1 شنیدم که در وقت ms009 نزع روان %~% به هرمز چنین گفت نوشیروان

2 که خاطر نگهدار درویش باش %~% نه در بند آسایش خویش باش

3 نیاساید اندر دیار تو کس %~% چو آسایش خویش جویی و بس

4 نیاید به نزدیک دانا پسند %~% شبان خفته و گرگ در گوسفند

5 برو پاس درویش محتاج دار %~% که شاه از رعیت بود تاجدار

6 رعیت چو بیخند و سلطان درخت %~% درخت ای پسر باشد از بیخ سخت

7 مکن تا توانی دل خلق ریش %~% وگر می‌کنی می‌کنی بیخ خویش

8 اگر جاده‌ای بایدت مستقیم %~% ره پارسایان امیدست و بیم

9 طبیعت شود مرد را بخردی %~% به امید نیکی و بیم بدی

10 گر این هر دو در پادشه یافتی %~% در اقلیم و ملکش پنه یافتی

11 که بخشایش آرد بر امیدوار %~% به امید بخشایش کردگار

12 گزند کسانش نیاید پسند %~% که ترسد که در ملکش آید گزند

13 وگر در سرشت وی این خوی نیست %~% در آن کشور آسودگی بوی نیست

14 اگر پای بندی رضا پیش گیر %~% وگر یک سواره سر خویش گیر

15 فراخی در آن مرز و کشور مخواه %~% که دلتنگ بینی رعیت ز شاه

16 ز مستکبران دلاور بترس %~% ازان کو نترسد ز داور بترس

17 دگر کشور آباد بیند به خواب %~% که دارد دل اهل کشور خراب

18 خرابی و بدنامی آید ز جور %~% رسد پیش بین این سخن را به غور

19 رعیت نشاید به بیداد کشت %~% که مر سلطنت را پناهند و پشت

20 مراعات دهقان کن از بهر خویش %~% که مزدور خوشدل کند کار بیش

21 مروت نباشد بدی با کسی %~% کز او نیکویی دیده باشی بسی

22 شنیدم که خسرو به شیرویه گفت %~% در آن دم که چشمش زدیدن بخفت

23 برآن باش تا هرچه نیت کنی %~% نظر در صلاح رعیت کنی

24 الا تا نپیچی سر از عدل و رای %~% که مردم ز دستت نپیچند پای

25 گریزد ms010 رعیت ز بیدادگر %~% کند نام زشتش به گیتی سمر

26 بسی بر نیاید که بنیاد خود %~% بکند آن که بنهاد بنیاد بد

27 خرابی کند مرد شمشیر زن %~% نه چندان که دود دل طفل و زن

28 چراغی که بیوه زنی برفروخت %~% بسی دیده باشی که شهری بسوخت

29 ازان بهره‌ورتر در آفاق نیست %~% که در ملکرانی بانصاف زیست

30 چو نوبت رسد زین جهان غربتش %~% ترحم فرستند بر تربتش

31 بدو نیک مردم چو می‌بگذرند %~% همان به که نامت به نیکی برند

32 خدا ترس را بر رعیت گمار %~% که معمار ملک است پرهیزگار

33 بد اندیش تست آن و خونخوار خلق %~% که نفع تو جوید در آزار خلق

34 ریاست به دست کسانی خطاست %~% که از دستشان دستها برخداست

35 نکو کار پرور نبیند بدی %~% چو بد پروری خصم خون خودی

36 مکافات موذی به مالش مکن %~% که بیخش برآورد باید ز بن

37 مکن صبر بر عامل ظلم دوست %~% چه از فربهی بایدش کند پوست

38 سر گرگ باید هم اول برید %~% نه چون گوسفندان مردم درید

39 چه خوش گفت بازارگانی اسیر %~% چو گردش گرفتند دزدان به تیر

40 چو مردانگی آید از رهزنان %~% چه مردان لشکر چه خیل زنان

41 شهنشه که بازارگان را بخست %~% در خیر بر شهر و لشکر ببست

42 کی آن جا دگر هوشمندان روند %~% چو آوازه رسم بد بشنوند

43 نکو بایدت نام و نیکو قبول %~% نکودار بازارگان و رسول

44 بزرگان مسافر بجان پرورند %~% که نام نکویی به عالم برند

45 تبه گردد آن مملکت عن قریب %~% کز او خاطر آزرده آید غریب

46 غریب آشنا باش و سیاح دوست %~% که سیاح جلاب نام نکوست

47 نکودار ضیف و مسافر عزیز %~% وز آسیبشان بر حذر باش نیز

48 ز بیگانه پرهیز کردن نکوست %~% که دشمن توان بود در زی دوست

49 قدیمان خود را بیفزای قدر %~% که هرگز نیاید ms011 ز پرورده غدر

50 چو خدمتگزاریت گردد کهن %~% حق سالیانش فرامش مکن

51 گر او را هرم دست خدمت ببست %~% تو را بر کرم همچنان دست هست

52 شنیدم که شاپور دم در کشید %~% چو خسرو به رسمش قلم درکشید

53 چو شد حالش از بینوایی تباه %~% نبشت این حکایت به نزدیک شاه

54 چو بذل تو کردم جوانی خویش %~% به هنگام پیری مرانم ز پیش

55 غریبی که پر فتنه باشد سرش %~% میازار و بیرون کن از کشورش

56 تو گر خشم بروی نگیری رواست %~% که خود خوی بد دشمنش در قفاست

57 وگر پارسی باشدش زاد بوم %~% به صنعاش مفرست و سقلاب و روم

58 هم آن جا امانش مده تا به چاشت %~% نشاید بلا بر دگر کس گماشت

59 که گویند برگشته باد آن زمین %~% کز او مردم آیند بیرون چنین

60 عمل گر دهی مرد منعم شناس %~% که مفلس ندارد ز سلطان هراس

61 چو مفلس فرو برد گردن به دوش %~% از او بر نیاید دگر جز خروش

62 چو مشرف دو دست از امانت بداشت %~% بباید بر او ناظری بر گماشت

63 ور او نیز در ساخت با خاطرش %~% ز مشرف عمل بر کن و ناظرش

64 خدا ترس باید امانت گزار %~% امین کز تو ترسد امینش مدار

65 امین باید از داور اندیشناک %~% نه از رفع دیوان و زجر و هلاک

66 بیفشان و بشمار و فارغ نشین %~% که از صد یکی را نبینی امین

67 دو همجنس دیرینه را هم‌قلم %~% نباید فرستاد یک جا بهم

68 چه دانی که همدست گردند و یار %~% یکی دزد باشد یکی پرده‌دار

69 چو دزدان زهم باک دارند و بیم %~% رود در میان کاروانی سلیم

70 یکی را که معزول کردی ز جاه %~% چو چندی برآید ببخشش گناه

71 بر آوردن کام امیدوار %~% به از قید بندی شکستن هزار

72 نویسنده را گر ستون عمل %~% بیفتد نبرد ms012 طناب امل

73 به فرمانبران بر شه دادگر %~% پدروار خشم آورد بر پسر

74 گهش می‌زند تا شود دردناک %~% گهی می‌کند آبش از دیده پاک

75 چو نرمی کنی خصم گردد دلیر %~% وگر خشم گیری شوند از تو سیر

76 درشتی و نرمی بهم در به است %~% چو رگ‌زن که جراح و مرهم نه است

77 جوانمرد و خوش خوی و بخشنده باش %~% چو حق بر تو پاشد تو بر خلق پاش

78 نیامد کس اندر جهان کو بماند %~% مگر آن کز او نام نیکو بماند

79 نمرد آن که ماند پس از وی بجای %~% پل و خانی و خان و مهمان سرای

80 هر آن کو نماند از پسش یادگار %~% درخت وجودش نیاورد بار

81 وگر رفت و آثار خیرش نماند %~% نشاید پس مرگش الحمد خواند

82 چو خواهی که نامت بود جاودان %~% مکن نام نیک بزرگان نهان

83 همین نقش بر خوان پس از عهد خویش %~% که دیدی پس از عهد شاهان پیش

84 همین کام و ناز و طرب داشتند %~% به آخر برفتند و بگذاشتند

85 یکی نام نیکو ببرد از جهان %~% یکی رسم بد ماند از او جاودان

86 به سمع رضا مشنو ایذای کس %~% وگر گفته آید به غورش برس

87 گنهکار را عذر نسیان بنه %~% چو زنهار خواهند زنهار ده

88 گر آید گنهکاری اندر پناه %~% نه شرط است کشتن به اول گناه

89 چو باری بگفتند و نشنید پند %~% دگر گوش مالش به زندان و بند

90 وگر پند و بندش نیاید بکار %~% درختی خبیث است بیخش برآر

91 چو خشم آیدت بر گناه کسی %~% تأمل کنش در عقوبت بسی

92 که سهل است لعل بدخشان شکست %~% شکسته نشاید دگرباره بست

1 ز دریای عمان برآمد کسی %~% سفر کرده هامون و دریا بسی

2 عرب دیده و ترک و تاجیک و روم %~% ز هر جنس در نفس پاکش علوم

3 جهان گشته و ms013 دانش اندوخته %~% سفر کرده و صحبت آموخته

4 به هیکل قوی چون تناور درخت %~% ولیکن فرو مانده بی برگ سخت

5 دو صد رقعه بالای هم دوخته %~% ز حراق و او در میان سوخته

6 به شهری درآمد ز دریا کنار %~% بزرگی در آن ناحیت شهریار

7 که طبعی نکونامی اندیش داشت %~% سر عجز بر پای درویش داشت

8 بشستند خدمتگزاران شاه %~% سر و تن به حمامش از گرد راه

9 چو بر آستان ملک سر نهاد %~% نیایش کنان دست بر بر نهاد

10 درآمد به ایوان شاهنشهی %~% که بختت جوان باد و دولت رهی

11 نرفتم در این مملکت منزلی %~% کز آسیبت آزرده دیدم دلی

12 ملک را همین ملک پیرایه بس %~% که راضی نگرد به آزار کس

13 ندیدم کسی سرگران از شراب %~% مگر هم خرابات دیدم خراب

14 سخن گفت و دامان گوهر فشاند %~% به نطقی که شاه آستین برفشاند

15 پسند آمدش حسن گفتار مرد %~% به نزد خودش خواند و اکرام کرد

16 زرش داد و گوهر به شکر قدوم %~% بپرسیدش از گوهر و زاد بوم

17 بگفت آنچه پرسیدش از سرگذشت %~% به قربت ز دیگر کسان بر گذشت

18 ملک با دل خویش در گفت و گو %~% که دست وزارت سپارد بدو

19 ولیکن بتدریج تا انجمن %~% به سستی نخندند بر رای من

20 به عقلش بباید نخست آزمود %~% بقدر هنر پایگاهش فزود

21 برد بر دل از جور غم بارها %~% که نا آزموده کند کارها

22 نظر کن چو سوفار داری به شست %~% نه آنگه که پرتاب کردی ز دست

23 چو یوسف کسی در صلاح و تمیز %~% به یک سال باید که گردد عزیز

24 به ایام تا بر نیاید بسی %~% نشاید رسیدن به غور کسی

25 زهر نوعی اخلاق او کشف کرد %~% خردمند و پاکیزه دین بود مرد

26 نکو سیرتش دید و روشن قیاس %~% سخن سنج و مقدار مردم شناس

27 ms014 به رای از بزرگان مهش دید و بیش %~% نشاندش زبردست دستور خویش

28 چنان حکمت و معرفت کار بست %~% که از امر و نهیش درونی نخست

29 در آورد ملکی به زیر قلم %~% کز او بر وجودی نیامد الم

30 زبان همه حرف گیران ببست %~% که حرفی بدش برنیامد ز دست

31 حسودی که یک جو خیانت ندید %~% به کارش به تابه چو گندم تپید

32 ز روشن دلش ملک پرتو گرفت %~% وزیر کهن را غم نو گرفت

33 ندید آن خردمند را رخنه‌ای %~% که در وی تواند زدن طعنه‌ای

34 امین و بد اندیش طشتند و مور %~% نشاید در او رخنه کردن بزور

35 ملک را دو خورشید طلعت غلام %~% به سر بر کمر بسته بودی مدام

36 دو پاکیزه پیکر چو حور و پری %~% چو خورشید و ماه از سدیگر بری

37 دو صورت که گفتی یکی نیست بیش %~% نموده در آیینه همتای خویش

38 سخنهای دانای شیرین سخن %~% گرفت اندر آن هر دو شمشاد بن

39 چو دیدند کاوصاف و خلقش نکوست %~% بطبعش هواخواه گشتند و دوست

40 در او هم اثر کرد میل بشر %~% نه میلی چو کوتاه بینان به شر

41 از آسایش آنگه خبر داشتی %~% که در روی ایشان نظر داشتی

42 چو خواهی که قدرت بماند بلند %~% دل ای خواجه در ساده رویان مبند

43 وگر خود نباشد غرض در میان %~% حذر کن که دارد به هیبت زیان

44 وزیر اندر این شمه‌ای راه برد %~% بخبث این حکایت بر شاه برد

45 که این را ندانم چه خوانند و کیست! %~% نخواهد بسامان در این ملک زیست

46 سفر کردگان لاابالی زیند %~% که پرورده ملک و دولت نیند

47 شنیدم که با بندگانش سرست %~% خیانت پسندست و شهوت پرست

48 نشاید چنین خیره روی تباه %~% که بد نامی آرد در ایوان شاه

49 مگر نعمت شه فرامش کنم %~% که بینم تباهی و خامش کنم ms015

50 به پندار نتوان سخن گفت زود %~% نگفتم تو را تا یقینم نبود

51 ز فرمانبرانم کسی گوش داشت %~% که آغوش رومی در آغوش داشت

52 من این گفتم اکنون ملک راست رای %~% چنان کازمودم تو نیز آزمای

53 به ناخوب تر صورتی شرح داد %~% که بد مرد را نیکروزی مباد

54 بداندیش بر خرده چون دست یافت %~% درون بزرگان به آتش بتافت

55 به خرده توان آتش افروختن %~% پس آنگه درخت کهن سوختن

56 ملک را چنان گرم کرد این خبر %~% که جوشش برآمد چو مرجل به سر

57 غضب دست در خون درویش داشت %~% ولیکن سکون دست در پیش داشت

58 که پرورده کشتن نه مردی بود %~% ستم در پی داد سردی بود

59 میازار پرورده خویشتن %~% چو تیر تو دارد به تیرش مزن

60 به نعمت نبایست پروردنش %~% چو خواهی به بیداد خون خوردنش

61 از او تا هنرها یقینت نشد %~% در ایوان شاهی قرینت نشد

62 کنون تا یقینت نگردد گناه %~% به گفتار دشمن گزندش مخواه

63 ملک در دل این راز پوشیده داشت %~% که قول حکیمان نیوشیده داشت

64 دل است ای خردمند زندان راز %~% چو گفتی نیاید به زنجیر باز

65 نظر کرد پوشیده در کار مرد %~% خلل دید در راه هشیار مرد

66 که ناگه نظر زی یکی بنده کرد %~% پری چهره بر زیر لب خنده کرد

67 دو کس را که با هم بود جان و هوش %~% حکایت کنانند و ایشان خموش

68 چو دیده به دیدار کردی دلیر %~% نگردی چو مستسقی از دجله سیر

69 ملک را گمان بدی راست شد %~% ز سودا بر او خشمگین خواست شد

70 هم از حسن تدبیر و رای تمام %~% باهستگی گفتش ای نیک نام

71 تو را من خردمند پنداشتم %~% بر اسرار ملکت امین داشتم

72 گمان بردمت زیرک و هوشمند %~% ندانستمت خیره و ناپسند

73 چنین مرتفع پایه جای تو نیست %~% گناه از ms016 من آمد خطای تو نیست

74 که چون بدگهر پرورم لاجرم %~% خیانت روا داردم در حرم

75 برآورد سر مرد بسیاردان %~% چنین گفت با خسرو کاردان

76 مرا چون بود دامن از جرم پاک %~% نیاید ز خبث بداندیش باک

77 به خاطر درم هرگز این ظن نرفت %~% ندانم که گفت اینچه بر من نرفت

78 شهنشاه گفت: آنچه گفتم برت %~% بگویند خصمان به روی اندرت

79 چنین گفت با من وزیر کهن %~% تو نیز آنچه دانی بگوی و بکن

80 بخندید و انگشت بر لب گرفت %~% کز او هرچه آید نیاید شگفت

81 حسودی که بیند بجای خودم %~% کجا بر زبان آورد جز بدم

82 من آن ساعت انگاشتم دشمنش %~% که خسرو فروتر نشاند از منش

83 چو سلطان فضیلت نهد بر ویم %~% ندانی که دشمن بود در پیم

84 مرا تا قیامت نگیرد بدوست %~% چو بیند که در عز من ذل اوست

85 بر اینت بگویم حدیثی درست %~% اگر گوش با بنده داری نخست

86 ندانم کجا دیده‌ام در کتاب %~% که ابلیس را دید شخصی به خواب

87 به بالا صنوبر به دیدن چو حور %~% چو خورشیدش از چهره می‌تافت نور

88 فرا رفت و گفت: ای عجب این تویی %~% فرشته نباشد بدین نیکویی

89 تو کاین روی داری به حسن قمر %~% چرا در جهانی به زشتی سمر

90 چرا نقش بندت در ایوان شاه %~% دژم روی کرده‌ست و زشت و تباه

91 شنید این سخن بخت برگشته دیو %~% بزاری برآورد بانگ و غریو

92 که ای نیکبخت این نه شکل من است %~% ولیکن قلم در کف دشمن است

93 مرا همچنین نام نیک است لیک %~% ز علت نگوید بداندیش نیک

94 وزیری که جاه من آبش بریخت %~% به فرسنگ باید ز مکرش گریخت

95 ولیکن نیندیشم از خشم شاه %~% دلاور بود در سخن بی‌گناه

96 اگر محتسب گردد آن را غم است %~% که سنگ ترازوی بارش کم است ms017

97 چو حرفم برآمد درست از قلم %~% مرا از همه حرف گیران چه غم

98 ملک در سخن گفتنش خیره ماند %~% سر دست فرماندهی برفشاند

99 که مجرم به زرق و زبان آوری %~% ز جرمی که دارد نگردد بری

100 ز خصمت همانا که نشنیده‌ام %~% نه آخر به چشم خودت دیده‌ام

101 کز این زمره خلق در بارگاه %~% نمی‌باشدت جز در اینان نگاه

102 بخندید مرد سخنگوی و گفت %~% حق است این سخن حق نشاید نهفت

103 در این نکته‌ای هست اگر بشنوی %~% که حکمت روان باد و دولت قوی

104 نبینی که درویش بی دستگاه %~% بحسرت کند در توانگر نگاه

105 مرا دستگاه جوانی برفت %~% به لهو و لعب زندگانی برفت

106 ز دیدار اینان ندارم شکیب %~% که سرمایه داران حسنند و زیب

107 مرا همچنین چهره گلپام بود %~% بلورینم از خوبی اندام بود

108 در این غایتم رشت باید کفن %~% که مویم چو پنبه است و دوکم بدن

109 مرا همچنین جعد شبرنگ بود %~% قبا در بر از فربهی تنگ بود

110 دو رسته درم در دهن داشت جای %~% چو دیواری از خشت سیمین بپای

111 کنونم نگه کن به وقت سخن %~% بیفتاده یک یک چو سور کهن

112 در اینان بحسرت چرا ننگرم %~% که عمر تلف کرده یاد آورم

113 برفت از من آن روزهای عزیز %~% بپایان رسد ناگه این روز نیز

114 چو دانشور این در معنی بسفت %~% بگفت این کز این به محال است گفت

115 در ارکان دولت نگه کرد شاه %~% کز این خوبتر لفظ و معنی مخواه

116 کسی را نظر سوی شاهد رواست %~% که داند بدین شاهدی عذر خواست

117 بعقل ار نه آهستگی کردمی %~% به گفتار خصمش بیازردمی

118 بتندی سبک دست بردن به تیغ %~% به دندان برد پشت دست دریغ

119 ز صاحب غرض تا سخن نشنوی %~% که گر کار بندی پشیمان شوی

120 نکونام را جاه و تشریف و ms018 مال %~% بیفزود و بدگوی را گوش‌مال

121 به تدبیر دستور دانشورش %~% به نیکی بشد نام در کشورش

122 به عدل و کرم سالها ملک راند %~% برفت و نکونامی از وی بماند

123 چنین پادشاهان که دین پرورند %~% به بازوی دین گوی دولت برند

124 از آنان نبینم در این عهد کس %~% وگر هست بوبکر سعدست و بس

125 بهشتی درختی تو ای پادشاه %~% که افگنده‌ای سایه یک ساله راه

126 طمع بود در بخت نیک اخترم %~% که بال همای افگند بر سرم

127 خرد گفت دولت نبخشد همای %~% گر اقبال خواهی در این سایه آی

128 خدایا برحمت نظر کرده‌ای %~% که این سایه بر خلق گسترده‌ای

129 دعا گوی این دولتم بنده‌وار %~% خدایا تو این سایه پاینده‌دار

130 صواب است پیش از کشش بند کرد %~% که نتوان سر کشته پیوند کرد

131 خداوند فرمان و رای و شکوه %~% ز غوغای مردم نگردد ستوه

132 سر پر غرور از تحمل تهی %~% حرامش بود تاج شاهنشهی

133 نگویم چو جنگ آوری پای دار %~% چو خشم آیدت عقل بر جای دار

134 تحمل کند هر که را عقل هست %~% نه عقلی که خشمش کند زیردست

135 چو لشکر برون تاخت خشم از کمین %~% نه انصاف ماند نه تقوی نه دین

136 ندیدم چنین دیو زیر فلک %~% کز او می‌گریزند چندین ملک

1 نه بر حکم شرع آب خوردن خطاست %~% وگر خون به فتوی بریزی رواست

2 کرا شرع فتوی دهد بر هلاک %~% الا تا نداری ز کشتنش باک

3 وگر دانی اندر تبارش کسان %~% برایشان ببخشای و راحت رسان

4 گنه بود مرد ستمگاره را %~% چه تاوان زن و طفل بیچاره را

5 تنت زورمندست و لشکر گران %~% ولیکن در اقلیم دشمن مران

6 که وی بر حصاری گریزد بلند %~% رسد کشوری بی گنه را گزند

7 نظر کن در احوال زندانیان %~% که ممکن بود بی‌گنه در میان

8 چو بازارگان در دیارت ms019 بمرد %~% به مالش خساست بود دستبرد

9 کزان پس که بر وی بگریند زار %~% بهم باز گویند خویش و تبار

10 که مسکین در اقلیم غربت بمرد %~% متاعی کز او ماند ظالم ببرد

11 بیندیش ازان طفلک بی پدر %~% وز آه دل دردمندش حذر

12 بسا نام نیکوی پنجاه سال %~% که یک نام زشتش کند پایمال

13 پسندیده کاران جاوید نام %~% تطاول نکردند بر مال عام

14 بر آفاق اگر سر بسر پادشاست %~% چو مال از توانگر ستاند گداست

15 بمرد از تهیدستی آزاد مرد %~% ز پهلوی مسکین شکم پر نکرد

1 شنیدم که فرماندهی دادگر %~% قبا داشتی هر دو روی آستر

2 یکی گفتش ای خسرو نیکروز %~% ز دیبای چینی قبایی بدوز

3 بگفت این قدر ستر و آسایش است %~% وز این بگذری زیب و آرایش است

4 نه از بهر آن می‌ستانم خراج %~% که زینت کنم بر خود و تخت و تاج

5 چو همچون زنان حله در تن کنم %~% بمردی کجا دفع دشمن کنم

6 مرا هم ز صد گونه آز و هواست %~% ولیکن خزینه نه تنها مراست

7 خزاین پر از بهر لشکر بود %~% نه از بهر آذین و زیور بود

8 سپاهی که خوشدل نباشد ز شاه %~% ندارد حدود ولایت نگاه

9 چو دشمن خر روستایی برد %~% ملک باج و ده یک چرا می‌خورد

10 مخالف خرش برد و سلطان خراج %~% چه اقبال ماند در آن تخت و تاج

11 مروت نباشد بر افتاده زور %~% برد مرغ‌دون دانه از پیش مور

12 رعیت درخت است اگر پروری %~% به کام دل دوستان برخوری

13 به بی‌رحمی از بیخ و بارش مکن %~% که نادان کند حیف بر خویشتن

14 کسان برخورند از جوانی و بخت %~% که با زیردستان نگیرند سخت

15 اگر زیردستی درآید ز پای %~% حذر کن ز نالیدنش بر خدای

16 چو شاید گرفتن بنرمی دیار %~% به پیکار خون از مشامی میار

17 به مردی ms020 که ملک سراسر زمین %~% نیرزد که خونی چکد بر زمین

18 شنیدم که جمشید فرخ سرشت %~% به سرچشمه‌ای بر به سنگی نبشت

19 بر این چشمه چون ما بسی دم زدند %~% برفتند چون چشم بر هم زدند

20 گرفتیم عالم به مردی و زور %~% ولیکن نبردیم با خود به گور

21 چو بر دشمنی باشدت دسترس %~% مرنجانش کو را همین غصه بس

22 عدو زنده سرگشته پیرامنت %~% به از خون او کشته در گردنت

1 شنیدم که دارای فرخ تبار %~% ز لشکر جدا ماند روز شکار

2 دوان آمدش گله‌بانی به پیش %~% بدل گفت دارای فرخنده کیش

3 مگر دشمن است این که آمد به جنگ %~% ز دورش بدوزم به تیر خدنگ

4 کمان کیانی به زه راست کرد %~% به یک دم وجودش عدم خواست کرد

5 بگفت ای خداوند ایران و تور %~% که چشم بد از روزگار تو دور

6 من آنم که اسبان شه پرورم %~% به خدمت بدین مرغزار اندرم

7 ملک را دل رفته آمد بجای %~% بخندید و گفت: ای نکوهیده رای

8 تو را یاوری کرد فرخ سروش %~% وگر نه زه آورده بودم به گوش

9 نگهبان مرعی بخندید و گفت: %~% نصحیت ز منعم نباید نهفت

10 نه تدبیر محمود و رای نکوست %~% که دشمن نداند شهنشه ز دوست

11 چنان است در مهتری شرط زیست %~% که هر کهتری را بدانی که کیست

12 مرا بارها در حضر دیده‌ای %~% ز خیل و چراگاه پرسیده‌ای

13 کنونت به مهر آمدم پیشباز %~% نمی‌دانیم از بداندیش باز

14 توانم من ای نامور شهریار %~% که اسبی برون آرم از صد هزار

15 مرا گله‌بانی به عقل است و رای %~% تو هم گله خویش داری بپای

16 در آن تخت و ملک از خلل غم بود %~% که تدبیر شاه از شبان کم بود

1 تو کی بشنوی ناله دادخواه %~% به کیوان برت کله خوابگاه

2 چنان خسب کاید فغانت به گوش ms021 %~% اگر دادخواهی برآرد خروش

3 که نالد ز ظالم که در دور تست %~% که هر جور کو می‌کند جور تست

4 نه سگ دامن کاروانی درید %~% که دهقان نادان که سگ پرورید

5 دلیر آمدی سعدیا در سخن %~% چو تیغت به دست است فتحی بکن

6 بگوی آنچه دانی که حق گفته به %~% نه رشوت ستانی و نه عشوه ده

7 طمع بند و دفتر ز حکمت بشوی %~% طمع بگسل و هرچه خواهی بگوی

1 خبر یافت گردن‌کشی در عراق %~% که می‌گفت مسکینی از زیر طاق

2 تو هم بر دری هستی امیدوار %~% پس امید بر در نشینان برآر

3 نخواهی که باشد دلت دردمند %~% دل دردمندان برآور ز بند

4 پریشانی خاطر دادخواه %~% براندازد از مملکت پادشاه

5 تو خفته خنک در حرم نیمروز %~% غریب از برون گو به گرما بسوز

6 ستاننده داد آن کس خداست %~% که نتواند از پادشه دادخواست

1 یکی از بزرگان اهل تمیز %~% حکایت کند ز ابن عبدالعزیز

2 که بودش نگینی بر انگشتری %~% فرو مانده در قیمتش جوهری

3 به شب گفتی از جرم گیتی فروز %~% دری بود در روشنایی چو روز

4 قضا را درآمد یکی خشک سال %~% که شد بدر سیمای مردم هلال

5 چو در مردم آرام و قوت ندید %~% خود آسوده بودن مروت ندید

6 چو بیند کسی زهر در کام خلق %~% کیش بگذرد آب نوشین به حلق

7 بفرمود و بفروختندش به سیم %~% که رحم آمدش بر غریب و یتیم

8 به یک هفته نقدش به تاراج داد %~% به درویش و مسکین و محتاج داد

9 فتادند در وی ملامت کنان %~% که دیگر به دستت نیاید چنان

10 شنیدم که می‌گفت و باران دمع %~% فرو می‌دویدش به عارض چو شمع

11 که زشت است پیرایه بر شهریار %~% دل شهری از ناتوانی فگار

12 مرا شاید انگشتری بی‌نگین %~% نشاید دل خلقی اندوهگین

13 خنک آن که آسایش مرد و ms022 زن %~% گزیند بر آرایش خویشتن

14 نکردند رغبت هنر پروران %~% به شادی خویش از غم دیگران

15 اگر خوش بخسبد ملک بر سریر %~% نپندارم آسوده خسبد فقیر

16 وگر زنده دارد شب دیر تاز %~% بخسبند مردم به آرام و ناز

17 بحمدالله این سیرت و راه راست %~% اتابک ابوبکر بن سعد راست

18 کس از فتنه در پارس دیگر نشان %~% نبیند مگر قامت مهوشان

19 یکی پنج بیتم خوش آمد به گوش %~% که در مجلسی می‌سرودند دوش

20 مرا راحت از زندگی دوش بود %~% که آن ماهرویم در آغوش بود

21 مر او را چو دیدم سر از خواب مست %~% بدو گفتم ای سرو پیش تو پست

22 دمی نرگس از خواب نوشین بشوی %~% چو گلبن بخند و چو بلبل بگوی

23 چه می‌خسبی ای فتنه روزگار %~% بیا و می لعل نوشین بیار

24 نگه کرد شوریده از خواب و گفت %~% مرا فتنه خوانی و گویی مخفت

25 در ایام سلطان روشن نفس %~% نبیند دگر فتنه بیدار کس

1 در اخبار شاهان پیشینه هست %~% که چون تکله بر تخت زنگی نشست

2 به دورانش از کس نیازرد کس %~% سبق برد اگر خود همین بود و بس

3 چنین گفت یک ره به صاحبدلی %~% که عمرم بسر رفت بی حاصلی

4 بخواهم به کنج عبادت نشست %~% که دریابم این پنج روزی که هست

5 چو می‌بگذرد ملک و جاه و سریر %~% نبرد از جهان دولت الا فقیر

6 چو بشنید دانای روشن نفس %~% بتندی برآشفت کای تکله بس!

7 طریقت بجز خدمت خلق نیست %~% به تسبیح و سجاده و دلق نیست

8 تو بر تخت سلطانی خویش باش %~% به اخلاق پاکیزه درویش باش

9 بصدق و ارادت میان بسته‌دار %~% ز طامات و دعوی زبان بسته‌دار

10 قدم باید اندر طریقت نه دم %~% که اصلی ندارد دم بی‌قدم

11 بزرگان که نقد صفا داشتند %~% چنین خرقه زیر قبا داشتند

1 شنیدم که ms023 بگریست سلطان روم %~% بر نیکمردی ز اهل علوم

2 که پایابم از دست دشمن نماند %~% جز این قلعه در شهر با من نماند

3 بسی جهد کردم که فرزند من %~% پس از من بود سرور انجمن

4 کنون دشمن بدگهر دست یافت %~% سر دست مردی و جهدم بتافت

5 چه تدبیر سازم چه درمان کنم %~% که از غم بفرسود جان در تنم

6 بگفت ای برادر غم خویش خور %~% که از عمر بهتر شد و بیشتر

7 تو را این قدر تا بمانی بس است %~% چو رفتی جهان جای دیگر کس است

8 اگر هوشمندست وگر بی‌خرد %~% غم او مخور کو غم خود خورد

9 مشقت نیرزد جهان داشتن %~% گرفتن به شمشیر و بگذاشتن

10 که را دانی از خسروان عجم %~% ز عهد فریدون و ضحاک و جم

11 که در تخت و ملکش نیامد زوال %~% نماند بجز ملک ایزد تعال

12 که را جاودان ماندن امید ماند %~% چو کس را نبینی که جاوید ماند

13 کرا سیم و زر ماند و گنج و مال %~% پس از وی به چندی شود پایمال

14 وزان کس که خیری بماند روان %~% دمادم رسد رحمتش بر روان

15 بزرگی کز او نام نیکو نماند %~% توان گفت با اهل دل کو نماند

16 الا تا درخت کرم پروری %~% گر امیدواری کز او بر خوری

17 کرم کن که فردا که دیوان نهند %~% منازل بمقدار احسان دهند

18 یکی را که سعی قدم پیشتر %~% به درگاه حق منزلت بیشتر

19 یکی باز پس خاین و شرمسار %~% نیابد همی مزد ناکرده کار

20 بهل تا به دندان برد پشت دست %~% تنوری چنین گرم و نان درنبست

21 بدانی گه غله برداشتن %~% که سستی بود تخم ناکاشتن

1 خردمند مردی در اقصای شام %~% گرفت از جهان کنج غاری مقام

2 به صبرش در آن کنج تاریک جای %~% به گنج قناعت فرو رفته پای

3 شنیدم که نامش ms024 خدادوست بود %~% ملک سیرتی آدمی پوست بود

4 بزرگان نهادند سر بر درش %~% که در می‌نیامد به درها سرش

5 تمنا کند عارف پاکباز %~% به در یوزه از خویشتن ترک آز

6 چو هر ساعتش نفس گوید بده %~% بخواری بگرداندش ده به ده

7 در آن مرز کاین پیر هشیار بود %~% یکی مرزبان ستمگار بود

8 که هر ناتوان را که دریافتی %~% به سرپنجگی پنجه برتافتی

9 جهان سوز و بی‌رحمت و خیره‌کش %~% ز تلخیش روی جهانی ترش

10 گروهی برفتند ازان ظلم و عار %~% ببردند نام بدش در دیار

11 گروهی بماندند مسکین و ریش %~% پس چرخه نفرین گرفتند پیش

12 ید ظلم جایی که گردد دراز %~% نبینی لب مردم از خنده باز

13 به دیدار شیخ آمدی گاه گاه %~% خدادوست در وی نکردی نگاه

14 ملک نوبتی گفتش: ای نیکبخت %~% بنفرت ز من درمکش روی سخت

15 مرا با تو دانی سر دوستی است %~% تو را دشمنی با من از بهر چیست

16 گرفتم که سالار کشور نیم %~% به عزت ز درویش کمتر نیم

17 نگویم فضیلت نهم بر کسی %~% چنان باش با من که با هر کسی

18 شنید این سخن عابد هوشیار %~% بر آشفت و گفت: ای ملک هوش دار

19 وجودت پریشانی خلق از اوست %~% ندارم پریشانی خلق دوست

20 تو با آن که من دوستم دشمنی %~% نپندارمت دوستدار منی

21 چرا دوست دارم به باطل منت %~% چو دانم که دارد خدا دشمنت

22 مده بوسه بر دست من دوستوار %~% برو دوستداران من دوست دار

23 خدادوست را گر بدرند پوست %~% نخواهد شدن دشمن دوست دوست

24 عجب دارم از خواب آن سنگدل %~% که خلقی بخسبند از او تنگدل

1 مها زورمندی مکن با کهان %~% که بر یک نمط می‌نماند جهان

2 سر پنجه ناتوان بر مپیچ %~% که گر دست یابد برآیی به هیچ

3 عدو را بکوچک نباید شمرد %~% که کوه کلان دیدم از ms025 سنگ خرد

4 نبینی که چون با هم آیند مور %~% ز شیران جنگی برآرند شور

5 نه موری که مویی کزان کمترست %~% چو پر شد ز زنجیر محکمترست

6 مبر گفتمت پای مردم ز جای %~% که عاجز شوی گر درآیی ز پای

7 دل دوستان جمع بهتر که گنج %~% خزینه تهی به که مردم به رنج

8 مینداز در پای کار کسی %~% که افتد که در پایش افتی بسی

9 تحمل کن ای ناتوان از قوی %~% که روزی تواناتر از وی شوی

10 به همت برآر از ستیهنده شور %~% که بازوی همت به از دست زور

11 لب خشک مظلوم را گو بخند %~% که دندان ظالم بخواهند کند

12 به بانگ دهل خواجه بیدار گشت %~% چه داند شب پاسبان چون گذشت

13 خورد کاروانی غم بار خویش %~% نسوزد دلش بر خر پشت ریش

14 گرفتم کز افتادگان نیستی %~% چو افتاده بینی چرا نیستی

15 براینت بگویم یکی سرگذشت %~% که سستی بود زین سخن درگذشت

1 چنان قحط سالی شد اندر دمشق %~% که یاران فراموش کردند عشق

2 چنان آسمان بر زمین شد بخیل %~% که لب تر نکردند زرع و نخیل

3 بخوشید سرچشمه‌های قدیم %~% نماند آب جز آب چشم یتیم

4 نبودی بجز آه بیوه زنی %~% اگر برشدی دودی از روزنی

5 چو درویش بی برگ دیدم درخت %~% قوی بازوان سست و درمانده سخت

6 نه در کوه سبزی نه در باغ شخ %~% ملخ بوستان خورده مردم ملخ

7 در آن حال پیش آمدم دوستی %~% از او مانده بر استخوان پوستی

8 وگرچه به مکنت قوی حال بود %~% خداوند جاه و زر و مال بود

9 بدو گفتم: ای یار پاکیزه خوی %~% چه درماندگی پیشت آمد بگوی

10 بغرید بر من که عقلت کجاست %~% چو دانی و پرسی سؤالت خطاست

11 نبینی که سختی به غایت رسید %~% مشقت به حد نهایت رسید

12 نه باران همی آید از آسمان %~% نه ms026 بر می‌رود دود فریاد خوان

13 بدو گفتم: آخر تو را باک نیست %~% کشد زهر جایی که تریاک نیست

14 گر از نیستی دیگری شد هلاک %~% تو را هست بط را ز طوفان چه باک

15 نگه کرد رنجیده در من فقیه %~% نگه کردن عالم اندر سفیه

16 که مرد ارچه بر ساحل است ای رفیق %~% نیاساید و دوستانش غریق

17 من از بینوایی نیم روی زرد %~% غم بینوایان رخم زرد کرد

18 نخواهد که بیند خردمند ریش %~% نه بر عضو مردم نه بر عضو خویش

19 یکی اول از تندرستان منم %~% که ریشی ببینم بلرزد تنم

20 منغص بود عیش آن تندرست %~% که باشد به پهلوی رنجور سست

21 چو بینم که درویش مسکین نخورد %~% به کام اندرم لقمه زهرست و درد

22 یکی را به زندان بری دوستان %~% کجا ماندش عیش در بوستان

1 شبی دود خلق آتشی برفروخت %~% شنیدم که بغداد نیمی بسوخت

2 یکی شکر گفت اندران خاک و دود %~% که دکان ما را گزندی نبود

3 جهاندیده‌ای گفتش ای بوالهوس %~% تو را خود غم خویشتن بود و بس

4 پسندی که شهری بسوزد به نار %~% وگرچه سرایت بود بر کنار

5 بجز سنگدل ناکند معده تنگ %~% چو بیند کسان بر شکم بسته سنگ

6 توانگر خود آن لقمه چون می‌خورد %~% چو بیند که درویش خون می‌خورد

7 مگو تندرست است رنجوردار %~% که می‌پیچد از غصه رنجوروار

8 تنکدل چو یاران به منزل رسند %~% نخسبد که واماندگان از پسند

9 دل پادشاهان شود بارکش %~% چو بینند در گل خر خارکش

10 اگر در سرای سعادت کس است %~% ز گفتار سعدیش حرفی بس است

11 همینت بسنده‌ست اگر بشنوی %~% که گر خار کاری سمن ندروی

1 خبرداری از خسروان عجم %~% که کردند بر زیردستان ستم

2 نه آن شوکت و پادشایی بماند %~% نه آن ظلم بر روستایی بماند

3 خطابین که بر دست ظالم برفت %~% جهان ماند ms027 و او با مظالم برفت

4 خنک روز محشر تن دادگر %~% که در سایه عرش دارد مقر

5 به قومی که نیکی پسندد خدای %~% دهد خسروی عادل و نیک رای

6 چو خواهد که ویران شود عالمی %~% کند ملک در پنجه ظالمی

7 سگالند از او نیکمردان حذر %~% که خشم خدایست بیدادگر

8 بزرگی از او دان و منت شناس %~% که زایل شود نعمت ناسپاس

9 اگر شکر کردی بر این ملک و مال %~% به مالی و ملکی رسی بی زوال

10 وگر جور در پادشایی کنی %~% پس از پادشاهی گدایی کنی

11 حرام است بر پادشه خواب خوش %~% چو باشد ضعیف از قوی بارکش

12 میازار عامی به یک خردله %~% که سلطان شبان است و عامی گله

13 چو پرخاش بینند و بیداد از او %~% شبان نیست گرگ است فریاد از او

14 بد انجام رفت و بد اندیشه کرد %~% که با زیردستان جفا پیشه کرد

15 بسستی و سختی بر این بگذرد %~% بماند بر او سالها نام بد

16 نخواهی که نفرین کنند از پست %~% نکوباش تا بد نگوید کست

1 شنیدم که در مرزی از باختر %~% برادر دو بودند از یک پدر

2 سپهدار و گردن کش و پیلتن %~% نکو روی و دانا و شمشیرزن

3 پدر هر دو را سهمگن مرد یافت %~% طلبکار جولان و ناورد یافت

4 برفت آن زمین را دو قسمت نهاد %~% به هر یک پسر زان نصیبی بداد

5 مبادا که بر یکدگر سر کشند %~% به پیکار شمشیر کین برکشند

6 پدر بعد ازان روزگاری شمرد %~% به جان آفرین جان شیرین سپرد

7 اجل بگسلاندش طناب امل %~% وفاتش فرو بست دست عمل

8 مقرر شد آن مملکت بر دو شاه %~% که بی حد و مر بود گنج و سپاه

9 به حکم نظر در به افتاد خویش %~% گرفتند هر یک یکی راه پیش

10 یکی عدل تا نام نیکو برد %~% یکی ظلم ms028 تا مال گرد آورد

11 یکی عاطفت سیرت خویش کرد %~% درم داد و تیمار درویش خورد

12 بنا کرد و نان داد و لشکر نواخت %~% شب از بهر درویش شب خانه ساخت

13 خزاین تهی کرد و پر کرد جیش %~% چنان کز خلایق به هنگام عیش

14 برآمد همی بانگ شادی چو رعد %~% چو شیراز در عهد بوبکر سعد

15 خدیو خردمند فرخ نهاد %~% که شاخ امیدش برومند باد

16 حکایت شنو کودک نامجوی %~% پسندیده پی بود و فرخنده خوی

17 ملازم به دلداری خاص و عام %~% ثناگوی حق بامدادان و شام

18 در آن ملک قارون برفتی دلیر %~% که شه دادگر بود و درویش سیر

19 نیامد در ایام او بر دلی %~% نگویم که خاری که برگ گلی

20 سرآمد به تایید ملک از سران %~% نهادند سر بر خطش سروران

21 دگر خواست کافزون کند تخت و تاج %~% بیفزود بر مرد دهقان خراج

22 طمع کرد در مال بازارگان %~% بلا ریخت بر جان بیچارگان

23 به امید بیشی نداد و نخورد %~% خردمند داند که ناخوب کرد

24 که تا جمع کرد آن زر از گر بزی %~% پراگنده شد لشکر از عاجزی

25 شنیدند بازارگانان خبر %~% که ظلم است در بوم آن بی‌هنر

26 بریدند ازان جا خرید و فروخت %~% زراعت نیامد رعیت بسوخت

27 چو اقبالش از دوستی سربتافت %~% بناکام دشمن بر او دست یافت

28 ستیز فلک بیخ و بارش بکند %~% سم اسب دشمن دیارش بکند

29 وفا در که جوید چو پیمان گسیخت %~% خراج از که خواهد چو دهقان گریخت

30 چه نیکی طمع دارد آن بی‌صفا %~% که باشد دعای بدش در قفا

31 چو بختش نگون بود در کاف کن %~% نکرد آنچه نیکانش گفتند کن

32 چه گفتند نیکان بدان نیکمرد %~% تو برخور که بیدادگر برنخورد

33 گمانش خطا بود و تدبیر سست %~% که در عدل بود آنچه در ظلم جست

34 یکی بر سر شاخ ms029 بن می‌برید %~% خداوند بستان نگه کرد و دید

35 بگفتا گر این مرد بد می‌کند %~% نه با من که با نفس خود می‌کند

36 نصیحت بجای است اگر بشنوی %~% ضعیفان میفگن به کتف قوی

37 که فردا به داور برد خسروی %~% گدایی که پیشت نیرزد جوی

38 چو خواهی که فردا بوی مهتری %~% مکن دشمن خویشتن کهتری

39 که چون بگذرد بر تو این سلطنت %~% بگیرد به قهر آن گدا دامنت

40 مکن پنجه از ناتوانان بدار %~% که گر بفگنندت شوی شرمسار

41 که زشت است در چشم آزادگان %~% بیفتادن از دست افتادگان

42 بزرگان روشندل نیکبخت %~% به فرزانگی تاج بردند و تخت

43 به دنباله راستان گژ مرو %~% وگر راست خواهی ز سعدی شنو

1 مگو جاهی از سلطنت بیش نیست %~% که ایمن‌تر از ملک درویش نیست

2 سبکبار مردم سبک‌تر روند %~% حق این است و صاحبدلان بشنوند

3 تهیدست تشویش نانی خورد %~% جهانبان بقدر جهانی خورد

4 گدا را چو حاصل شود نان شام %~% چنان خوش بخسبد که سلطان شام

5 غم و شادمانی بسر می‌رود %~% به مرگ این دو از سر بدر می‌رود

6 چه آن را که بر سر نهادند تاج %~% چه آن را که بر گردن آمد خراج

7 اگر سرفرازی به کیوان برست %~% وگر تنگدستی به زندان درست

8 چو خیل اجل در سر هر دو تاخت %~% نمی شاید از یکدگرشان شناخت

1 شنیدم که یک بار در حله‌ای %~% سخن گفت با عابدی کله‌ای

2 که من فر فرماندهی داشتم %~% به سر بر کلاه مهی داشتم

3 سپهرم مدد کرد و نصرت وفاق %~% گرفتم به بازوی دولت عراق

4 طمع کرده بودم که کرمان خورم %~% که ناگه بخوردند کرمان سرم

5 بکن پنبه غفلت از گوش هوش %~% که از مردگان پندت آید به گوش

1 نکوکار مردم نباشد بدش %~% نورزد کسی بد که نیک افتدش

2 شر انگیز هم در سر شر رود %~% چو ms030 کژدم که با خانه کمتر رود

3 اگر نفع کس در نهاد تو نیست %~% چنین جوهر و سنگ خارا یکی است

4 غلط گفتم ای یار شایسته خوی %~% که نفع است در آهن و سنگ و روی

5 چنین آدمی مرده به ننگ را %~% که بروی فضیلت بود سنگ را

6 نه هر آدمی زاده از دد به است %~% که دد ز آدمی زاده بد به است

7 به است از دد انسان صاحب خرد %~% نه انسان که در مردم افتد چو دد

8 چو انسان نداند بجز خورد و خواب %~% کدامش فضیلت بود بر دواب

9 سوار نگون بخت بی راه رو %~% پیاده برد زو به رفتن گرو

10 کسی دانه نیکمردی نکاشت %~% کز او خرمن کام دل برنداشت

11 نه هرگز شنیدیم در عمر خویش %~% که بدمرد را نیکی آمد به پیش

1 گزیری به چاهی در افتاده بود %~% که از هول او شیر نر ماده بود

2 بداندیش مردم بجز بد ندید %~% بیفتاد و عاجزتر از خود ندید

3 همه شب ز فریاد و زاری نخفت %~% یکی بر سرش کوفت سنگی و گفت:

4 تو هرگز رسیدی به فریاد کس %~% که می‌خواهی امروز فریادرس

5 همه تخم نامردمی کاشتی %~% ببین لاجرم بر که برداشتی

6 که بر جان ریشت نهد مرهمی %~% که دلها ز ریشت بنالد همی

7 تو ما را همی چاه کندی به راه %~% بسر لاجرم در فتادی به چاه

8 دو کس چه کنند از پی خاص و عام %~% یکی نیک محضر دگر زشت نام

9 یکی تشنه را تاکند تازه حلق %~% دگر تا بگردن درافتند خلق

10 اگر بد کنی چشم نیکی مدار %~% که هرگز نیارد گز انگور بار

11 نپندارم ای در خزان کشته جو %~% که گندم ستانی به وقت درو

12 درخت زقوم ار به جان پروری %~% مپندار هرگز کز او برخوری

13 رطب ناور چوب خر زهره بار %~% چو تخم ms031 افگنی بر همان چشم‌دار

1 حکایت کنند از یکی نیکمرد %~% که اکرام حجاج یوسف نکرد

2 به سرهنگ دیوان نگه کرد تیز %~% که نطعش بینداز و خونش بریز

3 چو حجت نماند جفا جوی را %~% بپرخاش در هم کشد روی را

4 بخندید و بگریست مرد خدای %~% عجب داشت سنگین دل تیره رای

5 چو دیدش که خندید و دیگر گریست %~% بپرسید کاین خنده و گریه چیست

6 بگفتا همی‌گریم از روزگار %~% که طفلان بیچاره دارم چهار

7 همی‌خندم از لطف یزدان پاک %~% که مظلوم رفتم نه ظالم به خاک

8 پسر گفتش: ای نامور شهریار %~% یکی دست از این مرد صوفی بدار

9 که خلقی بدو روی دارند و پشت %~% نه رای است خلقی به یک بار کشت

10 بزرگی و عفو و کرم پیشه کن %~% ز خردان اطفالش اندیشه کن

11 شنیدم که نشنید و خونش بریخت %~% ز فرمان داور که داند گریخت

12 بزرگی در آن فکرت آن شب بخفت %~% به خواب اندرش دید و پرسید و گفت:

13 دمی بیش بر من سیاست نراند %~% عقوبت بر او تا قیامت بماند

14 نترسی که پاک اندرونی شبی %~% برآرد ز سوز جگر یا ربی

15 نخفته‌ست مظلوم از آهش بترس %~% ز دود دل صبحگاهش بترس

16 نه ابلیس بد کرد و نیکی ندید %~% بر پاک ناید ز تخم پلید

17 مزن بانگ بر شیرمردان درشت %~% چو با کودکان بر نیایی به مشت

18 یکی پند می‌گفت فرزند را %~% نگه‌دار پند خردمند را

19 مکن جور بر خردکان ای پسر %~% که یک روزت افتد بزرگی به سر

20 نمی‌ترسی ای گرگ ناقص خرد %~% که روزی پلنگیت بر هم درد

21 به خردی درم زور سرپنجه بود %~% دل زیردستان ز من رنجه بود

22 بخوردم یکی مشت زورآوران %~% نکردم دگر زور با لاغران

1 الا تا بغفلت نخفتی که نوم %~% حرام است بر چشم سالار قوم

2 غم زیردستان بخور ms032 زینهار %~% بترس از زبردستی روزگار

3 نصیحت که خالی بود از غرض %~% چو داروی تلخ است دفع مرض

1 یکی را حکایت کنند از ملوک %~% که بیماری رشته کردش چو دوک

2 چنانش در انداخت ضعف حسد %~% که می‌برد بر زیردستان حسد

3 که شاه ارچه بر عرصه نام آورست %~% چو ضعف آمد از بیدقی کمترست

4 ندیمی زمین ملک بوسه داد %~% که ملک خداوند جاوید باد

5 در این شهر مردی مبارک دم است %~% که در پارسایی چنویی کم است

6 نبردند پیشش مهمات کس %~% که مقصود حاصل نشد در نفس

7 نرفته‌ست هرگز بر او ناصواب %~% دلی روشن و دعوتی مستجاب

8 بخوان تا بخواند دعائی بر این %~% که رحمت رسد ز آسمان برین

9 بفرمود تا مهتران خدم %~% بخواندند پیر مبارک قدم

10 برفتند و گفتند و آمد فقیر %~% تنی محتشم در لباسی حقیر

11 بگفتا دعائی کن ای هوشمند %~% که در رشته چون سوزنم پای‌بند

12 شنید این سخن پیر خم بوده پشت %~% بتندی برآورد بانگی درشت

13 که حق مهربان است بر دادگر %~% ببخشای و بخشایش حق نگر

14 دعای منت کی شود سودمند %~% اسیران محتاج در چاه و بند

15 تو ناکرده بر خلق بخشایشی %~% کجا بینی از دولت آسایشی

16 ببایدت عذر خطا خواستن %~% پس از شیخ صالح دعا خواستن

17 کجا دست گیرد دعای ویت %~% دعای ستمدیدگان در پیت

18 شنید این سخن شهریار عجم %~% ز خشم و خجالت برآمد بهم

19 برنجید و پس با دل خویش گفت %~% چه رنجم حق است اینچه درویش گفت

20 بفرمود تا هر که در بند بود %~% به فرمانش آزاد کردند زود

21 جهاندیده بعد از دو رکعت نماز %~% به داور برآورد دست نیاز

22 که ای بر فرازنده آسمان %~% به جنگش گرفتی به صلحش بمان

23 ولی همچنان بر دعا داشت دست %~% که شه سر برآورد و بر پای جست

24 تو گویی ز ms033 شادی بخواهد پرید %~% چو طاووس چون رشته در پا ندید

25 بفرمود گنجینه گوهرش %~% فشاندند در پای و زر بر سرش

26 حق از بهر باطل نشاید نهفت %~% ازان جمله دامن بیفشاند و گفت

27 مرو با سر رشته بار دگر %~% مبادا که دیگر کند رشته سر

28 چو باری فتادی نگه‌دار پای %~% که یک بار دیگر نلغزد ز جای

29 ز سعدی شنو کاین سخن راست است %~% نه هر باری افتاده برخاسته‌ست

1 جهان ای پسر ملک جاوید نیست %~% ز دنیا وفاداری امید نیست

2 نه بر باد رفتی سحرگاه و شام %~% سریر سلیمان علیه‌السلام

3 به آخر ندیدی که بر باد رفت %~% خنک آن که با دانش و داد رفت

4 کسی زین میان گوی دولت ربود %~% که در بند آسایش خلق بود

5 بکار آمد آنها که برداشتند %~% نه گرد آوریدند و بگذاشتند

1 شنیدم که در مصر میری اجل %~% سپه تاخت بر روزگارش اجل

2 جمالش برفت از رخ دل فروز %~% چو خور زرد شد بس نماند ز روز

3 گزیدند فرزانگان دست فوت %~% که در طب ندیدند داروی موت

4 همه تخت و ملکی پذیرد زوال %~% بجز ملک فرمانده لایزال

5 چو نزدیک شد روز عمرش به شب %~% شنیدند می‌گفت در زیر لب

6 که در مصر چون من عزیزی نبود %~% چو حاصل همین بود چیزی نبود

7 جهان گرد کردم نخوردم برش %~% برفتم چو بیچارگان از سرش

8 پسندیده رایی که بخشید و خورد %~% جهان از پی خویشتن گرد کرد

9 در این کوش تا با تو ماند مقیم %~% که هرچ از تو ماند دریغ است و بیم

10 کند خواجه بر بستر جان‌گداز %~% یکی دست کوتاه و دیگر دراز

11 در آن دم تو را می‌نماید به دست %~% که دهشت زبانش ز گفتن ببست

12 که دستی به جود و کرم کن دراز %~% دگر دست کوته کن از ظلم و آز

13 کنونت ms034 که دست است خاری بکن %~% دگر کی برآری تو دست از کفن

14 بتابد بسی ماه و پروین و هور %~% که سر بر نداری ز بالین گور

1 قزل ارسلان قلعه‌ای سخت داشت %~% که گردن به الوند بر می‌فراشت

2 نه اندیشه از کس نه حاجت به هیچ %~% چو زلف عروسان رهش پیچ پیچ

3 چنان نادر افتاده در روضه‌ای %~% که بر لاجوردین طبق بیضه‌ای

4 شنیدم که مردی مبارک حضور %~% به نزدیک شاه آمد از راه دور

5 حقایق شناسی جهاندیده‌ای %~% هنرمندی آفاق گردیده‌ای

6 بزرگی زبان آوری کاردان %~% حکیمی سخنگوی بسیاردان

7 قزل گفت چندین که گردیده‌ای %~% چنین جای محکم دگر دیده‌ای

8 بخندید کاین قلعه‌ای خرم است %~% ولیکن نپندارمش محکم است

9 نه پیش از تو گردن کشان داشتند %~% دمی چند بودند و بگذاشتند

10 نه بعد از تو شاهان دیگر برند %~% درخت امید تو را برخورند

11 ز دوران ملک پدر یاد کن %~% دل از بند اندیشه آزاد کن

12 چنان روزگارش به کنجی نشاند %~% که بر یک پشیزش تصرف نماند

13 چو نومید ماند از همه چیز و کس %~% امیدش به فضل خدا ماند و بس

14 بر مرد هشیار دنیا خس است %~% که هر مدتی جای دیگر کس است

15 چنین گفت شوریده‌ای در عجم %~% به کسری که ای وارث ملک جم

16 اگر ملک بر جم بماندی و بخت %~% تو را چون میسر شدی تاج و تخت

17 اگر گنج قارون به چنگ آوری %~% نماند مگر آنچه بخشی بری

1 چو الپ ارسلان جان به جان‌بخش داد %~% پسر تاج شاهی به سر برنهاد

2 به تربت سپردندش از تاجگاه %~% نه جای نشستن بد آماجگاه

3 چنین گفت دیوانه‌ای هوشیار %~% چو دیدش پسر روز دیگر سوار

4 زهی ملک و دوران سر در نشیب %~% پدر رفت و پای پسر در رکیب

5 چنین است گردیدن روزگار %~% سبک سیر و بدعهد و ناپایدار

6 چو ms035 دیرینه روزی سرآورد عهد %~% جوان دولتی سر برآرد ز مهد

7 منه بر جهان دل که بیگانه‌ای است %~% چو مطرب که هر روز در خانه‌ای است

8 نه لایق بود عیش با دلبری %~% که هر بامدادش بود شوهری

9 نکویی کن امسال چون ده تو راست %~% که سال دگر دیگری دهخداست

1 شنیدم که از پادشاهان غور %~% یکی پادشه خر گرفتی بزور

2 خران زیر بار گران بی علف %~% به روزی دو مسکین شدندی تلف

3 چو منعم کند سفله را روزگار %~% نهد بر دل تنگ درویش بار

4 چو بام بلندش بود خودپرست %~% کند بول و خاشاک بر بام پست

5 شنیدم که باری به عزم شکار %~% برون رفت بیدادگر شهریار

6 تگاور به دنبال صیدی براند %~% شبش درگرفت از حشم دور ماند

7 بتنها ندانست روی و رهی %~% بینداخت ناکام شب در دهی

8 یکی پیرمرد اندر آن ده مقیم %~% ز پیران مردم شناس قدیم

9 پسر را همی‌گفت کای شادبهر %~% خرت را مبر بامدادان به شهر

10 که آن ناجوانمرد برگشته بخت %~% که تابوت بینمش بر جای تخت

11 کمر بسته دارد به فرمان دیو %~% به گردون بر از دست جورش غریو

12 در این کشور آسایش و خرمی %~% ندید و نبیند به چشم آدمی

13 مگر این سیه نامه بی‌صفا %~% به دوزخ برد لعنت اندر قفا

14 پسر گفت: راه درازست و سخت %~% پیاده نیارم شد ای نیکبخت

15 طریقی بیندیش و رایی بزن %~% که رای تو روشن تر از رای من

16 پدر گفت: اگر پند من بشنوی %~% یکی سنگ برداشت باید قوی

17 زدن بر خر نامور چند بار %~% سر و دست و پهلوش کردن فگار

18 مگر کان فرومایه زشت کیش %~% به کارش نیاید خر لنگ ریش

19 چو خضر پیمبر که کشتی شکست %~% وز او دست جبار ظالم ببست

20 به سالی که در بحر کشتی گرفت %~% بسی سالها نام زشتی گرفت ms036

21 تفو بر چنان ملک و دولت که راند %~% که شنعت بر او تا قیامت بماند

22 پسر چون شنید این حدیث از پدر %~% سر از خط فرمان نبردش بدر

23 فرو کوفت بیچاره خر را به سنگ %~% خر از دست عاجز شد از پای لنگ

24 پدر گفتش اکنون سر خویش گیر %~% هر آن ره که می‌بایدت پیش گیر

25 پسر در پی کاروان اوفتاد %~% ز دشنام چندان که دانست داد

26 وز این سو پدر روی در آستان %~% که یارب به سجاده راستان

27 که چندان امانم ده از روزگار %~% کز این نحس ظالم برآید دمار

28 اگر من نبینم مر او را هلاک %~% شب گور چشمم نخسبد به خاک

29 اگر مار زاید زن باردار %~% به از آدمی زاده دیوسار

30 زن از مرد موذی ببسیار به %~% سگ از مردم مردم‌آزار به

31 مخنث که بیداد با خود کند %~% ازان به که با دیگری بد کند

32 شه این جمله بشنید و چیزی نگفت %~% ببست اسب و سر بر نمد زین بخفت

33 همه شب به بیداری اختر شمرد %~% ز سودا و اندیشه خوابش نبرد

34 چو آواز مرغ سحر گوش کرد %~% پریشانی شب فراموش کرد

35 سواران همه شب همی تاختند %~% سحرگه پی اسب بشناختند

36 بر آن عرصه بر اسب دیدند و شاه %~% پیاده دویدند یکسر سپاه

37 به خدمت نهادند سر بر زمین %~% چو دریا شد از موج لشکر زمین

38 یکی گفتش از دوستان قدیم %~% که شب حاجبش بود و روزش ندیم

39 رعیت چه نزلت نهادند دوش %~% که ما را نه چشم آرمید و نه گوش

40 شهنشه نیارست کردن حدیث %~% که بر وی چه آمد ز خبث خبیث

41 هم آهسته سر برد پیش سرش %~% فرو گفت پنهان به گوش اندرش

42 کسم پای مرغی نیاورد پیش %~% ولی دست خر رفت از اندازه بیش

43 بزرگان نشستند و خوان خواستند %~% بخوردند ms037 و مجلس بیاراستند

44 چو شور و طرب در نهاد آمدش %~% ز دهقان دوشینه یاد آمدش

45 بفرمود و جستند و بستند سخت %~% بخواری فگندند در پای تخت

46 سیه دل برآهخت شمشیر تیز %~% ندانست بیچاره راه گریز

47 سر ناامیدی برآورد و گفت %~% نشاید شب گور در خانه خفت

48 نه تنها منت گفتم ای شهریار %~% که برگشته بختی و بد روزگار

49 چرا خشم بر من گرفتی و بس %~% منت پیش گفتم همه خلق پس

50 چو بیداد کردی توقع مدار %~% که نامت به نیکی رود در دیار

51 ور ایدون که دشخوارت آمد سخن %~% دگر هرچه دشخوارت آید مکن

52 تو را چاره از ظلم برگشتن است %~% نه بیچاره بی‌گنه کشتن است

53 مرا پنج روز دگر مانده گیر %~% دو روز دگر عیش خوش رانده گیر

54 نماند ستمگار بد روزگار %~% بماند بر او لعنت پایدار

55 تو را نیک پندست اگر بشنوی %~% وگر نشنوی خود پشیمان شوی

56 بدان کی ستوده شود پادشاه %~% که خلقش ستایند در بارگاه

57 چه سود آفرین بر سر انجمن %~% پس چرخه نفرین کنان پیرزن

58 همی گفت و شمشیر بالای سر %~% سپر کرده جان پیش تیر قدر

59 نبینی که چون کارد بر سر بود %~% قلم را زبانش روان تر بود

60 شه از مستی غفلت آمد به هوش %~% به گوشش فرو گفت فرخ سروش

61 کز این پیر دست عقوبت بدار %~% یکی کشته گیر از هزاران هزار

62 زمانی سرش در گریبان بماند %~% پس آنگه به عفو آستین برفشاند

63 به دستان خود بند از او برگرفت %~% سرش را ببوسید و در بر گرفت

64 بزرگیش بخشید و فرماندهی %~% ز شاخ امیدش برآمد بهی

65 به گیتی حکایت شد این داستان %~% رود نیکبخت از پی راستان

66 بیاموزی از عاقلان حسن خوی %~% نه چندان که از جاهل عیب جوی

67 ز دشمن شنو سیرت خود که دوست %~% هرآنچ از ms038 تو آید به چشمش نکوست

68 وبال است دادن به رنجور قند %~% که داروی تلخش بود سودمند

69 ترش روی بهتر کند سرزنش %~% که یاران خوش طبع شیرین منش

70 از این به نصیحت نگوید کست %~% اگر عاقلی یک اشارت بست

1 چو دور خلافت به مأمون رسید %~% یکی ماه پیکر کنیزک خرید

2 به چهر آفتابی به تن گلبنی %~% به عقل خردمند بازی کنی

3 به خون عزیزان فرو برده چنگ %~% سر انگشتها کرده عناب رنگ

4 بر ابروی عابد فریبش خضاب %~% چو قوس قزح بود بر آفتاب

5 شب خلوت آن لعبت حور زاد %~% مگر تن در آغوش مأمون نداد

6 گرفت آتش خشم در وی عظیم %~% سرش خواست کردن چو جوزا دو نیم

7 بگفتا سر اینک به شمشیر تیز %~% بینداز و با من مکن خفت و خیز

8 بگفت از که بر دل گزند آمدت %~% چه خصلت ز من ناپسند آمدت

9 بگفت ار کشی ور شکافی سرم %~% ز بوی دهانت به رنج اندرم

10 کشد تیر پیکار و تیغ ستم %~% به یک بار و بوی دهن دم به دم

11 شنید این سخن سرور نیکبخت %~% برآشفت نیک و برنجید سخت

12 همه شب در این فکر بود و نخفت %~% دگر روز با هوشمندان بگفت

13 طبیعت شناسان هر کشوری %~% سخن گفت با هر یک از هر دری

14 دلش گرچه در حال از او رنجه شد %~% دوا کرد و خوشبوی چون غنچه شد

15 پری چهره را همنشین کرد و دوست %~% که این عیب من گفت یار من اوست

16 به نزد من آن کس نکوخواه تست %~% که گوید فلان خار در راه تست

17 به گمراه گفتن نکو می‌روی %~% جفائی تمام است و جوری قوی

18 هر آنگه که عیبت نگویند پیش %~% هنردانی از جاهلی عیب خویش

19 مگو شهد شیرین شکر فایق است %~% کسی را که سقمونیا لایق است

20 چه خوش گفت ms039 یک روز دارو فروش: %~% شفا بایدت داروی تلخ نوش

21 اگر شربتی بایدت سودمند %~% ز سعدی ستان تلخ داروی پند

22 به پرویزن معرفت بیخته %~% به شهد عبارت برآمیخته

1 شنیدم که از نیکمردی فقیر %~% دل آزرده شد پادشاهی کبیر

2 مگر بر زبانش حقی رفته بود %~% ز گردن‌کشی بر وی آشفته بود

3 به زندان فرستادش از بارگاه %~% که زورآزمای است بازوی جاه

4 ز یاران یکی گفتش اندر نهفت %~% مصالح نبود این سخن گفت گفت

5 رسانیدن امر حق طاعت است %~% ز زندان نترسم که یک ساعت است

6 همان دم که در خفیه این راز رفت %~% حکایت به گوش ملک باز رفت

7 بخندید کو ظن بیهوده برد %~% نداند که خواهد در این حبس مرد

8 غلامی به درویش برد این پیام %~% بگفتا به خسرو بگو ای غلام

9 مرا بار غم بر دل ریش نیست %~% که دنیا همین ساعتی بیش نیست

10 نه گر دستگیری کنی خرمم %~% نه گر سر بری در دل آید غمم

11 تو گر کامرانی به فرمان و گنج %~% دگر کس فرومانده در ضعف و رنج

12 به دروازه مرگ چون در شویم %~% به یک هفته با هم برابر شویم

13 منه دل بدین دولت پنج روز %~% به دود دل خلق خود را مسوز

14 نه پیش از تو بیش از تو اندوختند %~% به بیداد کردن جهان سوختند

15 چنان زی که ذکرت به تحسین کنند %~% چو مردی نه بر گور نفرین کنند

16 نباید به رسم بد آیین نهاد %~% که گویند لعنت بر آن کاین نهاد

17 وگر بر سرآید خداوند زور %~% نه زیرش کند عاقبت خاک گور

18 بفرمود دلتنگ روی از جفا %~% که بیرون کنندش زبان از قفا

19 چنین گفت مرد حقایق شناس %~% کز این هم که گفتی ندارم هراس

20 من از بی زبانی ندارم غمی %~% که دانم که ناگفته داند همی

21 اگر بینوایی برم ور ms040 ستم %~% گرم عاقبت خیر باشد چه غم

22 عروسی بود نوبت ماتمت %~% گرت نیکروزی بود خاتمت

1 یکی مشت زن بخت روزی نداشت %~% نه اسباب شامش مهیا نه چاشت

2 ز جور شکم گل کشیدی به پشت %~% که روزی محال است خوردن به مشت

3 مدام از پریشانی روزگار %~% دلش پر ز حسرت تنش سوکوار

4 گهش جنگ با عالم خیره‌کش %~% گه از بخت شوریده رویش ترش

5 گه از دیدن عیش شیرین خلق %~% فرو می‌شدی آب تلخش به حلق

6 گه از کار آشفته بگریستی %~% که کس دید از این تلخ‌تر زیستی

7 کسان شهد نوشند و مرغ و بره %~% مرا روی نان می‌نبیند تره

8 گر انصاف پرسی نه نیکوست این %~% برهنه من و گربه را پوستین

9 چه بودی که پایم در این کار گل %~% به گنجی فرو رفتی از کام دل!

10 مگر روزگاری هوس راندمی %~% ز خود گرد محنت بیفشاندمی

11 شنیدم که روزی زمین می‌شکافت %~% عظام زنخدان پوسیده یافت

12 به خاک اندرش عقد بگسیخته %~% گهرهای دندان فرو ریخته

13 دهان بی زبان پند می‌گفت و راز %~% که ای خواجه با بینوایی بساز

14 نه این است حال دهن زیر گل! %~% شکر خورده انگار یا خون دل

15 غم از گردش روزگاران مدار %~% که بی ما بگردد بسی روزگار

16 همان لحظه کاین خاطرش روی داد %~% غم از خاطرش رخت یک سو نهاد

17 که ای نفس بی رای و تدبیر و هش %~% بکش بار تیمار و خود را مکش

18 اگر بنده‌ای بار بر سر برد %~% وگر سر به اوج فلک بر برد

19 در آن دم که حالش دگرگون شود %~% به مرگ از سرش هر دو بیرون شود

20 غم و شادمانی نماند ولیک %~% جزای عمل ماند و نام نیک

21 کرم پای دارد نه دیهیم و تخت %~% بده کز تو این ماند ای نیکبخت

22 مکن تکیه بر ملک و جاه ms041 و حشم %~% که پیش از تو بوده‌ست و بعد از تو هم

23 خداوند دولت غم دین خورد %~% که دنیا به هر حال می‌بگذرد

24 نخواهی که ملکت برآید بهم %~% غم ملک و دین خورد باید بهم

25 زرافشان چو دنیا بخواهی گذاشت %~% که سعدی درافشاند اگر زر نداشت

1 حکایت کنند از جفا گستری %~% که فرماندهی داشت بر کشوری

2 در ایام او روز مردم چو شام %~% شب از بیم او خواب مردم حرام

3 همه روز نیکان از او در بلا %~% به شب دست پاکان از او بر دعا

4 گروهی بر شیخ آن روزگار %~% ز دست ستمگر گرستند زار

5 که ای پیر دانای فرخنده رای %~% بگوی این جوان را بترس از خدای

6 بگفتا دریغ آیدم نام دوست %~% که هر کس نه در خورد پیغام اوست

7 کسی را که بینی ز حق بر کران %~% منه با وی ای خواجه حق در میان

8 دریغ است با سفله گفت از علوم %~% که ضایع شود تخم در شوره بوم

9 چو در وی نگیرد عدو داندت %~% برنجد به جان و برنجاندت

10 تو را عادت ای پادشه حق روی است %~% دل مرد حق گوی از این جا قوی است

11 نگین خصلتی دارد ای نیکبخت %~% که در موم گیرد نه در سنگ سخت

12 عجب نیست گر ظالم از من به جان %~% برنجد که دزدست و من پاسبان

13 تو هم پاسبانی به انصاف و داد %~% که حفظ خدا پاسبان تو باد

14 تو را نیست منت ز روی قیاس %~% خداوند را من و فضل و سپاس

15 که در کار خیرت به خدمت بداشت %~% نه چون دیگرانت معطل گذاشت

16 همه کس به میدان کوشش درند %~% ولی گوی بخشش نه هر کس برند

17 تو حاصل نکردی به کوشش بهشت %~% خدا در تو خوی بهشتی سرشت

18 دلت روشن و وقت مجموع باد %~% قدم ثابت و ms042 پایه مرفوع باد

19 حیاتت خوش و رفتنت بر صواب %~% عبادت قبول و دعا مستجاب

1 همی تا برآید به تدبیر کار %~% مدارای دشمن به از کارزار

2 چو نتوان عدو را به قوت شکست %~% به نعمت بباید در فتنه بست

3 گر اندیشه باشد ز خصمت گزند %~% به تعویذ احسان زبانش ببند

4 عدو را بجای خسک در بریز %~% که احسان کند کند دندان تیز

5 چو دستی نشاید گزیدن ببوس %~% که با غالبان چاره زرق است و لوس

6 به تدبیر رستم درآید به بند %~% که اسفندیارش نجست از کمند

7 عدو را به فرصت توان کند پوست %~% پس او را مدارا چنان کن که دوست

8 حذر کن ز پیکار کمتر کسی %~% که از قطره سیلاب دیدم بسی

9 مزن تا توانی بر ابرو گره %~% که دشمن اگرچه زبون دوست به

10 بود دشمنش تازه و دوست ریش %~% کسی کش بود دشمن از دوست بیش

11 مزن با سپاهی ز خود بیشتر %~% که نتوان زد انگشت با نیشتر

12 وگر زو تواناتری در نبرد %~% نه مردی است بر ناتوان زور کرد

13 اگر پیل زوری وگر شیر چنگ %~% به نزدیک من صلح بهتر که جنگ

14 چو دست از همه حیلتی در گسست %~% حلال است بردن به شمشیر دست

15 اگر صلح خواهد عدو سر مپیچ %~% وگر جنگ جوید عنان بر مپیچ

16 که گروی ببندد در کارزار %~% تو را قدر و هیبت شود یک هزار

17 ور او پای جنگ آورد در رکاب %~% نخواهد به حشر از تو داور حساب

18 تو هم جنگ را باش چون کینه خاست %~% که با کینه ور مهربانی خطاست

19 چو با سفله گویی به لطف و خوشی %~% فزون گرددش کبر و گردن کشی

20 به اسبان تازی و مردان مرد %~% برآر از نهاد بداندیش گرد

21 و گر می برآید به نرمی و هوش %~% به تندی و خشم و ms043 درشتی مکوش

22 چو دشمن به عجز اندر آمد ز در %~% نباید که پرخاش جویی دگر

23 چو زنهار خواهد کرم پیشه کن %~% ببخشای و از مکرش اندیشه کن

24 ز تدبیر پیر کهن بر مگرد %~% که کارآزموده بود سالخورد

25 در آرند بنیاد رویین ز پای %~% جوانان به نیروی و پیران به رای

26 بیندیش در قلب هیجا مفر %~% چه دانی کران را که باشد ظفر

27 چو بینی که لشکر ز هم دست داد %~% به تنها مده جان شیرین به باد

28 اگر بر کناری به رفتن بکوش %~% وگر در میان لبس دشمن بپوش

29 وگر خود هزاری و دشمن دویست %~% چو شب شد در اقلیم دشمن مایست

30 شب تیره پنجه سوار از کمین %~% چو پانصد به هیبت بدرد زمین

31 چو خواهی بریدن به شب راهها %~% حذر کن نخست از کمینگاهها

32 میان دو لشکر چو یک روزه راه %~% بماند بزن خیمه بر جایگاه

33 گر او پیشدستی کند غم مدار %~% ور افراسیاب است مغزش برآر

34 ندانی که لشکر چو یک روزه راند %~% سر پنجه زورمندش نماند

35 تو آسوده بر لشکر مانده زن %~% که نادان ستم کرد بر خویشتن

36 چو دشمن شکستی بیفگن علم %~% که بازش نیاید جراحت به هم

37 بسی در قفای هزیمت مران %~% نباید که دور افتی از یاوران

38 هوابینی از گرد هیجا چو میغ %~% بگیرند گردت به زوبین و تیغ

39 به دنبال غارت نراند سپاه %~% که خالی بماند پس پشت شاه

40 سپه را نگهبانی شهریار %~% به از جنگ در حلقه کارزار

1 دلاور که باری تهور نمود %~% بباید به مقدارش اندر فزود

2 که بار دگر دل نهد بر هلاک %~% ندارد ز پیکار یأجوج باک

3 سپاهی در آسودگی خوش بدار %~% که در حالت سختی آید به کار

4 کنون دست مردان جنگی ببوس %~% نه آنگه که دشمن فرو کوفت کوس

5 سپاهی که کارش نباشد ms044 به برگ %~% چرا روز هیجا نهد دل به مرگ

6 نواحی ملک از کف بدسگال %~% به لشکر نگه دار و لشکر به مال

7 ملک را بود بر عدو دست چیر %~% چو لشکر دل آسوده باشند و سیر

8 بهای سر خویشتن می‌خورد %~% نه انصاف باشد که سختی برد

9 چو دارند گنج از سپاهی دریغ %~% دریغ آیدش دست بردن به تیغ

10 چه مردی کند در صف کارزار %~% که دستش تهی باشد و کار زار

1 به پیکار دشمن دلیران فرست %~% هزبران به آورد شیران فرست

2 به رای جهاندیدگان کار کن %~% که صید آزموده‌ست گرگ کهن

3 مترس از جوانان شمشیر زن %~% حذر کن ز پیران بسیار فن

4 جوانان پیل افگن شیر گیر %~% ندانند دستان روباه پیر

5 خردمند باشد جهاندیده مرد %~% که بسیار گرم آزموده‌ست و سرد

6 جوانان شایسته بخت ور %~% ز گفتار پیران نپیچند سر

7 گرت مملکت باید آراسته %~% مده کار معظم به نوخاسته

8 سپه را مکن پیشرو جز کسی %~% که در جنگها بوده باشد بسی

9 به خردان مفرمای کار درشت %~% که سندان نشاید شکستن به مشت

10 رعیت نوازی و سر لشکری %~% نه کاری است بازیچه و سرسری

11 نخواهی که ضایع شود روزگار %~% به ناکاردیده مفرمای کار

12 نتابد سگ صید روی از پلنگ %~% ز روبه رمد شیر نادیده جنگ

13 چو پرورده باشد پسر در شکار %~% نترسد چو پیش آیدش کارزار

14 به کشتی و نخچیر و آماج و گوی %~% دلاور شود مرد پرخاشجوی

15 به گرمابه پرورده و خیش و ناز %~% برنجد چو بیند در جنگ باز

16 دو مردش نشانند بر پشت زین %~% بود کش زند کودکی بر زمین

17 یکی را که دیدی تو در جنگ پشت %~% بکش گر عدو در مصافش نکشت

18 مخنث به از مرد شمشیر زن %~% که روز وغا سر بتابد چو زن

19 چه خوش گفت گرگین به فرزند خویش ms045 %~% چو بربست قربان پیکار و کیش

20 اگر چون زنان جست خواهی گریز %~% مرو آب مردان جنگی مریز

21 سواری که بنمود در جنگ پشت %~% نه خود را که نام آوران را بکشت

22 شجاعت نیاید مگر زان دو یار %~% که افتند در حلقه کارزار

23 دو همجنس همسفره همزبان %~% بکوشند در قلب هیجا به جان

24 که ننگ آیدش رفتن از پیش تیر %~% برادر به چنگال دشمن اسیر

25 چو بینی که یاران نباشند یار %~% هزیمت ز میدان غنیمت شمار

1 دو تن پرور ای شاه کشور گشای %~% یکی اهل بازو دوم اهل رای

2 ز نام آوران گوی دولت برند %~% که دانا و شمشیر زن پرورند

3 هر آن کو قلم را نورزید و تیغ %~% بر او گر بمیرد مگو ای دریغ

4 قلم زن نکودار و شمشیر زن %~% نه مطرب که مردی نیاید ز زن

5 نه مردی است دشمن در اسباب جنگ %~% تو مدهوش ساقی و آواز چنگ

6 بسا اهل دولت به بازی نشست %~% که ملکت برفتش به بازی ز دست

1 نگویم ز جنگ بد اندیش ترس %~% در آوازه صلح از او بیش ترس

2 بسا کس به روز آیت صلح خواند %~% چو شب شد سپه بر سر خفته راند

3 زره پوش خسبند مرد اوژنان %~% که بستر بود خوابگاه زنان

4 به خیمه درون مرد شمشیر زن %~% برهنه نخسبد چو در خانه زن

5 بباید نهان جنگ را ساختن %~% که دشمن نهان آورد تاختن

6 حذر کار مردان کار آگه است %~% یزک سد رویین لشکر گه است

1 میان دو بد خواه کوتاه دست %~% نه فرزانگی باشد ایمن نشست

2 که گر هر دو باهم سگالند راز %~% شود دست کوتاه ایشان دراز

3 یکی را به نیرنگ مشغول دار %~% دگر را برآور ز هستی دمار

4 اگر دشمنی پیش گیرد ستیز %~% به شمشیر تدبیر خونش بریز

5 برو دوستی گیر با دشمنش %~% که ms046 زندان شود پیرهن بر تنش

6 چو در لشکر دشمن افتد خلاف %~% تو بگذار شمشیر خود در غلاف

7 چو گرگان پسندند بر هم گزند %~% بر آساید اندر میان گوسفند

8 چو دشمن به دشمن بود مشتغل %~% تو با دوست بنشین به آرام دل

1 چو شمشیر پیکار برداشتی %~% نگه دار پنهان ره آشتی

2 که لشکر کشوفان مغفر شکاف %~% نهان صلح جستند و پیدا مصاف

3 دل مرد میدان نهانی بجوی %~% که باشد که در پایت افتد چو گوی

4 چو سالاری از دشمن افتد به چنگ %~% به کشتن برش کرد باید درنگ

5 که افتد کز این نیمه هم سروری %~% بماند گرفتار در چنبری

6 اگر کشتی این بندی ریش را %~% نبینی دگر بندی خویش را

7 نترسد که دورانش بندی کند %~% که بر بندیان زورمندی کند

8 کسی بندیان را بود دستگیر %~% که خود بوده باشد به بندی اسیر

9 اگر سرنهد بر خطت سروری %~% چو نیکش بداری نهد دیگری

10 اگر خفیه ده دل بدست آوری %~% از آن به که صدره شبیخون بری

1 گرت خویش دشمن شود دوستدار %~% ز تلبیسش ایمن مشو زینهار

2 که گردد درونش به کین تو ریش %~% چو یاد آیدش مهر پیوند خویش

3 بد اندیش را لفظ شیرین مبین %~% که ممکن بود زهر در انگبین

4 کسی جان از آسیب دشمن ببرد %~% که مر دوستان را به دشمن شمرد

5 نگه دارد آن شوخ در کیسه در %~% که بیند همه خلق را کیسه بر

6 سپاهی که عاصی شود در امیر %~% ورا تا توانی بخدمت مگیر

7 ندانست سالار خود را سپاس %~% تو را هم ندارد ز غدرش هراس

8 به سوگند و عهد استوارش مدار %~% نگهبان پنهان بر او بر گمار

9 نو آموز را ریسمان کن دراز %~% نه بگسل که دیگر نبینیش باز

10 چو اقلیم دشمن به جنگ و حصار %~% گرفتی به زندانیانش سپار

11 که بندی ms047 چو دندان به خون در برد %~% ز حلقوم بیدادگر خون خورد

12 چو برکندی از چنگ دشمن دیار %~% رعیت به سامان تر از وی بدار

13 که گر باز کوبد در کار زار %~% بر آرند عام از دماغش دمار

14 وگر شهریان را رسانی گزند %~% در شهر بر روی دشمن مبند

15 مگو دشمن تیغ زن بر درست %~% که انباز دشمن به شهر اندرست

1 به تدبیر جنگ بد اندیش کوش %~% مصالح بیندیش و نیت بپوش

2 منه در میان راز با هر کسی %~% که جاسوس همکاسه دیدم بسی

3 سکندر که با شرقیان حرب داشت %~% درخیمه گویند در غرب داشت

4 چو بهمن به زاولستان خواست شد %~% چپ آوازه افگند و از راست شد

5 اگر جز تو داند که عزم تو چیست %~% بر آن رای و دانش بباید گریست

6 کرم کن نه پرخاش و کین‌آوری %~% که عالم به زیر نگین آوری

7 چو کاری برآید به لطف و خوشی %~% چه حاجت به تندی و گردن کشی

8 نخواهی که باشد دلت دردمند %~% دل درمندان برآور زبند

9 به بازو توانا نباشد سپاه %~% برو همت از ناتوانان بخواه

10 دعای ضعیفان امیدوار %~% ز بازوی مردی به آید به کار

11 هر آن کاستعانت به درویش برد %~% اگر بر فریدون زد از پیش برد

بستان

بستان

نبذة عن الكتاب

الفهرس