شه معدلت پیشه محمود شه آنک

آنکشده شکر احسانش بر خلق واجب

غرض گر نمی بود ذات رفیعش به کن کی ش

به کن کی شد ایزد به عالم مخاطب

به منبر خطیی گر آید نخواند پس از حمد ایزد جزاز وی مناقب نمود. تحریرا فی شهر جمادی الاولی سنه 1227. [سجع مهر تملک:] محمود به ذاتست و محمود صفات [است] چون طالع محمود جهان خسرو مسعود السلطان ابن سلطان فتحعلی شاه قاجار.

ای آفریدگار و ای پروردگار جمیع ممکنات موجودات از مبدعات و مکونات. تو را چنان که هستی که توانسته است و کی تواند ستود تا این بندهآ ضعیف نحیف تنک مایهآ فروپایهآ بی زبان تقریر و فکر و بیان که در هیچ مرتبه نیاید در آن خوض و شروع نماید؛ و (ماقدروا الله حق قدره)1. خلاصهآ نوع انسان، آن هادی سبل و خاتم کمالات رسل محمد مصطفی علیه افضل الصلوات واکمل التحیات که با او خطاب «لولاک لما خلقت الافلاک» فرموده و قربت او به حضرت عزت به مثابت قاب قوسین آو آدنی رسیده، گفته است «لا احصی ثناء علیک آنت کما آنیت علی نفییک»؛

مر او را جزو کس نداند ستود چو بستود هم او تواند شنود

لاجرم از سر عجز خویشتن در تقریر و بیان آن شروع ناکرده ثنایی که در قرآن مجید جهت صفات پاک و قدرت خود فرموده آنچه مناسب این کتاب ms001 الرسالة السلطانیة فی المراتب النبویة است که هم سلطان را وهم نبی را به خطاب (اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی

***

اما بعد، حق تعالی به مشیت و ارادت خود، که مشیت و ارادت او نباشد تا نباشد چنان که باید؛ بایستگی او عین شایستگی است؛ و شایستگی عین بایستگی اوست تعالی و تقدس؛ چنانکه خواسته و بایسته و شایسته به حکم آیت والله (تؤتی الملک من تشاء)3، دراین عهد همایون سر حدیث نبوی که فرموده است که لان الله یبعث لهذه الامة علی رأس کل مائة سنة من تقوی دینها» آشکارا و عیان گردانیده. و هر چند اخبار و احادیث نبوی علیه الصلوة والسلام هر کدام که تتبع کند یک از یک درست ترو وقوع آن محققتر باشد؛ لکن حکم این حدیث و وقوع آن عظیم روشن، و معجزات و کرامات نبوی و مرتبهآ کمال پادشاه اسلام، فرمانده هفت اقلیم، آیهآ رحمت الهی، خلاصهآ سر پادشاهی، سایهآ عنایت یزدانی، مظهر فیض رحمانی، جهاندار دادگستر کشورگیر دین پرور، افرازندهآ رایت احسان، افروزندهآ نور ایمان، واضع قواعد معدلت، ممهد امور سلطنت، مزین تخت و تاج شهریاری، مبین اسرار و احکام جهانداری، دریای رحمت و عاطفت، معدن جود و عارفت، غیاثالدنیا والدین، سلطان الخواقین، اولجایتو سلطان محمد خلدالله سلطانه و اعلی فی الخافقین4 شأنه، بدین حدیث بغایت محقق و مبرهن است؛ چه، پیش از این به مدت صد سال بس ظاهر است که مقوی از آن دین اسلام نبود؛ بل جماعت کفار از بتپرستان و اریاب ادیان و ملک که دین ایشان منسوخ گشته حرکة المذبوحی آغاز نهاده معابد ایشان که باطل شده بود بنیاد نهادند. ms002 و در این صد سال گذشته روزبه روز فضول ایشان زیادت میشد.

در این وقت مانند آفتاب که بر شبنم افتد و همه متلاشی شود، به حکم (جاء الحق و

شعر: دست انصاف تو بر بدعت سرای روزگار دست محمود است بربت خانه های سومنات

و کار دین رونق یافت و اسلام بالا گرفت. و فحوی آیت (یا ایها الذین امنوا من یرتد منکم عن دینه فسوف یأتی الله بقوم یحبهم و یحبونه اذلة علی المؤمنین آعزة علی الکافرین یجاهدون فی سبیل الله ولا یخافون لومة لائم)3، و حکم حدیثی که ابوذر رضی الله عنه روایت میکند که «آوصانی رسول الله صلی الله علیه و سلم آن لاخاف فی الله لومة لایم» در ضمن این حالت محقق گشت.

و چون بحقیقت در آن تأمل کنند بسیار بسیار زیادت ازآنچه پیش از این در چند سال بوده باشد. چنان که میبینیم که روزبه روز به موجب خطاب کتاب کریم که (اذا جاء نصرالله والفتح و رأیت الناس یدخلون فی دین الله افواجا)4 فوج فوج به دین درمی آیند. و تا حدی که ایلچیان قاآن، که در آن اقلیم بتپرستی بغایت کمال است، و ایشان را ضرورت تا پیش قاآن میباید رفت و غالب ظن آنکه آنجا معاتب و مواخذ گردند، دین اسلام اختیار کردند و به ایمان درآمدند و تطهیر کردند. و معجز نبوی رسول علیه الصلوة والسلام و قوت نفس طاهر پادشاه اسلام خلد ملکه آنکه ایشان را آن وهم مرتفع گردانید. و هرچند رسم و عادت و مروت و امانت اقتضای آن کند که بندگان پادشاهان خود را دوست دارند و ثنا گویند، که «جبلت القلوب علی حب من احسن الیها و بغض ms003 من آساء الها»؛ لکن آن مدح و ثنا رسمی است، بدین وجه که گفتیم که بر همه واجب باشد، همچنین براین بندهآ ضعیف نحیف واجبتر؛ چه، بندهآ قدیم آن درگاه بوده و هست. لکن

اذا نحن اثنینا علیک بصالح فانت کما نتنی و فوق الذی نثنی و مدح و سخن ما بندگان بدو مفتخر میگردد، نه او به مدح ما؛

شعر: اگر به مدح ثنا هیچ کس ستوده شود تو آن کسی که ستوده به تست مدح و ثنا صفتی و عزتی که حق تعالی بدو داده زیادت از آن است که ما تقریر آن توانیم کردن. چون بعضی از آن تقریر کنیم هرکس باور دارد؛ چونان که حق تعالی میفرماید: (و ان تعدوا نعمة الله لاتحصوها)2. لاجرم بر خود واجب دانستم که آن تقریر بر وجهی که مبرهن و ظاهر و روشن و معقول باشد و بعضی از اخلاق حمیده و صفات پسندیدهآ او، که ظاهر و باطنش منور است به انوار الهی، یاد کنیم.

و یکی آن است که تقریر رفت؛ و حدیث نبوی مصدق آن معنی وارد است به موجب مذکور.

دیگر، در آن شکی نیست که به هیچ کدام از انبیای مرسل که مرتبهآ ایشان اعلی مراتب انسانی است در کودکی وحی نرسیده؛ لکن اکثر آن بوده که چیزهای غریب و نادر از ایشان صادر شده. و هرچند مرتبهآ پادشاهان به مرتبهآ نبوت نرسیده، لکن به حکم آنچه فرموده که (اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم)3 مطلق پادشاهان را در این جهت نسبتی با انبیا بلکه با خود ms004 داده. لاجرم مرتبهای بزرگ تواند بود. و خصوصا پادشاهی [334) که عادل و کامل و از اولواالالباب باشد. و هر پادشاهزادهای لایق پادشاهی نتواند بود؛

بلکه اکثر ایشان در معرض تلف و هلاک باشند. زیرا که آن کس را که حق تعالی جهت پادشاهی در ازل معین کرده باشد هیچ کس در زمان طفولیت او نداند که کدام است؛ چه، طفلان پادشاهزاده همه از روی پادشاهزادگی متساوی نمایند. و بسیار آن باشد که در کودکی عزیزتر باشند، و چون بزرگ شوند ذلیلتر شوند بلکه به جان در خطر باشند و کشته گردند. و حکم این آیت که (قل اللهم مالک الملک تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء و تعز من تشاء و تذل من تشاء بیدک الخیر إنک علی کل شيء قدیر)1 در این صورت پیدا میشود. لکن پادشاهزادهای که در میان پادشاهان به مثابت صاحبقران خواهد بود؛ و آن آنست که بیرون از پادشاهی او را خصوصیتی و قربتی دیگر به حضرت عزت خواهد بود؛ و در ازل او را به حسب «مایشا» و «مایرید» چنان آفریده که واسطهآ امور معظم شود؛ چنان که گفته شد که در هر صد سال نبی علیه الصلوة والسلام اشارت بدو کرده؛ نشان آن پادشاهزاده که چنان کارها از او بیاید به مثابت آن است که بعضی انبیا را در کودکی نشانی بوده تا بتدریج وحی بدیشان رسیده و نبی شدهاند.

مانند ابراهیم علیهالسلام که هم در سن طفولیت بطلان اعتقاد پدر و اقوام خویش دریافت، و گفت: (یا ابت ما تعبد ما لا یسمع ولایبصر ولایغنی عنک شیئ )2. و همچنین قصهآ او به استدلال کردن به ستاره و ماه و آفتاب بر وجود واجب الوجود و یگانگی او و موحد شدن بدان سبب. چنان که در قرآن مجید آمده که (و کذلک نری ابراهیم ملکوت الشموات والارض ولیکون من الموقنین فلما جن علیه اللیل رأی کوکبأ قال هذا ms005 ربی فلما افل قال لااحب الآفلین فلما رأی القمر بازغأ قال هذا ربی فلما افل قال لئن لم یهدنی ربی لاکونن من القوم الضالین فلما رأی الشمس بازغة قال هذا رتی هذا اکبر فلما افلت قال یاقوم انی برئ منا تشر کون انی وجهت وجهی للذی فطر السموات والارض حنیفا وما انا من المشرکین )2. و

***

اکنون از آنچه ما بندگان از حال پادشاه اسلام خلد ملکه مشاهده کردیم، یکی آن است که حدیث نبوی بدان ناطق است و یاد کرده شد.

دیگر آنکه به وقت ولادت مبارکش این بندهآ ضعیف نیز با ارکان دولت ملازم بود در بیابان میان مرو و سرخس. چون ولادت مبارک ایفاق افتاد، در آن نزدیکی قطعا آب نبود؛ و دو ماه از بهار گذشته و قطعا باران نیامده، ms006 و خشکسالی عظیم و مردم از بیبارانی ناامید گشته، و خلق از آن بی آبی در بیم و اندیشهآ هلاک. ناگاه ابری عظیم بادید آمد و باران چنان فرو ریخت که تمامت مجراها آب گرفت و نااورها5 بادید آمد، و اوردو6 و خرگاهها را چنان آب فروگرفت که فراشان تمامت زیلوها جمع کرده در اوردو بر سر هم نهادند و بساط بر سر آن گسترانیدند تا خاتون معظمه و پادشاه اسلام که بمبارکی و طالع

شعر:

روان را چو دانش بشایتگی

جهان را چو باران ببایستگی روان را چو دان

شعر: جهان مرده شد از یمن مقدمش زنده در آن زمان که نبودش به ملک در مدخل کنون که نیک و بد مملکت به عهدهآ اوست کجا گذارد کار جهانیان مهمل

و گفتند که حقیقت باید که همواره سعادت و آسایش و رفاهیت خلایق بواسطهآ او باشد؛ و هرکجا که قدم مبارکش برسد قوت و سبزه و ریاحین باشد؛ و از سر صدق گفتند که اسم مباری او باید که مناسب مبارک قدمی او باشد. بدان سبب اندیشه کرده عرضه افتاد؛ و نام مبارکش أولجای بوقا نهادند.

و به حکم آن که مجرب است، و نیز گفتهاند که الالقاب تنزل من السماء؛ و سبب آن چنان تواند بودن که کسی که لایق القابی است، احوالی چند غریب و نادر که متوقع نبوده از ms007 او به حکم آن که حق تعالی او را مؤید گردانیده باشد به حسب (ما یشاء)1 و (ما یرید»2، در زمانی دون زمانی دیگر صادر گردد، و به حسب آن نام و لقبی از او بادید آید.

چنان که ابراهیم خلیل که اول نام او ابرم بود؛ بعد از آن حق تعالی فرمود که نام او ابراهیم باشد، به زبان عبری یعنی پدر جمهور قبایل. و یعقوب را علیه السلام نام اسرائیل فرموده؛ به سبب آن که فریشته به صورت آدمی با او کشتی گرفت و او را نتوانست انداخت؛ ندا آمد که نام او اسرائیل باشد، به زبان عبرانی یعنی مبارز خدا. و لقب یوسف علیه السلام عزیر معین شد، و لقب سلیمان علیه السلام قوهیلت شد، یعنی جامع علوم و

و از این اسامی معنی آن که فرمودهاند که الالقاب تنزل من السماء معلوم میگردد. چه، امور معظمه که دربدء فطرت حق تعالی بدیشان حوالت کرده به وقت آن که زمان ms008 حدوث و آشکارا شدن آن است غریب و نادر مینماید؛ نامی دیگر مناسب آن جهت ایشان با آن بهم (از آسمان)1 به فرمان باری تعالی فرو آید، و بندگان [335] بر ایشان اطلاق میکنند به همین طریق و سبیل.

چنان که یاد کرده شد، نام پادشاه اسلام اولجای بوقا بود؛ بعد از آن ...2؛ و بعد از آن تمودر؛ و بعد از آن خربنده؛ و بعد از آن خدابنده. و بعد از آن چون در زمان جلوس مبارکش امور مملکت نظام گرفت و قضایایی که در مدت پنجاه سال دست نداده بود چنان که متعاقب شرح می دهیم پیدا شد، و امرا و ایلچیان که از اطراف رسیده بودند همه تفأل3 کردند که چون قدم او بهانواع مبارک بوده، لقب او الجایتو سلطان باید نهاد.

و از جملهآ اتفاقات حسنه یکی آن که این بنده مدحی و ثنایی جهت بندگی حضرت نوشته بود، و احوال مبارک قدمی [او] چنان که به نقیر و قطمیر بر آن واقف بود بیان کرده، و هنوز عرضه نداشته؛ چون امرا عرضه می داشتند، در حال این بندهآ ضعیف نیز عرضه داشت که حق تعالی در دل این ضعیف نیز انداخته بود. و همین لقب به دل خود در اثنای دعا و تاریخ پادشاه اسلام (خلدالله ملکه)1 نوشته. و جهت آنکه تا مبادا که حمل بر آن رود که این ضعیف پس تر آنرا یاد کرده، در حال چون آن کتاب پیش دواتداران بود برفور گفت تا بیاوردند و بنمود و عرض داشت. و این معنی که الالقاب تنزل من السماء هم عرض داشت که آن معانی همچنان که خدای تعالی در قدم و روزگار همایون پادشاه اسلام به ظهور میرساند القاب با آن بهم فرستاده. پادشاه اسلام خلدالله ملکه در آنچه این لقب بزرگ به خود قبول کند ترددی داشت، که نبادا بر عجب و تکبر حمل رود، و سخن و اندیشهآ بزرگ به ms009 خود راه داده باشد. و نیز چون پادشاه اسلام خلدالله ملکه عظیم متعبد است، و با حضرت حق و با خلایق نیز تواضع و تحمل عظیم دارد، در این نام و لقب به خود قبول کردن تحیری و تفکری تمام داشت.

چون این معانی که ذکر رفت به بندگیش عرضه افتاد، فرمود که چون حق تعالی چنین خواسته و اتفاق همه بر آن است و یمکن که فایدهای از آن مملکت (و خلایق) در آن باشد، شاید. و آن نام مقرر شد. و غرض از تقریر این معانی آنکه تا معلوم همگنان گردد که آن کس که من عندالله موید باشد، بی آن که سعی بسیار کند کارها با او مضبوط و امور مملکت بواسطهآ او منتظم گردد؛ و القاب او بی آنکه مادر و پدر دهند حق تعالی از آسمان فرو فرستد و در زیان خلایق اندازد، بدین موجب که تقریر رفت؛ و هرکه با آن برکشیدهآ یزدان درافتاد سرنگون شود؛ و چنانکه شاعر گفت؛

چراغی را که ایزد برفروزد هر آن کو پف کند سبلت بسوزد

در صد هزار قرن سپهر پیاده رو نارد چو تو سوار به میدان روزگار دیگر؛ از قدیم باز مجرب است که خراسان از جملهآ ثغور است، و همواره عبور لشکر بر آن دیار بوده، و آن جایگاه در معرض خرابی و قحط و تنگی. و در این زمان مغول که پادشاهزادگان هریک به نفس خود آنجا بودند، معین است که چه مایه جنگ و فتنه و خرابیها بدان ولایات راه یافت، و لشکر را چه زحمتها رسید. و چون بمبارکی پادشاه اسلام خلدالله ملکه بدان ملک رفت، با وجود قلت لشکر که کم تر از آن بود که همواره پیش از آن بوده، هیچ لشکری بیگانه غالب نشد. و چند نوبت لشکر بیگانه عزم کرد و ظفر نیافت، و به اندک سببی حق ms010 تعالی در ایشان تشویش انداخت.

و در شهور سنه.-1 امرای طلایه از الوس قایدو و دوآ که در شفورقان بودند، اونار و

شعر:

که شیری نترسد زیک دشت گور ستاره فراو

ستاره فراوان نتابد چو هور وتا سرآیت (کم من فئة قلیلة غلبت فثة کثیرة باذن الله )2 ظاهر گردد، هم در آن حالت قوت نفس قدسی پادشاه اسلام خلدالله دولته که حق تعالی بدو ارزانی داشته اثر کرد؛ و بی سببی ظاهر، من حیث لایحتسب3، تفرقه در چنان لشکری گران با ms011 چندان ساز و درازی امل که از راه دور آمده بودند افتاد. و چنان که گفتهاند؛

و چون اخبار آن خصمان که متوجه خراسان و قاصد لشکر ما شده بودند از خراسان بر زفان ایلچیان پیش پادشاه مغفور غازان رسید، و او با لشکر بزرگ روی به طرف شام و مصر نهاده، هرچند پیش همه خلایق عظیم نمود به کرات در عبارت آورد که حق تعالی آن برادر مرا مؤید آفریده، و چنان میدانم که کس بروی ظفر نیابد. و آنچه حق تعالی فرموده که (ان ینصرکم الله فلا غالب لکم)1 مصدق این معنی است. و به حکم حدیث نبوی که الارواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف»، چنان که اکنون نیز مشاهده میکنیم نفوس طاهر ایشان هردو به موجب تعارف یکی بوده و از همدیگر واقف؛ و اکنون نیز همه احوال و افعال و اعمال و آثار ایشان یکی، چنان که هرگز مانند آن مناسبت و مشابهت در دو پادشاه کس تصور نکرده. و در آن وقت که پادشاه سعید (مغفور) انارالله برهانه آن سخن میفرمود مردم منکر بودند، و بر آن سر که بعد از آن و اکنون آشکاراگشت کس ms012 واقف نه؛ بدان سبب منکر می شدند و الحاح3 و مبالغه مینمودند که البته لشکرهای بسیار باید که به مدد به خراسان رود. وحق تعالی به موجبی که شرح داده شد به حکم (تؤتی الملک من تشاء)3 آن کار را ساخته گردانید بی لشکر و مدد و قوت و معاونت. و آن معنی را به طریق الهام و نور به سینهآ مبارک پادشاه اسلام فرو آورد. و پادشاه [336] سعید انار الله برهانه از احوال برادر خود به طریق تعارف چنان که یاد کرده شد آگاه بود و بدو مطمئن؛ و تا آخر عمر و وقت رحیل همچنین به وجود مبارکش مطمین و خرسند؛ و او را قایم مقام خود داشت.

و چنین فتحی که ذکر رفت اگرنه آن بودی که همه خلایق به چشم خود دیده و به گوش (خویش) شنیدهاند، و گواه آن حال اقوامیاند که ذکر رفت، هرگزاین ضعیف آن را نیارستی در عبارت آوردن و نوشتن؛ چه، بر دروغ و مبالغه حمل رفتی و تشنیع زدندی که چنین کراماتی عظیم را چگونه زود به کسی حواله توان کردن.

اکنون لله الحمد والمنة که همه عالمیان در این وقت مشاهد این معانیاند، واین ضعیف مبالغه نکرده بلکه از بسیار اندکی بازنموده، و قوت نفس قدسی پادشاه اسلام خلدالله ملکه در ساربان و کورسبه و تیمور و دیگر پادشاهزادگان و لشکرهای ایشان به موجبی که تقریر رفت اثر کرده، و ایشان آن چنان به هزیمت رفتند که بسیار از ایشان در سرما و گرسنگی تلف و هلاک گشتند. و اگرنه آن بودی که معجز به انبیا مخصوص است، آنرا از معجز نهادندی؛ مع هذا مالا کلام کراماتی عظیم بزرگ است؛

شعر:

کسی کش خدا سرفرازی دهدمپندار کانرا ببازی دهد

دیگر، چون در مقدمهآ معنی آیت (قل اللهم مالک العلک توتی الملک من تشاء)1 گفتهایم و بنیاد همه امور بر آن تواند بود؛ مشیت و ارادت حق تعالی ms013 در پرورانیدن این گوهر شریف که صاحبقران عالم بود، اندیشهآ برادرش پادشاه سعید (مغفور) انارالله برهانه بر آن گماشت که به خویشتن نخواست و مصلحت در آن دید که خاتون معظمه ایلدورمیش را خلدالله دولتها که به منصب از تمامت خواتین بزرگ تربود و یورت2 بزرگ او داشت و به نسبت مادری از أروق چنگگیزخان، و به عقل و کفایت در هیچ زمان مانند او کس نشان نداده، به جفت حلال او کرد تا در همه احوال جفت و یار و معاون و مذاکر3 همدیگر باشند؛ و در آن وقت فواید آن ظاهر بود و اکنون ظاهرتر که بحمدالله و منه دور از چشم زخم همه عالمیان پادشاهزادگان بسطام و ابویزید و طیفور4 حق تعالی ارزانی داشته، و من بعد به کرم و لطف بی دریغ همچنین بسیار ذریت و فرزندان بادید آیند.

شعر: گشت اسرار حقایق به کلامش منسوب نجح3 آمال خلایق به حضورش مرهون واکنون نیز با هرکس که یک اشارت از این معنی کرد، چون مجرب است محقق داند که آن واقعه بر سراو خواهد گذشت، و چون احتیاط کند سهل ترگردد؛

شعر:

ست رایش دل و دیده راپناه است دادش ستمدیده را

و این ms014 معانی و وقایع بسیار اتفاق افتاده؛ این مقدار جهت اختصار بر سبیل اجمال نوشته شد.

و از جمله حکایات و وقایع نادر که به ضمیر نورانی دریافته و از روی فیض به درون مبارکش فروآمده یکی آنکه امیر معظم خسرو جوانبخت عادل امیر ایسن قلتع بن امیر معظم زنگی که از جمله امرای بزرگ و مقربان و ملازمان غیرمفارق4 است، چنان که به نزد خاص و عام مشهور است، و به همه انواع هنرها و علوم و ذکای5 ذهن آراسته و بر سرآمده و کامل و عارف است، به حضور جماعت امرا و مقربان که همه بر این حال واقف و حاضر بودهاند تقریر فرمود که پیش از این در شهور سنه ...6 که در خراسان

عرض داشتیم که از اینجا تا دیار بکر دو سه ماهه راه است، و ms015 ایلچی3 را یکماهه- چهل روزه بفرستیم تا خبری آورند. چون بوقا اولدوجی را فرستادیم و بازآمد محقق بود، و همان روز و همان ساعت که نوشته شده اولجای تمور که او را به امیر معظم خسرو عادل نوین اعظم قتلغ شاه زید دولته داده بودند در دیار بکر هم در آن .....4 که موسم بهار بود به موضع ......5 وفات یافته. چون از بندگی پادشاه مغفور اعلی الله درجته فی الجنان اجازت نبود که بشنوانیم مخفی داشتیم. لکن البته باور نمیداشت؛ چندان که سرخوش شدی، بدان الحاح کردی و مبالغه نمودی، و به کراسة مصحف6 که در گردن داشتم مرا سوگند دادی و گفتی من میدانم که البته یکی از همشیرگان من وفات یافته است لکن نمی دانم که کدام است؛ راست با من بگوی! و چون اجازت نبود افشای آن کردن از ترس پادشاه مغفور حضرورت شد سوگند خوردن بتأویل »7که همه بسلامتند و هیچ یک وفات نیافته؛ و باور نمی داشت و همواره دل تنگ میکرد و آب در چشم می آورد. تا عاقبت که از بندگی حضرت پادشاه سعید انارالله برهانه اجازت رفت و امیر

شعر: باطنش واقف زغیب وظاهرش خال زعیب عدل او دور از عدول و عرض او عاری ز عار

دیگر آن که شخصی که امارت و سرلشکری بدو تعلق داشت هورقوادق1 بود، و عظیم بی تدبیرو بی عقل و جلف چنان که هیچ کس با چنان ms016 شخصی نتواند ساختن؛ و جفایی که او نموده اگربا همسری از آن خود نمودی هیچ کس طاقت نداشتی و تحمل نتوانستی کردن؛

شعر:

زینهار از قرین بد زنهار و قنا ربنا عذاب النار

و علما و حکما گفتهاند که هیچ مشقتی و عذابی سختتر از آن نباشد که با ناجنس بهم بودن؛ و داؤد علیه السلام در اول زور مناجات با حضرت باری تعالی میکند که خنک کسی که او را به تدبیر ظالمان نباید رفت، و به راه بدکرداران نباید ایستاد، و با خسیسان و ناجنسان و منافقان نباید نشست. او که پادشاه و پیغمبر بود به نیاز و مناجات این معانی التماس کرده.

و حکایت هدهد که در قرآن مجید آمده که بی مشورت سلیمان علیه السلام از پیش او برفت و پیش بلقیس رفت؛ چنان که فرموده است (و تفقد الطیر فقال ما لی لآری الهدهد )1، و بعد از آن فرموده که من او را بکشم یا عذابی شدید کنم. اهل تفسیر گفتهاند که عذاب شدید که سختتر از کشتن است آن است که او را با ناجنس روزی چند در قفصی 2 کنند.

[337) اکنون تحمل از ناجنس کردن و با او ساختن مرتبهای عظیم است، و صبر و تحمل آن بغایت مشکل؛ و جماعتی که ملازم بودند لاشک تقریر کرده باشند که این همه جور و جفا چرا باید کشیدن. حق تعالی چون او را جهت رحمت و شفقت و چنین امور بزرگ تعیین فرموده او را قوت داد تا آن صبر و تحمل بر خود نهاد. و همچنان که حق تعالی با نبی علیه الصلوة والسلام فرمود که (واصبر کما صبر اولو العزم من الرسل و لاتستعجل لهم کأنهم یوم یرون ما یوعدون لم یلبثوا الا ساعة من نهار بلاغ فهل یهلک الا القوم الفاسقون)3 او را هدایت داده تا صبر کرد و آن همه جور و جفا بر خود گرفت که هیچ ms017 پادشاهی بر خود نگرفته است و نتوانسته است گرفت؛ و این معنی نتواند بود الا کاملان را. و نبی علیه الصلوة والسلام فرمود که «و ما أوذی نبی قط مثل ما أوذیت». و آن همه جهت آن بود تا در آن زمان و بعد از آن خلل در ملک واقع نشود، و رنجش و غضب او واسطهآ خلل ملک نگردد، تا هر زحمتی که باشد بواسطهآ صبر او منتفی و معدوم گردد؛ چنانچه حق تعالی قرموده که (فصبر جمیل والله المستعان علی ما تصفون). و آن صبر جمیل نمود تا نتیجهآ آن چنان شد که میبینیم و تجربه افتاد و مشاهده کرده شد؛ و به برکت آن

بانور آفتاب چه حاجت بمشعله است و چون پادشاه سعید1 انارالله تعالی برهانه به جوار حق پیوست، پادشاهی بر او چنان قرار گرفت که یک آدمی را به دور و نزدیک خون از بینی نبایست آوردن و هیچ یک از اهل ثغور (از ترس) یا به اندیشه بد خود متمرد نتوانستند شد. و چون در تواریخ مطالعه رود در هیچ عهد در چنین انقلابی مانند این امنی و سکونی واقع نگشته باشد.

دیگر از جملهآ نوادر احوال که اتفاق افتاد و از نفس قدسی او به ظهور پیوست یکی آنکه پیرارسال در قلعهآ تبریز به حضور تمامت امرا و ارکان دولت و عموم مردم که آنجا مجتمع بودند در کارخانه زرگران و آهنگران که کار میکردند نشسته بود، و جهت آن که تا وضو سازد برخاست. در آن حالت ناگاه نظر مبارکش از دور بر شیخ شکلی افتاد. یکی را از مقربان فرمود که در خاطر من چنان میآید که آن شخص دزد یا خائن است؛ بروید (و ms018 او را بپرسید) و احوال او بدانید و جامهآ او را بجویید. چون تفحص و تجسس کردند الباجه2 و پوستینی که دزدیده بود و در زیر گرفته از او بازیافتند؛ و چون تفتیش احوال او کردند هم دزد بود و هم (خائن) [و هم] خونی. سخن او بپرسیدند3، و به گناهان خود اقرار کرد و معترف شد. پادشاه اسلام خلدالله ملکه فرمود که حق تعالی با من نمود که او دزد و گناهکار و واجبالقتل است؛ چون به زیان خود اقرار میکند شرعا و عرفا کشتنی است. فرمود تا او را به یا سا رسانیدند. و این معنی تمامت امرا و ارکان دولت و جماعت که حاضر بودند مشاهده کردند، و بر آن واقفاند و مطلع.

دیگر به خلق پسندیدهآ خود تمامت اقوام مختلف و امرای پدر نیکو و برادر نیکوی

دیگر از جملهآ ظاهرترین وجوه بر صدق و اخلاص و صبر جمیل او که شرح دادیم که همه درست و مبرهن و راست و معقول و دلپذیر است، یکی دیگر آن که مدت پنجاه سال بود که میان پادشاهان أروغ2 چنگگزخان، قایدو که دعوی قاآنی میکرد و دوآ که به جای خان چغاتای نشسته و پادشاهی با عقل و لشکر و ms019 ساز و عده و اسباب، مخالفت و خصومات قایم بود. و پیش از این در زمان پادشاه سعید به مازندران آمدند و تمامت أغروغ و زن و بچهآ (لشکر) ما ببردند؛ و پیش از آن در زمان ماضی بعضی از ولایات و لشکرهای ما از آن خود کردند و تا حدود مرو و هرات آمدند؛ و چندین نوبت با قاآن جنگ کردند و بر لشکرهای قآن ظفر یافته بعضی از ملک و لشکر او به دست فروگرفتند.

در این وقت که جلوس مبارک او بود، بعد از پنجاه سال که آن فتنهها قایم بود حق تعالی چنان خواست و لطیفه سببی چنان بادید کرد که به حکم «اذا اراد الله تعالی بقوم خیرا هیأ اسبابه» دوآ دوستی با قاآن و آن طرف بنیاد نهاد؛ و به موجبی که مشاهده رفت بی زحمتی به سر قایدو و ساربان که دعوی قاآنی میکرد با چندین پادشاهزاده و لشکر ایشان و لشکرها و امرای ما که پیش از این در زمان ماضی تمرد نموده رفته بودند؛ همه ایل شده به حضرت او آمدند و به اسم بندگی بازایستادند. و از حضرت قاآن و شاهزادگان که هرگز ایلچی به راه خشک نمیتوانست آمدن متواتر میآیند؛ و بدان موجب که از اطراف عالم جهت سلیمان پیغامبر تحف و هدایای پادشاهان میآمد، ایلچیان و رسولان را به اظهار ایلی و خدمت و هواداری و رغبت متواتر میفرستند؛

شعر: جان جهانیان تویی؛ دشمن جان بود کسیای همه دشمنان تو دشمن جان خویشتن

دیگر با وجود خشکسالی و ملخ که در هر ولایتی کم و بیش بود هرگزکس ندیده که سعر3 غله چنین ارزان بوده باشد. آن نیز از جملهآ نوادر است که کس باور ندارد.

و نیز تمامت حکما و منجمان متفقاند که چون زحل به شرف رسد دلیل گرانی غله باشد. و چون آن معنی امری مجرب است و تجربه اثری تمام دارد، این نوبت که زحل به برج شرف4 رسید در ایام جلوس مبارک او بود. سعادت و قوت نفس نورانی او بر تأثیر زحل که معظمترین اجرام سماوی است راجح آمد، و خاصیت نحوست او باطل کرد؛ چنان که هیچ اثر آن بادید نیامد، بلکه بر خلاف اثر آن ارزانی تمام بود و هست؛ و ملخ و خشکسالی نیز با آن منضم گشته، و هم در گرانی اثری نکرد و غله در غایت کاسدی و ارزانی است. «لاجرم چنانچه ظهیر گفته؛ گیتی بفر دولت فرمان ده جهان ماند بعرصه حرم و روضهآ جنان بر هر طرف که چشم نهی جلوهآ ظفر وز هر جهت که گوش کنی مژدهآ امان»5

و اگر کسی آن را بر کرامات حمل کند، به طریق تعجب و خرق عادت کراماتی عظیم معتبر است؛ و هیچ کس این معنی تا مشاهده نکند باور ندارد. و بیخبران و غافلان از این نعمت و آسایش و فراغت غافلاند، والا زیادت از آنچه دعا میکنند به اضعاف آن دعاها و ثناها کردندی؛

شعر:

بساکرم که خدا با نژاد آدم کدرد بدین که سایهآ خود را پناه عالم کرد (ذلک من فضل الله علینا و علی الناس ولکن اکثر الناس لا یشکرون). ونیز حق تعالی فرموده که (ان الانسان لظلوم کفار)4؛ هرگز آدمی جای نیکویی ندانسته و نداند، ms021 بلکه اکثر کفران کند.

دیگر از اخلاق ملک صفت و سیر پسندیده و علوم و کمالات پادشاه اسلام خلدالله ملکه که این بندهآ ضعیف مشاهده کرده، و آن عظیم بسیار است، و هریک از آن در تاریخی که به نام مبارکش این بنده و دیگر مورخان که بعد از بنده باشند سالهای بسیار خواهند نوشتن مثبت میگردد و خواهد گشت، نموداری در این مقام بگوید؛ و هرکه عاقل باشد از آن قیاس تواند کرد؛ چه، گفتهاند که الحر یکقیه الاشاره.

و آن چنان است که این بندهآ ضعیف از سن صبی باز به بندگی جد و پدر و برادر نیکوی پادشاه اسلام خلدالله ملکه ملازم بود، و به قربت منسوب؛ و در اکثر اوقات تقریر سخن و عرض داشت گستاخ توانستی کردن؛ و اکنون با وجود کبرسن و وقوف بر امورو نیز آن که پادشاه اسلام خلدالله ملکه در حق این بندهآ ضعیف مرحمت و سیورغامیشی و

شعر:

چنین جایی من مسکین چگویم زبان کند و سخن قطع و بیان نه

بدان سبب محترزو متحاشی2 و در خوف باشد؛ چه، اگر این دانش و کمال این بنده فهم نکرده بودی این وهم و ترس بسیار به خود راه ندادی.

دیگر از جملهآ تعجبات که در این وقت افتاد، یکی آن بود که چون پادشاه اسلام خلدالله ملکه روز آدینه بیست [و] نهم ماه شوال سنه ست و سبعایه به عزیمت گیلان لشکر برنشانده، به جانب قنقرالانگ3 از اردوها و خواتین4 جدا شده، و عارضهای به

بعد از چند روز پادشاه اسلام خلدالله ملکه از زنجان ایلچی5 به تعجیل فرستاد، چنان که به حدود اردبیل برسید؛ [و] (تقریر کرد) که فلان روز بامداد پگاه پادشاه اسلام خلدالله ملکه از اردو بیرون آمد، و امیر معظم خسرو جوانبخت ایسن قتلغ را فرمود که در حال کسی را به اردو فرستد پیش این بنده، تا به بندگی خاتون معظمه عرض دارد و جهت شاهزادگان جهان بسطام و ابویزید و طیفور صدقه بدهد که خاطرم پریشان است و حادثه و بلایی دیدم، تا حق تعالی آن بلا بگرداند. چون تفحص رفت، آن روز که آن ایلچی را فرستاده و آن حادثه دیده در حدود آن دو سه روز بوده که این آتش در خرگاه افتاده. و از

شعر:

حکیم و هنرمند و یزدان پرست سپاهی و بازاری و زیردست

ز دادش همه کام دل یافتند

که در بندگی نیک بشتافتند

و هرکس که بر راستی و معتمدی و عالم و دانا است ایمن و مطمثآن که پادشاه اسلام خلد الله دولته حق از باطل و دانا از نادان می شناسد، و سخن حساد و فتانان موثر نمی تواند بود. و هیچ خاصیتی آدمی را از این معظم تر نیست؛ مانند آنکه جوهری بواسطهآ آنکه انواع سنگهای نیک از بد می شناسد نام او جوهری شده؛ جوهری آدمی و داناای] معانی دقیق عظیم عزیزالوجود تواند بود. حق تعالی وجود این عزیزالوجود را به عالمیان سالهای بسیار ارزانی داراد، به منه و لطفه.

***

اکنون آمدیم با سر سخن، آنکه گفتیم که هیچ یک از انبیا و اولیا را وحی و الهام و کرامات ناگاه در کودکی و جوانی نبوده، بل چند چیز از اتفاقات حسنه چنان که یاد کرده آمد دراو جمع می شده و بتدریج زیادت میگشته. همچنین چون از زمان طفولیت پادشاه

مصراع:

وین سخن در روی گردون هم بگویم بی هراس

و بعد از این، این مرتبه روزبه روز در زیادت و روی به کمال دارد؛ چه، آنچه گفته شد هنوز مبادی و اوایل و علامات آن است؛

شعر:

منصب از منصبت رفیعتر است هر زمانیت دولتی دگر ms025 است

باش تا صبح دولتت بدمد کانچه دیدی هنوز در سحر است و ظهور کمال در چهل سالگی خواهد بود؛ و بعد از این فکر و دانش و علم یک ساله مانند ده یا بیست سالهآ پیشین تواند بود؛ و هرچند [339] که روزگار بر آن برآید به اضعاف اضعاف آن بود. چنان که درخت که اول بنشانند در سال اول و دوم و سوم اندکاندک بزرگ میشود؛ بعد از آن به هر سال چندان زیادت شود که در دو سه سال اول؛ بعد از آن در چهارمین و پنجمین سال یک ماهه قوت و بزرگی درخت مانند سه چهار سالهآ گذشته باشد، و چندان شاخ و بیخ بکشد که چون کسی که ندیده باشد و ناگاه در آن نگاه کند تعجب نماید؛ و بعد از این ناگاه ثمرهای بدهد که پیش از این قطعا در او ظاهر نبوده باشد، و تا چند سال ثمره زیادت شود تا تمام بزرگ شود. مرتبهآ انسان نیز، خصوص از آن کاملان، چنین باشد؛ چه، غیر کاملان مانند درخت بی بار باشند که بزرگ شود لکن بر نیارد. عوام الناس به قدر مرتبهآ خود چون بزرگ شوند

اکنون زمان بزرگ شدن آن شجرهآ طیبه است؛ به یک سال چندان تفاوت کند که مدت دو سال گذشته. و آنچه شاعر گفته که؛

و خواهد بد درختی راست بالا چو برروید بود ز آغاز پیدا

همیدون تا بود سالی دلفروز پدید آیدش خوشی هم زنوروز

(مصداق این تقریر است)؛ و نشانهآ آن این هوسهای علمی است که خود سؤالات نادر می اندیشد و میگوید، چنانچه حدیث در باب سؤال نیکو کردن آمده که «حسن السؤال نصف العلم»، (تا که) بواسطهآ آن سؤالات عمیق دقیق که میفرماید، و بعضی آن است که پیش از این ذهن هیچ کس با آن سؤال و جواب نیفتاده چنانکه احتیاط رفت،

و چون کسی اندیشه در علم و عقل کند تا از آن و از مصدر آن و احوال آن چیزها بداند، لاشک بدان واسطه او را حقایق روی نماید. چه، حق تعالی انسان را مستعد آفریده؛ چون جهد کنند، به استعدادی که داشته باشند بسیار علوم حاصل کنند؛ تو فرشته شوی ار جهد کنی از پی آنک برگ توتست که گشتست بتدریج اطلس

و این سؤال نیز که در آن باب این رساله نوشته شده و علمای اسلام هریک رسالهای می سازند، فوایدی که از آن همگنان را و من بعد عالمیان را حاصل شود همه از پرتو نور باطن پادشاه اسلام خلداله ملکه بوده باشد و ثواب آن عاجلا و آجلا به روزگار همایون واصل گردد.

شعر:

بود مرده هرکس که نادان بود که بی دانشی مردن جان بود

کسی کش روان شد بدانش جوان گرش تن بمیرد نمیرد روان

ز دانش به اندر جهان هیچ نیست

نیستتن مرده و جان نادان یکیست و آوردهاند که در زمان عیسی علیه السلام که مرده زنده کرده بود شاگردان جالینوس که حکیمی بزرگ بود پیش او رفتند و گفتند که یکی آمده که مرده را زنده میکند. او گفته عجیب نیست مرده را زنده کردن؛ عجب آن باشد که زنده را مرده کنند، و غرض او آن بود که نادان را دانا کردن آسان باشد لکن دانا را نادان نتوان کردن.

اکنون بحمدالله تعالی که پادشاه اسلام خلدالله ملکه مسیح وار چندین هزاران هزار مرده را زنده کرد و خواهد کردن؛ و این کرامتی بزرگ است و نشاید گفت که معجز است. و از جملهآ فراست و الهام که به دل و خاطر مبارکش میآید، نخواهد که به هرکس بگوید؛ که چون جاهل باشند نبادا که سبب آن که فهم و ادراک ایشان بدان نرسد پندارند که مبالغه است، یا ایشان را خلاف نماید؛ و نیز نخواهد که پنهان دارد تا دیگر مستعدان را از آن فایده باشد. و نیز به حکم آن که حق تعالی فرموده که: (و اما بنعمة ربک فحدث)3،

و از آن جمله در این روزها فایده[ای] از خاصیت الهامی ms029 که خاصه ذات پاک نورانی پادشاه اسلام خلدالله دولته است با این بنده به طریق سر میفرمود که پیش از این به هروقت از روی قیاس [و] تجربه مرا در هر چیزی حاصل شده بود، و اکنون نیز لاشک روزبه روز آن تجربه زیادت میگردد، و بدان واسطه چیزها که بر هرکس پوشیده میماند مرا معلوم میشود؛ لکن نمیخواهم که اظهار کنم نبادا بعضی مردم منکر شوند. و هرچند اگر کسی نیز منکر گردد چون آن احوال که پیش دیگران مخفی مانده باشد متواتر از هرنوع آشکارا کرده با ایشان بگویم؛ لاشک ایشان استوار دارند و اشکال ایشان مرتفع شود. مع هذا نمیخواهم که با هرکس گویم.

و آن چنان است که از ملازمان حضرت پادشاه اسلام1 هر کدام که عیار بگردانند و اندیشهای کنند که دی و پریر2 نکرده، پادشاه از هیأت و احوال و ناصیه و شمایل ایشان در حال [340] که حرکت و سخنی آغاز کنند، [و] از آمد شد ایشان، فهم کنم و ضمیر ایشان معلوم من گردد. و چون بعضی از ایشان خواهند که سخن به من عرض دارند، غرض هریک معلوم کنم که از کجا و جهت چه و چگونه میگویند؛ و ایشان ندانند که من فهم کردهام، و هریک را از این تجربه نشانی معین هست که چون آن را تقریر کنم عقلا بدانند که سبب دانش و فهم و معیار و قیاس آن درست بوده، و من این نشان و سبب و عیار و قیاس توانم با تو تقریر کردن چنان که تو نیز فهم کنی و بر آن اسرار و احوال واقف گردی.

و در اثنای آن، امیر معظم امیرعلی که مقدم قوشچیان3 و امیرتومان4 و پسر امیر معظم تایبوقا5 قوشچی است و از جملهآ مقربان و ملازمان که از6 سن صغر ملازم بندگی

اکنون آنچه پادشاه اسلام خلدالله ملکه با این بنده میگوید من به فراست عقل خود بدین موجب دانستم که از این نمونه که نمود و تقریر فرمود بسیار چیزها در خزانه داشته باشد: و احوال بدین موجب باشد که مثال آن تقریر میکند، و نشاید که نه چنین باشد. و عرض داشت که هرچند در تقریر آن گتاخی و بی ادبی متصور است؛ لکن به حکم

به مقدار اجازت و فرمان عرض داشتم که انبیا که ایشان صاحب وحی بودهاند و مرتبهآ نبوت داشته و اولیا که ایشان صاحب الهام بودهاند و مرتبهآ کرامات داشتهاند، در مبادی هیچ یک از ایشان را وحی و الهام بتمام نبوده الا بتدریج؛ و اکثر انبیا تا وقتی که چهل ساله و پنجاه ساله و شصت و هفتاد ساله نشدهاند وحی بدیشان نرسیده، الا در مبادی مرکس را- بعضی به خواب و بعضی به حکایتها و قضایا که ناگاه بدیشان درآمده- چیزی دانستهاند و آن استعداد که در ایشان بوده ایشان را حرکتی داده. اکنون پادشاه اسلام خلدالله ملکه (با وجود جوانی) بجد مشغول و اوقات خود اکثر به علم و هنر مصروف داشته و یک زمان بی تعلیم و تعلم نمیباشد، چنانچه منقول است که «الناس عالم أو متعلم و الباقی همج»1؛ حو حکیم انوری از اینجا گفته؛

شعر: خواهی که بهین کار جهان کار تو باشد زین هر دو یکی کار کن از هرچه کنی بس یا فایده ده آنچه ندانی دگری را یا فایده کن آنچه ندانی ز دگر کس»

و به موجبی که حق تعالی فرموده که (انا ms032 جعلناک خلیفة فی الارض فاحکم بین الناس بالحق و لاتتبع الهوی)2 همواره در بند شفقت و عدل گستری است و پادشاهی اسلام را بحمدالله سزاوار، و ولی و صاحب کرامات است. و اولیا را تنها مرتبهآ ولایت باشد؛ این مرتبه بر آن بچربد و زیادت آید، به دلیل آنکه هم مرتبهآ ولایت است و هم مرتبهآ اولواالامری؛ و با وجود صغر سن این همه معانی که معلوم کردهایم از پادشاه اسلام خلدالله ملکه حاصل شده، و اکنون چنین سخنان و فواید میفرماید؛ و بنده به موجبی که عرض داشت معلوم کرد که مشرب و مصدر و اصل آن از کجاست. پادشاه اسلام خلدالله دولته در این وقت مانند سیمرغ است که هنوز پر برنیاورده

و اکنون آغاز پرکرده و پر از بالها بیرون کرده؛ معین میشود که او را پرواز خواهد بودن. و این معانی است که روزیه روز از نو بادید می آید. و روزبه روز آن پر بزرگتر گردد تا تمام شود؛ و آن در سن سی و پنج سالگی و چهل سالگی باشد که اضعاف اضعاف آن (دانش و) نور باشد. و چون ms033 آن پر در طبیعت به وقت فطرت در جبلت سیمرغ ذات تو مرکوزو مجبول1 است، البته بیرون آید؛ و به حکم (یکاد زیتها یضئ ولو لم تمسسه نار نؤر علی نور یهدی الله لنوره من یشاء)2 بی زحمتی و سعیی و جهدی که کند آن پر نورانی و معنوی بیرون آید؛ و به یک لحظه چندان بدان پرتوانی پریدن و عقل تو به یک طرفة العین به چیزها رسد که تمامت سیمرغ و مرغان3 عالم [به]هزار سال نتوانند پریدن و بدان جای نتوانند رسیدن، تا به حدی که بدان پرنورانی بدان جای که از مکان معرا4 و مبرا5 باشد به یک طرفة العین بپرد و کشف معانی کند؛

برترز کاینات ببرد هزار ا یمرغ وهم تا ز جنابش نشان دهد

چه، هیچ پرنده به کنه آن معانی نتواند رسیدن؛ و معانی که ملهمان و کاملان بدان رسند بی جای و بی مکان باشد. و آن حکایت جام گیتینمای که از کیخسرو بازمیگویند

و هرآن کس که حق تعالی ذر بدء فطرت او را به نورهدایت مخصوص گردانیده باشد به موجبی که تقریر رفت، چون به سن کمال رسد مانند سیمرغ که پر برآورد و شجرهآ طیبه که به بار آید و آهن سیاه که زدوده گردد، بسیار بسیار چیزها به یک لحظه ببیند و بر او آشکارا گردد. و دیگران را که آن هدایت نداده باشد، مانند درخت بی بر و حیوانات بی پر و آهن سیاه نازدوده، بدان سعادات که تقریر رفت نرسند. و چون نوبت اول سیمرغ سعادت پادشاه اسلام خلدالله تعالی ملکه به موجبی که [تقریر رفت] پر برآورد و یک سالی پرواز کند و عالم علوی و سفلی در تحت نظر آورد [341] و شکارهای ms034 روحانی بکند، هر سال در آن دلیرتر و ماهرتر و در صید کردن استوارترو در پرواز خوبتر تواند بود، و چنان گردد که آن عارف واصل در وصف الحال خود گفته؛

شعر:

من آن بازم که صیادان عالم به هر وقتی به من محتاج باشند شکار من سیه چشم آهوانند که حکمت چون سرشک از دیده پاشند به پیش ما از این الفاظ دوزند بنزد ما از این معنی تراشند و دیگر جماعت که حق تعالی در بدء فطرت ایشان را آن پرو بال نداده، مانند دیگر حیوانات، چون پر ندارند اگر بسیار سعی کنند همان قدر باشد که اسب نیکو که دور بدود با یوز یا سگ یا آهو و دیگر حیوانات که عظیم دور و بسیار بدوند و بعضی کم تر بدوند؛ لکن بدان همه سعی و جهد و قوت آن قدر دور رفتن میسر نشود که مرغ را به مقداری پر که حق تعالی بدو ارزانی داشته. (یهدی الله لنوره من یشاء)1 چنین معنی تواند بود.

و بحمدالله و منه این هدایت حق تعالی به پادشاه اسلام خلدالله دولته ارزانی داشته و این بندة پیر ضعیف از خدای تعالی به تضرع مثآلت میکند که چندان در عمر مهلت دهد

و چون این تقریر از زیان بنده استماع فرمود، در جواب تقریر و مثال سیمرغ و بال بی پر و پر برآوردن سخنی کوتاه فرمود که هر عاقل و دانا که آن کلمات معطر جان افزای بشنود بداند که چنان بوی و رنگی از کجا تواند بودن.

و آن آن است که فرمود که هرکجا که زمینی نیکو پرعلف باشد، هرچند بیخ علف در او بود و زمین مستعد باشد لکن باران نیز به کار باید؛ و بیباران میسر نشود. اکنون باران من تویی؛ حضور تو به حضرت ما چنان دریایست است، و بی تو نیز نتواند بود.

هرچند مانند این مرحمت و سیورغامیشی3 دربارهآ کسی نرفته باشد، و بر بنده واجب که مباهات بدان کند و در کتب جهت یادگار بنویسد تا فرزندان عقبا بعد عقب دعای دولت قاهره گفته شکرانه آن گزارند؛ لکن در این موضع غرض کلی از نوشتن این معنی آن [است] که جماعت اولوالالباب مرتبهآ کمال عقل و علم پادشاه اسلام خلدالله دولته از این مقدار سخن معلوم کنند، و هیچ روز نباشد که صد سخن و زیادت از معانی دیگر خوب تقریر نفرماید؛ و آن را علی حده بعضی که بنده شنیده ضبط کرده در تاریخ می نویسد، مانند در و مروارید که غواصان غوص کنند و در عقد4 کشند. و آنچه بنده نشنیده و سبب ضعف و رنجوری که ملازمت نمیتواند کردن و آنان که استماع کرده نمی نویسند، بسیار بسیار باشد؛ مانند صدف بحر که غواص بدان نرسد و اکثر آن در بحر بماند.

حق تعالی این بحر معانی را با آن اصداف در و گهر مادام که دریا باقی و صدف در او باشد پاینده و مستدام داراد؛ به منه و لطفه.

***

اما آنچه پادشاه اسلام خلدالله ملکه میفرماید که مانند این معانی در خاطر من ms036 می آید و از روی تجربه ضمیر مردم معلوم میگردد، تا به حدی که اگر کسی کاری حرام کرده یا چیزی حرام خورده یا حلال کرده و خورده و اندیشهآ کج و راست کرده تفاوت آن مرا از بشره و احوال ایشان معلوم گردد؛ و هریک را نشانی معین هست، و جهت آنکه مبادا که بعضی مردم که معلوم نداشته باشند بر آن انکار کنند با هرکس نمیگوییم؛ همچنین است، و حق با طرف پادشاه اسلام خلدالله ملکه است. چه، هرکس که چیزی نداند باور نکند، و جاهل همه چیزها را منکر باشد؛ چنان که آفتاب که چنین روشن است روزکور آن را باور ندارد، و در آفتاب هیچ نقصانی نباشد الا نقصان در چشم روز کور باشد.

چون اشارت اعلی بدین معانی پیوست و با بنده تقریر کرد، بنده از روی قیاس معلوم میکند که این معانی واقع است و محقق، و وجه و سبب آن هم بقدر فهم میکند؛ و چنان تقریر تواند کردن که کسی منکر آن نتواند شدن.

و آن چنان است که همواره میبینیم که بعضی کاری و شغلی و صنعتی دانند که هرکس آن نداند فهم و ادراک او بدان نرسد، و هریک را در آن کار آلتی و ترتیبی و تدبیری باشد که بدان بدانند. و هیچ چیز از آن مشکلتر نمی نماید که کسی بداند که احوال ستارگان چگونه و چیت؛ و اگرنه آن بودی که پیش مردم معتاد گشته و بسیار شنیدهاند، اگرناگاه منجمی گفتی که میدانم که آفتاب و ماه کی سیاه خواهد شدن این عجبتراز آن نماید که کسی بداند که شخصی که حاضر باشد عملی حلال یا حرام از او در وجود خواهد آمد؛ چه، این نزدیک است و هم جنس ما، و بر احوال آدمی بهتر از آن واقف توانیم شدن که بر احوال آسمان و کواکب. و چون میبینیم که به آلتی و علمی معین احوال ms037 آفتاب و ماه و سیر ایشان و دوری و نزدیکی ایشان چنان که به گز پیموده هریک به قیاسات عقلی دریافتهاند، چنان که قطعا در آن کجی و نقصان نیست1، چرا نشاید که علمی و

اما آنچه به چه نشان و کدام علامت آن را درتوان یافتن، آن است که - همچنان که گفتیم - دانستن آن ممکن است، لکن نه هرکس را. آن کسی بداند که آلت آن کار داشته باشد؛ و آلت آن کار چند چیز تواند بود:

(اول)1 ضمیر پاک و نورایمان حقیقی، که حق تعالی به هرکس ندهد. آن را بدان کس دهد که او خواسته باشد، به حکم آنکه (بهدی الله لنوره من یشاء)2. آینهآ زدوده و نازدوده تفاوت بسیار دارد؛ آنچه در آینهآ زدوده پدید آید، در نازدوده دیدن محال باشد. و هردو آینه باشد؛ تعجب نباید داشتن که چرا در این آینه پدید است و در آن نه. و آینهای که در بدء فطرت حق تعالی زدوده آفریده بی زحمت و رنج همه در آن معاین و مشاهد باشد، و کسی را سؤال نرسد که چرا این زدوده و آن نازدوده است؛ چه، (لایسأل عما یفعل و هم یسألؤن)3. و همچنان که میبینیم که یکی را خوب روی آفریده، ما را چه اعتراض و سؤال رسد که چرا فلان کس خوب و فلان کس غیرخوب است. و اگرنه آن بودی که این معنی محسوس و معهود است و عادت بدان کرده شده، از این عجبتر ms038 چیزی نیست که یکی چنان خوب است که دل صد مزار آدمی از دست میبرد، و یکی در غایت زشتی چنان که مردم را از دیدن او نفرت باشد؛ و یکی موسیقی و اصول داند و در آن طبع راست باشد؛ و یکی شاعر و در نظم راست طبع باشد و دیگران را این معنی نباشد؛ و بعضی باشند که خواب راست بینند و بعضی را خواب اعتباری نباشد. و جماعتی که حق تعالی ایشان را این خاصیت داده هیچ آلتی در بدن زیادت نداده؛ الا این معانی به نور باطن که حق تعالی به هریک (کرامت) فرموده تعلق دارد.

و آنچه به آلت بدن تعلق دارد و محسوس است میبینیم که یکی چیزهای باریک از دور نیک میبیند و یکی دیگر نیک نمیبیند، و یکی را قوت بسیار هست [342] و دیگری را نیست. و امثال آن بسیار است، و آیت (و لو شاء ربک لجعل الناس أمة واحدة و لایزالون مختلفین)1 اشارت بدین معنی است. و می بینیم که بعضی حیوانات هستند که حدسی و حسی خدای تعالی بدیشان داده که به آدمی که اشرف است نداده؛ مانند آنچه انواع مرغان از یایلاق به قشلاق که یک ساله و شش ماهه راه است دانند رفتن، و آدمی یک روزه راه غلط کند؛ و خروس و بط و درازگوش و غیره که وقت شناسند، و آدمی با این همه کمال و بزرگی تا شیشهآ ریگ یا پنگان آب2 و دیگر مقیاسات نباشد و هزار زحمت نکشد وقت را نشناسد.

بدین تقریر معلوم می شود که خاصیت هر نفسی و شخصی چیزی دیگر تواند بود؛ و نشاید که منکر آن شوند و تکذیب کنند.

دیگر وجه آنکه آن معانی مذکور به کدام آلت و چه وجه درتوان یافتن، و تجربهآ آن بر چه وجه باشد، به وجهی دیگر تقریر کنیم:

اول سبب معظم آن است که گفته شد که ms039 تا شخص را آن آلات و استعداد (که گفتیم) نباشد [و] حق تعالی نداده باشد چنان چیزها معلوم نتواند کردن، و قوت تجربه و ادراک آن نداشته باشد، و خود با سر آن نیفتد و از آن غافل باشد و هوس نیز بدان نکند. لکن چون آن نور در او مرکوز و موجود باشد او را تقاضا کند. مانند آنچه کسی را شراب ذوق و عشق در سر باشد، کارهایی که به ذوق و هوس و عشق تعلق دارد از او صادر گردد؛ تا بحدی که اگر نیز خواهد که خود راگوش دارد3 تا از او صادر نشود فایده ندهد؛ و مانند آنچه چون کسی جوان باشد قوت جوانی او را تقاضای کارهای جوانان فرماید. و مثلی

و چون بدین وجه باشد که یاد کرده شد هر احوالی که در شخصی که ملازم بندگی حضرت پادشاه اسلام خلدالله ملکه باشد نفس شریف بدان نور که گفتیم متقاضی باشد که تجربه کند و احوال هر چیزی و هر کسی بازداند، و پیش او آن تجربه آسان باشد؛ به مثابت شاعر طبع راست که شعر بر بدیهه گوید، که هم هوس دارد و هم طبیعت شعر و هم حالات وصفالحال برابر چشم افتد، چون آب روان شعرگوید. همچنین آن نور درون و آینهآ زدوده متقاضی آن احوال و هوس بدان و دانش آن، مانند آنچه در آینهآ زدوده روشن گردد؛ و خصوصا که همه روزه تجربه کند ms041 و ضبط نماید و حاضر آن معانی شود. و میبینیم که بازیگری که مدتی ممارست میکند، تا چندین کس گوی مختلف بدو اندازند همه برفور میگیرد، چنان که هیچ یک بر زمین نیفتد؛ و دیگران که آن ممارست نکردهاند از یک کس نیز که گوی بیندازد نتوانند گرفتن. بدین تقریر که کرده شد چون حق تعالی آن نورو آن آینهآ روشن داده باشد و ممارست و تجربهآ ملازمان خود کند، کم تر از آن بازیگر که چندان گوی مختلف میگیرد و غلط نکند نخواهد بودن؛ بلکه به اضعاف اضعاف آن زیادت باشد؛ چه، گوی را به دست میگیرد و آن معانی را به خاطر. و آنچه به آلت خاطر دست دهد به آلت دست ممکن نیست که دست دهد؛ چه، خاطر هرکس که به یک لحظه گرد دنیا و صد هزاران اندیشه برآید1، و در آلت بدن آن خاصیت نتواند بودن؛ خصوصا خاطر نورانی که چون بر چیزی قادر شود و در آن ماهر گردد در یک لحظه چندان ضبط و موازنه در خاطر بکند که به هزار2 دست دست ندهد؛ (إن فی ذلک لآیات للمتوسمین)3.

اکنون هر چند این تجربه و معانی و آن نور و آینه که تقریر رفت در این بندهآ ضعیف نیست، لکن آنچه چنان معانی که پادشاه اسلام خلدالله دولته تقریر کرد که تجربه

دیگر آنکه بروجه صحت این دعوی که ممکن است، بلکه واجب بدین ادله و بیان که تقریر رفت، واقف است؛ و هرکس دیگر بآسانی بر این معانی و ادله و اسباب واقف نتواند بود.

دیگر آنکه معلوم (و معین) و محقق و روشن است که به حضرت پادشاهان مردم بر یکدیگر حسد برند؛ چه، محسود عالمیان درگاه پادشاهان تواند بود، و جاه دنیا و مال آن به نزدیک خلق چنان شیرین که دین و عقل ببرد. و بواسطهآ غرض و سبب پدر را بر پسر و پسر را بر پدرو برادر را بر برادر شفقت نماند و به دفع و قصد یکدیگر برخیزند و همه جهت خود خواهند و انصاف نداشته باشند، و از آن غافل که پادشاهان مانند آفتاباند؛ نور ایشان چندان باشد که بر همه تابد و هیچ از نور ایشان کم نشود.

و احوال ملازمان حضرت پادشاهان چنان باشد که گفتهاند که بوتیمار که بر کنار نأور2 آب نشسته باشد، و حزن عظیم بر او غالب، و آب نخورد از ترس آنکه مبادا که آب کم شود. و از این جهت نام او به عربی مالک الحزین گفته؛ و او از آن غافل که آب ناأور چندان است که به خوردن صد هزار بوتیمار کم نگردد؛ و بدین اسباب بر یکدیگر حسد برند. و چون دانند که پادشاه همه راگوش میدارد3 و با هریک عنایتی دارد، بآسانی

و هرچند پادشاهان بر چنین چیزها واقف باشند، و از بسیاری تجربه که در آن باب کرده و بر آن واقف شده زود آن معانی از هرکس مسموع ندارند، لکن به حکم آنکه گفتهاند که من یسمع یخل چون بسیار بشنوند اثر کند، و آنچه امام شافعی علیه الرحمة و الرضوان گفته که؛

اشارت بدین معنی است. و مجرب است که پیش از این از این معانی کار ملک بسیار خلل کرده و پریشانیها بادید آمده3، و به هر سال و به هر ماه از این نوع تاثیرات بادید آمده و احوال از آنچه نسق پذیرفته4 بگشته. در این وقت چنان که عالمیان مشاهده کردند و واقفاند باید که از این معانی غافل نباشند که در هر انقلابی چند خون اتفاق افتاده باشد و چند امیر ذلیل شده و چند ذلیل امیر شده و چند احوال از آنچه بوده باشد متغیر گشته. و بحمدالله و منه در عهد همایون پادشاه اسلام خلدالله دولته هیچ چیزاز آن واقع و حادث نشد. و سبب کلی آن این معنی است که حق تعالی نور هدایت و آینهآ زدوده بدو ارزانی داشته؛ چنان که گفتهاند که ان آصحاب الدول ملهمون5 تا بر ضمیر همه ملازمان خود

شعر: آرام یافت در حرم امن وحش و طیر واسوده گشت در کنف عدل انس و جان

و همه از سر صدق به دعای دولتش مشغول.

و این بندهآ ضعیف نحیف (چنان) تجربه کرده که هرکس که بدی کسی گوید چون محقق داند که غرض داشته است از او برنجد و پیش او بی اعتبار شود. و چون ملازمان حضرت این شیوه دریافتهاند ترک آن گرفته؛ و بسیاران هستند که چون دانستهاند که بد خصم خود نمیتوان گفتن، و اگر میتوان از ایشان پسندیده نمی آید و ایشان را زیان میدارد، ناچار همواره نیکویی خصم میگویند؛

شعر:

هر کجا عقل پیش رو باشد بد بدگوز بدشنو باشد

شخصی پیش یکی از بزرگان کامل آمد و عیب دیگری میکرد و گفت او فاسق است. آن کامل گفت ما را فسق او معلوم نیست؛ حالی از آن تو معلوم شد.

و مع هذا پادشاه اسلام خلدالله ملکه بر حال آن کس که نیکویی کسی بصدق گوید یا آنچه جهت مصلحت گوید و در آن صدق نداشته باشد واقفتر از آن شخص باشد که خویشتن گوید و در آن صدق نداشته باشد1. و دراین معنی در این چند روز اتفاق افتاد که

پادشاه اسلام خلدالله ملکه در جواب فرمود که من محتاج نیستم که روی و دل شما بینم4 یا شرم داشته باشم یا اندیشه کنم [که] آدمی دیگر نباشد که به جای شما (بندگان) بندگی من کند یا اگر گناهی از شما صادر شده باشد پوشیده دارم؛ لکن چون من بر احوال و ضمایر شما واقفم چیزی که لایق بازخواست باشد یا گناهی توان گفتن نیافتم. تقصیر از بندگان چگونه ممکن شود که نباشد؛ لکن تقصیری که آن راگناه توان گفتن، یا در مقابلهآ آن تقصیرانواع کوچ دادن نبوده باشد، از شما نیافتم، بدان سبب بازخواستی نفرمودم. اگر فهم کنم لاشک بازخواست کنم و در گناه آرم. چون کسی گناه کند مرا چرا صبر باید کردن تاکار ملک به زیان رود؟ حق تعالی ملک به من سپرده تا من نیکو نگه دارم و دفع ظالمان کنم و مدد عدل و راستی نمایم. اگر از شما گناهی صادر شود من روی و دل شما ننگرم؛ لکن گناه شما نیافتم. بدان سبب امرای بزرگ و خرد تمامت شاد شدند و تمامت مستظهر گشته و آفرینها کردند.

دیگر از جمله کمالات پادشاه اسلام خلدالله دولته در ms046 علم و هنرپروری و نام نیکاندوزی آن که این بندهآ ضعیف چون کتاب جامع التواریخ و کتب توضیحات و مفتاح التفاسیر و سلطانه و چند کتاب دیگر در مغولی به نام مبارکش تمام کرد چندان سیورغامیشی و مرحمت و توقیر و احترام و تربیت و عواطف در حق این بنده کرد که سر او به آسمان رسانید، و انواع تشریفات و انعامات از املاک و ادرار در حق این بنده فرمود که از ابتدای دورآدم تا اکنون هیچ پادشاهی در حق هیچ کس نفرموده و درهیچ تاریخ نیامده؛

شعر: زآفتاب این مکرمت هرگز کجا بیند هلال وز سحاب این عاطفت هرگز کجا یابد نهال کز عطای طبع و دست شاه عالم دید و یافت این ضعیف نیک خواه و چاکر مدحت سگال

و هرچند این بنده را وزنی و عیاری و اعتباری نیست، لکن (نظر) بر بقای نام نیکو و علم پروری آن عواطف فرمود. و به موجبی که در رسالات و کتب خود یاد کرده که این ضعیف را این مقدار تقریر که دست داد همه بواسطهآ پرتو درون پرنور پادشاهانه او بود؛ چه، پیش از آن دست نداده بود؛

شعر:

از لطف تو هیچ بنده نومید نشد مقبول تو جز مقبل جاوید نشد

لطفت بکدام ذره پیوست دمی کان ذره به از هزار خورشید نشد

اکنون این همه که تقریر رفت سبب آن نوری و هدایتی و آینهآ روشن است که حق تعالی بدو ارزانی داشته که ضمیر ملازمان حضرت خود درمییابد، و بدان سبب هیچ کس آسیبی نمیتواند رسانیدن؛ و چون ما بندگان این معنی از خاصیت نفس طاهر پادشاه اسلام خلدالله ملکه دانیم، ترک مکر و خدیعت کنیم و بدانیم که قصد و غرض یکدیگر ما را سود نمی دارد الا زیان.

پادشاه اسلام خلدالله دولته همه را نیک1 یا بد به ترازو نگاه میدارد، بدان میزانی که حق تعالی بدان نور و آینه روشن بدو ms047 ارزانی داشته.

و پادشاهان را هر چند حق تعالی سایهآ خود خوانده و هریک را انواع هنرها داده باشد، لکن جهت پادشاهان هیچ موهبتی مانند آن نور و ترازو و آینهآ صافی که شرح داده شد که بدان ضمایر مردم بدانند نتواند بود؛ و جام گیتینمای کیخسرو چنان که شرح دادیم اشارت بدین معنی تواند بود. حق تعالی خداوند این جام گیتی نمای را از جام گیتینمای و تاج و تخت و مملکت برخورداری دهاد، و همچنان که در دنیا عزیز گردانیده در عقبی و بهشت جاودانه به مراتب اعلی مخلد و مؤبد گرداناد.

و چون سؤال پادشاه اسلام خلدالله دولته یکی آن بود که اکملیت و خاتمیت1 [س 64 ر2 نبی علیه الصلوة والسلام به برهان عقلی و نقلی درست کرده شود، تا اهل اسلام همچنان که ظاهرا معتقدند باطنا بر حقیقت آن واقف شوند و به غور و کنه آن برسند تا در دل و جان ایشان راسخ شود؛ و همچنان که ایمان به زبان2 حاصل شده اطمینان دل نیز حاصل شود و ثواب آن به روزگار همایون واصل گردد. و هر چند پیش از این علمای اسلام در آن باب هر یک دلیلی و برهانی گفتهاند؛ لکن به موجبی که فرمان شده اکنون بعضی از اقوال ایشان و بعضی از آنچه بواسطهآ پرتو نوربخش [پادشاه اسلام] خلدالله ملکه این بندهآ ضعیف را در خاطر آمده به عون باری تعالی بر وجهی تقریر میکند که تمامت معارضان از کفار و غیرهم ملزم گردند و ایشان را اعتراضی و جوابی نماند. و چون داعیهآ [پادشاه اسلام] خلدالله دولته اثبات و توضیح اکملیت و خاتمیت نبی علیه الصلوة والسلام بود [که] به برکات آن حق تعالی انواع کمالات و اخلاق مرضیه به حکم (ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء)3 که به دیگر پادشاهان نداده بدو کرامت کرده، و چنان اتفاق افتاد که هم بواسطهآ برکات اندیشهآ مذکور کمالات ms048 [پادشاه اسلام] خلدالله ملکه به ادله و براهین واضحه هم در این رساله که تقریر رفت به موجبی که پیش همه عالمیان مشاهد و معاین است و هیچ کس انکار آن نتواند کردن، و منبعد به نزد عالمیان واضح و روشن تواند بود؛ تا همچنان که در عقبی به حکم آیت (و اما الذین سعدوا [س

*** و چون از دیباچه فارغ شدیم، این زمان در اصل کتاب شروع نماییم و جواب و سؤال مذکور را به ادله و براهین نقلی و عقلی با امثله و نظایر و بسیاری از مسایل دیگر به تبعیت ایراد کنیم. والله الموقق والمعین.

(سبحانک لاعلم لنا إلا ما علمتنا إنک أنت العلیم الخکیم)2. بعد از شکر و سپاس خدای را تبارک و تعالی و درود بر انبیای [او] خصوصا بر خاتمالنبیین علیه افضل الصلوات و آکمل التحیات، چنین گوید محرر این رسالت و مقرر این مقالت، اضعف عبادالله، فضل الله بن ابی الخیر الملقب بالرشید الطبیب الهمدانی3 ختم الله له بالحسنی که در تاریخ4 روز چهارشنبه نهم ماه رمضان سنه ست و سبعمایه به مقام گاوباری جمعی از علمای اسلام و موالی عظام دامت فضائلهم که ایشان را سعادت مساعد گشته به شرف تکشمشی5 بندگی حضرت [بادشاه اسلام]6 فرمانفرمای ربع مسکون ظل الله فی الارضین...7 خلدالله دولته و جعل بساط الارض مملکته، رسیدند و به مرحمت [و] عواطف پادشاهانه مخصوص گشتند.8 [پادشاه اسلام] خلدالله ملکه9

[معانی قرآن را نهایتی نیست]

به جواب عرض کردند که نیکو باشد و او را ثواب حاصل شود و دیگران را فایده بازدهد1.

سؤال دیگر: فرمود2 که اگر هم در این زمان کسی از خویشتن تأویل و تفسیر کند، شاید؛ و3 یا بر آن تفسیر که پیش از این «کردهاند اقتصارکند »4، و بر آن مزیدی متصور نیست؛ چه، بعضی مردم میگویند که تفسیر همان است که پیش از این گفتهاند، و نشاید که کسی دیگر از خویشتن تفسیری5 گوید.

به جواب عرض داشتند که از تفسیر، آن که نقل و روایت است، هیچ کس را نرسد که کم و بیش کند؛ بلکه بر همان موجب که در کتب مسطوراست و نقل و روایت آن صحیح، نقل و روایت کند. و هر چه نقل و روایت است به یک شیشه مداد6 توان نوشتن. و اگر کودکی را که خط داند خواندن اجازت از کم ترین کسی که او را مشیخه7 باشد حاصل شود، نقل و روایت شاید که کند. و اگر کتابی برگیرند و از آنجا نیز نقل کنند هم شاید.

لکن معانی قرآن را نهایتی نیست. هرکس که داند و خدای تعالی او را عقل و استعداد

جارالله العلامة شکرالله سعیه5 در دیباچهآ تفسر کشاف اشارت به وفور وجود معانی مستنبطه که اذهان صافی و افکار وافی را به اختراع6 اقتراح آن ستایر خدور7 لطف روی نمود فرموده، حیث یقول: اعلم آن متن کل علم و عمود کل صناعة طبقات العلماء فیه متدانیة و اقدام الصناع فیه متقاربة أو متساویة ان سبق العالم العالم8 لم یسبقه الا بخطی یسیرة «او تقدم 9 الصانع الصانع لم یتقدمه الا بمسافة قصیرة وانما الذی تباینت فیه الرآتب و تحاکت فیه الرکب ووقع فیه الاستباق والتناضل وعظم [فیه]10 التفاوت والتفاضل حتی انتهی الامرالی..11 من الوهم متباعد و ترقی الی آن عد الف بواحد ما فی العلوم والصناعات من محاسن النکت و الفقرو من لطایف [معان12 یدق]13 فیها مباحث الفکر14 و من غوامض اسرار محتجبة وراء استار لایکشف عنها من الخاصة الا اوحدهم واخصهم والاواسطتهم و فصهم وعامتهم عماة عن ادراک حقایقها باحداقهم عناة فی ید التقلید [لایمن]15 علیهم نحو16 نواصیهم واطلاقهم.

[تفسیر و تأویل مخالف عقل و نقل روا نیست] و از اینجا معلوم میشود که مجال1 طبایع در استنباط نکت غرای تفسیر [فسیح است]2؛ و آن کس که چنین تفسیر و تأویل تواند گفتن او را ثوابی عظیم باشد و تقویت دین کرده باشد. و کسانی که نشاید که تفسیر و تأویل گویند کسانی باشند که تفسیر و تأویل3 گویند که مخالف عقل ms051 و نقل4 باشد؛ و آن روا نباشد و کسی از او مسموع ندارد. لکن هر چه خلاف عقل و نقل نباشد پسندیده و نیکو باشد. و آن کسان که گویند که در این زمان نشاید که کسی تفسیر کند، خطای محض است؛ چه، بسیار از کتب تفسیر که در این زمانها ساختهاند؛ مثل کشاف، که اصل آن معتبر است، و تفسیر5 که شیخ کواشی و حبدین زودی قاضی ناصرالدین شیراز تفسیری ساخته است»6 موفقالدین. و در شام چند تفسیر برساختهاند7 و هنوز می سازند- هر یکی را معانی و لطایفی است که در هیچ تفسیر دیگر نیست. و منبعد هر تفسیری که کنند8 بهتر باشد؛ سبب آن که9 دانستهاند [و] پیش از این اکنون مقرر گشته و مسطور است، و مطالعه میکنند و از آنجا مینویسند و [برآنوشتهآ این10 واقف میگردند11، و چیزی دیگر بزیادتی درمییابند و اضافه میکنند. لاجرم تفسیری که اکنون هست زیادت از پیشینه است. و امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه گفته که اگر سوره12آ فاتحه را تفسیر کنم مفتاد شتروار13 تفسیر کنم.

اکنون آنچه تا این غایت از آن این سوره تفسیر کردهاند همانا اندک باشد. باقی آنچه مانده است و ننوشتهاند لاشک [س 66 پ] بقرار14 باقی باشد. و چون حق تعالی آدمی را، و خصوصا مسلمانان را ، مستعد آفریده همواره تا انقراض عالم علما خواهند بودن که تفسیر میکنند و لطایف بر آن میافزایند.

چون این معانی به بندگی حضرت عرضه افتاد، پسندیده داشت و فرمود که من نیز میدانستم که این سخن بر اصل نیست. و در روز جمعهای که بر این روز مقدم1 بود، در مسجد جامع [سلطان اسلام] خلدالله ملکه به حضور علما و افاضل از ایشان همین سؤال فرمود. بعضی از ایشان بر این وجه عرضه داشتند که علوم شریعت بر دو قسم است: اصول، وفروع.

آنچه اصول است بر سه قسم است:

یک قسم آن که جز به ms052 عقل نتوان دانست، و نقل را در آن هیچ مدخلی نیست؛ و یک قسم آن که هم به عقل و هم به نقل توان دانست؛ و یک قسم آن که جز به نقل و روایت نتوان دانست. و این قسم آنچه قواعد کلی باشد، چون به نقل معلوم کنند به عقل معانی بسیار از آن استنباط توان کردن.

و آنچه فروع است، بیش تر آن را به نقل2 احتیاج باشد. لکن قرآن مجید بیش تربر سه3 قسم اصول مشتمل است؛ و چون چنین باشد، هر که را حق سبحانه و تعالی عقل و استعداد آن داده باشد که آنچه به نقل محتاج است نقل کند و باقی را بر وجهی که موافق [و] مناسب معقول و منقول باشد تقریر کند و از لطایف و فواید نامتناهی قرآن که بر آن مشتمل است بعضی دیگر بیان کند و گوید، روا باشد. و اگر بیرون از آنچه صحابه و تابعین رضی الله عنهم در تفسیر نوشتهاند چیزی زیادت کردن روا نبودی، بایستی که علمای اسلام بر تفسیر ابن عباس رضی الله عنهما که یک مجلد است اختصار کرده بودندی. لکن چنین نیست4؛ چه، همیشه امامان و علمای اسلام سعی و اجتهاد بلیغ نمودهاند و تفسیرها نوشتهاند؛ چنان که این زمان در تفسیر هزاران مجلد بیش باشد. و چون این سخن به سمع مبارک پادشاه اسلام خلدالله ملکه رسید مستحسن فرمود. و این ضعیف در این باب رسالهای نوشته5 است که که را روا باشد و که را روانباشد؛ و در آن شرح و بسطی کرده. به وقت فرصت به بندگی حضرت معروض گردد، ان شاء الله تعالی.

[خاتم النبیین از دیگر انبیا به چه وجه اکمل است] و از جملهآ سؤالات که فرمود یکی دیگر آن بود که انبیای مرسل چندآند و کدامند، و فرق میان انبیای مرسل و غیرمرسل بر چه وجه و چگونه؛ و وحی و رسالت و ms053 نبوت چگونه باشد، و تفاوت آن بر چه وجه؛ و آنچه محمد مصطفی علیه الصلوة والسلام که خاتم النبیین است از دیگر انبیا به چه وجه اکمل است؟ و مالاکلام ما معتقد کمالیت نبی علیهالصلوة والسلامیم؛ لکن اگر خواهیم که با کفارو دیگر معارضان از اهل ادیان و ملل، که به نبوت او قایل نیستند تا به کمالیت و خاتمیت چه رسد، تقریر کنیم1 و ایشان را ملزم گردانیم2 دلایل و تقریر ما چگونه و بر چه وجه باشد، و خود وحی3 و نبوت با رسالت و خاتمیت و اکملیت چگونه و برچه وجه باشد، و تفاوت آن از چه سبب است4 و از کجاو چگونه. من میخواهم که بدانم تا اعتقاد درست تر گردد.

و موالی عظام به جواب مشغول شده بر5 وجهی میگفتند. بر لفظ بعضی از ایشان در فرق میان نبی و رسول رفت که نبی آن باشد که وحی بی واسطهآ ملک به او رسد؛ و رسول آن باشد که وحی به او بواسطهآ ملک رسد. پادشاه اسلام خلدالله ملکه بر لفظ گهربار راند که از آنچه بی واسطه باشد یا بواسطه کدام شریف ترباشد؟ بعد از آن [س 67 ر رأی ایشان بر آن قرار گرفت و عرض داشتند که که این سخن عظیم عالی است و معانی مشکل دارد، و در هر کتابی بعضی را شرح دادهاند، و بعضی از آن است که علما هنوز به غور آن نرسیدهاند؛ [چه]6، هیچ کس به کنه7 تمامت علوم نتواند رسیدن؛ و معانیای که بر نفوس شریفهآ مقربان و برگزیدگان حق سبحانه و تعالی از انبیا و اولیا و پادشاهان روشن و فایض گردد، عقول دیگران بزودی آن را کجا دریابد؟ و چون سؤال از اسرارعلوم الهی است، جواب آن از سر اندیشه و فکر باید گفتن. از سرپای به زیان تقریر نتوان کردن. اگر حکم یرلیغ8 نفاذ یابد اندیشه کرده بنویسیم.

پسندیده افتاد، و ms054 فرمود شما بر این اندیشه میکنید و من نیز اندیشه میکنم؛ و من باتآفاق رشیدالدین، یعنی نویسندهآ این حروف کمترین بندهآ درگاه حضرت1، بنویسم. و میان ما گرو باشد؛ سعدالدین وزیر و شما بهمدیگر2 بنویسید، و ما و رشیدالدین باتفاق بنویسیم. اگر از آن شما بهتر باشد، ما شما را جامه و تشریف بپوشانیم؛ والا شما ما را جامه دهید.

این بنده عرض داشت که هرگز بنده مطالعهآ کتب نکرده و کتابی نیاموخته و همواره ملازم حضرت و3 درگاه پادشاهان بوده و در اکتساب علوم زیادت سعی نکرده؛ و موالی عظام در همه علوم بر سرآمدهآ عالمند و استاد همگان. مقابل ایشان چگونه توان نوشتن؟ لاشک هم از پیش تشریف بباید دوختن، تا چون بنویسند به پوشانیدن آن حکم رود. حکم رفت که سهل باشد! ما به همدیگر بنشینیم4 آنچه خدای تعالی در خاطر آورد بنویسیم؛ ان شاء الله که نیک باشد.

بنابر این حکم که المأمور معذور در باب جواب آن سؤال کلمهای چند به موجبی که برفور در خاطر آمده بعونالله تعالی و حسن توفیقه و به مدد پرتو درون و سعادت جاودانی که حق تعالی به پادشاه اسلام5 خلدالله ملکه کرامت فرموده و ارشادی که در آن باب میفرماید کلمهای چند نوشته میآید. امید است که مناسب رضای حق و پسندیدهآ حضرت افتد؛ ان شاء الله العزیز.

و پیش از شروع در مقصود، تمهید قاعدهای که مفید است میکنیم، و میگوییم که معانی مانند سلسلهای است از همه جهات به هم پیوسته که نهایت آن در جهات پدید نباشد، بلکه نباشد. چه، معانی از علم زاینده است؛ و هرچند علم آدمی متناهی تواند بود، [لکن چون که مصدر آن که علم الله است نامتناهی است و علم آدمی از آن مصدر

شعر:

چو قطره بر ژرف دریا بری به دیوانگی ماند این داوری بلکه دریای محیط را با علم الله نسبت نتوان کرد؛ جهت آن که دریای محیط متناهی است و علم الله نامتناهی است، و متناهی را با نامتناهی نسبت نتوان کرد؛

شعر:

در شبنمی ز بحر صفات کمال ا بحر محیط غرقه شود بل که کاینات [س 67 پ] و غایت ادراک و معرفت کاملان آن که بدانند که معلومات ایشان بغایت مختصر است. و آنچه حق تعالی فرموده که (و مااؤتیتم من العلم إلا قلیلا)2 اشارت به این معنی است؛ والعجز عن درک الإدراک ادراک غایت انصاف ابست؛

[شعر:]

تا به جایی رسید دانش من که بدانستهام که نادانم

و آن سلسله که گفتم بدان پیوسته؛ و چنان که گفته شد نهایت3 سلسله نباشد. دیگر یک وجه از حقیقت معانی و تفسیر آیت (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی)2 این معنی تواند بود که تقریر رفت.

اکنون بدین مقدمه که گفته شد هرکس که در تقریر علم و کشف معانی و حقایق آن شروع کند و خواهد که آن به و ضوح پیوندد بی آن که دست در سلاسلی که بدان سلسلهآ

و هرچند استادان [و] علما و حکما هر علمی را موضوعی نهادهاند4، و مقداری که در هر علمی از آن بحث کنند معین و منحصر گردانیده و شرط کرده که پای از5 جاده بیرون ننهند و مبادی آن را به تسلیم و تسلم از علم6 دیگر که مافوق آن باشد فراگیرند7، لکن این معانی که سؤال از آن واقع شده8 از علم الهی و اسرار آن است، و بالای آن علمی نه که از آن علم به تسلیم و تسلم فراگیرند. لاجرم تمامت مقدمات آن به براهین منقول و معقول و امثله و توضیحات بیان باید کردن و آن را جواب باید گفتن بر وجهی که عقلا و نقلا ثابت گردد؛ و معتقدان چنان که به گوش شنیده و به زبان مقر گشته و قبول کرده، به دل نیز حقیقت آن بدانند؛ و چنان که ذهن را از شیرینی آن [ذوق باشد دل را از شیرینی آن]9 ذوقها باشد، و چنان که ایمان و اقرار به زبان میگویند به دل نیز مؤمن و مطمین گردند و طاعنان و کفار را جوابی مسکت بگویند، چنان که در آن هیچ ترددی و اعتراضی نداشته باشند و همه به عقل قبول کنند. لاجرم تا همه خرسنگها10 و مقدماتی که منافی دانستن حقیقت اشیا باشد از پیش پا برندارند و بر همه معانی «نگذرند، به کنه»11 ادراک آن

به معنی کی رسد ms057 مردم گذر ناکرده بر آسما ز راه دین توان آمد به صحرای خرد ورنه به معنی کی رسد

اکنون بدین تقریر و مقدمات هر چند این ضعیف را قدرت و دانش آن نباشد که بدان موجب که تقریر کرد آن معانی را [س 68 ر] در ضبط آرد و حقایق آن چنان که باید تقریر کند، لکن به قدر وسع باشد که چارهای سازد تا به توفیق حق عزاسمه و به یمن امتثال فرمان - که به حکم2 (یا أیها أذین آمتوا أطیعوا الله وأطیعوا الرسول وأولی الأمر منکن)3 بر همهآ خلایق واجب است - و التفات خاطر اشرف، مقدماتی چند و مسایلی که اصول و فروع آن تواند بود ایراد کند4؛ چه، به موجبی که شرح داده شد بی تقریر آن مقدمات و بیان و توضیح آن، آنچه مقصود مقاصد و مطالب است روشن نگردد و جواب این سؤالات که از غوامض علوم و اسرار قدس است میسر نگردد. پس اگر تطویلی باشد افاضل دین و ملت و امائل5 ملک و دولت مؤاخذت نفرمایند. معهذا تا جهد باشد اختصار مینماید، و بیفایدهآ ضروری مقدمهای ایراد نمیکند.

و هرچند حق تعالی بحکم آن که هیچ بندهای را از موهبت فیض خویش بیبهره نگذاشته، از علوم نامتناهی خود مختصری و نموداری در حق این بندهآ ضعیف کرامت فرموده، هرگز اختیاری نکرد که با هر کس گوید، و بر آن که در آن باب چیزی نویسد جرأت ننمود. و اندیشه کرد که هرکس که کاری کند یا جهت شهرت و تحصیل مال دنیا کند یا جهت نجات و خلاص عقبی. اگرجهت عقبی باشد، اشتغال به حال نفس اولی؛ و اگر جهت دنیا است، حق تعالی بقدر کفاف جاهی و شهرتی دنیوی داده؛ و مبادا که چنان که باید از عهدهآ آن بیرون نتواند آمد و طاعنان و حاسدان را بدان واسطه زبان طعن گشاده گردد. و از این بیت فردوسی که گفت که،

غافل نمانده. و اگر نیز چنان باشد که طاعنان را زیادت طعنی نرسد، چون فراغت کم تر است و امور دنیوی و ملازمت بندگی حضرت و کار درویشان را ساختن متقلد گشته، و نیز در هر باب افاضل هر زمان کتب شریف1 ساختهاند و متعلمان از آن مستفید، بلکه بسیاری کتب شریف از مطالعه کردن در کتبخانهها محجوب مانده و اهل زمانه را2 همت و هوس آن نه که آن را مطالعه کنند، سعی و زحمت این ضعیف را به چند کلمهآ نامرتب گفتن و نوشتن چه فایده باشد.

و نیز چون اتفاق افتاد که با وجود کم بضاعتی و آنچه هرگز در کتابت هیچ کتاب و تصنیف شروع نکرده و در آن باب مهارتی حاصل نشده3، و نیز زمان و فرصت آن که فکری تمام بترتیب تواند کردن نیافت، و به هروقت از زمان، غیر مرتب، لحظهای زیادت بدان مشغول نتوانست4 بود، ممکن که در ایراد مقدمات و تقریر مسایل تقدیم و تأخیری افتاده باشد. و جهت توضیح و زیادت بیان و تفهیم از هرگونه امثال و حکایات آورده. لاجرم تا تمام مطالعه نکنند مقصود معلوم نشود. بدان سبب سوگند به امانت میدهم تا اگرپیش از وقوف بر تمامت مقدمات و اطلاع (بر نتایج) آن اشکالی روی نماید و انکاری در خاطر آید، از روی کرم و خلق پسندیده چندان صبر کنند تا تمام مطالعه کنند؛ آنگاه با عقل و انصاف خود رجوع کرده اگر اشکالی و غلطی باقی باشد بکرم آن را اصلاح5 اس 68 پ] فرمایند، و از کمال افضال6 خود عذر و محمل و تأویل آن بیندیشند، تا مناسب حال لطف ایشان باشد؛

شعر:

از آن طرف نپذیرد کمال او4 نقصان وزین طرف شرف روزگار ما باشد

اما آنان که صاحب اغراض و ارباب عناد باشند اگر البته از اعتراض اعراض ننمایند، چون ایرادات نه به محل خویش باشد، و سبب آن یا غرض و حسد مجرد بود یا قصور فهم وفتور ادراک ایشان، و علی کل حال باید به حکم،

شعر:

و النجم یستصغر5 الآبصار صورته والذنب للطرف لا للنجم فی الصغر6

فتور معنی از حسد و قصور فهم خویش تصور کند، نه از تقصیر مقرر.

[شیوهآ انکار و عناد جاهلان و حاسدان]

و نیز اکثر آن باشد که از سرجهل انکار کنند؛ و چون حق تعالی ایشان را استعداد دری آن نداده باشد و در زندان جهل که محکم ترین حصاری است مانده باشند، ما را با ایشان

شعر:

عیش با عامه در بهشت آباد تلخ باشد که مرگ عامی باد

و چون ms060 تجربه رفته که جاهلان، با وجود جهل، تا حسد با آن یار2 نمیشود به اعتراض3 مشغول نمیگردند؛ چه، حقیقت است و مجرب و مشاهد که جماعتی که معاصر هر امامی و عالمی بودهاند، مانند معارضان امامان شافعی و ابوحنیفه و حجة الاسلام [غزالی] و خواجه امام فخرالدین رازی و دیگر ائمهآ بزرگوار، بر ایشان حسد بردهاند. و حساد را دست آویز و حیلت آن بود4 که تهییج عوام کردهاند تا ایشان نیز تشنیع5 کرده6 به جایی رسانیده که تصانیف خواجه امام فخر را سوزانیدهاند. و دلیل بر آنچه مانند این افعال از حساد جاهل و غیرجاهل صادر میشود آن است که دراین وقت نیز هم عالم و هم جاهل در عالم بسیارند7، [س 69 ر] هیچ یک منکر ایشان نیستند بلکه همه معتقدند، و روز به روز اعتقاد زیادتتر، و تصانیف ایشان به جان و دل قبول کرده، و احیاء علوم به قیمتی تمام و تفسیر کبیر به هزار دینار و کم و بیش میخرند؛ چه، اکنون حاسد ندارند، و حسد معاصران را تواند بود. چه، بعد از آن که حاسد و محسود از دنیا بگذرند و هر چه محل و سبب حسد باشد به جای بگذارند، به دست دیگری افتد که نو به دنیا آید، و ایشان دیگرباره بدان محسودات با همدیگر حسد برند8 و حاسد را بواسطهآ بغض و کینه و حسد چشم بصیرت کورو گوش انصاف کرگردد، و پیش از مطالعه و شنیدن آن منکر باشد.

و آنچه بر بعضی سخنان علما و حکمای ما تقدم1 جماعت علما و حکمای متأخر اعتراض کنند و اشکال گویند آن بنادر باشد. و آنچه گویند معانی دقیق باشد که ممکن نیست که هرکس به همه معانی رسیده باشد؛ چه2، وجوه معانی بسیار است و هر کس را وجهی روی نماید؛ و شاید که هر یک به بعضی معانی رسیده باشند3، و به بعضی که نرسیده دیگری را روی ms061 نماید. و بسیار نیز باشد که آن معارض را سبب4 آن که به کنه آن سخن و معنی نرسیده باشد گفته باشد یا از ترکیب الفاظ و معانی که غرض و مفهوم قایل بوده فهم نکند. و این چنین قضایا بنادر باشد.

لکن اعتراضات حساد معاصر عظیم بسیار بود، و البته اگر نیز حق باشد باطل پندارند5؛ و اگر اتفاق افتد که محسود سخن باطل و بی توجیه بگوید حاسد آن را پوشیده6 دارد و با اعتراض7 آن مشغول نگردد تا هم چنان بماند و من بعد مجال طعن و تشنیع باشد. چون این معانی و اعذارواضح است یقین8 حاصل که بزرگان هر عهد نظر بر حقیقت حال داشته باشند و بی شائبهآ غرض در آن تأمل فرموده چنانچه مقتضای دانش و کرم باشد استحسان9 و اصلاح ارزانی دارند؛ ان شاء الله العزیز.

***

وچون [این3]10 قاعده تمهید یافت میگوبیم این رسالت11 بر مقدمه و مقاصد و خاتمه مرتب گشت؛ و آن را الرسالة السلطایة فی المباحث النویة نام نهاده آمد.

[استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت] و در این مطالب و در مطالب دیگر [س 69پ] مفید میگوییم1 استعداد [مرتبه]2 اول آفرینش تواند بود؛ چه، هر چیزی را به قدر خود در وجود خود استعدادی خاص باشد دون استعداد دیگری، چنان که گویند فلان کس استعداد فلان کار دارد و مستعد فلان چیز است. و استعداد اعم تواند بود از سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت؛ چه، هیچ چیز بی استعداد چیزی نتواند بودن3. و چون از روی لغت معنی استعداد چنین گفتهاند که الاستعداد للامر التهیؤ له، لاجرم هیچ چیزی نباشد که جهت چیزی مهیا نتواند شد دون چیزی دیگر. و مثال آن فیمابعد بگوییم.

و همچنین سعادت اعم است از اقبال، و اقبال اعم است از دولت؛ جهت آن که سعادت امری است که در ازل بواسطهآ عنایت و ارادت حق تعالی کرامت رفته، و ارادت حق چنانکه باید باشد؛ چه، عین ارادت او [عین]4 شایستگی و بایستگی است. و آنچه رسول علیه افضل الصلوات واکمل التحیات فرموده که لالسعید من سعد فی بطن أمه و الشقی من شقی فی بطن أمه» این جایگه حوالت با بطن مادر کرده. و لفظ اقبال وقتی استعمال میکنند که از آن سعادت که در او موجود و مقدر و مرکوز است در دنیا به ظهور میپیوندد، و از کودکان احوال زیرکی معلوم و مشاهد میگردد، و میگویند اقبال5 دارد.

و اقبال روی به کاری آوردن است؛ و اینجا اقبال عبارت است از روی فراکاری نیک آوردن. و صاحب اقبال را مقبل گویند. و ادبار ضد اقبال است. و آن که ms063 روی به کاری نیک آورد اشاره به دولت است؛ و اگر اتفاق افتاد و آن کودک که مقبل است عمری یافت و احوال و آثار دولت بادید آمد، لفظ و اسم دولت بر او اطلاق رود. و اگر آن معانی که دولت صفت آن است از او صادر نشود6، اسم دولت بر او اطلاق نرود؛ و دولت نیز حاصل نشده باشد. لکن همه کودکان را که زیرک باشند گویند که مستعد و مقبل است، یعنی روی در بهی دارد که بهتر شود.

و هر چند سعید را حوالت به بطن مادر کرده، لکن نگفته که بیرون از آنچه سعید در بطن مادر باشد سعیدی دیگر نشاید که باشد. و به مجرد آنچه گویند که سعید در بطن مادر سعید باشد، لازم نیاید که سعیدی دیگر نباشد یا پیش از آن سعادتی نداشته باشد؛ لکن اگرگویند که چون به بطن مادر آمد سعیدتر شد، شاید. و مصدق آنچه پیش از آن که به بطن مادر رسد سعید بوده باشد و دلیل واضحتر آن است که نبی علیهالصلوة و السلام فرموده که «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین». با سعادتتر و سعیدتر از مرتبهآ نبوت چه تواند بود؟ اگر از پیش از بطن سعادت نبودی، نبوت چگونه بودی؟ و چون هرکس پیش از بطن وجود نفس انسان تصور نمیتوانند کردن و در بطن تصور میتوانند کردن، و خواستهاند که بدانند1 مالا کلام سعادت با نفس ایشان که پیش از ولادت2 است هست، حواله با بطن کرده. و مع هذا لازم نمی آید که پیش از بطن سعادت نبوده باشد؛ بلکه بدین حدیث که گفته شد واجب است که سعادت پیش از بطن نیز بوده باشد. و نیزاگر سعادت ازلی نبودی، این همه تفاوت انسان در مراتب3 از کجا بودی؟

[مثال حال آن که کسی پیش از بطن مادر سعید باشد]

و مثال این حال چنان باشد که چون امیری ms064 بزرگ به شهری رسد و در خانهای فروآید و گویند4 فلان کس [که] در فلان خانه فروآمده است5 امیر است و دیگران امیر نیستند، لازم نیست که آن وقت که در آن خانه است [س 70ر] امیر باشد و پیش از آن امیر نبوده باشد؛ بلکه باید که پیش از آن امیر بوده باشد؛ چه، تا پیش از آن امیر نبوده باشد به چه واسطه و به چه سبب او را در خانه و در موضعی که لایق امرا باشد فرود آرند؟

[و]5 مثال استعداد و سعادت و دولت چنان است که ms065 هر تخمی که تصور کنند استعداد آن دارد که آن6 را بکارند و بپرورند؛ و سعادت آن است که بعضی تخم نیکوتر است و بعضی بدتر، که چون آن را بکارند درختی یا گیاهی از آن بازدید آید، هر یک به نوع7 و شکلی؛ آنچه سعادت دارد نیکوتر، و آنچه سعادت کمتر دارد کم تر. آن استعداد و سعادت حق تعالی به ارادت و مشیت خود بدو ارزانی داشته، و در او با او بهم کشیء واحد موجود شده؛ اگر او را بکارند و اگر نکارند8، بلاکلام9 در او موجود است. و تخم دانه توت و خشخاش در بزرگی و کو چکی و تخمی10 و هیأت به هم میمانند، و هیچ کس

[حد تصرف انسان در حال خود]

همچنین تصرف و سعی آدمی در همه احوال به همین نسبت تصور باید کردن فحسب. چه، آدمی را زیادت از این تصرفی در هیچ امری نیست؛ و آن استعداد مالا کلام در ms066 آن تخمها، هر یک دون استعداد دیگری، هست؛ اگر بکارند و اگر نکارند5. و همچنان که این سعید در بطن مادر6 سعید است و به طالع مناسب متولد می شود، آن تخم مستعد را سعادت آن است که در دست معماری7 باشد که او موسم و زمان کشتن هر تخم داند تا در آن موسم و زمان بکارد8، نه پستر و نه پیشتر، تا از سرما و گرما متأذی نگردد. و چون آن تخم بروید، لاشک در حالت کوچکی شاخ و برگ همه به همدیگر متقارب9 باشد؛ چه، هنوز نشو و نمای تمام نیافته باشد تا تفاوت آن معلوم شود. و چون روزی چند بگذرد، آنچه درخت باشد ساق و شاخههای او چوب شود، و آنچه گیا باشد ساق و شاخ آن به شکل گیا باشد و آشکال متفاوت. چون ببینند10 که یکی از این بلندترو

و آنچه معظم تر باشد، پیش خداوند4 ms067 معظم ترباشد.

و همچنین چون دولت به وقتی [باشد] که استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال همه متفق شوند، و همه میسر گردد، و آنچه اول در او مرکوز و مقدر بوده باشد؛ درخت توت برگ توت بدهد و ابریشم بگیرند، و خشخاش به بار آید و تخم آن بگیرند، و بزرگی و کوچکی هریک و عیار و مقدار هر یک ظاهر گردد و منفعت هر یک بادید آید، لاشک آن اسم بر آن اطلاق کنند.

و [حال] دولت به همین سبیل است، چنانکه شرح داده شد؛ و هر چند اسم5 دولت در او موجود6 هست، لکن دولت هر شخصی تا از او ظاهر نشود و در کار نیاید، دولت او پیش خلق ظاهرنشده باشد. و بدین تقریر شاید که کسی را دولت نباشد و اقبال باشد، و اقبال نباشد و به طالع نیک در وجود آمده باشد و بدان زمان و مرتبه نرسد که اقبال از او ظاهر شود، و طالع نیک نباشد و در بطن مادر سعید [س 71 ر] باشد، و در بطن مادر

و از این تقریر چنان لازم آید که هر کس را که دولت روی نموده1 پیش تر از آن هم مقبل بوده باشد و هم به طالع نیک در وجود آمده و هم در بطن مادر سعید بوده و هم در ازل سعادت داشته و هم استعداد آن همه مراتب مذکور داشته. و توفیق آن باشد که از این مراتب هر یک که برشمردیم چون اتفاق افتاد و حاصل شد استعمال و تصرف در آن به وجهی او را میسر گردد و دست دهد که خیر و بهبود در آن باشد؛ همچنان که آلتی نیکو [که] به دست استادی دهند؛ مناسب آن ms068 آلت جایی معد و لایق بیند که آن را به وجهی نیکو به کار برد؛ و چون به کار برد از آن کار فواید بالعرض برخیزد و بر او پایدار باشد. و چون جامهای نفیس که بواسطهآ آلات و ادوات بسیار حاصل شده باشد؛ و مدتی در تمنی و آرزوی آن بوده تا میسر و حاصل و موجود گشت و آن دولت او را دست داد، توفیق آن داشته باشد که خیاطی نیکو که آن را به زیان نبرد2 حاضر شود و آن را نیکو بدوزد؛ و در موضعی پوشد و به وضعی پوشد که زود چرکین نشود؛ و در اوقات و روزها پوشد که مناسب و لایق باشد؛ و بدان وقت که آن را پوشد توفیق آن که به تن درستی3 و صحت و دوستکامی و خوش دلی پوشد داشته باشد؛ و دزد نبرد و از وی به زور نگیرند، و امثال آن همه4 توفیق است. و توفیق از روی لغت سازوار5 گردانیدن است.

و این معانی که برشمردیم بعضی اختیاری است و بعضی غیراختیاری؛ چه، هیچ یک از آن6 به تحصیل جامهآ نفی که به مثابت حصول دولت است تعلق ندارد؛ چه، آن بعد از حصول جامه است. و این [معانی] که برشمردیم هر صاحب دولتی را دست ندهد الا کسی را که توفیق رفیق گردد.

[توفیق را انواع بسیار است] و انواع توفیق بسیار1 و نامحصور است؛ آن کس را که توفیق باشد، تا از کدام قسم و از کدام چیز توفیق داشته باشد؛ «چه، هرکاری را علی حده توفیقی است»2، و از آن توفیق نیز تا چه مقدار روزی هرکس شود. و آنچه انواع توفیق دست دهد، آن نور علی نور باشد. و دراین باب گفته اند؛

[مصراع:]

توفیق عزیز است به هر کس ندهند و مراتب توفیق نامحصور است، و بالای هر توفیقی توفیقی دیگر تواند بود؛ و کسانی که موفق باشند بعضی ms069 از آن ایشان را میسر گشته؛ چنان که رسول علیه الصلوة و السلام فرمود3: «کل میسر لما خلق له». و چون این بحث عمیق و دقیق است مثال آن در تخم و کشتن آن به موجبی که تقریر رفت به وجهی دیگر مکرر میکنیم تا روشن تر شود. میگوییم که استعداد آن است که [هر] تخمی را خاصیتی داده؛ و خاصیت تخم توت آن است که درختی شود، و تخم خشخاش4 آنکه گیاهی شود. هر چند هر دو را سعادت آن چیز هست، لکن سعادت دانهآ توت [که] درخت توت میشود؛ با دانهآ خشخاش که گیاهی است چه نسبت تواند5 بود؟

و طالع نیکو آن است که احتیاط به جای آرند و وقتی و زمانی اختیار [س 71 پ] کنند که موافق کشتن آن باشد تا زود و آسان بروید.

و اقبال آن است که چون بروید و نشو و نما یابد، بعضی از آن قوی حال تر از بعضی دیگر باشد؛ به سبب آن که استعداد و سعادتی که در او باشد، آن اقتضاکند که از وی ظاهر گردد. و کسانی که بینند از اقبال آن واقف شوند و بر آن مطلع گردند.

و دولت آن است که آفتی بدان نرسد تا آن درخت مقبل و بزرگ شود و به بار آید و ثمرة آن ظاهر شود.

و توفیق آن است که بعد از آن که به بار آید مدتها بارآور باشد و ثمرهآ آن حاصل گردد، و آن ثمره را آفت نرسد و مرتب و مهیا باشد، [و] به قیمت نیک فروخته شود، و در وجههای نیک1 و حسنه صرف شود.

و مثالی2 دیگر جهت توضیح بگوییم. شخصی که فی نفس الامرلایق پادشاهی باشد، آن لایقیت استعداد است. و آنچه در آن باب تمامت امرا و ارکان دولت با او یکی باشند، آن سعادت است. و آنچه آن امرای نیکخواه احتیاط و اختیار کنند تا فرصتی ms070 و زمانی و وقتی بادید کنند که اعتماد آن داشته باشد که چون در آن وقت و فرصت کار پادشاهی او آغاز کنند آن کار به زیان نرود و متمشی گردد تا او را به پادشاهی بنشانند، طالع نیک آن باشد. و آنچه او را کفایت آن بادید آید که مراعات امرا و جذب خواطر کند و ادراک او در پادشاهی أفتد و میل بدان کند و رسوم پادشاهان تفحص کند و آثار پادشاهی از جبین او لایح گردد، آن اقبال باشد. و آنچه او را قبول تمام بادید آید و عموم خلق او را بائفاق3 به پادشاهی بشناسند4 و اسم پادشاهی بر او اطلاق رود و در پادشاهی متمکن شود، آن را دولت گویند. و چون پادشاه شد، آنچه اوامر و نواهی بر وجهی از او صادر شود که5 نیک نام گردد و خلق مرید و معتقد و هوادار گردند و کارهای پسندیدهآ پادشاهانه از او صادر شود که پادشاهی بر او بماند6 و به خوش دلی به سرتواند برد و عمری تمام در پادشاهی بیابد و بنیادهای نیکو نهد و خیرات کند و بعد از او پادشاهی به فرزندان او بماند، و امثال آن که بسیار است، این توفیق باشد.

و فوایدی که از توفیق حاصل شود اعتماد را شاید و بنیاد بر آن توان7 نهادن؛ چه، دولت و پادشاهی و مال هرکس به دست آورده باشد، و چون پایدار نبوده بی فایده گشته؛ و گفتهاند؛

که میخواهم که با من یار باشی

خرد در گوش دولت گفت روزی که می خو

جوابش داد دولت گفت کانجا ms071 که من باشم تو خود ناچار باشی و چون دولت برگردد، اقبال و سعادت و طالع و عقل و مانند آن همه از وی برگردند، و همه هنرهای او عیب نماید، بلکه هرچه کند [کج کند و]3 هرچه بیند کج بیند، و هر چه گوید غلط گوید و هر چه شنود غلط شنود. و حدیث نبوی که [س 72 ر] «ذا جاء القضا عمی البصر» بدین معنی وارد گشته. و تمامت خلق او را به چشم خواری و حقارت نگرند، و ازهمه چیزها هر چه کند منجح4 نباشد؛ هر آن کسی که ورا بخت هم عنان نبود بود هر آنچه نماید بخلق نامعة شجاعتش همه دیوانگی، فصاحت حشوعطا فساد و کریمی بلا و فضل فضول

و توفیق با او بهم موافق و دم ساز باشد، و نصیحت او کند، و گوید: ای دولت اگرخطا نکنی و به اعمال سیئه مشغول نگردی اقبال و سعادت و طالع نیک با تو باشد. و من نیز که به ارادت و مشیت باری تعالی با تو هم رفیق و یار غار شدم، من جایی توانم بودن که اعمال حسنه کنند، و رضا و ارادت حق باشد. و جایی که رضا و ارادت حق نباشد وجود من آنجا محال است؛ جهت آن که وجود من به پرتو رضا و ارادت حق قائم است، همچنان که ذره از نور آفتاب؛ که هر جا نور آفتاب باشد ذره آنجا باشد، و بی نور آفتاب ذره روی ننماید. و این بیت مناسب حال من گفته اند؛

[شعر]:

خورشید تویی و ذره ماییم بی نور تو روی کی نماییم

تا کی به1 نقاب چهره یک ره از کوه برآی تا برآییم2

[آخر]3 ذرهای بودیم زیر سایهای پنهان شده آفتاب شرع بر ما تافت پیدا آمدیم ms072

همچنین هر کجا که پرتو نور رحمت باری تعالی بتابد، من که توفیقم ذرهوار آنجا باشم. ای دولت و ای یار عزیزا همواره در طلب حق در برابر پرتو نور او باش تا من نیزبا تو بهم باشم، و با یکدیگر و با یاران بیش تر که داری با اقبال و طالع نیک و سعادت و عقل و نفس با حضرت حق تعالی رویم، راضی و مرضی، چنان که حق تعالی در کلام مجید می فرماید که (یا آیتها النفس المطمئنة ارجعی إلی ربک راضیة مرضیة [س 72پ] فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی»4. و چون سعی نماییم و به همدیگر راضی و مرضی

*** و چون از مقدمات فارغ شدیم، شروع در مقاصد می رود.

و آن مشتمل است بر بیان الهام و وحی [و] ولایت و نبوت و رسالت و

اولواالعزمی وخاتمییت و امتیاز و تفاوت میان این مراتب و دانستن

آن که معجز چه باشد و انواع و اقسام آن و تفاوت میان اقسام آن1 و

فی الجمله دانستن احوال نفوس کاملان در مبدأ و آن که هر یکی

را چه مرتبه است و از آن مراتب2 کدام اشرف و اما احوال ایشان در معاد و آخرت و بیان سعادت و شقاوت [و] درجات بهشت و درجات دوزخ و وعد و وعید و آنچه بدان تعلق دارد، و خلود اهل سعادت و ثواب در لذات و خلود اهل شقاوت و عقاب در عذاب و کیفیت آن در خاتمت رساله مشروح خواهد شد. و چون این قاعده مقررگشت میگوییم در آن شک نیست که بحث در این مسایل و بیان امور که از اسرار علم الهی است غایت علم آدمی تواند بود، و بدان رسیدن به ذهن صافی دست دهد. و در بیان این امور به این ترتیب ظاهرا رساله [نه ]نبشتهاند و بر ms073 آن اطلاع نیافته. اما چون پادشاه اسلام، خلد الله ملکه و وفقه لسعادةالدارین، که ذات مبارک او در غایت کمال و استعداد است و سینهآ مبارک او به حکم (من یرد الله آن هدیه یشرح

[ساختار این مبحث]

میگوییم چون این بحثها بغایت شریف است، [و تا غایت]1 به این ترتیب بر رسالهای اطلاع نیفتاده، جهت تحقیق آن به بسط و توضیح تمام و ایراد امثله و تقسیمات بسیار احتیاج باشد، و اطناب در آن مطلوب تا به فهم هرکس برسد. و شرح احوال انبیا و معجزات ایشان باید داد[ن] و از معجزات خاتم النبیین بعضی بتفصیل ذکر کردن تا بر بعضی از کمال اعجاز او واقف شوند.

و نیز در خاطر افتاد که چون ذکر انبیا میرود، اگر شجرهای مشتمل بر ذکر انساب ایشان و آن که هر یک از کدام قوم بودهاند و بیان آن که مرسل و غیرمرسل از ایشان2 کدام است ترتیب کند و در آخر این رساله نهد تا بر تمامت این معانی و فواید مشتمل باشد أولی تواند بود. و این شجره براین وجه در ms075 هیچ وقتی کسی دیگر ننوشته است، و علما و فضلا که کتب اوایل و اواخر3 در مطالعه آوردهاند و روزگار بدان مصروف داشته بر این معنی واقف باشند. و آن نیز موجب تطویل و زیادتی شرح و بسط میشد؛ و چون چنین بود، در خاطر افتاد که آنچه رئوس مسائل آن رساله است از آنجا انتخاب کرده برسبیل اختصار اولا بنویسد تا مطالعه کنندگان به زودی بر مقاصد آن واقف شوند، و بعد از آن در شرح و بسط آن بر وجهی که ذکر رفت شروع کند3. و افتتاح سخن جهت تیمن و تبرک به حدیثی که ابوذر غفاری روایت کرده است، و

[استعداد تحصیل کمالات در انسان فطری است] میگوییم هیچ شکی نییست که حق سبحانه و تعالی بموجب نص (و لقد کرمنا بنی آدم)1 انسان را به شرف عقل و علم آراسته است و او را استعداد تحصیل کمالات ارزانی داشته و بدو قوت و آلاتی از حواس و غیرذلک داده؛ و آن قوت و آلات او را کافی، اگر از خارج اعتقادات فاسده و مشوشات دیگر مانع نشود. و آن که مصطفی صلی الله علیه و سلم فرموده که «کل مولود یولد علی الفطرة فآبواه یهودانه و ینصرانه و یمسحانه» اشارت به این معنی است؛ و آن استعداد و قوت در ایشان متفاوت و ms076 مختلف، و در بعضی بغایت قوت بر وجهی که به تعلیم و تعلم محتاج نباشد، چنان که اکثر انبیا و اولیا و صدیقان؛ و در بعضی در غایت ضعف و بلادت2 بر وجهی که تعلیم و تعلم در آن اثری زیادت نکند، مانند نفوس جاهلان؛ و بعضی متوسط که به تعلیم و تعلم محتاج باشد و آن را در ایشان اثری باشد، مانند نفوس اکثر علما و بزرگان دین و دولت. و هر طایفه را مقداری از کمال مناسب استعداد او مقدر بوده. و آنچه پیغامبر3 علیه الصلوة والسلام فرموده4 ناعملوا فککل میس لما خلق لهه اشارت بدین5 معنی تواند بود.

پس اگر در مبدأ نفسی بقوت افتاده باشد و استعداد تام داشته و به توفیق الهی مؤید

آنچه از انبیا صادر گردد آن را «معجزات» خوانند، و آنچه از اولیا «کرامات». و فرق میان هر دو آن باشد که با معجزات دعوی نبوت باشد، و با کرامات نه. و فیضی که به نفوس اولیا رسد آن ms077 را به اصطلاح «الهام» خوانند، و آنچه به نفوس شریفهآ انبیا رسد آن را به اصطلاح «وحی» خوانند. و آنچه در نص کلام مجید آمده5 (و آوحی ربک الی النحل)6 مراد به آن [معنی]7 لغوی است، چنان که بیان آن بیاید.

و معنی نبی به حسب لغت یا آگاه کننده است یا بلندقدر؛ چه، بعضی گفتهاند از نبأ مشتق است، و آن به معنی خبر باشد؛ و بعضی گفتهاند از نبوت است، و آن به معنی ارتفاع و علو است. و در آن شکی [س 74 ر]8 نیست که نبی هم آگاه کننده است و هم عالی قدر. و بعضی گفتهاند که9 میان نبی و رسول در معنی تفاوتی نیست، بل هر دو به یک معنی است.؛ و بعضی10 فرق کردهاند. و این طایفه چنان که در تفسیر مذکور است

***

چنان که اهل تفسیر گفتهاند، آنچه در این معانی5 ذکر کردهاند ms078 این است؛ و این

و آن به وجه مبسوط مشروح میآید. اما بر سبیل اختصار آن میگوییم درجات کاملان در رسیدن فیض الهی به ایشان به وجوه بسیار میتواند بود، و ضبط آن بر این وجه که آن

دوم: آن که از گویندهای سخن1 منظوم و مفهوم بشنود، و گوینده را نبیند2.

سوم: آن که آدمی را بیند که با او سخن گوید3.

چهارم: آن که فرشته با او بگوید.

پنجم: آن که حق سبحانه و تعالی بیواسطه با او خطاب کند. و چون این معلوم شد، اقسام وحی و الهام ده باشد: پنج در خواب، و پنج دربیداری. و نبی واحد شاید که به همه وجوه وحی بدو رسد، و شاید که به بعضی؛ و مراتب عالیه شاید که به عمر او به یکبار بیش اتفاق نیفتد، و شاید که بیشتر نیز اتفاق افتد به حسب وفور قوت و کثرت استعداد.

و بهوقت ورود وحی، انبیا را احوال مختلف باشد. بعضی را بر صورتی ملذ4 اتفاق افتد، و بعضی را بر صورت مزعج5، و در مبادی ظاهر[ا] اضطرابی در ایشان ظاهر شود، به سبب آن که مشاهدهآ چیزی برخلاف عادت کنند، و همنشینان و حاضران بر آن واقف شوند. اما چون مستمر گردد و با آن أنس گیرند، آن ازعاج و اضطراب نماند و سکون ظاهر شود و وحی با6 ایشان رسد، و همنشینان [س 74 پ] بر آن مطلع نشوند، بلکه سعی کنند تا احوال ایشان پوشیده ماند.

و احوال ایشان از انبیا و اولیا در این ابواب بر مراتب بسیار تواند بود، و درجات ایشان مختلف، و میان آن تفاوت. و ms079 ذکر اسباب آن متعاقب به بسط و شرح میآید.

[تقسیم دوم: در بیان معجز و اقسام آن]

و حکمای اسلام و علما و متکلمان گفتهاند که آنچه به آن معلوم شود که این شخص کامل که دعوی نبوت کند در آن صادق است و او نبی بحق است، سه چیزاست:

دوم: آن که دعوت مردم به طاعت حق کند، و ایشان را از معصیت منع کند و آنچه صلاح ایشان باشد در دین و دنیا به ایشان رسانآد. سیوم2: آن که بعد از دعوی نبوت معجز بنماید، و گوید اگر مسلم نمی دارید شما مثل این بنمایید؛ و این معنی را تحدی خوانند.

و حکمای اسلام و متکلمان و علما تفسیر معجز چنین کردهاند و گفته: آلمعجز آمر خارق للعادة مقرون بالتحدی مع عدم المعارضة. وبه این تفسیر شاید که معجز قولی باشد و شاید که فعلی. و هر چند که این تفسیر نیکو است، اما به شرح و بسط احتیاج دارد. و این ضعیف را تقسیمی به خاطر آمده است که از آن حقایق معجزات و کرامات و چیزها که بدان مشتبه گردد روشن میشود. و این تفسیر دوم است که وعده داده شد3، و بسط تمام بر وجه مشروح متعاقب میآید.

میگوییم که4 هر امری از افعال و اقوال که از آدمی صادر شود یا چیزی باشد که اکثر مردم بر آن قادر باشند و به نزد خلق معتاد و مشهور باشد، یا چنین نباشد بلکه غریب نماید و اکثر بر آن قادر نباشند.

[اما قسم اول]5 معجزات و کرامات از قبیل آن نباشد، و ms080 به هیچ وجه با آن مشارکتی ندارد.

[اما قسم دوم]6 یا7 غرابت در آن تا به حدی رسیده باشد که بر خلاف معهود و معتاد گشته باشد و خرق عادت9 کرده و موجب تعجب گشته، یا به این حد نرسیده باشد.

و این که بدان حد نرسیده باشد منقسم میشود به دو قسم: یکی آن که به حسب

و اما آن که در غرابت بدان حد رسیده باشد که موجب تعجب و حیرت عقول گشته، میگوییم آن نیز منقسم است به دو قسم:

[یک] قسم آن که هر چند غریب باشد و خرق عادت کند، اما از انواع علوم انسانی باشد و آن را معارضه توان کرد؛ امثال سحرو شعبده و طلسمات و نیرنجات4؛ چه، اینها هرچند غریب و خارق عادت نماید، اما آن را اسباب معلوم باشد؛ و چون بر آن مطلع شوند معارضه توانند [س 75 ر] کرد. و در تأثیر سحر، غالبا تا نفس در شریری و خبائت بغایت نباشد زیادت اثری نکند. و معجزات انبیا و کرامات اولیا از این قسم نتواند بود، به سبب آن که دیگری نیز تواند کردن. [قسم دوم] آن که قابل معارضه نباشد، بلکه از فیض الهی باشد. و این قسم را حق سبحانه و تعالی جز به نفوس شریفهآ معظمهآ کریمه که به تأیید الهی مخصوص باشند موهبت ms081 نفرماید، و از خواص ایشان5 باشد.

و این نیز منقسم است به دو قسم: یا دعوی نبوت و تحدی6 به آن باشد، و آن را معجزات خوانند؛ و یا نباشد، و آن را کرامات خوانند.

و از این تقسیم که این ضعیف کرد معنی معجزات و کرامات روشن شند؛ و این ضعیف به اصطلاحی که او وضع کرده است کرامات را فیض عظیم میخوانآد و معجزات را فیض اعظم، و آن به انبیا مختص باشد.

و اما [انبیا. عدد ایشان بسیار است،]5 چنان که در آن حدیث آمده است که صد و بیست و چهار هزار بودهاند. و این مشهور است و بر السنهآ خواص و عوام جاری.

و از این بحثها روشن و واضح گشت که مراتب نفوس شریفه بر این ترتیب است: ولایت، نبوت، رسالت، اولواالعزمی، خاتمیت. و از آن جنس کمال که صاحب مرتبهآ پیشین را باشد، صاحب مرتبهای که بعد از آن باشد برآن جنس قادر باشد. مثلا بر کرامات انبیا قادر باشند؛ [و بر معجزات انبیا، مرسلان ms084 قادر باشند؛]2 و بر معجزات مرسلان، اولوا العزمان قادر باشند؛ و برهمه خاتم النبیین قادر باشد. اما در هر مرتبه از

[معجزات خاتم النبیین] و از جمله، یکی انشقاق قمر است؛ چه، آن تصرف است در عالم فلکیات، و از هیچ نبی منقول نه، بلکه آن در غرابت و خراقت1 به جایی رسیده که بعضی حکمای ظاهر آن را جایز نداشتهاند، و ما آن را به وجوه بسیار خوب بیان کردهایم23، و متعاقب مبسوط شرح آن می آید. دوم رؤیت به آدنو3 قربت، که آن هیچ نبی را میسر نشده؛ چه، موسی علیه السلام اگرچه شرف تکلم یافت، به شرف رؤیت نرسید، بلکه خطاب «لن ترانی» شنید، و جبرثآیل4 علیه السلام اگرچه دنو مرتبه و قرب داشت، به وقت معراج و قرب او که (دنی فتدلی فکان قاب قوسین آو ادنی)5 فرمود که «لو دنوت انملة لاحترقت». و بیان جواز رؤیت و آن قرب که او را میسر گشته متعاقب میآید.

سیوم6 معراج بر وجهی که این ضعیف بیان کرده به معنی آن که عروج کرده است به مرتبهای که نوع انسان را بالای آن به هیچ حال عروج ممکن نه. و معجزات او علیه السلام مفصل و مشروح میآید، و از آنجا روشن گردد که از هر نوع معجزه که انبیای7 دیگر نمودهاند او را بوده با چیزهای اشرف از آن. و کدام معجزه ورای آن باشد که او را با شرف تکلم، قرب8 به آن مرتبه و دیدار ms085 میسرگردد؛ و اسرار الهی از آنچه با کاملان و خواص نیز او را اجازت نه که بیان فرماید، که (افشاء آسرار الربوبیة کفر»، با او در میان؛ چه، منقول

و مرتبت و عظمت او در کمال تا به حدی رسیده که علمای امت او را تشبیه به انبیای بنی اسرائیل کرده، و چنان که فرموده2 که «علماء أمتی کآنبیاء بنی اسرائیل». و وجه مشابهت آن که انبیای بنی اسرائیل جهت تقریر احکام شریعت موسی علیه السلام و بیان آن میآمدند، و در هر وقتی سبب ارشاد امت میشدند؛ و چون بعد از خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام آمدن نبی ممکن نیست و امت را از دانستن3 شریعت او و احکام آن نا گزیر، و علمای امت ارشاد ایشان میکنند، به این وجه مشابه آن انبیا باشند. و از اینجا است که واجب باشد که به حکم آیت (فلو لا تفر من کل فرقة منهم طائفة لیتفقهوا فی الدین ولینذروا قومهم اذا رجعوا الهم لعلهم یحذرون)4 که در هر بقعهای مردم مستعد را تربیت کنند تا یکی عالم شود به احکام شریعت محمدی و جهت امت بیان آن میکنند؛ چه، اگر مهمل گذارند و یکی به آن درجه در میان ایشان نباشد تمامت مسلمانان آن بقعه از حاکم و محکوم آصم و عاصی باشند و عندالله [تعالی] مؤاخذ، به سبب آن که [س 76پ] ندانند که اقامت امور شریعت بر چه وجه باید کرد و در ضلالت افتند.

و چون این مقدمات یقین گشت، [و] بر مقاصد این رساله و معنی تنزیل که الهام و وحی است و نبوت و رسالت و اولواالعزمی و خاتمیت، و تفاوت میان مراتب آن، و معجز و آنچه به هر یک تعلق ms086 دارد بر سبیل اجمال اطلاع افتاد، به جواب این5 دو سؤال که بر لفظ گهربار پادشاه اسلام خلدالله ملکه رفته، و آن بحقیقت فیض الهی بوده و به سبب آن این همه فواید ظاهرگشته، مشغول شویم. بعد از آن در شرح و بسط آن و توضیح و ایراد6 امثلةآ آن چنان که وعده رفت شروع کنیم.

** و چون از آنچه حاصل رساله است-و از فحاوی آن انتخاب کرده بطریق اجمال جهت آن که تا مطالعه کنندگان بزودی بر مقاصد آن اطلاع یابند- فارغ شدیم، شروع کنیم در تحقیق آن امور یکیک [و] شرح و بسط آن به توضیحات و ایراد امثلهآ بسیار. و اگر بعضی مکرر باشد3 با آن که در هر محل از آن فایدهای مندرج تواند بود، مؤاخذت نفرمایند؛ چه، غرض بعد از این جهت تفهیم آن مسائل هر چند شرح و بسط4 بیش باشد أولی تواند بود.

[اقسام موجودات

مراتب انبیا واولیا]

میگوییم بر واجب [س 77 ر] الوجودی حق تعالی برهان قایم است، و همه بدو محتاج واو از غیر مستغنی و واحد است، و قادر و عالم وحی5 و بصیرو متکلم و مرید6. و چون برهان بدین7 صفات مذکور قایم شده باشد، غیر آن تصور کردن تصور محال تواند بود. لاجرم باید که لایزال فیض صفات او فایض باشد، و بی آن تصور محال. چه، گفتیم که قادر است؛ اگر قدرت فیض ننماید، قادر نبوده باشد. و اگر لحظهای قادریت نماید و لحظه ای نه، قادر تمام نبوده باشد و عجز که مخالف قدرت است لازم آید، و

و اگر قایلی گوید که با وجود قدرت بر آفرینش همه چیز، اگر چیزها نیز مکرر آفریند قدرت زیادت باشد، گوییم قدرت زیادت نگردد، بلکه عجز باشد؛ چه، تصور آن3 چنان باید کردن که چندان که اندیشه کنند که مکرری بیافریند، در ازای آن مکرر غیرمکرر را ایجاد میتواند کردن، بلکه واجب است که غیرمکرر باشد تا به هیچ وجه عجز متصور نباشد. و چون قواعد آفرینش بر این وجه است4 نشاید که غیر آن باشد. و مصدق این معنی آنچه نبی علیه الصلوة والسلام5 فرموده که «فرغ [ربک] عن اربع: عن الخلق و الخلق والرزق والآجل».

و ایجاد و آفرینش به قسمت عقلی از سه قسم بیرون نتواند بود؛ دو قسم آن ممتنع و یک قسم آن ممکن.

اما آن دو قسم ممتنع: یکی آن که در همه وجوه به هیچ چیز نمانآد، و هیچ چیز بدو نماند؛ و آن ذات باری تعالی است. و قسم دیگر آن که به همه وجوه با دیگری ماننده باشد، و آن ممتنع است و محال؛ چه، اگر چیزی در همه وجوه با دیگری ماننده باشد

اما قسم ممکن: و آن در جوهر بود، و بر دو قسم باشد: یکی آن که به یک وجه با هم مانند3 [س 77 پ] [یا آن که به وجوه بسیار مختلف با هم مانندگی داشته باشند. اما آنچه به یک وجه با هم]4 مانندگی دارند فحسب، مانند جواهر روحانیات و صفات آن که با جوهر عنصریات و آعراض آن5، بیرون آن6 که هر دو جواهراند هیچ مانندگی دیگر با همدیگر ندارند.

اما آنچه به وجوه بسیار و بر سبیل اختلاف نامحصور با یک دیگر ماننده اند. و آن [یا] علویات است یا سفلیات؛ و اقسام آن بدین موجب [که] مفصل میشود.

اما علویات. و آن بر دو قسم است: روحانیات و فلکیات

اقسام اقسام اقسام اقسام و مادهٔ‌ افلای و مادهآ نیرین ماده نیرین رمادة کواکب خمهآ متحیره ماد کوالب ثابته اما سفلیات. و آن بر چهار قسم است:

اقسام اقسام اقسام اقسام و ms090 مادهآ انسان و مادهآ حیوان و مادهآ نبات و مادهآ جمادات

[آفرینش در این اقسام نامحصور است] اکنون، ایجاد [و]1 آفرینش که در هر یک از این اقسام متصور است، نامحصور باشد؛ و2 به موجبی که در مقدمه یاد کرده شد میچ به همدیگر نماند. و همچنین از ابتدای عالم تا انقراض عالم هر چه از آن اقسام آفریده شود «در همه وجوه با هم نماند و لایزال بطریق فیض آفریده شود »3 و هیچ یک کم نگردد، و همچنان باشد که باید. و نص (ان الله یفعل ما یشاء)4 ونص5 (إن الله یحکم ما یرید)6 شامل احوال ایشان باشد، و «یشاء» و «یرید» همه چنان باشد که باید، و خیریت هر یک در آن باشد که قدرت او بدان پیوندد. و ارادت و مشیت حق تعالی نباشد تا نباشد چنان که باید؛

شعر: هر چیز که هست آنچنان میباید وآن چیز که آن چنان نمیباید نیست و میچ کس را نرسد که چرا این آن و آن این نیافریده؛ (لا یسأل عما یفعل و هم یسالون)7 [س 78 ر] و هر یک را جهت کاری معین آفریده؛

شعر:

یکی موی از این کم نیاید هم گر باشد افزون نشاید همی و عین خواستن او عین شایستگی و بایستگی باشد. و (یفعل ms091 الله ما یشاء)2 و (یحکم ما یرید)3 بدین وجه تواند بود.

و احوال کیفیت کنز مخفی آن کس تواند دانستن که به حسب ارادت و مشیت خویشتن آن را خود تعبیه کرده باشد؛ و دیگری که آن را ندیده باشد، او را دانستن آن محال. تا بوقتی که هر موجودی را ظهور4 استعداد خود پیدا گردد، و نمودار «کل میسر لما خلق له» آشکار شود. و ارادت و مشیت حق تعالی در آنچه غیر مناسبت و عدالت باشد ناممکن و محال. و مواد هر یک از این اقسام چندان است که از ابتدای عالم تا انتهای آن لایزال به مراتب و اقسام مختلف آفریده میگردد. و چون مخلوقات متناهی است، و برهان قایم که عاقبةالامر هر چه متناهی باشد منتهی گردد و لاجرم آیت (کل شیء هالک الا وجهه)5 منزل گردانیده تا بندگان مسلمان مؤمن6 آن را باعتقاد قبول کنند، و بعد از آن به استعدادی که حق تعالی به راسخان در علم و اولواالباب داده بتوفیق او عز اسمه دریابند. و اعتقاد به روز قیامت داشتن و به دل دانستن بدین وجه تواند بود

وآیات که حق تعالی می فرماید: (و نفخ1 فی الصور فصعق من فی السموات و من فی الآرض إلا من شاء الله ثم نفخ فیه أخری فإذا هم قیام ینظرون). و دیگر (إن الله عنده علم الساعة و ینزل الغیت)3. و دیگر (و اقم الصلوة لذکری ان الساعة آتیة اکاد أخفیها لتجزی کل نفس بما تسعی)4. و دیگر (و ان الساعة آتیة لا ریب فیها وان الله یبعث من فی القبور)5. و دیگر در حق کفار میفرماید: (بل الساعة موعدهم والساعة آدهی و آمر)6 و دیگر (و کلهم آتیة یوم القیامة فردا )7. [و دیگر]8 (و من آعرض عن ذکری فان له معیشة ضنکا و نحشره یوم القیمة آعمی)9. و دیگر (الله الذی انزل الکتاب بالحق و المیزان و ما یدریک لعل الساعة قریب ms092 یستعجل بها الذین لایؤمنون بها والذین آمنوا مشفقون [س 78پ] منها و یعلمون انها الحق آلا إن الذین یمارون فی الساعة لفی ضلال بعید) 10 [جمله دلیلاند بر آن که البته قیامت خواهد بود]11، و انقراض عالم و قیامت که معتقد مسلمانان و اکثر اهل ادیان و ملل است بدین وجه تصور باید کردن تا درست و مقبول و معقول باشد. و آیت (قل لو کان البحر مدادا)1 و آیت (ولو ان ما فی الأرض من شجرة آقلام)13 فرمود که تمامت نفاد پذیرد، و کلماتالله نفاد نپذیرد.

روز قیامت عبارت از آن تواند بود که چون تمامت موجودات و معلومات را به مداد دریا و به هفت دریای دیگر بنویسند همان مقدار باشد و نفاد پذیرد و سپری گردد. و از معجز قرآن در این آیت یکی آن که احوال عظمت کلام الله و مقدار احوال آن و احوال مقدار مخلوقات علوی و سفلی نیز معین گردد. و از آن سفلی چندان که به یک بحر مداد نوشته گردد؛ و از آن علویات که در قرآن مجید به چند جایگاه بر سبع سموات مخصوص و معین گردانیده، احوال مخلوقات و معلومات سبع سموات14 را چندان که [به] هفت بحر مداد بنویسند موازی و مساوی گردانیده.

بحر محیط را مداد و اشجار را قلم ساخته میفرماید که اگر معانی قرآن بنویسند کلمات خدای سپری نگردد، و اگرنه علم کتابت بودی که بدین وجه تقریر کردی به چه چیز دیگر تصور توان کردن که چنین نموداری بدین بسیاری و عظیمی تقریر کند. شرف علم اسما و خط از اینجا حقیقة4 بهتر میتوان دانستن. و چون کسی خواهد که عظمت چیزی گوید و تقریر کند، اول تقریر آن در اندک کند و بعد از آن تدرج نماید تا در خاطر بنشیند. دریا از چهار عنصر یکی است. و آنچه از چهار عنصر پیش از این و اکنون بادید آمده و می آید و آنچه من بعد بادید خواهد آمدن پیش اکثر خلق کامل و غیر کامل روشن که مفردات و مرکبات آن عظیم بسیار است، و هیچ کس تصور نتواند کردن که آن را حصر توان کردن؛ چه، روزیه روز در وجود میآید [و] بعضی میگذرد. و انواع اشیا که از عناصر متولد شود [س 79 ر] عظیم بسیار نامحصور تواند بود و حساب چنان چیزنتوان نوشتن الا به دریا و مداد چنان که5 آیت (لو کان البحر مدادا) بدین6 منزل گشته. و بعد از آن چون این معانی تفهیم فرمود، سبب آن که تا ظن نبرند که چون حصر متجددات احوال عناصر را به یک دریای محیط نسبت کرد، متجددات احوال افلاک - که هر فلکی زیادت

ای کاینات را بوجود تو افتخار ای بیش از آفرینش و کم زافریدگار]7 و آنچه اقلام را هفت چندان نگفته سبب آن است که به یک قلم بسیار مداد توان نوشتن. و نیز آن که دریا همان است که موجود است، لیکن اشجار هر سال به طریق نشو و نما و کشت و زرع و غرس و تولد بتازگی بادید میآید؛ احتیاج بدان نداشت که هفت چندان گوید؛ چه، مایهآ موجود روزبه روز زیادت میگردد. و به موجبی که در مقدمه بشرح گفته شد و بیان کرده آمد که کلام الله از جملهآ مخلوقات زیادت باشد، چنان که حق

[همهآ موجودات جز باری تعالی متناهی است]

و اگر قایلی گوید که چون در مقدمه گفتی که قدرت بی ایجاد نتواند بود، و دلایل و براهین بر آن قایم شد، و اکنون تقریر میکنی و براهین نقلی و عقلی می آوری که البته میباید که قیامت باشد و تبدل احوال عالم واجب. و چون مواد انواع آفرینش سپری گردد و هیچ قسمی از انواع احوال ایجاد و آفرینش نماند، سبب «قیامت»6 آن باشد، و در آن وقت باشد. اکنون چون مواد مختلف نمانده باشد تا از آن ایجاد آفرینش حاصل شود، و قدرت چون صفت باری تعالی است از آن منزه که سپری گردد و نفاد پذیرد، و بی ایجاد قدرت نمودن نمیشاید بود، لاجرم این دو معنی متناقض مینماید.

میگوییم چون معتقد اهل اسلام آن است که عالم محدث است و آن را ابتداء و آفرینش معین بوده؛ و هرکس که گوید که قدیم است و آن را اولی تصور نکند، به هر وجه که تصور کرده باشد کج کرده7 باشد؛ چه، غیر ذات باری تعالی و صفات او دیگر8

اما آنچه بواسطهآ آن که مواد مختلف مخلوقات چون نمانآد و آسمان و زمین متبدل گردد قدرت را تصرف در قدرت نمانآد لازم نیست؛ چه، آسمان و زمین و ما فیها که متبدل می گردد لاشک چیزی باشد. بر همان موجب مسلم باید داشتن که آخری نیز باشد.

دیگر آن که لازم نباشد که چون این مایه آفرینش از مواد مذکور نمانآد و سپری شود قدرت نیز سپری شود. استادی که خانه میسازد، چون خانه تمام شود بی کار نماند؛ از آن کار فارغ گردد لکن1 کار بسیار است. بنیاد خانهای دیگر یا عمارتی دیگر نهد و بدان مشغول گردد. همچنین2 پیش از آن که خلق و ایجاد زمین و آسمان که در جواهر3 ذکر رفت نبوده، قدرت4 قدیم بوده؛ و لاشک آن صفت قدرت قدیم در قدرت راندن مشغول بوده باشد.

همچنین بعد از قیامت دیگر باره آن قدرت به امور دیگر مشغول باشد. و هر چند آن را بتحقیق نمی دانیم که چگونه باشد، لکن5 آنچه بعد از روز قیامت بهشت و دوزخ باشد یاد کرده آید. و آیت (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی) 6 و آیت (ولو آن ما فی الآرض من شجرة آقلام والبحر یمده)7 چنان که یاد کرده شد اشارت بدین معانی است؛ چه، آفرینش متناهی است لکن8 عظیم نامحصور، چنان که شرح داده شد؛ و کلام الله و قرآن قدیم که غیر مخلوق [س 80 ر2 است، فرموده که (مانفدت کلمات الله)9 چنان که در این باب شرح داده شد. و هر جنس را از این آفرینش با همدیگر آنچه ماقبل و ماتحت هر یک است به یک مرتبه تفاوتی هست که آن تفاوت عظیم اندک میباشد، چنان که کم تراز مقدار10 مویی تصور باید ms097 کردن؛ و آن مرتبه صراط هر شخصی است به نسبت با احوال او. اگر از آن صراط تجاوز نماید از وجودیت خود تجاوز نموده باشد. و چون هر کس

اکنون اگر تصور کنند که از تمامت آدمیان که در یک زمان در همه عالم در وجود آیند به مراتب مختلفه که ممکن نیست که در مرتبه به هم مانند3، چنان که گفته شد چون یکی از همه اعلی باشد عظیم مرتبهای عالی تواند بود؛ و خصوصا در یک روز بلکه در یک ماه بلکه در یک سال بلکه در صد سال بلکه در هزار سال بلکه از ابتدای عالم تا انتهای عالم. اکنون بعضی از مراتب انبیا و اولیا4 آن مقدار است که مرتبهآ یک زمان و بعضی در مرتبهآ یک روزو بعضی در مرتبهآ یک ماه و بعضی در مرتبهآ یک سال و بعضی در مرتبهآ صد سال و بعضی در مرتبهآ ادوار مختلف و بعضی از ابتدای عالم تا انتهای آن، و مراتب نوع انسان در آن متفاوت. ms098 و آن مراتب دو طرف مقدر و مفروض دارد؛ یکی به نهایت کمال و یکی به نهایت نقصان، که آن را دو طرف افراط و تفریط میگوییم؛ و و سطی موهوم دارد، و اقسام مراتب نامحصور در آن منحصر است؛ مانند مراتب اصناف انسان، که دیگرباره علی اختلاف طبقاتهم و مراتبهم هر یک از آن مراتب و طبقات علی حده دو طرف مفروض

و چون در آن مقدار مذکور اقسام و مراتب نامحصور متصور است، لاجرم هر قسمی از آن زیادت از نقطهای متصور نگردد؛ و نقطهآ نبوت اشارت بدین حقیقت است؛ چه، هیچ مرتبه را در آن مداخلت نتواند بود. و بدین تقریر هر طبقهای [و] مرتبهای را نقطهای متصور باشد و یک صراط حقیقی انسان که چون از آن تجاوز رود از طبقهآ خود بیرون رفته باشد. در طرف هر [س 80 پ] نقطه اگر به طرف اعلی صعود کند به مرتبهآ اعلی و بهشت رسد، و اگر به طرف اسفل هابط 2 گردد عین دوزخ او باشد. و خلاصهآ آن نقطهها نقطهآ نبوت است، که آن نقطه به طرف افراط است و بدان متناهی3 میگردد، و عین آن طرف افراط منتهای مفروض عین کمالیت نوع انسان و خاتمیت است. و آن مرتبه جهت خاتم النبئین علیه الصلوة والسلام مقدر4 و مرتب بوده بود5. و «کنت نبیأ و آدم بین الماء و الطین» عین این معنی است. و عین طرف و نهایت یکی تواند بود و زیادت نه؛ و آن مرتبهآ خاتم النبیین است که مرتبهآ آخرین ms099 است؛ چه، هیچ مرتبه از مراتب انسانی ماورای آن نتواند بود، چنان که حق تعالی میفرماید (ما کان محمد آبا احد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبمن وکان الله بکل شی علیما)6.

و آنچه حق تعالی در زبانها انداخته و بحقیقت چنان است که میگویند که عالم به دوستی محمد رسولالله آفریده شد عین این معنی است. و مصدق این معنی حدیث قدسی است7 که «لولاک لما خلقت الآفلاک». و در آن شک نیست که از جملهآ مراتب

و اگر معارضان دیگرادیان و ملل کسانی که ایشان معقول دانند گویند که آن مراتب که برشمردی و مرتبهآ اعلای انسان گفتی همه قبول کردیم؛ اما آنچه از مرتبهآ اغلی از آن نبی شما یعنی محمد مصطفی علیه الصلوة والسلام است مسلم نمی داریم؛ گوییم حالیا در این موضع آن مرتبه مقرر گشت. متعاقب برهان عقلی و نقلی ms100 بر آنچه او خاتم انبیا بود و ماورای او مرتبهآ دیگر نیست بیان کنیم، ان شاءالله تعالی.

اکنون بر این تقریر و مقدمات که گفته شد میگوییم، تصور باید کردن چنان که دو3 طرفی افراط و تفریط روشن گشت که اگر مثلا خطی از مشرق به مغرب کشیده باشند که یک حد آن [س 81 ر] درجهآ اعلی و یک حد درجهآ ادنی است، هر قوم که بدان دو انتها نزدیک ترند4 لاشک به مرتبهآ انسان5 نزدیکتر باشند. و همچنین تمامت اقسام مخلوقات را که در بالا ذکر رفته همین سبیل است. و کسی که قیاس کند از رخ6 و کرگدن و فیل تا

اکنون هرچند به موجبی که تقریر رفت و گفتیم مراتب نامحصور است، چنان که از ابتدای دنیا تا انتهای آن لایزال فایض میگردد، لکن تا وقتی ms101 که انواع مراتب3 سپری گردد، که (کل شی هالک إلا وجهه).

حالیا تقسیم مراتب انسان میکنیم و شرح احوال آن میدهیم، و میگوییم مراتب انسان بر سبیل جزوی نامحصور، و آن مراتب چهارگانه که بر سبیل کلی است بدین تفصیل است: [س 81پ] [مرتبةآ] اول

که آن مرتبهآ اعلی است؛ و آن مرتبهآ انبیای مرسل است که بعضی صاحب کتاباند و بعضی غیر صاحب کتاب، و عدد ایشان به حکم حدیث [که] ابوذر2 غفاری رضی الله عنه روایت کرد[ه] و ذکر رفت سیصد و سیزده نفر:

حرف: مرسل صاحب کتاب که واضع شریعت و امر و نهیاند، صد و چهار نفر.

حرف: مرسل غیرصاحب کتاب، دویست و نه نفر. ایشان صاحب کتاب نبودهاند لکن نبوت داشتهاند و تقویت دینی که واضع شریعت هر عصری نهاده کردهاند و متابعت آن نموده.

حرف: اولوالعزم، شش نفر: آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی، محمد.

حرف: غیراولواالعزم، نود و هشت نفر. ایشان به کتاب و نبوت ووعد و وعید تقویت و

که آن مرتبهآ انبیای غیرمرسل است که فرستاده بودهاند و کتاب نداشته.

و ms102 بعضی از ایشان مشهورند، و بعضی معلوم نه؛ لکن به نقل استماع افتاده3 و مشهور شده. و ایشان هر یک متابعت دین انبیای عصر کردهاند و به قدر امکان ناصح خلق شده: صد و بیست و چهار هزار نفر. بعد سیصد و سیزده نفر مرسلا، بقی بعده4: صد و بیست و سه هزار و ششصد و هشتاد و هفت.

و از این مجموع انبیای مرسل و غیرمرسل در دور شش اولوالعزم بودهاند، که آن ادوار انبیای اولواالعزم است. گوییم که آن را حق تعالی مناسب شش جهت آفریده، و ششمین جهت را نشاید که هفتمین جهت باشد، و5 اولین جهت را مالاکلام دومین جهت باشد و دومین جهت را سیمین و سیمین جهت را چهارمین و چهارمین را پنجمین و پنجمین را ششمین. لکن ششمین جهت از جهات ششگانه، که جهت اعلی بدان منسوب است و جهات ششگانه بدان ختم میگردد، ماورای6 آن جهتی دیگر محال و ناموجود است؛ و آن دور خاتم النبیین است علیه الصلوة والسلام، که مرتبهآ معراج به هیچ نبی نداده الا بدو. و بدین سبب ضرورت شد که تفسیر معراج نبی هم در این رساله بگوییم تا بعضی مراتب از معجزات و عظمت نبی علیه الصلوة والسلام معلوم گردد. [س 82 ر و

و آن جهت زیرین بود. و بعد از آن طوفان آمد، و جهت زبر که بود محو کرد [مگر]3 نوح را با فرزندان او که جهت بقای نسل بگذاشته. چه، دور جهت اول را زیادت کمال نباشد؛ چه، مانند زمان طفولیت است. و ایشان سریانیاند. دور جهت دوم: از نوح تا ابراهیم خلیل الله علیهما السلام

و در این دور انبیا بعضی سریانی و بعضی عبرانی و بعضی عرب نیز بودهاند؛ چه، عبرانیان و بعضی اعراب از نسل عابر بودهاند. و عابر را به قولی ms103 هود میگویند، و دو پسر داشته4: یکی را نام قحطان، و ابتدای اعراب از اواند؛ و یکی را نام فالع، و عبرانی از اواند. دور جهت سیوم5: از ابراهیم خلیل تا موسی علیهما السلام

در این دور انبیای عبرانی و شریانی و عرب بودهاند؛ و ابراهیم خلیل الله علیه السلام عبرانی بود6. دور جهت چهارم: از موسی تا عیسی علیهما السلام

و در این دور انبیا عظیم بسیار بودهاند؛ چه، علامات ابتدای دور کمال از اینجا آغاز نهاد7 تا به دور خاتم النبئین علیه الصلوة والسلام رسیده و تمام کمال بدو یافته.

و چون تتبع کتب تفاسیر و احادیث و تواریخ رفته، از چند قوم انبیا بودهاند، بدین تفصیل؛ والسلام8.

- از بطن آدم تا نوح؛ و ایشان انبیای شریانی بوده [اند].

-از بطن عابر؛ و آن به دو بطن منشعب میشود:

بطن فالغ بن عابر که عبرانی بود.

قحطان بن عابر که ابتدای عرب از او است. و هود و صالح و شعیب که از انبیای مرسلاند از این طبقهاند، با دیگر انبیای بسیار. - از بطن قوم نوح تا زمان عابر؛ و ایشان سریانی بوده[اند.]

-از بطن ابراهیم خلیل علیه السلام؛ و ایشان هم عبرانیاند. -از بطن عیص بن اسحق. اقوام رومیان از نسل اواند. و ایشان نیز بعضی متابعت سریانی و بعضی متابعت عبرانی کردهاند. - [س 82 پ] از بطن یعقوب علیه السلام. بنی اسرائیل از بطن اواند. و هرچند این انبیا در این بطون مختلفاند، لکن چون بعد از رسالت موسی علیه السلام بودهاند همه را به انبیای بنی اسرائیل بازمی شناسند؛ و از آن جهت نبی علیه الصلوة والسلام فرموده که «علماء أمتی کأنبیاء بنی اسرائیل»؛ والسلام. دور جهت پنجم: از عیسی علیه السلام تا محمد علیه الصلوة والسلام در این دوراز تمامت بطون که در دور موسی علیه السلام انبیا بودهاند در این دور نیز هم از آن بطون انبیا بودهاند؛ لکن در این ms104 دور بزیادتی از اقوامی که عیسی علیهالسلام و یاران او دعوت کردهاند و ایشان اقوام مختلف بودهاند و بعضی انبیا درافزوده شده. لکن اکثر آن هم از آن بطون دور پیشینه بودهاند. دور جهت ششم؛ که آن دور اعلی است: از محمد مصطفی علیه الصلوة والسلام تا انقراض عالم همچنان که جهات ششگانه را ختم به ششمین است، و ماورای آن جهتی دیگر متصور نه، همچنین خاتم النبیین را علیه الصلوة والسلام سابعی نیست. وتا انقراض عالم علمای راسخ اولواالالباب در وجود می آیند و نشر علوم که در هیچ عهد و زمانی بدان کمال نبوده میکنند تا انقراض عالم؛ چنان که نبی علیهالصلوة والسلام فرموده که «علماء أتی کأنبیاء بنی اسرائیل». و معانی و حقایق آن علی حده خواهیم گفتن؛ اینجا1 اختصار رفت.

مرتبهآ چهارم انواع طبقات انسان که غیر آن سه مرتبهآ مذکور باشد. و این دو مرتبه در هر شش جهت دور انبیا بوده باشند، لکن اکثر در مرتبهآ ششم باشند3؛ چه، نبوت ختم شده و پیش از این انبیا به هر قومی آمدهاند و خاتمالنبیین علیه الصلوة والسلام به همه خلایق آمده، چنان که میفرماید لابعثت الی الآحمر و الآسود» و همهآ خلایق به هم مختلط گشته و اعتبار بطون به موجب پیشین نمانده؛ هر کس که متابعت شریعت و سنت محمد کند و صدق را کار فرماید از هر قومی که باشند ایشان را ایمان که خلاصه و غرض آن است حاصل گردد. و آن کسان [را] که تقوی زیادت کنند و مستعد الهام باشند ولایت نیز بزیادتی حاصل گردد.

[مراتب بسیار دیگر در هر یک از مراتب چهارگانه]

اکنون دراین هر چهار مرتبهآ مذکور چنان که گفته شد دیگرباره مراتب بسیار باشد بر ms105 سبیل جزوی آن؛ لکن در مرتبهآ چهارمین مراتب و اقسام و تفاوت بیش تر باشد، و تفصیل آن بسیار است؛ و در دور [س 83 ر] سیمین3 تفاوت کمتر، و در دور دومین کمتر حاز آن »5 و در دور اولین حاز او هم »6 کمتر. و هر مرتبهای از این مراتب فسحتی عظیم بسیار دارد؛ لکن مرتبهآ رابع بعدد عظیم بسیار و نامحصور باشد، و مرتبهآ ثالث بعدد کم تر از رابع، و ثانی از ثالث کمتر، و واحد از ثانی کمتر؛ چه، مانند آنچه ظاهر است و میبینیم

و هر مرتبه از این چهارگانه به سیصد و شصت و شش قسم تصور توان کرد، تا مناسب سیصد و شصت و شش روز سالی باشد؛ چه، احوال آفرینش و هر تغییری که ممکن که در زمان بادید آید داخل سال تواند بود و غیر آن زمانی دیگر نه. و هر مرتبه از این مراتب سیصد و شصت و ششگانه، دیگرباره هر یک را دو طرف باشد که چون از آن دو طرف خارج افتد مرتبهای دیگر باشد، و هر مرتبهای از آن دیگر نامحصور باشد، خصوصا مرتبهآ رابع و ثالث که به اضعاف اضعاف مرات ثانی و اول است؛ و این تمامت مراتب آفرینش از ابتدای عالم تا انقراض آن تمام شود. و (کل شیء هالک الا وجهه)2 اشارت بدین معنی است. و روز حشر در این چهار مرتبه بر سبیل مجاز الهام تواند بود؛ چه، حق تعالی فرمود: (و نفس و ماسؤیها ms106 فالهمها فجورها و تقویها)3. و نیز فرموده که الهام آمد به نحل که4 (و أوحی ربک إلی النحل).

[الهام ووحی]

و الهام هم شقی است از وحی؛ چنان که تصور کنند که حس شقی باشد از علم یا از عقل. به سبب آن که حس شعوری است؛ لکن جهت آن که فرق باشد میان انسان و حیوانات، آنچه به آدمی منسوب است عقل و علم گویند و آنچه به دیگر حیوانات منسوب است حس گویند. همچنین آنچه به انبیا تعلق دارد به حسب اصطلاح وحی باشد، و آنچه به اولیا تعلق دارد الهام باشد. و ما تحت اولیا بعضی مردم را در الهام شرکت هست، به موجبی که یاد شد؛ و آیت قرآن به تصدیق آن گفته آمد.

و از این جمله1 اقسام و مراتب کلی [چهارگانه]2 که برشمردیم، آنچه مرتبهآ رابع است که ایشان او ساط الناسند و ماتحت سه قسم مذکور است، چنان که گفته شد، ایشان عظیم بسیاراند. و طبقات و مراتب متنوع از نیک و بد و متوسط حال بر سبیل اختلاف بسیار باشد.

و اما مرتبهآ ثالث که ایشان اولیااند، ایشان نیز بسیاراند؛ چنان که حق تعالی میفرماید3. و به موجبی که در4 احوال انبیا تقریر رفت حدیث صحیح نبوی به روایت ابیذر5 غفاری بر این موجب آمده: «عن آبیذر غفاری6 رضیالله عنه قال سألت رسول الله صلوات الرحمن علیه کم النبیون، قال مایة الف واربعة وعشرون الفا. قلت کم الرسل من ذلک، قال ثلثمایة و ثلث عشر جم غفیر اولهم آدم اربعة منهم سریانیون، آدم وشیث وادریس ونوح؛ و اربعة من العرب، هود و صالح و شعیب و نبیک یا اباذر. وقد نزل مایة واربعة کتب و ستة اولواالعزم، آدم و نوخ و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد صلوات الله علیهم اجمعین. واول انبیاء بنی اسرائیل موسی و آخرهم عیسی». و در این باب علما و حکما به هر نوع گفتهاند؛ لکن تا ms108 مادام که چنین حدیثی باشد چگونه بنیاد بر سخنی و روایتی دیگر توان نهاد، مگر بر روایتی که مطابق نص باشد. و هرچند چنین است روایت و اقاویل هر یک از علما و حکما که در آن باب گفتهاند ایراد کنیم. حوالله اعلم بالصواب »7

و چندان که اهل زمانه متمیزتر و کامل تر، آن اصطلاحات به نزد ایشان بیشتر باشد؛ چه، آن معانی ایشان را به ms109 کار باید؛ جاهلان را به کار نیاید. مانند آنچه استادی زرگر که در همه فنون ماهر و واقف باشد آلاتی که او را به کارباید دیگری را [که] در یک فن زرگری اندک صنعتی8 میداند آن آلات نباید و بدان محتاج نگردد؛ بلکه خود راه بدان نبرد، تا به

و اصطلاح و نام که بر چیزی اطلاق کنند، بعضی مشتق و معنی آن مناسب آن احوال باشد، و بعضی نباشد. و اگر معنی نام و اصطلاح مناسب احوال آن چیز نباشد نباید که حیرت به کار آورند؛ چه، گفتهاند که لا مشاحة فی الاسم و الاصطلاح. و در آن هیچ شک نیست که هر چه در مخلوقات بادید آید از فیض صفات باری تعالی باشد، و در بعضی زیادت و در بعضی کم؛ چنان که میبینیم که بنیاد آفرینش در مخلوقات چنان افتاده. و هم چنان که علم صفتی است از صفات باری تعالی و به هر کس چیزی داده و نام همه علم است و از روی دانش همه دانش؛ لکن به هم نمیماند، چنان که مشاهده میرود.

[در انسان متصور است که که او راکم و بیش الهام باشد]

و مرتبهآ دانستن، از آنجا که حیوانات روزاز شب میدانند و دیگر احوال که حیوانات را در آن معنی3 شعوری هست، و هر چند آن را دانش میتوان گفتن، و حکمت هم دانش است، لکن تفاوتی ms110 عظیم دور است. لاجرم هر یکی را نامی نهادهاند [چنان که آنچه به

اکنون بدین نوع به حکم این آیت تصور کنند. و تا حدی است که اسم وحی که مرتبهآ اعلای الهام6 است به حیوانات به نسبت حواله رفته؛ چنان که حق تعالی می فرماید: (و آوحی ربک الی النحل). و آنچه مشاهده میرود که بعضی حیوانات چیزها میدانند که آدمی با وجود کمال آن را بدشواری داند، مانند الحان بلبل و هزاردستان در علم موسیقی، و مانند خروس و درازگوش و بط و دیگر حیوانات که وقت و ساعات بشناسند. و اگر کسی چنان پندارد که چون الهام ms111 و علم یک اسم است باید که مراتب آن به حسب قوت و لاقوت حدر بعضی وجوه»8 به هم ماننده باشند9، [و نه چنین است. بعضی باشند که به حسب قوت و لاقوت به هم ماننده باشند؛]10 مانند آنچه قطرات آب به چند صفت حقیر با دریا ماننده است. و بعضی در صفات به امور بسیار بسیار هیچ به هم

[مراتب الهام ووحی؛ وحبی مرتبه انبیا است]

اکنون مرتبهآ ادنای وحی آن است که حیوانات را هست و بالاتر2 از آن آنچه بعضی مرتبهآ او ساط الناس را [که] ناگاه به اختیار و غیراختیار چیزی در خاطر آید. و بالاتراز آن آنچه اولیا را باشد که بعضی به خواب و بعضی به بیداری ببینند؛ لیکن آن را بر حسب اصطلاح -تا تمیز میان مراتب اولیا و انبیا باشد - آنچه به مرتبهآ اولیا تعلق دارد چون نازلتر است آن را الهام گویند، و آنچه به مراتب انبیا تعلق دارد آن را وحی مطلق میگویند؛ چنان که حق تعالی میفرماید: (قل إنما آنا بشر مثلکم یؤحی إلی)

و آن وحی که مرتبهآ انبیا است، و انبیا را اسم از آن نبی شده که آن وحی بدو نازل میگردد - چه آدمی در همهآ آلات و جوارح ms112 یکیاند - آن را که وحی بر او فرود آید نبی باشد4. و نبی، خبر کننده است چیزی را5 که دیگری نداند؛ چه، اگر6 دانسته باشد و دیگری با او7گوید، خبر کردن نبوده باشد؛ چه، عین خبر کردن آگاهی دادن است کسی را که آن خبر نداند. و کسی که خبر کسی کند، تا خبری غریب که دیگران ندانند بدو فرو نیاید نتواند خبر کردن.

و اشتقاق نبی از نبا است، و نباء خبر است و اصل آن نبا است و معنی نبا بیاگاهانیدن8 است؛ و معنی «نبی» آن که خبردهنده باشد از خدای تعالی. و بعضی گفتهاند که نبا از نباوت است، و نباوت رفعت باشد؛ و بعضی میان هر دو جمع کرده و گفته که نبی مرد

[انبیای مرسل اولوا العزم] بدین سبب هر کس که وحی بدو فرود1 آید او را نبی گویند. و این کس که وحی بدو رسد و خبری غریب بداند که در هر کس نباشد، یا آن باشد که به طریق نصیحت و شفقت انبا و اخبار کند، یا هم به طریق نصیحت و شفقت و هم به حکم جزم ایشان را خبر کند والزام نماید.

آنچه به طریق نصیحت وپند و شفقت گوید2 هر که را بیند و بدو نسبت و تعلق داشته باشد یا هم شهری و [هم آولایتی او باشد با ایشان گوید، لیکن اجازت نباشد که به ولایت دیگر رود و آن را رسانآد؛ و آن نبی غیرمرسل باشد. و آن را که3 اجازت هست که ابلاغ رسالت کند4، یا آن است که او را به رسالتی میفرستد تا اخبار و اعلام کند به چند ولایات، بعضی بیشتر باشد و بعضی کمتر، در اموری که پیش از آن دیگر رسولان ms113 بدان رسالت رفته باشند و مهمات معظم5 ساخته و بنیاد امور محکم6 کرده؛ جهت اتمام و تقویت و تمشیت آن میفرستند7 تا آن را ضبط میکند و نگذارد که خللی در آن بادید آید و مستحکم میگرداند. و ایشان انبیای مرسل و اصحاب کتاباند که شریعت و امر و نهی در آن هست.

و آن که ایشان را به رسالت [85 پ] میفرستند8 بی آن که ایشان را در آن غرضی و هوسی باشد بلکه از آن رسالت کردن مستغنی باشند9؛ جهت آن که خللها که واقع گشته باشد آن را ازالت و اصلاح کنند و بنوی بنیادها از آن مستحکمتر که پیش تر بوده وضع کنند تا من بعد خللی کم ترواقع گردد و موجب رحمت و نجات خلق باشد، و به الزام آن احکام را رسانند و اوضاع آن محکم کنند، ایشان را انبیای مرسل اولوا العزم گویند.

و آنچه گفتیم که ایشان را بدان رسالت و کار هوسی و میلی نباشد، بلکه مستغنی باشند، جهت آن باشد که ایشان اگر بدان کار نیایند خود کامل باشند؛ [چه، جوهر کمال]1 خود با خود دارند. چنان که مشاهده میرود که امیری معظم که لایق آن باشد که مملکتی را ضبط کند، اگر پادشاه او را از خود دور کند، با وجود آن که آن امری عظیم بزرگ و عملی و شغلی پرفایده باشد لکن بواسطهآ قربت او به پادشاه و بزرگی نغس، او از آن مستغنی باشد و نخواهد که بدان شغل رود. و اگر دیگری که به مرتبه فروتر باشد تصور کند که او را فرستند2 او را عظیم خوش آید؛ لیکن3 چون او آن مرتبه که آن کار تواند کردن ندارد محال باشد که او را فرستند4؛ چه، بی استحقاق باشد و آن کار متمشی نگردد. و آنچه حق تعالی فرموده که (و ما آرسلناک إلا رحمة للعالمین)5 یعنی نبی را علیه الصلوة والسلام هیچ ms114 هوسی و غرضی دیگر نبوده است. و آیت (ما کان محمد آبا احد من رجالکم و لکن رسول الله و خاتم النبیتین)6 همین معنی است. و آنچه می فرماید که «کنت نبیا و آدم نین الماء و الطین» همین معنی [است] که یادکرده شد، که او بواسطهآ رسالت بزرگ نشد؛ چه، او خود از اصلی7 بزرگ بوده. و بعضی از اهل تناسخ این حدیث را دستاویز خود ساخته میگویند که اگر طوری دیگر نبودی این حدیث نفرموده بودی. و این ضعیف هر چند دعوی و براهین ایشان بکل باطل کرده و در آن باب رسالهآ علی حده ساخته، لکن این جایگاه در جواب این سخن گوید که نبوت در غیر بدن است؛ چه، میبینیم که در صد هزاران ابدان آدمی نبوت نیست و ابدان موجود است. لاجرم مصدر نبوت علی حده تواند بود. و نبوت رسول علیه الصلوة والسلام و استعدادی که بدو تعلق داشت در علم باری تعالی کائن و مقدر، و تقدیر ربانی چنان که در زمانی که مناسب عدل و کمال باشد آن نبوت و قرآن قدیم را با هم آشکارا کند و به

فی الجمله این معانی [که] تقریر کرده شد شاهد است بر آن که انبیای مرسل اولواالعزم را بدان رسالت هوسی و میلی نبوده؛ و چون حق تعالی اشارت به موسی علیه السلام کرد تا به رسالت برود چند کرت امتناع کرد، چنان که نصوص بدان آمده است. و همچنان که تقریر رفت چون پادشاهی چنان امیری معظم را جهت ضبط کلی ممالک فرستد حکمی چند زیادت از آنچه به دیگری از بندگان3 و نزدیکان خود دهد بدو دهد [و] چتر و پایزهآ سر شیر و تن جامهآ خاص4 و دیگر احکام که به دیگران نداده باشد بدو دهد تا او راکار متمشی گردد وخلق را دعوت کند. همچنین حق تعالی به انبیای مرسل اولواالعزم کتاب و شمشیر و معجزات که خرق عادت5 است داده که به دیگران نداده؛ و چون به دیگران نداده آن از علم الله باشد.

و چون نیک6 تامل کنند از روی حقیقت هر چه حق تعالی به مخلوقات داده همه یک

و حقیقت این معنی عین توحید است، چنانکه حق تعالی می فرماید: (والله خلق کل داب فمنهم من یمشی علی بطنه ومنهم من یمشی علی رجلین و منهم من یمشی علی آربع یخلق الله مایشاء)8. و همچنین آن که پر ندارد، خصوصا چیزی که ندیده باشند9.

و آن خرق عادت و حکم هم چنان است که دیگران را10 حکم کشتن نباشد الا پادشاه را؛ و چون این11 امیر معلوم را جهت ضبط مملکت فرستد او را این حکم کشتن که به پادشاه تعلق دارد12 بدو داده و او قادر بر آن که حکم به کشتن مردم کند [س 68 پ] و هیچ بازخواست از او نباشد و هر چند آن حکمی و امری معظم است]12 و هیچ کس را در آن

و هر چند اقسام وحی برشمردیم و بعضی از احوال آن به قدر فهم و دانش خود بیان کرده شد، لیکن5 چون شروع در اصول میرود که تحقیق آن نه پایهآ هر کس است و نشان از جایی میباید داد که پر جبرئیل را بدانجا گذر کردن از احتراق بیم باشد؛ چنان که از جبرئیل6 منقول است که در وقت معراج از رسول علیه الصلوة والسلام بازایستاد؛ رسول او را گفت که چرا بازایستادی؟ به جواب گفت: «لو دنوت انملة لاحترقت». و نبی علیه الصلوة والسلام فرمود: «لی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل».

اکنون جانی میباید کند تا باشد که نشانی از آن یافت شود؛ چه، بدان رسیدن غیری را متعذر و محال است. و آن نشان یافتن به مثابت آن باشد که بدانند7 که فلان کوکب شرقی

شعر: [س ms118 78]

خود را بحیل درافکنم مست آنجا تابنگرم آن جان و جهان هست آنجا

یا پای رساندم به مقصود و مراد یا سر بنهم هم چو دل از دست آنجا

[چند سخن دیگر در انواع مراتب وحی]

بنابر این مقدمات، انواع مراتب وحی به موجبی که نصوص بدان ناطق است و مناسب معقول، و به قسمت عقلی راست باشد، هر چند گفته1 شد، لکن2 بحثی3 چند دیگر جهت توضیح آن کرده میشود.

و آن چنان است که میگوییم که در آن شک نیست که مراتب ادنی داخل مراتب اعلی تواند بود؛ چه، به مراتب اصلی بتدریج توان رسیدن. چنان که هر کس که قرآن داند بالضروره عربی داند، و هر کس که عربی داند خواندن و نوشتن الفاظ و ترکیب آن نیز داند، و هرکس که آن داند ابجد نیز داند، و هر که ابجد داند حروف الفبا بالضروره داند، و لاینعکس3.

همچنین مرتبهآ نبوت و وحی خاتم النبیین به همه وجوه و همه انواع بکمال بوده؛ چنان که هر چه در تمامت انبیای اولواالعزم و مرسل و سایر انبیا و اولیا بوده بر آن واقف و مطلع شده، و از آن پایه گذشته که او را بدان مراتب التفاتی باشد. مانند آنچه کسی [که] بر

اکنون این مقدمه جهت آن گفته میشود تا اگر نبیی از انبیای مرسل یا خاتم النبیین را بعضی از انواع وحی که به خواب یا به و سایط میسر گردد در بعضی اوقات حاصل شده باشد، و گفتهایم که همه مراتب ماتحت اوست و ضرورت که به همهآ آن مراتب وحی بدو تواند رسید، و چون بدان وجوه مختلفه وحی بدو رسید غلط نباید کرد که او را مرتبه همان است و بس. بلکه او را مراتب اعلی هست که دیگران را در آن مدخل نیست. و از این مقدمات معلوم شد که آنچه6 آن نبی با انبیای [س 87 پ] اولواالعزم در آن شرکت دارد کدام، و در آنچه با انبیای مرسل شرکت دارد کدام، و در آنچه با اولیا شرکت دارد

و فرق میان الهام و وحی آن است که وحی امری [و]1 حالی است مطلقا اعظم و اشرف از الهام، و مخصوص باشد به بعضی به طریق ندرت؛ و آن بر دو قسم است: یکی مفرد ذاتی و دیگر مولف از ذاتی و واردی، و این معنی اصطلاحی است که که من وضع کردهام، و هریک از آن به مراتب مختلفه. و صادرات آن هر دو قسم از جملهآ تعجبات باشد که هر کس بر آن قادر نباشد، و مخصوص باشد بدیشان. و همچنان که هر یک را از ایشان مراتب مختلفه است، صادرات ایشان را نیز مناسب آن هم مراتب مختلفه تواند بود.

و اکنون میگوییم که2 وحی مؤلف است از ذاتی و واردی. و این دو باید که در نبی البته باشد؛ چه، در بدء فطرت، ذاتی را حق تعالی به بعضی خواص و کاملان انسان دهد که ایشان در ازل مستعد نبوت بوده باشند، و ایشان را جهت آن امور معظم و نبوت آفریده، که کل3 میسر لما خلق له. و وحی واردی به وقت آن که شخص به کمال رسد به اوقات مختلفه به هر وقت بدو فرو آید تا چیزهای عجیب که در دیگر انسان نباشد [از او] صادر گردد. و هر چند این هر دو صفت بدو منسوب باشد، لکن وحی ذاتی لازمه4آ او باشد، و واردی به هر وقت به اسباب متنوع به او فرو آید. و آن ذاتی که لازمهآ او باشد بطریق خاصیت نفس کامل او [است] که در بدء فطرت جهت امتیاز نبوت آن را علی الانفراد و مقداری معین بر سبیل اختلاف به حسب استعداد هر یک از ایشان کرامت فرموده تا از دیگر مراتب انسانی ممتاز و مخصوص باشد. و آن موهبت ms121 نه از علوم و صفاتی باشد که به انسان مخصوص است، بلکه از علم الله باشد تا بدان موهبت از سایر انواع انسان ممتاز توانند بود. و بدان مواهب مخصوص که لازمهآ هر یک باشد همواره احوالی و صفاتی چند به حسب مقدار موهبت از هریک از ایشان صادر گردد که در دیگر انسان نباشد، به موجبی که در آن زمان که نبی علیه الصلوة والسلام در وجود آمد ایوان کسری شکسته

اما آنچه به وحی واردی تعلق دارد بدان وجه باشد که به هروقت به اسباب متنوع یا به خواب یا به بیداری به مقدار مرتبهآ هریک جهت هر مصلحتی که حق تعالی فرموده باشد بدیشان فروآید، و ایشان را بدان واسطه چیزی معلوم شود که دیگر3 انواع انسان را معلوم نگردد، و بدان واسطه چیزی به خلق توانند نمودن که هیچ کس دیگر مانند آن ندیده باشد و نداند و بر آن قادر نباشد و عجب و نادر و خرق عادت باشد. و معجز [س 88 ر] آن است. و حق تعالی این وحی واردی جهت آن بدیشان داد تا از آن علم و مصالح که ایشان را از آن معلوم گشته4 که هیچ کس دیگر بر آن قادر نباشد خلایق را بیاگاهانند بدان نشانها که دیگران بر آن قادر نباشند. و آن معجز و خرق عادت است، و بدین سبب اسم ایشان نبی شده؛ چنان که گفته شد که نبی از نبأ مشتق است، به موجب شرحی که داده شد5. و مراتب آن بسیار تواند بود؛ لکن6 بر سبیل اجمال بر چند طبقه باشد: یا آن که آنچه ایشان را معلوم شده باشد به طریق شفقت ms122 و نصیحت اعلام و ارشاد خلق کنند، و از انبیای غیرمرسلاند.

یا آن که اخبار و اعلام نیز کنند و نصیحت و ارشاد نیز کنند، و به فرمان و رسالت حق تعالی شرایع و امرو نهی که انبیای اولوا العزم فرموده و وضع کرده باشند ایشان مستحکم گردانند. و ایشان انبیای مرسلاند.

یا آن که آنچه در آن هر دو طبقهآ مذکور که شرح داده شد در ایشان موجود باشد، لیکن حق تعالی ایشان را فرموده باشد تا در هر زمان مناسب آن زمان جهت هر قوم شریعتی و امر و نهیی فرمایند1 که مصالح آن قوم در آن باشد، و ایشان را به حکم الزام نمایند، و آن امرو نهی را مستحکم گردانند. و این را دین گویند، و آن انبیای اولواالعزم باشند.

یا آن که به تمامت خلق مبعوث باشند تا آن فرق مختلفه و ادیان و ملل را که به حسب مصلحت هر زمان وضع کرده باشند یکی گردانند2 تا شامل همه بوده باشد و همه را یکی کند و تمام و مکمل گرداند تا رحمت حق تعالی شامل همه عالمیان بوده باشد، چنان که فرموده (و ما آرسلناک إلا رحمة للعالمین)3. و این طبقهآ آخرین است که ماورای آن هیچ طبقه و مرتبه نتواند بود؛ چه، مرتبهآ کمال و ختم است؛ ماورای کمال و ختم هیچ مرتبهآ دیگر انسانی نتواند بود.

اما احوال الهام4 و فرق میان آن و میان وحی آن باشد که آن مطلقا فروتر از مراتب وحی باشد. و آن نیز بردو قسم است: یک قسم ذاتی، و دیگر قسم ذاتی و واردی.

اما قسم ذاتی: بعضی حیوانات را از آن حظی هست؛ مانند نحل که حق تعالی فرمود: (و أوحی ربک إلی النحل آن اتخذی من الجبال بیوتأ و من الشجر و مما یعرشون)5که چیزهای عجیب می سازد، و مانند خروس و درازگوش که اوقات شبانروزی بدانند، و امثال آن. ms123 و آنچه در حق نحل فرموده که (و آوحی ربک إلی النحل) آن برمعنای لغوی محمول است. و در این الهام ذاتی عموم انسان را شرکةآ ما6 هست؛ چنان که هر کس را حالات افتد که ناگاه چیزی بی آن که طالب آن بوده باشد در خاطر میآید. و آن به مراتب مختلفه تواند بود؛ و حق تعالی در این باب اشارت فرموده که (و نفس و ما سوها فالهمها فجورها و تقویها)7.

دوم رؤیت که هیچ نبی دیگر را نبوده به موجبی که در فصل معراج هم در این رساله شرح داده شد.

و [سوم] معجز انشقاق قمر که علوی است و هیچ کس را نبوده.

و موسی علیه الصلوة والسلام که کلیم الله بوده و مرتبهای عظیم بزرگ داشته و از حق تعالی درخواست رؤیت کرده و گفته (رب آرنی انظر الیک)2، و در جواب او لن ترانی3 آمده، و شرح و تقریر آن علی حده ms124 هم دراین رساله گفته شده؛ و بدانچه در مرتبهآ اعلای دیگر انبیا که ماتحت اواند شرکت دارد، مانند مکالمه با حق که تنها موسی با او در آن وحی شریک است. و در آنچه4 عیسی علیه السلام با او شریک است، و در آن باب نیز درجهآ اعلی دارد که او را روح الله گفته؛ و نبی علیه الصلوة والسلام میفرماید: «اول ما خلق الله روحی، وآول ما خلق الله نوری» نیز فرموده. و هر مرتبه که از این مراتب فروتر است به همه وجوه وحی بدو رسیده، و به هر وقت بدان وجه که مناسب وقت و زمان اقتضای هر مصلحتی کرده بدان آلات انواع وحی که جمله او را بوده و قادر بر آن که اورا بر آن وجه دست دهد، و وحی میآمده. و در آن هیچ شک نیست که به آلات بسیار امور

و بعضی امور آن که به طریق خطاب و مکالمه می ساخته. و به حکم آن که نبی علیه الصلوة والسلام فرمود: «بعثت إلی الاحمر والاسود»، و آن که حق تعالی میفرماید (و ما ارسلناک الا کافة للناس بشیرا و نذیرا)5، مصالح عالم و عالمیان از امور کلی وجزوی که حق تعالی به نبی علیه الصلوة والسلام حوالت فرموده، که (و ما آرسلناک إلا رحمة للعالمین)6، زیادت از آن بوده که به دیگر انبیا حوالت فرموده.

و نیز چون استغراق خلوات و معراج او همه زیادت از آن دیگر انبیا بوده، مانند چنان امور متنوع بی یار و بی معاون و بیواسطه و اتباع و رفیق چگونه میسر گردد؟ بدان سبب حق تعالی از فریشتگان7 مقرب جبرئیل8 امین و اسرافیل و عزرائیل را نصب فرموده تا ملازم او باشند9 و اموری که احتیاج نباشد که نبی علیه الصلوة والسلام بدان مشغول شود

و از این تقریرات تمامت مراتب1 انبیا و اولیا علی سبیل الاجمال معلوم میگردد.

دیگر فایدهآ آنچه نبی علیه الصلوة والسلام بعضی امور بواسطهآ جبرئیل و رسالت او می ساخت آن بود که چون حق تعالی او را جهت رحمت عالمیان و مصلحت عموم خلق فرستاده بود و از انقیاد حق چارهای نتواند بود و بقدر امکان خواسته که بکوشد، و دعوت عوام کند2؛ [و دعوت عوام] چنان که معلوم است عظیم مشکل، چنان که گفتهاند؛

[شعر:]

عیش با عامه در بهشت آبا تلخ باشد که مرگ عامی باد و حدیث نبوی که فرموده: «کلوا الناس علی قدر عقولهم»، خواسته است که احوال نبوت و معجزات با خلایق نماید تا از عالم ظلمت بیرون آیند. و اگر ms127 نبی علیه الصلوة والسلام نه بر شیوهآ آن که جبرئیل به رسالت می آمد احوال وحی و رسالت جبرئیل با خلق نمودی، قضیهای که به چشم ندیدندی و بر آن واقف نگشتندی باور نداشتندی؛ خصوصا چون ابتدای دعوت با اعراب بود که حق تعالی در حق ایشان فرموده که (الآعراب آشد کفرا ونفاقا). لاجرم برابر خلق4 چنان معین میگردانید که از حضرت عزت جبرئیل میآید و میرود تا ایشان ببینند5 و بدانند و واقف گردند، و معجزات نیز مینمود تا بدان واسطه جهال و کافران را نیز6 از ظلمت خلاص داد.

دیگر از آن محترز بود7 که اگر بی واسطه سخن گوید و کار خلایق سازد جماعتی که سعی نموده باشد8 تا ایشان را مؤمن و مسلمان گردانیده، ازغایت اعتقاد همان معنی که ترسایان در حق عیسی علیه السلام گفته بگویند؛ و دین را و آن معتقدان را زیان دارد. جهت رعایت این معانی چنان ساخته که اکثر امور بواسطهآ رسالت9 جبرئیل می ساخته. دیگر چون شرح بطون انبیا که از کدام بطن بودهاند، و بطون سریانی و عبرانی و عربی

لیکن حالیا دراین موضع شرحی از احوال شعب انبیا و آن که صد و بیست و چهار هزار پیغامبر ms128 که منقول و متواتر و مشهور است که بودهاند2 و اکثر ایشان از کدام قوم و شعبه و ذریت بوده باشند، بقدروسع و طاقت بیان کنیم، تا بعضی از آن به وضوح پیوندد.

میگوییم [س 90 را که هر چند کتابی که آدم و نوح آورده بودند و شرایع که ایشان وضع کرده بتمام معلوم نمی شود، لکن بعضی از آن از نقل متواتر که به انبیای مابعد ایشان مانند ابراهیم و موسی و غیرهما علیهما السلام رسیده و در صحف و کتاب ایشان ذکر رفته معلوم میشود. و شرح و تفصیل آن بسیار است؛ از فحوی آن بسیار معلوم میشود که چون به ابتدای خلق عالم نزدیک بودهاند شرایع و امر و نهی ایشان اندکتر بوده؛ و چون به اولواالعزم رابع و خامس رسیده که آن هم زمان ازدیاد و اواخر ازدیاد بود، بعثت انبیای متنوع و امرو نهی زیادت از گذشته بوده. و آن انبیا بسیار در زمان بنی اسرائیل بودهاند، و این معنی مشهور است؛ و بدان سبب رسول علیه الصلوة والسلام فرموده3: «علماء أمتی کآنبیاء بنی اسرائیل». و از این حدیث نیز بقیاس چنان معلوم می شود که بسیار بوده باشند4. و لابد چون تعریف و تشبیه چیزی به چیزی کنند باید که مناسب5 باشد؛

و سبب آن که لقب یعقوب اسرائیل است آن بود1 که فریشتهای به شکل آدمی با او گشتی گرفت2 از بامداد تا چاشت و او را نتوانسته است انداخت3. و معنی اسرائیل به ازبان عبری مبارز خدا است؛ و چون او با فریشته خدا مبارزه نمود آن لقب بدو4 داده. اکنون در آن دور که فرزندان یعقوب که بنی اسرائیل بودهاند و دوازده سبط بودهاند هر چند عظیم بسیار شدهاند و در آن زمان پادشاهی چند ms129 ملک از آن ایشان بوده و خلایق که در آن زمان بودند آنچه معروفند در میان ایشان خداپرست بودهاند، مانند اقوام شریانی و کسانی که متابعت کتب سریانی کردهاند و متابعت دین ابراهیم و موسی و عیسی علیهما السلام نکرده؛ و ایشان عظیم بسیار بودهاند، مانند اعراب که از نسل قحطان بن عابرند، که عابر به قولی هود پیغامبر است، و مانند اقوام عبرانی که ایشان نیز از پسر بزرگتر عابر که نام او فالغ5 بوده پدید آمدهاند. و معنی قالع منقسم شدن باشد، و نص تورات است که در زمان او زمین منقسم شد و ذریت و شعب عظیم بسیار از نسل او بادید آمده و یک شعبهآ عرب غیر بنی قحطان از او بادید آمده چنان که [مذیانی که]6 شعیب پیغامبر از آن ذریت است، و اقوام کسدانیان هم از نسل او منشعباند مانند ابراهیم و لوط و خویشان ایشان. چون ابراهیم علیه السلام جداگانه اولواالعزم شده از او فرزندان و ذریات بادید آمدند و اسامی و القابی دیگر یافتهاند7. آن قوم و خویشان او بقرار از کسدانیان مشهور بماندند، مانند لوط و خویشان و ذریت ایشان و غیرهم؛ چنان که ..8 پیغامبر9 از فرزندان او است؛ و چنان که ابراهیم را علیه السلام از زنی که بعد از [س 95 اپ] هاجر و سارا خواسته، قطورا نام، دو پسر بوده، و از هر پسری قبایل بادید آمده. و

اکنون این3 اقوام غیر بنی اسرائیلاند، و اکثر آن قوم4 خداپرست بودهاند؛ و به نقل و تواتر، بعضی در قرآن و بعضی در تورات و صحف ابراهیم و در دیگر کتب آسمانی، مییابیم که درآن عهدها در هر قومی از این اقوام انبیا بودهاند؛ چه، ذکر و نام ایشان آمده، چنان که ایوب پیغامبر5 که در ..6 قوم بوده و لاوان از آن قوم بوده و شعیب [که] عرب مدیانی بوده و هود که او پدر قحطان بوده. و از اینجا معلوم می شود که مطلقا عبرانی نیز قسمی است از عرب؛ چه، هود عرب بوده و یک پسر او قحطان که پدر اکثر اعراب است7، و یک پسر دیگر فالغ که عبرانی شده و پدر خود را نیز نسبت به عبری میکند8 و هر دو در این دعوی راستگویاند، که هر دو از او در وجود آمدهاند هر یک به جانب خود میل کردهاند.

و چون منقول و معروف است که عدد انبیا صد و بیست و چهارهزار است، بقیاس چنان باشد که از این مجموع اقوام بوده باشند9؛ چه، در زمان ابراهیم علیه السلام در نص

و هم در زمان ابراهیم علیه السلام از اقوام دیگر ملکی بود از آن شهر شوئیم که هم ملک بود و هم نبی؛ و در صحف آمده که او را استقبال و عزیز داشت کرد و خواست که چیزی از ملک و مال پدر9 بدو دهد. نستد، و گفت که من رهین منت تو نگردم تا نتوانی گفتن که [91 ر] من غنی کنندهآ ابراهیم ام، که ابراهیم علیه السلام غنی کننده خدای را [می]دانسته است10، و مستغنی از آنچه دیگری را سبب غنای خود کند. و امثال ایشان بسیار بودهاند؛ اگر شرح دهیم دراز گردد. حالیا این قدر جهت نمودارگفته شد.

و چون در دورو جهت رابع و خامس، که آن دور، دور رابع و خامس اولواالعزم است، و الواالعزم رابع وخامس11 که موسی و عیسیاند صاحب کتاب و شریعت و امر و نهی ایشان بودهاند و ایشان هر دو از انبیای بنی اسرائیلاند - یکی در (اول) عهد و یکی در آخر عهد بوده - لاجرم آن تمامت اقوام داخل حکم و فرمان دعوت ایشان بوده باشند و

و اقوام مجوس و آتش پرست که ایشان بعضی یزدان پرست و بعضی آتش پرست بودهاند ممکن که خدا را دانستهاند. و ایشان بسیار بودهاند؛ و از آن جهت در حدیث نبوی آمده که «کان لهم نبی و کتاب»، و بدان سبب به قتل بر ایشان حکم نفرموده و ایشان را از اهل ذمت نهاده و مقرر داشته؛ لیکن ایشان را کم تراز یهود و نصاری نهاده، سبب آن که دختران یهود و نصاری شاید خواستن و از آن ایشان نشاید خواستن، و ذبح آنها شاید خوردن و از آن ایشان نه. لیکن7 به بنی اسراییل معروف باشند؛ چنان که در این وقت مشاهده میرود که هرکس از ختای و تنکقوت و اویغور و انکقوت و ترکمان و خلج و قفچاق و انواع ترک و تازیک و هندو و أروس8 و چرکس و فرنگ که با مغول برآمیخته و زبان ولغت ایشان آموخته و با لشکر ایشان مختلط گشته همه را مغول میگویند، و می بینیم که مغول نیستند. آن زمان نیز حکم براین9 سبیل بوده باشد.

[در هر دوری کمال بیش تر شده است]

و چون آدم را حق ایجاد کرد1 و او را بیافرید و اولوالعزم اولین او بوده شریعتی و وضعی که او نهاده به مشابهت سن طفولیت تواند بود، و شریعت و امرو نهی که او وضع کرده مناسب آن زمان بوده باشد. و چون نوح علیه السلام بعد از طوفان بود [و]2 وضعی که آدم نهاد ms133 هم3 باطل شده، ضرورت باشد که او نیز شریعتی و وضعی فرماید که خلق بدان موجب پیش گیرند. و نیز در اوایل آفرینش اقتضا چنان کند که کمال علم و عقل و تمییز کم تر باشد؛ [س 91 پ] چنان که معلوم و منقول است که در آن زمان شرایعی و کمالی که بعد از آن بتدریج ظاهر شده نبوده4 و اقتضای حکمت الهی آن کرده که در هر دوری کمال زیادت گردد تا به انتها و کمال تمام رسد به موجبی که در زمان خاتم النبیین به خلق فرستاده. و در زمان ابراهیم علیه الصلوة والسلام که صحف به دست او فرستاد چنان که در نص آمده که پدر او بتپرست بود و او خداپرست شد. و از جمله شرایع خداپرستی که در زمان او زیادت شد سنت بود تا فرق باشد میان خداپرستان و کفار، و هرکه دوستی و راه حق به دل راست قبول تواند کرد اختیار کند که بعضی [که] به کار5 نیاید از عضو خود ببرد تا هم نقصان به بدن راه نیابد [و] هم الم قطع بدن و دوستی حق اختیار تواند کردن. و هر چند پدر و خویشان ابراهیم بت پرست بودهاند؛ لیکن در عهد او خداپرست6 نیز بودهاند، سبب کتابی که نوح آورده بود و شریعتی که او نهاده. لاشک بنیاد بر خداپرستی بوده است.

و دلیل بر[آن]7 آن است که بطن چهارم نوح علیه السلام که نام او عابر بود [و] به قولی هود پیغامبر [او]8 است؛ و او را دو پسرزاده بود9 یکی فالغ که قوم عبری از نسل اواند، و یکی قحطان که اعراب بسیار از نسل او بودهاند10. و این عابر جد هفتم ابراهیم است صلی الله علیه و سلم11، و اقوام عظیم بسیار، چنان که در شعب آمده، از نسل او: و اعراب

و پیش از آن که اقوام یهود به بنی اسراییل مشهور شوند همه را عبری میگفتند13، چه لغت وکتاب و خط ایشان عبری بوده، و در آن زمان شهری و پادشاهی داشتهاند و مذهب ایشان خداپرستی بوده و تابع نوح بودهاند. و بعد از [او] موسی علیه السلام، و بعد از او عیسی علیه السلام، و بعد از او خاتم النبیین محمد مصطفی علیه افضل الصلواة واکمل التحیات، قرآن آورده13 و شریعت و دین حق محقق و آشکارا کرده14 و شریعت محمدی تمامت این کتب را منسوخ گردانید. و همچنین بترتیب هر نبیی شریعت آن نبی که بر او مقدم بود منسوخ می گردانیده، و از ابتدا در هر نوبت کمال و شریعتی دیگر میآورده، تا نوبت [که] به خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام رسید [س 92 رو] به کمال رسید. و شرح و بیان آن علی حده متعاقب خواهیم گفتن.

و از این پیغامبران مرسل بعضی آنند که حق تعالی با ایشان سخن گفته، [مانند موسی و بعضی انبیای مرسل]1؛ و او را ندیدهاند؛ و بعضی آنند که معجزات دارند و بعضی ندارند؛ و نبی علیهالصلوة والسلام2 ms135 هم خدا را دید و هم با او سخن گفت و هم معجزات دارد بزیادت. اما آنچه [دیگر انبیا دارند؛] و دیگر انبیا را معجزات در سفلیات بوده، او را با وجود آن که در سفلیات بوده در علویات نیز بوده.

اکنون بدین تقریر و مقدمات که گفته شد3 و اقسام مراتب که ثبت گشت مالاکلام مراتب انبیای مرسل اولواالعزم و غیراولوا العزم [و] انبیا و خواص انسان وارذل4 تمامت معین و روشن می شود؛ لیکن غیر خاتم النبیین که به برهان عقلی معلوم و محقق میگردد که یکی تواند بودن و زیادت نشاید، همچنین شخصی که در غایت نقصان و بدی باشد و در مقابل آن کمال افتاده باشد بیرون از آن از چندین هزاران هزار مراتب نا محصور، هیچ یک را به برهان نتوان دانستن که مقدار مرتبهآ او تا چه حد است5؛ الا آن که یا به موجب نقل و تواتر یا تجربه و قیاس احوال6 هر یک به طریق عقل بدانند که فلان نبی مرسل اولوا العزم و فلان نبی مرسل غیر اولواالعزم [و] فلان نبی را نبوت به فلان وجه بود7؛ لکن نتوان دانستن که کدام نبی از کدام نبی کاملتر، مگر آن کسان که آیتی صریح بدان آمده باشد که امتیاز معین نهاده. چه، اگر آیت به امتیاز در فضیلت و کمال او معین و مخصوص نباشد هم حکم بدان نتوان کردن، خصوصا چون فرمود که (لا نفرق بین احد من رسله)8 وآیت (و نضع الموازین القسط لیوم القیامة).

و لاشک هر نبی از انبیا به خلعت خطابهای ربانی مخصوص گشته باشد و وعدههای خوب در حق هر یک آمده، و چون معین نفرموده که کدام افضل و اکمل است حکم بدان نتوان کردن. اول مرتبهآ اعلی10، و دوم مرتبه از آن فروتر، لفا سیم18 از آن

و هرچند ما بر چهار قسم و مرتبه نهادهایم؛ چه، در واقع چنان است، لیکن اگر قایلی گوید که چند قسم و مرتبهآ دیگر میتوان نهادن چنان که اقسام و مراتب مضبوط باشد و نسبت مرتبه با مرتبه3 دیگر راست باشد، گوییم که ممکن است. لکن آنچه در هر قسمتی از آن مرتبه صد هزاران هزار نا محصور مراتب مختلف را3 ضبط کنند و بدانند4 که کدام در مرتبهآ دیگر متساوی است، هر کس به کنه آن نتواند رسیدن الا به موجبی که تقریر رفت [که]5 تا نقلی صحیح نباشد حکم مطلق به اکملیت و افضلیت یکی کردن نشاید، و در همه وجوه رجحان نتوان نهادن؛ چه، ممکن که نه چنان باشد و موجب اثم و بزه گردد. چه، حقتعالی میفرماید: [92 پ] (یا ایها الذین امنوا اجتنبوا کثیرا من الظن ان بعض الظن اثم)6، و رسول علیه الصلوة والسلام می فرماید: «احترزوا من الناس بسوء الظن فإن حسن الظن بالله ثوابه الجنة»، خصوصا در باب انبیا و اولیا. و به مجرد آن که در باب نبیی از انبیا خطاب7 نیکو آمده باشد و در باب دیگری خطاب8 دیگر نیکو آمده هم حکم نتوان کرد که کدام یک فاضل تر است، مگر وقتی که در آن آیات افضلیت و رجحان یکی بر دیگری معلوم گردد؛ چه، لازم نباشد که [اگر]9 حق تعالی در [حق] دو کس رحمت فرماید و هر یک را به انعام موهبتی مخصوص گرداند رجحان یکی بر دیگری نهاده باشد، مگر موازنه کند تا کدام موهبت عظیمتر است. اگر تفاوت آن ظاهر باشد حکم بر افضلیت یکی بر دیگری تواند کرد، والا نتوان حکم بر آن کردن.

چنان که عادت پادشاهان آن باشد که عموم بندگان و مقربان خود را نواخت کنند و در حق ایشان به هر وقت به اسباب متنوع تشریف و انعام فرمایند؛ تا وقتی که معین از دهن او نشنوند که فلان ms137 کس بهتر از فلان، و خدمت پسندیدهتر کرده و مرا در حق او عنایت زیادت از فلان [است]، حکم مطلق نتوان کردن که فلان از فلان کس پیش پادشاه عزیزتر.

[احوال وکیفیت مبدأ و معاد و سبب نقصان وکمال]

اکنون چون تفاوت و فرق میان انبیای مرسل اولواالعزم و غیراولواالعزم و سایر انبیا و اولیا تقریر رفت و مراتب و طبقات و کمالات انسانی3 بیان کرده شد، احوال و کیفیت بعضی از مبدأ و معاد و سبب نقصان و کمال شرح داده آید؛ چه، به مراتب و کمالات انسانی تعلق داشت، تا در هر قضیه بحثی کرده باشد و چیزی معلوم شود تا مقابله و موازنهآ علوم که بدان تعلق دارد توان کرد. چه، در مقدمه گفتهایم که علوم مانند سلسلهای است از همه جوانب به هم پیوسته که به علم الله منتهی گردد، و آن مانند چشمههای4 آب که به همدیگر رسند و رودخانه گردد و قطرات باران که ببارد و بعضی مقوی چشمهها و کهریزها گردد و بعضی به طریق سیل به رودخانهها5 پیوندد. و هر رودخانه و چشمهای را توفیق آن که به دریا رسد نباشد، الا آن که اتفاق افتاده که به رودخانههای بزرگ پیوندد، مانند جیحون و فرات و نیل و غیر آن. و هر چند از آن نیز در راه بسیار تلف شود، لکن آنچه بدان پیوسته و جمله یکی گشته به قسم و نصیب6 خرج شود، و آن اعتماد را شاید و معول علیه7 باشد. و مع هذا ms138 مالاکلام8 اکثر آن به دریا رسد9؛ چه، خرجی که در راه شود10 از آن جمله باشد: نه تنها از آن جوی. [س 93 ر] و این معنی اشارت است به کسانی11 که دست دزفتراک صاحب دولتان زده باشند حبر امید خلاص و نجات. و شیخ سعدی اینجا گفته؛

شعر: دست در دامن مردان زن و اندیشه مکن هرکه با نوح نشیند چه غم از طوفانش»1 خصوصا صاحب دولتان اهل اسلام، وخصوصا خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام، که اگر صد هزار معصیت کرده باشند2 چون لا اله الا الله گویند و ایمان آورند گناهان ایشان محو شود. مانند آنچه آن آب جوی که بدان رودخانه رسد به 3 جیحون میپیوندد؛ و اگر طلخ باشد و اگر شور و اگر گنده، چون بدان جیحون پیوست تمامت کیفیات که با او بود محوگشت و به مجاورت آب جیحون خوشگوار کشیآ واحد شده؛

[مصراع:]4

روحی پروحک ممزوج و متصل

[علوم دقیق مانند سلسلهای است به هم پیوسته] و چنان که تقریر رفت که علوم انسانی مانند سلسلهای است که از همه جوانب به دریا پیوندد و5 نمودارو مثال آن بدین وجه که تقریر رفت که هر کسی را علم و وقوف و توفیق نباشد که به رموز و منتهای آن سلسله رسد. چه، منتهای سلسلهشان رودخانه و دریا است؛ چه، علوم انسانی منتهی6 است و علم الله نامتناهی. و هرچند دریای محیط به نسبت با علم الله مانند قطرهای باشد با دریا؛ چه، دریا متناهی و علم الله نامتناهی است؛ حایحیط ما یفنی پما لاینفد »7 [و هرچند دریای محیط که به مثال آوردیم متناهی است، و در مقدمه گفته شده که دریای محیط به نسبت با علم الله مانند قطرهای باشد با دریا، و این مبالغه نیست بلکه اگر صد هزاران هزار دریا تصور کنند آن همه دریاها به نسبت با علم الله مانند قطرهای باشد با دریا.]8

و ms139 از این تقریر و بیان و شرح غرض آن است که در مقدمه گفتهایم که چون کسی در تقریر علوم دقیق شروع کند، و آن مانند سلسلهای باشد [که]1 از جوانب به هم پیوسته باشد که آن به علمالله منتهی گردد، لاجرم علوم انسانی2 عظیم بسیار است، لکن به نسبت به علم الله حقیر؛ و از آن جهت حق تعالی فرموده،3 که (و ما اوتیتم من العلم الا قلیلا)3. و مع هذا آن مقدار علم که حق تعالی به انسان داده به ملایکه و هیچ مخلوقی دیگر نداده؛ چه، فرموده که (و علم آدم الاسماء کلها)5، و فریشتگان6 عجز آوردند و گفتند: (سبحانک لا علم لنا الا ما علمتنا انک انت العلیم الحکیم).

اکنون چون کسی خواهد که در علوم انسانی شروع کند و به تحقیق رساند، تا شرح آن سلاسل که به همدیگر پیوسته باشد ندهد8، فایدهای چنان که باید ندهد. لاجرم ضرورت گشت در هر باب از آنچه بدین بحث تعلق دارد9 و بدان پیوسته در آن شروع نموده شرحی دادن، تا بعضی مشکلات از پیش برخیزد. و مع هذا، آن مشکلات بدین براهین و مقدمات که شرح داده شد برنخیزد و مرتفع نگردد الا مستعدان و زیرکان را که نیکو به غور معانی هریک توانند رسیدن و ادراک کردن، و عقل و زیرکی آن داشته باشند که انصاف بدهند، و انکار و جهل در دماغ ایشان مستحکم نگشته باشد.

[براهین بر کمال نبوت و خاتمیت پیامبر اکرم]

اکنون آغاز کنیم و تقریر و بیان آن که نبی علیه الصلوة والسلام اکمل نوع انسان و خاتم النبیین بوده10 و دلایل و براهین عقلی و نقلی بر آن بگوییم، چنان که معتقدان را مم چنان که ایمان به زبان باشد اطمینان دل نیز حاصل شود، و منکران ملزم گردند و ایمان نابوده ایشان بادید آید و نجات یابند. و اگر لایق آن موهب نباشند و کفر ایشان غالب باشد ms140 زبان طعن ایشان کوتاه گردد.

و اما آنچه در آیت کوثر آمده. میگوییم چون از جملهآ مواهب و انواع کرامت حق تعالی که در حق مقربان خویش فرموده یکی آن است که از ذریت و نسل ایشان انبیا و اولیا و ملوک و سلاطین و اقوام بسیار ظاهر گشتهاند، و بدان موهبت و کرامت ایشان را بشارت داده و2 برایشان منت نهاده3، چنان که میفرماید: (ان الله اصطفی آدم و نوحا و آل ابراهیم و آل عمران علی العالمین ذریة بعضها من بعض)4، و دیگر (فبشرناها باسحق و من وراء اسحق یعقوب)5، و جایی دیگر ذکر انبیا میفرماید:6 (و من آبائهم و ازواجهم و ذریاتهم و اخوانهم و اجتبیناهم و هدیناهم الی صراط مستقیم)7. و دیگر فرموده [است] که

مقاصد /189 (و جعلها کلمة باقیة فی عقبه)1. و دیگر فرموده است2 (و جعلنا ذریته هم الباقین)3. و در قضیهآ داود و سلیمان فرموده [که]4 (و ورت سلیمان داود)6.5 و امثال این آیات ms141 بسیار در قرآن مجید آمده، و در تمامت مذاهب و ملل و ادیان و نزد عموم خلق این معنی را که از شخصی ذریت و عقب بازماند و نسل او باقی باشد فضیلتی و شرفی تمام است و تمامت بدان افتخار و مباهات کنند. چگونه تصور توان کرد که حق تعالی چنین موهبتی بزرگ را از رسول علیه [الصلوة والسلام] که افضل و اکمل همه است و نشاید که هیچ نقصی به وی عاید گردد دریغ داشته باشد. و چون نزد جمهور خلق7 معروف و مشهور [است]8 که تمامت علویان را آل رسول و اهل بیت او میگویند، و در تمامت ادیان و ملل و رسوم و عادات اقوام مختلف آن است که پسران و پسرزادگان را از نسل شخص نهند و دخترزادگان را بدو نسبت نکنند، چنان که گفتهاند:

[شعر]

بنونا بنوابنائنا وبناتنا بنوهن أبناء الرجال الآباعد و بدین سبب میراث نمیبرند، بر چه وجه نسبت فرزندان علی رضی الله عنه به رسول علیه [السلام]9 است؟ و چون فی نفس الامر واقع است، و هر آینه وضع الشيء فی موضعه باشد، بالضروره در ضمن این10 حکمتی از حکمتهای الهی بود. بدان سبب خواست تا این قضیه را وجهی اندیشد که در ضمن این11 فضیلتی و کمالی از آن رسول علیه الصلوة والسلام روشن گردد؛ چه، این حال از حکمتی خالی نتواند بود. و البته چنان باید، و نشاید که نه چنان باشد12 و نقصانی و عیبی به انبیا حوالت رود، خصوصا به خاتم النبیین علیه [الصلوة والسلام والتحیه]13. و بر تمامت متابعان و معتقدان دین حق

به حکم این مقدمه آنچه در این باب روی نمود تقریر میرود.5

میگوییم توجیه این قضیه به چند وجه است: یکی آن که رسول علیه الصلوة والسلام خاتم النبیین است. و معنی خاتم النبیین بر دو وجه است: یکی آن که بعد از او پیغمبر6 نباشد، و دیگر آن که ترقی و عروج نفوس کاملهآ انسانی و مراتب کمال از آن مرتبه که او را بود امکان ندارد، و کمال7 انسانی بر مرتبهآ نبوت8 ختم بود. و معتقدان و متابعان رسول علیه الصلوة والسلام [این معنی را]9 به دل و جان قبول کردهاند؛ و کفار و معاندان او [هرچند آن مرتبه بدو نسبت نکنند، بلاکلام]10 مقر و معترف باشند که مراتب کمال انسانی متعدد و متفاوت است و لاشک11 آن را مرتبهآ اعلی باشد که ورای آن مرتبهای

و به موجبی که در رساله دیگر شرح دادهایم8 و بیان کرده که سبب آن که رسول علیه الصلوة والسلام آمی بود9 و از تعلم10 علوم در11 دنیا و حاصل کردن کمال در اینجا مستغنی [آن] است تا12 محقق گردد که او خاتم النبیین است و هیچ نبی13 را این مرتبه نبوده که [به] دنیا آمدن و کمال به بدن14 حاصل کردن محتاج نباشد الا او را. و آنچه حق تعالی میفرماید15 که (و ما ارسلناک الا رحمة للعالمین»16 مصدق این دعوی17 است؛ یعنی از فرستادن تو هیچ غرضی18 نبود19 الا آن که رحمت عالمیان باشی. و اگر از آمدن او علیه الصلوة والسلام بدین عالم «اغراضی باشد که از آمدن دیگر آدمیان و انبیا بوده -20، این مقدمات مذکوره باطل باشد21. در این صورت نیز همان معنی22 [که] آنجا در باب آمیت بیان کردهایم میباید گفت تا مناسب مرتبه و ملایم حال خاتم النبیین باشد. و آیت (ما کان محمد ابا احد من رجالکم ولکن رسول لله وخاتم النبین)23 عین این معانی است که یاد کرده شد24.

و هرچند اکثر آدمیان را، خصوصا بعضی انبیا را، بتخصیص ابراهیم [را] صلوات الله علیه1، در بقای نسل و کثرت ذریت شرفی و بزرگیای بوده که انبیا و اولیا و ملوک و سلاطین از اولاد ایشان بادید آمدهاند، و در آن شبهتی نه (که)2 آن شرف مرتبهای نهایت عالی است؛ لکن مقصود کلی از مجموع فواید آن مرتبه آن بوده تا آن انبیا، خصوصا خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام، از ذریت ایشان در وجود آیند3. و چون مقصود و غرض به حصول پیوست4 و آن مرتبه به نهایت رسید و خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام ظاهر شد و مرتبه (او) عالی تر از مراتب ابراهیم و سایر انبیا است، باید که [هر] موهبت5 و کرامت که [حق تعالی] جهت بقای ذریت در حق او فرماید راجح بود بر آن که در ms144 حق دیگران فرموده باشد. و بر این [تقریر] او را اگر6 به موهبت و کرامت بقای ذریت مخصوص گردانیدی بایستی که ذریت او اکمل و اشرف بودی7 از (ذریت) ابراهیم علیه السلام؛ و این معنی محال مطلق است، جهت آن که لازم میآید در ذریت او پیغمبری8 از او کاملتر تصور کردن تا9 بعد از آن او را در آن قسم شرفی زیادت از آن دیگران تواند بود10، و این معنی منافی کمالیت تام و خاتمیت او میباشد.

پس روشن و محقق شد [که]با آن که این معنی موجب شرف و بزرگی دیگر انبیا بوده است، در حق خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام قطعا تصور نمیتوان کرد، و اشرفیت [او] در مرتبهای که از این11 صفت مستغنی است. و تفاوت احوال [ارباب]12 درجات عالیه به نسبت با آن که در مرتبه فرود ایشان باشد13 واضح و محقق است، تا غایتی که نیکی14 بعضی به نسبت با آن15 بعضی که مراتب ایشان عالی تر باشد بدی می شمرند؛ چنان که گفتهاند: حسنات الآبرار سیات المقربین. و چون این معنی در حق او متصور نبود حق تعالی او را به انواع مواهب و کرامات دیگر مخصوص گردانید که فواید16 مریک از آن اضعاف

و وجهی دیگر آن که «هر یک از » انبیای متقدم علیهم السلام مبعوث بودهاند به قومی مخصوص؛ و ذریت اقوام اولین را نسبت با4 اصلاب انبیا کردهاند. و رسول علیه السلام به حکم «بعثت إلی الآسود و الاحمر»5 مبعوث به تمامت خلایق بود، و علو مرتبت و کمال حال6 او زیادت از آن که قومی را تکمیل ms145 کند و قومی7 را نه، و مستغنی از آن که قومی را به ذریت خویش منسوب گرداند و قومی را نه؛ چه، او اشرف و اکمل [نوع]8 انسان است و به صفات حق تعالی موصوف، و ایزد عزاسمه او را در بدء9 نبی آفریده و جهت تکمیل و ارشاد خلق [مقرر]10 گردانیده، که11 باول ما خلق الله نوری» و «کنت نبیأ و آدم بین الماء و الطین». و عالم را جهت او ایجاد کرده، [که]12 «لولاک لما خلقت الافلاک». لاجرم مکمل و معلم و مرشد عموم اصناف خلق باشد، و از روی تربیت به منزلت پدر همگنان، و جملگان عیال و اولاد13 او، «چنان که به لفظ مبارک فرموده است: «آنا لکم مثل الوالد»14. و در15 عرف معروف و مشهور است که هرکس که در حق دیگری تربیتی کرده باشد و شفقتی نماید، آن تربیت یافته16 او را پدر خوانآد. و نیز غلامانی که فرمانبردار و نیکو سیرت و مؤدب باشند خداوندان ایشان، ایشان را فرزند17 خوانند و در مرتبهآ فرزندی دارند با آن که از صلب ایشان نباشند. و در عرف مشایخ و ارباب طریقت18 چنان است که تمامت مریدان پیران خود19 را پدر تربیت خوانند، و متعلمان استادان20 و

و مصدق این دعوی6 آن که در عهد رسول علیه آفضل الصلوات و آکمل التحیات7 چون مشرکان و کفار طعن زدند و او را ابتر گفتند، و چنان که تقریر رفت8 ابتری نزد عموم خلق از معایب و نقائص9 است، حق تعالی10 در رد قول ایشان آیتی11 فرستاد که چون اریاب خرد و اصحاب عرفان در ظاهر و باطن آن تأمل نمایند و در استخراج حقایق آن خوض12 کند مجموع این معانی که در این بحث ذکر رفت و خواهد رفتن در تحت اشارت آن17 آیت داخل است. و هو قوله تعالی: (إنا آعطیناک الکوثر فصل لربک و انحر إن شانتک هو الابتر)14.

و لاشک15 مریک از مفسران این آیت16 را تفسیری کرده باشند، و هرآینه اقوال ایشان یکوو پسندیده بود17 و به جای خود18، لکن به موجب حدیث نبوی که نان للقرآن ظهرا و

و آن چنان است که چون خاطر مبارک رسول علیه الصلوة و السلام3 از طعن کفار متأثر شده بود4 حق تعالی جهت استمالت او این آیت5 فرستاد بر رد قول ایشان6 تا او را تسلی حاصل شود. و در ضمن آن استمالت7 تنبیهی میفرماید بر آن که اگر عطیه ای از تو فوت شده است به عوض آن8 موهبتی بخشیدهایم که از آن نیکوتر و بهتر است. و بالضروره باید که چنین باشد تا موجب تسلی تواند بود. و هرآینه آن چیز که آن را به عوض چیزی9 دهند که فوت شده باشد و از بهر حصول تسلی، باید که با آن فوت شده ms147 مناسبتی دارد تا قایم مقام آن 10 تواند بود، و زیادت از آن، تا11 خاطر را ملایم و موافق افتد. و چون مقصود کلی از وجود فرزند و بقای عقب و ذریت شخص12 آن است تا13 ذکر او باقی بماند14 و نیز واسطهآ بقای15 نوع انسانی و بعضی کمالات آن16 گردد، در این صورت میباید که کوثر عبارت از معنی ایباشد که قایم مقام این معانی17 که ذکر رفت و زیادت از آن18 تواند بود و19 از آن ذکر رسول علیهالسلام (دم به دم) زیادت گردد و روز به روز بیش تر گردد20 حو منقطع نشود»21. لاجرم عبارت از آن22 به جوی آب کرد23؛ چه، آب قطره قطره از عروق24 زمین روان شده به هم پیوسته، همواره حبه سبیل تعاقب و توالی25 می آید. و [با وجود]26 تفاصل27 اجزای آن در عروق زمین، چون روان

پس روشن و محقق شد که آنچه کافران طعن زدند و گفتند ابتر است منعکس آمد، و منقطع الذکر ایشاناند؛ چنان که حق تعالی فرموده است در کلام قدیم4: «(فصل لربک و انحر)5»6 (ان شانئک هو الابتر)7. و معنی (فصل لربی و انحر) آن است که چون8 ما چنین موهبتی بزرگ، که عبارت از آن کوثر کردیم، به تو ارزانی داشتهایم؛ فارغ خاطر و متسلی باش و شکرانهآ این نعمت عظیم9 به معظم ترین عبادات که نماز است قیام نمای و مناسبت حال را قربان بکن 10. و چون از عهد اسماعیل علیه السلام11 میان ایشان معهود چنان بود12 که قربان جهت13 پسران کنند، و کسی را که پسر نبودی بدان طریق قربان نکردی، در این صورت چون به عوض ms149 عطیهآ پسر چنین موهبتی ارزانی داشت فرمود که قربان14 کن جهت آن که فرزند حقیقی داری15. و این معنی16 ظاهر است؛ و معنی دقیقتر آن که ابراهیم را علیه السلام17 فرمودیم تا پسر را18 قربان کند و او از سر19 پسر بطیبالنفس برخاست و قربان میکرد، ما او را فدا بخشیدیم، حکه (و فدیناه بذیح عظیم)20»21، تا چون تو پیغمبری22 که مقصود کونین و خلاصهآ موجوداتی از نسل او ظاهر شود این زمان تو از روی معنی اقتدا به ابراهیم علیه السلام کردی23، پسر صورت را24 در عالم معنی به نیت ضمیر قربان کن25 و دل از آن بردار، چه26 ما فدای آن راکوثر که از روی

و معنی دیگر از بطنی5 عمیقتر آن است که6 ابراهیم علیه السلام فرزند خود را قربان خواست کرد او را7 اجر آن عمل به حسب نیت بخشیدیم و مناسب حال ایثار8 فرزند ذریتی تمام به وی ارزانی داشتیم. در این صورت چون9 کوثر، که از روی معنی هزاران هزار چندان10 است که اجر ابراهیم علیه السلام بود، ترا11 ارزانی داشتیم و لایزال ذکر تو در میان اهل عالم ملک و ملکوت و حمقربان حضرت»12 قدس و جبروت13 متوالی خواهد رفت و بقاء ابدی در ضمن این معنی حاصل خواهد شد؛ آن را به دوام نام که جهت ذریت و عقب بازماند چه نسبت دارد14! تو نیز از راه تحقیق درآی، و حبالضروره از سر فرزند صوری »15 برخیز؛ و کار قربان پسر16 که بر17 دست ابراهیم علیه السلام هم جهت رعایت مصلحت تو تمام نشد از روی تحقیق باخلاص18 تمام کن تا مناسب عطیه کوثر باشد که به تو ارزانی داشتهایم.

و چون نیک تأمل رود این دقایق که تقریر رفت عین این معنی19 است.

واگر معارضان گویند که ms150 چون رسول علیه السلام20 از این معانی که ذکر رفت مستغنی بود، چرا به اختیار خود زن بسیار خواست و چرا حق تعالی ایشان را فرزندان داد21 و پیش از بلوغ وفات یافتند و مع هذا فاطمه رضی الله عنها22 بازماند و از او23 چندین ذریت پیدا شد24؟

جواب گوییم که1 چون تقریر بر آن جمله است که نبی علیه السلام2 جهت آن أمی بود تا هیچ نسبت تعلم بدو نکنند3 و تصور نیفتد که «(وما کنت تثلو من قبله من کتاب)4 که »5 جهت فایده و6 تحصیل کمال خود به دنیا آمده7 و شبهت نیاورند8 که قرآن او نوشته؛ چنان که در قرآن مجید فرموده: (ولا تخطه بیمینک إذ لازتاب المتطلون)1.

و در آن شک نیست که اسباب کمال بعضی به علم حاصل [شود]10 و بعضی به مجاهدت، که (والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا)11. پس اگر او زن نخواستی و طریق رهبانیت پیش گرفتی بالضروره محتاج شده بودی به مجاهدت و ریاضیت و سعی نمودن در اکتساب کمال. و به موجبی که ذکر رفت واقع و فی نفس الامرنه چنین بوده. و نیز چون او مرشد و رهنمای خلق بود، و خلق12 به تناسل و توالد محتاج، اگر او از آن امر اجتنناب نمودی بسیاری مردم13 تشبه بدو کردندی و در معظم ترین رکنی از ارکان نظام عالم خلل واقع گشتی و مردم نیز منکر او شدندی و گفتندی ما را چیزی میفرماید که خود نمیکند. و از این جهت فرموده که «لا رهبانیة فی الاسلام»؛ و بر سبیل ترغیب می فرماید که «النکاح سنتی فمن رغب عن سنتی فلیس منی» و دیگر میفرماید14 که «فنا کحوا تکتروا فانی اباهی بکم الأمم یوم القیمة ولو بالسقط».

و نیز [صاحب]15 مرتبهآ اعلی و اکمل آن باشد که [اگر] در امور دنیوی شروع نماید به اندک سببی تغیر16 به کمالیت او راه نیابد، چنان که صحیح مزاج اگر احیانا ms151 غذا زیادت خورد یا اندک غذای مضر تناول کند زود در او اثر نکند و از آن متغیر نگردد؛ و آن که تغیر پذیرد هیچ عاقل آن مزاج را صحیح و قوی نگوید17. و نیز چون رسول علیه السلام18 در صورت بشر مبعوث گشته، «چنان که در قرآن مجید و کلام قدیم آمده است »19 (قل

اما سبب آن که فرزندان نرینه درگذشتند و از آن مادینه بعضی ماندند. از آن ذکور همان معنی است که تقریر رفت، و از آن اناث هرچند گفتیم [که] از بقای ذریت مستغنی بود حق تعالی سببی ساخت که همان صفت و معانی که ذکر رفت موجود و قایم باشد. و

و چون قایم مقامی در چنین امری معظم مناسب و ملایم کسی تواند بود که به خاتم النبیین علیه الصلوة [س 97 ر] والسلام از روی اتحاد من جمیع الوجوه نزدیک تربود و مناسبتر؛ لاجرم نسبت این معنی به عمزادهآ او امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه رفت، که در حق او فرموده است: «لحمک لحمی و دمک دمی»، و نص (انفسنا و انقسکم)2 در شأن او منزل شده؛ و به وقت آن که جبرئیل4 از حضرت حقتعالی پیغام آورد که همچنان که من ملایکه را با یکدیگر برادری دادهام تو نیز صحابهآ خود را با یکدیگر برادری ده، و رسول علیه الصلوة والسلام صحابه را دو دو با یکدیگر برادری میداد؛ عثمان عفان و عبدالرحمن ابن5 عوف و امیرالمؤمنین [علی] را مؤخر میداشت به جهت آن که عثمان و عبدالرحمن متمول بودند تا درویشان دل شکسته نگردند که به محتشمان ملتفت است و به ما نه. و بعد از آن ایشان هر دو را با هم برادری داد. [و امیرالمؤمنین علی را با خود برادری داد] و روز غدیر خم فرمود تا رحلها را بر هم نهادند و منبری ساختند و بر آنجا

و آن که ساقی کوثر که جزوی از فضایل ms154 و فواید کوثر است بدو حواله رفته2 اشارت به مجموع این معانی است که تقریر رفت.

به حکم این مقدمات خاندان او خاندان او شده و نسب او نسب او گشته، و چندین ائمهآ معصوم و سادات عالی نسب و اشراف والاحسب در عالم بادید آمدهاند. و به حکم «ینقطع کل حسب و نسب إلا حسبی و نسبی» حسب و نسب معنوی وصوری او که بیان کرده شد تا انقراض عالم باقی و مخلد خواهد بود تا به میامن برکات وجود مبارک ایشان به اشارت (و ما کان الله لیعذبهم وانت فیهم و ما کانالله معذبهم وهم یستغفرون)3 عموم اهل عالم از [انواع]34 عذاب وبلا مصون و محروس مانند و کافهآ مسلمانان در دار آخرت به شفاعت ایشان به جنات النعیم رسند؛ و السلام.

میگوییم، روزی از روزها به حضور جمعی از ایمهآ وقت و افاضل عهد بحث میرفت که حق تعالی از چه روی خاتم النبیین را صلواتالله و سلامه علیه أمی خواند، و لاشک أمی بوده باشد تا این خطاب در باب او آمده. و اگر معارضی سؤال کند که با وجود مرتبهآ کمال و نبوت اگرأمی نبودی فضیلتی بودی یا نقصانی؟ به اتفاق5 گفتند که6 شک نیست

این ضعیف [س 97 پ] در جواب گفت که در آن شک نیست که یک وجه این معنی تواند بود، و در قرآن مجید آمده که (و لا تخطه بیمینک اذا لارتاب المبطلون)1؛ لیکن مرا محقق است که در ضمن آن حکمتهای بسیار باشد. و اگر ms155 این عذر و تأویل جهت آن است تا ما اسلامیان معتقد باشیم، ما خود معتقدیم؛ به هیچ عذری و محملی احتیاج نداریم؛ و اگر جهت آن است تا معاندان تسلیم کنند، شاید که ایشان این معنی را مسلم ندارند و مطلقا از نقایص شمرند، بلکه گویند او خود خط میدانسته2 و پنهان میداشته. و من بسیار احتیاط کردهام که بعضی مردم میخواهند که مدح نبی علیه الصلوة والسلام گویند، و آنچه در باب عظمت و کمال نبوت او تقریر میکنند به نسبت به کمال و عظمت و مرتبهآ نبوت او مدح نمیباشد بلکه نقصان. مدح او کسی تواند کرد که از بعضی عظمت و بزرگی او واقف باشد:

و چون تمامت حکما و ارباب معقول متفقاند بدان که در تعریف انسان این قدر کافی است که گویند کاتب، لاشک باید که مجموع انسان را (که) هریک [قابلیت این صنعت حاصل باشد. و هرجا که]3 قابلیت چیزی که از فضایل بوده باشد و از قوه به فعل نرسد، نقصان تواند بود، چنان که گفتهاند؛

و لم آرفی عیوب الناس شینا کنقص القادرین علی التمام

جماعت حاضران گفتند اگر بدین وجه تقریری5 باشد نادر و نیکو و مقوی دین و پسندیده6آ اسلام باشد، و براین وجه گفتن و تقریری چنین نشنیدهایم. و آنچه این ضعیف را در آن حالت در خاطر آمده بود همه آن است که حق تعالی در قرآن مجید فرموده و

ای بر لب بحر تشنه در خاک ms157 شده وی بر سر گنج از گدایی مرده

همین معنی. حق تعالی تمامت معانی و اسرار در آیات یاد کرده؛ چنان که میفرماید: (و لا رطب و لا یابس إلا فی کتاب مبین )3. وآیت (یهدی الله لنوره من یشاء)4 عبارت از این معنی است؛ تا ناگاه کرا روزی کند که معنی ای از آن دریابد؛ [و چون دریابد]5 بیرون از توفیق و فیض باری تعالی بر قوت و فکرو دانش خود حمل نباید کردن، چنان که حق تعالی می فرماید: (ما کنت تذری ما الکتاب ولا الإیمان ولکن جعلناه نورا نهدی به من نشاء من عبادنا وإنک لتهدی إلی صراط مشتقیم)6. حق تعالی همه را7 توفیق کرامت گرداناد.

[تفسیر امیی رسول اکرم] به حکم این مقدمه، تفسیر امیی بر وجهی کرده میشود که در ضمن آن او را کمالیتی باشد تا مناسب دیگر صفات او بود. و آن چنان است که علم یا عطایی است یا کسبی. و عطایی را علم لدنی خوانند که از فیض الهام الهی باشد، و آن مخصوص است8 به انبیا. و کسبی آن باشد که به سعی و جهد به نظر و فکر حاصل کنند؛ چون هندسه و نجوم و طب و ریاضی و کیفیت احوال و اوضاع فلکی و بعضی از شرعیات. و خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام را علم لدنی به غایت کمال بود، چنان که میفرماید: «علمنی ربی فاحسن تعلیمی»؛ و بدان سبب از کسبی استغنا داشت. چه، هر آفریده که او را کلیات حاصل باشد به جزویات محتاج نبود. و مثال آن

و اگرگوییم که او را به اکتساب فضایل و کمالات احتیاج بودی7 منافی آن آیات و احادیث باشد، و نشاید. پس معلوم و مقرر شد که او را اصلا و رأسا به هیچ کسبی از علوم و غیر آن احتیاج نبوده، و آیت (ما کان محمد آبا آحد من رجالکم و لکن رسول الله و خاتم النبسن)8 اشارت به این معنی است که تقریر رفت.

و ازین مقدمه معلوم و محقق و واضح و روشن شد که معنی أمیی [که صفت]9 رسول علیه الصلوة والسلام بوده براین وجه تقریر میباید کرد که یاد کرده آمد. و در این باب در رساله شعب نبی علیه الصلوة والسلام10 تقریرات موکدتر کرده شده که البته خاتم النبیین را

و چون این معانی روشن شد میگوییم که البته چنان که پیش از این شرح دادهایم که واجب است که اکملی از نوع انسان باشد که اکملیت نوع انسان بدو منتهی گردد، و البته یکی باید و زیادت از یکی نشاید، و هرچه ماتحت آن مرتبه باشد به نسبت به ماتحت مرتبهآ هر یک اکمل از ماتحت تواند بود. و آن شخص اکمل نوع انسان2 البته باید که أمی باشد تا به موجبی که یاد کرده شد او مستغنی باشد از تحصیل علوم به بدن؛ چنان که نبی علیه الصلوة والسلام أمی بوده.

[و اگر قایلی گوید که آنچه تو گفتی که نبی علیه الصلوة والسلام]3 به بدن احتیاج نداشت که کمال حاصل کند، و ما در حدیث نبوی مییابیم که فرموده3: دانتم آعلم بأمور دنیاکم»، یعنی که شما احوال دنیا بهتر میدانید؛ محقق میدانیم که بسیار علوم مانند علم هندسه و علم سیاق5 و حساب و علم صناعات مختلفه نداشته است، و آن همه بواسطهآ بدن حاصل شود؛ و چون بواسطهآ بدن حاصل نکرده6 ندانسته.

جواب گوییم: که ما علم نبوت میگوییم که در آن خاتم بوده، نه در علم زرگری و دیگر صناعات؛ چه، جزویات علوم عظیم بسیار باشد، و آن نبی را به کاری نیاید و بدان ملتفت نباشد، بلکه بدان علوم انبیا بلکه اولیا بلکه او ساط الناس نیز از راه حق بازمانند. و راه حق و وحدت رامی است که هر که7 در آن راه آید مانند معثرتی8 و سنگ استانی9 باشد که مرد [س 99 ر] را از راه روان رفتن بازدارد و زحمت و تشویش رسانآد؛

اکنون کار نبوت، و خصوصا مرتبهآ خاتم النبیین، چنان تواند بودن که اگر بدانچه دیگر انبیای مرسل مشغول بودهاند یک لحظه نبی علیهالصلوة والسلام بدان مشغول شدی او را زیان داشتی؛ و مصدق این معنی آن که گفته:5 حسنات الابرار سییات المقربین. و دیر است تا گفتهاند؛

و مثل عوام که گویند دو دوست در یک دل نگنجند که1 دو خربزه به یک دست برنتوان گرفت. آن حاصل که نبی ms161 را علیهالصلوة والسلام هر لحظه از مناجات با حضرت ربوبیت بوده دیگری را نبوده، و هر لحظه که لقای حق میدیده میگفته الله اکبرا و لایزال می دیده، و هر لحظه چیزی زیادت از آن که اول دیده ادراک کرده؛ و بدان سبب گفته الله اکبر! کسی که به چنان ملاحظه مشغول بوده باشد و گوید که «کنت وراء سرادقات العز»، و فرماید: «آبیت عند ربی یطعمنی و یسقینی»، او را کجا مجال2 التفات به علم مختصر باشد؟ آن کس که یاقوت رمانی یافته و بارگیر دارد و بار کرده، کجا التفات دارد که آن را بیندازد و کهربا و مرجان و زاگ3 بار کند؟ اگر به مجرد آن که این4 متاع هندوستانی است به هندوستان فرستد تا بر آن معامله کنند، حال او همچنان باشد که از آن بنی اسرائیل که من و سلوی را به بقل و قثا و سین و عدس استبدال میکردند5، چنان که حق تعالی به ایشان خطاب میفرماید که (اتستبدلون الذی هو ادنی بالذی هو خیر اهبطوا)6. و نبی علیه الصلوة والسلام چون می فرماید «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین» و مردم در تعجب بمانند که بدین سخن چه میخواهد و اشارت به چیست؛ چه، در آن شک نیست که بنی آدم7 و مخلوق بود، و جهت آن میفرماید که [س 99 پ] (انما انا بشر مثلکم یوحی الی)8 تا مردم در غلط نیفتند، و هم چنان که عیسویان گمراه شدند و عیسی را خدا و پسر خدا گفتند، نگویید؛ و تفاوت و فرق کمالیت او بدانند. و این9 به وحی است، و خلاصهآ نبوت وحی است. و آن وحی و مرتبهآ نبوت در اصل و مصدر آن در علم حق تعالی کاین و مقدر بوده؛ لاجرم می فرماید که10 «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین»؛ نمی فرماید که کنت آنا.

و از این جهت است که علم را دو قسم نهادهاند: یکی فطری، و یکی مکتسبی. و آن کس را که علم فطری بکمال و قوت نباشد، علم مکتسبی او قوتی زیادت نداشته باشد. و علم فطری را با مکتسبی چه نسبت!؟ چنان که گفتهاند؛

فرق است میان سوز کز جان خیزد تا آنک بریسمانش برخود بندی

و چون در معانی شرط مناسبت است، باید که چندان که عقل کامل تر بود علم ms163 فطری لدنی او کامل تر باشد تا مناسب همدیگر توانند بود. پس آن کس که او را در ازل، چنان که شرح داده شد، عقل کامل ترو قوی حالتر، علم فطری او نیز کامل ترو قوی حال ترباشد1 تا مناسب بوده باشد؛ و غیر آن محال بود.

شعر2:

یکی موی از این کم نیاید همی وگر باشد افزون نشاید همی

هر چه این کند او تابع3، و هر چه او کند این تابع و موافق. و همچنان که علم فطری قویتر و عظیم تر از علم مکتسب است، بالضروره عقل همین سبیل دارد؛ و هر دو میباید که در اصل قوی حال4 افتاده باشند. و آفریدن عقل و علم مخلوقات چنان که مناسب باشد به برهان [س 150 ر] ثابت گشته. و اما سبب آن [که] بعضی را زیادت و قویتر آفریده و بعضی را کمتر و ضعیفتر آفریده آن است تا هیچ یک به همدیگر نمانده باشند؛ چه، اگر همه با یکدیگر مانند جمله یکی باشد و چنان نماید که مگر مایه یکی است و نقصانی در مایه هست؛ و کمال قدرت در آن است که در آفرینش هیچ کدام باهم نمانده باشد.

و اما آنچه همه به آموختن محتاجاند و چون بیاموزند بهتر باشد، جهت آن است که اگر [آن] احتیاج نبودی تحصیل کمال در دنیا نبودی؛ و همه را جهت کمال آفریده و بدان محتاجاند، الا خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام که به آموختن هیچ چیزی در دنیا از ابناء نوع محتاج نبوده چنان که علی حده شرح داده شد. و چون عقل و علم فطری تمام بقوت باشد و در هر دو سعی کنند و هر دو بیاموزند نورعلی نور تواند بود. و اگر در یکی سعی رود [و] یکی از آن بیاموزند و در یکی سعی نرود، لاشک یکی بر یکی غالب آید. و هرچند کسانی که ایشان را از این هر دو حظ اوفر ms164 باشد اقتضای احوال و طبیعت و استعداد و هوس ایشان این کند که در آموختن هر دو سعی کند و از هر دو تمام بهرمند

و مثالی جهت توضیح این معانی5 بگوییم تا روشن ترگردد. مثلا تصور کنیم که سکنجبین چنان که شرط آن است از سرکه و عسل باید پختن تا اسم سکنجبین و فایدهآ آن حاصل گردد هر چند آن دو چنان ممتزج گشته باشند که تفریق از یکدیگر نتوان کرد. و چون سرکه و عسل با همدیگر امتزاج یابند و سکنجبین حاصل آید، هر چند خاصیت هر دو موجود و محفوظ است لیکن خاصیتی ثانی از اتصال و ممازجت ایشان حاصل شود، و هر یک عمل خود برقرارکند. و چون این ms165 سکنجبین را جهت هرکس به حسب قدرت و یسار6او ترتیب دهند، جهت توانگران یحتمل که صدمن و هزار من و جهت درویشان پنج من و یک من و نیم من و کمتر؛ و چون ترتیب کرده باشند و تسلیم هر یک کنند، بعد از آن هر کدام از آن اشخاص که قادر باشند و خواهند که مقدار آن زیادت کند7، زیادت کردن آن به قسمت عقلی بر چهار قسم میسر گردد:

یکی1 آن که عسل تنها اضافت کنند.

دوم آن که سرکه تنها اضافت کنند.

سیم آن که هر دو را اضافت کنند لکن مقداری که در اصل به حسب مناسبت [س 100 پ] بوده نگاه ندارند.

چهارم آن که از هر دو اضافت کنند و طریق مناسبت نیز نگاه دارند2. و بدین قسمت، آنچه یکی از آن اضافت کنند فحسب، لاشک حجم آن زیادت شود اما از خاصیت و منفعت سکنجبین چنان که حق آن است منحرف گردد. و آنچه از هر دو اضافت کنند لکن ضابطهآ مناسب3 نگاه ندارند، هم حجم آن زیادت گردد و هم به مناسبت اصل سکنجبین نزدیکتر باشد و از خاصیت آن اندک تفاوتی و انحرافی کند4. و آنچه از5 هر دو به مقدار مناسب اصل اضافت کنند، هم حجم آن زیادت گردد و هم غرضی تمام حاصل شود و از اعتدال و مناسبت اصلی منحرف نگشته باشد بلکه زیادتتر و قوی تر شده باشد و کمال تمام حاصل کرده. و6همچنین عقل و علم اگر اتفاق «چنان » افتد که در یکی از آن دو رنج برند [مناسب قسم اول و دوم باشد؛ و اگر در هر دو رنج برند بر سبیل تفاوت و اختلاف مناسب قسم سیوم]17؛ و اگر در هر دو رنج برند و مناسبت نگاه دارند مناسب قسم چهارم باشد، و آن نور علی نور باشد.

وجهی دیگر

در بیان8 خاتمیت و اکملیت نبی علیه الصلوة والسلام

می گوییم که ms166 چنان که در مقدمه یاد کردیم9 مراتب بزرگی و فضلیت انبیا [بعضیا] بر بعضی به چند وجه معلوم میگردد:

و از احادیث نبوی: قوله صلی الله علیه و سلم: «انی عندالله مکتوب خاتم النبتین و ان آدم لمتجدل فی طینته و ساخبرکم بآول آمری دعوة ابراهیم و بشارة عیسی و رؤیا أمی التی رأت حین وضعتنی و قد خرج لها نورا آضاءث منه قصور الشام». و قوله صلی الله علیه و سلم8: لإن لی اسماء آنا محمد و انا آحمد و آنا الماحی الذی یمحوالله بی الکفر و آنا الحاشر الذی یحشر الناس علی قدمی و انا العاقب، والعاقب الذی لیس بعده نبی». و قوله صلی الله علیه و سلم لعلی ابن ابی طالب علیه السلام ms167 [س 151 ر] «انت منی بمنزلة هرون من موسی الا انه لا نبی بعدی». و مانند این نصوص زیادت از آن است که در این رساله تعداد توان کرد.

اکنون میگوییم این نصوص و نقل تمامت آن است که هر که مسلمان باشد آن را معتقد بود و پیش او مسموع و مقبول باشد؛ و جهت آن که هر مسلمانی که مستحضر آن نباشد و

و آن چنان است که هر قومی از اقوام و هر ملتی از ملل محتاج باشند به نقل متواتر و نصوص خود، و اعتبار و بنیاد بر آن نهند. و نقل به تواتر و نصوص هر قومی و هر ملتی دون نقل امتی دیگر تواند بود؛ چه، ملتی دیگر اگر ایشان مطلقا منکر نقل متواتر نصوص دیگری شوند و اعتبار آن ننهند لازم آید که اعتباری دیگر که ایشان نیز بر نقل متواتر و نصوص خود نهاده باشند باطل باشد. و بدین وجه این مسئله را با ایشان معارضه کنیم. لاجرم بدین واسطه فحسب منکر نصوص و نقل متواتر که به ما آمده نتوانند شد، مگر جاهلان که ایشان از معانی هیچ خبر نداشته باشند؛ و ما را سخن مطلقا با ایشان نیست.

و وجهی دیگر آن که نقل [که]1 به مسلمانان رسیده بعضی آن است که در زمان نبی علیه الصلوة والسلام با کفار و سروران و عقلا ایشان بسیار معارضه کرده؛ و چون ایشان دانستهاند که درست و راست است ms168 و از سؤال و جواب عاجز شده ، اقرار کردهاند و اعتراف آورده و ایمان آورده. و هیچ یک را از ایشان در زمان ابتدای دعوت نبی علیه الصلوة والسلام از او ترسی و وهمی نبوده تا از او اندیشه کند یا بی اختیار مسلمان شوند، الا آن که همه سرور قوم بودهاند. اکنون چون به موجبی که تقریر رفت چنان سروران و عقلا بعد از امتحان و تجربه و احتیاط بسیار و انکار و معارضه که کرده، دانستهاند و واقف گشته که نبی علیه الصلوة والسلام نبی بحق وخاتم النبین است، لاجرم دین اسلام قبول کردهاند. چه، اگر به خاتم النبیین مقر نشدندی طریق پیغامبر خود رها نکردندی. و در همه ادیان و ملل بنیاد تمامت امور برگواهان صادق القول نهادهاند و نهند، خصوصا برگواهان که هم ملت ایشان باشند. اکنون در آن چه شک که هر یک از ایشان که

اما نقل و نصوص دیگر ادیان و ملل که دلالت کند بر آن که نبی علیه الصلوة والسلام نبی بحق بوده و از دیگر انبیای افضل و اکمل9، بلکه خاتم النبیین بوده، آن است که در تورات، که آن هر چند پیشتر به بنی اسرائیل آمده لیکن عیسی علیه السلام و یاران او هر که متعابعت دعوت او کردند از بنی اسرائیل بودهاند و تا اکنون هنوز آن قوم معین؛ و هم چنان که دین اسلام از قریش به دیگر10 اعراب رسیده و ابتدای ایشان قبول کرده

و آنچه جماعت یهود میگویند که نسخ محال است و نشاید که دراحکام حق سبحانه و تعالی نسخ واقع باشد، بیان بطلان آن کردهایم، و در ms170 معنی سورهآ (قل یا آیها الکافرون)2 مشروح و مفصل نوشته؛ و جهت زیادتی توضیح این زمان جهت تاکید این قواعد اشکالی و اعتراضی3 که کفار اهل ادیان و ملل را بنابر قول به نسخ مجال ایراد آن بادید میآید مفصل مینویسیم، و جواب آن بر وجهی که تمامت ملزم شوند و آن شبهات تمام4 مرتفع گردد در قلم میآوریم تا هیچ آفریده را مجال طعن و اعتراض نماند.

و سبب معظم در ایراد این اشکالات و تقریر جوابات آن است که آن طوایف را توهم این معنی افتاده، و بدان واسطه در ظلمت و ضلالت ماندهاند و بر معتقد خویش اصرار نموده و به دین حق درنمی آیند5 پس واجب و لازم است ذکر آن شبهات کردن و جوابات آن، هم به منقول از مذاهب ایشان و هم به شیوهآ معقول، در قلم آوردن تا ملزم شوند. و نیز در هر قومی مردم مستعد باشند، و آن مستعدان چون بر تحقیق این معانی واقف گردند و به طریق معقول و منقول شبهات از پیش خاطر ایشان برخیزد6 یمکن که توفیق یابند و دست از کفر و ضلالت باز دارند و به دین اسلام درآیند. و آنها را که آن7 سعادت

دیگر آن که چون اقوام یهود و نصاری بر آن معنیاند که چون ایشان اهل کتاب و پیغامبران ایشان جمله فرستادهآ حق و کتب که آن پیغامبران به قوم خود آورده کلام خدای است؛ و خدای تعالی از گفته و کردهآ خود پشیمان نگردد و حکم او حکمی جزم ثابت2، بدان سبب هنوز بر آن ادیان مستمرند. و طعن زنند که شما اهل اسلام بر آن قایل و مقرید3 که دین حما و » پیغامبر ماحق است و کتاب ما کلام حق است، و مقرید4 که از کتاب شما بعضی منسوخ شده. و اگرگویید5 که دین ما منسوخ است، بر تقدیر تسلیم، به چندین هزار سال منسوخ شده؛ و احکام شما به چند روز منسوخ شده. بدین سبب باید که دین و کتاب ما قویتر باشد.

این است آنچه ایشان را شبهات تواند افتاد، و ما به توفیق الله تعالی جواب این

و آنچه در باب جواب آن اعتراضات میگوییم آن است که دین ایشان مالاکلام3 میباید که منسوخ باشد؛ و هم به قول ایشان و هم4 به دلایل و براهین روشن گردانیم که منوخ است. و آن تقریر چنان است که دین یهود و نصاری در این قضیه که بحث میرود به هم نزدیکاند؛ چه، نصاری تمامت انبیای بنی اسرائیل را و بیست و چهار کتب که بنی اسرائیل را هست همه را نبی و کتاب خود میدانند و بنیاد ملت خویش بر آن نهاده، و مسیح علیه السلام و اصول آن قوم از ذریت بنی اسرائیلاند. و نص تورات است که موسی علیه السلام گفته که بعد از من پیغامبری چون من از برادران بیاید و معجز بنماید؛ [س 102 پ] به وی ایمان آرید. و دیگر به وقت وفات گفته است که مانند من پیغامبری از بنی اسرائیل برنخیزد. و قول اول دلالت میکند بر آن که میباید که بعد از او پیغامبری5 چون او بیاید و بر ایشان لازم که به وی ایمان آرند. و قول دوم6 آن که در میان بنی اسرائیل مانند او پیغامبری7 نباشد. و یک سبب که یهودیان دیگر انبیای بنی اسرائیل را مرتبهآ موسی ننهند این است؛ و عیسی علیهالسلام را همچنین، بلکه او را پیغامبر8 ندانند. و از این دو قول لازم می آید که در غیر بنی اسرائیل پیامبری بزرگ تر از پیغامبر9 ایشان بیاید. و

و از این دو قول مذکور معلوم میشود که موسی علیه السلام تحاشی عظیم نموده ms173 از آن که پیغامبری دیگر را معتقد نشوند یا از اقوام دیگر پیغامبری از او کامل تر1 قبول نکنند، و قطعا هیچ جای نگفت که موسی خاتم است و بعد از او پیغامبری نباشد. و نیز بیرون از بنی اسرائیل هیچ قوم دیگر را دعوت نکرده. و دیگر آن که اهل این هر دو ملت منتظر منتظریاند و معتقد آن. و دیگر آن که موسی علیه السلام به وقت وفات بکرات وصیت کرده و در نص تورات آورده که مرا محقق است که قوم من بعد از من زود از راه بگردند و خاطی شوند و کار ایشان به جایی نرسد. و همچنان بود که او گفته است؛ چه، در اواخر دولت بنی اسرائیل که ایشان بکرات عاصی و خاطی شدند نوبت آخرین که یرمیا پیغامبر با حضرت حق تعالی مناجات کرده از بهرایشان شفاعت کرد، ندا آمد که اگر موسی و هارون و اشمویل2 هر سه شفاعت کنند مقبول نباشد؛ چه، دولت این قوم همین بود. و معتقد ایشان آن است که دولتی به شکل فریشتهای3 نورانی همواره در بیتالمقدس میبود، و در آن وقت از آنجا بیرون رفت چنان که همه مردم بدیدند؛ و از آن زمان باز دولت ایشان به آخر رسید. و این معانی جمله مخصوص ایشان است و انکار میچ یک نتوانند کرد.

و نیز بعضی از ایشان بعضی شرایع را بکلی از خود رفع کردهاند، و میگویند که سبب آن است که آن امرونهی منوط بود به وجود آن فریشته4 در بیت المقدس، و اکنون آن تکلیف از ما برخاسته حاجت نیست که آن را به جای آریم. و این معنی [که]5 میگویند نیست الا عین نسخ.

به حکم این مقدمات، اگر دین ایشان محتاج به متممی و مکملی نبودی این معانی که ذکر رفت نگفتندی. و چون بضرورت مکملی میبایست که مذهب و ملت را به کمال

و اگرگویند [که]1 بر تقدیر صدق این قضیه بایستی که همان مذهب را تکمیل کرده بودی و در آن تغییر و تبدیل نکردی؛ گوییم چون اقرار به نقصان و احتیاج به مکمل حاصل شد تصور چنان نباید کرد که نقصان در یک مرتبه و به یک جهت باشد، بلکه آن را در کم و کیف و زمان و مکان و همه جهات بانواع تصور باید کردن تا در هر کدام که تفاوتی افتد تصور نکرده باشد که تغییر [س 153 ر] و تبدیل رفته. چه، در2 صورت آدمی که اعضاء و جوارح او بعضی زیادت یا کم یا بزرگ و کوچک باشد چون خواهند که آن را اصلاح کنند تا جمله متساوی گردد لاشک در همه تصرف باید کرد و آنچه سیاه باید3 سرخ باشد، و یا سرخ باید سیاه باشد، یا تنگ باید فراح باشد، یا فراح باید تنگ باشد. چون اعتدال و کمال آن تصور کنند، تا هر یک را نگردانند آن کمال حاصل نشود. و بعضی که کامل بود بر قرار باشد و محتاج به اصلاح نه.

همچنین اصول ادیان اکثر به هم نزدیک است، و آنچه احتیاج به اصلاح و تکمیل داشت آن است که خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام [از حضرت حق تعالی آورده و اصلاح وتکمیل کرده.

و دیگر از روی معقول آن که]4 حق تعالی همه مخلوقات را مناسب همدیگر آفریده؛ چنان که بعضی را به برامین عقلی و علمی دریافته ایم و بعضی به تجربه و مشاهده معلوم و محقق است. و آن چنان است که بعضی معادن و نبات و حیوانات را ثبات و عمر بیش تر است و بعضی [را] کمتر، و تمامت آفریدهآ اواند و به حکم و فرمان او؛ چنان که مشاهده میکنیم و بر آن هیچ انکار نداریم ms175 و معاینه و5 روشن میبینیم؛ و لیس الخبر کالمعاینة. و چون چنین است اگر ملتی و مذهبی را دولت و ثبات کم تر و یکی را بیش تر باشد چرا تعجب باید نمود. و افلاک و علویات را که آفریده6 و حرکات و تأثیرات آن تمامت

و اگرگویند که سبب آن که عالم را بدین موجب آفریده که احوال عالم متغییر باشد چیست، گوییم ارادت حق تعالی که (لایسأل عما یفعل ms176 و هم یسألون»3 و دیگر فرموده (یفعل الله مایشاء)4 (و یحکم ما یرید)5. وچنان که مشاهده می رود و به معاینه میبینیم تمامت مکونات بر این وجه میباید که آفریده شده6، و از ثریا تا ثری7 و از عرش تا فرش8 جملهآ ذرات موجودات هر یک بر هیأتی که حق تعالی آن را ایجاد فرموده بی شکی و شبهتی چنان میباید.

و اگر از حکمت آفرینش بدین وجه سوال کنند؛ گوییم، عقول وافهام [س 103 پ]

اگر از آسمان پرسی گوییم همچنین، و اگر از زمین پرسی گوییم3 همچنین، و اگراز جماد همچنین، و اگر از نبات همچنین، و اگر از حیوانات همچنین. و قطب وقت خویش مولانا جلالالدین طاب مثواه در این باب بغایت لطیف فرموده است: مر که ز حور پرسدت رخ بنما که همچنین هر که ز ماه پرسدت بام برآ که همچنین هر که پری طلب کند چهرهآ خود بدو نما هر که زمشک دم زند زلف گشاکه ه هر که بگویدت بگو کشتهآ عشق چون بود عرضه بکن به پیش او جان مرا که همچنین گر ز مسیح پرسدت مرده چگونه زنده کرد بوسه بده به پیش او بر لب ما که همچنین هر طرفی که بشنوی نالهآ عاشقانهای قصهآ ماست آن همه حق خداکه همچنین سر وصال دوست را جز به صبانگفته ام ت]ا به صفای سر خود گفت صبا که همچنین

این است آنچه در باب بیان کوثر و بیان فضیلت امیت رسول علیه الصلوة والسلام در دو رساله نوشتهایم، و مجملا اینجا ایراد کرده شد.

اکنون با سر بحث و تقریر اول می رویم [و میگوییم]2 وجه دیگر در باب آن که نبی علیه الصلوة والسلام اکمل انبیا و خاتم النبیین بوده است آن که بعد از دیگر انبیا آمده؛ و ms177 چنان که گفتیم که هر کس که مایل و معتقد است به انبیای دیگر منکر حنبیی» دیگر نتواند بود، خصوصا چون انبیای پیشین نگفتهاند که پس از ایشان نبیی نیاید بلکه گفتهاند که بیاید و سخن او مسموع باشد. و چون بر این وجه باشد البته منتظر چنان نبی باید

ما نیز در جواب گوییم که در آن شکی و شبهتی2 نیست، و به براهین معقول و منقول ثابت کردیم، که نفس شریف او در مبدأ کمال در غایت کمال بوده است، و در علم ازلی مقدر و معین بود3 که او علیهالصلوة والسلام افضل انبیا خواهد بود، و از اینجا فرموده است که «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین»؛ بلکه مقصود از ایجاد مخلوقات وجود مبارک او بوده، که «لولاک لما خلقت الافلاک». اما حکمت در آن که ظهور نبوت او در چهل سالگی بوده و مقدم بر آن نه بسیار تواند بود، و از آن جمله آنچه به خاطر این ضعیف می آید آن است که چون شرف نفس بزرگوار و عظمت کمال او در اقصی مراتب بود حکمت الهی چنان اقتضا کرد که ظهور آن عظمت و نبوت در وقتی باشد که احوال بدن و قوای آن نیز در غایت کمال باشد تا بدن و قوای او مناسب آن قوت و عظمت و بزرگواری نفس شریف او گردد، و من جمیع الوجوه کامل مطلق باشد. لیکن کمال بدن و قوا از آن جمله است که حصول آن بتدریج [تواند بودن چنان ms179 که مشروح و ظاهر خواهد گشت. و هر چه امور جسمانی باشد و حصول آن بتدریج،]4 آن را ابتدا و ازدیادی باشد تا به غایت کمال خود واصل گردد؛ و بعد از آن انحطاطی و نقصانی بود تا به نهایت مقدر خود برسد. و هرآینه طریان5 انحطاط و نقصان در قوای جسمانی و بدن ضروری است، و ( کل شی هالک الا وجهه )6 اشارت به این معنی تواند بود. و در آن خلافی نیست؛ بلکه اگر کسی گوید که قوای بدنی بتدریج زاید نمیشود و بعد از آن بتدریج منحط نمیگردد تا انتهای مقدر، او عنادی کرده باشد. پس هر چه چنین باشد، در ابتدای کمال او تمام نباشد و بتدریج زیادت شود تا به غایت کمال خود واصل گردد، و در مزاج انسانی به اتفاق عقلا

[آدمی را «عالم اصغر» گویند]

و آدمی را حکما عالم اصغر1 گویند از آن جهت که نمونهآ عالم است و همه احوال و امثال عالم از او استدلال و قیاس توان کردن. و این معنی که اکنون تقریر میکنیم دراو بس ظاهر است؛ چنان که معاین و مشاهد است که آدمی چون2 در وجود آمد تا به چه حد نادان است، و بتدریج بدان رسد که چیزها از هم دیگر بازشناسد، و بعد از آن هم بتدریج3 سخن گو شود، و چنان که معلوم و ظاهر است بتدریج عاقل و بالغ، و به جایی رسد که مقابل خود آدمی دیگر را سبب تواند شدن. و بعد از آن کمال مییابد و در همه احوال کامل شود، تا بدان مقام رسد که انتهای کمال او باشد در همه وجوه. بعد از آن روی در انحطاط نهد، و روز به روز بتدریج نقصان میپذیرد تا وقتی که اجل طبیعی او دررسد و قوای او متحلل ms181 گشته و فانی شود. پس زمان کمال قوای بدنی حدر اوساط باشد که آن چهل سالگی و حدود آن تواند بود. و به سبب این حکمت در چهل سالگی وحی بدو رسید » [تا به حسب قوای بدنی نیزدر]4 غایت کمال باشد، چنان که در کمال نفس و عظمت و بزرگی آن در5 اقصی مراتب بوده و من جمیع الوجوه کامل مطلق باشد.

و اگر سایلی گوید6که حکمت آن که در چهل سالگی وحی بدو رسید معلوم گشت، و آنچه مطلقا کامل بوده و از تمامت انبیا افضل مقرر شد؛ اما به چه معلوم کنیم که خاتم النبیین باشد، و نشاید که بعد از او نبی دیگر بیاید؟ و اگر اعتبار این قاعدهآ ازدیاد و انحطاط 7 کنیم باید که ممکن باشد؛ چه، بر این قاعده بعد از کمال انحطاط لازم باشد. در [جواب]8گوییم، دلایل بر آن که او خاتم النبیین است و نشاید که بعد از وی نبی دیگر

اما دلیل منقول چنان که گوییم نبوت او ثابت شده است بر وجهی که احتمال وهمی در آن نمانده؛ چه، انبیای متقدم علیهم السلام به وجود مبارک او بشارت دادهاند [س 105 راو تبع اخلاق مرضیه و شرایع پسندیده او، که آن مجموع بالضروره جز در نفسی که در غایت کمال و تکمیل باشد جمع نشود برهانی باهر است بر آن. و مع هذا گله3 معجز که برهان قاطع است بر اثبات نبوت به وجوه بسیار- چنان نه مشروح و مبسوط و مفصل خواهد آمد- اظهار فرموده است؛ و هیچ نبی را معجز به تصرف در کلیات میسر نشده و او را میسر گشته، و آن خاصهآ او است. و این همه ms182 براهین قاطع است بر اثبات نبوت او. و لاشک چون نبوت ثابت باشد، نصوص کتاب الهی و قرآن مجید و فرمودةآ او صدق محض تواند بود. و هم در قرآن مجید و هم در حدیث آمده که او خاتم النبیین است.

و اما دلیل معقول آن که نفوس انسانی را در مراتب کمال ترقی و عروج هست؛ وآن مراتب را ابتدا[یی] هست و نهایتی ضروری باشد. و آن ابتدا طرف تفریط است، که اگر از آن منحط شود از انسانیت بیرون شود4؛ و آن نهایت غایت کمال است که بالای آن کمال مر آدمی را ممکن نه. و شاید که آن را طرف افراط خوانند، و افراط در خیر و کمال حسن باشد. و میان آن دو طرف افراط و تفریط کمال را مراتب نامتناهی تواند بود. اما چون به نهایت رسید ممکن نباشد که آدمی از آن مرتبه تجاوز تواند کرد؛ چه، بالای آن او را مرتبهای دیگر ممکن نه، و ترقی تا آن حد نهایت کمال تواند بود. و در این قسم نهایت

شعر:

آلا کل شی ما خلا الله باط کل نعیم لامحالة زایل

فرموده که «والله قد کذب فان نعیم اهل الجنة لا یزول».

و چون این معلوم گشت میگوییم که نفس شریف رسول علیه افضل الصلواة و اکمل التحیات به نهایت کمال رسیده بود ms183 بر وجهی که هیچ رسولی را از انبیا، بلکه از ملایکه، آن مرتبه بل [قریب] به آن میسر نگشته؛ چنان که [فرموده که «لی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل». و نیز]2 حجبرئیل علیه السلام » فرموده که «لو دنوت انملة لاحترقت». و چون چنین باشد، بالای آن مرتبهای دیگر ممکن نباشد.

و نیز شریعت او جهت تکمیل ناقصان علی اختلاف مراتبهم کافی است، چنان که حق تعالی میفرماید: (آلیوم اکملت لکم دینکم)3. و غرض از بعثت انبیا جز ارشاد خلق و تکمیل ایشان نیست؛ پس نشاید که بعد از او نبی بیاید؛ چه، کامل تر ممکن نه، و مرتبه ای دیگر از کمال نمانده که بدان ارشاد نفرمود.

و این ضعیف میگوید همچنان که مراتب کمال دو طرف افراط و تفریط دارد، مراتب نقصان نیز دو طرف افراط و تفریط دارد؛ و چون هر دو را با هم متصل فرض کنیم مراتب

و بدین تقریر هر طبقه و مرتبه را نقطهای متصور باشد، و آن صراط حقیقی انسان که چون از آن تجاوز رود از نقطهآ خود بیرون رفته باشد؛ اگر به طرف اعلی رود به مرتبهآ اعلی و بهشت رسد، و اگر به طرف اسفل ناقص گردد عین4 دوزخ او باشد. و خلاصهآ آن نقطه نقطه نبوت است، که آن نقطه طرف افراط است و بدان منتهی می گردد؛ و عین آن طرف افراط منتهی مفروض عین کمالیت نوع و خاتمیت است، و [این] مرتبه جهت خاتم النبیین محمد مصطفی علیه الصلوة والسلام مقدر5 و مرتب بوده، و «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین» عین این معنی است. و عین طرف و نهایت یکی تواند بود و زیادت نه. و ناقص ترین نقطهها نقطهآ طرف نقصان است که بدو منتهی گردد، و عین انتهای آن عین شریری باشد که ماورای آن شریری6 از نوع انسان نتواند بود.

و بدین تقریر و مقدمات روشن شد7 که8 از نقطهآ نبوت که انتهای طرف افراط است با

و اگر سایلی گوید که از این بحثها معلوم شد که خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام [س106ر] در اقصی مراتب کمال به جایی رسیده است که بالای آن مرتبهای دیگر نباشد، و شریعت چنان تمام شده که به آمدن نبی دیگر احتیاج نه؛ اما چرا نشاید که بعد از او انبیای دیگر بیایند جهت تقویت دین او، و اگرچه در مرتبهآ او نباشند، چنان که در بنی اسرائیل بودهاند و همه تقویت دین موسی علیه السلام کردهاند. در جواب گوییم که شریعت موسی علیهالسلام و دیگر انبیا هنوز به کمال نرسیده بود؛ محتاج بود که، جهت تقویت، نبی دیگر بیاید تا شرایع ایشان را مکمل گرداند. اما چون چنان که حق تعالی فرموده که (الیوم اکملت لکم دینکم)4 شریعت او به غایت کمال رسیده و تمامت اصول آن بر وجهی5 مقرر فرموده است که به وحی احتیاج نمانده، و در

[وجه نسبت علما به انبیای بنی اسرائیل]

و این ضعیف را در خاطر میافتد که وجه نسبت علما به انبیای بنی اسرائیل به دو وجه تواند بود: یکی آن که همچنان که ایشان سبب هدایت خلایق و ارشاد ایشان بودهاند، علمای امت خاتم النبیین نیز بر آن وجه سبب ارشاد و بیان احکام شریعت[اند،] و بدان مردم هدایت یابند. وجه دوم آن که همچنان که انبیای بنی اسرائیل در هر وقتی عددی چند بیش نمیبودند، همچنان علمای محقق که سالکان راه حق و سبب هدایت خلق توانند بود عدد ایشان نیز اندک باشد، و ایشان به نور هدایت2 علم و عمل آراسته و در استخراج جزویات احکام و ارشاد خلایق به مصالح دنیوی و اخروی قایم انبیاء باشند.

و چون این مقدمات روشن شد، معلوم گشت که رسول علیه الصلوة والسلام خاتم النبیین است و به هیچ وجه نشاید که بعد از وی نبی دیگر بیاید، و شریعت او قایم و باقی باشد تا روز قیامت. و به این سبب او را نبی آخرالزمان گویند.

[وجوه تفاوت میان افراد انسان]

و هر چند این معانی بغایت درست و پاک و روشن است و به زیادت اطناب و شرح احتیاج ندارد جهت توضیح و زیادت بیان آن تقریر میگوییم که حقتعالی

اول سبب سعادت هر شخصی و هر قوم و هر ولایت.

دیگر سبب مزاج هر شخصی و هرقوم و هر ولایت.

دیگر سبب اقتضای ادوار و ازمان که به طوالع تعلق دارد.

دیگر سبب ارشاد و تعلیم علوم و تجارب بسیار1.

دیگر سبب درازی و کوتاهی عمر.

دیگر سبب آن ms187 که جماعتی که در سواد اعظم2 باشند علوم بیش تر و بهتر بیاموزند.

اما [س 106 پ] آنچه به سعادت تعلق دارد: سعادت که به شخص منسوب باشد، سعادت خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام اظهر من الشمس است. وهر شخص و هر قوم که تعلق به مقبلی گرفت همچنین واضح است، و هرولایت که آن مقبلان در آنجا باشند- و آن اقلیم رابع است که اکثر بلاد اسلام است. اما آنچه به سبب امزجهآ معتدل باشد، اعتدال مزاج اهل اقلیم رابع - که بلاد اسلام است - هم ظاهر است.

اما آنچه به سبب ارشاد و تعلیم علوم و تجارب بسیار باشد، پوشیده نیست که تمامت کتب انبیا و اولیا و حکما که در زمان متقدم ساختهاند متأخران در زمان دین اسلام آن را در مطالعه در آوردهاند و به استعدادی که مطلق شامل همه است در آن سعی نموده؛ و بزیادتی کتب متأخران که آنچه ممکن بوده بر آن کتب پیشین زیادت کردهاند موجود است، و آن را نیز در مطالعه آورده و تجارب بسیار که پیش از این بوده همه را در کتب یاد کردهاند. و تجارب که اکنون در این روزگار زیادت گشته به آن اضافت شده، و حق تعالی قرآن را که (و لا رطب و لایابس الا فی کتاب مبین)3 بدیشان فرستاده، و مرشد و معلم حقیقی، محمد مصطفی [که] (و ما آرسلناک الا رحمة للعالمین)4 در شأن او آمده،

و در هر سال در فصول اریعهآ تابستان و زمستان و بهار و پاییز این معنی ظاهر، و در هر چند سال استیلای [س 107 ر] قومی بر قومی مشاهد، و تفاوت این معانی عظیم بسیار؛ چندان که تا به جایی رسیده که بواسطهآ آن تفاوتها طوفان بادید آمده.

و همچنان که در طرف نقصان مانند چنین طوفانی بادید آمده در طرف کمال به

اما آنچه به درازی و کوتاهی عمر تعلق دارد، گوییم، در زمان قدیم چنان [که] آوردهاند تا سیصد ساله و دویست ساله و صد ساله و پنجاه ساله- به حسب هر دوری- نمیشدهاند بالغ نمیشدند؛ و چون از عمر غرض کلی آن است که به کمال رسند، آنچه پیش از این به چندین سال بلوغ حاصل می شده اکنون به سیزده سال حاصل میشود. و نیز میبینیم که جماعتی از حکمای متقدم که ایشان به عمری دراز کتب تصنیف کردهاند، [اکنون جوانان به اندک زمانی تصنیف میکنند؛ و نیزحقایق و دقایقی که پیش از این در ادوار و ازمنهآ بسیار تصنیف کردهاند،]2 اکنون آن را به اندک زمانی حل میکند و بزیادت معانی و دقایق دیگر میاندیشند. و هم درین وقت مشاهده میکنیم که جوانی مستعد به علم و دانش از صد هزار پیر غیر مستعد فاضلتر است، و تفاوت میان ایشان هر دو مانند تفاوت پشهای با پیلی. از آنجا معلوم میگردد که استعداد مؤثر است. و به موجب مقدماتی که گفتیم، این دور دور و زمان استعداد است، و به عمر کوتاه آنچه به عمر دراز بوده زیادت است. و تجربه رفته که هرکس که در جوانی زود به کمال رسد درگذرد؛ چه، هر انسانی را

[اقسام معجزات و دلایل نبوت خاتم النبیین] و معجزات که نبی علیه الصلوة والسلام نموده بود و اموری که دلالت بر نبوت او میکند. و آن مشتمل است بر دو قسم: حقسم» اول: آن است که پیش از مبعث دلالت میکند که او نبی خواهد بود؛ چنان که در کتب انبیای متقدم مانند تورات و انجیل مذکور است و نقل کردهاند، و بعضی [آنچه]23 کاهنان عرب اعلام کردند. قسم دوم: معجزات که به زمان او علیه الصلوة والسلام مشاهده کردند.

اما

قسم اول از آنچه از تورات و انجیل و زور منقول است و شهرتی عظیم دارد و در کتب اصول مذکور، اینجا در قلم نیامد4.

و آنچه کاهنان عرب خبر دادند:

که دو1 کاهن بودند. و آن چنان بود که از ملوک عرب که به زمان ملوک طوایف بودند پیش از مبعث رسول علیهالصلوة والسلام به کمابیش پانصد سال، یکی که نام او ربیعة بن نصر بوده و مدتی پادشاهی یمن کرده بود2 و ملک از تبابعه ستده بود خوابی دید و از آن پریشان شد. جمع کاهنان را ms193 حاضر آورد و از ایشان تعبیر خواب پرسید؛ و هیچ یک جواب نگفتند. و عادت کاهنان آن بود که از مغیبات خبر بازمی دادند؛ و اگر کسی خوابی دیدی ناگفته با ایشان3، تقریر کردندی که چنین خواب دیدهای، و تعبیر آن بگفتندی. و در آن زمان دو کاهن بودند بر سر آمده؛ یکی از بنی مازن بن غسان، سطیح نام؛ و دیگر از بنی آنمار بن نزار، وشق نام؛ و عمری تمام یافته بودند. تمامت کاهنان اتفاق کردند که تعبیر این خواب ایشان توانند گفت. ربیعة بن نصر به طلب ایشان فرستاد. سطیح پیشتر حاضر شد. ربیعه گفت خوابی دیدهام مرا پریشان کرد؛ بگو که چه خواب دیدم و تعبیرش بکن. سطیح گفت ملک در خواب تاریکی دید و از میان آن تاریکی فحمی4 سیاه بیرون آمد و بر زمین افتاد و پس آتش گشت و مردمان یمن را همی سوخت و خاکستر گردانید. ملک گفت: راست گفتی! اکنون تعبیرش بگوی و بیان کن که چه واقعه خواهد شد. سطیح گفت که از زمین حبشه ملکی بیرون آید و این ملک یمن بگیرد و بر بزرگان یمن مستولی شود و این دین که شما دارید بگرداند و ملک او را مسخر شود. ملک گفت: این ناخوش خبری است، و به روزگار من خواهد بود؟ [گفت: نه، بعد از زمان تو باشد به مدتی دراز. ملک گفت بعد از آن چه خواهد بود]5ای سطیح!گفت: از پس آن مردی بزرگ برخیزد که به ذی الیزن6 منسوب باشد، و این ملک از حبشه بازگیرد و ایشان را نیست کند. و باز او را بکشند، و [آنگاه] پیغامبری از عرب بیرون آید از فرزندان غالب بن فهر بن مالک، و دینی [س 108 پ] آرد که همه عرب آن دین بگیرند7 و تا رستخیز آن دین در جهان بماند. ملک گفت: این جهان را آخری خواهد بود؟ گفت: باشد روزی که اولین و آخرین ms194 را جمع کنند، و نیکوکاران سعادت ابدی یابند و بدکاران در شقاوت سرمدی بمانند.

دیگر، ملوک حبشه که بریمن «غلبه کردند و »5 مستولی شده بودند با لشکری بسیار به فیلان آراسته به خراب کردن مکه آمدند. و هلای شدن ایشان به مرغکان ابابیل که در سورهآ (آلم ترکیف فعل ربک باصحاب الفیل)6 مذکور است در آن سال بود که مصطفی علیه الصلوة والسلام به وجود آمد؛ و هلاک شدن ایشان به آن نوع هم از معجزات نبوی است. ذکر آن مشروح درکتب تواریخ است.

دیگر، آن که به زمان نوشروان عادل در آن ms195 شب که ولادت خاتم النبیین علیهالصلوة والسلام بود آتشکدهها7 را آتش فرو نشست و دریای ساوه خشک شد و دوازده کنگره از ایوان کسری بیفتاد. از آن غمناک شد؛ و مؤبد مؤبدان به خواب دیدی که شتران بزرگ بختی8 با شتران کوچک عربی جنگ کردندی، و آن شتران خرد [که] به عدد اندک بودند

دیگر، به وقت آن که عبدالمطلب جد رسول علیه الصلوة والسلام عبدالله را که پدر رسول علیه الصلوة والسلام بود [به خانه وهب بن مناف بن زهره میبرد تا دختر او آمنه را که مادر مصطفی صلوات الله علیه بود]4 جهت او خواستاری کند، بر خانهآ ورقة بن نوفل که بر دین ترسایان بود و بر کتب اوایل5 واقف و به مبعث رسول علیه الصلوة والسلام بشارت می داد گذشتند. خواهر ورقه حنوری» بر جبین عبدالله مشاهده کرد. در

سیف گفت او را نیکو نگاه دارید، و از مخالفان دین خصوصا یهود او را محافظت کنید که قصدش نکنند. و با خویشان خود این راز مگو که، سبب حسد، دشمن گردند و بدیها کنند؛ که از ms198 ایشان و فرزندان ایشان این حسد و عدوان پیدا خواهد شد. عبدالمطلب این راز از خویشان پنهان کرد، و رسول علیه الصلوة والسلام را تربیت میکرد. چون هشت ساله شد عبدالمطلب نماند. به ابوطالب وصیت کرد و حال با او بگفت، تا او را بزرگ کرد و از مخالفان نگاه داشت.

روایت کنند از آمنه مادر رسول علیهالصلوة والسلام که چون وقت زادن فراز آمد به خواب دیدم که کسی از آسمان فرود آمدی [و] گفتی این فرزند که در شکم تست مهتر خلق است و چون به زمین آید او را نام محمد کن و بگوی «أعیذه بالواحد من شر حاسد». مادرش این خواب عبدالمطلب را برگفت. پس شب که رسول علیه الصلوة والسلام از مادر بیامد مادرش روشنایی دید که از وی همی تافت تا سوی شام چنان که همه کوشکهای شام بدید، و نوری از او بر آسمان شد و تا ستارگان برسید. و عبدالمطلب او را نام محمد کرد. و گویند که چون مصطفی علیهالصلوة والسلام به وجود آمد هرچه در مکه و در خانهآ کعبه بت بود نگونسار به روی اندر افتادند. و حکایت حلیمه که او را شیر داد و به قبیلهآ خود برد، و برکتی که به سبب شیردادن پیغامبر علیه الصلوة والسلام به خانهآ ایشان رسید، و آنچه بدان منوط بود بس مشهور است؛ ذکر آن نکردیم.

دیگر، از جملهآ دلایل که در زمان خسرو پرویز پیدا شد و او آن را مشاهده کرد و سعادت آن نداشت که با آن انتباه یابد یکی آن بود که در اواخر3 دولت یک روز قیلوله4

و در روایت از عبدالله بن عباس رضی الله عنهما آمده که آن فریشتهای7 بود که به صورت پیری خود را به خسرو نمود.

علامات دیگر که خسرو مشاهده کرده بود8 آن بود که به زبان ملوک فرس آب دجله را گذر به اطراف موضعی بود که آن را مبارک گفتندی و بر دشت میشان گذشتی و از آنجا به دجلة العورا9 که نهری10 بود میرفت و به دریا میریخت. آب دجله از آن ممر بگشت و بر سوی ولایت عرب میل کرد و برفت و در موضع11 بطایح افتاد، و آن ممر قدیم باطل شد. خسرو پرویز سعی بسیار نمود که مگر تدارک تواند کرد، و در عمارت سکرها12 و

دیگر، ظفر یافتن رومیان است بر ملوک عجم، که سورة آلروم در قرآن مجید در شأن آن قصه آمده است و ذکر آن تطویلی دارد. و دیگر علامات که مشاهده ms200 کرد مثل شکستن طاق ایوان مداین دوبار و اعلام کردن کاهنان او را به خلوت از چنین امری عظیم بسیار است. ذکر آنها حاینجا موجب درازی نفسی»2. است.

دیگر، رسول علیه الصلوة والسلام بعد از فتح مکه به ملوک اطراف مکتوبات فرمود نوشتن و ایشان را به راه اسلام دعوت کرد؛ از آن جمله [در بالای نامه:]

حبسم الله الرحمن الرحیم

من محمد بن عبدالله حرسول الله » الی کسری پرویز بن هرمز،» چنان که طریقه عرب بود. و بر دست عبدالله بن حذافة السهمی که از قریش بود و صحابی فرستاد. چون نظر خسرو بر نامه افتاد و نام رسول علیه الصلوة والسلام بالای نام خود دید خیره3 شد و نامه را بدرید. خبر آن به مصطفی صلوات الله علیه رسید؛ فرمود: «مزق الله ملکه کما مزق کتابی»!4 مستجاب آمد. و خسرو به حاکم یمن که از قبل او بود [یاذان نام]5 نامه نوشت که آن مرد را که به تهامه پیدا شده است و دعوی نبوت میکند بفرست تا او را پیش من حاضر کنند. باذان فیروز دیلمی را که در زمرهآ صحابه داخل شده بود با جمعی به خدمت رسول علیه الصلوة والسلام فرستاد و گفت خسرو پرویز به احضار تو منشور فرستاده است و ما به این کار آمدهایم. رسول صلی الله علیه و سلم فرمود که جواب پیغام شما فردا بگویم. چون بامداد شد با ایشان گفت: پرویز را دوش بکشتند و شکم بدریدند چنان که مکتوب من بدرید. شما مرا پیش که میخوانید؟ ایشان با پیش باذان آمدند و جواب رسول علیه الصلوة والسلام برگفتند و تاریخ آن روز ضبط کردند. و چون خبر قتل

هر چند این از جملهآ معجزاتی است ms201 که در زمان نبوت رسول علیه الصلوة والسلام مشاهده کردند، اما چون تابع حکایت خسرو پرویز بود اینجا مذکور شد. قصهآ بحیرای راهب

به وقت آن که مصطفی علیه الصلوة والسلام نه ساله بود و عمش ابوطالب او را میپرورد، ابوطالب عزیمت سفر شام مصمم کرد با جمعی از قریش که به تجارت می رفتند. رسول علیهالصلوة والسلام گفت: من از تو جدا نمی شوم و با تو میآیم . چون مبالغهآ بسیار کرد ابوطالب او را با خود ببرد. چون به شهر بصیر رسیدند که اول شهرهای شام است که از راه حجاز آیند، نزدیکی دیری که آنجا معروف بود در زیر1 درختی نزول کردند. و در آن دیر راهبی بود عمری دراز یافته و برکتب اوایل واقف و در دین نصاری بر سرآمده. آن راهب مشاهده کرد که به وقت آن که آفتاب گرم شد ابری چند2 سپری بزرگ برآمد و مصطفی صلوات الله علیه را سایه میکرد؛ و چون در شیب درخت فرو آمدند شاخههای درخت بر سر پیغامبر علیه الصلوة والسلام مجتمع شد و او را سایه کرد. در حال فرمود که طعامی ساختند و از دیر بیرون آمد و ایشان را به ضیافت برد. و به وقت طعام خوردن بحیرا نظر بر رسول علیه الصلوة والسلام انداخته بود و حرکات و سکنات او مشاهده میکرد، و نشانی چند که بر اندام رسول علیهالصلوة والسلام بود و ذکر آن در کتب ایشان آمده تأمل میکرد. و چون ازطعام فارغ شدند و متفرق گشتند از رسول علیه الصلوة والسلام احوال او به وقت خواب و بیداری پرسید [و] موافق آنچه درکتب خوانده بود دید؛ و خاتم نبوت را و آن نشان که میان دو شانهآ مصطفی صلوات الله علیه3 بود مشاهده کرد. از ابوطالب پرسید که این پسر از آن تو چیست؟ ابوطالب گفت پسر من است. بحیرا گفت این پسر را باید پدر نباشداگفت برادرزادهآ من است؛ ms202 مادر هنوز به وی

و رسول علیه الصلوة والسلام گفت که هرگز «قصد » بازی و تماشا که جوانان را به آن میل باشد نکردم الا دو بار؛ و در هر دو کرت خدای تعالی مرا از آن مانع شد. یک نوبت آن بود که به صحرا بودم و گوسفندی چند میچرانیدم. چون شب شد به دیگری که گو سفندان خود محافظت میکرد گفتم نظر بر گوسفندان من دار تا در شهر مکه شوم و تماشای کنم. چون در شهر شدم به اول خانه که رسیدم آواز مطرب و دف شنودم. پرسیدم که چه چیز است؛ گفتند فلان کس را عروسی است. بنشتم تا نظاره کنم. در حال به تقدیر ربآنی خواب بر من غلبه کرد، و تا آفتاب بر من نتافت [س 111 را بیدار نشدم و از آن چیزی نشنودم. و یک بار دیگر به همین نوع در شهر شدم و همچنین ایزد تعالی مرا از شنودن آن نگاه داشت.

دیگر، آنچه3 ذکر تزویج رسول علیه الصلوة والسلام4 به خدیجه بنت خویلد بن آسد رضی الله عنهما5 [است.] خدیجه در آن وقت چهل ساله بود و رسول علیه الصلوة والسلام بیست و پنج ساله. حو خدیجه در آن زمان مال دار عظیم بود و نسب او در قریش مشهور و معتبر، و هیچ کس را از مهتران قریش که او را می ms203 خواستند نپسندید»6 و رضا نداد. و هر سال کاروانی خاصهآ او به تجارت شام رفتندی. در این وقت چون رسول علیه الصلوة والسلام در قریش به امانت عظیم مشهور بود و قطعا هیچ کس از خدمتش جز

رسول علیه الصلوة والسلام چون چهل ساله شد وحی به وی فرود آمد1. و ابتدا پیش از وحی شش ماه خوابهای راست میدید. و اول که وحی بدو2 نازل میشد بر هیچ درخت و سنگ نگذشتی الا بر وی سلام کردندی؛ چون به جانب راست و جانب چپ نگریدی کس را ندیدی. و در افواه مردم افتاده بود که وقت شد که رسول پیدا شود. و مردم بزرگ صاحب3 ریاضت و کاهنان خبر میدادند و بشارت می رسانیدند [س 111 پ] که4 ذکر هر یک تطویلی دارد و در کتب مطول مذکور.

دیگر، اسرای5 بیت المقدس و معراج رسول علیه الصلوة والسلام. [و آن پیش از هجرت رسول علیهالصلوة والسلام]6 بود به سه سال، و به روایتی دیگر به یک سال. و آن شب که به معراج رفت در خانهآ ام هانی بنت ابی طالب بود، و گویند در حجره آسایش فرموده بود؛ و چون براق حاضر کردند - و براق دابهای7 بود از اسب به جثه خردترو از درازگوش بزرگتر - مصطفی8 علیه الصلوة والسلام برآن سوار شد، و نخست به بیتالمقدس رفت به مسجدالاقصی. تمامت پیغامبران آنجا حاضر بودند. بر وی سلام کردند و مجتمع شدند تا رسول علیهالصلوة والسلام ایشان را امامت کرد، و دو رکعت نماز کردند. و از آنجا به صخره رفت و به معراج شد. و به هر آسمان یکی از انبیا را دید؛ چنان که بر آسمان اول آدم را دید و در آسمان دوم عیسی و یحیی را، و در آسمان سیوم9 یوسف را، و در آسمان چهارم ادریس را، و در آسمان ms205 پنجم هارون را، و در آسمان ششم موسی را، و در آسمان هفتم ابراهیم را. و از آنجا به سدره10 رسید. و شرح هریک از آنچه

ابوجهل گفت که رسول دین ما را عیب میکند. من سنگی بر [خو]اهم گرفت [و] چون

چون ابوطالب نماند و بعد از وی به اندک زمانی خدیجه نماند، و ایشان هر دو رسول را مددی عظیم و معاون تمام بودند، قریشیان5 تعدی بسیار آغاز نهادند و مصطفی را زحمت میرساندند؛ و او اهالی مدینه را دعوت کرده بود و بیشتر ایشان قبول کرده بودند. پیش تر صحابه را که از تعدی قریشیان در زحمت بودند اجازت داد که هجرت کنند. جمعی به حبشه هجرت کرده بودند؛ از آن جمله جعفربن ابی طالب بود؛ و دیگران به مدینه رفتند، از آن جمله عمربن الخطاب وعثمان و حمزة بن عبدالمطلب و دیگر صحابه. و با خدمت رسول علیهالسلام بجز علی بن ابی طالب و ابوبکر الصدیق در مکه کس نماند. ایشان نیز عزم هجرت کردند به مدینه. صنادید6 قریش که مشرکان بودند، عتبه و شیبه و ابو سفیان و ابوجهل و دیگر مخالفان در دارالندوه7 مجتمع شدند، و ابلیس بر صورت پیری بیامد و گفت: من از اهل نجدم، و8 آمدهام تا در مشورت خیر با ms207 شما

جبرئیل4 علیه السلام رسول علیه الصلوة والسلام را از این حال اعلام کرد، و گفت امشب بر بستر معهود مخسب. و ایشان چون شب درآمد بر در مصطفی علیه الصلوة والسلام مجتمع شدند تا چون بیرون آید این (مصلحت)5 به تقدیم رسانند. رسول علیه الصلوة والسلام امیرالمؤمنین را رضی الله عنه فرمود که تو امشب بر بستر من بخسب که به تو زیادت زحمتی نخواهد رسید و امانتهای [س 112 پ] مردم که پیش من است با ایشان بازده و بعد از آن به مدینه آی. امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه برجای رسول علیه الصلوة والسلام آسایش کرد، و رسول از خانه بیرون آمد و6 مشتی ms208 خاک بر دست گرفت و سورهآ یاسین میخواند تا آنجا که (فهم لایبصرونک7. و بر سر هریک از ایشان قدری خاک بریخت و ایشان او را ندیدند و برفت. چون ساعتی برآمد شخصی بر ایشان گذشت، و گفت چرا نشتهاید؟ گفتند که منتظریم که محمد از خانه بیرون آید و

و رسول علیه الصلوة والسلام چون بیرون رفت بر در ابوبکر الصدیق رضی الله عنه گذشت؛ و هر دو بیرون شهر در غاری رفتند و عامر بن فهیره3 را که از معتبران صحابه بود و بندهآ ابوبکر و گوسفند گوش داشتی4 ابوبکر الصدیق5 فرمود تا گوسفندان را پیاپی ایشان میراند و می چرانید تا پی ایشان کس نیابد. سه روز در غار6 بودند تا ساکن شدند و عبدالله بن ابی بکر جهت ایشان طعام آوردی. روز چهارم هر دو و عامربن فهیره7 مذکور به مدینه روان شدند، و عبدالرحمن8 بن اریقط را که هنوز مشرک بود به قلاوزی9 با خود ببردند. و قریشیان منادی کردند که هر کس که محمد را با دست آرد صد شتر میدهیم. سراقه10 بن مالک بن جعشیم المدلجی11 به این طمع برنشست؛ و بی مردم نیکو پیدا کردی، و آن را عربان قبافه12 گویند. در عقب ایشان برفت. [ایشان]13 ms209 چون بسیار رانده بودند و خسته شده در زیر14 سایهآ سنگی بزرگ آسایش کردند. ابوبکر صدیق بیدار شد و با رسول گفت که مشرکان به طلب ما فرستادهاند؛ سراقه آنک میآید. رسول علیه الصلوة والسلام را چون نظر بر سراقه افتاد دعا کرد تا در حال چهاردست و پای اسب سراقه به زمین فرو شد و شکم اسب به زمین رسید و از زیر شکمش دودی تاریک بیرون آمد. سراقه دانست که آن اثر دعوت15 مصطفی است. گفت: ای محمد دعاکن که اسب

دیگر، در غزای بدر چون رسول صلوات الله علیه بر مشرکان قریش ظفر یافت و صنادید8 قریش مثل عتبه و شیبه و ولید بن عتبه و ابوجهل وأمیه بن خلف و حنظلة بن ابی شفیان و غیرهم از مهتران به قتل آمدند و جمعی از ایشان اسیر شدند و هرکس خود را بازخریدند، عباس بن عبدالمطلب و عقیل بن ابی طالب و نوفل بن الحارث بن عبدالمطلب وحلیف بن عتبة بن عمرو بن جحدم در اسیری بودند. و این سه کس چیزی نداشتند که خود را بازخرند و عباس نعمتی داشت، و چون از مکه بیرون میآمد9 با مادر

دیگر، چون مشرکان از غزای بدر بازگشتند، عمیر بن وهب الحجمی3 که در آن وقت از شیاطین قریش بود ms211 با صفوان گفت زندگانی بعد از آن بزرگان4 که در بدر کشته شدند ذوقی ندارد. صفوان گفت راست میگویی. عمیر گفت اگر مرا عیال بی برگ و قرض فراوان نبودی به مدینه رفتمی به بهانهآ آن که پسرم را وهب که به اسیری گرفتهاند بازمی خرم، و محمد را بکشتمی. صفوان گفت: قرض تو تمام بر من که بگزارم، و عیال تو را به برکتتر5 از عیال خود دارم. برخیز و این کار را بکن. عمیر به مدینه آمد. رسول علیه الصلوة والسلام را معلوم شد. عمر را فرمود که عمیر آمده است؛ برو و او را پیش من بیار؛ و عمر او را حاضر کرد. و چون پیش خواست آمدن، [عمر] با جمعی از انصارگفت: درآیید و به خدمت پیغامبر علیه الصلوة والسلام باشید که این عمیر مردی بد است؛ مبادا که از وی حرکتی صادر شود. و عمر رضی الله عنه دست بر قبضهآ شمشیر عمیرنهاد و او را [س 113 پ] درآورد. رسول صلی الله علیه و سلم گفت بگذار تا نزدیک من آید. مصطفی علیه الصلوة والسلام فرمود که به مدینه چرا آمدی؟ گفت تا پسر خود وهب را بازخرم. فرمود: راست بگوی! گفت مصلحت من بیش از این نیست. رسول علیه الصلوة

دیگر، در غزای خندق به وقت آن که مشرکان قریش از عرب لشکری انبوه جمع کرده بودند و شهر مدینه را در حصار گرفته و رسول علیه الصلوة والسلام فرموده بود که خندق گنید و هر ده مرد را چهل گز معین کرده که برکنند7، سلمان و حذیفه و نعمان بن مقرن و عمربن عوف با شش کس از انصار یک دهه بودند. یک سنگ بزرگ در قسم ایشان پیدا شد که کلنگهای ایشان بر آن سنگ شکسته شد و از آن سنگ هیچ نشکست. حال عجز8 در حضرت مصطفی علیهالصلوة والسلام عرضه کردند. خود بدانجا رفت و کلنگ برگرفت و بر آن سنگ زد. آن سنگ شکسته شد، و برقی از آن سنگ بجست. رسول9 علیه الصلوة والسلام تکبیری کرد و کلنگی دیگر زد؛ برقی دیگر بیرون جست. تکبیری

دیگر، به وقت آن که مصطفی علیه الصلوة والسلام هنوز به مکه بود شخصی از عرب از اراش9 شتری چند به مکه آورد جهت فروختن. ابوجهل شتران او بخرید و در ادای بها تقصیر کرد. این عرب به مسجد آمد. قریشیان حاضر بودند، و پیغمبر در گوشهآ مسجد نشسته بود. با ایشان گفت که جوان مردی میخواهم که بهای شتر من از ابوجهل بستاند که من مردی غریبم و میخواهم که با وطن خود روم. و در آن وقت ابوجهل را ابوالحکم کفتندی. قریشیان بطریق استهزا گفتند آن مرد که در آن گوشه نشسته است حق تو خلاص ککند، و اشارت به پیغامبر10 کردند. این عرب به خدمت رسول علیه الصلوة والسلام رفت،

دیگر، مصارعة9 مصطفی علیه الصلوة والسلام با رکانة بن عبدبن یزید المطلبی. و رکانه عظیم بقوت آمده بود، و هیچ کس او را نمیتوانست انداختن. روزی بیرون مکه رسول علیه الصلوة والسلام او را خالی10 یافت. گفت: ای رکانه وقت آن نشد که مسلمان شوی و راه حق بشناسی؟ رکانه گفت اگر بدانمی آنچه که تو میگویی حق است متابعت کنمی. رسول گفت با این همه قوهآ تو اگر من تو را بمصارعه بیندازم ایمان بیاوری؟ گفت چنین کنم. چون با یکدیگر کشتی گرفتند رسول علیه الصلوة والسلام او را بر زمین زد و چنانش در زیر خود نگاه داشت [س 114 پ] که طاقت حرکت نداشت. رکانه گفت یک

دیگر، [و اما] حدیث انشقاق قمر شهرتی عظیم دارد؛ و ما فیمابعد بیان آن بر وجهی مستوفی خواهیم کرد.

دیگر، در غزای بدر عکاشه بن محصن الاسدی که از اعیان صحابه بود شمشیری در دست داشت، در مصاف شکسته شد. به خدمت رسول علیهالصلوة والسلام آمد و گفت یا رسول الله شمشیر ندارم، و بدان خطه شمشیری دیگر حاضر نبود که به وی دادی. چوبی هیزم آنجا افتاده بود. رسول علیهالصلوة والسلام برگرفت و به وی داد که به این جنگ کن. عکاشه آن چوب به دست گرفت و بجنبانید، ناگاه شمشیری گشت بغایت آبدار و پاکیزه. به آن شمشیر جنگ میکرد کما بیش ده سال که در حرب رده1 بعد از وفات مصطفی صلوات الله علیه شهید شد.

دیگر، منقول است در غزای بدر2 مسلمانان سیصد و چهارده نفر بودند و مشرکان نهصد و پنجاه نفر، و مردم بسیار از مسلمانان و مشرکان مشاهده کردند که فریشتگان به مدد مسلمانان آمده بودند؛ مردم سفید گونه، دستارهای سفید بر سر، [بر]2 اسبان ابلق نشسته در هوا می راندند و جبرئیل4 علیه السلام در میان دستاری زرد بر سر داشت؛ و از

دیگر، آن که دختر بشربن سعد الانصاری روایت میکند که8 مادر9 قدری خرما به من داد [س 115 ر که پیش پدرت بشر10 و خالت عبدالله بن رواده برتا غذا سازند، که در آن روزها بسبب حصار مدینه که خراب کرده بودند قؤت متعذر بود. چون برفتم مصطفی صلوات الله علیه مرا دید. طلب داشت و گفت: چه داری؟ احوال بگفتم. آن خرما طلب داشت. بر دست مبارکش ریختم. مشت او به آن11 ممتلی نشد، و فرمود تا جامهای بگسترانیدند و آن خرما را بر آن جامه افشاندند. و فرمود تا منادی کردند که اهل خندق بیایند به چاشت خوردن. تمامت بیامدند و قریب سه هزار ms217 کس بودند. فرمود که آن خرما

دیگر، جابر بن عبدالله انصاری روایت میکند که در آن روزها در خانه بزغالهای داشتم. با مادر فرزندان گفتم تا آن را بریان کند، و قدری جو بود آرد [کند] و نان پزد. شبهنگام که از کار فارغ شدیم و به خانه2 می رفتیم به خدمت رسول علیه الصلوة والسلام گفتم اندک طعامی ساختهام میخواهم که مصطفی تنها تشریف دهد. فرمود و منادی را تعیین کرد که در اهالی خندق ندا کردند که جابر جهت ما سوری کرده است تمامت حاضر شوید و به خانه تشریف دهید؛ و جمیع مردم بیامدند. آن بزغالهآ بریان و یک - دو قرص3 [نان] جو که داشتم4 به خدمتش نهادیم. مردم را فوج فوج به اندرون خانه میخواند تا طعام میخوردند و سیر میشدند و بیرون میرفتند و قومی دیگر درمی آمدند، تا تمامت سیر شدند و هنوز از طعام بعضی باقی بود.

دیگر، چون مصطفی علیهالصلوة والسلام به حدیبیه رفت به عزم عمره و زیارت بیت الله الحرام و قریشیان بیرون آمدند تا نگذارند که به مکه درآید، به حدیبیه فروآمدند تا حال میان او و ایشان بر چه وجه مقرر می شود. مسلمانان گفتند در این موضع آب نیست؛ چگونه فرو آییم؟ مصطفی علیه الصلوة والسلام تیری بیرون کرد و به یکی از صحابه داد و گفت که در زمین چاهی که در آن حدود بود از چاههای آنجا این تیر فرو بر. آن صحابه چنان کرد. در حال آب از چاه برآمد5 فراوان چنان که تمامت مسلمانان که با خدمت مصطفی بودند، و گویند هفتصد کس بودند و در بعضی روایات یکهزار و چهار صد، سیراب شدند و قدر کفاف برگرفتند.

دیگر، در غزای خیبر6 منقول ms218 است که مصطفی علیه الصلوة والسلام ابوبکر صدیق رضی الله عنه را فرستاد به فتح بعضی از قلاع خیبر. ابوبکر رفت و کوشش بسیار کرد و فتح نشد و مراجعت کرد. بعد از آن عمر خطاب7 رضی الله عنه را فرستاد. هم جهد بیار

دیگر، چون مصطفی علیه الصلوة والسلام ازکار خیبر بپرداخت زینب بنت الحارث که از یهودیان بود و شوهرش سلام بن مشکم یهودی کشته شده بود گو سفندی بریان کرد و زهر مالید و برلنگهای بریان که می دانست پیامبر را به آن میل بیشتری است زهر فرازتر کرد و به حضرت رسول علیه الصلوة والسلام آورد6 [از صحابه، بشر بن محرور

شعر:

منها سوا قال انی مطل وولا تدن منی یا فلیتک و ابعد»3

و آن زن را طلب کرد و تفحص نمود. زن اقرار کرد که من زهر مالیدهام. فرمود که تو را بر من که4 داشت؟ آن زن گفت که به قوم من بدی رسانیدی؛ من گفتم اگر پیغمبری، خود ترا معلوم شود که در اینجا زهر است و نخوری، و اگر پادشاهی و رسول نیستی این زهر مردم را از تو خلاص میکند. رسول علیه الصلوة والسلام از آن زن بازخواست نکرد و او را بگذاشت. و بشر [که] آن لقمه خورده بود هلاک شد.

دیگر، در5 غزای موته6 رسول علیه الصلوة والسلام هزار کس را از مسلمانان ترتیب کرد تا به موته از ولایت شام بروند. و این موته موضعی است میان کرک و شونر7 و فرمود که امیر لشکر زیدبن حارثه پدر ms220 اسامه که بندهآ پیغامبر بود باشد، و اگراو شهید شود جعفر بن ابی طالب باشد، و اگر او درجهآ شهادت یابد عبدالله بن رواحة الانصاری امیر باشد. و هرگاه مصطفی علیه الصلوة والسلام نام جماعتی به این ترتیب ببردی به وقت رفتن ایشان به غزا، البته هر که را نام برده بودی که اگر او را واقعه رسد- درجه شهادت یافتندی. ایشان چون به موته رسیدند لشکر روم با صد هزار مرد به حرب ایشان آمدند. زید بن حارثه که امیرلشکر بود رایت برگرفت و جنگ میکرد تا شهید [س 116 ر2 شد8.

دیگر، به وقت فتح مکه چون رسول علیه الصلوة والسلام عزم رفتن کرد به مکه و فتح آن2 فرمود که راهها نیکو محافظت کنند تا به قریشیان3 و اهل مکه خبر عزیمت ما نرسد. راهها محافظت کردند. یکی از صحابه از اهل بدر، حاطب بن ابی بلتعه نام، گفت چون شاید که قریشیان را خبر نباشد از عزیمت رسول و تدارک کار خود نکنند نامهای به ایشان نوشت و به زنی داد که به مکه برد، و آن زن را چیزی قبول کرد. آن زن نامه را در سر خود پنهان کرد و موی را بر سر آن ببافت و روانه شد. مصطفی علیهالسلام را حال به طریق وحی معلوم شد. علی رضی الله عنه و زبیر را از پی زن بفرستاد که مکتوب بازگیرند. چون به وی رسیدند ms222 منکر شد، و در رخت او طلب داشتند نیافتند. علی گفت نشاید که بر زبان3 مصطفی سخن دروغ بگذرد. آن زن را سخت دربیچید و تهدید کرد که راست بگوی. آن زن مقر شد و موی خود باز کرد و نامه بیرون [س 116 پ] آورد و به ایشان داد. نامه پیش رسول صلی الله علیه و سلم آوردند، و برگناه حاطب واقف شد. عمرگفت یا رسول الله اجازت ده تا سرش ببرم. فرمود که از اهل بدر است که ایزد تعالی در حق ایشان گفته باشد که هر چه خواهید بکنید که من شما را آمرزیدهام. و به شأن حاطب به طریق نصیحت آیت فرود آمد، و او توبه کرد و مقبول افتاد.

دیگر، چون فتح مکه تمام شد، رسول اندرون خانهآ حرام نماز میکرد و بلال به خدمتش بود. از قریشیان سه مهتر؛ یکی پدر معاویه، ابوسفیان، و یکی برادر5 ابوجهل، الحارث بن هشام، و سه دیگر6 عتاب بن آسید7 در گوشهای بیرون نشسته بودند و با هم محاوره میکردند. حارث گفت اگر بدانستمی که او رسول بحق است او را متابعت کردمی. عتاب گفت: باری پدرم بمرد و این روز ندید. ابو سفیان که مسلمان شده بود در همان روز گفت: من چنین نمیگویم؛ و اگر سخنی گویم این سنگ ریزه سخن من به وی رساند. مصطفی علیه الصلوة والسلام چون بیرون آمد گفت بدانستم که شما هر سه چه

دیگر، به وقت مراجعت از تبوک به وادیی رسیدند که در آنجا اندکی آب بود که از موضعی می چکید، چندان که یک سوار را تمام بودی. مصطفی فرمود که هرکس که به آن آب رسد از آن آب چیزی برنگیرد تا رسیدن من. یک دو شخص از منافقان پیشتر رسیدند، و هر آب بود خرج کردند. چون مصطفی صلوات الله علیه رسید آب نبود. پرسید که اینجا که پیش تر آمد3؟ گفتند: فلان و فلان. ایشان را لعنت کرد، و دست در شیب چکیدن آب داشت تا قدری آب بر دست مبارکش آمد. و آن قدری آب را بر آن موضع که آب می چکید بریخت و دست مبارک دو سه بار بر آنجا گذرانید و دعایی که

دیگر، به وقت آن که عرب فوج فوج میآمدند و مسلمان میشدند، قبیلهآ بنی عامر آمدند؛ و سروران ایشان عامر بن الطفیل، که در شجاعت شهرتی عظیم دارد، و ارید بن قیس. و عامر با اربد گفت چون به محمد رسیم من او را به سخن مشغول دارم تو از بر او درا2 و شمشیر را3 بروی زن تا هلاک شود. چون رسیدند عامر رسول را به سخن مشغول کرد؛ اربد شمشیر به دست در پس مصطفی صلوات الله علیه ایستاده بود. عامر گوش داری میکرد4؛ اربد قطعا حرکت نکرد. عامر با رسول علیهالصلوة والسلام گفت: چندان لشکر بز سر تو بیارم که این مدینه را به سوار و پیاده برگردانم. چون بازگشتند، رسول صلی الله علیه و سلم دعاکرد: خدایا شر عامر از من بگردان. و عامر به ارید گفت: من او را مشغول داشتم؛ چرا شمشیر نزدی؟ اربد گفت: هر بار که میخواستم شمشیر بر وی زنم تو می آمدی و میان من و او می ایستادی. شمشیر بر تو چون میزدم؟ و چون عامر بن الطفیل برفت هم در راه او را طاعون پیدا شد، و در خیمهآ پیرزنی بادبار5 و بدبخت6 بمرد و به دوزخ رفت. و بر اربد صاعقه افتاد، و او را با شتر بهم هلاک کرد.

دیگر، از خصایص رسول علیه الصلوة والسلام یکی آن بود که اگر با کسی [ناگاه]7 بگفتی8 «یرحمک الله»9 آن کس البته درجهآ شهادت یافتی؛ چنان که عامربن الاکوع را که بر شتر - چنان که رسم عرب است - اشعار میخواند در بعضی سفرها، مصطفی علیه الصلوة والسلام آواز او شنود؛ گفت: ms225 کیست که این چنین میخواند10؟ گفتند: عامربن الاکوع. فرمود «یرحمک ربک». بعضی از صحابه گفتند: یا رسول الله؛ اگر بماندی عامر تا از وی تمتع یافتمانی بهتربودی. فرمود حکم خدا بدانچه شده باشد دفع نتوان کرد. عامر

بعضی در اصول کتب دین نوشته اند؛ از آنجا معلوم شود. و از جمله اموری که به معجز تعلق دارد، سه چیز خاصهآ او است، که هیچ نبی دیگری را در آن شرکت نیست: یکی تصرف در فلکیات. دوم معراج به تفسیری که این ضعیف کرده1. سیوم2 رؤیت.

از آن جمله انشقاق قمراست. و آن در غرابت و اعجاز و خرق عادت به جایی رسید که آن را بعضی حکمای ظاهری انکار کردهاند و مستبعد داشتند، بلکه از قسم محال نهاده. این3 معجز بغایت (روشن) است و قرآن مجید بدان ناطق که (اقتربت الساعة وانشق القمر)4 و آن طایفه که از خاتم النبیین علیه السلام استدعای آن کردند تمامت مشاهده [س 117 پ] کردند. بر وجهی که نقل کنند انشقاق و افتراق تا حدی بود [که] در نظر کوه حراء در محل شق5 بنمود. و چون این معجز را بعضی منکر شدهاند و بعضی

گوییم، هر چیز از اقوال و افعال آدمی که صادر گردد، یا چیزی باشد که اکثر خلق علی اختلاف طبقاتهم بر عمل آن قادر توانند بود، و عمل آن به نزد خلق معتاد و مشهور؛ یا آن که هرکس بآسانی بر آن قادر نباشند، و اگر کسی بر آن قادر شود و در عمل آورد تعجب نمایند.

اما نوع اول که عمل آن به نزد خلق معتاد و مشهور است، معجزاز آن قسم نتواند بود و بدان اشتباهی2 ندارد، و به شرح آن احتیاجی نداریم. اما نوع دوم که هر کس بآسانی بر فعل آن قادر نباشد، و اگر کسی بر آن قادر شود و در عمل آرد از آن تعجب کنند3؛ آن بر دو قسم است:

قسم اول آن که بعضی از مردم را هر یک4 بر بعضی از امور متعجب قدرتی باشد، و هر یک از چیزی از آن حظی داشته باشند؛ و آن بر دو وجه است: یک وجه فطری، و یک وجه کسبی.

اما وجه فطری مانند کهانت5 و آن که کسی را6 طبیعت در شعر و در موسیقی راست افتاده باشد، و بی آن که در آن سعی برند حق تعالی به فطرت اولی ایشان را حظی داده باشد و به نسبت با دیگران که ایشان را از آن حظی نداده باشند عجب نماید. اما وجه دوم از آن علومی است که بعضی آموخته باشند و در آن استاد و ماهرگشته. و آن بر دو قسم است7. یک قسم آن که با وجود آنکه آموخته باشند و در آن ماهر گشته، تا نفس شریر نباشد که همواره هست بر مداومت آن گذارد «حاصل ms227 نگردد، مانند سحر. قسم دیگر آن که مشترک باشد میان شریر و غیر شریر. و احتیاج بدان نه که شریر

[مراتب معجزات انبیا] اما قسم اعظم، خاص تعلق به انبیا دارد و آن به اعتبار کلی چهار مرتبه تواند بود: حاما مرتبه اول: معجزاتی4 که به انبیای غیر مرسل تعلق داشته باشد »5 حبا شرکت انبیای دیگر.»6 اما مرتبهآ دوم: معجزاتی باشد که به انبیای مرسل [که غیر اولواالعزم باشند تعلق دارد و انبیای اولوا العزم نیز در آن]7 دو مرتبه همین شرکت داشته باشند.

اما مرتبه سیم: و آن معجزی باشد که به انبیای اولوالعزم تعلق داشته باشد، و انبیای مرسل و غیرمرسل که ماتحت آن باشند در آن شرکت نداشته باشند. و در این سه مرتبه در بعضی معجزات ایشان سحره را در شبه آن شروعی تواند بود؛ مانند سحرهآ فرعون که شبه آن به قوت سحر چیزی [س 118 ر] می ساختهاند لیکن عاقبت به عجز اقرار آورده؛ چه، آن مانند دغل است، و دغل را بنیادی نباشد و به جایی نرسد. و مثال آن دغل مانند آبگینه که در برابر لعل و یاقوت و زمرد سازند، و نظر بر آن داشته باشند8 که به جای آن برکار کنند9. و هرچند بعضی نادانان روزی10 چند آن را نادانسته قبول کنند، لیکن ms228 چون بر

مرتبه چهارم: و آن معجزی است مخصوص به خاتم النبیین محمد مصطفی علیه افضل الصلوة واکمل التحیات که هیچ نبی دیگر را در آن مدخل نبوده و حق تعالی بدو خاص کرامت فرموده و ساحران را به هیچ وجه در شبه و نظیر آن بازنمودن قدرت نباشد. و به نزد اکثر خلق به حدی عجیب نماید که قدرت بدان پیش ایشان محال نماید و مستبعد شمرند. مانند انشقاق قمر که اکثر حکمانامان آن را مستبعد و ناممکن شمردهاند، و حق به طرف امثال ایشان نیست، و ما هم در این رساله جواب ایشان گفتهایم و کون آن ثابت گردانیده و بر ممکنیت آن برامین معقول و منقول قایم میکنیم. و چون احوال معجزات و خرق عادات که حق تعالی به انبیای مرسل داده و آنچه در چه چیز داده تقریر رفت، و معجزات هر نبی از ابنیا گفته شد، اکنون تقریر کنیم که از معجزات کدام دشخوارتر است. و هر چند [همه]6 خرق عادت است، لیکن در هر علمی از علوم و امری از امور بعضی مشکل تر و بعضی آسانتر [باشد]7 چنان که حق تعالی

و چون این معانی مذکور خلق را حاصل، بالضروره معجزی و خرقی میبایست که به

و بعضی خکما گفتهاند که در علویات خرق ممکن نیست، و استوار ندارند. و تقریر ما بر آن جملت است که این معجز خود جهت آن حکما بود که ایشان منکر آن بودند و به هیچ چیز دیگری ایمان نمی آوردند5 تا آنچه ایشان ناممکن شمرند برأی انعین با ایشان نماید تا ایمان آورند؛ خصوصا چون انبیای دیگر پیشتر آمدهاند و بنیاد دین و ادیان و ملل خود مستحکم گردانیده و در دلها نشسته. و ms231 گواه و دلیل بر صدق این تقریر آن است

این جماعت که اکنون منکر گردند (اشد کفرا و نفاقا ک7 در شأن ایشان آمده باشد. اگر گفتندی که به عقل ما مشکل مینماید و نمیدانیم درست باشد؛ لکن آنچه گویند نبوده باشد عین کفر تواند بود. و آنچه گویند به عقل ما مشکل مینماید، خود خرق و اعجاز را در آن ms232 همین غرض بوده تا به نزد عاقلان مشکل نماید، و از ادرای آن عاجز گشته اقرار به اعجاز و نبوت کنند. و آنچه گویند ناممکن است هم نامستحسن است؛ چه، همان انکار و کفر لازم آید. و اگرگویند در عقل ما مشکل مینماید و غیر نبی علیهالصلوة والسلام8 که بر آن قادر بود و قدرت او بر آن ممکن9، دیگری را بر آن قدرت ذاتی نه، درست باشد. و

و اما معجزات و [خصوصا]4 انشقاق قمر و خرق در آن نه از آن علم است که حق تعالی فرموده که (و ما اوتیتم من العلم إلا قلیلا)5. چه، آن [از] علم الله است که جهت نصیبهآ آدمی نیافریده الا آن که به وقت بعثت انبیای مرسل اولواالعزم که ایشان را جهت وضع شریعت6 امر و نهی و ارشاد خلق فرستاد بدیشان آموخته تا بدان اعجاز نمایند و خلق را دعوت کنند و به دین درآورند7. و بعضی انبیای مرسل را که ایشان نیز مقوی آن شرایع بودهاند هم داده؛ [چه،]8 چنان که در مقدمه تقریر رفت9 انشقاق قمر [معظم تر و معجزتر و مشکل تر از ms234 دیگر اعجاز است، چنان که یاد کرده شد.

و چون گفتیم که ما بیان آن که انشقاق قمر102 ممکن است به چند وجه [به برهان]11 با منکران ثابت کنیم، یک وجه آن است که گفته شد.

دیگر آن که به موجبی که هم در این رساله به استشهاد آوردهایم که یاقوت و الماس ثابتند وآتش بر آن کار نکند، و آن که اول آن در کدام زمان بود و آخر آن در کدام زمان مضمحل تواند شد قطعا ادراک نتوان کرد و عقل به کنه آن نرسد، عاقل را که نمودار آسمان پندارد17 که منهدم و متبدل نگردد این مثال کفاف است، چه، در برابر آسمان بدین

دیگر یاقوت و الماس که محسوس است و ثبات او بدین3 وجه مقرر کردیم، اگر کسی هم در این حالت عدم ثبات و سرعت انهدام آن تقریر کند از عقل دورو محال نماید؛ و با وجود آن تقریر چون محسوس است و برأی العین می بینیم که جوهری دیگر هست که آن را الماس گویند و در حال چنان یاقوتی را که هیچ چیز در او اثر نمیتواند کردن و روزگار آن را نیز نمیتواند گردانیدن، و در حال که به مقدار گاورسی4 از آن در سر5 مثقبی6 ms235 نهند، به یک لحظه سوراخی بدان فرو کند7؛ یا قدری سنباده بر چرخی میمالند و آن را بر آن چرخ نهاده چندان که میخواهند از آن میسایند. و اگر معین کس ندیده بودی، با وجود بیان و اثبات تمکن آن زوال و عدم و هدم آن متصور و مقبول نبودی. و حق تعالی این نمودار جهت آن آفریده تا مانند آن غلطها روی ننماید [س 120 ر] و آسمان خود به غلط نیفتد و عجب نیارد. و دیگر باره الماس که آن عمل تواند کردن، به چیزی که از جملهآ معدنیات نرم تر باشد و آن أسرب8 است شکسته گردد. جوهر الماس که یاقوت را سوراخ کند و سنباده که آن را بساید و اسرب9 که آن را بشکند، و به چیز دیگر این کار10 میسر نگردد، مانند علم الله باشد که هیچ کس دیگر رانبود، و به کس نداد الا به خاتم النبیین تا فلک و قمر ثابت را به یک طرفة العین بدان [اشارت]11 شق کرد.

شعر:

از شبنم عشق خاک آدم گل شد عاشق شد و شور در جهان حاصل شد

سرنشتر عشق بر رگ روح زدند یک قطره فرو چکید نامش دل ش واین معنی نه تنها به آدم عاید است، بلکه همهآ مخلوقات و مکونات بدین شبنم عشق سرشتهاند؛ هر یک به تخمیری و ترکیبی و مادهای و ماهیتی دون ماهیتی دیگر6، که هیچ یک به همه وجوه به دیگری نمانآد7 این آسمانها و هرچه در او است به یک شبنم عشق و اردت از فیض صفات باری تعالی و تقدس بادید آمده. بواسطهآ دراز عمری آن بعضی را غلط افتاده است که مگر او تمگنی و ثباتی دارد. و از آن روی که حق تعالی فرموده8: (إن یومأ عند ربک کالف سنه مما تعدون)9، مانند طفلی است. و بدان مقدار که

و سرحدیث نبوی که بالمخلصون علی خطر عظیم» اینجا پیدا میگردد. او بدان قدر که در مبادی سخن احوال افلاک را به صفات خدای نسبت میکرد و در عبارت آورد، حق تعالی نپسندید؛ والا یهودیان که باشند که چنان نبی را کشند؟ غیرت حق تعالی واسطهآ کشتن او شده2، که افلاک که ایشان مخلوقاند اول لفظ در آن باب در خاطر و به زبان آورده، یا خود اول معتقد او چنان بوده و ندانسته، و بعد از آن دانسته. حق تعالی به غیوری خود به حکم3 المخلصون علی خطر عظیم» [آن حکم راند]4؛

شعر:5 غیرت آمد بر دلم زد دور باش یعنی ای نااهل از این در دور باش [س 121 را تو گدایی دور باش از پادشاه6 ورنه بر جان تو آید دور باش

چنان نبیی بدان مقدار سهو شهید گشته؛ و موسی علیهالسلام» به وقت استخراج آب [از سنگی که]8 عصا بر آن زد تا از9 آن دوازده چشمه روان شد، بدان مقدار که گفت «آب

اکنون جاهلان که آسمان را قدیم و صفات باری تعالی شمرند در حمایت جهل خوداند، والا دمار از ایشان برآمده بودی و یکی از ایشان در جهان نماندی؛

شعر:1 ازیزدان دان نه از ارکان که کوته دیدگی باشد که خطی کز خرد خیزد تو آن را از بنان دانی

تمام مخلوقات که غیر ذات و صفات باری تعالیاند باید که منتهی گردد، تا فرق باشد میان متناهی و نامتناهی؛ چه، متناهی ممکن ms239 الوجود و نامتناهی واجب الوجود تعالی و تقدس تواند بود؛ و ممکن الوجود ممکن التغیر و الزوال باشد. چه، اگر ممکن التغییر2 والزوال تصور نکنند منتهی نبوده باشد [و] نامتناهی و چیز دیگر تصور باید کردن؛ و آن محال است بالخلف3، و از اینجا نیز شرک لازم آید. و دلیل بر زوال آن4 [آن]5 که حق تعالی می فرماید: (کل شيء هالک إلا وجهه له الحکم وإلیه ترجعون)6. وچون بدین وجه باشد خرق و التیام در او ممکن باشد به موجبی که در صورت یاقوت و الماس جهت تمثیل شرح داده شد.

اکنون از این بحث لازم آمد که آز تمامت معجزات مشکل ترین، خرق افلاک و کواکب باشد؛ و نبی علیهالصلوة والسلام بر آن قادر بوده و برأی العین هر که در زیر فلک قمربوده و نگریسته آن را دیده، و چه گواهی معتبرتر از آن تواند بود که برأی العین مشاهده کنند. و مع هذا جواب منکران که اصرار نمایند و تصور کرده که افلاک و کواکب خرق و التیام نپذیرد و به هر وقت دغدغهآ انکار بعضی میشود به برهان گفته شد، و نمودار و مثال بازنموده آمد، تا از آن ضلالت بیرون آیند و بدانند که هیچ معجزی از آن عظیم ترنیست.

الطیفهای در این مبحث] و دراین موضع لطیفهای که مطلوب است آن است که روزی عزیزی به این ضعیف گفت که درکتب اصول کلام بعضی از متأخران آورده است که این آیت در باب موسی و قصهآ درخواست رؤیت نازل گشته، و هو قوله تعالی: (و لما جاء موسی لمیقاتنا و کلمه ربه قال رب آرنی أنظر إلیک قال لن ترانی ولکن انظر الی الجبل فان استقر مکانه فسوف ترانی)8، دلالت میکند بر امکان رؤیت مطلقا. و وجه تمسک چنان گفتهاند که چون در این آیت رؤیت را به استقرار جبل معلق گردانید و استقرار جبل فی نفس الامر امری ممکن است، و هر چیز که معلق باشد به ممکنی ممکن باشد، پس باید که [رؤیت ممکن باشد. و بعضی در جواب این استدلال گفتهاند که]9 چون رؤیت را معلق گردانید به استقرار جبل در حالت تجلی، و چون تجلی کرد جبل مستقر نگشت بلکه پاره پاره گشت، بالضرورة معلوم میشود که حق تعالی این نظیر و مثال جهت آن باز نموده که تا محقق گردد که هم

این ضعیف گفت که این استدلال ضعیف است، و خاتم النبیین را رؤیت مالاکلام بوده، و این معنی بس ظاهر است به دلایل واضحه؛ و از آن جمله یکی آن که رؤیت در نص قرآن بر مطلق استقرار معلق بود نه بر استقرار در حالت تجلی، و مطلق استقرار ممکن است. و نیز اگر ممکن نبودی موسی علیه السلام سؤال نکردی و نگفتی ms241 (ارنی انظر الیک)3. و چون سؤال کرد4 معلوم شد که ممکن بود. پس5 خطاب لن ترانی با موسی علیه السلام بود نه با دیگر انبیا؛ چه، فرمود لن ترانی. و اگر مطلقا رؤیت محال بودی بدان موجب فرمودی که از آن حکم عموم معلوم شدی. و در آن شک نیست که مراتب انسان6 مختلف است، و نشاید، بلکه ممکن نباشد، که موقوف علیه همهآ مراتب متساوی باشد؛ چنان که میبینیم در جمیع احوال و قوای انسان7 تفاوت بسیار است، و مناسب هر تفاوتی موقوف علیهی باشد؛ چنان که هر کس ماه نو که باریک باشد تواند دیدن قوهآ باصره او زیادت باشد، و هر کس که بارهای گران بردارد و طاقت و تخمل آن داشته باشد بقوتتر از دیگری بود، و هرکس که کمانی نتواند کشیدن لازم نیست که دیگری نتواند کشیدن، و هر کس که اغذیهآ غلیظ و ناسازگار خورد و قوهآ هضم آن داشته باشد قوی تراز دیگری بود که آن نتواند، و اگر بر آن قادر نباشد و از آن متأذی گردد قوت مزاج کمتر داشته باشد. و اگر بر سبیل امتحان مسائل مشکل در حکمت و هیأت از هر یک سوال کنند، هر کدام که قادر باشد بر حل مشکل ترین آن مسایل آن کس را ادراک زیادت بود.

و بدین تقریر و بیان مراتب نامحصور باشد، و آیت (و فوق کل ذی علم علیم)8 اشارت به این معنی است. لاجرم بالضروره باید که موقوف علیه [رؤیت]9 مرتبهای که

و بدین تقریر و بیان واضح میگردد که موقوف علیه هیچ مرتبه مانند مرتبهآ دیگر نتواند بود، و موقوف علیه مرتبهآ نبی علیه الصلوة والسلام در این معنی از جمیع مخلوقات اجسام نتواند بود بلکه از روحانیات ملایکه نیز نتواند بود.

و اما آنچه از اجسام نتواند بود به دلیل آن که تقریر رفته و مقرر گشته که قمر [که]2 از اجسام علوی شریف است به اشارت او منشق گشت و در حال اشارت او مستقر نتوانست گشت، تا بدان چه رسد که در حالت تجلی استقرار او موقوف علیه او تصور ms243 کنند.

اما آنچه گفتیم که از روحانیات ملایکه نیز نتواند بود به دلیل آن که جبرئیل1 [امین که]2 از جملهآ ملایکه مقرب تراست در وقت قربت (فکان قاب قوسین آوآدنی)3 از او بازماند و طاقت صحبت او نداشت و گفت للو دنوت انملة لاحترقت». در این مبالغه بیش تر از آن است که در انشقاق و بی استقراری مطلق؛ چه، در حرقت هم انشقاق و هم بی استقراری بزیادتی متلاشی شدن و مطلقا از هیأت خود منخلع گشتن نیز هست. و اگر عاقلی عالم از اولواالالباب در این احوال نظر کند به قیاس معلوم کند که تفاوت این مرتبه در اوهام هیچ کس نیاید، و او را محقق گردد که رؤیت در حال حیات4 جز خاتم النبیین را علیه الصلوة والسلام هیچ کس را نتواند بود و این مرتبه بدو مخصوص و او را میسر، و کسی را با او مشارکت نه؛ (ما کان محمد آبا احد من رجالکم و لکن رسول الله وخاتم النبتین)5. و غرض از تنزیل این آیت آن تواند بود تا معلوم گرد که به هیچ وجه از وجوه او را و احوال [س 122 پ] او را در مراتب کمال به هیچ نبی دیگر از انبیای مرسل و اولواالعزم نسبتی تنوان کردن، بلکه او6 در اقصی مراتب کمال انسانی به جایی رسیده که بالای آن هیچ مرتبه متصور نه، و به آن مرتبه رسیدن هیچ کس دیگر را امکان نه، بلکه جملهآ مخلوقات به طفیل وجود شریف او در وجود آمده، و در حق او فرموده که «لولاک لما خلقت الآفلاک».

چون این سخنان به جواب این عزیز، که او از متکلمان روایت کرد، برفور بر خاطر این ضعیف وارد گشت، و گوییا حق تعالی آن عزیز را جهت آن پیش این ضعیف فرستاد تا در حال کتابت این بحث مانند این مسئله و لطیفه مناسب حال از تقریر و بحث او در ms244 آن باب نتیجه دهد؛ و چون دید که فتوحی از غیب ناگهان وارد گشت و مناسب این بحث بود که در حال کتابت بدان مشغول شده، به موقع خود آمد و نوشته گشت. و7 اما آنچه به معراج تعلق دارد بر تفسیری که در کمال به حدی رسیده باشد که نوع

اکنون گوییم معنی آن، چون معراج از عروج مشتق است، آن است که ms245 مرتبهآ نبی علیه الصلوة والسلام از مراتب انبیا و نوع انسان عروج کرده باشد و زیادت آمده و ماورای آن هیچ مرتبهآ انسانی نباشد تا مناسب احوال او و خصوصیت مرتبهآ او باشد، نه مرتبه عروج به بدن فحسب.

گوییم که قسمت عقلی در این دو لفظ از سه قسم بیرون نتواند بودن:

قسم اول: آن که مخصوص باشد به یک شخص. و آن چنان است که گفته شد، و مخصوص است بدو، و هیچ کس را در آن با او شرکتی نه.

قسم دوم: آن که مخصوص باشد بدو و خواص انسان با او مشارک. و آن آن است که دیگر انبیا به بدن عروج کردهاند و به یک لحظه از مشرق به مغرب به جثه بهم میرفته. و

قسم سیوم: آن که عموم انسان با او مشارک باشند. و هر چند بسیار احوال باشد که عموم انسان را با او شرکت باشد، لیکن در این صورت این قسم ممنوع است؛ چه، هرچند انسان را به قدر مرتبهآ هر یک عروج ما1 باشد، خاتم النبیین از تمامت مراتب و کمالات انسانی عروج [کرده و هیچ مرتبهای از کمالات انسان نمانده تا او از آن عروج]2 کند؛ و سبب فضیلت امیی او این است که محتاج نبوده به آموختن علوم3 و به کمال رسیدن بواسطهآ بدن در این دنیا، چنان که در رسالهای که در فضیلت امیی ساختهایم بشرح و بسنط گفته ایم؛ [و] «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین» اشارت به این معنی است، و آیت (ما کان محمد ابا آحد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتآم النیین)4 و آیت5 ms246 (وما أرسلناک الا رحمة للعالمین)6 همه مصدق این معنی. و هرچند بدان میماند که در این قسم عمومی هست، اما بتحقیق نبوده؛ چه، مرتبهآ نبی علیه السلام داخل مراتب عروج عوام بل خواص نیست. لاجرم عوام را در این قسم و او را با عوام هیچ مشارکتی نباشد.

اما آنچه از این معنی تصور کنند که نبی علیه الصلوة والسلام را از مرتبهآ خود هیچ عروجی نتواند بود یا نیست، [گوییم]17 به نسبت با مراتب انسان که عروج در کمال انسانی بواسطهآ بدن حاصل کنند، به موجبی که یاد کرده شد، نیست. و8 گوییم لازم نیست که مطلقا کمال به یک وجه یا یک آلت تواند بودن، الا بدین آلت که گفته شد9 که بدن است: و سایر انبیا و عموم انسان محتاج بدان که بواسطهآ آن به کمال رسند. نبی علیه السلام از کمال بواسطهآ بدن مستغنی بوده؛

[شعر:]

واذا1 کانت النفوس کباراتعبت فی مرادها الاجسام

إذا غامرت فی شرف ومجد فلا تقنع بمادون النجوم احتیاج درویشان مقدار یک دینار و کمتر باشد، و احتیاج معتبران و وجه آخراجات ایشان هزار دینار و بیشتر، [س 123 پ] و هر یک به مرتبهآ خود، و احتیاج پادشاهان به ms247 خزاین بسیار؛ چه، لشکرها و عموم خلق اهل و عیال ایشاناند. و وجه احتیاج پادشاهان2 امرا را در ضمیر نگنجد و به آلتی که ایشان دارند حاصل نگردد الا به آلات پادشاهان؛ که آن آلات پادشاهی لشکر و سازو عدت3 است. و وجه احتیاج امرا و معتبران و توانگران، گدایان را در ضمیر نگنجد و به آلتی که ایشان ذارند حاصل نگردد؛ چه، آن امارات و بزرگی به آلاتی که آن عنایت پادشاهان و املاک و آتباع و خدم4 و حشم5 و سایر اموال است و مایهآ آن گشته حاصل شده، و درویش آن ندارد. و جماعتی که معامله کنند و به کسب مشغول باشند بنیاد بر مایه و رأس المال نهند یا بر حرفتی، و مانند کمال انسان

مصراع2:

آن کار دولت است کنون تا کرا رسد

و هیچ کس را در آن شرکت نه؛ و در معامله که به مایه و کسب کنند همه را در آن شرکت باشد. و آن کمال است به بدن که همه را بدان شرکت هست.

پس بدین تقریر که رفت وجه کمال منحصر نیست در آلت بدن، بلکه کمال به انواع است. آنچه کمال انسانیت است تا مادام که در بدن باشد بواسطهآ بدن است؛ و چون نبی علیه السلام پیش از پیوستن به بدن مستغنی بوده و غایت کمال انسان نبوت است، و چون او پیش از وصول به بدن نبی در کمال بوده، معلوم شد که کمال او بواسطهآ بدن نبوده و حصول کمال مطلق بیرون بدن کمالی دیگر بوده و هست. لکن کمال انسانی مادام که در بدن است و ms248 از مرتبهآ انسانیت عروج نکرده محتاج است به بدن؛ و چون از آن کمال انسانی عروج کرده و حق تعالی بدو ارزانی داشته دم به دم بر او (موهبت)3 فیض میکند. لاجرم نبی علیه الصلوة والسلام را چون تصور کنیم که کمالی دیگر بوده بدین وجه باشد، نه بر وجه کمال انسانی که عموم انسان را در آن شرکت هست. و آن که تصور کردهاند و گفتهاند که بعد از مفارقت بدن کمال نباشد از آن جهت است که کمال4 منحصر کردهاند در بدن؛ لاشک کمالی که بواسطهآ بدن حاصل است نتواند بودن. و نیز چنان که شرح دادیم تا به مرتبهٔ‌ [امارت و]5 پادشاهی نرسند آن کمال دیگر که پیش از بدن و بعد از مفارقت بدن (است)6 تصور نرفته باشد؛ و در این صورت حق با طرف ایشان است که کمال انسانی که به بدن حوالت است ممکن نیست که بی بدن حاصل شود.

و در مقدمه بعضی از صورت و مثال و طریق آن کمال تقریر رفت، و بعضی دیگر متعاقب که بطریق تحقیق و امثله و تجربه و مشاهده حاصل شده تقریر کنیم، چنان که مفهوم و معلوم گردد که بعد از مفارقت بدن کمالی میتواند بودن و هست، و که را تواند بودن، و بخصوصیت کمال [که] بعد از مفارقت (بدن) نبی علیه السلام او را روز به روز [و] لحظه به لحظه وارد است بازنماییم و تقریر کنیم؛ ان شاء الله تعالی.

اکنون بدین مقدمات که یاد کرده شد نبی علیه السلام از کمالی که بواسطهآ بدن باشد در ازل مستغنی بوده، حو آمدن او بدین دنیا [نه] جهت کمال انسانی است، بلکه از آن مستغنی بوده و »1 از2 کمالی که حق تعالی در ازل بیواسطهآ بدن به او ارزانی داشته بقرار هم بدان موجب در حق او فایض و مرتب، و بعد از مفارقت بدن هم بر آن موجب که بوده هست و خواهد بود، الی مایتناهی.

[امثال برای مراتب کمالات کاملان]

و مراتب کمالات کاملان مانند مراتب جواهر و مراتب اعداد تصور باید کردن؛ چه، دانهآ مروارید چون دانگی باشد ms250 و آن را قیمتی معین، بایستی که چون دو دانگ بودی قیمت آن بر همان موجب مضاعف شدی؛ و نه چنین است، که قیمت آن اضعاف آن می شود و تا جایی میرسد که تسویی3 که بر دو مثقال زیادت گردد آن تسو را قیمت زیادت از دو مثقال باشد. و اعداد4 آحاد و عشرات و مآت و الوف و الوف الوف که آن را مینویسند، چندان که اعداد زیادتتر، به جایی میرسد که یک حرف که بدان میافزایند از صد هزارهزار زیادت میگردد. و چنان که میبینیم که طالب علمی به روزی یک لفظ فهم میتواند کرد، و به جایی میرسد که روزی چندان فهم میکند که در مدت ده سال گذشته؛ و کس باشد که در مدت عمر، یکروزه شخصی مستعد حاصل نتواند کرد. هم بر این موجب مراتب و کمالات انبیا علیهم الصلوة والسلام تصور باید کردن، خصوصا کمالات نبی علیه السلام بدین موجب است که کمالات انسان عالم تا غیر عالم، و انسان عالم عارف تا عالم فحسب، واولیا تا عالم عارف فحسبت، و انبیا تا اولیا، وانبیای مرسل تا انبیای غیرمرسل همین معنی که در جواهر و اعداد و احوال طالب عالمان در مراتب نمودار گفتیم متصور و محقق است. و همچنین مراتب نبی علیهالسلام بعد از مفارقت [بدن] هر روز و هر ماه و هر سال در ترقی است به موجب مذکور.

و مراتب کمالات انبیا، خصوصا از آن خاتم النبیین، آنچه از عظمت ایشان بدین دنیا میرسد این است که یاد کرده شد؛ و عظمت و مراتب ایشان که بدان جهان تعلق دارد و لازمهآ ایشان باشد اضعاف اضعاف آن تواند بود.

لکامل و ناقص را گذربر دوزخ است]

اما کمال عموم انسان بعد از حمفارقت »7 بدن هم روشن است:

اول: آن است که هر یک از انسان کامل و ناقص را1 گذر بر دوزخ است. و در مذهب ما چنین است، چنان که فرموده است: (و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیا)2 و لاشک چنین تواند بودن؛ چه، کم آدمی باشد ms252 که محتاج بدان نبود که [از او]3 بازخواستی و پرسشی کنند؛ و عین بازخواست و پرسش هر یک دوزخ او باشد. و چون از آنجا خلاص یابد و پاک شود، کمال بنده باشد او را بعد از مفارقت بدن. و آن جماعت را هر یک به حسب افعال و اعمال مرتبهآ کمال باشد، [و آن مراتب عظیم بسیار است. لاجرم بعضی را همین مقدار کمال باشد]4 که از دوزخ خود خلاص یافته باشند و به بهشت خود رسیده. و شخصی را که مرتبهآ [او از دیگری]5 اعلی باشد، اگر تصور کند که به بهشت ماتحت رسد عین دوزخ او باشد. و تمامت مراتب هم بدین قیاس؛ چنان که نبی علیه الصلوة والسلام فرموده که «حسنات الآبرار سئات المقربین».

[تمثیلها در احوال نفس و بدن]

و مرتبهای که آن کسان را در کمالیت بعد از مفارقت بدن خواهد بودن، در آن کمالیت همه با هم مشارکند؛ وآلت آن کمال آلتی است که هم بواسطهآ آلت بدن حاصل کرده. و مثال آن چنان است که آلات زرگری بواسطهآ آلات آهنگری حاصل گشته باشد. همچنین بسیار آلات صناعات به آهن حاصل گردد، و علی هذا فقس6 و اگر خواهند که در [س 125 ر] معنوی تصور کنند، آن چنان است که انسان که طبیعت آن داشته باشد که موسیقی بیاموزد او را هیچ آلتی محسوس زیادت از دیگران نیست که طبع آن نداشته باشند. و هرکس که آن طبع داشته باشد او را دست ندهد که خویشتن در موسیقی تضنیف کند مانند آن دیگر که موسیقی داند؛ و آنکه تضنیف کند، او آلتی دیگر محسوس زیادت از دیگران ندارد؛ و بی سببی و آلتی هم محال باشد. لاجرم او را آلتی و سببی

و مثالی دیگر مخصوص به احوال نفس و بدن آن که اولا حواس سلیمه نفس را حق تعالی کرامت فرموده بواسطهآ بدن تا بدان احساس کرد2 و چیزها از طریق حواس او را معلوم شد، و این معنی مکررگشت و نفس را دانستن چیزها ملکه شد. بعد از آن نفس را در دانستن کلیات حکمیات3 به حواس احتیاج نماند. و این معنی در کاملان قویتر و در ناقصان ضعیفترباشد؛ چه، ایشان از معلومات حس برنگذشتهاند و در معقولات شروع نکرده تا ملکه گشته. چون آن نفس کامل مفارقت کند، آن کمالات او را حاصل شود بی بدن و آلات بدنی، و اگر چه در اصل به آلات بدن حاصل شده. و همچنین هر کس که بواسطهآ آلات بدن خیر و کارهای نیکو ملکه کرده باشد، در آن جهان بی واسطهآ آلات بدن همان خیرات که او را ملکه شده در ذات او باشد، و به سبب آن کمال که او را حاصل شده و ملکه گشته در حق او دم به دم مواهب رحمانی و نورانی واصل می شود؛ اللهم اجعلنا منهم واحشرنا فی زمرتهم.

و هر چند اکثر خلق را چنان تصور ms254 افتاده باشد که کمال بواسطهآ بدن است، و راست است؛ لیکن4 بعضی آن است که مطلقا بواسطهآ بدن است فحسب، چنان که علومی که بواسطهآ حواس حاصل میشود و لذات جسمانی همه از این قبیل است؛ و بعضی آن

و مثال این چنان است که چون محتاجی مکتوبی و مثالی1 از حکام شهری بستاند، چون هم در آن باب از وزرا و حکام اصلی فرمانی بستاند یا یرلیغی23، هر چند آن کار معین بواسطهآ آن امثله بهتر «حاصل »3 شده [باشد]4، لیکن چون اقوی و اشرف از آن حاصل کرده بدان مکتوبات اولین احتیاج نماند. اگر تلف شود در کار او خللی ننماید؛ چه، آلتی اشرف بدان واسطه حاصل کرده باشد. و غرض از روح به بدن متصل گردانیدن تحصیل کمال است؛ لیکن نه تنها کمال اولین که شرح دادیم، یلکه کمال ثانی. چه، کمال ثانی جاودانه5 است، هر چند از کمال اول حاصل میشود.

اکنون نباید که از این معنی غافل مانند. و اکثر مخلوقات که حق تعالی آفریده بدین وجه است؛ هر یک خاصیت معین ms255 دارد، و به تبعیت آن خاصیت اولین خواص دیگر از آن حاصل میشود به وجوه بسیار؛ چنان که انگور که خاصیتی معین دارد و به هر سببی از اسباب چیز دیگر میشود و خاصیتی دیگر گیرد؛ و تفصیل و شرح آن بسیار است. و ظاهر آنچه مختصرات و محسوسات است بدین وجه است. کلیات بواسطهآ آن که نامحسوس است و هرکس را در دانش آن شروع نیست، این معانی از آن فهم نکنند و از آن غافل مانده باشد. لیکن هم بر این طریق باشد و بدان موجب تصور باید کردن؛ چه،

[سه قسم عروج] غرض از این قضایا و مقدمات آن که سه قسم عروج که به قسمت عقلی واجب است مصورگشته باشد که هر یک بر چه وجه است، و یک قسم از آن که نبی علیه السلام از آن مستغنی بوده روشن گردد، و یک قسم که او در آن متفرد است و یک قسم که انبیا با او مشارکاند5 همه روشن گردد.

اماء آن قسم که او از آن مستغنی است شرح داده شد. و آن قسم که او در آن متفرد7 است - چنانکه گفتیم که مرتبهای است که از مراتب انسان عروج کرده و نام و لقب او معراج شده و مخصوص به مرتبه نبی علیه السلام شده- این بود.

و معراج هر چند از عروج مشتق است، جهت آن معراج گفتهاند و عروج نیامده که تا مادام که عروج گویند شاید عروجی دیگر باشد؛ و چون گفتیم که ماورای آن ms256 عروج مرتبهآ انسانی نیست، اگر لفظ عروج آمدی ضرورت شدی که مرتبهآ دیگر شاید که باشد عروج میباید کردن. و چون هیچ مرتبهآ عروج نمانده، معراج گفته؛ چه، به مکانی و مرتبهای رسید که عروج نمانده8 و معراج شده، و صیغت «معراج» مخصوص به مرتبهای که بالای آن از مراتب نوع انسان چیزی نمانده شده. و چون هیچ مخلوقی9 بدان مرتبه نرسیده و معراج [مخصوص]10 به نبی علیه الصلوة والسلام شده، و اگر هرگز از جای خود

شعر:

و رب وقت وجودی فیه اسأمه دع الاجانب بل روحی تزاحمنی

مستغرق یادت آنچنانم کم هستی خویش شد فراموش

و در آن بحر غوص میکند و درهای یتیم2 بیرون می آورد و همواره بدان در4 مشغول میباشد. و این مرتبه نیست و نتواند بود الا [مرتبه]5 خاتم النبیین که [نبوت]6 و کمالات انسانی بر او ختم شده. و سبب آن که بواسطهآ دین و ارشاد اهل عالم نبی علیه الصلوة والسلام7 مبعوث ms257 بود به خلق، بضرورت8 به هر وقت با کار خلق می پرداخت و پنج وقت نماز را بر خود فرض9 کرده تا بدان اوقات همگی به ملاحظهآ حق مشغول باشد. و چون او را در آن حالت دم به دم از ملاحظهآ صفات حق بخششها و کمالات میرسیده10 و دم به دم معنی دیگر روی مینموده11 بیواسطهآ بدن، و در هر حال تشریفی و انعامی بدو

و بدین مقدمات روشن میگردد که معراج نبی علیه السلام که مخصوص است بدو هیچ انسان را با او در آن شرکت نه3.

و آن آنست که به هروقت جهت مصالح دین و اهل دنیا به جنه به یک لحظه مصاحب روح شده، به هر جهت که ارادت او افتاده به یک لحظه از مشرق به مغرب و شمال تا جنوب و دیگر جهات سیر کرده است. و هر چند دیگر انبیا در آن معنی با او مشارکند، لیکن در آن مرتبه ms258 نیز هیچ یک آن قدرت نداشته که نبی علیه السلام. و این سیر جثه که بعضی پنداشتنهاند که معراج آن است و بس، و پندارند [س 126 پ] که مالاکلام4 به جانب بالا سیر کند فحسب5، نه چنان است؛ چه، گوییم هر کس که جهت امری از امور عزیمت حرکتی کند، تا در آن غرضی و مصلحتی تصور نکند حرکت و عزیمت نکند. و در آن شک نیست که در هر ارادتی و حرکتی و عزیمتی فایدهای و خاصیتی باشد که دون فایده و خاصیت دیگر ارادتها و عزیمتها و حرکتها باشد. و چون حق تعالی انبیای

و آنچه گفتیم که لازم نیست ms259 که سیر به جثه به جانب بالا باشد و بس، بل به همه جهات، عین این آیت مذکور بر آن دلالت میکند؛ چه، از مسجد حرام تا مسجد اقصی سیر به بالا نیست الا در جهتی از جهات بطریق عرض. و چون گفتیم که در هر حرکتی و سیری خاصیتی و غرضی باشد و در هر مکان هم خاصیتی دون خاصیت دیگر حرکات و امکنه، اکنون این سیر در این دو موضع متبرک که از دنیا بر گزیدهآ حق تعالی است و اکثر انبیا را بدان مفاخرت بوده و تمامت خلق آن9 را قبله گاه و موضوع حاجات کرده، به حسب خاصیت مذکور از همه مکانی برگزیده تراست. و نبی علیه الصلوه والسلام10 جهت

دیگر سیر نبی علیه السلام بدان موضع متبرک نه تنها جهت معانی مذکور بوده لیکن جهت آن نیز بوده تا آن موضع9 متبرک به شخص مبارک او مشرف گشته و شرف10 تمام یافته، و همچنان که خاتمالنبئین در کمال خاتم است آن موضع نیز بواسطهآ حضور مبارک او شرف تمام یافت11 چنان که نشاید که موضعی دیگر شریف تراز آن باشد، و کمالیت و

لکن مدحت مقالتی بمحمد

ما ان مدحت محمدا بمقالتیلکن.

حو مصدق این »2 معنی حدیث نبوی علیه الصلوه والسلام که در حق سلمان فرمود که «إن الجنة الی سلمان اشوق من سلمان الی الجنة». و آنچه تنها جهت این مواضع [این آیت آمده و جهت دیگر مواضع]3 نیامده آن است که گفته شد. و نیز آن که وقتی که کمال و شرف شخصی به چیزی باشد مباهات بدان تواند نمودن و خود را بدان مخصوص گردانیدن. و مرتبهآ سیر کردن به جثه به نسبت با مرتبهآ کمال نبی علیه الصلوة والسلام3 مرتبه ای قوی نیست، سبب آن که دیگر از انبیا را این مرتبه بود.5 و مرتبهای بزرگتر از آن تواند بودن که دیگر انبیا را در آن شرکت نباشد، و آن مرتبه6آ معراج است که مخصوص است به نبی علیه السلام، و ماورای آن مرتبهای نباشد و ms261 هیچ انسان بدان نرسیده و نرسد، چنان که7 در ماقبل یاد کرده شد. و چون چنین باشد چه واجب کند که خود را به مرتبهآ ادنی مخصوص گرداند و بدان مشهور کند تا صفات و کمالات او نزد خلق محجوب ماند. و چون محسوس نیست و هر کس آن را چنان که حق آن است درنتواند یافتن، سبب تردد و حیرت ایشان میگردد و ممکن که بر وجهی حمل کنند که سبب ضلالت ایشان شود. بدان سبب در تشهیر آن معانی مبالغت رفته و حق تعالی صفات کمال نبی را علیه السلام در مرتبه ادنی زیادت تشهیری8 نفرموده و شهرت مرتبهآ او به معراج، که حقیقت عروج است از مراتب نوع بشر و هیچ نبی مرسل را9 میسر نشده بلکه نهایت مراتب انسانی است و کمال بدان ختم میگردد، فرموده. چون رسول علیه السلام و صحابهآ کرام و علمای امت را محقق گشت که از آن مرتبه بالاتر نوع انسانی را ممکن نیست، در تشهیر آن لفظ معراج مشهور فرموده، و چون چنین باشد دیگر مراتب بالضروره در تحت آن باشد.

[معجز، سیر در جهات نامحصور، معراج] و به موجب مقدمات که گفته شد که1 معجز نیز از کمال مراتب اعلی است و بیرون [س 27 اپ]2 انبیای مرسل دیگری3 را در آن شروع نه، پایهٔ‌ نبی علیهالصلوة والسلام بالاتر از آن است که او را تنها به معجز شرف و کمالیت نهند؛ چه، دیگر انبیای مرسل در آن شرکت دارند. و هر چند شریف است، لیکن مرتبهآ نبی علیه السلام که بدان مخصوص و اکمل باشد بالاتر معجز تواند بود تا او از دیگر انبیا بکمال تر تواند بود3، و آن اکمل که معلوم گشته معراج است. و لاشک کاملان سعی در ترقی نمایند و بدان کوشند تا آنچه نیافتهاند بیابند. و از آن جهت است که معجز بیرون آن که به وقت احتیاج و دعوت خلق ms262 کرده زیادت بدان مشغول نشده؛ چه، اگر پایهآ اعلی بودی همواره بدان مشغول بودندی؛ و آنچه همواره بدان مشغول نبودهاند از معجز بوده؛ چه، در یک حالت قدرت در یک امر معین و در همان حالت عجز در آن چیز معین محال باشد. لاجرم نه از عجز بوده باشد، الا آن که احتیاجی که بدان داشتهاند جهت ارشاد و اعجاز خلق بوده. و معجز چون انبیای مرسل را بوده است، و نبی علیه الصلوة والسلام به اظهار آن مداومت ننموده، پس آن قسم سیوم باشد که میان او و اخص الخواص مشترک باشد. و به سبب عدم مداومت معلوم می شود که غرض تعجیز منکران و جذب خلق است و دعوت ایشان به راه حق، نه جهت ترقی خود در مدارج قدس.

و تمثیل آن چنان است که شخصی کامل جماعتی را که مستعد کمالاند میبیند که از کمالات إعراض کرده تضییع زمان شریف میکنند5، و به موجب التعظیم لآمر الله والشفقة علی خلق الله ایشان را به راه حق عبودیت باری عز شأنه و تکمیل ایشان دعوت میکند. و تا ممکن باشد که ایشان را به راه احسن دعوت کنند6 نشاید که به دست و شمشیر کنند؛ چه، حق سبحانه و تعالی فرموده است: (أدع إلی سبیل ربک بالحکمة والموعظة الحسنة و

هر کجا داغ بایدت فرمود چون تو مرهم نهی ندارد سود و چون این قاعده مقرر گشت معلوم شد که فایدهآ معجز ارشاد مستعدان و تعجیز منکران است، و جملهآ انبیا و رسل را بوده؛ پس از خواص خاتم النبیین نباشد، و عدم استمرار ایشان بر اظهار معجز دلیل آن که ترقی در کمال بر آن موقوف ند.

شعر5:

ما ان مدحت محمدا بمقالت لکن مدحت مقالتی بمحمد

و مع هذا ترقی او از این سه مرتبه که به سبب آن معراج بدو منسوب گشتنه بمراتب نامتناهی بالاتر بوده، و بعد از مفارقت نیز نفس مقدسه6آ او را دائما علی الاستمرار و التأبید زیادتی کمال و ms264 ترقی در آن مراتب که تعبیر از آن مقدور بشر نیست تواند بود. و آنچه معراج عظیم تر از معجزات7 است آن که دیگر انبیا در آن شرکت ندارند؛ و آن که نبی علیه الصلوة والسلام همواره بدان مشغول بوده و بدان مستغرق، و در خلوات و نماز استغراق او تا به حدی که [هر لحظه]8 اله اکبر تکرار میکرده و هیچ نبی را بدین موجب که هر لحظه او را بواسطهآ استغراق ملاحظهآ صفات حق دم به دم کمالی و عروجی حاصل شود که صفات حق تعالی مشاهده کند و بر سبیل اقرار و استغفار گوید الله کبر نبوده. و تفسیر الله اکبرو عظمت واحوال آن در تفسیر (قل یا ایها الکافرون)9 بشرح گفته شده، و هم در این رساله و رسایل دیگر هم در این مجلد ذکر رفته؛ از آنجا مطالعه کنند.

و به موجبی که تقریر رفت هر چند مرتبهآ نبی10 معظم تراز آن است که بدان مشغول

و کلیات جهات هر چند شش است و بر همه قادر، لیکن جزویات جهات عظیم بسیار و نامحصور تواند بود. و نبی علیه الصلوة [س 128 پ] والسلام2 بر همه قادر. بدان سبب نشاید حرکات سیر ms265 او در شش جهت منحصر گردانیدن، الا به جهات نامحصور. و مکانی که جهت مصالح عبوم خلق احتیاج بوده و به یک لحظه سیر میکرده3، و مسافت ماههاو سالها سیر کرده. و آنچه احتیاج بدان سیر و حرکت نبوده به معراج خاص، که بدو مخصوص است و دیگری را در آن4 معراج مدخل نه، به ملاحظهآ صفات و کمال حق مستغرق بوده. و در این جمله سیر5 که ذکر رفت هیچ سیری از آن معظمتر نه، هم به حسب مکان و هم به حسب حرکت وهم به حسب قدرت؛ چه، آن از مکان6 و بعد منزه است و قدرت به وصول آن غیر خاتم النبیین هیچ کس دیگر را نرسیده و نرسد. و به موجبی که در مقدمه یاد کرده شد او را در اوقات خلوات نماز7 مر لحظه [که]8 فکری کرده عین معراج او بوده؛ چه، فکر او در هر امری از امور بالای مراتب نوع انسان بوده، که معراج عبارت از آن است. لاجرم او را چه حاجت که به هر امری او را سیری باید کردن، مگر بعضی [مخصوص]9 که جهت عباد «نکند، جهت»10 خود کند11، که

شعر:2

گاه نیست بدین پرده اندر تو را راه نیست

از این راز جان تو آگاه نیست و او را با هرکس آشکارا کردن که عقل و دانش ایشان بدان نرسد متعذر نموده، که لافشاء آسرار الربوبیة کفر».

اکنون چون سیر کردن به جثه در یک شب یا یک لحظه مسافت بسیار پیش مردم مشکل مینماید، و بعضی بر آن منکر باشند ms266 و بعضی متحیر، بیان آن که بر چه وجه تواند بودن ضرورت میگردد، تا منکران ترک انکار گیرند و از دوزخ خلاص یابند و متحیران نیز از تحیر بیرون آیند؛ ان شاء الله تعالی.

[دربیان چگونگی معراج پیامبر اسلام]

گوییم که3 بعضی گفتهاند که نبی علیه السلام با جثه بهم به معراج رفته، و بعضی گفتهاند بی جثه، و بعضی تعجب نموذه و مستبعد داشته که به جثه چگونه عروج توان کردن.

اکنون گوییم که آن جماعت که بدین انکار کنند یا اصحاب ادیان و ملل باشند، یا نه؛ و اصحاب ملل، بعضی علما و حکما باشند و بعضی عوام الناس.

اما آنچه علما و حکما باشند4 در [بند]5 تحقیق معانی به ادلهآ نقلی، وطالب براهین عقلی شوند. و با عوام الناس بحث به تحقیق نتوان کردن و [از]6 نقلی باید گفت تا به تقلید معتقد شوند. اما جماعتی که ایشان از علما و حکما و اصحاب ملل وادیان باشند

و چون کسی خواهد که این معنی با آن طوایف روشن کند، بضرورت1 با هر یکی هم به حسب معتقد او و هم به طریق معقول درست و روشن باید کردن تا مقبول افتد؛ والا اگر به حسب [اعتقاد]2 ما است، ما خود معتقدیم. و چون دیگران نامعتقدند، از اعتقاد ما ایشان معتقد نگردند [س 129 ر و پیش ایشان واضح نگردد.

اکنون پیش تر بحث معتقد هر طایفه از اصحاب ملل روشن کنیم تا مطلقا نتوان گفتن که به جثه عروج محال است.

اول: با طایفه یهود که مذهب ایشان پیشتر است. گوییم که معتقد شما آن است که اخنوخ به جثه به آسمان رفت، و نص تورات بر این موجب است. و چنان ms267 آوردهاند که ادریس علیه السلام او است؛ و نص تورات است که پسرزادهآ هارون علیه السلام، فنخاص نام، بواسطهآ آن که بلعم باعور زنان و دختران اهالی آن ولایت بیاراسته بود و در میان بنی اسرائیل انداخته تا ایشان به زنا مشغول شدهاند، و یکی از [جمله]3 معتبران بنی اسرائیل دختر پادشاه آن شهر را برابر موسی و هارون علیهما السلام در خیمه برده و به زنا مشغول شد، بدان واسطه مرگ فجأه4 در بنی اسرائیل افتاد؛ و موسی و هارون بدان واسطه میگریستند و تدارک نمی توانستند کرد. فنخاص از راه غیرت دین نیزهای بر آن خیمه زد وآن هر دو را به نیزه به هم دوخته با خیمه بهم بر تیغ آفتاب داشت. در حال خشم حق تعالی باز[کم]5 آمد و فجأه بازایستاد. جبرییل6 به نزد موسی علیه السلام آمد که فنخاص پسر العازار پسر هارون امام چون از راه غیرت دین چنین کاری کرد و بواسطهآ فعل او چندین خلایق در حیات7 ماندند، اکنون شرطی است با او که نمیرد و همیشه سلیم باشد. و هر چند از بنی اسرائیل بعضی گفتهاند که این شرط سلامت به روح و نفس است نه به بدن، لیکن بدین موجب خطابی به هیچ پیغامبر نرسیده؛ و اگر نه اشارت به

دیگر هر چند در نص تورات چنان آمده که موسی علیه السلام وفات یافت و بمرد، لیکن صورت وفات او بدان جمله بوده و نصوص بدان ناطق که موسی سخنان و وصایا آنچه خواست بگفت و بر کوهی که نام آن در تورات نوو آمده رفت به عزم مردن، و آنجا بمرد و ملایکه او را دفن کردند؛ و هرگزکس مردن او ندید و گور او کس ندانست. ms268 بعضی از مفسران بنی اسرائیل گفتهاند که2 سبب آن که تا عوام در غلط نیفتند و او را به شیوهآ بت نپرستند، روشن لفظ مردن آمده و نگذاشته که کسی بر حال او واقف گردد؛ لیکن بدین موجب برکوه رفتن و باختیار مردن [را] سبب آن بوده تا تن زنده باشد، و از این دنیا به جثه رفته و با جسد بهم زنده باشد؛ و اگر نه چنین بودی عوام بدانندی که زنده است، والا چرا برابر خلق نمرده.

وآنچه معراج نبی علیه السلام در شب بوده، چنانچه فرموده: (شبحان الذی آسری بعبده من المسجد الحرام إلی المسجد الاقصی)3 [لآیة]4، آنچه به شب بوده مناسب و مصدق این معانی است؛ چه، نخواسته که او را ناگاه غایب بینند و دیگر باره حاضر، مبادا که همان لفظ که جهال ترسایان د رحق عیسی علیه السلام میگویند که او خدا است جهت او نیز بگویند و خلق گمراه گردند؛ چه، او جهت آن آمده بود تا دعوتی و تکمیلی که دیگر انبیا [را] قوه و قدرت از آن [س 129 پ] قاصر آمده او به کمال رسانآد. اگر از این معنی چیزی دیدندی مطلقا از این سخن گفتندی. و از آن جهت بوده که بعد از وفات نبی5 خلیفهآ رسول الله ابوبکر رضی الله عنه بر منبر رفت و گفت: من کان یعبد محمدا قانه قد مات و من کان یعبد رب محمد فانه حی لا یموت تا نبادا چیزی که خلل دین و اعتقاد باشد بگویند و خلل در دین و اعتقاد مسلمانان درآید. لاجرم چنان سری عظیم به شب باید، و نیز خلوت را و کارهای سری را شب لایق تر از روز. و اگر گویند که چون آسری

دیگر در اواخر عهد بنی اسرائیل در صحف5 ایشان آمده که انبیا و الیسع به اندک زمانی از ملکی به ملکی سیر میکردهاند6، و مذهب نصاری در باب عیسی علیه الصلوة والسلام آن است که بعضی او را خدا و بعضی پسر خدا گفتهاند؛ و چون چنین باشد کی7 حوالت مردن بدو کنند؛ و در مذهب مسلمانان در باب عیسی علیه السلام آن که او نمرده و به جثه به آسمان رفته، چنان که فرموده که (و ما قتلوه یقینا بل رفعه الله الیه)8. و آنچه ادریس علیه السلام به جثه به آسمان رفته مالاکلام9 است، چنان که فرمود که (و رفعناه مکانا علیا)10.

بدین تقریر و مقدمات، پیش همهآ خلق اهل کتاب به جثه عروج کردن مقرراست.

اما نزد11 اهل تحقیت و معقول، هر چند بعضی از ایشان مستبعد دارند و ادلهآ عقلی خواهند و گویند چگونه جسمانی ثقیل خفیف گردد و میل به جانب بالاکند با روحانی بهم، گوییم عجب نتوان داشتن که، به اسباب، ثقیل خفیف گردد یا با وجود نقل خفت12

دیگر آب که سفلی و [س 130 را ثقلیل است، چون حرارتی در آن بادید آید بخار میگردد و بواسطهآ آن حرارت و نور آفتاب متصاعد و خفیف میگردد؛ و به هر وقت دیگرباره به اندک برودت هواباران میشود و با زمین میآید. چون همه روزه این معانی می بینیم تعجب نمی داریم، با آن که [جای] تعجب است. اگر بواسطهآ نوری که معظم تراز نور آفتاب باشد، [که]2 اول ما خلق الله نوری»، این معنی از آن نور حاصل میگردد چه عجب باید داشت؟ خصوصا چون تقریر کردیم و مشاهد [و] معاین4 است که آفتاب به هنگام آن که گرمتر شود این معنی بیشتر باشد؛ و چون سبب حرارت و شدت آفتاب کمتر شود، آن قوت ریودن آب کم ترگردد. همچنین اگر سببی از اسباب در بعضی ارواح مطهر بادید آید که قویتر شود و آن معنی از او صادر گردد و بر جثه مستولی شود و او را برباید، چه عجب باید داشتن؟

دیگر میبینیم که بواسطهآ قوت دست شخص یا منجنیق یا کمان، سنگ و تیر بر بالا میاندازند و بی اختیار میرود. و آن چیز که او را میبرد قوتی است که5 در آن حالت که آن سنگ می رود از جرم دست و منجنیق و کمان هیچ جزوی از آن با آن نیست؛ ms271 و آنچه او را میبرد محسوس نیست، الا نام آن قوت نهادهاند. و آتش رنگ ندارد؛ چون قصد مرکز خود کند چیزی از ارضیت با آن بهم مخالط است، و بدان سبب رنگ دارد، والا رنگ

دیگر چون حکما گفتهاند که سبب زلزله بخاری است که در زمین بادید می آید8 و چون منفذ جوید و منفذ نباید زمین را بلرزاند؛ و نیز مشاهده میکنیم که اگر از حبوبات مانند باقلی و نخود و غیره ms273 در دیگ سنگین یا خم آغارند9، با وجود آن که سر آن باز باشد چون آغشته گردد در دیگ نگنجد [و به بالا برنیابد، در عرض قوت کند و دیگ و خم را از هم بشکافد؛ اکنون قوت نفس کامل را چگونه اثری عظیم تصور نکند یا کم تراز بخار زمین و حرکت حبوبات نهند؟

دیگر چون جمادات بی قوت نفس بسیار باشند، چنانکه یاد کرده شد، که متصاعد میشوند و همچنین به اسباب بسیار جمادات روانه میگردند؛ چون نمک و شکر و خاک و غیره که در آب حل کنند، و چون آب قوی تراز آن باشد در آن روانه شود و به مجاورت و قوت آن با هم میرود؛ ضرورت گردد که چون نفس قویتر شود قوت و افعال او بخلاف ضعیف باشد. لاجرم قوت و اثر نفوس کامله کم تراز قوت آب و اثرآن در نمک و شکر و خاک نباشد، و کم تر از فیل که چنان جثه را میکشد، و کم تراز آن آلات که بقوت پرو غیره چنان که شرح داده شد نباشد، و واجب بود که اثر آن قوتی چنان باشد که جثه را به هر کجا خواهد تواند، بر بالا و بر یسار و بر یمین و زیر و به هر جهت که خواهد، بردن و باز آمدن. لکن1 این معنی را چون مخصوص است به انبیا و به چشم [وا] دل نادانان عجیب نماید، نخواستهاند که هر کس بر آن سر مطلع کردن تا حیرت نیارد. و چون [هرا2 انسانی را قوت و قدرت و فهم آن نیست که این معانی غریب بداند3، هرچند آنچه میبیند4 و مشاهده میکند5 هم6 عجیب است؛ لکن چون چشم او بر آن عادت کرده پیش او آسان نماید، و هر چه ندیده و فهم نکرده پیش او مشکل نماید.

آنچه تمامت تقریر کرده شد از حرکات جمادات و حیوانات، اگر حق سبحانه و7 ms274 تعالی آن [قوت]8 نبخشیده بودی مشکل بودی، بلکه نبودی. و چون9 به قوتی و موهبتی که حق تعالی بخشیده این همه حرکات بازدید آمده، موهبتی که حق تعالی بدان عظمت به انبیا علیهم السلام داده چگونه آن را اثری و قوتی زیادت از آنچه در سایر اجسام موجود است و مشاهده میرود نباشد؟ تصور کردن آن واجب، و تصور ناکردن آن از عقل و قیاسات دور؛ و یمکن که چون به آن انکار مصرگردند به کفر انجامد؛ نعوذ بالله من الکفر والشرک و الجهل.

اکنون چون تقریر معانی که به معراج - که مخصوص است به نبی علیه السلام - تعلق

در بیان آن گوییم که جهت آن معراج که ذکر آن تقدیم یافت مخصوص [بود]4 به خاتم النبئین علیه الصلوة والسلام که از اطواری که دیگر انبیا را بود عروج کرده بود و به جایی رسیده که حق تعالی را که «هیچ »5 پیغامبری6 او را ندید، او دیده است. و جهت موسی علیه السلام چون التماس رؤیت کرد خطاب لن ترانی آمد. و تحقیق بحث این رؤیت محتاج است به مقدماتی چند و امثله و نظایر بسیار؛ و ما در رسالهآ ms275 تفسیر [سورت]1 (قل یا ایها الکافرون)8 بیان آن به شرحی مستوفی کردهایم و اینجا مجملا آن مفصل را ایراد میکنیم.

و آن چنان است که اول نوبت که اتفاق بحث رویت افتاد در جامع اردوی9 معظم بود، و برزیان10 این ضعیف رفت که نمودار آن بغایت واضح است؛ مثلا در این حالت که ما در

یکی آن که خیمه حایل است.

دیگر آن که ماه هنوز به بدر نرسیده.

دیگر آن که روز است، نه شب.

و به وقتی که این موانع نباشد آن را به چشم سر توان دید1. و مادام که یکی از این موانع باشد آن را به چشم سر نتوان دیدن؛ معهذا اگر در این حالت چشم بر هم نهیم به چشم دانش فی الحال بدر را ببینیم2. چون بدین طریق میتوان دید، چشم دانش قوی حالتر3 است از چشم سر. و چشم دانش محسوس نیست، بلکه حس جزوی، بلکه پرتوی از دانش است. پس کمال چشم دانش آن قوت تواند بود که حق تعالی را بدان موجب که شرح داده شد ببیند3. در آن مجلس عجالة الوقت را به بندگی [پادشاه اسلام]5 خلد الله ملکه عرضه داشته آمد و پسندیده افتاد. و بعد از6ادای نماز، هر چند این مثال مناسب و دلپذیر مینمود خواست که چند اشکال را که با جواب بهم در خاطر آمده بود دفع آن را، که اگر صاحب ذهنی با سر آن افتاد، حل کرده باشد تقریر کند. و از آن اشکالات یکی آن است که چیزی معین را مادام که به چشم سر معاینه7 ندیده باشند، هرچند چشم بر هم نهند آن را به چشم دانش نتوان دید؛ چه، او را آن دانش حاصل نشده، و سببی از اسباب دیدن به چشم دانش دیدن به چشم سر است، و هرچه8 آن را دید در مصدر نور دانش منقش ms276 گشت.

اشکال دوم آن که میان اهل اسلام در رؤیت حق تعالی اختلاف کردهاند9. بعضی بر آنند که او را به چشم سر توان دید، و تمثیل به حدیث «انکم سترون ربکم کما ترون القمر لیلة البدر» و آیت: (وجوه یومنذ ناضرة إلی ریها ناظرة)10 و دیگر نصوص میکنند. و بعضی میگویند که او را به چشم سر نتوان دید، به چشم باطن توان دید؛ و اصل تمسک

[دیدن چشم سر و چشم سرا

بنا بر این معنی در جواب آن اشکال میگوییم که چگونگی دیدن چشم سر و چشم باطن2 و اقسام [س 131 پ] آن را بیان میباید کرد تا آن اشکالات مرتفع گردند. و آن چنان است که چشم سر آدمی هر چند رطوبتی قلیل محقر است، حق تعالی آن رانوری بخشیده که آن3 نور به آن چشم نتوان دیدن، و به آن نورو آن4 چشم دیگر چیزها را توان دید. و آن نور را به چشم سر یعنی به5 چشم دانش توان دیدن؛ چه، هم چنان که سررا چشمی از رطوبت و نور هست، سررا نیز چشمی از نور محض هست. و نور چشم سرو نور چشم سر مانند برادران صلبیاند6 و مصدر ایشان که نور (الله نور السموات و الآرض)7 است یکی است، و آن دو چشم مانند دو روزن دو خانهاند؛ یکی8 از آبگینه صافی لطیف و دیگری از خشت تیره کثیف، که شعاع آفتاب از آن دو روزن دو خانه تافته. آن دو نور باشد از یک مصدر؛ لکن در هر خانه به حسب ms277 ماده عملی دیگر کند؛ چه، اشراق و ضوء در خانهآ آبگینه بیش از آن باشد که در خانهآ کل، بلکه نسبت نتوان کرد. و آیت (متل نوره کمشکوة فیها مصباح المصباح فی زجاجة الزجاجة کانها کوکب دری)9 اشارت بدین رموز تواند بود؛ چه، [درآن]10 ترددی نه که ظهورنور مصباح و اشراق آن در زجاجه که مثال حسرو روح است بیش تراز آن است که در مشکوة که مثال»11 بدن و سر است؛ چه، از زجاجه نیز به مشکوة ضوء میرسد. و این تفاوت به سبب لطافت ماده

و بعضی مردم این دو بینایی مذکور را یکی چشم سر میگویند و یکی چشم سر، و بعضی چشم ظاهر و چشم باطن یا نور ظاهر و6 نور باطن، یا بصر و بصیرت. و7 به هر حال و به هر نام گویند، معنی یکی است؛ حو از اینجا گفتهاند؛

و این ضعیف ms278 را چنان مناسبتر نمود که چشم باطن را چشم دانش گوییم. و هر چند «دانش» عام تر از آن است که سبب آن یک چیز نهند، لیکن چشم دانش بلاکلام صفت او است. و عجب آن که یک سبب دیدن چشم دانش دیدن چشم سر است، که او را هم در این حال به مرتبهای از چشم دانش نازلتر نهادیم.

و دیدن چشم سر سه قسم است:

قسم اول: آن که معاینه ملاحظه کند و ببیند.

اکنون چون دیدن چشم سر بدین اقسام و وجوه که ذکر رفت محقق و مقرر شد، و مشاهده میکنیم که تمامت واقع است، از اینجا قیاس توان کردن که به ملاحظات چشم سر که چشم دانش با آن مشارک است هزاران هزار بار چندان که ملاحظهآ چشم سر مجرد است میتوان دیدن. و چشم سر چون به مجرد ملاحظه میبیند، چیزها را یک یک

و هر آدمی که او را در قسم دوم و سوم بینش بیشتر باشد، به یک طرفة العین اضعاف اضعاف آن بیند که دیگری که او را آن مرتبه نباشد. و تا حدی است که آنچه به یک لحظه به خواب بینند در بیداری به روزی نتوان دیدن. لیکن تفاوت خواب و بیداری چه نسبت دارد با تفاوت تیزبینی دانا و نادان! و مراتب دانا2 و نادان بتدریج به جایی رسد که آن را حصرنتوان کرد، تا غایتی که نامستعد خود ممکن نباشد که به طول زمان آن قدر بداند که دانایی به یک طرفة العین ادراک کند؛ و آن عین دیدن است، به موجبی که تقریر رفت.

و حدیث «کل میسر لما خلق له» و آیت (إن یومأ عند ms280 ربک کألف سنه مما تعدون)3 اشارت بدین معنی است. و مستعدان و عالمان را یک روزه فکر و طاعت چندان باشد که اضعاف اضعاف نامستعدان؛ و مستعد عالم (عارف)4 را یک روزه فکر اضعاف اضعاف عالمان غیر عارف، و انبیا را اضعاف اضعاف اولیا، و انبیای مرسل را یک روزه اضعاف حاضعاف »5 غیرمرسل، و خاتم النبیین محمد مصطفی علیه الصلوة والسلام را یک روزه فکر و عبادت اضعاف اضعاف سایر انبیای مرسل. و بالاتر از آن مرتبه ممکن نیست. و تفاوت این همه مراتب بالحقیقه چندان [س 132 پ] که باشد و چنان که باید هیچ کس نداند؛ و (لا یعلم [من فی السموات و الآرض] الغیب إلا الله)6. بدان سبب در این ثقریر بیان تفاوت مراتب به وجهی که7 عادت است که در هر8 امری که غیر معین باشد بر سبیل اجمال مبالغه کنند ما نیز مجملا در هر مرتبهای لفظ یک روزه و اضعاف اضعاف آن گفتیم؛ اما بالحقیقه تفاوت آن عظیم بسیار9 است و دانستن آن بغایت10 متعذر. و چون مرتبهآ خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام بالاترین مراتب است که ذکر رفت، آن مقدار که بدین اقسام که تقریر کرده شد او دیده و دانسته به نسبت با دیگران عظیم بسیار باشد.

و اگر معارضی گوید که چون او میگفت الله اکبر، اگر خدای را دیده بود چرا این سخن میگفت؟ گوییم به جهت آن که او از عالم ملک و ملکوت که سیر انبیای دیگر در آن بوده ترقی کرده بود و به مشاهدهآ حق رسیده؛ و چون صفات کمال حق تعالی نامتناهی است، اگر صد هزار سال دم به دم او را ببیند6 و گویند که از این بزرگتر است، روا باشد، و گفتن الله اکبر مرتفع نگردد. و مرتبهآ گفتن این سخن بالحقیقه به غیر از او دیگری را نبوده و نباشد؛ چه، به هر مشاهده سجده برده سر بر زمین نهاده میگفت: الله اکبرا و از آن عروج کرده مشاهدهآ عالی تر میکرد و باز میگفت الله اکبر، یعنی از آنچه اول دیده بودم بزرگ تراست؛ و علی هذا همواره در ترقی و عروج بود و این کلمه می فرمود. و این

شعر4: بندهآ خاص ملک باش که با داغ ملک روزها ایمنی از شحنه و شبها ز عس و هر کس که محبت او ورزد و متابعت گفتهآ او کند یقین که با او باشد، چنان که می فرماید: المرء مع من آحب، و از جمیع آفات و عاهات5 ایمن بود6؛

شعر (فهلوی):

اژ کنه ساء سیمین پشت اوبوم الها بوم و بربان اوری بار7 و هر کس که متابعت او کند چنان باشد که شاه راهی پیش گیرد و میرود. هرگز غلط نکند؛ چه، راه روشن باشد و پاک و پلها بسته، و او فارغ خاطر در آن میرود؛

فهلوی: بهر راهی که اویان شی اچان راه روحیانرا بدامان و دل شهی جیر9 حق تعالی همهآ خلایق را این راه کرامت کناد؛ بمنه و لطفه.10 چون از مباحث مقاصد این رساله، که آن مقاصد بیان کیفیت وحی و الهام و معجزات

و آن مشتمل است بر بیان احوال اهل ثواب و عقاب در مبدا و معاد

و خلود بهشتیان مطلقا و بعضی دوزخیان و تحقیق تفاوت خلق

در آن معانی و حل اشکالی و اختلافی که در بعضی آیات که در

شأن اهل ثواب [و] عقاب آمده می نماید بوجوه بسیار1 معقوله میگوییم پیش ترواجب چنان دید2 که توفیق این آیات که احکام آن مختلف مینماید بدهیم؛ و آنان که ایشان به ms283 حکم آیات بینات و احادیث نبوی لایق بهشت باشند و آنان که لایق دوزخ باشند بیان کنیم. بعد از آن در آن شروع کنیم که مخلد بودن در بهشت و دوزخ از روی منقول و معقول چگونه ممکن باشد، چنان که مناسب نصوص باشد. اول آنچه فرموده3 که (إن الله لایغفر آن یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء). میگوییم [که] میچ آیتی که «حکم آیتی »5 باطل کند نیست، بلکه مؤکد این حکم آیات بسیار است؛ چه، مطلقا فرموده که (فاقتلوا المشرکین)6 و ما تفسیر و معنی آن در تفسیر سوره7 (قل یا آیها الکافرون)8 گفته ایم، و آن معنی مقوی این سخن و این سخن مقوی

و هیچ کس بیحساب بازدادنی و مؤاخذتی نباشد؛ چه، حق تعالی فرمود که (و ان منکم إلا واردها کان علی ربک حتما مقضیأ)1. و معقول نیز چنین است؛ چه، هیچ کس نباشد که او را معاملات در عقاب و ثواب نباشد، بلکه اگر خواهند بشمارند عظیم بسیار باشد2. لیکن عظیم متفاوت الاحوال باشد، چنان که تفاوت آن عظیم نامحصور باشد. همچنان3 که آدمیان [که] از ابتدای عالم تا انقراض عالم در وجود آمدهاند و آیند نامحصور باشند4، حساب و معاملات آنان5 به اضعاف اضعاف آن نامحصور باشد؛ چه، تفاوت آشکال ایشان به یک وجه نامحصور است، و اعمال ایشان به حسب زمان عمر ایشان که هر روز بر وجهی دیگر زندگانی کرده باشند، و هر عملی را در هر روز بلکه در هر لحظه ثوابی یا عقابی متصور ms285 است. و این حساب کردن ایشان به زمانی معین و مقدار6 است که حق تعالی مقدر فرموده؛ و هر چند آنجا زمان نباشد؛ همچنان که آن میزان و سنگ که بدان حساب کند و سنجند میزان معنوی باشد، نه آن میزان آهنین و مسین.

و ترتیب آن حساب که بر چه وجه کنند حق تعالی معین و روشن7 فرموده تا هیچ کس به غلط نیفتد و همه انواع معاملات را بداند که من بعد حساب برچه وجه خواهد بودن. جای تحیر و تردد8 آنجا بودی که حد هیچ یک نگفته بودی [و] هیچ کس ندانستی که حساب ایشان بر چه وجه خواهد بودن. در هر باب معاملات کلی معین فرموده تا تمامت بر حساب خود پیش از آن که به دیوان معاملات روند واقف باشند و دانند که فذلک حساب ایشان چگونه9 خواهد بودن، و از پیش احتیاط آن بکند؛ و10 اگر زیانی نیز کرده باشند11، به موجب دیگر مفلسان که بیکبارگی بگریزند و خان و مان خود بگذارند ایشان را نباید12 گریختن. و آن رحمت است که فرموده که13 (قل یا عبادی الذین اسرفوا علی

دیگر پادشاه گوید که شهرت رحیمی من پیش عموم معلوم و محقق است؛ و رحمت را فایده و اثر آن باشد که اگر در آن معامله تلفی کرده باشد بعضی گناه را از سر برخیزم5. بدین سبب کسبی و توفیری غیر آن کسب که او کند تصور باید کردن.

دیگر گوید که تو اگر خدمتی شایسته کنی یا هدیهای آری، عوض آن ده چندان بدهم، والا چه فرق باشد میان دیگر معاملان که تو در بازارها با ایشان معامله کنی با6 من که پادشاهم و نام من7 به کریمی و رحیمی نیز مشهورگشته. لاجرم یکی را ده عوض خواهم دادن. و اگر آن هدیه که بیاری صدق با آن زیادت نمایی و اجتهاد در آن باب، کریمی به نسبت آن صدق و سعی مختلف گردد [و] زیادت کنم؛ چنان که حق تعالی فرموده که (متل الذین ینفقون أموالهم فی سبیل الله کمثل حبة أنبت سبع سنابل فی کل سنبلة مانة حبة والله یضاعف لمن یشاء والله واسع علیم)8. وآن در مقابله یکی هفتصد است و اضعاف

اکنون تعجب میتوان داشت که تاجری که جامه6 خرد و فروشد داند که جامهای باشد که صد دینار و دویست دینار ارزد و جامهای باشد که یک دینار کم و بیش ارزد، [س 134 پ] و تفاوت آن داند7 که هر چند که8 نام همه جامه است، و آن لفظ جامه یک لفظ [است]9، غلط نمیکند که باید که همه به هم مائد، الا آن که با وجود آن که یک نام است لیکن در کم و کیف و مقدار تفاوت دارد، و بر آن واقف [است.]

[تمثیل برای روز حساب]

اکنون کسی که آن تفاوت در یک نام جامه تصور میتواند کردن، چرا باید که با وجود این آیات که در باب ثواب و عقاب گفته تفاوت آن نداند و موازنه نکند؛ و همچنان که هر جامه که شریفتر بهای آن زیادتتر و هر چه کمتر بهای آن کمتر، ثواب ممه به هم

و چون این همه حساب داند بایستی که حساب آن احکام و6 آیات و مقابله و موازنهآ آن نیز بر ایشان آسان بودی. و هر چند چنین است، لیکن چون نیک تأمل کنند غفلت بر آدمی زیادت از آن غالب و مستولی است که عموم ایشان محاسبهآ اموال و افعال و اعمال خود در هر لحظه و هر نفس توانند7 کرد؛ و چندان که خواهند8 که صورت حال اعمال خویش چنان که هست بتحقیق بدانند میسر نشود الا در قیامت.

و ما این معنی را در رسالةآ تفسیر الت بربکم مشروح تقریر کردهایم، و اینجا نیز مجملا میگوییم که چون حق تعالی انسان را اشرف و افضل مخلوقات آفریده، چنان که می فرماید (و لقد کرمنا بنی آدم)9، و قرآن و رسول فرستاده تا هر چه نیکویی باشد میکنند وهرچه بدی بپرهیزند؛ و چون بواسطهآ شیطنت10 و استیلای آن به هروقت پای11 از جاده شریعت بیرون نهند و بر مقتضای12 هوای خود کار کنند، و آنچه حق تعالی فرموده که بکنند نکنند و آنچه فرموده که نکنند بکنند، لاجرم بعضی که دانند و تقصیر نمایند

و تفسیر این آیت که مشکل مینماید، مجملا بر سبیل اختصار نزد دانا از این قدر تقریر روشن گردد؛ و مبسوط تر از این در رسالهآ مفرد تفسیر کردهایم.

و چون جبلت و طبیعت و احوال آدمی بدین موجب است که ذکر رفت، به هروقت میل به فرمان حق تعالی کرده عمل صالح کند و او را اجری حاصل آید، و وقتی دیگر میل به شیطان و هوای نفس خود کند و گناهی اندوزد؛ و لایزال در این دو معامله دست تصرف دارد، و خویشتن ضبط نیکی و بدی و موازنهآ آن نتواند کرد، تا به دیگری چه رسد. حو آنچه حق تعالی فرموده که (و ما تدری نفس ما ذا تکسب غدا)9 اشارت

اکنون بدین تقریر3 که رفت، چون موازنه کنند، همچنان که در هر آیتی فرموده، از حضرت حق تعالی از آن معامله که با دیگری کنند آن معامله بسیار بسیار تفاوت داشته باشد. چون صورت معامله آن باشد که سود و زیان برابر باشد؛ و آن معاملتی است که بعضی به علت بخشش که کرده [است] و بعضی به علت عفو حو بعضی که از او نخواهند »4 و بعضی به علت دیگر که اندک نیکویی کرده باشد5 ده چندان بستانآد، و اگر نیکویی زیادت بود هفتصد چندان، و اگر زیادتتر نیکویی کرده بی حساب خواهند بستدن؛ و اگر گناهی کرده باشد یکی محسوب خواهد بود. لاجرم بدین حساب اگربنده به هر نیکویی که کرده باشد صد گناه کرده باشد، به دلیل این آیات یا برابر باشد یا ثواب او بر عقاب او خواهد چربیدن. لاجرم در میان این همه آیات که فرموده میفرماید قل یا عبادی- اشارت به عباد کرد، نه به مشرک؛ [چه، به مشرک]6 هیچ التفاوت ندارد - میگوید (قل یا عبادی الذین آسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله إن الله یغقر الذنوب جمیعا إنه هو الغفور الرحیم).

تقریر این معانی که ذکر رفت تمامت در این آیات ظاهر است، و مصدق این معانی و تقریرات است؛ چه، واجب است که بنده ms292 را8 جهد باشد چون میداند که گناه بد است و ثواب نیکو، از گناه بپرهیزد و در طاعت آویزد. و حچون بنده بی گناه نمیتواند بود»9 چه، حق تعالی فرموده، که (إن الإنسان لفی خسر)10، باری سعی نماید تا ثواب یابد و

لیکن این جایگه سه قید هست که بباید دانستن:

اولا یکی آن که جایی [که]3 حکم مطلق آمده و آن را مفرد4 ذکر کردهاند، که البته ایشان را نجات نباشد. ایشان داخل جمیعا نباشد؛ چه، هر وقت که کسی چیزی گندیده که لایق خوردن نباشد جداکند و گوید این گندیده انداختنی است، البته بیندازد؛ و بعد از آن گوید که5 آن فلان چیز همه را ms293 بخش کنید. آنچه [س 136 ر] اول حکم بدان رفته بود که البته بیندازید، داخل آن جمع نباشد و آن مستثنی باشد.

دیگر6 آنچه در این آیت عبادی را مستثنی کرد، دیگر در آخر آیت فرمود7 (انه هو الغفور الرحیم). یعنی اگرگناه آن مقدار باشد که اقتضای آمرزش و رحمت کند، چنان که در ماقبل شرح داده شد. و آنچه فرموده که (یفعل الله ما یشاء)8 و دیگر فرمود9 (یحکم

[آنان که در دوزخ بمانند و آنان که خلاص یابند]

اکنون بدین تقریر هیچ کس نباشد که به دوزخ نگذرد، چنانکه حق تعالی میفرماید که

اما کسانی که از دوزخ نجات نیابند و در آنجا مؤبد بمانند، بر دو قسم توانند بود:

یک قسم مشرکان، چنان که شرح داده شد و آیت بدان ناطق [است]؛

و قسم دیگر آن که چون حساب ثواب و عقاب او کنند، گناه چندان باشد که به قسم کرم و قسم عفو، ثواب و حسنه که بنادر او کرده باشد و در عوض آن اضعاف موهبت فرموده و به میزان قسط برکشند، عقاب او زیادت از آن باشد که برابر ثواب او و برابر مواهب حق تعالی که از آن محسوب دارند وفاکند. چون عقاب او زیادت آید در دوزخ بماند، که (و آما من خفت موازینه فامه هاویه و ما آدریک ماهیه نار خامیه)87 و این همه آیات که در

شعر:

لیس من الله بمستنکر آن یجمع العالم فی واحد و بعضی مفسران گفتهاند که مسلمان البته در دوزخ مخلد نباشد. و این به صحت نزدیکتر است؛ چه، شفاعت نبی علیه الصلوة والسلام بدان لاحق است، و کلمهآ لا اله الا الله او را دست گیر، حو آنچه پیغامبر علیه الصلوة والسلام فرموده که «من قال لا اله الا الله مخلصا دخل الجنة» مصدق این معنی است »7. لیکن مالاکلام آن شخص که قتل مؤمن متعمد8 کرده به حکم این آیت در دوزخ مخلد مائد. لاجرم قسمتی که کردم درست تواند بود. و اگر قایلی گوید که چون تو گفتی که کافر مشرک در دوزخ مخلد مانآد9 [و مسلمان نیز که عقاب او بر ثواب بعد از محاسبه و جزا زیادت آید هم در دوزخ مخلد مائد] 10، پس

شعر:

و لم آر آمثال الرجال تفاوت لدی المجد حتی عد الف بواحد

مرواریدی باشد که بهتر از صد هزار مروارید بود، و بالعکس کشتن مؤمن را متعمدا زیادت از صد هزاران ثواب مختصر و غیر مختصر ms297 [که در مقابلهآ آن باشد]4؛ چه، مؤمن بهتراز صد هزاران عاصی. لاجرم آن قسمت که ماگفتیم این قسم باشد. و اگر فرض کنیم که بعضی علما را رأی بدان5 قرار گرفته باشد که عاصی ای مسلمان که عقاب او زیادت از ثواب او باشد در دوزخ مخلد ماند، وجه آن چنان تواند بود که گویند که کافران مشرک لاشک در عقاب و ثواب و عمل بدان متفاوت الاحوال توانند6 بود، و بسیار باشد که اگر نه بواسطهآ شرک ایشان بودی ثواب ایشان به دیگر گناهان ایشان [بسیار]7 راجح آمدی. اکنون با وجود رحمت و کرم و عفو باری تعالی آن ثواب با وجود شرک ایشان از ایشان مقبول نیست و التفات بدان نه، و مطلقا مردود درگاه حقاند.

[ثواب و گناه] مسلمان را که حساب بدان میکنند که گفته شد که بعضی گناهان بطریق افاضت کرم و بعضی بطریق افاضت عفو و بعضی بطریق افاضت غفران و بعضی بطریق آن که بعضی ثواب را اجر ده چندان و بعضی را هفتصد چندان و بعضی را اجر به غیر

دیگر آنچه3 از مسلمانان آن کس4 که مؤمنی را عمدا بکشد5 دوزخی باشد، به موجب نص دوزخی است بلا تردد.

اکنون بدین تقریر و مقدمات توفیق احکام آن آیات و نصوص داده شد، و آنچه بهشتی کدام و دوزخی کدام معین گشت.

اما بیان آنچه حدود ایشان بر چه وجه باشد، و آنچه جهت دوزخیان و بهشتیان فرمود که (یوم یأت لا تکلم تفس إا إذنه فمنهم شقی وسعید فأما الذین شقوا ففی النار لهم فیها زفیر وشهیق خالدین فیها ما دامت السموات والأزض إلا ما شاء ربک لس 37اب] إن ربک فعال لما یرید وأما الذین سعدوا ففی الجنة خالدین فیها ما دامت السموات والأرض إلا ما شاء ربک عطاء غیر مجذوذ)6. و دیگر جهت دوزخیان فرموده که (أدخلوا ابواب جهنم خالدین فیها فبنآس متوی المتکبرین) دیگر فرموده (لاییوت فیها ولایحمی).

و از این خلود که مقدار از آن بقید معین فرمود1 (ما دامت السموات والآرض)2، اگر قایلی گوید که آسمان و زمین در روز قیامت نخواهد بودن؛ چه، حق تعالی فرموده: (یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب)3 و نیز فرموده که (إذا السماء انفطرت و اذا الکواکب انشرت)4، خلود بهشتیان و دوزخیان چگونه تصور کنند؟ [گوییم]5 میفرماید که آسمان و زمین متبدل گردد به حکم این آیت که (یوم تبدل الآرض غیر الآرض والسموات و برزوا لله الواحد القهار)6؛ والا چون مخلوقات و معلومات و مقدورات همه فیض صفات حق است، و محال که یک لحظه فیض متوقف گردد؛ و آن تبدل نیز هم اثر فیض حق باشد؛ چه، چنان باید؛ چه، هر چه نه چنان باید نیست؛ و برهان آن که چرا چنان باید هم در ms299 این رساله گفته شد؛ و بعد از آن تبدل معامعا بقرار به نوعی دیگر که حق تعالی مقدر فرموده بنوعی دیگر [از اثر]17 فیض چیزی دیگر ظاهر گردد، چنان که فرمود: (تبدل الارض غیر الارض والسموات)8. و تصور آن عجب نباید داشتن؛ چه، امثال این معانی در این دنیا مشاهد است و عجب نمی داریم؛ سبب آن که همواره در تابستان آب روان میبینیم و در زمستان در مواضع سرد یخ میبندد، و همچنین در تابستان گرما و در زمستان سرما که عکس آن است. و اگر سبب آن نمی دانستیم و مشاهد نبودی و ناگاه چنان چیزی تصور باید کردن عظیم مستبعد نمودی؛ چون به دیدن آن چشم عادت کرده عجب نمی دارند. و این معنی زمستان که گفته شد مطلقا تبدل است، و آن تابستان پارینه هرگز بازنیاید و زمستان گذشته همچنین؛ چه، متبدل گشت. لیکن واجب که بعد از تابستان تابستانی دیگر و بعد از زمستان زمستانی دیگر، چنان که از هم گسستن آن متصور نباشد، باشد؛ هر چند آن تبدل بدین تبدل نمیمانآد، لیکن جهت مثال آنچه تبدل متصور است گفته شد.

اما سیوال تقدیر9 خلود در بهشت و دوزخ چنان که کافری مشرک را که غایت عمر او صد سال باشد و او آن عمر را در شرک گذرانیده است مثلا، آنچه مقتضای عدالت است

و دیگر آن که فیض رحمت الهی که بر موجودات فایض میشود باید که همهآ کاینات امری و خلقی [س 138 ر] را متناول2 باشد، ms300 زیرا که نشاید که رحمت و مغفرت او به بعضی مخصوص باشد دون بعضی.

جواب آن گوییم: از تقریر و بیانی که در ماقبل ذکر کرده شد واضح و روشن گشت که از آنچه بنده را به حضرت بی نیاز توقع است، حق تعالی زیادت از آن رحمت و شفقت می فرماید، که (إن الله رؤف بالعباد)3؛ و آن آیات که موجب شک و شبهت می نمود از آنچه این سئوال کنند و تصور کنند که در حق بعضی رحمت است دون بعضی، به ادلهآ نقلی و عقلی مرتفع گردانیده شد و توفیق میان نصوص بر وجهی کرد که صفات باری تعالی از علم و قدرت و ارادت و مغفرت و کرم و رحمت و عفو و لطف و غیر آن متناول همه خلق باشد؛ و حساب آن چنان روشن گردانیده که عموم عباد حق تعالی بدانند که هر که نام او گفت و او را دانست از معاملهآ او هیچ زیان نیافت و نیابد؛ و معامله با حضرت او به وجهی است که چون مدت العمر از عقاب و ثواب که از شخص4 صادر شد، اگرکسی منصف باشد و خویشتن روز به روز آن را ضبط کند و در سن پیری آن اعمال حسنه و سیئه را بابت بابت به حرف و دفعه بنهد و به موجبی که نصوص به هر عملی از آن ناظر است، که بعضی حسنه را ده چندان و مضاعف نیز فرموده و بعضی را به غیر حساب فرموده و سیئه را مثل آن فرموده، چون به حکم آن آیات تمامت آن حسنه و سیئه را مقابل کرده و موازنه گردانیده جزای سیئات خود از حسنات وضع کند، از آنجا معلوم شود که به هر حسنه صد سیئه بلکه بیشتر مجری افتاده باشد. و این معنی همه را شامل

همه چشمیم تا برون آیی همه گوشیم تا چه فرمایی

و آن شخص امین که به امانت ms302 و دیانت معروف و مشهور گشته او را چه حاجت که با مردم مبالغه کند که من بدین سبب و این علت و عذر فلان کار کردم، الا آن که از سر

اکنون تمامت أمنا و مشفقان و صادقان دین دار تخلق به اخلاق باری تعالی کرده، از فیض بحر صفات کرم او تعالی و تقدس [که] مانند قطرهای بلکه طلی1 تواند بود، چون مانند این احوال و صفات که یاد کرده شد در چنان شخصی میبینیم و مشاهده میکنیم و تصور میکنیم - و تصوری راست و مجرب و مشامد است- آیت (یفعل الله ما یشاء)2 و آیت (یحکم ما یرید)3 و آیت (لایسأل عما یفعل وهم یسألون) هم براین وجه تصور باید کرد تا هیچ اشکالی و اشتباهی روی ننماید.

[جزای حسنه ده چندان و بیشتر، و جزای سیئه مثل آن است]

اکنون چون بشرح و تفصیل و تحقیق معلوم گشت که هر چه از فیض باری تعالی صادر می شود هسه عدل و کرم و رحمت و عفو است، و نیز آنچه زیادت از آنچه بنده توقع تواند داشتن در حق ایشان کرامت فرموده بیان کرده شد چنان که به فهم هرکس برسد، میگوییم: اما آنچه حسنه را جزا ده چندان و در بعضی صور زیادت و سیثه را مثل آن جزا میفرماید در آن باب علی حده رساله ساخته در کتابی که نام آن بفتاح الثفاسیر است بشرح گفته و در آنجا مندرج است؛ آنجا مطالعه کند. حال برسبیل ایجاز و اختصار بعضی از آن جایگاه نیز گفته شود.

و تقریر آن چنان است که آنچه حق تعالی در آیت (ما آصابک من حسنة فمن الله وما آصابک من سیئة فمن نفسک)5 حسنه را حواله با خود فرمود و ms303 سینه را با نفس شخص اضافت کرده، جهت آن است که کردن حق تعالی فرمودن است، و فرموده که حسنه کنند و سیئه6 نکنند. پس هر چه به فرمان او کند او کرده باشد. چنان که آن کس که زکات میدهد به فرمان حق سبحانه و تعالی میدهد که او فرموده زکات بدهند، و آن کس که او

و مثال آن چنان باشد که اگر شخصی متاعی بخرد به یک دینار و در حال بازفروشد، چون زیان کند زیان او زیادت از یک دینار نتواند بود. لیکن ممکن است که یکی را دو- سه سود کند. واگر امیری یا پادشاهی کسی را فرموده باشد که چیزی جهت ایشان بخرد،

اکنون چون سؤالات مذکور را جواب نوشته شد و بیان کرده آمد، تتمه آن خواهیم گفت؛ و آن سؤالات آن است که خلود در بهشت و دوزخ با وجود کرم و رحمت و عفو و مغفرت و لطف باری تعالی که کافر مشرک را که غایت عمر او صد سال باشد و آن عمر در شرک گذرانیده است مثلا، آنچه مقتضی عدالت است بایستی که تعذیب او مثل گناه بودییا ضعف آن یا اضعاف آن، که دایما ابدالآباد نامتناهی او در دوزخ بر سبیل خلود و دوام باشد؛ یا آنکه بهشتی شد او در بهشت هم براین وجه مخلد باشد، به چه وجه تصور ms306 توان کرد؟ و هر چند آیات بینات بدان ناظر و مسلمانان را برهانی قاطع، لیکن طالب برهان عقلی حقیقی را آن جواب مزید تردد و ارتیاب شود. و حقیقت آن که اکثر مردم که معتقد حشر و بهشت و دوزخند به گوش شنیده و قبول کرده و به زبان قائلند؛ لیکن اگر خود در آن باب امعان نظر کنند و با خود فکرکنند خاطر ایشان بر حقیقت آن قرار نگیرد، و به کون و وقوع آن خاطر هرکس مطمئن نگردد. و دلیل بر این دعوی آن که اگر کسی را

اکنون امید به حضرت بی نیاز می دارد که توفیق کرامت کند تا این معنی راکه تا غایت6 پیش اکثر مردم ms307 به تقریر برهان ثابت نگشته، و آنان که دانسته و بر آن مطلع گشته هم به موجبی که به برهان و ادله عقلی باشد و موافق نص چنان که به فهم هر کس برسد در صورت قلم و کاغذ نیاورده، و در این وقت این ضعیف را آنچه روی نموده بنویسد تا مطالعه کنندگان [س 140 ر] آن چنان که7 به گوش شنیده و به زفان بدان قائلند، به دل نیز بدانند و ایمان دلی حاصل گردد؛ چه، هر که ایمان به حشر و بهشت و دوزخ ندارد، او از اهل نجات نباشد؛ و آن کس را که ایمان بدان به زفان باشد به مقدار ایمان زفانی و آن را که ایمان به دل باشد به مقدار ایمان دلی و جانی خلود در بهشت باشد. و این معنی، چنان که از آسمان تا زمین تفاوت دارد بلکه بیشتر؛ و احتیاج به مبالغه در آن نه؛ و هر که را آن

گوییم: آسمان و زمین را نمیگوییم که فانی و نیست گردد، الا تبدل فرمود11، بعد آن تبدل احتمال آن دارد که [همچنان که یک نوبت پیش از تبدل بوده باشد، و احتمال آن دارد که]12 بکرات تبدل آن باشد13. لاجرم مقید کردن (ما دامت السموات والارض)12 بدین وجه خلود تواند بود. و آنچه چرا خلود را بدان مقید کرد، جهت آن است تا بدانند

[کیفیت خلود نامحصور در بهشت و دوزخ] اما کیفیت خلود8 نامحصور در بهشت و دوزخ که بر چه وجه تواند بود.

میگوییم که برهان قایم کردهام و به طریق نقلی و عقلی ثابت گردانیده که بعد از مفارقت بدن کمال ممکن است، بلکه واجب. و آن چنان است که هر یک را از انسان کامل و غیر کامل گذر بر دوزخ است؛ و در مذهب ما این معنی محقق، چنان که حق تعالی می فرماید: (و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیا)9. و بلاشک چنین تواند بود؛ چه، بغایت کم آدمی باشد که از او بازخواستی و سثوالی نکنند، و عین بازخواست و پرسش هر یک دوزخ او باشد. و چون از آنجا خلاص یابد و پاک شود کمالی شده باشد او

و مثال آن بگوییم تا روشن گردد. و آن چنان است که آلات زرگری بواسطهآ آلات آهنگری حاصل گشته باشد، و همچنین آلات بسیار صناعات به آمن حاصل گردد؛ و علی هذا فقس!1 و اگر خواهند که در معنوی تصور کنند، و آن چنان است که کسی2 طبیعت آن داشته باشد که موسیقی بیاموزد، او را هیچ آلتی محسوس زیادت از دیگران نیست که طبع آن نداشته باشند3. و هرکس که طبع آن داشته باشد او را دست ندهد که خویشتن در موسیقی تصنیف کند مانند آن دیگر که موسیقی داند. و آن که تصنیف کند آلتی دیگر محسوس زیادت از دیگران ندارد؛ و بی سببی و آلتی نیز محال باشد. لاجرم او را آلتی و سببی نامحسوس هست؛ چه، اگر نه همچنین4 بودی بایستی که آدمیان در آن مشارکت داشتندی همچنان که در دیگر آلات و حواس، که هر که را [س 141 را چشم و گوش باشد بیند و شنود و هر که را دست و پای باشد بدان حرکت کند. و علی هذا اگر از این معنی جماعتی که ایشان را استعداد ما5 باشد و اشعار بسیار بخوانند ایشان را از ممارست آن طبع شعر بازدید آید، و از استعداد موسیقی دانستن و ممارست آن به جایی رسد که تصنیف کند. چون6 چنین باشد، تصنیف کردن بواسطهآ طبع موسیقی و آلت حاصل شده باشد، نه آلتی مفرد؛ و آن صاحب تصنیف را حاجت نباشد که بواسطهآ

و مثال دیگر مخصوص احوال نفس و بدن آن که اولأ حواس سلیمه نفس را حق تعالی کرامت فرموده بواسطهآ بدن تا بدان احساس کرد و چیزها از طریق حواس او را معلوم شد، و این معنی مکررو مقررگشت و نفس را دانستن چیزها ملکه شد. بعد از آن نفس را در دانستن کلیات به حواس احتیاج نماند. و این معنی در کاملان قویتر و در ناقصان ضعیفتر باشد؛ چه، ایشان از معلومات حس برنگذشتهاند و در معقولات شروع نکرده تا ملکه نگشته. چون آن نفس کامل مفارقت کند، آن کمالات او را حاصل شود بی بدن و آلات بدنی؛ و اگر چه در اصل به آلات بدن حاصل شده. و همچنین هرکس که بواسطهآ آلات بدن خیر و کارهای نیکو ملکه کرده باشد، در آن جهان بیواسطهآ آلات بدن همان خیرات که او را ملکه شده در ذات او باشد و از او صادر گردد بر وجهی که مناسب حال آن جهان او باشد؛ و به سبب آن کمال که او را حاصل شده و ملکه گشته در حق او دم به دم مواهب رحمانی نورانی فایض می شود؛ اللهم اجعلنا منهم و احشرنا فی زمرتهم.

و هرچند اکثر خلق را چنان تصور افتاده که کمال بواسطهآ بدن است فحسب، چنان که علومی که بواسطهآ حواس حاصل میشود و لذات جسمانی هم از این قبیل است. و بعضی آن است که هر چند سبب اول آن بدن است لیکن سبب ثانی و اسطه شده؛ چنان که هیچ کسبی بی مایه نتوان کردن، و کسب عین مایه نباشد، لیکن آن کسب مایهآ ثانی تواند گشتن. و مالا کلام1 سبب آن مایهآ ثانی مایهآ اول باشد، لیکن به جایی رسد که بی مایهٔ‌ اول آن مایهآ ثانی مایهآ کسبها گردد. چنان که بواسطهآ حواس علوم عقلی حاصل گردد، و آن علوم عقلی که از حواس حاصل ms312 کرده2 مایهآ علوم دیگر گشته، و این زمان که از بدن مفارق شد به آن مایهآ ثانی اکتساب کمالات کند، و آن را نهایت نباشد.

و لذات عقلی از این قبیل تواند بود. و اگر گویند از همان مایه است راست باشد، لیکن مایهآ دیگر آمده و از مایهآ اولین مستغنی گشته.

شعر: ز راه دین توان آمد به صحرای خرد ورنه به

حرای خرد ورنه به معنی کی رسد مردم گذر ناکرده بر اسما

[روز قیامت حشر اجساد به همین بدن باشد]

اما آنچه در مقدمه گفته بودیم که روز قیامت حشر اجساد به همین بدن باشد، و

و آن چنان است که حشر اجساد که عبارت از آن است که دیگر بار نفس با بدن اعادت کند، عجب نباید داشتن؛ چه، در ابتدا که نبوده و شده جای تعجب بیشتر است و به استبعاد نزدیک تر؛ چنان که حق تعالی1 میفرماید که (و هو الذی یبدأ الخلق ثم یعیده و هو آهون علیه)2 و جایی دیگر فرموده که (أفعیناه بالخلق الأول بل هم فی لبس من خلق جدید)3. و از تفسیر این آیات این معنی که تقریر رفت واضح میشود. و بیان آن چنان است که پیش تر آنچه خلاصهآ انسانیت است آفریده شده، و آن نفس ناطقه است که مؤلف است از چندین ذوات روحانیات و صفات جوهری آن. و در هیچ مخلوقی دیگر چندان ذوات و صفات نیست؛ و بعد از مفارقت بدن، چنانکه گفته شد، باقی خواهد بود، و در نشأت ثانی به ابداع آن احتیاج نه. و طبیعت آدم که پیش از ایجاد تخمیر نیافته بود به ید قدرت خویش در چهل طور مخمر گردانیده، که «خمرت طینة آدم بیدی آربعین صباحا». و هر صباحی از آن حمل میتوان کرد بر هزار سال؛ چه، میفرماید: (و إن یومأ عند ربک کالف سنة مما ms314 تعدون)2. و آن تخمیر بدان مقدار زمان مطول مقدر گشته. و به وقت آفریدن انسان با ملایکه خطاب (انی جاعل فی الآرض خلیفه)5 رفته، و ایشان به جواب و سئوال منکرانه اشتغال نمودهاند. و مأمورگشتن ایشان به سجدهآ آدم و آن قضایا تمامت بواسطهآ ابداع آدم بود؛ و در نشات [ثانی به هیچ کدام از آن احتیاج نه. لاجرم از نشأت]6 أولی آهون7 و آسهل باشد، و چنان باید که عموم اهل اسلام این معنی را محقق شمرند و وقوع آن مالا کلام دانند، و به مواعیدی که بدان حوالت آمده8 [س 142 ر] امیدوار تمام باشند.

شعر: چنان بدام تو الفت گرفت مرغ دلم که یاد مینکند عهد آشیان ای دوست و لاشک نفس ناطقه را شعور و تمییز زیادت از کبوتر تواند بود، و جمادات عناصر را نیز که اجزای بدن از آن است میل طبیعی میبینیم که هرگز غلط نکند و ترک نگیرد. و بدین مقدمات که گفته شد واجب آن است که همان اجزای بدن از آن هر یک که باشد2 جمع شود تا محل آن نفس و لایق و مناسب او باشد و بدان زنده گردد. و هر چند این دلایل که گفته شد کافی است، لیکن یمکن که ms315 در عقل معارض نگنجد و شبهت و انکار برقرار بماند [به دو]3 وجه؛ یکی آن که چون معارض باشد، به موجبی که گفتهاند؛

شعر4:

و عین الرضا عن کل عیب کلیة لکن عین الشخط ثبدی القاویا معارض را عین شخط5 باشد و او را از راه حق و راستی بازدارد. و دیگر آن که تعجبها نماید و مستبعد دارد که اجزای عناصر که متحلل شد و هر یک با مصدر و مرکز خود رفت، و مصدر آن عظیم بسیار است و نامحصور، مانند قطره که در دریا اندازند آن

اول2، میل عناصر هر یک به مرکز خود در جهات مختلفه؛ بخار و آتش میل به بالا دارد، و ایشان را از آن طبیعت بازنتوان داشت؛ و بخار که به اسباب حمعلوم»3 باران شود ممکن نباشد که یک لحظه در هوا قرار تواند گرفتن، و امثال آن.

دیگر، حق تعالی علمی به انسان داده که آنرا علم اسماء و کتابت گویند که بالقوه در او است و از جملهآ خواص او گشته، و صد هزاران هزار آدمی که از سفلیات و علویات مرکبند و در عالم پراکنده هر یک به خاصیت آن کتابت که در او است چیزی مینویسد و شخصی را از ختا یا از هندوستان و از اقصای عالم طلب دارد، و او بدان آشناییو مناسبت و تعلق که بدو دارد آن حال بداند ms316 و یمکن4 که بیاید. و اگر پادشاهی باشد به یک اشارت او به هر ملکی از ممالک که بفرستد لشکرها برنشیند5. و ملایکه مقرب از این معانی عاجزاند و در آن متحیر بوده؛ و جهت آن ایشان ساجد [س 142 پ] و آدم مسجود گشته، و هنوز نیاموختهاند. و چون ملایکهآ روحانی در آن متحیرند و نمیدانند؛ با وجود آن که از آنچه در ملایکه هست از روحانیات بعضی در انسان هست، لیکن بسبب تفاوتی چند که میان ملایکه و انسان هست احوال ایشان متفاوت و هر یک بر چیزی دیگر قادرند. و همچنین حیوانات و نباتات و جمادات هر یک را خاصیتی دیگر است. مثلأ اگر کسی دارو[ی] مسهل ندانستی، اسهال آن و آن که بی [آن که]6 دست و پای و آلتی دارد به خاصیتی که او را هست خلط از عروق میکشد، عجیبتر از آن است که نفس ناطقه با

اکنون بدین تقریر و مقدمات که گفته شد و ذکر و بیان رفت اگر مقدار محاسبه و ثواب و عقاب و موازنه که به میزان قسط خواهد فرمود و اجرای9 حسنات از سیئات یک مثقال ذره10 حسنه زیادت آید به بهشت روند. و آن مانند کبوتری باشد که لایزال بچه میکند و بچگان آن بچه و بچگان آن بچه یک بر یک افزوده میگردد بی نقصانی که در آن باشد؛

[بهشتیان در بهشت مخلد باشند، و دوزخیان بر همین قیاس]

اکنون بدین تقریر و مقدمات که گفته شد6 مقرر گشت که بهشتیان در بهشت مخلد باشند و لایزال منظور نظر حق راضی و مرضی، چنان که حق تعالی فرموده: (یا آیتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی)7. و احوال دوزخیان که مناقض بهشتیاناند و در مقابلهآ آن ایستاده، مانند خیر و شر که در مقابلهآ هم افتاده، بر همین قیاس که تقریر رفت متصور باشد. چندان که بهشتی در طرف کمال که به جانب بالا متصور باشد عروج کند، دوزخی در طرف نقصان که طرف زیر متصور باشد و اسفل السافلین عبارت از آن است میل داشته باشد، چنان که حق تعالی میفرماید: (إن العنافقین فی الدرک الآآسفل من النار ولن تجد لهم نصیرا)8. لاجرم لایزال

هر چند حدیث نبوی را معانی بسیار باشد و هر سخنی اشارت به چیزی، لیکن حالیا در این موضع این احادیث مناسب آن تقریر مینماید که پیش تر کرده شد؛ چه، عمل بهشتی مناسب بهترین اجزای آن ابدان تواند بودن؛ و چون غایت کمال انسان سی سالگی و [سی و] سه سالگی است، و به وقت حشر آلات از اجزای بدن که مدت العمر متحلل شده باشد بسیار و احتیاج بدان نه که اول بواسطهآ مادهای اندک کوچک و ناتمام باشد و بتدریج بزرگ گردد تا آنچه در فطرت اوست و آن را جبلی میگویند بتدریج بواسطهآ آلات بدن و تجربه و آموختن علوم که حاصل میکنند به کمال میرسد؛ چه، بهشتی خود علم و کمال با خود دارد و اجزای بدن باضعاف آنچه دریایست است هست، و آنچه خلاصه باشد مناسب نفس کامل او مهیا گردد و بدان بپیوندد. لاجرم در غایت کمال عقل و اعتدال مزاج و خوبی و قوت و جوانی باشد، تا هم [به] عقل و علم بکمال و هم به بدن بکمال بوده باشد. و چون بنیاد محکم از خلاصهآ آلات ساخته گردد خلل و نقصان نتواند پذیرفت.

و از آن دوزخیان بر خلاف آنان باشد؛ چه، تمامت اجزای بدن ایشان اکثر با عقوبت آمیخته باشد و ملایم افعال و اعمال و احوال ایشان گشته، و از آن هیچ گزیده نشود و تمامت برقرار بیکبار بدن ایشان گردد، و ایشان جهت عذاب همواره در آن ابدان باشند چنان که چق تعالی میفرماید: (کلما تضجت جلودهم بدلاهم جلودا غیرها یذوقوا العذاب)2. ms321

اکنون احوال بدن، که این جایگاه همواره به بدل مایتحلل احتیاج دارد و در معرض زوال و نقصان؛1 خلود آن بی خلل و نقصان و بی بدل ما یتحلل چگونه متصور باشد؟ میگوییم به موجبی که گفتهاند: «آلدنیا مزرعة الآخرة»، نفس جهت کمال2 به دنیا آمده، و3 چون کسبی کرد و عیار او در خیر و شر بادید آمد آنچه غرض بود حاصل گشت و من بعد کمال بدان وجه که تقریر رفت که روز به روز قوت و [مرتبه]4 [س 144 ر] در زیادت است به قوت مایهای [است] که حاصل [کرده؛ چه، اول که آفریده شد مایه نداشت تا بدان این کمال که در آخرت حاصل]5 میکند حاصل توان کردن. در این دنیا مایه حاصل کرد و در عقبی [و]6 بهشت بدان مایه که حاصل کرده کسب و تدرج میکند، و از مایه حاصل کردن مستعنی [است]؛ همچنان که کسی را [که قطعا]7 مایهآ معامله نباشد، تا مایه حاصل نکند معامله و تجارت محال باشد. و چون مایه به اندک و بسیار حاصل کرد، چنان که اگر خود یک دینار باشد، که آن را مایه توان گفتن؛ مانند آنچه گفتیم که اگر مثقال ذرهای خیر یا شر زیادت آید بنیاد بهشت و دوزخ بر آن خواهد بود و کسب، آن که یک مثقال ذره ثواب و خیر دارد و آن که صد هزار مرتبه خیر و ثواب دارد هر یک به حسب مرتبهآ آن مایه کسبی خواهد کردن. و از روی آن که مایه دارند، همه مایه ms322 داشته باشند؛ لیکن به حسب اختلاف و تفاوت بسیار. لاجرم آن کس «که کسب تمام کند با آن کس »8 که مایه حاصل میکند9 احوال ایشان عظیم متفاوت باشد؛ در دنیا مایه حاصل میکند10

و از آن معنی تعجب نباید داشتن؛ چه، مانند این چیزها در این دنیا بسیار مییابیم. مثلا آن که علف عظیم سریع الزوال است؛ بعضی علف می بینیم مانند اشنان، که چون آتش در او اثر کرد و او را سوزانید قلیه میگردد که مانند سنگ است، و آنچه2 علف در یک سال مضمحل میشد آن سنگ قلیه سالهای بسیار ثابت گردد؛ و آن به قوهآ آتش چنان گشته. و آجر و سفال و آبگینه همین سبیل؛ چون به قوهآ آتش بدین وجه متغیر میتواند شدن، و ثباتی بدین موجب در او بادید میآید. و همچنین از بخارات در هوا بطریق صاعقه چیزی بادید میآید و از بالا به زیر میافتد که مانند هفت جوش3 است که همانا هزاران سال پوسیده نگردد؛ و آن بواسطهآ حرارت و احتراق برق است. اگر بواسطهآ کمال نفوس در خیر و شراین بدن را چنان مستحکم کند عجب نباید داشتن، بلکه واجب ms323 چنان که چنین باشد که حق تعالی اشارت بدان رانده و آیات بینات به انواع بدان منزل گردانیده.

و آنچه ما در «رسالهآ معراج» بیان کردهایم که سیر و عروج اجساد در دنیا ممکن است و نفوس کامله بر اجساد قادر که آن را با خود به هر جا که خواهند4 ببرند، هم از این قسم معانی است. و به موجبی که تقریر رفته چون سبب محکم و ثابت کردن و نورانی و روحانی گردانیدن بدن نفوس کامل است، و تقریر رفت که روز به روز نفس کامل تر گردد، و چون سبب مسبب قوی تر شود بالضروره باید که مسبب نیز قویتر شود، و لایزال مادام

و تحقیق و توضیح این معانی که تقریر رفت آن است که میبینیم که بعضی امراض آن است ms324 که زود هلاک میکند، و بعضی آن است که زود نیک میشود؛ بعضی آن است که امراض مزمن است، نه زود نیک میشود نه میکشد. چون این نمودار در اینجا ممکن است، بر همین وجه آنجا نیز ممکن باشد. و آنچه حیوانات بسیار مانند پشه و غیره هست که مدت دو سه ماه عمر زیادت ندارد، و آدمی هفتاد - هشتاد یا صد سال کم و بیش زید، و بعضی حیوانات چون پیل - و میگویند که مارو کلاغ - بسیار عمر میباشند، همه به هم نزدیک است. و چون بدین وجه ممکن است، زیادت از او چندان که تصور کنند ممکن تواند بود و مستبعد نباشد. و از نباتات، علفی که به دو سه ماه بروید و زایل گردد و

و چون این قاعده مقرر گشت، هر که جان و نفس او قویتر، [بدن او قویترا5 تواند بود. نفس ناطقه در ابتدا که فایض گردد و مستعد آن شود که به بدن پیوندد، استعداد او به مثابه استعداد تخم باشد که استعداد [س 145 ر] آن دارد که [چون] بکارند بروید. و هرچند که تخمها را نام تخم باشد، لیکن هر تخم را استعدادی دون استعداد دیگری باشد، و تا مادام که نکارند نروید؛ و چون بکارند بروید و شاخی از آن بیرون آید که هیچ بدان تخم نمانآد، و آن شاخی باریک و ضعیف باشد و بتدریج قوی شود. و بعضی شاخها6 آن باشد که به اندکی زمان مضمحل شود؛ و بعضی قوی شود و سالهای بسیار بماند، مانند درخت چنار.

و غرض از این تقریر آن که معلوم شود که قوتی و قدرتی که نفوس را بعد از مفارقت بدن است بدین قوت نماند که در دنیا به بدن پیوست. و چون قوت نفس بدان موجب که تقریر رفت در بدن اثر میکند، زیادت از آن اثر که آتش را در اجسام است، و به جایی می رساند که بدن او از اجرام سماوی که آن نیز اجسام است قوی حال تر میگردد. و چون مقرر و مبرهن است که اجرام سماوی جسم است و از ابتدای آفرینش تا انتهای آن در او تغییر و زوالی نه، و از معادن عنصری مانند یاقوت رمانی که در او آتش نیز اثر نکند توان گفتن که ثبات او عظیم بسیار باشد، و زر طلا5 را همچنین. و یاقوت و زر طلارا بی واسطهآ نفس ناطقه این مقدار ثبات هست؛ اگر ابدان6 اینان را بواسطهآ قوت نفس ناطقه قوتی

و مثال آن چنان که مثلا پادشاهزادهای پیش از آن که در وجود آید، هر چند نفس ناطقه

اکنون این امثله و معانی جهت آن آوردیم تا معلوم و مفهوم گردد که میشاید که بعد از حشر اجساد آن اجساد به نفوس محتاج باشد و نفس بدان قادر که او را محافظت [س 146 ر] نماید.

و بدین تقریر که کردیم، اگر قایلی گوید که در دنیا چون نفس بواسطهآ بدن به کمال

جواب گوییم: در دنیا هر چند نفس به بدن محتاج بود، لیکن بدن نیز بی نفس صورت بدنی نمی توانست گرفت. بدن نیز بواسطهآ نفس صورت بدنی گرفته و واسطهآ کمال نفس شده. همچنین به موجبی که امثلهآ آن در ماقبل گفته شد پادشاهزاده به پدر و مادر محتاج بود؛ من بعد که پادشاه شد1 پدر و مادر به او محتاج شدند. لیکن هرگزپادشاه از نسبت پدر و مادر مستغنی نگردد؛ چه، بی نسبت محال باشد. آدم را که نسبت پدر مادر نبود نسبت او با موحد بی همتا کردند. و عیسی علیهالسلام با وجود آن که مادر داشت نسبت پدری او روح الله کردند؛ چه، بنده بی احتیاج نتواند بود. و چنان که گفته شد سکه در مبادی به زر محتاج بود تا صورت سکه مقرر شد. بعد از آن زر از سکه عزتی گرفت. مع هذا سکه بی زر هم نمی تواند بود. سکه حافظ شهرت و عزت دینار است، و زرمحل سکه. همچنین به وقت حشر، نفس در دنیا بواسطهآ بدن کمال در خیریا در شریافته بدان قوه بر محافظت بدن قادر گشته، و بقرار بدو محتاج. در فطرت أولی که ارادت و مشیت باری تعالی باعث شد بر آن که ایشان را آفرید و فرمود: (انی جاعل فی الآرض خلیفة)2 نفس ناطقه و انسانیت معأمعا صورت پذیرفته بدین کالبد متعلق شده3؛ چه، معین4 [که] وجود کون و انسانیت بدین مجموع که هست صورت پذیرفته؛ اگر بی همدیگر تصور کنند تصوری محال باشد و وجود آن ناممکن. و همچنان باشد که کسی آفتاب تصور کند بی نور، یا نور آفتاب تصور کنند بی قرص آفتاب. نور بی آفتاب تصور توان کرد، لیکن نه نور آفتاب باشد5، و قرص بی نور و نور بی آفتاب تصور توان کرد، لیکن نه قرص آفتاب ms330 باشد. لیکن چون آفتاب خواهند که تصور کنند هم نور آن و هم قرص آفتاب هر دو با هم

این است آنچه در این باب در خاطر افتاد، و بعضی سثآوالات و ایرادات و جواب که در اثنای شرح و تقریر آن بزیادتی در خاطر آمد نخواست که آن نیز مهمل ماند؛ به قدر دانش و فهم خود علی الفور در قلم آورد. ان شاء الله رضای حق تعالی بدان مقرون باشد و پسندیدهآ علمای اولواالالباب گردد. الحمد لله رب العالمین والصلوة والسلام علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین و سلم تسلیما کثیرا کثیرا2.

که پادشاه اسلام خلد ملکه از جماعتی افاضل عصر سؤال فرموده که کدام مرسل و3 اولوا العزم وکدام مرسل غیر اولواالعزم وکدام غیرمرسلاند، و از ایشان کدام صاحب کتاب است، و اکملیت و خاتمیت نبی علیه الصلوة والسلام برچه وجه مبرهن باید گردانید.

و ما شرح ms331 آن بر سبیل کلی در این رساله که این مفصل ذیل آن است گفتهایم؛ لکن جهت توضیح به قدر و سع آنچه از (آن)4 معلوم شد خواستیم که آن را بسطی دهیم و به طریق سیاقت بنویسیم بشرح و تفصیل، و هم آن معانی و احوال را و شجرهآ ایشان آنچه معلوم5 داشته باشیم به شیوهآ مشجر ثبت کنیم تا چون در آن نگاه کنند آسان6 به فهم هرکس برسد و معلوم شود که هریک از کدام شعبهاند و نسبت هریک با کیست. و چون صحابه رضوانالله علیهم که تشریف صحبت یافتهاند بعضی از قریش و بعضی از دیگر قبایل بودهاند و تمامت ملازمان حضرت خاتم الانبیا صلوات الرحمن علیه بودهاند ایشان

یکی آنکه مرتبةآ خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام اعلی مراتب انسان است.

دیگر آن که چون علوی از سفلی اشرف است، (لاجرم جهت علوی) به مرتبهآ اعلی مناسب تر باشد.

دیگر آن که چون او را اشتغال و استغراق به علوی بیش تر از سفلی بوده از آن جهت

و چنانکه 7گفته شد که جهت اکملیت و خاتمیت نبی علیه الصلوة والسلام به انواع ادله معقول و منقول و براهین در این رساله و دیگر رسالات یاد کردهایم؛ حالیا این معنی ms333 دیگر که بزیادتی در خاطر آمده یاد کرده شد. حق تعالی ما را و همگنان را توفیق کرامت کناد تا همواره بعضی از کمالات خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام معلوم کرده منتشر گردانیم؛ ان شاء الله تعالی.

اکنون در این ترتیب سیاقت و تقریر احوال انبیا چنانکه آغاز نهاده شد زمان بعثت و نفاد شریعت هر اولواالعزمی تا زمان اولواالعزم دیگر به اصطلاح طبقه نهادیم، تا هرکدام از انبیای مرسل و غیرمرسل و اولیا که در آن طبقه بوده باشند (هم در آن طبقه) یاد کنیم. و اقوام هر زمان را علی اختلاف احوالهم8 در همین9 طبقه یاد کنیم، ولاشک هرکدام (قوم)

و معجزات خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام لایزال در دنیا واقع میگردد، و همچنین تا انقراض عالم ms334 صادر خواهد گشت؛ لکن9 بعضی آن است که هرکس دریابد و بعضی آن است که اهل بصیرت دریابند. به حکم آنکه ««قلوب الملوک خزاین الله»»10 از خزانهآ ضمیر منیر پادشاه اسلام خلد ملکه این سؤالات بر سبیل فیض بدین بندگان رسید تا از نتیجهآ اشراق و پرتو آن درون این بندگان منور گردد و به قوت آن فیض دست دهد تا مانند این تقریرات نوشته شود؛ والله الموفق.

و چون به حکم حدیث «قال سألت رسولالله صلوات الرحمن علیه کم النبیون، قال مایة

اکنون4 آن طبقات5 بر طریق سیاقت نوشته میشود تا به فهم مطالعه کندگان زودتر رسد و بر کیفیت آن به موجبی که واقع گشته اطلاع یابند6

از آدم علیه السلام که اولوا العزم اول و9 سریانی بوده تا زمان نوح10 که اولوا العزم دوم بوده است، و کتاب و شریعت و انبیا که در آن قوم بودهاند، و آن اقوام که چه طایفه بودهاند، و بعضی حوادث که در زمان ایشان واقع گشته و صناعات که پیدا شده. ms335

و مدت این طبقه یک هزار و پنجاه و شش سال بوده است.

غیر اولوا العزم

و ایشان بعضی مرسل اند و بعضی غیرمرسل.

و این دو پیغمبر سریانی بودهاند و مشهور در آن زمان.

شیث: از پیغمبران مرسل بوده ms336 است و ذکر او در قرآن مجید نیامده اما در حدیث نبوی که ابوذر غفاری1 روایت کرده است آمده که او صاحب کتاب بوده؛ و آن حدیث این است: «قال سألت رسول الله صلوات الرحمن علیه کم النبیون، قال مایة آلف واربعة وعشرون آلفا. قلت کم الرسل من ذلک، قال ثلثمایة و ثلث عشر جم غفیر آولهم آدم اربعة منهم سریانیون، آدم و شیث و ادریس و نوح، و اربعة من العرب. هود و صالح و شعیب و نبیک یا اباذر. و قد نزل مایة و اربعة کتب و ستة اولواالعزم، آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد صلوات الرحمن علیهم. و اول انبیای بنی اسرائیل موسی و آخرهم عیسی».

ادریس، که او هم پادشاه بود و هم نبی و هم حکیم؛ و بدین سبب او را المثلث بالنعمه گویند. و واضع علم نجوم او بوده است. و در قرآن مجید در حق او این آیت نازل گشته که (واذکر فی الکتاب ادریس انه کان صدیقأ نبیا ورفعناه مکانا علیا اولئک الذین انعم الله علیهم من النبیین من ذریة آدم و ممن حملنا مع نوح و من ذریة ابراهیم واسرائیل و ممن هدینا واجتبینا اذا نتلی علیهم آیات الرحمن خروا سجدا وبکیا)2.

و نسب3 او چنین آمده: ادریس بن پیرد بن مهلاتیل بن قینان بن انوش بن شیث بن آدم علیه السلام.

[385) غیرمرسل

واجب که بوده باشند؛ چه، عدد انبیای مرسل و غیرمرسل به حکم حدیث مذکور صد و بیست و چهار هزار بودهاند. «لاشک4 در هر طبقه از ایشان بوده باشند»5؛ لکن ما نام ایشان مفصل درکتب نیافتهایم، و آنچه یافته6 نوشته میشود.

که او علیه السلام پیشوایی ایشان کرد ذریهآ او بودند. و چون او را نهصد و سی سال عمر بود، در آن مدت فرزندان و فرزندزادگان او بسیار شدند. او ارشاد ایشان کرد و ایشان ارشاد فرزندان و فرزندزادگان خود، تا زمان نوح رسید و طوفان آمد. بعد از آن طبقهآ نوح علیه السلام آغاز شد.

که در آن زمان پیدا شده: برزیگری آدم علیه السلام آغاز نهاد، هندسه و طب را یاقال3 نام، و موسیقی را یوقال2، و آنگاه5 مجموع صنایع را توقل قاین 6 نام. و این هرسه پسران

از زمان نوح تا زمان ابراهیم علیهما السلام که اولواالعزم سوم بود، و کتاب و شریعت و انبیا که در این طبقه بودهاند، و آن اقوام چه طایفه بودهاند، و بعضی از حوادث که در زمان ایشان واقع شده و صناعات که پیداگشته.

و مدت این طبقه هشتصد و نود و دو سال بوده.

نوح، علیه السلام و او را نجیالله لقب بود. هرچند کتب بر او منزل نگشته، لکن چون او به مثابت آدم بود و از این جهت او را آدم ثانی خواندهاند و جذم نیز گفته، یعنی اصل شریعت. و امر و نهی که در کتب که به ادریس منزل گشته واجب که ms338 او به خلقی که در زمان او و بعد از او باشد برساند و منتشر گرداند. لاجرم اولوا العزم باشد. و بدین سبب در حدیث خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام از جمله شش اولوا العزم یکی او را نهاده. وباید که او بدان سی کتاب که به ادریس منزل گشته بود شریعت و امرو نهی فرموده باشد؛ چه، ظاهرأکتب ادریس بعضی از امرو نهی و شریعت کتب آدم علیه السلام و شیث نسخ کرده باشد و بعضی را تتمیم و تکمیل کرده. و در حق او در قرآن مجید آیات بسیار نازل گشته، و یک سوره را سورهآ نوح خوانند. و از جملهٔ‌ آن آیات یکی این است (انا ارسلنا نوحا الی قومه ان انذر قومک من قبل آن یأتیهم عذاب الیم)3. و نسبت او چنین آمده: نوح بن لمک بن متوشلخ بن ادریس بن پیرد بن مهاثیل بن قینان بن انوش بن شیث بن آدم علیه السلام.

صالح، از قوم ثمود بوده و در اواخر طبقه نوح قریب زمان ابراهیم علیهما السلام. و در حق او آیات بسیار منزل گشته، و از آنجمله یکی این است که ms339 (اتعلمون آن صالحا مرسل من ربه)5 و آیتی دیگر که (إذ قال لهم آخوهم صالح الا تقون إنی لکم رسول آمین)6. و نسب7 او معلوم نشده.

به موجبی که یاد کرده شد در طبقهآ اول، و معلوم گشت که عدد ایشان بسیار است چنان که حدیث نبوی برآن دلالت میکند، لاشک در این طبقه از ایشان جمع بسیار بوده باشند؛ لکن چون حقیقت معلوم نیست نوشته نشد8.

و آن بر دو حرف نهاده شد: یک حرف کتاب و شریعت و وقایع و صناعات؛ و یک حرف دیگر اقوام، چه در این طبقه اقوام بسیار آمده.

کتاب و شریعت و وقایع و صناعات

کتاب، به موجب حدیث نبی علیهالصلوة والسلام که او1 را از جمله اصحاب کتب ننهاده2 و او را اولواالعزم نهاده، لاجرم واضع شریعت و امر و نهی بوده باشد. و ادریس را صاحب کتاب نهاده و فرموده که سی کتاب بدو منزل گشته و اولواالعزم بوده. لاجرم باید که به همان سی کتاب ادریس علیه السلام شریعت و امر و نهی فرموده باشد؛ به سبب آن که آن کتاب را ناسخ3 نیامده. و هرچه کتاب آسمانی باشد و بر پیغامبری بعد از آن کتابی ناسخ آن نیامده به آن کتاب عمل کردن روا باشد.

شریعت، خداپرستی و امر به مامورات از عبادت و صلوة و صیام و قربان و دیگر طاعات که میکردهاند؛ و نهی از محرمات، از قتل نفس به غیر حق و اخذ مال غیر به ظلم و کفر و زنا و شهادت زور. و این پنج در جمیع ادیان و مذاهب حرام است. و دیگر طاعات که میکردهاند رکوع و سجود بوده و «امتیاز در آنکحه4. اما بعضی مردم بت پرست بودهاند »5.

وقایع، آمدن طوفان و هلای گشتن مجموع اقوام که در طبقهآ آدم علیه السلام بودند الا نوح و فرزندان و زن و سه عروس او، و مسخر او گردانیدن حق تعالی ms340 جمیع حیوانات را تا بعضی از ایشان را جهت بقای آن نوع با خود در کشتی برد، و گرم شدن چشمههای آب که مردم عزم بستن آن میکردند تا نتوانند بستن.

صناعات، آغاز عمارت بلاد نهادن و درخت انگور کاشتن و شراب بادید آمدن6.

قوم سریانی. ذرئت همان قوم6 که در زمان نوح علیه السلام بودهاند.

قوم عبرانی و عرب. از مجموع اقوام سریانیاند و عابر که بطن پنجمین نوح است پیغامبر بود و او را دو پسر بود؛ یکی را نام فالغ7 و یکی را نام قحطان. از فالغ اقوام عبری و اعراب بسیار، و از قحطان اقوام عرب قحطانی بادید آمدهاند. و چنین آوردهاند که در زمان فالغ زمین را بخش کردند. و لغت عبری فرزندان فالغ استعمال کردند و لغت عربی را بنو قحطان. و نسل فالغ و قحطان دو قسم شدهاند: عابری8 و عربی.

عابری9 و ایشان چنان که شرح داده شد ذرئت فالغاند. و از او انبیای بسیار در وجود

عرب قحطانی و ایشان طوایف بسیارند، و در ایشان کثرت بسیار. و از آن جمله این سه طایفه ملوک مشهور بودهاند:

[382) طایفه ملوی حمیر، و ایشان را تبابعه میگفتند؛ اول ایشان حارث، و آخر ایشان تبع الاصغر، بر این موجب: تبع الاصغر بن حسان بن ملکی کرب بن اقون بن ابیکرب شمر، و او را ذوالقرنین میگفتند جهت آن که او را دو گیسوی دراز بود، ابن عبد بن افریقیس بن ابرهه بن الحرث. و این مجموع ملوک بودهاند بطنا بعد بطن، مگر عنیبد که او پادشاه نبوده است. از برادر و خویشان این جماعت مذکور پادشاهان بسیار در وجود آمدهاند؛ اما اینجا اجتناب از اطناب ذکر نکردیم.

طایفه ملوی لحم: اول ایشان بدء و آخر ایشان ابوقابوس2 النعمان بن المنذربن المنذر ماء للسماء3 بن امرء القیس4 بن الاسود بن المنذر بن النعمان بن امرء القیس بن عمرو بن هند بن بدء. و این اسامی که برشمردیم مجموع پادشاهان بودهاند بطنا بعد بطن. و هرچند از برادران و خویشان این جماعت مذکور پادشاهان بسیار متولد شدند5 اما ما اینجا جهت اجتناب از اطناب ذکر نکردیم.

طایفه ملوک غسان، اول ایشان عمرو ماء للسما6 و آخر ایشان جبله7 بر این موجب، جبله بن الایهم بن جبله بن ابوشمر بن الحرث بن الحجر بن النعمان بن الحرث بن الایهم بن الحرث بن جبله بن الحرث بن ثعلبة بن عمرو بن حقنه بن عمرو بن عامر ماءللسما9.

و این اسامی که برشمردیم مجموع پادشاهان به اصالت بودهاند، و به ارث ابا عن جد

از آنچه اسامی ایشان در قرآن مجید آمده است:

اسمعیل بن ابراهیم علیهما السلام. و در حق او در قرآن مجید آیات بسیار نازل گشته، و

اسحق بن ابراهیم علیهما السلام. و در حق او در قرآن مجید آیات بسیار نازل گشته، و از جملهآ آن یکی این است: (و وهبنا له اسحق و یعقوب نافلة وکلا جعلنا صالحین و جعلناهم ائمة یهدون بامرنا واوحینا الیهم فعل الخیرات واقام الصلوة وایتاء الزکوة وکانوا لنا عابدین)2.

[384] یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام. و در حق او در قرآن مجید آیات بسیار نازل گشته، و از جملهآ آن یکی این است: (و وهبنا له اسحق و یعقوب و جعلنا فی ذریته النبوة والکتاب)3. و قال تعالی: (واذکر عبادنا ابرهیم واسحق ویعقوب واولی الایدی والابصار انا اخلصناهم بخالصة ذکر الدار وانهم عندنا ms343 لمن المصطفین الاخیار)4.

یوسف علیه السلام. و در حق او در قرآن مجید آیات بسیار نازل گشته، و از جملهآ آن آیات یکی این است: (و لقد جاء کم یوسف من قبل بالبینات فما زلتم فی شک مما جاءکم به حتی اذا هلک قلتم لن یبعث الله رسولا کذلک یضل الله من هو مسرف مرتاب)5. وحدیث نبوی مصطفوی علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات در حق او و تقریر نسبت او علیه السلام چنین آمده است که «الکریم بن الکریم بن الکریم بن الکریم یوسف بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم». اسباط یازده گانه باقی6، که برادران یوسف علیه السلام بودهاند و از انبیای مرسل7. و در حق ایشان آیات بسیار نازل گشته، و از جملهآ آن یکی این است: (قولوا آمنا بالله وما انزل الینا و ما انزل الی ابراهیم واسمعیل واسحق ویعقوب والاسباط وما اوتی موسی وعیسی و ما اوتی النبیون من ربهم لانفرق بین احد منهم و نحن له مسلمون8)9. لوط علیه السلام. در حق او این آیت10 نازل گشته که (وان لوطا لمن المرسلین اذ نجیناه

غیرمرسل

لاشک که در هر طبقه بسیار از ایشان بوده باشند، لکن ما نام ایشان مفصل درکتب نیافته ایم؛ و آنچه یافته این هردو پیغمبر10 سریانیاند که نوشته میشود:

اثی ملح پیغامبر علیه السلام.

ملکی صیدق علیه السلام.

[385] کتاب که در آن زمان بوده: در حدیث خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام آمده که 1 ده صحیفه به ابراهیم خلیل علیه الصلوة والسلام نازل گشته.

شریعت که در آن زمان بوده: توحید را ابراهیم علیه السلام اظهار کرد، و سنت و عمل خیرات چنان که در قرآن مسطور است او بادید آورده.

صناعات آنچه مخصوص باشد که2 در ایام این طبقه انشا کردهاند معلوم نداریم؛ اما عمارات بسیار کرده است. و هرچند انقسام زمین در ایام طبقهآ [نوح علیه السلام]3 بوده است که بر این طبقه مقدم است، اما توجه4 هر طایفه به قسمی از آن اقسام و عمارت کردن بلدان در اوایل ایام این طبقه بوده است.

اقوام که در آن زمان بودهاند و او پیشوایی ایشان کرده، از ذریت او و ذریت طوایف دیگر که از طبقاتی که من قبل ذکر کردهایم بودهاند.

تبعه: جماعت سریانیان و کسدانیان و اعراب6 بنوقحطان که پیش از زمان او تا زمان او بودهاند بر قرار ذریت ایشان همه7 در زمان او علیه السلام بوده. تبعه: آنچه از ذریت او علیه السلام بادید آمدهاند8: فرزندان اسحق بن ابراهیم علیهما السلام؛ و ایشان یعقوبی و عیساویند.

یعقوبی، و ایشان را جماعت بنی اسرائیل میگویند. بعضی از ایشان انبیا. و آنچه از ایشان9 معلوم شده در تقریر انبیا میآید؛ و بعضی ملوک و سلاطین بودهاند. و اسامی ایشان را چون یک نوبت گفته ایم باز مکرر نمیگردانیم. و مجموع بنی اسرائیل که ms345 یهود عبارت از ایشان است از ذریت اواند.

عیساوی1: فرزندان این عیسی و پسر اسحق پسر ابراهیم علیه السلام بسیارند. و مجموع فرزندان و فرزندزادگان او صنادید2 و امرا بودهاند؛ و افرنج3 و روم از ذریت اواند. فرزندان اسمعیل بن ابراهیم علیهما السلام. و ایشان جماعت اعراب بنواسمعیل بودهاند. و ایشان4 بعضی پیشوایان بودهاند، و آن در تقریر به جای خود میآید؛ و بعضی از ایشان در مرتبهآ ملوک و امرا بودهاند. و مصطفی علیهالسلام از ایشان بوده است. و اسامی فرزندان او بدین تفصیل است: نقایوث قیدار آدبه ایل مقسام مشماع ذوما مسا حداد آتیما یطور نافیش قیذ ما5 فرزندان: مذیان بن ابراهیم و آنچه از ذریت او6 آمدند؛ و ایشان عرب مدینی بودهاند، و از ایشان بعضی انبیا بودهاند7، و آنچه از ایشان معلوم شده در تقریر انبیا میآید. و بعضی ملوک و سلاطین بودهاند. و اسامی فرزندان او بدین تفصیل اند: عیفا عیفر حنوخ أوی8 داع الداع9. و مجموع عرب شعیبی مدینی از ذریت اواند.

در تواریخ متقدمه10 چنان آمده است که ابراهیم خلیل را علیه السلام11 چون هفده سال از عمرگذشته12 بود او را نمرود در زندان کرد و سیزده سال در زندان ماند. بعد از آن او را در آتش انداخت. حق تعالی13 به نوعی نگه داشت که آسیب آتش به جامههای او نیز علیه السلام نرسید.

و چون چهل و هشت سال از عمر او گذشته بود حق تعالی زبان اقوام نمرود [که] بنای صرح14 شامخ میکردند بگردانید و ایشان را از عمارت آن صرح باز داشت و آن بنا را

و در هشتاد [386] و پنج سالگی2 حق تعالی شهرهایی را که لوط در آن ساکن شده بود، چون لوط علیه السلام به خلعت رسالت آنجا مشرف گشت و او را جهت اصلاح قوم آن شهرها فرستاده بود و نشنیدند، آن شهرها را زیر و زبر کرد و جمعی را که از آن شهرها بودند و به کارها بیرون رفته بر ایشان سنگ بارید3 و هلاک شدند. و لوط علیه السلام در شب پیش از آن که عذاب دررسد با قوم خود و جماعتی که ایمان آورده بودند عزم شام کرد به حکم ربانی. و در قرآن مجید مذکور است که (فاسر باهلک بقطع من اللیل و لایلتفت منکم احد الا آمرأتک)4. و زن لوط چون از آن قوم بود به سبب دلبستگی که با قوم خود داشت چون آواز عذاب بگوش او رسید روی بازبس کرد و گفت واقوماه! سنگی بروی آمد و هلاک شد. و لوط با جماعتی که با وی بود نجات یافتند.

و ابراهیم علیه السلام را در هشتاد و شش5 سالگی اسمعیل علیه السلام از هاجر در وجود آمد، و در صد سالگی اسحق علیه السلام. و بعد از آن فرزندان دیگر از قطورانام او را شدند. و از پسران ابراهیم ذبیح اسمعیل علیه السلام است. و به اسحق6 اختلاف کردهاند7؛ جمهور مسلمانان بر آنند که اسمعیل علیهالسلام بوده است، و مصدق این اعتقاد حدیث خاتم النبیین علیه افضل الصلوات واکمل التحیات8 است که فرموده: «انا ابن الذبیحین». و بسیار مردم از اکابر مسلمانان و اهل کتاب گویند که اسحق بوده است. و قضیهآ ذبح و سنت مشهور است و در قرآن مجید مذکور.

و چون از عمر ابراهیم خلیل صد و بیست و شش سال بگذشت9 رفقا که مادر یعقوب علیه السلام بود از بنوایل ms347 که عمزادهآ ابراهیم بود در وجود آمد.

و چون نود و نه سال از عمر یعقوب علیه السلام بگذشت به طرف پدرش اسحق علیه السلام متوجه گشت، و در همان سال حق تعالی او را اسرائیل لقب داد. و مفهوم این لفظ یعنی مبارز خدا. و هم در آن سال رفقا مادر یعقوب علیه السلام به جوار حق پیوست و از ms348 عمر او صد و سی سال گذشته بود. و هم در آن سال راحیل نام که والدهآ یوسف پیغامبر علیه السلام بود به جوار حق پیوست و از عمر او صد و سی و پنج سال گذشته بود.

و در دوازده سالگی یوسف علیه السلام خواب دید که آفتاب و ماه و یازده ستاره5 او

و در سال سیام از عمر یوسف علیه السلام اسحق علیه السلام حبه جوار حق پیوست؛ و از عمر او صد و هشتاد سال گذشته بود. و هم در آن سال یوسف علیه السلام -4 پادشاه مصر شد؛ و هفت سال فراخی عظیم بود و بعد از آن قحطی عظیم بادید آمد. و دوم سال از سالهای قحطی، یوسف علیه السلام برادران خود را بازیافت. و چون صد و سی سال از عمر یعقوب علیه السلام گذشته بود حق تعالی دیدار یوسف را بدو ارزانی داشت. و در همان سال پیش یوسف فرعون حاضر شد، و او را علیه السلام به اعزاز و اکرام تمام تلقی نمود و از ms349 سال عمر یعقوب5 تفحص کرد. و6[به] یوسف علیه السلام گفت که مجموع ممالک [387] ما در حکم تست؛ هرکجا7 که بهتر و خوشتر است از بلاد به پدر و برادرانت بده تا در آنجا متوطن شوند. و از زمینهای مصر زمینی که بهترین زمینها بود و به رعمسیس مشهور بدو بخشید. و حق تعالی به برکات قدوم مبارک یعقوب علیه السلام قحط را در همان سال از جهان مرتفع گردانید؛ چه، بر مقتضی خوابی که فرعون دیده بود و یوسف علیه السلام آن را تعبیر فرموده که هفت سال فراخی باشد و به ازای آن هفت سال دیگر تنگی، هفت سال فراخی شد و سالهای

از زمان موسی4 علیه السلام تا زمان خاتم الانبیا و سید الاصفیا محمد مصطفی علیه افضل الصلوت واکمل التحیات که نبوت بدو5 علیه الصلوة والسلام کمال یافته و شرایع به شریعت و رسوم او مزین و موشح و درست گشته6.

از زمان موسی کلیم الله علیه السلام تا زمان عیسی علیه السلام که اولوالعزم پنجم بود،

انبیا

اولوا العزم وغیر اولوا العزم

اولوا العزم

موسی علیه السلام، بنی اسرائیلی ابراهیمی عبری بوده، و لقب او کلیم الله بوده است. و در حق او آیات بسیار نازل گشته، و از آن جمله بعضی این است و (لقد ارسلنا موسی بآیاتنا الی فرعون وملائه وقال انی رسول رب العالمین)2. حو قال الله تعالی: (ولقد ارسلنا موسی بآیاتا بینات). و قال الله تعالی: (و لقد آتینا موسی تسع آیات بینات)3»2. و نسبت او چنین آوردهاند5: موسی بن عمران بن قهاث بن لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم بن تارخ آزر بن باچور6 بن ساروغ بن ارغو بن فالغ بن عابر بن شالخ بن ارفخشد بن سام بن نوح بن لمک بن متوشلح بن ادریس بن پیرد بن مهلاییل بن قینان بن انوش بن [نوش بن] شیث بن آدم ابوالبشر علیه السلام.

غیر اولوا العزم و ایشان بعضی مرسلاند و بعضی غیرمرسل.

[388] مرسل آنچه در این طبقه بودهاند7و در قرآن مجید آمدهاند و احادیث نبوی بدان ناطق، و از8 آنچه در کتب آسمانی دیگر آمده:

اما آنچه ms351 در کتب آسمانی دیگر آمده، در حرف اول نام ایشان نوشته نشد. در حرفی دیگر که من بعد می آید نوشته میشود؛ چه، به حکم این آیت که9 (فبما نقضهم میثاقهم

آنچه در این طبقه بودهاند و در قرآن مجید آمده و احادیث نبوی بدان ناطق [است].

هارون بن عمران بن قهاث بن لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم بن تارخ آزر بن باچور3 بن ساروغ بن ارغو بن فالغ بن عابر بن شالخ بن ارفخشد بن سام بن نوح بن لمک بن متوشلح بن ادریس بن ییرد بن مهلائیل بن قینان بن انوش بن شیث بن آدم علیهم السلام، پیغامبر مرسل بود و در حق او آیات بسیار نازل گشته و از جملهآ آن بعضی این آیات که (و لقد آتینا موسی وهرون الفرقان وضیاء وذکرا للمتقین)4 (و هذا ذکر مبارک انزلناه افانتم له منکرون)5. و قال تعالیی: (ثم ارسلنا موسی واخاه هرون بآیاتنا الی فرعون بسلطان مبین)6. و قال تعالی: (و وهبنا له من رحمتنا اخاه هرون نبیأ»7

یوشع بن نون بن الیشایاع بن عمی هود بن لعدان [ین] متوشلخ8 بن افرایم بن یوسف بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام. پیغامبر مرسل بود، و در حق او آیات9 نازل گشته و آن10 این است: (اذ قال موسی لفتاه لا ابرح حتی ابلغ مجمع البحرین او امضی حقبا»11 الی آخرها. بتصریح اسم او مذکور نیست، اما به این لفتاء مراد ms352 او است.

اشماویل1 بن القانا بن یروحام بن الیهو بن لوحو بن عیوف2 بن القانا بن تحث بن عماسایی3 بن القانا4 بن عزریا بن صقیا5 بن تحث بن اسیر بن افی اساف6 بن قارون بن یصهار7 بن قهاث بن لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام. پیغامبر مرسل بود و در حق او این آیات نازل گشته: (الم تر الی الملاء8 من بنی اسرائیل اذ قالوا لنبی لهم ابعث لنا ملکأ نقاتل فی سبیل الله)9. بتصریح ذکر او نیست اما از این «نبی» مراد او است.

داود بن منشا بن عوقید بن نوعز بن سلما بن یحسون بن عمی10 ناداق بن رام بن حصرون بن بیرص بن یهودا بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام. پیغامبر مرسل بود و در حق او این آیات نازل گشته: (و لقد آتینا داود منا فضلا یا جبال اوبی معه والطیر و النا له الحدید )11. (یا داود انا جعلناک خلیفة فی الارض فاحکم بین الناس بالحق ولا تبع الهوی)12.

سلیمان13 بن داود علیه السلام. پیغامبر مرسل بود و در حق او در قرآن مجید آیات بسیار نازل گشته، و از جملهآ آن بعضی این است: قال الله تعالی: (ولسلیمان الریح غدوها شهر و رواحها شهر و ارسلنا له عین القطر)14. و قال تعالی: (و داؤد و سلیمان اذ یحکمان فی الحرث إذ نفشت فیه غنم القوم و کنا لحکمهم شاهدین فقهمناها سلیمان و کلا آتآینا حکما و علما حو سخرنا مع داود الجبال یسبحن والطیر و کنا فاعلین»15)16

ذوالکفل پیغامبر علیه السلام. و در حق او آیات بسیار نازل شده، و از جملهآ آن یکی این

الیاس پیغامبر علیهالسلام. و در حق او آیات بسیار نازل گشته، و از جملهآ آن یکی این است: (و ان الیاس لمن المرسلین اذ قال لقومه الا تنقون اتدعون بعلا وتذرون آحسن ms353 الخالقین الله ربکم و رب آبائکم الآولین)3.

ارمیا کان نبیا و هوالذی اماته الله مایهآ سنة ثم بعثه کما قال: (أو کالذی مر علی قریة و هی خاویة علی عروشها قال انی یحمی هذه الله بعد موتها فأماته الله مائة عام ثم بعته قال کم لبثت قال لبثت یوما آو بعض یوم قال بل لبت مائة عام فانظر الی طعامک و شرابک لم یتسنه وانظر إلی حمارک و لنجعلک آیة للناس و انظر إلی العظام کیف نتشزها ثم نکسوها لحما فلما کبین له قال اعلم ان الله علی کل شیء قدیر).

یونس پیغامبر علیه السلام. و در حق او در قرآن مجید آیات بسیار نازل گشته، و از آن جمله5 یکی این است: (وإن یونس لمن المرسلین إذ آبق الی الفلک المشحون فساهم فکان من المدحضین فالتقمه الحوت وهو ملیم).

الیسع پیغامبر علیه السلام. و در حق [او] در قرآن مجید آیات بسیار نازل گشته، و از جملهآ آن یکی این است: (و إسمعیل والیسع ویونس و لوطأ و کلا فضلنا علی العالمین)2.

زکریاو در حق او آیات بسیار نازل گشته، مثل (و زکریا اذ ناذی ربه رب لاتذرنی فردا و آآنت خیر الوارثین)8 و ( کهیعص ذکر رحمة ربک عبده زکریا)9، و دیگر آیات که ذکر آن به تطویل انجامد.

آنچه در باقی کتب آسمانی آمده است و در قرآن ذکر ایشان نیست

و برآن موجب که معتقد دیگرادیان و ملل است نوشته میشود. و ما حکم به صحت

پینخاس1 پیغامبر علیهالسلام که خضر عبارت از او است. و نسبت او چنین آمده که پینخاس بن العازار بن هارون امام و پیغامبر علیهم السلام.

کدعون که هم پیغامبر و هم پادشاه بوده2. و او از سبط منشا بن یوسف بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام بوده. و چون از کدعون تا منشا نسبت متصل معلوم نیست، نوشته نشد.

یفتاح که هم پیغامبر و هم پادشاه بود3 از سبط منشا بن یوسف بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام. و از منشا تا یفتاح نسبت متصل معلوم نبود؛ جهت آن نوشته نشد.

ناثان4 پیغامبر علیه السلام. و او معاصر داود علیه السلام بوده است. حو نسبت او معلوم نیست »5.

[390] احیا شیلونی6، و او معاصر سلیمان علیهمالسلام بوده. و نسبت او معلوم نشد.

کاذ پیغامبر معاصر داود علیهما السلام بوده. و نسبت او معلوم نشد. شمعیا پیغامبر علیه السلام، که معاصر رجفعام7 پسر سلیمان علیه السلام بوده. و نسبت او معلوم نشد. و او را حق تعالی پیش رجفعام مذکور فرستاد تا حاو را از قتال با بنی اسرائیل منع کرد؛ و آن در تاریخ می آید»8. عدو پیغامبر، که معاصر رجفعام پسر سلیمان علیه السلام بود و نسبت او معلوم نشد و

یشعیا7 پیغامبر علیه السلام. و او معاصر عزیا پادشاه یهودا بود؛ و او را حق تعالی پیش عزیای مذکور و قوم او فرستاد تا ایشان را از بدیها که میکردند منع کند و از بلاها که بر ایشان خواهد آمدن انذار8 کند. و نسبت او معلوم نشده.

میخامورشتی9 پیغامبر بود علیه السلام و معاصر حزقیا10 پادشاه داؤدیان؛ و حق تعالی او را بدان اقوام فرستاد تا ایشان را پند دهد. و نسبت او معلوم نشده.

اوریا پیغامبر علیه السلام. معاصر یهویاقیم پادشاه داودیان بوده؛ و او را حق تعالی پیش آن قوم فرستاد تا ایشان را پند دهد و انذارکند. و چون نشنیدند مأخوذ گشتند. و نسبت او معلوم نشده.

صفنیا11 پیغامبر علیه السلام. پسر کوسی، معاصر یوشاهو12 پادشاه یهودا بود؛ و او را

عاموس پیغامبر علیه السلام. و صاحب کتاب بود و معاصر عزیا پادشاه یهودا و بیرفعام1 پسر یوآش پادشاه بنی اسرائیل بود؛ و او را حق تعالی پیش آن هر دو پادشاه و اقوام ایشان فرستاد تا ایشان را پند دهد و نصیحت کند و از بلاهایی که بر ایشان خواست آمدن انذار کرد. و نسبت او معلوم نیست؛ والسلام.2

جلسای3 پیغامبر علیه السلام. معاصر زروبافیل بن شالتی ایل (بود). و او را حق تعالی پیش بنی اسرائیل فرستاد تا ایشان را پند دهد ms356 و از بلاهایی که بر ایشان خواست آمدن انذار کند. و پیش زروبافیل پسر شالتی ایل نیزش فرستاد به بشارت آن که من تو را خواهم گزیدن و معتبر گردانیدن. و نسبت او معلوم نشده.

زخریا4 پیغامبر علیهالسلام. معاصر زروبافیل5 بن شالتی ایل6 بوده. و او را حق تعالی به بشارت پیش بنی اسرائیل فرستاد که بر شما بخواهم7 بخشودن و دیگر باره به عمارت بیت المقدس اجازت خواهم فرمودن و قوم خود را از مشرق و مغرب جمع کرده بدانجا خواهم8 آوردن، و من در آن موضع ساکن خواهم گشتن و پیوسته با شما خواهم بودن مادام که بر طاعت من باشید. و اوست که به آمدن مهدی بشارت داده است. مداخی پیغامبر علیه السلام را حق تعالی پیش بنی اسرائیل فرستاد و ایشان را بشارت داد که من شما را دوست میدارم و فرزندان عیص را که دشمن شمااند دشمن. و ایشان را بشارت داد که روزی خواهد آمدن که خشم من مانند آتش تنوری که بسوزد باشد [و] در فرزندان عیصاو که دشمنان شمااند افتد و ایشان را بسوزاند؛ و به آمدن مهدی ایشان را بشارت داد9.

غیرمرسل از انبیا که در طبقه چهارماند (بغایت) بسیار بوده، و احادیث نبوی که پیش از این ذکر رفته است بدان ناطق. بعضی معاصر او و بعضی بعد از او؛ و همه تقویت دین او کردهاند.

حرف

آنچه معاصر موسی علیه السلام بودهاند (هفتاد)8 پیغامبر که در زمان موسی علیه السلام بودهاند و ایشان را شفعیم رقینیم میگفتند؛ و مجموع نواب او در اقسام شرعیات، و صحابهآ او علیه السلام بودند. و ms357 نسبت ایشان معلوم نشده. اسیر پیغامبر علیه السلام. وقتی که بنی اسرائیل در تیه بودند او پیغامبری کرد. و نسبت او چنین آوردهاند: اسیر بن قارون بن یصهار بن قهاث بن لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام. الداد پیغامبر علیه السلام. و او وقتی که بنی اسرائیل در تیه بودند پیغامبری کرد. و نسبت او معلوم نشده9.

میداد1 پیغامبر علیه السلام. و او وقتی که بنی اسرائیل در تیه بودند پیغمبری کرد. و نسبت او معلوم نشده.

القانا پیغامبر علیهالسلام. و او وقتی که بنی اسرائیل در تیه بودند پیغامبری کرد. و نسبت او چنین آوردهاند: القانا بن قارون بن یصهار بن قهاث بن لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام.

آفی اساف2 پیغامبر علیه السلام. و او وقتی که بنی اسرائیل در تیه بودند پیغامبری کرد. و نسبت او چنین آوردهاند: آفی اساف بن قارون بن یصهار بن قهاث بن لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام.

زیری3 پیغامبر علیه السلام. و او وقتی که بنی اسرانیل در مصر بودند و4 تحت تعدی فرعون پیغامبری کرد. و نسبت او چنین آوردهاند: زبری5 بن زارج 6 بن یهودا بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهما السلام.

ایشان7 پیغامبر علیه السلام. و او وقتی که بنی اسراییل در مصر بودند و8 تحت تعدی فرعون پیغامبری کرد. و نسبت او چنین آوردهاند: ایثان بن زارج بن یهودا بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام.

هیمان پیغامبر علیه السلام. و او وقتی که بنی اسرائیل در مصر بودند و9 تحت تعدی فرعون پیغمبری10 کرد. و نسبت او چنین آوردهاند: هیمان بن زارج بن یهودا بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام.

حلکول11 پیغامبر علیه السلام. و او وقتی که بنی اسرائیل در مصربودند و تحت تعدی

حننیا3 پیغامبر علیه السلام. و او معاصر آسا پادشاه داؤدیان بود. و نسبت او معلوم نشده. [392] میشائیل4 پیغامبر علیه السلام. و او معاصر بختنصر پادشاه بود. و نسبت او معلوم نشد.

عزریا پیغامبر علیهالسلام. و او معاصر آسا پادشاه داؤدیان بود. و نسبت او معلوم نشد5. آساف پیغامبر. معاصر داود علیهما السلام بوده است. و نسبت او معلوم نشد6. یدونون پیغامبر. و او معاصر داود علیه السلام بوده است و نسبت او معلوم نشد7.

هیمان پیغامبر. از نوادگان شمواییل8 پیغمبر بود. معاصر داود علیهم السلام بوده است. و نسبت او چنین آوردهاند: هیمان بن یوائیل بن شماویل بن القانا بن یروحام بن الیهو بن نوح بن صوف بن القانا بن محب بن عماسا بن القانا بن یوائیل بن عزریا بن صفینا بن تحت بن اسیر بن افی اساف بن قارون بن یصهار بن قهاث بن لاوی بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام.

شمشون9 که هم پادشاه و هم پیغامبر بود علیه السلام، از سبط دان بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم10 علیهم السلام. واز شمشون تا منشا نسبت متصل معلوم نیست؛ بدان سبب نوشته نشد. حاما از دان تا ابراهیم علیهما السلام که معلوم بود نوشته شد »11.

طالوت که او را بنی اسرائیل ساوول12 میگویند، هم پیغامبر و هم پادشاه بود. و نسبت

آموص پیغامبر12 علیه السلام. و او معاصر آمصیاهو برادرش که پادشاه داؤدیان بود13 بوده. و نسبت او چنین آوردهاند: آمصیاهو بن «یهوآش بن احریاهوش14 بن یهورام»15 بن یهورشافاط16 بن آسا بن اقیا بن رحفعام بن سلیمان بن داود بن منشاوی17 بن عوقید بن نوعز بن سلما بن یحشون18 بن عمی ناداف بن رام بن حصرون بن ییرص بن یهودا بن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم علیهم السلام.

عابی19 که هم پیغامبر و هم امام و هم حاکم طایفهآ بنی اسرائیل بود و از ذریت هارون امام پیغامبر علیه السلام بوده. و نسبت او متصل نیافته، بدان سبب نوشته نشد.

بحری ایل20 پیغامبر علیه السلام. و او معاصر یهو شافاط پادشاه داؤدیان بود. و نسبت او چنین آوردهاند که او پسر زخریاهو21 بود. اما متصل نیافته ایم، بدان سبب نوشته نشد. یدوثا پیغمبر22. و او معاصر داود علیه السلام بوده. و نسبت او معلوم نشده23.

الی عیزر پیغمبر24 علیه السلام. پسر هودویاهو، و او معاصر یهوشافاط پادشاه داؤدیان بود. و نسبت او معلوم نشد25.

عودی پیغامبر علیه السلام. معاصر آحاز پادشاه داؤدیان بود. و نسبت او معلوم نشده.

آنچه پیش از زمان این طبقه پیدا شده همچنان بر قرار بوده؛ و صناعتی که در زمان این طبقه انشا یافته معلوم نشده؛ بدان سبب نوشته نشد.

از زمان عیسی علیه الصلوة والسلام که بنی اسرائیلی بود4 تا زمان خاتم الانبیا و سید الاصفیا که اولواالعزم ششم بوده است. و کتاب و شریعت و انبیا که در آن قوم بودهاند، و آن اقوام که چه طایفه بوده، و بعضی از حوادث که در زمان ایشان واقع گشته و صناعات که در زمان این طبقه پیدا شده5. و مدت این طبقه6 سال7 بوده است.

عیسی علیه السلام. و او را لقب روح الله بوده، و در حق او آیات بسیار نازل گشته، و از آن جمله یکی این است: (و اذ قال عیسی بن مریم یا بنی اسرائیل انی رسول الله الیکم مصدقا لما بین یدی من التوریة و مبشرا برسول یأتی بعدی اسمه احمد فلئا جائهم بالبینات قالوا هذا سحر مبین)8.

بتخانههای بزرگ10 که در رومیهآ کبری11 بوده و تمامت صورت بتان عالم بر دیوار آنجا نقش کردهاند، و آن را هیکل گفتندی، افتادن و خراب شدن؛ و دیگر معجزات به موجبی که در قرآن مسطور است.

که مخصوص باشد که در ایام این طبقه کردهاند یافت نشد؛ اما آنچه پیش از زمان این طبقه پیدا شده برقرار بوده.

از زمان نبوت خاتم الانبیا و سید الاصفیا محمد مصطفی علیه افضل الصلوات واکمل ms361 التحیات [که] پیش از هجرت او علیه الصلوة والسلام به1 سیزده سال بوده است [تا] این زمان که وقت نوبت ایام دولت قاهرهآ همایون شاه2 و شهنشاه3 اعظم سلطان سلاطین العرب والعجم پادشاه اسلام خلدالله ملکه است، وکتاب و شریعت و صحابه و خلفا و اولیا از علما و مشایخ که در این طبقه بودهاند و بعضی از وقایع که در این زمان اتفاق افتاده و صناعاتی که پیداگشته4. و مدت این طبقه الی یومنا هفتصد و نوزده سال میباشد؛ چه، پیش از هجرت سیزده سال بوده و بعد از هجرت هفتصد و شش سال است.

انبیا

در این طبقه نبی مرسل اولوالعزم5، مرشد اولیا و خاتم انبیا و سید رسل و اکمل اولی العزم خاتم النبیین محمد مصطفی علیه افضل الصلوات6 و اکمل التحیات است که ختم کمالات انسانی بدو شده. و چون ختم انبیا بر او عیله الصلوة والسلام7 شده است، پس در زمان او [و] بعد از او نیز هیچ نبیی نخواهد بودن. اما چون فرمود که «علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل»8، در این موضع علمای امت را قایم مقام انبیای دیگر طبقات باید کرد، و از صحابه او از خلفا9 و مهاجرین و انصار که ایشان از علمای امتاند و به شرف صحبت سعادت یافته و در حق ایشان فرمود10 که «اصحابی کالنجوم بایهم اقتدیتم اهتدیتم»،

اما ابتدا1 بعضی اسامی و شرح بعضی از حلیت2 و احوال او که پیش از نبوت و بعد از آن ظاهر گشته برسبیل اجمال ذکر کنیم.

در رسالهای که این مفصل ms362 ذیل آن است نوشته شده، اینجا جهت اجتناب از اطناب و آن که مکرر نوشتن فایده ندهد ذکر نکردیم.

محمد و احمد و محمود و مصطفی و مجتبی و رسولالله و حبیبالله و نبی و بشیرو مبشر و نذیر و داعی و سراج و شاهد و یس و طه. و در حدیث آمده که انا محمد و آحمد و المقفی والحاشر»3، یعنی شمار بدو کنند؛ و العاقب یعنی آخرین پیغامبران بود؛ و نبی التوبه، و این آن بود که خدای عزوجل امتش (را) کرامت کند؛ و نبی الملحمه - و ملحمه حرب بود، و هیچ پیغامبر را چندان دستور4 حرب کردن نبود که رسول را - و آلماهی، یعنی ایزد تعالی کفر را به قدم مبارک او محو کند.

و بیشتر قرآن مجید در حق5او علیه الصلوة والسلام آمده، و از آن بعضی این است که قال الله تعالی: (ما کان محمد ابا احد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبتین)6 وقال

اما

احوال او

علی سبیل الاجمال چنان است که ولادت مصطفی علیه الصلوة والسلام که عام الفیل بود یعنی آن سال که ابرهه و حبشیان که بر یمن استیلا یافته بودند لشکر کشیدند با ترتیب و أهبت8 و فیلان بسیار به خراب کردن حرم مکه؛ و هلاکی شدند ایشان به مرغان ابابیل، چنان که در سورهآ (الم ترکیف فعل ms363 ربک باصحاب الفیل)9 مذکور است. و آن از جمله معجزات مصطفی علیه الصلوة والسلام تواند بود که در سال ولادت او این حال واقع شد، و حرمت و عظمت حرم مکه در نظر خلایق عظیم بسیار10 شد. و آغاز نبوت او به چهل سالگی بود. و چون سیزده سال در مکه دعوت کرد و با اهالی آنجا که صنادید11 قریش بودند12 درنمی گرفت، به مدینه هجرت کرد؛ و در آن وقت عمر او پنجاه و سه سال بود. ده سال در مدینه دعوت کرد تا کار اسلام بالا گرفت؛ و در شصت و سه شالگی به سرای آخرت رحلت فرمود، علیه الصلوه والسلام.

واما

و در سال سوم غزای أحد بود و کشته شدن حمزه رضیالله4. و ولادت حسین بن علی در این سال بود، و گروهی5 در سال6 چهارم گویند.

و در سال چهارم شراب خوردن حرام شد، و پیش از آن میخوردند. و صلوة7 الخوف که در حربها گزارند مقرر شد، و بعضی گویند صلوة8 الخوف در سال پنجم نازل شد9.

و در سال پنجم غزای خندق بود. و در سال ششم باران نیامده11،10 مردم به خدمت مصطفی صلوات الله علیه بنالیدند. مصطفی علیه الصلوة والسلام نماز استسقاکرد12. هنوزاز دعا فارغ نشده ms365 بود که باران آمد، و هفتهای13 بماند. مردم از آسیب باران به خدمت رسول علیه الصلوة والسلام بنالیدند. دعاکرد که «اللهم حوالینا و لا علینا». ابر از مدینه باز شد، و بیرون شهر میبارید و در شهر نمیبارید. و در این سال مصطفی علیه الصلوة والسلام به ملوک اطراف مثل کسری و قیصر و نجاشی14 [و]15 پادشاه اسکندریه و [396] سایر ملوی اطراف16 نامه نوشت و ایشان را [دعوت]17 فرمود18. بعضی اجابت کردند و جواب نیکو فرستادند؛ و بعضی که

و در سال هشتم فتح مکه بود7 و غزای حنین و طایف8. و در سال نهم غزای تبوک بود و درآمدن وفود9 اعراب در اسلام. و در این سال ابوبکر صدیق رضی الله عنه را به امارت حج فرستاد، و سورة التوبه نازل شد. امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه10 را در عقب ابوبکر صدیق رضی الله عنه11 فرستاد تا در حج سورة التوبه بر مردم خواند و احکامی که در آن سورة است از آنچه تعلق به امور حج و غیر آن دارد [به مردم رساند]12. و در سال دهم آمدن نصاری به حران بود و قصهآ مباهله13. و امرا را به قبایل عرب

که به فضل و بزرگی مشهورند و مقتدایان امت3:

صحابه که از آن جمله بعضی خلفااند از مهاجرین و انصار

مهاجران4 از عشرهآ مبشره و سایر مهاجران5

ابوبکر صدیق رضی الله عنه. [و نسبت او]3 چنین آمده است4: ابوبکر بن5 عثمان بن عامر بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مره6 که جد ششم مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده7 و نام او عبدالله بن ابی قحافه و لقبش العتیق و الصدیق بود. مدت خلافتش دو سال و سه ماه و نه روز، و8 عمرش شصت و سه سال بود

عمر الخطاب رضی الله عنه. و نسبت او چنین آمده است که عمر بن خطاب بن نفیل بن عبدالعزی بن ریاح بن عبدالله بن القرط بن رزاح بن عدی بن کعب، که جد هفتم مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده است، وکنیت او ابوحفص ولقبش الفاروق. مدت خلافتش دو سال و شش ماه و چهار روز، و عمرش شصت و سه سال بود9.

عثمان عفان رضی الله عنه. و نسبت او چنین آمده که عثمان بن عفان بن ابوعاص10 بن امیة بن (11 [امیة الاکبر بن عبدالشمس بن عبدمناف، که جد سوم مصطفی علیه الصلوة

[397] [باقی] عشره مبشره طلحة بن عبیدالله بن عثمان بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مزه که جد ششم مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده است، و با عثمان مسلمان شد. زبیر بن عوام بن خویلد بن اسد بن عبدالعزی بن قصی که جد چهارم مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده است، و با عثمان مسلمان شد.

عبدالرحمن بن عوف بن عبدعوف بن عبدالحارث بن زهرة بن کلاب که جد پنجم مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده است. و او با عثمان مسلمان شد.

سعدبن ابی وقاص10. «قرشی بوده هم از ابن زهره »11. و این سعد پسرعم آمنه است، مادر مصطفی علیه الصلوة والسلام. و12 با عثمان مسلمان شد.

سعید بن زید بن عمرو بن نفیل بن عبدالعزی بن ریاح بن عبدالله بن قرط بن رزاح بن عدی بن کعب13 که جد هفتم مصطفی علیه الصلوة والسلام حبود، قدیم الاسلام»14.

ابوعبیدة1 بن عبدالله بن جراح بن هلال بن أمیب بن ضبه بن حارث بن فهر بن عدی بن کعب که جد یازدهم مصطفی علیه الصلوه والسلام بوده حاست؛ و بعضی نسابان او را قریش گویند »2 [و لقب او امین الامه بوده]3.

الحسن بن علی بن عبدمناف =که او را ابوطالب کنیت بود »5، ابن عبدالمطلب6 که جد مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده است. و به وقت وفات رسول علیه الصلوة والسلام هشت ساله7 بود8. و کنیت او ابومحمد9 و لقبش الزکی و المجتبی؛ مدت عمرش چهل و هفت سال بوده. و او بعد از پدر شش ماه و پنج روز خلافت کرده10. ms368

الحسین بن علی بن عبد مناف، که او را ابوطالب کنیت بود بن11 عبدالمطلب که جد مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده است. واو از برادر به یک سال کهتربود12.

حمزة بن عبدالمطلب علیهما السلام که جد مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده است13. و حمزه14 عم مصطفی علیه الصلوة والسلام15 زودتر از عمر خطاب به سه روز مسلمان شد؛ ولقب او سیدالشهدا است.

عباس بن عبدالمطلب علیهما السلام. و او نیز عم مصطفی علیه السلام بوده؛ و به

جعفر الطیار بن ابوطالب2 بن عبدمناف بن عبدالمطلب که جد مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده. و جعفر الطیار برادر امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه بوده از یک مادر و از وی به ده سال مهتر، و قدیم الاسلام3.

زید4 بن حارثه الکلبی القحطانی که از موالی مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده. واو بعد از امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه و پیش تر از دیگر مردم مسلمان شد. اسامه5 بن زید بن حارثه مذکور قحطانی که از موالی مصطفی علیهالصلوه والسلام بوده.

عبدالله بن العباس بن عبدالمطلب که جد مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده. و او به وقت وفات مصطفی علیه الصلوة والسلام به حد بلوغ رسیده بوده6.

سلمان فارسی. هم از موالی رسول است، و در حق او فرموده که «سلمان منا آهل البیت»، یعنی نه از مهاجرین است7 و نه از انصار. و او دویست و پنجاه سال عمر داشت و از کودکی به طلب دین حق میگشته و ترک خان و مان کرده در مدینه به خدمت رسول رسید و مسلمان شد.

ومن اسلم قبل الفتح فإن اسم المهاجر یشتمل علیهم جمیعا

عثمان بن مطعون بن حبیب بن وهب بن حذافه9 بن جمح بن عمرو بن هصیص ms369 بن کعب که جد هفتم مصطفی بود علیه الصلوه والسلام؛ و قدیم السلام10.

مصعب بن عمیر بن هاشم بن عبدمناف بن عبدالدار بن قصی که جد چهارم مصطفی علیه الصلوة والسلام بوده؛ وقدیم الاسلام1.

عبدالله بن جحش اسدی و برادرش ابواحمد. به طریق مخالفت که با حرب2 بنی امیه داشتند ایشان را از قریش گیرند؛ و قدیم الاسلام3.

خالد بن سعید بن عاص بن امیه بن عبد شمس بن عبدمناف که جد ششم مصطفی علیه الصلوة والسلام بود. و او در اوایل مسلمان شد، و گفتی که من چهارم کسی بودم که مسلمان شدم.

عمرو برادر ابن خالد مذکور. قریشی4 بود از بنی امیه. و او نیز در اوایل مسلمان شد. بلال بن رباح الحبشی الموذن. مولد5 بود و از موالی ابوبکر صدیق. در اوایل مسلمان شد، و گفتی که من سومین کسی بودم که مسلمان شدم.

صهیب بن سنان الرومی؛6 از عرب بوده از بنی تمر بن باسط7. و او را رومی بدان سبب گویند که او را به روم بغارت برده بودند؛ قدیم الاسلام8.

المقداد بن عمرو الکندی9. و او را الاسود بن عبد یعقوب10 الزمری از قریش به فرزندی گرفته بود؛ بدان سبب المقداد بن اسود گویند و در11 قریشی شمارند؛12 قدیم الاسلام13. عمار بن یا سر العنی؛ از موالی بنی مخزوم14 بود. بدان سبب او را در قریش شمارند. و او و پدرش یاسر و مادرش سمیه در اوایل مسلمان شدند؛ و ابوجهل و بنی مخزوم ایشان را عذاب میدادند. و ابوجهل مادرش را بجره15 بکشت16 و این شمیه اول شهیدی بود از مسلمانان.

الانصار

الاوس و نسبت ایشان متصل معلوم نشده سعد بن معاذ از بنی عبدالاشهل. و او مهتر اوسان بود. اسد بن حضیر بن سماک از بنی عبدالاشهل ابوالهیثم1 بن التیهان من بنی عبدالاشهل2 عویم بن ساعده من بنی عمرو بن عوف سعد بن خثیمه من بنی حارثه رفاعه بن عبدالمنذر بن زهیر3 سلمه بن سلامه بن وقش من بنی عبدالاشهل ظهیر بن رافع بن عدی من بنی حارثه4 ابوبرده بن نیار من بنی (؟) حلیفهم5 رفاعه بن عبدالمنذر من بنی عمرو بن عوف عبدالله وحوات (؟) بنی جبیر بن النعمان من بنی ثعلبه بن عمرو معن و آخوه عاصم بن عدی بن الجد بن عجلان مزیلی6. عباد بن بشر بن وقش من بنی عبدالاشهل سلمه بن ثابت بن وقش من بنی عبدالاشهل محمد بن شلمه امسلمه واخوه محمود من بنی حارثه قتادة بن النعمان من بنی ظفر عاصم بن ثابت [ین] ابی الافلح من بنی ضبیعه

الخزرج و نسبت ایشان متصل یافت نشد سعد بن عباده بن دلیم از بنی ساعده. و او مهتر خزرجان7 بود. اسعد بن زراره ابوامامه من بنی النجار رافع بن مالک بن العجلان و پسرش رفاعه من بنی زریق أبی بن کعب من بنی النجار قطبة بن عامر بن حدیده ms373 من بنی سلمه عصیر بن عامر بن ناتی من بنی سلمه

معاویه بن یزید بن معاویه بن ابی سفیان بن حرب4 بن امیه بن عبدالشمس5. کنیتش ابولیلی، مدت خلافتش [چهل روز، عمرش بیست و سه سال بوده است.6]7

عبدالله بن الزبیر بن العوام بن خویلد بن اسد بن عبد ms376 العزی بن قصی بن کلاب. کنیتش ابوحبیب، و ابوبکر نیز، خلافتش نه سال، عمرش هفتاد و دو سال بوده.

مروان بن الحکم بن ابی العاص بن امیة بن عبدالشمس8 بن عبدمناف. کنیتش ابوالحکم و ابوعبدالملک، مدت خلافتش دو ماه، عمرش شصت و سه سال بوده1.

عبدالملک بن مروان بن الحکم. کنیتش ابوالولید، مدت خلافتش بیست و هفت سال و پانزده روز10، عمرش شصت و سه سال بوده11.

سلیمان بن عبدالملک بن مروان. کنیتش ابوایوب، مدت خلافتش دو سال و هشت ماه، عمرش چهل و پنج سال بوده.

عمر بن عبدالعزیز بن مروان. کنیتش ابوحفص، مدت خلافتش دو سال و پنج ماه و چهارده روز، عمرش سی و نه سال بوده1.

یزید بن عبدالملک بن مروان. کنیتش ابوخالد، مدت خلافتش چهار سال و یک ماه، عمرش بیست و سه سال بوده.

[402] هشام بن عبدالملک بن مروان. کنیتش ابوالولید، مدت خلافتش نوزده سال و هفت ماه و یازده روز، عمرش پنجاه و سه سال بوده.

الولید بن یزید بن عبدالملک بن مروان. کنیتش ابوالعباس، مدت خلافتش یک سال و دو ماه و بیست و دو روز، عمرش چهل و دو سال بوده2.

یزید بن الولید بن عبدالملک بن مروان. کنیتش ابوخالد، مدت خلافتش پنج ماه، عمرش چهل سال بوده.

ابراهیم بن الولید بن عبدالملک. کنیتش ابواسحق، مدت خلافتش دو [ماه] و ده روز و عمرش ...3.

مروان بن محمد بن مروان بن الحکم. واو را مروان حمار و مروان الجعدی گفتندی. کنیتش ابوعبدالملک، مدت خلافتش پنج سال و دو ماه، عمرش پنجاه و سه سال؛ واو آخرین بود از خلفای بنی امیه.

السفاح. عبدالله بن محمد بن علی بن عبدالله بن العباس بن عبدالمطلب بن هاشم. و او اولین بود از خلفای1 بنی العباس، حو نام او عبدالله »2 و ms377 کنیتش ابوالعباس، و مدت خلافتش چهار سال و نه ماه3 عمرش سی و دو سال و شش ماه بود. المنصور. عبدالله4 بن محمد بن علی بن عبدالله. و او برادر سفاح بود، و کنیتش ابوجعفر، و مدت خلافتش بیست و دو سال، عمرش شصت و سه سال بود. و او را ابوجعفر دوانیقی گفتندی. بغداد را5 او بنا کرد، و ابومسلم خراسانی را او به قتل آورد. المهدی بن ابی جعفر عبدالله المنصور بن محمد بن علی بن عبدالله بن العباس. ونام او محمد و مدت خلافتش ده سال و چهل و پنج روز، و عمرش چهل و دو سال و نیم بود.

الهادی بن محمد [بن] المهدی. و نام او موسی وکنیتش ابومحمد و مدت خلافتش یکسال و چهل و چهار روز و عمرش بیست و پنج سال بود.

الرشید بن المهدی. و نام او هارون وکنیتش ابوجعفر و مدت خلافتش بیست و سه سال و بیست و نه روز و عمرش چهل و پنج سال بود6

الامین27 بن هارون الرشید و نام او محمد وکنیتش ابوعبدالله، و ابوموسی و ابوالعباس نیز گفتهاند. مدت خلافتش چهار سال و هفت ماه و نیم و عمرش بیست و نه سال و سه ماه بود8. المأمون بن هارون الرشید. و نام او عبدالله وکنیتش ابوالعباس9 و مدت خلافتش بیست سال و پنج ماه و عمرش پنجاه سال بوده10.

المهتدی بالله بن هارون الوائق بن المعتصم. کنیتش ابوجعفر، و ابوعبدالله نیز گفتهاند8، و نامش محمد و مدت خلافتش یازده ماه و عمرش سی سال بوده. المعتمد علی الله بن جعفر المتوکل9. و نام او احمد وکنیتش ابوالعباس، و ابوجعفر نیز گفتهاند، و مدت خلافتش بیست و سه سال و عمرش پنجاه سال بوده.

المعتضد بالله بن طلحه المرفق بن المتوکل. ونام او احمد وکنیتش ابوالعباس10، مدت خلافتش نه سال و نه ماه و عمرش چهل و شش سال بوده11.

المستعصم بالله بن المستنصر. ونام او عبدالله وکنیتش ابواحمد و مدت خلافتش پانزده سال و هشت ماه و عمرش چهل و هشت سال بوده. و او آخرین بود از خلفای بنی العباس1.

که به مغرب و مصر بازدید2 آمدند

المهدی ابومحمد عبدالله بن احمد عامل3 بن اسمعیل بن احمد بن اسمعیل4 بن محمد بن اسمعیل بن جعفر الصادق. در سلجماسه ظاهر گشته در ذی الحجه سنه ست و تسعین و مأتین. و در ماه ربیع الاول5 ثمان و عشرین و ثلثمائه وفات یافت.

القائم بامر الله محمد بن المهدی. و کنیت او ابوجعفر بود و مدت خلافت او دوازده سال و چهار ماه و عمرش پنجاه و چهار سال بوده6

المنصور بالله اسمعیل بن القایم. وکنیت او ابوالطاهر7 و مدت خلافتش هفت سال و عمرش سی و نه سال بوده8.

المعز بالله معد9 بن المنصور. وکنیت او ابوتمیم بود و مدت خلافت او بیست و پنج سال و عمرش چهل و شش سال بوده10.

العزیز بالله [نزار] بن المعز. وکنیت او ابومنصور بود11 و مدت خلافت او بیست و یک سال و شش ماه و عمرش سی و یک سال بوده12. الحاکم بامرالله المنصور بن العزیز13. وکنیت او ابوعلی بود و مدت خلافت اوبیست و پنج سال و عمرش سی و شش سال بوده14.

المستعلی بالله احمد بن المستنصر. وکنیت او ابوالقاسم بود و مدت خلافت او هشت سال و عمرش بیست و هشت سال بوده6. آمر باحکام الله المنصور بن المستعلی. وکنیت او ابوعلی بود و مدت خلافت او بیست و نه سال و عمرش سی و چهار سال بوده7.

الحافظ لدین الله عبدالمجید بن الامیر محمد بن المستنصر بالله. وکنیت او ابوالمیمون8 و مدت خلافتش نوزده سال و عمرش چهل و سه سال بوده؛ والسلام9.

الظافر بامرالله اسمعیل بن الحافظ. وکنیت او ابومنصور بود و مدت خلافت او پنج سال و شش ماه و چند روز بود و عمرش سی سال بوده10. الفائز بنصرالله عیسی بن الظافر وکنیت او ابوالقاسم بود ومدت خلافت او شش سال و شش ماه بود و11. عمرش بیست سال بوده12.

[404] اولیا از علما و مشایخ

حرف

علما

تبعه عبیدة بن قیس السلمانی التابعین ابوعمر الشیبانی مالک بن الاوس المعرور بن سوید کعب الاحبار کعب بن سور الازدی4 سوید بن عقله المدحجی ابورجا العطاردی ابوالاسود الدؤلی ms382 هرم بن حیان الاحوص صاحب بن مسعود ابو مسلم الخولانی

سفیان بن سعید بن مسروق بن9 الثوری، و والده

سیبویه، و اسمه عمرو بن عثمان قنبر ابو بشر، النحوی الاخفش، واسمه سعید بن مسعود8، النحوی یحیی بن سعید القطان یحیی بن سعید الاموی ms385 ابوالبحتری، القاضی

سیدالطایفه جنید بن محمد البغدادی ابوتراب النخشبی

سهل بن عبدالله التستری محمد بن سوار سالم المغربی یحیی بن معاذ الرازی یوسف بن الحسن الرازی ابو عبدالله الهاشمی ابومحمد الانطاکی محمد بن علی القصاب ابوجعفر البیری ابوبکر السلی ابو محمد الحریری احمد بن حرب محمد بن السماک احمد بن خضرویه البلخی ابومحمد رویم

سعید بن المسیب المخزومی

الربیع بن حییم الحسن بن ابی الحسن البصری مالک بن دینار الکمیل بن زیاد محمد [بن] واسع الازدی علی بن رزین الترمذی، صحب الحسن البصری وعاش مایة وعشرون3 سنة ودفن علی جبل الطور سنة خمس وعشرون ومأتین ms398 ابو سعید المعیری4 نایب السابی? جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب الصادق ابوحازم الاعرج حبیب العجمی داود بن نصیر الطایی عبدالله بن مردوق5، کان وزیر هارون الرشید و یزهد، وهو استاد الرازی ابوعلی الفضیل بن عباس6 التمیمی المعاذ بن عمران

ذیل: نمط اول /477 ابوبکر محمد بن داود بن سلیمان النیسابوری معروف بابن الفتح، کان جلیسا . ..1 و المرتعش و یحیی العلوی، مات بنیسابور یحیی العلوی، کان جلیسا بالمرتعش ابوحر2 احمد، و ذکره محمد بن حفیف جعفر بن محمد بن نصیر ...3 من اعیان الصوفیة والمشایخ ابوالحسن ..4 بن حمزه المحب، من ظرفاء مشایخ بغداد وکان یسمی مفسر کذابأ احمد بن یوسف الاسکان اسمعیل بن محمد، من اصحاب ابی عثمان ابوطاهر محمد بن احمد طاهر، کان شیخ الملامتیة ابوعبدالله محمد بن احمد المقری الرازی، صحب یوسف بن الحسین و5 عبدالله الخراز ابوالحسن محمد بن احمد النواوی، کان خادم ابیعلی الثقفی، وصحب الشبلی، و مات بالکوفة ابوالقاسم ابراهیم بن محمد النصرابادی ابواحمد محمد بن عیسی الخلودی ابوسهل محمد بن سلیمان الصعلوکی، صحب ابابکر الشبلی والمرتعش ابوعثمان سعد بن سلام المغربی، بقیة المشایخ ابراهیم بن ...6 الدعا البغدادی، لقی الجنید الشیح ابوعبدالله محمد بن حفیف بن..7 الصبی، المقیم بشیراز، صحب رویم محمد البغدادی والحریری و ابی العباس عطا و ابی الحسین منصورالحلاج، و صنف کتابا فی ms401 اخبار الصوفیة، وکان من کبار المشایخ والافراد

وفی المائة الخامسة ابوعبدالرحمن السلمی، من مشایخ الکبار؛ وله تصانیف، منهما تاریخ الصوفیة وطبقات الصوفیة وغیر ذلک ابوطالب المکی، مصنف کتاب قوت القلوب ابواسحق الکلابادی، مصنف شرح التعرف ابوالحسن علی بن یسار الزاهد، کان القایم بامرالله یردد الیه ابوالحسن علی بن عمر القزوینی، الزاهد یعرف بالحربی عثمان الخرکوسی، الواعظ النیسابوری ابوعلی الدقاق ابو سعید بن ابی الخیر المیهنی [418] ابوالحسن الخرقانی خواجه ابوطاهر

ذیل: نعط اول /479 ابوعلی الفارمدی ابوالحسن البصری شیخ الاسلام ابواسمعیل بن عبدالله الانصاری الهروی الشیخ ابوالعباس القصاب شیخ المشایخ ببسطام ابو عبدالله الداستانی امیرک، الکاتب البیهقی شیخ الشیوخ ابو سعید الصوفی النیسابوری، صاحب الرباط بیغداد شیخ لقمان الطیار، یعنی پرنده ابوالفتح عبدالسلام بن احمد بن محمد بن جعفر الصوفی، من اهل فارس اردشیر بن ابی منصور العیادی. له کرامات، وهو ولد قطبالدین ابی منصور المظفر بن اردشیر العیادی الواعظ عبدالرزاق الغرنوی الصوفی، کان فی عانه من ترک الدنیا ابومنصور عبد الملک بن یوسف ابوالمعالی الصالح ساکن باب الطاق. له کرامات مشهورة ابوبکر احمد بن علی بن بدران الشیخ ابوالوفا الفارسی ابو الفتوح احمد بن محمد الغزالی، من تلامیذ عین القضاة المایحی. له تصانیف بالعربیة والفارسیة ابویوسف الهمدانی ابوالعباس النهاوندی اخی فرج الزنجانی

وفی المائة السابعة الشیخ علی بن ادریس ببعقوبه نجم3 الدین احمد بن عمر المعروف ببکری الحنوقی4 قطب الدین الابهری رکن الدین السجاسی تاج الدین الاشهر مجدالدین البغدادی الخوارزمی اوحدالدین الکرمانی نزیل5 بغداد شیخ الطائفه شهاب الدین عمر السهروردی رضی الدین الاسفراینی الشیخ شهاب الدین الندیلی

و هیچ کس دیگر را از اولواالعزم وغیرهم با او شرکتی نیست مرتبهآ خاتمیت چنان که در قرآن مجید آمده که (ما کان محمد ابا احد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبتین وکان الله بکل شی علیما )2 مرتبهآ قربت حضرت حق جل و علا چنان که نص قرآن بدان ناطق است (دنا فتدلی فکان قاب قوسین آو آدنی)3. و در حدیث قدسی آمده که در شب معراج هفتصد4 هزار ندا5 آمده که ادن منی یا محمد مرتبهآ رؤیت و6لقاء بی چون حق تعالی چنان که در حدیث نبوی آمده ms404 که «رأیت ربی». مرتبه7آ معراج حقیقی مرتبهآ خلوت چنان که فرموده است که «لی مع الله وقت لایسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل». مرتبهآ وضع شریعت و امر و نهی بر وجهی که [در]8 غایت کمال باشد و در آن هیچ نقصان متصور نه، و بر آن ختم شده و تغییر و تبدیل آن بهیچ وجه ممکن نه و9 ماورای آن کمال نتواند بود؛ چنان که حق تعالی میفرماید:10 (الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا)11 و در حدیث نبوی12 آمده «یعثت لأ تمم مکارم الآخلاق». مرتبهآ معجز در سماویات چنان که حق تعالی فرموده: (إقتربت الساعة وانشق القمر). مرتبه14آ

و هرچه1 ایشان را از کمالات باشد انبیای مرسل را باشد؛ و بالضروره ms405 اولواالعزم را بوده باشد، و هر آینه خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام را بود. و این انبیای غیر مرسل بر دو قسم اند:

آن که وحی بدو به خواب رسیده باشد

و هرچند ایشان را بر دو قسم نهادیم لکن مراتب هر یک با دیگری تفاوت بسیار داشته باشد و ممکن نیست که دو کس را مرتبه در همه وجوه باهم ماند بلکه تفاوتی باشد. و تمامت این انبیا را معجزاتی که2 نبی غیرمرسل را باشد3 بوده، علی اختلاف طبقاتهم.

آنان که الهام به ایشان در خواب رسد.

و هرچند عموم انبیا [و اولیا] را بر دو قسم نهاده ایم، اما مراتب ایشان در کمال بغایت بسیار است و درجات ایشان در آن مراتب متفاوت، بلکه هر یک را4 از انبیا و اولیا مقامی معلوم و مرتبه ای مخصوص هست؛ چنان که حق تعالی می فرماید: (تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض منهم من کلم الله و رفع بعضهم درجات)5 و دیگر عموما که (و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات)6. و اثار تأثآیر نفوس شریفهآ ایشان در تکمیل فنون ناقصان عظیم واضح و بغایت لایح به مراتب مختلفه.

و فرق میان مرتبهآ نبوت و مرتبهآ ولایت مجملا آن است که انبیا را معجز باشد و اولیا را نه، و فراستی که از ایشان صادر شود آن را کرامات گویند. و فیضی که از حضرت الوهیت به انبیا رسد به اصطلاح علما آنرا وحی گویند و به مصطلح این ضعیف فیض اعظم، و آنچه به اولیا رسد علما آن را الهام خوانند و این ضعیف فیض عظیم. و از این تقریر و بیان معلوم شد که هر که را در کمال مرتبهة اول7 و اصل آن حاصل آید8 او را صاحب ms406 الهام و ولی گویند؛ و آنرا که از آن مرتبه عروج کرد و لایق رسالت باشد او را صاحب معجزه و مرسل و رسول گویند. و آن9 که از آن مرتبه عروج کرد10 [و صاحب

این است مباحثی که بدین تقسیم مراتب انبیا و اولیا که تقدیم یافت تعلق داشت. و هرچند ms407 در این رسالهآ سلطانیه در ماقبل مراتب خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام و دیگر انبیای اولواالعزم و مرسل و غیرمرسل و اولیا و تفاوت مراتب ایشان به وجوه بسیار تقریر و بیان کرده شد و براهین واضحه بر آن گفته آمد، لکن6 جهت زیادت توضیح و تاکید به طریق سیاقت و به قسم7 دیگر باز بموجب مذکور تقریر رفت تا بدان وجه نیز روشن و واضح گشت و فرق و امتیاز ظاهرتر شد. و اکنون جهت معارضهآ باطل که ترسایان میکنند و میگویند که عیسی علیه السلام بواسطهآ آن که او را روح الله گفتهاند باید که افضل و

و تقریر9 آن چنان است که ترسایان میگویند که چون لقب او روح الله است و در قرآن این معنی آمده، چنان که میفرماید که (انما المسیح عیسی ابن مریم رسول الله و کلمته القاها الی مریم وروح منه)10 و دیگر میفرماید که (ومریم ابنة عمران التی احصنت فرجها فنفخنا فیه من روحنا)11، و بی نطفهآ پدر و از روح محض موجود شده، باید که بدین دلیل افضل واکمل باشد. و این مدعی ایشان باطل است و میخواهیم که بطلان آن را به براهین واضحه بموجبی که تقریر رفت با ایشان بحث کرده روشن گردانیم. و شبهت

اول بباید دانست که از اصناف انسان و انواع حیوانات بعضی2 بی واسطهآ تناسل و توالد در وجود آمدهاند و می آیند، و بعضی نباتات بی بذر و زرع روید. و این قضیه3 نزد تمامت اهل ادیان و ملل مقرر و مسلم است و همگنان را معلوم و مشاهد. مانند آدم صلوات الله علیه4 که بی پدر و مادر موجود شد، و حوا که بی مادر از آدم بادید آمد، و عیسی علیه السلام که بی پدر از مریم بزاد. و حیوانات بی عدد که بی تناسل و بیضه از عفونات متولد میشود، و نباتات بی اندازه نامحصور که بی تخم و زراعت میروید، چنان که در صحراها و بیشهها مشاهده میرود. و چون ظهور آدمی و حیوانات اکثر ms409 به طریق توالد و تناسل است و چشم مردم بدان معتاد گشته، اگرشنوند که بی توالد و تناسل حیوانی و خصوصا آدمی در وجود آمده بغایت غریب و عجیب میدانند و از فهم و عقل ایشان5 [عظیم]6 مستبعد مینماید. و از آن دقیقه غافلاند که در ظهور آن که به تناسل و توالد میباشد تعجب بیشتر است؛ جهت آن که از خلقت اولی و مقتضای طبیعت به چند مرتبه دور میافتد. چه، در آن شک نیست که تمامت اجسام سفلی از عناصر چهارگانه مترکب است، و به سبب ممازجت و ترکب اجزای آن به ظهور می پیوندد، و به حسب کم و کیف اجسام مختلفه از معادن و نباتات و حیوانات و انسان بادید میآید. و عالم طبیعت اشارت به این7 معنی و وضع است. و هرچند عموم خلق8 از کمال صنع الهی در حیرت و تعجب آید و هرکس به کنه کیفیت دقایق این معنی و حقایق آن نتواند رسید، لکن بعضی از آن که امثلهآ آن ظاهر و محسوس است برأی العین بر وجهی که تقریر رفت مشاهده میرود.

و چون بیشتر مردم به موجبی که شرح داده شد قسم اول را که بیواسطهآ تناسل و توالد است عجبتر1 میدانند، بعضی را گمان افتد که فضیلت و کمال در آن قسم تواند بود؛ و چون تأمل رود بر یک تقدیر قضیه بر خلاف این معنی است [و فضیلت و کمال در اغلب قسم دوم را است]2، [424] به دلیل3 عقلی و نقلی. اما دلیل عقلی آن که هر4 حیوان و نبات که ظهور آن را سبب مختصر و زمان اندکتر است، عمر و ثبات آن کم ترو کمال اندکتر میباشد. از حیوانات، مانند تولد بعضی انواع مرغان که در هوا متولد شوند5 و مار و مور و بزغ6 و موش و مگس و پشه و عموم حشرات که7از اندک مایه عفونت بادید آیند، و به اندک زمان ms410 به ادنی کمال8 که ایشان را تواند بود برسند و درگذرند. و از نباتات مانند انواع ریاحین و علفها و حشایش9 که در فصل بهار بواسطهآ کثرت امطار10 در زمینهای برومند و غیر برومند بیواسطهآ تخم و بیخ که موجود بوده باشد بروید و به چند روز نشو و نما پذیرد و به کمال خود رسیده به اندک زمانی ناچیز شود. و هرچند بعضی حیوانات و نباتات که بی تناسل و توالد و بذرو زرع موجود شود دراز عمر و ثابت میافتد، لکن آن بر سبیل ندرت افتد11 و حکم به نادر نکرده اند. و از حیوانات و نباتات هر آنچه بواسطهآ توالد و تناسل و بذرو زرع موجود میشود و به اسباب بسیار و پرورش تمام12 محتاج تر، عمر و ثبات او بیش تر میباشد. «خمرت طینة آدم پیدی آربعین صباحا» اشارت به این معنی است؛ و پرورش جواهر که نفیس ترین احجار است به مرور ایام می شود، چنان که گفتهاند؛

شعر: سالها باید که تایک سنگ اصلی ز آفتاب عل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن

و در نباتات، مدتی مدید باید که تا انواع درختها را در زمینهای برومند از شهرها و

و دلیل دیگر بر این6 قضیه آن که آدم صلوات الله علیه که بی تناسل و توالد موجود شد با وجود آن که ابوالبشر و پیغامبر مرسل بود باتفاق جمهور در فرزندان و انبیا کاملتر از وی بودهاند.

و اما دلیل عقلی آن است که بموجب (و لقد کرمنا بنی آدم)7 و بر مقنضی (و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا)8 آدمی زاد را کرامت و فضیلت ثابت است؛ و اگر فضیلت و کمال در آن قسم بودی، چون ایشان به تناسل و توالد موجود میشوند این آیت در شأن ایشان نازل نگشتی یا بایستی که تمامت بیواسطهآ تناسل و توالد موجود شدندی. و مع هذا میشاید که در بعضی صور بر سبیل ندرت کاملی بر این وجه موجود شده باشد، مثل آدم صلوات الله علیه و مسیح علیه السلام. لکن9 چنان که گفته شد نادر است، و نادر را در قضایای کلی دستور نتوان ساخت. و [چون]10 تتبع و تأمل رود با آن که

و اگر معارضی11 ترسا ایراد کند و گوید که شک نیست که روح اشرف است از نطفه و منی، و چون چنین باشد باید که شخصی که از روح محض موجود گردد افضل و اشرف باشد از آن که از نطفه و منی12؛ و از این جا لازم آید13 که عیسی علیه السلام افضل مخلوقات باشد، به سبب آن که پدر نداشته است و نفح روح در رحم مادر او بوده؛ در معارضه و جواب ایشان گوییم دیگران نیز همه از روح محض در وجود آمدهاند با چیزی

و اگر معارض ترسا دیگر باره معارضه کند و گوید در آدم علیه السلام مجرد نفخ بود اما در عیسی علیهالسلام نفخ روح بود در رحم؛3 مدتی در آنجا پرورش یافته بسبب حیات و فضیلت مادرش، و این معنی در آدم نبوده. به این سبب عیسی افضل باشد از آدم؛ چه، آن روح که عیسی از آن4 موجود گشته است در رحم مادرش پرورش یافته بود5، و آن پرورش آن روح را که آدم از آن موجود باشد حاصل نشده. در جواب گوییم چون به این اعتراف آوردی باید که روحی که [دو]6 نوبت پرورش یافته باشد، یک بار در صلب پدر و باری دیگر در رحم مادر، باید که افضل و اکمل باشد؛ چنان که از آن دیگر انبیا علیهم السلام، بتخصیص از آن خاتم النبیین علیه افضل الصلوات7 و اکمل التحیات8. و به این بحثها بطلان سخن معارض معلوم گردد.

چنان که گفتیم واضح ترین9 دلیلی براین آن است که10 وجود خاتم النبیین علیهالصلوة والسلام به11 توالد و تناسل بوده. و اگر با وجود این براهین و ادلهآ عقلی و نقلی معارض ترسا چنان جاهل باشد که سخن معقول و منقول فهم نکند و اصرار نماید، و خواهند که یکبارگی زیان او قطع کنند و او را چنان ملزم گردانند که خیالات او بکلی مرتفع گردد و اعتراضات جاهلاته او نیز نماند، به طریق جواب الفاسد بالفاسد بر سبیل معارضه و الزام

و هرچند این سخن نه بر وفق معتقد ما است؛ اما در بحث و مناظره جهت الزام خصمان بر تقدیر قول ایشان امثال این ایرادات و اعتراضات روا باشد، بلکه مستحسن و پسندیده. و چون چنین باشد معارضان نتوانند گفتن که به این سبب عیسی علیه السلام افضل مخلوقات باشد؛ بلکه گوییم که به امکان این معنی آنان را [که]7 پدری ظاهر هست، چند فضیلت دیگر زیادت8 بر آن معنی باشد: اولا آن که از تهمت طعن9 طاعنان که به کتب الهی معترف نباشد ایمن گردند10، و [ثانیا آن که بر امری خلاف واقع مطلع نگردند و]11 در مبادی ایشان بفساد نیاید و منکر معجزات ایشان نشوند، و ثالثا آن که جماعتی که به ایشان ایمان آرند در ایشان به12 غلط نیفتند و خلل و کفری که در اعتفاد ترسایان افتاده و مخلوق را خالق نهاده اند در اعتقاد ایشان نیفتد. چه، بعضی13 ترسایان ms415 عیسی را خدا گفتهاند و بعضی پسر خدا، (سبحانه و تعالی عما یقولون علوا کبیرا)14.

و چون این مقدمات روشن گشت معلوم شد که از آن که شخصی را که مادر باشد و پدر نه لازم نیاید1 که بدان سبب افضل و اشرف باشد. و اگر بر اعتقاد ایشان لازم باشد، ایشان را ممکن نباشد که منع کنند که آن در عیسی بوده است فحسب2، و در دیگری ممکن نه، چنان که بیان کرده شد. و محقق آنست که در افضلیت و اکملیت نه باین سبب است؛ چه، خاتم النبیین علیه افضل الصلوات واکمل التحیات [که] اکمل مخلوقات است و تمامت عالم افلاک طفیل و تابع شریف او بوده3 بر سبیل توالد و تناسل موجود گشته.

و چون این معانی واضح گشت، میگوییم وجود کاملان و انبیای مرسل و اولوالعزم بر سه وجه تواند بود: [اول]4 از مجرد نفخ الهی، حچنان که وجود آدم علیه السلام »5؛ دوم از نفح الهی منضم با نطفه و پرورش آن در صلب رحم مادر فحسب، چنان که عیسی علیه السلام؛ سوم6 از نفح الهی [منضم]7 با نطفه8 و پرورش آن در صلب پدر و مادر، چنان که سایر انبیا علیهم السلام. و چندان که این نفخه شریفتر و آن9 مادهای که با آن منضم گشته و اعتدال در آن محل که پرورش یافته بیشتر، آن شخص کاملتر؛ چنان که وجود خاتم النبیین علیهالصلوة والسلام که بر این وجه افتاده. اما آن کمال و تمامی که در آن نفخ الهی بوده و در آن ماده و در آن پرورش، در هیچ شخصی دیگر انسانی ممکن نه؛ و آن کمال خاصیت خاتمیت بوده.

و چون این معانی که به خاطر این ضعیف افتاده تقریر رفت، و اصناف آن جهت قطع سخن معارضان بغایت مستحسن؛ و با آن که بر آن سخن کسی اطلاع نیافته، یقین که اصحاب فضل و انصاف پسندیده دارند. چه، این ms416 تقریر مطابق ما فی الوافع است و بر این10 وجه واضح و روشن گشت.

میگوییم همچنان که وجود کاملان بر سه وجه ممکن است، وجود شریران بر همان سه طریق متصور است؛ لکن11 در وجود ایشان نفخ شیطانی تواند بود. مثلا یکی آن که

و چون میخواهیم که معارض را بکلی زیان قطع کنیم، هرچند آنچه گفته شد کافی است و معارض را هیچ جواب و سخن نماند، لکن جهت تأکید و توضیح به وجوه دیگر تقریر کنیم تا مؤکد معانی پیشین گردد. میگوییم که اگر ترسا چنان2 تصور کند که سبب کمال آن است که از نفخ روح باشد در رحم مادر فحسب، چنان که تصور باطل ایشان است کمال به نسبت [426] روحانیت بودی فقط، پس بایستی که چنان که در مقدمه گفته شد آدم افضل بودی؛ چه، روحانیت در او چنان که بیان رفت بیش تربوده. و یا بایستی که روحانیات که ایشان بکلی از نطفه و جسم مبراند3 مطلقا از انسان کاملتر بودندی، و نیستند؛ چه، بواسطهآ جسم بوده که حق تعالی2 فرمود که ms417 (انی جاعل فی الارض خلیفة5)6 انسان بواسطهآ بدن خلیفه شد، و همچنین بواسطهآ بدن به تشریف (و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر والبحر)7 شرف خصوصیت و کرامت8 یافته، و ملایکه ساجد و آدم مسجود گشته. و اگر نه واسطهآ شرف بدن و تناسل بودی بایستی که مطلقا9 همه ارواح از همه انسان کامل تر بودندی، و نه چنین است؛ چه، همه انسان را روح هست

و مثال آن چنان باشد که مردم شجاع که بعضی را سلاح باشد و بعضی را نباشد، شجاع که او را سلاح نباشد کجا برابر شجاع سلاحدار بود2! دانهآ مروارید آبدار که هرچند جوهر نفیس باشد لکن تا سوراخ نکنند و حلقهآ زر در آن نکشند در گوش پادشاهان و شاهدان نتوان کشیدن و از قرب و شرف ایشان3 بی بهره و در حقه4 و درج5 بیفایده بماند و از ارواح و رغبت خلق محروم ماند و اسم حلقه و گوشوار6 برو اطلاق نرود و از آن معانی معرا7 ماند. و آنچه عیسی را [روح الله]8 لقب9 فرموده10 و درشأن او این آیت آمده که (و مریم ابنة عمران التی احصنت فرجها فنفخنا فیه من روحنا) 11 به سبب آن است که چون حق تعالی واقف آن اسرار بود که مادر او جنایتی نکرده جهت عذر مادر او این آیت فرستاد تا بر نوعی دیگر حمل نرود. و او را به روح الله اختصاص فرمود، نه جهت12 اختصاصی و شرفی است که او بدان داشته - به موجبی که ذکر رفت - والا هرکس که روح دارد چون ms418 روح را خدای آفریده و داده همه ارواح را نسبت به خدای تعالی تواند بود؛ لکن چون او را بدین معنی خصوصیتی13 بوده این لقب به او داده. و اکثر [انبیا]14 مریک را به لقبی و خاصیتی مخصوص گردانیده؛ چنان که آدم را صفیالله و نوح را نجی الله و ابراهیم را خلیل الله و موسی را کلیم الله وعیسی را روح الله. این معانی و القاب که جهت هریک فرموده نه آن بوده که از آن در دیگری از انبیا نبوده؛ بل همه را بوده، لکن هریک از آن در یکی از ایشان غالب تراز آن بود که در دیگری. و سلیمان را که

و مثال آن چنان است که از علما و دانشمندان که هریک به علمی و هنری مخصوص باشند هریک را از ایشان بدان علم و هنر که در ایشان غالب باشد مخصوص گردانند. مانند آنچه شخصی با وجود آن که کتابت داند و قسمی از عربی و نحو و صرف و امثال آن دانسته، اگر پیشهآ او و علمی که در او غالب بود علم طب باشد او را طبیب گویند. و همچنین دیگری11 که علم کلام در او غالب باشد او را متکلم گویند؛ و دیگری راکه علم فقه غالب باشد او را فقیه؛ و دیگری را که علم نحو غالب باشد12 نحوی؛ و دیگری راکه علم نجوم غالب باشد منجم؛ و علی هذا. لکن13 کسی که علوم بسیار در او موجود و بکمال باشد او را چگونه از این علوم به یک علم14 منسوب توان کرد؛ و او را لقب استاد البشر و ذوفنون و سلطان العلما نویسند و گویند.

و در آن شک نیست که روح مخلوق است، و نبی علیه الصلوة والسلام میفرماید که «اول ما خلق الله روحی». و در همه حالت فضل متقدم را تواند بودن، خصوصا که خلاصه6آ مخلوقات او است و کون7 مکونات جهت او است. و بدین دلیل مرتبهآ خصوصیت8 عیسی علیه السلام به روح الله در تحت مراتب خاتم النبیین بوده باشد؛ و آن مرتبه و صفت در او کامل تراز آن بوده که در عیسی علیه السلام، و او مستغنی از آنچه بدین صفت و لقب مخصوص گردد. چه، مرتبهآ خاتمیت در جمیع صفات آن است که اکمل باشد و ماورای آن صفتی و کمالی انسان را نتواند بود و کمال انسانی بدو ختم گردد. لاجرم باید که هر صفتی و کمالی [427] [که] هریک را از انبیا علی الانفراد تواند بود در او بوده باشد حاکمل از آنچه در دیگری بوده باشد»9. و آنچه در بعضی انبیا بعضی از صفات شریفه10 علی الانفراد بوده باشد، در او آن صفت در غایت کمال بوده باشد با دیگر

اکنون جماعت اهل کتاب از صد و بیست و چهار هزار پیغامبر موسی و عیی را علیهما السلام افضل و اکمل مینهند، و مرتبهآ نبوت و مجزات ایشان آن است که تقریر رفت. و چون ایشان را ملزم گردانیدیم که مراتب ایشان هردو نازلتر از مراتب نبی علیه الصلوة والسلام است و براهین و ادله بموجبی که ذکر رفت روشن گردانیده شد، لاجرم مراتب دیگر انبیا که ماتحت ایشان9 است بالضروره ماتحت مرتبهآ نبی علیه الصلوة والسلام باشد به مراتب بسیار، و با دیگران حبه بحثی دیگر احتیاج نماند»10، و به موجبی که بیان کرده [شد]11 تمامت انبیا بل که تمامت مخلوقات را مرتبه از مرتبه خاتم

***

حو چون از تصنیف کتاب مفتاح الغاسیر فارغ شدیم، رسالهآ «نفایس الأفکار» به جهت تناسب ذیل آن ساختیم و بر آن مرتب گردانیدیم. و در اول این رساله نوشته بودیم و وعده داده که آن را ذیل کتاب مباحث سلطایه خواهیم ساخت. اینجا به سبب تطویل و تکرار ترک الحاق آن رساله گرفتیم. هرکس که خواهد که آن را مطالعه کند از آخر کتاب مفتاح که هم ms422 در این مجموعهٔ‌ [رشیدیه] درج است آن را بطلبد و در نظر آرد؛ چه، آن بر فواید بسیار مشتمل است؛ والله تعالی اعلم»3

[344) و چون شعب انبیای اولواالعزم و مرسل و غیرمرسل و اولیا از صحابه و خلفا و علما و مشایخ به قدر آنچه معلوم شده بود به طریق سیاقت در ماقبل نوشته شد و خواستیم که آن قدر که میسر شود اسامی ایشان مشجر بنهیم تا بعضی از مطالعه کنندگان را آسانتر باشد و چون در آن نگاه کند نسب هریک زود معلوم گردد2، بدین موجب مشجر نهاده شد و ضابطه آن بدین وجه است: انبیای مرسل اولوا العزم را مربع بزرگتر نهادیم و بوم آن به زر انبیای مرسل و غیر مرسل را مدور کوچکتر و بوم آن به زر آنچه خلیفه بودهاند بوم مدور از نقره با2 لاجورد بهم

المباحث السلطانية

المباحث السلطانية

نبذة عن الكتاب

الفهرس