اول: ترک شرک و برگ او توحید است. دویم: ترک حسد است و برگ او یقین است. سیم: ترک جهل و برگ او علم است. چهارم: ترک ریا و برگ او اخلاص است. پنجم: ترک معصیت و برگ او تقواست. ششم: ترک بغض و برگ او محبت است. هفتم: ترک حرام و برگ او حلال است. هشتم ترک بخل و برگ او سخاوت است. نهم: ترک جزع و برگ اورضاست. دهم: ترک طمع و برگ او توکل است. یازدهم: ترک کبر و برگ او تواضع است. دوازدهم: ترک همهآ مناهی وبرگ او توفیق حق است. این است آنچه از رسالهآ مذکوره به طریق سؤال و ms095 جواب منقول شده - والله اعلم بالصواب-

اماای عزیزا باید دانست که غرض از این اطناب و نقل کلام غیر از رساله و کتاب با آن که عادت این داعی نیست آن است که طالبان را از دانستن قواعد و ارکان طریق اولیا فواید هست ومجرد پوشیدن کسوت کافی نیست بلکه به مقتضای آن از تبدیل اخلاق و اوصاف و تشبه صوری و معنوی به مشایخ طریقت و مواظبت بر فرایض و سنن عبادات و ترک محرمات و منهیات نیزاز ضروریات آن است چرا که نفس آدمی تا در مقام امارگی «إنالنفس لأمارة

ای درویش !چون وادی طریقت را مسالک دشوار و مهالک بی شمارست و سالک را از ممد و معاون در این راه ناچار، پس باید دانست که طالب را از توسل به ارواح طیبهآ انبیا و اولیا خصوصا روح پر فتوح حضرت رسالت پناه، محمد مصطفی وعلی مرتضی وائمهآ هدی و مشایخ سلسلهآ اولیا به ترتیبی که در اول این رساله مذکور شد لابدست و از

تذییل چون بنابر التماس عزیزی از اخوان رسالهآ «تذکرة الذاکرین» نوشتهآ جمعی از طالبان اطلاع بر ضروریات قواعد و ارکان طریق صوفیهآ صفویه که مبتدی این طریقه بودند رسالهآ دیگر طلبیدند به سبب رغبت و موجب وقوف ایشان بر آداب این نسبت باشد اجابة لمسئلتهم و قضاء لحوایجالاخوان در اسرع زمان مختصری مرقوم گشت وتعمیما للفواید شرح بعضی از ms100 مقامات سلوک علی الایجاز و ذکر برخی از نصایح و تمهیدات به آن مخلوط و به اتبصرةالطالبین» مسمی شد. امید از کرم عام مبرا از نقض وابرام و اهتمام تام ذی الجلال والاکرام به هدایت و ارشاد جملهآ عباد علی الخصوص طالبان طریقهآ محبت و وداد و سالکان مسالک رشد و سداد آن که سبب فوز و فلاح و نجات و نجاح مسترشدان و تقویت دین و تمشیت یقین مستفیدان گردد و بالله التوفیق و هااناالعبد الضعیف الواجی والفقیر المذنب الراجی الی ربه بربه لربه، الجامع لکل ما یحوبه ذاته الاقدس الخفی والواسع لجل ما یسعه فیض جوده المقدس الجلی میرزا محمد بن سلطان محمد المتخلص بالمحقق الاردبیلی

ای یگانهآ بی شبهه و مثال و ای نگارندهآ صور اشیابی ملاحظهآ نمونه و تمثال که «هوالذی یصور کم فیالأرحام کیف یشاء»(1) و ای بی چون و چگونه به تقدس ذات و تنزه صفات از امتناع بدایع و مداخلهآ موانع در مشیت ابداع اشیا و ارادهآ اختراع افعال که فعال لمایرید و یفعلالله ما یشاء، و ای دانایی که بر علم تو پوشیده نیست آنچه ادراک خلق پیرامون دانش آن نگشته است و در خوابی ضمیر هیچ دانشوری نگذشته است الا یعلم من خلق و هواللطیف العلیم؛ و ای توانایی که پیش قدرت توراه نیست به هیچ روی گمان ضعف و امکان عجزرا «والله علی کل شیء قدیر»؛ به حق وحدانیت و یگانگی ذات قدیمت که از نسبت اشتراک و تعدد و تهمت اشتباه و تجدد معرا و مبراست «و الهکم إلة واحد لآإلة إلاهوالرحمن الرحیم»(2 و به کمال کبریای اسما و صفاتت که از مماثلت و مساهمت اوصاف خلق «کل واحد فی حد ذاته» منزه و یکتاست «لیس کمثله شیء و هوالسمیع البصیر»31) وبه وسعت رحمت بیغایت و رأفت بینهایتت که به حکم «وسعت رحمتی کل شیء» اثر فیضان ms107 نور آن به نزدیک و دور رسیده و ظل ذره پروری خورشید عنایت آن بر مغارق معروف و مستور کشیده و به بسط بساط عفو و نشر سماط مغفرتت که به مقتضی بشارت «إنالله یغفرالذنوب جمیعا»4) از شورهزار سینهآ ما گناهکاران زار و نزار به آب یاری سحاب آمرزگاری، انواع انوار شکفتگی شکفته و الوان ازهار امیدواری دمیده؛ و به حق مسبحان صوامع ملکوت ملأ اعلی و مقدسان حظایر قدس جبروت عالم بالا که نوای شورانگیز نغمهآ سخن «نسبح بحمدک ونقدس لک»5) به گوش گوشهنشینان زاویهآ خطهآ خاک رسانیدهاند و به سبق مدارج و صدق مناهج سابقان سدهآ رسالت و صادقان صفهآ نبوت که به زیر شقهآ لوای هدایتانتمای «انا هدیناه السبیل اما شاکرا و اما گفورا»4) درآمده همت بر امتثال امر ابلاغ و اهدای سرگشتگان به وادی ظلمت ضلالت شرک و بخت برگشتگان تیره روزی تمادی غفلت و قساوت کفرگماشتهاند و برای ادای احکام رسالت و إعلای أعلام نبوت از امت خود اجری و مزدی نخواسته بلکه به ترنم

و به علو مراتب و رفعت درجات علمای دین و دانشوران سعادتقرین که در شکوک و شبهات مناظرات رسوم علمی نماندهاند و علم علمالیقین به صدق نیت و صفای طویت برافراشتهاند و به نور فراست، مصباح معرفت از زجاجهآ کیاست در مشکات سینهآ با سکینه افروخته به ضیای آن از ظلمت جهل و غوایت و ذلت طمع جاه و ریاست رستهاند و به سبق «هل یستویالذین یعلمون والذین لا یعلمون إنما یتذ کر أولوالألباب»4) بر همکنان سبقت گرفته به نسبت وراثت انبیاء که از مضمون حدیث «العلماء ورثة الانبیاء»(5) عموما و از مفهوم حدیث «علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل»6) خصوصا معلوم است ابواب هدایت بر چهرهآ

و به ms111 صفای وقت صوفیان صافی ضمیر و شور حضور سوختگان پرتواین مهر منیر و غلبهآ شوق و شعف عاشقان که دست همت از تعلقات کونیه به کلی شستهاند و به ذوق ذکر و اشتیاق وصل مذکور، مستان وجد در میدان سماع برجستهاند بعد از آن که به آب ریاضت و صابون سلوک، نفس خسیس پرتلبیس را از تلویث خودی و خودبینی، در خور حال و قوت خود به توفیق الهی تطهیر و تزکیه نمودهاند و به شکستن قفل اماره گی و قساوت نفس، دری از رقت و لین و ناله و انین بر دل حزین و سینهآ اندوهگین گشودهاند دفتر رسوم و عادات از اندیشهآ رد و قبول خلق درنوردند و به چوگان سماع و ذوق، گوی دل در میدان شوق به سر کردند دلهای ایشان تباشیر یاد نام جانان طایف و خاشع و بیتاب و بدنهای ایشان از طپش دل در شورش واضطراب که «إنما المؤمنون الذین إذا ذکرالله وجلت قلوبهم وإذا تلیت علیهم آیاته زادتهم إیمانا و علی ربهم یتو کلون»1)، رباعی: نبود عجب ار دلشده در خون رقصد شوریده فراز موج جیحون رقصد دل در بر از آن تپد به هنگام سماعتا بوکه ز بود خویش بیرون رقصد

و به سوز سینه و اندوه دیرینهآ پیران حسرتنصیب که طایر عمر تیزپرواز خود را از فراز اهتزاز ایام شباب مشرف بر افول و نزول به ساحت نشیب پرنهیب تاکام شیب مشاهده نمایند و به دیدن تبدیل موی مایل به سپیدی آیت نومیدی از صحیفهآ زندگانی برخوانند و به رسیدن مصیبت «أصابة الکبر و له ذریة ضعفاء8(2 گاهی بر عمر تباه و نامهآ پرگناه خود

و به نغمهآ جرم سوز ناله و ندم و صدق نیت و ثبات قدم جوانان توبه کار و نورسان ندیم به ذات واستغفار که هادی توفیق، توفیق بیداری از خواب غفلت داده و یاری هشیاری از رقدهآ معصیت رفیق گشته و در عنفوان جوانی بربی وفایی دنیای دنی وقوف یافته به دولت صحبت ناصح مشفق، جال خیال آمال و امانی گسسته دست در حبلالمتین توبه و انابت زدهاند و برای امتثال امر «اذکرؤا الله ذکرا کثیرا و سبحوه بکرة و أصیلا»(1) بعد از تعلیم آداب عبادت و ذکر از پیر و راهنمای بی غرض و ریا بلکه به محض طلب رضای دانای نهان و آشکارا به زبان و دل در خلوات و محافل به تسبیح و تهلیل و ذکر ملک جلیل اشتغال نمایند و به امید رستگاری از خشم و عتاب باری در ذکر افزایند و دری از فلاح «واذ کروالله کثیرا لعلکم تفلحون»2) بر روی گردآلود تقصیر بندگی گشایند و با این همه از زبونی و سستی نفس در تحمل بارامانت و شدت هول و هیبت روز حسرت و ندامت به ناله و آه، درگاه و بیگاه اظهار ضعف و بیچارگی خود به درگاه علیم ستار و کریم آمرزگار نمایند و به عجز و زاری گویند، رباعی: یارب توبگیری اربه تقصیر مرا ازکیست بجز تو چشم توقیر مرا دانای نهان و آشکاراچوتویی مگذاربه من چاره و تدبیر مرا

الهی! به های هوی صوفیان ذاکر و شوق و شور عاشقان صابر و به قدر و قرب شبخیزان بیدار و به مناجات مستغفران اسحار و به سرور صابران بر صیام نهار به بشارت حدیث «للضایم

بشنو ز مسافران افلاک و نجوم ما منا الا له مقام معلوم

و به ظهور «کما اصنع لاریبی» و اظهار مکنونات مشیت غیبی در تربیع عناصر که امهات سفلیهاند و ترتیب و توزیع هر یک در مراکز و امکنه مخصوصه و ازدواج و امتزاج ایشان به یکدیگر بعد از قبول تأثیر از انظار و ادوار آبای علویهآ مذکوره تا دست قابلهآ قدرت صور موالید ثلاثه را که مظاهر مکنونات علمیهاند بر وفق اراده ازلیه در تمادی روزگار به تعاقب لیل و نهار به نظر اهل بصیرت و اعتبار جلوه دهد که «ان فی خلق السموات والأرض و اختلافاللیل و النهار لآیات لأولی الألباب»(2) و به استقصای اقصای عجایب صنایع وابتداع انواع رغایب بدایع در تصویر صورت و تسویهآ اعضا و استقامت قامت و تناسب اجزای خلقت نوع انسان که مظهر احسان و مصدر عرفان و مرکز اعتدال و استوای دوایر و ارکان است هر ms114 چند ذلت خلقت او از ماء مهین سبب جرأت ابلیس لعین گشت تا علم دعوی «أنا خیر منه خلقتنی من نار و خلقته من طین»(3) برافراشت لیکن عزت تعلیم «وعلم آدم الأسماء کلها»4) طینت روحانیت

الهی! الهی! به حق آنچه زبان تقریراین فقیر با اعتراف به عجز و تقصیر از آن به بنان بیان فیالجمله تحریر نمود اگرچه نزد عقل چند تفسیر عشری از عشیر آن نبود و به حق آنچه ادراک و شعور خلق از احتمال تصور و تفکر در اجمال آن به قصور خود مقرر و معترف است و در توصیل به حدود تفصیل کلمات نفس رحمانی که اقلام اشجار نامحصور و دوات امواج بحور را حصر آن نامقدور است به کف یأس(2) و حرمان از لجهآ آن مغترف که بر این مشت پریشان که شیطان بر ایشان از راه غرور نفس هواپرست دست یافته و اموال و امانی دنیای فانی را در نظر ایشان به ریبت زینت داده و به تقریب فریب میل طبیعت به لذات جسمانیه و شهوات نفسانیه مبتلای علت ذلت معصیت و خست قلت طاعت گشتهاند و کیسهآ پرجواهر نفیسهآ انفاس عمر عزیز را که سرمایهآ تجارت راحت حیات جاودانی و وسیلهآ تحصیل جمعیت نجات از درکات غفلت و نادانی تواند بود به عجز ms115 و جهل و نسیان، سهل و آسان پنداشته صرف وجه نامعلومی عصیان و خرج بی سرانجامی خسران نمودهاند و اکنون که به باددستی در دست بجز باد نمانده و بازرگان زندگانی نقد کیسهآ جوانی برافشانده و پشت از گرانی افعال نکوهیده خمیده و در کف، قراضهای غیر قرض اعمال پسندیده ندیده روی تضرع و خاکساری و چهرهآ گردآلود خجالت و شرمساری برای عذر گناه بر خاک درگاه عرش اشتباه نهادهاند و

به بازی رفت عمر و بیخبر من تو بازم گر بگیری وای بر من مرا بس شرم زلتهای4) خویشم میفکن سر زخجلت پیش پیشم

نسازی پرده سوز رازم ازکس مرااندوه محنتهای خود بس

بیفشان دامن از سود و زیانم بپرداز از شکیب و شکوه جانم

به سودا رفت جان و سوده شد تن نیاسودم ازین سود و زیان من

کند گر دست عفوت پایمردی به اشک سرخ شویم رخ ز زردی

«محقق» را چونبود جز تو مقصود چه کم گردد که گردی زو تو خشنود

الهی! الهی! چون میدانی که به غیر تو کسی نداریم و با آن که گناهکاریم از بندگان تو در شماریم و همان چشم بندهنوازی و چاره سازی از چشمهسارانعام عام ms116 و جویبار غفران شویندهآ جرایم و آثام تو داریم، چه شود اگرنیکی نکردهآ ما به کرم، کرده انگاری و بدی کردهآ ما ناکرده پنداری و دلهای معلق میان خوف و رجایی مارا از آلایش تعلقات به محض بخشایش خود بشویی و بر زبان مردد میان سود و زیان ما بجز ذکر و شکر آلاء و نعمای خود نگویی و فضای سینهآ مارا از حسد و کینهآ مؤمنان به فضل خود پاک گردانی و آن را از گنجینهآ سکینه و آرام به یاد تو در صبح و شام تهی و بیبهره نمانی و در اراضی قلوب احباب ثمرات حبوب

خواهی به نماز اگر شوی محرم راز با ذوق و حضور بایدت سوز و گداز

دست از دو جهان بشوی اول به نیاز آنگاه درا در صف مردان به نماز

و روی توجه ما را از جهات متفرقهآ وساوس شیطانی در فرایض و نوافل نماز بلکه سایر طاعات و عبادات ایمانی به سوی کعبهآ اخلاص و قبلهآ اختصاص صدور جمله خالصا مخلصا لوجهالله گردانی و از ذوق و حضوربینشانی «فاینما تولوا فتم وجه الله»(4) جرعهآ بار چشانی و در ویل وخسران ms117 سهو و نسیان «فویل للمصلین الذین هم عن صلاتهم ساهون»(5) نگذاری و به تأیید مراعات بندگی و اخلاص در دعا و خلاص از ورطهآ خواهش خلق و رغبت ریا و عدم توقیف و تکاهل در رعایت حال مستحقان و فقرا ودستگیری مسکینان و پایمردی غربا در عدا و اهل غفلت و مرایات و سواد اهل بخل و مانعان خیرات «الذین هم یراؤن و یمنعونالماعون»61) نشماری و به مفتاح رستگاری و فلاح محبت، درویشان حق طلب و همنشینی دلریشان مایل رضای رب ابواب جنت رضوان به موجب حدیث معجز بیان حبیب الرحمن اعنی پیغمبر آخرالزما لی اله علی کله: إن لکل شیء مفتاحا ومفتاح الجنة

آن که سرور جان درویش تویی از نیش چه غم چو مرهم ریش تویی

اجز توندانیم گه راحت و رنج چون سازش نوش و سوزش نیش تویی

الهی! در آن نفس که شمار نفسهای ما نزدیک به انتها رسد و از شدت سکرات، عبرات حیرت بر رخسارها بدود و ابلیس لعین برای غارت دین، کمین تلبیس بگشاید و از سطوت ملکالموت و صعوبت افتراق روح و جسم و صولت دست برد او در شکستن قفل این طلسم والی ملک بدن که دل است از غایت هول و التهاب به اهل ولایت خود نپردازد و از غلبهآ رعشهآ تن و اضطراب اعضا در دارالسلطنة سینه بگدازد و دل از علایق این جهان برگرفته وداع جان نماید و از خشم تیرگی بصر و خیرگی نظر و خیبت از خلق، راه حنجرهآ حلق گیرد آثار «إذ زاغت الأبصار و بلغت القلوب الحناجر»(2) در تپیدن قلب ممتحن واضطرار «والتفت الساق بالساق إلی ربک یومئذ المساق»(3) در اظهار قبض وبسط بی اختیار عروق ms118 ومفاصل ظاهرتن ظهور پذیرد(4)، دیدهآ بصیرت ما را که به کحل عین الیقین حقیقت دین مبین خاتمالنبیین مکحل و منور گردانیدهای به خارزار میل و رغبت به اموال و اولاد و ضیاع و عقار ناپایدار و دل بستگی به حاصل بی حاصل مساکن و مزارع و اشجار «إن فی ذلک لعبرة لأولی الأبصاره(5) خیره و مستور و تیره و بینور نگذاری و چراغ ایمان و مصباح ایقان ما را که در زجاجهآ دل امیدوار از دمسازی روغن زیت ذکر و دلنوازی شمع مهر، فتیلهآ فکر به ضیای اقتباس انوار توحید خود برافروختهای در آن وقت پرخطر در ممر صرصر وساوس شیطان لعین و رهگذر عواصف تلبیسات دشمن بیامان «إنة لکم عدو مبین»(6) مگذار و به مشکات اختصاص «إن

یا رب زکمینگاه فنا چون گذریم کز نفس و هوامدام در شور و شریم

گر نور رخت چراغ ایمان نشود صد مشعل طاعت ار بود در خطریم

الهی! در آن وقت باکاروانسالار روح درآید و از قوا و اعضای بدن علیل به مشایعت او بانگ رحیل برآید و ویران سرای تن ناتوان مانند کهنه رباط ویران از اهالی قوا و ارواح نفسانی و جواسیس حواس و مشاعر حیوانی خالی ماند و مدبران چابکدست عقل و نفس، دست از تدبیر و تصرف قالب بدارند و یاران و دوستان بیش تاب دیدن تغییر صورت و تبدیل هیأت او نیارند و برای تنفر از تصور حال او فیالحال از تخت و تاج آمال و امانی بعد از قطع ایام زندگانی ms119 بر تختهآ عاج و قطعهآ ساج سریر ذلت و بینوایی به سوی حمام مغسل و محل انقطاع آرزو و امل دوانند و به آب سدر و کافور و قراج، گرد تعلقات این جهانی و فکر در محظور و مباح شسته، مرکب چوبین بی تمکینش را به جانب بیتالاحزان مغاک و خانهآ تنها نشینان مطمورهآ خاک دانند و بی درنگ به آن منزل تاریک و تنگ درآرند و بعد از پرورش به لباس فاخر نرم و خوابگاه به فراش ناعم گرم در گزی چند کرباس پیچیده از خشت وحشت غربت، بالین و از گذاشتن روی مذلت بر زمین کربت وحدت و نهادن پهلو بر تراب تجافی از مؤانست اهل واحباب، فرش خواب گسترده، بیمونس و یار در کنج لحد زار و نزار(5) بگذارند تو که مونس غریبان وحشتزده و یار سرگشتگان کربت کشیدهای در آن حال پر ملال واندوه سؤال منکر و نکیر هیبت خطاب و بیم اضطراب در رد جواب را به کشف ظلمت حجاب و تلقین و

ای حاجت هر امیدمند از توروا بیسود و زیان جود تو از منع و عطا

ایمان نه همین اگر امیدست، چرا کفرست ز درگه تونومیدی ما

الهی! الهی! چون اشارت با بشارت کلام فرخنده پیام معجزنظام تو بنهی از یأس و قنوط

الاای در هوای رفع حاجات بر مهرت پریشان، جمع ذرات

برد هر یک برت بویی ز سویی «محقق» با دل خود در مناجات

تذهرتا ذاكرين

تذهرتا ذاكرين

نبذة عن الكتاب

الفهرس