3 7_9447

ا-6ا. ) /7118ernه n 72ی8 وه 5ا اکیه] 77 سلر میری

مقدمه، تصحیح، فهرستها و توضیح از: 4 الرس*7 لل مرهارم و لآای نه ل ور ه ت کصه رر

دکتر محمد سرور مولایی 1جهلاع به هرهررصرهرد کههصه هری لاراا ار ر یهاردا

آن خدا که انگبین شیرین نوش را از فوارهآ تلخ نیش زنبور، به قدرت خویش چکاند و آن سبحانی که نبات در قمطرهآ عطا از شاخ نومیدی رساند و آن ملکی که اشک دیدهآ تر2 ابر، که تو او را باران خوانی، در چشم خانهآ صدف در شبافروز کند و آن قادری که از نفس3 زنگی شب، که تو او را صبح خوانی، در کارگاه لاجوردی حلیهآ روز پوشاند و آن صانعی که از عارض خور نور، زلف دیجور نماید و از چهرهآ چرخ فیروزه دیدهآ روشن ستاره گشاید و آن ستاری که به آتش فضل، خرمن گناه عاصیان را سوزاند4 و به راهبر عنایت، رفتن شاهراه محبت اهل وجدان را و محبان را آموزاند و سلک توحید بر جید و جود موحدان بیندازد و اشتیاق جمال خود در باطن مشتاقان گمارد و آن ظاهری که سراپردهآ کبریا در پیش پرتو نور ضیاء فرود آویزد، تا از درد فراق انوار جمالش دلهاخون شود وگاه کشف سبحات جلال کند تا از هیبت تجلی صفات پاکش دیدهها جیحون گردد وگاه سلسله محبت اهل عرفان را بجنباند و به هزار فرسخ بعد ایشان را براند تا موسی وار در طور و در حریم حرم به وحی غفور مستغرق شوند وخویش را همو دانند و لیس فی الؤجود الا الله سرایند و گاه جام اسرار در جان اهل اسلام فرو ریزد تا از غایت مستی خود در هستی او

آآما بعد فیقول العبد المفتقر الی الله الغنی، محمدبن نصیر الدین جعفر المکی الحسینی بصره الله بعیوب نفسه، نکات اسرار معانی از طومار سبع مثانی و حقایق انوار و دقایق اسرار به ارشاد سید مختار علیه السلام، به التماس و درخواست1 برادرم اعز محترم ملک محمود عرف شیخا، ارشدهالله تعالی، در قلم آوردم و این کتاب را بعون سبحانی بحرالمعانی مسمی کردم. ان الله بالغ امره.

برادرم اعز محترم ملک محمود شیخا، مدام العشق طالبه و دام الشوق غالبه2، الوف دعوات وصنوف تحیات از محمد حسینی که خاک آستانهآ قطب عالم3، قدس الله سره است، به کرم قبول فرمایند.

خلاصهآ صحیفه مبنی بر آنکه مفاوضهآ شریف و مکاتبهآ لطیف، خدمت اخوی رسید به تعظیم تمام مطالعه افتاد و به دریافت اخبار سلامتی خدمت اخوی، شکر حضرت صمدیت جلت قدرته، به جا آورده شد. لله الحمد والمنه.

اما بعد معلوم رأی انور و مفهوم خاطر منور خدمت اخوی باد که اقل درجات ایمان نزدیک اهل کمال تصدیق دل است و اکثر آن را نهایت نیست و4 مبتدیان را تصدیق آن است که سالک را باشد به گزاردن اوامر و اجتناب از نواهی. بعد از این چون در نهایت کار آید، کفر و ایمان هر دو پویان و جویان عاشق باشند و عاشق را جایی نیابند. بعد از این احوال آخرت عاشق را کشف گردد و تشبه مشاهده ms002 نکند5 و جمیع علوم معرفت به ذوق لذت دهد. یعنی تا آنکه در عالم تشبه و شک باشد، در بعد طریق بود که ولاتعلم نفس ما اخف لهم من قرة اغین. چون ای برادر از تشبه و شک

نظم در دیده رهی ز تو خیالی بنگاشت بر دیدن آن خیال عمری بگذاشت چون طلعت خورشید عیان سربرداشت در دیده غلط نماند و در سر پنداشت2

- اما ای برادر، ازین کلمهآ زبانی گفتن نه مرا ثواب است و نه تو را فائده، از این کلمه زبانی همین شده است که از قتل نفس و غارت مال به حکم ظاهر عصمت یافته است و این گفتن کلمه زبانی، نزدیک مختصر همتان و قاصر دیدگان، مصور شده است، اما ای برادر، این کلمه نزدیک اهل کمال به وجه ذوق است، وقتی3 که جمال کلمه را مشاهده کنند آنگاه بر زیان که رانند. نبینی که بایزید بسطامی میگوید که توبة الناس من ذنوبهم و توبتی من قول لااله الأالله هم از این گفتار ظاهر توبه میکند. پس ای برادر جهد کن تا به جمال کلمه مشرف شوی و ان شاء الله تعالی خواهی شد.

پس ای برادر چون نقطهآ کبریا الله از ذات احدیت و واحدیت قدم در صحرای لمیزل و لا یزال نهاده بر هیچ چیز نزول نکرده تا صحرای صفات یکی لطفی و دوم قهری در عالم ذات پدید آورد یکی الجمال که و ما ازسلناک الا رحمة للعالمین دوم الجلال وان علیک لعنتی ms003 الی یوم الدین. ای برادر معذورم دار، مستم نمی دانم که از خامه چه بیرون می آید.

در این محل ای برادر مدارج بسیار و معارج بیشمار بود. بنابر قصور افهام فرود گذاشته شد ان شاءالله تعالی به قالبی دیگر به خدمت اخوی در قلم آید.

المقصود، ای برادر «لااله» از عالم عبودیت وفطرت است و «الآالله» از عالم الوهیت وولایت2 واما روش سالکان در دائرهآ «لااله» باشد که انالله تعالی خلق الخلق فی ظلمة بعده به دائرهآ الاالله رسند وبعده هم از این دائرهآ «الله» آید، ثم رش علیهم من نوره، طلعت ایشان گردد، بعده هم ازین دایرهآ «الله» به محلی رسند که توبه از گفتن «الله» نیز کنند که من عرف الله لا یقول الله و من یقول الله لا یعرف الله. این مقامی است که مقام نیست و این جایی است که جای نیست و آنکه ای برادر سالک در دائرهآ «هاء» اله توقف کند و ساکت شود و او رازنار و شرک روی نماید و از الله او را هیچ خبر نباشد.

اما ای برادر، چندین هزار سالک و طالب «الاالله» که در دائره «لا» قدم نهادند به طمع گوهر الله. هرگاه که وادی ماسوی الله به پایان بردند، پاسبان حضرت الله ایشانرا بداشت و سرگردان و حیران ساخت و پاسبان «الله» کیست؟ آن زنگی سیاهپوش که قباء از سیاهی زلف حضرت حبیب الله خلعت به خود اختیار کرده است او میگوید: فرد

محبوب مرا گفت نشین بر در من مگذار درون هر که ندارد سر من ای برادر، این پاسبان حضرت، جمیع اهل ظواهر را در عالم «لاء نفی» داشته است و در گرد پیرامون جمال انا من نور الله اطلاع شدن نمی دهد و صد هزار جانرا در این راه بی جان کرده است ms004 و ای برادر در این راه جان آن باشد که به الله برسد و حیات این جان، نور محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم است. چون ای برادر جذبهآ نور حبیب درآید آنگاه عاشق را از سیاه نقاب خلاص دهند وان جندنا لهم الغالبون نصرت دهندهآ او شود و توقیع نصر من الله و فتثح قریب با وی 3 دهند

افکنده دلم رخت به منزل گاهی آنجا نبود هیچ دلیلی و نه راهی

آنجا دوهزار عاشق اندر ماهی میکشته شود که برنیاید آهی

و پس ای برادر، سلطنت سیاه نقاب، بر نااهلان باشد با مخلصان او را کاری نیست و ای برادر مخلصان کیانند؟ آنانند که در این راه در ان عبادی لیس لک علیهم سلطان داخلاند یعنی مخلصان در «ان» مبالغت و در «یاء» تقرباند یعنی این یاء تقرب یاء یس است فهم من فهم. بعده این مخلص جزبه نور محمد رسول الله صلی الله علیه وسلم دیگر نبیند، یعنی در صحرای جمال الله همیشه مقرون باشد زیرا که ای برادر جمال ذات جز در آئینه صفات محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم ظهور نگردد. بیرون ز سر دو زلف شاهد ره نیست. که من عرف نفسه ای من عرف نفس محمد، یعنی هر که شناسد نفس محمد را فقد عرف ربه اینست معنی حدیث علی کرم الله وجهه.

اما اهل ظواهر جایی دیگراند چنانکه حضرت رسالت علیه السلام رمزی نیز فرموده است که من رأنی فقد رأی رب1 او خود تمام بیرون داده است و آنگه ای برادر در حق رسول الله صلی الله علیه و سلم آمده است لأن اشرکت لیحبطن عملک و لتکونن من الخاسرین و حضرت رسالت علیه السلام، نیز فرموده که اعوذ بک من الشرک والشک وای برادر نکته آن است که حضرت رسالت علیه السلام هرگاه که نور ذات الله را در آئینهآ خود2 بدید فرمان شد ms005 حبیبا در حالتی که ما را در خود بینی شرک بود، باید که ما را بی خود بینی تا از شرک خلاص یابی و این مخصوص و مخلوص3 در ذات حضرت رسالت است، اما دیگران را از انبیاء و اولیاء همه در پردهآ حضرت رسالت علیه السلام46 یعنی در آثینهآ محمدی ببینید و آنکه ای برادر کسی را از انبیاء و اولیاء این حوصله افتد که بیرون از آئینه حضرت رسالت علیه السلام بینم؟ ایشان را جواب لن ترانی گردد، زیراکه موسی علیه السلام بیرون پردهآ

پس ای برادر، فردا حضرت رسالت علیه السلام جمال را بیخود1 بیند و دیگران همه انبیاء واولیاء در پردهآ محمدی بینند2 و پردههای حضرت رسالت علیه السلام را نهایتی نیست. اگرای برادر پردهای از این پردههای حضرت رسالت علیه السلام را بیان کنم، بالله العظیم آسمان و زمین و آنچه در ایشان است، که بی معرفتاند، در عدم روند، جز قلوب اهل کمال و چون ای برادر قلم در این محل رسید خواست که دیوانگی کند اما عقلم دامن ذهنم را گرفت و گفت که ای دیوانه، سلسلهآ دیوانگان را مجنبان.

الله تعالی خدمت اخوی را بیناگرداند تا مکتوبات این فقیر را دریابد، زیراکه فهم این کلمات فقیر نه کار هر کسی است. زینهار نپنداری که کس از این عصر در غور کلمات این فقیر رسد وکی رسد که کلمات این فقیر از تعلیم خانهآ و لو علم الله فیهم خیرا لا سمعهم مکتوب می شود، اما نیت کردهام که چیزی از این مکتب خانه بر آن برادر خواهم نبشت اما دائم باید که در مطالعه باشد وانچه ماند ان شاء الله بحضور حل کرده شود. درین مکتوب ایمان، مدارج بسیار و مفاتیح بیشمار بود اما در مکتوب دیگر مکتوب گردد. الله تعالی آن برادر را عزت ms006 ماورای شش حدود، روزی گرداند وبمنه وکمال کرمه، بحزمة النبی و آله. تمت هذه المکتوب فی العاشر من الصفر سنه اربع و عشرین و ثمان مائةفرد به پایان آمد این دفتر حکایت همچنان باقی به صد دفتر نمی گنجد حدیث حال مشتاقی

اما ای برادر، نکتهآ دیگر این فقیر آن است چون حبیب ندای توقف شنید خاطر مبارک نگران شد، چنانکه در مجاز اگر دوست که در مقام مطلوب و مقصود است چون بر در دوست میرسد اگر ساعتی توقف می فرمایند، معلوم ضمائر است که خاطر چگونه میشود؟ و بعده مرمت و عذر بر میزبان است که عذرها در میان می آرد. حضرت سید کونین و کرسینشین ماورای دارین، درین3 مقام مطلوب بود که سبحان الذی أسری پس مطلوب راندای توقف چه باشد؟ اما از سبب عذرها بود. اما این فقیر را روشن است که حضرت جل و علا چه عذرها در میان آورده است. امید است که آن برادر را نیز روشن شود. اگر عذری از4 عذرهای حضرت عزاسمه و جل و علا، شرح دهم، اهل ظواهر ms009 از نادانی و از نارسیدگی خونم بریزند و روزی خواهند ریخت اما رمزی بر آن برادر نموده شود. چون انکسار دل محمدی درندای توقف که در آن حضرت خریداری شد . غزل

باز آفتاب دولت بر آسمان برآمد باز آرزوی جانها از راه جان درآمد

باز آن شهی درآمد کو قبلهآ شهانست باز آن مهی برآمد کز ماه برتر آمد1

چون ای برادر حضرت رسالت علیهالسلام به همت بلند، سر را قدم گردانید یکسر به سر بیشتر کرده و حسن وافرترگشت و جمال ذات الله درنواخت صفات آمد، اما صفات ذات گشت و ذات در لباس صفات ملبوس شد. ای برادر دانی که چه میگویم؟ در زمینها حبیب را محمد گویند و در نه فلک احمد خوانند و ماورایی - که دون2 شش جهت است - میم را نیز حذف کنند. ابیات. آن یار همانست اگر جامه دگر کرد

آن جامه بدر کرد و دگر بار برآمد این نیست تناسخ سخن وحدت محض است

کز جوشش آن قلزم زخار برآمد3

المثال مصابیح الاقوال، یعنی ای برادر، سکندر چندین محلهایی خود رسول شدی و رفتی، اما جامهآ رسالت پوشیدی و ذات همان سکندر بودی. هرگز روا نباشد نزدیک اهل وحدت که در لباس، ذات تبدیل گردد. فهم من فهم. فرد

مرد میباید که باشد4 شهشناس گر ببیند شاه را در صد لباس

ای برادر روز یکشنبه نماز پیشین، مکتوب آغاز کرده بودم، در وجود ظاهری مرضی داشتم. چون شب افتاد مکتوب در مثنوی مذکور رسیده بود گذاشتم. در شب مذکور حضرت رسالت را علیه السلام در خواب دیدم. گویا این مکتوب بر دست من بود. پیش رسول الله گذرانیدم5. فرمودند که ای فرزند من بیش1 از این اسرار از علمهای من در صحرا منه. اگر دستوری ظهور بودی علمهای بی حرف و بی صوت را با حرف و صوت کردمی7 و بگفتمی و کفرهای اهل ظواهر را بشستمی. فرد

ای برادر اهل ظواهر چه دانند که نیت چه باشد و نیت نیز برای صلوة شرط است. نماز وقتی درست گردد که نیت شود کما قال علیه السلام الأعمال بالنیات و عبدالله سهل تستری میگوید: النیة نور و نکته این فقیر در حروفات نیت آن است که إن حرف النون لشارة الی النور وحرف الیاء إشارة بید الله و حرف التاء اشارة بهدایة الله، فان النیة نسیم الروح فروح وریحان و جنة نعیم پس ای برادر عملها به نیت است ونیت از عالم کسب نباشد، اما از عالم عطا و خلعت الهی باشد. هم از این جا بود که بشر حافی بر جنازه حسن بصری نماز نگزارد و یاران بر وی اعتراض کردند که از نیت مذکور محروم بودند و گفتند چرا بر جنازه حسن بصری نماز نکردی؟ فقال یشر الحا فی لا أجدنیة یعنی هنوز نیت را نیافتهام. این چنین نیت در نماز باید تا برای نماز شاید. بعده تکبیر گفتن است. چون ای برادر تکبیر گوید مرنماز را یعنی الله اکبر گوید، تکبیرگوینده را شاید که آنچه بطلان در وی باشد به آتش شوق به حرقت دهد تا از بطلان در وی هیچ نماند، یعنی همه حق ماند وقل جاء الحق و زهق الباطل. چنانکه ای برادر پروانه که عاشق آتش است چون خود را در میان آتش زند آتش او را قبول کند و نفی از غیر دهد، هم از آتش قوت خورد تا که چنان شود که قوت او هم از او باشد به غیر زحمت2 غیر، و وجود پروانه هم غیر است. ای ms011 برادر نمی دانم که چه می نویسم که درین3 مقام جهت برخیزد. الله تعالی جمال مثنویات این فقیر رابر آن برادر تجلی کند و امید است که خواهد کرد. مثنویات

در فروغ پرتو آن یک نظر محو می گردد وجودم سر به سر4

از حیای آفتاب فر شاه پاک برمی خیزم آن ساعت ز راه

چون نمیماند ز من نام وجود چون به خدمت پیش افتم1 در سجود

گر تو میبینی کسی را آن زمان نیستم من هست آن شاه جهان

گفت اکنون میندانم کیستم بنده باری نیستم، پس چیستم

من ندانم تو منی یا من توی محو گشتم در تو و گم شد دوی2

فهم من فهم.

پس ای محبوب3 در هر چیزی که جان روی بدان آورد، همان چیز قبلهآ او باشد فأینا تولوا فتم وجه الله. المقصود ای برادر چون بنده در آن مقام که مذاکره کردیم رسد آنجانه شب باشد نه روز لیس عند الله صباح ولآمساء. پس پنج نماز را چگونه دریابد ؟! اما این طایفه را والذین هم علی صلوتهم دائمون دست آمده باشد. چه کنم ای برادر از دست علمای رهزن که مثل طفل راهند، بیان و شرح نمیتوانم گفت. پس ای برادر تکبیر چنین باید که چون الله اکبرگویی وجود کونین را محو بینی. هیچ وقتی دیدی و در استقبال6 إن ذاهب الی رب سیهدین رفتی و مشاهده کردی؟! و ای برادر وقتی در خواندن إن وجهت وجهی للذی فطر السموات والارض حنیفا و ما أنا منالمشرکین هرگزیاء «وجهی» را دیدی که در میان دریای «للذی» غرق شده است و هرگز از «فطر» خود راگم دیدی ؟! و هرگز در السموات والارض یعنی این دو مقام را دیدی؟ که افلا اقسم بما تبصرون و ما لا تبصرون و هرگز حنیفا ملة ابراهیم را دیدی و هرگز در مسلما استغفار از قول کردی؟ و هرگز در و ما انا من المشرکین خود را ms012 دیدی که دست بر تختهآ وجود تو زد تا فانی گردی؟! بعده ان صلوتی و نسکی و محیای

ساقی دیوانگانی همچو می دیوانه باش سر به سر پر کن قدح را موی را گنجا مده

وانکه زین میدان بترسد گو برو در خانه باش1

پس ای برادر، هم از ساقی واسطه در ساقی بی واسطه برسی و امید است که خواهی رسید. چون ای برادر مست شوی ایاک نعبد را کمر خدمت بربندی از خود آنگه گذشته را یاد آری ایاک نستعین خود به گفتن درآید. بعده تمنای کونین تو برآید. بعد از آن اهدنا الصراط المستقیم را عین بینی که از ساقی بی واسطه چه شراب می نوشند و آن کیانند صراط الذین انعمت علیهم پس محرومان و محجوبان را بینی که بر در مانده، چون حلقه2 ms013 بر در، تو درون خانه نشسته، غیر المغضوب بگویی. آنگاه ای برادر ترا معلوم شود که لآصلوة الا بفاتحة الکتاب چه اشارت و رموز [دارد] خواجه عالم آفضل الصلوة و آکمل التحیات و علیه السلام است3. بعده ترا فاتحه

در کوی یگانگی چه طاعت چه گناه برکنگرهآ صنع چه خورشید چه ماه

در خاطر مبارک از جهت این معنی چیزی راه ندهد4 و ذکری که در باب مکتوب اول نبشته بودند که نسخه را بفرستند، بالله العظیم سواد همین است و بیاض هم در این است و ذکری که در باب یاد کردن خدمت اخوی خود را فرموده بودند، هم از مثنویات مذکور فهم کنند که آن حال چه حال است. باید که در کوشش5 مثنویات

مرد میباید که باشد شه شناس گرچه بیند شاه را در صد لباس

در شب دوشنبه پیش حضرت رسالت علیه السلام گذشته است. این مکتوب را نیکو نگاه داری. همین سعادت ابدی که بر خدمت اخوی است تا آن برادر لائق آن حضرت نیست اینچنین معاینه کی شود و زنهار در این اسرارکسی را مطلع نکند! این خود چیست؟ إن شاءالله تعالی چیزی نبشته آید که فهم خلائق از خاص وعام قاصر آیند. تث هذه المکتوب الشریف فی الخامس من ربیع الاول سنه اربع وعشرین و ثمان مائة.

برادرم اعز محترم ملک محمود شیخا، دام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی واحوال مقام یقینی موجب شکر است. غرض صحیفهآ مبنی بر آنکه مکاتبه شریف خدمت اخوی رسید. شکر حضرت صمدیت، جلت قدرته به جای آورده شد و دیگر معلوم رأی انور و مفهوم خاطر منور باد، بعد از نماز، رکن زکوة است که خواجهآ عالم علیه السلام فرموده است الزکواة قنطرة الإسلام یعنی طایفهای ms015 که مال دارند زکوة برایشان واجب است که انما الصدقات للفقراء والمساکین الآیه. از این زکوة، علمای ظاهر مراد دیگر دارند و محققان باطن دیگر فهم کنند. اگرچه ای برادر، حضرت عزت جل و علا این جهان را از برای اولیاء آفریده است، اما ایشان خود را باکسب و با دنیا ندهند از زکوة خدای که اصل و فرع هر دو خود از برای وجود ظاهری ایشان ظهور کرده است. اما ای برادر نصیبی به هر یک باید داد چنانکه مال دادن از مال واجب آید، همچنان بر اولیاء واجب آید از دادن علم معرفت که خواجهآ عالم علیه السلام فرموده است: لآانفع کثز من آلعلم ای علم المعرفت. یعنی نیست گنجی نافع تر از گنج علم معرفت، زیرا که علم معرفت، گنج و رزق خلق اولها آمد که و من رزقناه منارزقا حسنا ای برادر رزق حسن همین علم معرفت است که العلم لا یحل منعه. پس ای برادر بر قدر حوصله نثار باید کرد و این آیه را در کار باید بست که مارزقناهم ینفقون و نکته دیگر این فقیر آن است که

ای برادر روزی قطب العالم شیخ نصیرالدین محمود، قدس سره العزیز، پیر این فقیرهم در این معنی فرمودند که الصوم الغیبة عن رؤیة ما دون الله لرؤیة الله تعالی و این روزه را مریم بیان میکند ان نذرت للرحمن صوما فلن أکلم الیوم انسیا که افطار آن جزلقاء الله دیگر نباشد کما قال علیه السلام إن للصایم فرحتین فرحة عند افطاره وفرحة عند لقاء ربه. اما ای برادر، روزهآ فقیر این است صوموا لرؤیته وافطروا لرؤیته. الله تعالی آن برادر را نیز صوم مذکور روزی خواهد کرد. ای برادر از این صوم جز خبری و نشانی نتوان داد که ابتدای این صوم از خدا باشد و آخر افطار آن نیز به خدا باشد که الصوم جنة پس ای برادر سپر و سلاح صوم آمد، گاهی صائم باش وگاهی افطار کن که اگر ای برادر همه وقت صائم باشی یکرنگ باشی، چنانکه حضرت رسالت علیه السلام فرموده من صام آلأبد فلا صوم له یعنی اگر افطار نباشد صوم را خود نام نبود. اما ای برادر صائم ابد خود یکی آمد الصمد یعنی نعت حضرت اوست جل جلاکه و خلق را فرموده که صوموا ساعة وافطروا ساعة.

در این محل ای برادر، مدارج بسیار و معارج بی شمار بود. از سبب اهل ظواهر - که طفل راه آمدهاند - فرود گذاشتم، اما در مکتوبی دیگر بر آن برادر رمزی

اما ای برادر، رکن پنجم حج است که ولله علی الناس حج البیت من آشتطاع إلیه سبیلا پس ای برادر راه ms017 خداوند تعالی نه از جهت راست است و نه از جهت چپ است و[ نه] از بالا ونه از از زیر و نه در بعد ونه در قرب، اما راه حضرت صمدیت جل و علاء در دل مؤمن است و آن یک قدم است که دع نفسک و تعال چنانکه عبدالله بن عمر رضی الله عنهما از حضرت رسالت علیه السلام پرسید این الله فقال علیه السلام فی قلوب عباده یعنی در دلهای بندگان. رباعی نباشد عیب پرسیدن تو را خانه کجا باشد

نشانی ده اگر یابیم و آن اقبال ما باشد تو خورشید جهان باشی ز چشم1 ما نهان باشی

تو خود این را روا2 داری وانگه این روا باشد؟

که قلب المؤمن عزش الله پس ای محبوب تو دل را طلب کن که حج، حج دل است. اگر بگویی که دل کجاست؟3 که در این دو مقام بجویی که قلب المؤمن بین الاصبعین من اصابع الرحمن یعنی مابین دو اصابع، یکی جمال است ودوم جلال است در این محل نیز فروگذاشتم. اما رمزی از این اگر بگویم خونم بریزند و روزی خواهند ریخت اللهم عجل] اما این نیز از مطالعهآ بسیار و فکر بی شمار هم از این مکتوب بر آن محبوب روشن شود، إن شاءالله تعالی. المقصود حج صوری کار همه کس باشد، اما حج معنوی و حقیقی نه کار هرکسی باشد. در راه حج صوری زر و سیم باید فشاندن و در راه حج معنوی و حقیقی جان و دل باید فشاندن. این حج حقیقی کسی را مسلم است که او از بند جان برخیزد که من اشتطاع الیه سبیلا مراد

محراب جهان جمال رخسارهآ ماست سلطان جهان در دل بیچارهآ ماست

شور و شر و کفر و توحید و یقین در گوشه دیدههای خونخوارهآ

و ای برادر ، هنوز قالبها و کعبههای صوری نبود که روح اعظم به کعبهآ اعظم مسجود بود. الله تعالی جمال بیتهای این فقیر را بر آن برادر تجلی کند. غزل پیش از آن روز که میبود و بتخانه نبود جان ما سوی خرابات همی کرد سجود اشقان را به طواف حرم و کعبه چه کار شاهد ما چو رخ از خانهآ خمار نمود سر وحدت همه روشن شود آنرا که دمی زنگ هستی خود از آئینهآ دل

هر که او بستهآ زهد است بر او در نگشود باده مینوش که معشوق حقیقی هرگز هر که او بس بس که آن نعرهآ مستانه صبوحی تا روز اندر این میکده چشمان محمد بگشود

چه کنم ای برادر؟ بشریت و شریعت نمی گذارد که مطلق کعبهآ ریوبیت را بیان کنم اما رمزی و رموزی خواهم نمود در مکتوباتی ms020 دیگر ان شاءالله تعالی. ای برادر اینک بنای اسلام که پنج رکن است از روی حقیقت و سر برون دادم، اما امید است که خدمت اخوی هم در مطالعهآ بسیار مستغنی و مستفیض خواهد شد و خواهد رسید. إن شاءالله تعالی. اللهماززقنا فکرة فی ادراک المکتوبات وبعد از این ان شاءالله تعالی چیزی چیزهایی از مکتبخانهآ عشق بیان [خواهد] آمد. به پایان آمد این دفتر حکایت همچنان باقی به صد دفتر نمی گنجد حدیث حال مشتاقی

تمث هذه المکتوب الشریف بعون الملک اللطیف یوم الاحد الثامن عقر من ربیع الأول سنة ازبع و عشرون ولمان مائة هجریة مقدسة.

چنان آمیختم با او که دل با من نیامیزد نخست از عشق او زادم به آخر دل بدو دادم

چو میوه زاید از شاخی بدان شاخ اندر آویزد1 پس ای برادر معذورم دار و بدانکه چون [به] ابتدای مقام معرفت رسی از شراب معرفت مست گردی و چون به کمال مستی رسی ، به نهایت انتهای خود آیی. بعده نفس خود را شناسی که من عرف نفسه آنگاه فقد عرف ربه تجلی احوال تو گردد و نکتهآ دیگر این فقیر آن است که من عرف نفسه یعنی اینهای نفسه عائد بر حضرت رسالت است علیه السلام أی من عرف نفس محمد که لقد جاء کم رسول من أنفسکم هم در این معنی ms021 جلوه گری میکند. الله تعالی جمال مثنویات این فقیر را بدان برادر

گر1 گذریابی ز نفس و جسم و جان آشنا گردی یقین با جان جان

جان جان هم پرتو است از ذات او کس نبیند جز بدان مرآت او

خواجهآ عالم علیه السلام نیز میگوید که طوبی لمن رأنی و آمن لی. چه دانم ای برادر فی الحال فهم توانی کردن یا نی؟ اما امید است که فهم کنی و چون معرفت نفس احمدی حاصلت گردد، آنگاه توانی که معرفت حضرت احدی را دریابی، اما نیکو درخواهی یافت چون این فقیر را دریافتهای. ای برادر. بیت

اگر موسی نهام موسیچه هستم درون سینه موسیقار دارم

المقصود ای برادر، حضرت رسالت علیهالسلام رمزی نموده است و گفته که من رأنی فقد رأی رب، معنی تمام بیرون داده است، پس عرفالله این باشد. اینجا نکتهای بود [میان] رأنی و میان فقد رأی رب2 اگر ظهور میکردم این مسلمانان مجازی و تقلیدی مرا سنگسار میگردانند. از سبب نارسیدگی ایشان فرود گذاشتم. اما خدمت اخوی هم در مطالعه و فکر بسیار فهم خواهند کرد. ای برادر، این همه برای تست که مخاطب تویی و مر غایبی را حاجت ندارم. پس ای برادر هر که خودشناس نباشد محمد شناس کی باشد؟ پس او عارف چگونه بود؟ و چون معرفت حبیب تو را حاصلت شود و بیعت ان الذین یبایعونک آما یبایعون الله ید الله فوق ایدیهم در احوال برتو جلوه گری کند، بعده به نعمتألیوم لملت لکم دینکم والممت علیکم نعمتی مکمل گردی، آنگاه لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من أنفسهم الآیه و برای این منت بر تو ای برادر چندان شکر واجب و لازم گردد که در تحریر نیاید و هم در شکر کثیر ترا ای برادر چندان معرفت حضرت جل و علا حاصل شود، حضرت جل و علا چندان معرفت خود ترا دهد که در آن ms022 معرفت نه عارفشناسی و نه معروف را. آن پیر تحقیق، ابوبکر صدیق رضی الله عنه هم از اینجاگفته: العجز عن دزک الاذراک اذراک یعنی معرفت وادراک آن باشد که همگی عارف را بخورد یعنی خود معرفت شود. بیت

عشق و عاشق محو گردد زین مقام خود همان معشوق ماند والسلام و ای برادر، این عجز در کمال معرفت است یعنی کسی که در کمال معرفت مستغرق است او کمال عاجز است، یعنی حضرت جل و علاکمال غنی است و ما کمال فقیریم. یعنی فقرکمال ما آئینهآ غنای کمال اوست. رباعی

اگر شاه را تاج زر بر سر است مرا پایهآ فقر عالیتر است

اگر شاه مست می هستی است به جامم می نیستی خوشتر است

هم در این معنی حضرت قطب عالم شیخ نصیرالدین محمود قدس الله سره، پیر این فقیر فرمودهاند که: سبحان من لم یجعل للخلق سبیلا إلی معرفته الا بالعجز عن معرفته یعنی ای برادر، بی آئین محمدی، هیچ کس از انبیاء و اولیاء [را] حضرت عزت جل و علا در معرفت خود راه نداد، بیرون ز سر دو زلف شاهد ره نیست. و چون تو ای برادر، راه معرفت او طلب کنی، حقیقت خود را آثینه سازی و در آن آئینه از دولت پیرومرشد خود نگری، نفس محمدی بشناسی، بعده نفس محمد را صلی الله علیه و سلم آثینه سازی که خواجهآ عالم علیه السلام تمام از این مقام بیرون داده است که رأیت رب فی لیلة المغراج فی أخسن صورة ذات پاک محمد است صلی الله علیه و سلم کما قال علیه السلام خلق الله تعالی صورتی فی أخسن حسن. یعنی ای برادر حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم، حضرت عزت جل و علارا در خود دید. در این محل نیز نکتهآ باریک بود، از سبب مسلمانان مجازی بیرون ندادهام اما خدمت اخوی در فکر کثرت تفهیم خواهد کرد. مراد فی احسن ms023 صورت این است. اما ای محبوب، نکتهآ مذکور را به لباسی چیزی، بر آن محبوب بگویم. خواجهآ عالم، علیه الصلوة والسلام، خود فرموده است که أنا من ظهور ذاته و مخلوقه من ظهور ذاتی. پس ای محبوب، همان ذات بود که در آن ذات محویت یافت. بیت چون روح در نظاره فنا گشت این بگفت نظارهآ جمال خدا جز خدا نکرد

هم از این مقام گفت که من رأنی فقد رأی ربی. دریغا! ای محبوب، اگر موسی علیه السلام که مظهر ذات اوست، درآیینهآ محمدی صلی الله علیه و سلم ربأرن [گفتی] هرگز خبر به لن ترانی نخوردی، اما چون بیرون آنینهآ او خواست لا محاله

هر جا فقیر بینی با وی نشست باید ما را فقیر معنی چون بایزید باید

ما را نبید باده از خم غیب آید ما را مقام و مجلس عرش مجید آید2

این که گفتم بر حوصلهآ خدمت اخوی گفتم بر حوصلهآ خدمت. اما مدت پنجاه سال است که قلم در نکات اسرار احمدی که با حضرت احدی است و اسرار حضرت احدی که با احمدی است، قلم می رانم اما از سبب معد های نارسیدهآ اهل ms024 ظواهر که فکرهای سقیم که در ذهنهای عقیم است، هیچ یکی از ایشان اظهار نکردهایم و نمی کنیم. اما در این وقت چون خدمت اخوی را طالب شراب خاص یافتم بر حوصله خدمت اخوی - که مبدأ حالاند - چیزی مینویسم و هرگاه که آن برادر نهایت حال گردند و خواهند گشت ان شاءالله تعالی کامل تر از این نکات نوشته آید.

المقصود وجود حضرت رسالت علیهالسلام آیینه است و در این آئینه وجوه یؤمئذ ناظرة إلی ربها ناظرة مشاهده کنی اما مکمل باشی، یعنی بد مستی نکنی. قطعه

نی چو بی مغزان به یک می سست شو نی به یک دردی همی مغرور باش

گر می وصلش محمد درکشی مست و لایعقل مشو مخمور باش

همچو آن حلاج بدمستی مکن یا حسینی باش یا منصور باش

ردان رهش میل به هستی نکنندخودبینی و خویشتن پرستی نکنند

آن دم که شراب وصل گیرند به دستخمخانه تهی کنند و مستی نکنند أنالحق گفتن و سبحانی ورزیدن، نزدیک اهل کمال همتان چیزی نیست. المقصود چون مشاهده در آئینهآ محمدی یابی إن شاءالله خواهی یافت، هیچ خروش نکنی و براهل ظواهرندا در دهی که: ما قدروا الله حق قدره آی ما عرف الله حق معرفته یعنی بدان و ببین و بر خلق این بگو وزان دانستن و دیدن هیچ مگو الا با کسی که مرد حقیقت باشد. زنهار اهل ظواهر را از این اسرار مطلع نکنی که پنجاه سال است که نمیکنم. پس ای برادر تحقیق بدانی که شجرهآ معرفت را میوه، لقاءالله است و هر که ای برادر امروز در معرفت است، فردا با رؤیت است و هر که اینجا معرفت حاصل نکرد آنجا کورست. کما قال الله تعالی و من أعرض عن ذکرربی فان ms025 له معیشة ضننکا و نحشره یوم القیمة اعمی و مراد عن ذکری ای عن معرفتی است و در جای دیگر فرموده من کان فی هذهأعمی فهو ف الآخرةأعمی بیت

هر که امروز به معنی رخ آن یار ندید طفل راه است که او منتظر فردا شد

هر که اینجا از معرفت نابینا فردا از رؤیت نیز نابینا کما قال علیه السلام یقول آلعبد ف آلجنة یارب أرنی فی مقام الأولیاء. ندا آید که ای بندهآ من مرا مخوان لأنک لم تعرفنی فی دار الدنیا.

وای برادر معرفت بر سه نوع است2 : معرفت ذات و معرفت صفات و معرفت إفعال. اما معرفت افعال الله واحکامه از معرفت نفس خود حاصل کنی و فی أنفسکم أفلا تبصرون ومعرفت صفات از معرفت نفس محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم حاصل کنی که لقد جاء کم رسول منأنفسکم و معرفت ذات او در بیان نگنجد و

اسرار صفات جوهر عشق دانم که درین زبان نگنجد

خاموش شوم که وصف عشقت اندر خبر و نشان نگنجد2

و آنکه حضرت رسالت علیه السلام فرموده است: تفکروا فی الآئه لا تفکروا فی ذاته از جهت اوسط همتان بیانی داده است. اما ای برادر عالی همتان چندان سلوک میکنند که در ذات او عز آسمه محو میگردند و قراری درایشان نیست و چون محو شدند، قراری یافتند، از آن محویت حکایتی این است: رباعی

من نیم آن کس که منم گویی کیست خاموش منم در دهنم گویی کیست

من پیرهنی بیش نیم از سر تا پای آنکس که منش پیرهنم گویی کیست

ای برادر، شمهای بیان ذات عز آسمه بر آن برادر در قلم آمده بیشتر هم از این رموز خواهی دانست که کارکجاست و یار چه جاست. غزل3 دلا نزد کسی بنشین که او از دل خبر دارد

به زیر آن درختی رو که او گلهای تر دارد نه ms026 هر کلکی شکر دارد، نه هر زیری زبر دارد

نه هر چشمی نظر دارد، نه هر بحری گهر دارد4

اما ان شاءالله تعالی آن برادر در این راه بینا خواهد شد.

المقصود آنکه گفتم که معرفت افعال الله از نفس خود یابی آن است که افعال خدای تعالی دو قسم است5: ملکی و ملکوتی، یعنی تعین این جهان و آن جهان. و ای برادر این جهان و آنچه در این جهان است ملکی خوانند و هر چه آن جهان و آنچه در آن جهان است ملکوتی خوانند و هر چه غیر از این جهان است و غیر از آن جهان است جبروتی خوانند و لاهوت خود در بیان و عبارت نیاید. یعنی اسرار ذات

هر که را در عشق محکم شد قدم درگذشت از کفر و از اسلام هم

چون تو را این کفر و این ایمان نماند این تن تو گم شد و این جان نماند

بعد از آن مردی شوی این کار را مرد باید اینچنین اسرار را

پای درنه همچو مردان و مترس درگذر از کفر و ms027 ایمان و مترس

چند ترسی؟ دست از طفلی بدار باز شو چون شیر مردان پیش کار1

اللهمارزقک الهمارزقک امین امین امین. رباعی ای دل به چه زهره خواستی یاری را کو چون تو هلاک کرد بسیاری را دل گفت که تا شوم همی یکتایی این خواستن از بهر چنین کاری را

زنهار ای برادر، پای پس نیاری و محرم حضرت ما شوی، بعده بینی و نه بینی غیر حضرت ما و نگویی که از مقام کبر میگوید اما از مقام کبریاگفتم، یعنی ای برادر فقد عرف ربه هم تمام نباشد تا از پردهآ ربوبیت به پردهآ جمال الهیت نرسد و از پردهآ الهیت به پردهآ عزت نرسد و از پردهآ عزت به پرده کبریا نرسد. چون در مقام کبریا آید بعده کلام مذکور را سرآید یعنی در وقت قلم راندن حالتهای بوالعجب بر این فقیر تجلی است و در هر حالی کلام میزاید. ای برادر آن کلامهای با عظمت در جهان

در عشق حدیث آدم و حوا نیست ای هر که ز آدمست او از ما نیست

ای برادر، این بیت را در مکتوبی دیگر شرح کنم، از آنجا خواهی دانست کسی که ازآدم و حوانیست او کیست و او از کیست؟ زیادت از این نبشتن و گفتن نمیتوانم، اما فقد عرف ربه را با من عرف نفسه چه کارهاست و چه بارهاست!گوئیم حیات ما بخواه و خود در این راه محکم باش. طلب میکن و باز مییاب و نگاه میدار. شنیده میباش تا دانی و دانسته میباش تا بینی و بالله التوفیق. فرد به پایان آمد این دفتر حکایت همچنان باقی به صد دفتر نمی گنجد حدیث حال مشتاقی

معلوم باد آنچه مندرج بود ترتیب ms028 کتاب بحرالمعانی چگونه کنم؟ باید که ابتداء از مکتوب اول کند و بعد از آن به ولاء، چنانکه مکتوبات ما برسد بنویسد و نام این کتاب را بحرالمعانی بنویسد و دیگر معلوم باد در بحرالمعانی غواصی کند. و دیگر معلوم باد وعدهآ مکتوب عشق بود اما نخست معرفت افتاده و لهذا جمیع کلام این فقیر، فقراست از غیر. در عشق چندان نبشتم1 و مینویسم که تا قیامت تمام شدنی نیست. تمت هذه المکتوب الشریف بعون الملک الطیف الثلث من ربیع الآخر سنه أبع و عشرین وکمان مائة.

هر یکی از روح سری را بگفت کس نگفت از صدر، از دهلیز گفت

من بگویم نکته از صدرش بدان تو به گوش سر شنو نی گوش جان

معلوم رای انور خدمت اخوی باد، هرگاه که از خواجهآ عالم علیه السلام از بیان روح پرسیدند و یسیلونک عن الروح خواجهآ عالم علیه السلام می دانست وخواست که بلبل لسان را دربیان روح در بستان معانی به نوا آرد فی الحال جبرئیل از حضرت جلیل جلت قدرته، توقیع بینیازی درکوی عشقبازی آورده که قل الروح من امرربی اما حضرت رسالت را علیهالسلام معرفت روح تمام بود چون بیان آن مقام نبود فرمان شد که به حضرت ما حواله کن. وای برادر چون طالب در مقام مطلوب و محبوب آید به تمام معرفت روح مر او را کشف گردد و او در مقام خواجهآ عالم علیه السلام رسیده باشد کما قال علیه السلام انی اعرف رجالا من أمتی فیی لیلة المغراج مقامهم فی مقامی عندالله تعالی. پس ای محبوب بیان روح این فقیر را به تمامی کشف است، اما بر آن برادر ms029 در لباسی بیان کنم و شرح دهم تا آن زمان که نفس آن برادر از

آنچه من در عشق جانان یافتم کمترین چیزها جان یافتم

چون در افتادم به پندار بقا در بقا خود را پریشان یافتم

چون فرو رفتم به دریای فنا در فنا در فراوان یافتم

تا نپنداری که این دریای ژرف نیست دشوار و من آسان یافتم1

المقصود ای برادر چون جوهر حقالیقین را دست آوری و خواهی آورد، قلب تو در مقام روح تو آید، بعده روح تو در عالم من أمررب استغراق یابد. یعنی عبودیت به اتمام رسد و ربوبیت ترا حاصل گردد که ابوبکر دقاق میگوید: الفرق بینی و بینه العبودیة. در این مقام من أمررب را من أمری خواهی گفت. ای برادر، معذورم دار هر چند میخواهم که در لباسی قلم رانم نمی توانم. فهم من فهم. ای برادر چون تو در میدان من أمری جولانی کنی بعده بی لباس نبشته آید ان شاءاله تعالی.

المقصود ای برادر، علمای نادان پنداشتهاند تا جز قالبی که دروی که ماهیت و عینیت آن معلوم نیست نبینم. اما مفهوم خاطر عاطر خدمت اخوی باد، هرگاه که به گوهر روح رسی بعده هر لحظه صفتی از صفات تو بر تو عرض کنند. یعنی روح تورا هفتاد هزار صورت است، هر صورتی بر شکلی. آن همه تو را نمودار خواهد شد. هر گاه که ای برادر، صورت را مشاهده کنی، پنداری که خود اوست اما او نباشد بلکه تجلی او باشد. فرد پرتوی از عکس رویت گر فتد بر روی خاک

گردد از هر ذره پیدا صد هزاران آفتاب ms030 ای برادر صور مذکوره را به تمامی عدد شرح کردن، شریعت حجاب است. در پردهآ شریعت و اندر حجاب علم سریست بس بزرگ، حکایت اگر کنم. و ای محبوب کلمات این فقیر را هر که را در یافتن حاجت افتد، روزگاری دراز باید تا

اکنون بدان ای برادر، قالب تو چون تویی تو تعبیه است و تو به حقیقة اللطیفه که حاصل قلب آمده است که قلب لطیف است که از عالم علویست و قالب تو کثیف است که از عالم سفلی است. پس ای محبوب هیچ الفت و مناسبت میان قلب و قالب نیست و نباشد. اما ای محبوب واسطه و رابطه قلب را باید تا الفت افتد که ان الله یحول بین المرأ و قلبه همان واسطه ترجمان قلب وقالب بود. آنچه نصیب دل باشد، دل به آن لطیفه بگوید و این لطیفه با قالب بگوید. و اگرای محبوب، قلب را مجرد در قالب تعبیه کردندی، قلب با قالب هرگز قرار و انس نگرفتی. یعنی قالب در نور قلب گداخته شدی و خود میگوید: فهو علی نور من ربه نیک فهم کنی. پس ای برادر این لطیفه حقیقت آدمی است. پس ای محبوب این حقیقة را واسطه و حائل کردند میان قالب و قلب. مثالش آن است که قلب جبروتیست و قالب ملکی1 است و در ملکی. ای محبوب یعنی ملکوت ترجمان زبان جبروت نباشد، یعنی چنان نباشد عجمی زبان عربی فهم نکند الا به واسطهآ ترجمان که هم عربیت داند وهم عجمیت. پس ای برادر معلوم شد که در این پنج حواس صوری و پنج حواس معنوی و باطنی است که همه در نهاد تو تعبیه است. ان شاءالله خواهی دید.

پس ای محبوب تو قلبی و این نهاد لطیفه که گفته شد نفسی و قلبی و روحی است وای محبوب ms031 حضرت نبی علیه السلام طبیب حاذق بود مصالح از مفاسد نگاهداشتن او را ضرورت بود که فرمان رسید قل الروح من افر ربی و حضرت نبی علیهالسلام به همه حال اسرار روح را پوشیدند و می دانستند که مردانند در امت من ایشان چیزی بر اهل آن بیانی خواهند کرد. چنانکه ابن عباس رضی الله عنهما، رمزی در این آیه نموده است که ان یأتیکم التبوت فیه سکینة من ربکم، یعنی گفت این سکینه آن است که در میان تابوت بود، دل انبیاء در آنجا بود و ای محبوب یؤم یکؤن الناس کالفراش المبثوث و در جای دیگر گفت کأنهم جراد منتشر یعنی آن پروانهها و آن ملخها در روز قیامت که ازگورها بیرون آیند، چنانکه ای محبوب،

پس ای محبوب، علمای نادان قلبی ندارند. اگر ایشان را قلب شود آنگاه دانند که در بارگاه کلام این فقیر چه قلبهاست! زیرا که ای محبوب، کار دل دارد. پس ای محبوب طلب دلی باید کرد و دل راکجا یابی؟ در اینجا بین اصبعین من أصابع الرحمن طلب کن. اما اگر ای محبوب حجاب از معانی اصبعین برگیرم دلها شفا یابند و این فقیر در شعاع دل و اهل ظواهر در ته گل! پس ای محبوب، شمهای بدان که منظر الهی دل آمد پس دل لائق و ذائق نظر شد که ان الله تعالی لا ینظر إلی صورکم ms032 ولا الی أعمالکم و لکن ینظر إلی قلوبکم و نیتکم وأخوالکم چون دل نظرگاه خدا شد، بعده چون ای محبوب قالب تو نیز به رنگ دل خواهد شد. پس قالب تو نیز منظر الهی خواهد گشت و ای محبوب چه دانم که علمای نادان از کلمات این فقیر چه فهم خواهند کرد؟ اگر رسند مردند و آنکه نرسند تشویش بینند. و ای محبوب نکتهآ این فقیر آن است که دلهای سالکان را ریح مواصلت و مؤانست الهی در عالمهای خود میگرداند و دلهای ایشان در عالم ولایت دو انگشت، جولان میکند. از اصبعین مراد همین دو مکان مسکن دلهای محبوبان است و آن دو انگشت یکی جمال الاحد و دویم جلال الأحد. این دو مقام سکون دلهای ایشان است و حضرت نبی علیه السلام از این باد رمزی نموده است ولا تسبوا الویح فانها من نفس الرحمن. اینک ریح که دلهای محبوبان را میگرداند و آن رحمن کیست که الرحمن علی العرش آشتوی وای محبوب اگر حضرت رحمن جمال خویش به خلایق نمودی، همه را روشن شدی که قلب المؤمن عزش الله تعالی چه مقام است. ابیات

از خواجه بپرسید که این خانه چه خانهست گنجیست در این خانه که در کون نگنجد

این خانه و این خواجه همه فعل و بهانهست فیالجمله هر آنکس که در این خانه رهی یافت

سلطان زمین است و سلیمان زمانهست1 المقصود. ای محبوب، خزانهآ قلب تو در قلم آمد و در این محل قطب عالم شیخ ما قدس الله سره، رمزی بیرون دادهاند که القلب هوالعرش والصنر هوالکرسی. و ابن عباس رضی الله عنهما در آیه بل هو قرآن بجید فی لوح محفوظ میگوید که لوح محفوظ دل مؤمن است و حضرت نبی علیهالسلام رمزی در این ولایت نموده که انالعرش مجید محیط علی جمیع ما خلق الله تعالی یعنی عرش مجید محیط جمله ms033 مخلوقات است اما دل محیط عرش است حکایة عن الله تعالی : لا یسعنی سمائی و لأرضی و لا عرشی و لکن یسعنی قلب المؤمن. یعنی میگوید حضرت جل و علاکه عرش در خور ما نیامد و آسمان طاقت ما ندارد و زمین ما را برنتابد2 اما دل مؤمن ما را قبول کرد و ما نیز او را قبول کردیم. چنانکه ای محبوب روزی ابن عمر رضی الله عنهما از حضرت نبی علیهالسلام پرسید آین الله فقال علیه السلام فیی قلوب عباده. ای محبوب شرح دل کردیم از سبب آنکه تا دل بیابی، بعده روح اعظم را که خلیفهآ حق تعالی است دریابی.

المقصود ای محبوب من بشنو، می خواستم جمال عزت روح را بر عالم بر طریق عروسی بر تخت در جلوه آرم، اما بند شریعت محکم شد، دیوانگی حقیقة نهفتگی ورزید، غیرت الهی از دریای إن الله تعالی غیور و من غیرته حرم الفواحش ما ظهر منها و ما بطن در کار شد. یعنی شرح جان کردن از غیرت حرام کرد. اما اگرچه امروز بایزید و شبلی زنده میبودی شرح روح را هم در این مکتوب به اتمام میرسانیدم،

و ای برادر قل الروح من أمررب شرح تمام است، المقصود. ای محبوب زیرا که روح از عالم امر باشد وامر حضرت جل و علا از ارادت وقدرت است کما قال الله تعالی نا أمره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون. چون ای محبوب این صفت در تو ظهور کند بعده ms034 در نکتهآ این فقیر مدرک شوی که قل الروح من امرربی، ای من نوررب اینک خواجهآ عالم علیهالسلام بیانی تمام کرده است که انا من نورالله والمؤمنون من نوری. در این محل علمای ظاهر چه توانند گفت ؟ چنانکه روزی شبلی از این رموز رمزی از جنید پرسید. خواجه جنید فرمود که ای شبلی میان تو و میان دانایان این راه صدهزار مقام در راه است. منزل اول آن است که آنچه از ابتدای حال تو تا انتهای حال تو را حاصل است، پشت پای بزنی بعد از آن رمزی از رموزهای این معانی را دریابی. زهی حدیث نافع! بیت کاریست سخت مشکل کاندر ره حقیقت از هر هزار سالی یک مرد راهبین است1

هنوز ای محبوب کلام روح باق است نبشته خواهد شد ان شاءالله تعالی. در باب مکتوب اول مندرج بود إن شاءالله تعالی مکتوب دیگر نبشته آید و بالله العظیم نمیدانم که مکتوب اول در باب چه بود؟ بنویسند تا نبشته آید. هر چه در قلم میرود و معلوم نیست که در چه میرود؟ بیت

مستم خبر خویش چه پرسی از من مستان خبر خویش چه دانند آخر

این مکتوب نبشته فرستاده آید همچنین در تشویش مولانا فخرالدین مانده بود آن فرستاده نشد و آنچه در باب عشق مندرج بود این همه اسباب برای مکتوبات عشق مکتوب می شود. بعد از مکتوبات اتمام معانی روح، در عشق قلم رود. هنوز

عمده صحیفه مبنی برآنکه ابوبکر دقاق گفت که آلروح لا تدخل تحت ذل کن یعنی در تحت ذل کن روح نیاید و چون روح ای محبوب درکن وکون و مکان نباشد، پس از عالم مخلوق نباشد و از عالم آفریدگار باشد. یعنی نعت قدم ازلیت دارد، چون ای محبوب «امر» فرمایند[ه] و پدید کنند[ه] اشیا و مخلوقات آمد و روح از جمله امر باشد، پس آمر باشد نه مامور و فاعل باشد نه مفعول، قاهر1 باشد نه مقهور. پس ای محبوب چنانکه روزی عبدالله بن عمر رضی الله عنهما گفت که من از حضرت رسالت علیهالسلام، شنیدهام که او گفت که ملائک گفتند: خداوندا فرزندان آدم را دنیا دادی و مسکن و وطن ایشان کردی در دنیا میخورند و می آشامند چون حظ دنیا نصیب ایشان کردی، بهشت را سرای ماگردان و حظ بهشت نصیب ماکن. فأوحی الله تعالی إلیهم یا ملا کتی إنی لافعل و لا اجعل من خلقفت بیدی کمن قلت له کن فیکون یعنی ای محبوب، سوی ملاتک فرمان شد که ای فرشتگان بدانید که آدم را و فرزندان آدم را به ید قدرت آفریدم و شما را از کن فیکون، پس آن کس را که به ید

به هر نامی که در اسلام بودم و آن را بر مغان ایثار کردم

چو از کونین هر دو دیده بستم میان دیده خود دیدار کردم

بعده یعنی از دولت پیرخود قطب عالم قدس الله سره ماهیت روح را مشاهده و معاینه کردم و از ایمان یؤمنون بالغیب گذشتم و به ایمان شاهد و مشهود رسیدم و از علم ابجد به علم الؤمن اخ المؤمن وصلت یافتم. معذورم دار نمی دانم که چه مینویسم، آنچه ماند به حضور حل کرده شود. المقصود در این معامله مذکور علمی که داشتم همه به یکبار گذاشتم. ای محبوب خاطر جمع دار که جمع الجمع شوی. رباعی2

گر علم خرابات ترا هم نفسی وین علم وهنر پیش تو بادا هوسی

گر طائر غیبی به سرت سایه فکندی سیمرغ جهان در نظرت چون مگسی

هنوز ای برادر سخن باقی است به روزگاری نبشته آید و آنکه ای محبوب در خاطر عاطر بگذرد که خواجهآ عالم علیه السلام فرموده ان الله تعالی خلق الارواح قبل الاجساد بالفی الف سنة نکتهآ این فقیر آن است که این خلقت روح عبارت از اظهار و عرض فرموده است مر صفت فطرت و ارادت را به صفت قدرت و خلقت. آلفی

و ای محبوب، این ارواح که برتر از عرش است که کون و مکان در تحت است روح قدسی خوانند و دو روح دیگر که اطبا و حکما یکی را حیوانی متحرک خوانند و دوم را علما روحانی خوانند و با قالب آن را اضافت کنند این روح روحانی را نسبت با قالب بر دو وجه باشد: وجه اول آن است که یقین بدانی که جان آدمی حقیقت آدمی باشد ، اما آن را دو حال باشد در حالی متصرف باشد و در حالتی متصرف نباشد. پس ای محبوب، بودن جانی در این قالب را حیات خوانند و از انقطاع تصرف در این قالب را موت خوانند و باز دادن آن تصرفات را احیا و بعث خوانند و این انقطاع دونوع است: جزوی و کلی. اگر جزوی باشد نوم خوانند و اگر کلی باشد بعث و قیامت خوانند وهو الذی یتوقیکم باللیل والنهار انقطاع جزوی دانی و ثم یتعثکم فیه آمدن ms038 جزوی دریابی. وای محبوب الله یتوف الآنفس حین موتها والتی لتمتث فی منامها یعنی اگرمدت در قالب به آخر رسیده باشد، خود تصرف جأن

ای نهان اندر نهان اندر نهان اندر نهان این چنین رمزی عیان خود با نشانست و بیان

ای جهان اندر جهان اندرجهان اندر جهان

وجه اول شنیدی، اکنون گوش دارکه وجه دوم آن است: اضافت کردن این روح ms039 با قالب چنان باشد که اضافت واطلاق لفظ انسان با آدمی چون لفظ انسان اطلاق کنند، اما علمای ظاهر نپندارند که مفهوم از این لفظ انسان جز قالب نیست ! اماکسی که ای محبوب، قدح و جام شراب از خمخانهآ خصوصیت نوش کرده باشد، داند که مقصود از این خطاب و اطلاق جز جان حقیقة مراد نباشد. چنانکه گویند فلان عالم یا جاهل یا قادر یا عاجز یا سخی یا بخیل یا مؤمن یا کافر. ای محبوب این همه

پس ای محبوب، در این معنی خلایق به سه گروهاند: گروهی علمای ظاهر چنین میدانند که آدمی جز قالب نیست به دلیل آنکه قال الله تعالی إنا خلقنا الإنسان من نطفة أمشاج نبتلیه و دلیل دیگر إنا خلقنا هم من طین لأز وگروه دوم هم از علمای ظاهربین و باطن جو، هم قالب دأنند وهم جان، به ذلیل آنکه قال الله تعالی و صورکم فأحسن صورکم یعنی صورکم بالقالب فأحسن صورکم بالروح اما ای محبوب، گروه سیوم که اخصاند و از علم برخوردارند، ایشان اطلاق انسان و آدمی را جز بر جان نکنند و جز این جان را ندانند و قالب را از ذات انسان ننهند به هیچ وجه، کما قال علیه السلام ألانسان هو الروح.

پس ms040 ای محبوب، قالب را مرکب دانی و انسان را که جان است راکب گویی و سوار هرگز مرکب نباشد و کسی که بر اسب نشیند، راکب دیگر باشد و مرکوب دیگر. یعنی قفس دیگر باشد و مرغ دیگر. نابینا چون قفس را بیند گوید که این مرغ است، اما بینا درنگرد که مرغ را در میان قفس بیند و داند که قفس برای مرغ است. یعنی قفس محتاج مرغ است و از برای مرغ به کار دارند. و ای محبوب آنچه به صفات بشریت و قالب تعلق دارد چون اکل و شرب و جماع ونوم. اما طائفهآ خواص این صفات را به اطلاق خود، نفی کنند، یعنی ایشان نگویند که خوردیم و خفتیم، بلکه گویند خورد و خفت و گرسنه است و تشنه است، زیرا که ای محبوب، ارباب بصائر را این احوال جان و قالب، بر طریق مشاهده معلوم شده است و دیدهاند که روح راکب است و قالب مرکوب. روح کسی است که مرکب را علف دهد و اسپ

پس ای محبوب یقین بدان که اگر آدمی به مرگ فنا شدی پس ای محبوب، خواجهآ عالم علیهالسلام نفرمودی که القبرروضة من ریاض الجنة، ولا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل أحیاء عند ربهم و در جای دیگر فرموده او من کان مییتا فأخیناه و خواجه علیه السلام فرمود که الؤمن حی فیالدارین و در جای دیگر گفت ألا إنأولیاء الله لآ یموتون. پس ای محبوب همه بیان آن است. فهم من فهم و در این محل مقصود اهل ظواهر نیست ms041 که ایشان از علم برخوردار نیستند. الله تعالی آن محبوب را در این علم برخوردار گرداند!

المقصود ای محبوب. نکتهای در میان قالب و روح باید دانست و آن، آن است آنکه حضرت رسالت علیه السلام را فرمان شد بگو انما أنا بشر مثلکم و آن که گفت ولأقول لکم عندی خزائن الله ولا اغلم الغیب و لاأقول لکم إنی ملک و دیگر به الف گفت که آلشت کأحدکم. این همهای محبوب اشارت به قالب مبارک حضرت رسالت است علیه السلام وآنکه گفت: انا سید ولد ادم و دیگر به غیر الف گفت: لست کاخدکم و دیگر گفت انأعز علی الله من أن ییشکنی فی التراب أثثر من ثلث لیال و دیگر گفت: کنت نبیأو ادم بین الماء والطین این همه ای محبوب اشارت به جان حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم است.

ای محبوب نمی دانم که چه مینویسم معذورم دار. المقصود، چون ای محبوب اوصاف بشریت تو به حقیقت پیوندد و بعده حقیقت عناصر و طبایع اربع ارکان بر تو جلوه گری نماید و این چهار ارکان و چهار طبع چون آب و خاک و آتش و باد به حقیقت تو انجامد، ای محبوب هر چهار را یگانه یگانه مشاهده کنی، آنگاه کلام مرا دریابی و خواهی دریافت و خود را به حیات طیبه به غیر فنا بینی که فلیحسبه حیوة طیبة ندانی. ای محبوب که از علم الیقین مینویسم اما یقین بدانی که هر چه مکتوب

المقصود اویس قرنی رضی الله عنه هم از این مقام اشهاد تمام نموده است که إذا تمت عبودیة العبد فعیشه کعیش الله تعالی، یعنی ای محبوب حقیقت عیشی وعیش حقیقی ترا حاصل شود و این آئینه پیش عین تو جلوه گری کند که الهآلذی خلق سبع سموات و من الأرض مثلهن تنزیل ms042 الأمر لتعلموا أن الله علی کل شیء قدیر وإن اللهقد أخاط بکل شیء علما، هم از این مقام به نهایت و ان ابی ربک المنتهی رسی. آنجا روشن کنی که اربع طبایع که قالب تو مرکب است و آن نه از این آتش و نه از این باد و نه از این خاک و نه از این آب است. پس ای محبوب بدان که جزاین آب آبی دیگر است و جز این باد بادی دیگر است و جز این آتش آتشی دیگر است که حضرت جل و علاء قسم بدان آب خورده است که والبخرلمسجور. علی کرم الله وجهه فرموده است که این بحر مسجور بالای عرش است که برون از شش جهت است و جعلنا من الماء کل شیء حی هم از آن دریا مراد است و بادی که مرکب قالب توست نه این باد است که و آن باد را رمزی حضرت رسالت علیه السلام نموده است: لا تسبوالریح فنها من نفس الرحمن این نیز بیرون از شش جهت است و آتشی که مرکب قالب توست از آتش نار الله الموقدة التی است و این آتش خدایتعالی برون از شش جهت است و خاکی که مرکب قالب توست از زمین ارض الله واسعه است. ابن عباس گفت رضی الله عنهما که من از حضرت رسالت علیهالسلام شنیدهام که أزض الله واسعه بالای عرش است و فردای قیامت این زمین را بدان زمین بدل کنند که یوم تبدلالأرض غیر الأرض و حشرهم بدان زمین باشد و جنت هم بالای آن زمین باشد. والله اگر این نکته را در قلم میآوردم، هم امروز جهان که طلسمی میبینی سد طلسم زیر و زبر شدی.

چگونه شرح این گویم که جانم ز عشق این سخن مست و خرابست

اگر پرسی ز سر این سؤالی چه گویم من که خاموشی جوابست

برای جست و جوی این حقیقت هزاران خلق را سر در طنابست ms043

به عقل این راه مسپر کاندرین راه جهانی عقل چون خر در خلابست1 المقصود. ای محبوب پس قالب تو مرکب اربع طبایع که بیرون از شش جهت است و هر چه ماورای شش جهت باشد، موت و فنا از طبایع بقاکی درست آید؟ اما هرگاه که آن محبوب در این ولایت - که قلم راندیم - نزول کند آنچه گفتم مشاهده کند و بدانی که تا آنکه مشاهده نکردهایم آنچه در قلم آمده است در قلم نیاوردهایم که همچنین است. اما اهل ظواهر نادیده چه دانند و چه گویند؟ ای محبوب شکر دانستن دیگر است و دیدن دیگر است و بازچشیدن دیگر است. پس ای محبوب دانسته را ذوق چشیدن نبود.

المقصود ای محبوب دو وجه بیان روح را از روی مشاهده کرده در قلم آوردهایم و وجه سیوم که روح قدسی است، بشریت و شریعت سد راه ما شده است والانه، بیان و شرح میکردم. اما چند مقام دیگر است از آن ولایت روح قدسی است از دولت قطب عالم قدساللهسره در مشاهده به اتمام رسانم، به روزگاری خواهم نبشت، إن شاءالله تعالی. ای محبوب نیکو تأمل وتفکرکنی که از علم روح وقالب و قلب چیزی فروگذاشت نکردهام از مشاهدهآ عینالیقین اما حق الیقین و حقیقة المبین باقی است، به روزگاری بر آن محبوب در قلم آورده شود، اما امید از حضرت عزت جل و علاء این دارم که آن محبوب را در مطالعه بسیار و تفکر بی شمار عینالیقین به تدریج مشاهده خواهد شد و بعده حقالیقین و حقیقةالمبین نیز دریابی إن شاءالله تعالی. بیت به پایان آمد این دفتر حکایت همچنان باقی به صد دفتر نمیگنجد حدیث حال مشتاقی

دیگر معلوم باد به چند محل قال اللهتعالی فلاتزکوا انفسکم به تزکیه قلم رفته است نه پنداری که در تزکیهآنفسانی نبشته آمده است اما از او أما بنعمة ربک فحدث، ای فحشر.

هر چه گفتوگوی خلق آن ره عشاق نیست شاخ عشق اندر ازل دان بیخ عشق اندر ابد

کین شجر را تکیه بر عرش و ثری و ساق نیست2

ای محبوب، مستم هر چند می خواستم که از عشق احتراز کنم، عشق مرا پریشان و سرگردان می دارد. قال علیه السلام من عشق [و] عف وکتم ومات مات شمیدا زهی دولت و عفت و برخورداری ای محبوب! رباعی

کارم اندر عشق مشکل میشود خان و مانم در سر دل میشود

هرزمان گویم که بگریزم ز عشق عشق پیش از من به منزل میشود

و پس ای محبوب، به خدای رسیدن فرض عین است، پس لابد در هر واسطه که بدان به خدای تعالی رسند، فرض عین باشد. پس عشق بنده را به خدای تعالی رساند. جز واسطه عشق دیگر واسطه نیست. پس ای محبوب تا آنکه مجنون صفت نگردی یعنی چون ms045 نام لیلی شنوی جان و دل را فدای نام لیلی سازی. یعنی فراغت را بیزار شوی که فارغ دل را از عشق لیلی چه خبر؟ و آنگه عاشق لیلی نباشی. آنچه در این راه مجنون را فرض بود، پس تو را فرض نباشد؟! الله تعالی آن محبوب را در عشق رساند، مجردی که نام دوست شنود، گرفتار عشق دوست گردد. به مجرد نام معشوق شنیدن عاشق شدن طرفه و اعجوبه کاری است! پس ای محبوب، کار طالب آن است که در خود جز عشق نه طلبد، زیرا که وجود عاشق از عشق باشد و هرگز عاشق را بی عشق حیات نباشد و ممات عاشق نیز در زمین عشق بود و ماتدریآ نفس بای أرض تموت. ای محبوب، رباعی

روزی دو که اندرین جهانم زنده شرمم بادا اگر به جانم زنده

آن لحظه شوم زنده که پیشت میرم وان دم میرم که بی تو مانم زنده

پس ای محبوب، سودای عشق مختصرنیست و آنچه در شش جهت است پیش عشق معتبر نیست، جنون3 عشق بر همه عقلها افزون است. الله تعالی جمال رباعی این فقیر را بر آن محبوب تجلی کند! رباعی

در عشق اگر نیست شوی هست شوی واز عقل اگر هست شوی پست شوی

ین بوالعجبی ببین که از بادهآ عشق هشیار گهی شوی و گه مست شوی

وای محبوب، عقل را پرپشهای در محیط عشق مدخلی نی، زیراکه عقل قطرهای از محیط عشق بر دلهای اهل صحو نزول شده است. پس ای محبوب، غزل عقل کجا پی برد شیوهآ سودای عشق باز نیابی به عقل سر معمای عشق عقل تو چون قطرهای مانده ز دریا جداچند کند قطرهای فهم ز دریای عشق خاطر خیاط عقل گرچه بسی بخیه زدهیچ قبایی ندوخت لایق بالای عشق1

المقصود، ای برادر پروانه قوت از آتش عشق میخورد و بی آتش قرارندارد و در آتش نیز وجود ندارد که عشق آتش ms046 پروانه را چنان گرداند که پروانه همه جهان را آتش بیند و چون به آتش رسد خود را در میان زند و سوخته گردد، یعنی نار شود. تا با خود بود عشق میدید و عشق قوی قوتی دارد که چون عشق سرایت به معشوق رسد و معشوق عاشق را به تمام خورد و ای محبوب این نوع بیچاره منصور حلاج را افتاده که از نور محروم ماند و در آتش خود را زد، اما نپسندیدیم که کسی به حرقت خود را قناعت کند. اما ای محبوب منصور چه کند؟ قال علی کرم الله وجهه: جسمالعاشق نوعان جسم کالحطب و جشم کالنار. پس ای محبوب وجود منصور مثل هیزم بود لامحال حرقت یافت و از نور محروم ماند. اما وجود عاشق به مثل نار است و او به مثل سمندر است که حیوة هم به آتش دارد، و در گرد نور میگردد، یعنی حیات هم به نور دارد، یعنی که حرقت یابد و آنچه علی کرم الله وجهه فرموده است جسم کالنار، مراد کالنور می آید. پس ای محبوب، وجودی که مثل نورست هم به نور نار قوت دارد، پس اوکی به حرقت پیوندد؟ ای محبوب نیک فهم کنی. ابیات نیم پروانهآ آتش که پر و بال خود سوزم

منم پروانهآ سلطان که بر انوار میگردم

نه فعل و مکر تست اینهم که بر گفتار میگردم؟1 نور علی نور این باشد و ناررا به معنی نور یافته ایم. ان شاءالله تعالی در مکتوبی دیگر تمام کنیم. از سبب ناتمامی ناتمامان، قلم را بر حوصله بشریت و شریعت میرانم. چون مرغ بشریت آن محبوب در ربوبیت شریعت بال گیرد، پرواز بر عرش کلام ماکند که کلام العاشق عزش. بعده چیزی خواهم نبشت. الله سبحانه تعالی مغز مرغ بشریت آن محبوب را در پوست شریعت بال دهد و [به] پختگی ms047 رساند بعده پوست شریعت را درآید. رباعی چو مغز خام بود در درون پوست نکوست

چو پخته گشت از آن پس بدان که پوست دروست درون پردهآ بیضه چو مرغ بال گرفت

به بیضهای که از آن پس حجاب اوست بدوست

المقصود، ای محبوب نکتهآ دیگر این فقیر در تفسیر بحرالمعانی آنست که هیچ عاشق را جز نبی و علی علیهماالسلام، از آدم تا عیسی مریم روشن نگشته که هر یکی کمال عشق را وصول معشوق گفتهاند و این فقیر میگوید که کمال عشق عاشق را آن باشد که معشوق را فراموش کند که حیات عاشق با عشق است و نه با معشوق. والله اگر موسی علیهالسلام را با این معنی کشف بودی، هرگزرب ارنی نگفتی و این کشف جزنبی وعلی علیهما السلام وبعضی جرعهنوشان حضرت ایشان راست و دیگری رانیست که خواجهآ عالم علیهالسلام رمزی نموده است که لی مع الله وفت لا یشعنی فیه ملک مقرب ولانبیی مرسل وباز این نیز فرموده: انی لا عرف رجالا من أمتی فی لیلة المعراج منزلتهم بمنزلتی عند الله تعالی اینک تمام بیرون داده است. وای محبوب این سخن را جزاین فقیر کسی نداند و هرکه داند و رسد مزید او را باد! ای محبوب در این بیتها نیک تأمل کنی. رباعی

من از تو به جز عشق نجویم به جهان هجران و وصال تو مرا شد یکسان

بی عشق تو بودنم ندارد سامان خواهی تو وصال جوی خواهی هجران

ای محبوب، تأمل شافی و تفکر وافی فرمایی، آنچه باقی ماند به حضور حل کرده شود، اما وقتی که خصوص و خلوص احرام ماگیری، حل کرده آید. پس ای محبوب، مستغرقم نمی دانم که عشق خالق را میگویم یا عشق خلق را ؟! یعنی در مصر این فقیر در انجیل خوانده که خدای تعالی میفرماید: الا طال شوق آلأبرار إلی لقائی و أما الی لقائهم لأشد شوقا منهم. ای محبوب زهی ms048 کار و زهی بار! ای محبوب عشق1 بر سه نوع است: عشق اکبر وعشق اوسط وعشق اصغر، اما عشق اصغر عشق ماست با خدای تعالی و عشق اکبر عشق خدا یتعالی است با بندگان و عشق اوسط را بیان کردن نمی توانم که اهل ظواهر مختصر فهم آمده إن شاءالله تعالی شمهای به روزگاری بر آن محبوب نبشته آید. هرگاه که بر آن محبوب همزه الم غمزه زند بعده قدری عشق اوسط بر آن محبوب خواهم نبشت.

اما ای محبوب آفتاب که در کمال اشراق خود جلوه کند، عاشق را از آن قوتی و حظی نباشد و چون ای محبوب آفتاب خود را در سحاب جلوه دهد، عاشق را از آن قوتی رسد کما قال علیه السلام: انلله تعالی سبعین الف حجاب مننور و ظلمة لوکشفها لآخرقت سبحات وجهه کل من أدرکه بصره، یعنی ای محبوب این حجابها از نور و ظلمت است، اما مر اهل خواص را حجابها صفات خدای تعالی باشد و عوام را جز این حجابها هزار اندر هزار حجاب باشد، بعضی ظلمانی و بعضی نورانی. ظلمانی چون شهوت و غضب و حسد و بخل الی سائر الاخلاق الذمیمه و حجابهای نورانی چون حب نماز و روزه و صدقه و تسبیح و اذکار و ورد و تلاوت و قیام شبها الی سائرالاخلاق الحمیدة. در این محل ای محبوب چه گویم و با که گویم؟

المقصود ای محبوب تحقیق بدان که آفتاب الله نور السموات و الارض بی آئینهآ محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم دیدن، دیده بسوزد. هم به آثینهآ احمدی جمال احدی توان دیدن. یعنی بی آئینه دیدن جمال معشوق محال است. پس ای محبوب، درون پرده دیدن ضرورت شد. الله تعالی جمال مثنویات این فقیر را بر آن

پادشاه خویش را در دل ببین عرش را در ذرهای حاصل ببین

هر چه نقاشی به ایشان آمدست سایهآ خورشید پنهان آمدست

گر تو را در سایه بنماید جمال عین تو خورشید بیند بی خیال2

گر تو را پیدا شود یک فتح باب هم درون سایه بینی آفتاب3 المقصود ای محبوب، آنچه گفتم عاشق مبتدی راست؛ اما چون عاشق منتهی به نهایت و ان الی ربک المنتهی نزول کند، پس منتهی را پرده و آئینه جز پردهآ کبریای عظمت خدای تعالی دیگر نباشد، کما قال آلنبی علیه السلام لیس بینهم و بینی أن ینظروا إلی ربهم فی جنة إلآرداء الکبریاء علی وجهه و در شب سبحان الذی أسری بعبده حضرت رسالت علیهالسلام را ردای عشق آیینه چه بود؟ این بود که لقد رأی آیات ربه الکبری. بعضی صحابه، جز علی رضی الله عنه، پرسیدند که این آیة الکبری چیست وچه بود؟ فقال علیه السلام لیس بینی و بینه إلا حجاب من یاقوتة بیضاء فی روضة خضراء. وای محبوب در این آیه و قربناه نجینا امام مجاهد میگوید که بالای عرش هفتاد حجاب از نور و ظلمت است. چون موسی علیهالسلام از این خبریافت سلوک آغاز میکرد. ندایی شنید که یا موسی هذا مقام و منزل مخصوص بحمد علیه السلام و أمته و ای محبوب، حضرت محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم گفت: أنا غیور از غیرت کمال او ، حضرت ذوالجلال با موسی که کلام شد اما به

امسال در این خرقهآ زنگار برآمد آن ترک که آن سال به یغماش بدیدی

آنست که امسال عربوار برآمد آن یار همان است اگر جامه دگر شد

او جامه دگر کرد و دگر بار برآمد آن باده همان است اگر شیشه بدل شد

بنگر که چه خوش بر سر خمار برآمد این نیست تناسخ سخن وحدت محض است

کز جوشش این قلزم ذخار برآمد گفتار رها کن بنگر آینهآ غیب

کان شبهه و اشکال ز گفتار برآمد1

المقصود، ای محبوب، سر چیست که حجابها نهادند؟ سرآن است تا عاشقان را روز به روز دیدهها پخته گردد، بعده محرم رؤیت لقاءالله شوند. ای محبوب اگر جمال آلشت بربکم بر تو جلوه کردی و سماع وان احد منالمشرکین اشتجارک فاجزه

گرچه پیر راه بودم شصت سال می ندانم در چنین راه این قدر

هر که را در عشق دل از جای شد تا ابد او پند نپذیرد دگر2

المقصود ای محبوب، چه کنم؟ ظاهرهای اهل ظواهر و عقول عقیم اهل شرایع حائل است والآنه، رخت عشق لم یزل را بر صحرای ابد زنم و آنگه ای محبوب شمهای را بگویم آن را مستمع نیست یعنی آنچه من از و عندهأم آلکتاب بی حرف و صوت را در حرف و صوت گویم، خلق ندانند و آنچه خلق میگویند سی و [سه] سال است که از آن توبه کردیم و آنکه میگفتیم هیچ غرضی حاصل نشد.

ای محبوب نااهلان عشق را حجاب، غفلت است وبعضی را حجاب طاعت بود. عبادت و علم ظاهر با عقل عقیم و ادراکهای سقیم پیش ایشان داشته است تا به بعد غفلت و عطلت ماندند و لایق و محرم آن حضرت نبودند، از سبب آن که از نظر عشق افتادند که لقد کنت فی غفلة من هذا و در جای دیگر فرموده که یعلمون ظاهرا منالحیوةالدنیا و هم عن الاخرة هم غفلون. یعنی ای محبوب کار عشق همه معنی

گرچه بود از عشق جانم پر سخن یک نفس ماند زبانم کارگر

تأمل در این بیتها کند.

غزل آنچه من در عشق جانان یافتم کمترین چیزها جان یافتم

فون درافتادم به پندار بقا در بقا خود را پریشان یافتم

ن بدیدم آشکارا روی دوست صد هزاران راز پنهان یافتم

فنا در فنا در فراوان یافتم چون فرو رفتم به دریای فنادر ف

پنداری که این دریای ژرف نیست دشوار و من آسان یافتم

در دل عطار سوزان یافتم شمعهای عشق از سودای دوست

تت هذه المکتوب الشریف فی یومالجنعة الرابع من شهر جمادی الآخر أزبع وعشرین و ثمان مائة سنهآ 824 ه.

برادرم اعز محترم، ملک محمود دام طالبه و مدام شوق غالبه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی موجب شکر است. خلاصهآ صحیفه مبنی بر آنکه غزل

از آن کوه قاف، آمد عنقای عشق باز برآمد زجان نعره و هیهای عشق

تا شکند زورق، عقل به دریای عشق باز برآورد عشق، سر به مثال نهنگتا شکند زورق، عا سینه گشاده است فقر جانب دلهای پاک در شکم طور بین سینهآ سینای عشق

عشق ندای بلند کرد به آواز پست کای دل، بالا بپر، بنگر بالای عن

ای برادر علمای ظاهر مختصر فهم آمدند بنابراین به تفهم عقول، قلم در کار است معذورم دار. المقصود ای برادر، مبتدی را که دنیا یا دین حجاب او شده است و عشق ازل در میان دل او مخفی مانده است، چون در این جهان و در آن جهان محجوب آمد و من کان فی هذه أعمی فهو فی الاخرة أعمی پس او راه به اسرار عشق نیابد، وای برادر چون ترا عشق ازل شیفته و مدهوش گرداند، بعده از حظوظ دینی و دنیاوی تبراگیری، یعنی ms054 حجب دارین از تو وداع کنند و کسی را که ای برادر حجب حظوظ کونین در باطن مقدار کنجد دانه است، پس او این معنی نداند که مرا چه معنی است. چنانکه ای برادر کودک نادان ده ساله زنان را دوست دارد، اما هنوز

وصل تو گنجیست هم پنهان ز خود هر که گوید یافتم دیوانهایست

وصل آن کس یافت کز خود شد فنا هر که فانی شد ز خود مردانهایست

گر مرا از وصل خود فانی کنی باقیت بر جان من شکرانهایست1

پس ای برادر، محرم حضرت عشق باش که محرمان عشق خود دانند که عشق چه حالت است و نااهلان را از عشق جز ملامتی نباشد، خلعت عشق خود هرکسی را نپوشاند3، نامردان ومخنثان را با عشق چه کار؟ ابیات

تا نباشد همچو موسی عاشقی آن عصا در دست ثعبان کی شود؟

از کف گل، کان وجود آدمیست آنچنان خورشید پنهان کی شود؟3 پس ای برادر هر که لایق عشق آمد او حضرت عزت جل و علاء را شاید وهرکه عشق را نشاید، حضرت عزت جل و علاء را نیز نشاید، چنانکه بزرگی اشارت کرده است و میگوید علیکم بدین العجائز به غایت نیک گفته است، یعنی ای عاجز اگر تو نیز سودای ms055 عشق نداری، پس ابلهی اختیار کن که أکثر اهل آلجنة البله پس طالب جنت را خواجهآ عالم علیه السلام ابله خواند، ضرورت ابلهی باشد که او را برای در و گوهر آوردهاند و او به مهره قناعت کند زهی ابله و نادان! مثنوی

حضرت حق هست دریای عظیم قفطرهای خردست جنات النعیم

ر که داند گفت با خورشید راز کی تواند ماند از یک ذره باز

وی یک شبنم چرا باید شتافت چون به دریا میتوانی راه یافت

هر که کل شد جزو را با او چه کار هر که جان شد عضو را با او چه کار1

وای برادر، جهانی خلق طالب بهشت آمدند و یک کس طالب عشق نیامد. از بهر آنکه بهشت نصیب نفس و دل باشد و عشق نصیب جان آمد، حقیقت هزار کس طالب مهره باشند و یکی طالب گوهر نباشد زیراکه عشق واسطهآ وصال جانان است وهر مختصر همت راکی باشد؟ غزل عشق جمال جانان دریای آتشین است گر عاشقی بسوزی زیرا که راهش این است تو مرد ره چه دانی زیرا که مرد رهرو ول قدم در این ره بر چرخ هفتمین است کاریست سخت مشکل اندر ره حقیقت از هر هزار سالی یک مرد راه بین است2

المقصود ای برادر، جوهر جان را عرض عشق است هیچ جوهر نیست کنه از عرض خالی باشد و جوهر بی عرض نتواند بود، چنانکه حضرت رسالت علیه السلام رمزی نموده إذا أحب الله عبدا عشقه و عشق علیه فیقول الله تعالی عندی نت عاشق و محب و آنا عاشق لک اردت أم لم ترد یعنی حضرت خواجهآ عالم علیه السلام فرمود که خدای تعالی بندهآ خود را عاشق خود گرداند آن گاه بر بندهآ خود عاشق شود و بگوید ای بندهآ من، تو عاشق و محب مایی و ما عاشق و محب توایم، اگر خواهی و آنکه نخواهی. پس ای برادر جوهر ms056 ذات یگانه را عرض جز عشق نیست و عشق خدای تعالی جوهر جان ما آمد و عشق ما او را عرض آمد. یعنی عشق ما او را عرض و عشق او جان ما را جوهر. اگر چنانکه عرض بی جوهر و جوهر بی عرض ممکن بودی، عشق بی معشوق و معشوق بی عشق نیز ممکن بودی و هرگز ممکن و جایز نباشد، زیرا که عشق و عاشق بی معشوق نیز ممکن بودی و هرگز ممکن و جایز نباشد، زیرا که عشق و عاشق و معشوق در جان به

تقدیر و قضا چونکه قلمتر کردند عشق تو و جان ما برابر کردند

پس ای برادر، مطرب شاهد بایستی تا این بیتها را بر طریق آلست بربکم سماع در دادی، این فقیر و آن محبوب حاضر بودندی، بعده از این سماع معلوم شدی که عشق چیست و شاهد بازی چه نوع است؟ و چون ای برادر در این سماع ما مشاهده یابی، آنگاه بت پرستی تو را قبول کند، مستی و بد مستی از تو صادر شود، کون و مکان تو را خادم گردد. آن گاه در بسم الله بر تو گشاده شود و تو نقطهآ باء بسم الله شوی چنانکه شبلی هم از این مقام تمآم بیرون داده است و گفت انانقطة باء بسم الله یعنی شبلی را کسی پرسید که کیستی؟ گفت من نقطهآ بای بسم الله هستم. پس ای برادر نقطةآ بای بسم الله از اصل بای بسم الله وغیر بسم الله نیز نباشد. اصل بسم الله را به نقطهآ باء حاجت است که اظهار یسم الله بدان گردد. الله تعالی جمال مثنوی این فقیر را بدان برادر تجلی کند. ms057 مثنوی

حرف خود بی نقطه کی باشد پدید نقطه را در حرف هر کس خود ندید

نقطه از تعداد اگر آری برون کاملی باشی و مرد ذو فنون

این سخن والاتر است از کفر ودین نیست مشکل هر که را باشد یقین

فهم من فهم. معذورم دار ای برادر، هنوز اسرار پوشیده در قلم میآرم و آنچه از مکتب من لدن از دولت قطب عالم قدس الله سره حاصل وکشف این فقیراست به روزگاری [به آن] برادر خواهم نبشت ان شاءالله تعالی. اما آنچه امروز در قلم میرود علمای ظاهر چه دانند و چه توانند گفت؟ روزگاری باید که از کلام این فقیر چیزی فهم کنند. چنانکه خدمت شیخ الشیوخ شهاب الدین سهروردی و سلطان ابوسعید قدس الله سرهما برای ملاقات ابن عربی صاحب فصوص در دمشق رفتند. چون خدمت شیخ الشیوخ ملاقات شیخ محیالدین کردند و بازگشتند، ابن عزت پسر

وز شراب عشق او هر دو جهان میخانه است روح ما خود آن بت است و قلب ما بتخانه است

هر که را ملت نه این است او زما بیگانه است و باز از این روشنتر شرح کنم ای برادرم خد و خال و زلف و ابروی معشوق با عاشق چه میکند؟ تا ای برادر نرسی هرگزندانی که خد و خال معشوق جز چهرهآ نور محمد (ص) رسول الله مدان که اول ما خلقالله تعالی نوری یعنی نور احمد خد و خال شده است بر جمال نوراحد و آنکه برهان بجویی در جمال کلمه ms059 مشاهده کن کملا اله لا الله محمدرسول الله زیرا که اگر کافری هزار سال کلمه بگوید بی خال والله هرگز مسلمان نشود، مجردی که خد و خال در قال آورد، حسن و جمال به کمال آید. در این محل نکته است مراین فقیر را ان شاءالله تعالی چون خاطر آن برادر قبول کند نبشته آید و امید است که به غیر نوشته مشاهده و معاینه خواهد کرد. قطعه

خال که افتاده تو را بر لبت هندوکی ملک سلیمان گرفت

ملک ابد گشت مسلم ورا1 لعل تو آن کس که به دندان گرفت

این سخن آن کس چو محمد به شوق زیر لب آن لعل بدخشان گرفت پس ای برادر اگر در میان خد و خال و زلف دلم گم نیستی آن گاه بگفتمی که این خد وخال و زلف معشوق با عاشق چه سرها دارد و اما ای برادر چون دلم ضال شد و در انک لفی ضلالک القدیم درآمد و در میان خد و خال متواری گشت، پس ای برادر این دل را کی باز آرم؟ و اگر دست خواهم آورد بر آن برادر چیزی خواهم نبشت اما بر آن برادر فرض شده است که حیات ما را بخواهد. رباعی

آن بت که مرا داد به هجران مالش2 دل گم کردم میان زلف و خالش

پرسند رفیقان من از حال دلم آن دل که مرا نیست چه دانم حالش

چون در مقام خواهی رسید کافری را به جان خواهی خرید که خد و خال و زلف معشوق جزکفر و زنار دیگر چه فایده دهد؟ چون ای برادر برسی و بینی آنگاه این

دیدیم نهان گیتی و اهل دو جهان و از علت و عار برگذشتیم آسان

أن نور سیه ز لا نقط برتر دان زان نیز گذشتیم نه این ماند و نه آن1

و ای برادر، این نور و کان من الکافرین خلعت ابلیس آمده است که شمشیر فبعزتک لاغوینهم أجمعین کشیده است و در ظلمات فیالبر والبحر، فضولی و خودرایی، اختیار کرده است. المقصود ای برادر کسی که شاهد را با خد و خال و زلف و ابرو و چشم ببیند، لازم آید که منصوروار انا الحق گوید و بایزیدوار سبحانی گوید فهم من فهم. هر چند میخواهم که سخنی بدمستی نگویم، از جهت بیخودی میافتد معذ ورم دار، ببین که شیخ ما قدس الله سره چه میگوید. غزل آن را که حیاتش آن دل و دلبر نیستآن خال و خد و آن لب چون شکر نیست نان و دل چو ابرو و زلف ببرد در هر دو جهان مشرک و هم کافر نیست

فر رفتنت باور نیست زیرا که از او جز او دگر در خور نیست2

ای برادر، قومی را هر لحظه در ms061 خرابات خانه فأهمها فجورها شربت قهر و کفر دهند و قومی را در کعبهآ و تفوایها و انا مدینة العلم و علی بابها شربت لطف3 دهند و

هر که زلفش دید کافر شد به حکم وانکه رویش دید ایمان بازیافت

آفتاب هر دو عالم آشکار زیر زلف دوست پنهان بازیافت

طالب دردست عطار این زمان کز میان درد درمان بازیافت2

ای برادر، امروز بایزید بایستی که کلمات این فقیر را ادراک توانستی کردن و منصور بایستی که جان خود هم در این کلمات دیگر بار مشرف دار شدی و رمزی از اویس قرنی معلوم کن که چه میگوید و هر دو مقام را جلوه گری میکند که در این حالت که مقالت این فقیر است اوگفت ان الکفر والإیمان مقامان من وراءالعرش حجابان بین الله و بینالعبد یعنی گفت ایمان و کفر هر دو حجاب شد میان خداوند و بنده. پس ای برادر مرد را باید نه کافر باشد و نه مسلمان تا آنکه در کفر و در ایمان باشی در این دو حجاب باشی، اما عاشق باشی چون تو ms062 عاشق شدی کفر و ایمان هر دو سرگردان و جویان تو باشند و تو را بجویند جایی نیابند. باید که در این مثنویات خوض بسیارکنی تا ترا مشاهده گردد. مثنوی

گر تو را گویند از ایمان برای ور خطاب آید تو را کز جان برای

69 تو که باشی این و آن را برفشان ترک ایمان گیر و جان را برفشان منکری گوید که این بس منکر است عشق گو از کفر و ایمان برترست عشق را با کفر و با ایمان چه کار عاشقان را لحظهای با جان چه کار عاشق آتش بر همه خرمن زند اره بر فرقش نهند او تن زند1 هر که را در عشق محکم شد قدم درگذشت از کفر و از اسلام هم چون تو را این کفر و این ایمان نماند این تن تو گم شد و این جان نماند بعد از آن مردی شوی این کار را مرد باید این چنین اسرار را پای درنه همچو مردان و مترس درگذر از کفر و ایمان و مترس چند ترسی دست از طفلی بدار باز شو چون شیرمردان پیش کار2 زهی حدیث نافع! و ای برادر این معنی عاشق منتهی راست، بعده عاشق منتهی جز در حجاب کبریای الله و ذاته نباشد که خواجهآ عالم علیهالسلام رمزی از این طایفه نموده که لی مع الله وقت لأیسعنی فیه ملک مقرب ولا نبی مرسل این مقامیست که نبی مرسل و ملک مقرب را اطلاعی نیست؛ اما ولا ولی نگفته زیرا که اولیای امت او را مقام خواجهآ عالم علیه السلام است که گفته قال علیه السلام إن لا غرف أقواما منأمتی فی لیلة المغراج منزلتهم زلتی عند الله تعالی، فهم من فهم رباعی از عشق نشان جان و دل باختن است واین کون و مکان هر دو برانداختن است گه کافر و مؤمن شدن ای جان جهان با این دو مقام تا ابد ms063 ساختن است پس ای برادر، از عشق الله که عشق اکبر است هیچ نشان نمیتوان دادن اما به روزگاری بر آن برادر خواهم داد، ان شاءالله تعالی؛ اما حیات ما بخواه. رباعی این عشق تو بینشان جمالی دارد در اصل وجود خود کمالی دارد هر لحظه به مثل تو خیالی دارد این عشق دریغا که چه حالی دارد ای برادر مقامات عشق را در حالات عاشقان نهایتی نیست، در مکتوبی دیگر نیز

تم هذه المکتوب الشریف [فی] السایع والعشرون من الشعبان أربع و عشرین وثمان مائة. سنهآ 824 هجری.

برادرم اعز محترم ملک محمود شیخا، دام طالبه و مدام شوق غالبه، دعوات و صنوف تحیات از محمد حسینی به کرم قبول فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی موجب شکر است، غرض صحیفه مبنی بر آنکه غزل عشق اندر فضل وعلم و دفتر [ و] اوراق نیست

هر چه گفت و گوی خلق آن ره رهآ عشاق نیست شاخ عشق اندر ازل دان بیخ عشق اندر ابد

کین شجر را تکیه بر عرش و ثری و ساق نیست عقل را معزول کردیم و هوا را حد زدیم

کین جلالت لایق این عقل و این اخلاق نیست تا تو مشتاقی بدان کین اشتیاق تو بتیست

چون شدی معشوق از آن پس هستی مشتاق نیست1

المقصود ای برادر، عشق حلیهآ تمثل دارد و اگر تمثل نداشتی همه روندگان راه کافر شدندی، از جهت آنکه هر چیزی راکه در اوقات اکثر بریک شکل و بریک حال بینند از دیدن آن چیز2 ملالتی خیزد، هرگاه که ای برادر هر لحظه و هر لمحه بر جمال

هر روز ز عشق تو به حالی دگرم و از حسن تو در بند جمالی دگرم

تو آیت حسن را جمالی دگری من آیت عشق را کمالی دگرم ای برادر، قوت و حظ معشوق از چیست؟ عاشق نصیب از چه یابد؟ و عاشق خود به چه زنده است؟ اما از عشق بیانی و عیانی نتوان کرد جز به رمزی و مثالی و اگر از عشق چه گویند و چه نشاید گفتن؛ و اگر عشق به زیر عبارت آمدی و در اشارت گنجیدی، فارغان روزگار و طالبان عقبی دون پروردگار از صورت و معنی عشق فارغ نشستندی و محروم از جمال عشق نبودندی و محجوب نگردندی. ابیات ای عشق دریغا که بیان از تو محال است

حظ تو ز خود باشد و حظ از تو محال است انس تو بهابرو و به آن زلف سیاه هست

قوت تو ز خد است و حیات تو ز خال است اسم تو شریعت است و عین تو گناه است

جان و دل ما تویی دگر خود همه قالست المقصود ای برادر، معشوق چون قسم یاد کند یعنی چون معشوق با عاشق غمزه زند و سوگند خورد و بگوید که به موی تو و به روی تو یعنی والیل اذا یغشی والشمس و ضحیها و ای برادر اهل ظواهر و علمای جهل این شمس را ستاره میدانند، اما این شمس آفتابی است که آن را نور محمد خوانند که أول ما خلق الله تعالی نوری که از مشرق ازل طلوع شده است و این لیل نور سیاه زلف نور محمد را خوانند که عزازیل در آن مغرب ابد غوطه خورده تکبر کرشمه یافت که استکبر و کان من الکافرین. همچنین ای برادر والتین وآلضحی واللیل این همه قسمها به جمال روی و زلف ms065 وقامت حضرت رسالت علیهالسلام یادکرده است، پس ای برادر یحبهم

دوش آن بت من دست در آغوشم کرد بگرفت به قهر1 حلقه در گوشم کرد

گفتم صنما ز عشق تو بخروشم لب بر لب من نهاد و خاموشم کرد2

اینجا میگفتم آنچه گفتنی است، اما ان شاءالله بر آن برادر به روزگاری خواهم گفت. چون دل آن برادر در مقام روح خواهد آمد و این کلمات کسی گوید و کسی شنود که دل او در مقام روح آید و روح در عالم قدیم خود با قدم در خانه یاحی ویا قیوم حقیقت گردد.

المقصود ای برادر، در این مقام تو را تخلقوا بأخلاق الله در خانهآ یا حی ویا قیوم حاصل آید، اما اویس قرنی هم از این مقام فأوحی الی عبده ما أوحی شرح کرده است و گفته اذا تمت عبودیة العبد یکون عیشه کعیش الله تعالی گفت چون بنده را بندگی تمام شود، عیش بنده همچو عیش معبود باشد. واتمام عبودیت آن است که تقصیر و توقیر برابر آید. این معنی از روی معاملت نبشتم اما از روی حقیت و سر آن است: یعنی هر چه او را باشد که خداوندست جل و علابنده را نیز همان باشد از صفات او، چون سمع و بصر و قدرت ms066 و ارادت و حیات و بقا و کلام بی جهت باقی و دائم باشد. چون آن برادر در این مقام خواهد رسید، بی جهت اوصاف را در خود خواهد دید، إن شاء الله تعالی.

و ای برادر ببین که شیخ ابوالحسن خرقانی در این مقام چه میگوید فقال انا اقل من رب بسنتین یعنی میگوید او از من به دو سال سبقت دارد که او از من به دو سال پیش افتاده است، یعنی که من از او به دوسال کمتر باشم وذکرهم بایام الله تعالی ای

که در مقابل چشمش1 همیشه ms067 صورت اوست که لافرق بینی و بین رب إلا صفتان صفة الذاتیة وصفةالقایمیة فقیامنا به وذواتنا منه و ابوبکر [فورک] نیز هم از اینجا جنبید [گفت[که الفقیر هوالذی لا یفتقر الی نفسه و لا الی ربه یعنی گفت فقیر آن است که نه محتاج خود بود و نه محتاج پروردگار خود، زیراکه احتیاج هنوز ضعف و نقصان باشد و فقیر چون بدین کمال رسد در این مقام باشد که اذا تمالففر فهو الله، وتخلقوا بأخلاق الله وهیچ مرتبه عاشق را از این بلندتر نیست. اللهمارزق لک.

المقصود ای برادر، قصهآ یوسف علیه السلام احسن القصص آمده است سبب چیست؟ از جهت آنکه نشان یحبهم و یحبونه دارد. ای برادر تو را آنگاه خبراز یحبهم و یحبتونه شود که این آیة بر تو جلوه گری کند و ما کان لبشر ان یکلمه الله الأوخیا أو من

عشق و عاشق محو گردد زین مقام خود همان معشوق ماند والسلام

وای برادر یحبهم و یحبونه در خلوتخانه هم سر و هم مشاهده است یحبهم و یحبونه در سودای خود به یکدیگرند و میگویند که ولا یطلع علینا ملک مقرب ولا نبی مرسل. قطعه

رافضی انگشت ms068 در دندان بماند هم علی و هم عمر آمیختند

هر یکی بخشند این دم هر دو شاه ملک خود با یکدگر آمیختند

روز و شب را از میان برداشتند آفتابی با قمر آمیختند

الله تعالی آن برادر را بینا گرداند تا کلمات مرا مشاهده کند! اما ای برادر تو قدر خود چه دانی که چه هیکلی و از دولت مصطفی صلی الله علیه و سلم تو را چه قیمت است و چه قدر است ؟ هم از رسالت صلی الله علیه و سلم بشنو که در حق جابربن عبدالله انصاری قدس الله سره، چه شرف بیان میکند و میگوید ای جابر آن روز که پدر تو عبدالله بن رواحه کشته شد و در جنگ أحد شهید گشت گفت که خدای تعالی پدر تو را یعنی عبدالله را زنده گردانید و او را بر عرش مجید برد و با موسی علیهالسلام یکجا داشت و عرش مجید را مقام او گردانید، زهی دولت مشتی عاشقان امت حبیبالله که کلیم الله حیران و سرگردان است! و چون ای برادر موسی کلیم الله دوستی حضرت عزت جل و علاء بر مشتی مشتاقان امت حبیب الله را دریافت و از حضرت جل و علاء مشاهده و مناظره کرد در میان

او را به شهنشاهی در مصر کجا دیدی؟ او طرفه بغداد است گر پرده براندازد

آنجات شود معلوم اینجات که را دیدی؟ در شیشهآ تو بینی آمیخته با یک رنگ

گویی که دو رنگ است این پس تو چه صفا دیدی؟ این عالم فانی را چون عشق به کین آمد

در خلوت روح الله عیسی زکجا دیدی1؟ ای چشم اگر دیدی تو صورت حال خود

تو صورت حال خود در صورت ما دیدی

پس ای برادر، در این مقام مگر مصطفی علیه السلام معشوق بود او عاشق، زیرا

اگر مه را جفا گویم، بجنبان سر بگو آری مرا بر تخت خود بنشان، دو زانو پیش من بنشین

مرا سلطان کن و میدو به پیشم چون سلحداری شها شیری تو، من روبه، تو من شو یک زمان من تو

چو روبه شیر گیر آید، جهان گوید خوش اشکاری ز بس احسان که فرمودی، چنانم آرزو آمد

که موسی چون سخن بشنود، در میخواست دیداری1

وای برادر، هم از این مقام این فقیر را وقتی پدید میآید، در آن وقت میگویم که ای من معشوق تو و در دیگر حال میگویم که ای تو معشوق من، وقتی دیگر

ای برادر روزی در سنه ثلث و خمسین و سبع مائة حضرت پیر خود قطب عالم، شیخ نصیرالدین محمود را قدس الله سره پرسیدم که ما فعل الله بک ؟ فقال ادخلنی إلی جنة القدس آلفزدوس یخاطبنی بذاته و یکاشفنی بصفاته یعنی فرمودند: گاهی مخاطب ذات او می باشم وگاهی مکاشفهآ صفات او میکنم. بعده فرمودند که الله سبحانه [ تعالی] تو را نیز این مقام خواهد داد و بعد از سیزده سال این فقیر در آن مقام رسید الحمدلله رب العالمین. الله تعالی آن برادر را نیز خواهد کرد.

پس ای برادر فی عیشة راضیة فی جنة عالیة این مقام بود و قطوفها دانیة رزق این مقام است و ارزاق متفاوت آمد والله فضل بعضکم علی بعض ف الرزق یعنی رزق قالب ms072 در جنت عوام مر عوام را باشد و رزق قلب در بهشت خواص مر خواص را باشد. اما ای برادر رزق روح هرکسی را ندهند، و بهشت اخص مر عاشقان اخص را

ای برادر هر چند که قلم میرانم نهایت نمی پذیرد، زیرا که سلسلهآ عشق و غلغلهآ اهل عشق ابدالآباد است من أحب شیئ أکتر ذکره درکار است والذین امنوا أشد حبا لله به زینهار راست محکهای بسیار با خود دارد. المقصود ای برادر محکها همین است که محبوبات دیگر را دربازد و چنانکه حضرت رسالت فرمود: حبب الی من دنیاکم ثلث الطیب والنساء و قرة عینی فی الصلوة، علیه السلام. اما خواجهآ عالم آنچه فرموده که حبب إلی پس به صیغهآ مجهول فرمودند. همچنین مجهول دلالت میکند که محبت اصلی نبود و عایشه را فرمودند که حبک فی قلبی کالعقدة علی الحبل و در جای دیگر گفت اولادنا اکبادنا. پس ای برادر معلوم شد که این محبت اصلی نبود بلکه مصلحتی بود. اما ای برادر نکتهآ دیگر آن است یعنی هر چیزی را دوست داشتن به تبعیت یعنی تبعیت معشوق، در کمال عشق و محبت نقصان نیارد، از سبب آنکه ای برادر هر چه هست فعل و صنع حضرت عزت است جل و علاء و عشق و محبت با هر که خواهی باخت گویا که با فعل و صنع او میبازد. پس کمال مقام عشق و عاشق آن است که همه محبتها با خدای تعالی است که هیچ مجازی نیست. چنانکه مجنون در خانهای که لیلی بودی آمدی، آن خانه را طواف کردی. مردمان گفتندی که این [ جا] چه میکنی او میگفت: شعر

و ما حبالدیار شغفن قلبی ولکن حب من سکن الدیار1

آطوف إلی ms073 جدار دیار لیلی وأقبل ذالجدار و ذالدیار

علی لدی العامریة وقفة لیملی علی الشوق والدمع کاتب

و من عادتی حب الدیار لأفلها وللناس فیما یغشقون مذاهب

پس دیار برای لیلی است و نه غیر لیلی کما قال الله تعالی و لله ملک السموت

مرد میباید که باشد شه شناس گر چه بیند شاه را در صد لباس

*** دایم همه جا با همه کس در همه حال میدار نهفته چشم دل جانب یار

*** در یاد روی توست که مستم به بوی گل با گل مرا که دوستیست هم به بوی توست

*** مباش آحول مسمی جز یکی نیستاگر چه ما همه اسماء نهادیم ای برادر دو دیدن و دو نمودن، اقل و اکثر در یافتن و دانستن و غیر او دیدن مغلطهآ عوام است. ای برادرکار عشق و بار عاشقان نه مختصر است، در مکتوبی دیگر نیز خواهم نبشت. بیت به پایان آمد این دفتر حکایت همچنان باقی به صد دفتر نمیگنجد حدیث حال مشتاقی

تم هذالمکتوب الشریف [ف] التاسع من رمضان سنة آزیع و عشرین وثمان مائة.

برادرم اعز محترم ملک محمود شیخا، دام عزه، سلام و دعاء از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی موجب شکر است. غرض صحیفه مبنی بر آنکه غزل عشق اندر فضل و علم و دفتر و اوراق نیست

هر چه گفت و گوی خلق آن ره ms074 رهآ عشاق نیست شاخ عشق اندر ازل دان بیخ عشق اندر ابد

کین شجر را تکیه بر عرش و ثری و ساق نیست عقل را معزول کردیم و هوا را حد زدیم

کین جلالت لایق این عقل و این اخلاق نیست تا تو مشتاقی بدان این اشتیاق تو بتیست

چون شدی معشوق از آن پس هستیی مشتاق نیست1

ای برادر، اذا یعشها السدرة ما یغشی این سدره درخت ریوبیت است که ثمرهآ آن عشق ازلی است که به صورت عبودیت آمده است. ای برادر کلمات این فقیر را کسی مدرک است که او در مکتب عشق وعلمناه من لدنا علما شاگردی کرده است و شراب و نفخت فیه من روحی از خمخانهآ ریوبیت نوشیده باشد و از جامهدار خانهآ

معشوق هباست تا عاشق نیست ناز معشوق کجاست بی عاشق و عشق حسن معشوق هباست و فتوی عشق اگر چه این قول خطاست مشاطهآ حسن یار بی صبری ماست

و عزیزی دیگر نیز گفته که العبودیة بغیر الربوبیة نقصان و زوال والربوبیة بغیر العبودیة محال یعنی میگوید که عبودیت بی ربوبیت نقصان و زوالی است و ربوبیت بی عبودیت محال باشد والزمهم کلمة التقوی و ms075 کانوا أحق بها وأفلها این که عاشق و معشوق و معشوق و عاشق لایق و مناسب آمدهاند، در این میان نسبت تمام است. الله تعالی جمال مثنویات این فقیر را بر آن برادر تجلی کند مثنویات تو بدان کانگه که سیمرغ از نقاب آشکارا کرد رخ چون آفتاب

د هزاران سایه بر خاک اوفکند پس نظر بر سایهآ پاک اوفکند

مایهآ خود کرد بر عالم نثارگشت چندین مرغ هر دم آشکار

صورت مرغان عالم سر به سر سایهآ اوست این بدان ای بی هنر

ن بدان چون این بدانی از نخست سوی آن حضرت نسب کردی درست1

وچون [ای] برادر نسب از معانی مثنویات این فقیر به تجلی ترا جلوه گری کند و نسبت در آن حضرت بر حکم فاحببت آن اعرف فخلقت الخلق حاصل گردد، بدانی که

اسیر وخسته و مظلوم و ناتوان معشوق تند و شوخ و توانای دل شکار

داند چگونه شد جان و دل اندر آن خم زلفین تابدار

ر آرزوی بود محمد در این نفس روزی بود که چهره نماید جمال یار

المقصود ای برادر، حضرت رسالت علیهالسلام نیز بگفت که در شب معراج الله تعالی را نتوانستم دیدن که نور حضرت او غلبه میکرد فرأیت فراشا من الذهب حال بینه و بینی. اینک ای برادر حایل رویت که بود انسانیت بود، اما پوشیده نیست شمع الهیت را پروانه دل انسان آمده است دنا فتدلی فکان قاب قوسین او آذنیی فأوخی إلی عبده ما اوخی. پس ای برادر عاشق که معشوق راکناره گیرد، چون بیهوش شود که خرموسی صعقا و چون حضرت رسالت علیه السلام در قرب و کان قاب قوسین رسید فاوحی الی عبده ما اوحی، یعنی خواجهآ عالم علیهالسلام فرمود که ید قدرت او بر کتفهای من بود. چون ید خود بر کتفهای من نهاده فعزفت ما بین السماءوالارض پس

در انجمنی نشسته دیدم دوشش نتوانستم گرفت در آغوشش صد بوسه زدم به زلف عنبر پوشش یعنی که حدیث میکنم در ms077 گوشش

پس ای برادر، عاشق چون بخواهد که معشوق را بوسه دهد یا با وی سری گوید اگرکسی جز وی حاضرباشد، پی او راگم کند، یعنی حدیث میکنم درگوشش، این باشد. پس در شب معراج او را از برای خود برد که أشری بعبده لیلا ندا در داد برای اغیار که او را از برای آن آوردهایم تا عجایب و غرایب سمای حقیقت ما و ارض وسعت ما را ببیند لقد رأی من ایات ربه الکبری. تازی زبانان قرآن را فهم ندانند. ریه الکبری نشان بزرگ آمده است، صغری مادون الله و کبری کبریاهم الله تعالی است. چنانکه ای برادر سلطان محمود ایاز را دوست دارد و او را بر تخت مملکت خویش مینشاند و دیگران را پی گم میدارد که شما اهلیت آن ندارید که مملکت مرا لایق و ذائق باشید. ای برادر، کلمات این فقیرنه فهم هرکسی است زیراکه این فقیرنه دل دارد نه جان ونه دین دارد. اما دل و جان در دینی دارم که خواجه شبلی نیز گفته است که انا فی دینالله و [به] گمان خلق دین خدای تعالی اعمال آخرت است، اما دین خدای تعالی عشق ازلی است که با معشوق ابدی است. غزل

دلم برخاست و دینم رفت از دست کنون من بی دل و بی دین نشستم

چو آتش شیشهآ می پیشم آورد بهشیشه توبهآ سنگین شکستم

یک دردی به حلق من فرو ریخت من از رد و قبول خلق رستم

ز مستی خرقه برآتش نهادممیان گبرگان زنار بستم

چون محض زهد کردن کفر دیدم به صد حیله ز زهد و کفر رستم

چه میپرسی ز من کز عشق چونی؟ همی هستم چنان کز عشق هستم

ون نه فانیام نه باقی چه گویم چون نه هشیار و نه مستم1

و ای برادر عشق سلطان است محلی نزول فرماید که خواهد، عشق لایزالی با جان قدسی عقد سری بسته است ms078 که جز عشق را خبرنیست، زیراکه ای برادر عشق مقامی است که چه عاشق و چه معشوق هر دو را از آن مقام خبر نیست و عشق از معشوق است نه از عاشق، پس عشق از جان قدسی است و عشق جان قدسی از نور الهی باشد. نیک تأمل و تفکر کنی که چه مینویسم! و چون ای برادر مرا با خود قربت می دهد در نور او خود را میبینم که رأی قلبی رب و حضرت سرور اولیا علی مرتضی کرم الله وجهه از این حال چنین خبر داده است ما نظرت فی شیء الأورآیت الله فیه وگواه این معنی در کلام مجید بیرون داده است که آلم تر الی ربک کیف مدالظل و چون حضرت صمدیت جل و علا خود را در آئینهآ دل ما بیند عبارت این باشد که آلم یعلم بأن الله یری. ای برادر اگرچه این کلمات در خور جان تو نبود اما الله تعالی آن برادر را بیناگرداند که این کلمات من در دو جهان نگنجد که هر دو جهان مختصراند. الله تعالی جمال مثنویات بر آن برادر تجلی کند. مثنوی

کرد شاگردی سؤال از اوستاد کز بهشت آدم چرا بیرون فتاد

گفت بود آدم همی عالی گهر چون به فردوسی فرود آورد سر هر که جز جانان به چیزی زنده شد گر همه آدم بود افگنده شد2

هرگاه که ای برادر عالی همتی که برای کل بود او به جزء قناعت کند به تشهیر وعصی ادم ربه فغوی درکشند، پس این کلمات من کل است به جزویات کی گنجد؟ اما در بهشت قلب تو بگنجد3 که فراخی تمام دارد لا یسعنی سمایی و لا ارضی و لکن

اکنون بشنو که عشق الهی بر دو طرف قسمت کردهاند:1 قسمی حضرت رسالت علیهالسلام دادهاند قسمی مر ابلیس را دادهاند. حضرت رسالت علیه السلام قسم خود را بر مؤمنان نهاده شور و غوغای جمال درایشان زد. الله تعالی جمال بی مثال خود عطای ایشان کرد. ابلیس قسم خود را بر ملحدان قسمت نهاد. مغان و جهودان و ترسایان سر بر کردند. در این محل سرها بود فروگذاشتیم. اگر در قلم میرفت کونین زیر و زبر میگشت. ای برادر مقصود آن است که عشق الهی منقسم شد اما عشق عبودیت به تمامی او برگرفته است که والله علی کل شیء قدیر، فهم من فهم. خواهی دانست و خواهی دریافت. حیات ما بخواه. پس ای برادر عشق الهی که منقسم شد شمهای از آن بیان دهم: عشق جمال، جمالیان را در نواز آورد و عشق جلال، جلالیان را در گداز آورد. اذا رأوهم الجمال طابوا و اذا رأوهم الجلال ذابوا یعنی جمال بینان خوشیها کنند و جلالبینان در سوز و گداز باشند. اما ms080 این دو مقام که در دو قسمت بیان افتاد اوسط همتان راست، اما ای برادر اعلی همتان را مذهب و دین وملت عشق باشد نه جمال ونه جلال. هرکه عاشق او باشد یا معشوق او، جزلقای

آنکس که نه عشق را شریعت دارد کافر باشد که دین طبیعت دارد

آنکس که شریعت و حقیقت دارد شاهد بازی و دین طریقت دارد

وای برادر طریق الله تعالی در آسمانها و در زمینهانیست بلکه در عرش و بهشت نیز نیست، اما طریق الله در توست که و فی انفسکم افلا تنصرون؟! مثنویات تو نکردی هیچ گم چیزی مجوی هر چه گویی نیست آن چیزی مگوی

آنچه گویی وآنچه جویی هم تویی خویش را بشناس صدچندان تویی1 ای آنچه در عرش و فرش است هم از تو آفریده است زیراکه همه نسخهآ ظاهر و باطن از توست. ای برادر چون تو بینای حقیقی شوی آنگاه تو بدانی که تو چه کارخانهای و چه نگارخانهای. غزل 2 گنجیست در این خانه که در کون نگنجد

این خانه و این خواجه همه فعل و بهانه است فیالجمله هر آن کس که در این خانه رهی یافت

سلطان زمین است و سلیمان زمانه است3 پس ای برادر، در دنیا و عقبی مقام تمثل است و بر عالم تمثل مطلع شدن نه اندک کاریست. تا موت ابوبکر ترا حاصل نشود که در حیات بود گفت که من اراد أن ینظر إلی میة یمشی علی وجهالأرض فلینظر الی ابی بکر بیان این مرگ شده است. هرکه این مرگ ندارد زندگانی ندارد. این مرگ نه مرگ حقیقی باشد بلکه از این مرگ فنا مراد است ونزد ما مرگ این باشد که چون به غیر معشوق باشی مرده باشی و گورتو آن است، چنانکه حضرت رسالت علیهالسلام در همه ms081 اوقات گفتی اللهم ان اعؤذ بک من عذاب القبر. ای برادر، عالم بشریت گور تو آمد که خواجهآ عالم علیه السلام

گوهر وصلت از آن در پرده ماند در جهان شایستهآ آن، کس ندید1

اما ای برادر سالها این کتابخانهآ باطن این فقیر که از مکتبخانهآ و علمناه من لدنا علما تعلیم یافته بود، موقوف بود تا جان آن برادر قدسی نبود، عشق ما با جان تو عقدثری نبست. الحمدلله علی ذلک. اگرذات عالی صفات آن برادر نبودی کتابخانهآ ما از جهان رفتی، کسی را نمی یافتم و نمیگفتم و چون سالها از باطن آهی سردی و گرمی برای نایافت حریف که به او سری گفته شود نمی دیدم، می ترسیدم نباید که از آسمان آتشی بارد. بیت

محمد آه گرمت بر فلک رفت عجب کز آسمان آتش نبارد

باید که خدمت اخوی کتابی که میکند بحرالمعانی را آنچه در مکتوبات مندرج است هم بر این منوال گل را بنویسد، چیزی فروگذاشت نکند. تواریخ نیز نویسد، هر مکتوبی را علاحده. تم فذالمکتوب الشریف ف الیوم الأحد الثالث والعشرین من شهرالمبارک رمضان سنة أزبع و عشرین و ثمان مائة.

برادرم اعز محترم، ملک محمود شیخا، دام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی موجب شکر است. الحید لله علی ذلک. رباعی

هر آن نقشی که بر صحرا نهادیم تو زیبا بین که ما زیبا نهادیم

سر مویی ز قدرت وانمودیم جهان را در فی غوغا نهادیم1

حاکیا عن الله تعالی کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق یعنی حضرت صمدیت جلت قدرته، پردهنشین غیبالغیب بود و پرده جلال از پیش جمال خود برنگرفته بود، نخست نور محمد(ص) محبت فاحببت که آن نور احمد است که ms082 از نور احدیت خویش نقش بست، چنانکه حضرت رسالت علیهالسلام به عبارت تمام و به فصاحت بر خاص و عام، بیان خلقت اخص خود فرمود که انا من نور الله والؤمنؤن من نوری و دوم در مقام تقدیم در حضرت قدیم بیان مبدأ و منشأ خویش نهاد که اول ما خلق الله تعالی نوری و ای برادر خلقت به زبان عربیه به سه نوع می یابم: یکی به معنی آفریدن چنانکه فرمود: خلقکم ما فی السموات والأرض دوم به معنی تقدیر چنانکه فرمود: والله علی کل شیء قدیر و سیوم به معنی ظهور چنانکه حاکیا عن الله تعالی: إن الله خلق ادم و ذریته علی صورته بدین دلیل ظهور وجود مراد

ای برادر در گرد لفظ نگردی، معنی را باشی. ms083 مراد معنی است نه لفظ و مراد ذات است نه لباس. فرد

هر آن حرفی که پوشیده است معنی ز لوح عارض خوبان است مفهوم

ای برادر، به تاریخ التاسع من جمادی الاول سنه ثمان وخمسین وسبع مائة با خضر علیه السلام، در دریای فرات در کشتی مصاحب بودم و با خضر علیه السلام سخن در نور می رفت. خضر علیه السلام فرمود: خلق الله تعالی نور محمد من نوره فصوره و صدره علی یده و یبق ذلک النور بین یدی الله تعالی مائة الف عام فکان ملاحظه ف کل یوم و لیلة سبعین الف لحظة ونظرة و یکسوه فی کل نظرة نورا جدیدا و کرامة جدیدة ثم خلق منها الموجودات کلها یعنی گفت الله تعالی نور محمد علیه السلام را از نور خود پدید کرد به ید قدرت خود، آن نور را صد هزار سال بداشت. هر شباروزی که هزار سال دنیاوی باشد، نظر در این نور کردی. به هر نظری نوری و کرامتی جدیدی آن نور پوشیدی، بلکه هر روزی هفتاد هزار نظر در این نور کردی این از هر نظری هفتاد هزار نور دیگر یافتی، بعده از نور احمد علیه السلام جمله

اما رئیس امامان، شیخ محمد غزالی تمام کرده که النور عبارة عما یظهر به الآشیاء بغیر، شرح تمام فرموده است. یعنی نور آن باشد که به جزاز نور به نورنتوان دیدن و ظلمت به نور ظهور کرد و نور معنی این دارد و اطلاق نور حقیقی جزبر خدای تعالی نیاید و بر دیگر نورها به اسم مجاز افتد. پس ای برادر زمرهآ نادانان میگویند که موجودات و مخلوقات از معدومات موجود شده است و این معنی هرگز روانباشد، زیرا که معدوم را شناختهایم که معدوم چیزی را گویند که لا ممکن الوجود [بود] و ممکن الوجود را معدوم نشاید گفت. پس ای برادر، آنچه ممکنالوجود بود تحت خلقت درآمده است. به چه ماند؟ چنانچه کل ذرائر که به شعاع نور آفتاب ظهور و مرئی میشوند، چه گویی که در ظلمت شب لاممکنالوجوداند؟ هرگز نه روا باشد، یعنی وجودات ایشان موجود است، اما در ظلمت شب ظهور و مرئی نیستند، بعده چون آفتاب به نور خویش ظهور میکند همه ذرات که در ظلمت بودند جوش و خروش میکنند. پس عدم هیچ نبود، در این محل نیک تأمل شافی کنی و در این دو

شبنمی بودم ز دریا غرقه در دریا شدم سایهای بودم ز اول بر زمین افتاده خوار

راست کان خورشید پیدا گشت ناپیدا شدم2 دریغا ای برادر، کسی نیست از اسرارگویان و اسرار دانایان ماضی که به ایشان نیز بگفتمی، معذورم دار. غزل نوبت کهنه فروشان درگذشت نو فروشانیم ms085 و این بازار ماست نوبهاری کو جهان را نو کند جان گلزارست اما زار ماست

عقل اگر سلطان این اقلیم شد همچو دزد آویخته بر دار ماست3 ای برادر، بیچاره عقل کجا و اهل عقل چه جاکه با این فقیر دم کشد و دم زند؟ قطعه به عقل این راه مسپر کاندرین را جهانی عقل چون خر در خلاب است اگر پرسی ز سر این سؤالی چه گویم من که خاموشی جواب است4 ای برادر نود و دو سال است که خاموش میبودم و در جامه دار خانهآ قدرت و ارادت، قبای معانی از طور سبعالمثانی سوزن و در درازی قامت مرد می دوختم، هیچ قامتی لایق این قبا نیامده جز قامت آن برادر. پس لاجرم آن قبای زیبا بر بالای رعنای خدمت برادری چست و درست آمد. زهی دولت ابدی و سعادت سرمدی

یک دل عاشقان رفت به سر چون قلم مزژزدهآ همچو شکر در دل کاغذ رسید

وقت شد ای مردگان حشر مجدد رسید1 طبل قیامت زدند صور حشر میدمدوقت شد ای مردگان =

المقصود ای برادر، جمیع موجودات در ظلمت وجود داشتند به خلقت قدیم چون نور حضرت صمدیت جل جلاله از مشرق ازل طلوع کرد، وجود موجودات آسمان و زمین به ظهور شدند. پس ای برادر در این محل علمای ظاهر ایراد کنند که این معنی دلالت به قدم میکند و این روا نباشد، زیراکه موجودات حادثاند. نکتهآ این فقیر که در جواب ایشان است این است که از روز ازل حادثاند اما ما قبل روز ازل جمیع موجودات موجود بودند. کما قال علیه السلام خاکیا عن الله تعالی موجود قبل الازل موجوه بالوجود بعد الأزل اظهرت بالحدوث. بیت2 پیش از آن روز که نام میو میخانه نبود جان ما سوی خرابات همی کرد سجود

یعنی جان ما پیش از آن در سجود بود، الله تعالی جمال این ms086 بیت بر آن برادر تجلی کندا پس ای برادر الله نور السموات والأرض غیر وی نباشد. پس اگر طلوع نورالله نور السموات والأرض نبودی، وجود ذرات کائنات ظهور نگشتی و حضرت عزت جلت قدرته بیانی کرده است و هیچ کس را ادراکی نه، واذا اخذربک من بنی أدم من ظهورهم فریتهم و حضرت رسالت علیه نیز فرموده است ان الله تعالی خلق الخلق فی ظلمة ثمرش علیهم من نوره همین معنی دارد. یعنی وجود خلق نعت ظلمت داشت آن را به نور الهیت مقرون کرد تا همه موجودات ایشان نور گردد و به ظهور آیند. ای برادر بیان نور در بحرالمعانی گنجایش ندارد، مقداری که بود نبشته می شود. بالله العلی العظیم اگر به تمامی نور در قلم می آوردم جهان و معاملهآ جهان مطلقا بر میفتادی، اما به روزگاری غیر بحرالمعانی بر آن برادر خواهم نبشت.

هزار آفرین باد شیخ احمد حمویه را بدین شرح قدس الله سره. المقصود ای برادر بیان اظهار گفت که منشاء آن محبت فاحببت بود خواست تا صفت باطنت بعد از ظهور بیان کند تا آخر با اول پیوندد و باطن به ظاهر پیوندد تا سر کآن الله و لم یکن معه شیء برآن قلوب روشن گردد و بدانند که این ظهورالظاهر هموست و این بطون الباطن هم هموست. پس ای برادر محبت فاجبت که سبب نور ظهور بود همان سبب بطون است که الظاهر مظهر اسم الباطنست اگر ظاهر نعت نباشد ms088 پس باطن را خود نام نبود. ای برادر در کلام خود محمد را صلی الله علیه و سلم شجره خواند که من الشجرة آن یا موس. مراد از این شجره ذات نور احمدست صلی الله علیه وسلم که الظاهر لباس الباطن آمده است وآنکه احمد را صلی الله علیه و سلم ثمره میگویم این بیان ثمره در بحرالمعانی نمیگنجد در دقایق المعانی بر آن برادر شرح خواهم کرد إن شاءالله تعالی. اما رمزی از رموزهای خویش در این محل نیز بیان کنم که آن برادر نبشته بودند که انا الحق و سبحانی از کجاست و چه حالت است؟ آن ترک که آن سال به یغماش بدیدی

آنست که امسال عربوار برآمد این نیست تناسخ سخن وحدت محض است

کز جوشش این قلزم زخار برآمد گر شمس فرو شد به غروب او نه فنا شد

از برج دگر آن مه انوار برآمد

ای برادر شرح انا الحق و سبحانی در هر مکتوبی به کنایت نبشته شده است اما در این مکتوب از اول تا آخر همین معنی است. نیک تأمل و تفکر کنی. اما رمزی از این روشن تر شرح کنم تا مفهوم خاطر عاطر آن برادرگردد، اما امیدوارم که این صفت در ذات آن برادر ظهور خواهد شد و سر از سرادقات غیب و از حضرت بی ریب بر آن برادر خواهد کشید. بدان ای برادر چون حضرت الوهیت را محبت به این مشتی

چو آدم را فرستادیم بیرون جمال خویش در صحرا نهادیم

جمال ما ببین زین راز پنهان وگر چشمت بود پیدا نهادیم

وگر چشمت نباشد آنچنان دان که گوهر پیش نابینا نهادیم1 نقش هویت برآمدن به صورت این بود و در صورت کلام متضمن است اینکه ای برادراگر در پیراهنی ذاتی کلام کند، نادان داند که پیرهن میگوید و این هرگزنباشد و آن پیراهن را بدان ماخوذ کنند و بسوزند و این خود از جهل ms089 محض است. نظم فاش کردم فاش کردم سرها را بعد از این

گر تو را گوشی است بشنو ور بود چشمی ببین گر نهان کردند مردان پیش از این اسرارها

اینک آوردم نشانی از ورای کفر و دین خالق بیچون برای طالبان اندر صور

می نماید خویشتن را در میان آب و طین

و ای برادر نیک تأمل و تفکر کنی که همین مکتوب در مقصود آن برادر است. پس یعنی میگوید که سبب بیرون آمدن از محض باطن یعنی کنت کنزا مخفیا به صحرای ظاهر محبت بود فاحببت آن اعرف و به ظاهریت به لباسها تجلی کردم و می کنم، اما دیده میباید که بیند و کلام «سبحانی و اناالحق» راگوش باید که بشنود. الله تعالی آن برادر را چشم وگوش خواهد داد و خواهد دید و خواهد شنید بلکه خواهد شد وخواهد گفت. بیت

مرد میباید که باشد شهشناس گر چه بیند شاه را در صد لباس

المقصود ای برادر، چون تجلی کرد بر جمیع اشیاء، موجودات و معلومات همه به وجودات خارجی موجود گشتند و داخلی نیز بر آن برادر به روزگاری خواهم نبشت. پس ای برادر، از عالم غیب به عین پیوستند. فخلقتالحق پس هر چه اطلاق اسم وجود بر وی توان کرد به حقیقت من باشم که لیس فیالدار غیرنا دیار و همه بر

نیم آن کس که منم گویی کیست؟ خاموش منم در دهنم گویی کیست؟

نی بیش نیم از سر تا پای آنکس که منش پیرهنم گویی کیست؟

ای برادر، منصور بیچاره را چه نوع افتاد؟ چنانکه در راهی ماری حرکت کرد و رفت. اهل نادان آن خط مار را که بر خاک نقش بود میکوبند و ms090 میسوزند، زهی محض جهل! روزی به این فقیر نیز خواهند کرد، اما این فقیر بد مست نیست. رباعی

خودبینی و خویشتن پرستی نکنند

مردان رهت میل به هستی نکنند خودبینی و خود

آن دم که شراب وصل گیرند به کف خمخانه تهی کنند و مستی نکنند

پس ای برادر، اگر در لباس، ذاتی چیزی بگوید از ذات دانند نه از لباس، زیرا که چندین محل سکندر خود رسول شدی و به رسالت رفتی، اما همین لباس رسالت پوشیدی. چه گویی ای برادر که سکندر به لباس رسالت رسول شدی؟ والله هرگز رسول نشدی. همان سکندر بودی و هر چه گفتی خود گفتی که سکندر چنین میگوید وگفت. فرد

دیده میباید که بیند در نظر سر وحدت در صفات هر بشر

پس محجوب دیدگان، سکندر را رسول می دیدند اما کمتر از زنی نباید بود که نوشابه طالب ذات بود هم در لباس رسالت عین ذات او را دید. المقصود حرکت سکندر را در لباس رسالت دید. نوشابه میباید که تا ذات را مشاهده کند. پس «سبحانی» گفتن و «اناالحق» گفتن نه از ایشان بود و از ایشان کی باشد؟ اما ایشان چون در استغراق روحی که آن اسرار است در آن محیط غوطه میخوردند و به رنگ ذات میگشتند، هر چه گفتند او گفت تا ایشان او شدند. گفتند: این معنی کسی داند که اوشود. الله تعالی آن برادررا اوگرداندا اما اوکی شوی وکی شوند؟ اما درزیانش او درآیند. فرد

آخر تو برگ کاهی، ما کهربای دولت زین کاهدان بپری تا کهربا چه باشد1؟

فهم من فهم، ولهذا حضرت رسالت علیه السلام لطیفهآ صریح بیان کرده است که من رأنی فقدرأی رب. اینک به جمیع صفات موصوف شد که به صورت برآمد ان الله خلق أدم و ذریته علی صورته در میان صفات مذکور یکی کلام این است و حضرت رسالت، علیه السلام، اشارت به کلام نیز تمام ms091 کرده است وگفته : ان الحق لینطق علی لسان عمر پس درست شد که در آشنایان نیز کلام گفت. نیک تأمل کنی و تفکر کنی که دیوانهوار قلم میرود در حال مستی سخن نهایت میرسد، اما بر معصیت مؤاخذه نیست. صحیح است و مشکل نیست که حکم خطاب در حالت خواب ساقط است و مستی چون خواب است. معذورم دار که العشاق لا یؤاخذون مما یقولون و یفعلون. آنچه گفتم معنی را باشی در گرد لفظ نگردی که آلثال مصابیحالأقوال. الله تعالی جمال مثنویات این فقیر را بر آن برادر تجلی گرداند که تمام بیرون دادهام و صریح باز نمودهام. مثنویات

هاتفی گفت: ای حرم را خاص خاص هر که او از بندگی خواهد خلاص

محو گردد عقل و تکلیفش به هم ترک گیراین هر دو و درنه قدم

گفت الهی پس ترا خواهم مدام عقل وتکلیفم نباید والسلام

بیصفت گشتم نگشتم بیصفت عارفم اما ندارم معرفت

گر تو میبینی کسی را آن زمان نیستم من، هست

نیستم من، هست آن شاه جهان

میندانم تو منی یا من تویی محو گشتم در تو و گم شد دویی

فتم اکنون من ندانم کیستم بنده باری نیستم، پس چیستم7؟

الله تعالی آن برادر را که محبوب جانم است، مطلوب مثنویات گرداند آمین آمین آمین و صلی الله تعالی علی خیر خلقه محمد وآله أجمعین. تم هذالمکتوب الشریف اثنا عشر السلغ من شمر المبارک رمضان سنة ازبع و عشرین وثمان مائة.

برادرم اعز محترم ملک محمود شیخا ذام عزه، سلام و دعاء از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی موجب شکر است. الحمدلله علی ذلک غرض صحیفهآ مبنی بر آنکه، غزل صلا یا ایهاالعشاق، کان مه رو نگار آمد

میان بندید عشرت را، که یار اندر کنار آمد بشارت میپرستان را، که کار افتاد مستان را

که بزم روح گستردند و بادهی بی خمار آمد چو ms092 او آب حیات آمد، چرا آتش برانگیزد

چو او باشد قرار جان، چرا جان بیقرار آمد درآ ساقی دگر باره، بکن عشاق را چاره

که آهو چشم خونخواره، چو شیر اندر شکار آمد چو کار جان به جان آمد، ندای الامان آمد

که لشکرهای عشق او، به دروازهآ حصار آمد نه اول ماند و نی آخر، مرا در عشق آن فاخر

که عاشق همچو نی آمد و عشق او چو نار آمد

که هرک از عشق برگردد، بآخر شرمسار آمد1

المقصود ای محبوب، شاهد حضرت لایزالی حبیب احمد است علیه الصلوة والسلام و مشتی جرعه نوشان او که شاهدان حضرت عزتاند و آن کیانند که ایتها النفس المطمینة ازجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی پس ای محبوب، این شاهد و این شاهدان که به آواز طبل ارجعی و مرضیهاند، در جنت حضرت جل و علاء باشند. این یای جنتی یای تقرب است و نسبت است. یعنی میگوید حضرت جل جلاله که این شاهد و شاهدان در جنت من باشند که حضرت رسالت علیه السلام که شاهد حضرت جلالت است میگوید: ان لله تعالی جنة لیس فیها حور و لا قصور و لا لبن و لا عسل و هذه جنة الشاهدین وای محبوب این مقام شاهدیت کسی را مسلم است که او را مقام اخوانیت حاصل گردد، که آلؤمن أخ لؤمن که السلام الؤمن نام خدای تعالی است. چون او مؤمن ومصطفی مؤمن باشند و شاهدان مؤمن با همه آثینهآ یکدیگر باشند و مؤمنان کنفس واحدهاند. نیکو تأمل کنی چنانکه روزی قطب عالم قدس الله سره در مناجات بود و گفت الهی ما الحکمة فی خلق؟ یعنی گفت چیست حکمت در آفریدن من؟ در سرش ندا کرد آلحکمة فی خلقک رویتی فی مرات رؤحک و محبتی فی قلبک یعنی فرمان شد که حکمت من در خلقت تو این است که تا جمال خود را در ms093 آئینهآ روح تو ببینم و محبت خویش را در دل تو افگنم. پس ای محبوب، چون او خواهد جل و علاء در آئینهآ روح تو نگرد و خود را بیند بیچون شده، هم در این مقام خواجهآ شاهدان، حبیب سبحان، علیهالسلام فرموده است الؤمنون کنفس واحدة. در این حالت و در این ولایت تو شاهد باشی که ان لله تعالی فی کل یوم ولنلة تلأة و ستین نظرة الی قلب المؤمن یعنی حضرت جلت قدرته سیصد و شصت کرت نگران به آثینهآ خود باشد تا مقصود بیچونی خود یابد که ان الله لا ینظر الی صورکم ولا الی اعمالکم ولکن ینظر الی قلوبکم

از شراب شوق گشتم ms094 مست او هست ما گم گشت اندر هست او

بود ما در بود او نابود شد هر چه جز غیرش بد آن مردود شد

چون مجرد گشتم از هستی تمام نی وجودم ماند آنجا و نه نام

زان شدم پرواز سوی آسمان دیدم آنجا غیبهای بس عیان

خویش را دیدم همه نابود خویش یافتم سر رشتهآ مقصود خویش

چون شده فانی محمد از وجود غیر او دیده که دیگر کس نبود

پس ای محبوب، ترا نیز از دولت پیر تربیت، مشاهدهآ مذکور خواهد شد و از این حال حضرت حبیب ذوالجلال رمزی نموده که من رأنی فقدرأی آلحق پس هیچ فرقی انیست میان معنی این حدیث و در میان معنی آیهآ و من یطع الرسول فقد اطاع الله. پس ای محبوب، شاهدان حضرت عزت جلت قدرته در این زمرهاند واشوقا لی لقاء إخوانی1 یعنی تا خود را در نور او بینم المؤمن مرات المؤمن. پس ای محبوب او مؤمن است به عبودیت ما و ما مؤمنیم به ربوبیت او، پس ما و او جل و علاء هر دو

ای محبوب با تو میگویم که مخاطب تویی یعنی شاهد تویی، اما مقصود از مخاطب، غایب را نیز نصیب باشد که الشاهد یری ms095 ما لا یری الغائب در این حالت ولایت ای محبوب، تا غایب نشوی حاضر نباشی و تا حاضر نباشی غایب نشوی ببین ای محبوب، شیخ ابوبکر دقاق در این مقام اشارت تمام میکند و میگوید که آنچه محمد است نزدیک خلق پس نزد ما خداست و آنچه خداییست نزدیک خلق پس نزد ما محمد است صلی الله علیه و سلم. ما جعل الله لرجل من قلبین فی جوفه الشاهد یری ما لایری الغائب ای محبوب معانی کلام ربانی را جزأین فقیر بر دیگری گفتن حرام است که او بگوید یا بنویسد، چه گوید و چه نویسد و چه داند و به چه رسد؟ الله تعالی آن محبوب را بینان2 و متفکر گرداند تا ادراک کلمات ماکند.

پس ای محبوب این فقیر را درادب خانهآ ن والقلم وما یسطرون علم حاصل کرده است و آنچه بی حرف و بی صوت بود، با حرف و صوت کرده بر آن برادر مینویسد. پس ای محبوب شراب کلمات ما را مخفی بنوشی و هیچ مخروشی و از محرومان ومحجوبان بپوشی وهیچ اهل ظواهر را - که محجوب حقیقتاند - اطلاع کلمات ما ایشان را مکن که معدهای ایشان احتمال نکند، پس تشویش بی اندازه بیند و تشویش دهند و تو ای محبوب فاکر باشی که اخص خصال حضرت رسالت علیهالسلام فکر بود چنانکه حضرت عایشه گفت رضی الله عنها که کان

ای محبوب بدانکه حضرت رسالت علیه السلام با هر یکی از عالم تمثل انواع بیان کرده است و در حالتی در ولایتی گفت که رأیت ربی فی لیلة المعراج فی أحسن صورة این صورت تمثل است و اگر تمثل نیست پس چیست؟ که ان الله تعالی خلق أدم وأولاده علی صورة الرحمن زیرا که ای محبوب از نامهای او یکی نام «مصؤر» است که صورت کننده باشد. اما این فقیر میگوید که او مصور است یعنی او جل و علاء صورت نماینده است. و ای محبوب بدانی که این صورتها کجا نماید و در کدام بازار تجلی کند؟ که شاهد لایزالی محمد صلی الله علیه و سلم رمزی نموده است و گفتند که ان فیالجنة سوقا یباع فیها الصور یعنی گفت که در بهشت اخص بازاری باشد که در آن بازار صورتها بفروشند؛ و احسن صورت این است که رمزی نموده است. اما آنکه حضرت شیخ عبدالقادر گیلانی قدس الله سرهالعزیز نیز فرموده است که رأیت رب العزة فی المنام علی صورة أمی یعنی این امی کدام است؟ اللهم صلی علی محمدن النی الأمی زیراکه حضرت رسالت علیه السلام خود بیان فرموده است که من

یاد روی توست که مستم به بوی گل باگل مرا که دوستیست هم به بوی توست

چون ای محبوب در این مقام تمثل رسی، هفتاد هزار صورت بر تو عرض کنند بعده صورت هر صورتی بر شکل خود بینی، آنگاه بگویی که من خود از این صورتها کدامم؟ هفتاد هزار صورت از یک صورت چون ممکن باشد؟ اما این نوع چنین بود که هفتاد هزار صفت در هر موصوفی و ذاتی درج است و ممزوج است و ممکن است هر خاصیتی و صفتی تمثل کند بر صورت شخصی شود. چون ای محبوب این همه صفتها را بینی و خواهی دید، پنداری که خود اوست و او نیست ولیکن ازوست ویا از توست، در این مقام فرقکردن محال است. اشعار از عشق شرم دارم اگر گویمش بشر می ترسم از خدای که گویم که این خداست ابروم میجهید و دل بنده میتپید این مینمود رو که چنین بخت در قفاست رقاصتر درخت در این باغها منم زیرا درخت بختم و اندر سرم صباست در ظل آفتاب تو چرخی همی زنیم کوری آنکه گوید ظل از شجر جداست1

فرد

سایه و شخص مینماید دو در حقیقت یکی است بی ms098 من و تو

ای محبوب، چندین کرت در نوم حضرت رسالت علیهالسلام را دیده بودم اما معلومم شد که خود را دیدهام و این حدیث نیزگواهی می دهد که کأنی الی عزش رب بارزا و اشهادا و این معنی در کلام نیز یافته ایم که قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یخببکم الله. ای محبوب بگویم اما بشریت و شریعت نمیگذارد که رخت اسرار ربوبیت را بر صحرای صورت نهم و سلطان عارفان نیز شکایت از خود میکند و میگوید که البشریة ضد الربوبیة فمن أصحب بالبشریة فأتثه الربوبیة. اما معلوم میشود که سلطان را این حال مبدأ بود که این گفته است و الآنه در نهایت حال همین بشریت را ضد گفته است. پس معلوم شد که عروج در مقام او نهایت حال همین بود. اما [این] پیر فقیر ترا و اهل این مقام را این بدایت حال آن است تا نهایت حال ایشان چه عروج است آن محبوب را روشن خواهد شد.

المقصود ای محبوب از شاهد لم یزل ولا یزال خلایق را کلمه «طه» حجاب است، یعنی خطابی است که ای مردم چون ماه شب چهاردهم که نزد خلق منور و عزیز باشد، اما ای محبوب نور طه در آن عالم چونکه تو را مشاهده خواهد شد، در خود خواهی یافت که منور از عرش تا فرش است و آنکه خواهی دریابی نیکو تأمل کن که کلمات این فقیر چه تجلی دارد و بدانکه همه عاشقان از خدای تعالی این توفیق یافتند که از خود به خدای عزوجل رفتند، اما آن شاهد حبیب الله علیه السلام از خدای تعالی به خلق آمد که أیهالمزمل ولکن حالات شاهد و شاهدان متفاوت است و تو به هر حالتی را فهم توانی کرد و همه حالات شاهد را یکی دانستن خطا باشد. در حالتی رسالت علیهالسلام در عالمی که در آن حالت و در آن ولایت جز محمد ms099 و خدا دیگر نباشد و چون خواهد او را در این عالم تشریف دهد او را یتیم خواند که آلم یجدک یتیا فاوی. پس ای محبوب بدانکه این عالم را جنت قدس گویند و عبارت این است أنا و کافل الیتیم کهاتین فی آلجنة. پس هرگاه که محمد یتیم باشد و او جل و علاء پرورندهآ یتیم است، پس هر دو بهم در جنت باشند. فرد در آن مقام که خورشید و ماه جمع شوند نه ذره را محل است و نه سایه را یارا

پس معلوم شد که ای محبوب، او از خدای تعالی به خلق آمده است کما قال الله

اما ای محبوب، تجلی ذات او شاهد را از بینندگی محجوب گرداند، چون بیننده نماند که بیند؟ اما آنچه تو در صفات بینی از ایشان باشد. یعنی چون او جل و علا جلوه گری کند بدان صورت که بیننده خواهد، تمثل بدو نماید. هم در این مقام روزی ای محبوب، این فقیر در عرس قطبالعالم شیخ قطبالدین بختیار اوشی قدس الله سره، هم در روضهآ مبارک ایشان در ms100 سماع بودم. هم در تواجد دیدم که نوری از آن حضرت جلت قدرته به جانب من همی آید و من در مشاهده میبودم مجردی که بر سرم رسید، دیدم که نوری نیز از من جدا شده در هواهر دونور به هم در شدند. از این دو نور صورتی زیبا شد و جلوه گری میکرد. مدتی در هر سماع این حالت مشاهده شدی تا از این ترقی کردم و مقام ترقی در بحرالمعانی نمیگنجد، به روزگاری خواهم نبشت، اما رمزی از آن مقام بگویم که انتهاء و اتصال جمله انبیاء اولیاء تا به نور حضرت رسالت علیهالسلام است، اما انتهاء واتصال مصطفی در علیه السلام بحرالمعانی گنجایش نبود به سبب آن فرو گذاشتم. اما از آن برادرم محبوبم، هیچ تقصیر نخواهم کرد. هرگاه که آن محبوب را من رأنی فقد رأی رب بحقیقة العین مشاهده خواهد شد این همه خواهی دید.

المقصود ای محبوب این مسئله ایست معظم، نیکو تأمل وتفکر کنی. بدان که صفات خدای تعالی عین ذات اونیست که اگر جمله صفات او عین ذات بود اتحاد

و از این مقام شهود سخن باقی است، در مکتوبی دیگر نیز در قلم آید إن شاء الله تعالی. باید که آن محبوب بحرالمعانی را هیچ دون همتان را اطلاع ندهد. این سوادیست در حالتی قلم میرود و بعد از دیدن قلم زده میشود، عیب نفرمایند. تم هذالمکتوب الشریف فی یوم الخمیس الرابع سنة أبع و عشرین و ثمان مائة.

محبوبم اعز ms102 محترم، ملک محمود شیخا، دام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی واحوال مقام یقینی موجب شکر است، الحمد لله علی ذلک. غرض صحیفهآ مبنی بر آنکه غزل

آه در آن شمع منور چه بود کاتش زد در دل و دل را ربود

ای زده اندر دل من آتشی سوختم ای دوست بیا زود زود

صورت دل صورت مخلوق نیست کز رخ دل حسن خدا رو نمود

جان من اول که بدیدم تو را جان من از جان تو چیزی شنود

جز شکرش نیست مرا چارهای جز لب او نیست مرا هیچ سود1

ای محبوب در کتاب انجیل در مصر خواندم که حضرت عزت جلت قدرته فرماید که ای شاهدان حضرت غنیاکم فلما تطربوا و مزرناکم فلم ترقصوا یعنی سرودها گفتیم ای شاهدان هیچ طرب نکردید و مزامیرها نواختیم هیچ رقص نکردید و در کتاب زبور خواندم که حضرت او جل و علا میفرماید: الاطال شوق الأبرار إلی لقائی وانا الی لقائهم لاشد شوقا، پس ای محبوب می دانی که با تو وبا من این چه معامله است حضرت او را جل و علاء؟ یعنی به این مشتی خاک چه افتاده است که جمیع موجودات از ملک و فلک انگشت حیرت در دندان غیرت

رافضی انگشت در دندان بماند هم علی وهم عمر آمیختند

رنگ معشوقان و رنگ عاشقان همچو زر با یکدیگر آمیختند

المقصود ای محبوب، شاهدان لایزالی را مایهآ همت است که خواجهآ عالم علیهالسلام، اشارت کرده است که قیمةالمرء علی قدر همته چون ای محبوب کار شاهدان بر قدر همت آمد تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض درست آمد و ای محبوب، هیچ میدانی که حضرت عزت جلت قدرته سه مشاهد را برگزید: یکی ابراهیم را ms103 به «خلت» از بهر آن مزین کرد که در میان شاهدان به هیچ شاهدی با سخا وجود، دیگری را ندید و گفت هرگاه که جود و سخا از آن ماست، ضرورت حلیهآ خلت او را پوشانیدم که واتخذ اله اراهیم خلیلا و دویم موسی را دیدم علیهالسلام، که هیچ کسی دیگراز وی متواضع و تسلیم ترنیست، پس ضرورت او را به کلام خود مخصوص گردانیدیم که و کلم الله موسی تکلیا و سیوم بر حبیب1 خود نظر کردیم که دیدیم مشتاقتر و محبتر2 از وی دیگری نیست، پس او را به رؤیت خویش برگزیدم که آلمتر إلی ربک کیف مدالظل و سکهآ اظهار ریوبیت به نام اوزدیم که لولاک لما اظهرت ربوبیی. همچنین ای محبوب، ما نیز مدت نود و سه سال بر دوستان و محبان نظر کردیم و هریکی را لایق و ذایق کلمات خویش میجستیم، جز ذات آن محبوب، محبتر و محبوبتر و مطلوب تر نیافتیم. پس لاجرم سکهآ اظهار بحرالمعانی هم به نام آن محبوب زدیم. رب یسر و تم بالخیر.

المقصود ای محبوب، دراین بحرالمعانی چندین هزار مقامهای عشق و عاشقان و از مکان و از لامکان گذشتیم وگذاشتیم و از هر مقامی زبدهای در کسوت رموز، با عالم کتابت آوردیم و از عالم بی حرف و بی صوت در عالم با حرف و صوت چه توان آورد؟ إل شاءالله تعالی آن محبوب را همه ادراک خواهد شد و از آن محبوب هیچ دریغ نخواهد داشت. آخر آن محبوب شنیده باشد که شر الناس من اکل وحده و

ای دوست شکر خوشتر یا آنکه شکر ms104 سازد؟

ای دوست قمر خوشتر یا آنکه قمر سازد؟1

و ای محبوب، حضرت سید کونین علیه السلام رمزی نموده است و گفته المسافرون علی ثلثة أصناف: صنف یسافر فی الدنیا رأس ماله الدنیا وربجه المغصیة والندامة، صنف یسافر فی الأخرة رأس ماله الطاعة والعبادة وربحه الجنة2، وصنف یسافر فی الله رأس ما له المعرفة وربحه لقاءالله، ای مسافران سیوم صنف، زهی حدیث نافع! ایشان نافع. پس ای محبوب شاهد حقیقی را نیکو دریاب که اعلم إن الموجودات تنقسم الی ثلثة اقسام الی واجب الؤجود و الی جائز الؤجود و الی مشتحیلالؤجود، ای مشتحیل بل عدم، اما المعنی بواجب الؤجود فهو القائم بنفسه لالقایم بغیره و هوذات الباری تعالی لاابتداء لوجوده و لا إنتهالویته و هذا هو القدیم الحقیق أبدا وأما جائز الؤجود فهو الذی یجوز أن لا یکون فاذا کان یکون عدمها غیر جائز و هی الأوار والأرواح المغنویة و ما عدا ذلک و فهو ما یجوز أن یکون ویجوز لا یکون و ما لا یدخل فی آلوجود فهوالعدم.

ای محبوب هفتاد و دو ملت که با یکدیگر خصومت دارند و میان یکدیگر اختلاف و عداوت کردهاند و از بهر ملت هر یکی با خود ضدی عظیم و به حجتهای سقیم ورزیدهاند و اگر بر این بیچاره جمع شدندی و کلمات این فقیر را بشنیدندی، ایشان را تحقیق شدی که همه بر یک دین و بر یک ملتی هستیم. پس شبهه و غلط خلایق را از حقیقت دور کرده است و ما یتبع أکترهم الا ظنا ن الظن لا یغنی من آلحق شیئا. پس ای محبوب اسما بسیار است اما عین مسمی یکی باشد،

ای ذات تو در صفات پنهان کل تو کرده است اسم انسان

مقصود ز آفرینش ما اسم است ولی تویی مسمی

***

جمله یک ذات است اما متصف جمله یک حرفست و عبارت مختلف

رد میباید که باشد شهشناس گرچه بیند شاه را در صد لباس

ای محبوب بدان که حضرت رسالت علیهالسلام رمزی نموده و گفته که کل مجتهد مصیب یعنی اجتهاد هر مجتهد صواب داشته شده است، پس هر ملتی بر اجتهادی اعتماد کرده است. پس ای محبوب کلمات عربی این فقیر را شنیدی که گفتیم و کلمات این بیچاره شرح کونین است که جمیع موجودات بر سه قسم است: قسمی واجبالوجود است و واجب الوجود آن باشد که لا یزید و لا ینقص که نه زیادت پذیرد ونه نقصان وآن ذات خداوند است، عز و جل و قسم دویم نقص پذیر باشد، اما از نقصان دور باشد، زیاده نشود و در زیر نقصان نیاید. این صفت نورها و روحهاست و عالم آخرت است. قسم سیوم آن است که هم نقصان پذیرد و هم زیاده شاید و این عالم جسمانی و قالب دنیاویست؛ و آنچه داخل در وجود نیست پس آن عدم است. پس ای محبوب قطره در دریا خود را دریا خواند، چنانکه منصور أنالحق گفته، پس او را معذور باید داشت. چنانکه دیگری نیز انا ربکم فاغبدونی میگوید آن را نیز معذورباید داشت. پس ای محبوب، اگر من و تو در آن مقام که فاوحی الی عبده مأوحی چه رفت که حاضر نبودم و تو نبودی، پس چه من و چه تو و چه بولهب و چه بوجهل؟! این همه مجمل گفته شد که آن محبوب اهل معنی است ونه اهل صورت، چنانکه بزرگی فرموده است: فرد

113 اهل معنی شد سخن اجمالها تفصیله ms106 بر اهل صورت شد سخن تفصیلها اجمالها1

ای محبوب اگر هفتاد سال در مدرسه و در خانقاه باشی، بویی از آن حضرت نبری تا یک لحظه در خراباده نشوی اثری نیابی. ببین ای محبوب، کاتب چه می گوید در مقام شاهدی فلولا کان وجودی فی آلخرابات مرة فروحی فداک! پس ای محبوب، خرابات کدام است ؟ فاوحی الی عبده ما اوحی خرابات است دنا فتدلی کلیسا است. تا پیر خرابات و کلیسا فرمان ندهد، کسی را زهرهآ آن نباشد که عروس خرابات خانه -که شاهد ازلی است، قل الروح من أمرربی - را توان دیدن. شاهد و مشهودراه خانهآ کفرنهاده تا این کفر قل الروح من أمرربی واپس نگذاری، مؤمن ایمان شاهد ومشهود احد احمدی [نشوی]. رباعی

اندر ره عشق سرسری نتوان رفت بی درد و بلا و بی سری نتوان رفت

خواهی که پس از کفر بیابی ایمان تا جان ندهی به کافری نتوان رفت2

پس ای محبوب ندیدهای که بلبل عاشق گل است چون نزدیک گل رسد طاقت ندارد که جمال شاهد را مشاهده کند و در خار وی نظر بکند، فی الحال خود را در جمال او زند و بیجان شود. همچنین ای محبوب صد هزار هزار عاشق و سالک زار زار در این مقام بیجان شدند و میشوند، یعنی محو میگردند. چنانکه پروانه بر شاهد شمع، رنگ رنگ شمع گیرد. مثنوی3

آفتاب است او و ما خود ذرهایم ذرهسان گشتیم زان سرگشتهایم

ذره در خورشید اگر گردد نهان خود همان خورشید باشد در عیان

اگر درگل خار نبودی همه بلبلان عاشق گردندی، اما با وجود خار از صد بلبل یکی دعوی عشق گل نکند. ای محبوب ترسا شوی و آن گاه این بیتها بر خوانی. رباعی

ترسم که من از عشق تو شیدا گردم وز زلف چلیپای تو ترسا گردم

وانگه به خرابات ز ناگه روزی در دامنت آویزم و رسوا گردم4

ای محبوب این شاهدبازی ایشان را حضرت رسالت علیهالسلام با بوذر غفاری بر حوصلهآ مختصر همتان بیانی داده است، اما آنچه من دانستهام به مشاهده، سیصدو هشتاد اولیاء واقطاب و محبوبان و معشوقان حضرت وهاب جلت قدرته را مراتب و منازل در مکتوبی، بعد از این مکتوب، بر آن محبوب بنویسم تا بدانی که خواجهآ کونین علیه السلام با ابوذر غفاری بر حوصلهآ قاصرهمتان بیانی کرده بود إن شاءالله تعالی.

المقصود ای محبوب دلم وای مقصود جانم، با تو این حدیث شاهدبازان حضرت لایزالی را گفتم و شرح ایشان و مراتب ایشان در مکتوب دیگر تو را معلوم کنم. اما ای محبوب کلمات مقلوبات این فقیر را اهل ظواهر را صبری کامل باید تا دریابند. اما ای محبوب روح مأمور است به صبر قلب و قلب مأمور است به صبر ms109 قالب وآنکه اهل ظواهر صبری در خود جویند، تا آنکه مؤمن نشوند هرگز نیابند که حضرت عزت جلت قدرته خود شرح کرده است یا أیها الذین امنوا اضبرواو طابروا ورابطوا یعنی تفسیر این فقیر آن است که اصبروا بالجسد علی طاعة الله تعالی و صابروا لقلوبکم علی البلاء فی الله تعالی و رابطوا بأشرارکم علی الشوق الی الله تعالی ای محبوب، اینک ولایت شاهدان این همه با او توان یافتن و هو معکم اینا کنتم پس ای محبوب طایفه ای محبوب شاهد را با خود جویند، لاجرم خود را یابند و خود را بینند و عاشقان و سالکان، خدای را به وی جویند، لاجرم خود را بدو یابند و او را بدو بینند چنانکه قول این فقیر است رأیت ربی برب الحندآلله علی ذلک.

پس ای محبوب قول انجیل است که لآ یدخل ملکوت السماء من لم یلد مرتین یعنی

ای محبوب، آنکه خواجهآ عالم فرمود علیه السلام رآیت رب لیلة المعراج علی صورة شاب امرد اینجا تمام است. پس ای محبوب شاهدبازان این موت و حیات دانند موت وفراق وهجران و حیات، بقا و وصلت باشد لیس الخبر کالمعاینة . ای محبوب فارغان از عشق و از شاهدبازی چه خبر دارند؟ و آنچه این فقر راست که موت به نزدیک من کفر باشد و حیات، اسلام و توحید باشد و کفر آن است که رونده را هر طاعتی و عبادتی که عادت باشد، یعنی آنچه عبادت در شریعت است آن عادتی است - اینچنین عبادت رونده را از آن حضرت عزت جلت قدرته بازدارد. پس هر چه از آن حضرت بعد شود پس کفر باشد و آنچه رونده را به آن حضرت آشناکند و به قربت ورزاند، اگرچه خلاف طاعت نماید، اما عین عبادت است. ای محبوب مقلوبات مرا نیک دانی. رباعی

هجر او دردست و وصلش مرهم و درمان ماست روی او دین است و قبله، زلف او کفر است و شرک

پس خود او بیهیچ شک هم کفر، هم ایمان ماست

پس ای محبوب، تو نیز همین دعا پیوسته بخواه که حضرت رسالت علیه السلام علی الدوام در دعا می خواستی اللهم احیینی ما علمت الحیوة خیرأ لی و توفی ما علمت الوفات خیرا لی.

ای محبوب شبی من قیامت را در خواب دیدم و نظر کردم انبیاء را باجمعهم دیدم و امتان ایشان را نیز. اما دیدم هر پیغامبری دونور داشتند و هریکی از امت او یک نور داشت، اما چون حضرت رسالت را، علیهالسلام، دیدم که از سر ms111 تا پای مبارک همه نور بود. دیدم که نور حضرت نبی علیهالسلام چنان تافتی که به جانب هر پیغامبری کان شعاع نور منسلک بودی و امت حضرت رسالت علیه السلام را دیدم که هر یکی دو نور مثل انبیاء ماضی، اینکه شاهدان حضرت لایزالی که یسعی نورهم بین أیدیهم و بایمانهم و از این دو نور که نور علی نور یعنی یکی نورنبوت و دوم نور ولایت علی است کرم الله وجهه نیکو تأمل کنی که مقدمه را با اتمام در قلم می آرم.

اما روزی در1 زمین شهر فلسطین با یک جهودی در راهی می رفتم و سخن در نور شاهدان میرفت. آن جهود نیز به سوگند عظیم پیش عرض کرد و گفت من نیز در توریت در آیتی خواندهام در سلوک انبیا و نعت ایشان و نعت و فضیلت محمد مصطفی ونعت وفضیلت امت و سلوک اولیای او، و همچنین است که تو میگویی. پس باید که آن محبوب در این دعا مواظبت نماید که اللهم اعطنی نورا فی وجهی و نورا فی جسدی ونورا فی قلبی ونورا فی عظامی چون این نورها را مشاهده کنی همه نور باشی، از شاهدان آن حضرت جلت قدرته گردی.

کرهآ تند فلک را هر سحرگه زین کنند جسمها را جان کنند و جان جاویدان کنند

سنگها را کان لعل و کفرها را دین کنند1

تم هذه المکتوب الشریف فی یوم الخمیس الحادی عشر من شوال المکرم سنة أزبع و عشرین وکثمان مائة.

میشد روان بر آسمان، همچون روان مصطفی خورشید از ms112 رویش خجل، گردون مشبک همچو دل

از تابش او آب و گل، افزون ز آتش در ضیا گفتم که بنما نردبان، تا بر روم بر آسمان

گفتا سر تو نردبان، سر را درآور زیر پا چون پای خود بر سر نهی، پا بر سر اختر نهی

چون تو هوا را بشکنی، پا بر هوا نه، هین بیا بر آسمان و بر هوا صد ره پدید آید ترا

بر آسمان پران شوی هر صبحدم همچون دعا1

المقصود ای محبوب، جمیع شاهدان نبوت در درجه افضل اند بر شاهدان

پس ای ms113 محبوب، چون قربت خویش را مشاهده و معاینه خواهی کرد آن گاه معلومت خواهد شد که از درجه تا به قربت چه مقدار تخصیص است و دیگری ای محبوب از این درخواست موسی کلیم و تمنای عیسی مسیح علیهماالسلام معلوم کن که هیچ کس نکرده است و آنکه سلف معلوم کردهاند و بدین معنی رسیدهاند اما از ذهنهای سقیم و عقلهای عقیم پوشیدهاند. اغلم ان تلک الولایة مخصوصة بمحمد علیه السلام وبمجمدیین و اهذا قال عیسی علیه السلام یا لیتنی کنت من أمة محمد ثم قال علیه السلام فوالله لانها تحصل لی الا بتابعته صلی الله علیه و سلم و آله کما قال ابوبکر الصدیق رضی الله عنه ینزل عیسی علیه السلام من السماء الرابعة علی الأرض لأجل تلک الولایة التی هی معاینة الحق بمتابعته صلی الله علیه و سلم و آله کما قال موسی علیه السلام اللهم اجعلنی من امة تحمد صلی الله علیه و سلم پس ای محبوب این خواستن موسی کلیم الله و تمنا بردن عیسی مسیح علنهما السلام همین ولایت

بدان ای محبوب حضرت رسالت را علیه السلام در شب معراج فرمان شد که ای حبیب من درهای کل اصحاب خود را بگوی که بندند جز در علی را این رموز بود که حضرت رسالت فرمود انی أمر بسد هذالابواب الا باب علی ای باب الولایة فیکلم فی ذلک فقام رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فحمد الله و ائنی علیه ثم قال اما بعد فإنی أمرت بسد هذهالابواب غیر باب علی فقال فیه قایلکم قوالله ما سدت شئأو لا

هر که زلفش دید کافر شد به حکم وانکه رویش دید ایمان بازیافت

آفتاب هر دو عالم آشکار زیر زلف دوست پنهان بازیافت

چون به تاریکی زلفش راه برد زنده گشت و آب حیوان بازیافت

طالب دردست عطار این زمان کز میان درد درمان بازیافت1

ای محبوب اگر عالمان عصر و شیخان دهر در این کلمات من سالهای بسیار و قرنهای بیشمار تأمل شافی و تفکر وافی کنند والله ذرهای مقصود این فقیر را درنیابند یا محبوبی اعلم انالفزق بین ادم علیه السلام و نحمد صلی الله علیه و سلم ان ادم کان غالما بالأشماء و محمدأکان عالمآبالماهیه فعصل لادم علم الاسشماء ولحمد حقایق الآشماء و هی المسمیات فاطلع ادم علی المعارف و حمد صلی الله علیه و سلم علی الحقایق فالحقق افضل من الغارف لآن المحقق حصل له الحقیقة فیی عین المغرفة فکان الغارف فی مقام الجمع والمحقق فی جمع الجمع. اینک شاهدی که اظهار ربوبیت بدوست. المقصود ای محبوب حضرت رسالت را صلی الله علیه و آله و سلم با یاران چهار بیعت بود: اول بیعت

المقصود ای محبوب بدانکه ایثار مقام صدیق است رضی الله عنه وجود مقام فاروق است رضی الله عنه ومقام جود و سخا مقام ذوالنورین است رضی الله عنه و فتوت مقام مرتضی علی بن عم النبی علیهالسلام است کرم الله وجهه . پس ای محبوب مقام فتوت جامع است مر جمیع معانی را، یعنی ایثار و جود و سخا و دیگر اوصاف جمیله وخصائل حمیده و اخلاق پسندیده ، همه در وجود صاحب فتوت است و ای محبوب فتوت در حقیقت ظاهر شدن است به صفای اصلی و لطافت چنانکه موسی کلیم از حضرت کریم جلت قدرته پرسید یارب ما الفتوة قال الله تعالی یا موسی أن ترد نفسک طاهرة إلی کما قبلتها منی طاهرة. پس ای محبوب مقدمهآ فتوت مروت است و منزل دوم آن ولایت است و نهایت فتوت نبوت است. از اینجا فقیر گفت من لا مروة له لا فتوة له من لا فتوة له لاولایة له و من لا ولایة له لانبوة له کما قال علیه السلام لا فتی الا علی لا سیف إلا ذوالفقار، پس همه شاهدان را جرعهای از دریای فتوت علی کرم الله وجهه رسیده است و بدان ای محبوب که حضرت رسالت علیه السلام رمزی دیگر نموده و گفته که من أحب آن یحیی حیوت و یموت موت و یذخل الجنة التی وعدنی رب فلیول علیبن آبی طالب و ذریته الطاهرین و ایممة الهدی و مصابیح الدجی فقال من بعده فانهم لن یخرجوکم من باب الهدی الی باب الضلالة إلی یوم القیمة. نگویی ای محبوب که در ms117 مناقب علی کرمالله وجهه کوشش بلیغ میکند که در هندوستان ای محبوب، هرکه دو بارنام علی می گیرد او را رافضی میگویند والله

چشم روشنانس سرور سینهآ احزان محمد است و علی

فیع روز جزا و شفاع یوم نشور امین غافر غفران محمد است و علی

م آفتاب وفا و مهآ سماء سخا شفیع مستی عصیان محمد است و علی ظهور سر الهی چو بودهاند یکی صفای صفهآ ایمان محمد است و علی امید خاطر ابن نصیر عالم جان بدانکه ح

بدانکه حجت و برهان محمد است و علی المقصود، شاهدان از محبوبانند وافضل ایشان قطب حقیقی است ونهایت این مقام معشوقی است، یعنی قطب وحدت. هر یکی را در ذات محلی شرحی دهم. پس ای محبوب هر که را امارت محبوبیت ظاهر شود و علامت محبوبیت باطن او مکمل گردد او را محبوب نامند، چنانچه اسم آن برادر محبوب شد و صاحب صدر جمیع محابیت محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم است و دربان شهرستان محبوبیت علی ولی الله است کرم الله وجهه و ms118 ایشان داعی بودند مراهل جبروت و ملکوت ولاهوت ازلی و ابدی را. اما انبیای دیگر صلوة الله علیهم در دنیا داعی آمدند فحسب. بیچاره مولانا جلالالدین رومی نیز در این معنی رسیده بود ببین چه خوب شرح کرده است!

المقصود اول مقام شاهدان زهد است، اما ای محبوب نزد من زاهد خود نیست و نباشد، زیرا که نزدیک من دنیا خود قدر ندارد که ترک کنندهآ آن زاهد باشد و زاهد گویم، که حضرت رسالت علیه السلام درجه دنیا را به چه حد میرساند در حقارت آنجا که گفت: لو کانت الدنیا عند الله جناح بعوضة قربة ما سق کافر شربة ماء یعنی میگوید دنیا را پرپشهای عندالله تعالی قربت نیست، اگر بودی کافران را آب خوردن ندادی، کما قال الله تعالی: قل متاع الدنیا قلیل، آری ای محبوب، حیات دنیا به نسبت عمر آخرت، لحظه هم نیست کأنهم یوم یرونها لم یلبسوا الاعشیة او ضحیها خود بیان کرد جل و علاء. پس چون قلیل است ترک قلیل زهد نباشد وللآخرة اکبر کرجاة أکبر تفضیلا پس ای محبوب اگر خواهی که تو راکبریای الله تعالی ms119 نصیب اکبر دهد و خود را به تو نماید، الله أکبر معنی آن است که بزرگواری و کبریایی مقام مشاهده حق است. پس در این مقام مشاهده بینی بزرگواری که اکبر درجات است، یعنی آخرت را نیز ترک دهی هم زاهد نباشی، از سبب آنکه نکته بدان ای محبوب، دنیا و آخرت از آن تو نیست که به ترک آن زاهد باشی و این هر دو از آن حضرت عزت است جلت قدرته. چون از آن تو نباشد تو چه ترک کنی؟ پس زهد معنی ندارد. زاهد چه باشد؟ و آنچه از آن تست که مقام کبریا است یعنی مقام مشاهده

ای محبوب، از این زهد مقام صوفی مراد است چنانکه بزرگی اشارت کرده است وگفته که مبتدی را چهار محل است مرید و صوفی و قطب و محبوب1. مرید در آن کوشد که بخورد و صوفی در آن کوشد که نخورد و قطب در آن کوشد که پاک خورد و محبوب در آن کوشد که از او خورد. ای محبوب مریدی که اگر عمر خویش را در فهم کلمات من صرف نکنی نادانستن این کلمات ضرری عظیم است، این ضرر را هرگز تدارک و عوض نباشد. از شیخ جنید قدس الله سره بشنو که هم در این معنی میگوید: لیس شییء أعز من اذراکالوقت فالوقت اذافات لم لا یشتدری. ای محبوب هفتاد هزار سالک در این مقام راسخ باشند که فقیر و صوفی و عارف و عاشق نعت ایشان باشند، چون ادراک وقت را فوت کنند، گبران ms120 طریقتاند. هوشدار در فهم کلمات من! وای محبوب، ببین که مذاکرهآ شاهدان آن شاهد حقیقی صلی الله علیه و سلم اسبت با خضر بیان کرده است و این فقیر از خضر علیه السلام شنیده است که یدخل من أمتی الجنة سبعون آلفا بغیر حساب و وجه کل واحد منهم کالقمر لیلة البدر و هم فی آلجنة کالنجوم فی السماء توای محبوب أین حدیث را وقتی فهم کنی که ستاره را در بهشت مشاهده کنی. اما فقیری و پیری ترا قبول کرده است که بالنجم هم یهتدون همه کلمات مرا درخواهی یافت و ستاره در جنت نیز مشاهده خواهی کرد.

و ای محبوب، جمیع مشایخ کبار عذرهای این حدیث نهند و نهادهاند کما قال علیه السلام إن الله تعالی یغطی العبد من حیث الله لا من حیث العبد والعبد یستدرک من حیث آلعبد نیک تأمل کنی اگرزندگی داری؛ واهل ظواهر مردهاند و مرده هیچ نشنود و هیچ فهم نکند لیثذر من کان حیا حضرت جلت قدرته تمام کرده است واذا قرأت القران جعلن بینک و بین الذین لا یومنون بالأخرة حجابأمسنتور ا لا یؤمنون بالآخرة

فأما الاقطاب فهم علی قلوب الأنبیاء علیهمالسلام فالواحد منهم علی قلب نوح علیه السلام الثانی علی قلب ابراهیم علیه السلام والثالث علی قلب موسی علیهالسلام والرابع علی قلب عیسی علیهالسلام والخامس علی قلب داود علیه لسلام والسادس علی

یعنی ای محبوب، دوازده اقطاباند که در اقالیم میباشند. هفت قطب در هفت اقلیم است، در هر اقلیمی قطبی و پنج اقطاب دیگر در ولایت میباشند. ایشان را قطب ولایت گویند و اقطاب اقالیم را قطب اقلیم گویند که فیض اقطاب اقالیم بر اقطاب ولایت وارد است وفیض اقطاب ولایت بر اولیاء وارد است وفیض قطب مدار بر اقطاب اقلیم وارد است. هم بر این منوال فیوض برمی دارند تا قیام قیامت. یعنی ای محبوب، چون ولی ترقی کند به قطب ولایت رسد و قطب ولایت چون ترقی کند به قطب اقلیم1 رسد و چون قطب اقلیم ترقی کند به عبدالرب که وزیر دست [چپ] قطب مدار است و این قطب اقلیم ابدال باشد به قلب اسرافیل علیهالسلام. بعده به مرتبهآ سیوم محل قطب مدار گردد، یعنی قطب عالم. پس ای محبوب هرگاه که قطب مداررا حیات فاخر باشد و در سلوک بود، ترقی کند به مقام فردانیت رسد.

وأما الفردون فینهم من هو علی قلب علی کرم الله وجهه و علی قلب محمد علیه السلام کما قال علیه السلام لعلی أنت نظیری أی مثلی فی الولایة التی هی معاینة الحق و لهذا قال علیه السلام مارأنی علی الحقیقة التی خلقنی الله تعالی علیهم غیر ابن آبیطالب. ای محبوب نیک تأمل کنی که در این مکتوب من چه علمهاست از علمهای شاهدان لایزالی که در قلم میآید و ای محبوب، افراد کامل و افراد غیرکامل افضل اند بر قطب مدار و

و ای محبوب طایفهآ افراد را عدد نیست، بسیاراند و از چشم خلایق ظاهر مستوراند، مگر آنکه قطب مدار و بعضی اقطاب ایشان را دانند و بینند. هرگاه که افراد کامل که مظاهر وجه تفرد علی کرم الله وجههاند، در سلوک ترقی کنند، بر قلب حضرت رسالت، علیه السلام، مرتبه یابند و علی کرم الله وجهه مرتبه از روح حضرت رسالت علیهالسلام بیابد. بعده چون از مشارب قلبی حضرت علیه السلام در سلوک ترقی کنند به قطب حقیقی رسند و از مقام قطب حقیقی مقام معشوقیت یعنی قطب وحدت. و ای محبوب در این مقام ازکل اولیاء دوکس در مقام معشوقی رسیدهاند و از امثال ایشان دیگری نرسیده. همه از طفیل نبی و علی در مقام فردانیت بودند و سلوک بیشتر، عمر وفا نکرد و در عالم بقا رفتند و آن دوکس کیانند؟ ای محبوب یکی شیخ عبدالقادر گیلانی رحمة الله علیه و دوم شیخ نظام الدین محمد بدایونی قدس الله سره که هر دورا در سلوک کمال، عمر وفا بود و زود زود ترقی میسر شد و در مقام معشوقی رسیدند. یعنی هر دو [را] مشارب از روح احمدی بود صلی الله علیه و سلم.

نیک تأمل کنی و هر چه در قلم این فقیر میرود بی مشاهده نیست. بالا نبشتهام، ای محبوب مریدی که اگر عمر خود را در کلمات من صرف بکنی یعنی همیشه در مطالعه یا تفکر ویا تأمل باشی، جمیع علمهایی که در مکتوبات این فقیر مندرج است، یعنی جامع است آن محبوب نیز جامع شود. چنانکه روزی این فقیر برای پای بوس حضرت شیخ قطبالدین منورهانسوی قدس الله سره از دهلی در هانسی ms124 آمده بعد پایبوس وقت وداع، فاتحه التماس نمودهام. حضرت شیخ قدس الله سره

المقصود، روزی این فقیر در کشتی دریای نیل مصر با خضر علیه السلام مصاحب بود و سخن در بیان شاهدان لایزالی میرفت. خضر علیه السلام نیز فرمودند که شیخ عبدالقادر گیلاتی و شیخ نظامالدین محمد بدایونی در مقام معشوقی بودند. بعده فرمودند که والله همچو شیخ عبدالقادرگیلانی و همچو شیخ نظامالدین محمد بدایونی قدس الله سرهما در زیر کبود آسمان نیامده است و نخواهد آمد ومقام معشوقی مقام غیرت است1. الغیرت غیرتان غیرة الله و غیرةالعبد اما غیرةالله فکما قال علیه السلام الحق غیور من غیرته إنه لم یجعل الله طریقا سواه، این غیرت حق تعالی است با بنده، اما غیرت بنده با حق تعالی چه باشد؟ شمهای از آن غیرت بنده که با اوست جل و علاء برآن محبوب بنویسم، هم از این مکمل خواهی شد. ببین که شبلی قدس الله سره چه میگوید در وقتی مؤذن در بانگ نماز میگفت که اشهد آن لا اله الأ الله بعده میگفت أشهد آن محمدأرسول الله. چون شبلی شنید در این مقام غیرت بر وی غلبه کرد. از اینجا معلوم میشود که او نیز در پایهآ معشوقی قدم نهاده بود. بعده شبلی از غیرت نشان این داد که لولا انک أمرتنی بهذه الکلمة لماذکرت معک غیرک و لین اذ کرها مرة أخری فاکن کافرأحقا بیچاره اهل ظواهر کجا و این کلمات من از کجا؟ المقصود، شبلی میگوید غیر تو با تویاد نتوان کردن، اما تو چنین فرمودهای که نام محمد قرین نام تو باشد. پس ای محبوب این مقام معشوقی است که در این مقام گفته که لی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و ms125 لا نبی مزسل. پس ای محبوب، معشوق را نهایت مقام سلوک این است که معشوق نیز همین میگوید و جزاین نگوید که قل الله ثم ذرهم در این حالت محمد نیز درنگنجد. نیک تأمل کنی که شمهای از مقصود خود که در آن حضرت جلت قدرته دارم، در این مکتوب یافتهام، در هر عالمی قلم میرانم. المقصود، نهایت مقامات بر حکم مشاهده و معاینه در قلم آوردم. نهایت را مقدم داشتم بر مقامات

شیرمردان مرد را اینجا در پس دوکدان همی یابم

اما نهایت کار پیر فقیر تو آن است که شبلی و هر که در این غیرت بودند والله ایشان محمد را در الف احمد و الف احمد را در نقطهآ احد مشاهده نکرده بودند. چون مشاهده مر ایشان را نبود، محمد علیهالسلام را در بانگ نماز غیر دیدند و در دیدن غیر همه کافر حقیقت بودند، ایشان را خبری نه. زنار پوشیدن بایزید این بود که خواجهآ عالم را غیر دیده بود. نیکو تأمل کنی. بیت

تو احمد را اگر غیرش ببینی نبینی در احد چیزی نبینی پس ای محبوب، نهایت کار پیر فقیر تو این است که محمد رسول الله غیرنیست در این حالت و درین ولایت محمد را غیر گفتن و غیر دانستن کفر است. مرد میباید که باشد شهشناس گرچه بیند شاه را در صد لباس

*** در شیشه تو میبینی آمیخته با یکدیگر

گوئی که دو رنگ است این پس تو چه صفا دیدی

پس ای محبوب، بدان که هنوز در این مقام شبلی فارق بود و امثال او نیز همه فارق بود[ند] اگر شبلی در وحدت استغراق داشتی، محمد صلی الله علیه ms126 و سلم را در بانگ نماز غیر ندیدی و غیرت نکردی. بیت

او طرفهآ بغداد است گر پرده براندازد آنجات شود معلوم اینجات کرا دیدی

ازین غیرت شبلی معلوم شد که شبلی را در وحدت استغراق نبود.

اکنون آمدم در مقصود اول، بدان ای محبوب، اکنون بدایت کار را گوش دار که اوراد دوازده اقطاب مذکوره چیست؟ قطب اول که بر قلب نوح علیهالسلام است اوراد او سورهآ یس است و قطب دوم که بر قلب ابراهیم علیهالسلام است اوراد او سورهآ اخلاص است و قطب سیوم که بر قلب موسی علیه السلام است اوراد او سورهآ

اکنون بدان ای محبوب، گوش دار که مراتب اقطاب و قطب مدار چیست؟ مراتب اقطاب آن است که ایشان اگر بخواهند ولی را از ولایت معزول کنند و به جای او دیگری را نصب کنند ms127 و مرتبهآ قطب مدار یعنی قطب عالم آن است که او اگر بخواهد که اقطاب را از مقام قطبیت معزول کند والله تعالی فرشته را کار فرموده باشد، به گفت قطب مدار از آن کار فرشته را معزول کند و بگفت قطب مدار حضرت جلت قدرته احکام لوح محفوظ را نیز محوگرداند و زنده کردن موتی و انتقالات عرش وکرسی این جمیع تصرفات مرقطب مدار [را] باشد. و چون ترقی میکند در مقام فردانیت نزول کند، از تصرفات محو شود، یعنی مقام فردانیت مقام انبساط است و مؤانست، پس او را مراد نباشد و مراد او همه مراد حضرت جلت قدرته گردد و حضرت قطب عالم شیخ نصیرالدین محمود قدس الله سرهالعزیز بیست و هشت سال و سه ماه و دو روز در قطب مداری بودند. به شرط تحمل داده بودند و تحمل را به سر بردند. چون با تحمل بودهاند، بعد از بیست و هشت سال و سه ماه و دو روز در مقام فردانیت نزول کردند هم از مقام فردانیت در عالم بقا رحلت فرموده

اکنون ای محبوب، گوش دار که عمر قطب مدار چند باشد بعضی را عمر سی و سه سال و چهار ماه باشد و بعضی را سی سال و سه ماه و بیست روز باشد و عمر بعضی بیست و هشت سال و سه ماه و دو روز و عمر بعضی بیست و پنج سال و عمر بعضی بیست و دو سال و پانزده ماه و بیست روز و عمر بعضی نوزده سال و پنج ماه و دو روز باشد. پس ای محبوب از سی و سه سال و چهار ماه زیادت ms128 نباشد و از نوزده سال و پنج ماه و دو روز نقصان نباشد. اگر در میان عمرهای مذکور تقدیر میرسد رحلت میکنند، یا آنکه در میان عمر مذکور در سلوک ترقی میکنند در مقام افراد میرسند و عمر افراد پنجاه و پنج سال، نه زیادت و نه نقصان. اگر در عمر مذکور تقدیر ایشان رسد، رحلت میکنند و آنکه در میان عمر مذکور در سلوک ترقی میکنند، به قطب حقیقی میرسد و عمر قطب حقیقی بیست و سه سال و ده روز است [پس] از این مقام معشوقی است یعنی قطب وحدت ومرتبهآ معشوق آن است که هر چه معشوق بگوید حضرت عزت جلت قدرته آن کند.

میر خرابات غلام من است گر چه من امروز سبو میکشم

حمد خطا زانکه من از جام از آن سرخوشم

عقل نگیرد ز محمد خطا

قبلهآ ما در دو جهان چون یکیست فارغ از این هفت و چهار و ششم

ای محبوب، مراتب شاهدان لایزالی هنوز باقی است در مکتوب دیگر بیان کنم إن شاءالله تعالی وای محبوب من، این مکتوب جمع الجمع است، عمری در فهم أین کلمات کوشش نمایی، إن شاءالله تعالی آن محبوب را کشف حال واحوال گرداند. و ای محبوب بعضی را هم از مقام ولایت در مقام فردانیت نزول میگرداند

زهی قدر و زهی بدر تبارک و تعالی زهی فر زهی نور، زهی شر زهی شور

زهی گوهر منثور، زهی پشت و تولا زهی ملک زهی مال، زهی پر و زهی بال

زهی قال زهی حال، بر افلاک تجلی چو جان سلسلهها بدرد به حرونی

چه ذاالنون چه مجنون، چه لیلی و چه لیلا علمهای الهی، ز پس کوه برآمد

چه سلطان و چه خاقان، چه والی و چه والا چه پیش آمد جان را که پس انداخت جهانرا

بزن گردن آنرا که بگوید که تسلا

چه ناموس چه ناقوس چه اهلا و چه سهلا گر اجزای زمینی و گر روح امینی

چو آن حال ببینی، بگو جل جلالا فرو پوش فرو پوش، نه بخروش نه بفروش

تویی بادهآ مدهوش، یکی لحظه بپالا تو کرباسی و قصار، توانگوری و عصار

بپالا و بیفشار، ولی دست میالا

خمش باش خمش باش درین مجمع او باش

مگو فاش مگو فاش ز مولی و زمولا 1 المقصود ای محبوب، شاهدان حضرت لایزالی که از چشم خلایق مستوراند، جزاهل حقیقت که وجود ایشان حقیقت شده باشد دیگری ایشان رانبیند ونداند و از ایشان گروهی هفت کساند که خواجهآ عالم علیهالسلام فرمودند که بدلاء أمتی سبعة و این هفت ابدال در هفت اقلیم، هر ابدالی در هر اقلیمی میباشد. و ای محبوب، وظیفه ایشان مددی و معونتی در حق خلایق که عاجز شوند. چون در آن قوم درویشی کامل حال باشد، از جهت آن درویش فریادرسی آن قوم عاجز میکند و چون ای محبوب یکی از ایشان به تقدیر الله تعالی ارتحال میکند و در عالم بقا میرود و یکی را هم از صوفی میبرند و به جای مرتحل نصب میکنند و همان نام که او را میبود هم بدان نام میخوانند. ای محبوب اسمهای بدلاء سبعه اینست و این هفت کس ms130 بدلاء نیز در مشارب هفت نبی علیه السلاماند. یکی از این بدلاء در اقلیم اول است و او بر قلب ابراهیم است، علیهالسلام واسم او عبدالحی است، و دوم ابدال در اقلیم دویم است واو بر قلب موسی علیهالسلام است واسم او عبدالعلیم است، و سیوم ابدال در اقلیم

وای محبوب این فقیر با این بدلاء در مسافرت مصاحب بود. هر یکی از این ابدال عارفاند به لطایف و معارف الهی و اسرار که در کواکب سبعه است، الله تعالی در ایشان ودیعت نهاده است و در ایشان همان تأثیر است، و دو ابدال از این هفت مذکور، یکی عبدالقادر و دوم عبدالقاهر در ولایتی و یا در قومی که قهر نامزد می شود، مقهوری آن ولایت و یا مقهوری آن قوم به واسطهآ اقدام ایشان است. چنانکه ای محبوب، تأثیر کواکب بعضی به نحسیت و بعضی به سعودیت مؤثراند، همان تأثیر در ایشان است.

اما ای محبوب سیصد و پنجاه و هفت ابدال دیگرند. سیصد از این ابدال بر قلب آدم علیهالسلاماند و ایشان را این فقیر در کوه، بر سرچشمه نیل، ملاقات کرده است و هر سیصد و پنجاه وهفت ابدال در کوه ساکناند و خوردن ایشان شلم درختان است و ملخ بیابان و با معرفت کمال مقیداند، ms131 طیری و سیری ندارند، کما قال علیه السلام ان لله تعالی فی الأرض ثلثائة قلوبهم علی قلب آدم علیه السلام و لهأربعون قلوبهم مثل قلب موسی علیه السلام و له سبعة قلوبهم مثل قلب ابراهیم علیه السلام و له خمسة قلوبهم مثل قلب جبرئیل علیه السلام و له ثلثة قلوبهم قلب میکائیل علیه السلام و له احد قلبه مثل قلب إسرافیل علیه السلام فإذا مات واحد من الثلتة ابدل الله مکانه من الخمسة فإذا مات من الخمسة ابدل الله مکانه من السبعة و اذا مات من السبعة ابدل الله مکانه من الأبعین و إذا مات من الأربعین ابدل الله مکلانه من تلثائة و اذا مات من ثلثائة ابدل الله مکانه من غامة مسلمین بهم یدفع الله بلاء من هذه الأمة.

ای محبوب این سیصد که بر قلب آدماند اوراد ایشان اوراد آدم است علیه السلام، ربنا ظلمنا أنفسنا مواظبت دارند و چهل ابدال که بر قلب موسی علیهالسلاماند دعای موسی اوراد ایشان است رب إنی ظلمت نفسی فاغفرلی فغفر له إنه هوالغفور الرحیم وهفت ابدال که بر قلب ابراهیماند علیه السلام، اوراد ایشان اوراد ابراهیم است علیه السلام که رب هب لی حکا والحقنی بالصالحین و پنج ابدال که بر قلب جبرئیلاند علیهالسلام وعلم ایشان تجاوز نمیکند از مقام جبرئیل علیه السلام وسه ابدال که بر قلب میکائیل علیه السلاماند علم ایشان نیز تجاوز نمیکند از مقام میکائیل علیه السلام، و یک ابدال که بر قلب اسرافیل علیهالسلام است و علم او نیز تجاوز نمی کند از مقام اسرافیل علیهالسلام، واین ابدال در مقام «عبدالرب» میرسد و اسامی بدلاء مذکور سیصد که بر قلب آدماند «صفی» نام دارند، و چهل ابدال که بر قلب موسیاند علیهالسلام «موسی» نام دارند وهفت ابدال که بر قلب ابراهیم علیه السلاماند «ابراهیم» نام دارند، و پنج که بر قلب جبرئیل اند علیهالسلام «جمالالدین» نام دارند، و سه که بر قلب میکائیل اند ms132 علیه السلام، «محمد» نام دارند ویکی که بر قلب اسرافیل است علیهالسلام، «احمد» نام دارد و چون به وزیری قطب میرسد، «عبدالرب» نام میشود، علیهم السلام وقدس الله سرهم.

و چهار اوتاد که در چهار رکن عالم ساکناند، یکی را در مغرب ملاقات کردیم نام او عبدالودود است اعنی عبدالواحد است و دوم را در مشرق ملاقات کردم نام او عبدالرحمن است و سیوم را در جنوب ملاقات کردم نام او عبدالرحیم است و چهارم را در شمال ملاقات کردم نام او عبدالقدوس است. و چون ای محبوب یکی از ایشان متوفی میشود یکی را از تائبان میبرند و به جای او میرسانند و چهار رکن عالم معمور به وجود این چهار اوتاد است، چنانکه ای محبوب کوهها سبب سکون زمین است، این چهار اوتاد سبب معمورهآ این جهات اربعاند. و ای محبوب «نقبا» سیصد است و «نجباء» هفتاد و«بدلاء» چهارصد و چهار است. سیصد و چهار را مذاکره کرده ایم و چهل دیگراند کما قال علیه السلام بدلاء أمتی ازبعون رجلا اثنا عشر

و اسامی کل نقباء علی است واسامی کل نجبا حسن است و اخیار هفتاند و اسامی کل اخیار حسین است، و عمد چهاراند اسامی ایشان محمد است ویکی غوث است و اسم غوث عبدالله باشد. و چون ای محبوب، غوث متوفی میشود، یکی را از عمد در مقام غوث میرسانند و چون یکی از عمد متوفی میشود، یکی را از اخیار به جای او میرسانند و چون یکی از اخیار متوفی میشود، یکی را از نجباء به جای او میرسانند و در نجبایکی را از نقباء می رسانند و بدلا را بالا مذاکره کردهایم و ای محبوب مسکن نقباء زمین مغرب است یعنی زمین سویده ms133 که آن جا روز مقدار صبح تا چاشت است دیگر همه شب است. اما نمازهای ایشان چون وقت میرسد در طیر در زمینهایی که اوقات متعین است به مشاهده عین تباشیر آفتاب می آیند و خمس صلوة میگذارند. ایشان را همچنین معاینه کردهام و سکونت نجباء مصر است و مسکن بدلاء بالا ذکر کردهایم. و اخیار علی الدوام، در سیاحتاند که ایشان را سکونت و قرار نیست و عمد در زوایای ارض میباشند و مسکن غوث مکه است و دوازده اقطاب - که در مکتوب چهاردهم مذاکره کردهایم - در قصبات اقالیم ساکن میباشند. هر یکی به قصبه اقلیمی و سکونت قطب عالم یعنی مدار در شهر معظم ساکن باشد و قطب عالم متصرف بر جمیع اقالیم وبر جمیع اقطاب باشد و از عرش تا ثری متصرف بود و در حالت قطبیت در قصبه و در دهر ساکن نباشد و چون از این مقام ترقی کند، مقام افراد آید، ترتیب ساقط گردد، خواه در قصبه، خواه در شهر سواد اعظم باشد، به تعین مقام او بگذرد و قطب حقیقی و معشوق را نیز ترتیب ساقط است. و چون ای محبوب در مقام فردانیت آید، افراد را کسی نشناسد جز حضرت عزت جلت قدرته. یعنی ای محبوب، قطب مدار یعنی قطب عالم، متصرف است از عرش تاثری و افراد متحقق است از عرش تا ثری. پس ای محبوب میان تصرف و در میان تحقق بسیار فرق است.

فریدم فرد بنشستم که در خود ز فردانیت بسی انوار دارم

اگر موسی نه ام موسیچه هستم درون سینه موسیقار دارم

وای محبوب فردانیت که بر این فقیر عطا شده است به شرط مستور بودن این مقام لاهوت ولاهوت در اصل الاهو است وحرف تا زیادت است یعنی قانون عرب است که چون کلامی مغلطه گویند چیزی حذف کنند و چیزی زیادت نهند تا نامحرمان محروم از حقیقت باشند. پس ای محبوب لانفی است یعنی نیست تجلی صفات. و مر طایفهآ افراد را و «هو» اسم ذات است، «الا هو» مگر تجلی ذات. پس اهل فردانیت یعنی افراد را علی الدوم مقام لاهوت است، یعنی تجلی ذات و لاهوت خود یعنی فردانیت را مقام نیست، به اسناد مجاز مقام میگویند که مقام لاهوت است، اما مقام ندارد. و نیک تأمل کنی که چه میگویم و از مشاهدهآ یقین بیان میکنم و هر چه در مکتوبات بیان است از علم الیقین نیست و از عین الیقین هم نیست بلکه مشاهده حقیقةالیقین است. امیدوارم از حضرت صمدیت جلت قدرته

اسفل این مقام لاهوت، مقام جبروت است، یعنی مقام جبر وکسر خلایق. واین مقام قطب مدار است یعنی قطب عالم که او متصرف است از عرش تا ثری و جبر و کسر در شش جهت گنجد، و قطب عالم را فیض از عرش مجید است که تعلق به عزلیت و نصبیت دارد که مذاکره کردهایم. نیک تأمل کنی که مقصود آن محبوب به التماس بود که این چهار مقام را دریابم. بالا به کنایت مفصل نبشتهام، بعده در محل صریح شرح می دهم که مقام جبروت را که جبروت میگویند سبب آن است که جبر و کسریعنی کرامات اولیاء و معجزههای انبیاهم از این عالم است و چون از این مقام جبر و کسر ترقی شود، مقام فردانیت است یعنی لاهوت و در این عالم جبروت یعنی جبر و کسر کفر است، اما افراد قادراند بر عالم جبروت اگر به جبر و کسر مشغول شوند از فردانیت یعنی از تجلی ذات برافتند. سبب آن است که افراد مستور باشند و مستوری این فقیر از این سبب است. چون قلمم ای محبوب در این مقام رسید، فردانیت که مقام لاهوت است، به گوش سراین فقیر به لسان حقیقت بگفت فرد کم گو ز من ازین پس اسرار خوبرویان این در چه میگشایی دیوار گوش دارد

از سبب آن اختصار کردم. به روزگاری بنویسم، اما امید است که آن محبوب مشاهده کند و بنویسد. آمین آمین آمین

واسفل از این مقام جبروت، ملکوت است و مقام ملکوت مقام فرشتگان است، یعنی مقام طاعت و عبادت بی فتور و بی نفور، کما قال الله تعالی یسبحون اللیل والنهار لا یفترون و عبادتی که درویش، بی فتور به دست میآرد، آن عبادت مقام عبادت ملاتک است یعنی عبادت و تسبیح ملاتک بی فتور است. پس مقام ملکوت این باشد یعنی ms136 عبادت بی فتور به دست آرند. هر که دست آرد در مقام ملکوت باشد، یعنی عبادت بی عادت؛ و عبادت عادت عالم ناسوت است، یعنی مقام ناسوت عبادت عادتی است که علامت بی سعادتی است. پس ای محبوب، اول مقام

در مصحف عقل حرف طامات ببین بر سدره بر او پس خرابات ببین

بگذر ز صفات او و در خود بنگر بی واسطهای تجلی ذات ببین

ای محبوب، این رباعی جامع است مرجمیع احوال مشایخ را، بعد از تأمل کامل آن محبوب را رباعی مذکور جامع خواهد بود مر جمیع احوالها را. پس ای محبوب تجلی ذاتی وصفاتی واهل تجلیات واحوال وحالات شاهدان لایزالی واحوال حال خویش - که تأثیر نعمتهاست از مردان شریعت و طریقت و حقیقت واز باطنهای اسرار که براین فقیر رسیده است - در مکتوب شانزدهم به تمام شرح دهم. و آنچه نعمت خویش را بر آن محبوب در بحرالمعانی شرح ms137 کنم، تصور نباشد که تزکیهآ نفس خواهم کرد، اما از این قبل بیان من خواهد بود وأما بنعمة ربک فحدث ای فخبر. یعنی [خبرا کردن از نعمت بر محبوبان و محبان و محرمان یکی از شکر نعمت است. بنابر آن کتابت می شود ال شاءالله تعالی.

پس ای محبوب مقام ناسوت، عمل کردن شریعت است، یعنی عمل نفس حضرت رسالت است علیهالسلام و مقام ملکوت، عمل طریقت است، یعنی عمل قلب حضرت رسالت است علیه السلام و مقام جبروت عمل کردن حقیقت است، یعنی عمل روح حضرت رسالت است علیهالسلام و مقام لاهوت، مشاهده سر

در این کو گر طوافی کرد خواهی ز خود برخیز تا گردی الهی

و از خود خاستن آن است که اذا تمالققر فهو الله و تمام فقر چیست؟ یعنی از عالم ناسوت تا عالم جبروت تبراکنی و در این مقامات به گوش چشم ببینی که اذا تمالفقر همین سه عالم است. پس هر که ای محبوب، در این مقام متوطن است، فقر لازم اوست. پس چون از این فقر بیرون آمدیم تمالفقر گرددع ز خود برخیز تا گردی الهی. ms138 پس ای محبوب، خلایق و اهل ظاهر محمد (ص) را چه دانند که چه بود و که بود؟ از محمد همین دانستهاند که انم انا بشر مثلکم و اما محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم میگوید که من رأنی فقدرای رب. پس ای محبوب اکثر خلایق خدای عزوجل را دانستهاند و لیکن نشناختهاند و محمد (ص) را نه دانستهاند و نه شناختهاند. اما ای محبوب اگر اهل ظواهر محروم باشند تا پرده از کار در بحرالمعانی برگیرم در مکتوب بالا برگرفتهام. چون مطالعه کثیر کنند دانند و شناسند که محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم خداوند تعالی را چه بود و چه نسبت است؟ و تو و من با او چه نسبت داریم؟ و نسبت و نسبیت پیداکنی خود را نیابیع ز خود برخیز تا گردی الهی. اما امید است که آن محبوب از این هر سه مقصود یعنی ناسوت و ملکوت و جبروت که مقام فقر تمام خواهد شد که اذا تمالفقر فهو الله حاصل گردد ن شاء الله تعالی.

در مکتوبی که بر دست قاضی اندری بر این فقیر فرستاده بودند، در شب و روز

شرح گویی رسم و آداب ملکوت زانکه نتوان کرد بر جهل این سلوک

زانکه میدانیم کین راه دراز در میان شبهه ندهد نور باز

دل چو فارغ گشت، تن در ره دهیم بی دل ms139 و تن سر بدان درگه نهیم1

ای محبوب زهی حدیث مثنویات نافع! اگر ای محبوب به چشم گریان و دل بریان مطالعه نکنی، پس از من نباشی که چون میخواهد که قلم بر دست گیرم و چیزی بر آن محبوب معلوم کنم، هنوز فکرم را به آتش شوق میتابم. از آن تابش که کونین هیزم است از نوک قلم میکشم. و دیگر معلوم باد کاغذها در شهرند، بعد از فترت2 خوب حاصل نیست. اگر آنجا دست دهد چیزی بفرستند والسلام.

تم هذا المکتوب الشریف فی یوم الاحد الثامن والعشرون من شوال سنة أربع و عشرین وثمان مائة.

محبوبم اعز محترم، ملک محمود عرف شیخا، دام عزه سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل الله تبارک و تعالی وبه برکت خاندان محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم موجب شکر است الحمدلله علی ذلک. غرض صحیفه مبنی بر آنکه غزل آمدهام که تا به خود گوش کشان کشانمت

بی دل و بی خودت کنم، در دل و جان نشانمت آمدهام بهار خوش پیش تو ای درخت گل

تا به کنار گیرمت خوش خوش و میفشانمت آمدهام که تا تو را جلوه دهم در این سرا

همچو دعای عاشقان فوق فلک رسانمت جان و روان من توی، فاتحه خوان من توی

فاتحه شو تو یکسری تا که بدل بخوانمت هیچ مگو و کف مکن سر مگشای دیگ را

نیک بجوش و صبر کن زانکه همی پزانمت از حد خاک تا بشر، چند هزار منزل است

شهر به شهر بردمت بر سر ره نمانمت

در پی تو همی دوم گر چه همی دوانمت1 المقصودای محبوب، اگر چه بیچاره گوی در حاله گاه زخم چوگان شاه میخورد و در دیدن عقب دیدن میرود که شاه نیز با جمیع بنگاه در ms140 پی گوی است، گوی را در آن حاله گاه مفاخرت از شاه است. پس ای محبوب خاطر جمع دار اگر تو را در میدان فردانیت به چوگان علم الیقین می دوانیم اما از پی تو نمانیم تا به به مشاهدهآ حقیقة الیقین برسانیم إن شاء الله تعالی حاصل شود.

ای محبوب اقطاب اثنی عشر را بعضی را تجلی افعال و بعضی را تجلی آثار است و بعضی را تجلی اسماء است، اما قطب مدار یعنی قطب عالم را تجلی صفات است و طایفهآ افراد را تجلی ذات است. و چون درویش در خانهآ فردانیت یعنی لاهوت نزول میکند، علی الدوام یعنی افراد در تجلی ذاتاند، یعنی ایشان محواند. چنانچه سلطان ابوسعید ابوالخیر قدس الله سره در تجلی ذات بودند. همین که ابن عین را که پسر شیخ محیالدین به تأثیر نظر مبارک مولود بود، یعنی حرم شیخ محی الدین صاحب فصوص در نظر مبارک شیخ نشسته بود و شیخ در تجلی ذات بودند و در دیدهآ شیخ اثر نور ذات بود. چون به جانب حرم دیدند، لاجرم ذاتی در حمل به نور وجود موجود شد، ابن عین نام یافت.

پس ای محبوب، شیخ ابوسعید چون در تجلی ذات بود ابن عین را که نور ذات بود دید و پرسید یا صبی أنت من ابن ؟ فقال الصبی انا من ابن عین فقال الشیخ رأیت محی الدین فبک یا ابن آلعین. پس ای محبوب شیخ ابوسعید بازگشت وشیخ الشیوخ قدس الله سره در آن وقت مبدأ حال بودند و در تجلی افعال بودند تا ایشان شیخ محیالدین را به ظاهر ندیدند. و آن ظاهر نادیدن چنین بود، هرگاه که شیخ ابوسعید ابوالخیر بازگشت، شیخ الشیوخ در خانقاه شیخ محیالدین آمد، به مقابله به توجه مینشست و بازمیگشت. سه روز متواتر آمد و در این سه روز هیچ تکلم نبود. روز سیوم وداع کرد. بعده شیخ صدرالدین قونوی [را] که خادم شیخ محیالدین ms141 بود، با

پس ای محبوب، آنکه ترکیب در قلم آورده بودند که با شیخ صدرالدین بود، اما شیخ ابوسعید را با ابن عین و استقبال این هر دو بزرگوار عین ابن عین رفته بود و شیخ صدرالدین خادم را چنانچه در قلم آوردیم همچنان است. و دیگر دلیل ای محبوب روزی شیخ رکنالدین ابوالفتح برای ملاقات حضرت قطب حقیقی در مقام تواجد شد، برخاست. خدمت شیخ رکنالدین آستین مبارک ایشان را گرفت و بنشاند و چون دویم بار برخاست، خدمت شیخ، دامن مبارک ایشان را گرفت و بنشاند و چون کرت سیوم برخاست، خدمت شیخ رکنالدین در نماز قیام کرد و شروع در نماز شد و حضرت قطب حقیقی در تواجد بودند و پا میکوفتند. بعد از انقطاع وقت، خدمت شیخ رکنالدین بازگشتند. مولانا محمد شنه امام شیخ رکنالدین خدمت شیخ را پرسید که چه سر بود آستین گرفتن و دامن گرفتن و نشاندن و کرت سیوم نماز گزاردن؟ خدمت شیخ رکنالدین، فرمودند که ای مولانا اول کرت که مولانا نظامالدین برخاست، قدم بر هفتم آسمان زد، دست من به آستین ایشان رسید. دویم کرت که برخاست قدم بر سقف عرش زد، دست ms142 من به دامن ایشان رسید و سیوم کرت که برخاست نمی دانم که کجا رفت و هیچ نمیدیدم، لامحاله شروع به اعمال ناسوت کردم. زهی کار و زهی بار و عالمی در انکارا الله تعالی آن محبوب را این مقامات از این علم الیقین که مکتوبات است، چون از مشاهدهآ حقیقة الیقین است کشف خواهد شد.

پس ای محبوب خلایق، مشایخ را بریک طریق و بر یک حقیقت میدانند و این غلط عظیم است. مراتب شاهدان لایزالی را و مقامات هر یکی از ولی تا به قطب حقیقی و از ابدال تا به غوث بر آن محبوب شرح دادهام، در این علم الیقین مستغنی شوند. پس ای محبوب، در این راه مقصود نظر است و طالبان که علی الدوام در نظر مطلوبان میباشند، از سبب نظر منتظراند. یعنی نظر همه وقت نیست و بر همه نیست واگراین بودی، عالمی واصل حضرت پیدا ونهان شدی. و شیخ محی الدین را نیز از تأثیر نظر، فرزندی دیگر هم شدی، اگر چه حرم ایشان کرات و مرات مقابلهآ ایشان منتظر نشستی اماکی باشد؟ پس نظر را وقتی و حالتی است. پس انتظار طالبان پیش مطلوبان برای همین است که شاید آن وقت همایون درآید، هم به تأثیر یک نظر از کون و مکان برآید. الله تعالی جمال مثنویات بر آن برادر تجلی دهد. مثنوی

سائلی گفتش که ای برده سبق تو به چه از ماسبق بردی به حق؟

چون تو جویایی و ما جویان تراست در میان ما تفاوت از چه خاست؟

چه گنه آمد ز جسم و جان ما قسم تو صافی و دردی آن ما

گفت ای سائل سلیمان را همی چشم افتادست بر ما یک دمی

نی به سیم این یافتم من نی به زر هست این دولت مرا زان یک نظر

کی به طاعت این به دست آرد کسی زانکه کرد ابلیس این طاعت بسی

تو به ms143 خدمت عمر خود میبر به سر تا سلیمان بر تو اندازد نظر

چون تو مقبول سلیمان آمدی هر چه گویم بیشتر زان آمدی1

المقصود ای محبوب، افراد که از قطب عالم یعنی از قطب مدار افضلاند علی الدوام، مستدام در تجلی ذاتاند، اما خلایق واهل ظواهر ایشان را در عالم صحومی دانند و لیکن این از سهو عظیم است و قالب طایفهآ افراد در کسوت بشریت بر طریق تشبیه و تمثیل با اهل ظواهر نموداراند، اما ایشان در نور ذات محواند. نه آنجا مکان ونه آنجا زمان. یعنی اهل مکان وزمان، اهل تجلی صفات وافعال و

محجوب بود چشمی کو جمله سبب بیند1 بیرون سبب باشد اسرار عجایبها محجوب بود چشمی کو

پس ای محبوب، قالبهای طایفهآ افراد در تجلی ذات، نور شده است، چنانکه قالب حضرت مصطفی صلی الله علیه و سلم را حضرت عزت جلت قدرته درکلام مجید تمام بیان کرده است که قد جاء کم من الله نور و کتاب مبین. پس قالب اونوربود سبب آن بود که سایه بر زمین نبود. اگر قالب او مثل قالبهای دیگران بودی تریهم ینظرون الیک و هم لا یبصرون با اهل ظواهر فرمان نشدی و با وجود این بیان ندانستی که کان یمشی و لا ms144 ظل له. و طایفهآ افراد را ای محبوب همین مقام است. یعنی چون در تجلی ذات متجلی میشوند، وجود ایشان نور میگردد. پس در آن حالت و در آن ولایت و در آن زمین که ارضی واسعة گفته است، سایه وجود ایشان را نیز نیست. پس چون اهل تجلی صفات و افعال و اسماء و آثار نظر میکنند، ایشان را نمی بینند. چنانچه شیخ محیالدین را ندیدند و شیخ رکنالدین، شیخ نظام الدین را سیوم کرت ندیدند. نیک تأمل کنی که چه میگویم! پس دیدهآ شیخ الشیوخ میباید و دیده شیخ رکنالدین میباید که در جمال شیخ محیالدین و شیخ نظامالدین محو شوند و ایشان را نبینند. چنانکه افراد در جمال ذات محو میگردند، همچنان اهل تجلی صفات و تجلی افعال و اسماء و آثار، محو در تجلی ذات افراد میگردند. پس چه بینند؟ که را بینند؟ تأمل شافی کنی که مقام و مراتب شاهدان لایزالی این است.

ای محبوب ابن عزت، صاحب فصوص مینویسد که منصور حلآج را تجلی

بحر جانم میزند صد گونه جوش چون توانم بود یک ساعت خموش؟

گفت غرق آتشم عیبم مکن میبسوزم گر نمیگویم سخن1

پس ای محبوب، کلام آنالحق و سبخانی را در مکتوب یازدهم شرحی و بیانی تمام کردهام، اما آن در مقام دیگر است و شرح و بیان این مکتوب را مقام دیگر است چنانکه در کلام قصهآ موسی علیه السلام چندین محل است. کسی داند که تکرار است؛ اما چون نیک تأمل میکنند هر یک آیة را مقام بیان علیحدهای است. نگویی که دعوی خدایی میکند، اماالآمثال مصابیح الاقوال، مثالی مینمایم. پس ای محبوب شرح انا آلحق و شبخانی چیست؟ که چون ای محبوب درویش [را] در تجلی

واللهای محبوب، شرحی که این پیر فقیر تو کرده است اگرازگویندگان سبحانی ms146 و اناالحق پرسیدندی، اگر چه ایشان گفتهاند و لکن شرح مذکور را نتوانستندی که مبین شوند. بالله العظیم در بیان شرح مذکور عاجز آمدندی ولهذا از اولیا کسی نکرده است. پس اهل ظواهر از ربوده تصور کردندی، ضرری رسانیدندی. نیک تأمل کنی. پس تحقیق بدانی که در تجلی ذات کلام نیست و کلام در تجلی صفات است. چه کنم که ابن عزت امروززنده نیست، با او گفتمی آنچه گفتمی و او شنیدی آنچه یقین است، زیرا که گفتهام که بنویسم. هنوز کلمات که کلمات من اندازهآ بحر بحرالمعانی نیست که بردارد. هنوز کلمات من کجاست؟ ان شاء الله تعالی بر آن محبوب به روزگاری بنویسم.

المقصود ای محبوب، چون از دولت فرد حقیقت شیخ نصیرالدین محمود قدس الله سره، در سلوک ترقی شد و از تجلی صفات به تجلی ذات مقام فردانیت، به شرط مستور نزول کردم و در میان طایفهآ افراد نزول غیبی را خوردم و انتظار به تجلی ذات شدم، حضرت فرد حقیقت را در واقعه دیدم که ایشان ذکر خفی میکنند. در آمدم و روی خود پیش پیر خود، فرد حقیقت مالیدم و ملفوظ حضرت مخدوم قدس الله سرهالعزیز، بر زبان پاک، بر این خاک راندند و فرمودند که ای شهباز میدان عالم لاهوت و ای پاک آمده از عالم جبروت و ای باخته عالم ملکوت و ناسوت! در هر ملفوظی که از آن زبان دربار بر این خاک نثار میشد، روی خود را به خاک میمالیدم و متوجه می ایستادم. حضرت فرد حقیقت برخاستند و میلی زر در دیدهآ من کشیدند و فرمودند که ای فرد لایزالی، که این میل از نور جمال خداوند

از شراب شوق گشتم مست او هست ما گم گشت اندر هست او

153

بود ما در بود او نابود شد هر چه غیرش بود آن مردود شد

چون مجرد گشتم از هستی تمام نی وجودم ماند آنجا و نه نام

زان شدم پرواز سوی لامکان دیدم آنجا غیبهای بس عیان

خویش را دیدم همه نابود خویش یافتم سررشتهآ مقصود خویش

چون شده فانی محمد از وجود غیر او دیده که دیگر کس نبود پس ای محبوب، بعد از تجلی ذات، هم در حجرهآ شیخ اوحد سمنانی، مدت هفده روز بی هوش افتاده بودم و در این هفده روز خدمت شیخ اوحد در حجره میآمدند و بوسه بر پیشانی من میزدند. اگر شیخ واقف بر احوال من نمیبودند، خود مصاحبان حجره مرا دفن میکردند که مرده است و من مخمور جام جمال ذات، بی خبر بودم. بعده دیدم یک قدح صحو از عالم غیب آوردند و در دهانم ریختند. هفدهم روز هو شیار شدم. این از سبب مبدأ تجلی بود. بعد از این مدت باز به هر طرفی که نظر میکنم نوری میبینم که از این فقیر متصل است به هریک از این طرف. و این صورت افاضهآ مقام فردانیت است که به همه کائنات فایض است بر سبیل فتوت. و این دولت که بر این فقیر نصیب حال شد، از دولت و سعادت انفاس متبرکهآ فرد حقیقت قدس الله سره شده است.

ای محبوب، روزی خدمت سلطانالمحققین، برهانالمدققین، امیر کبیر، جعفر نصیر که پدر این فقیر در خدمت فرد حقیقت شیخ نصیرالدین محمود قدس الله سره بودند و این فقیر را در آن حضرت یاد کردند و کیفیت تعلیم این فقیر به حضرت مخدومی عرض داشتند، حضرت مخدوم فرد حقیقت ms149 قدس الله سره فرمودند که ای امیر جعفر، خاطر جمع دار که محمد شهباز میدان لاهوت است، سیصد و هشتاد وچند اولیاء و اقطاب و قطب الاقطاب وافراد الافراد را نعمت، در وی تأثیر است و او بدین نعمتها مشرف خواهد شد؛ و اما این نعمتها او را به شرط مستوری خواهند داد. او بدین شرط قبول خواهد کرد و در ازل کرده است. چون حضرت امیر کبیر، والد این فقیر، بر این فرمان حضرت مخدومی که سعادت ورای دو جهان، در جهان بود، رسانیدند، آن روز این فقیر پیش حضرت مخدومی مولانا شمسالدین

وای محبوب اهل عرفان بر سه نوعاند1: یک نوع آنانند که معرفت علمی دارند. دوم نوع آنانند که معرفت کشفی دارند و شهود و صفات ایشان را حاصل است و افلاک دراین نوع متصرف است، و سیوم نوع آنانند که معرفت مشاهدة العیانی دارند و این مقام مر اهل افراد راست و افلاک در ایشان تصرفی ندارد بلکه ایشان متحقق افلاکاند. یعنی از عرش تا ثری متحققاند و متحقق آن باشد که این همه را در طفیل خود بیند و در وحدت درآرد، اما اگر در خاطر آن محبوب جانم بگذرد که ز کام یعنی سرفه [را] در ایشان اثر است که زکام تصرف افلاک است و زکام را در حضرت رسالت علیه السلام نیز تأثیر، بود پس چگونه بود زکام این طایفهآ افراد را ؟ اما جواب آن است که زکام در ذات حضرت رسالت علیهالسلام تصرف افلاک نیست بلکه تصرف حق تعالی است واین تصرف رفیع درجات است و کمالات حضرت رسالت است علیهالسلام و در طایفهآ افراد نیز رفیع درجات است. پس ای محبوب این فقیر که در مقام لاهوت ms150 یعنی مقام فردانیت نزول کردم، در سیوم محل متحقق مقام فردانیت شدم وآن این است قال الفقیر اذا اراد الله أن یوالی عبدا من عباده فتح علیه باب الذکر ثم فتح علیه باب القرب ثم اجلسه علی کرسیه التوحید ثم یرفع عندالحجاب الاعظم فتراه بالشاهدة ثم اذخله دار الفردانیة ثم کشف عنهالکبریاء بالجمال فاذا وقع بصره علی الجمال بق بلاهو فحینئذ صار العبد فانیا وبالحق باقیا ای محبوب چون در این مقام وصول یافتم، این مثنویات را در این مقام به نطق آوردم. مثنویات

گفتم اکنون من ندانم کیستم بنده باری نیستم پس چیستم

بندگی شد محو آزادی نماند ذرهای در دل غم و شادی نماند

بی صفت گشتم نگشتم بی صفت عارفم اما ندارم معرفت

من ندانم تو منی یا من توی محو گشتم در تو و گم شد دوی1

پس ای محبوب، گم شده را این گفتار از کجاست؟ اماگفتهام که در تجلی صفات کلام است. چون میخواهم که بر آن محبوب چیزی بنویسم، از تجلی ذات قدح صحویت یافتم. این اثر آن است و الا نه آن محبوب کجا و این کلمات نیاز از کجا؟ باید که آن محبوب در دعا بخواهد که چند وقت در عالم صحو این فقیر را دارند تا کتاب خانهآ بی حرف و بی صوت را برای آن محبوب، در حرف و صوت درآرم و می ترسم. زیادت سخن در اسرار نمی رانم از سبب آنکه نباید که غیرت در تجلی ذات به غیر صحویت مشغول کند پس کلام که گوید در وقتهای حال خویش، آن محبوب به دعا باشد.

و حقیقت معلوم شد که در حجرهآ شیخ اوحد سمنانی قدس الله سره بعد از هفده روز این فقیر، مست جمال ذات را که قدح صحو دادند، برای آن محبوب بود و از کردهآ آن محبوب بود. نیک تأمل کنی که چه میگویم و از خانهآ بشریت وداع کنی ای ms151 محبوب !

مردانه درآی کاندرین ره نه نام همی خرند و نی ننگ

کلی ز سر وجود برخیز اوفتاده مباش در ره تنگ

زنار مغانه بر میان بند وانگه به کلیسیا کن آهنگ

میدان به یقین که هر دو عالم در راه تو نیست جز تو خرسنگ2

تم هذا المکتوب الشریف السابع من الشوال أربع عشرین وثمان مائة.

آن دلبر عیار مرا دید نشان کرد

افتادم از آن قطب یگانه کزیک نظرش جمله وجودم همه جان کرد آنانکه بگفتند که ما کامل و فردیم سرگشته و سودایی و رسوای جهان کرد آنکس که ورا کرد به تقلید سجودی فرخنده و بگزیده و محبوب جهان کرد شمس الحق تبریز چو بگشاد پر عشق جبریل امین را ز پی خویش دوان کرد2

المقصود ای محبوب، طالبان حضرت لایزالی بر دونوعاند3: قسمی مطلوبانند که ایشان را خودی خود، بی واسطه به خود رساند و خودجویان ایشان باشد. پیر ایشان حضرت محمد مصطفی است علیه السلام، بعده پیروان حضرت او که در مشارب اویند که مذاکرهآ ایشان در مکتوب شاهدان بیان افتاده است و گواه سیر

حکمت چه بود آخر بگو با من به چندین ماجرا حق گفت کای جان جهان گنجی بدم من بس نهان

میخواستم اظهار خود با تو کنم ای دلربا

و گواه پیروان حضرت ms152 او که حضرت مصطفی علیه السلام بر حکم مشاهده و معاینه در این حدیث گواهی داد و اهل ظواهر از این حدیث، سیاهی حرف و کاغذ سپید بیش باز ندانند و از مقصود معانی شان خبری نیست که إن لله تعالی تسعة و تسعین أشماء من احطاها دخل الجنة.

پس ای محبوب به تاریخ الرابع والعشرین من رجب سنة اربعة عشر وثمان مائة در شب جمعه، حضرت رسالت را علیهالسلام در خواب دیدم که بر منبری نشسته، مر اهل مطلوبان حضرت لایزالی را وعظ میکنند وبیان این حدیث میفرمایند. چون از منبر فرود آمدند هر یکی را باز گردانیدند. حضرت ولی الله علی بن ابی طالب کرم الله وجهه را فرمودند که یا علی، او گفت: لبیک یا حبیب الله فقال علیه السلام ان الله تعالی تشعة و تسعین خلقا من یخلق بواحد منها دخل الجنة فقال علی یا رسول الله هل فی شیء منها؟ قال کلها فیک و فی بعض اولیاءأمتی، یعنی حضرت رسالت علیه السلام فرمود که یا علی خدای تعالی را از این نود و نه نام مراد نود و نه خلق است و هر [که را] یکی از این اخلاق باشد او در بهشت رود. علی گفت کرمالله وجهه که یا رسول الله صلی الله علیه و سلم از این خلق الهی هیچ یکی در من هست؟ پیغامبر فرمود علیه السلام، ای علی جمله خلقها در تو موجود است و در بعضی جرعه نوشان حضرت من. اما ای محبوب امید می دارم که این نود و نه خلق در آن محبوب نیز کشف گردد و در خود مشاهده کند ولو انهم صبروا حتی تخرج الیهم لکان جزائهم صبرا جمیلا. ای محبوب پیش کبریا جمال اله تعالی تو را روی نماید و

اکنون مطالبان که به طلب وجد و جهد خود را بدو رسانند، شمهای نیز در قلم آریم. اکنون بدان ای محبوب، سر طالبان یکی ابراهیم بود علیه السلام و دویم موسی علیه السلام. یعنی طالب آن باشد که حقیقت او جوید تا بیابد یا نیابد، چنانکه موسی علیه السلام طالب بود نیافت و مطلوب آن است که حقیقت مراو را جوید. پس گواه و نعت طالبان این است که از موسی و طلب او خبر داد ولما جاء موسی لمیفاتنا و کلمه ربه یعنی گفت آمد موسی و آمدن طلب باشد و دوم گواه این است که گفت واتخذالله ابزاهیم خلیلا یعنی ابراهیم را حضرت عزت دوست گرفت. پس در اصل دوست نبوده باشد و این نیز طلب است. به چه ماند ای محبوب؟ چنانکه چندین طالبان که از این فقیر طالب معرفتند، با ایشان نیز کلمات خلعت و عطا میکنم، ms155 اما نه از این کلمات که با آن محبوب سری متکلمم. پس ای محبوب جانم وای مطلوب روزگارم، خلعت و عطای سلطان دیگر باشد، عنایت و محبت سلطان دیگر. پس به کوشش بی حد رسیدن دیگر باشد و در خواست مطلوب دیگر باشد. نیک تأمل کنی پس سبخان الذی أسری بعبده کجا و لما جاء موسی کجا ؟ فهم من فهم. وحضرت رسالت علیهالسلام را ببین که رموزی از شاهدان لایزالی که در مقام مطلوبانند و در مشاهدهآ خواجهآ عالم علیه السلام مشارکت دارند، چه میگوید که ان لاجد نفس الرحمن فی الآرض الیمن زهی تعریف وگواهی در حق اهل مطلوب! یعنی انبیاء علیهم السلام را به رسالت وفایده و غیری مشغول کردند، اما اویس راگفتند که

در عشق ملامتی و رسوایی به کافر شدن و گبری و ترسایی به

پیش همه کس عاقلی و رعنایی به واندر ره ما سواد سودایی به1

ای محبوب، اهل ظواهر از کلمات ما سیاهی حرف و سرخی شنگرف را بینند و دانند که همین است، از سبب آنکه در قید بشریت دریندند و در چهار میخ طبیعت به گرفتاری استواراند والله اگر ذرهای شوق بر عقل ایشان عطا گردد نیست گردند، یعنی مست شوند. فرد

دلی کو آتش شوقی ندارد اگر طاعت کند ذوقی ندارد الله تعالی جمال رباعی این فقیر را بر آن [محبوب] تجلی دهد رباعی در عشق اگر نیست شوی هست شوی وزعقل اگر هست شوی پست شوی زین بوالعجبی ببین که از بادهآ عشق هشیار گهی شوی و گه مست شوی

المقصودای محبوب، حق سبحانه تعالی قدیم است وهمیشه باشد عشق او با او غلبه کرد، خود خواست با خودبخود تماشا کند. طالبان را از مطلوبی که نعمت او اول ما خلق الله نوری کتم بطون به ظهور آورده و اسم ایشان آئینه ms156 نهاد که آلؤمن مراةالمؤمن یعنی خود را در خود دید و لهذا چون تو خواهی که خود را ببینی ضرورت است که در آئینه خود را ببینی، پس به حقیقت آئینه بهانه است، همه اوست. خود را خود میبیند و یا در خود میبیند. الله تعالی جمال رباعی این فقیر را بر آن محبوب تجلی دهدا رباعی چشمی دارم همه پر از صورت دوست

و این دیده مرا خوش است چون دوست در اوست از دیده و دوست فرق کردن نه نکوست

یا اوست به جای دیده یا دیده خود اوست نیک تأمل کنی که در این رباعی طالب و مطلوب است، هرگاه که مطلوب بر طالب نقاب غیرت از وجه جمال برگیرد و برقع طلعت را بگشاید چنانکه بر مطلوب آید. حضرت رسالت علیهالسلام را در شب اسری فرمان شد المتر الی ربک کیف

ستتا عاشق نیست ناز معشوق کجاست بی عاشق و عشق حسن معشوق هباست در فتوی عشق اگر چه این قول خطاست مشاطهآ حسن یار بیصبری ماست

و ای محبوب، شرایط طالبان در راه مطلوبان بسیار است که اکثر در بحرالمعانی مجمل گفته ام و این مجمل را کاملان این راه و سالکان درگاه ندانند و در این مکتوب از آن مجملها یکی را مفصل گردانم و آن آن است که جمله مذاهب هفتاد و دونوع معروف واصل مذاهب ms157 آن است که در دیدهآ طالب عاشق یکی نماید و اگرفرق داند یا فرق کند، فاروق و فرق کننده باشد و نه طالب و نه یابندهآ مطلوب و مقصود. پس ای محبوب، طالب عاشق را این فرق هنوز حجاب راه او بود که مقصود طالب از مذاهب آن است که باید آن مذهب اختیار کند که طالب را به مقصود رساند و هیچ مذهب ای محبوب، در ابتدای حالت بهتر از ترک عادت ندانی و چون به کمال رسی بعده هیچ مذهب جز مذهب مطلوب نباشد. چنانکه از بزرگی سؤال کردند که تو به کدام مذهبی او گفت: انا علی مذهب رب زیرا که ای محبوب، طالب اگر در مذهب خود را داخل کند پس آن مذهب پیر وی باشد پس او مختلط باشد. پس او را از پیر هیچ بهره نبود، ارادت پیر برخیزد و طالبان صادق را جز مذهب پیران، [که] مذهب خداوند تعالی است، دیگر مذهب نباشد و ندانند. یعنی ای محبوب الرب مع الألف واللأم مطلقا لا یجوز الا لله فاما بغیر الألف واللأم مقید یجوز فی وصف الخلق کما یقال رب الدار و رب المتاع. ومعانی رب را ای محبوب به چند نوع یافتم1 در کلام مجید. یکی به معنی سید یافتم چنانکه در قصهآ یوسف علیهالسلام اذکرنی عندربک ای عند

***

به آسانی بداری سر این کار که کار سخت و سری نیک دشوار ای محبوب جانم وای مطلوب روزگارم، این جمله را مشاهده خواهی کرد که بعضی کلمات را بحرالمعانی برنمی دارد، محلی و محلی که فرق کلمات در کتاب افتاده است و میافتد. ندانی که غیر مرتب است آن محل حامل بحرالمعانی نیست

پس کلمات در یک حرف است و آن هر سه الف است. همه عالمها راکثرت در بحر الف وحدت درمی خورد و چون ای محبوب در مطالعهآ بسیار، همه کلمات بحرالمعانی را در یک حرف که آن هر دو الف است مشاهده خواهی کرد، إن شاءالله تعالی. در مطالعهآ کلمات این فقیر بر آن محبوب دو حالت است، بعضی کلمات از روی ظاهر بر آن محبوب مینمایند و نه باطن، باش تا ظاهر و باطن یکی شود و یقین دانی ظاهر و باطن یکی شدنی است. یکی شدنی نبودی هرگز این کلمات به جانب تو به کتابت صادر نشدی و از سواد قلم به ظهور بیاض کاغذ مکتوب نگشتی. چنانکه ظاهر کلمات ترا قبول کرده است باطن نیز تو را قبول خواهد کرد که قل لو کان ا لبحر مدادألکلمات ربی لنقد البخر قبل ان تنفد کلمات ربی و لو جثنا بمثله مددا بحزمة النبی و آله کانت هذهالکلمات مفهومة لک إنشاء الله تعالی.

المقصود ای محبوب، چندین عزیزان که با ایشان این فقیر را پای بوس شده بود همه عاجز این راهاند و تشنه مردهاند. هم از الف احد بیشتر نتوانستند سلوک را ترقی کردن، در این راه زنار بستند و در زنار جان دادند. حقیقتم با حقیقت مردان ms160 که دعوی مردیها کردند میگوید. فرد

زگرد کوی او آخر مرا آثار بنمایید1

و حقیقتم دیگر نیز قایل 2 است

تجوی این حقیقت هزاران پیر هر دم در طناب است

برای جستجوی این حقیقت

ز درد این همه پیران ره را محاسنها به خون دل خضاب اس

جوانمردان ره را زین مصیبت جگرها تشنه و دلها کباب است

ه عقل این راه مسپر کاندرین راه جهانی عقل چون خر در خلاب است3

مقصود آن است همه احد را شناختند چنانکه حق شناختن بود، اما احمد را نشناختند چنانکه حق شناختن است. پس لازم آید که در الف احمد عاجز راهند که هیچ معرفت احمد را پی نبردند، اگرچه سالها خونها خوردند و میخورند و اشهاد این هم از طایفهآ شهود بر آن محبوب نموده آید که چگونه در معرفت الف احمد قاصر معرفت بودند، و معرفت الف واحد خود کجاست وچه جاست؟ إن شاءالله تعالی در دقایق المعانی احمد واحد را شرح دهم.

اکنون بدانکه اهل قصور معرفت الف احمدی کیانند وکیان بودند. یکی آن که دعوی سلطان عارفی میکرد، یعنی آن مست سبحانی، بایزید بسطامی قدس الله سره. چون او کمند محبت را در کنگرهآ کبریایی انداخته بود و درگوشهآ دائره الف احدی با توشهآ سبخانی ما أغظم شانی قرار گرفته بود و در انتظار فتح ابواب مشاهدهآ الف واحدی روزگاری به سر میبرد، ناگاه از سرادقات غیب و از کلام بی ریب، ندایی را مستمع شد که یا بایزئد عرفتنی و لکن ما عرفت حبیبی فقال ابویزیه رب رجعت الیه و ثم رجعت الیه. پس ای محبوب اینک مرکب عارفان دائرهآ الف احدی، بایزید را تاکنگرهآ کبریایی - که ورای شش حدود است - گذرانیده بود، ناگاه

چو یک همدم1 نمییابم در آفاق سزد گر روی بر دیوار دارم2

چو یک آزادهآ داننده3 دل نیست چه سود ار جان پرگفتار دارم

این نقش کلمات که نه آسمان بر دارد و نه زمین، در حق این فقیر حضرت شیخ صلاحالدین درویش شهیکره قدس الله سره فرموده بودند. آن روز در موبند و بکنا بودم که روزی با ایشان کلمات میگفتم. پس فرمودند که ای برخوردار مقام لاهوت، کلمات تو را عرش برندارد و اندارهآ آسمان و زمین نیست که حامل باشد! المقصود ای محبوب، بیچاره معروف کرخی را قدس الله سره نیز همین نوع افتاد در مقام کبریایی با توشهآ قماش آنا ربکم فاعبدونی عزلت داشت و دیدهآ انتظار در دایرهآ مشاهدهآ الف واحدی ms162 میگماشته، ناگاه نقیب حضرت فاتبعونی درآمد به زخم

ای محبوب، در مکتوب شانزدهم مذاکره افتاده است که خلایق و بعضی مریدان از پیران به کلاهی قناعت کردهاند. ایشان را مرید نتوان گفت، زائرانند و اعتقاد دارند که کار طریقت و اهل طریقت پیک حقیقتاند چه دانند. و چون ما از دولت پیر پیران ترتیب مقامات جمیع اولیاء واقطاب و قطب الاقطاب و افراد و فردالافراد را به حکم مشاهدهآ عینی و یقینی و حقیقی مشاهده کردهایم و میکنیم و می دانیم که کار هر یکی چگونه است و امید است که آن محبوب ازین علم الیقین که بر حکم مشاهدهآ حقالیقین در قلم میآید، همه را مشاهده خواهد کرد ان شاءالله تعالی. در مکتوب شانزدهم این مثنویات را نبشتهام و در این نیز نویسم تا آن محبوب راهم نماید. مثنویات

سائلی گفتش که ای برده سبق تو به چه از ماسبق بردی به حق

چون تو جویائی و ما جویان تراست در میان ما تفاوت از چه خاست؟

چه گنه آمد ز جسم و جان ما قسم تو صافی و دردی آن ما

گفت ای سایل سلیمان را همی چشم افتاده است بر ما یک دمی

نی به سیم این یافتیم و نی به زر هست این دولت مرا زان یک نظر

کی به طاعت این به دست آرد کسی زانکه کرد ابلیس این طاعت بسی

تو به خدمت عمر خود میبر به سر تا سلیمان بر تو ms163 اندازد نظر

چون تو مقبول سلیمان آمدی هر چه گویم بیشتر زان آمدی1

تم هذا المکتتوب الشریف فی یومالجمعة الالثة من ذی القعدة سنة ازبع و عشرین وثمان مائة.

محبوبم اعز محترم، ملک محمود عرف شیخا دام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی واحوال مقام یقینی به فضل الله تعالی و برکت خاندان حضرت محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم موجب شکر است، الحمد لله علی ذلک. غرض صحیفه مبنی بر آنکه غزل از اول امروزچه آشفته و مستیم آشفته بگوییم که آشفته شدستیم آن ساقی بدمست که امروز درآمد صد عذر بگفتیم وزان مست نرستیم آن باده که دادی تو و این عقل که ما راست معذور همیدار اگر جام شکستیم رندان خرابات بخوردند و برفتند ماییم که جاوید بخوردیم و نشستیم بالا همه باغ آمد و پستی همگی گنج ما بوالعجبانیم نه بالا و نه پستیم هر چند پرستیدن بت مایهآ کفر است ما کافر عشقیم گر این بت نپرستیم یک لحظه بلانوش ره عشق قدیم یک لحظه بلی گوی مناجات الستیم خاموش، که تا هستی او کرد تجلی هستیم بدان سان که ندانیم که هستیم امروز سر زلف تو مستانه گرفتیم صد بار گشادیمش و صد بار ببستیم1

ای محبوب، مقصودم در این مکتوب است. پس بدان که در عشق و در عاشقی جز ملامتی و سواد کفری نیست. از سبب آنکه سواد مظهر بیاض است تا ای

دل که ره میجست در وادی عشق خویش را گم کرده ره زان باز یافت

کی شبی در تاخت دل مست ms164 خرابراه از آن زلف پریشان بازیافت

ون به تاریکی زلفش راه برد زنده گشت و آب حیوان بازیافت

آفتاب هر دو عالم آشکارزیر زلف دوست پنهان بازیافت1

زهی زلف! یعنی ای محبوب اگرکافری هزار سال کلمهآ لا اله إلا الله گوید، به اسلام او حکم [نکنند] تا آنکه زلف حضرت او را - که محمد رسول الله است -یاد نکند مسلم نباشد. یعنی ای محبوب، اگر صاحب جمال روی تابان دارد به بیاض احمدی تا آنکه سواد زلف بر آن روی بیاض خود پریشان نکند، عالمی پریشان نگردد. همچنین سواد زلف محمد رسولالله بر چهره جمال بیاض لا اله الا الله است. اینک حسن سواد که بر بیاض شده است، از روز ازل تا ابدالآباد سوادی راست که میبینی و در مشاهده خواهی دید و بر سر نیز داری. ابیات2

سر مویی ز قدرت وانمودیم جهان را در فی غوغا نهادیم

مباش احول مسما جز یکی نیست وگرچه ما همه اسماء نهادیم3 در مکتوب پیشینم که در شش حدود، یعنی تا عرش احمد است و از ماورای عرش میم حذف شده است، باقی معلوم است. بیچاره اهل ظواهر [را] معده نیست و معدهآ ایشان به مثل معدهآ شیرخواران است که در معدهآ شیرخواران برنان و حلوا احتمال نکند. هرگاه که نقلیات را احتمال ندارند ، پس شراب خالص راکی دانند که

ماهرویا عشق تو گر کافری است این چنین صد کافری دین من است

حال من چون درنمی آید به گفت شرح حالم اشک خونین من است

کار من با عشق آمد پشت و روی کافرین خلق نفرین من است

من چرا گرد جهان گردم چو دوست در میان جان شیرین من است2

و هم از این مقام شبلی (ره) میگوید و عذراین کلمات مرا چگونه خواسته است و گفته است که: ای کاشکی که من آن کفر بودمی که دین اوست! حضرت مصطفی صلی الله علیه و سلم هم از این مقام عذر ملخص بیان نهاد که ما خلق الله تعالی شییا اشبه به من آدم یعنی گفت هیچ چیز مشبه و مانند او نیامد مگر آدم. ای محبوب در

روزی در وقت نماز پیشین اول وقت، این فقیر حضرت مخدوم خود را قدس الله سره وضویی کنانیدم، مقام گستاخی مرا تجلی کرد. چیزی داشتم به حضرت پیر خود قدس الله سره پرسیدم. حضرت فرد حقیقت روی مبارک به من بالا کردند و فرمودند که ای مست میدان لاهوت، تو بیست و سه سال این کلمات را از دیوانگی می پرسی که من امروز دیوانهام و تو هم دیوانه خواهی شد و در مقامی که امروز منم تو نیز خواهی رسید، رسیدم. آن محبوب را نیز همین مقام خواستهام و خواهد رسید و بینای ماورای دو جهان خواهد گشت. و این دیوانگی ای محبوب مقامیست1 که آنچه در دو جهان از عرش تا ثری است او را از آن چیزی نمیباشد. در مکتوبی نوشتهام، این مقام را فردانیت نام است و صاحبان این مقام را افراد میگویند که افضل از قطب مداراند و افراد متجلی ذاتاند و متجلی ذات را از اخبار و آثار کونین و آنچه در کونین است خبر نباشد.

چنانکه ای محبوب حضرت فرد حقیقت شیخ نصیرالدین محمود قدس الله سره در سنه احدی و خمسین و سبع مأته از [سفر] بازگشتند که محمد تغلق به تکلیف ایشان را برده بود. این مقام مقامی است که تکلیفات خلایق بر صاحب مقام فردانیت روان گردد، چنانکه بر حضرت فرد حقیقت قدس الله سره محمد تغلق را استیلایی بود و این زحمت اغیار و یار دراین مقام، صاحب این مقام را معراج است. چنانکه حضرت مخدومی قدس الله سره بود. المقصود سلطان فیروزشاه طاب ثراه

پس ای محبوب سلطان را تعجبی دیگر پیش آمد و عرض داشت کرد که ای مخدوم عالم ایشان را صحبت باقی روشن بود شما را چه نبود؟ حضرت مخد ومی قدس سره فرمودند آری نبود، از سبب آنکه من در ولایت ایشان بودم. اما بر حوصله سلطان این جواب فرمودند. هرگاه که این فقیر در مقام خاص خلوت بر حضرت مخدومی قدس الله سره پرسید که ای مخدوم بینای هر دو عالم، این چه معنی بود؟

در مذهب شرع کفر رسوا آمد زیرا چه جنون عشق سودا آمد

هر کس که به کفر عشق بینا آمد از دست بت شاهد یکتا آمد

پس ای محبوب، عاشقان حضرت الوهیت بر فنون و تفاوت آمدند. بعضی از ایشان به اعمال دین شدند، خود را بدان جنت رسانیدند و بعضی از ایشان بینای حقیقت آمدند و کونین را با جمیع حظوظ بر هم زدند و کفر داشتند و آنکه در باطن خود از این مقدار خردلی حظ دیدند، زنار تصور کردند و در ظاهر نیز زنار بستند. یعنی چون باطن که نظر خالق است زنار است، ظاهر نیز که نظرگاه خلق است زنار باشد. واهل ظواهرندانند که از کفر وزنار مقصود ایشان چیست و إن فیالحمراء معنی لیس فی ألغیب پس ای محبوب، کفر و زنار ایشان از راه خدایی باشد و معین برکار و بار طریقت ایشان باشد.

ای محبوب، هلاکی نبود که زندگانی به اغیار کنی؟ و در کوی او کشته به که از دوری او [مرده] تا ای محبوب از خود سفر نکنی به وداع اهل، ms170 سلامت به خدای عزوجل نرسی و من یخرج من بیته مهاجرا الی الله ورسوله ثم یدذرکه الموت فقد وقع أجره علی الله. پس ای محبوب کجایی و به چه جایی؟ که تو هنوز این دیوانهآ عشق را ندیدهای که شاهدبازی این دیوانه در حضرت الوهیت چیست؟ و او را با این دیوانه چیست؟ خاطر جمع دار چنانچه شرط است مشاهده خواهی کرد. المقصود ای محبوب، بعضی از ایشان حضرت الوهیت را در خود دیدند و سخنان مستانه آغاز

وز جمال حسن رویش هر دو کافر میشود پس میان جان و دل این قالبم زحمت شدهست

بی تن و قالب مرادم خود میسر میشود

ای محبوب وصالم را نهایتی و غایتی نیست، اماگاه بیگاه از حجاب میترسم و این درد حجاب در همه دلها از انبیاء و اولیاء و مؤمنان رسیدنی است و درد فراق نیز چشیدنی است چون ms171 حجاب او بر بیچاره بینایی مستولی میگردد، در آن حالت از وجود خودم ننگ میآید. پس ضروریست که جزناله و فریاد سوختن سودی نیست و تو نیز ای محبوب، از بهر من ناله و فریاد سوختن موافقتی بکن که تو را نیز چیزی رسیده است و تمام رسیدنی است و ای محبوب این سوختن از آتش نار الله الموقدة التی است که در دلهای مهجوران زده است و تو را نیز ای محبوب از این آتش نصیبی تمام است که می سوزی و خواهی سوختن، چنانکه از آتش دل ابراهیم علیه السلام حضرت عزت جلت قدرته خبر داد قلنا یا نار کونی بردا و سلاما علی ابراهیم پس ای محبوب، این خطاب بر آتش دنیا چه نسبت دارد؟ والله هیچ کس معانی کلام الله را درنیافته است.

پس ای محبوب، می ترسم که از آتش شوقم شش حدود کون و مکان ناچیز گردد. چون در آن محبوب ذرهای از این آتش دل مهجور ما در خواهد زد، آن گاه خواهد دانست که آتش دل مهجوران چه سوختگی داردو بعده چه ساختگی می انگیزد. بیت :

محمد آه گرمت بر فلک زد عجب کز آسمان آتش نبارد

و امام حسن بصری، رضی الله عنه در حالت نزع با او میگفتند که چه آرزو داری؟ امام فرمود اشتهی قطعة کبد مشویة. گفت پارهای جگر سوخته دلم آرزو میکند. خلایق دانستند که جگر بریان بازاری آرزو دارد و ندانستند که جگر سوخته از آتش دل کاری آرزویش دارد.

وای محبوب، جوش دل مصطفی، علیه السلام، از مسافت یک میل، شنیدندی

پس ای محبوب، مقامات کفرها درین مکتوب به تمام نگنجید، اگر چه کاغذ سفید مانده است، اما حال و احوال این فقیر در قلم راندن درین مکتوب، یاری داده که در قلم آوردم و هنوز مقصودم در مکتوب نوزدهم دارم که خواهم نبشت که کفرها بر اقسام است. اما اگر در بحرالمعانی گنجایش خواهد بود و ms173 بار آن احتمال بحرالمعانی را خواهد شد، در نوزدهم بنویسم و آنکه احتمال نتواند کرد در دقایق المعانی به اتمام رسانم، إن شاءالله تعالی . پس ای محبوب، دانی که این حزن از چه باشد؟ چنانکه بزرگواری بیرون میدهد که: همه مریدان را آرزوی مقام پیران باشد، زیرا که پیران از خود بیرون آمده باشند و ای محبوب، مقام مریدان را پیران آرزو دارند تا ایشان نیز همه از آن مقام پیران بدر آیند و بیرون گردند، و من یخرج من بیته مهاجرا الی الله. ازین «بیت» مراد مقام پیر است که کعبهآ حقیقت است که درین کعبهآ حقیقت مشاهدهآ حق است که این طایفه در مقام نبی علیه السلام، فرمودهاند و بالا مذاکره کردهایم که من اراد آن یری الله تعالی فلیرنی، نیک تأمل کنی وتفکر کمال فرمایی. واهل ظاهر در عالم شریعت و بشریت مسکن و مأوی ساختهاند، هنوز جمال شریعت را ندیدهاند، معانی حقیقت کلام ربانی را چه فهم کنند؟! نگار کعبهآ جانست اگر تو میدانی

به هر طرف که بگردی تو رو بگردانی حیات جملهآ جانها چو بود شیخم فرد

که جان جملهآ جانها اگر تو هم جانی چه ساغر است که هر دم دلم کشد به خمش

به خون من که اگر عاشقی تو بر خوانی چو عشق راه وصال است ای دلم تو ملول

که عشق مرکب تازی تو گر فرو مانی

قت فذا المحتوب الشریف بعنایة اللطیف فی الربع من ذی القغدة سنة أزبع و عشرنن وتثمان مائة.

محبوبم، اعز محترم، ملک محمود شیخا، دام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی واحوال مقام یقینی به فضل الله تعالی، جلت قدرته وبرکت خاندان حضرت نبوی علیه السلام، موجب شکر است، الحمد لله علی ذلک. غرض صحیفه مبنی بر آنکه: چشم از پی آن باید تا چیز ms174 عجب بیند جان از پی آن باید تا عیش و طرب بیند سر از پی آن باید تا مست بتی باشد پای از پی آن باید کز یار تعب بیند بیرون سبب باشد اسرار و عجایبه محجوب بود چشمی کو جمله سبب بیند ارزد که برای حج در ریگ و بیابانها با شیر شتر سازد، یغمای عرب بیند بر سنگ سیه حاجی زان بوسه زند الحق کز لعل لب یاری، او لذت لب بیند بر نقد سخن جانا سکه تو مزن دیگر کانکس که طلب دارد او کان ذهب بیند عاشق که به صد همت بدنام شود این سو چون نوبت وصل آید، صد نام و لقب بیند1 المقصود، ای محبوب، چون عاشق را مقام وصال درآید، هزار لقب ونام از آن حضرت آید. یعنی معشوق حقیقی و محبوب یقینی، اسمای آن محبوب را مختلف گرداند تا بعضی کافرگویند و بعضی جاهل و مقلد بگوید به مانند این نوع صد لقب بیابی. پس ای محبوب، این تشریفات اهل وصال است. چون آن محبوب را بر این

چو دیدم روی او آخر بدادم جان و ایمان را

پس ای محبوب، کفرها بر اقسام است1: کفر جمالی و کفر جلالی وکفر الهی و کفر چهارم نیز در مکتوب هژدهم وعده کرده بودم که اگر در بحرالمعانی بگنجد، خواهم نبشت و آنکه بحرالمعانی را احتمال بیان کفرهای مذکور نباشد، خود در دقائقالمعانی شرح کنم. اما چون در مکتوب نوزدهم در این مقام رسیدم، شوری در عالم حال و احوال این فقیر در زد. آن مشورت شریعت که با بشریت در مکتوب هژدهم کرده بودم تازنار نهاد و چشمهآ حشمت از ظلمت کفر که بیاض کونین بود- بگشاد، هم در مکتوب نوزدهم بیان هر چهار کفر اتفاق افتاد. پس ای محبوب بدان تا آنکه مقام اخوانیت را پیدا نکنی که آلؤمن آخ المؤمن و آن مؤمن کیست که اخوانیت او تو را باید؟ المؤمن المهیمن. پس ای محبوب هرگاه که هر چهار کفر تو را قبول کند و از خود هر چهار کفر تو را بگذارند، بعده اخوانیت آلؤمن اخ المؤمن گردی. بیچاره مولانا جلالالدین رومی را از این کفرها خبری و اثری رسیده بود که از این مقام خود را خود آگاه کرده است. فرد

پس ای محبوب هرکه در مقام نبی علیهالسلام باشد و از خمخانه محبوبیت، جام احدیت با نقل احمدیت چشیده باشد، او را نیز همین خطاب است و ما ینطق عن الهوی ان هو الا وحی یؤحی. همین است که در حق نبی علیهالسلام این خطاب شد به واسطهآ پیک جبرئیل شد و درویش را به واسطه پیک الهام است. پس ای محبوب، هر چه در قلم میرود از این علم که بی حرف و بی صوت بود، با حرف و صوت نقش به قلم می پذیرد. چنانکه ای محبوب بزرگی میگوید که مدت سی سال است که از حق تعالی میشنوم آنگه سخن برزبان میرانم، خلق میدانند که از خود میگویدا پس چون او میگوید، گستاخی را چه معنی باشد؟ چنانکه کافران کلام الله تعالی راگفتند که نظم محمد است که خود میگوید فرمان شد و ما علمناه الشعر و ما ینبغی له ان هو الا ذکر و قرآن مبین پس ای محبوب کسی باید که کلام الله تعالی را به حقیقت بیان کند و به حقیقت داند. این بود که در حالت نزع حضرت رسالت علیه السلام پرسیدند: ما ترکت بیننا و نحن افتدیناه بعدک؟ فقال علیه السلام ترکت فیکم الثقلین، کتاب الله و عترتی، پس ای محبوب، عترتی مراد ایشاناند که به حقیقت ms177

به هر نامی که در اسلام بودیم به جمله بر مغان ایثار کردیم

چو از کونین هر دو دیده بستیم میان دیده خود دیدار کردیم

وای محبوب، تا کافر نشوی، مغ حقیقی نگردی و چون ای محبوب کفریابی در

و بدانکه امام امامان، خواجه حسن بصری رضی الله عنه چگونه شرح کرده است که اننور ابلیس من نار العزة کقوله تعالی خلقتنی مننار و لو اظهرنوره للخلق یعبد کما یعنی ای محبوب اگر ابلیس نور خود را به خلق نماید، خلایق همه نور او را به معبودی و به خدایی پرستند و چه میگویی ای محبوب، که به چه نمیپرستند که این عتاب برکیان است؟ افرأیت من اتخذ الله هواه چون نور او از نار عزت باشد چنین تواند بود. نکته دیگر بود که در این شورش در قلم نگنجد، اما به روزگاری نبشته آید و آن محبوب را هم به مطالعه کشف نکته خواهد شد، إن شاء الله تعالی. پس ای محبوب کفر قلبی که نسبت با محمد صلی الله علیه و سلم است آن است که عبدالله بن عباس رضی الله عنهما چگونه تشرح میکند که ان نور محمد صلی الله علیه و سلم من نور العزة و لو اظهر نوره یشجد الخلائق کلهم چنانچهای محبوب در روزی وقت شام، آن صبح طریقت و آفتاب سمای حقیقت در حجرهآ عایشه رضی الله عنها ms179 ناگاه طلوع کرد و درآمد، اما عایشه رضی الله عنها چادر عفت خود را پیوند میکرد، ناگاه سوزن از دست مبارک ایشان افتاد. چراغ نبود که سوزن بجوید. غیرت عایشه درکار شد وگفت یا رسول الله صلی الله علیه و سلم چیست که ما را از دنیا روغن چراغ هم نمی دهد فتبسم رسول الله صلی الله علیه و سلم یعنی حضرت رسالت علیه السلام تبسم کردند که عایشه هنوز دیده نیافته است که به آفتابی من بیند که من آفتاب حقیقت هستم و در خانه آفتاب، چراغ را چه شعاع باشد؟ از تبسم حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم نوری برآمد تا عرش رسید و از عرش نیز گذشته ملائک معاینه میکردند. چون نور دیدند همه سجده کردند. غیرت حضرت لایزالی در کار شد. ندایی بر ملائکه بیامد که ای ملائکه سجده که را کردید؟ ملاتکه گفتند که نور تو را سجده کردیم. فرمان شد که نور دندان حبیب من

پس ای محبوب، امروز هر که این نور بیند به سجده مبتلاگردد. پس ای محبوب، اگرکسی مر نور حضرت رسالت را علیهالسلام بیند و سجده کند کافر نگردد، زیراکه او فرموده است که من رأنی فقد رأی ربی الحق اما کافرکی گردد؟ هرگاه که ای محبوب از این هر سه مقام ترقی کنی و در کفر چهارم که آن را کفر روحی گویند که با حقیقت تعلق دارد بر تو تجلی گردد و پس در این مقام آن سه مقام متوقف شده باشد، تو را ای محبوب کفر نماید و ایشان را کافر دانی که حسنات الابرار سیئات المقربین ms180 و حسنات المقربین سیئات العاشقین و حسنات الغاشقین سیئات الواصلین. بعده این هر سه مقام جمالی1 شهود شود و تو را توحید و ایمان آغاز گردد و تجلی الف واحدی به تو متجلی گردد و الف واحدی الف إنی وجهت وجهی للذی است چنانکه ای محبوب ابراهیم علیه السلام تا از این هر سه کفر نگذشت به الف واحدی که الف إنی است نرسید. ای محبوب نیکو تأمل کنی. قال الله تعالی و کذلک نری ابراهیم ملکوت السموات والارض پس ای محبوب، در این ملکوت ابراهیم علیه السلام چه دید؟ فلما جن علیهاللیل رأی کوکبا قال هذا رب. یعنی چون ابراهیم علیه السلام در سلوک بود و ترقی کرد ناگاه ستارهآ روح مقیم خود را در شب ظلمت قالب خود دید گفت هذاربی. پس ای محبوب الروح رؤحان روح مقیم و رؤح جار یعنی روح دواست اما جوهر روح مقیم قائم است بر روح جاری و روح مقیم مخلوق است و روح جاری مخلوق نیست و این روح جاری آن است که در مکتوب روح شرح کردهام که الروح لا تدخل تحت ذل کن از این روح جاری مراد است و نه روح مقیم. ایراد علماء ظاهر را در این مکتوب تمام کردهایم. پس ای محبوب ابراهیم علیهالسلام در ظلمت قالب در ترقی سلوک ستاره روح مقیم خود را مشاهده کرد که فلما جن علیه اللیل رأی کو کباگفت هذارب و ای محبوب

اما نکته این فقیر آن است آنکه ابلیس گفت خلقتنی من نار پس ای محبوب در کلام مجید نار را به معنی نوریافته ایم در قصه موسی علیه السلام که انی انشت نارا ای نور یعنی موسی علیهالسلام را طلب نور بود و نور دید. چون جرم ایشان را خنکی مستولی شده بود، آن نور را به عبارت نارگفت و در نارای محبوب، هر دو مرکب

تا کند تقریر مستی از من میخوار را چون محمد گشت مست از جام وحدت از خدا

مست گرداند از آن می زمرهآ ابرار را

المقصود ای محبوب، چون ابراهیم علیه السلام نور ماهتاب که در غروب آفتاب طلوع کرد بدید و گفت هذارب یعنی نور جلالی حضرت الوهیت راگفت هذاربی پس از این نیز درگذشته و ترقی کرد. ناگاه صبح سعادت محمدی بر نور جلال احدی دردمید قلمارأی الشمس بازغة فقال هذاربی هذاأکبر پس ای محبوب در ظلمت قالب بر حکم سنریهم ایاتنا فی الأفاق و ف انفسهم ای ف ذاتهم یعنی ستارهآ روح مقیم ونور ماهتاب ms183 که نور جلال است در شب با خود میگفتند که سلطنت ماست و ماراست شب چو شد خورشید غایب اختران لافی زنند

گوید ای دزدان کجا رفتید؟ اینک آن من پس ای محبوب، چون ابراهیم علیهالسلام نور آفتاب را که نور احمدی است و روح جاری همه آدمیان است، بدید گفت هذاربی پس ای محبوب نور احمد - که نور جاری آدمیان است - در آن عالم آفتاب است که حضرت رسالت علیهالسلام، فرموده است که انا من نور جمال الله و جلاله و دیگر رمزی نیز نموده است که من رآنی فقدرأی الحق، نیکو تأمل کنی. پس ای محبوب نور جمال و جلال در آفتاب است که فلما رأی الشمس بازغة قال هذا اکبر یعنی چون ای محبوب ابراهیم علیه السلام در قالب خود نور احمدی را بدید گفت هذارب هذا أکبر. خواجهآ عالم علیهالسلام رمزی دیگر نموده است که آنا اکبر فی مقام کبریاء الله تعالی، هذا أثبر این بود.

پس ای محبوب حضرت جلت قدرته بههر دو نور قسم یاد کرده است که والشمس و ضحیها والقمر اذا تلیها یعنی قسم بهر دو نور میخورد که والشمس و ضحلیها قسم است بر وی روشن محمد صلی الله علیه و سلم والقمر اذا تلیها قسم است به شب رنگ موی شورافکن محمد رسولالله صلی الله علیه و سلم است که نور جمال و جلال حضرت عزت است. در مکتوبی نوشتهام که خلعت سیاهی زلف محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم را ابلیس اختیار کرده است، اما آن کلمات را در این مکتوب به اتمام رسانیدم، اما هنوز باقی دارم. در مکتوبی دیگر نیز به اتمام تر رسد إن شاءالله تعالی. پس چون ای محبوب ابراهیم علیه السلام آن دایرهآ الف احمدی که فلمارأی الشمس بازغة قال هذاربی هذا اکبر تجلی الف واحدی را که هم در دایرهآ الف احمدی دید که حضرت رسالت علیه السلام نیز ms184 از این کنفس واحدة رمزی نموده است که من رأنی فقد رأی ربی و آن دائرهآ الف واحدی الف انی وجهت است. پس چون ابراهیم، علیه السلام، هر چهار کفر را دید که جملهآ آن او را در توحید یگانگی کشیدند و ازین هر چهار گذشت وگفت ان وجهت وجهی للذی فطر السثوات والارض حنیفأو ما أنا من المشرکین یعنی از هر چهار مقام مذکور شرک و

هر که زلفش دید کافر شد به حکم هر که رویش دید ایمان بازیافت

پس ای محبوب ازین روز و شب مسافت بعد مراد است و در این بیتها تأمل کنی. نظم نور به نور منزلی بس دور است کین نور ز ظلمت است و آن از نور است توحید یگانگی برون از نور است آنکس که نداند این سخن معذور است

پس ای محبوب، این ms185 نورها که گفتم همه عالم نوراند، عالم شرک و کفر شدهاند و چون حضرت رسالت علیه السلام نیز غوطه در نور الف واحدی که إن وجهت است نخوردی و شراب از خم خانه خاص صمدی با نقل احمدی خوش نوش کردی، بعد از این نورها بازداشت و استعاذه طلبیدی و گفتی اللهم انی اعوذ بک منالشرک الخف از سبب آنکه در حق خود خطاب این دیدی که لئن اشرکت لیحبطن عملک.

ای محبوب ، بیچاره اهل ظواهر که دعوی مفسریها کردهاند و معانی کلام الله تعالی در چه مقام گفتهاند، اما آنکه شاه مفسران خود را نامیده بود، عبدالله ابن عباس رضی الله عنهما، میگوید که من شبی در حجرهآ شاه مردان علی کرم الله وجهه بودم وحضرت امیر مؤمنان کزم الله وجهه معانی حرف بسم الله را

و ای محبوب این فقیر و کلمات این فقیر را در مستوری داری که در مکتوبی که نبشتهام که مقامی که بر این فقیر عطا است، از نامحرمان و نااهلان چنان بپوشی چنانکه حضرت رسالت را علیه السلام حضرت عزت جلت قدرته از اهل ظواهر پوشیده که او را آنچه بود ندانستند و گفتند ما لهذاالرسول یأکل الطعام و یمشی فی الاشواق زهی نابینان! و در حق ایشان این آمد تریهم ینظرون الیک و هم لا یبصرؤن. مدت نود و سه ms186 سال مستور بودم، ناگاه پریشانی زلفت در پیشانی حال ما در زد پریشان گردانید و در قال آورد. غزل هان ای صبا سلامی از ما نگار ما را زلفت چه تاب دارد آشفته کار م در خط خود فروخوان الوان حسن خود را در زلف خود طلب کن دلهای نار ما را باری شبی فرستی با ما خیال خود را تا در غمت ببیند پر خون کنار ما ر اندر هوای زلفت در حال خویش بنگر وانگه قیاس میکن صبر و قرار ما را در بزم اشتیاقت سودای جام لعلت

م لعلتهر لحظه می فزاید در سر خمار ما را جز دست دل نگیرد زلف حبیب ما را ج

ب ما را جز چشم جان نبیند رخسار یار ما را بوسد زمین سحرگه گوید محمد اینک هان ای صبا سلامی از ما نگار ما را

تمت لهذه المکتوب الشریف فی یوم الخمیس التاسع من ذی القعدة سنة أزبع وعشرین و ثمان مائة.

محبوبم اعز محترم، ملک محمود شیخا دام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ربانی جلت قدرته و به برکت خاندان نبوی علیهالسلام موجب شکر است الحمد لله علی ذلک. غرض صحیفه مبنی بر آنکه، غزل به دریایی درافتادم که پایانش نمیبینم

به دردی مبتلا گشتم که درمانش نمیبینم در این دریا یکی در است و من مشتاق آن درم

ولی کس کو که در جوید که فرمانش نمی بینم1

کما قال علیه السلام سدوا السفینة فان البخر عمیق

یعنی ای محبوب، خواجه علیهالسلام می فرماید که استوار کنید کشتی دل خود راکه دریای قرآن غرقاب است که القزأن بحر عمیق والاکثر فیه غریق کما قال الله تعالی یضل به کثیرا و یهدی به کثیا این لفظ به سوی کلام الله عاید است و به سوی حضرت رسالت علیه السلام نیز عاید باشد. چنانکه ms187 ای محبوب قرآن برای تو نزول است، اگر بر سنگها نزول شدی والله سنگها گداخته آب شدی از خوف حضرت عزت جلت قدرته کما قال الله تعالیی لو أنزلنا هذا القزان علی جبل لرأیته خاشعا متصدعا

پس ای محبوب کودک نادان از لفظ اسد و مار حروف بیند و جثه ایشان را بیند اما از معنی ایشان محروم است، اما عاقل از این لفظ ، معنی را که در ایشان حقیقت است دریابد و بیند و جعلنا من بین ایدیهم سدأو من خلفهم سدا فاغشیناهم فهم لا یبصرون و در محلی دیگر گفت و اذا قرأت القزأن جعلنا بینک و بین الذین لا یؤمنون بالأخرة حجابا ms189 مستؤرا یعنی این حجاب اهل ظواهر را از ظاهرجویی و بیگانگان را از بیگانگی، ایشان را نمیگذارد که جمال حقیقت قرآن را مشاهده کنند. هم از اینجا بود که علی کرم الله وجهه فرمود لیس فی القران ذکرالاعداء و لا خطاب معهم یعنی گفت نام بیگانگان میبینم در قرآن هست و با ایشان خطاب نیست. ای محبوب، نام ایشان در قرآن برای دوستان ذکر کرده است تا دوستان بدانند که لطفهای بر دوستان چه مقدار است که نام ابوجهل و فرعون و قارون جز برای عبرت در قرآن چه فایده دهد؟ اکنون بدان ای محبوب، در راه اهل حقیقت که در شأن ایشان حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم فرموده است که اهل القران اهل الله خاصة، قاریان به مجرد قرائت و مفسران به مجرد بیان ظاهر این حدیث را در شأن خود میدارند و این غلط عظیم است و نمی رسند اهل القرآن اهل الله حقیقت دانندگان و حقیقت مشاهده کنندگان قرآناند. باش ای محبوب، تا تو نیز از این اهل الله شوی و جمال قرآن بی حجاب حروف بر تو جلوه گری کند و تجلی حقیقت کلام الله تعالی از

المقصودای محبوب، اهل الله در مقامی اند که همه قرآن را در نقطه بای بسمالله مشاهده کنند بلکه همه موجودات از عرش تا ثری در نقطه بای بسم الله بینند چنانکه ای محبوب اگر در زبان بخوانی که لله ما فی السموات و ما فی الارض یعنی آنکه در آسمانها و زمینهاست همه بگفته باشی و آنکه این آیت ترا مشاهده شود که نقاب غیرت از جمال خود این آیت بردارد و تو محرم جمال این آیت شده باشی یعنی در طرفة العین که بخوانی و لله ما فی ms190 السموات و ما فی الآرض آنچه موجودات میان آسمانها و زمینهاست همه را طرفةالعین مشاهده کنی و ببینی و هریک را بدانی به مسمای هر یکی. پس ای محبوب، اگر یکان یکان منفرد نام موجودات بگیری روزگار دراز باید اما همین که گفتی لله ما فی السموات و ما فی الارض همه راگفته باشی و بعد از ترقی همه را مشاهده کنی و آنگاه که خود در دایره والله علی کل شیء محیط چون او محیط شده باشی و با خود خود را ببینی در نقطهای که در زیر «با» است آنگاه ای محبوب تو جلالت بای بسم الله را خواهی دید که این بای بسم الله که محرمان درگاه با قریبان بارگاه چه جلوه می دهد؟ پس ای محبوب آنچه در نقطهآ با مشاهده خواهی کرد این هنوزنامحرمی باشد هرگاه که جمال سین و جمال میم ببینی بدانی که قرآن چیست و دانندهآ قرآن کیست؟ آنگاه اهل الله گردی محرمیت تمام یابی تا این وقت جز حروف سیاهی و سپیدی کاغذ نمی دیدی و چون ای محبوب در وجود صورت باشی جز سواد و بیاض نتوانی دید و چون از وجود بدرآیی بعده کلام الله وجود ترا خود محوکند آنگاه ترا از محو به اثبات رساند که یمحوالله ما یشاء ویثیت بعد از آن ای محبوب هیچ سواد نبینی یعنی همه بیاض بینی، یعنی قبحیات در نظرت همه حسن نماید. بیت

هر آن نقشی که در صحرا نهادیم تو زیبا بین که ما زیبا نهادیم و چون بیاض بینی برخوانی که عنده أم الکثب. پس ای محبوب حضرت الوهیت جلت قدرته قرآن را در چندین هزار حجاب به خلق فرستاده است. اگرای محبوب

من ناله مکن تا چو چنگت ننوازم، ms193 ز نوا هیچ مگو چو تو سرنای منی بی لب من ناله مکن

و ای محبوب به الهامم گفتم بر طریق جواب : گفتم ار هیچ نگویم تو روا میداری آتشی گردی و گویی که درآ هیچ مگو همچو گل خنده زد و گفت درآ تا بینی همه آتش سمن و برگ و گیا هیچ مگو دست خود را بگزیدم که فغان از غم ت گفت من زآن توأم، دست مخا هیچ مگو2

المقصود ای محبوب، این چندین هزار که اسمای قرآن است به سمع ظاهر نتوان شنیدن، اگر سمع درونی داری و پیدا خواهی کرد خواهی شنید و در عالم خم عشق این نامها را پوشیده است. بر تو ای محبوب در دقایق المعانی در صحرا خواهم

سرو سهی و ماه تمامت خوانم یا کبک دری خوش خرامت خوانم

زین هر سه بگوی تا کدامت خوانم کز رشک نخواهم که به نامت خوانم1

پس ای محبوب، ms194 این جمله حروف در سر عالم مجمل خوانند و مفصل این مجمل یحبهم و یحبونه آمد مجمل را این آمد که ولقد وصلنا لهمالقول و مفصل را این آمد که قد فصلنا الایات. باش ای محبوب تا جمال این اشارتها تو را روی نماید تا همه قرآن با حقیقت معنی بر تو آسان شود ولقد یسرن القران للذکر فهل من مدکر بیچاره اهل ظواهر به خواندن قرآن و چیزی ظاهر دانستن از قرآن، خود را اهل الله وخاصة العلماء و ورثة الانبیاء دانستهاند و این اهل الله و این میراث داران انبیاء آناند که به حقیقت عین کلام رسیده باشند که آفلا یتدبرون القرأن از ایشان تحصیل پذیرد، زیرا که ایشان را قرآن قبول کند و کانوا احق بها و اهلها و آن محبوب یقین داند که آن محبوب را تا آنکه قرآن را قبول نکرده است، این حقیقت معنی را بر آن محبوب هرگز در قلم نیاید که جلوهآ عروس بعد از قبول است، هرگاه که شه را عروس قبول کرد جلوه دهند

ای گذر کرده ز حال و از محال رفته اندر خانهآ فیهالرجال

ای بدیده روی وجه الله را کین جهان بر روی او باشد چو خال

خال را حسنی بود از رو بود ور نمیبینی چنین، چشمی بمال

چون بمالی چشم در هر زشتیی صورتی بینی کمال اندر کمال

17 چند صورتهاست پنداری که اوست تا رسی اندر جمال ذوالجلال خاک کوی دوست را از بو بدان خاک کویش خوشتر از آب زلال اندر آن آب زلال اندر نگر تا ببینی عکس خورشید و هلال1 دامن او گیر یعنی درد او رویدت از درد او صد پر و بال سر خمارت داد و مستیها دهد زیر آن مستی بود سحر حلال از پی این مه به شب بیدار باش سر منه ms196 جز در دعا و ابتهال وقت ترجیع است برجه تازه شو چون جمال بی حد و اندازه شو2 تمتث هذالمکتوب الشریف فی یوم الاحد الثان عشر من شهر ذی القعدة سنة ازبع و عشرین و ثمان مائة.

کدام است از این نقشها آن ما؟ چو در ره ببینی بریده سری که غلطان رود سوی میدان ما ازوپرس ازوپرس اسرار ما کزو بشنوی سر پنهان ما چه بودی که یک گوش پیدا شدی شنیدی زبانهای مرغان ما چه گویم، چه دانم؟ که این داستان برون است از حد و امکان ما چگونه زنم دم که هر دم بدم پریشانتر است این پریشان ما چه کبکان و بازان به هم میپرند میان هوای کهستان ما میان هوایی که هفتم هواست که بر اوج آن ار

که بر اوج آن است ایوان ما

این داستان بگذر از من مپرس که درهم شکسته است دستان ما صلاحالحق و دین نماید تراجمال شهنشاه وس

المقصود ای محبوب، عاشق سهاند1 یعنی عاشقی است که یک لحظه از معشوق لطف بیند و یک لحظه از معشوق قهر بیند، دیگر عاشقی است که در هر لحظه جز لطف دیگر نبیند و سیوم دیگر عاشقی است که هر دم در جمال معشوق خود را معشوق بیند. یعنی ای محبوب، گوی را با این چه کار که سلطان او را به چوگان قهر زند و یا به چوگان لطف ؟ یعنی گوی را به ارادت چه کار باشد؟ ms197 یعنی عاشق در مقامی رسد که خود مراد گردد. اگرچه حضرت لایزالی جلت قدرته فرموده است که و حملناهم فی البر والبخر. چه دانی ای محبوب این بر و بحرکدام است ؟ و من یتق الله یجعل له مخرجاآیت این بر و بحر است، یعنی ای محبوب اخرجه من البشریة و اوصله بالبوبیة. پس ای رفیق ابد، «بر» عبودیت را میگویم و «بحر» ربوبیت را شرح دادیم و در این خانه ربوبیت رزق باید و چون ای رفیق ابد، در این خانه ربوبیت درآیی نزل یابی و من رزقناه منا رزقا حسنا یعنی هر دم در جمال معشوق نامتناهی جز معشوق خود دیگر نبینی و یرزقه من حیث لا یحتسب زهی دولت خاندان احمدی! و ما ارسلناک الا رحمة للعلمین که لولاک لما خلقت الکونین یعنی میگوید اگر نه از برای وجود تو بودی وجود کونین و عالمین محو بودندی، یعنی مجردی که وجود احمدی را از نور احدی ظهور کردیم، کونین و عالمین ظهور عین مرئی گشتند و حضرت احمد از بهر خود ظهور کرد تا مونس و همسر او باشد که خلقت الغالم لکم و خلقکم لاجلی یعنی جمله عالم غذای باز آمد وباز غذای تماشای سلطان آمد، گنجشک برای باز و باز برای صید سلطان. پس ای محبوب، محمد باز حضرت صمدیت جلت قدرته است و جمیع موجودات گنجشک و صید محمد (ص) آمدند. مقصود همه کون وجود اوست و این همه خلقت طفیل اوست. نظم

خواجهای کز هر چه گویم بیش بود در همه چیز از همه در پیش بود

هر دو گیتی از وجودش نام یافت عرش نیز از نام او آرام یافت

همچو شبنم آمدند از بحر جود خلق عالم بر طفیلش در وجود

بعد ازان، آن نور عالی زد علم گشت عرش وکرسی و لوح و قلم یک علم از نور پاکش عالم است یک علم ذریتست و آدم است1

پس ای رفیق ابد وای عتیق ازل، که مقصود همه کون وجود اوست وایمان موحدان از روی چو ماه اوست کما سأل ابوبکر الصدیق العتیق رضی الله عنه عن رسول الله صلی الله علیه و سلم انه قال یا رسول الله ما ایماننا؟ فقال ایمانکم بشاهدة وجهی وکفر همه کافران زلف سیاه اوست که واللیل اذا یغشی والنهار اذا تجلی ای محبوب، چون گوهر اصل الله که مصدر موجودات است به ارادت و محبت در فعل آمد که یارایی جزاین نیامد که هوالذی خلقکم فینکم کافر و منکم مؤمن والله بما تعملون بصیر کافررا بر مؤمن مقدم کرد از بهر تفضیل نیست اما سبب آن است که بعد مؤمن لفظ اسم الله مذاکره است تاکافر را از اسم ذات بعدی باشد، مؤمن را به اسم ذات خود اتصالی داد. همین محل دلالت میکند که تو قربتی به او داری و اختلاف الوان موجودات نه اندک کاری آمده است و اختلاف صور خلایق آیتی از آیات صمدیت جلت قدرته بدان واختلاف السنتکم و الوانکم که السعید من سعد فی بطن أمه والشقی من شق فی بطن أمه. از این بطنام ای محبوب بطن امرازلی مراد است. از آن است که افعال خلایق به دو قسم آمده قسمی سبب قرب آمد به حضرت عزت جلت قدرته إلیه یصعد کلم الطیب والعمل الصالح یزفعه وقسمی سبب بعد آمد و دوری که وقدمنا إلی ما عملوا من عمل فجعلناه هباء مثثورأ که گویی آفرینندهآ ما و آفرینندهآ عمل ما اوست والله خلقکم و ما تعملون چنانکه میخواهد در راه بندهآ خود سدی مینهد و میگوید هل من خالق غیر الله؟ پس ای محبوب، سبب این بود که شریعت ms199 را اظهار داد و از برای شریعت بیان کردن کسی باید که بیان کند. پس پیغامبران را فرستاد و سعادت و شقاوت آدمی ظهور کرد. یعنی شقاوت را پیدا کرد تا سعادت را اسم

پس ای محبوب، بر مقتضای کرم بی علت و بینهایت از پی آن بود که او را اعلام کنند که سعادت ثمرهآ کدام حرکات و افعال باشد. پس انبیاء را با علم شریعت دراین عالم فرستاد و جمله اعمال ایشان اندر این عالم به افعال و اعمال ایشان بازبست تا بلغ ما انزل الیک حاصل آمد. ای رفیق ابد وای عتیق ازل، فرستادن انبیاء با علم شریعت در عالم بشریت جز مؤمن را فایده نشد که از مؤمن جز عمل سعادت در وجود نیاید. پس فرستادن انبیا برای مؤمنان رحمت آمد و اهل کفررا شقاوت آمد که و لقد من الله علی المؤمنین اذا بعث فیهم رسولا من انفسهم پس ای محبوب منت نهادن خدای عز و جل بر مؤمنان بفرستادن حضرت رسالت علیهالسلام و انبیای دیگر نیز علیه السلام از نزد خود بر ایشان تا ایشان با مؤمنان چه کنند؟ که یثلوا علیهم ایاته احوال آخرت همه بیان کنند و شرح طاعات و معاصی به تمامی مبین باشند و بیان لطف و غیرت ما بر خلق ماگویند. یعنی حرام و حلال [و] آنچه جز آن باشد به غیرت خود کرد که ان الله تعالی غیور و من غیرته حرم الفواحش و بیان حلال کنند مبشرین بالسعادة و ms200 منذرین بالشقاوة و ما نرسل المرسلین الامبشرین و منذرین. پس ای محبوب زهی مقتضای حکمت او جل و علا و یعلمهم الکتاب والحکمة و یزکیهم که جمیع طاعات را حمیده نام نهاد و این نام که نهاد همین افعال ذمیمه نهاد. نیک تأمل کنی که کلماتم اسراریست که اگر شیوخ عالم جمع شوند و تأمل و تفکر به عمری طویل رسانند، مگر آنکه الله تعالی کسی را میان هزار و هزاران یکی را به ارشاد کلمات این فقیر رشدی دهد والله اعلم. بیت

از هر هزار سالی یک مرد راهبین است2

اما دولت آن رفیق ابد و آن عتیق ازل است که بحرالمعانی آن محبوب را قبول کرده است و در دعا باشد و حیات ما بخواه که چنانکه کلمات بحرالمعانی آن محبوب را در بر لطف گرفته است، همچنین دقایق المعانی نیز مقبول حضرت خویش گرداند تا به عنایت الهی بر آن رفیق نبشته آید ان شاءالله تعالی.

المقصود ای رفیق که لقد من الله علی المؤمنین یعنی منت نهادن حضرت رسالت علیه السلام نه از بهر آن باشد، اما از بهر آن بود که من انفسهم یعنی از نفس محمد علیه السلام آمدند که انا من نور الله والمؤمنون من نوری اگر ای محبوب از نفس محمد تو نمی بودی تو راکی بحرالمعانی قبول کردی و چون همچون دیگران میبودی، دقایقالمعانی تو را به وعده نداشتی و دقایق المعانی آنگاه شنوی که عربی شوی تا زیان محمد را بدانی که من اسلم فهو عرب و قلب المؤمن عربی که همه انبیاء عجمی بودند جز شعیب وصالح ومحمد رسول الله صلی الله علیه و سلم و صلوة الله علیهما وچون عربی شوی قریشی گردی، نسبت با محمد درست گردد که العلماء ورثة الآنبیاء درست گردد و هر یکی علما خود را بدین حدیث داخل دانند، چه دانند که چه میگویم؟ والله بعضی محل گوینده نیز نمیداند که ms201 چه میگوید، شنونده خود چه داند که چه میشنود؟ اما باش نیکخواهی شنید و نیکخواهی دانست. بعده چون هاشمی و مطلبی شوی و اشوقا الی لقاء اخوانی در

بعده تورا ای محبوب، روشن شود که آفتاب نور الله تعالی چراگوهر محمدی را صلی الله علیه و سلم سبب منوری و نور آمد وگوهر ابلیس را سبب ضلالت و ظلمت آمد؟ که تا از نور محمد ایمان خیزد و از نور ابلیس کفر و خذلان خیزد، تا عالم کثرت در شور باشد. هم در این مقام خواجهآ عالم علیه السلام بشنو که چه تجلی میکند و میگوید بعفت داعی و لیس الی من آلهدایة شیء و خلق ابلیس مضلا

هر که زلفش دید کافر شد بحکم هر که رویش دید ایمان بازیافت

هرگز شنیدهای که ای محبوب، نور سیاه زلفش - را بوجهل از سر تا به قدم بلهوساند - با نور روی محمد چه میگوید؟ رباعی

ای نوش لبان چو زهر نابی بر من وی رحمت دیگران عذابی بر من

دستم نگری و دست تابی بر من خورشید جهانی و نتابی بر من1

پس ای محبوب، هر افعالی که با غیری منسوب باشد به جزاز خدای تعالی، آن مجاز میدان نه حقیقت، زیرا که فاعل حقیقی حضرت صمدیت جلت قدرته است

همه رنج من از بلغاریان است که مادامم همی باید کشیدن

گنه بلغاریان را نیز هم نیست بگویم گر تو بتوانی ms204 شنیدن

خدایا این بلا و فتنه از توست و لیکن کس نمییارد چخیدن

همی آرند ترکان را ز بلغار ز بهر پردهآ مردم دریدن

لب و دندان این ترکان چون ماه بدین خوبی چه بایست آفریدن

که از بهر لب و دندان ایشان به دندان لب همی باید گزیدن

پس ای محبوب، اهل ظواهر که ندانند و از جمال بحرالمعانی محرومند، ایشان هدایت را با محمد علیه السلام حوالت کنند و ضلالت را به ابلیس. اگر این معنی بودی در حق ابوطالب عم نبی علیه السلام بشنو که حضرت عزت جلت قدرته چه میگوید که انک لا تهدی من احببت ولکن الله یهدی من یشاء چون ای محبوب قلم در این محل رسید الهامم گفت که ای دیوانه، بس باش و2 افعال فاعل حقیقی را در صحرا بیش از این منه و تو دیوانه دیوانگی خویش را از حد وحدت بیرون مبر و تو هم امروز میخواهی که طالب عاشق را به رنگ مطلوب و معشوق کنی و سرکار نبوت را به زیان بری واصبر و ما صبرک الا بالله و دیگر گفت که ای دیوانه همین باشد و معامله مخفیات محققان ما که در عالم کثرت خلایق - که ظاهربین و ظاهرجوست - اظهار مکن. ما ایشان را به سعادت و شقاوت در خانه فاعل مختاری

اسرار توان به پاکبازان دادن لکن نتوان به نو نیازان دادن بعده دیوانگی من به الهامم گفت که ای محبوب پیک حضرت لایزالی، از ما در آن حضرت بگویی و برسانی. غزل از عشق به سر نخواهم آمد با دامنتر نخواهم آمد بی خویش شدم چنانکه هرگز با خویش دگر نخواهم آمد از حلقهآ عاشقان بیدل یک لحظه بدر نخواهم آمد در عشق چنان شدم که کس را زین پس به نظر نخواهم آمد در سوختگی چو آتشم من زین سوختهتر نخواهم آمد چون نیست شدم مرا چه باک است گر خواهم وگر نخواهم آمد پر سوخته بادم ار در این راه زین سوختهتر نخواهم آمد عطار مرا حجاب راهست با او به سفر نخواهم آمد تا جان دارم ز عشق جانان یک ذره به سر نخواهم آمد1 تم فذالمکتوب الشریف فی یوم التاسع عشر من ذی القعدة سنة أربع و عشرین وثمان مائة.

محبوبم اعز محترم، ملک محمود عرف شیخا دام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ربانی جل و علاء و به برکت خاندان حضرت نبوی علیه السلام موجب شکر است المد لله علی ذلک غرض صحیفه مبنی بر آنکه، غزل

مد آشوب ز بازار به یکبار برآمد دی دلبر من مست به بازار درآمد آشوب هر زاهد خودبین که کله گوشهآ او دیدچون 6

چون عاشق مست از سر و دستار برآمد یک شهر به پیش رخ او سجده نمودند کین قبلهآ جان از در خمار برآمد

باک تو را نیست به خون دل عاشق آن خط که بر آن عارض گلنار برآمد

افسوس کز آن آئینه زنگار برآمد رخسارهآ او آئینهآ جان و دل ماستافس خون شد دل طوطی ms206 ز حدیث شکرینش زان خ

زان خون دلش بر سر منقار برآمد در شوق وی از چشم محمد بچکیده است هر لاله که بر دامن کهسار برآم

المقصود ای محبوب، هر چه آفرید غیرانسان را به تقاضای قدرت آفرید، اما آدمی را به تقاضای محبت آفرید. پس ای محبوب از قدرت تا محبت چندان مسافت است که از عرش تا ثری. اما بیان قدرت و محبت در بحرالمعانی گنجایش و احتمالش نگردد، در دقایق المعانی شرح قدرت و محبت مبین گردد ان شاءالله تعالی. المقصود ای محبوب، چون تو را به تقاضای محبت آفرید این شر وشور که

پس ای محبوب شیوهآ ارادت را اهل شرع در شرع مقبول نمیکند، یعنی شرع میگوید که اعملوا و کل میسر لما خلق له. در این کلمات می دانم که آن محبوب را در خاطر آید که دعوت و بعثت انبیا و رسل [را] چه فایده است؟ پس ای محبوب دعوت انبیاء و رسل نیز یکی آمد از آنها. حصول علم سعادت و شقاوت و مثالش چنان باشد که عسل در پیش کسی بنهد و او را آرزوی عسل بود و در آن عسل زهر است، اگر مخبری آنجا نبود، پس خوردن او جز هلاکی او نباشد و آنگه مردی او را بگوید این عسل آمیخته است به زهر و او این مرد را دروغ زن ندارد، لابد خوردن

پس ای محبوب گروهی برای حظ بهشت و حور و قصور، حضرت غفور جلت قدرته را پرستیدهاند ایشان را به حظ تنعم جنت مشغول کند و رؤیت در مقام عام باشد. پس ای محبوب در دنیا خلق سه گروه آمدند2: گروهی از ایشان صادق آمدند ترک دنیاگفتند و همگی به آخرت مشغول شدند تا فلاح و سعادت ابد یافتند، به سعادت حظ ابدی مستغرق شدند و نزدیک اهل عشق و کمال هلاک شدند، چنانکه بالا شرح رفت وگروهی دیگر پند و وعظ انبیاء فراموش کردند و از پس شهوت برفتند، تا هلاک - به نزد گروه اول - شدند. یعنی اهل جنت این گروه را به هلاکی تصور کنند که تریدون آن تصدونا عما کان یعبد اباءنا. چنانکه روزی فرد حقیقت، پیر این فقیر قدس الله سره فرمودند که ان الله یعامل العباد ف الآبد علی ما عاملهم فی الأزل یعنی شیخ فرمودند در ابد با بندگان خود آن کند که در ازل کرده است. این نیزهم از آنجا گفت که کل مولود یولد علی فطرة الاسلام فابواهیهودانه و ینصرانه یعنی هرکه از فطرت سعید است، در آخرت نیز سعید است. در مکتوب بیست و یکم در قلم آمده

پس ای محبوب میدانی که این ناله و فریاد حضرت علیه السلام و ابوبکر از چیست؟ هم از این عالم دنیا و قالب فریاد کردند هر یکی ازین مشارباند، ایشان نیز میکنند و تو نیز خواهی کرد و اگرنه این ناله و فریاد را دانی که یا لیت رب محمد لم یخلق محمدا و در هر که این فریاد است با حقیقت چه کار؟ معنی کلمات آن است کاشکی که ما را در عالم فطرت و در حقیقت میداشتی و میگذاشتی و هرگز ما را به عالم حکم و تکلیف نفرستادی! این کلمات از رد حکم او مراد نیست که حکم او رد میکند، اما چون مؤانست اولی بدین گروه حاصل شدی فریادی از دست دنیا و قالب که بعد است کردندی، زیرا که ای محبوب آدمی یک صفت ندارد بلکه صفات بسیار دارد و در هر یکی از بنی آدم دو باعث مرکب است. یکی رحمانی و دوم شیطانی. یکی را قالب خوانند و دوم را ms210 نفس اماره نامند. پس قالب و نفس شیطانی بود، جان و دل رحمانی بود. پس ای محبوب در خلقت اول که در قالب میآید نفس است. اگر سبقت قلب را در قالب بودی هرگز نفس را در عالم مملکت قلبی و روحی نگذاشتی که قالث ان اللوک ذا دخلوا قزیة افسدوها و جعلوا أعزة افلها اذلة

پس ای محبوب قلب این نیست که در باطن تو گوشتی مجوفی ترکیب یافته است که آن را عوام دل میخوانند، اما قلب آن راگویند که اسراری که در آن مجوف تعبیه شده است قلب آن است و قلب را وطن صدور آمده است که آفن شرح الله صدره للاشلام فهو علی نور من ربه نفس نیزای محبوب این پاره گوشت نیست که آن را عوام آلت وفرج خوانند. اکنون بشنو که صفت نفس چیست. یعنی هوایی است از عالم هوای ذمایم ظلمانی که النفس هوالهواء و مقامه فی الجنب کما قال علیه السلام اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک. پس ای محبوب این هر دو اسرار قلبی و نفسی یعنی نورانی و ظلمانی، یعنی هوای نورانی قلبی و روحی است و هوای ظلمانی نفسی و قالبی است. نیک تأمل کنی چون درویش عالم طیررا در ms211 دست آرد، در هوا به بال شوق پران گردد، بعده هوای نورانی که اسرار قلبی است و هوای ظلمانی که نفس است در عالم سما که هوای است مشاهده کند و آن محبوب را نیز مشاهده خواهد گشت.

اکنون بدان که واردات اسرار نورانی از هوای فلک اعلی است یعنی از عرش و واردات اسرار ظلمانی از فلکالاسفل است که آن را سمای دنیاوی گویند که آن نیز زینت زمین است که انازینا السماءالدنیا بزینة: الکواکب و حفظا من کل شیطان مارد، نیکو تأمل کنی که چه میگویم. پس ای محبوب واردات عرشی که نورانی است به

خیال ار نیستم ای جان چه بر اسرار میگردم چراساکن نمیگردم؟ بر این و آن همی گویم

که عقلم برد و مستم کرد، ناهموار میگردم در این ایوان سربازان که سرهم درنمی گنجد

من سرگشته معذورم که بی دستار میگردم2

تو نیز ای محبوب، در جان نثاری و جان سپاری باش تا همچو هزار خضر

هزاران جان نو بر تو نثار است چه خواهی کرد خود را نیم جانی چو دایم زندگی تو به یار اس کسی کز جان بود زنده در این راه ز .

راهز جرم خود همیشه شرمسار است

رآمد دوش در دل عشق جانانخطابم کرد کامشب روز بار است ز بار خود برا تا بار یابی که شاخ وصل بیباران به بار است چو شد فانی دلت اندر ره عشق قرار عشق جانان بیقرار است تو را اول قدم در وادی عشق به زاری کشتن است آنگاه دار است وز آن پس سوختن تا هم تو بینی که نور عاشقان در مغز نار

و خاکستر شوی و ذره گردی به رقص آیی که خورشید آشکار است تو را از کشتن و از سوختن هم چه غم چون آفتابت غمگسار است1 خیرآلکلام ما قل و دل دامنگیر است، کلمات را اجمالا در قلم میآرم. اگر به تفصیل مشغول شوم خود مثل توریت شتران بار شوند. اما این کلمات شرح فرقان مجید ms213 و قرآن حمید است از آن این کلمات خیرالکلام است و اسرار باقی است، در مکتوبی دیگر نبشته آید ان شاءالله تعالی. تم هذا مکتوب الشریف فی یوم الإثنین الشایع والعشرین من ذی القغدة سنة اربع و عشرین و ثمان مائة.

مچو مرغ نیم بسمل در رهت در میان خاک و خون گشتم نهان

ن عشق تو درآمد نیم شب از ره دزدیده یعنی راه جان

ز خون دل بیارتا درآشامم به یک دم این زمان گفت صد دریا ز خون دل بیار

باز یافت از عشق او حالی نشان مرغ دل آوارهآ دیرینه بودب

عقل و جان را کارد شد با استخوان در پرید و عشق را در بر گرفت عقل و جان را عقل فانی گشت و جان معدوم شد عشق و دل ماندند با هم جاودان عشق یا دل گشت و یا دل عشق گشت زین عجبتر قصه نبود در جهان

انی مطلق ز خویش هست مطلق گردی اندر لامکان1 چونکه گردی فانی مطلق ز خویش المقصود ای محبوب، که خلق عالم به سه گروه آمدند: گروهی را توفیق دادند تا روح ایشان نفس را مقهور و مردود گردانید. سعادت بال ایشان شد. بدان بال از عرش گذشتند که وان جندنا لهم الغلبون وگروهی را شقاوت در راه نهاد تا نفس ایشان

پس ای محبوب، شهرستان لوامکی ملکی است که دیدهایم تو نیز ms216 خواهی دید که پراز گوسپندان و اسپان و شتران و بوم و چغد و غلیواژ و کرکس و به مانند اینها، یعنی این شهرستان لوامه چندین هزار نمایش دارد و اشارت هم بدین نفس است و نهی النفس عن الهوی فانالجنة هی المأوی و این صفت لوامگی در میان امارگی وملهمه است و چون ای محبوب از این صفت لوامگی بعد مشاهده ترقی کنی، به صفت الهام آیی، یعنی مقام الهام یابی واین صفت ملهمه از هر دو صفت یعنی از امارگی و لوامگی قوی تراست و کامل تراست. وای محبوب شهرستان صفت ملهمه پر از باز و کبوتر و فاخته و قمری و بلبل وطاووس وکبک و بوستانها و شهرهای معمور پراز فرشته وخلقان بوالعجب وهر یکی به هرکاری و شغلی مشغول، زهی دولت تو که این همه صفات در تو موجود است! همه را خواهی دید. بیچاره اهل ظواهر که یکی

عشق را بوحنیفه درس نگفت شافعی را درو روایت نیست

حنبل از سر عشق بی خبر است مالکی را درو روایت نیست1

چون امام امامان، جعفر صادق رضیالله عنه، می خواست که درکوفه علم اسرار

مور فرو شد به گور، چتر سلیمان رسید چند مخنث نژاد دعوی مردی کنند

[رستم خنجر کشید، سام و نریمان رسید]

شحنه که باشد بگو چون شه و سلطان رسید1 پس ای محبوب از مقصود دور افتادم. پس بدان صاحب صفت ملهمه را چندین هزار نمایش است، اما اهل اماره ولوامه و ملهمه از عشق محرومند. فرد

عشق در اماره و لوامه نیست عشق کجا باشد در ملهمه

پس ای محبوب، چون این هر سه شهرستان را که گفتم اما به مشاهده گفتم تو نیز بعد مشاهده ترقی کنی به صفت چهارم برسی و شهرستان مطمئنه را ببینی که عالم یک رنگ است. یعنی روح انسانی ms219 که حقیقت روح است مشاهده خواهی کرد که پر از روحانیان و قدسیان وکروبیان و در این شهرستان مطمئنه چشمههای روشن است و سنگریزان آن چشمهها همه یاقوت و لعل و زمرد است و مروارید و جواهرهای قیمتی. در این شهرستان دریاهای روشن است و هر دم و هر ساعت تجلیات ربانی و واردات فیاض سبحانی، بر تو ای محبوب وارد گردد و تو را در این مقام عظمت و سلطنت پیدا آید و متصرف نیز در آن گردی و در هر لحظه بی واسطه خطابی شنوی که یا ایتها النفس المطمئنه ازجعی الی ربک راضیة مرضیة، بعده از این مقام خطاب، بعد از آن خود خطاب گردی و بیشتر از این قائل قابل تقریر و تحریر نیست، آن محبوب خود خطاب گردد، آنگاه خواهد دانست. فرد، بنده با حق همچو شیر و روغن است آمیخته. این همه چون شیر و روغن سوی افلا تبصرون چه گویم و چه کنم ای محبوب جانم و ای مطلوب روزگارم که علما نیز از جاهلان که العلم علمان علم بالقلب و علم باللسان ایشان به علم زبانی قناعت کردهاند و از علم قلب جهان دور ماندهاند چنانکه سگ از مسجد. یجوز و لا یجوز عمر و زید را علم نام کردهاند و خود را به علما نامیدهاند. زهی نادان! چنانکه این فقیر نیز سالها در هدایه و بزدوی گذرانیده بود، اما از هدایه نه بدایت حل شد و نه نهایت و از بردوی جز نزدی

پس ای محبوب چه گویم که موت و قتل بر جان آید یا بر حقیقت؟ اگر محمد صلی الله علیه و سلم نام قالب او نبودی موت بدو نسبت نداشتی زیرا که مرگ بر حقیقت و بر جان او روانباشد و در محلی دیگر نیز بگفت که ماکان محمد آبا آحد من رجالکم و لکن رسول الله نیک تأمل کنی. چنانکه وقتی حضرت رسالت علیهالسلام فرمود که لی خمسة اسمآ انا لحمد و انا احمد و انالماحی و انا العاقب و انا الناشی وای محبوب او خود را انا سید ولد آدم نیز میخواند و اگر بخواهی که نام روح حضرت رسالت علیه السلام بدانی و مشاهده کنی و نعت اصحاب او شنوی که اصحابی کالنجوم یعنی اصحاب من همچو ستارگانند یعنی سیارگان درگرد آفتاب شب و روز ms221 در سیراند. یعنی گفت که من آفتابم و اصحاب من همچو ستارگانند در گرد آفتاب،

اما ای محبوب، عاشق را هیچ بلایی سختتر و عظیم تر از آن نیست که از روی محبوب دور باشد. دوم آنکه با نااهلان گرفتار شود و این هر دو بلا است. یکی فراق از روی معشوق و دیگر وصال نااهلان. پس حضرت رسالت علیهالسلام از اینجا فرموده هیچ پیغامبری را چون بلا و رنج من نبود. بهلاجرم هر چه او را دادند بهتر بود. از این بهتر هیچکس را از انبیا ندادند. زهی دولت آن محبوب که آن را هر دو دادندا معلوم شد که آن محبوب را نیز مشارب او دهند صلی الله علیه و سلم.

چون در این محل رسیدم غیرت الهی مستولی ام شد نگذاشت که بیش از این نویسم، اما هم به مطالعه بسیار آن محبوب را بیش از این روشن خواهد شد. غزل خیز ای نگار باده پرست از شراب دوش

بزم صبوح تازه کن و ساغرای] بنوش یکسوفکن دوگیسوی مشکین ز روی خویش

خورشید را ز ظلمت شب بیش از این مپوش میدر پیاله چون دل عشاق میزند

در اشتیاق چشمهآ نوش لب تو جوش شهری نگر که همچو مگس دست بر سرند

اندر هوای آن دو عقیق شکر فروش عشاق خسته را که سرافگنده ماندهاند

چون چنگ مینواز و دگر در جفا مکوش می را نمیخوری تو محمد ز بهر آنک

تا بشکنی زبادهآ لعلت خمار دوش گیرم که شعر من همه عقد درست لیک

معشوق کی کند سخن عاشقان به گوش

ای محبوب کلمات من از نااهلان بپوش، تنها نیوش، هیچ مخروش و بر سنت پیر فقیر خود باش که بی هیچ خروشی خمخانهها تمام میکند و تو هم تمام بکن و من نیز از حضرت صمدیت جلت قدرته برای آن محبوب همت خواستهام، همت خواهی یافت.

تم هذالمکتوب فی یوم الخمیس الغرة من ذی الحجه سنة أزبع ms223 عشرین وثمان مائة.

محبوبم اعز محترم، ملک محمود شیخا دام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ربانی جل و علا و به برکت خاندان حضرت نبوی علیهالسلام موجب شکر است، الحند لله علی ذلک. غرض صحیفه مبنی بر آنکه، غزل باز آمدم تا هم کنون، سر در سر کارش کنم

بربستهام جان بر میان، گر خواهد ایثارش کنم گر ناسزایی گویدم، من آفرینی خوانمش

بسیار گر خواری کند، تعظیم بسیارش کنم اندر ره سودای او، سجاده بفروشم همی

در پیش آید محتسب، آهنگ دستارش کنم با کعبه گر رو آورد، در وادی بارش کشم

ور ساکن دیری شود، بر کیشم انکارش کنم زنار گر بنده بتم، رهبان شوم تا عاقبت

دستی که بر سر میزنم، در بند زنارش کنم دی با رقیبی گفت رو تو گو محمد را دگر

لاف معبت کم زند ورنه که بر دارش کنم

بازآمدم تا هم کنون سر در سر کارش کنم المقصود ای محبوب، حضرت رسالت علیه السلام فرمود که مثل المؤمن کمثل سنبلة یعنی مثل مؤمن خوشه باشد که خوشه ساعتی ساکن باشد و ساعتی متحرک، یعنی در ترقی و تراجع باشد و هم در این محل خواجه کونین و رسول ثقلین اشارتی علیه السلام نموده است که مثل اصحابی فی امتی کالملح فی الطعام لا یصلح الطعام إلا بالملح یعنی زهی لطیفهآ نبوی علیهالسلام نمک خود شد و از نمک عارضی تبراکرده که روزی عایشه رضی الله عنها مر حضرت رسالت را علیه السلام پرسید که یا حبیبالله تو خوب صورتی یا یوسف؟ فقال آنا املح و اخی یوسف اصبح پس ای محبوب همه اصحاب خود را نمک گردانید که همه طعامها را بدان حاجت آید، یعنی همه مشایخ را متابعت ایشان باید کرد اللهم ms224 افد قومی فانهم لا یغلمون و هم در این مقام نص ناطق شد یا لیت قومی یعلمون بما غفرلی رب و جعلنی من المکرمین پس ای محبوب، مشایخ ظاهر وعلمای ظاهربین جمله از صحبت ومؤانست ومجالست الهیه محروم ماندند و به چند رکعات و اوراد عادتی - که همه علامت بی سعادتی است - خود را واصل و متواصل پنداشتهاند. زهی اهل حمق که در میدان وصلت تخم حموقند.

گوهر وصلت از آن در پرده ماند کز جهان شایسته آن کس ندید

روی خوبت چون تواند دید کس؟ زانکه تو در جانی و جان کس ندید

زهی غیرت الهی که نااهلان را نیز نشانی نداد! الجالس بالامانات. برای این معنی سالها خون خوردن باید تا از صدهزار یکی در آن حضرت شاید وقتی که در بوتهآ وتزعنا ما فی صدورهم من غل إخوانا علی سرر متقابلین از غل و غش تو را ای محبوب پاک کنند، آنگاه صراف حقیقت تو را قبول کند تا آن که قبول نشدهای قبای بحرالمعانی در قد تو چست نیامده است. پس ای محبوب محرومان حضرت بحرالمعانی چه دانند که چه میگویم؟ مدت بیست سال در آستانه شاهدان حضرت لایزال این پیر فقیر تو پیشانی سوده است و در اقالیم تمام مسافرت نموده.

کار آسان نیست با درگاه او خاک میباید شدن در راه او

سالها بردند مردان انتظار تا یکی را بار بود از صدهزار1

اکنون سیصد و هشتاد و دو بزرگ را که این فقیر دریافته است، اسامی ایشان یکیک بر آن محبوب بشمارم که آن نعمتهای ایشان که بر این فقیر رسیده است آن جمیع بدان محبوب تأثیر گردد.

اکنون بدان ای محبوب جان، اجازت پیر شد به خدمت شیخ صلاحالدین درویش کلنگیر که عرف ایشان است پایبوس کردم. چهار روز به خدمت ایشان بودم. در شب جمعه وداع دادند و نعمتی ارزانی داشتند. بعده در هانسی رسیدم به خدمت شیخ قطبالدین منور قدس الله سره نه روز به خدمت ایشان بودم. در شب شنبه این فقیر را وداع دادند نعمتی ارزانی داشتند. بعده در شهر رفتم بر بالای حوض خاص در حظیرهآ بهرام غربی، با قطب حقیقی شیخ نجم الدین یمنی قدس

آنچه بدیدم از یکی از دگری نیافتم. بیست و یک روز با شیخ مذکور بودم. در شب شنبه وداع کردند. بعد در شهر تبوک رسیدم. پنجم شیخ احمد تبوکی را دریافتم بعده چهار روز نعمت یافتم و وداع در شب جمعه کردند. بعده در شهر فلسطین رسیدم. ششم، شیخ مجدالدین حمویه را دریافتم. بعد از یک ماه وداع دادند و نعمت ارزانی داشتند. بعده در شهر دمشق درآمدم، هفتم شیخ ناصر دمشقی را دریافتم از حد مردی بزرگ بودند. بعد دو ماه وداع دادند و نعمتی ارزانی داشتند. بعده هشتم شیخ مدینه، قطب العالم شیخ عبدالله مطری را دریافتم. بعد از شش ماه از ایشان وداع یافتم و نعمتهای فراوان ارزانی داشتند. بعده نهم شیخ مکه غوث حقیقت، شیخ عبدالله یافعی را دریافتم که عمهآ این فقیر در حکم ایشان بود در مکه بود. اسمهاء أم هانی که ایشان نیز عالمه و ولیه بودند. چون حضرت امیرکبیر والد این فقیر هفت سال امیر مکه بودند. بعده برادر ایشان عم این فقیر، شریف

شیخ احمد وشیخ اوحد و شیخ علی و چهارم شیخ نوح با فتوح و پنجم شیخ نجم الدین حمویه و ششم شیخ جلالالدین حمویه وهفتم شیخ ناصرالدین مصری وهشتم شیخ نصیرالدین یمنی ونهم شیخ یعقوب اوحد کوفی و دهم شیخ احمدبن یوسف مصری و یازدهم شیخ جلالالدین مصری و دوازدهم شیخ محمدعلی عجمی و سیزدهم شیخ علی حسین نهاوندی و چهاردهم شیخ زکریا بصری و پانزدهم شیخ اسحاق محمد صائی و شانزدهم شیخ جمالالدین یوسف مصری و هفدهم شیخ یوسف احمد قرنی و هژدهم شیخ موسیبن داود مصری او از حد مرد بزرگ بود و نوزدهم شیخ ابوبکربن محمد قیصری و بیستم شیخ ابومحمدبن حامد مصری و بیست و یکم شیخ حامدبنعلی نوری و بیست و دوم شیخ عثمان بن یوسف مصری و بیست و سوم شیخ مرغوب که قطب اقلیم پنجم بودند و بیست و چهارم شیخ رکنالدین حمویه و بیست و پنجم شیخ عمربن علی مصری و بیست و ششم شیخ حسین بنزکریا مصری و بیست و هفتم سراجالدین احمد یمنی و بیست و هشتم شیخ عبدالصمد نبیره ابن مسعود محدث مصر و بیست و نهم ms228 شیخ عبدالقادر نبیره ابوهریره محدث و سیام عبدالوهاب ابن احمد و سی ویکم شیخ علی بن عبدالرحمن مصری و سی و دوم شیخ یعقوببناحمد بصری و سی و سوم محمدبن حامد مصری و سی و چهارم شیخ علاءالدین عوانی سی وپنجم شیخ

بعده در زمین مغرب رفتم در جمالیه - شهری معظم است - رسیدم و در ولایت مغرب، در آن ms229 زمین صدوپنجاه ولی و اقطاب و افراد را دریافتم. اول ایشان شیخ جعفر طیری که ایشان سی سال در عالم طیر بودند، پایهای مبارک ایشان سبز بودند از غایت [...] و پیر فقیر تو نیز با ایشان یکسال در عالم طیر بودند. در زوایای کوه قاف می پرید و قدرتهای حضرت صمدیت جلت قدرته میدید. والله ای محبوب اگر از آن عجایبهای قدرت لایزالی که دیدهام چیزی بیان کنم، اهل ظواهر و خلایق عوام زهره ایشان آب شود و بی جان گردند، و دوم شیخ یعقوب دهلاتی و سوم شیخ داودبن جمال دخلانی و چهارم شیخ علاءالدین جمالیه وپنجم شیخ

بعده ای محبوب در جزایر محیط درآمدم، از سرندیب تا تمام هند، صد و سی و هشت ولی و اقطاب را پای بوس کردهام و هر یکی نعمتها در حق این فقیر ارزانی داشتند. درکوه سراندیب سی و یک ولی بودند: اول شیخ نجم دوم شیخ بدر و سوم شیخ علاء الدین وچهارم شیخ اسحاق وپنجم شیخ عبدالله وششم شیخ ms234 ابراهیم دهگره پوش و هفتم سید حسن ملنگ و هشتم شیخ بالوشدنی که مردی افراد بودند - و نهم شیخ جمال باخرزی و دهم شیخ بهرام کالبوکی و یازدهم شیخ مبارک و دواز دهم شیخ علی صامت و سیزدهم شیخ کمال دهگره و چهاردهم شیخ مسعود ملکی و پانزدهم شیخ ملکبار دریایی و شانزدهم شیخ داود برهنه - که لباس [ایشان] برگ بودی - و هفدهم شیخ کالو دهگره و هژدهم شیخ عبدالقادر و نوزدهم شیخ

بعده در جزائر یلبارتادبوی - که مقام شیخ جلالالدین تبریزی است - هفتاد و شش ولی و اقطاب است ایشان را پای بوس کردهام اول ایشان شیخ مودود دوم ایشان شیخ داود سوم شیخ علی و چهارم شیخ اصغر و پنجم شیخ کبار نجمالدین که قطب اقلیم سوم بودند - و ششم شیخ سعیدالدین ملیباری و هفتم شیخ حسن و هشتم شیخ نزالی قتال و نهم شیخ ناصر و دهم شیخ کبیر سعید و یازدهم شیخ کریم دهکره و دوازدهم شیخ مسعود دهکره و سیزدهم شیخ مبارک دهکره و چهاردهم شیخ علی صبور و پانزدهم سید علاء کهنهپوش و شانزدهم شیخ سفیان کهنه پوش خراسانی و هفدهم شیخ ابراهیم برگخوار و هژدهم شیخ اسحاق دریا و نوزدهم شیخ یعقوب و بیستم شیخ جمال و بیست و یکم شیخ عمر اشرف وبیست و دوم شیخ قیصر بهرام دریا و بیست و سوم شیخ ms235 مزید علی و بیست و چهارم شیخ عزیز دریا و بیست و پنجم شیخ موسی دریا و بیست و ششم شیخ عیسی بهرام و بیست و هفتم شیخ کمال و بیست و هشتم سید عارف دریا و بیست و نهم شیخ عارف اصغر و سیام شیخ سعید نوری و سی ویکم شیخ داود قیصری و سی و دوم شیخ جمال دریا و سی و سوم شیخ علاء دهکره و سی و چهارم شیخ بهاءالدین دریا و سی و پنجم شیخ معروف گیاه خوار و سی و ششم شیخ اوحد و سی و هفتم شیخ علی مست وسی وهشتم شیخ حسین قتال و سی و نهم شیخ کمال قتال و چهلم شیخ مظفر و چهل و یکم سید معروف عطار و چهل و دوم شیخ نجم الدین عطار - که ایشان در آن وقت قطب ولایت بودند - و چهل و سوم شیخ غازی و چهل و چهارم شیخ حاجی یوسف وچهل و پنجم شیخ ضیاعلی و چهل و ششم شیخ

وسی و یک دیگر از جمله صد و سی و هشت در دولت آباد و گجرات و دهلی ولیها پای بوس شده است تا بزرگ. اول از سی و یک شیخ جمالالدین کولی - که در مقام فردانیت بودند - و دوم مولانا حسامالدین ملتانی که خلیفه قطب حقیقی شیخ نظامالدین بودند - و سوم مولانا شمسالدین یحیی بزرگ و این هر دو خلفای قطب حقیقی شیخ نظام الحق والشرع والدین بودند و در پیش این هر دو بزرگوار این فقیر را تحصیل علم شده است - وچهارم شیخ عبدالعزیز اودهی و پنجم خواجه سالار یمنی و ششم مولانا فریدسری و هفتم شیخ شهابالدین عاشقپانی پتی - که در سیری ساکن بودند - و هشتم شیخ جمالالدین بوریاباف و نهم شیخ ابراهیم کالبرکی و دهم شیخ علی صابر دولت آبادی و یازدهم شیخ مظفر و دوازدهم شیخ سید جلالالدین باخرزی - که قطب اقلیم بودند. بعده به تقریب خدمت برسید. این

و بیست ولی و اقطاب در بغداد و خراسان و ماوراءالنهر پای بوس کردم. اول شیخ علاء الدوله و دوم شیخ علاءالدین نقشبند وسوم شیخ عبدالله باخرزی چهارم شیخ عبدالله هریوه و پنجم شیخ عزیز سمرقندی و ششم شیخ جمال خجندی و هفتم شیخ برهانالدین غزنوی وهشتم شیخ عبدالکریم اسفهانی ونهم شیخ عبدالغفور شیرازی و دهم شیخ ابوحامد مروزی1 و یازدهم عبدالله خوارزمی و دوازدهم شیخ ابوالغیث خوارزمی و سیزدهم شیخ علی صامت بزدوی و چهاردهم شیخ داود قیصر سبزواری و پانزدهم شیخ محمدبن یوسف شبرغانی شانزدهم شیخ موسی بن جمال هریوی هفدهم شیخ علی صبور بدخشانی - که ایشان در آن عصر قطب اقلیم پنجم بودند - هژدهم سید جلالبن احمد کرمانی نوزدهم شیخ عمربن یوسف اوشی و بیستم سید محمد بن احمد عاشق جامی قدس الله سرهم و ازواحهم اجمعین. الله تعالی به انوار روح با فتوح ایشان، باطن محبوب را مصفا

کرهآ تند فلک را هر سحرگه زین کنند

تم فذالمکتوب الشریف فی لیلة السبت الثانی من ذی الحجة سنة ازبع عشرین و تمان مائة.

محبوبم اعز محترم، ملک محمود عرف شیخا ذام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به ms238 فضل ربانی جلت قدرته وبه برکت خاندان نبوی علیه السلام موجب شکر است، الحند لله علی ذلک. غرض صحیفه مبنی بر آنکه، غزل

جان میدهند و خیمه به ملک بقا زنند مستان جام عشق که لاف از لقا زنند جان میده

. ساعتی که از دل شوریده عاشقان بیک عشق در حرم کبریا زنند جامی ز دست ساقی باقی چو درکشند جامه دریده نعره قالوا بلی زنند کروبیان به ناله درآیند نیم شب چون بیدلان ز درد غمش ربنا زنند قومی که هر دو کون به یک جو نمیخرند ایشان دم از محبت دنیا کجا زنند آنها که دل به ملکت فانی نمینهند میخ امل به دامن همت چرا زنند وآنهاکه روزخانه بدارند بر زمین شبها به نور عشق قدم بر سما زنند عشاق خسته خانهآ دل را به هر زمان از هر چه ماسواست به جاروب لا زنند مردان راه فقر ز میخانهآ آلشت جامی چو درکشند دم از مصطفی زنند وآنها که سوز عشق ندارند و شوق یاردر روز حشر نعرهآ واحسرتا ز با عاشقان ز ملک سلیمان سخن مگوی که ایشان نفس ز عالم لا منتها زنند مشاطهآ محمد کز نور روی تو قدوسیان سدره تو را مرحبا زنند

راب را تو نبینی و مست را بینی نبینی آتش دل را و خانهها پر دود

خسان چو بسوزد چه بوی بد آید دل شهان چو بسوزد فزود عنبر و ms240 عود نوشته بر رخ هر مست رو که جان بردی نوشته بر لب ساغر که عاقبت محمود

و شراب خدای مست بدی ز صد گنه نشدی هیچ طاعتش مردود2

پس ای محبوب ظاهربین را چه بهره؟ ناگاه ندایی بر پیک اهل رسالت جبرئیل امین علیه السلام در رسید که ای پیک حضرت محبان ما، برآن خلیل حضرت ما در هوا برو، اگر از تو حاجتی تمنا کند فریاد او را برس. ناگاه به سرعت در هوا جبرئیل دررسید و گفت یا ابراهیم هل لک منی حاجة؟ فقال اما الیک فلا یعنی گفت ای ابراهیم از من حاجتی داری؟ پس ابراهیم گفت حاجتی به تو ندارم. اینک ای محبوب، شریعت میگوید بایستی که از جبرئیل حاجت خواستی تا داخل ولا تلقوا بایدیکم الی التهلکة نشدی، اما ابراهیم در سکر محبت بود مواخذه نکردند انالله تعالی لا یؤاخذ العشاق بما یصدر منهم

و نکته باریک دیگر آن است که چون ای محبوب کمر خدمتکاری را چست بندی، برای وصلت آن حضرت چهار مرتبه است: اول عالم ناسوت و دویم عالم ملکوت و سوم عالم جبروت و چهارم عالم لاهوت و هر چهار را در مکتوبی بیانی شافی نوشتهام، اما در این مکتوب تجلی دیگر است. پس ای محبوب اول مرتبه ناسوت، مبدأ مقام سالک است. اما ای محبوب هر که خواهد که در ترقی سلوک کوشش نماید، اول ناسوت است یعنی در خرابات ظاهری نفس را زند گوهرهای خبایثت نفسانی ظهور نگردد. چون ظهور شد هر یکی را مشاهده کنی و از هر یکی تبرا گردد آنگه به خرابات ظاهری نفس را بزنی. پس نفس راندانی که من عرف نفسه چه اصطلاح است؟ بیت

هر کو به خرابات نشد بیدین است زیرا که خرابات اصول دین است

المقصود ای محبوب، جبرئیل عالم ملکوتی وابراهیم خلیل عالم جبروتی؛ و مرتبه ملکوت فروتر از مرتبه جبروت است. پس اعلی را التجا به اسفل روا نباشد. از سبب این بود که ابراهیم خلیل گفت آما الیک فلا، پس ای محبوب، گر ساعتی ببری ز اندیشهها چه باشد؟

غوطی خوری چو ماهی در بحر ما چه باشد؟ آخر تو برگ کاهی ما کهربای دولت

زین کاهدان بپری تا کهربا چه باشد؟ تو گوهری نهفته در کاهگل گرفته

گر رخ زگل بشویی ای خوش لقا چه باشد؟ از پشت پادشاهی مسجود جبرئیلی

ملک پدر بجویی ای بینوا چه باشد؟1

پس ای محبوب، مخلوقات بر سه نوع است: یکی ذلیل گزیده چون ملائکه و دوم ذلیل چون حیوانات و سوم ذلیل گزیده چون انسان. این صفت بالاتر است زیرا که در انسان صفت ملائکه است و در ملائکه صفت انسان نیست که وسخر لکم ما فی السموات و ما فی الآرض جمیعا. المقصود ای محبوب هم چنین گوشت زهرآلوده در شکم حضرت رسالت علیه السلام هیچ اثر نکرد، زیرا که درونهآ پیغمبر حضرت رسالت علیهالسلام از سکر محبت پر بود. همچنین ابوالطیب حجام چون حضرت

تجدنی فی سواد اللیل عبدی قریبا منک فالطلبنی تجذنی

و ای محبوب تجلی نور در ظلمت ظهور است، زیرا که سواد نور اصل است که مظهر جمیع نورهاست چنانکه خاک نعت ظلمت داشت مظهر نور ذات و صفات شده است که انه کان ظلوما جهولا نعت یافته است، فرد

از کفی گل کان وجود آدمی است آنچنان خورشید پنهان کی شود؟

المقصود ای محبوب، سی روز روزه داشت، اما برادر خود هارون را علیهالسلام در قوم خویش خلیفه گذاشت که یا هارون اخلفتی فی قومی و اصلح ولا تتبع سبیل المفسدین. بعد از سی روز فرمان شد و أتمناها بعشر یعنی ده روز دیگر براین سی روز فرمان شد. قوم موسی علیهالسلام گفتند که موسیآ علیهالسلام خلاف وعده کرد ویا

پس ای محبوب علمای ظاهر - که ایشان از عالم جبروت که عالم انبیا است علیهم السلام محرومند، گویند که اینچنین شکر در انبیاء جایز نیست زیراکه ایشان مکلفاند به دعوت و بیان احکام شرایع، پس اینچنین سکر مانع است و نشاید که کسی از امت بدیشان اقتدا کند. پس ای محبوب بیچاره علمای ظاهر که از بحرالمعانی محرومند! پس بدانکه سکر محبت قاطع است و سکر مهابت و حمیت به مقام اعتراف است. از این معنی بود که چون از عمر و موسی علیهالسلام سکر مهابت و حمیت صادر شد پس عمر گفت که یا رسول قال الله تعالی والعافین عن الناس قال یا عمر عفوت عنک وهمچنین چون موسی علیهالسلام اینچنین فعل با هارون علیه السلام بکرد پس گفت رب اغفرلی ولاخی.

پس ای محبوب سکر محبت به منزلت غفلت و حیرت است، چنانکه در مستی خمر و ای محبوب در خوردن خمر مراد مستی نیست، بلکه مقصود شارب انس و نشاط و ذوق است. پس انبیاء علیهم السلام را علی التواتر والتوالی دارد و حاصل است، از مستی معصوماند که بی خبر باشند، اما ذوق و انس و نشاط از بی خبری نیست ms244 بلکه کرامة من الله است. پس ای محبوب شکر اولیاء قدس الله اسزارهم و آرواحهم نیز هم بر این طریق است که اولیاء در مقام اقتدا و متابعتاند و انبیاء علیهم السلام در مقام مسند مقتدا و امامتاند. پس بدانکه ای محبوب شکر شراب

از نفی و ز اثبات برون صحرائیست کاین طائفه را در میان سودائیست

عاشق چو بدان جای رسد محو شود نی نفی نه اثبات نه او را جائیست اگرای محبوب، این ارباب معانی امروز زنده میبودندی میگفتمی آنچه گفتنی در این راه میبایست دریغ. بیت

ای دریغا هیچ کس را نیست تاب دیدهها کور و جهان پر آفتاب

الله تعالی آن محبوب را آنچه من از حضرت عزت جلت قدرته برای دریافت بحرالمعانی ms245 و دقایق المعانی خواستهام، الله تعالی همچنین آن محبوب را مدرک خواهد گردانید، اما گردانیده است، آنگاه در قلم می آمد.

من ز خمخانه خوردهام جامی نه زمن اسم ماند و نی نامی

مست گشتم ز او و جام شکست تا نگیرد دگر کسم جامی

عاشق و عشق گشت خود معشوق خاص بیند چنین نه هر عامی

گر ز سر عشق او داری خبر جان بده در عشق و در جانان نگر

چون کسی از عشق هرگز جان نبرد گر تو هم از عاشقانی جان مبر

عشق دریائیست قعرش ناپدید آب دریا آتش و موجش گهر

سرکشی از هر دو عالم همچو موی گر سر مویی از آن یابی خبر

گوهرش اسرار و هر سری از او سالکی را سوی معنی راهبر1

المقصود ای محبوب، راههای طالبان درگاه حضرت صمدیت جلت قدرته به جناب بارگاه احدیت بیشتر از آن است که آن را ممکن بیان نیست که الطرق الیالله بعدد انفاس الخلایق اما ای محبوب همه طرقها به سه قسم مجمل کردهام: قسم اول راه ارباب معاملات است و این بسیاری نماز و روزه و تلاوت قرآن و حج و غیره ذلک واین راه عامه مسلمانان است و موجب خلاص ایشان از عذاب ابدی؛ ولکن وصول حقیقی از رهگذر این نوع عبادت ms246 متعذر است و قسم دوم راه اصحاب

بر جا نشسته گرد دو عالم سفر کنیم بی آب و خاکسان است در و زر به پیش ما

زین رو به وقت نظره درخاک زر کنیم بر دست ما چو باده بیاری عسل شود

در پیش ما چو زهر بیاری شکر کنیم جز او بهیچ در دو جهان نیست غیر دوست

زین رمز عشق بیخبران را خبر کنیم ز اسرار عاشقان چو محمد برون دهیم

این عشق و معرفت همه زیر و زبر کنیم

اما ای محبوب وصول این قوم ثالث در بدایت امر بیش از دیگران است در نهایت کار و این راه اشرف طرق واین مبنی بر موت است که موتوا قبل ان تموتوا و ظهور آثار این سعادت برده منازل بنا کردیم:

مفزل اول ای محبوب آن است که تو را باید که توبه کنی و حقیقت «توبه» آن باشد که به سوی آن حضرت بازگردی به اختیار پیش از موت، چنانکه بعد از موت بازخواهی گشت به اضطرار و آن رفتن به حضرت دوست ضروری است که آن عندالله محسوب نیست و معنی توبه ای محبوب برون آمدن است از هر چه ترا از حق تعالی باز دارد و از مراتب دنیا و عقبی که آن غیرگناه است، از همه بیرون آیی، کما قال الله تعالی توبوا إلی الله جمیعا ایها المؤمنون لعلکم تفلحون، مثنوی ms247

گر کلاه فقر خواهی سر ببر از خود و جمله جهان یکسر ببر

این کلاه بی سر انست ای پسر کی دهندت تا تو مینازی به سر

ای محبوب منزل دوم آن است که بعد از توبه زهد کنی و حقیقت «زهد» آن است که برون آیی از خود و از مقصود خود پیش از موت به اختیار، چنانکه بعد ازموت به اضطرار برون خواهی آمد و آن خروج ضروری عندالله محسوب نیست پس ای محبوب از جمیع درجات باقی و لذات دنیوی بگذری و اگر این جمیع را پیش تو عرض دهند، به گوشهآ چشم نیاری که الدنیا حرام علی أهل الآخرة والآخرة حرام علی أهل الدنیا و هما حرامان علی أهل الله پس ای محبوب از این حرام چه چیز حرام است؟ یعنی محبت لذایذ دنیا و عقبی و نه آنکه خدمتکاری دنیا و عقبی و بر خدمتکاری محبت نیست غیر خدمت. یعنی ای محبوب این دو خدمتکاری را محبوب ازلی برای خدمت محبان خویش ظهور کرده است. پس ای محبوب پست همتی باشد که بر غیر محبوب، خدمتکار آن محبوب ازلی محبت ورزد. از این حرام مراد این است و خلق بر ایناند که مفلس شویم و محتاج گردیم، هیچ فهم ندارند. پس ای محبوب از این حرام همین محبت باطن است که در باطن محبت حظ دنیا و عقبی بر تو حرام است، اما اگر در ظاهر هزار در هزار خدمت تو باشد آن حرام نیست. نیکو تأمل کن بیت

هر آن کو درنبازد هر دو عالم نگردد در حریم خاص محرم

از این باختن مراد حب باطن است که در باطن این هر دو نگیری هما حرامان علی اهل الله.

مفزل سوم ای محبوب «توکل» است و حقیقت توکل آن باشد که بیرون آیی از رؤیت وسائط و اسباب پیش از موت به اختیار، چنانکه بعد از موت به اضطرار از همه تعلقات ms248 و اسباب برون خواهی آمد و آن خروج عندالله محسوب نیست. یعنی خروجی که به اختیار تو باشد به اعتماد کرم حضرت صمدیت جلت قدرته موجب رضای خداوند است کما قال الله تعالی فان تولوا فقل حشبی الله لا إله إلا هو علیه توکلت و هورب العرزش العظیم

منزل چهارم ای محبوب «قناعت» است و حقیقت قناعت آن است که از جمیع

مرا چون گل به دست آمد چرا با خار بنشینم چه باشد به از این دولت که من در خواب میجستم

دمی در صحبت یاری که بیاغیار بنشینم بیا ساقی میاندر ده محمد دائما گوید

چرا لب بسته بر دریا چو بوتیمار بنشینم

مفزل پنجم ای محبوب عزلت است و حقیقت «عزلت» آن است که حبس کنی باطن را از غیر محبوب پیش از موت به اختیار، چنانکه بعد از موت حبس خواهی کرد به اضطرار و آن حبس ضروری عندالله محسوب نیست. پس بدان ای محبوب عزلت دونوع است: عزلت زنانه و عزلت مردانه، اما عزلت زنانه حبس کردن اعضا است در کنج صومعه و باطن در غیر محلها است، اما عزلت مردانه آن است که ظاهر با خلق در صحبت باشی و حکایت با مردمان کنی و باطن را در آن حضرت داری این عزلت مردانه است. فرد ای دوستان تعلق باطن زمن برفت من در میان جمع دل من به سوی دوست

الله تعالی آن محبوب را عزلت ms249 مذکور عطا خواهد کرد. پس ای محبوب مگر در صحبت پیری که تربیت از وی رسد و ای محبوب پیر تربیت همچون طبیب حاذق است، تا آنکه طبیب مریض را پرهیز نمیفرماید داروی استهیل نمی دهد. چون پرهیز کناند، بعده داروی استهل می دهد بعد از استهل حرارت غذایی قوی میگردد و روی به صحت میآرد. همچنانکه پرهیز عاشقان عزلت مذکور است و داروی استهیل ایشان علی الدوام در خلا و ملا، باطن در آن حضرت به حضور داشتن است

زخم خوردم روز و شب عمری دراز تا به صد زاری درش کردند باز

تا نیاید درد این کارت پدید قصه این درد نتوانی شنید

گر شود این درد دامن گیر تو برگشاید سر به سر زنجیر تو منزل ششم ای محبوب «ذکر» است و حقیقت ذکر بیرون آمدن است ازیاد غیر محبوب ازلی، پیش از موت به اختیار، چنانکه بعد از موت خروج خواهی کرد به اضطرار که واذکر ربک اذا نسیت وای محبوب ذکر مرکب است از نفی و اثبات ونفی لا له است که مواد فاسده نفس اماره است و مربی صفات وی از شهوات حیوانی و اخلاق ذمیمه ظلمانی چون کبر و بخل و عجب وحسد و حرص و ریا و غیرذلک و هریکی از آن صفات، بندی از بندهای روح است و بیماری دل است که از خود دور می افکند و هوا فضای میدان دل را که محل بارگاه کبریا و مطلع آفتاب فردانیت است، از غبار حدوث ظلمانی پاک میگرداند و بعده به اثبات الالله تحصل دل به سلامت از اخلاق ذمیمه و کسب زندگانی بحیوة طیبة میکند و به سطوات نور وحدت از ظلمات کثرت حدوث منهزم میگردد، تا پادشاه روح که آن خلیفه حق است، جمال و کمال خو را به تو جلوه دهد و زمین بدن ms250 ترا ای محبوب به نور هدایت از جمال بر کمال منور گرداند و وجود تو ای محبوب در آفتاب عزت متلاشی گردد و غبار ادبار ما سویالله از وجود باطن تو منهزم شود و جمال مذکور در عین باطن ذاکر روی نماید و اشارت و هو معکم تو را محقق گردد. مثنوی

تا که باشد یاد غیری در حساب ذکر مولی از تو باشد در حجاب

گر همه عالم ثواب تو بود تا تو باشی آن عذاب تو بود

گر شوی چون خاک در ره پایمال تا ابد جان را به دست آری کمال

تا بود یک ذره از هستی به جای کفر باشد گر نهی در عشق پای

تا تو با خویشی عدد بینی همه چون شوی فانی احد بینی همه

منزل هفتم ای محبوب «توجه» است و حقیقت توجه روی آوردن به حضرت [صمدیت] است پیش از موت به اختیار، چنانکه بعد از موت به اضطرار خواهی

وهمچنین ای محبوب، شبی در بلخ بودم در شهور سنه تسع وثمان مائة و ms251 همه جهان از علوی و سفلی بر خود تلخ کرده بودم. ناگاه نیم شب مذکور در سر من ندایی شد که ای فقیر، ترا در مقام نبوت رسانم که ختم نبوت به تو باشد. گفتم خداوندا خاتم رسل محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم است واین فقیر کمترین به مکان حضرت اوست، ثم قلت انا مشغول بک و انت مقصودی فلیس لی مقصود سواک. فقال الله عز وجل یا محبوبی انت مشغول لی و انا مشغول بک. الحندلله لا نهایة ولا غایة هذا الخطاب. پس ای محبوب چون درویش در مقام کبریایی نزول میکند با آن درویش مقامات انبیا و رسل مینمایند، از جهت آنکه او را امتحان میکنند. الله تعالی آن محبوب را در این مقام خواهد رسانید، باید که همت را بلند و عالی داری، چنانکه پیر فقیر تو داشت، تا به به خطاب مذکور مخاطب گردی. پس ای محبوب، سگان طویله نبوت را با مسند نبوت چه کار؟

من از جام1 محمد مست گشتم دو عالم پیش من گشت است پستم

ندارم لاف فرزندی در این راه منم خاک درش هستم که هستم

منزل هشتم ای محبوب «صبر» است. صبر دوختن بود دیدهآ ظاهر و باطن از حب حظوظ دارین، به ثبوت قدم بر بساط محبت حضرت صمدیت جلت قدرته

در نور مقدسش چو گشتم پنهان وز حد مکان گذشتم ای جان جهان

در مسند عشق او مقرب گشتم اندر ره من کنون نه این ماند نه ms252 آن

منزل نهم ای محبوب «مراقبه» است و حقیقت مراقبه آن است که دیدهآ ظاهر و باطن را بداری به حضور مطلوب و محبوب و بیرون آیی از حرکات و سکنات و از قوت خود پیش از موت به اختیار، چنانکه بعد از موت خواهی شد به اضطرار و آن ضروری عندالله محسوب نیست. وای محبوب مراقبه آن است که آرام گیری بعد از تصفیهآ قلب و تزکیهآ نفس، در انتظار انفتاح ابواب مواهب الهی و کمین داری از رهگذر نسیم ریاح به نفحات الطاف نامتناهی و در میدان مودت قدم عصمت به سر مرادات زنی و در بحر احدیت غوطه خوری و پروانهآ هستی را بر شمع جلال صمدیت به حرقت دهی و در ضیای شمع مذکور منازل فراق را قطع کنی و گلیم ادبار حجاب را پس پشت اندازی و خود را بدوپردازی، بساط مجاهدات را طی کنی و قلب اموات را به انوار مشاهدات میکنی، سیئات نفس را به حسنات مبدل گردانی اولئک یبدل الله سییاتهم حسنات و بعده خود را در حلقه عصمت آویزی، انوار آفتاب جمال و جلال را به صحرای قدم بینی و از ظلمات افلاکی و ارضی و قالبی به یکبارگی رمیده گردی، ای محبوب ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء والله ذوالفضل العظیم نظم

هر که او با همدم خود همبرست یک دم از ملک دو عالم برتر است

با خدای خویش دایم در حضور چون شوی دل تنگ با آن شمع نور

گر تو خواهی تا شوی از اهل راز تا ابد منگر به سوی هیچ باز

زانکه هر جایی نظر خواهی فکند در گناه خویش سر خواهی فکند

تو نکردی هیچ گم چیزی مجوی هر چه گویی نیست آن چیزی مگوی

چه گویی وآنچه دانی آن تویی خویش را بشناس صد چندان تویی1

تم هذالمکتوب الشریف فی یوم الاحد الثانی عشر من ذالحجة سنة أربع و عشرین وکمان

پس ای محبوب چون عنایت ازلی یار مرید مقبولی گردد و آن مرید مقبول را حضرت پروردگار جلت قدرته به صحبت پیری رساند که ظاهر آن پیر به علوم شریعت آراسته باشد و باطن او به حقیقت و معرفت کمال پیراسته بود و دیدهآ عجب وریا در او نبود و سنگ قناعت در دهن حرص افکنده بود، یعنی ظاهر آن پیر بر جادهآ شریعت تأدیب یافته باشد و باطن او در بوتهآ ریاضت مخفی صفا یافته بود و سر او در عالم حقیقت به نسیمات اسرار توحید مروح 1 گشته باشد، در هر لحظه تخم لطایف در مزرعهآ دل مرید مقبول میکارد. هر روز تخم را آن راشد هادی، به آب اسرار دقایق آداب به تصفیهآ حقایق سیراب میگرداند تا به واسطهآ حسن رعایت وقبول نصیحت و به عنایت حضرت صمدیت جلت قدرته در مرید مقبول، اعمال صالحه و افعال مرضیه، احوال شریفه و مقامات سنیه مزید گردد و ریاحین واردات غیبی در بستان دل مرید مقبول دمیدن گیرد و باطن مرید مقبول را به انوار صفا و اسرار محبت و وفا، منور و مصفا گرداند.

پس ای محبوب این نشانی مذکور مرید مقبول است، اما نشانی مرید بی دولت و مدبر آن است که او در پیش شیخ جاهل بیاید و خود را در دامن آن اجهل ظلمانی که او مشهور است در صفت حیوانی که در باب اوست کلام ریانی کلا لنهم عن ربهم

پس ای محبوب حضرت صمدیت جلت قدرته در مجمع قیامت از حکام و قضات واز علمای دین که بر جادهآ شریعت و بر سجادهآ حقیقت عاملاند، از بدعت و ضلالت که بر درویشان - که فساد ایشان در دین احدی و در ملت احمدی منتشر است - خواهد پرسید. فاما ای محبوب، چون در این عصر امور سلطنت و فرمان دهی مملکت، کسانی را مسلم است که از اسرار علوم هیچ بهره ندارند و اهل علم نیز فایده از علم خود نیافتهاند و برخورداری از علم خود ندیدهاند، و علم برای جاه دنیا خواندهاند و ms258 آیت و حدیث را واسطه قوت خود ساختند و روزگار خود را در علم ظاهر ضایع کردند و همگی همت خود را در قال بی حال گذرانیدند1، فسق و

چو یک آزادهآ دانند دل نیست چه سود ار جان پر گفتار دارم

چو یک همدم نمی یابم در آفاق سزد گر روی بر دیوار دارم یعنی ای محبوب، ایشان روزگار خود را در ماتم این مصیبت به سر می برند. تأمل در رباعی این فقیر بکنی، رباعی

آن یار کز او بوی صفا آید کو؟ وآن کس که ازو رای جفا ناید کو؟

اسلام شده فسوس این مشتی دیو مردی که از او بوی وفا آید کو؟

الله تعالی آن محبوب را و این فقیر را حیاتی بخشد تا این علوم حقانی را در قلم آورده شود. پس ای محبوب صفا احوال مسلمانی از خباثت و اوصاف انسانی دور است و دعوی اسلام به افعال کریه و اعمال ردیه مغرور است. و ای محبوب تا آیت دل ms259 از ادناس اوصاف بشری پاک نگردد، انوار ایمان و اسلام با دل الفت نگیرد و هر که را ای محبوب، افعال و اعمال مقرون به اخلاص نبود، او مطیع فرمان نفس باشد هرگز روی نجات و فلاح نبیند، زیرا که ای محبوب ثمرهآ ایمان و فلاح نتیجه اسلام است وحقیقت اسلام امتثال فرمان بود، اما مخالفت نفس از جمله فرمان است. أوحی الله تعالی إلی موسی فقال یا موسی ان اردت رضائی فخالف نفسک انی لم اخلق خلقا ینازعنی غیرها پس ای محبوب، فرمان داشتن نفس سر همه کفرهاست و موافقت

در خبر است از غضنفرالله کرم الله وجهه که اوگفت که چون حضرت رسالت علیه السلام از غزو خیبر بازگشت فقال یا اصخابی غزونا جهاد الاصغر ونفی جهادالاکبر قلنا یا رسول الله و مالجهاد الاکبر قال جهاه النفس التیی بین جنبیک پس ای محبوب غزو اکبر غزو نفس است که آن دشمنی است که هر لحظه با کمند شهوت و تیغ غضب حمله بر حصار دین تو می آورد و اساس دین تو را زیر و زبر میگرداند و خانه نجات تو را ویران میکند و در آفات هر لمحه به شهرةالآفات و هلاک ابدی و شقاوت سرمدی بر تو گشاده میگرداند. اگر ای محبوب در دفع این دشمن غزا می توانی کرد و سر مرادات این مکاره گرفتن میتوانی داشت، بعده ای محبوب گوی سعادت از میدان محبت به چوگان عشق ربودی و در صف عاشقان آنگاه راه یافتی و هر که ای محبوب از دولت این جهاد اکبر محروم ماند، گو او را ماتم دین خود را بدارد، دعوی مسلمانی بگذارد و خباثت شرک را ایمان مخوان و تلبیسات نفس و هوار اسلام مدان و نام پاک حق را بر زبان پلید مران که والله یعلم المفسد من المصلح. نظم

مردمی باید تمامی راه را جان ms260 فشاندن باید این درگاه را

کار آسان نیست با درگاه او خاک میباید شدن در راه او

سالها بردند مردان انتظار تا یکی را بار بود از صدهزار پس ای محبوب، دنیا بازار تجارت محبان حق است و سرمایه این تجارت عمر است پس قدر بازار دنیا مخلصان دانند و قیمت جوهر عمر عارفان شناسند که به نور یقین دانستهاند و به عین یقین مشاهده کردهاند که هرکه اینجا کسب سعادت نکرد، آنجا محروم است و هر محب که اینجا خلعت نبوت که علماء أمتی کأنبیاء بنی اسرائیل نپوشید و جرعه جام احمدی ننوشید، آنجا معذور است و هرکه اینجا دیدهآ دل به کحل عرفان روشن نکرد آنجا کور است که من کان فی هذهأغمی فهو فی الاخرة اعمی

هر که دلش دیدهآ بینا نیافت دیدهآ او محرم دیدار نیست

آن که سزاوار در گلخن است در حرم شاه سزاوار نیست

وصلت جانان اگرت آرزوست در گذر از خود ره بسیار نیست1

پس ای محبوب، هر چیزی را علامتی است و علامت صدق محبت و معرفت قیمت خود است و قیمت تو ای محبوب به قدر همت توست، اما خلق در این معنی متفاوتاند. یعنی همت زنان رنگ و بوی بود و همت کودکان خور و خوی بود و همت اهل دنیا گفت و گوی بود و همت راغبان دینی جست و جوی بود و همت محبان و سالکان شست و شوی بود.

ای محبوب راغب آن است که آخرت را به ترک دنیاگوید. این مقام سستهمتان است که به ترک دنیا فراغت آخرت جویند و سالک آن است که هر دورا طلاق گوید و محب آن است که در راه قرب از رؤیت مالوفات به عدم اغراض پوید و عارف آن است که نقش هستی اغیار را از لوح وجود خود شوید. پس ای محبوب هر که را این سعادت روی نمود، ابواب مواهب غیبی بر وی ms261 گشود و از بیم و امید و ادبار و اقبال دنیا و آخرت آسود. اما ای محبوب، حضرت صمدیت جلت قذرته را در روی زمین بندگانند2 که قواعد خطهآ دین به اقدام صدق ایشان معمور است و سرآدم و آدمیت به جمال احوال ایشان مسرور، سلاطین عرصهآ ولایتاند و اساتین بارگاه عنایتاند که همای همت ایشان جزبر قله قاف قرب ننشیند و عنقای دولت ایشان جزبر شده کبریاء قرار نگیرد و شاهبازان وحدتاند که اکسیر همت ایشان مس مردودان بادیهآ جهالت را زر صاف سازد و پاکبازان جناب حضرتاند که از انفاس همایون ایشان مخذولان ضلالت و جفارا انبساط قبول و به وفا مقبول آرد. الله تعالی آن محبوب را در خطهآ مذکور معمور خواهد گردانید و ای محبوب شاهبازان حضرت لایزالی خیمه در هوای محبت زدهاند، اما بینندگان را دیده نیست که محرم حضرت ایشان گردند. شاه گشادست رو دیده شه بین کراست؟بادهآ گلگون شه بر گل و نسرین کراست؟

سرکشد از لامکان گوید کابین کراست؟1 از اثر روی شه هر نفسی شاهدی سر وای محبوب، خواص ایشان دو طایفهاند: طالبان کمال عقبی و مطلوبان حضرت جل و علا، و مطلوبان در مکتوبات دیگر مذاکره شدهاند، اما دست قوت طالبان چنان تیغ قهر بر سر مرادات نفس زنند و ای محبوب کفار قصد جان کنند و این نفس مکاره قصد ایمان کند یعنی دشمنی است که همه زخم بر رفیق راند و کافر است که همه اسپ بر شفیق دواند هر که ای محبوب در دوستی نفس بیشترکوشید، زهر هلاک ابدی پیشترنوشید و هرکه به عشوهآ نفس بفریفته همه آب روی دین خود بریخته.

پس ای محبوب، شرط آن است که فریب نفس غدار نخوری2 و [به] تلبیس ابلیس مغرور نشوی و چراغ بصیرت به دست غیرتگیری و در خانه وجود ms262 خود گذرکنی و از انصاف در حال خود نگری و نیک تأمل کنی. اگر ببینی3 طلعت نورحق تعالی را رفیق خود گردانیده و ذوق مناجات دراوقات طاعات به کام جان رسانیده و از حب حظوظ نفسانی تبرا کرده و جوارح [و] اعضاء را از ناشایست و نابایست بازداشته واز مهلکهآ مرض کبر و عجب وحرص وبخل و حسد خلاص یافته وجان خود را هدف آفات ساخته و ذکر دوست را مونس روزگار خود گردانیده، این دولت ابدی را غنیمت داری و به شکر این نعمت قیام تمام نمایی تا این سعادت مواهب حضرت عزت جلت قدرته زیاده شود که لین شکرتم لازیدنکم و آنکه ای محبوب، درویش را بینی که فرمان نفس را کمر بسته است و غول هوا را معبود خود ساخته است و [کمر] شاگردی عشیره شیاطین را در میان جان بربسته است و بالذات جسمانی و به شهوات نفسانی انس گرفته است و دنیا را قبله جان خود گردانیده است، بگوی او را که دین مصیبت را بدارد و پنبه غفلت از گوش هوش بردارد و به معالجه این مرض قوی مشغول شود و با این همه، از کثرت لوث، از درگاه کرم نومید

اسیر چون و چرایی ز کار بیعلت ولیک کار خدا را نه چون بود نه چرا

یان بیشهآ بیعلتی چرا مطلب که آن ستور بود کو فرو شود به چرا

ای محبوب، در این مکتوب آنچه در این فقیر و در آن محبوب بود، در قلم آوردهام نباید که شیوخ عصر بر خود گیرند اگر عاقلند خود ms263 را از این گیرند

عشاق تو مقبلاند مردود زین هر دو مرا کدام گیرند

صیاد مرا یکی بیاموز دولت به کدام دام گیرند

هر چه نوشتهایم دام دولت است و این دام دولت است برای آن مرغ محبوب2. چون مرغ شوی در دام دولت ما درایی، اسیر بازگردی. یعنی هر مرغی که اسیر باز شود باز گردد. الله تعالی جمال رباعی این فقیر را بر آن محبوب جانم و مطلوب روزگارم تجلی دهد. رباعی

هر گه که دلم با غمت انباز شود صد در ز طرب بر دل من باز شود

به زان نبود که جان فدای تو کنم مرغی که اسیر باز شد باز شود3 الله تعالی طالبان مطالب جناب حضرت صمدیت جلت قدرته [را] به انواع روح مصفا منور دارد و ریاض قلوب سالکان بارگاه احدیت [را] به الطاف ربانی مزین گرداند، بینه و کمال کرمه، بالنبی و آله انه قرنب یحیب. تم هذالمکتتوب الشریف فی یوم الثلثا العشرون من ذالحجة سنةازبع و عشرین و ثمان مائة.

محبوبم اعز محترم المدعو من اللهالودود آعنی ملک محمود شیخا دام عزه، سلام ودعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ریانی جلت قدرته وبه برکت خاندان نبوی علیه السلام موجب شکر است، الحمد لله علی ذلک. غرض صحیفه مبنی بر آنکه ای محبوب غزل تا تو ز هستی خود زیر و زبر نگردی در نیستی مطلق مرغی بپر نگردی این پردهآ نهادت بر در زهم که هرگز در پرده ره نیابی تا پردهدر نگردی ور بر تو تیر ریزند ذرات هر دو عالم هان تابه دفع کردن گرد سپر نگردی گر عاقل جهانی کس عاقلت نگوید تا تو ز عشق هر دم دیوانهتر نگردی گر تو کبود پوشی همچون فلک در این ره پس چون فلک چرا تو دایم به سر نگردی1 المقصود ای محبوب، این فقیر در سیر عالم ms264 چندان مذاهب دیده است که اگر عدد آن در قلم آرم و یا هر مذهبی که مباحثه علمی و عبادتی کردهام آن نیز در قلم آرم، خود بحرالمعانی را از جهت گرانی، شتران بایند که حامل بار شوند، اما به اختصار بر آن محبوب در این مکتوب در قلم آرم که تا حقیقت مذهب به حقیقت بر آن محبوب روشن شود.

پس ای محبوب، روش اول گروهی را در بلاد مغرب دریافتهام که ایشان در

پس ای محبوب، گروهی از ایشان روشی دارند و میدانند که غایت مطلوب و نهایت مقصود، مرادات نفسانی و ادراک لذات حیوانی است. این گروه بندگان لذت شهوتاند. یعنی ایشان شهوت پرستانند [و] به منزله بهایم اند که أولئک کالاتعام بل هم اضل ایشان نیز در ظلمت عظیماند. و گروهی دیگر روش دارند و میپندارند که غایت مطلوب به خشم و ظلم کردن است. پس ای محبوب، ایشان به ظلمت صفات سباعاند، بلکه ایشان خسیستر و در غضب حضرت جباری نزدیک ترکه ان بطش ربک لشدید. ایشان نیز به ظلمت عظیم و به جهالت مستقیماند. گروهی ms265 دیگر روش دارند و می پندارند که غایت مطلوب و نهایت مقصود، به کثرت مال و اسباب است، زیراکه مال و اسباب و اسپان، آلت قضای شهوت است و سبب وصول لذات که از مال برآمدن حاجات و اغراض است. بدین سبب به بسیاری وقار گرفتاراند که زین للناس حب الشهوات من النساء والبنین

دولت از مال واسپ [و] جامه مدان ای برادر در این جهان زنهار

دولت آن به که کردگار دهد در سراپردهآ قبولت بار

پس ای محبوب، ایشان عبدالدزهماند به ظلمت عظیم و به جهالت قدیماند. ای محبوب، زر و نقره هر دو سنگاند و ارزش و مقدارش این دو سنگ، از پرستیدن توست. یعنی حب باطن و اگرحب باطن و پرستیدن این دو سنگ نبودی، سنگ و

دکن حال من گم شده از مسند جاهتا فراموش کنی قاعدهآ سلطانی و گروهی دیگر روش دارند و می پندارند که غایت مطلوب و نهایت مقصود در نام وآوازه است و به کثرت امتاع و غنا بر در ریا و در نفاق افتادهاند. یعنی شخصی به دعوی شیخی و عبادت عادتی - که علامت بی سعادتی است مشغول شود، او را رسمی نباشد جزاسمی ؛ ومشتی عوام کالانعام را ارادت دادن گیرد و خود هنوز در ظلمت عظیم و تفرقه بود؛ و یا آنکه متعلمی که برای جاه و وقار، چند نسخه فقه و فرایض ومعاملات جزوکار مردمان، از پیش عالم ربانی از مساکن بلاد مسلمانی گذرانیده، جواب فتوی بی استعداد تقوی، به الحاح گرفته و مشتی جهال را رخصت و حیله جویی گردانیده و خود را بدان شهرت و مذهب تقلید یافته، نام و آوازه میان عوام حاصل کرده. پس ای محبوب این همه بندگان نام و آوازهاند واین همه صفات نفسانی است که به ms266 صورت دینی مینماید و چون معنی دینی ندارد2، برای آخرت نشاید. پس کلمه گفتن ایشان برای پنج سبب است: اول آنکه به سبب خوف قتل نفس و دوم آنکه خوف برده کردن عیال و اطفال و سوم آنکه به سبب اظهار به مسلمانی و چهارم آنکه برای اخذ مواجب و غنائم و پنجم آنکه برای تعصب مذهب آبا و اجداد. یعنی ای محبوب هرگاه که این کلمه ایشان را به عمل صالح دعوت نکرد و از ظلمت نام و آوازه به نور یقین نرسانید پس معلوم شد که برای آخرت نگفتهاند و عمل باطن ندارند که والذین کفروا اولیاءهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات. ایشان نیز در ظلمت عظیم و به جهالت مستقیماند، زیرا که ای محبوب به دعویهای نام و ناموس کی راست آید. غزل

ای به دعوی نمی برآید کار رو به معنی دمی ز عشق برآر

معرفت قسم کاملان آمد ناقصان را چه کار با این کار

راه نارفته عاشق مقصد چشم بینور طالب دیدار

هر کس به کس است بسته خود را ما زان توایم هر چه هستیم

در حلقهآ عاشقان چالاک ما صدرنشین زیردستیم وای محبوب، این فقیر گروهی را در زمین جابلقا و سابلقا دیده است و این زمین جابلقا و سابلقا شب ندارد همه روز است. مسلمانان این زمین چهار وقت نماز میگزارند. وقت خفتن نیست مجرد غروب طلوعست و در این زمین هر چهار علم شهرت دارد که آن محبوب در کرتی التماس نموده بود، کیمیا و هم سیمیا و هم ms268 ریمیا وهم هیمیا. کیمیا و سیمیا مشهور است اما هیمیا آن است که اسمی است از اسمای حضرت صمدیت جلت قدرته چند سال مواظبت به شروط کثیر مینمایند. چون آشنای آن اسم میشوند، پس قدرت آن میگردد که به مجرد خواندن از قالب خود برون میآیند و به قالب مرده درمی آیند و حرکت میکنند و باز در قالب خود میروند. این را علم هیمیاگویند. اما آنچه به اسم اعظم قدرت حاصل میکنند این عارضی است، اما غیر عارضی آن است که ولی در ترقی درجات، این مقام تمام یابد، اما تصرف جایز نیست. اگر نوعی در این عالم متوقف شود از قربت برافتد. از سبب این معنی ارباب عالم کبریایی متصرف نیستند. چون آن محبوب در این مقام خواهد رسید، روشن خواهد شد. اما علم ریمیا آن است، این نیز اسمی است از اسمای اعظم، به مواظبت وبه شروط کثیر مرده را زنده میکنند. این علم را هیمیاگویند، اما این نیز عارضی است و غیر عارضی. ولی در ترقی درجات این مقام تمام مییابد. آن را شیخ یحیی میگویند. چون آن محبوب برسد بداند. پس ای محبوب کیمیا و سیمیا این است.

المقصود آن گروه به بعضی انوار که مقرون به ظلمت و خیال است روشها دارند، اما ای محبوب این گروه از عالم حس تجاوز کردهاند اما ایشان را ممکن نیست که از عالم خیال تجاوز کند. موجود را میپرستند که قاعده بر عرش است. این قوم در

وگروهی دیگر را دریافته ام که ایشان را اعتقاد است به نورهای الهی جل و علا، اما به معرفت عقل فاسد ظلمت خدای تعالی را می پرستند و او را سمیع و بصیر و عالم و متکلم و قادر و مرید و حی میدانند، اما صفات حضرت صمدیت جلت قدرته را به مناسبت صفات خود می پندازند و صریح میگویند که کلام او حرف و صوت است و به خلق حرف و صوت متکلم است و در ازل متکلم نبود، و این مذهب معتزله است که ایشان را کلامی که نه حرف بود نه آواز، محال مینماید؛ اما این فقیر جوابهای بر حکم مثال نموده است. المثال مصابیح الاقوال. و این مثال در مکتوبی در قلم آمده است، آن محبوب دریافته باشد.

پس ای محبوب این مذهب نیز در اعتقاد فاسدهآ خویش محجوب و منکراند که کلا انهم عن ربهم یومیذ لمحجوبون و این محجوبان ای محبوب سه طایفهاند: اول محجوب به ظلمت عظیماند و دوم محجوب به نوری که مقرون به ظلمت عظیم است و سوم محجوب به بعضی انوار، و ایشان بسیاراند که این فقیر در این بلادها و ملکهای بالا معاینه کرده است و مباحثهها به ایشان شده و همه را به برهان علوم شریعت و حقیقت الزامهای محکم داده است.

اما ای محبوب گروهی است که چهار طایفهاند. بر حقاند ونهایت در عالم همین چهار طائفهاند. گروه اول معانی صفات حق تعالی از تحقیق دریافتهاند و میدانند که اطلاق اسم کلام وارادت و قدرت همچنان مراد نیست که در صفات بشر اطلاق کنند، اما صانع عالم محرک سموات و مدبر افلاک است. وگروه دوم از این ترقی کردهاند و میگویند که در سموات کثرت است و در هر آسمانی محرکی علاحده

و گروه سوم از این گروه دوم ترقی کردهاند و میگویند که تحریک اجسام بر طریق فعل باید که بر طریق خلقت بود من رب الغالمین را و طاعت باشد به بندهای از بندگان او تعلق دارد که نسبت او به انوار حضرت صمدیت جلت قدرته چون نسبت به قمر است در انوار محسوسات، اما ایشان می پندارند که حق تعالی محرک کامل است به طریق امر و نه بر طریق فعل. وای محبوب در تفهیم آن امر و ماهیت آن افهام قاصراند واین هر سه گروه محجوبانند به انوار مقرون به ظلمت.

اما ای محبوب میان مذاهب عینالیقین واهل حق الیقین ومشاهدة الیقین نیستند از سبب مذاهب مختلط ودر اختلاط اخلاص نیست وچون اخلاص نیست، ایشان را علم حقالیقین نیز مشاهده نیست. پس هم از معقولات به قیاس مذاهب نقلیات خود یافتهاند و هیچ نیافتهاند، چنانچه ابو علی سینا در مبدأ حال استخراج افلاک از معانی معقولات درکتابی نبشته بود، ناگاه اهل مشاهده علوی و سفلی، درویشی، بر سر وقت او رسید، آن چند ورق ابوعلی سینا در آب انداخت. چون ابوعلی را خبر شد افسوس کردن گرفت و گفت چهل سال در معقولات خون خورده بودم آنگاه استخراج کرده بودم و تو ای درویش چه کردی؟ درویش گفت که ای بوعلی، من در آن دیار علوی سفر بسیار کردهام و مشاهده مرا شده است و تو همه دروغ نبشته بودی! اما چون وقت بوعلی رسیده بود، ازان درویش همه عالم علوی و ماورای علوی بوعلی را مشاهده شد و کرد، چون دید که آنچه از ms271 معقولات نبشته بود یکی از آن نبود. پس ای محبوب این فقیر نیز این هر سه گروه مذکور را از روی مشاهده و معاینه جوابها گفت و از ایشان هیچ یکی هم چو بوعلی را نیافته. اما آن محبوب را الله تعالی چون در این مشاهدات خواهد رسانید خواهد دید.

269

المقصود گروه چهارم ایشان را تحقیق شده است که این مطاع نیز موصوف است به صفتی که نافی وحدانیت محض کمال بالغ است که نسبت این مطاع به نسبت انوار حضرت صمدیت جلت قدرته چون نسبت آفتاب در انوار محسوسات. فرد روزم تو برفروز شبم را تو نوربخش کاین کار توست کار مه و آفتاب نیست

پس ای محبوب، این گروه رابع توجه کردهاند از کسی که محرک سموات است کقوله تعالی انی وجهت وجهی للذی فطرالسموات والأزض حنیفا و ما أنا من المشرکین. پس ای محبوب، محرک اجرام علوی نفس کل است و آمر به تحریک نفس کل وفاطرالسموات حق تعالی است. پس ای محبوب این گروه رابع رسیدهاند به موجودی که او منزه است از کل و کل محتاج است بدو و این معنی وصول به مشاهده است. یا محبوبی رزقک الله بهذهالمشاهدات آمین آمین آمین!

ای محبوب در این راه گم شده که اگر خود را در خود جویی، در خود هم نیابی زیراکه در این راه همین تویی تو حجاب اعظم است. غزل هر شبی وقت سحر، در کوی جانان میروم

چون ز خود نامحرمم، از خویش پنهان میردم چون حجاب مشکل آمد، عقل وجان درکوی او

لاجرم در کوی او بیعقل و بیجان میروم هر سحر عنبر فشاند زلف عنبرریزاو

من بدان آموختم، وقت سحر زان میروم تا بدیدم زلف چون چوگان او بر روی ماه

در خم چوگان او چون گوی گردان میروم ماهرویا در من مسکین نگر کز عشق تو

با دلی پر خون به زیر خاک حیران میروم ذره ms272 ذره زان شدم تا پیش خورشید رخت

همچو ذره بی سر و بی پای گردان میروم

زان چنین شوریده دل سر در بیابان می روم1 تم هذالمختوب الشریف فی یوم الجمعة الثالث والعشرون من ذالحجة سنة ازیع و عشرین ولثمان مائة.

محبوبم اعز محترم، المدعو منالله الودود آغنی ملک محمود شیخا، ذام عزه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ربانی جلت قدرته و به برکت خاندان نبوی علیهالسلام موجب شکر است، لله الحمد والمنة. غرض صحیفه مبنی بر آنکه ای محبوب، غزل گوهر وقت توان یافت به بازار سماع گل مقصود توان چید ز گلزار1 سماع قیمت نغمه چه دانند از این مدعیان اهل دل جمله بجانند گرفتار سماع در ببندید2 بر اغیار، همه یارانند جز بدان دل شده با ما که بود یار سماع منجلی چون شود از گحل یقین چشم دلت خواجه آنگه نگری تابش انوار سماع عاشق سوخته خوش گفت که در باطن مره هر چه جز دوست شود سوخته در نار سماع منکرا دور از این جمع همی میپایی عزت سر خدا نیست در انکار سماع

المقصود ای محبوب قال الله تعالی أنتم و ازواجکم تحبرون ای محبوب ازین تخبرون سماع مراد است، یعنی در بهشت مردان و زنان را سماع باشد و مسموعات را بندگان حضرت صمدیت جلت قدرته سماع شنوند که و لو آن ما فی الارض من شجرة آقلام والبخر یمده من بعده سبعة ابحر مانفدت کلمات الله ای محبوب تحبرون سماع بی واسطه است، گوینده حضرت صمدیت جلت قدرته باشد و شنونده

پس ای محبوب، خواجه علیه السلام سماع خویش را سبب ظاهربینان به نیابت

پس ای محبوب این راگها که در زمین هند نرم کردهاند هم از پردههای بالا نرم و لطیف ونازک کردهاند که عالمی اسیر است و این آتش سماع که در هند در دادهاند، به اجازت حضرت رسالت علیهالسلام است که چون قطب عالم شیخ قطبالدین بختیار اوشی قدس الله سره العزیز از اجمیر به اجازت شیخ کبار معینالحق والشرع والدین، حسن سجزی، قدس الله سره العزیز دردهلی آمدند و ساکن شدند و آن روز سید مبارک غزنوی، قدس الله سرهالعزیز مقتدا در شهر دهلی ایشان بودند. روز جمعه در مسجد دهلی کهنه بعد از نماز، هر دو بزرگوار ملاقات کردند. قطب عالم به خدمت سید مبارک گفتند که ای مخدومزادهآ کونین، میخواهم در این شهر سماع بشنوم، شما حاضر شوند؟ خدمت سید فرمودند تا آنکه مرا اجازت حضرت رسالت علیهالسلام نشود حاضر نشوم. حضرت قطب عالم فرمودند که امشب شما را اجازت خواهد شد. قضاء هم در آن شب حضرت رسالت علیهالسلام، خدمت سید مبارک را در خواب فرمود که ای فرزند، قطب عالم ماسماع خواهد شنید، تو ای فرزند باید که حاضر شوی. خدمت سید مبارک روز شنبه حاضر شدند و اول سماع در دادند. پس ای محبوب هر چه به اجازت حضرت رسالت است ms275 صلی الله علیه و سلم، ببین که این آتش روزبروز افزون است و افزون باد، آمین!

اکنون بدان ای محبوب السماع یحرک قلوب المستمعین ویوقد نار الشوق فی صدور المشتاقین این آتشی است آتش خدای که از نار الله الوقدةالتی در داده است. اهل سماع می دانند که بر این آتش خوش میکنند و در خروش میآیند، دانی کراست دسترسی بر مراد جان با صوت خوب آنکه ورا گوش میکن جون در سماع هست محمد بدین صفت عودی بر آتش است که آن جوش میکند در پیر این فقیر کرامت همی نمود دیدم نشسته ساغر مینوش میکند

اما شروط سماع سه چیز است: زمان و مکان و اخوان. زمان آن است که جمیع حضار مجلس را شاید که در آن زمان توجه همه به سوی حق تعالی باشد. یعنی مجرد نواخت به منزله تکبیر تحریمه است. در آن زمان حضار مجلس سماع همه را بر خود حرام کنند و مکان خانه محفوظ باشد که نامحرمی درنیاید؛ و اخوان آن است که همه مریدان از یک پیر باشند و یا از یک طبقه باشند1. اما ای محبوب در این عصر در حالت سماع تواضع یکدیگر میکنند. این معنی از حالت وقت نیست، این فعل در حالت سماع نشاید. چنانکه روزی در خانه ملک یوسف، توریت خوانی حضرت قطب عالم را قدس الله سره العزیز طلبیده بودند وحضرت قطب عالم اجابت کردند و این فقیر در رکاب مبارک ایشان رفته بود. صوفی به حضور قطب عالم در سماع برخاست و میرفت. هر بار که نزدیک قطب عالم میگذشت تواضع

اما شرطی دیگر آن است: اهل سماع را شاید که مقدار وقت قدم زند و چون منقطع وقت شود، هیچ حرکت نکند. هم در آن محل که منقطع وقت شده باشد، فی الحال بنشیند که اگر بعد از منقطع وقت یک قدم بی وقت زند، بلایی از آسمان منزل شود که هلاکی آن دیار باشد. اما درویش صاحب حال و وقت را این حکم ms277 است. پس ای محبوب ورود وقت به چه ماند؟ به باران بهار ماند که در وقت ماندن به یکبار ماند که قطرهای در آسمان نیست. این بر حکم مشاهده نبشتهام، اما تمام بیان مقام انقطاع وقت وحالات را در رساله سماع خواهم نبشت. از آنجا به تمام، مقدمات روشن شود و تو هم خواهی کرد که در دو وقت همین نوع است. اما بی حالان و بی وقتان اگر ده روز قدم نامبارک بزنند جز ویال ایشان را حاصل نیست.

چنانکه ای محبوب روزی قطب حقیقت شیخ نظام الحق والشرع والدین قدس الله سره العزیز در سماع تواجد میکردند و وقت منقطع شده بود. یک قدم به غیر وقت زدند. از بام فرود میآمدند پای مبارک ایشان مجروح شد. چون بستند پای مبارک صحت یافت اما شکر لنگ شدند. خلق دهلی نادان میگفتند که شیخ نظام الدین اگربزرگ بودی، پای مبارک مجروح نشدی و آنکه شد اما راست شدی؛ و این گفتار نادان در سمع خدمت شیخ رکنالدین ابوالفتح قدس الله سره العزیز [رسید] فرمودند که زهی نادان و گفت که آن برادر ما یک قدم به غیر وقت زده بود بلایی منزل شده بود که اگر ایشان به پای مبارک خود نمیگرفتندی، تمام دهلی و دیار دهلی هلاک شدی. پس بلایی که به هلاک دهلی رسد بر پای خود بگیرند، آن پای چگونه راست شود؟ پس ای محبوب زهی کاری مشکل و خلق این سماع را چه طریق کردهاند و به چه نوع میشنوند؟

مطربا اسرار ما را بازگو قصههای جانفزا را بازگو

ماجرایی رفت ما را در آلست بازگو آن ماجرا را بازگو

مخزن انا فتحنا برگشای سر جان مصطفی را بازگو

***

کرر حدیث احبتی یا مطرب إن الحدیث عن الاحبة طیب

پس ای محبوب، الشوق نوغان شوق الآنبیاء و شوق الأولیاء فشوق الأنبیاء بلاواسطة و شوق الأولیاء بواسطة و هوالمشموغات بصوةالحسن و هذه الصوت داعی الی الله تعالی و این آواز از روی شرع مقبول نیست. پس ای محبوب اهل ظواهر گروهی نادان - که شریعت عمل نفس حضرت رسالت است علیه السلام و سماع عمل روح حضرت رسالت است علیهالسلام - پس عمل نفس را مقبول داشتند و عمل روح را غیر مقبول می دارند و آنچه در جامع الصغیر آورده است که غنا حرام است اگر چه بی مزامیر است و یعنی به ضرب نیز حرام است و ای محبوب ثبوت حرمت بدان شده است که عوام به هوای نفس میشنوند که داعی است به هوای نفس وتشویق کننده است به لغو ولهو. اما شنیدن اولیاء ، ایشان را داعی است الی الله تعالی و تشویق کننده به حضور و به مشاهده که غیبت از آن حضرت بر دلهای ایشان حرام است

چه بام بلند است بام هفتم چرخ گذشته است از آن بام نردبان سماع به زیر پای بکوبید هر چه غیر ویست سماع از آن شما و شما از آن سماع [کنار ذره چو پر شد ز پرتو خورشیدا] همه به رقص درآثیم در میان سماع

وای محبوب، هر که را میل سماع نیست او از اهل غرور است و از مذهب اهل عرفان دور است. اما ای محبوب اهل سماع کسی راگویند که چون در سماع درآید چون نظر بالا کند تا عرش بیند که او ms279 را هیچ حجابی نبود و چون نظر فرود کندگاو و ماهی را بیند و این سماع اهل متجلی ذات است که از عرش تا ثری در حالت سماع در خود بیند و از این کامل تر آن است که او را در حالت سماع از عرش تا ثری و آنچه در شش جهت است مر او را مشغول نکند. بیت

من از خوبی ساقی آنچنان مست نمی دانم که در مجلس چهها رفت

پس ای محبوب، اگر درویشی را در سماع بینی تصورکنی که این درویش شاید از این سه حال مذکوره در یکی خواهد بود. اگرچه آن درویش در هیچ مقامی نباشد، اما از برکت اعتقاد خوب، فیض حالهای مذکوره به تو رسد، ولیکن ای محبوب امیدوارم که آن محبوب را نظر به حدی رسد که هر یک از این حال مذکور را مشاهده کند. چنانکه ای محبوب، در شب پنجشنبه الثانیة من ذیآلحجة سنة ثلاث و عشرینوثمان مائة این فقیر را نیت ملاقات شده بود که شیخ یعقوب جمالی را که [در] شهر سواس ساکناند و این سواس شهری است در ولایت روم و خدمت شیخ در این عصر قطب عالماند. در شب مذکور این فقیر در عالم طیر شد، در سواس رسید ونماز خفتن با جماعت قطب عالم، شیخ یعقوب جمالی سلمه الله تغالی، گزاردم و بعد از نماز سماع دردادند و قطب عالم شیخ یعقوب و شیخ محیالدین یمنی و شیخ نورالدین گلبرگی هم در آن شب در طیر [به] جماعت خانه ایشان رسیده بودند و قطب عالم شیخ یعقوب و شیخ محیالدین یمنی و شیخ نورالدین گلبرگی، هر سه در سماع برخاستند و تواجد میراندند، در حلقه میرفتند؛ و این فقیر ایستاده بود. در تواجد وقتی و حالتی در این سه بزرگوار وارد بود غالب بر قوت بشری ایشان بود و ایشان را در حرکت درآورده بود و این حال ایشان در این فقیر کمتر ms280 از قوت بشری بود. یعنی این فقیر حال ایشان را متصرف بود، اما مقامات

در مصحف عقل حرف طامات ببین بر سدره برآ و پس خرابات ببین

بگذر ز صفات او و در خود بنگر بی واسطهای تجلی ذات ببین

الله تعالی تجلی مذکور را و حالت این فقیر را بر آن محبوب، تجلی ازلی از حضرت لم یزلی خویش، ارزانی خواهند داشت وای محبوب حالی که کونین صاحب حال را مشغول نکند، آن احوال حضرت رسالت است علیه السلام چنان فرمودهاند که رأیت رب فی لیلة المغراج فی احسن صورة صحابهآ کرام از این حدیث پرسیدند. حضرت سید کونین علییه السلام فرمودند به عبارتی دیگر رأیت صورة حسنة تلکاللیلة لم تشغلنی عن رؤیة الله. ای محبوب نیکو تفکر کنی که ان فی ذلک لآیات ms281 لقوم یتفکرون. پس ای محبوب حضرت رسالت را علیهالسلام این حال در شب قرب و کرامت و ضیافت بود که سبخانالذی أشری بعبده لیلا، در این شب حضرت رسالت علیه السلام با کمالیت وجلالیت و عظمت نبوت، مهمان خورشید عظمت عظیم قدیم شد، جلت قدرته. حضرت صمدیت جلت قدرته در آئینه قاب قوسین او آذنی تجلی کرد او را مخصوص و محفوظ بدو صفت گردانید و آن دو صفت یکی جلال ذات و دوم جمال ذات.

اکنون ای محبوب از پیر فقیر خود بشنو از روی مشاهده، نه از روی حکایت و روایت که جلال و جمال به چند قسم است. پس ای محبوب جلال منقسم به پنج قسم است: جلال ذات و جلال صفات و جلال اسماء و جلال افعال و جلال آثار، و در تحت هر جلالی صد هزاران هزاراند. جلال نامتناهی است و جمال نیز منقسم بر پنج قسم است: جمال ذات وجمال صفات و جمال اسما و جمال افعال و جمال آثار و در تحت هر جمالی صد هزاران هزاراند. جمال نامتناهی و صدهزاران هزار جلال و جمال در تحت هر جلالی و جمالی که فیض ربانی، بر صاحب تجلیات انوار حقانی، از جلال وجمال است وحضرت رسالت علیه السلام را به چندین هزاران هزار عظمت رؤیت جلال و جمال، تشریف وجد و حالت مشرف گردانید و بعضی اولیاء نیز که در مشارب خواجهآ عالم علیه السلام به تشریفات مذکوره ملبوس اند. یا حبوبی رزقک الله تعالی فی التشریفات آلمذکورات آمین آمین آمین!

و ای محبوب، عبادت و معراج و سماع کار هر کسی نباشد1. چنانکه روزی حضرت شیخ کبیر بهاء الدین زکریا قدس الله سره العزیز در میان مریدان خویش، اهل سماع واهل وجد را مذاکره میکردند و در این محل سخن می رفت که فرمودند که ما جویهایی میکنیم و میکاویم، اما چشتیان آب را بردهاند و میبرند، زیرا که ایشان را ms282 در یک سماع چیزی حاصل میشود که ما را در چهل روز نیست. بعضی مریدان کبار عرض داشت کردند که شما چرا نمیشوید؟ فرمودند که این معراجی است که ما محرومیم. پس ای محبوب، صوفیان ناصافی و درویشان بی وافی، سماع را و حالت را چه نوع کرده میروند؟ و این کاری مشکل است. چنانکه روزی حضرت شیخ فضیل عیاض قدس الله روحهالعزیز، در سماع برخاستند و درویشی نیز بیوقت و بی حالت، چنانکه بعضی صوفیان عصر میخیزند، برخاست. چون نظر خواجه بر آن درویش بی حال افتاد، خواجه قدس الله سرهة العزیز در مقال شد وگفت الله تعالی یری حین تقوم. درویش را هیبتی زده گوشه گرفت.

تم هذألمکتوب الشریف فی یوم الإثتین السادس والعشرین من ذالحجة سنة أربع و عشرین وثمان مائة.

روزی ای محبوب جانم و ای مطلوب روزگارم، این رباعی خویش را در حضرت قطب عالم، پیر کبیر خود به هدیه بردم. چون رفتم حضرت پیر کبیر از ضمیر منیر خود فرمودند که ای شهباز چه آوردهای در نیاز؟ فی الحال روی خود به خاک مالیدم و از دل گداز خواندم که رباعی جسمم همه اشک گشت و چشمم بگریست در عشق تو بی جسم همی باید زیست از من اثری نماند این عشق ز چیست چون من همه معشوق شدم عاشق کیست؟1

تا آنکه حضرت مخدومی در این عالم بودند، مجردی که این فقیر را میدیدند این رباعی را بر زبان مبارک میخواندند و حالتی میراندند. الله تعالی جمال این ریاعی بر آن محبوب تجلی کند در خواندن این ریاعی دلگداز باشی.

محبوبم اعز محترم، المد عو من الله الودود آغنی ملک مخمود شیخا، ذام عزه، سلام ودعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ربانی جلت قدرته و به برکت خاندان نبوی علیه السلام موجب شکر است، لله الحمد والمنة. غرض صحیفه مبنی بر آنکه ای محبوب، ms284 غزل

خوشی آخر؟ بگو ای یار چونی؟ ازین ایام ناهموار چونی؟

به روز و شب مرا اندیشهآ تست کزین روز و شب خونخوار چونی؟

از این آتش که در عالم فتادهست زدود لشکر تاتار چونی؟

در این دریا و تاریکی و صد موج تو اندر کشتی پربار چونی؟

وجودی بین که بیچون و چگونهست دلا دیگر مگو بسیار چونی1

المقصود ای محبوب. الرویا ثلث الرؤیا منالرحمانیة و رؤیا من الشیطانیة ورؤیا منالنفسانیة پس ای محبوب قوت و ضعف آثار و اسرار ملکوتی را که در عالم مثال متجلی میگردد در حالتی که حواس در آینهآ خیال مقید مشاهده کردن اسباب است و قوی ترین سببی که موجب اطلاع نایم است بر معاینهآ عالم مثال احدیت و احمدیت توجه سالک است به مقصود، و جمیع امور هم از تعاریف کثرت احکام تعطیل خواطر از تعصب هموم متنوع است. پس ای محبوب، هرگاه که شعور

وای محبوب، بدانکه میان عالم ارواح و در میان عالم اجسام، دیگر عالمی است و آن عالم نمودار هر دو عالم است. وای محبوب، هر فیض که از عالم ارواح به عالم اجسام میرسد، به واسطه عالم متوسط مذکور میرسد، زیراکه ای محبوب فیض روحانی که از عالم ارواح تنزل میکند مجرد است از مناسبت و الفت با عالم اجسام، وچون ای محبوب در عالم مثال مطلق میرسد، آن کریم ms285 الطرفین است. پس ای محبوب آن عالم با عالم ارواح اجسام مشابهتی تمام دارد. همچنین ای محبوب چون از آن عالم فیض وارد است پس در مقام غربت نسیم آشنایی میدهد، بعده اشتیاق وطن اصلی غالب میگردد و با آن اثر روحانی مألوف حال او خود جلوه میدهد و با آن آثار روحانی ممتزج میگردد. و ای محبوب این عالم متوسط را دو مرتبه است: مرتبه تقید، یعنی به هریک متجلی صحیح است و اما در این مرتبه آن را خیال مقید خوانند به مرتبه اطلاق و در این مرتبه آن را مثال مطلق گویند که معانی از این عالم در مرتبه اطلاق این عالم مطابق اصل بود بی ریب. اما ای محبوب در مرتبه تقیدگاه مطابق باشد وگاه غیر مطابق بود به حسب صحت شکل دماغ و اختلال آن وانحراف و اعتدال مزاج وقوت و ضعف مصوره. پس ای محبوب بدانکه به سبب خیال مقید است، اما مردم را با عالم مثال مطلق نسبت جداول و جویهای خرد است که از بحر1 عظیم متضرع میشود و هر یکی را طرفی متصل است به عالم مثال و طرفی دیگر منشعب میشود در تأملات عوارض و لواحق و لوازم وعواقب امور اقسام واصناف محسوسات است.

پس ای محبوب چون این قاعده مقررگشت، بدان ای محبوب موجب صحت خیال رؤیای نوع انسان چند چیز است: بعضی از آن داخل مزاج و بعضی خارج از مزاج، اما ای محبوب، آنچه داخل مزاج است آن صحت هیئت دماغ است و اعتدال مزاج وقوت تصرف متصوره است و آنکه خارج مزاج است و آن اتصال و قرب خیال مقید شخص که مقتضی اتحاد است به عالم مثال وآن قلت وسایط است از تعلقات لذات نفسانی و افکار فاسده و تصورات باطله و تعصب هموم امور متفرقه و صدق اقوال سنیه و افعال مرضیه است. پس ای محبوب از این جا است که معبر کامل باید که صاحب بصیرت بود که به قوت کشف سری و روحی، بر مدارج ارواح و مراتب تمثلات عالم مثال اطلاع1 یافته باشد. چون رؤیا صاحب مزاج مستقیم نشود، به حسب معرفت او به مواقع مقام منام و مواطن خیال، تشخیص آن رؤیا را با معانی که مناسب آن باشد که در آن عالم نسبت دهد، بلکه اگر معبر عارف باشد به مراتب علویات دهد و در عالم مثال توقف نکند و ترقی گرداند به عالم ارواح و از آنجا به عالم جبروت منتهی شود و از مرآت استعداد عین ثابته آن شخص مشاهده کند که اصل آن رؤیا به اقتضای استعداد حال او نمودار چیست و حقیقت

چون ای محبوب، این معنی مفهوم شد، اکنون بدان ای محبوب حظوظ طبقات اصناف نوع انسانی از ادراک اسرار معانی عالم ارواح و غیره به واسطهآ خیال مقید در حالت نوم بر چند نوع است: بعضی آنانند که رؤیای ایشان به تعبیر محتاج است و بعضی آنانند که رؤیای ایشان قابل تعبیر نیست و این طایفه بر دو نوعاند طایفهآ اول محجوبانند که صفات تقیدیه و احکام وانحراف خلقیه بر نفوس ایشان غالب گشته و کدورات نفسانی و فساد هیئت قوای روحانی، مرغ خیال را که آن متصل است به عالم مثال مسدود کرده و به استیلای ظلمت قوای خبیثه، از مطالعه اسرار دور افتاده و از خلعت کرامت درگرفتن تعریفات الهی محروم گشته، بیداری این قوم عین خواب است و خواب ایشان عبث است. نه بیداری ایشان را ثمرهای و نه در خواب ایشان نتیجهای، قوله تعالی سواء محیاهم و مماتهم و طایفهآ دوم متوسطان اهل سلوکاند که ایشان آینهآ دل خود را مستعد قبول معانی و اسرار عالم مثال ساختهاند، اما از قرب مرغ خیال به حکم انقطاع از علایق تجاوز نکردهاند. پس ای محبوب در حالت نوم آنچه از اسرار عالم مثال عکس در آینهآ دل ایشان زند. عکس آن از دل بر دماغ زند و چون ای محبوب عکس ظاهر به صورت اصل است، پس محتاج به تعبیر نباشد.

اما ای محبوب آن نوع رؤیا، ایشان ms288 که به تعبیر محتاج است، ایشان نیز دو

و چون ای محبوب این را معلوم کردی، اکنون بدانکه در ظهور نتیجه بعضی منامات تأخیر میافتد و حکم بعضی سریع الظهور ms289 میباشد و ای محبوب تأخیر ظهور نتیجهآ رؤیا، نزد ارباب تحقیق دلیل است بر علو مرتبه نفس صاحب رؤیا، زیرا که قوت عروج نفس اداراک به کمال رسد و حجب عالمهای علوی کشد1 و در محل اعلی که خزانهآ علم قدیم است، مطالع آن امر قریب الوقوع کند والا بعد از اطلاع این اسرار سالک آن امر از آن حضرت به هر عالم از عالمهای عالیه که نزول میکند، اما

287 مدتی مکث است و به حکم تصرف اسمی که مدیر آن عالم است ظاهر میگردد و از آنجا به عالم دیگر نزول میکند. و از اینجاست که گفتهاند که نتیجهآ بعضی رؤیای اهل کمال بعد از چهل سال ظاهر شود وخواب مهتر یوسف علیهالسلام از این قبیل بود که از آن روز که گفت انی رأیت احد عشر کوکبا والشمس والقمررأیتهم لی ساجدین تا آن روز که گفت هذا تأویل رؤیای من قبل قد جعلها رب حقا، ای محبوب چهل سال بود و سرعت ظهور حکم رؤیا دلیل است بر ضعف حال نفس رائی که قوت ترقی عروج ندارد که کیفیت صور امور و حقائق کونین مقدر، از عالم عالیه اخذ کند و غایت ترقی در حالت اعراض از تعلقات جسمانی و شواغل نفسانی آن است که آنچه از فلکالقمر به فضای جسمانی نزول کرده بود، به قدر صفای نفس ادراک بعضی از آن کنند و از آنجا تجاوز نتواند کرد و قوت عروج به عالم علوی ندارد، لاجرم سبب قرب آن امر مدرک، ظهور اثر و نتیجه رؤیا در تأخیر نیفتد. پس ای محبوب در هر درویشی که وقوف مکتوب سیام را نباشد، تعبیر از خواب خود نتواند گفت و در خواب مریدان خود جواب نتواند گفت و در غلط نوم افتد. ایزد تعالی خطرات انفاس سالکان مسالک و منازل اعلی و قاصدان مقاصد اقصی را [از] آفتاب عوارض صدود [و] آثار شوایب موانع مجال شهود، ms290 در پناه عصمت محفوظ دارد بمنه و کمال کرمه. فرد معبر، دوش پایش را به خواب اندر همی بوسم

چنین خواب همایون را یکی بر کوی تعبیری

محبوبم اعز محترم، المد عو من الله الودود آغنی ملی مخمود شیخا، ذام عزه، سلام ودعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ربانی جلت قدرته وبه برکت خاندان نبوی علیه السلام موجب شکر است، لله الحمد والمنة. غرض صحیفه مبنی بر آنکه ای محبوب، غزل تا گرد خاک کوی تو باد صبا گذشت ما را به باد صبح بسی ماجرا گذشت در دل رسید تیر غم ناوک فراق بیچاره دل ببین که به جانش چهها گذشت گرچه بلاست تیغ فراق از وصال او لیکن از این بلا به سرم بارها گذشت دایم به آه سرد و دم گرم زندهایم حیف از حیات ما که به باد ه

که بر رخت رسیده ز رویت چرا گذشت در حیرتم ز زلف شب تیره روز تو ک تیغ بلا و درد، محمد به خود گرفت ظلمی که بر حسین در آن کربلا گذشت

المقصود ای محبوب، مصلی را اسرار صلوة، از تکبیر اولی تا سلام آخر، شغل باطن باید تا آن صلؤة در آن حضرت شاید لامحال مقبول آید. بدان ای محبوب چون در نماز تکبیر اولی گویی بعد از تکبیر اولی بخوانی سبحانک اللهم یعنی ای بارخدایا همه پاکی مر تو را است و دوری از همه وصفهای ناسزا و گفتهای ناروا مر تو را است، چون دوری تو از همه گفتارهای دشمنان و گمان همه دوستان. بعده بگویی و بحمدک و همه سپاس و ستایش تو نماز میکنم و خدمت پرستش تو یعنی

که آن ستور بود کو ms292 فرو شود به چرا بدان خدای که در آفتاب معرفتش به ذرهای نرسد عقل جملهآ عقلا که پختگان ره و کاملان موی شکاف چو طفلکان بشیرند در طریق خدا اگر دلیل چو خورشید بایدت بنگر که بر خدایی او هست ذره ذره گوا

دماز آنکه هست چو موسیش در ید بیضا به شعر جان محمد چو هست عیشیدم

رمبه دست پیک صبای سحر نسیم صبا ز درگهت به مشام دلم رسان به کرم

ویسان که میسوزممیان سجدهآ سبحان ربیالاعلی در آن زمان بر خویشم رسان که میسوزم المقصود، الرحمن یعنی آن بخشاینده بی بهانه که دشمن همچو دوست پروردهآ نعمت اوست و بیگانه چون آشنا خوی کردهآ رحمت اوست الرحیم یعنی آن بخشایندهآ زلتها بر بندگان و گشاینده عقدههای ایشان که رحمت خاص است بر مؤمنان به دادن ایمان و امان و بهشت با رؤیت جاودان. بعده بدانی که از این حال سپاس داری و شکرگزاری تو را لازم آید، پس بخوانی الحند لله یعنی سپاس و ستایش و مدحت از میان زبان من و سپاس و منت از میان جان مرخدای تعالی را است، آنکه معبود بشر است و منعم بی همتاست. پس چون همه آدمیان را ای محبوب، بینی در تربیت عبودیت با تو شریکاند و اجناس عالمیان را بینی که در نعمت او غریقاند، پس بگویی رب الغلمین الرحمن الرحیم یعنی آن خداوند پروردگار همه خلقان1 است وروزی بخش همه جهانیان است و بخشایندهآ نعمتهای به هر موجودی را جنس رزق دیگر. پس ای محبوب چون جهانی را بینی شوریده، یکی بدکرده و دیگر بد کننده و یکی بد گفته و دیگری بد شنیده و یکی آرزوی خود رانده و دیگری بر امید فرومانده و یکی ظالم و دیگری مظلوم و یکی روزیمند و دیگری محروم ، پس بالیقین دانی که این حالهای ms293 شوریده از او تدارک پذیرد و این کارهای پریشان به لطف او نظام گیرد، پس بخوانی ملک یوم الدین یعنی پادشاه و پروردگار و داور روزشمار که همه گردنکشان در آن روز گردن بنهند و همه بیانصافان به ضرورت در آن روز انصاف دهند. پس ای محبوب چون قبول شاهی بیابی، دل از فکر دارین برداری و از غیبت به حضرت درآیی و از مقام ثناگفتن به راز گفتن آیی و بر شادی امید جواب، زبان خطاب بگشایی و بخوانی ایاک نعبد یعنی مر تو را به یگانگی پرستم، چنانکه به یگانگیت میشناسم. یعنی به همه دل بنده ترا باشم و به

و ای محبوب، حضرت صمدیت جلت قدرته فاتحه را که فرستاده است به دو قسم فرمان میشود نیمی تا ملک یوم الدین ثنای حضرت من است و نیمی دیگر دعای بندهآ من است از ایاک نعبد تا ولاالضالین، یعنی فاتحه را که فرستادم میان خود

المقصود ای محبوب، بعد از قیام وقرائت نماز فارغ شوی، چنان دانی که از حساب قیامت فارغ شدی که خواجه عالم علیهالسلام فرموده است حاسبوا انفسکم قبل أن تحاسبوا همین مراد است، زیرا که ای محبوب جمال قرائت نماز اهل حضور را نمونه مقام حساب است. پس ای محبوب در رکوع روی چنانستی که در حساب قیامت پشت شکست از گرانی بار و حاصل حساب که بر تو در حالت قیام و قرائت گذشت، پشت دو تاکنی چون دال دبیر و بدانکه ای محبوب رکوع صورت خضوع است، زیرا که شکستگی ظاهر عنوان باطن است و صورت رکوع اشارت بدان دارد که سرهمت باید که زیر بار نهاده، پس [به] هزار شکستگی و دل بستگی بگویی، سه کرت و یاکثرت ازین، شبحان رب العظیم، یعنی پاکی از همه عیبها و دوری از همه وصفهای ناسزا خداوند مراست و خدای عزوجل به صفات خویش بزرگوار است و به رحمت و نعمت خویش پروردگار است. بعده ای محبوب سر برداری برای قومه و سر برآوردن اشارت بدان دارد که بدانی که خداوند تعالی بر شکستگی من رحمت کرده است و بخشیده است و در وقت سر برآوردن بگویی سمع الله لمن جمده یعنی پسندید خدای عز وجل و پذیرفت و بشنود هرکه اورا بستود و قیل سمع الله لن حمده

و ای محبوب، این کلمات متقاضی است به حاضری که غیبت بر حضرت صمدیت جلت قدرته روانیست و در حالت راز گفتن بنده را و او را غافل بودن سزا نیست. پس ای محبوب به حاضری بگویی ربنا لکالحمد، یعنی ای خداوند پروردگار ما ستایش مر ترا سزاست و سپاسداری مر ترا رواست. از پس آنکه فرو شده بودم به کرم خویش برآوردی و ms296 ناکس و نگوسار دوتا شده بودم، به کرم خویش بزرگوار کردی. پس ای محبوب به مناجات به دل بگویی که به فضل خویش مرا برآوردی و به لطف خود مرانگاه داشتی، اینک برآمدم و اگر فرود داشتی و کارم به من سپارش میکردی، ذلیل دو جهان میگشتم پس بگویی آلله اکبزیعنی خداوند تعالی بزرگتر و بزرگوارتر و نزدیک او آن بنده عزیزتر که او به نزدیک خود خوارتر آنکس که به نزدیک خود سرکشیدهتر آن بنده نگونسارتر، و تکبیر گفتن در هر انتقالی از رکنی به رکنی رفتن، اشارت بدان دارد که خداوند بزرگوار منزه است از گردش حال وهر چه دون و پست بر عرصه انتقال و زوال است.

پس ای محبوب به سجود روی حالت سجود قریب حضرت جواد است، یعنی سجده کردن از همه وجود پرداختن و همه مراد خود یافتن است و آفت هوال[آفت] بزرگ هستی است، چون سر به سجده بردی هر سرکشی که در سر داشتی از سر نهادی و داد بندگی بدادی. اما ای محبوب چنان سر بر خاک نهی که هر چه در سر داری همه را یک [سو] بنهی که لا کبر مع السجود و در سجده سه کرت بگویی سبحان ربیالاعلی یعنی دوری از همه عیبها و پاکی از همه وصفهای ناسزا خداوند مراست و بزرگتر از همه ثناها و ستایشهاست و این ثناکی1 او را سزاست؟ باز سر برداری برای جلسه و در سجدهآ دویم روی و سجده دوم شکر اول است که چون ملاتآک توفیق سجده یافتند و دوم سجدهآ شکر توفیق اول کردند. بعده ای محبوب چنانکه رکعت اول را جمیع اسرارالمعانی بیان دادم تا باید که دوم رکعت نیز و سوم و چهارم نیز هم بدین حضور باطن گزاری و در معراج قلب مشرف شوی که آلصلوة

اکنون بدانی سر تکبیر قنوت که بعد از اخلاص میگویی چیست؟ آن است چنانکه تکبیر اولی از خلق تحریمه بسته و درگفت و شنود ایشان بر خود فراز کرده و دست از همه ایشان افشانده و به حضرت صمدیت جلت قدرته به حضور آمده، همچنان ای محبوب تکبیر قنوت از خود نیز تحریمه بندی و دیدن خود بر خود حرام کنی، از همه چیزها از مرادهای دارین دست بیفشانی، چون از مرادهای کونین تهی دست بمانی، به احوال درماندگی و به زبان بیچارگی بگویی اللهم انا نستعینک یعنی ای بارخدایا، همه خلق و ماهمه عون و یاری از تو می خواهیم بر طاعت تو که سخت بیچارهایم و توفیق از تو میخواهیم در خدمت تو که ما خودبخود درماندهایم و نستغفرک و آمرزش و پوشش از تو می خواهیم به عفو و رحمت توکه از سر خود سخت برهنهایم، یعنی در غم عمر خود درماندهایم. از توفیق تو بخشش می خواهیم و بر تقصیر گذشته از عفو تو پوشش میخواهیم و نومن بک و میگرویم به بارخدایی تو و بندهنوازی تو که گناه گذشته مرا جز تو کسی نیامرزد و کار پسماندهآ ما جز تو کسی نسازد ms298 و نتوکل علیک یعنی کار خود به تو می سپاریم و اختیار خود به تو می گذاریم چون استواری و اعتماد به تو داریم ونهنی علیک آلخیر یعنی همیشه

ای محبوب آخر چیزی که به اتفاق رکن آخر است در نماز قعده اخیره است و وعده گاه راز و ms299 نیاز است و قعده اول واجب است بر طریق تحقیق و رحمت برای استراحت و قعدهآ اخیره فرض است بر طریق تمکین و کرامت، برای گشادن راز و حاجت وای محبوب در هیچ رکنی در نماز شرم و خجالت بر بنده چنان لازم نشود که در قعده زیراکه ای محبوب چون بنده را در حالت خدمت دستوری شستن شود، فروتنی وخجالتش و شرم بیفزاید و ای محبوب اصل درقعده آن است که چون حضرت رسالت علیه السلام در شب سشبطان الذئ اشریی بعبدهلیلا برسید نهایت آنجا که رسید فرمان شد اجلش یا حبیبی و قل ثنائی یعنی بنشین و ثنای من بگو. بعد حضرت رسالت علیهالسلام به اعتراف عجز معترف شد. بعده از خزانه لطف در دهان او چیزی چکید و لسان فصیح او شربتی چشید به مدد تلقین بگفت التحیات

چون حضرت رسالت علیهالسلام ثناگفت از حضرت عزت جلت قدرته عطا یافته سلام و رحمت و برکات خطاب شنید که السلام علیک آیها النبی یعنی سلام از حضرت ما یعنی ایمن از خشم ما و از عقوبت ما بر تو ای خبر دهنده خلق ما از وحدانیت ما وای بلند همت برآمده در تربیتهای ما و رحمة الله و رحمت ما و بخشایش ما مر تو را وبرکاته و نعمتها پاینده و افزاینده از بخشش ما. بعده مهتر عالم علیهالسلام را مهر مهتری و همت کهترپروری بر آن داشت که دل بستگان دولت خود را فرود [نه] گذاشت یعنی خادمان و چاکران ms300 از متقدمان و متأخران را یاد آورده و هدیه که از حضرت صمدیت جلت قدرته رسیده بود مشترک کرد و گفت السلام علینا و علی عبادالله الصالحین، بعده ملاتکه آسمانها وزمینها الهام یافتند تا به یکبار بگفتند اشهد أن لآ اله اا الله و اشهد ان محمدا عبده ورسؤله، پس ای محبوب باید که در وقت تشهد دل را در معراج داری و دیدهآ همت را آنجا گشایی و چنان دانی که ثناء التحیات لله بر حضرت عزت جلت قدرته میگویی و تشریف اجابت السلام علیک بی واسطه میشنوی، زیرا که حضرت رسالت را علیه السلام معراج شخص بود و چاکران او را معراج دل است که آلصلوة معراج القلب، رزقک الله تعالی هذه الخطورات المدکورات آمین آمین آمین بحرمة النبی و آله اجمعین، غزل

نقد طاعت اگر این است به غایت هزل است

با چنین نقد که ماراست مقام خجل است

نفس خویش به غفلت مبرآور پس از این

ای برادر که نفس گوهر بس بیبدل است

فعل او زهر بود ار چه به صورت عسل است سعد و نحس از اثر حکم خدا دان و مگو

که ز خاصیت تأثیر کواکب زحل است هر چه بینی تو ازو بین و مرنج از دگران

زانکه نیکی و بدی جمله به حکم ازل است چون محمد نکند ذکر در این نکته که گفت

همه اندیشه و رنج دل او زین قبل است تم هذا لمکتتوب الشریف الخامس من الحرم سنة خمس و عشرین و ثمان مائه.

محبوبم اعز محترم، المد عو من الله الودود آعنی ملک محمود شیخا دام شوقه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ربانی جلت قدرته و به برکت خاندان نبوی علیهالسلام موجب شکر است. غرض صحیفه مبنی بر آنکه ای محبوب، غزل

نیست چیزی ms301 بهتر از دیوانگی بگسلد صد لشکر از دیوانگی

ای بسا کافر شده از عقل خود هیچ دیدی کافر از دیوانگی

وه چه محروماند از عرفان او عالمان ظاهر از دیوانگی

من برای شیخن از باطن ز سر برگشادم صد در از دیوانگی

چون که شد مجنون محمد ای دلم زود بستان ساغر از دیوانگی

المقصود ای محبوب الجنون نور من جوهرالعشق والعشق نور من جوهر العقل والعقل نور من جوهر السموات والسموات نور من جوهرالروح والروح نور من جوهرالسر الصمدیة جلت قدرته والسر نور من نور محمد علیه السلام والنور جوهر من ذات الله تعغالی کما قال النبی علیه السلام حاکیا عن الله تعالی الإنسشان سری وبیتی. سألت عن قطب الغالم قدس الله سرهالعزیز مالانسان قال قدس الله سره العزیز الإنسان نور کما قال علی کرم الله وجهه سمعت عن رسول الله صلی الله علیه و سلم انه قال الإنشان نور فهو ذاث البشر قذاته نور من ذاتی و ذاتی نور من ذات الله تعالی. پس ای محبوب جنون نوری است که بدین نور وصول حضرت اوست.

و ای محبوب، تا آنکه دیوانه عندالناس نشوی هشیار عندالله نگردی. چون مجنون شدی نورگشتی که المؤمن نورالجنون نور، خلعت نور علی نور پوشیدی

وین بوالعجبی ببین که از بادهآ عشق هشیار گه شوی که سرمست شوی ای محبوب الله تعالی در کلام مجید نورهای مذکور را بر سبیل مجمل در بیان آورد الله نور السموات والارض مثل نوره، اسم الله وذات محمد مصدر موجودات است ونور کنایت از آول ما خلق الله نوری است آی اظهر الله نور محمد و یظهر به السموات والارض و ما بینهما من العرش إلی الثری کمشکوة فیها مصباح المصباح فی زجاجة الزجاجة کانها کوکب دری یوقد من شجرة مبارکة زنتونة لا شرقیة و لا غربیة یکاد زیتها یضیء پس ای ms302 محبوب این جمله را الله تعالی صفت وجود مبارک حضرت رسالت علیهالسلام بدین نشانیها بیان کرده است. بیچاره علمای ظاهر از این آیه چهها فهم کردهاند از سبب آنکه از علم الهی محرومند! علم الهیی آنکه2 بود موجب وصول در وی نکرد خوض کس ال که اولیا سیمرغ قاف قرب شود در فضای قدس این موهبت به هر که خدا میکند عطا گردی چو نور ذات بدارالبقای وصل آن دم که از صفات خودی چون شوی فنا گردی چو آفتاب ز انوار نور ذاتچون

وار نور ذات چون مشتری شوی تو به بازار این میا(؟)

المقصود ای محبوب، نور بر سه وجهه است: مرتبه اول نور حقیقی مطلق است و دوم ظلمت است و سوم ضیاء است. اما رؤیت به نور مطلق از آن روی که مجرد است و اضافات آن متعذر است زیرا که ای محبوب از غیب هویت مطلقه است و ای محبوب عتبهآ بارگاه جناب حضرت صمدیت رفیعتر از آن است که طایر افهام عقول هیچ مخلوق، به پیرامون سرادقات جلال آن حضرت تواند رسید که لا تدرکه الابصار و هویدرک الابصطار. اما ای محبوب رؤیت آن نور در حالت تنزل آن در مظاهر تعین در حجابیات مراتب نسبت و اضافات ممکن است.

چون ای محبوب، این معانی مقررگشت، پس بدان که عدم حقیقی که در مقابلهآ وجود مطلق متحقق نیست الآ به واسطه تعقل، وادراک وجود که نور مطلق است ممکن نیست الآ به واسطه تنزل، و مرتبه عدم از روی تعقل به مثال آئینه ایست که قابل تجلیات انوار وجود است و متعین از طرفین ضیاست که حقیقت آن عالم مثال است و جمال نور مطلق دراین عالم ادراک توان کرد، زیراکه ای محبوب عالم ارواح و آنچه ماورای آن است از ملکوت و جبروت، در غایت نور است و عالم اجسام متصف به ظلمت کدورات است و عالم ضیا میان عالم اجسام و میان عالم ارواح یعنی متوسط بینالعالمین است و با هر یک از این دو عالم مناسبتی و تشبیهی دارد و

پس ای محبوب، مستسقیان مفازهآ محبت و متعطشان فیافی مودت را در حیاض زلال اسرار حضرت صمدیت جلت قدرته محفوظ نگرداند و تا سطوات آفتاب هویت غیب از اوج فلک کبریا در منازل وجود غروب ms305 نکند، خفافیش اعیان مقیده استفاضه انوار هدایت از نجوم اسما و صفات نتواند کرد. و ای محبوب ضیاء بر دو نوع است: یکی نور محسوس که ظاهر بنفسه است و مظهر لغیره است از اشکال و الوان ونوع دوم نور لطیف است که آن مظهر اسرار غیب است در کسوت خیال و آن

مرا بگذار تا حیران بمانم چشم در ساقی

وای محبوب، محبوبان این احوال بر انواعاند: بعضی محبوبان ساقی و بعضی محبوبان پیاله وبعضی محبوبان قرابه وبعضی محبوبان راه عشق. مست من چون باده نوشی جرعهای بر من بریز

درد جام خود بر این رسوای تر دامن بریز خلعت رنگ است واجب گر کشم نیمی سبو

نیمهآ دیگر بر این دستار و پیراهن بریز

پس ای محبوب، نیمی سبو عبارت از سرایت نصف حال باطن است و نیمی دیگر سرایت احوال ظاهر است. وای محبوب جام جنون بعضی را بر طریق عین الیقین مشاهده است وبعضی را ms306 جام جنون به حق الیقین مشاهده است که ذلک فصل الله یؤتیه من یشآء والله ذوالفضل العظیم پس ای محبوب هر چند که بیش می نویسم اشکال بیش در پیش میآید الله تعالی این فقیر را و آن محبوب را حیاتی بخشد تا بحر المعانی و دقائق المعانی بر آن محبوب مرتب گردد، بحرمة النبی و آله اجمعین.

ای صورت تو جهان معنی از صورت توست جان معنی

محبوبم اعز محترم، المد عو منالله الودود آعنی ملک محمود شیخا ذام شوقه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی واحوال مقام یقینی به فضل ربانی جلت قدرته و به برکت خاندان نبوی علیه السلام موجب شکر است، لله الحمد والمنة. غرض صحیفه مبنی بر آنکه ای محبوب، غزل رو که امروز در آفاق نداری یاری

صد دل آویخته در زلف تو در هر تاری هر دلی از دل عشاق یکی ناقوسی

هر خمی از خم زلف تو یکی زناری دل به صد جان به سر زلف تو بستم یعنی

نیست در هر دو جهان جز تو مرا دلداری گل صد برگ چمن را چه محل پیش رخت

ای ز عکس رخ تو خاک درت گلزاری چشم من گر به جز از روی تو در کس نگرد

باد در دیدهآ من هر مژهای چون خاری صفت جمله نگاران پریرو چون گل

پیش نقش رخ تو صورت بر دیواری

کرد سودای رخت بر سر هر بازاری هر که آن حسن جمال تو ببیند گوید

جز تمنای وصال تو ندارد کاری

المقصود ای محبوب، عشق سه حرف است عین وشین و قاف. اما ای محبوب حضرت جلت قدرته صفت لطفی حضرت خویش را در روز قیامت با امت حضرت رسالت علیهالسلام هم بدین سه حرف اتمام رساند، یعنی امت حضرت رسالت علیه السلام در روز قیامت سه گروه شوند کما قال الله تعالی فینهم ظالم لنفسه و منهم مقتصد و منهم سابق الخیرات باذن الله ذلک هو الفضل الکبیر، پس ای محبوب گروه اول ظالمان نفس مذاکراند، در باب ایشان حرف عین عشق دلالت میکند، یعنی رستگاری ایشان به عنایت است و گروه دوم مقتصدانند، یعنی میانه رو در باب ایشان حرف شین عشق به شفاعت حضرت رسالت علیه السلام دلالت میکند که فرمان شود که میان کار درا ای حبیب ما شفاعت بکن و گروه سوم سابق خیرات و طاعات باشند، در باب ایشان حروف قاف عشق دلالت [کند] به قربت خداوند عزوجل که فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر.

و در این آیت ای محبوب چند مشکل است اما به واسطه آن محبوب بر عالمیان حل کنم. مشکل اول آن است که قدم الظالم علی المقتصد والمقتصد علی السابق فی الذکر پس ای محبوب تقدیم گروه ظالم از سبب آن است علمای ظاهر دلیل تفسیر این گروه کردهاند که الظالم و إن کان مقدما فی الذکر فهو موخر ف الحقیقة لأن الله تعالی وعد هم الجنة والشابق اقرب الیها فی الذکر من الظلم الأتری أنه قال و منهم شابق بالخیرات بإذن الله تعالی ذلک هوالفضل العظیم، ثم قال جنات عدن یدخلونها، فطار الظالم ابعد فی الذکر من الجنة فالبدایة بالذکر لا یوجب التفضل کما قال الله تعالی فیکم کافر و منکم مؤمن، و مثله فی القرآن کثیر پس ای محبوب تفسیر فقیر از روی سر آن است ms308 که الظالم وان کان مقدما فی الذکر عن العنایت واقرب فی الخطاب المخصوصة فی الکرامة الأتری أنه قال ثم اورنث الکحتاب الذین أصطقینا من عبادنا ثم قال عزو جل فنهم ظالم یفسه و منهم

و آنجا که عنایت تو باشد، باشد ناکرده چو کرده، کرده چون ناکرده

پس ای محبوب، چون در این محل قلم رسید، مدارج بسیار و معارج بیشمار نمودار شد. اگر مینبشتم هم امروز خونم میریختند، اما نزدیک است که خواهند ریخت. از سبب این معنی قلم نرفت اما امید است هم از مطالعه بحرالمعانی مدارج و معارج مذکورین مشاهده و معاینه خواهی کرد و از این حدیث تجلی خواهی یافت کما قال علیه السلام کلما ازدادوا حرمة زاد لهم رحمة. بیچاره علمای ظواهر از اسرار کلام ریانی و از ضمایر بحرالمعانی محروم و محجوب آمدند! ز دانشهای ظاهر هر چه راندبه پیش نکتهآ توحید معدوه همه لهو است و لیکن کودکانه به نزد ما که در دنیاست مرسوم ر آن شهری که ترک عشق خون ریخت نیابد داد آنجا هیچ مظلوم هر آن حرفی که ms309 پوشیدهست معنی ز لوح عارض خوبانست مفهوم

و آنکه ای محبوب، فنکم کافر و منکم مؤمن اهل ظواهر شاهد آیت ثم اورتنا الکتاب الذین اصطفینا آوردهاند، اما ای محبوب ما قبل این آیت هوالذی خلقکم مذا کره است ثم قال فینکم کافر و منکم مؤمن این خلقت اول است نه اسلام است و نه کفر، چنانکه نفی را مقدم مذاکره میکنند آنگاه اثبات درست می گردد.

کفر و ایمان قرین یکدگرند هر کرا کفر نیست ایمان نیست

اولا کفر باید ای درویش ورنه بی کفر کس مسلمان نیست

و مشکل دیگر در این آیت آن است که نزدیک قتاده رضی الله عنه هر جا که در قرآن مذاکرهآ ظالمان است او میگوید از این ظالمان مراد کافرانند، اما ای محبوب حدیثی در مسند یافته ایم قال علیهالسلام السابق والمقتصد یدخلانالجنة بغیر حساب و مع الظالم یحاسب و مع الظالم حسابا یسیرا ثم یدخل الجنة اما این حدیث این فقیر را نیز مشکل بود. در شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان سنه تسع و ثمان مائة حضرت رسالت را علیه السلام در خواب دیدم، فی الحال آن حدیث را پیش حضرت رسالت علیه السلام بخواندم و ساکت شدم. همه به یکبار سید مختار فرمودند علیهالسلام که یا ولدی هذا الحدیث من لسانی، پس ای محبوب قول قتاده را تأخیر باید کرد و کما قال عبدالله ابن عباس رضی الله عنهما الظالم هو الکافر من کفزان نعمته لا من الکفر الذی هو ضدالایمان والمقتصد هوالمرائی لا الذی ینافق فی الدین والسابق هوالغابد.

پس ای محبوب مقصود عشق بازی است و نه بازی و عشقبازی یکی دانستن و یکی گفتن است. پس ای محبوب اگر خواهی که مطلوب شوی فاتبعونی یحببکم الله یعنی میگوید که اتباع حبیب ماکن تا در مسند مطلوبی نشینی و از این اتباع آنچه اهل ظواهر را تفهیم شده است آن نصیب ایشان است، اما نصیب ms310 من و تو آن است که اتباع لی مع الله باید تا به کرم الله تعالی در نبوت و ولایت نبی و علی منسلک گردی و نبینی ای محبوب ابراهیم و موسی علیهما السلام هر دو از رسل و اولوالعزم بودند، یکی گفت: ربنا وابعث فیهم رسولا منهم و دوم گفت: اجعلنی من أمة احمد زهی دولت من و تو وزهی تمنای فریاد نایافت رسولان اولوالعزم! و ای محبوب موسی علیهالسلام را این تمنا چون افتاد ؟ آن بود که چون توریت بر او نازل شد و به مطالعه آن مشغول گشت و فضیلت وکرامت حضرت رسالت علیهالسلام و امت او را در تلاوت توریت وقوف یافت - که در توریت او فضل حضرت رسالت علیه السلام و فضل امت او بود - چون مطلع شد، مناجات کرد و گفت خداوندا در توریت صفت امتی یافته ام که شب و روز با تو کلیم باشند، یعنی قرآن در مصحف خوانند و یاد نیز

بعده ای محبوب، موسی علیهالسلام به زبان حال در مقال آمد وگفت ای اسراردان غیب و ای عشاق نواز بی ریب، با این نبوت و رسالت که مراست پس مرا سر در سلک این محبوبان حبیب خود و کلیمان حضرت و خلیلان حضرت خود منسلک گردان، اللهما جعلنی من أمة احمد فقال الله عز و جل یا ابن عمران آنت طالبی و هم أمة مطلوبی و چون موسی علیهالسلام در حسرت گداخت و رخت هستی را همه درباخت و در فنای خود در ساخت، و شکستهوار در حضرت پروردگار بیامد و گفت که ای منزه از مکان وای مبرا از زمان، اگر من در میان ایشان منسلک نگشتم اما صورت اجابت و اطاعت ایشان به گوش استماع کنم. فرمان شد در دشت بیت المقدس برون شو و من محبوبان امت حبیب خود را به صورت وصال مواصلت ندا کنم. ببین که اجابتهای ایشان به اجابتهای انبیاء مقرونند، بلکه به اجابت حبیب مقرونند. چون موسی علیهالسلام بیرون آمد، اما در شوق استماع

نیست لافم چونکه فرزندم رسول باد راضی مصطفی و مزتضی

میزنم در راه او از دل قدم تا تجلی خاص بینم در بقا

ای محبوب در این درود مواظبت کثیر نمایی که اکمل درودهاست بسم الله الرحمان الرحیم اللهم صل علی تحمد و علی آله بعدد کل معلوم لک یعنی معلومات حضرت صمدیت جلت قدرته بینهایت است و تحفهای که تو در حضرت بارگاه رسول علیه السلام بفرستی آن نیز بینهایت برسد، مواظبت تمام نمایی که اثرها است نهایت نیست. غزل

ای مقبلان به قبلهآ دلها سفر کنید یکبار کوی شاه مطهر گذر کنید

حال دلم به عرض رسانید پیش او بهر خدایرا چه شود کین قدر کنید

زان لعل آبدار بیارید جرعهای تا کی مرا حکایت شهد و شکر کنید

از روی مهر اگر بنماید چو ماه روی تا روز حشر طعنهآ شمس و قمر کنید

کی از ناموس و نام و گفتگوی تا کی از سالوس و زرق و بوی رنگ ستی ما را به میبستان ز ما شیشهآ ناموس ما بشکن به سنگ

کو به شوخی برد عقلم را به چنگ من خود از چشم تو بیخود ماندهام کو به شوخی برد عقلم

جروح ما آید همه هر کمان ابرو که اندازد خدنگ نیم جانی دارم اینک بر سرت گر پسند آید قیام بید ون محمد صد هزاران گشتهاند واله زلف و رخت در روم و زنگ المقصود ای محبوب، الآبرار یشربون من کأس کان مزاجها کافورا، ای محبوب طایفهآ ابرار یعنی نیکوکاران را به کانسهآ کافور شراب دهند، از جهت آنکه طایفه ابرار را مقام مقربان تمنا افتد و طایفهآ مقربان را به کانسهآ زنجبیل مشربه است. هرگاه که ایشان را حرارت مقام مقربان غالب آید، برای دفع غیرت مقربان، چون ابراران را هم مزاج کافوری دهند، از آن حرارت سرد گردند که القربون غیورون تا غیرت اهل قرب

گر شوم مست و بی خبر چه غم است چون قریبم به دوست در همه حال و ای محبوب، شراب ثالث بی مزاج کأسها است و آن شراب عاشقان است وسقیهم ربهم شرابا طهورا، فرد

نی گرم همی بماندم نی سردی کین آن قدحست یکی و مردی

یعنی ای محبوب، شراب عاشقان و آن مزاج کانسه ممزوج نیست، از جهت آنکه ساقی حضرت صمدیت است جلت قدرته این است که حسنات المقربین سیثات الغاشقین، نظم

آن را که نگار هم وثاقی1 باشدتا روز ابد حالش باقی باشد

انی که چه مست گردد آن درویشک کو را سلطان به خویش ساقی باشد

زهی دولت عاشقان که به غیر او ننوشند! پس ای محبوب آلشراب نوعان الشراب الجمال و شراب الوطال، فن یشرب شراب الجمال فهو مهجور و من یشرب شراب الوصال فهو مسرور لآن شراب الجمال للغاشقین و ان شراب الوطال للو اصلین فالغاشق مهجور الابد وآلواصل مسرورالابد ، یعنی ای محبوب، شراب بر دو نوع است : شراب وصال وشراب جمال. یعنی شراب وصال مر واصلان راست و شراب جمال مر عاشقان راست. پس ای محبوب عاشق مهجور است و واصل مسرور است و در هر شرابی سکری علیحده ظهور شود و در هر شکری ذوقی و ازدیاد شوقی بر اندازه آن پدید آید و این همه مستورات مکشوفات گردد. فرد شراب و شاهد و ساقی نهان نمیماند که صبح هر چه دراندوشب شود بخمار[؟]

اما ای محبوب، این هر سه مشرب مذکور شاربان حضرت لایزالی جلت قدرته هم در دنیا مشروبند و هم آنجا، بعضی شراب وصال و بعضی شراب جمال درنوشند و ذرهای خروش ندارند. فرد

مطربا هر چه ساز وجامم ده که فراقم بدل شده به وصال

گشتم امروز عاشق و معشوق بهم آمیخته چو آب زلال

علم توحید گشت حق یقین کردم این نکته را در آن تضمین

که همه اوست هر ms315 چه هست یقین جان و جانان و دلبر و دل و دین

پس ای محبوب، ساقی بر دو نوع است: ساقی واسطه و ساقی بی واسطه. اما ساقی واسطه چنانکه انبیا و اولیا و کروبیان و روحانیان و اکابر و پیران تربیت که الشیخ المرب افضل من شیخ الإرادة یعنی ای محبوب پیر تربیت مر مرید را افضل است از پیر ارادت، زیرا که ساقی واسطه همین پیر تربیت است و آنکه صاحب دولتان را پیر ارادت و تربیت هم همو باشد ، دولتی عظیم است. اما یک قاعده محکم است که چون پیر ارادت، تربیت نیز میکند از سبب آنکه مرید را خدمت پیر میسر میگردد و پیر از نور باطن، مقامات مرید را بینهایت میبیند، نعمت خویش عطا میکند. بعده برای نعمتهای ماورای آن به پیران دیگر حواله میکند، تا از هر یکی نعمتی مکمل گردد که این احوال کامل مریدانست. چنانکه این فقیر پیر1 بر حکم فرمان همایون2 قطبالعالم قدس الله سره العزیز در سفر رفته بود.3

پس ای محبوب فضل پیر تربیت آن است مر مرید را که فیض عالم جبروت و ملکوت و لاهوت به واسطهآ عنایت و رعایت او میرسد، اما ای محبوب مرید را واجب است که اعتقاد متساوی دارد و از این هر4 دو پیر اعتقاد ذرهای به قصور فکری نکند، اما این نوع از زبان معاملت در قلم آوردهام ولیکن اتفاق جمیع مشایخ قدس الله سرهم بر این است که پیر تربیت پیره است و آنکه مرید از پیر ارادت،

ای ms316 ساقی از آن بادهآ گلرنگ بده وان شادی عاشقان دل تنگ بده

از زنگ دل آئینهآ من گشت سیاه بزدای به صیقل می یکرنگ بده

چون ای محبوب، فیض محبت حق تعالی که از دل شیخ مربی به دل مرید صاحب دولت سرایت کند، بر اندازه اعتقاد و ارادت و محبت مرید مر شیخ را که حالت مرید، حالت احوال شیخ است2. پس ای محبوب مشارب مذکور مر مرید را هم از این ساقی بواسطه هم در دنیا حاصل است. فرد

هر که امروز به عین رخ آن یار ندید طفل راهست که او منتظر فردا شد

وای محبوب، ساقی دوم بی واسطه است که وسقهم ربهم شرابا طهورا یعنی ای محبوب، شراب محبت راگویند و طهور عبارت از محبت صاف است که در آن هیچ مقصود خود نباشد، یعنی پاک بود از محبت غیر و پاک کننده3 از اخلاق ذمیمه و آن اخلاق ذمیمه نزدیک واصلان آن است چون زهد و تقوی و علم و وقار و حلم و عبادت و سیادت و مرتبهآ شیخی و امامت و مقام کشف و کرامت و هوس مقتدایی و پیشوایی و عشق مدرسی و شوق مفسری و مذکری و دیگر ای محبوب همه درجات که در پیش ما همه درکات است. فرد

همه لهو است لیکن کودکانه به نزد ما که در دنیاست مرسوم

این همه را اخلاق ذمیمه یافتهایم چون از این اعمال مذکور - که برای طلب حور و قصور باشد - پاک گردد، از ساقی واسطه شراب یابد. زهی حدیث نافع!

پس ای محبوب، این هر سه مشارب مذکور که بیان کردیم از آن ابرار است و از آن مقربان و عاشقان است، اما ای محبوب، واصلان از این هر سه مشارب مذکور که بیان کردیم محرومند و دهن خویش را [به] مشارب مذکور نیالایند که حسنات الغاشقین سیئات الواصلین یعنی ای محبوب چون ساقی بی واسطه قدحها گردان ms317 کند در لبهای واصلان بچشاند واصلان لبها را محکم برلب کنند و قسم رانند که والله ما ننوشیم و به زبان حال گویند که ما را تمام است سقیهم ربهم شرابا طهورا خود کدام است؟ فرد قدح چون دور من آید به هشیاران مجلس ده

مرا بگذار تا حیران بمانم چشم در ساقی

ای محبوب، و ان شراب الوصال للواصلین والواصل مسرور الأبد وای محبوب این شراب وصال - که وصول ذات الله تعالی است - در دقائقالمعانی خواهم نبشت إن شاءالله تعالی. پس ای محبوب مقام محمود همین مقام شراب وصال است وهذا مقام النبی علیه السلام یا محبوبی رزقک الله تعالی هذالمقامالدکور بحرمة النبی و آله آمین آمین آمین.

اکنون بدان ای محبوب، عاشقانی که در شراب جمال ذوالجلال جلت قدرته به هفتاد هزار سال به حساب ایام آن جهان و ان یوما عندربک کالف سنة مما یعدون باشند، فرمان شود که غمام نور در آسمان حقیقت برای حجاب آفتاب رؤیت جلت قدرته رنج مواصلت پدید آرد، خطاب از حضرت وهاب به سوی عاشقان بی تاب در رسد که ای عاشقان به سوی بازار ما روید که ان فی الجنة سوقا یباع فیها الصور یعنی این حجاب اهل عشق راست، اما یک روز حجاب بازار حضرت لایزالی جلث قدرته مر عاشقان را باشد که لأهل العشق حجاب فی الیوم الأحد، پس ای

در این خرابات حقیقت جز صورت پرستی نباشد. ای محبوب، کافر عشقم که قلم میرانم معذ ورم داری، در حقیقتم خوض کنی که این فقیر پیر تو چه مرغیست؟ چنانکه حضرت عزت را عوام به خلقت2 آسمان و زمین شناختهاند و این پیر فقیر را در کلماتم دریاب. شناخت به قدرت و صفات کار عوام است و شناختن به کلمات کار خواص است. چنانکه امیر مردان و شرزهآ حضرت سبحان، علی بن ابی طالب، کرم الله وجهه گفت: عرفت ربی بربی و ای محبوب، قلم چون در این محل صورت پرستی رسید خواست که دیوانگی کند، فی الحال شریعت جدم علیه السلام دامن ذهنم را گرفت که ای دیوانه، زنجیر جد خویش را مگسلان. بنابراین پوشیدم تا نامحرمان محروم مانند همین که خرابات صورت پرستی را نبشتهام، هم از این دو کلمه آن محبوب را بیشتر همه کشف شدنی است. بازار مذکور را و صورت پرستی را به عینالیقین مشاهده خواهی کرد. بعده به حقالیقین صورت خواهی شد و این همه تجلی هم از این مکتوب شدنی است. هیچ دیوانه مطلع این بازار مذکور نشده است و به اطلاع این قلمی نرانده و نرسیده به مجرد حدیث حضرت علیه السلام که إن فی الجنة شوقا یباع فیها الصور قناعتی تلفظی بر خود دیدهاند. گر نهان کردند مردان پیش از این اسرار اینک3 آوردم نشانی از ورای کفر و دین

و ای محبوب، این طین از آن ارضی واسعه باشد و این آب از دریای مسجور باشد و فی البحر المسجور پس ای محبوب از این آب وخاک بقا ، جمال بقاء طالع و لامع شود صدهزاران صور بینقش خیزد. بیت ms319 پرتوی از عکس رویت گر فتد بر روی خاک

گردد از هر ذره پیدا صدهزاران آفتاب

و خریدار این صورتها در بازار، یعنی در خرابات حقیقت، عاشقان باشند و تسلی عاشقان بدین صورتها باشد، اما واصلان را تسلی هم به وصال غیرمقطوع باشد و عاشقان را ابدالآباد این صورت پرستی باشد. فرد

اگر پرسی ز سر این سوالی چه گویم من که خاموشی جواب است

تم فذ المکتوب الشریف فی یوم اللفا القامن عشز منالحرم سنة نمس و عفرین وثان مائة.

محبوبم اعز محترم، المد عو من الله الودود آغنی ملک محمود شیخا ذام شوقه، سلام و دعا از محمد حسینی به کرم مطالعه فرمایند. اعمال دینی و احوال مقام یقینی به فضل ریانی جلت قدرته و به برکت خاندان نبوی علیهالسلام موجب شکر است، لله الحمد والنة. غرض صحیفه مبنی بر آنکه ، غزل ای صورت زیبایت سر تا به قدم معنی

در صورت و معنی خود مثل تو به عالم نی در هر صنمی برد این صورت و معنی زانک1

بس شاخ سرافرازد لیکن نشود طوبی با مردم بیمعنی منشین که در این صورت

شمعیست که میداری اندر نظر اعمی مجنون حقیقت مرد مستغرق معنی شد

زان خرم و خوش بوده استماز صورت و از معنی2

در بتکدهها خوانند این مریم و آن عیسی دل بستبه صدجانشمحمد چودراین صورت

گر بر سر هر حرفی اظهار شود معنی در صورت محبوبم معنی دگر دیدم

هر گه که به سرمستی کردم غزلی انشی

المقصود ای محبوب، حضرت عزت جلت قدرته صورت ذات توای محبوب و صورت ذات آدم و آدمیان، نهصد هزار قالب، به صورت اسماء صفاتی ترکیب کرده بود، بعده در قالب صورت آدم علیه السلام و در صورت قالب تو و قالبهای آدمیان، به صورت و به شکل اسم ذات خود که آن اسم الله است مرکب گردانیده ms320 کماقال علی کرم الله وجهه ان الله تعالی خلق آدم و ذریته علی صورت اسماء صفاته فخلق علی صورت اسم ذاته و هو اشم الله یعنی ای محبوب حضرت صمدیت جلت قدرته را نهصد هزار نام است که آدمیان و پریان و فرشتگان بدین نامها او را میخوانند، از این جمله بیستلک و نود و نه هزار و نهصد و نود و نه نام صفات است عز و جل و یک نام ذات حضرت عزت است جل و علا و آن اسم الله است. پس ای محبوب حضرت صمدیت جلت قدرته بیست لک و نود و نه هزار و نهصد و نود و نه نام، آدم با فرزندان از ذکر و انثی مؤمنان و کافران را که در اصل این و آن آدمیان بودند، یعنی من و تو وهرکه بودند و خواهند بود، هم به صورت و به شکل اسمی از اسمای صفات خویش مصور کردی، بعده هزار سال جمال بی مثال خود رادر آن آثینهآ آدم و آدمیان که به صورت و به شکل اسم صفات هر آئینه معاینه کردی و شکستی1 و به صورت اسمی دیگر آدم دیگر را راست کردی. همچنین چون جمال خود در آئینههای صفاتی معاینه کرد یعنی در بیست لک و نود ونه و نه هزار و نهصد و نود و نه آئینه معاینه کرد، بعده اسم آدم را علیه السلام هم به صورت و به شکل اسم ذات خود مصور کرد اما با جمیع ذریات که اذا تم صورة آدم وذریته علی صورت اسم ذاته فقال

و این قالبم خود دی بدست من عاشق دیرینهام یعنی ای محبوب، نشانی از عالم قدم ثابت قدم باید تا ثبوتی بماند و از این عالم قدم جنبش این فقیر در این مجمل است که مولانا جلالالدین رومی نیز در مجمل بیرون داده است و خبر از این مجمل نداشت و رسید بی خود کاری دور دراز است و مجمل پیر فقیر تو این است که متکلم است پیش از آن روز که نام میو میخانه نبود جان ماسوی خرابات همی کرد سجود

*** میر خرابات غلام من است گرچه من امروز سبو میکشم الله تعالی جمال مثنویات این فقیر را بر آن محبوب تجلی کند. مثنویات چون تجلی کرد بر کل صفات زان تجلی یافتند از حق حیات صورتت کرده ز سر حق پدید مؤمن المرآت ز آنجا شد پدید مؤمنان آیینه یکدیگرند صیقل ار یابند در خود بنگرند نقطه را در حرف خود پیدا کنند کور مادرزاد را بینا کنند کس نبیند جز بدان مرآت او در صورشان هست پیدا ذات تو زنگ مرآت ترا گر حق زدود هر چه باشی خود تو را خواهد نمود هر چه باشی خویش را بینی تمام من سخن کوتاه کردم والسلام اکنون ای محبوب، الله تعالی ایشان را به سه قسم آفریده است: قسم اول به صورت و به شکل آدمند، اما از حقیقت آدم و معانی آدم خالیاند. حضرت عزت جلث قذرته طایفهای در کلام خود مذاکرهآ ایشان بدین وجه بیان فرمود که أولیک

عاشقان را آرزومند لقا ماندی و رفت داشتم از آتش عشقت به دل سوز و گداز

باز داغ هجر بر جانم چرا ماندی و رفت

کس نداند این فقیرانرا کجا ماندی و رفت دل به تو دادم فکندی در زنخدان ms323 جان من

بی گناه است از چه در چاه بلا ماندی و رفت از برای دست بوسیدن دلم چندان تپید

همچنانش در هوای مرحبا ماندی و رفت کز برای روشن چشم محمد دیده باز

توتیا جوید درونش خاک پا ماندی و رفت پس ای محبوب، در اصل فطرت دو عالم است: یکی عدم و دوم وجود، یعنی ظلمت وظهور با شور وغوغا تقاضا این میکند :

در عدم کی بود ما را اختیار تا شویم موجود و فعل آریم به کار

از عدم آورد ما را در وجود گاه از ما فسق آید و گه سجود

علم بود است در سرشت ما نخست هر چه میآید ز ما تقدیرتست

یعنی ای محبوب خواست حضرت عزت جلت قدرته به عالم کثرت بود که و لو شاء الله لجمعهم علی الهدی فلا تکونن من الجاهلین دیگر فرمان شد حبیبا رسالت تو ایشان را دباغت نتواند کرد، زیرا که کیمیاگر ارادت ما ایشان را از بوتهآ نبوت و هدایت تو محروم گردانیده است که لیس لک من الآمر شی و لا یزالون مختلفین یعنی متفاوت آمدند چه باید کردن و پیش که باید گفتن؟ هیچ چون و چرا راست نمیآید و قسم دوم ای محبوب، طایفهایاند که هم به صورت و هم به معنی و هم به حقیقت آدماند و حقیقت آدم دارند، بیت

از پشت پادشاهی مسجود جبرئیلی ملک پدر بجویی ای بینوا چه باشد؟! الله تعالی ای محبوب، این طایفهآ دوم را به فضل و به عنایت در کلام خود یاد کرده است که نعت و خطبهآ ایشان این است که و لقد کرمنا بنی ادم و حملناهم فی البر والبحر و رزفناهم من الطییات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا ای محبوب،

هر ساعتی که از دل شوریده عاشقان لبیک عشق در حرم کبریا زنند

ای محبوب، قسم سوم طایفه ای باشند که خود حقیقت و معنی شده باشند و در حمایت غیرت الهی باشند اولیائی تحت قبابی لا یغرفهم غیری و ای محبوب حضرت عزت جلت قدرته رمزی از این طایفهآ سوم درکلام مجید برای اهل معنی بیرون داده است که رجال صدقوا ما عاهدا الله علیه پس ای محبوب از این عهد1 و از این صدق چه نشان دهم؟ اما چون آن محبوب در اقلیم قدم عهد و ثبوت صدق نزول خواهد کرد و حلهآ رجولیت خلعت خواهد یافت، آن گاه آن محبوب خود را در طویله رجالالله منسلک ms325 خواهد دید. پس ای محبوب از این گروه سوم ضرورت شد که جز به تمثیلی و تشبیهی دیگر بگفتم که و ما یتبع اکترهم الأ ظنا ان الظن لا یغنی من الحق شیئا ای محبوب حضرت رسالت علیهالسلام نیز رمزی از این طایفه سوم نموده کما

به عقل این راه کم رو کاندرین راه جهانی عقل چون خر در خلاب است ms326

اکنون بدان ای محبوب، این یاء غیرئ یاء نسبت است یعنی لا یعرفهم غیری و غیر احبائی یعنی حضرت صمدیت جلت قدرته محبان خود را بشناسد و محبان مر محبان را نیز شناسند، اما ایشان را غیر محبان نشناسند، مراد از لا یعرفهم غیری این است اگر یاء نسبت نداریم، قول مشایخ کبار خلاف افتد. چنانکه سلطان ما پیر قدس الله سره العزیز فرموده است که من سیصد اولیا را دریافتهام و قطب عالم شیخ فریدالدین شکر گنج قدس الله سرهالعزیز نیز فرموده است که من دویست2 اولیا را دریافته ام. بعده ارادت به قطب عالم، شیخ قطبالدین بختیار اوشی قدس اله

پس ای محبوب یاء غیری یاء نسبت است و ای محبوب این سوم طایفهآ مطلوب در غیرت الهیاند و حقیقت رجال الله خطاب دارند، از سبب آنکه ایشان موت اختیاری اختیار کرده بودند که موتوا قبل آن تموتوا یعنی موت اختیاری هم در حیات اختیار کنند تا از موت اضطراری مخلص یابند و ای محبوب در مکتوبی این حدیث را شرحی کردهام اما سر رموز این حدیث در مکتوب به اتمام رسانم. یعنی ای محبوب اگر موت اختیاری را اختیار کنی از موت ضروری خلاص یابی، زیرا که موت یکباره است، دویاره جایز نیست و آنکه علمای ظاهر در امتنا اثنتین گویند که یعنی دوموت است، علمای ظاهری یک موت ضروری را نامند و دوم موت بعد از سؤال منکر و نکیر راگویند و تفسیر این فقیر از این دو موت یکی عدم است که ظهور وجود نبودیم، پس آن نیز موت بود و دوم موت ضروری است، اما یک موت عدم که ظهور نبودیم گذشت، ماند ms327 موت ضروری. هرگاه که ای محبوب، موت بر حکم موتوا قبل آن تموتوا موت اختیاری اختیار کنی، یعنی بمیری یعنی منقطع شوی از حرکات و سکنات پیش از موت ضروری، پس ای محبوب دوم موت تو را همین اختیاری باشد، از موت ضروری خلاص یافته باشی کما قال الله او من کان میتا فاخییناه کما قال علیه السلام المؤمن حی فی الدارین. پس ای محبوب خلایق دانند که در موت ضروری مرده، اما حیات ابد یابی. پس ای محبوب صاحب موت اختیاری را موت اضطراری درست نیست که موت همان یکی است، یعنی خلعت ادریس بپوشی. در این محل مدارج بسیار و معارج بی شمار در کتابخانه باطن دارم، اما از دست علمای رهزن و نادان در قلم نیاوردهام که تصور ایشان بر این باشد که تناسخ نماید این نیست تناسخ سخن وحدت محض است

از برج دگر آن مه انوار برآمد1

کما قال علیه السلام من اراد ان ینظر الی میت یمشی علی وجهالأرض فلینظر الی ابن آبی قخافة چون ای محبوب در موت اختیاری حقیقت شوی، موت با حقیقت چه کار دارد؟ یعنی ای محبوب پوست تو شریعت شده باشد و دل تو طریقت شده باشد و روح تو حقیقت گشته باشد. موت را با شریعت و طریقت و حقیقت چه مناسبت و ملکالموت را با ایشان چه مناقشه است؟ یعنی قالب و قلب و روح یک رنگ گیرد و چنانکه بر روح موت نیست، این دو چیز دیگر چون رنگ روح شده باشند به اوصاف روح ممزوج گردند کما قال علیه السلام ان آولیاء الله لا یموتون و لکن ینقلون من دار الی دار، زهی کنایت که معنی صریح است. پس ای محبوب هر چه در قلم جاریست سالها علمی می دانستم اما نمینبشتم. چون علمی عینی و حقیقی شد، در قلم برای محبوبم بیاید. ms328 پس ای محبوب، در موت اختیاری حیات ابدی است. چنانکه ای محبوب قطب حقیقت شیخ نظامالدین محمد بداؤنی قدس الله سره العزیز وصیت با اهل ظواهر کرده بودند که بعد از شریعت یعنی نماز جنازه، صلوة حقیقت دردهید، یعنی سماع و من تواجد خواهد کرد. چون سماع دردادند خدمت شیخ رکنالدین ابوالفتح قدس الله سره العزیز معاینه کردند که او زندهآ ابدیست. تواجد پیر خواهد کرد که کیفیت حیات ابدی به نامحرمان روشن خواهد شد، بنابرآن منع فرمودند.

پس موت ضرورت اهل [موت] اختیاری را نیست. نیک تأمل کنی یا محبوبی رزق الله تعالی موت الإختیاریة آمین آمین آمین بحرمة النبی و آله. پس ای محبوب، نتیجه حدیث این بود که خواجهآ عالم علیهالسلام فرمود که موتوا یعنی موت اختیاری اختیار کنید تا درموت اضطراری بمیرید، یعنی قبل ان تموثوا. اگر مراد شرح این فقیر نباشد پس قبل ان تموتواهیچ فایده ندهد. اکنون ای محبوب کوشش داری. از این موت اختیاری مراد جمیع اولیا سوای اهل ظواهر این است که جوارح اعضا

المقصود ای محبوب، تجلی صور خرابات حقیقت که ان فی الجنة سوقایباع فیها الصور، این بیع کسی را مسلم است که در موت اضطراری نمرده باشد یعنی به موت اختیاری واصل گشته باشد و هر که به یک جان قناعت کرده باشد، او همچو خضر است علیه السلام. پس او چون در موت اضطراری بمیرد تا روز حشرزنده کنند. اگر مؤمن با عمل صالح است به تنعم جنت که مقام بلهانست قرار مییابد که اککثر اهل الجنة البله. پس ای محبوب اگر این نیم جان را در بازی، یعنی موت اختیاری را اختیار کنی، آن گاه ترا ای محبوب در محیط1 ارواح غوطه دهند تا تو همه جان شوی.

وگر سیری ز جان درباز جان را یکی جان را عوض آنجا هزار است وگر در یک قدم صد جان دهندت نثارش کن که جانها بی شمار است

به هر وقتی که جانی برفشانی هزاران جان نو بر تو نثار است

چه خواهی کرد خود را نیم جانی؟ چو دایم زندگی تو به یار است

کسی کز جان بود زنده درین راه ز جرم خود همیشه شرمسار است2

پس ای محبوب، جان را در میان نبینی یعنی به استقبال به اختیار خود بفرستی تا بازار حال جان دست آری. پس ای محبوب، غزل رو در میکده1 زن تکیه به طاعات مکن بیش ازین از پی ناموس مقالات مکن تو ز اسرار خرابات قوی بی خبری طعنه بر حالت مستان خرابات مکن ساکن خانه خمار شو ار مرد رهی جز به رندان تو در این کوی ملاقات مکن از در میکدهها مست به بازار برای خلق را جز به خرابات مراعات مکن درد باید که ز طاعت نگشاید کاری تکیه بر دلق و مصلی و به طاعات مکن

تم هذالمکتوب الشریف فی یوم الإثنین الرابع والعشرون من المحرم المکرم سنة خمس و عشرین وثمان مائة.

وردبه شیشه توبه سنگین شکستم چو یک دردی به حلق من فرو ریختمن از رد ز مستی خرقه بر آتش نهادممیان گبرکان زنار بستر چو مغز زهد کردن کفر دیدمبه صد چستی ز کفر زهد رست

یم چون نه فانیام نه باقی چه گویم چون نه هشیارم نه مستم چه پرسی تو محمد را که چونی همی هستم چنانکه از عشق هستم چو لاله گون درافتادم به شاهدبلند گون بودم کرد پست المقصود ای محبوب، حضرت عزت جلت قدرته صد هزاران هزار نقطه نبوت

گوهر وصلت از آن در پرده ماند در جهان شایسته آن کس ندید

پس ای محبوب خلایق عاماند و عام کالانعام پنداشتند که محبت وعطای حضرت صمدیت جلت قدرته که با خلایق دارد از برای خلایق است والله همه

شاه گفتا خلوت آمد، رازگوی آن جواب ms333 خاص با من بازگوی

گفت هر گه از کمال لطف شاه میکند سوی من مسکین نگاه

در فروغ پرتو آن یک نظر محو میگردد وجودم سر به سر

از حیای آفتاب فر شاه پاک برمیخیزم آن ساعت ز راه

گر تو میبینی کسی را آن زمان نیستم من هست آن شاه جهان

گر تو یک لطف و اگر صد میکنی از خداوندی تو با خود میکنی1

یعنی ای محبوب، چون عاشق به معشوق عطا دهد یا به معشوق لطفی کند آن عطا ولطف نه با معشوق است زیراکه عاشق هر چه بکند به عشق خود میکند فرد

گر تو یک لطف و اگر صد میکنی از خداوندی تو با خود میکنی

ای محبوب، حضرت صمدیت جلت قدرته را چندان عشق خود افتاده است هر چه میکند برای خود میکند. چنانکه در شب معراج با حضرت رسالت علیه السلام در قاب قوسین او ادنی ندایی رسید که قف یا حبیبی خواجه عالم علیه السلام از نامرادی نعره زد و گفت که چرا توقف کنم؟ ندای دیگر رسید که ان الله تعالی یصلی خواجه عالم علیه السلام فرمود ما صلوتک قال الله تعالی صلوتی الثناء لذاتی اینی جلال عظمت وکمال سلطنت هر چه دارد با خود دارد کما قال الله تعالی و قال موسی إن تکفروا انتم و من فی الآرض جمیعا فان الله لغنی حمید چنانکه ای محبوب شبی در کعبه طواف خلوت کردم و درون حرم مشغول بودم. شوقی جوشم زد: خداوندا تو کرایی؟ در سرم گفت که هیچکس را نه. بازگفتم که، که را بودی؟ گفت که هیچکس را نه. باز گفتم که، که را خواهی بود؟ گفت که هیچکس را نه. از نامرادی نعره زدم و بیهوش شدم. قرابتیان که در مکه سلطنت دارند مرا برداشتند، در خانه بردند. چهار نماز از بامداد تا نماز خفتن قضای شریعت شد. رباعی

ای خالق [و] سرور ما [و] ms334 مولائی گفتم که کرایی تو بدین زیباییای خالق [و] سرور م گفتا که چنین سخن تو میفرمایی من خود، خود را که من من منم یکتایی

ای محبوب کلماتی که در بحرالمعانی است در وقت قلم راندن حالی و وقتی بر این فقیر وارد است که اگر به تمامی در قلم آرم از عالم سلامتی به کلی خیزد و از غیرت جدم علیهالسلام هراسی دارم یعنی بدانی که در میان دو غیرت قلم را درکار می دارم که خواجهآ علیهالسلام میفرماید که انا غیور والله اغیر منی و بریقینم که آن محبوب از این کلماتم آنچه در قلم آمده است و آنچه از سبب قصور فهوم علمای نادان در قلم نمیآرم، محروم و بی بهره نخواهد بود زیرا چهای محبوب موسی علیه السلام در حلم تحمل نبوت و در علم ولایت کامل بود، سه عمل از همچو خضر علیه السلام تحمل نکرد و احتمال آن نتوانست و خضر علیه السلام سرگردان این کلمات من است. پس ای محبوب، چون موسی علیهالسلام حامل سه حرکات اسرار حضرت پروردگار نشد و تو ای محبوب گدای کوی محمدی که درویزهآ همه حرکات کلمات بحرالمعانی حامل گشته پس شکر نعمت بینهایت و بی غایت بگذار و همت عالی بدار تا دقایقالمعانی نیز برای آن محبوب جانی توفیق رفیقم گردد، شب و روز به دعا ممد باشی تا حیاتم یاری دهد. فرد از دعای زاهدان چون برنیامد کار من شاهدان را پای میبوسم که دل کاری کند

ای محبوب نیک تأمل کنی که کلماتم مرا برای محبوب در کدام قالبی و قلبی می آرد و به کدام اسرار اطلاعام می دهد؟ اکنون گوش دار که و اذ قال موسی لفتیه لا آبرح حتی ابلغ مجمع البحرین آی محبوب از این دو دریا یکی دریای محبت دوم دریای بشریت مراد است و هر دو یکجا جاریاند، محبت با بشریت و بشریت با محبت که المسحبة والبشریة ms335 توأمان کما قال الله تعالی مرجالبحرین یلتقیان بینهما برزخ لا یبغیان یعنی الله تعالی یکجا دو دریا را جاری گردانیده است اگر چه توامانند هیچ آمیختگی ندارند، زیرا که بر دریای محبت کان علیه عزش الرحمن لا لیل و لا نهار کما قال الله تعالی کان عزشه علی الماء أی ماء المحبة وکما قال علیه السلام قلب المؤمن عزش الله تعالی مراد از این عرش وکان عرشه عرش قلب تست که الرحمن علی العزش اشتوی

دست از اقطاع او کوتاه کن تا نباشد هیچکس را با تو کار

پس ای محبوب ، هرگاه که غاصب قصد کشتی هدایت کند، چون سوراخ

والله که علی بود علی بود علی بود این نیست تناسخ سخن وحدت محض است

تا هست علی باشد و تا بود علی بود

یعنی از این نظم چندین گمراه شدهاند و قصد مولانا را نمی رسند از این علی ولایت مراد دارد،2 یعنی تا ابدالآباد با ولایت کار است و تا بود با ولایت کار بود یعنی تنعمات جنات تا ابد به ولایت ظهور است، پس تاهست علی باشد تا بود علی بود ، مرتب رفته است. بیچاره اهل ظواهر که محروم معنی آمدهاندا پس ای محبوب یتیمین فی المدینة از این مدینه کدام مدینه مراد است ؟ کما قال علیه السلام انا مدینة العلم و علی بابآها اینک ای محبوب گنج نبوت و ولایت در تحت جدار شریعت

لاجرم در کوی او بیعشق و بیجان میروم

باش ای محبوب مشاهده کنی که در خانه بیعت راه یابی و در مقام ان الذین یبایعونک أما یبایعون الله ید الله فوق ایدنهم جلوس کنی. بیچاره مریدان زمانه که به مجرد لفظ بیعت قناعتی کردهاند و خبری و اثری از بیعت ندارندا بیت شما عمری در این وادی به سر رفتید روز و شب

ز گرد کوی او آخر مرا آثار بنمایید

وای محبوب برهان دیگر از قصه یوسف علیه السلام ای یوسف روزگارم بشنوکه

المقصود ای محبوب، باز در حرف خود آمدیم که گفتیم که حضرت صمدیت جلت قدرته جز عاشق خودنیست، هر چه میکند در عشق خود با خود میکند. ای محبوب هم از آن است که میگویم که همه عالم خدای تعالی را دانستهاند اما نشناختهاند و حضرت رسالت علیهالسلام را ندانستهاند و نیز ذرهای نشناختهاند. پس ای محبوب راهی مشکل و عقبات بلند رحمت بر جان خسرو باد که گفت فرد

ایوان مراد بس بلند است آنجا به هوس ms339 رسید نتوان

کین شربت عاشقیست خسرو جز خون جگر چشید نتوان1

ای محبوب در این راه عاشق را اختیار و خودرایی نیست زیرا که اختیار ورای حضرت عزت است جل و علا که انا اخترتک فاستمع لما یوحی با هر عاشقی در این راه همین خطاب اختیار است. بیت

اختیارم چو نیست دانستم بعد از این گوش ما و حلقهآ یار پس ای محبوب، عاشق را آتش دوزخ همین عشق است العشق عذاب الله الاکبر و در این آیت ای محبوب گوش دار که وان منکم الآواردها ای داخلها یعنی داخل فی ثارالعشق و هو نار الله الموقدة التی کما قال شبلی قدس الله روحه العزیز العشق نار فی القلوب واخرقت ما سوی المحبوب واز این برهان تراز کلام مجید بشنو و لنذیقنهم من العذاب الادنی دؤن العذاب الآکبر ای محبوب، این عذاب حجاب است وقتی که عاشقان را از تجلی حجاب شود، این به منزله عذاب اکبر ایشان است، اما ای محبوب این حجاب فایدهها دارد یعنی چون حجاب شود، حجاب زیادت کننده است مرشوق عاشق را به سویی دارالجمال والجلال زرغبا تزده حبا چون ای محبوب روز پنجشنبه بیست و هفتم ماه محرم سی و ششم مکتوب مینبشتم و قلم در اسرار عشق میراندم و قلمم در این محل رسید که ززغبا تزده حبا وقتم در حالتی دیگر

در حلقهآ عاشقان چالاک ما صدرنشین زیر دستیم

دیدم که در بشرهآ مبارک همه به سروری گواهی همی ms340 دادی ناگاه حضرت رسالت علیهالسلام به لفظ پارسی فرمود کهای فرزند مست حضرت لم یزل ولایزال بحرالمعانی را بیار. فی الحال من ملاطفهآ سی وپنج مکتوب وسی و ششم که در این محل زرغبا رسیده بود، بردم بر دست مبارک حضرت رسالت علیهالسلام بدادم و خواجهآ عالم علیه السلام به سرعت نبوت تمام بخواندند. فقال علیه السلام الحمد لله الذی الهمک الله تعالی یا ولدی بعلم الاسرار الذی منع الله فیی بیان هذهالآسرار ثم قال ارشدک الله فی زیادة عملک بعده به لفظ پارسی فرمودند که ای یاران، این مصنف بحرالمعانی مردیست که جمیع کلام مجید با معانی حقیقت بیان کند و اگر علم روی زمین همه شسته شود و یک ورق نمانده باشد و این شخص قلم بر دست گیرد، همه علم را از سر نویسد. بعده فرمان شد ای فرزند مست حضرت لم یزل و لایزال بیش از این اسرار در صحرا منه که امور شریعت در جهان قصور پذیرد و اهل شریعت را در خواطر نفور گیرد و من نیز قبول کردم. بحرالمعانی را هم از این مکتوب سی و ششم به اتمام رسانیدم.

بعده ای محبوب بحرالمعانی را حضرت رسالت علیهالسلام بر دست امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه دادند وایشان بعد از مطالعه بر دست خواجه حسن بصری دادند و ایشان بعد از مطالعه بر دست خواجه عبدالواحد بن زید دادند و ایشان بعد از مطالعه بر دست خواجه فضیل بن عیاض دادند و ایشان بعد از مطالعه بر دست خواجه ابراهیم ادهم دادند و ایشان بعد از مطالعه بر دست خواجه

ای محبوب پوشیدن حرکات کلمات بحرالمعانی از سبب آن است اهل ظواهر که جز علوم ظاهر و اهل باطن که جز حکایت سلوک چیزی دیگرندانند و از سلوک حقیقت وافعال واعمال که در همه ms342 حال و احوال خبری و اثری ندارند، بدان مانند که عجب نادانند که آنچه در خانه خود نیابند تصور کنند که در خانه سلطان نیز نیست واین نیزاز بی علمی و بی عقلی است. متاع خانه سلطان نفائس است و خانه گدایان گلیم ادبار و فقر اضطرار است. پس کجا نفائس شاهی و کجا فقر اضطراری سیاهی که الفقر سوادالوجه فی الدارین پس این کلمات بحرالمعانی احتمال ایشان نگردد، بنابراین معنی پوشیدن فرض راه است و باللهر التوفیق و الیه المصیر وای محبوب کلمات بحرالمعانی در حالتی و سکری کتابت شده است اگر سهوی به قلم رفته است راست کند، فرد چون مستم و بیهوشم از خویش نمیدانم محو چون ذات او در خود شده حیرانم

الهی ای محبوب جانم ومطلوب روزگارم را حرکات کلمات بحرالمعانی حامل گردان و به دیدار در منزلت سید مختار واصل گردان بمنه و کمال کرمه بالنبی و اله الامجاد اجمعین وای محبوب، به مطالعه مکتوبات این فقیر پیر خود مواظبت نمایی که اثری تمام دارد. یا اله العالمین درماندمام غرق خون بر خشک کشتی راندهام دست من گیر و مرا فریادرس

یر و مرا فریادرسدست بر سر چند دارم چون مگس؟ ای گناه آمرز و عذرآموز من سوختم صد ره چه خواهی سوز من

ونم از تشویر تو آمد به جوش ناجوانمردی بسی کردم بپوش من ز غفلت صد گنه را کرده سازتو عوض صد گونه رحمت داده باز چون ندانستم خطا کردم ببخش بر دل و بر جان پر دردم ببخش

ر بد کردهام هر چه کردم با تن خود کردهام خالقا گر نیک و گر بد کردهام عفو کن دون همتیهای مرا محو کن بی حرمتیهای مرا بتلای خویش و حیران توامگر بدم گر نیک هم زان توام نیم جزوم بی تو من، در من نگر کل شوم گر تو کنی در من نظر من که باشم تا کسی باشم ms343 ترا این بسم گر ناکسی باشم ترا کی توانم گفت هندوی تومهندوی خاک در کوی توم گر نیم هندوت چون مقبل شدمتا شده هندوت زنگی دل شده یا رب آگاهی ز یا ربهای من حاضری در ماتم شبهای من ماتمم از حد بشد سوری فرست در میان ظلمتم نوری فرست پایمرد من در این ماتم تو باش کس ندارم دستگیرم هم تو باش لذت نور مسلمانیم ده نیستی نفس ظلمانیم ده پس برون آیم از این روزن که هست پیش گیرم عالمی روشن که هست چون برآید جان، ندارم جز تو کس همره جانم تو باش آخر نفس

گر تو همراهم نباشی وای من چون ز من خالی بماند جای من گر تو همرا روی آن دارم که همراهی کنی میتوانی کرد اگر خواهی کنی1

پس ای محبوب، سالکان طریقت به غیر او التفات نکنند و عارفان مقام معرفت جز او را نشبناسند و متوکلان بادیه توکل روی بر در خاک او نهند [و مشتاقان لقای او] سرمه از خاک در او سازند و عاشقان بیابان طلب طرب از [...]2 مقام کبریا مطلوب حضرت او گیرند یا محبوبی رزقک الله تعالی زمرة المطلوبین آمین آمین آمین. الهبی صدهزاران هزار صلوات و تحف تحیات به روح خواجهآ کائنات محمد رسول الله صلی الله علیه و سلم واصل و متواصل گردان و در قبور صحابه کرام و طبقه خواجگان عظام قندیل نورانی، ملک عفو در هر ساعت از ساعات لیل و نهار نزول

من بگفتم رسم و آداب ملوک زانکه نتوان کرد بر جهل این سلوک

زانکه میدانیم کین ms344 راه دراز در میان شبهه ندهد نور باز

دل چو فارغ گشت تن در ره دهیم بی دل و تن سر در آن درگه نهیم

تمت هذه المکاتیب المسمی به بحرالمعانی از گفتار وربار گوهرنثار بندگی حضرت سید محمدین جعفر المکی الحسینی من خلفاء قطب الاقطاب فرد الحقیقة نصیر الحق والدین محمود الاودهی قدس الله سرهما و طاب الله سراهما.

بحر المعاني

بحر المعاني

نبذة عن الكتاب

الفهرس