قدماي يونان روش احتياط و بازجوئي را با پزشكان بكار مي بردند از اين روي بود كه پزشكان ميكوشيدند خود را از خطا و ms001 اشتباه برحذر دارند زيرا پزشك ممكن نبود بر كرسي پزشكي بنشيند مگر آنكه از او آزمايشها و اختبارات لازم بعمل آيد و پس از موفقيت، پزشكان كهن تر براي پزشكان آزموده شده كرسي ترتيب مي دادند و آن را «ركرسي الحكمة)) مي خواندند و فقط پزشكان بحرب و آزموده مي توانستند بر آن كرسي بنشينند و هم اكنون گروهي از پزشكان در شام اين كرسي را نصب ميكنند و بر آن جلوس مي نمايند و اين از قديم دانسته شده بود كه هركس در اين جايگاه بنشيند او مرضي و ممتحن است و چنين پزشكي هرگاه بر بيماري براي معالجه و مداوا وارد مي شد هنگام وارد شدنش كاغذ سفيدي مي خواست و پس از دقت و تأمل در حال بيماري بر

سلطان صلاح الدين ايوبى كه پس از وفات العاضد آخرين خليفه فاطمى مصر در سال 567 و مرگ نورالدين زنگي حاكم سوريه در سال 570 يگانه مرد توانا و مقتدر عالم اسلام گرديد، علي رغم كشمكش هاي داخلي و مبارزه با رقيبان و هواداران حاكمان پيشين توجه فراواني به اهل علم ودانشمندان خصوصا پزشكان داشت، چنانكه در مصر هفت پزشك و در دمشق يازده پزشك در خدمت او به پزشكي اشتغال داشتند كه برخي از آنها يهودي و مسيحى و بقيه مسلمان بودند.

ابونصر اسعد بن الياس بن مطران از پزشكان مسيحى بود كه به دين اسلام درآمده و مورد اعتماد سلطان واقع گشته بود چنانكه در سفر و حضر با او همراهى مىكرد. شرح احوال ابن مطران بوسيلهآ شرح حال نويس توانا ابن ابي اصيبعه تحرير گشته كه ترجمهآ كامل فارسي آن در اين كتاب ملاحظه ميگردد. درپايان اين شرح حال آثار علمي او نيز يك بيك ذكر گرديده كه از ميان آنها كتاب ««بستان الأطباء و روضة الألباء» براى ما باقى مانده است.

ابن ابي اصيبعه تصريح ميكند كه بستان الاطباء در دو جزء مستقل تدوين

بستان الاطباء مجموعه اي از مطالب گوناگون پزشكي و نوادر حكايات و نكتههاي بديع و داستانهاي علمي و تاريخي است كه او در ضمن مطالعه كتب و مجالست با شيوخ و علما براي خود گردآورده و مطالب مختلف كتاب را برحسب موضوع تحت عنوانهاي: وصيت، اشاره، لمعه، نكته، ملحه قرارداده است.

موضوعاتي را كه ابن مطران در كتاب خود آورده بيشتر مربوط به علم پزشكى وتعاريف اصطلاحات آن، وخواص ادويه وعقاقير، و سخنان پزشكان بزرگ، و ضبط كلمات و واژههاي پزشكي و داروئي است و در دو جا از كتاب خود از خوانندگان اعتذار مي جويد يكي آنجا كه ميگويد مرا ملامت نكنند كه در كتاب خود برخي مطالب كه مربوط به علم پزشكي نيست آوردهام زيرا هرچند كه آن مطالب مربوط به علمي ديگر است ولي پزشكان از آن بي نياز نيستند ص 158. ديگر آنجا كه ميگويد كه برخي نگويند كه همه اين نكتهها كه در كتاب آوردهام بديع و يگانه نيست و متعلمان اين صناعت از آن ها آگاه هستند، زيرا در بسياري از موارد مطالبي را آوردهام كه برخلاف رأي رايج مردم و انديشههاي پيشينيان بوده است. ص 263 .

بستان الاطباء پس از مدت كوتاهي از مرگ مولف مورد استفاده و استناد

«وقال صاحب كتاب البستان: إنى وجدت السفرجل مع قلة غذائه من أفاضل الفواكه وجيدها جوهرا وعنصرا..0) ص144 چاپ كويت 1972 م. و ابن ابي اصيبعه متوفي 668 در باب آغاز صناعت طب آنچه را كه ابن مطران از قول ابوجابر مغربي در بستان الاطباء آورده نقل مي كند و سخن خود را با اين عبارت آغاز مي نمايد:

( و وجدت قى كتاب الشيخ موفق الدين اسعد بن الياس بن المطران الذى و سمه ببستان الأطباء وروضة الألباء كلاما نقله عن أبى جابر المغربى وهو هذا قال : سبب وجود هذه الصناعة وحى والهام...» عيون الانباء فى طبقات الاطباء، بيروت 1965 م . ص 13.

در تهيه كتاب حاضر از متن «( بستان الأطباء») متعلق به كتابخانهآ ملى ملك وابسته به آستان قدس رضوي شمارهآ 4210 استفاده شده است. از اينكه در آغاز كتاب نام مؤلف با جملهآ دعائيه «أدام الله سعادته وبلغه فى الدارين إرادته برده شده و در پائين صفحهآ عنوان كتاب عباراتي ديده مي شود كه حكايت از اين ميكند كه اين نسخه بر مؤلف قراءت گرديده و درپايان آن جمله: وكتب اسعد بن الياس بن المطران حامدألله ومصليا على سيدنا محمد التبى لأمى وعلى آله» ملاحظه ميگردد، مي توان نتيجه گرفت كه اين نسخه يا به خظ مؤلف ويا در زمان مؤلف كتابت و بر او قراء ت گرديده و شايد اين همان نسخه اي است كه ابن ابي اصيبعه ميگويد كه جزء اول از كتاب را شاگرد ابن مطران مهذب الدين بن عبدالرحيم بر او قراءت كرده است.

چون اين نسخه در دو جا در ميان كتاب ويك جا دربايان افتادگي

نگارنده معتقد است كه كتابهاي علمي بايد مورد تصحيح انتقادي قرار گيرد و با نقطه گذاري و قسمت بندي كامل به پيوست فهرستهاي گوناگون و مقدمه در معرفي كتاب و شرح احوال مؤلف بر اهل علم عرضه گردد از اين جهت چاپ كتب را بصورت تصويري و عكسي نوعي طفرهزدن از علم و تن زدن از كوشش علمى مي داند لذا وقتى ازطرف مركز انتشار نسخ خطي دعوت بهمكارى شد كتاب «بستان الاطباء» را براي انتشارپيشنهاد كرد مشروط بر آنكه شرح حال تفصيلي مؤلف وفهرستهاي اعلام و كتب و اماكن و برخي از يادداشتهاي توضيحي به كتاب اضافه ونيز مطالب كتاب بصورت خلاصه به زبان فارسي ترجمه گردد تا دانشجويان و نسل جوان اين مرز و بوم از ميراث علمي گذشتگان و نياكان ما به حد اوفي واوفر بهره مند گردند خوشبختانه اين پيشنهاد مورد پذيرش واقع گرديد و اين كتاب چنانكه ملاحظه مي شود به پيشگاه علما و دانشمندان خصوصا علاقهمندان به تاريخ علم در اسلام تقديم مي شود.

در پايان يادآور مي شود كه اگر خوانندگان گرامي سهو و خطا و كم و كاستي در اين مقدمه ملاحظه مي فرمايند حمل بر سهل انگاري را قم آن نكنند چه آنكه زمان محدودي كه براي نگارش آن تعيين گرديده بود تحقيق و تتبع بيش از اين را ميسر نمي ساخت از اين روي اميدوار است كه اهل دانش و بينش با چشم رضايت به آن بنگرند كه: وعين الرضا عن كل عيب كليلة ولكن عين السخط تبدى المساو

تهران، اول بهمن ماه 1367 هجرى شمى - مهدى محقق

حكيم پيشوا، عالم فاضل، موفق الدين ابونصر اسعد بن ابوالفتح الياس بن جرجس مطران خواجهآ حكيمان و يگانه دانشمندان بود و به فراواني نعمت و بخشش ms006 اشتهار داشت.

او در علم و عمل صناعت پزشكي فرمانرواي اهل زمان خود بشمار مي آمد و از اقران خود بيشتر به تحصيل اصول وفروع آن صناعت پرداخته بود. در علاج و درمان بس نيكو و در مداراي با مردم نرمي خاص داشت. او به علوم فلسفي عارف و در فنون ادبيات ماهر بود. نحو و لغت و ادب را نزد امام تاج الدين ابو اليمن زيد بن حسن كندي1 فرا گرفت و در آن علوم متمايز گرديد.

موفق الدين بن مطران در دمشق زاده شد و در همانجا پرورش يافت. پدر او نيز پزشكي زبردست بود كه درجستجوي فضيلت گرد جهان ميگشت. او به بلاد روم سفر كرد تا أصولي را كه در علم و مذهبهاي نصاري مورد اعتماد است فرا گرفت سپس به عراق آمد و با امين الدوله ابن تلميذ2 آشنا گشت و نزد او مدتي صناعت پزشكي را آموخت و بسياري از كتابهاي طبي را بر او قرأت كرد تا آنكه خود به علم پزشكي شناخته شد و سپس به دمشق برگشت و تا هنگام در گذشت در آن شهر به حرفهآ پزشكي اشتغال داشت.

موفق الدين بن مطران تيز ذهن وفصيح زبان وپركار بود واو را تاليفاتي است كه دلالت بر فضل و بزرگي او در صناعت پزشكي و ساير علوم ميكند.

برخي از كساني كه ابن مطران را مي شناختند داستانهائي از كبر و ناز او در برابر صلاح الدين نقل ميكردهاند از جمله آنكه ابن مطران در يكي از جنگها همراه صلاح الدين بود و عادت صلاح الدين در جنگ ها اين بود كه خيمه اي سرخ براي خود برپا ميكرد كه دهليز و اطاق آن نيز برنگ سرخ بود. روزي از روزها كه صلاح الدين سواره گردش ميكرد چشمش به خيمهاي سرخ رنگ افتاد كه اطاق و مستراح آن نيز به رنگ سرخ بود اندكي با تامل به آن نگريست و سپس پرسيد: آن خيمه از كيست؟ . گفتند: از ابن مطران طبيب است. صلاح الدين گفت سوگند بخدا من دانستم كه اين از حماقت ابن مطران است و خنديد و سپس گفت بايد نگذاريم كه فرستادگان اطراف از اين جا بگذرند و گمان برند كه اين خيمه يكي از شاهان است ويا حداقل جاي

از داستانهاي ديگر آنكه پزشكي در خدمت صلاح الدين بود كه او را ms008 ابوالفرج نصراني6 مي گفتند او در مدت خدمت خود به خانه صلاح الدين تردد داشت و روزي به سلطان گفت كه او را دختراني است كه براي جهاز آنان نيازمند مال است و از او خواست كه او را در اين امر ياري دهد. صلاح الدين گفت هر چه براي تجهيز آنان نيازمندي در برگي بنويس و آن را در جيب بگذار. ابوالفرج رفت و در برگي از طلا و جواهر و قماش و ساير چيزهاي مورد نياز را كه بهاي آنها سي هزار درهم مي شد بر آن برگ نوشت و وقتي صلاح الدين ورقه را خواند به خزانه دار خود فرمان داد كه هرچه در آن برگ نوشته است براي ابوالفرج خريداري كند و چيزي از آن فرو نگذارد وقتي اين خبر به ابن مطران رسيد در ملازمت خدمت كوتاهي كرد و صلاح الدين از تغيير در چهره او سبب را دريافت سپس به خزانه دار فرمان داد كه هر آنچه را كه براي ابوالفرج طبيب خريده است گرد آورد و بهاي همه آنها را حساب كند و به هر مبلغ كه بالغ مي شود عين آن را به ابن مطران بپردازد.

ابوالظاهر اسمعيل يكي ديگر از كساني كه ابن مطران را مي شناخته و با او مانوس بوده ميگويد كه غرور و تكبري كه بر ابن مطران چيره گشته بود در دوران دانشجوئي او وجود نداشت زيرا ما هنگامي كه او به تحصيل علم نحو اشتغال داشت هنگامي كه از خانه سلطان به جامع مي آمد مي ديديم كه بر مركبي فربه سوار است و پيرامون او را بردگان ترك و ديگران فرا گرفتهاند و وقتي كه به جامع نزديك مي شد پياده ميگرديد و كتاب خود را در دست و يا در زير بغل مي نهاد و رخصت نمي داد كه كسي او را همراهي كند و همچنين كتاب در دست پياده مي رفت تا به ms009 حلقهآ درس استاد خود مي رسيد و

صاحب جمال الدين قاضى بزرگوار ابوالحسن على بن يوسف بن ابراهيم قفطى7 ميگويد كه حكيم موفق الدين اسعد بن مطران نصراني بود و سپس مسلمان گرديد و اسلام او بس نيكو بود و ملك ناصر صلاح الدين - خداوند روانش را پاك گرداناد- يكي از كنيزان خانه خود را كه نامش جوزه8 بود باو تزو يج كرد. اين جوزه كنيز خوند خاتون دختر معين الدين زوجه صلاح الدين، بود كه اداره خانهآ آن بانو را بعهده داشت و نزد او بر ديگر كنيزان برتري يافته بود چنانكه بانو بسياري از زيورها و گنجينههاي خود را باو بخشيده و او را متمول و داراي حشم گرانيده بود. جوزه امور ابن مطران را مرتب واحوال او را مهذب و جامه او را نيكو و بيرون و درون او را زيبا گردانيد تا آنكه نامي بلند در دولت يافت و مال فراواني از فرمانروايان دولت كه در دوران بيماري آنها مباشرت داشت براي او حاصل گرديد چنانكه آنان در بخشش مال باو رقابت مي كردند و حال او نزد سلطان بالا گرفت تا بجائي كه نزديك بود به مقام وزارت رسد.

ابن مطران توجه فراواني به پزشكان وفيلسوفان مي نمود هميشه آنان را مقدم مي داشت وبآنان روزي مي رساند. فقيه اسماعيل بن صالح بن بناي قفطي خطيب عيذاب حكايت ميكند وقتي كه سلطان ساحل را فتح كرد من از عيذاب براي زيارت بيت المقدس سفر كردم وقتي به شام رسيدم ديدم كه كوههاي پر درخت آنجا هم شمار بيابانهاي خشك عيذاب است از اين روي به ماندن در آنجا شائق گرديدم و در چاره بدست آوردن روزي افتادم و بسوي فاضل عبدالرحيم9 شتافتم و از او خواستم كه طي ms010 نامهاي از سلطان بخواهد كه خطيبي قلعه كرك را به من واگذار كند او نامه اي بسيار لطيف نوشت و آن را به دمشق بردم كه سلطان در آنجا بود. براي عرضه كردن نامه به سلطان به نزد

حكيم عزالدين ابواسحق ابراهيم بن محمد بن سويدي13 براي من نقل كرد كه ابن مطران بر در خانه اش نشسته بود جواني كه از متنعمان بود و جامهآ سياهي بر تن داشت نزد او آمد و ورقي به او داد كه در آن دوازده بيت در ستايش ابن مطران نوشته بود. وقتى ابن مطران آن را خواند به جوان گفت: تو شاعري؟ جوان گفت: نه ولي از اهل بيوتات هستم كه روزگار مرا فرود آورده نزد تو مولا آمده ام وعنان ms012 خود را بدست تو مي سپارم كه هرچه انديشهآ بلندت دربارهآ من حكم ميكند در من معمول داري. ابن مطران جوان را به خانه خود برد و طعامي براي او فراهم آورد و او آن را خورد و سپس به او گفت: عزالدين فرخشاه صاحب صرخد12 بيمار شده و اين بيماري دمي او را رها نمي كند من تو را نزد او مي برم تا او را درمان كني و او پاداش خوبي بتو خواهد داد. جوان گفت: اي مولاي من من آشنائي و مهارت در صناعت پزشكي ندارم. ابن مطران گفت: تو كاري نبايد انجام دهي من دستوري (دستور = نسخه)15 مي نويسم آن را همراه مي بري و از نزد او بيرون نمي آني. جوان گفت: اطاعت مي شود وقتي جوان از نزد ابن مطران بيرون آمد غلام ابن مطران بقچه اي كه در آن قطعههاي قماش دوخته شده بود باو داد و اسبي با زين و لگام در اختيارش نهاد و گفت: اين قماش را بپوش وپشت اين اسب برنشين و بسوي صرخد روانه شو جوان گفت: من جائي ندارم كه شب اسب را در آنجا

من (= ابن ابى اصيبعه) ميگويم: موفق الدين بن مطران همتى عالى در بدست آوردن كتاب داشت چنانكه وقتي از دنيا رفت در كتابخانه اش ده هزار جلد كتاب در پزشكي و علوم ديگر وجود داشت غير از كتابهائي كه او با خط خود استنساخ كرده بود و نيز توجه وعنايتى فراوان به استنساخ و تحرير كتابها داشت. در خدمت او سه ناسخ بودند كه پيوسته براي او كتاب استنساخ ميكردند و از او جامگي و اجرا دريافت مي داشتند از جمله آنان جمال الدين معروف به ابن جماله بود كه خط او منسوب بود16.

ابن مطران با خط خود نيز كتابهاي فراواني را نوشته كه من تعدادي از آنها را ديدهام وهمه در نهايت حسن خط و درستي و اعراب هستند. او بسيار كتاب خوان بود و در بيشتر اوقات خود از خواندن سستي نمي ورزيد. بيشتر كتابهائي كه در اختيارش بود مورد تصحيح و تحرير قرار داده بود. وخط او بر آنها مشاهده مي شود. از توجه بسيار او به كتاب اينكه كتابهاي كوچك و مقالات متفرقه در پزشكي را جمع كرده و همه آنهارا در يك جلد قرار داده و همه را نيز در يك جلد كوچكي كه قطع آن نيم ثمن بغدادي است با سطر بندي آشكار منظم ساخته و خود نيز بسياري از آنها را با خط خود استنساخ كرده بود از اين روي نزد او از اين جزوههاي كوچك مجلات بسياري فراهم آمده بود كه هميشه يكي از اين مجلات را در آستين داشت كه آن را در دربار سلطان و يا هر جائي كه مي رفت مطالعه ميكرد و پس از وفات او همهآ كتابهاي او فروخته شد زيرا كه او فرزندي از خود به جاي نگذاشت.

حكيم عمران اسرائيلي17 ms015 به من گفت: كه وقتي كه در فروش كتابهاي ابن مطران حاضر شده ديده است كه هزاران عدد از همان جزوههاي كوچك براي فروش آورده بودند كه بيشتر آنها به خط ابن جماله بود و قاضي فاضل كس فرستاد كه آن كتابها را مي خواهد به بيند گنجينهآ كوچكي را براي او فرستادند و اوپس از نظركردن آنها را رد كرد و در مزايدهآ آن كتابها بالغ بر سه هزار درهم شد كه بيشتر آنها را همين حكيم عمران خريده است و هم او به من گفت كه با وارثان ابن مطران توافق شد كه هر جزوهاي بيك درهم فروش رود و پزشكان آن جزوههاي كوچك را عددي خريدند.

من ميگويم: ابن مطران بسيار جوانمرد و كريم النفس بود به شاگردانش كتاب مي بخشيد و به آنان احسان ميكرد و هر گاه كه يكي از آنان براي درمان بيماران مي نشست باو خلعت مي داد و پيوسته باو توجه مي نمود و از بزرگترين شاگردان او استاد ما مهذب الدين بن عبدالرحيم بن علي18 - خدايش رحمت كناد- بود كه همواره با او ملازم بود و در علم با او اشتغال داشت و بارها همراه او در غزوههاي صلاح الدين پس از فتح ساحل سفر كرده بود.

استاد ما مهذب الدين داستاهائي از روش درمان او براي من نقل كرده است از جمله آنكه اسدالدين شير كوه19 حاكم حمص ابن مطران را به حضور طلبيد و او دعوت را اجابت كرد و همراه من بسوي اسدالدين روانه شديم در يكي از راهها مردي مبتلا به جذام بسوي او آمد بيماري در او چنان شدت يافته كه خلقتش متنير و ضورتش متشوه گرديده بود و آنچه تاكنون خورنه و داروهائي كه بدانه درمان كرده براي ابن مطران توصيف كرد و ابن مطران كه از ديدن او ناراحت شده بود به او گفت: گوشت افعي بخور. سپس دو باره سوال كرد. گفت: گوشت افعي ms016 بخور بهبود مي يابي. ما به حمص رسيديم و او بيمار خود را كه اين سفر براي او انجام گرفته بود درمان كرد تا آنكه كاملا

و نيز همان مهذب الدين براي من نقل كرد كه من با ابن مطران در بيمارستان بزرگي كه نورالدين ابن زنگي20 ايجاد كرده بود بودم واو بيماران آن بيمارستان را درمان ميكرد از جمله آن بيماران مردي بود كه استسقاي زقي در او رسوخ يافته بود و او مي خواست كه شكم او را سوراخ كند. در آن هنگام در آن بيمارستان جراحي بود كه او را ابن حمدان جرائحي (= جراح) مي خواندند و او در درمان يدي طولي داشت و تصميم گرفت كه شكم مستسقي را سوراخ كند ما حاضر بوديم كه موضع آنچنان كه بايد سوراخ شد و مايعي زردرنگ از آن بيرون آمد و ابن مطران نبض بيمار را گرفته بود و وقتي كه ديد نيروي بيمار وافي نيست كه بيشتر آن مايع بيرون آيد فرمان داد موضع را بستند و بيمار را بر پشت خواباندند و رباط را هم عوض نكردند. ابن مطران به زوجه او سفارش كرد كه رباط را باز نكند و بهيچ وجه آن را عوض ننمايد تا آنكه در روز ديگر بديدن او بيايد. اما وقتي كه ما از نزد او بيرون آمديم و شب فرا رسيده است بيمار به زوجه ms017 خود گفته است كه من سلامت خود را باز يافتم و بيماري در من نمانده است و پزشكان بي جهت مي خواهند درمان را طولاني كنند رباط را بگشاي تا مايعي كه در شكم باقي مانده بيرون بيايد و من به سركار خود روم. ازن از اين عمل خودداري ميكند و مرد پي درپي درخواست خود را تكرار مي نمايد در حالي كه نمي داند كه پزشك بيرون آوردن بقيهآ آب را بوقتي ديگر موكول كرده كه او نيروي از دست رفته خود را باز يابد. وقتي كه زن رباط را

و باز مهذب الدين براي من نقل كرد كه او و ابن مطران در بيمارستان مردي را ديد كه از يك شق بدن دستش و از شق ديگر پايش فلج گرديده بود و ابن مطران او را در اسرع وقت معالجه كرد و با داروهاي موضعى او را درمان كرد و خوب شد.

من ميگويم كه موفق الدين اسعد بن الياس بن مطران دو برادر داشت كه به صناعت پزشكي اشتغال داشتند يكى هبة الله بن الياس وديگرى... ابن الياس. موفق الدين بن مطران در ماه ربيع الاول سال پانصد وهشتاد وهفت در دمشق وفات يافت.

به خط عبدالرزاق بن احمد عامري شاعر قصيده اي منقول است كه در آن موفق الدين بن مطران را پس از اسلام آوردن او ستايش ميكند وآن در سوم ماه رمضان سال پانصد و هشتاد وپنج بوده است. (قصيده چهل وسه بيت است كه چون فقط ستايش اوست و در بردارندهآ مطالبي دربارهآ زندگاني او نيست از ترجمه آن صرف نظر گرديد).

كتابهائي كه موفق الدين بن مطران تاليف كرده است عبارتند از:

1- بستان الاطباء وروضة الالباء، غرض او در اين كتاب آن بوده كه مجموعهاي از مطالب شيرين و نوادر و تعريف هاي نيكو از آنچه كه ms018 مطالعه كرده و يا از استادان شنيده و يا از كتابهاي پزشكي استنساخ كرده گرد آورد. او موفق نشد كه اين كتاب را باتمام رساند و آنچه را كه من به خط استاد حكيم خود مهذب الدين يافتم دو جزء بود كه جزء اول را بر ابن مطران قراءت كرده بود و دستخط ابن مطران بر آن بود و جزء دوم را كه مهذب الدين گويد مولف وفات يافت پيش از آنكه كتاب را بر او قراءت كند.

2- المقالة الناصرية فى حفظ الأمور الصحية، او در اين كتاب رعايت ايجاز و بلاغت را كرده و به بهشرين ترتيبي آن را مرتب ساخته و آن را بنام

3- المقالة النجمية فى التدابير الصحية، گويا آن را براى نجم الدين21 ايوب پدر صلاح الدين ساخته وچون او وفات يافته كتاب را بنام فرزندش كرده است.

5- اختصار كتاب الأنوار للكسدانين (كسدانيين - كلدانيين.)، اين كتاب را ابو بكر احمد بن على بن وحشيه22 فراهم آورده و ابن مطران آن را مختصر ساخته و در سال پانصد و هشتاد و يك از آن فارغ شده است.

6- لغز في الحكمة

7- كتاب على مذهب دعوة الأطباء23

8- كتاب الأدوية المفردة، او اين كتاب را ناتمام گذاشته است وقصد او اين بوده كه در نهايت امكان هر داروئي را بطور تفضيل ياد كند.

9- كتاب آداب طب الملوك. يكي از منسوبان او مرا گفت كه وقتي ابن مطران وفات يافت مسوده هاي تعدادي از كتابهاي پزشكي و تعليقات متفرقه نزد او بود و خواهران او آن ها را برداشتند و نابود ساختند. و هم او به من گفت كه نزد يكي از خواهران ابن مطران صندوقي را ديده كه مي خواسته سوراخهايش را بگيرد ms019 براي اين منظور تعدادي از همين اوراق را كه به خط ابن مطران بوده بكار برده است.

2- موفق الملك امين الدوله ابوالحسن هبة الله بن ابى العلا صاعد بن ابراهيم تلميذ يگانهآ زمان خود در علم طب و ممارست در اعمال پزشكي بود. او كه به زبان سرياني و فارسي آشنا و در زبان عربي متبحر بود كتابهاي فراواني تأليف كرد و بر كتابهاي طبي حاشيه نوشت و تا زمان وفاتش رئيس بيمارستان عضدي بغداد بود. براي شرح احوال او رجوع شود به: عيون الانباء في طبقات الاطباء ابن ابى اصيبعه (بيروت 1965م.) ص 9)3. ابن عبري ميگويد كه در اواسط قرن ششم سه پزشك بنام هبة الله از مسيحيان و يهوديان و ملمانان با هم زندگي ميكردند هبة الله بن صاعدبن تلميذ و هبة الله بن ملكا ابوالبركات و هبة الله بن الحسين اصفهانى . تاريخ مختصر الدول (بيروت 1958 م.) ص 201. 3 - ابوالحن على بن ابى عبدالله عيسى بن هبة الله النقاش از شاگردان امين الدوله ابن تلميذ بود و به عربيت تلط داشت و به فارسي تكلم ميكرد او در سال پانصد و چهل و چهار وفات يافت. عماد اصفهاني در كتاب خريدة القصر خود گويد كه ابن نقاش دو بيت زير را بر او انشاء كرده است:

اذا وجد الشيخ فى نفه نشاطا فذلك موت خفي

الست ترى ان ضوء التراج له لهب قبل ان ينطفى عيون الانباء في طبقات الاطباء، ص 35. 4 - ابوالمظفر يوسف بن ايوب بن شاذي ملقب به ملك ناصر، صلاح الدين صاحب ديار مصر و بلاد شام و فرات ويمن. براي تفصيل از شرح حال و زندگانى او رجوع شود به: وفيات الاعيان ابن ms020 خلكان، تحقيق. احسان عباس (بيروت دار صادر 1968م.)، ج 7 ص 131 تا 218. و نيز براي آگاهي از خاندان صلاح الدين رجوع شود به: شفاء القلوب فى مناقب بنى ايوب تأليف احمدبن ابراهيم حنبلى متوفى 876 ه . به تحقيق ناظم رشيد ( بغداد، وزارة الشقافة والفنون 1978 م.) . ونيز براي اطلاع از خاندان وتبار او رجوع شود به: معجم الانساب والارات الحاكمة فى التاريخ الاسلامى از مستشرق زامباور (قاهره مطبعة جامعة فواد الاذل 1151 م.) ، ص 151 - 153.

5- مورخان نوشتهاند كه او به مذهب شيعه درآمده و دوستي اهل بيت را اظهار ميكرده است. النجوم الزاهرة فى اخبار مصر و القاهر، ابن تغرى بردى (قاهره، دارالكتب المصرية) ج6 ص 113 وشذرات الذهب في اخبار من ذهب، ابن العماد حنبلى (بيروت، دارالميبرة) ج، ص 288. 6 - ابوالفرج نصرانى از پزشكان با تجربه وماهر كه صلاح الدين وفرزند او نورالدين بن صلاح الدين را خدمت كرده وفرزندان او نيز به حرفه پزشكى اشتغال داشتند. عيون الانباء في طبقات الاطباء، ص 6. 7- مقصود جمال الدين ابن القفطى مولف كتاب تاريخ الحكما است كه در قفط از نواحي صعيد مصر در سال پانصد و شصت و هشت بدنيا آمده است. او پس از اقامت در قاهره به شام رفته و در حلب در خدمت لمبر ميمون تصري برده و سهس درزمان ملك ظاهر عهده دار اموددبواني گرديده وپس از مدت كوتاهي كه بدون

8- ابن عماد حنبلي ميگويد وقتي ابن مطران در دمشق وفات يافت او را در قاسيون در كنار راه در خانهآ زوجه او « جوزه» دفن كردند و جوزه در كنار آرامگاه ابن مطران مسجدي بنا نهاد كه معروف به «« دارجوزه» است. شذرات الذهب ج، ص 288.

9- ابوعلى ms021 عبدالرحيم ابن القاضى معروف به قاضى فاضل و ملقب به مجيرالدين از وزيران ملك ناصر صلاح الدين در سال پانصد و بيست و نه در عنقلان بدنيا آمد و در سال پانصد و نود و شش در قاهره وفات يافت. وفيات الاعيان ابن خلكان، ج 3 ص 158. قاضي فاضل در بلاغت و انشاء داراي تبحري خاص بود چنانكه مسودههاي رسائل او بالغ بر صد جلد ميگرديد و كتابخانه اي داشت كه داراي صد هزار جلد كتاب بود. العبر في خبر من غبر حافظ ذهبى (بيروت 1985 م.) ج 3 ص 115.

10 - نزديكي ابن مطران با اين عمر موجب گرديد كه دشمنان سخنان ناروائي در حق او بگويند از جمله ابن عنين در هجو ابن مطران چنين سروده:

قالوا: الموفق شيعى. فقلت لهم: هذا خلاف الذى للناس منه ظهر

فكيف يجعل دين الرفض مذهبه و مادعاه إلى الاسلام غير عمر النجوم الزاهراة في اخبار مصر والقاهرة، ج6 ص 113.

11- يعقوب بن صقلان طبيب نصراني در قدس شريف زاده شد و نزد تاذوري فيلسوف انطاكي حكمت آموخت و در همان شهر مباشرت امور بيمارستان را داشت تا آنكه ملك معظم فرزند ملك عادل بن ايوب او را به دمشق برد و در خدمت خود نگاهداشت تا آنكه در سال ششصد و بيست و يك از دنيا رفت. تاريخ مختصر الدول ص 253.

12 - فارس الدين ميمون القصرى يكى از اميران دولت ظاهر غازي بن صلاح الدين و نيز از اميران دولت عزيز عثمان بن صلاح الدين و نسبت او به قصور خلفاي فاطمى است و در سال ششصد و ده وفات يافته است. النجوم الزاهرة ج6 ص 118 و 173 و تاريخ ابوالقداء ( المطيعة الحسينيه 1325 ه .) ، ج 3 ص 115. 13 - عزالدين ابواسحق ابراهيم بن محمدبن سويدي در سال ششصد هجري در دمشق به دنيا آمد. پدر او اهل سويداء حوران بود عزالدين در كودكي با ابن ابي اصيبعه دريك مكتب درس مي خواندند ms022 و اين دوستي ميان آن دو ادامه داشته است. او در بيمارستان نوري و بيمارستان باب بريد به امرپزشكي اشتغال داشته و در مدرسه دخواريه تدريس ميكرده است.

ميگويند كه در سال ششصد و سي و دو تاجري از بلاد عجم به شام آمد و همراه خود شرح ابن ابي صايق بر كتاب منافع الاعضاء جاليينوس را به خط مؤلف همراه داشت وتا آن زمان كسي نسخهاي از آن را در شام نديده بود و عزالدين سويدي از شدت اشتياق به ديدن اين كتاب اين دو بيت را براي آن تا جر نوشت:

وامنن فانت اخوالمكارم والعلى واعارة الكتب الغريبة لم يزل بكتاب شرح منافع الاعضاء من عادة العلماء والنضلاء

عيون الانباء فى طبقات الاطباء، ص 759. وقتى كه اين اصيبعه تاريخ پزشكان خود را كه موسوم به عيون الانباء في طبقات الاطباء است تاليف كرد عزالدين سويدي براي دوست ديرين و هم مكتي پيشين خود اين ابيات را انشاء كرد:

موفق الدين بلغت المنى و نلت اعلى الرتب الفاخرة

جملت مى التاريخ من قدمضى و ان غدت اعظمه ناخرة

فخصك الله باحانه فى هنه الدنيا وفى آلاخرة 14- صرخذ از بلاد حوران از توابع دمتق كه دژي استوار و شهري نيكو داشته است. معجم البلدان ياقوت حموى (ليچزيك 1868 م.) ج 3 ص 380.

15 - «« دستور» در اين جا به معني «نسخه پزشك» است و استعمال ديگر اين كلمه به معني «گزارش روزانهآ حال بيمار» است كه اسحق بن علي رهاوي از دانشمندان قرن سوم هحري در عبارت زير استعمال كرده است: «... و أظهر ذلك الدستور من عند اهل المريض» . ادب الطبيب (فرانكفورت 1405 ه . 1985 م.) ص 202.

16- خط منوب به روش ابن بواب كاتب معروف بغدادي. عيون الانباء ص 759.

17 - حكيم اوحدين بن عمران بن صدقه در سال پانصد و شصت و يك به دنيا ms023 آمد و نزد شيخ رضي الدين رحبى به آموختن طب پرداخت. ابن ابى اصيبعه مي گويد كه اجتماع او با مهذب الدين عبدالرحيم بن على فضيلت بيار و براي بيماران خير كثير ببار آورد كيفيت معالجات او شگفت انگيز بود از جمله درمان مفلوجي كه با نصد انجام داده است. حكيم عمراد در سال ششصد و سي هفت در شهر حمص وفات يافته است. عبون الانباء ص696.

18 - مهذب الدين بن عبدالرحيم بن علي معروف به دخوار طبيب از پزشكان مشهور كه پزشكي را نزد رضى الدين رحبى خوانده سپس سه ملازمت ابن مطران درآمده است. فوات الوفيات (بيروت 1973 م.) ج 2 ص312. مهذب الدين مدرسهاى بنا نهاد كه به «مدرسهآ دخواريه» معروف است وعزالدين سويدي در آن جا به عنوان مدرس تدريس كرده است. عيون الانباء ص 759. 11- اسدالدين شيركوه بن محمد كه بعد از پدرش محمدبن شير كوه يعتي سال پانصد و هشتاد و يك از طرف صلاح الدين ايوبي بر حمص حكومت كرده و مسلمانان را از شر فرنگيان محفوظ داشته و در سال ششصد وسى وهفت در حمص وفات يافته است. النجوم الزاهرة ج6 ص 316 و الفتح القسى فى الفتح القدسى، عماد اصفهانى ( الدار القومية للطباعة والنشر، بدون تاريخ) ص 362. 20 - نورالدين ابوالقاسم محمودبن اتابك عماد الدين الزنگى بن قسيم الدوله آق سنقر التركى السلجوقى بيمارستان بزرگ در دمشق بنا نهاد و اوقافي براي بيمارستان و ديوانگان معين كرد. الكواكب الدريه في السيرة النوريه، بدرالدين ابن قاضى شهبة ( دا رالكتاب الجديد، بيروت 1971 م.) ص 16 و 27. ذهبي مي گويد كه او از عادل ترين و متدين ترين و مجاهدترين شاهان بوده و محاسن او « ابين من الشمس واحسن من

21 - ايوب بن شادي امير نجم الدين دويني پدر صلاح التين ايوبي كه ملقب به « الاجل الافضل» بوده و در سال پانصد و ms024 شصت هشت وفات يافته است. العبرفي خبر من غبر، حافظ ذهبى، ج 3 ص،5.

22 - مقصود ابن وحشيه كلداني مؤلف كتاب معروف ««الفلاحة النبطية» است كه در سال 1984 م. در فرانكفورت از بلاد آلمان بصورت عكي چاپ شده است. 23 - مقصود كتاب دعوة الاطباء از مختاربن حسن بغدادي معروف به ابن بطلان متوفى ،44 يا 455 مزلف تقويم الصحة است كه در قاهره (بدون تاريخ) چاپ شده است.

سكيم اجل ورئيس أوحد موفق الدين، امين الدوله، مهذب الملك ابونصر اسعد بن الياس بن المطران

2 - پزشكي كه براي درمان واردشهري مي شود بايد به اوضاع شهر و هواي محيط به آن شهر و آبهاي جاري در آن نظر افكند و نيز با تدبير خاصي كه هر گروه در درمانهاي خود بكار مي برند آشنا باشد.

3- طبيعت آدمي همچون مدعي، و بيماري همچون دشمن، و نشانه هاي بيماري مانند شهود و قاروره و نبض مانند بينه هستند و روز بحران مانند روز داوري و بيمار همچون شاكي و پزشك همچون قاضي است.

3- نام يرقان از پرندهاي زرگون ( - طلايي رنگ) اشتقاق يافته است كه در شدت گرما پديد ميآيد و بيشتر در گورستانها و خرابه ها منزل ميكند.

3- علت آنكه بيماران مبتلا به يرقان هنگامي كه شيريني مي چشند آن را تلخ ميپندارند اين است كه صفرا بر بدنها و حواس آنان غلبه كرده است.

4- تعجب مكن كه برخي از اعضا با كيفيتي موافقت دارند كه اگر آن كيفيت بر عضو مشابه آن عارض گردد آن را زياني آشكارا مي رساند.

5- در درمان يرقان درنگ مكن كه بسياري از كسان كه آن را آسان گرفتند به مرگ ناگهاني دچار گرديدند.

5- اگر مي خواهي در مورد درمان بيماري به يقين برسي نخست بايد بنگري كه آن مورد مشابه با بيماريهاي ديگر هست يا آنكه نيست.

6 - سفيدي لب دليلي مخصوص بر سوء مزاج كبد است و اين را ms025 بايد پيش

6- بازگشت مرار از كبد به معده به توسط رودهآ اثناعشري و رودهآ بواب است به نحوي كه ازپايين معده به بالاي آن مي رود.

7- كلمه («قص) با صاد قص سينه است وبا سين نيست.

7- اگر مي خواهي بداني كه سده در گردنهآ، مثانهآ بالايي است يا در مجراي پايين آنست كه مرار از آن دفع مي شود بايد به حال براز نظر افكني.

8- در كتاب يرقان حسن بن سعيد ديدم كه آب هندبا (= كاسني) در همه بيماريهاي كبدي سودمند است چه آن بيماريها گرم باشد يا سرد و مفرد باشد يا مركب.

8- داروهايي كه در دردهاي كبدي بكار برده مي شوند اگر براي ادرار است بايد بسيار خوب كوبيده شوند ولي اگر براي اسهال است چندان لزومي ندارد.

9- شير بز بيشتر اسهال آور است چون جنبهآ آب بودن آن بيشتر و جنبه غذا بودن آن كمتر است و غرض از استعمال آب پنير تنقيهآ بدن است نه تغذيه، ولى شير گاو غليظ ترين شيرهاست و چربي آن نيز بيشتر است و در مرطوب نگاهداشتن بدن و فربه ساختن آن بكار مي رود.

10- در هنگام حرارت مزاج داروهاي بسيار ملطف بكار مبر زيرا سبب ايجاد سده در كبد مي شود ولي در غير حرارت بدون ترس مي تواني آن را بكار ببري.

10- عارضه هاي متضاد در نتيجهآ سببهاي متضاد بوجود مي آيند و مثال آن سرسام خواب رباي است.

10 - سبب پيدا شدن قلاع ( = زخم دهان) در دهان كود كان رطوبت و نرمي بدن آنها است و فرق است ميان آن و ميان آنچه كه حادث مي شود به جهت ريزش مواد آلودهاي كه از مغز به دهان وارد مي شود، زيرا اين را قلاع

12- «(وبا)) و «موتان) يك بيماري هستند از بيماريهاي وافده.

12- ريثيس در كتاب قانون حكايت ميكند كه برخي از مردم در گرماي شديد و سرماي شديد دو طرف صورت آنان اختلاف پيدا كرده و چشمي كه در طرف سرما زده بوده است گود و كوجك شده است.

12- بايد بداني كه يرقان زرد بيشتر از ناتواني نيروي دافعهآ كبد پيدا مي شود، زيرا وقتي قوه دافعه ناتوان گردد مرار به سوي مرارة دفع نمي شود و با خون مي ماند و با آن به ساير بدن جريان مي يابد و يرقان بوجود مي آورد.

12- افلاطون حرارت غريزي بدن را «آتش خدايي» مي نامد واين را در كتاب ««طيماوس» ذكر كرده است.

13- هنگامي كه مي خواهي سرطانها را با آب خاكستر بشويي بايد فقط از خاكستر چوب درخت انجير و بلوط استفاده كني.

13- به درمان بيماري ها فقط با از بين بردن سببهاي آنها بپرداز و گرنه سودي از درمان نخواهي برد.

13- جالينوس در كتاب اپيديميا گفته است كه معني سرسام آشفته شدن پيوستهآ ذهن است كه با تب همراه باشد.

13- هرگاه در جستجوي نشانههاي بيماري صداع ( - سردرد) بودي و آن را نيافتي بايد وضع امتخوانهاي سر را در نظر بگيري، زيرا بسيار اتفاق مي افتد كه استخوانهاي سرمسفط ( = سبد گونه) يا حآد و يا دراز هستند و اين خود سبب صداع و ريزش ماده از گوش و چشم مي شود.

14 - روفس در كتاب «خريد بردگان» خود گفته است غلامي را نزد من آوردند كه سر او دو برابر سر معسولي بود به نسبت به ساير اعضاي او. و

14- اگر غلامي گوشش بجهت چرك ناقص شده باشد و برده فروشان با مس گوش را پاك كرده باشند كه اثري از چرك نمانده باشد پس بنگر اگر سوراخ گوش باز شده باشد نشانه اينست كه چرك گوش كه به علت زخم پيدا شده هنوز موجود است.

15- رحم زنهاي آبستن شونده بسيار بزرگ و رحم زنهايي كه آبستن نشدهاند بسيار كوچك است و نيز زناني كه جماع بسيار ميكنند رحمشان بزرگ و آنان كه جماع بسيار نميكنند كوچك است.

15- رباطات رحم كه ميان رحم و مثانه است بيشتر است از رباطات رحم كه ميان رحم وسرم (= مقعد) است.

16 - رگهاي ناجهندهاي كه در رحم است بزرگتر است از رگهاي جهنده بخاطر آنكه آنها در تغذيه جنين مورد نياز هستند.

16- گردنهآ مثانه عضله اي است و گوشت آن سخت و غضروفي است و در طول زمان سختي آن بيشتر مي شود چنانكه گردنه مثانه در سالخوردگان در غضروفيت مانند سر قصبة الريه مى شود.

17- من ميگويم كه اين رأي پذيرفته نيست و مردم اتفاق دارند بر اينكه گردنهآ مثانه گوشتي است و شكافتن براي بيرون آوردن سنگ از آن صورت ميگيرد وبجهت گوشتي بودن آن التيام مي پذيرد.

17- بدنه رحم در زمان طمث (- خون آور بودن) زبرتر مي شود و علت آن اينست كه خون در آن وارد مي شود و مرطوب مي گردد.

18- انثيان ( - تخمدان) زن با انثيان ( = دو خايه) مرد نه فقط در شكل و مقدار با هم اختلاف دارند بلكه در سختى نيز متفاوتاند، زيرا تخمدانهاي

18- حنين گفته است كه ما نيافتيم كه جالينوس كيفيت پردهآ بكارت را ياد كرده باشد بلكه مردي از قدما پيش از جالينوس آن را ذكر كرده است.

19- در جوامع ثابت بن قره بر كتاب جالينوس موسوم به «نوزاداني كه هفت ماه در رحم بودهاند) آمده است كه اينطور ms028 نيست كه هر نوزادي كه پس از هفت ماه حاملگي بدنيا بيايد زنده بماند و براي شناسايي اين امر بايد حسابهاي ماههاي كامل حمل را با ماه كسري حمل وماه كسري ولادت جمع كني اگر همه صد و هشتاد و دو روز و نصف وثمن روز به تقريب شد زائيده مي شود و اگر كمتر شد مي ميرد.

20 - در جوامع حنين بر كتاب «رانديشه هاي بقراط و افلاطون» آمده كه عصب حس نرم قرار داده شده زيرا آن منفعل است نه فاعل و آنچه كه قابل است بايد نرم تر باشد از آنچه كه فاعل است.

20 - اگر بخواهي قلب كسي را باز كني تا حالت نبض قلب و رگهاي جهنده آن را با چشم ببيني بايد اين امر را در خانهاي كه هواي آن گرم است انجام دهي زيرا اگر قلب با هواي سرد برخورد كند شخص فوري مي ميرد.

21- در كتاب ياد شده آمده كه در سينهآ بيماري ناصوري پديد آمده بود كه به استخوان ميان سرسينه رسيده بود وقتي ما خواستيم او را درمان كنيم و به اجسامي كه گرد استخوان سرسينه را فراگرفته بود نظر افكنديم ديديم كه استخوان سرسينه فاسد شده و ناچار به بريدن آن شديم و اين موضع فاسد همانجايي بود كه پوشش قلب در آنجا قرار دارد كه معمولا ما وقتي در تشريح قلب را باز ميكنيم آن پوشش را ميگشائيم و وقتي اين امر را مشاهده كرديم در بيرون آوردن استخوان توقف كرديم.

23 - جالينوس در كتاب «اپيديميا» گفته است كه گاهي حبس شدن خون حيض بيماري مي آورد ولي زيان اين بيماري باندازه زياني كه از خون

23- ثابت بن قره در كتاب جالينوس موسوم به «نوزاداني كه هفت ماه در رحم بودهاند)) گفته است كه اينطور نيست كه همه نوزاداني كه پس از هفت ماه بدنيا بيايند زنده بمانند ولي بدون شك ms029 نوزاداني كه به مرحلهآ شش ماه كامل وپنج روز ونصف و ثمن روز نرسيدهاند مي ميرند.

29- ظفره ( - ناخنه) زيادي طبيعي است مانند انگشت زائد زيرا آن زيادي است كه از پوشش ملتحم پديد مي آيد.

29- ثابت بن قره در«ر جوامع اصناف الامراض جالينوس)) گفته است كه از مطالب سودمند در علم پزشكي آنكه هرچه كه خارج از امر طبيعي يا بدون واسطه زيان مي رساند يا با واسطه اولي را مرض و دومي را سبب نامند واگر آن امر خارج از طبيعت خود زيان آور باشد عرض ناميده مي شود.

30- گاهي مرضي از مرض ديگرپيدا مي شود مانند تبي كه از ورم گرم پديد آيد، و همچنين سببي از سبب ديگر مانند عفونت كه از امتلا پيدا شود، و نيز عرضي از عرض ديگر مانند اختلاط فكر كه از بيدار خوابي پديد آيد.

30- زماني كه رمد در چشم پيدا شود آن در حقيقت از بيماري هاي ملتحمه بشمار مي آيد و بالعرض به بيماري چشم اطلاق مي شود.

31- از جالينوس در كتاب «انديشه هاي بقراط وافلاطون) نقل شده كه او گفته است كه من دستور دادم كه قلب مردي را با كلبتين بگيرند زيرا در هنگام اختلاج سخت از زير انگشتان رد مي شد.

32- («نفحه) ماده اي است مخصوص براي ايجاد صوت زيرا نفحه هرگاه به غضروف هاي حنجره برخورد كند ايجاد صوت ميكند همچنانكه هر گاه مضراب به وتر ( = زه) برخورد كند.

32- دليل آنكه استفاده از حمام در تبهاي عفونت دار منع شده است اين است كه حمام اخلاط را ترفيق و تسييح ميكند و موجب مي شود كه

32-نام «بيمارستان» فارسى است زيرا «بيمار» به مريضان گفته مي شود و(ستان» به معني جاي است و نام بيمارستان به يوناني اخشندو- كين است.

33- زاهد العلما ابو سعيد منصور بن عيسى در كتاب «البيمارستانات» خود گفته است كه نخستين كسي كه ms030 بيمارستان را ابداع و اختراع و ايجاد كرد بقراط بن ايراقليدس است كه نزديك خانه خود بوستاني را اختصاص به بيماران داد و خدمتكاراني را هم براي درمان آنان برگماشت و نام آن جا را احشل و كين يعني محل گردآمدن بيماران نام نهاد.

33- بخورهايي كه براي دفع بخارها و بادهاي فاسد شهرها بطور عموم سودمند است عبارتست از صندل براي تابستان، عود براي بهار، كندر براي زمستان وپوست توت براي پاييز.

33 - در همان كتاب ( = كتاب زاهد العلما) به ما از وضع شهر ميافارقين و آبها و گياهان و جانوران آنجا خبر داد و همهآ آنها را نكوهش كرد، و سپس از خشونت خاك آن شهر و سختي زمين آن از قول امير ممهد الدوله مطالبي را نقل كرد.

36- او حكايتي ديگر را نقل ميكند دربارهآ اينكه هرگاه بوستانها و درخت ها و ميوهها شهري را فراگيرد و مردم آن شهر از ميوههاي آن استفاده كنند چه زيانهايي را در بردارد.

38- دانش پزشكي نزديك به نابودي بود در زمان زاوس الهي جد اسقلبيوس و زمان بقراط تا آنكه ملك فريسامس پراكندگي آن را ترميم كرد، و شكافتگي آن را پيوند داد تا آنكه آن را برگردانيد و در شهر قو كه شهر بقراط است و در شهر قيداروس و در شهر برغامس كه شهر جالينوس است آن را پابرجا كرد.

39- تمام شدن بيمارستان ميافارقين و واردشدن بيماران در آن براي درمان و مداوا سال چهار صد و هفده بوده است.

39- سوزاندن خرچنگ هايي كه از آنها در دار وها استفاده مي شود بايد در هنگام طلوع ستاره شعري باشد.

40 - برخي از اعضا نياز به آن دارند كه در غايت صلابت و سختي باشند از اين روي استخواني و مصمت يا داراي استخواني مصمت آفريده شدهاند و برخي ديگر كه پايه و اساس بدن قرار دارند و بايد سبك باشند استخوان مجوف و سخت يا داراي استخوان ms031 مجوف وسخت آفريده شدهاند.

40 - زادگاه ارسطو يعني سطاخيرا از شهرهاي بزرگ و مشهور نبوده بلكه روستايي بوده است وپس از او معروف گرديد، و زادگاه جالينوس يعني برغامس نيزي شهري كوچك بود، و زادگاه اراطس غريب و خروسپس صاحب رصد روستايي بنام سولا بود و با نام اين دو مشهورگرديد، وآتن كه شهر دانشمندان است نيز بوسيلهآ همان دانشمندان شهرت گرفت.

41 - نيش زدن حشرات زمين هاي آهكي و بي آب و كبريتي و ديگر زمين هاي گرم وخشك زيان آورتراست از نيش زدن حشرات زمين هاي سرد بر خلاف عقرب كه نيش زدن او در نقاط سرد شديدتر و زيان آورتر است.

41- ترياق را در مورد نيروهاي ضعيف بكار مبر كه به مرگ مي انجامد همچنين است فلونيا و داروهاي ديگري كه با افيون ممزوج گرديده است.

41 - اوميرس (= هومر) شاعر گفته است كه فهم حكمت نياز به جاي خالى (= دلى پاك) دارد تا در آن رسوخ يابد.

41 - در علت آنكه رعاف ( - بيرون آمدن خون از بيني) براي ذات الجنب سودمندتر است تا ذات الريه.

42 - حس بوسيله نوعي ديگرگوني در عصب صورت مي پذيرد ولي حركت به آنست كه عصب فقط فعلي را انجام دهد، از اين روي است كه عصب حسي

2، - در مقاله هفتم از «جوامع آراء بقراط و افلاطون» آمده است كه عصب چشم- برخلاف اعصاب ديگر دماغ و نخاع - از همهآ اعصاب از نظر مقدار بزرگ تر است زيرا اختصاص به انجام افعالي دارد كه اعصاب ديگر آن افعال را انجام نمي دهند.

42 - سخن جالينوس دربارهآ جسم عصبي كه از جسم عصب مجوف مي رويد و زجاجيه چشم را در برمي گيرد.

2، - من ميگويم كه اين عصب هنگام بيرون آمدن آن از دماغ (=مغز) و پيش از رسيدن آن به جرم چشم عصبيت بر آن غلبه دارد ولي وقتى به چشم رسيد ms032 دماغيت بر آن غلبه پيدا ميكند.

43 - انباذقلس گفته است كه ما با خاك خاك را و با آب آب را و با هوا هوا را و با آتش آتش را درك ميكنيم.

44- آتش به عقيده پلوتارخس از سه صفت گرد آمده است: سرخي و نور و لهيب.

44 - رازي در كتاب (الباه» گفته است كه كسي كه زير شر اسيف (جمع شرسوف: سر استخوان پهلو از سوى شكم) او طبيعة نفخى باشد جماع نفخ و قراقر شكم او را افزونتر ميكند.

44 - من ميگويم كه كسي كه حال او چنين باشد حرارت غريزي او ضعيف است و در هنگام جماع حرارت غريزي در آن نواحي از بدن تهييج مي شود وپس از سردشدن بادها و نفح در آن مواضع چيره ميگردد.

44 - اين گونه نيست كه هر بدن كم گوشتي جماع براي آن زيان آور باشد بلكه بدنهاي كم گوشتي كه رگهاي آن باريك باشد در جماع زيان مي بيند.

د، - بايد تحقيق شود كه چرا جماع با حائض يا با كسي كه مدتي دراز

5، - محمد بن زكرياي رازي در كتاب ««الابنة» گفته است كه او خود ديده كه زن كردي را به حضور معتضد آوردند كه داراي ريش انبوهي بوده است.

47 - «رازقى)) همان سوسن سفيد است.

47 - «مشورت»، حدسي لطيف است به آنچه كه سزاوارترين ازميان امور ممكنه است و مشير بايد عالم به پيرامون امري باشد كه دربارهآ آن با او مشورت شده است.

47- اگر بگويند اندوه چيست؟ بگو حالتي است كه براي نفس عارض مي شود در نتيجه از دست دادن آنچه كه نفس آن را دوست دارد. و اگر بگويند ترس چيست؟ بگو توقع امري مكروه. و اگر بگويند ماليخوليا چيست؟ بگو چيرگي وسوسه ها بر نفس و وحشت بدون سبب و ms033 گماني فاسد بدون علت.

47 - ورم ها بر دو قسماند يك قسم از اعضاي رئيسه دفع مي شوند كه در آن نبايد رادعات و رادات و مانعات بكار برده شود و قسم ديگر كه از عضوي رئيس دفع نشده كه بايد در آنها رادعات سرد كننده و رادعات آميخته با مرخيات بكار برده شود.

48 - جالينوس حكايت كرده است كه در برخي از قربانيهاي پيشين قلب باز مي شد و صحيح و زنده از بدن جدا ميگرديد و بصورت قرباني در محلي كه قرباني ذبح شده را در معبدها ميگذاشتند نهاده ميشد.

49 - جالينوس گفته است نام گذاري دو رگ سباتي بآن نام خطا است و اين خطا هم در معنى است وهم در اسم و اين خطا از فيلسوفان و پزشكان بجهت عدم آشنايي آنان به علم تشريح پيدا شده است.

50- ابن سينا در شفا نقل كرده است كه نفس اجتماع اسطقسات ويا نفس تركيب آنها بوسيله تماس و تلاقي و شكل پذيري كافي نيست كه كاينات از آنها پديد آيد بلكه اين امر منوط است به اينكه برخي در برخي ديگر تأثير گذارد و برخي از برخي ديگر تأثر پذيرد.

51- بيمارها بر سه قسم اند: يكي دردآور مانند صداع و نقرس، و ديگري بيماريهاي زشتي آور مانند برص و جذام و ريختن موي و مانند آن، سومين آن كاهنده از خلقت تمام مانند كوري و كري و نظير اين دو.

51- رازي در كتاب «پزشكي ظريفان) خود نقل كرده است كه اگر نيروي پاسخ گويي در علوم در اطاعت انسان وحفظ آن بنا به ميل او بود علوم در سينه ها باقي مي ماند ولي چون فصول دشوار و گزارش ها دراز است چاره اي جز از تدوين كتابها نيست.

52- علت آنكه آدمي قادر بر گريه كردن است و با ريختن اشك نفس او آرام مييابد و حتي گاهي بدون اراده گريه ميكند بستگي به اين دارد ms034 كه حركات نفساني به انسان چنان فشار شديدي مي آورد كه او قادر بر مغلوب ساختن آن نيست.

55- جالينوس گفته است كه اخلاق وعادات و زمان داراي نيرويي بزرگ در حركات عوارض است زيرا اخلاق وعادات، جزء بهيمي از اجزاء نفس با اشيايي كه در نفس نشو و نمو ميگيرند الفت پيدا ميكند و در طول زمان عوارض آرام مي يابد و نيروهاي بهيمي وقتي از چيزهايي كه مي خواست سير گرديد از ميل به آنها خودداري ميكند.

57- علت آنكه طول زمان عوارض نفساني را آرام مي بخشد اينست كه آن جزء از اجزاء نفس كه دچار عارضه گرديده در طول زمان سير مي شود از آنچه كه مورد خواهش او بوده است و نيز از رنج كشيدن آن خسته ميگردد وقتي اين دو امر در او جمع شد آرام مي يابد.

60 - اگر خواهي كه بدن انساني را در حمام خشك كني هيمه حمام را هيزم بلوط و سرو و آس و مانند اينها قرار بده و اگر خواهي كه بدن او را تر نمايي هيزم طرفا وتوت و گياه سنبل شعير و هيزم صفصاف و دلب وعناب و اجاص ومانند آن را هيمهآ حمام بگردان.

61- از زاهد العلما حكايت شده كه او گفته است كه سبب اينكه محمد بن زكرياي رازي هنگامي كه به بغداد وارد شد به تعلم طب پرداخت اين بود كه با استادي داروشناس دربارهآ گياه ««حي العالم» گفتگو كرد و باري ديگر علت اينكه كودكي ms035 نوزاد داراي يك سر و دو صورت بوده است براي او بيان شد.

64- هرگاه پزشك داراي علم و عمل هر دو باشد همچون كسي است كه با دو پاي خود راه مي رود و اگر عالم باشد و عامل نباشد ويا بالعكس همچون كسي است كه با يك پا راه مي رود.

64 - پيشينيان به پزشكان سالخوره دستور مي دادند كه پيش از آنكه بخواهند نبض كسي را بگيرند انگشت خود را با شمع بمالند زيرا انگشت سالخوردگان بلكه پوست آنان خشك است و نياز به نرم كردن دارد و شمع پوست را نرم ميكند.

64 - در كتاب «المصايد و المطارد» كشاجم نقل شده كه مردي به شكار رفت در حالي كه دچار صداع (= دردسر) مزمني بود سپس او را رعاف (ريختن خون از بيني) عارض شد سپس دردسر او برطرف گرديد.

65 - نخستين پزشك از پزشكان جندي شاپور كه بوسيلهآ منصور خليفه عباسي براي نقل كتابهاي يوناني دعوت شد جرجس صاحب كناش معروف است و سپس امر انتقال علوم در زمان مأمون به حد كمال خود رسيد.

65- دار وهايي كه گوشتها و جثه ها و مانند آنها را از گنديدن حفظ ميكند عبارتست از: سركه، نمك، زعفران، يخ، عسل، صبر.

65 - مالي قراطر آب عسل است، افومالي آن است كه شهد گرفته شود و با آب شسته گردد و بدين وسيله آب بدون جوشاندن حفظ گردد.

67 - وفات يوحنا ماسويه در شهر سرمن راي در روز دوشنبه چهارم جمادي الاخرهآ سال 243 اتفاق افتاده است.

67 - رازي در كتاب ««الباه» گفته است كه نبيذ ( =مى، باده) عسل ماذي همان نبيذ مصرى است كه آن را (مرز) گويند.

67 - گمان نرود كه مرد با مجبوبه خود كه در دلش جاي دارد به سبب هاي نفساني مي تواند بيشتر جماع كند و مني بيشتر بيرون دهد و آسانتر انزال نمايد. بلكه سبب آن حرارتي كه از معشوق انتشار مي ms036 يابد و نيروها را براي دفع مني تقويت ميكند.

29 - اگر نيروهاي نفساني به تنهايي سبب تولد مني مي بود لازم مي آمد كه فكر آن را در كميت توليد و زياده كند و هرگاه فكر ادامه داشته باشد و نيروهاي نفساني در حركت باشد مني بيرون آيد در حالي كه چنين نيست.

69- خون گرم تر از كبد است در حالي كه از آن پيدا شده است و اين فقط از جهت كبد نيست بلكه از جهت آن كه به قلب متصل است استفاده حرارتي را ميكند كه از كبد افزونتر است و گرم تر از آن مي شود.

70- بلغم بنا بر راي رثيس (= ابن سينا) در تحت دو جنس عالى قرار دارد: طبيعي و غير طبيعي. طبيعي آن شيرين و اعتدال در قوام دارد و مي تواند تبديل به خون شود و غير طبيعي آن بر خلاف آن است.

74- اينگونه نيست كه هرگاه اخلاط با خود مناسبت داشته باشند به نحوي كه نگهدارنده نسبت هر يك با ديگري باشند صحت و سلامتي را بوجود مي آورند.

75- بدان كه در بيشتر جانوران غذايي كه وارد معده مي شود بدون نوشيدن آب و يا چيزي ديگر كيلوس مي گردد.

76- پرسش و پاسخ درباره اينكه چرا غش كردن به تندي روي مي آورد در وقت استفراغ به كساني كه اخلاط آنان رقيق است هرچند كه اسهال آنان به افراط نرسيده است.

77- ابن سينا در قانون گفته است كه اعضاي آليه (= ابزاري) را از آن جهت آليه گويند كه آن اعضا آلات نفس وافعال وحركات هستند.

78- در علت تب غب و تب ربع در درازي و كوتاهي اختلاف دارند و تب نايبه دراز و خطرناك است.

78- حس و حركت براي حيات مقوم ذاتي نيستند به نحوي كه اگر در ذهن رفع شوند حيات رفع شود و اينكه در تعريف ««حيوان» گفتهاند متحرك و حستاس است تو را به اشتباه نيندازد زيرا ms037 حس و حركت در ذهن از عضو فلج نفي ميگردد در حالي حيات از او رفع نميگردد پس حس و حركت دو عرض مفارق هستند.

83- از سخنان قاضى شمس الدين بن الفراش - خداوند تأييد او را پايدار بدارد- او ميگويد كه روزي با يكي از افاضل سخن از نطفه و كيفيت خلقت جنين از آن و اختلافي كه ميان پيشينيان بر سر اين موضوع است به ميان آمد. برخي معتقد بودند كه نطفه از همهآ اعضاي بدن جذب مي شود و تبديل به جنس خود در جنين مي شود و برخي ديگر ميگفتند كه اجزاي نطفه هرچند از همه بدن جذب مي شود ولى از هم متمايز نيستند.

94- «كما فيطوس» صنوبر بياباني است كه برخي از دانشمندان آن را

95- حنين در كتاب «معده» نقل كرده است اگر كسي از بدي گوارش يا فاسدشدن طعام در معده شكايت كرد با شتاب زدگي آن را به معده مربوط مساز پيش از آنكه از كيفيت و كميت غذا پرسش و جستجو كني.

96- اگر ديدي كه معده اي غذا را فاسد و آن را به ترشي و دودي مبدل مي سازد و تو نمي داني كه آن فقط از بدي مزاج ساده است و يا آنكه با ماده اي همراه است بيمار را با خوردن عسل و نان اگر مزاجش سرد باشد و يا نان خندروس اگر مزاجش گرم باشد بيازماي.

97- سقوط نيروي ديگرگون كننده (0=- القوة المغيرة) سبب لغزش (= الزلق) معده وپيداشدن استسقاء طبلي ميگردد و اگر در عروق كبد سقوط كند استسقاء زقي و اگر به گوشت سقوط كند استسقاء لحمي را باعث مي شود.

98- فرق ميان حركت اختلاجي و رعشه در معده ها حركت ’ تشنجي اينست كه تشنجى همان فواق است، و اختلاجي حالتي است كه آدمي خود را اندوهناك مي يابد و در خواب آرام ندارد و گله مندي از اينكه توانايي بر ms038 گزارش از خود ندارد و عوارضي مانند اينها.

98- بيماريهاي نيروهاي معده دوازده است زيرا آن نيروها چهار است: جاذبه وممسكه و هاضمه و دافعه، و بيماريها سه است: ضعف وبطلان و جريان نادرست.

100 - كلمهآ «زيت ركابي» كه آن را از شام مي آوردند عربي فصيح است و«زيت انفاق» زيتي است كه از زيتون فج مي افشارند و پس از استخراج آن را مي فروشند و انفاق ميكنند بر استخراج زيت مستعمل واين زيت انفاق سرد است و روغن هاي سرد را از آن مي گيرند و اين براي اين منظور بهتر است از روغن سركه كه شيره است.

101- در تفسير «زيت ركابي» دو قول يافتم نخست آنكه آن اسم چيزي است كه با شتر از شام مي آورند كه آن را ركاب خوانند و ديگر ركبه كه نام معصره است پس معناي آن زيت تازه است كه از معصره گرفته شده است. و زيت انفاق گرفته شده از زيتون فج است و كلمه معرب از سرياني است نه آنچه به غلط پندارند كه فلاحان آن را در حوائج خود انفاق ميكنند.

101- علت آنكه كودكان به سنگ مثانه و سالخوردگان به سنگ كليه دچار مي شوند اينست كه حرارت در كود كان قوي است و با قوت اخلاط را ذوب ميكند و به اعضاي دورتر روان مي سازد و در سالخوردگان به علت كمي حرارت اخلاط ذوب نمي شوند وبه جريان نمي افتند واز اين جهت در كليه باقي مي مانند.

102- متأخران بيشتر فواق را به تشنج يا حركت تشنجي تفسير كردهاند و بايد بداني كه تشنج در عضله پديدار ميگردد و معده و مري عضله نيستند.

103- افسنتين را در معده اي كه معتقدي كه در آن بلغم است بكار مبر بلكه آن در معده هايي بكار مي رود كه فضلات صفرا و مرار در آن دفع مي شود حنين در كتاب معده گفته است كه افسنيتن براي ms039 معدهاي سودمند است كه اخلاطي را كه از جنس مرار است و در معده متولد مي شود دفع ميكند ولي در معده اي كه در آن بلغم جمع شده باشد سودمند نيست.

103- شراب انار منعنع را اسقليبيادس طبيب استخراج كرده و فرمان داده كه بيشتر از سه اوقيه عراقي از آن نوشيده نشود.

104 - يادداشتي از خود در استخراج علم داروهاي مركب. وقتي داروي مركبي را ديدي بايد از نيروهاي يك يك آن جستجو بعمل آوري و به بيني كه هر يك از آنها براي چه وضع شده است و هر يك با ضمانات خود تا چه اندازه مطابقت دارد.

113 - ابن وحشيه در كتاب «زهرها» گفته است زيان زهر مهلك كه

114- معنى دياسقوريدس درخت نشان خداوند ( =شجارالله) است ونام صحيح جالينوس غلينوس است و معناي آن ساكن وآرام است، و ارسطوطاليس درست آن ارستوثاليس است و معناى آن تام الفضيله يا تمام الفضيله است.

115- اسحق بن سليمان در كتاب خود گفته است كه درمان بيماري شراسفي بر سه نوع است: نوع اول دو قسم است: يكي تنقيه و كم كردن مره سياه از بدن كه وجود آن سبب بيماري ميشود، و دوم حفظ دهن و معده از توليد چيزهايي مانند آن. نوع دوم كه از بيرون استعمال مي شود نيز دو قسم است: يكي از خارج كه رياضت با اعتدال پيش از غذاست، و ديگري آنچه كه نفس را مسرور ميگرداند از انواع تفريح ها.

120 - هرگاه نزد تو دارويي است كه با آن مي خواهي دردي را درمان كني و احتمال سود و زيان در آن دارو هست بايد نيك بينديشي كه اگر زيان آن افزون از سود است بايد آن را رها كني، و اگر سود و زيان آن برابر است به عقيده من بايد ms040 آن را هم رها كني، ولي اگر سود آن بر زيانش افزوني دارد بايد آن را بكار بندي.

121- اسطاذيا گفته است كه نكته اي از كتاب التشريح كه در كتابهاي علمي ياد شده است چهار صد ذراع است.

121- اعياء عبارتست از تحليل رفتن روح حيواني و آب شدن رطوبت بخاري و گاهي سبب آن افراط در خستگي است و نيز گاهي سبب آن از باطن بدن است.

122- جالينوس گفته است كه اگر پزشكي در علم پزشكي همپايه بقراط باشد ولي بيمار او از او اطاعت نكند آن پزشك در درمان خود موفق نمي شود.

1222 - حس لامسه نيرومندترين حواس است از جهت دريافت لذت والم

122- تعريف «ورم») اين است كه آن غلظتي است خارج از طبيعت كه به فعل زيان مى رساند زيان رساندني كه در مرحله اول است.

123- علي بن عيسي در «رتذكره) خود ميگويد كه به ندرت اتفاق مي افتد كه رمد با تب همراه باشد. اگر كسي در تابستان به رمد دچار شود زود بهبود مي يابد و اگر رمد بجهت تب شدت يابد آفت عظيمي را درپي خواهد داشت.

126- سخن ابن اشعت در كتاب «ظهور خون) دربارهآ پيداشدن تب دق در كسي كه قرحه اي در ريه دارد كه از آن رهايي نمي يابد و همان سبب مرگ او مي شود.

129- زخم هاي ريه با سبب هايي كه برخي از آنها را بسياري از مردم ياد كردهاند بهبود نمي يابد و من نديدم كسي را كه اين موضوع را بطور مستوفي بحث كرده باشد. من ميگويم كه قانون بهبود يافتن زخمها عبارتست از خشك گردانيدن محل با اعتدال، سكون و قرار، خوبي و استواري جوهر غذايي كه به عضو مي رسد كه جايگزين گوشت شود، خوبي مزاج، زيرا افراطهاي مزاج بد مانع از بهبود آن مي شود.

131- نيلي در ««اختصار المسائل» خود ميگويد داروهاي سرخ كننده ms041 را فقط با زيت بكار ببر. من ميگويم زيرا زيت از زخم كردن پوست جلوگيري ميكند و نيازي هم به زخم كردن نيست زيرا هدف جذب حرارت و خون با نيرويي شديد به عضو است.

132- روده اي كه در صفر پايين مي آيد «قيله» ناميده مي شود و آن بيشتر رودهآ كور ( -اعور) است. جالينوس در اپيديميا گفته است كه سبب آن اينست كه فقط روده كور به تنهايي از ميان روده هايي كه نزديك به اين جاست فاقد رباط هايي است كه آن را پيوند بدهد بنابر اين آن از همه تندتر

132- ابن جزار در ««مدخل» خود گفته است كه آموختن دانش پزشكي براي كسي كه به حد كمال نمي رسد مگر اينكه سه چيز در او جمع شده باشد: استاد ماهر وحرص وافر وهوش سرشار.

133- كسي كه كتابي را خلاصه ميكند بايد انجام سه امر را عهدهدار شود: آنچه را كه در صدد توصيف آن است توصيف كامل كند. معاني آن را كاملا تمام و استيفا كند. در الفاظ ايجاز را رعايت كند وايجاز او ايجاز جمع باشد نه ايجاز حذف.

133- «موسرج» اسمي است فارسي وصحيح آن «مورسرك» است يعني سر كوچك مورچه.

133- هرگاه نوع بيماري براي تو مشتبه شد همه اعضايي را كه ممكن است بيماري در آن يا بسبب آن حادث شده باشد بررسي كن و بر يك يك از آن اعضا بنگر و ببين چيزي را مي يابي كه دلالت بر بيماري آن عضو كند و يا آنكه درستي هر يك يك از اعضا را مورد بررسي قرار بده و هر كدام را كه درست نديدي درباره آن به بررسي بپرداز.

138- رازي در كتاب «اختصار مواضع دردناك») گفته است هرگاه بول در مثانه جمع شد حبسشدن آن يا از جهت اينست كه مثانه بر انضمام و قبض و دفع بول توانا نيست، ويا اينكه ms042 سدهاي در گردنهآ مثانه است، ويا آنكه گردنه مثانه با مجراي احليل بسته شده است.

140- هرگاه در بيماري خلط بلغمي نارسيده و خلط صفراوي حاد و بد وضعي پيدا شد آن كشنده بيمار است.

140- اسحق بن عمران در كتاب «ماليخوليا» مي گويد كه مردي را در قيروان ديدم كه عقيده داشت كه سر ندارد و ما از ارزيز سپيد براي او كلاهي ساختيم و بجاي خود بر سر او نهاديم و در آن هنگام او يقين كرد كه او سر دارد.

141- در همين كتاب «ماليخوليا» آمده است كه آنان كه به اين بيماري دچار هستند بيش از هر نوع ديگر از بيماران در صدد يافتن پزشك هستند با ذلت از آنان تقاضاي درمان ميكنند و مال فراواني بآنان مي بخشند و وقتي كه به پزشك دست مي يابند فرمان او را گردن نمي نهند و از او اطاعت نميكنند.

141- برخي از باده نوشان دچار خنده ميگردند تا وقتي كه مستي آنان به آخرين پايه نرسيده است ولي پس از آنكه بدان پايه رسيد به شدت شروع به گريستن ميكنند.

142- سبب فاعلي خنده قوهآ ناطقه است، و سبب مآدي آن شادي، و سبب صورى آن قهقهه وحالت تبشر صورت است، و سبب تمامي آن ابراز صورت تعجب نفس است كه سخن از ابراز آن كوتاه است.

144- تعريف «مستظل) در زبان اهل مصر وديگران «شاه بلوط» است.

144- ابن راس الطنبور در كتاب «برص» خود گفته است كه فرق ميان سفيدي برص زده و بهق زده اينست كه سفيدي در بهق زده فرورفتگي ندارد و از ظاهر پوست تجاوز نميكند ولي در برص زده سفيدي از ظاهر پوست تجاوز به گوشت زير آن ميكند و حتي تا استخوان هم مي رسد. از اين روي سفيدي در ابرص شديدتر از سفيدي در ابهق است.

145- بايد دانسته شود كه اسم «سده» فقط به امتناع جريان در مجري اطلاق نميگردد بلكه بر آنچه كه ms043 جلوي بخشي از آن را ميگيرد نيز اطلاق مي شود.

146- قاضي فاضل از من پرسيد كه آيا تو وجود كيميا را عقلا انكار ميكني يا وجودا. من پاسخ دادم كه وجود آن را انكار مي كنم زيرا من نه برهان قاطعى بر امتناع آن يافته ام ونه برهان قاطعى بر وجود آن.

147- گروهي از پزشكان روزگار ما «كبآبه» را با تشديد تلفظ ميكنند

149- بنات اسطقسات ده نوع اند: 1- سبب بيماري 2 - عرض لازم بيماري 3- مزاج بيمار، - ظاهر بدن 5- سن بيمار6 - وقت حاضر 7- حال هوا در آن وقت 8- شهر بيمار 9- نيروي بيمار10_ عادات بيمار.

149_ در كتاب «اغلوقن») نقل شده است كه گفته است ما ميگوييم كه بر صورت كسي كه غش كرده بايد آب ريخت نه بر سينه او كه معدن حرارت غريزي است، زيرا حواس در صورت بيشتر است و لذا احساس آن در برابر آب از ساير اعضا بيشتر مي باشد.

150- من گويم كه دستهاي كسي كه غش كرده از اين جهت بسته مي شود كه طبيعت او در آن وقت مانند خواب است و نيازبه بيدار كننده (= منبه) دارد و بستن دستها جاي منبه را ميگيرد.

151- سبب بر چيزي گفته مي شود كه مبدأ تكون چيزي است مانند اسطقس كه سبب وجودي چيزي است كه داراي اسطقس ms044 است، و نيز سبب بر چيزي كه از اسطقسات تركيب شده كه بوسيلهآ آنها چيزي تكون يافته اطلاق مي شود.

153 - تعريف سبب اينست كه آن حالتي است خارج از طبع كه به توسط مسبب آن به بدن زيان مي رساند. و تعريف مرض اينست كه آن حالتي

154- ابن اشعث در كتاب «(بهق وبرص)) خود گفته است كه عرض اعلى كه بمنزله جنس است داراي پنج نوع است: 1_ سبب 2- عرضي كه بنام جنس خود است 3- عرضي كه تابع مرض است 4- زيان فعل 5- حدث.

154- من مي گويم كه جالينوس در كتاب «راسباب الاعراض) گفته است كه عرض هر چيزي است كه عارض بر بدن مي شود در حالي كه بيرون از طبع بدن است. بنابراين اين پنج نوع كه ياد شد اعراض خوانده مي شوند.

155- من ميگويم كه تعريف «عرض» بنابر راي بيشتر از متأخران اينست كه آن حالتي است خارج از مجراي طبيعي كه بدنبال مرض مي آيد همچون سايه كه در دنبال جسم است.

155- فرق ميان ««حدث» و((عرض) اينست كه حدث حركتي دائم است كه استقرار و درنك ندارد و آن طبيعي و غير طبيعي است و عرض هر چند كه متحرك است مانند حركت سفيدي به سياهي ولي آن هم گاهي درنگ دارد همچون روشني كه در آتش و سفيدي كه در برف درنگ دارد. 156- جالينوس در كتاب «تشريح زندگان) گفته است كه «بسد) در دريا رطوبتي و نمناك است ولي وقتي با هوا برخورد كند خشك و جامد مي شود.

156- حنين گفته است كه اسم ««قوت)) در زبان يوناني مشتق از ((قدرت)) است يعنى اقتدار بر فعل.

157- (لفت) بكسر لام به معنى «(سلجم» عربى درست است.

157- كبودي پسنديده همان خشكي رطوبت جليديه و بسته شدن آن است.

157 - جالينوس گفته است پزشك توانايي بر درمان و بهبود ms045 بخشيدن بيمار

157- «خبث» با حركت خاو با از خبث آهن و مانند آن گرفته شده و آن چيزي است كه تنور هنگام ذوب آن را بيرون مي افكند.

157- آنكه در تعريفات كتاب من نظر مي افكند بايد مرا بر اينكه من موضوعات غير طبي را وارد كتابي طبي كردهام ملامت نكند و نگويد كه اين مربوط به علمى ديگر است زيرا هرچند ايراد او درست است ولي من چيزهايي را در اين كتاب ياد كردم كه پزشك بدان نيازمند است.

159- نوعى از انواع ««رتيلا» كه ««شبث» ناميده مي شود با شين سه نقطه و با نقطه دار و ثاي سه نقطه وفتحه حرف وسط است.

159- جالينوس گفته است كه حيواني كه بجاي انسان در مقام تشريح قرار ميگيرد از نظر كف دست و انگشتان خرس و ساير جانوران كف باز هستند.

159- من ميگويم كه ياد كردن اين جانوران كه در تشريح عضو عضويا اعضاي مختلف مقام انسان قرار ميگيرند بعد از «بوزينگان» و بعد از حيواني است كه «سطور» ناميده مي شود.

159- ابن سينا در قانون گفته است كه جماع كردن با غلام با انزال كند صورت مي پذيرد و بجهت كثرت تردد خسته كننده است.

160 - من مي گويم سبب بيرون آمدن سريع مني اصطكاك احليل است با آنچه بآن اصطكاك مي يابد و در مورد غلام احليل وارد فضايي كيسه مانند مي شود و اصطكاك و تماس با آن همچون اصطكاك و تماس با فرج و گردنهآ رحم نيست و مني را هم بخود جذب نميكند آن چنان كه رحم مني را

141- سزاوار است كه تحقيق و ms046 جستجو شود كه چرا بوي برخي از غذاها موجب سقط جنين مي شود.

161- كندن پوست از گوشت يا ازپردهآ آن بايد با كاردي بسيار تيز باشد در حالي كه جداكردن عضله و اجزاي آن با كاردي كه تيز نيست بايد صورت گيرد.

162- كوچك ترين تقسيم بلغم تقسيم سه گانه زير است: 1- قسمي كه اجزاء آن شبيه بهم نيستند مانند آنچه كه با نفس و سرفه از سينه بيرون مي آيد. 2- قسمي كه خود بنفسه غير متشابهه الاجزاء است مانند پاره هايي كه شبيه به چرك حمام است. 3- قسمي كه متشابهه الاجزاء است مثل شور و ترش و بى مزه.

162- بهترين صورت ساختن روغن شكوفه تاك اينست كه شكوفه تاك را تذبيل كنند و آن را در زيت انفاق در مكاني معتدل از جهت گرما و سرما قرار دهند.

163- زيت انفاق براي ساختن روغن هاي سرد بهتر از شيره است پس بهتر است كه براي روغنهاي گرم از آن استفاده نشود.

164- گل سرخ عطسه را در كساني كه حرارت دماغ و معده دارند تهييج ميكند زيرا آن بخار را در داخل دماغ حقنه ميكند و آن را تبريد ميسازد.

164- من ميگويم از اين روي است كه دماغ پر مي شود و ايجاد زكام مي نمايد.

164- فقاح با ضمه فا و تشديد قاف و حاي بي نقطه است. 1688 - رازي در كتاب اختصار مواضع آلمه (= جاهاي دردناك) گفته است كه كسي را كه قي كردن او دشوار است نبايد او را مجبور به قي كردن كرد.

169- در اينكه به درمان و معالجه درست دست يابي كافي نيست كه فقط از موضع عضو دردناك آگاه گردي بلكه نوع علت زيان آور را بايد كشف كني زيرا افعال نفساني تابع آفتهاي دماغ است ولي گاهي تابع ليثر غس و فرانيطس است كه سبب هر يك از اين دو ضد ديگري است.

170- معدن سنگ شاذنج جزيرههاي درياي چين است.

171- چيدن بزر فرنجمشك بايد ms047 در روزهايي از ماه آب باشد، و فرنجمشك يكي از انواع «حبق» است.

171- هر گاه ديدي در آغاز برخي از تبهاي گرم سبات پيدا شده حيرت مكن بلكه آن را درست بپندار زيرا در برخي از دماغ (حمغز) هاي مستعدي كه داري مزاج سرد هستند و يا آنكه در آنها خلط بلغمي است سبات در آغاز تبهاي نو به اي پيدا مي شود.

172- حنين در كتاب ادويه مفرده جالينوس كه بر روش پرسش و پاسخ است گفته كه روغن زيتون جانوران مقسوم البدن همچون مورچه و زنبور را مي كشد.

172- وقتي در جستجوي شناخت حقيقت بيماري هستي در شناخت دلائل آن استقصا كن تا از هر جا كه ممكن است حقيقت بيماري براي تو روشن گردد.

176- جالينوس گفته است براي علت ها نيز خواصي است چنانكه پوستهاي زخم دلالت بر زخم ميكند و ريگ در بول دلالت بر سنگ ميكند، و يك حب قرع دلالت بر بسياري از آن در رودهها ميكند.

176_ سنگ فقط در كليه و مثانه پيدا ميشود و گروهي ميگويند كه آن گاهي در رودهآ قولون پديد ميآيد. من ميگويم: بقراط گفته است كه سنگ در رودهها و مفصل ها هم پيدا مي شود.

177- رازي در «اختصار علل الاعضاء الباطنهآ الآلمهآ» گفته است من

177- جالينوس گفته است كه «رديدان» فقط در رودهها پديد مي آيد و از ميان اعضا فقط قلب است كه ورم آن به مرحله اي نمي رسد كه بتوان آن را تنقيح كرد بلكه بيمارپيش از آن مي ميرد.

178- رازي گفته است كه در بيماريهاي كبد رنگ بيمار به زردي آميخته با سفيدي، و در بيماريهاي طحال به زردي توام با سياهي، ودر بيماريهاي بواسير به زردي توام با سبزي متمايل ميگردد.

178- نقل از پنج ms048 گفتار اول در ادويه مفردهآ جالينوس كه حنين آن را بصورت پرسش و پاسخ درآورده است. علت اينكه گوهرهاي سبك زودتر از گوهرهاي سنگين محترق مي شوند.

180 _ گوهرهاي رقيق بدون سرما منجمد نمي شوند مانند آب صاف و گوارا و سركه و مانند آن و اگر بسوي حرارت مايل شوند انجماد آنها دشواريا غير ممكن است. و منجمدشدن آب نمك و آب كبريت و آب قير نيز دشوار است.

181- علت آنكه داروهاي داغ كننده انفجار خون را قطع مي كنند مانند رعاف ونزف و جراحتي كه از شكافتن رگ و شريان بوجود آمده اينست كه آن دار وها با شدت حرارتي كه دارند موضع را مي سوزانند و بر روي آن پوستي سوخته شده قرار مي دهند كه كوچك نيست و اين پوست همان است كه «(خشكريشه)) ناميده مي شود و همين پوست براي موضع انفجار يافته پوششي مي گردد.

182- فرق ميان كيموس و كيلوس اينست كه كيموس عبارتست ازنيروي چششي كه موجود است در آنچه كه مورد چشيدن قرار ميگيرد، ولي كيلوس چيزي است كه از تر و خشك تركيب شده كه با عمل حرارت در آندو به

183- جرم رباط داراي حس نيست چه آنكه اگر حس داشت با زيادي حركت دادن و خاراندن زيان مي ديد.

183- ابن سينا در كتاب قانون گفته است كه هر عضو رئيس دو عضو خدمتكار دارد كه يكي از آنها عضوي كه آماده ميكند براي او و عضو ديگري كه از او تاديه صورت مي پذيرد از عضوهاي آماده كننده مانند معده براي كبد و كبد براي دماغ (حمغن) و ريه براي قلب، و از عضوهاي مؤدلي عنه مانند عصب براي دماغ و ريه و قلب و شرايين براي قلب و رودهها براي كبد.

184 ms049 - رازي در كتاب المنصوري گفته است كه حركات ارادي عبارتند از: 1- حركت پوست پيشاني 2- حركت دو چشم 3- حركت دو گونه 4 - حركت كنار بيني 5- حركت دو لب6 - حركت زبان 7- حركت حنجره 8- حركت فك 9- حركت سر 10- حركت گردن 11- حركت شانه 12_ حركت مفصل بازو با ساعد 13 - حركت مفصل ساعد با رسع ،1- حركت همه انگشتان با مفصل هاي آنها 15- حركت اعضايي كه در حلق است 16_ حركت سينه براي نفس كشيدن 17- حركت قضيب 18- حركت مثانه براي باز و بسته كردن مجراي بول 19 - حركت روده مستقيم در جلوگيري از خروج ثفل (=مدفوع) 20 - حركت پوست شكم 21 - حركت مفصل سرين و ران 22 - حركت مفصل ران و ساق وپا 23 - حركت انگشتان پا.

185- آشكارترين حركتهاي دشوار حركت زبان و حركت قضيب و پس از آن حركت دو دست و دوپا است كه حركت اين اعضا بجهت خلاف مبدأ آنها است.

185- اگر بروز خون زنانگي از زيادات پاكيزه گرديده در بدنهاي آنان بود كه در نتيجه متبرج نبودن و بريدن از ورزش هاي مردانه بوجود مي آيد بايد

187_ حنين در كتاب «اعتذار جالينوس) گفته است كه من سخن سودمندي را براي خوانندگان كتاب خود ميگويم و آن اينست: ««هرگاه كتابهاي حكما را مي خوانيد جالينوس يا افلاطون يا ارسطو باشد هر گاه در بيان مقصود خود مطلبي را با برهان بيان ميكنند آن را بگيريد و بفهميد اما اگر چيزي را بر اساس دين واعتقاد خود بيان ميكنند بدان التفات ننمائيد زيرا آن را براي خوش آمدن مردم ميگويند و يا آنكه از زمانهاي بس گذشته بدان معتقد بوده اند.

188- جالينوس در كتاب ««برهان) گفته است كه طبيعت انسان دلالت ms050 ميكند بر اينكه محال نيست كه هوا هنگام خروج نور از چشم استحاله پذيرد.

190- قاضي صاعد اندلسي در كتاب «طبقات الامم» گفته است كه (نيقوماخس») به معنى مقهور كننده دشمن است.

190- مترجمان ماهر در اسلام چهارند: 1- حنين بن اسحق 2- يعقوب بن اسحق الكندى 3- ثابت بن قره الحرانى 4 - عمر بن فرخان الطبرى. من ميگويم كه نمي دانم چرا نام اسحق بن حنين را ياد نكرده است.

190 - ابن ابي الاشعت در كتاب «پيدا شدن خون» خود گفته است علت اينكه پيشينيان دستور مي دادند كه استعمال داروها چهارده بار تكرار شود اين بود كه چهارده بار تأثير تمامي از تأثيرات ماه دارد و هفت بار تاثير ناقص دارد.

191- من مي گويم كه پيشينيان در اعمال خود همه افعال دوره هاي ماه و خورشيد را مورد ملاحظه و نظر قرار مي دادند.

191 - ارشيجانس در كتاب «در نقرس» خود گفته است كه وجه تسميه

192- فرق ميان «بيماريهاي وافد» و«بيماريهاي بلدي» اينست كه بيماريهاي وافد در يك زمان بسراغ همه شهريان مي آيد ولي بيماريهاي بلدي در هر شهري بفراخور حال آن شهر و عادات مردمان آن در هر وقت بر حسب عادت آنان پيدا مي شود.

193- جالينوس گفته است بيماريهاي پاييزي در سه جنس منحصر ميگردد: 1- ديدان وحب القرع و حيات 2- وسواس سوداي و سرطان و جذام 3- سل و درد دل و اقشعرار.

197- نيروي حس كننده در بدن از عصب نيست بلكه مبدء حس حس كننده از دماغ (=مغز) است و رسيدن حس به نيروي حس كننده يا از عصب ويا از خود دماغ است.

197- ابن ماسويه در كتاب «در اسهال) خود گفته است كه محل قوه در دماغ است و انتشار آن در بدن بوسيلهآ عصب صورت مي پذيرد.

198- حنين بن اسحق در كتاب «در تقسيم عصب» ms051 گفته است كه هفت جفت عصب از دماغ (=مغز) رسته شده است.

199- ابن ماسويه در كتاب «در اسهال» گفته است كه پوست نازك و سرخ پسته كه زير رويهآ چوبين آن است جفت است و جفت هرچيزي كه جفت دارد همين گونه است.

199_- صاحب «كتاب وزنها) گفته است كه هر ستير چهار مثقال و نيم است و اين ميزان صحيح از كتاب جوهري در لغت بدست آمده است.

199- در كتاب «النبض الكبير» آمده است كه نبض عظيم يا از حرارت بسيار و يا از نيروي قوي و يا از آلت نرم ويا از كاستي روح نفساني است.

210 - امين الدوله ابن تلميذ گفته است كه كاستي روح نفساني از

200- من ميگويم هدف از نبض ترويح روح حيواني و توليد روح نفساني است.

202- علم نبض از سه جهت دشوار است: 1- ممكن نيست كه انسان در لمس و مجست آن مهارت پيدا كند تا آنكه رخ دادهاي كوچك آن را درك كند. 2- ضربان نبض مثالي در عالم وجود ندارد تا از آن آموخته شود. 3 - پزشك كه براي مدت كوتاه دست خود را بر نبض ميگذارد نمي تواند اجناس ده گانه اي را كه در نبض موجود است حس كند.

203- هرگاه دو جسم با هم برخورد كنند يا اينكه هر دو از جهت قوام برابراند و يا اينكه برابر نيستند بدين گونه كه يكي غامز و ديگر منعمز است. در اولي اگر از هم جدا شوند اين جدايي دفعة صورت مي پذيرد چنانكه صفحه اي را از روي صفحه اي بردارند، ولي در دومي جدايي آنها در مدتي از زمان صورت مي پذيرد كه حس آن را درك ميكند مانند نبض قوي كه چون برخورد آن با دست برخورد غمز و انغماز است دست را دفع ms052 ميكند و داخل آن مي شود. 206- دستكاري (= العمل باليد، جراحي) شش گونه است: 1- بستن استخوان شكسته 2 - اصلاح استخوان جابجا شده 3- شكافتن 4 - دوختن 5- قطع كردن6- داغ كردن.

206 - در ««جوامع فرق» سخني آمده است بدين معني كه نخستين كسي كه حالت سومي را كه نه صحت است و نه مرض اختراع كرده ايروفيلوس بوده است. 206 - جالينوس در مقاله شانزدهم از مقالات اپيديميا گفته است كه نيروي تغيير دهنده سه نيروي مخصوص را در برمي گيرد: 1- نيروي غاذيه 2- نيروى مولده 3- نيروى هاضمه.

208- براي ««ظرف» يعني بستن و بازكردن سريع چشم سودهايي ياد شده است از جمله آنكه اگر چشم ها هميشه در حالت بيداري باز مي بود خسته ميگرديد و از بيرون چيزهايي زيان آور وارد چشم مي شد.

209- ديگرگون شدن هوا يا از جهت اينست كه گوهر آن ديگرگون مي شود و از آن و با بوجود مي آيد، و يا آنكه كيفيت آن ديگرگون ميگردد به اينكه كيفيت طبيعي آن از آنچه كه مزاج هوا اقتضا ميكند افزون شود همچنانكه در تابستان حرارت و خشكي فراوان پيدا شود و يا كم گردد همچنانكه در تابستان باران زياد ببارد و هوا مرطوبي شود كه اين هر دو حالت يعنى افزوني و كاستي بد است.

209_ دانشمندان در چگونگي وزن آب اختلاف كردهاند برخي گفتهاند كه آب هم مانند ساير چيزها وزن مي شود و برخي ديگر گفته اند آب ها در وزن با هم فرق دارند.

210 - در ««جوامع فرق» آمده است كه پيداشدن سرخي به سبب خون رقيقي است كه صفرا در آن زده شده نه از خود صفرا، زيرا از صفرا فقط ««نمله» بوجود مى آيد نه سرخى (=حمره).

211- داروهايي كه زيادي هاي عضو را بيرون مي آورند برخي دافعه هستند كه اگر آن زيادي دفع نگردد دافعه عمل خود را انجام نداده، و برخي مستفرغه هستند كه اگر دافعه زيادي را دفع نكرد بايد ms053 مورد استعمال قرار گيرند.

211- محمد بن شجاع در كتاب «المحيط بصناعة الطب» گفته است كه شانزده كتاب جالينوس بر دو قسم است: 1- كتابهايي كه بمنزله مدخل از براي نظر در علم و عمل پزشكي است و آن چهار كتاب اول است. 2- كتابهائي كه خود نظر در علم و عمل پزشكي است كه دوازده كتاب است.

215- صاحب «جوامع» گفته است كه اگر در نتيجه صدمه و ضربه ورمي خوني حادث شد بايد نخست با چيزهاي گرم كننده و آرام بخش معالجه كرد.

217- درمان ها مختلف اند و اين اختلاف يا در كميت است مانند بيرون آوردن خون باندازهآ زياد يا كم، و يا در كيفيت است چنانكه خون را به يكبار يا چند بار از بدن بيرون آورند.

217- اصحاب «رجوامع) در «جوامع فرق) گفته اند كه مسأله قوت كه در استفراغ (= بيرون آوردن چيزهايي كه زياد بنظر مي آيد از بدن) فقط قوهآ حيواني نبضي نيست چنانكه مردم زمان ما ميپندارند بلكه قوهآ نفسانيه و قوهآ طبيعيه است، و همچنين انواع اين دو مانند قوه سياسيه وحسيه وحركيه و مد بره كه تحت قوه نفسانيه، وقوهآ جاذبه و دافعه و هاضمه و ممسكه كه تحت قوهآ طبيعيه هستند.

218- پزشكان ناظر به ديگرگوني هاي محسوس در طبيعت بيمار هستند و به ديگرگونيهاي موجود نظري ندارند.

218- اگر در حالت تب در حمآم استحمام كني بايد اين سه هدف را در نظر داشته باشي: 1- استحمام در حال تب لرزه 2- هيچ يك از اعضاي رئيسه ضعيف نباشد 3- در عروق اخلاط بد جمع نشده باشد.

220 - هرگاه بخواهي به سردساختن مزاج كسي كه طبيعت او گرم است به پردازي بايد به او غذاهايي كه بالقوه ويا بالفعل سرد هستند بدهي مانند: اسفناج و سرمق و هندبا وقرع ومغز خيار.

222- پيشينيان اسامي زير را بر «صرع» اطلاق ميكردند: «بيماري بزرگ)، «ربيمارى كود كان» ، «بيمارى خدايى»، «بيمارى كاهنان») ، رربيماري هرقلى)).

222 - جالينوس در مقالهآ هفدهم از ms054 اپيديميا گفته است كه علت آنكه

223- سبب ابتدايي بر چند قسم است: 1- سبب بيماري كه متشابهة- الاجزاء است مانند آنكه زهرها (= سموم) سبب تب است. 2- سبب يكي از بيماريهاي ابزاري (= الآلية) مانند آنكه ضربت سبب ورم است 3- سبب از براي جداشدن پيوستگي (=تفرق الا تصال) است مانند شمشير وتير و گزيدن جانور بر روي زخم.

223 - در «جوامع فرق» آمده است كساني را كه سگ هار گزيده باشد بايد مانند ساير كساني كه جانور گزنده آنان را گزيده معالجه كنند، يا از خارج با داروهاي حرارت داري كه موجب بازشدن زخم و جذب زهر گردند، و يا از داخل با داروهايي كه زهر را نابود و محل آن را خشك كنند مانند ترياق وداروهاي مانند آن.

224- جالينوس گفته است كه پادزهر (=ترياق) بوسيلهآ نهادن گوشت هاي افعي در آن كامل و تمام ميگردد تا زهر را خشك كند و بجهت مشاكلت و همجنسي آن را بخود كشد.

224- يحيي نحوي در تفسير خود بر سخن جالينوس گفته است كه گوشت افعي كه در ترياق مورد استفاده قرار ميگيرد بايد خوب ساخته شده باشد تا بتواند زهر را به خود جذب كند.

225- در كتاب قانون در كيفيت بعمل آوردن ترياق آمده است كه بر پارههاي گوشت افعي نبايد شعاع خورشيد بتابد چه پيش از خشكشدن و چه پس از خشكشدن زيرا خورشيد نيروي مخصوص گوشت افعي را كه با زهرهاي گزندگان و يا زهرهاي نوشيده شده مقابله ميكند بيرون ميكشد.

225- ابن وحشيه گفته است كه گوشتهاي افعي كه در ترياق مورد استفاده قرار ميگيرد از آن جهت كاملا سودمند ms055 است كه زهر را جذب ميكند و ادعا ميشود كه در آن گوشت ها حياتي بازمانده است كه با آن قدرت بر جذب زهرپيدا ميكند.

225- پسر زكريا گفته است كه گوشت افعي سم را تشرب و همه آن را در بدن خشك ميكند و بدين وسيله زيان آن را باز مي دارد.

226- من ميگويم كه با فراواني اين گونه شواهد بدست مي آيد كم گوشت افعي براي دفع زهري كه نوشيده شده ويا با گزيدن به بدن رفته است سودمند مي باشد و تو ميداني كه مثروذيطوس از ترياق نافع تر است مگر در سودمندي آن براي دفع زهرها كه آن فقط با گوشت افعي چاره ميگردد.

229- داروهاي حآري كه از خارج براي جذب سم بر روي بدن نهاده مي شود بر چند نوع زير است: 1- جذب زهر با مزاج خود دارو است مانند يياز و خردل كه بر جاي گزيده شده نهاده مي شود. 2- جذب زهر با نيروي نهاده شده در داروي مخصوص جاذبه دار صورت ميگيرد مانند گوشت جوجه هندي 3- جذب زهر بوسيلهآ صنعت خاصي صورت ميگيرد مانند محجمه آتش كه برجاي گزيده شده نهاده مي شود. 4 - جذب زهر بوسيلهآ بازكردن و شكافتن زخم صورت ميگيرد مانند آنكه با مشارط محل زخم را باز كنند تا مادهآ زهر از آن بيرون آيد.

230 - علت آنكه فصد براي كود كان ممنوع شده اينست كه بدن كودك بجهت غلبهآ رطوبت وحرارت به سرعت تحليل مي رود و نيرويش ضعيف مي گردد لذا بايد خون او محفوظ بماند تا آنكه افزوني وپرورش بدن انجام يابد وخلقت اعضا كامل شود.

231- من مي گويم اگر بگويند: پس چرا ارمنها و گروهي از تركان كود كان را فصد ميكنند. پاسخ داده ميشود كه آنان هرچند كار نادرستي

232- سبب استفراغ و احتقان دوازده است كه شش سبب زير براي استفراغ است. 1- رقيق بودن ماده 2- زياد بودن ماده 3- بازبودن مجري ها 4 - وجود جاذب به جهت استفراغ 5- قوت نيروي دافعه6 - ضعف نيروي ممسكه. و شش سبب كه ضد اسباب ياد شده است براي احتقان است.

234- جالينوس در كتابهاي زير طريق تحليل بالعكس را بكار برده است: 1- العلل والاعراض 2 - حيلة البرء 3 - المواضع الآلمة.

و در كتابهاي زير تركيب را بكار برده است: 1- الاسطقسات 2- المزاج 3- القوى الطبيعية.

و در كتابهاي زير تحليل حد را بكار برده است: 1- الصناعة الصغيرة 2 - إثبات الطب.

235- خروج اعضاي مركبه از حالت استوا و اعتدال در تركيب گاهي در همهآ اعضا صورت مي پذيرد چنانكه اين امر در بوسطوس وجود داشت.

235- تحليل قضيهآ استقرائيه يعني آنكه ميگويند: جانوراني كه گوش آشكار و بارز دارند مي زايند و جانوراني كه گوش فرورفته و گود دارند تخم ميگذارند.

238 - جالينوس در مقالهآ هيجدهم از مقالات اپيديميا گفته است دقت ثقب ناظر بطور اطلاق سبب خوبى بينائى نيست.

240 - در «جوامع الصناعة الصغيرة» آمده است كه در درمان زخمها چهار چيز حتما لازم است:

240 - جالينوس در بخش هفتم از تفسير مقاله ششم اپيديميا گفته است مقصود او از (پزشكان جديد» پزشكاني هستند كه پس از مرگ اسكندر ظاهر شدند يعني پس از فوت او پزشكي را آموخته اند.

240- وزن در نبض به معني مقايسه است و اين مقايسه يا ميان دو حركت است همچون مقايسه ميان انبساط وانقباض، يا ميان دو سكون است مانند مقايسه ميان سكون بيروني و سكون دروني، و ms057 يا ميان حركت و سكون است مانند مقايسه ميان سكون بيرونى وانبساط.

241- صالحب «جوامع» گفته است كه نبض در حالت خواب حالت هاي گوناگون دارد زيرا در آغاز خواب كوچكتر و ناتوانتر و كندتر است وپس از استمرار غذا در بدن بزرگ و قوي مي شود و در آخر خواب دو باره به حالت كوچكي و ناتواني برميگردد.

242- من مي گويم آنچه كه او گفته است نيكو و واقعي است مگر آنچه كه او گفت: «نبض ناتوان و كوچك و كند و متفاوت مي شود درپايان خواب)).

244- سببهاي تحليل قوي شش چيز است: 1- عدم غذا 2- بد بودن بيمار 3- استفراغ مفرط 4- عوارض نفساني سخت 5- درد شديد.

244 - در «جوامع» آمده است كه نبض ارگي (-ارهاي، منشاري) نبضي است كه اجزاء رگ در آن نابرابر باشد همچون دندانههاي اره.

253- اجتماعي كه در نبض پديدار مي گردد يا از تشنج است و يا از فشار ويا از سرماي دروني و بيروني يا از درازي بيماري ويا از اشتباهي كه در امر

254- هرگاه بشنوي كه ميگويند «فصلهاي طبيعي)) بدانكه آنها سهاند: 1- جنسي كه جامع نر و ماده است 2- مزاج طبيعي 3- نمود بدن. 256- هرگاه دو مزاج خارج از طبع را در نظر بگيريم كه يكي ميل بسوي حرارت و ديگري ميل بسوي برودت داشته و ميزان خروج از اعتدال در هر دو برابر باشد، نبض آنكه خارج از اعتدال بسوي حرارت شده قويتر از نبض كسي است كه بسوي برودت خارج از اعتدال شده است.

257- زنان حامله نيازمند هوا هستند براي ترويح حرارت قلب خود و جنينشان، از اين روي نبض آنان بزرگتر و تندتر وپي در پي تر است از آنچه كه قبلا بوده است.

258 - هرگاه بخواهي تقسيم كلي از بيماريهاي سر بكني بايد بگويي بيماريهايي كه عارض بر دماغ (= مغز) مي شود يا بر نفس جوهر آن عارض ms058 ميگردد و يا در عروق آن و يا در بطون آن و يا در مجاري كه در آن روح از دماغ به عصب جريان دارد.

258- من ميگويم بيماريهاي عارض بر نفس جوهر دماغ مانند ورم هايي كه در آن پيدا مي شود، و بيماريهايي كه بر عروق آن حادث ميگردد مانند وسواس سوداوي، و بيماريهايي كه در بطون آن پيدا مي شود مانند سده، و بيماريهايي كه در مجاري كه روح از دماغ به عصب جريان دارد حادث مي شود مانند فالج وتشنج.

259- عرض عامي كه جالينوس در مورد تبها بكار مي برد اينست كه آخر انقباض و اول انبساط يا آخر انقباض واول انبساط سريع تر باشد از ساير اجزاء نبض، زيرا طبيعت. به سوي انبساط مبادرت مي نمايد تا هواي سردي را جلب كند كه با آن حرارت قلب بسردي گرايد.

261- كلمهآ «طبيعت» در سخن بقراط به چهار معني آمده است: 1-

263 - اعتذار مي جويم از اينكه در اين كتاب چيزهايي را ذكر كردهام كه از نوادر نيست و در نزد متعلمان صناعت طب معلوم است.

264 - دشواري نافض (=تب لرزه) در تب چهارم دلالت بر بريدن تب مي كند زيرا مادهآ بيماري رقيق گرديده و آب شده و بر اعضاي حساس سيلان پيدا كرده وقوت نافض را بوجود آورده است.

264- تبي كه به نوبت ميگردد (= نوبه) سه چيز در آن جمع است: 1- لرز (= نافض) 2- عرق 3- بريدن تب وقتي نوبه آن سپري ميگردد.

265- من مي گويم لرز بدان جهت است كه ماده در اين تب بر همهآ اعضاي حساس ريخته شده، و عرق بدان جهت كه ماده تب منحصر در اجسام كثيفه نيست، و بريدن تب بجهت آنكه مادهاي كه در هر نوبه عفن شده استفراغ گرديده زيرا آن مادة منحصر در عروق نبوده است.

265_ گاهي براي برخي از عارضه ها چيزهايي حادث ميشود كه موجب ms059 ديگر گوني آنها مي شود پس پزشك در اين هنگام بايد حاذق باشد و با توجه بيك عارضه به مداواي بيمار نپردازد و از علامات ديگر غافل گردد.

268- نافض فقط در كسي كه از لذع (= سوزش) ماده يا حدت ويا دخانيت آن استحمام كرده باشد حادث نمي شود، زيرا اينها فقط وصف ماده هستند در حاليكه اوصاف ضروري ديگري هم لازم است- - جالينوس در اغلوقن گفته است كه اگر پزشك بخواهد معالجه درستي را انجام دهد بايد با نظر در جنسهاي عالي كه از آن بالا تر جنسي نيست نظر افكند و نيز به نوع الانواعي برسد كه از آن پاپين تر نوعي وجود ندارد.

273- امر خارج از طبيعت اگر فقط فاعل باشد سبب است، و اگر فقط مفعول باشد عرض است، واگر فاعل و مفعول با هم باشد مرض است.

273- تب دق يا از رطوبتي كه در اعضاي اصلي پراكنده شده است پديد

274- پزشكان از اين جهت بر نبض و بول در تبهاي عفوني تكيه ميكنند كه تب عفوني بيماري از بيماريهاي قلب است كه در مادهاي از اخلاط كه از كبد تولد يافته پيدا مي شود.

275- اگر تب يك روزي (ححمي يوم) را ديدي كه با خشكي مفرط يا مفرط پوست توام بود بدان كه آن از خستگي و يا از سوزاندن آفتاب است.

276 - ورمي كه «بوبون») ناميده مي شود كه همان طاعون است ورمي است كه در غدههاي دواربيه (=زيرران) وابط (=بغل) بدون علتى ابتدايي پديد مي آيد.

276- صاحب «« جوامع» گفته است كه روغن در حمام بكار برده مي شود يا به بدن كشيده مي شود و يا آنكه به بدن ماليده مي ms060 شود.

277 - در ««جوامع اغلوقن» آمده است كه هر بدني از تب صاحب خود متكاثف نمي شود بلكه بدنهايي كه از آن بخار گرم مرطوب دموي تحلل پيدا ميكند استحصاف و تكاثف مي پذيرد و در آن خون جمع مي شود و پر مي گردد.

278 - در مقالهآ اول از «جوامع اغلوقن» آمده است كه شناخت اندازهآ بيماري از چيزهايي است كه ازپيش بايد مورد توجه قرار گيرد زيرا آن سود فراواني را در بر دارد و اين شناخت با قياس بدست نمي آيد بلكه با تجربه و مهارت و ممارست در امر بيماران بدست مي آيد.

279- هنگامي كه هر خلطي مورد استفراغ قرار ميگيرد دو امر بايد در نظر گرفته شود: يكي آنكه استفراغ از ناحيهاي صورت گيرد كه خلط به آن متمايل است. و دوم آنكه موضع استفراغ موضعى موافق با اين عمل باشد.

282 - علت آنكه پزشكان در آغاز بيماريها بكار بردن افسنتين را منع كردهاند اينست كه آن موجب قبض و اسهال مي شود.

283- صاحب «جوامع) گفته است كه «ملوكيه») همان ««خبازي بستاني است)) .

283_ علت آنكه ماهي رضراضي بهترين ماهيهاست آنست كه در رضراض و جاهاي سنگي كه گرمي و عفونت كم دارد جا ميگزيند.

284- هرگاه بيماري داراي عارضه اي شديد باشد اگر موج مرض و عرض داراي يك مزاج باشد درمان آسان ميگردد.

286- امور خارج از طبيعت سه اند: اسباب و امراض واعراض، اسباب را با قلع و قطع آن بايد درمان كرد، و اعراض را با قطع سببهاي آن بايد درمان كرد، و امراض اگر در آغاز پيدايش باشد با قطع سبب درمان مي شود ولي اگر استوار گشته باشد آن را با ضد و مخالف آن بيماري بايد درمان نمود.

286- اگر خرده گيري از تو بپرسد كه بيماري كه «(مثعب» ناميده مي شود چيست؟ بگوي كه آن لغزندگي (-زلق) معده است كه از زخم آن پيدا مي شود و اين ms061 نامي يوناني قديم است كه عوام ازيونانيان آن را مي دانند.

287- تعريف «(غشى» عبارتست از: انحلال نيروي حيوانى بطور ناگهاني.

287- خون زنانگي هنگام آبستني بند مي آيد و بهترين بخش آن غذاي جنين مي شود و بازمانده آن در دو پستان بالا مي رود و تبديل به شير ميگردد و آماده براي تغذيه كودك هنگام زائيده شدن مي شود.

287- هرگاه در بدن امتلايي باشد از اخلاط فجه لزجه غليظ بايد كه در مداواي آن از منضجات استفاده شود و اين جاست كه برتري عالم بر جاهل آشكار مي شود.

289 - تا مي تواني از تجويز داروهاي قوي بپرهيز مگر آنكه ناچار باشي

293- هر قوتي كه در بدن رو به ضعف مي رود نشانه اي خاص دارد، مثلا ضعف قوت حيوانى از كوچكى وضعف نبض شناخته مى شود، وضعف قوت نفساني ازضعف حركات ارادي شناخته مي شود، و ضعف قوتهاي طبيعي از ضعف افعال آن مانند هضم و جذب و امساك و دفع دريافته ميگردد.

295- در درمان اعضاي بسيار مانند معده و كبد نخست بايد قواي آنها حفظ شود با تجويز داروهايي كه قوت قبض باشند.

296- هرگاه در سر حالت كشيدگي (=تمدد) احساس كردي اگر از نشانهآ سنگيني و درد خالي بود پس آن از بادي غليظ است، و اگر از ضربان بود دلالت دارد كه صداع از ورمي است در غشاهاي سر، و اگر با سنگيني بود دلالت دارد بر اين كه مادهاي در جوف غشاها محتقن شده است.

296- «سيسنبر)) همان «نمام» است.

296- امتلاء سر در تبها و پيداشدن سردرد بوسيله يكي از اين علل پنجگانه پيدا مي شود. 1- خلط بدي كه در معده محتقن شده 2- امتلائي كه در بدن پيدا شده 3- حرارتي كه در سرپديد آمده 4 - ضعفي كه در سر پيدا شده 5- فزونى تب.

297- من ميگويم هر يك از اين پنج ms062 قسم درد سر را درماني است باين ترتيب: اولى باقى وتنقيه معده، دومى با استفراغ همه بدن، و سومى تبريد سر، چهارمي با جذب ماده به خلاف جهت، وپنجمي تبريد حرارت و آرام بخشيدن لهيب آن.

298- يونانيان قديم از كلمه «فلغمونى» هر التهابى را كه عارض عضوى از اعضا مي شود اراده مي كردند ولي كسانيكه قريب العهد آنان بودند از «فلغمونى» ورم سختى را كه در برابر لمس دفاع ميكند و درد مي آورد اراده كردهاند.

298 - ««بوجثلن» هر چند كه ورم غدد است ولي بنا بر رأي اصحاب جوامع از خوني بوجود مي آيد كه بسرخي مي زند.

298_ برخي از گوشت هاي سست داراي حس است مانند گوشت دو پستان و دو بيضه و گوشتي كه در ريشهآ زبان و حنجره است ولي برخي ديگر داراي حس نيستند مانند ديگر گوشت ها.

299- پزشكان نيازمندند كه طبيعت عضو را بشناسند و اين ازچهارطريق ميسر است: 1- از مزاج عضو 2- از خلقت عضو 3- از وضع عضو، - از قوت عضو.

306- هرگاه ماده بسوي عضوي جريان پيدا كرد و خواستي آن را از عضوي به عضوي ديگر جذب كني بايد آن عضو ديگر داراي چهار خصلت زير باشد: 1- مخالفت در ناحيه 2- مشاركت با عضوي كه ماده در آن است 3-_ دوري از آن 4 - محاذات با آن در وضع.

306- ابن ربن طبرى صاحب فردوس (= فردوس الحكمة) استاد ابوبكر محمد بن زكرياي رازي در پزشكي بوده است، و ابو سهل عيسي بن يحيي المسيحى استاد رئيس ابوعلى سينا بوده است.

307- بايد كه اعضاي رئيسه را از تبريد شديد باز داري، زيرا جوهر نيروها همان حرارت است و مي تواني بگويي كه حرارت آلت نخستين براي نيروها است از اين روي نبايد به كسي كه تب دارد آب سرد بنوشاني زيرا معده و كبد او در هنگام تب ضعيف است.

307- دار وهاي ملين برخي در قوتشان لينت بيشتر است و آنها غليظ ms063 و مرطوباند، و برخي قوي تر هستند و آنها لطيف و خشك مي باشند.

309- «بارزد) همان «قنه)) است وزيتون معروف به ««ساينن» زيتونى است كه بنام شهري از جزاير مغرب ناميده شده و آن در نهايت لطافت است.

309- مرهمي كه جالينوس آن را «فونيقا» مي نامد مرهم نحلي (=زنبور

310- سبب آنكه گندم خردشده دمل ها را ميپزاند اينست كه مغز گندم تسخين معتدل وترطيب ميكند و آن لزج است و همين است شرايط دارويي كه چرك را بيرون مي آورد.

311- من مي گويم هرگاه بخواهي كه گندم مطبوخ ممضوغ را در انضاج (=پزاندن زخم) بكار بري گندم هايي را برگزين كه مغز بيشتر و سنگيني بيشتر دارد.

311- تعريف قرحه (= زخم) شكستن پيوستگي گوشت است.

311- پيداشدن و بوجودآمدن گوشت نياز به ماده و فاعل دارد. ماده آن خون خوب است از اين روي كسي كه داراي قرحه است بايد خوب تغذيه شود تا خون خوب بوجود آورد. و فاعل آن طبيعت است از اين روي بايد طبيعت بوسيلهآ تعديل مزاج تقويت گردد.

312 - نام داروي مدمل بر همه داروهاي جراحتها اطلاق مي شود اعم از ملصق و مجفف و منبت گوشت.

312- مردم را بر زخمهاي فرورفته دو عقيده است. گروهي گويند كه الگر صلابت ذاشته باشد با چري فراوان آن رآلاناصوه خوانتد واگر گرظاهر بدن است وپوست آن مانند خرقه اي نازك است آن را «قرحه خرقيه» نامند. گروهي ديگر گويند زخم پهن را «غور» و «كهف» و زخم تنگ را ((ناصور) وزخم پوست نازك را «خرقيه» نامند.

313 - من ميگويم اجماع بر عقيدهآ دوم است.

3133- هر عضو مركتي فعل خود را با يكي از اجزاء خود انجام مي دهد و

316- اسحق بن حنين از كتابي «در دلائل» كه نويسندهآ آن نزد او ناشناس بود نقل كرده است كه براي هر يك از اوقات نوبه جزئيه دلائلي است كه بر آن دلالت ميكند مثلا لرزه و سردي بيرون و اطراف بدن و كوجكي و ضعف و كندي و تفاوت و كشيده شدن نبض دليل آغاز نوبه جزئيه است.

318- هرگاه مي خواهي بيماري را غذا دهي بايد وقت پايين آمدن نوبه او را بجويي و يا پيش از گرفتن نوبه باو غذا دهي به مدتي كه آن غذا در او تصرفي ايجاد كند.

319- استدلال جوهري بر بول بر اساس رنگ و قوام و ثفل آن است ولي باين سه نبايد اكتفا شود بلكه گرمي و بوي آن نيز مورد شناسايي قرار گيرد.

320- يونانيان ديابيطس را استسقاء دآر مي ناميدند و ايرانيان آن را ((بركار)) مي گفتند.

320- هرگاه ديدي كه ثفل رسوب نمي نمايد بدان كه بوهاي غليظي با آن مخلوط است كه مانع از استقرار آن مي شود.

321- بحران حقيقي فقط از جهت ماده حرارت دار است زيرا اگر خلط شدت حركت نداشته باشد و قوت آن را نيز شدتي نباشد بحران كامل نمي شود.

321- هرگاه زبان سرخ شود دليل بر آنست كه ورم حرارت داري در معده پديد آمده است، و اگر سياه شود دليل است بر اينكه تب خبيث و بدخيمي حادث شده است.

322- ابن سرابيون در كتاب «بهق و وضح» گفته است كه هرگاه بخواهي جاي برص را با فرو بردن سوزن بشناسي بايد كه سوزن از ثخن پوست تجاوز نكند زيرا هر چند سوزن به همهآ ثخن پوست نرسيده باشد تا خون جاري نشود وضح بهبود پيدا نميكند تا چه رسد باينكه سوزن از ثخن پوست بگذرد و به گوشتهاي زير پوست برسد.

330 - («ترنجبين» طلى است در خراسان بر روي درخت قباد و «شير خشت) در هرات خراسان است بر روي درخت خلاف و ««من») از درخت دفلي مي افتد و «بلوط» در نواحي سنجار و ديار بكر است.

330- هرگاه بخواهي اندازه لازم را براي نوشيدن آب بداني بنگر در آنچه كه تو را سيراب ميكند نيمي از آن را بنوش كه اين عمل براي بدن تو درست تر و براي معدهات قويتر است و نيز موجب كمي بول و سرعت هضم غذاي تو مي شود.

330- شراب زرد تلخ به بهبود يافتگان و ضعيف بدنان زيان آور است و نيروي باه (=قوت جنسي) را قطع مي كند.

332- با زنان جماع مكن مگر آنكه معدهات خالي باشد زيرا اين موجب مي شود كه فرزند سالم تر و درست تر باشد، و مباضعت مكن با زن مگرپس از آنكه با او بازي كرده باشي و سينه او را فشرده باشي تا آنكه آب تو و آب او جمع شده باشد و شهوت را در چشمانش ms066 به بيني.

332- آدمي بايد پيش از اين ده چيز قضاي حاجت كند: 1- خواب 2- آغاز بيداري 3_ ورزش 4- جماع 5- حمام6- رگ زدن 7- حجامت 8- خوردن 9- نوشيدن 10- سوارشدن كشتي و برنشتن اسب.

333- تا وقتي كه بدن حرارت هوا را جذب كند تا بدان بدن نفس بكشد و غذا را جذب كند تا بدان بدن تغذيه كند بدن زنده است و هرگاه كه از اين دو فعل ناتوان گردد حيوان تلف مي شود.

333- هرگاه حرارت در بدن كودك زياد بشود و نشو و نماي بدن او را افزون گرداند و هر جزيي از اجزاء او را امتداد دهد دوفك و جاهايي كه دندان در آن قرار دارد امتداد پيدا ميكند.

334- معناي كلمهآ «اسقلبيوس) بردارندهآ يبوست است زيرا ««اسقلبيه» به معناي يبوست است.

334- كسي كه حقيقت مزاج را نداند علم طبايع و علم صورتهاي طبيعي و علم دندانها وعلم اختلاف احوال بدنها وعلم تندرستى را ندانسته است زيرا بهمهآ اينها كلمهآ («امزجه) به طريق مواطاة در نام اطلاق مى شود.

335- بايد تحقيق شود كه چرا اعضايي كه از مني به وجود مي آيند سردتر و خشك تر از اعضايي هستند كه از خون زنانگي بوجود مي آيند در حالي كه حرارت مني زيادتر است.

337- بايد بداني كه گاهي حكم برعضوبرپايه جوهرو مبدء و غذاي آن است همچنانكه روفس حكم كرده است. و گاهي برپايهآ آنچه كه عضو در حال حاضر دارا است چنانكه جالينوس در كتاب «المزاج») حكم كرده است.

338- روفس از بقراط حكايت كرده است كه او گفته است كه زنان بعضي از طوائف مردنسا بودند لذا اگر پسر مي زائيدند آنان را خلع مفاصل مي كردند تا نيرومند نگردند و اگر دختر مي زائيدند آنان را ورزش مي دادند تا قوت و شهامت و مردنمايي در آنان چيره گردد.

338- علت باريك تر بودن سرين و گردن مردان از زنان و بزرگ تر بودن بالاي ران و ساقهاي زنان از مردان سردى مزاج ms067 زنان است نسبت به مردان.

340- اعضاي توليد در زنان گرچه به جهت سردي مزاج آنان انقباض و غور آن بسوي داخل بدنشان است ولي طبيعت را هم در آن به جهت حاجت ضروريه و حكمت بالغه مقصودي بوده است و آن براي اينكه رحم مني را قبول و حفظ كند و قرارگاه جنين گردد.

341- بنا به عقيده ارسطو خون زنانگي ماده بوجودآمدن جنين است و مني صورت گر و فاعل آن است ولي بنا بر عقيده بقراط مني مقامش مقام صورت وماده براي تكون جنين است: و خون زنانگي غذاي آن است و همه اندامهاي سخت از مني و گوشت هاي بدن از خون زنانگي بوجود مي آيند.

342- بيماري كه موسوم به ((قيطا) است يعنى ««وحم» كمتر عارض زناني مي شود كه آبستن فرزند ذكورند بلكه عارض زناني مي شود كه حامل فرزند اناث هستند زيرا ذكور بجهت حرارتش غذاي بسياري را جذب ميكند ولي اناث بجهت كمي حرارت غذاي بسياري را جذب نميكند.

3،3- كساني كه سردي و رطوبت بر مزاجشان چيرگي دارد كندي در حركات و تنبلي بر آنان غلبه دارد زيرا مزاج سرد حامل را كه قوه باشد ضعيف ميكند و رطوبت سبب سنگيني محمول مي شود و هر دو سبب غلظت مواد بدن و رطوبت هاي آن مي شوند و بي هوشي و كند ذهني از آن بوجود مي آيد.

3،3 - از امثال يونان قديم: ««از ترسوى دلاور نما بايد دوري كني»

343 - برخي از مردم اشتهاشان بلكه گرسنگي شان شدت مي ورزد به

344- سردي بذات خود اشتها را ضعيف ميكند و آن را از ميان مي برد همچنانكه ساير افعال بدن را ناتوان مي گرداند.

344- از عللي كه كمك به فربه شدن مزاج مرطوب ميكند نزديكي به تشبه ms068 و التصاق است چه آنكه گوشت وپيه دارندهآ اين گونه بدن نزديك به خون است و نيازمند به انعقاد نزديكي نيست تا آنكه شبيه به گوشتش شود و زماني كه شبيه بشود به هم شكل خود ملاصق ميگردد.

346- دارندگان بدنهاي مرطوب ساقهاشان كج مي شود به جهت آنكه استخوانهاشان قوي و سخت نيست بلكه نرم است و بدنهاشان كه گوشت دار و پيه دار است سنگيني بر استخوانها ميكند و آنها را كج ميگرداند.

347- روفس يكي از كساني است كه معتقد است كه حرارت در جوانان بيشتر است تا در كودكان بر خلاف رأي بقراط.

348- علت آنكه استخوانهاي يافوخ (=جلوي سر كود كان) سست است. اينست كه مغز كود كان در غايت كثرت و مزاحمت با استخوانها و ميننجس است.

349- بهترين دليل بر ضعف حرارت در كود كان ضعف بدنهاي آتان است زيرا كود كان نمي ايستند و نمي نشينند بلكه بآرامي افتاده مي شوند و بيشتر ساكت و در خواب مستغرق اند.

351- روفس تندرستي را بدين گونه تعريف كرده: اعتدال نخستين اسطقساتي كه بدن از آنها تركيب يافته است يعني گرم و سرد و تر و خشك.

352- اصل بيماريها سرما ويبوست است.

353- پيش از اين گذشت كه حرارت بايد غالب بر رطوبت باشد بنحو اعتدال تا اينكه غلبهآ فاعل بر منفعل باشد پس اگر تندرستي غلبه حرارت و رطو بت است بنحواعتدال بيماري لااعتدال حقيقي حرارت و رطوبت بايد باشد.

چون قرار بوده است كه كتاب در زماني معين انتشار يابد فرصت گرد آوري و ثبت و جمع همه يادداشتها ميسر نگرديد و به مصداق: «مالا يدرك كله لايترك كله» فرصت نشر همين مقدار را از دست نداد اميد است كه مورد قبول اهل علم قرار گيرد.

در اين يادداشتها به متن عربى ««بستان الاطباء» ارجاع داده شده و مشخصات منابع ياد داشتها فقط يك بار در طي يادداشتي ذكر شده است.

ابن ابي اصيبعه اين تمثيل ms069 را از ««تمثيلات طريفه») ياد كرده و آن را به جالينوس منسوب داشته است. عيون الانباء فى طبقات الاطباء، شرح وتحقيق دكتر نزار رضا، بيروت 1965 م . ص 133. القارورة والنبض 3

««قاروره» ظرفي بوده كه بيماران بول (= ادرا) خود را در آن مي ريختند و نزد پزشك مي بردند تا بوسيلهآ آن بتواند تشخيص بيماري دهد. و نبض هم در امر تشخيص بسيار مهم بوده است مولانا در اين بيت خود اشاره به «قاروره» و

ابن رضوان دو رساله جداگانه يكي در نبض و ديگري در تفسره (- ادران) نوشته و درآن نوع مختلف هر يك و كيفيت تشخيص بيماري را بوسيله آن دو بيان كرده است.

ابن هندو دزبارهآ كلمهآ «رتفسره)) مىگويد: «كناية عن البول وتفسير امره) مفتاح الطب، ص 167.

/e2es Ee442en7y دو رساله ياد شده بوسيلهآ ژاك گراند هنري تصحيح و بزبان فرانسه ترجمه و در سال 1984 م بوسيله مؤسسهآ خاورشناسي شهر لون از بلاد بلژ يك چاپ شده است.

اخويني در وجه تسميه اين روده ميگويد: نام وي اثنا عشري اعني دوازده انگشتي و از بهر آن بدين نام خوانده اندش كه درازي اين رود كاني (- روده) بمقدار دوازده انگشت است. هداية المتعلمين، باهتمام دكتر جلالمتينى، مشهد 1344 ه . ش . ص 88.

معني بواب بپارسي دربان بود و اين را از بهر آن «دربان» خواندهاند كه هر شرابي و طعامي كه به معده فرود آيد معده آن را بكنار گيرد تا از معده چيزي فرونگذرد تا آنگاه كه طعام بگوارد يا تباه شود آنگاه بواب گشاده شود تا طعام از معده برود كانيها (= رودهها) فرود آيد. هداية المتعلمين اخوينى، ص 88. ابن جزار قيرواني ««بواب» را چنين توصيف ميكند: «وهو عند هم كالبواب الذى يغلق الباب مرة ويفتحه أخرى . فى المعدة،

القص رأس الصدر، يقال له بالفارسية «سرسينه» . لسان ms070 العرب ج ص74 ذيل «رقص)). كتاب اليرقان للحسن بن سعيد 8

مقصود ابوالحسن سعيد بن هبة الله الحسين كه در پزشكى وفلسفهآ مهارتى داشت و از پزشكان المقتدى بامرالله وفرزندش مستظهر بشمار مي آمد و در بيمارستان عضدي بغداد نيز به درمان بيماران ميپرداخت. او در سال چهارصد و نود وپنج وفات يافته است.

گذشته از كتاب او دربارهآ يرقان كتابهاي زير را نيز تأليف كرده است: المغنى فى الطب، فى صفات تراكيب الادوية (در اين كتاب به توضيح داروهائى كه در مغنى ذكر كرده پرداخته است)، الاقناع، التلخيص النظامى، خلق الانسان، فى ذكر الحدود والفروق. از كتاب اخير نسخهاى در مدرسهآ سپهسالار (= شهيد مطهرى) بشمارهآ 1100 موجود است كه آن را اعتضاد السلطنه وقف آن مدرسه كرده است. رجوع شود به عيون الانباء في طبقات الاطباء ابن ابى اصيبعه، ص 342.

«اپيديميا» نام كتاب بقراط است كه جالينوس آن را گزارش كرده است. حنين بن اسحق دربارهآ آن مي گويد:

«گزارش او از كتاب اپيدمي (= »e)» . مقاله اول از اين كتاب را در سه مقاله گزارش كرده است. ايوب آن را به سرياني ترجمه كرد و من آن را

مقصود روفس افسسي s 54 42،es«s»44، است كه در سال 98 ميلادي بدنيا آمده و در 117 رخت از جهان بربسته است. اين نديم هنگام ياد كردن از آثار روفس از كتاب فوق نام نبرده و مانفرد اولمان استاد دانشگاه تو بينگن آلمان در مقاله خود كه در نخستين كنگره بين المللي تباريخ علم در اسلام در دانشگاه حلب ايراد كرده اشاره اي به اين كتاب نميكند. الرواية العربية لاعمال روفس الافسسى، ابحاث الندوة العالمية الاولى لتاريخ العلوم عند العرب، جامعة حلب 1977 م . ص 563 -573.

حسن بن بهلول از دانشمندان قرن چهارم هجري فصل چهل و ششم از كتاب خود را تحت عنوان: ««فى شرى المماليك وعلامات صحة ابدانهم»

حنين بن اسحق دربارهآ اين كتاب ميگويد: كتاب جالينوس دربارهآ نوزاداني كه هفت ماه در رحم مادر بوده اند. اين كتاب در يك مقاله است و نسخهاي از آن نزد من بود ولي خواندن آن چنانكه بايد براي من ميسر نگرديد تا چه رسد به ترجمه آن با وجود آنكه كتابي نيكو و تازه وپرسود است. پس از مدتي من آن را به زبان سرياني و عربي ترجمه كردم. رسالة حنين بن اسحق الى على بن يحيى في ذكرما ترجم من كتب جالينوس بعلمه وبعض مالم يترجم، به تصحيح و ترجمه بزبان آلمانى بوسيله برگشتراسر Se/4sxsse2 ، ليپزيك 1925 ms072 م. ص 32. كتابي كه مورد استفاده ابن مطران بوده يعنى «جوامع ثابت لكتاب جالينوس») تحت عنوان ««مختصر ثابت بن قرة الحرانى لكتاب جالينوس فى المولودين لسبعة اشهر» با مقدمه اي بزبان انگليسى بوسيله خانم اورسولا وايسر 2sd 17ei5se7 در مجلهآ تاريخ العلوم العربية، انتشارات دانشگاه حلب، ج 7 شماره 1 و2 سال 1983 م . صفحه 77 چاپ شده است. من جوامع حنين لكتاب آراء بقراط وفلاطن 20

حنين بن اسحق دربارهآ اين كتاب ميگويد:

كتاب او «در آراء بقراط و افلاطون» . اين كتاب را در ده مقاله نوشته است و غرض او در آن اينست كه بيان كند كه افلاطون در بيشتر گفتارهايش موافق بقراط است از جهت آنكه از او اخذ كرده است و ارسطو در چيزهائي كه با آن دو مخالفت ورزيده خطا كرده است. و بيان ميكند در آن همه آنچه را

اخوينى ميگويد: منزلت عرض از مرض چنان است چون منزلت سايه از ديوار كه تا ديوار بجاي بود سايه بجاي بود و عرض را چون اضافت به بيماري كني عرض بود وچون اضافت بسوي پزشك كنى دليل بود. هداية المتعلمين ص 197 .

ابوسعيد منصور بن عيسي خود از مسيحيان نسطوري و برادرش مطران نصيبين بود و در پزشكي نصيرالدوله بن مروان را خدمت ميكرد اين نصير الدوله همان است كه ابن بطلان بغدادي كتاب «ردعوة الاطباء»، را براي او نوشت. او از پاداشي كه نصير الدوله براي درمان دخترش باو داده بود بيمارستان ميافارقين را بنا نمود و املاك فراواني را اختصاص به آن داد. و ابن ابي اصيبعه ms073 آثار زير را از او ياد مىكند: كتاب البيمارستانات، كتاب في الفصول والمسائل و الجوابات (بخش دوم اين كتاب پاسخ وپرسشهائي است كه در مجلس علم بيمارستان ميافارقين كه آن را فارقي نيز ميگفتند صورت گرفته است) كتاب فى المنامات والرؤيا، فيما يجب على المتعلمين لصناعة الطب تقديم علمه، كتاب امراض العين ومداواتها. عيون الانباء، ص 341.

جالينوس ،51eن) در سال 129 بعد از ميلاد در شهر پرگامس يا پرگامن 4e24p2/4 بدنيا آمده است.

اراطس 428115 درسال 315پيش ازميلاد وخروسبس 475i9145) درسال 280 پيش از ميلاد در شهر سولا (»i،9)) 2هك بدنيا آمده است. رجوع شود به فرهنگ كلاسيك اكسفورد رCssicr/ Oletovar 85 در ذيل كلمات ياد شده. الترياق 41

ابن هندو ميگويد: ترياق هر داروئي است كه مقاوم سموم (= زهرها) باشد و آن لفظي است يوناني مشتق از تبريون كه نام جانوران گزنده مانند افعي و مانند آن است و انواع مهم آن عبارتست از: ترياق اكبر، ترياق فاروق، ترياق افعي كه از گوشت افعي ساخته مي شود، ترياق مثرو ديطوس كه آن را شاه مثروديطوس تعليم داد و بنام خودش ناميد. مفتاح الطب باهتمام مهدي محقق ومحمد تقى دانش پژوه، تهران 1368 ش . ص154 . خاقاني در ديوان خود (تهران 1338 ه . ش) اشاره به ترياق فاروق كرده است. گر همه زهر است خلق، از زهر خلق انديشه نيست

هر كرا ترياق فاروقش زقرآن آمده فلونيا 41

ابن هندو ميگويد كه فلونيا معجوني است منسوب به فوليون طرسوسي كه آن را او اتخاذ كرده است. مفتاح الطب 156.

بياد مي آورد بيت زير را از ناصر خسرو: يكتا نشود حكمت مر طبع شما راتا در طلب مال شما پشت دوت

ديوان ناصر خسرو باهتمام مجتبي مينوي و مهدي محقق، تهران 352 اش . ص 447.

اين كلمه معرب امپد كلس eeces/ است. او در سال چهارصد و نود و ms074 سه پيش از ميلاد بدنيا آمده و در سال چهار صد و سي و سه از دنيا رفته است. براي شرح احوال و آثار و افكار او رجوع شود به ذيل همين عنوان در O/2r7 assrien/ Ole/ie44y ((فرهنگ كلاسيك آكسفورد ))

پلوترخس يا فلوطرخس e8»/»41 فيلسوف و شرح حال نويس يوناني كه پس از سال 120 ميلادي از دنيا رفته است. ترجمههاي عربي آتار او مورد استفاده مسلمانان بوده. از مهمترين آثار او كتاب «الآراء الطبيعيه») اوست كه بوسيله قسطابن لوقا بعلبكى بعربى ترجمه شده وتحت عنوان: «فلوطرفس في الآراء الطبيعيه التى ترضى بها الفلاسفة» بوسيلهآ عبدالرحمن بدوى ضميمه كتاب ««ارسطو طاليس في النفس» در سال 1954 م . در قاهره چاپ شده است. فلوطرفس توجه فراواني به عنصر آتش داشت و حتي او معتقد بود كه انسان عبارت است از اجزاء آتشي كه در هيكل او سريان دارد زيرا خاصيت آتش اشراق و حركت است، و خاصيت نفس انساني نيز ادراك و حركت اختياري است، و ادراك از جنس اشراق است و بدين وسيله ثابت ميگردد كه نفس عبارت از آتش است و قول پزشكان كه گفته اند: ««حرارت غريزي تدبير

اين كتاب كه دربارهآ بيماريها و عارضهها است داراي شش مقاله بهم پيوسته است و خواندن اين مقالات پيش از خواندن حيلة البرء ضرورت دارد جالينوس خود اين شش مقاله را كتابى واحد با عنوانى واحد نساخته ولى اهل اسكندريه آنها را گرد كردند و عنوان واحد كتاب «العلل) را بآن دادند گويي خواسته اند كتاب را بنام بيشتر محتويات آن بنامند ولي سريانيان اين كتاب را با عنوانى دورتر و كوتاهتر از واجب ساختند وآن را كتاب «العلل والاعراض» ناميدند و اگر قصدشان اين بود كه عنوان كاملي بدان دهند سزاوار بود كه با اسباب واعراض، امراض را نيز ms075 ياد كنند اما جالينوس مقالهآ اول از اين شش مقاله را بعنوان «(فى اصناف الامراض») ساخته ودر اين مقاله توصيف كرده كه اجناس بيماري ها چند است و هر يك از آن اجناس را بانواع آن تقسيم كرده تا آنجا كه در اين قسمت به دورترين انواع رسيده است. و مقالهآ دوم را عنوان ««فى اسباب الامراض» داده وغرض او در آن مطابق با اين عنوان است زيرا او در اين مقاله تعداد اسباب هر يك از امراض و چگونگي آن اسباب را توصيف مىكند. ومقالهآ سوم را به عنوان «فى اصناف الاعراض» آورده ودرآن اجناس و انواع اعراض وچگونگي آنها را بيان كرده است. و بقيه مقالات را ««فى اسباب الاعراض» عنوان ساخته ودر آن ها اسباب فاعلهآ هريك از اعراض وچگونگي آن اسباب را وصف نمايد. رسالهآ حنين ص 11.

كلمه (« فصول)) معادل كلمه آفوريسم 8555156 است كه بقراط آن را بكار برده است. جاحظ ميگويد كه هر يك از حكيمان كه بخواهد دربارهآ علمي كتابي تأليف كند بايد كه آن كتاب داراي امتيازات هشتگانه زير باشد: همت، منفعت، نسبت، صحت، صنف، تأليف، اسناد، تدبير، وبقراط اين وجوه هشتگانه را در كتابي كه بنام («افوريسموس» است گرد آورده است. كتاب الحيوان، تحقيق عبدالسلام هارون، قاهره 64 - 1356 ه . ق .، ج 2، ص 102.

جالينوس دو كتاب مستقل يكي تحتعنوان ««فى الاخلاق» ديگري تحت عنوان (فى العادات) نوشته است. رسالهآ حنين ص 49 و26. از ترجمهآ كتاب ((في العادات) جالينوس هم اكنون نسخه اي در كتابخانه اياصوفيا موجود است ولى اصل كتاب ««فى الاخلاق» او كه دريونانى ms076 مفقود شده صورت عربي آن در اختيار مسلمانان بوده و دانشمنداني همچون بيروني در رساله ومسعودى در التنبيه والاشراف وسجستانى در منتخب صوان الحكمة و ابوالحسن طبرى در المعالجات البقراطية ومروزى در طبايع الحيوان وديگران از آن نقل قول كردهاند. متأسفانه متن كامل عربى كتاب الاخلاق جالينوس

كلمهآ «جس» را به بر ماسيدن و بماليدن وبسودن به فارسى معنى كرده اند. مقدمة الادب زمخشري، ليپزيك 188،3 م . ص 137 . و از همين كلمه ««مجس» و«مجسه» آمده به معنى محلى كه پزشك انگشت خود را بر رگ مي گذارد تا از چگونگي بيماري آگاهي يابد خاقاني در تحفة العراقين، تهران 1333 ش . ص 211 گويد: همرنگ زرشك شد سرشكم بگشاد رگ محبس پزشكم

كه مقصود شاعر در اين جا «فصد» يعنى «رگ گشادن» است.

اينكه پزشك نبض گير بايد انگشتش حساس باشد و پيرمردان كه انگشتشان از حساسيت افتاده بايد بوسيله شمع آن را حساس نمايند دليل بر اهميت نبض براي تشخيص بيماري بوده است و حتي در برخي از موارد انگشت غيرحساس را مناسب براي گرفتن نبض نمي دانستهاند. ابن بطلان در كتاب «دعوة الاطباء» خود داستاني را مي آورد كه در آن هنگام امتحان استاد به دانشجو ميگويد: نرمي انگشتان خود را به من بنماي و وقتي شاگرد آن را نشان مي دهد استاد ميگويد: اين انگشتان صلاحيت نبض گيري (= جس العروق) را ندارد. ص 18. جورجس صاحب كناش المعروف 65

مقصود جورجيوس بن جبرائيل پزشك معروف در بار منصور خليفهآ عباسي

اخويني در تعريف آن گويد: تب غب آن بود كه يك روز بيايد و يك روز نه، و علامت اين تب و اعراض او آن بود كه با لرزه صعب گيرد واين لرزه از پشت اندر آيد و بلرزاند نيك و همه تن جنبان گردد. هداية المتعلمين ص 4 70.

اخوينى از اين تب تعبير به ««تب چهارم» كرده است. هداية المتعلمين ص744 و ابن هندو در توصيف آن چنين گويد: اگر خلط عفوني سوداوي باشد آن را تب ربع گويند زيرا روزي ميگيرد و دو روز رها ميكند و روز چهارم بازمي گيرد. مفتاح الطب ص 133. شنفري شاعر معروف عرب در قصيدهآ لامية العرب خود از اين تب ياد كرده است:

ف هموم ما تزال تعودهعيادا كحمى الربع أوهى اثقل

رجوع شود به . اللاميات الثلاث، قاهره 1930 م . ص 414 . الاستسقاء الظبلى، الاستسقاء الزقى، الاستسقاء اللحمى 97

براي تعريف اين سه نوع استسقاء رجوع شود به مفتاح الطب ص 127 و128 و ترجمهآ آن ص 253.

استسقاء زقى به سريانى «زقايا» وطبلى «طبلايا» ولحمى « بسرايا» خوانده مي شود. فردوس الحكمة ص 220 و221. ابن رشد از زقى به مائي

ابوريحان بيروني در مورد زيت ركابى ميگويد: ««ما حمل من الشام على الركائب وهو الابل» ودر مورد زيت انفاق گويد: ««ومنه نوع يسمونه ««انفاكين» وهو الانفاق ومعناه زيت الباكور» الصيدنة ص 212. افسنتين 103

ابوريحان ميگويد اين كلمه در رومى ««افسنيتون) بوده است. الصيدنه ص 53. صاحب برهان ميگويد كه افسنتين نوعي از بومادران كوهي است كه گل آن به اقحوان و تلخي آن به صبر نزديك است.

جالينوس در كتاب «الى اغلوقن)) خود گفته است كه افسنتين داراي دو نيروي قابضه و مسهله هر دو است از اين روي نبايد پيش از ms078 نضج بيماري آن را مصرف كرد. ص،16.

ناصرخسرو در ديوان ص 89 ميگويد: جستي بسي زبهرتن جاهل سقمونيا وتربدو افسنتين السموم لابن وحشيه 113

ابو بكر احمد بن على كسداني معروف به ابن وحشيه كلداني كه در سال 291 هجري كتابي را از زبان سرياني به زبان عربى تحت عنوان: ««افلاح الارض، واصلاح الزرع والشجر والثمار، ودفع الآفات عنها» نقل كرده كه به الفلاحة النبطية مشهور گرديده و در سال 198،4 م. در مؤسسهآ تاريخ علوم اسلامي وابسته به دانشگاه فرانكفورت از بلاد آلمان غربي در هفت مجلد چاپ

پيش از ابن وحشيه جابربن حيان كتابى تحتعنوان «السموم» نوشته كه تحت عنوان: روكتاب السموم ودفع مضارها تأليف الشيخ ابى موسى جابربن حيان الصوفى - رحمة الله عليه- تلميذ جعفر الصادق) در سال 1958 م . بوسيلهآ الفرد سيگال 2ءS44 81/207 در شهر ويسبادن از بلاد آلمان غربي چاپ شده است و در آغاز كتاب ««سم» را چنين تعريف كرده است. «ان السم جسم كونى ذوطبايع عالية مفسد لمزاج ابدان الحيوان ضربا من الفساد» . ارسطوطاليس -تام الفضيلة 114

رسالهآ كوتاهى تحت عنوان: «تفسير اسماء الحكماء» به ابونصر فارابى نسبت داده شده كه در آن نامهاي دانشمندان زير بدين گونه تفسير شده است:

1- افلاطون: الصادق الفصيح 2- ارسطاطاليس: الكامل الفضيلة 3- ابقراط : ماسك الصحة 4 - جالينوس: فاعل العجائب 5- هرمس: السعيد الجد 6 - سقراط : المزين بالحكمة 7- اسقليبيادس : المشتق من القوة الالهية 8- روفس: معدن الحكمة 9- فرفوريوس: اللون السماوى 10- الاسكندر: الشديد البأس 11- خروساوريا: اللون الذهبى، سمى بذلك لجودة رأيه 12- اسقلبيوس: نافى اليبوسة 13 - اغلوقن: الازرق 14 - ثامسطيوس: المليح العبارة.

اين رساله در طى مقاله اي از فرانز رزنتال /88554/1 در مجلهآ انجمن خاورشناسان آمريكا /5ur/nn/e /he Arerienn Crientn7 5ecie/ جلد 2، 1942 م . ، ص 73-74چاپ شده است. تذكرة على بن عيسي 123

مقصود «تذكرة الكحالين» على ms079 بن عيسى كخال متوفى به سال 400

مؤلف اين كتاب را بخواهش يكي از دوستان يا شاگردان خود كه از او دربارهآ جوامع كتب جالينوس در بيماريها و راههاي درمان چشم سؤال كرده نوشته و يادآور شده كه اسكندرانيان شمار بيماريهاي چشم را ذكر كرده ولي ذكر درمان آنها را مورد غفلت قرار دادهاند. ص1.

كتاب تذكره على بن عيسى پس از كتاب «عشر مقالات فى العين» حنين بن اسحق متوفي 264 ه . كه متن آن بوسيلهآ ماكس مايرهوف 885585 1x44 تصحيح و با مقدمه و ترجمه انگليسي در سال 1928 م . در قاهره چاپ شده است، از بهترين كتابها در علم چشم پزشكي اسلامي بشمار مي آيد. اختصار المسائل 131

مقصود كتاب مسائل حنين بن اسحاق است كه به «(المدخل الى صناعة الطب» معروف بوده كه شروح و تلخيصات متعددي بر آن نوشته شده چنانكه ابن رضوان مىگويد: «رام كثير من الناس تفسير هذا الكتاب وتلخيصه» . في كيفية تعليم صناعة الطب ص 131 . كتاب مسائل حنين بوسيله دكترپول غليونى G4ie4e/i 77»5 به زبان انگليسى ترجمه و همراه با مقدمه و سوابق تاريخي كتاب در سال 1980 در قاهره تحتعنوان زير چاپ شده Otestiers en fediciae er Scee/ars. : است النيلي 131

مقصود ابوسهل سعيد بن عبدالعزيز النيلى است كه ابن ابي اصيبعه از او كتابهاى: اختصار كتاب المسائل حنين وشرح جالينوس بر كتاب الفصول بقراط با نكتههائي از شرح رازي را ذكر كرده است. عيون الانباء في طبقات

(ماليخوليا) كلمه اي است كه آن را («ملانكوليا) و دريوناني (ملانخوليا) /2refء8xگويند ومركب است از ««ملن») و((خولى)) به معنى سياه تلخه يا تلخهآ سياه كه به عربى آن را ((المرة السوداء) خوانند.

كتاب ماليخولياي اسحق بن عمران در سال 1977 م. با ترجمه آلماني ms080 در شهر هامبورك از بلاد آلمان چاپ شده است و او كتاب خود را با اين عبارات آغاز كرده است: ررهذا كتاب مختصر وضعه اسحق بن عمران المتطبب، في الداء المعروف بالماليخوليا وهوالوسواس السوداوى، تذكرة على نفسه بما عساه ان يعروه من النسيان، سيما عند دنوه من الشيخوخة التى كان افلاطون يسميها ام النسيان و رحمة لمن ينظر فيه من محبى الطب وابناء الحكمة».

صاحب برهان گويد كه آن نوعي از بلوط باشد بغايت شيرين سموم را نافع است ومثانه را سود دهد و بعربي آن را «بلوط الملك» و به رومي «(قسطل» خوانند. و نيز رجوع شود به كتاب المقنع في الفلاحة ابن حجاج اشبيلى، عمان 1982 م . ص 35 و42 .

غافقى در كتاب ( الادوية المفردة» خود اين كلمه را با تخفيف با نقل كرده و گفته است كه مترجمان گفته اند كه (كبابه» را به يوناني «قرقسيون» گويند يعني كلمه اي كه جالينوس بكار برده و در ترجمهآ بطريق ((قرقسيون» آمده در ترجمه حنين ««كبابه» بكار رفته است.

زمخشري در مقدمة الادب لبلاب را به: آپيچه، پيچه، مهر بانك معني كرده است و دينوري از برخي از اعراب شنيده است كه ««عصبه)) همان ««لبلاب» است ودر تعريف آن گفته است: «(شجرة تلتوى على شجر) . كتاب النبات ص 138 و255.

ابوريحان در تعريف آن گويد: «شجرة ذات غلظ وشوك كثير)) . و به آن «(عود شيشجان)) نيز گفته شده است. الصيدنه ص 189. و صاحب برهان گويد: درختي باشد سطبر و خاردار و پوست آن بقرفه ماند ليكن از آن گندهتر و سرخ تر مي شود. و در هردو مأخذ با عين ضبط شده است.

ابن هندو ميگويد: «بنات الاسطقسات) يا «بنات الاركان)) به چيزهائي گفته مي شود كه پزشك در درمان ضروري به آنها استدلال ميكند و آنها عبارتند از اين هفت چيز: مزاج بيمار، سن او، عادات او، شغل او، نيروى او، فصل بيمارى او، ms081 مزاج بدن او، مفتاح الطب ص 169.

اين كتاب كه خطاب به اغلوقن است داراي دو مقاله است و جالينوس آن را بعنوان «درمان بيمارى ها خطاب به اغلوقن» قرارداده و بدانشجويان خطاب نساخته ولي اهل اسكندريه چنانكه كمي پيش از اين گفتم آن را در شمار كتابهائي كه خطاب به دانشجويان است قرار دادهاند. منظور جالينوس در اين كتاب اينست كه درمان بيماريهائي را كه بيشتر عارض مي شود با گفتاري

اين كتاب همان است كه حنين بن اسحق از آن به عنوان «في تشريح الحيوان الحى) ياد كرده و گفته است كه جالينوس آن را در دو مقاله قرارداده و در آن چيزهائي را كه دربارهآ تشريح حيوان زنده بايد دانسته شود بيان كرده است. رسالهآ حنين ص 21. سلجم 157

كلمهآ «سلجم» با همين صورت در لسان العرب آمده ms082 واين بيت براي آن شاهد آورده شده است: هذا ورب الراقصات الرسم شعرى ولا احسن اكل السلجم

و مؤلف آن را معرب «شلجم» دانسته است. در مقدمة الادب زمخشرى

جوهرى در صحاح اللغة همين گونه ضبط كرده وابن منظور در لسان العرب ذيل ««فقح») اين بيت را از قول جرير نقل كرده است: ولو وضعت فقاح بنى نمير على خبث الحديد اذا لذابا الورد مهيج للعطاس 164

يعن گل سرخ عطسه را تهييج ميكند. رازي در مورد اينكه گل سرخ موجب زكام وعطسه مي شود كتابي نوشته كه ابن ابي اصيبعه آن را تحتعنوان: («المقالة فى العلة التى من اجلها يعرض الزكام لابى زيد البلخى فى فصل الربيع عند شمه الورد» عيون الانباء ص 425 . اين رساله را خانم فريدرون هاو 22iedu o7 تصحيح و با مقدمه اي بزبان عربى و انگليسى يكبار در مجلهآ الابحاث، سال 1973 م . شمارهآ 26 و بار ديگر در مجلهآ تاريخ العلوم العربية سال 1977 م . شمارهآ 1 سال اول تحت عنوان: ««تقرير الرازى حول الزكام المزمن عند تفتح الورد») منتشر ساخته است.

رازي اين رساله را با عبارت زير آغاز كرده است:

««كتب شهيد بن الحسين البلخى الى محمد بن زكريا الرازى يسأله عن علة ابى زيد احمد بن سهل البلخى الكاتب فاجابه: 00.») . اين نوع الرژى 8،424 كه رازي براي نخستين بار به آن توجه كرده در ادبيات عرب انعكاس پيدا كرده مانند اين دو بيت كه با خرزى در كتاب دمية القصر(حلب 1338 ه . ق.)

ابن منظور به همين كيفيت اين كلمه را ضبط كرده و گويد: گياهي است مانند اقحوان ومفرد آن فقاحه است. لسان العرب ذيل «(فقح». ليثرغس وفرانيطس 169

سيد اسماعيل جرجاني ميگويد: فرانيطس سرسام گرم را گويند و ليثرغس سرسام سرد را گويند. ذخيرهآ خوارزمشاهي ج 2 ص 38. اين دو كلمه در كتابهاي پزشكي بصورتريLe84r و 54renitts ديده مي شود و همان است كه از آن تعبير به: منانژيت سرد o/d xeingiis و منانژيت گرم Axeicie شده است. رجوع شود به كتاب طب اسلامي o7 nengii5 751nmic مانفرد اولمان 2ex /nnnn/8x09 ( ادينبورو 1978 م .) ص 29 و30. در كتابهاي پزشكي اسلامي اين كلمه بجهت كثرت استعمال با قاف ضبط شده. محمدبن زكرياي رازي ميگويد: مانيا »871i»8 در بيشتر احوال به قرانيطيس ماننده است و معني اين كلمه ديوانگي هيجان آور مي باشد. الحاوى في الطب، حيدرآباد دكن 1974 م . ج 1 ص 208. شاذنج 170

معرب ««شادنه») است. هندوشاه نخجواني گويد كه آن داروئي است كه از هندوستان آرند. صحاح الفرس، باهتمام عبدالعلى طاعتى، تهران 1341، ص 281.

در يوناني كولون »55» نام رودهاي است كه قولنج در آن پيدا مي شود. مفتاح الطب ص 116 و در زبان فارسي آن را «پنج رودگي» گويند. هداية المتعلمين ص 89. سيد اسماعيل جرجاني دربارهآ آن ميگويد: و اين روده اي

جالينوس اين كتاب را در شش مقاله قرار داده وغرض جالينوس در آن اينست كه نشانه هائي را كه از آن پي باحوال اعضاي باطنه برده مي شود چه بيماري در آن اعضا پيدا شده باشد و يا آنكه بعدا پيدا شود وصف كند. در مقالهآ اول وقسمتى از مقاله دوم روش عاميان را كه بدان بيماري ها شناخته مي شود وصف ميكند و در مقاله دوم خطاي ارخيجانس را در راههائي كه در جستجوي اين غرض پيموده است آشكار مي نمايد و در بازمانده مقالهآ دوم و در مقالات چهارگانهآ بعدي به ذكراعضاء باطنه و امراض آنها عضو بعضوپرداخته است. او از دماع آغاز كرده و همچنين بدنبال هم بيان مي دارد نشانه هائي كه با آن بر يك يك از اين اعضا در هنگام بيماري استدلال مي شود كه چه ms085 گونه علت هاي آن بايد شناخته شود تا به اقصاي آن منتهي گردد. رسالهآ حنين ص 12. خشكريشه 181

اين كلمه فارسي و مركب از خشك * ريش به معني زخم است. و در كتابهاي پزشكي اسلامي بكار رفته است. در زبان فارسي كلمهآ (خشك ريش» كنايه از حيله و نفاق و بهانه جوئي آورده شده ناصرخسرو گويد:

ل خشكريش با همگانروز و شب اندر خصومت و جدلي

ديوان ناصرخسرو، باهتمام مجتبى مينوي ومهدي محقق، تهران 1352 ش . ص 501.

رازى اين كتاب را كه به «الطب المنصورى» و«الكناش المنصورى» معروف است براي منصور بن اسد خويشاوند والى خراسان تأليف كرده است. اين كتاب براي نخستين بار در سال 1481 ميلادي بوسيلهآ جرارد كرمونائي 7emen4رGe23e تحت عنوان: i34/6tsois بزبان لا تيني ترجمه گرديد و اين ترجمه در سالهاي ،148، 1492، 1493، 15011497، 1510، 1519، در ونيز ايتاليا و در 1533، 1544، 1551 در بازل سويس و در 1641، 1674 در اولم آلمان چاپ گرديد. مقالهآ نهم اين كتاب كه دربارهآ درمان همهآ بيماريها از سرتا پا است در قرون وسطي از كتابهاي درسي معروف دانشكده هاي پزشكي اروپا بوده چنانكه رئيس دانشكده پزشكي مون پوليه فرانسه در سال 1558 هنور درس خود را از روي اين كتاب مي داده است. فيلسوف اي محمد بن زكرياي رازي، مهدي محقق (تهران 1349، چاپ دوم 1352 ه . ش.) ص 64 . كتاب او براي نخستين بار با فهرستهاي هفتگانه بوسيله مؤسسه نسخه هاي خطي عربي وابسته به سازمان عربي تربيت و فرهنگ وعلوم در سال 1408 ه . 1987 م. در كويت چاپ شده است.

جالينوس اين كتاب را درپانزده مقاله قرارداده و غرض او در آن اينست كه بيان كند روش تبيين آنچه ضرورة مبين مي شود چيست و هدف ارسطو در كتاب چهارم خود در منطق همين بوده است. و تاكنون كسي از اهل زمان ما نسخه اي كامل از آن را به يوناني بدست نياورده با وجود اينكه جبريل همت زيادي به جستن ms086 آن گماشته است و من هم به جستن آن فراوان پرداختم و براي يافتن آن شهرهاي جزيره و شام و فلسطين و مصر را گشتم تا اينكه به اسكندريه رسيدم وچيزي از آن را نيافتم فقط در دمشق بود كه به حدود نيمي

ابوريحان مي گويد كه كمافيطوس داراي برگهاي انبوهي است و بوي آن به بوي درخت صنوبر است و شكوفه اي باريك و كوچك دارد. الصيدنه ص 320. غافقي تصوير اين گياه را آورده و خصائص داروئي آن را به تفصيل 4i828ذكر كرده است. في الادوية المفردة، نسخه خطى كتابخانه اسلر 2 5s/62 دانشگاه مك گيل شمارهآ 7508 اين كتاب كه ظاهرا نسخهآ منحصر بفرد است تاكنون چاپ نشده و ماكس مايرهوف منتخب ابن العبري از اين كتاب را در سال 38 - 1932 م . در قاهره چاپ و منتشر ساخته است. في تقسيم العصب 198

احتمال دارد كه حنين بن اسحق در اين كتاب روش جالينوس را در كتاب ««في العصب» دنبال كرده باشد زيرا ms087 جالينوس در كتاب خود بيان داشته كه چند جفت عصب از دماغ و نخاع مي رويد و آنها چه نوع وچه گونه

جالينوس خود ياد كرده كه كتاب بزرگ خود را در نبض در يك مقاله خلاصه كرده است. ولي من مقالهاي به يوناني ديدم كه بدان گونه بود و نميپذيرم كه جالينوس آن مقاله را نوشته زيرا احاطه بر همه آنچه كه دربارهآ نبض مورد نياز است ندارد گذشته از اينكه مقالهآ خوبي هم نيست. شايد جالينوس وعده داده كه آن مقاله را بنويسد ولي آمادگي آن را نيافته وچون برخي از جاعلان ديدهاند كه او وعده كرده و وفاي به وعد خود ننموده آن مقاله را نوشته و نام آن را در فهرست آوردهاند تا وعده او راست آمده باشد و ممكن است كه جالينوس مقاله اي در اين باره نوشته باشد كه از ميان رفته - چنانكه بسياري از كتابهاي او از ميان رفته است- و اين مقاله ساخته شده و بجاي آن نهاده شده و سرجس آن را به زبان يوناني ترجمه كرده است. رسالهآ حنين ص 33.

پزشكان اسكندريه شانزده كتاب از كتابهاي جالينوس انتخاب كردند كه براي آموزش علم طب مورد قراء ت قرار گيرد. حنين بن اسحق پس از معرفي اين شانزده كتاب چنين ميگويد:

اين است آن كتابهائي كه در مدرسههاي پزشكي اسكندريه مي خوانند. آنان بهمين ترتيبي كه من ياد كردم اين كتابها را قراء ت ميكنند. آنان هر روز جمع مي شوند و بخواندن و فهميدن يك كتاب مي پردازند چنانكه امروزه (Setee7 =) اصحاب نصاراي ما در آموزشگاههائي كه معروف به اسكول

شروح و تلخيصاتي كه دانشمندان بر اين شانزده كتاب نوشته اند بنام ( جوامع» خوانده مى شود.

العمل باليد وعمل اليد وصناعة اليد به «عمل جراحى) گفته مى شود و همين است كه در زبان فارسي بصورت «دستكاري) بكار رفته است. چنانكه ازرقى در ديوان خود (باهتمام على عبدالرسولى، تهران 1338 ه . ش.)، ص 21 گويد: باد خوارزمي چو سنگين دل پزشك دستكار

دست پرمسبار دارد آستين پرنيشتر

و همين كلمهآ ««دستكار» در زبان عربي هم بكار رفته چنانكه ثعالبي در قصيدهآ ساسانيهآ خود كلمهآ (نطاس) را به «دستكاريين» تفسير كرده است. يتيمية الدهر (قاهره 1366 ه . ق.) ج 3 ص 366، ابن سينا در ارجوزهآ طبيه خود فصلى را كه تحت عنوان: ««العمل باليد» آورده بر سه قسم ، عمل در رگها عمل در گوشت عمل در استخوان تقسيم كرده است: واذفرغت من نظام افيد فآن أن أبدأ باعمال اليد

فى العروق ففى جليلها وفى الدقيق فواحد يعمل فى العروق

من مؤلفات ابن سينا الطبية ، حلب، 198م . ص 188.

اين كتاب كه دربارهآ فرقههاي پزشكي است شامل يك مقاله است و منظور جالينوس در اين كتاب آن بوده است كه گفتار هر صنف از فرقههاي سه گانه كه در جنس با هم اختلاف دارند توصيف كند و موارد ادعا و احتجاج و رد بر مخالفان هر يك را بيان نمايد. وعلت اينكه من استثنا قائل شدم و اختلاف در جنس را قيد نمودم اينست كه در هر يك از اين سه فرقه فرقههاي ديگري نيز ms089 يافت مي شوند كه در نوع مختلف اند و مقالات صاحبان آن فرقهها كه داخل در طباند پس از امعان نظر در آن شناخته مي شود و اهميت هر صنفي از آن و چگونگي حكم به حق يا باطل بودن آن دانسته ميگردد. رسالهآ حنين ص 6 اين كتاب تحت عنوان: «فرق الطب للمتعلمين» نقل ابى زيد حنين بن اسحق العبادى المتطبب بوسيلهآ دكتر محمد سليم سالم تصحيح و وزارت فرهنگ جمهوري عربي مصر آن را در سال 1978 م. چاپ و منتشر كرده است.

نوع ترياق (= ترياك، پادزهر) كه منسوب به مخترع آن شاه مثروديطوس است. كتاب الترياق، ابن رشد فقيه اندلسى، رسائل ابن رشدالطبية، منشورات مركز تحقيق النراث، قاهره 1407 ه . 1987 م . ، ص 396. ابن سينا فصل پانزدهم از كتاب «الادوية القلبية» خود را كه اختصاص به داروهاي مركب داده است با توصيف ترياق فاروق و معجون مثروذيطوس بدين گونه آغاز كرده است.

«الترياق الفاروق والمعجون المعروف بمثروذيطوس فانهما اللذان لايبلغ شيء من الادوية المركبة مبلغهما فى ملايمة مزاج الانسان وموافقته وتقوية القلب وازالة التوحش ومقاومة السموم)) . من مؤلفات ابن سينا الطيبة، منشورات جامعة حلب، معهد التراث العلمى العربى، حلب 1404 ه . 1984 م .، ص 282.

جالينوس اين كتاب را در پانزده مقاله قرارداده و در آنها بتوصيف امور زير پرداخته است در مقاله اول عضلات ورباطات دست، در مقالهآ دوم عضلات و رباطات پا، در مقاله سوم دربارهآ عصب وعروق دو دست وپا، در مقاله چهارم عضلا تي است كه دوگونه و دو لب وچانه پائين و سروگردن و دو شانه را بحركت در مي آورد، در مقاله پنجم عضلات سينه و مراق شكم و دو متن و پشت، در مقاله ششم آلات غذا كه عبارت است از معده وامعا وكبد وطحال و كلى ومثانه ومانند آنها در مقالهآ هفتم وهشتم تشريح آلات تنفس. در هفتم آنچه را كه در تشريح قلب و ريه و عروق ms090 ضوارب در زندگي وپس از مرگ حيوان آشكار مي شود توصيف كرده و در هشتم آنچه را كه در تشريح همه جاي سينه ظاهر مي شود وصف نموده است. مقالهآ نهم خاص تشريح دماغ و نخاع است، دهم تشريح چشمان و زبان و مري و آنچه كه باين اعضا پيوسته است. در يازدهم آنچه كه در حنجره است و همچنين استخواني شبيه به لام از حروف يونانى يعنى اين شكل 8 و آنچه بدين مربوط است، در مقالهآ دوازدهم تشريح اعضاي توليد، در سيزدهم تشريح رگهاي زننده و غيرزننده، در مقالهآ چهاردهم تشريح عصبي كه از دماغ مي رويد، در مقالهآ پانزدهم تشريح عصبي كه از نخاع مي رويد. رسالهآ حنين ص 19.

جالينوس اين كتاب را سه مقاله ساخته در دو مقالهآ اول اقسام مزاج بدنهاي حيوان و تعداد و چگونگي آنها را توصيف و نشانههائي كه بر هر يك از آنها دلالت ميكند بيان كرده است و در مقالهآ سوم اقسام مزاج داروها و چگونگي آزمايش و شناخت آنها را وصف نموده است و اين مقاله به كتاب «نيروي داروها» كه پس از اين از آن ياد ميكنم پيوسته ميشود. و اين كتاب نيز از كتابهائي است كه خواندن آن پيش از كتاب «حيلة البرء» واجب و ضرورى است. رسالهآ حنين ص 10.

جالينوس اين كتاب را در سه مقاله قرارداده و غرض او در آن اينست كه بيان كند كه تدبير بدن با سه نيرو است كه عبارتند از نيروي حابله و نيروي منميه و نيروي غاذيه. نيروي حابله مركب از دو نيرو است يكي مني را تغيير مي دهد و آن را مي بندد چنانكه از آن اعضاء متشابهة الاجزا مي سازد و ديگري آنكه اعضاي متشابهة الاجزا را با هيئت ووضع ومقدار وعددي كه در هر يك از اعضاي مركبه مورد نياز است تركيب ميكند و نيروي غاذيه را چهار نيرو كه عبارتند ms091 از نيروي جاذبه و نيروي ماسكه و نيروي مغيره و نيروي دافعه خدمت ميكنند. رسالهآ حنين ص 10.

جالينوس اين كتاب را در سه مقاله قرارداده و غرض او در آن اينست كه توصيف نمايد چگونه انسان بدانجا مي رسد كه پيش پيش درمي يابد كه بحران وجود دارد يا نه و در صورتيكه وجود دارد كي پديدار ميگردد و به چه چيز بازگشت ميكند. رسالهآ حنين ص 15.

اين كتاب را جالينوس در سه مقاله قرارداده و غرض او در دو مقاله اول اينست كه توصيف كند اختلاف حال روزهاي مختلف را درقوت و اينكه بحران در كدام يك وجود دارد و در كدام يك وجود ندارد و نيز در روزهائي كه بحران در آن وجود دارد كدام بحران پسنديده و كدام ناپسند است و آنچه كه باين مطلب مرتبط مي شود. و در مقالهآ سوم علل اينكه چنين اختلافي در قوت روزها وجود دارد بيان ميكند. رسالهآ حنين ص16.

جالينوس اين كتاب را در دو مقاله قرارداده و غرض او اينست كه اجناس و انواع ودلائل تبها را توصيف كند. در مقالهآ اول دو جنس تب را كه يكي در روح و ديگري در اعضاي اصلي كه معروف به اعضاي صلبيهاند توصيف كرده و در مقالهآ دوم جنس سومي از آن را كه در اخلاط عفونت گرفته است وصف نموده است. اين كتاب را سرجس ترجمه اي ناپسند كرده بود و من در آغاز امر در وقتي كه كودكي بيش نبودم براي جبرئيل بن بختيشوع ترجمه كردم و اين نخستين كتابي بود كه از جالينوس به سرياني ترجمه كردم و سپس چون به سن كمال رسيدم آن را صفحه بيني كردم و در نتيجه اغلاطي در آن يافتم كه آن ها را با عنايتي خاص اصلاح و تصحيح نمودم آنگاه كه مي خواستم نسخه اي براي فرزندم برگيرم و همچنين آن را براي ابوالحسن احمد بن موسي به ms092 عربى ترجمه كردم. رسالهآ حنين ص 15.

ابن الأخوة قرشي در فصلي كه دربارهآ حسبت جراحان آورده ميگويد: جراحان بايد كتاب جالينوس كه معروف به قاطاجانس دربارهآ زخمها و مرهم ها است بشناسند و از تشريح واعضاي انسان وعضلهها ورگها و شريان ها و عصب هائي كه در آن اعضا وجود دارد آگاهي داشته باشند. معالم القربة في احكام الحسبة، قاهره 1978 م . ص 258. استفراغ، احتقان 232

اخويني ميگويد: معني احتقان آن بود كه چيزي آمدني اندر تن بماند و نيايد، ومعنى استفراغ آن بود كه چيز نا آمدنى بيايد. هداية المتعلمين ص 179. در كتابهاي پزشكي اسلامي از «استفراغ» گاهي تعبير به « استرسال يا استطلاق) واز ««احتقان» تعبير به «استمساك يا احتباس» شده است. مفتاح الطب ابن هندو ص 37 و40 . التحليل بالعكس 234

علي بن عباس محوسبي اهوازي دربارهآ تحليل بالعكس گويد: مانند آنكه انسان را در نظر بياوري و بگوئي بدن انسان به اعضاي آلي انحلال مي يابد و اعضاى آلى به اعضاى متشابهة الاجزاء واجزاى متشابهة الاجزاء به اخلاط و اخلاط به نباتي كه غذا است و نبات به اسطقساتي كه غذا از آن تركيب يافته انحلال يابد. كامل الصناعة الطبية ، قاهره 1294 ه . ق . ج 1 ص 10. في الاسطقسات 234

اين كتاب كه بنام «فى الاسطقسات على رأى بقراط» معروف است داراي يك مقاله است و غرض او در اين كتاب اينست كه بيان كند كه همهآ

علي بن عباس ميگويد: تحليل حد آنست كه علمي را كه در جستجوي آن هستي در زير تعريفي واحد درآوري سپس آن تعريف را از جنس اعلي به فصول وانواع آن تقسيم كنى چنانكه جالينوس در كتاب «الصناعة الصغيرة» پزشكى را براساس تعريف ايروقلس تعريف كرده است. كامل الصناعة الطبية ، ج 1 ص 11.

جالينوس اين كتاب را كه داراي يك مقاله است بعنوان خطاب به دانشجويان ننوشته زيرا منفعت خواندن آن شامل دانشجويان و دانش آموختگان هر دو است زيرا منظور جالينوس در آن اين بوده است كه همهآ مجملات طب را با گفتاري كوتاه بيان كند و اين براي متعلمان و مستكملان هر دو سودمند است. چه آنكه متعلم همهآ مباحث طب را بنحو اجمال در ذهن خود بنحو رسم تصور ميكند سپس بعد از آن به جزء جزء آن بازميگردد و شرح و تلخيص و برهانهاي آن را از كتابهاي مشروح درمي يابد، و مستكمل نيز آن را بمنزلهآ تذكاري براي آنچه كه بنحو تفصيل خوانده و دانسته قرار مي دهد. معلماني كه در زمان باستان در اسكندريه به تعليم طب مي پرداختند مرتبهآ اين كتاب را پس

اين كتاب بر رد كساني نوشته شده كه پيرو بخت و اتفاق بوده و طب را انكار مىكرده اند. جالينوس در كتاب «في الحث على تعلم العلوم و الصناعات») ميگويد ms095 كه پيروان بخت بطالاني اند كه به آرزويهاي خود چسبيده اند وخود را در جريان بخت قرار مي دهند. مختصر مقال جالينوس فى الحث على تغلم العلوم والصناعات در مجموعه دراسات ونصوص في الفلسفة والعلوم عندالعرب، عبدالرحمن بدوى، بيروت 1981 م . ص 187.

على بن ربن طبري در فردوس الحكمة ص 522 وابن هندو در مفتاح الطب ص7 فصلي را اختصاص به اثبات علم طب و رد منكران آن دادهاند. النبض المنشارى 244

نبض منشاري نبض سختي است كه در زدن و بلندي اختلاف دارد مانند دندانه هاي منشار (= اره) كه بر چوب وارد مي آيد. مفتاح الطب 142 . ابن سينا از اين نبض تعبير به ««نبض ارگي» كرده است. رگ شناسي يا رساله در نبض، تهران 1330 ه . ش. ، ص،4 . اسم الطبيعة 261

جالينوس در آغاز كتاب « الى اغلوقن» خود اين عبارت را ذكر وسپس و

مثلا وقتى كه بقراط ميگويد برخى از ««طبيعت» ها در تابستان چنين است و برخي در زمستان چنين. از كلمه طبيعت «مزاج» را اراده ميكند. و وقتي ميگويد كه برخي از ««طبيعت» ها را سينه تنگ و برخي را ساقهاي باريك است. از كلمه طبيعت ««هيأت بدن» را قصد ميكند. و وقتي ميگويد طبيعت شفا دهنده بيماريها است «نيروي تدبيرگر بدن) را مي خواهد. و وقتي ميگويد ««طبيعت» هر چيزي بر همان چيزي كه هست جريان دارد بدون هيچ گونه آموزشي از آن ««حركت نفس) منظور نظر دارد. ص 8. صاحب الجوامع 276

مقصود ابن مطران از «جوامع» كتاب ««جوامع الابسكندرانيين لكتاب جالينوس إلى اغلوقن على الشرح والتخليص» است كه در آن چهار ركن اصلي حمام را چنين توصيف ميكند: 1- هواي گرم 2- آب گرم 3- آب سرد 4 - روغن، و سپس دربارهآ روغن ميگويد:

(« والدهن يستعمل فى الحمام إما بأن يمسح به البدن فقط وامابان يمرخ و يدلك به» . ص84. خبازي 283

ابوحنيفهآ دينورى «قبله» و««خبازى» را ms096 يكى دانسته است. كتاب النبات، ص 197. صاحب لسان العرب گويد: الخبازى والخباز نبت بقلة معروفة عريضة الورق لها ثمرة مستديرة قال حميد: وعاد خباز يسقيه الندى ذراوة تنسجه الهوج الدرج

صاحب برهان قاطع ميگويد كه آن نوعي از خطمي است كه شيرازيان آن را « خطمي كوچك» خواند.

««رضراض)) به معنى سنگ ريزه است ابن منظور در لسان العرب از قول ابن الاعرابى اين بيت را نقل كرده است: يلت الحصى لتابسمر، كانها حجارة رضراض بغيل مطحلب

ابن مطران اين عبارت را عينا از كتاب ««الى اغلوقن فى التأتى لشفاء الامراض)) جالينوس ص176 نقل كرده است. جالينوس آنجا كه خوردني و نوشيدني كساني را كه دچار «رتب غب» هستند ذكر ميكند سه نوع ماهي را توصيه مي نمايد كه دو نوع ديگر آن ماهي كنار دريا و ماهي وسط دريا است. السيسنبرهو النمام 296

ابوحنيفه دينوري مي گويد: سيسنبر گياهي است كه آن را «نمام» خوانند و نمام از آن جهت خوانند كه بوي آن پراكنده مي شود و اعشي قيس آن را در شعر خود آورده است: لنا جلسان عندها و بنفسج وسيسنبر والمرزجوش منمنما

رجوع شود به: كتاب النبات لابى حنيفه الدينورى المتوفى 282 اعتنى بجمعها محمد حميدالله ، المعهد العلمى الفرنسى للآثار الشرقية بالقاهرة 1973 م .، ص 56. صاحب برهان قاطع گويد: سبزيي است ميان پودنه و نعناع وآن را به عربى «نمام») و« نمام الملك» هم ميگويند. ناصرخسرو

ديوان ناصرخسروص 47 .

ابن مطران عين عبارت جالينوس را بدون ms097 كم و زياد بدون ذكر مأخذ نقل كرده است. رجوع شود به: (زكتاب جالينوس الى اغلوقن في التاقى لشفاء الامراض مقالتان شرح وتلخيص حنين بن اسحق المتطبب، تحقيق وتعليق دكتور محمد سليم سالم (قاهره 1982 م .)، ص 330 و331 . جالينوس در همين كتاب توضيح بيشتري دربارهآ ورم فلغمونى با اين عبارت داده است: هر ورمي كه در بدن حادث مي شود از زيادي خلطي است كه بر عضو ورم كرده فرومى ريزد حال اگر اين خلط از جنس خون باشد ورم «فلغمونى» خوانده مي شود و اگر از جنس بلغم باشد كه ورم سست را بوجود آورده باشد آن را «تهيج» گويند و اگر از جنس مرار باشد آن ورم را ««حمره» و اگر از جنس سودا باشد آن را «صلابه» خوانند كه اين اخير معروف به سرطان است. كتاب جالينوس الى اغلوقن ص 337.

بوجثلن كلمهاي است يوناني وجالينوس ذكر فصول عرضى ورم در عبارت زير آن را ياد كرده است: اگر ورم در گوشت نرم پيدا شود «فلغموني» است و اگر موجب جمع شدن مده (حچرك) شود «خراج» واگر جمع نشود «طاعون» است، و اگر فلغموني سرخي زده شود و يا سرخي فلغموني زده گردد آن را به يونانى ( بوجثلن» خوانند. كتاب جالينوس الى اغلوقن، ص 355

مقصود از «فردوس) كتاب «فردوس الحكمة في الطب») است كه بوسيلهآ دكتر محمد زبير صديقي از روي چهار نسخه برلن وموزهآ بريتانيا و گوتا و نسخه خواجه كمال الدين تصحيح شده وبا نفقه اوقاف گيپ در سال 1928 م . در برلن چاپ ومنتشر شده است.

جالينوس در كتاب «رالى اغلوقن» ص 454 گفته است: «المرهم المتخذ بالعظام المحرقة والمتخذ بالقلقطار وهو المرهم المسمى تونيقى)) . در نسخه بدل ( فونيقى) آمده است.

ناصرخسرو رعايت اين نكته را كرده و در ديوان خود ص 213 اين كلمه را با الف بصورت «موسيقا)) بكار برده است: نظميت هر نظام پذيري را گرخوانده اي در ms098 اول موسيقا چون از نظام عالم ننديشي تا چيست انتهاش وچه بد مبدا؟

كلمات فوق نام چهار كتاب ارسطو در علم منطق است كه معادل عربي و تحرير لا تين آن به قرار زير است: 4/62s1ريطوريقا = خطابه 4ع انالوطيقا = برهان 7ح،(844 So/is/8 سوفسطيقا = مغالطه 74/ic طوبيقا - شعر فهرست ابن نديم، باهتمام رضا تجدد، تهران 1393 ه . ق . ، ص 308.

اين كلمه كه در كتابهاي پزشكي غربي بصورت be1e5م ديده مي شود به معنى بيمارى قند است. ابن هندو كلمه ««سلس البول» و« ديابيطس» را بدين گونه تعريف كرده است كه بول جاري شود و در مثانه قرار نيابد. مفتاح الطب ص 128. عبداللطيف بغدادى رسالهاى تحت عنوان: (فى المرض المسمى ديابيطا) نوشته كه متن آن با ترجمه آلماني در سال 1971 م. در شهر بون از بلاد آلمان چاپ و منتشر شده است. او در اين رساله اقسام اين بيماري و علامات هر قسم از آن و كيفيت درمان هر يك را ياد كرده و نام تني چند از پزشكان يوناني و اسلامي را كه در شناخت اين بيماري صاحب نظر بودهاند آورده است. الحوك 323

ابوحنيفه دينوري نيز ميگويد: الحوك هوالبادروج. كتاب النبات ص 58. ابوريحان ميگويد: با دروج به زبان رومى ««اوقيمون» و به زبان سرياني «حوكا» وبه زبان عربى («حوك» است. الصيدنه ص 87. زمخشري («حوك» را به ««بادرو» تفسير كرده است. مقدمة الادب ص19. صاحب برهان گويد: گل بستان افروز باشد و بعربي آن را «ضومر» و «مفرح القلب المحزون» خوانند.

فارابى در رساله «تفسيراسماء الحكماء» نيز «اسقلبيوس» را به « نافى اليبوسة») تغسير كرده است. رجوع شود به يادداشت ص 114 ذيل « ارسطو طاليس» .

وورچ و * القدالحمنن

لهه نويابث ب وأملحا بز ان ل ا تا.

عمايحباز انچن ال نفمتقيه

رتلقبا ms099 ب

وكما اسعديزالباتآر فأنم .* ومصلياءب ب ن تحمر النىل ثي

بسم الته الرحم الرخمر وبهتوهيقي

قالجامع هذا انصناو ابوصهراسعنبزالياس ابزا لطرازدام الله سجاب تدوبلغه فالداري اراده رانجامعح لبفننيا كا وهلان زاكرمتا أبالبعه التمجه مزالاشيوخ لو النتخه مزا لنر الطبيه وقده تمتة بصتارا اطباء ورروضها لالباء وحزنته الج الهبان به وان اسا الله المعونة علما تآمه ولسل فاريه از بكيلزمة نيبالامنتقااسامه التل ملفيول تع أنته منة افبأتلمزنانشئامينه وضببل فيزللطبيبلن ا فقدو علهداواققوم في لبانن نظرل هصبع الدرنيه ومزاج ليو ليط

الولاماي صادقة بنببه بياغالشفةمزي ساير الاماض بليأ خام *لمشوملج البدفليكن نصبكنك بائما فلمراضها الحارثهعنه نفيبم رجو المارمزا لمدالالمعيدويكو نبتوس المعا

منلكه العلهما الجبف ملهزا ليز والمخيم ليز

البقرال لبزا لم را كمتا سهأ لا لك مابينه وفل غزليه

وشعد نحوذه وفواقلا لالبازلس ه ففوده وفله حمنيته قبناف البحده والغيرفاستعألالجين فوبمقيد البدزل المتتن د يوو جباز كو نهزلين كل م فتنه واما لبز لبق فا ء انل البأ ذ لفا فاككثها ببيم الككث زبل م وفيه بأاخد اللفلظه فا ي ل لا ل ف خ ذايه فلت لف ي أبان ل ف الآليراما ان أميته كا مارع قهل لير اليإنا كك م نذو لد سآد جا انا اسمتحا ل ان الم أ ر الجااء الشيهه ا ب ل اله م

ص8 صم وم وح تدير لل رالتي النفتو الباودمخزوود وضفر نبيه نبفوي اتعام ازاليرازااصفرانااة فىا الفعمغ ه الفو لدافع الي الكهذال انفاد اضه فتلم تدفعالمرارالالمان صبنيا مع الد ولس همهه المعاء البرفب التيكان

ولالإجوبه مشترده ببنهذا النوع وبأر البنوع

السدم لآلةا مزجتواجر وفيففلالن

ييم الحان العرزتها لنارا الاهيه ذكه فطلو

2 كي وبه اغهيروصبا لالقشاخلمبداواةصرع الا ازاله سبه والا فلر بتقهلشيا توفيف قالج في اييدكيا السرسأء منهاه اعلا باالنفزالدليم، اديع اشاره مت نفقدق كلاماة الصدلعفوه معدؤمآع لآيمزيه الصدبع اوجا وبته لا نولل فلم فنبع لا جلفا نظ فوضنح عنظأم الباير فالفها كيا مأ قو زميفطه اوجا با ومستطيله فلاا أيتب اكفابلم اتها ميت بب الصداعوكي

ليفالتتالمحجه تا ففهتيرنعخالشلهزيل «لك لوضع وكاز ه فوجج وكا زلا ملكك بجله الئيى بنبية لني ائتعلاهاناط

عهي 3 العرفير المخح د زير بلااصلبهزالوتهزومننا الوارد مزا ورهط المأرهعا الصلبائيضا واولى فحوالذيلعميه اليره الا ms102 بمرئهكه وقبة المثانه عضلية والل في ام لبفطروفومزبابجعلابه مع تادي النا ز متنكزدقبه المثانه فالت شيهكه وامر فصبه الرهيو الصر وفيهولعم ازعذا ف النشا اثوافوىوهيمز ولهت افقهلاب

وه كون وكبوم الجر اجاة اليم نتقبا لصلد روع ذاعله ير يافم فالغلا فاللبخاص شعن الاشماحا الملف كما ياو عر قتلغيرم اشارد ايمزقيل

بالماحم " فالج فليدكببا اينه قدتحد فالمرخع زلعباسن دم الطمه لكمه لابيبلخ مرتم ما سلخ مضر اختبا ترقم البفا يه لاوناحتبا سردمالبفاير لبايما نورشا متلا وفتط لككة يورد مع دلكفسادافي الاغلهجا نفهبم اعآلازيا ببلفولفبابالمولون لسبخه استهردلاتا بغنا هازلست ردأيولوونبولد فيس بحم انشه هبيرو انآمالو قلا محالهم ل

داملي فيه نط حبانكونعملها الافهابور وابجاة علم لم يل د للد كاز العمالضو دور ثمتبيه

فش واد الداود افا هه كازهسهطظ النطهرهه واولي يز الح رومو لده ونلثايارمزرب علما اهبدلايغهرابيز يومادامله فاقولال هذابويينر وكؤن اليهماله مزالهمرسته امتلأت وسقه اجتاج ادتكامله لضفهوه سشسمه وهذاهوالمطلوب فهاوالمولودلبف اعفهرولابينا لهدا نابتا اعف الموله دنولههيا كتازقراستياسقه اقلأت وشيه اببلعات

44 ايينا الولوجا متكان قداستكا سن املات وسيه لجما باف ولعف بوم شم يسهودخل الامثلاء القمر السأبع ms104 لايزالدد ال لصتمله اعن ا لا بلا السابع ا لاجماع السابع فازحازه كانع فظا ومأ فلامالةلانه ص ور فسا بالشم النا مزه قدبوو المولؤد فحسا بالأ مز اسلاة المحئوب كلامتلا قتركلشهركاملااالفتوه ف الت انم ف لا فتل القر د لعمأء لكالمك والجروامثلا الأمفه التيخ وزتبالواستاده

مي الفرفيها وقوته دالامتلا ء بوحبل زبكلو رضاب الشه لا منلا لجلقة الفقلللاجعرد الايام كان له متي ازاول واخروسته والوسطابليوف ولا ج بوفع فالما مز جاله ثما ببه اخمايأت وسمبعه اسمقبأات فيعلعذامد از الامسرواقول إنه لوا بفو مصقط نعلظه فيالشجششهرمانم تم مه لقا الممسه عشر يوما ونص ضيوووربع

رن بدت589 . انما منحا ستعأ لالحمأمنفالحمياة العقعيه لانه يرف لود الا خلاب لييتما وخلط متعن الحبافصيرقا بأجا واحآ لويودك هتيو اخلاباله بولالهمعف النقله العفيه الما لطيليه الما لوت نله اعمد البيما رشدأزفارس و«الا ز البييازهو المتضيت از

ت و ضح فان ائنم اليحنا نيه لأهد وكيرنلته

انثزراط و تاوسز عشروز حتبل فأ طهره تازة أزي دزنه بجللشطلايقزط ايقالتثلماحداماعليسيل اللفر والث بنه عكاغا يه الاها زوالاحتصارآوالالت فكلر نو البساها و التقينز علحه ار الفرلعمن بناما ستان مييا فا رف زوحلول ms107 المض ه ي توع في لا واتم ممتهل وال مزسنه سبع عشم

5 وارنع مي ببوضابالخاق السراطيز التمله فا للوييه تفبو لفكو نئ طلؤع السشق العبز قبله عشهايابمالم عشعا بابرتبجده المعايير لجمع منبفا ك زعجفا ودوعولهما ف اباء الربيع عنيدالف كا لماه والدرا و لاينبزازيكون

لمامرظ اشا له الي لولتر ف لداناءاقمن تر وتبار ب الل باام ل

وو ون كر ارادا ه حا المح نانجه م لعاه

ركبان ودلكر ان بن الجابهاصنچةهل للاب

ول ال ا لل ه لائتد

العلسلةا للحم لهريما الجماع بلرا لابداا لعليلهاللم الرتفة

العولف وذلدا سيكينا لاندل ةبسيله اللحم واسعها لعره وملوة

دما يكحتلة لجماع ونامصا لما واما الاملر التيه لبله الحمر

ضبغة العررق لملة الدم فيراضرثين نها وهى بلا لبرار بحتالا له

مطلبب سع لبحن عنلم كاراتياا لجانعرعذلم توسفررما رحطوبلو اللاي لمرسلعر مظل الاه اونعر حدا چاية مزكاب ممدر كم باي الابه مالراتاماهربسا لاكرا دحى بما اا لمعصه اغمة كا زلهالحه واوه جل اليسستفي فهما رخخ كلا ا صول مذكته كبا لفدما والمخدئر باقي منها لخحسبر مالحض باميهما الونن وسلم فذلد لاما نابا كلتا فيا لحكابارا لطسه ارشا الله لعلم لنر المنى المحتلها من مل لدكر ولانيا لذي هوعلي رايجالينوسر ومرنا بعولي حا عراط سمبا ليتوليرالبن لايض التوليد وزاجتمالهما راخلا حلهما لاحلوا ارتور رد رويه منما لك لوممالاني راهما علمجالسوا ولكلرواعة منهمالعىه الطف عرعرفامامن علبالد كورعله شددفان المرلردمع انه دكريكي الداور وغالبتة ويكو صلب الاعفياء يا بها غليط السواقوتها رمتقد اما سنجا ع أذ فور اتح ه البد نئ الاجلهوربع العضب نعم الكلامره ار ا لعروآدم الهون واسع [لصبصغب العحر. ظلهر المنا صل واما مزغلبتبوا لانة نانهاع انفا لي كوت عا

الاول كاز نككتفح ز الهلبوبعتلع حبكت

ويوضع قربائ بم واضع الذت ms111 وفيا لهم أر

زررالع بخدنله منصحوزا عخحيه ننسبه قالج تتنممه العرق الساتير مسر ساتب رين حهذا الاسما عني عبا تبي جهلا وصوخظا ءوقع يخام اش ف مبنتن سنايم والمغخي و النسمية و لكا نصصبالصو خاري زر مرزر بهن كرهنه ملاصحولهدير العرقبن محاو تتجاور ابندنر اوفلما * بارا وه هحي دجماجه مزالفلكسف والاطب اللهذين فرززاس اررا نه سر طرف* ان ر ررئمر بنم نر العزق يرله شدوفمافلقلهسارتة بالتشد شدو رسنهب لعصر ملر مبچمايما الصبت ي زالهأ علةي زلخح ما عضا الصوت ببر ب فمائنع بسن ورا ؤارنا لصوت ميعق بلمع الشدطنوان لد زرررر زمتر اتماككار اجلشة العوو وليعذلدواناهو

منقطعه علوز النفس و ريوزمفيما وهو الجززوالدموع وامالجوفازهدالحالهسسيم ال[سميزلحدهاأن يكوزا لابسأز سدنبدالحزوفد نسشفن دمته ولاغر زككحزنه وتر و معته با فاما اولسمباه

ره.3ي فللط قا[الصله قديزازيفت العطشارمن طرئو مأهوعلت أز لهيرتقوييك البنرول هنا توق و الي ت ك قا لالمعلم الامرفهذايبينت

سرعه يلر الملأأو التوة وحتهيخ سن[الشبولب العمعأريوالولبب والصابدالاار وماشاكلها وازاورقتلياهرأفلباوقوداليامشفق لكه الايل متاضصم وحمفتالالتا زوهزاللطناهو الابخ بجموه ومفرقه حيكايكه چززاهد اليلمايتال كابرنممقه اا بززكراالراوانهچند صؤوليصبنئت ه السلاف قنا االماوستا زالخدك الفشاهدهفا فولال ms114 طوز ر ال فدلافت اليما وصتا فما لدآع اللاويه ومرزازالمظهر لها

وابحا يرواحر تم غدأرجلالاالعيدوهولحدعة مزمنا فطفز هر فله جافاال لانبب للحه

الادويي الت كمنا الحم والحتخوما شالهالصن الغن الحا. المل الرزانن البلج الفسل الصبرو فرليها تتوقببف مالي الفوما لعل

واجل الغو العأو ان همزا لعسل لي ب وزقف، وخخ ms115 الاواولدرك اوسمالهوالسعكخين وعنأ عبساوخل اوساليهوظهه خلطمحا

بمنهح ازأنآن ح مرب ع الاكنا دولكازعهما دام

الور والقوك الممسييب بترك باو منه ام الوع

متحكر ولبيرا المركفارولكانلالدادازراد المبآفاببت التهف الفسده سبجالتقول المت اليح استبدلابرا يبح ما ف الاوحيةو اخاجفيهم ابفازايده فوببواشأود الده اسخ مر الكبرهو ورعه سرهس ن متول عنهاولفيرن لدأبالكدفقطظ وانالاثأل بالقل لمعفيد رأه زاله عام اللبكه لو لبخ فأط ر لنا جرخ لكال ال وقلنا انم بوردم الدء اليرلان م عولد عنه ولكن لمالط ل فصلبه

والعصب بار ه فبفصه عزأزيكوز الرم نخ مزنخ لككازا للح لمهذره المبوهه عفل اانحس ليينا ربر مزالدملأفاي مزاق أله بالفل ا نعال الهموك واسخ زاللحما امتح فيه مرني ليف العصبييراح ابهوانماهوارمبامدفها تنبيه اجأس اليلعم هعا ماينئده وهوزابي الرشح نشارعاليا ز وهما طبيحو غيرطبتي وفالطيويمنهحلو معدلا لقتوام هسبه ببح النكور ح مابانمامنج وغير لطبتي امنه حلوق ز القواملانصط ازبصير وماليية حلاوته مند ونننثه كا لاوللكهاطلهه

455 عدحقها اجبنأسا وقا البلغمصنفأو طيوير طيه وله أعدهتها او لعا م نو س طه فقاهو ثهابنه اربجه مزحهه الطعر وهوملح وحأض وكفح وميخ واربة صرحة القولم ماي

ظهر وزجايي ومخابطح ع جقة وهزهاضنأف العوه فالقأنزلخمه منلعة اشاره لصعلت الألطسنأ سبه يد ابففتها يي ضكو دنانله لنتنبةك [واجبهفا ال الاخولور المححه فان الا متلا الذحهحت المكلروهوهلأ وهاركون

لكه ور سره وعلهاحا بلم ييهامز اس أله وبوج ليلاخلا بيوجهعليهترممتاولنا وهواالييأهوهوانفا القوهالمادا حلتفوا لسحاهيارة ا لعبول قو الحر والركه القق المنح [عتيم لقبول شاخرعخير والنحح يباله لجانجدالقبه غير والمفوهالذأد الجوزاز نكه كذ لكولكده اللق لهانسأ زالدن متمل تفع دهنا اربغهف الانانيه فلا يور الح لاه مقي اذا بيا لكرعهما

5 پررر عه ي.. الموه ليين لطجيوابيه وازبقبل عفومن الهوك المصبا بنه وله نيطامزهكذمالفوه ففوكحت

ر.ه الأركا زالعنوالحدرالمفلوج واوداة الحا للفوه الحير والحركه لمأج منيهاكزفيله او بده عارقفه بيرا لدماخ وبلنهما فالاعاب المبقه اليعا وهما مع دللحيياز والعفوالدك

حفرزوهبيسيد فاد اف العخوالمعلوج فوعديظ حبانه نيلب ازا لالعانوفازاليه قوه الحس

وللحركه وكااصقاالفهولها بسصحه القوع الحواينه فيهوانما الما نفع هوالذكهوالدنفه عوفولهما الفعاولاكنا) للعةوالمبيتفان دازهذا الدلام للرير جلا فلعته حقليل فنيه البحز الظم والحقوالحركهعوضأزمفارقان للجاه وازداز طبلهو نزاويلوزهاولناه انفامن الاعجأج والمثيل النطفق المحموزهما عرضيان ملارزنمازع لاجوز ازكوناداتبا للحاء ودلد

الممماووا جميع صفاد السترابيظ الحامله ليككالدفات

السوية الفنااه المتفا جله فازالحرارهوالرطوبدلوب والبرووة لابه للة المرلبانالمسفهفالشبه الوحود و الخمهر لي زو مزأج المظلفهالحاله الملقأه مزلتنا الابوتفالعتبه فمالول للنه اوالبروجه فو الم كبأافلا لجزا اجتمرلعخا محلفه وميكو ز ولجزءمخهامتلالعوالمحديبه ييه النطفه فالنطلهه لهأمزاج لكنهيهواخله تررت واسمقرنتلا ابفا اجزاعحمكت قالوكان الفاضلالاحا الدكجرفالمذأدممعه ييللف الايل اول وسيرم واز المذهبأيرلفتة لذال

أما ا البم الصبوة فحب فالملاه وو

بلا تفا وه وجوه الصور الحتلف الخروئ لب واحلا المأبلا بفأولهبوع الصوز الحجريه

مزالا نفهواللدول عط مموزهالانف بلهن الصور

باسرها بصي جاا لابده الماولابه وسطصور

اللهه الرلهنفيب واده مستقره باسياله فازف أمت الاسنالچرقايم وحميع البيووسلمه مازل جراال هكر مهاد حنه مفهامعقدلقتبول تكايألحف صورما لعصخو الفكأنهنامنهوهزأرفايهم

هفر لقال ون ل للكن رقتصا أحومز الاول وهواللالد الموحود الطفن ليرفومنلواناهولهامبدا افرفالاسفهيدأد باف للملفه بالفون النيها اوبماهود الصور وولللير لهأمزد ايفاالامقداك المجتلهه النابيه للكفيا ذ الطار ييهبا المواد

واخل هأتبع اخلفالمبأ دكقالجركاءةالوانآن تقفا لمذهزج الا الثتنطا باهراالنفنهيل

ولف وفلهنا حأله أخبوهما ذيكوزالنم

.«5و

خبار معبو فيه الككن كوزلاجا لأعربج الفيي

ولالل بطيام النخري و علامتا عليه لنى فازصاعبه كمد العثازدايما هصلب سوء المزاج لكحثيأن هو لمصبو يخلاء فعنا م عدنه خجج كبا غ بزم لاعديهومچها بالهم ابنناؤه سقؤط القوة المخيره فالمعره يوذكا للذلوالموددوالالاسسقا الطبلي وسهوطها ؤعروو الكبديووكالااسعقا الزذ وسفقطها فا لهودك ms121 الها ل اسسف اللحن وفهفها اماف العد مفصازا لفغم واما

اللوه والشرج لي حب ذ وبعسير النيين

الردابوي فه ليزاحدهما انه اسم لمأحم لعا لابل مزالعشاموهما الركاب ولاخر الربه اسمر للعم فيحوزمعاه و نياطر اكا اخدهزالمعضم واماما 5 التهدهوموافح استعاله فالطبففواسم ليت المعتهمر الننبوز النبم والزينآ ارننا قه لعتصر مزال يتز الفح ميرقمز المسر ا ئلا كادكي ببضهم مرانههفقهالف ل ه ففاهم اشأوه السب ونتقلد الحأدفالعيان المثأنه وفالكهول فاللمملز الحار ف الصياز ق ييتق وااذابة الاخللها و اسألتها ال ام اص لعيد ة فلانت قق

101

102

104

و595 عنأفغهذا القرع لغثم الشقليدوللالآفهف المعد هو للمنلهبه لمزعنقيا طعلهه ولاوبأع الللن ولاطحخابالبضه ولموبه دربجاوفروخ فاه واجلرعله اللال مضراهدذا الذرصلعير باما النها غهنفائفتهاعن فبولفب

وبدقتهلالبول ا ms123 زفته فود رنه و متله لأقو

106

الالاباالردييه لاباالمتفه الحيثه الرالح واليقه المحلله فيلعا يرما الاو لوالافيوزولخديحتن المعده ولملبه النوه المعطهللمرانة العرزياملاح مأفللبأطن وام الجنديبيسترفلكفوة

ملكتر

107

5 جهت ير فلما وبومقوه سميهوالمعده لكاةمل ثثاعن «لك مكب جليكا لمتهماالتووعاكك في كبللادويه واما الصط فلافيومرقوه عط تبه قو محأرة منفجه ملطفه ولمافي ملايموبفر المعد انهاستل محيا ومرضيا واما نهيهولجد ولهد ما دكرت وغيرخافي بلح كلفهيأعبلها لقياز الطبا سترام فازلالححهز للبقليع والبلطيفومابده الغيخجها

108

109

110

3*9ي

عمر سروهسه علاالقرهخ وماخلط بومنماير ا ام الفلاق وفتسقيه وامأبفهه الطحالفبالاببوزو الح فر والالسبر حاته يفع بت ا الطال واوجا بعه نماد والدلينموشه ايغا ال وقدبقمزاووته الافيزوالم دييد سترفاما الافيو ذفمددكرفأمفافجه وضمن بتنأ واما الجدبلعاملمد فعخرع وولدكرتهابجا واما ضرح بالخهضا التين عا ض هفجوهركفان

112

النتا ا ا عليه آ خ ا بال ي فلر ل

القول ف لا قابيهة اله وقل لا وفي عستمل

وقوالالا لقلة السبهول لء نكاتقاليه

الفودولأ افباباص منز اعولها خلاز نبغم ربالدانهر منلاوالمسكه ولاا نيغا بالطمبعه دوزالحيوانيه وباللجيوانه بؤزالمسببه ولسنهانضراصل الفوكح تو زمضرتهابالطويقعه فهها الني بهمافواء البدزاجع الي عهافواه القوك الطيم والحيوابتة والعسيه ملمه ويا سفورينزش مفنابه تجاو الله وجاليوسعچ اس وعلبنبي ومهنابه السلحرزاوالمادي وبقا لحا لينو وخالين س وغا لينونز وقلبچااالف واللاه لاما مشددفيوز امحو اليونانيه وارسطوطالبيم كحيح اسوا رستوتالبوفقناه

114

115 ms125

116

الادهان كما فبه مزالابقأذ هزه الفوهوبان

لرقزمماز العله بادها زمحلله محنه يرفو لت يل النفح والفزمم با هو ححوه بهزه العلة والجمله التألنه مفسمابهخا الاسمير احرهمامز خارج وهوايعما سشم المسمزاهما الراخة المعر (هالمستمله فهلالعغذاوبقدارمتومط وبرباغة حليه لالانالغذا والناونمأ بيبم البفتروه بشطها مزالاغلد والبفرلح بانواع المفرمأتا لمعلقه بالبعر والثأو الممي الاوليرزناستمألرشمزالشابالرجا اكترز فيه مزاشيا احبها مزالمزاج أزلايو ناهخا

118

120

123

124

سا لحص فهذا فالمابه امامنبة الالدر ومورمه لهافحدقا لرمرو الحم وامايح رته للح فضيير مصبوبب ببدد اكييرها لا لاالعيزولااك ترهامزا لاحناولحرشورماوسمنها الازع رببد ز يكوزهئه مزالمهع ادكن نصبلك اعحفا همعحتلهفه فهيوزالعفزن لعنهاسابها ومحد اللجورفبعضها منصباوهورما اومحديا رمداءهذاليسل وامأقولهانهازحث

125

131

132

133

134

135

136

صصحه* ازا لديرا ازحايسنه حوا ز ليرسدلك فالجي فدوو فا فلراهوسماوبعزصاف اونهرم فازدائت نبلاماد الحصا وجوده فلا ببأج لالالمتي ب ننذيرها وازل كن ظلرفت

137

382 مابدامهلم يود السكرهم الحاله بعدهاذ اددبم الي ل الفأبه ببوببكا أشدي يالانمر فياول لسحر تعد لالحرا مزحبم وترلبها وتميلقا الا لاعتدألقفرح البعرباعتدار

141

142

هكام هره هي و وهم الضك تعم لنا لفسطل لغواهر ممحروعبهمهو الشا صلط مقالهابززاتر لطنبور ف البرض قال الفقيبرنععاخ الهب

بالمبه و و قلهو نخوله و البهوو وقله تباوزه الجلد وامأو ابعرفاز النيأفت اوزر

142

ر وگ رو الفاضل قالاتآنكروجودالميا عقلا آم وجود افاجته بانني اتما اخها وجودا ادلم احدبرهاناقاطعامنهها ولاوحبفاعنارفانا قاطجا ئدلعما وحجدها ياجاب رج مز الحلضن نابنه نكرها چقلا فسا لهالدلثلرفقاللأنه لاكبو ز تبد[الانولع الي نوعا أخوصبر التبل فجاقايما ائعصا فا جا به مالنجلج انلييرولا

146

مه بهرنا بفو لوزبابه متدب ةولصحهاكبا به خخضه وهكر س صحبجه واللبلابعهنده ايخا والبارسستخان فارش اشاره متبجه كلام الحجألبنوسية العللوالاجماف الاعراض حمعه واولما العرطرالحا دذ للجنهاولا الذي بفچافووهوالسبه الثأذالحالالخجد عزالهنبم فيه وهل ط نو الكون تير كلهلقح

عشدا ركو له ظ ل ولاممع الحد يقعداول

اف أرالميه تلبيه بآت الاسطقشافت

148

ك ف أهوله اسطقتنرفانه سمبه الوجورك ولكن له مز السفئن الحش والجدني لقيد

ونيأل ابصنا علىالث لمو لفمرا اسطعساب

152

154

4 الحدة حركه بايه غهير مسفرع ولألابه وفي طصد وخهي طمعبه والعرخواركارتوحيد من اكحركآة البيأخطلاالسواءفانهاضاقد بوبدلا بتا كلبو ت النضاللناروكلبو الباض التجج وهزا عروه فرو أأغ وهوازالحدثت مينو رمحم وم رضيا والعرض لا بلور الام في

الاجا ازاليسد يورنطبا واليجاد الافاه الهوأجم دوصاركمانركه والولاواصله انكازادازنعف بالسرخح باهيوصدر الانساز مزله موخحه النيح تم اللهاه كجتىور الحجخع اول هلكلال رز العوادفائظر ذلكمزصد رحنررفلنه لاغلاره وشاصلا نعر نف ألحنيزاشم القوه مشسق اسازلالمونا سه زمز العدنه ارم لامدا عل الفعل

156

و0 3 اربعللح بهر كك وزا زبفدرازنقببيروسفر عييلم مافعا الروا الذكمجه فوه ما إد اعبالج به نوجا مزالعله فابراها بايطرفويبرتهاويايمفدار وعا اوردبا لوجوه فنن لك تعرلففالحجث باك الحخاءوالباء خبشاك دندوغييع مانفاه الكيروقنا لسبك لماجتنار نبع للماهر فهر البعريفأد الموضوهه فكاهذاأن لا يلو من يفقدا بخن فعنلي الطب

157

158

ره*25چسه ري سه 9 ولنودو فمهمن ك در أون اعضاء متلفه انماهونبد القرورولهر الحجيوازالمس طوزل ابنناره جماع الغلم فجلانه بعلى الانأل

159

ي2

متعب كمره التوب اددع الريس القأنون لة34 لى السمب ازالمعجاة اخراج المة محاكه الكن وخاص بوفها لمأحاكه ونصاكه فوالغلام لجالكمع المفضاء كالكيمر له يمت مماسنه ومما دت لها كمصاكه الفرج ورقبه الرحم نهم وليست فنهبادب للمن كمافيا لرحمهوصورا لمست دح الفوك منخارآج مهدوما اوفوقو المجدومويمذا السبانآضا 4 فضلعلاح المحازيهاعنييقلهاججدابهالميم وزاله واسمنرلغه له مطلب ننبه ازنطلب لكانت ييه جغ الطها وكسقط الاج تبييه عتط

161

162

ازقوكا لبرد عليه لككنه فب ازبكوزالالحر قلم لا بمعضدازما ظهوقوه فقاح الرمونرك الزهر ذ الزبد بوهر ع خزج منه ولعتض جيدل امانا ليد واماحشبه عاخشبه مقولوزراسها حلقه بلو بمفما الصأوا محكاو يججمرعا طرنما م اخنز حنويلمقي اتم لفمف الرشمرالففأح بان أحز» ونعجرابه كماف(يالاولكررد لكحي تسطح مندراحه ففاح الكرمورفع وكمنيل هزا ينبزازنتراهزالور دوسايرالارهان الى توضع والربتب ولا تعلفاهنم واعجمله المل الزيت الابفاو اصاللادهانا ms135 لباره مزالشيرج ولببرس ويازيعنلبهالحاره

163

164

165

الورداغها ف الو فرع اش الاير والداخل

االلا لم دنه مز الهودامعن جأا لداخلاليها

مزا ابآزو الحلضر خ المحالسر منه اضعأف

166

وم0 المأضة المجالسرهزالاس وامأ ح الاكال النأني ف ازسعه المجأركتبع المراج وكنزه الماده

530 ومنولر كزنهذا حاضر لدزهند فالمواصع فانت غألعا والحك والبلعليه ولا منع ازلوز لاب وبعخ الروور قلئله والحراره المزاجينوز وكاز الواحراز يلون المحاركواسعجه لولعدة المأده ولكضيو المحاراليقعالماه وحرارع الرماغ لمزا جا لطيع وقولنا اوعمارضلحاج اللحن اشدوهوانارأينا مزشتم الوربد فصباه فاداعارافوحد منهالسشباب اوفما لحهوله أز كممزر اليه الورد والذ لعل

167

ملر بههذاهو ازالمزأج الطيعة للاوضب وهنا الدماغخ لكو زحاراا بابساونهكحزا لرطوبه الموجوده فالصبا تبلا يلكا لاف ضبه تونستيها ونوسيعها دق مأبنها مزالدم والرطبو ابلولة حتماد ا الشتؤل المزاج السخ الضاو الالاعلى كمسشت ms136 يلكلاوضيه وضاوتت وانسوه زأعاياف البعليا الميقدم خد بمواهنا واحضرههنك ونسابر السترابيط نعرنف الفماح مضموم الفاء من دج القالآف بالمحا مغير المجهه نبقطم المواضع الالمه اختضار التارف قاللا تفبت ا لتف مزيلجسر علي القي بأل

168

فلييراس تكزاهه چليه بصليه واعول نشله و

الاسن لاعز ا ز مز لع نخب طميعيه لاسها لالدوا لاسنبع ا للفتوك واوه جبةا وتعطيه ايا،كما فعل جمايعه مرجمأ لباطباء اشاره اجزية اعابة العلاج ازتعم مؤضع العضوالعلييل بار نقع السمب المصفرقفا رضررالافهأللسبه تا بع لفه في الرملغ لكنه رتبع لثرغروفاسطر وسكبكلوليرهخهما محنا بالاخز ودياكازالسهر والتو تحر شبوس ومزاجچار واما النوم والسماف وعزسب بارخوأرهبما بكنك ارعلم منه ولكانز الادوبه السارج، تخدرونسبتوليت

169

4 التدبببر والاعد يد فاز الجيا رواللطيفمخما لجدنا لارووحفهالركأن وبالصحم ازافتراب وهولعخ لاشبا الم تستل الناسريها المنوم اد اكا زعمقامراهوكلغران ثهشرهبغيرمراج وجلغيرطچحام حلبارقا لا نوما عزن لكايه كازا جا علام ففه ونمزلهومخ الالحمام واخلوعليه الباب وطشرن لك العلام عطتا شدداولم كين ف المز لصأعشرهبقرا باعتقا ينم معدار ككرقبق بهر شربها باماكبه لابيياء ببهححموامتلها وهنه ومأت

171

172

173

ون مين 1 و الول بولعلحصم الواهده م ح با لفبع تل الع ير ما والامها ولاعنا اينا عللزتحيا كديحف فسشواها عثلينهلالاء فالمجزوتولد الحما والكلع المثانه فقاوفديم ققم ان الجاود متولد ف القولون لى فرد بفراط ازللصا له ف لينه الفأصلوقه قا

177

178

و. بمد لدالاسرب والانك فازكلهاجرينهما بحدوفووغمايه الحران ومادلكلبريالغل والزفت جدعلل لتمام وهوحا وبچدوضموغ البجالحا ومنروالصيها لصايفليردلك الاللغلظفاما المأوالخافلاجدارالآلبرخ غالب فقطنذنيه انا صامةاهيه

182

مفه [الورك والفىد حركه مفضل الفمدلولق والودمحركه اصابع الفروينسه اظهر لكنهفا لمعتايهحكه اللسازوجركه العغي ثم دجدماحراة البدير والرجيز وفهحك الاعضا العامبابيها ابنتاره لوكا زالطمفه الفشاء لفمله عقا ولبصامهز عمز قاه البج والارهتلع عزالربايغه الرجوليه لمازالثيهان بمنهزب التجأك فالرتأفة كأهلالقروكن

186

187

9 مقا لعبر هله قال وقدقال ونها بالبرهان لههذا الفول افولا وطمحهالاساردل جمأايه لييرم المحا ل ازن حونز الهو الستحيل عندحروج النور البضر واما ازلدلك في تزمزالاشياء التى طهر لحصر لطهواينا

188

ة اسحتي ننهه مزتابطهورالدعلابن لي ااشعث قالانما امرفالفتمايتصررر الابدوبيه ارببع عشمهرع لكنقاييوتلامم

ود حره فيلمايوفعله وذورعاليشرايفا فازالروا الافيؤ زانما بچلوه بچدسته اشهر لتمله دونن الشهير ودو واو القمرالمذوره واه الكاب ولحا * ا لاعجادتد والدفالقيأمراعتماوالدوا واتجاد ابزاه وتفأعلفوادبچنا وبعزكق تحددله القوه المطلوي بيد الترتبالوله مز ميع والفچماله مزيي داتملهه الىلانآنب اولبمزادوبقالمريب ملحه مرناب ارشبجا نتخاليقهل قا لانآما سم زهلم لسل

191

الحييةطي رها فلثه اجناس آ الرندان وچبالقرح والححاف ب الوسواس السداي والسط أوالج زامرج السل الر الفواد والاسهأو لى اأحدوف الدندازالمات فللح رف فلته ازالعطوه سقع العيف

ومبرد البل ط عتيوله واامهاوالمعدبيم بتلد ونه الدود الحنأوفاد احدالحخئه ابغطفت الجرارآه الا ابلط نوهلستكرارةه الستللاك ابفحرمحا لحك نولدنفبا وتخارا فيانلف الملعيف زرلامأم وييه جيا ن لماطيلا

193

194

195

196

198

199

200

4 كيرا استملت بنه الطيعه ولهليد الروخ

2201

202

فالحجنما اذزكمزمق دارا لابعسا بط و البن

العلهآر ولحتة الجنمضالديعزالقوه فالعص القوكدطتر الجنمرالذيمزقوام العرف فالعب الصلبولحرن البغالذيهزصفيه الجركه فوالنبخ المتان شوهاشرا طوادراك الابقبأغ الجدلك امينا وقالتتأج ازنلع زال عفظياحانر احباصلامقباومايفزأن بتركحب عز الصلا برمع الظ ليي لصريع وازامقبلخه وطوزابيزواطهرمزالحيع لقم فاهما دارفتوطآوفهذهالايماف دازالباف له عتومعطاوادأدازعغر اصيفالييين

207

208

لمهه بفيمالها وزامالاحفع سعغ تر فحد معيز فن لكك وباواما لا زلمعيمه سغير وبغبرسفيته عقميم السميزاف ازرئددعبتبه الطسعيه جزه ابهراجها ككما بعضه الصيفا زيلوزمهرظ الحراره معزط النبرحذا والبازا زيفص وسلبلل كعتي مضاباه لكتيمته كمانهفة الصيف اوزكوزگيرالمطر ظباستوياوكلدلك رك ن ته احلا لنا سرة كعته وزرا بي بقأ اييضه ذركا يذ زكلشي قالهف

26و5 ومنها مستفرعنه وهمالم نمجوترخهفاداالي الحب اسفقا لهااد الم ظع فابدفاع الصلع الداهفه المحيط بصناجه اللب تالبف محد بزتخحاع قالاعله اذالشته يمشلاليو بتقنمهيميرمنها مابجكجكالمدخ الالنظر وعلم وعماالصلعهالطبتهوااربع الولو النأ ظره علمهعراهما فله ناب منفااربجه بنطرة الاقياء الطسخيه وف

212

3. عليها فكتابه والموافع الالهولاكاف بعخ العلا مأت التي ستدل مفافعالنبع ولازا لكله وي وتفينا جاعلمناعنه عقابه فلتبخرالكيرولأدانت الامماض لزمها الحاوروالحار يو علقه لا ياهعلمتا

عزالحارئزةداهوفالجرازوعزلتالم ن

214

الامراغ اليا وكاز الملامويفامفتناجا افردللكلا فتعلكتا با وهودابه والحيات

5 فامأمالح نطالامر الطيوونقكلمه نه ذ تدي تر الانتخحا ءوامأما يرد المحار ج عز لطيم الا لمألة الطعحية عتكلمفئه فحيلة لرو فهذاغفخ السنتهشراشاره اران حدونما لوره الدموكهزسبهبأد منوله لعدنبه والضربه فنبوا زنجاللح واولالآمريلايا الى لخزى برني يما نستفيح الحلط الفلعل له صذاقا لصاه الجلمع لى ليكان

216

217

218

الاستماص عع روحجوه الناععرصه فللحوقومن فتلالمهاد الكيهره للنأفبدكمنهاوقله واوفا رتبا اح تكح له كي ل يكها ولنعها

البفش واددبابع الط اهر عن الاءغليما فيعدمض فتتفززع كحه ف الحم واأ ني ممع غه بن الانصضا الربعبيه فلاوز الطحامرقة الموأبفلدا ولت وابصبتمبلنها الامنا اله فاكر عزال حتا التويته وادادازالرسيرفهيها قيا الوابالخخوبيواتلهنالمرنغخ واما ننهه ع صول الالايا اليهعدالهروق

وتبر مظ تلكهالااخلا بانبنه المالمبرزاجح وق دكنا اومانا الهذا قبلانازه ادأاقف تديير ا مفصلا لعبرنيعزاج مزهو فطه مجوور ونبفام نفله مزالاعد يييابهفاقوة وفيقلامثالهاالاسفانأخ والسرمووالعندبا والقرع ولبمالجياور والهثأوالحللات واللبن الحاوخ ا لمنروع الزباصلاوالااع والهالم والق يعول الجداء وامراوالعرارئي الحمخاة فالمشمومأفة اليائد كالبفحح والنيلو فوالأفرر

220

لازهرقاالجبارازامابه الصرع لي

223

ضيبه لعملالبريا و وينبفا لايفع عليفايعي

با قراع للافا ع شلع السثتر العة لانتبل

الجما فو لايبيد فازالشرتبقزها الوو الحه لوم الافأكا لفأبله للسهوم اليهشيه الزوب وقالابزو حنببه إزلحوة الافاعا المتضه فللترباوابنابعتغلبة البفع والرياو اجنتدابها ا لسر وييدو ا زفيهاياه باويةبما بقوك ع احنندا بالسركم نضت ركبه وتترطب وكفولفيه اشياكا قواله الطويله الفارغ اككنها وقالا برزن ذيا آن لهحم لانا عي

226

227

والخليصر صز الموت بهال الالدورهالحارة

لت نوفح مزخارج لاحرابه السم اما بالمزاج

فالنوموالحزدلالموخوعهزعلمعضع

النهشه لاسخانه وحذبالدموخروجمننه وبربع الدمومافنهمزالسيلكالقوه ريحرج مزحندخل وانادبه بالعوالنه ادواء جأذلس شماجد به الغلي المدتدوالهربالعشورالحيظه وهذكلوم الدجأج الهعنكا داشفالمدحاج حارة رومن عاموضع الفسشه والصقت بهافانه وأتل فيها انا تجذب السم ترك علماظاهاعنتط

وذهبعهم ما بعنرهم فوالمألالباجلة تمرقدرماخ حونه مزالدهوالقدر الدك لحزجغيرهمزالامم الحجامة فلاينقغرت مقدار الدمالزكعبالاحتفاظيه والسب النيحفظحازهم ومزفواهما زضتمل ولبت كعيرهم مزنعل عللهدانم التليل تعغلونه بالايفعلونه ف الكارمنم ا البانه واهل البلادالمأرة اما لان البجريهة الجلمل دلدواما إنا لنفويروا لطبايع بالفطره تجأفته وصرهنه اشناره اسباما لستفرع اوحقن 3أسبا سته وتفاع

شن للنثاهمزالمنزعا رقهالده وقأل كقرقا ماييني للهأزمم الفيومال ونفالا بسأيع اليبأوكعايفض ف الجملع لبرزز ms149 المنى ومثألاكئدبا عا جزدالسخدةض الاطضاء فامأهزخا ر ح فالدوا الجاراوالعا اليار بوصثألفقق الفوه الداففه مايوف

231

238

اينه لبيمافه لقبر اناظر مطللفا سسبالجودهالمبمرفازالعأ الد راد ادانت زقيق بقر لنا ظرفانا دل كلقله الروح النفس تلافته الطمعهنشيه عليه مزالنبه تبعب دقيو واز البقتبالمنتسط و العيالزرفا الكبيع البور لن يرممه ول ز منابنالعيي زرقا ن بر يي التركيب وكانت منفسط القب كايت مز احجوه الايه كصا وازما لالالدفة قليلااا زعا زأيه وزايالجما يةأضخل كجوامع الصمناة الصيوم قألفتاج الفيه في داوايه المادآنهه اشيا لأنحاله آجنخ لبرا

ازالنجرع منويجفغر بظ تفاهف

ااخا للفم بسبا لغما و الاو ة فضلا العذ

تق اسه الآهر استفر فها المناوفله

242

والأزعفي ا نالة مزالعذاءاعوكواهبر الغلات

ووزاننخ اولاانعفوهمالتمزا لعنداء

اقوة اصبروالفلام العناييه افامرآن بوين فحة الحأر الغرير فلالعجع وهذاما فاله حيهالخي فالعسده للنبغالغئزوهو

انه فألاو الحاو الغرزكاد اهغم الفدا

وقوزعته العضالم بوله متعلو نيعلق

بوستويالرطوباتالاطلبه مكما افيمنها

248

249

252

متوا ترو ويبدليعنز الموحية ولم يي ص آره

المبشاربكه فهنلر وحب نابه دحرو ر مان

5 عد وره

كاويز وهوب بنف عهفوبزلز يبلاعدطن* الع خوووا نهما بما البيثاوليه فا قوث فدل د للم يم ا مقو لا لو اح مرق اله فيا زالنبخرل لمبتشاو ك لأح شمة له تهطز ط يعه ا لبنوچتية ويتناود * لاقات تفاوقالهوفبها لمعچه الاجتمابعحووث وفالبغاصابزالشخ ms153 واما عز الضعنط واما جرا لبره الداخلاوالكارج وامأجرب طلجولالهرف واما يما فه تحرونف الاعثماء

254

البد زا ييد مزعلامه المزاج البأردفازهانا صهلزوجماعزالاختدال وكنه الطأول تأج مزا لهواءالصا يروع كرولها وجورقلب جنبنها فلذلكنن الفبفريهن اهلوا شرع والندنوانراصلصارزقب دلكلاجاالزناده فالجلبولانوزالضض افتكولااضلآرلحق الائزيدوالفوه ولانقع منا إأره اطرارا الطمعق بوا فكيرامدفما الغارج وهدهسستم بالنخه و الفله فارركدفعكازالغضبوان تقوتقه ولبلأوليلأابستاعفافاللده

257

جالحلاث مسنحكه ودالمأده المصبوبه فنتخحاويف يفااركأف والعطنبر المهدمأزر السباب ازداينت لغميبة وازداند فوالبطرزالمؤخر همهزرله ابلمود اك ادانت بارارهآ بابسه وسو المزاج والعلا الج ثو المجارك التحكرك فيها الروح مزال ماغ الالچموالسده المستحكه الطحدثه لاسترخا ء والعالج وغير المسمحك الطححدتآه لليشبغ نكنة العرض الجام الحميأفالذي ركالببو تر يقولهليا

260

30ير بوفبقراسم الطيبعه برن كلام بقراطعام بواوج احنهامزاج البد

241

262

و-: وما بة الت زكته انما انتصعويبالانض

ن ه ف الجم التع دلا له بماقلاجها لا الماك تكزقبتفقت وكمأب نهسالت بواااعضاء اك اسد فاحد كت قوه الناوم فقتاونه جله لجا ف ب الهضابها الصلعنه لكانه الأبه عليظة فجدنكته الحجم التم لبوثنلب كجتمع بها مل انبا افا النا فضو لاض

العرف والثألن افلاع الحم ادا اعض

نوبها لى اأ البنا فر فازالمابه وفن الحم بنكب علا اعناء حصاسة واما العرق فلارزصاده الحم يييرمون فاحجباورفه كالعرفةهستفرع واما افلاع الجم عنزانا نوتبتع اف لالا لمأبه الم نهفر نوبهنوببة 59ب9 67 كة فرهكلهاادكانشليتطحهوزهآنفا فالبروف لمچه فدحدثلبعخاباجاز اشيا ف تنيرصاسبع حينذارنكوزالطيهد حادقاوغهر صيمالماواووالقضيه بل المرحرالنرل كرنوادور النلحباف

265

8 استمزله ع المابه اوحدتها اوججفايتهاففط فارزهذهاوصاف المابه فقا لكن حالح لااواذ اذكهنورتهفيو كتنانفا لجلراللالزي دونه وككصهذ المابه فانهناالحاك لاي

ٹ آاخة الحمادالهزاامتلاهوهوازالحمام بست ايا خلابط وكلها وباز ببها ونر بووسفخ والفوه بهمكاهادلكوبعرهابلرنصا فرزز العرو و وابدا الا لطولع نز الورشكن اثناؤه مثألبما قول واغلوفرانهادا ازاد الطييا رندا وكهداواه صواه از تكك

حنسها الاوك وفوالاعقلا ايفامرض، وبسها الثأوانهامرغحار، وعنسها الالث ايها من وحننها الرابع انفايم من عفونه ونوعها الحاصرانفها جم معهونه الصفرا ونزهها الذكلا بفه فوه الض اففاعمحفطخاله لى ويقعا ايته لأل بهذاباالمداوأو هبكذاامانفامض عحبلززال كائنألكما تقطا امراخراججمع

واما اففا مرخرج ادفحبل ارتيبد (مناه الى

البرج واما انه جم م با زين يل هي دوع الميات

واما ايفا جم مز عفر فهر ارلتفرع افما

واما ا فامرنع فزا الصقر لفاعة فحبار

فصةفرغ الصفراالعفينه خاضة واماابا لوغب خالصه فازي جببرياااشد منفيرا لخالضهسه السثي الحنأرج عزا لليعهازكازفلعل وقهافهوا اسب وازدا زمنهول فقطافهوالعرص وازكان فاعلاهمفولامچاءهوالمزسه جمتي الدقحركمزالبطوبه المموته فالاعفاو

274

275

الا ندح ثعجه المر ازعلفا نتقعم لك

ره سري وبهي الجم لمنة لحتيبوم ولكزهبفيا زتعلمانهذا ابضا ازعفزمااحيم زصه ففوسونوختروان ال ينز ففح مع التمدرها حالبينوس ولطأ لهينها الفوك وانفا منجحة امها بزكخالح حابآ لم عفرحخ وانها طول مدتهاحت وتااسدف السبعهابايوه الد كرها الزازيوساها السكع هونوجحا وم الاينفا اطولعمل اليوم بنبيه قألوخامع المالهالاعل

278

مزاعلوفب الالهمعرفهمق دازالمرص

ممابآبفل ذ بدم دكره و دلك تككره معوينا

مزاالمفاح بذكك ولاتناما بجت مهرنالردف عببه ادكانت ليي ممانجر القتأ ع لكن كتت الدربة والاحتنال ف مباشره الاجمال مزاوله المفو د لكلزكاو اجدزا ا ماض علمافلنا فبلاما بيحزمقدان يابجتماع مزا امؤزلجنه الموجده في ل واجدمماخاص اناره ينغي ازفةصدوامفرلغ دلللحخاج ms158 ازسففه الايرزاحرفما ازسفغهمزالنلحير المهو

الاسصفراغح متال [كلفهمنازننخ الكرخلط

زدكموزقاربنا از بسقفرفه وعنخدله 52 اعيه الميطن تأعتوا لهد لبيز والمنانة الا ازلحبه اللراقل مواوها لذا لملاو لكييرفتتغمأرزالكدكيراآن تررفع ما بتله فيه ا عز العن و عاب طهيةها الالابح ولكن هز العليم لببر ص فا لالفه لاصفغ مألا اه من أعامثالعا ي اليه والتل يا الصكد لى «هز الخالفكلبا

مه چه* الواو دتالرلمتفرنفما دة البالوليه سفلفها رمزبمالصدرالسعاله قم افقازاف

مواوة نالطبع الاانت الكدعاح كطمعها وهو

الكل المتأنه والثأو لعا اله بلز عهول ا ملقه

لكنهذابهد ارتعلم از المنألرت] انالونزلنا

ازالماده زوهط الكدغير مايله الماحدى جهتا لبهجزا البعلفاففااهادابتدولككلن الابدد ازأفلبهاغ الاسفألله هآفت ودرك الكمدباا نفيلمافعلمعرهالعاچاري عادتها فطمعقها واما لوكان المالاه مايله العفقر لكنفي ليير الجبالاسو لنغ وقال غيف وبالعكير ابشازه اما ففا الاطياء استمال الافسزفافا يللج الققبل النح ازفهه فوق

284

له ولصتهم المؤغ للمو مزرادتهوكذزاوتابر

الادثيا مشللدللحم دموتهولحمه والقفد صوله الهوبه مداواه الحم الكليه ودللتحمه بلجغار واللب از قصنا بالمحله مزالغداوالمعدهوتلرمالعله موجود مرتيا زوعلالمعهمنخاوداعل الح رحرار بحله بما لاي يت وللهكمفز الوره القاترووضلابك راكحر الفانز اللييه كما المعده لكبها حرارع هضم الو الفت ونلالمرخ ا الشيافنه المولة وادأنم هذاالاخعطزعبقالل لفضد وقدعل انآه بوزا لفصدفالحم الدمونهالالقام فون فنه بقلمق بأه اخرت ما لم تيحياخيي

287

288

القوبه اجد سسبه احذرا افتام عماا ادويه ةوتب ما فوحو تتعنها مجيا وامعمم از القدبهعلع الدوا الفوكية فاي آخرقوي لييرببلب وانما الطبار نغچا النعون اصرزاذفمان ففرحع مزا لأبوما د حرج بالدواالتوكت وااخرا زيكوزه لك مافعاااويه لقفالدوا الزل جفائطاله خاليهيزعننوولشران

289

اللاذزه قوه قليله لمنزالصط)ا لتخ ما7 المعد ونرقفه وخحرل المعده للق بامخانهاورن

الحاصلفييها ولسخ البديزوالرجليز لواعله والناسبه النمتدنها وبيزالمعده فازالمعدهلدا سخخمفسحمنا باطزافواداسردت بزدنالالبلاف واد احد فالضأز سحالالج اوهبفغالصان وادلحدفنا لكرهب عمستينا لطان فمايازد ننقصه فدالاداحندا بااراد سخ العله وماينها عرؤ لطو وسفه القوأ بةييتأفانل وييا اما الملالفأترعليضبنوولضلاطه بمأ فالمعد مزدلكا للغم التفيووولسل

ل و5 الق ونفح المأبه فهزامزالطبيعه ومالطي حصلالحقنه ودراو الفارووفانكا زوابي الا زتطم حقفة اخنو العليبل حبا زيلون مطبو خ مآهاة ننه لفاقره نضعنوالبز دكاخام وضعفالقوع الحولين ييفمضف الخوخيهرفعفا لفقتوعالمشبه بوف مزعفالحكانالارادبنوضيفالقركالطبي ييرف ضع لففالما دالصم والجبا لاشال والدفع وللداض عن فين و مزل اعض لحمليلة

293

295

296

297

مرالحرارن والبروده متندرجازالابتركى ازا لامربيره ادا للحجورفدزاب برمن اجهطب الالمرؤجةوازمداوانه توزيارنيقظر مزبوودنعدبير انالعصبقدزألمن مزاجه الطبيو الالحجارةادكازفذنا دفبهك المجراوه دازوانمداواته بلونازسفض دلكفه لذالاتناوظيههالكارواحد منهاصزاجح فبههاالحران عليه لغلب مزالرل ممدآلها اللج ولجحفاالبرؤهعليه اغلبع الهرانمفلةالچعب وليهامعدلالزاج لازمن اج مركبمزاعزاء متساويدم العنار

وصثفأ مايوهع ملزوام زله الكلييبر والطفاف ومقهاصاجوهرم وسما بمهزلة اللبدواللهجال فأغد الاعه ضاء كأجة ال الادويهالقوته با مادازعنه الأ جونفله مرد لخولامزخارم وبقدماماكاز الحوتيمزايزولحد ولجدهامألهصرنيهزالجا بيزالا ازجوفن ححيفة علزز منزلهالطحاك ولعدها عالهتوف مزالمابهةز وهو سم فصحللآ * واما السلال مزوصع الية عملم راوات قلوز عا بعلم الابا الوض يلعاشيزراهدهالمشاركه الممز النا كثا له كد به البه للليئن

305

عقوه المايه* والببدو التلجة دوالمحلذاه لهووضهه لجه اينزبزالطبرفصا العزدوش هفواسناد ابكممد بززرتاالانك والطبوابوسهاعيس بزلحم المشهواساذ

لا لزال لنوال لابناين ل

لافليلرر ليداليلزريه باق

تايع كرهانو كا الوز لبلر لبو فاك !1

ك نكا ر الرنبنراوعلاع سبنا فال قانب الخواضع بنبا فد وعلم الاصنا الرييسه العبرييد البندقدوه اادجه فر القوياهماهوالجران وازشهق قلد انالحران ه الاله الاولللمقوى ولذلكلاه بازيحفي المحوم اذ ادان بد اوعته غصيقه ما بارباوع فنحماه كمالوكابتاووتك ولوكابة الجيح نمييه انار الادوبه المله سنفا ما قوته اليزوهعليفله لبه و سفاما هوافتوه لطيفه بابسه اما الغليطه الطبه فالمخلخ الطرته ال لع لح والتجوم الطريتهالي ام بقرنبا الملخ والزيب المسم ساينز لفقل

307

فاما الاجوتيه الملينه اللطلفه اليانسه وهي مف لالبهود وعيسلاللبنواشووالبارزة باه والزينا لعنمووالزننتالمعروويساين بادر نعربب البأرزدهوالفنه والزتالعروف 84 بساينزهوزيت سم باشميلدة وه منزجزاير المغرثبوهونييت فغايه اللطأفهنجرلب الموقم الزكلميبهجاليوسرففنيقاههوالخل وهوموه العلفطأراول حروفة فالمالثان واونم الثالث نوزثم الرابع يأمعمة بنقظين منتحثم فأفه هقوحه مرهفه الف وقدكب بالبا بل فتركب بالياكي مزهنن آما وهين ت

309

اليه الريوما فئه مزفةه الهضم يع يزعانجا ما لايفعله الطخح بالماءاوبا لدفرلكز المطبف

الدفزوالماء اكتتتمصكن اللالم لى لفحنذ

اددا ms164 ارد فازدستعحل لحفقله المطب ون المغؤة فالاصاج فأخةرمنما اكنزهالبآوار زنها

رزرفا سبهحت الفرجة انفا اسقاغز ا نصأل الحمراشنار حدؤثا للم وكونمخاج الى ماجه والفابمل فادندهالده الحدولذلك تحتاج صاب القرجه ارن دا بأعد ية ليتها كفيه نهلتدملبياومتدارهابحثب ما يكن الفوه أزعم بهوفا عله الطبعه ولله فدد أننكة الطينعه ولففيتفا يونن تهديلالمناج ولذ لكذغ ان عبدلفلم

311

5 الاسم نفييق فهوالدواالنكهح حفيفةبض فاما البنه للج فاكارنهبه مناوقريب مزالررجة الأول نببه. النأمرف سمية العرزح الغايره جلر بيز عقوم قولوزان كابةا لفره داصب لعم اليرزولمكؤفها صلانب فوستن وزاوازدانت ينهامع عورهاصلانب وكاندكهتنه الومح سميتت

سمين ففر كدخ رقبه وقوهرقلوز انا لعرحه ازدان واسحه سميت عغوداوهمفا وارنانت حخيفه صنطاالوله سميت ناعور اوازكاترفيقه الجلبحب اسآميخ قيه بالراءه القاف لى الاجمأع علما لزأيالثأو اشازه ككلعخومرتب فانا الفعلينه بولحيين الايودالالعاجبهواصله وباومالوفيه فلما حافظأ وامامدال والافهاماسانر ووافتهاما معد وغادم مثالدلك

3و لمكنن الاضراؤبا لعبحركازأله الحليد وهواعل انه لوذ هبرطويه مررطويا البيزلمهين اصرارهابا لببحرلازيلكا لرطويبه دفب لكرلظها لما دهبة اسففر والحلبيدته فاستف البر وهذا هوالفرفنيزا زرفقلوالبراصنضاولايزوال الطومه السضيته مفلاه ms165 بآزا وقولانه اسمر يدها بللليربه ادذهابللسغي مي والحليةة وبستضالبهروذهابالحليدبي،خربالبحرلا لبثما ازرمزالطيقاف والطوابمزكناف بجهول فوالدلاببل مقلزيزاسن ودكراية لا بعرفصلحبه اسشاره اعلم ازللر

318

بمبده نصمرف فنها ماغدونه نفقنه واخنياا فازدابد الموبغيرمفارفه هذه المفارقه

فاعنذالمربفره وفناحأما البوبه الجرنه عازهانا لمرخلا بفنزولابستراضلا يان بعدهع فالوقنالدنيدازمزعلدنه اريفدك فيهفهقجخوتقبرفيه الزمارنكته الاسقه لا لالحودر البولهكونمزلنثه اشبيا اللوزوالقوام والنفالكهبانلاعنهر عاهذادؤزتازبعرف لسالخارح وزالجنه ود اكازالبولالعحه وازنازكريه الراجه مليسر مفب وكيفادادانزثريدالترودرال

سخلععيه ونفيعنجاجلاوزسب المكابة

الطنووبل جماكما لالنبخح انأده الححان الحجيهملأبكونا لاعجمازارهكلها اواكرها لانه م لم يكن مز الخلطحفزوشتهيركه ومنا لف وع ثدءلم تمرالعحآ ازفامتا ادادانت المابه بارد غليرحافم للقوككازروالالمرض بالحليل اول منه باونكيورحفجه وهواللخران ولسمها نقضا الامزاغا لطونليه فرارزنجازلا كيقمقه نكننه ادلا زالملسازاحمردل عملى عؤمحاؤل المعدو ادا ازاشو د دلعل خبنالجمورباه سجتهاوهو البداخت

550 مزاليزاحورستتازقاله ابزسراببوزيقو ms166 بمن ولص إبزطلا وحكابه فأ لكاند اماه بوض ليهاوبع المخوادب ح ان ونييكرنا لسويومع ما الرما نالحأعخوزولعنهاالعد بالمطفيه والسبر كت اا ارد تأز تعمعم التبز

322

مزفطرتهفالفهووالمنافازرسبازفطيرا

والممنويتط متو يسها و سبدلكازالحمر

الطبفوفيه لوضه عفنيه اوجبت له بسير حزان وك رعهواببه بنلكا لهوابيه نهبر الحخبزاسنب ا طا فيا بعدم الاصطكال والتلزنه تعرلبف الجوك بالجاءوخهر مجمه والكاف لهو الباذوج نكنه معم البفيفعندااطبا الححاد مليه الطباخوزيعالجوز المخالبقت طيفا با لزغرور والنشاواطثا الرضع من الجداوزكته فالالعله ولطا فهلبزأتز استبداد الام لغلطها بلعلظ مافنه نعويلا

323

324

والحلوا بدالاسفيذباجات والاغدبه المللجه

( والما البار و عنقييا لفأكماوالطيأم الجار والحلواوالكماب بماح طبلله فلميوالحروع ولممبسخلا وجهناهتاوام واناحاس اوطجاماحارالبقهتانانحاسراهفغداب (وينب ند لابتا السما لمشوم بلهفيزابنا مثوياحارالفن و مدثلوطعلماوشربا رقع فيه ذوكيبرارههخ ms167 الشرادت واعدر الفا كهم العفنة والطيام الحد وبالجلة كلغذاه اباه المرولأنستلذه الحتولا مشر بعلم طعام فللملك لعل شراب ولالنا

327

8 ور5 اسهوآز ا وذ هلك لوللك لي وهالهنا

و ره م لمك ولونزا وواناء واجحاكتع ووحههما كالرن نز لنوهوحيك اثنازه الفرفير المجح ولهن و ازعلامأ ن الجوع نفه الحميو السره وللا المعيده ادياناها لاشيا ز عاظه وحد تحنا لاطحم له ونبدوشهوه المطعاووتريدولالتذ وتدلطمه الشم ونقلالريقة الفم والقن لييرلها مزهذالعلامأن سوىالسووالب الغذافاد ابدانبعها اند فهموبطبلامرها نعرنفب الفرحيزط يقع لخاسا زعايب العنابد والشير شتيقع فراهمزخلثان

329

يه كههي ). هي ك2

و زيچك كر علي خحراللكف: والمز له قط غلى تخ الدي ب والبلطسخواحمسنجاروب باو بكروصبد الدوا كير

رچچهك

7 5 اردقا ون عرف شر با لماء فا فظر ق دومامرونيكيي حنيي ر ور واش فب نحفه فانه اعح ليدنل واوو لمعهيدب ك ي تمه وافالبولكه واهضم طعامك عرن مشايل ب بن ه ينيني الحمر الصفا المتم نخرتالناعهي والفضفي تمصر

ك الابدازلهبتها وعرتها وفطع الباه لان الحار التتعباته الجاع وطنخ لمننعهث والفزح لون البييد واصا بل اما لحاوة ليكرون بالاداج العفاراسرح مزالحارلازالخر العليله تنه هم ورتقم المالد ملغ كيصحابع

مزالكين وها تبأل عغ م ز الخ لبلاغر

الحأدتهنبو الهصم بر طفو الحران ك المن

والبرد كيق خلذ لكا لهو اف المسام الحححتها التر مليه الفه السشرا بالذكد اجض مزعكر الحكرخمي ليعه جيدهزالدحوضنه رمالحطيللكها لاليخه النييا لمرونزوالحح المهقوة والامرز علمنهم دا الفية التزاب او العضنه . وادأقطهمالعزبي جان مزالظهالفمرنا قيعر النوه ms168 وطخنفب مأتهروض صفاح حدبعاعطينهن اواوا لبرةوالوعدوفت يوم ثما لامآنن

3ه3 وزهلك يخرثذرقة فعيوزااولادي عثه اشي ا آلا ج زأرنديها الابسأذ الاقبند الباز التور واولالابتباه وهبل الرباضه وقبل الجلع وقبلالحام وقملالفعد وقبل

الحأمه وفبلالعنا وقبل السشرا بوويل

الركوبووطوز السفروظهورا لمير كنابن

روفترالاربوزمفاله اشأن بادامت الحواره مكلها ازحتدالهوادسيفث بهالبدن فالعذا ومعد وبه البدتاي عم وقله فرتفده ولعقههه وددال تدخاالهوا وحزم مزمقعبافالبدزحةومنصتعزان عحيوان تفهاهذيزا لهحليزا لازنلافه بطلان النفتراشع نهكننه ازالحراة إدا رادة فيدزا لعجرواخزذ ترنيونترالعدز ونماه ومددف كلجزهزاجزايه مراواينا

333

336

فهدزهذاللجوع لى تبغيا زتعلمان

الهحذوحكر علي لواد امظر منجوهر نبا

كحنه ومما يضر ك كما وعجل وونتة هذالفع

وحكما انز علما لصحوبماو لآن كافچلعا ليس فحلبالماج فالجكعليا لرته الفارطبه وعبدها ف لاعضا ا لطبه نس التلااببا وكمابجلم علا لرحم مزلعسجوههاو مبدادنها ابتفلعع ببه مانفا بار جه نا بسه ومزك مافهنا

المحتلف نولرك مثه الثهوات الرائة المحثلفه

اشنازه الذينعلب عام زاهم البرد الطه تغلر عليهم اطاول لركات والسلعمهاسبه ازالمراج المأره نضهفا لحامل هوالقه والطيه بوبمباليبقلالمحولهكلاهماسبلعلظيولا الدن زطوباتهعتكورقله النكاويلاده اللن وسايرها تبحع دلكملمه كازمنامثأل البونا نا لفدنة نبعا حزر الفرعأزادا ح اشنأره مزالنأ زم شتدسهوةم يلجوعهم ستبازالبرد علبعلمافابانيم رمزعداو وسقبفرويف كجله ولحلو له

344

ازلحخرونحمصاحبمهفا البرزعرتراللمه اكيح الا الايفادوسحمصا رسيهالمه فاد ادضبه الوانيالمثاكلبهوبالضدمن دلكهكو و ل صلحها لمزأج الأبستر فازدمه بهد ابعفا به عحقاج الفتاوظوباوديرهمنه يون دلكفورهاز الطولمماونمارفنا نطويامهه دلكالبد زحتكنسييهالم ولكالبد الصلابهواليبترفاد أعانذلاكما لغوكرن هذامهافالسزلورارابازكونالدزالاب رداك معسلب [السمخكلوقبمبترهلا انكلها ارات يرزال بوذلا با برا زطبم

ولأنزا لوتيعة لحنه الح ازع مز لا فاافضه

اكنال بلاعضاءوه ا لانزشاالسافوعوج

الخاخ امزل انظ لدزعلهما وامانه

البا زه النج مالضة ف هاه كناو الهليل

346

348

ولكلا لنقة الفيك لع له عاللهاشان قالب واكرالد لايلع لف آ لأه فالآلب اليهن

ان بانهم ودال از لطفل لايلنه انقبيم

واععد البه الصك يان له لفما ملق فو

350

سرهوو انماهوبردويني قالوليرنجبده شمزا احبمام اللتيرم لا ms172 فا اجام المعاف مزا اب حبلة ولايو بدر موضع وغايه البش والحجوداووغايه البردمفبت ونها شقم التباقاوكفتددمهاشق لكزالحرار والطويه بما ازالطحرارع لعلهة والطوببماب هماسبب جيأد كلشهاعدالم فازاالمحمأه اماان رتكوات فلبهابير غلبة معندا،وفولت كأظلق آحالعلعولنا فما با لطبع لان

352

كفلفنافرما ب بنوف هيتتا خأرجا عزالطيعه

وفم ا لذر لا ليفليعلهم الحرا والزطوبه غليه

اعتد الحفيوي لازها ولا الآما حجيا تهم الطبع

لكن نارجا عزا لطبع وابنما الجمبأه الطيعبه الحهنقبيفامايا وز بغلبللحران والرطويهغلب اعندال لي قريفدم بازالحرارجمان كؤنغالبة لدظو بب غلبه لعدا رحمملون فلبه الفاعل لمععلةالهازدانة الحهانما هوراعند الغلبه الحرارة والطو به لعلوم ان ولل) المررانماهواعندالعقيه للران والرظربه الحم) واد قلنا ويامرعله لا لعند اللعبو فككيوقم

الغهية والرلة الغر يته كانا لصحة الم فارزا دتعلى الحياة

الف رزي فل لطوتة العفمه ز ت بكا نلم بالدض هالي وافهر

عن فهنا الموضج الرودة واليبوية نقصارالحرارة والرط لطبعين اوعدمها الاطزلير اقول ازناوكت المرضكو البرون واليبوتفالبة لاة رالرطرتة اليى المبز على لاطلاق كاطتا لا يجد لازالمو وذلدان ابراز المورا بينا يكو للجران اغل مرالبودة رالطولببة بالطوته اكزة ا ليرسة ولهذا صايتا بدار المونزوتعزبحهول ؤلكنا يعني تولسافي برارالموليباررة ايبته بالفيا سلط ابدازالاجيأوتدول ينل نفه المرض راخد وطريق انار ديا بسبا لانا ف الي افتحا نقولا هساها بردرن بيبوبة انما يعنى تقصاز الجرار الطيحمة رارر طولا لطبيق لكزلبيترعليا لاطلروقافمر اشاره الطبية رم الشمل لضار لبدر زمزد اخلعنيأخذتلثة لتيا* رام باز ترفع ويحز حب العت الدافت جما يوح البدو و لعلن مرا ور انحا لها واما ان هضهر ريخيله وبعرة المالق العاوي وهذا بفما بضا ولا جك ذلك وامأاربجطه شيءه اخصد ته لمنج رلدنشن رحبنه تمسه كح مك اطوالار عناخررهندا لصعنها ه لى بلينها قبيص أشسآره

شلانتزيده ا ونيقصصدللا خرمالعهه ني حك فيلمابان تسخنادنزلو ارترطه ايققه نعريف العل الهمةبطانا الفان واليا المعجه تحتها بمطيار والطلهه المعمتهو الوجم الله لعفج لمل تنبيه اسم الطبيقزما لرعليا كلقريلمدبر ms174 لبدلي

لور قفسيمته كانتا طبيعتظ وحيولنيةا تقالماجماعتها5 اشكارة قال واذاكانه للا فعال الطبعيم عاللمغلي. يكرر بالا فعن (النفانية ايضاتا متكا ملة ولزلدصارالطبي اذافق هاف (النفانية تقر معا ايضا لي والنوس يترلاز قوميا لنف نافعتلزاج البدمن ملحه حكن اذارسطلطا ليسر ان لابايل لامان لها ولر جيواناسماء السرانيه بنزوبلنيه صفا وتوجشيأ دارا لزابير والنزد النبار للاذ تبيبغ مربيبها انها اذا ماتت لاتنقر راب انهابيهم اشالة اعلم انقد يكو عزانمتال الاسطفات مع حضظها لإعثدالما ومزاجصا مرض مزاجى وتللك اللاطن تبعا بينو طبهما روفس وبينانهذا انه نديكوت نمالبد ملطانبتداز ذي دمزالمبدنة مقدا ركذهم بذالبوله مقدارصد لمنا

ولا محشي فاظتغير معلوم وابرلفيرهرالطبية (ازا لهحة- فيتفازل اموي المناسة للجيولزه

نعياليوله العزج خابرالمعرى

علم ككتارجا ببنوس الفصول شمح جالينوسب غرضر براحأ كناب الفصول يحتد راناع المر المختلضة ن الحفا لحاد نسلاشكارو الاوا(والتهم وتهنيا بنخابا معاءمالخلل اننارق الروبر الجمارارخصار الجامع لز الجد معاز متود طاجر لاقام الزض الحامت ولرل اختصارانتزاع معازهامته مذك بافنا مل لخف لجرئه واز الراج معان محلنيها افامالبرضللجعلمتبب اشارة سبب وجود هن الصناعت وچي والهام والدليلعاذلدلرذ البعضاعة موج وغه للعبائة باشخاصا لناس اما لار نعشدهم لصحة عند المرض واما لازحفط العحملهر رم سنع لينهمصي البصناعز با لاشتخا عربرانمنا بقت از يكو م مرفتيعلم امهذ الانخا مذوات مبدا لوتوعها لجد العددوكلرمحد ذفاوله ولطدنكر ولايكور ثخاسن الثامرجا مالانها ية له لازحروج مالانغماية لع ال الفعامحال بل لير الانقد (جه هلانما يت ل بل يكر لرتفا يلصعه عجبها

قالسفا ذاكانا تنخاعر ال لانقي هف الهناعةلارواذلن

بدله ضرودت ومن لبترارل شخص الفيهواولي الكزه عنقرانيها كا نتفاريائر هجوومرا لبتير ايضا انه لاينانيه له شخر لجدلمه مذا العناعةاستباطا لقصرعمر زطول المناعة الالو ل جمعلز بدا لبكرن علرل تباطها مرا جا لير الصا عه متعن يحكمر ككلينف لارستنبطما لاختلاف بلالا تف لودا (شنيام التهياولا الكه ليلجه لر ستمع لمام تفوم احلكا شخلا بياول لخر ين حع لها زعا ذا لمتيساوم رجهة ابانها لم تراج لي حكر بل هنذايؤدراضأفزباتا لعلوه والطنلعانانها ms176 المام لانها ذاتا تناق به ارا لاثتناصر لابجوز الج تمعظام نفرلهي بخيي ال حتما صالايكو الاعلام متقون انما الاختل ان بفع مرهلم الايغنان قال فقد از از الاشخاص ف مبدا الكر ال منها لستناطا زه الصناعة وكذلدعنديهما يلككرل بايم رافترا قصر ووقوع الخلفبينهر ويقولانمالجواريشيال عولهاينا في عنول ازبعفابنان مزالنا براز كنينه مانت. المحثائشروا لعقا قر ومواضع لمعادمن خراعها وتوهلعضاء سايرا لحيدلن رخواصها ومضارها دمنانها ولعرد سايرالامراض

اختلفارخه اهلها عمهق بارم ير القق ال

كي لمادوة وماوون تنمر قله الادمة ما لدتمه اج أ احاور

تارد مما ينتع ذلكم بازصناعة العلب نانما ذ وصوي

ملك رانه عامة وعلم زجك العرة قدان ستبيا طئشع واذل ك لمناعة الطبه لابتدا همالا ال ستنبا حداد الوحا و يلام كانا سيلر الم ستنباط فنال عتعا كي لن طيوالوحم ار الهام لج هذالالينوتنر فمطار ب لنز ي از الينوصس كالنسا لشنٹكر ال مد دوله عينا عتوچبه الها منته وة ال فلره طف كار بلش لاست لببورمان لجلا مر بد ا ملم لكرر خمزهن عناعة وحيتة الها مند خطاو تفعير للقو ل ال تن طن لجر ضاعة الطه حاحة هنا الصالم لم لكد الي ول لها حليحسمته واجمنزعيا، واطابه علامار الكميتلا ك يون ب اببمهكن ا بععلر فا صا ببر فقة الرعافنزا لعتن ها كانج وجرد لا ا ا ل اار وله والطع تحولتيل لصناء تم نح البرت ا ال هر كف ه حر

تلدالاو اووعفدلد النبان وصارييد دواللملفف

رهران ظلدع فانا رق لما لتبجقنه والنب ظلم ته

غي ولهدسي والصا لم اكعطر بعتد عله لم جيبليم

ت لمد ايماتا دايظم نبعلم از ال اارتر

علما ننحوا لدفي دمتاه ج نا رتال

بال ا ا ا

البسته راغ المفخطر لزا لقرة لاعملخ لذلانه

قرخالك رنعفت نلا يمحينها بجيرا لودا وتسين ا ددمن

بتالب ابجابلز لد عفتب لزالأى كهم اين كدكا رهحا

ورفبت له نعفنا كله مزجمل منوم ثان يومالهد ا رما ليه بفعدا يصا (نسميز منه مثلا الرتنمن طبيعدكا زلا أدامن تة اراجي السودا غرضاه ناني بم ككها ضطر ار قلو تم اسكروگان سكوا صه عا كله وكارزننا وله الدواو الشبا واقامه لتنصه ارجحم نوقع قالرا لامراص ال و اكنا يه لموولالمرضا لدمويا لينمزغادة لاطبا) بسمفا لما نثرا قنشانه ان مدرعووا لرأير ليست شوا ربب دربخا وق لحجاربالشبكي رحجا بالدثاع تمتقم لزج بعرد ند مله لم بصثرالبا سالاكماة النتا ونيحنم طمامهم زلاينهخم حللك انجفد ا اكلي ف فارقا ل نالخرلة نجج مزظاهر البيذ بيتمعا داخا تترد آجا الحرار في لشتا ابهيا فبيرما مر وز العرف بان ا لقا يلا و اليت نقرچد العبان ببربوولقاك الصينا بطرة انان عتربان طنسلي ار صنا الظن چار حنكل بزانا ا كي

364

367

لاالي ظزا لارضلان لارضيا نما بستفيدالحراته للتميلعن ن نظرل لارضرش يسخزا لار فنقولن از الحارة زفتطاذلدتيء ترا باما لبردكما زسم الحرارة العرية انها يعمر ف الشتافتخيمل كلمها رمبدائها فكزلل فعا مذ الجران فالشعا أنفا نعر النو ومبتدائها وهرا لسمس ومزا لمخال اننرمالجالبزدلانهمااذا تلاتا لم ددعر احده ماصا حبه دقع الاجسام لكن عمل كل و لحد اما ف صاخبه عملرا لا سنخا له واليقا له عرجاباعة لا النقلة بنظبانر ازهماكيفيا زرالكيفيا زليمر قبنقابا نفسها ل غعزوس* ينخوبه الاجوا فامما هرركشة ا لبردظا ه السبزازاص لما ثل هرمنع ما يتخندمزا لحرارة لالحح فيا لاروا لقا بلهة شت يل التمود وعمل جينرا سحق لم طهتوا لمسئلة والجواله ملحة اوراخرا لادروجورهز منسوتهالي حاله بديه الادر دحررهده هيزالجنايرابرس بلاد آسيباوبلاد اسيا معرونة الياليوم بهدا الاسم علي ماذكه لنعضرم وصل الببم مرناحية فونبه لقر بيا بما لف لاعائد تاردها لازجميع ماتقدم ة البراف بمفنادزتها فيه مسيلة انماا وجب لز كم ضذالناع الملقيلجمها فيا لزلقارمرلابيع

درايته نما يكين ند هدا واما ي سمكيرخجد افظي نحته

لعرهمن الرطلا بايلم ومرالرطل لطب عن متقا لا يكربر ا لييا همرمائ وتمانترعشهمير در مآ ل يا شيخ لهم قد ححتفيت زلدتحقيتا بليغا ليعتد علير لزف الذتعاله

تم الجزا لاولزكتابا لبستان يحمدالة

يتلوه فيالجرالشالماثننشا البلعالى

ازالعطاراذارالعبراهالطيه طل

والحسهاسعلىينا

عمالبي واله ms181

بستان الأطباء وروضة الألباء

بستان الأطباء وروضة الألباء

نبذة عن الكتاب

الفهرس