سرشناسه عنوان و پدیدآور : حسینی یزدی، محمدبن محمد، -743ق. نظام الحسینی یزدی؛ به کوشش مریم میرشمسی. : العراضه فی الحکایة السلجوقیه/ تألیف محمدبن محمدبن محمدبن

مشخصات نشر : تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1388.

شابک فروست مشخصات ظامری 578964 6053-51-9 : گنجینهآ اسناد و تاریخ ایران: 25. اپنجاه و سه]، 335 ص.: مصور، نمونه. : مجموعه انتشارات آدبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار: 129؛ وضعیت فهرست نویسی : فیها

یادداشت : نمایه.

موضوع یادداشت : کتابنامه: ص. [328] - 332. : ایران - تاریخ - سلجوقیان، 429 - 590 ق. - متون قدیمی تا قرن 14.

تت نز ا فروده : میرشمسی، مریم.

شناسهآ افزوده : بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

رده بندی کنگره 138 حهح /

رده بندی دیویی .955/052:

شمارهآ کتابخانهآ ملی نام کتاب العراضة فی الحکایة السلجوقیه تألیف محتدبن محمدین محمدبن نظام الحسینی یزدی به کوشش : مریم میرشمسی ناشر بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی شمارهآ انتشار 129 شماره گنجینة اسناد و تاریخ ایران: 25 آماده سازی فنی : انتشارات ثریا چاپ و صحافی : شادرنگ نوبت چاپ : اول سال چاپ بها : 6500 تومان

حمد بی حد و شکر بیعد، سپاس فراوان و ستایش بیپایان، حضرت جلال قیومی را که یاقوت قوت ناطقه1 در گنجینهآ معانی و بیان و خزانهآ آدله2 و برهان، آغنی لسان انسان که لعل بدخشان جان و خورشید رخشان آسمان تبیان است، بر مقتضای خلق الانسان علمه البیان نهان فرمود.

معبودی که عقیق رموز دقیق از یمن فطن3 اصحاب توفیق، رفیق کاروان حروف که لعبتان بی نظیر و ماهرویان کشمیراند، جهت مشاهدهآ ارباب تدقیق، کاشفان دقایق آنیق، راشفان4 رحیق تحقیق، روان کرد.

صانعی که بلبل داوودیآلحان هزاردستان زبان را در بستانسرای دهان مسبحان که مغنیان نغمه پرداز صبحگاهی و طوطیان خوش آواز سحرگاهی اند، بر گلبن تمجید و توحید مدح خوان گردانید.

مقدری که مخدرات حجلهآ خاطر هر بادی و حاضر5 و بنات آفکار آبکار سخنوران آعصار وآمصار، به زیور استعارات ودرر عبارات لطیف طبعان دوران وهنرپروران جهان بیاراست. ms001

(بیت) آن که بر لوح زبانها خط اول نام اوست آن همیگوید الیه این ایزد و آن تنگری وصلوات تامات و تحیات نامیات [بر] عراضهآ ذات مقدس، نور مشخص رسالت، روح مجسم جلالت، مهر خاتم نبوت، مهر سپهر فتوت، مصطفی وسیم خلق، مرتضی عظیم خلق، محمد محمودذات، رسول رضی صفات، رابطهآ عقد کونین، واسطهآ عقد خافقین باد.

(شعر)

علی من لجراهء الخلائق أوجدت ولو لم یکن ماکان شیءآ بموجد

علی من تمطی قاب قوسین بل علا7 ففاز بسهم فی العلی والتفرد.

فراش درشرکلیم عمران چاووش رهش8 مسیح مریم

رسولی که منشور نبوتش به طغرای کنت نبیا و آدم بین الماء و الطین موشح بود و خلعت رسالتش به طراز و ما أرسلناک الارحمة للعالمین مطرز؛ صاحبقرانی که گاه اظهار معجزات و اثبات بینات، ید بیضا و دم مسیحا نمود؛ نه دست قدرتش را به نوید سنشد عضدک بأخیک، حاجت افتاد و نه رای دوربینش به درخواست و أشرکه فی أمری ضرورت شد.

بدیع قدرتی که جهت ازالت معتقد گروهی که ندای انتم و آباؤکم فی ضلال مبین در

عیسی نفسی که ازاحت شبه عبدهآ ود و سواع و عندهآ نص و اجماع [که ms002 احکام کلام ملک علام را اختراع]2 طباع می گفتند و اساطیرالاولین میخواند3، حصاء بطحاء أمالقری را چون بلغای فصحا ملیح بیان و فصیحزبان گردانید تا در میدان بیان، قدرت جولان یافتند ونعرات إنه لتنزیل رب العالمین، به عنان4 آسمان رسانید.

(شعر)

صلی الإله و من یحف بعرشه و الأطهرون5 علی النبی الامجد6

ما ان مدحت محمدا بمقالتی لکن مدحت مقالتی بمحمد و ثنای جانفزای تر از روائح بهشتی و درودی دلگشای تر از باد اردیبهشتی، نثار درگاه خلافت آشیان امامت آستان دودمان گزیده و متابعان پسندیده، لآلی اصداف معالی، یواقیت کان معانی که مصابیح ظلمات جسمانی و مفاتیح کرامات روحانی،7 حافظان بیضه8آ ملت وناصحان کافهآ امت، دلیران معرکهآ حماست و شیران بیشهآ شراست،9 رافعان قسطاس یقین و واضعان اساس دین بودند و به حکم کنتم خیر أمة أخرجث للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر، به صیقل جد واجتهاد، زنگ18 شرک و ظلالت ونیرنگ الحاد و معصیت وکدورت کینهآ دیرینه از آینهآ 11 سینهآ الذین طغوا فی البلاد فأکثروا فیها الفساد محو کردند و به فاروق صدق و معدلت و تریاق علم و معرفت و هو الذی یحیی

اما بعد، موجب تحریر این کلمات چون روزبازار فضل، پریشان و سبب تقریر این مقدمات مانند کاروبار اهل علم، بی سامان، از آن است4 که چون این ضعیف نحیف کثیب لهیف، مرتشف جامات جور دور نافرجام و متجرع کاسات شداید شهور و اعوام، ms003 کوفتهآ صدمهآ نوائب بیانفصام، خسته5آ تیر جگردوز جفای ایام، و هی ألد الخصام، محمدبن محمدبن محمدبن النظام6 الحسینی، خلصه الله من سطوات فراعنة الغموم و صدمات عفاریت الهموم، از زمان تنسم 7 نسیم صبای صبا8 و ظهور تباشیر صباح نشو و نما که از آن جز رنج و عنا و درد و بلاندید و أز آبرویی که جهت اکتساب آن به حکم لم تکونوا بالغیه إلا بشق الأنفس، خود را درکورهآ فکرت و بوتهآ محنت گداخت و خاک در هر صاحبصدر رفیع قدر را کحل الجواهر دیدهآ غم دیده ساخت، بلکه بر چهرهآ بخت افتان وخیزان باز دید نیامد و اثری بر وجنات احوال و صفحات اعمال ظاهر نشد و (مصرع)9 جززدیده"1 دگر11 آبم از کسی نگشاد، الی یومنا هذا،12 طول اللیالی والایام و مدی الشهور والاعوام، در تحصیل اصول13 دین کوشید وطوری 14 السراء والضراء و حالتی15 الثدة والرخاء، در اکتساب علوم یقین ومقارنت علما منقطع لقرین گذرانیده وبه حکم

عندی من الدهر ما لو ان أیسره یلقی علی الفلک الدوار لم یدر

جار1 الزمان علینا فی تصرفه و أی دهر علی الأحرار لم یجر2 نوائب و محن و حوادث و فتن به جایی رسیده که لو اریناه فی المنام فزعنا؛ شدت شداید مکرب و صعوبت مکاید متعب به غایتی انجامیده که تکاد السموات یتفطزن منه و تنشق الأرض و تخر الجبال هدا؛ دل از تن سیر آمده که (مصرع) یک قطرهآ خونست و هزار ms005 اندیشه، از صدمهآ حملهآ ترک تاز نائبهآ زمانه به جان رسیده و جان در این3 کلبهآ احزان دست در دامان

کو قوت پایی که مراگیرد دست تا باز روم پیش اجل گامی چند و علی هذا چندان شربت زهرآمیز مصابره، رغبة اؤ رهبة، نوشید که به اجماع اصحاب رفاق5 و اریاب نفاق، بر آحنف قیس رجحان دارد و در تحمل و سنگ دلی با رضوی و بوقبیس شرکت عنان و القصة بطولها الحکایة مع فصولها.

(بیت)

چو1 شمسم آخرکامد وبال لازم من کمال فضل وبال منست پنداری

و فی السماء نجوم ما لها عددآ و لیس یکسف2 الا الشمس و القمر. به فحوای العادة طبیعة خامسة، عنان همت ونهمت هم بدان مائل بود وهزار تشویش، خارج و داخل و صد گونه تفرقه، هایل؛ (مصرع) چو روزگار نه قعرش پدید و نه ساحل، به امید آن که مگر (م)3 میان باطل و حق رای او شود فاصل4، اعتباری نمیکرد و علی کل حال، روزگار جوانی که سرمایهآ حصول امانی و رأس المال سعادت دوجهانیست، هرچند (م)5 مرا بجز سیهی رنگی از جوانی نیست، کالقمر فی الشتاء، ضایع نمیگذاشت و نفس عزلت گزین محنتقرین را به آن که6 (مصرع) ورا خود از هنر خویش میچ روزی نیست، رخصت اعراض از آن غذای روحانی به جهت آغراض نفسانی و آعراض جسمانی نمیداد و بدان طمع که:

(بیت)

دران جهان مگرش بهرهای بود ز هنر7 چو هیچگونه وراکام

چو هیچ گونه وراکام این جهانی نیست تذکار و تکرار مراسم8 آن کار بر عادت مألوف رعایت مینمود9 و وظیفهآ معهود که طریقهآ محمود بود، محافظت میکرد و با خود میگفت:

(شعر)

فاشدذ یدیک 10 بحبل العلم معتصما فالعلم للمرء مثل الماء للسمک و چون احیانا از مداومت بر بحث معضلات شرعی و فکر در کشف مشکلات عقلی، ملالت روی مینمود و مذاق طبع رعنا از مرارت شربت عنا، آرزوی حلاوت (مصرع)11 إن البطالة ms006 و الکسل أحلی مذاقا من العسل، می کرد، به حکم آن که گویند: (م) جد همهساله جان مردم بخورد، کتب تواریخ گذشتگان و نسخ قصص متقدمان17 مطالعه میکرد و

(شعر)

و لمأر فی4 عیوب الناس شیتا کنفص5 القادرین علی التمام خواست که در زمان این فراغت، بر وفق این ارادت، هنگام ملالت، از مطالعهآ علوم شریعت، مجموع آن حکایت، به عبارتی خوب و استعارتی مرغوب، جمع کند و جامع الحساب 6 دیوان آن سلاطین کامکار وحکام دولت یار طیب الله مثواهم و جعل الجنة مأواهم، به اشارت مستوفی مبارک قدم قلم،

(شعر)

أخرش لاینطق الا اذا قطعت بالسکین منه اللسان

منطقه هنش ولکنه یسمع منه کل قاص ودان، و تقریر دلپذیر دبیر ضمیر بپردازد7 و چون با سر سرمایهآ خویش رفت و سر طبلهآ بضاعت مزجات برداشت و اتمام این مرام و نظم این کلام بر وجهی که پسندیدهآ دیدهآ فصحای محقق و بلغای مدقق آید و نزد هنرمندان زمان و سخنوران جهان مطرود و مردود نباشد، از مستبعدات بود و ترکیب آن بدین صیغت8، بی دانستن این صنعت، از ممتنعات، هاتف عقل از گریبان جان فریاد برآورد که تو

(بیت)

چون عنکبوت گرد تن خویش میتنی

جولاهه نیستی، بههوس، تار ابلهی چون

(بیت)

تو ازکجا و سر زلف دلبران زکجا به پای خود به بلا میروی تو بیچاره خواست که این اندیشه ترک گیرد و گرد بیشهآ این بی بیشه3 نگردد و با بضاعت مزجات، تمنای وصال یوسف مصر دانش نکند و چون از میدان سخنوری جز عنان یک لاشهآ نزار، (م) کزکاهلی که هست نه سکسک نه راهوار، به دست طبع او نیفتاده، با چابک سواران مصاف بیان که به سنان قلم تیززیان، کشور فصاحت را مسخر میکنند و به خنجر لسان که مانند تیغ هندی جهانستانی می کند، عالم معنی4 میسر می گردانند، لاف همسری نزند و بوتیمار پرتیمار بیمار بی مقدار بشولیده کار را با طوطیان سخن گزار5 سحرآثار براعتشعار معجزکردار، به گلشن فضلای روزگار نفرستد و چون از خرمن فصاحت، جز خوشهای و از بحار بلاغت جز قطرهای، هنگام اقسام آقسام مواهب نصیب او نبوده و الناقص کالمغدوم، واین دعوی بی معنی نکند و این اسم بی مسمی بر خود ننهد. (م) کین ره نه به پای6 هرکسی یافتهاند، بل مفتی دل و منهی عقل، مجتهد ملت، مدرس مدارس حکمت، 7گفت: المیسور لایشقط بالمغسور؛ اگر سخنی آبدار و عبارتی چون در شاهوار، در خزانهآ خاطر مدفون نیست و کلامی آراسته و نظمی پیراسته در گنجینهآ دل مخزون نی،8 خل و بقل کلمات بیمزهآ بینمک، بر مقتضای السخی بما ملک، در میان باید آورد و چون غرض از این شروع، نقل سرگذشت متقدمان، خصهم الله بالروحمة والغفران9 و

نیم جانی که هست پیش کشم چون به دست من این قدر باشد

نبود لایق نثار ولی کار درویش ماحضر باشد چون امتثال این اشارت از مندوبات بود و اعتقال3 در مطاوعت از محذورات و محظورات، به حکم المأمور معذور، این جرأت نمود و به واسطهآ این جسارت، خود را بی مبالات، 4 غرض سهام ملام ارباب بلاغت و اصحاب براعت ساخت و هدف تیر تعییر هر سخن ور هنر پرور فضل گستر5 گردانید.

(بیت)

من مصلحت خویش پس پشت نهادم ازبهر توای پیشنهاد دل من و به سبب آن که از خام طمعی و محالاندیشی، تمنای آن دارد که این شبه بیبها، چون لآلی پربها، در همهآ بابها رونقی یابد و این زجاج ملون، در عقد یواقیت عدن آید و این قصهآ بی اعتبار، نزد خداوندان ابصار، چون فضه و نضار، در چهاربازار اهل روزگار رواجی6 یابد و این شهای بیضیا، در روشنی با آفتاب عالم پیمای گیتینمای، لاف از مساوات زند و این سراب بیآب که از خشکزار بیبرگ و بار خاطر این گرفتار بیداء ناپیدا کنار حوادث لیل و نهار، در نظر افاضل براعتشعار و اماثل معجزآثار خواهد آمد، چون زهاب7 زلال نتائج قرایح لطیف طبعان سخن گزار8 خوش گوار آید؛ (م) ما أضیق العیش لولا فسحة الأمل. و به نظر عنایت9 هر مسامح ملحوظ گردد و قبول اقبال هر مادح بیابد. ونه جزالت لفظ و غزارت معنی، اقتضای حصول این مرغوب میکند و نه طالع0

(بیت)

آن سروری که رونق یکروزه عدل او عذر هزارساله جفای جهان بخواست وزیری که به وفور صرامت و شهامت و فرط ذکاء و فطانت، گوی سبق از میدان اقران و قلیل ماهم، برده و به توطید قانون رعیت پروری و تمهید دستور نصفتگستری، علامهآ جهان و ابن بجدهآ زمان شده و از کمال کاردانی به مرتبهای رسیده که اگر آصف در صف احیا بودی و دعوت ارجعی را لبیک اجابت نزده، از خرمن تدبیر او خوشه چیدی و از ضیافتخانهآ عدل کامل و فضل شاملش کآن را (م) درگشادهست و صلا درداده، خوان انداخته، توشهای گرفتی و صاحب ری اگر مصاحب بقا و صاحب صدر چهارصفهآ دنیا بودی، نسخهآ قانون امور، جهت نظم مصالح جمهور، از خازن معدلت سرای او خواستی و حاتم طی5 اگر مسالک ممالک زندگانی راطی نکرده بودی، اوارجهآ 6مکرمات و روزنامهآ عطیات از مشرف دیوان او ستدی.

(شعر)

أسامیا لم تزذه6 مغرفة و انما لذة ذکرناها مزین گردانید و آن را العراضة7 فی الحکایة السلجوقیة نام نهاد و به واسطهآ آن که اعتصام به حبل متین نام میمون و عروهآ وثقای لقب همایون این دولتیار عدل شعار، ماه آسمان صدارت، سهیل یمن جلالت، مشتری برج سعادت، دری اوج معدلت نموده، امید دارد که اصحاب فصل الخطاب و ارباب آلباب که ریاض وغیاض بلاغت از فیض رشحات سحاب خامه8آ مانی صنعتشان9 چون باغ و راغ در موسم بهار آراسته است و روضهآ فصاحت به نسیم شمال و قبول اقبال دم و قلم گهربار درنثارشان، به انوار و ازهار پیراسته، ذیل اغضا بر این عبارت ناقص مختل که ثمرهآ شجرهآ أجوفی ست معتل و کلام المغتل غیر صحیح، اندازند و(م) أذن الکریم عن الفحشاء صماء، وپردهآ اغماض بر سر معایب این مزیفات و مزبقات10 که نتیجهآ قریحهآ عقیم این ضعیف سقیم است، پوشانند واین متاع ردی را مع أنه من سقط المتاع و مما یستوجب أن یباع ولایبتاع، از روی کرم

از راویان اخبار و مخبران آثار، سالکان طریق روایت و شاربان رحیق درایت، منقول است و3از لفظ راسخان علوم تواریخ، متقدمان و ناسخان احوال گذشتگان، بر لوح خاطر مکتوب که سلجوق بن لقمان، از میان متنعمان جهان و متمولان زمان، به کثرت مال و وفور منال و فسحت ms012 مجال ممتاز بود و چندان ثروت و مکنت و قدرت و نعمت داشت که تعداد اعداد آن4 در اوارجه5آ حساب و روزنامه6آ کتاب نمی گنجید و تا آن حد کنوز و نقود و جنود و بنود و طرایف7 حلل و زیور و لطایف جواهر و درر و اصناف نعم و مواشی و ألوف و آلاف از خدم و حواشی جمع کرده بود که عد آن از حد امکان افزون مینمود و شرح و بسط و طول و عرض آن از قوت و قدرت مساح بیان و مقدر زبان بیرون. واو را چهار پسر، اسرائیل و میکائیل و موسی و یونس،

هینون لینون احرار ذووکرم شواش مکومة أبناء أیسار8

کأنهم شجر الأترج طاب معأاصلا و فرعا و طاب العود والورق و به حکم آن که گفتهاند:

(شعر)

مردم به شهر خویش ندارد بسی خطر گوهر به کان خویش ندارد بسی بها

والمندل الرطب فی أوطانه حطب، از ترکستان که مسقطالرأس و معهد استیناس ایشان بود، به حدود ماوراءالنهر آمدند و آنجا خیام اقامت به اوتاد معدلت معقود و مربوط گردانید و چون تمامت اسباب کامکاری2 جمع شد و آثار دولتیاری بر صحایف3 احوال ایشان درخشیدن گرفت و تباشیر صبح بختیاری طلوع کردن آغاز نهاد، من حیث لا ینتظر، بر مقتضای الدفر لایبقی علی حالة، صرصر نکبات وزیدن گرفت و تندباد بلیات جهیدن بنیاد نهاد و عینالکمال روزگار مکار غدار4 که عادت او جز تخریب ایوان جمعیت وانهدام بنیان رفاهیت نیست و شیمت او جز خراشیدن وجنهآ دولت و شوریدن مادهآ بهجت نی ms013 و تا امروز بسی کامکاران جوان بخت صاحب تاج و تخت را از مسند أبهت و متکای جلالت، در ورطهآ محنت و وهدهآ نکبت انداخته و بسیار دنیاداران کامیار و شهریاران بختیار را به پای دار بوار آورده، بر مقتضای اذا انتهی الأمو الی الکمال عاد الی الزوال، به دولت ایشان پیوست وجلال حال و نفاذ امر ونباهت ذکر و نبالت قدر، به فحوای (مصرع) إذا تم أمو دنا « نقصه، روی به تراجع نهاد؛ (مصرع) وأیة دولة أمنت زوالا.

و سبب آن چنان نقل کردهاند که چون میان سلطان ماضی، خاتم یمین6 جهانبانی، غازی غزنین، یمینالدوله محمود سبکتگین، أنار الله برهانآه و ثقل بالحسنات میزانه و

سپاهی دلاورکه گاه ستیز ره مرگ پوید نه راه گریز و اکنون خود چهار پسر دررسیدهاند؛ در معرکهداری، زبان بلارک هندی را چون لب شاهدان کشمیر و ماهرویان بی نظیر به دندان می گزند و گاه جنگ، چادر فستقیرنگ زمین را ارغوانی می کنتد و بر افق، دامن شب زعفرانی میگردانند؛ هنگامهآ هیجا (مصرع) ومادح النفس یوم الحرب معذون،4 برادران با یکدیگر دعوی أنا أتر منک مالا وأعز نفرا، می کنند و در وقت مرافقت و موافقت، دم از خیر الوفقاء أزبعة، میزنند. مبادا که به حکم کثرت، سر از ربقهآ مطاوعت بپیچند5 و به طمع ولایتی و قصد6 ناحیتی، سر از گریبان سروری برآورند و دست از آستین شجاعت بیرون کنند و کمان کین در بازوی مخالفت7

سلطان محمود6 چون این کلمات شفقت آمیز به گوش هوش7 بشنود و این عبارات محبتانگیز استماع فرمود، درحال و فی التأخیر آفات، رسولی چربزبان که به سحر بیان، عقدهآ وحشت از هر ضمیر بازگشودی و به لطف بنان، مرغ8 هر مراد را به دام کشیدی، به سلجوقیان فرستاد و گفت: چون ما را با شما حق جواری هست و از مظاهرت و معاونت یکدیگر استغناء کلی نداریم، چرا تا [این]غایت عقود موالات محکم و عهود مصافات مبرم نگردانیدهاید و در دفع غائلهآ بیگانگی و وضع قاعدهآ یگانگی مسابقت ننموده و علی هذا در تودد به آن طایفه رغبتی هرچه تمامتر اگر بود و اگرنه و در اخلاص9 با آن10 فرقت استظهاری هرچه بیشتر اگر میخواست ms015 و اگرنه، به اظهار رسانید؛ و یکی را از پسران سلجوق استدعا فرمود و وعدههای خوب داد.

چون رسول سلطان به خیل سلجوقیان رفت و به فحوای ما علی الرسول الا البلاغ، آن چه شنیده بود، ادا کرد، اخوهآ اریعه با یکدیگر مشورت کردند و دم گرم رسول و مواعید مقبول، ایشان را رخصت اغفال واهمال میداد11 و اذا جاء القضاء عمی البصر، و مطاوعت و فرمان برداری مفتح12 بسی کامکاری دانستند و انقیاد آن حکم، سبب ازدیاد رونق مصالح جهانداری می پنداشت. فی القصه قرعهآ اختیار در مباشرت این کار، بر برادر

(شعر)

فوارس لایملون المنایا اذا دارت رحی الحزب الزبون اطلاع دادند وبنا بر رعایت ضوابط حزم و احتیاط مصلحت نمیدید و از کثرت خیل و حشم میاندیشید و از بسیاری لشکر میهراسید و الحزم سوء الظن، کس را به اسرائیل فرستاد که ما را در این حالت، لشکر ضرورت نیست، و به مدد حاجت نه؛ مطلوب اصلی استحکام2 بنیان مودت و انبرام3 اساس موافقت است، لشکر را بی ضرورت زحمت مرسان. اسرائیل بر وفق فرموده، شیران بیشه و جنگیان بیاندیشه، مبارزان دشمن شکن و مردان شمشیرزن را بگذاشت و توکل بر معبود و طالع مسعود کرد و با چند کس معدود، متوجه حضرت محمود شد.

(بیت)

چو تیره شود مرد را روزگار ممه آن کند کش نیاید به کار4 سلطان به حکم الکریم اذا وعد وفی، ms016 مقدم او را گرامی داشت و نواخت بینهایت و اکرام بیغایت ارزانی فرمود و او را با خود بر تخت نشاند و آغاز کیف أصبحت کرد؛ اسرائیل ندانست که (مصرع) در حلقت ملوک خطرها بود عظیم، و تحذیر و نصیحت ایاکم و أبواب5 السلاطین، اعتبار نکرد و اندر سخن شیوهآ مباسطت ورزید و بساط انبساط گسترانید و بسیاری مال و انبوهی رجال دودمان خویش را حکایت کرد و مناصحت

إحذز مباسطة الملوک ولاتکن ما عشت بالتقریب منهم واثقا

فالغیث غوتک إن ظمیت و ربما ترمی بوارقه الیک صواعقا در گوش نگذاشت. بعد از آن سلطان فرمود که ما را به هر وقت به حکم ان الله یبعث علی رأس کل مائة من ینصر الدین، جهت نصرت دین اسلام به غزاء کفار میباید رفت و بلاد خراسان مهمل میماند و بدان واسطه خیالات فاسد در دماغ هر مفسد و حاسد جای گیر میشود و به قصد مملکت برمیخیزند، اگر1 وقتی ما را مددی باید، از خیل شما چند هزار مرد، جنگ را آماده توانند بود؟ اسرائیل بدین استعانت2 مستبشر و مستروح شد و عسی أن تحبوا شییا وهو شه لکم، وچون غرور جوانی والشباب شغبة من الجنون، وطغیان و دلال مال وکثرت منال در سر داشت، (مصرع) واندر سر آن روی که در سر داری، اظهار کثرت عدت مستحسن پنداشت، [سر چوبهآ تیر در بند کمربند فروبرده بود و کمانی در دست داشت، فی الحال یک چوبهآ تیر فروآورد]3 و گفت که به هر وقت که به لشکری احتیاج افتد، این چوبهآ تیر به خیل ما فرست تا صدهزار سوار به در آیند و اگر زیادت باید، این تیر دیگر به نشان سوی بلخان کوه4 فرست تا پنجاههزار سوار کوه تن پیلبدن متوجه درگاه شوند و اگر بیشتر از این باید، این کمان را به ترکستان فرست تا دویستهزار مردان جنگ پیشه و گردان بیاندیشه عازم جنگگاه5 گردند.

سلطان ms017 محمود از این حکایت هراسان و از این کثرت ترسان گشت و لطف و احسان ترک گرفت و بر قصد جان6، عزم جزم کرد.

(شعر) ووضع الندی فی موضع الشیف بالعل مض کوضع السیف فی موضع الندی و خواست که عنان نفس اسرائیل به دست قهر عزرائیل دهد و به تندباد غضب، نهال عمر او را از جویبار جوانی قلع کند، اما چون با عقل رهنمای که گشایندهآ ابواب مرادات و نمایندهآ اسباب سعادات است، رجوع کرد، جهت کثرت قبیله و بسیاری عشیره و فصیله، تفویت7 روح وابطال حیات او صواب ندید و اندیشه بر قید8 و حبس و هو أشد العذاب

اسرائیل چون صبح نمام12 از حجاب ظلمت ظلام برمی خرامید و زاغ قیرگون شام از صولت پنجهآ شاهین بام، به مغرب فنا پرید و از خواب مستی سر برآورد واز نومة العروس بیدار گشت، خود را خسته و دل شکسته و دستوپای بسته دید و چندان که پیش و پس نگریست، طریق خلاص من کل وجه تاریک و راه مناص من کل اوب منسد13 یافت و چندان چه می گفت:

(شعر)

ما إن ندمت علی السکوتی موة و لقد2 ندمت علی الکلام مرارا. لیکن چون دید که از مصارعه با قضا جز بلا و عنا تولد نمی کند و از اضطراب در حالت نکبت جز محنت نمی افزاید، والمصیبة للصابر واحد وللجازع إثنان، تن در صدمهآ حوادث داد و دست در عروهآ وثقای صبر و الصبر من الإیمان بمنزلة الرأس من الجسد، زد و با خود گفت: اذا ترکت الرای3 بالوی.

إصبز علی محن الزمان لیتنقضی فالدهر لایخلو من العثرات و سر بر زانوی حسرت نهاد و انگشت ندامت به دندان گرفت و شعلهآ رای او که آفتاب در مقابلهآ او4 ذره بودی، در آن ظلمت فرومرد و شاهین نخوت شاهیش5 که6 در هوای علا پرواز می کرد، شکسته بال و مضطرحال شد و توسن حکم او که سر از چنبر7 قضای گردون دون می پیچید، محکوم عقال ندامت گشت و پلنگ کبر و مهابت او که با ضرغام ایام و هو ألد الخصام، دم از انتقام میزد، در دست روباه دهر پرمکر گرفتار ماند و عقاب رایت سعادت را که در اوج کامکاری با نسر طایر طیران میکرد، در حضیض خسار8 و کنج حصار نگونسار و ms019 مبتلا شد، (مصرع) أی نعیم لایکدره الدفر. ومن حیثالاضطرار السآلب للاختیار، تن در قضا داد و مدت هفت سال در قلعهآ کالنجار بیمونس وجار،9 چاروناچار در ششدر نوائب و چهارمیخ مصائب بماند و سلسلهای که اگر مجنون مفتون نمود[ی] از آن18 به خواب بدیدی، چنان منزجر11 و ترسان و مرتعش و لرزان گشتی که

(بیت)

شبی چون شبه رویشسته به قیر نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر بیشهای که در آنجا انهار و اشجار، صفت و التفت الساق بالساق، داشت، پیش آمد واذا حلت7 المقادیو بطلت التدابیر8، و از بی عنایتی دهر که (م) به دست چپ کند حکمش چنین کار، طریق راست از دست بشد و یمین از یسار و یسار از یمین باز دید نبود؛ (م) و لن یضلح العطار ما أفسد الدفر. فی القصه در آن غصه مجال اندیشه نماند و در کوهسار بلیت (م) واذا ولت الدول صارت الحیل وبالا9آ، گرفتار شدند وچون آفتاب جهان ms020 تاب سر ازگریبان کوه برزد و جمشید خورشید از صحرای مغرب، رخت اقامت به تختگاه مشرق آورد، کوتوال قلعه با لشکری جرار دررسید و اسرائیل را تارة بعد اولی10 در قید حکم خویش آورد و فی سلسلة ذزعها سبعون ذراعا، باز به قلعه برد و گرانی بند أضعافا مضاعفة11 شد و دشواری کار یکی هزارگشت.

و اذا أراد الله رحلة دولة اسرائیل به زیان ترکمانان که در خلاص او کمر اخلاص بر میان جان بسته بودند، پیغامی به برادران و اعوان و اخدان1 و خلان خویش فرستاد و گفت: زنهار تا در طلب قصاص من مظلوم محروم2 باقصی غایة الامکان بکوشید ومکافات این ظلم، والمکافات فبی الطبیعة راحة، فریضه شناسید و ملک را به دست آورید و به خمول و عجز3 قانع مشوید و دل را قوی دارید و شهباز علو همت را درهوای علا، مجال پرواز دهید و برادر بزرگتر را بگوبید که

یری الجبناء أن العجز حزم وتلک خدیعة الطبع اللئیم فی الجمله، صحیفهآ عمر اسرائیل، در آن محنت ختم شد و یزک6 مرگ تاختن آورد و مرغ روح چون حمام از قفص کالبد بیرون پرید؛ و اذا انقضت العدة لاینفع العدة. و پسرش قتلمش که در آن حوالی عمری تعرف احوال پدر مینمود و در آن نواحی عصری به لباس مخفی تکاپوی میکرد، بعد از وفات پدر، با دلی بریان و چشمی گریان، پشت استظهار شکسته و دست مکافات بسته، از حدود قلعهآ جانستان هندوستان، متوجه بخارا شد و دریده جامه و خاکریخته برهامه،7 پیش اعمام و قبیله رفت و قصهآ غصه عرضه کرد و بدان واسطه، سور آل سلجوق شیون گرفت و سور8 مصر جمعیت ایشان روی سوی خرابی9 نهاد و به فوات آن سرور دودمان که بقای او سبب شرور اخوان و خلان بود، دود

آمد به دیار ما تگرگی وزگلبن ما نماند برگی

وبه حکم ms021 اذا أراد الله بقوم سوءا فلا مرد له و ما لهم من دونه من وال، التجا به حضرت ذوالجلال کردند و من اشتعان بالله کفاه. و چون مدتی بر این واقعهآ دلسوز و حادثهآ آتش افروز برآمد، یکی را به خدمت سلطان محمود فرستادند و اجازت خواست تا از جیحون بگذرند و در خراسان میان نسا و باورد مقام سازند، چه چراگاه1 ایشان در بخارا اندک بود و در آن حواشی مراعی درخور مواشی نی. سلطان اجابت فرمود و اجازت داد تا بگذرند و خانه آنجا برند. اتفاقا هنگام این اذن، ارسلان جاذب که والی اصاغر و اعالی طوس و نواحی بود، به قدم ادب، ایازوار پیش محمود ایستاده بود و جاذبهآ شفقت و نیکوخدمتی، زبان او را در حرکت آورد و سلطان را گفت: اگرچه کرم و فتوت و بنده پروری و مکرمت سلطان اقتضای بذل این مکرمت میکند، (ه) و للأرض من کأس الکرام نصیب، لکن2 از مصلحت ملکستانی و شرایط جهانبانی، ایشان را با وجود این همه کثرت و عدت و سابقهآ مخالفت و مخاصمت، به ولایت خود راه دادن و آشنا3 کردن غریب مینماید.

اگر پیل با پشه کین آورد همی رخنه در داد و دین آورد و ایشان از آب بگذشتند و در میان نسا و باورد، در روضهآ معاشرت، با لاله و با ورد به سر میبرد و تا همای سلطنت را، نشیمن کنگرهآ قصر دولت محمود بود و مرغ حیات از قفص بدنش پرواز صحرای عدم نکرده، سلجوقیان بر اظهار عداوت و طلب مملکت اقدام ننمودند4 و در سنهآ ثمان و عشرین و اربعمائة،5 سلطان محمود تنعم این جهان6 را به نعم

(بیت)

ورث المکارم کابرا عن کابر کالؤمع أنبوبا علی أنبوب وارث آن سلطنت و مستحق ms022 تصرف در آن مملکت شد و بر سریر سلطنت استقرار یافت و میکائیل را که بزرگترین پسران سلجوق بود، دو پسر باز دید آمدند که نور آفتاب دولت از جبههآ ایشان میدرخشید و اثر سعادت از غرهآ ایشان می دمید: چغریبگ ابوسلیمان داود و طغرلبگ ابوطالب محمد و پیغام فرستادند به عمید نیشابور، سوری ابن المعتز، بانی قبهآ نص قدوس وامام معصوم، مجتبای معلی، امام مرتضی، رضا علیه السلام، در طوس، کی7 مقام ما در نیشابور و نواحی معین کن و در آن حالت سلطان مسعود پسر محمود،

(بیت)

شاهی کزوست دودهآ محمود را شرف شاهی کزوست دودهآ مسعود را خطر به گرگان بود؛ عمید قضیهآ ایشان به خدمتش فرستاد، سلطان جهت دفع سلجوقیان و محافظت ملک موروث و مکتسب بازگردید و به نیشابور آمد و به واسطهآ آن که لشکر او از سفر مازندران خسته و پریشان بودند8 و اندر آن آمدشد، یکران قوت هریک از تک و پوی بازمانده، به نفس خویش نمی توانست رفت و چند گرد دلیر و چند مرد چو شیر از میان قوم خویش برگزید و با لشکری پرشکوه و تبعی به انبوه به جنگ فرستاد.

سلجوقیان از آن غافل و بی خبر بودند و بی اختیار به لشکر مسعود دوچار خوردند و از مقاومت عاجز آمدند و لشکر مسعود هست و نیست ایشان را تاراج کردند و به نهب و غارت مشغول شدند.9 سلجوقیان آلت و عدت حرب بساختند و العود أخمد برخواند و مرة بعد أخری، میان ایشان مصافی عظیم رفت و لشکر مسعود شکسته شدند و یوم علینا و یوم لنا، صفت حال ایشان گشت و چون حروف تهجی از هم بیفتادند. سابقان از

(شعر)

و3 آول ما یکون اللیث شبل و1 مبدأ طلعة البذر الهلال و سلطان مسعود، تارة بعد اخری، امیر خراسان را معین کرد تا برود و قهرا و قسرا، سلجوقیان را از مملکت خراسان ازعاج و اخراج کند؛ امیر خراسان به حکم ولاتلقوا بأید یکم الی التفلکة، پیغام به خدمت سلطان فرستاد وگفت: لکل عمل رجأل؛ رفعت ایشان امروز از آن4 گذشته است که5 تیر تدبیر بدان رسد و نهال اقبال ایشان در بستان سرای جلال از آن راسخ تراست که به صرصر قهر لشکر من از پای درآید و منع و دفع ایشان والحالة هذه، مقدور چون منی کی تواند بود، چه

(بیت)

خود پدیدست در جهان باری کار هر مرد و مرد هرکاری. چون این جواب به مسعود رسید، متغیر شد و گفت: او میخواهد که در مأمن امن و فراغت آسوده باشد و به مقتضای (م) الزم مکانا ولذت فیه، ساکن وطن و سکن. امیر خراسان چون این سخن بشنید، توسن مطاوعت در زیر زین کشید و رغبة او رهبة، جوشن امتثال درپوشید و خود توکل بر سر نهاد و گفت: (م) چه کند بنده که گردن ننهد فرمان را، وبا لشکری که متابع حکم و محکوم امرای6 او بودند، روی به خیل سلجوقیان نهاد و عرصهآ جنگ بگسترانید. ناگاه اسب دولت سلجوقیان تاختن آورد و لشکر شاه خراسان را مات گردانید و صفدران قوم سلجوق که

یصیدون الفوارس کل یوم کما تتصیدا الأسد التقادا2 بازار عساکر3 لشکر خراسان در هم زدند و در بلاد خراسان متفرق4 الابدان گشت. 5 طغرلبگ در نیشابور، سریر سلطنت مسعود،6 مقر خویش ساخت و اساس عدل و داد ممهد گردانید و نگذاشت که در آن فترت، هرج و مرجی در جهان افتد و چون آوازهآ جلوس او بر تخت مملکت به ms024 مسعود رسید، مجمر سینهآ پرکینهآ آن جهانبان، از آن دلیری بجوشید و با لشکر بی شمار و قومی بسیار که از غادیات رایات ایشان، مرغ در فضای هوا پرواز نمی توانست کرد و در آوکار اختیار قرار نمی توانست گرفت،

(شعر)

قوم اذا مرهوا7 بأغباب السری کحلوا العیون بأیمد الظلماء

یمشون فی حلق الدروع کأنهم صم الجلامد فی غدیر الماء از غزنین روی به جنگ طغرل بگ نهاد و در این حالت طغرل بگ به طوس بود و از برادر خود8 چغریبگ9 دور؛ مسعود مفارقت برادران، سبب انجاح مقصود دانست و به فحوای الفرص تمو مو10 السحاب، علی الفور بر ماده پیلی که مهد او چون کاخی دلنشین و حصنی11 حصین بود و در شبی اقلیمی میبرید،12 سوارگشت و عازم طوس شد. چون بخت طغرل بگ13 بیدار بود، سلطان را اتفاق خواب درربود، بر پشت پیل به استراحت مشغول گشت و هیچ یک از خواص خدم و اعیان حشم، از بیم خشم، چشم سلطان را به بی خوابی آشفته نمی کردند و از خبر السهر جراحة، میاندیشید. چون تباشیر صبح صادق دمیدن گرفت و زنگیان شب به حکم الضدان لایجتمعان، از بیم صدمهآ طلائع رومیآن روز، یکران عزم را در زیر زین کشیدند و سلطان از آن نومة العروس سر برآورد،14 برادران

(شعر)7

و فی الشر نجاة حین لاینجیک إحسان دست از هم بداشتند و اندیشهآ فردا بکردند و سلطان را فردا بگذاشت.8 سلطان چون خود را تنها دید و به زحمت الفرقة عذاب، گرفتار شد، آیت فرار برخواند و بر پیلی که از هیبت او لرزه بر دل سنگ و ولوله در اعضای ببر و پلنگ افتادی، سوارگشت و روی به هزیمت نهاد و جمعی از لشکر سلجوقیان دست از پی او9 باز نمیداشتند و متعاقب میرفت. سلطان در اثنای راه، گرز گران سنگ براند و یکی را از آنها که به قصد او جان برکف10 نهادهبود، با اسب بههم بی جان کرد و به یک حمله، جملهآ تن او را ناچیز گردانید. رکاب داری که همعنان سلطان میرفت، وی راگفت: کسی که به یک اشارت دمار از نهاد گردان بر تواند آورد، گرد هزیمت گردد و گرد این

قوم سلجوق4 چون از چنگ این جنگ و کام این نهنگ خلاص یافتند، صیت رفعت خویش به عیوق رسانیدند و علم دولت بر بام فلکک برد و برادران مذکور و موسی سلجوق که ایشان را عم بود و در غم و شادی با ایشان ضم و اخلاف اعمام و اولاد کرام جمع شدند و عقد عهدی با یکدیگر بستند و چون ms026 عقد جواهر در هم پیوستند. گفتند میباید که همه متفقالکلمه باشیم و اساس اتحاد و وداد، رغما للاضداد، میان ما بر وجهی مستحکم شود که دست تلون روزگار بنیان آن را منهدم نتواند کرد و به وساوس و هواجس هر نسناس5 و وسواس منحرف نتواند شد، الی أن یرث الله الأرض و من علیها. و به چشم زخم ایام بی رحم، مشارع مودت و به نزغات شیاطین الانس، موارد مخالصت مکدر نتواند گشت؛ (م) لو بست الجبال أو انشقت السماء. فی الجمله براین سیاقت، روضهآ قرابت را به گلبرگ الفت بیاراستند و هریک به زیان اخلاص با صاحب خویش گفت:

(شعر)

دینی بدینک موصول و إن کرهوا إن صمت صمت و إن أفطرت لمأصم

و إن نهضت أرانی قائما ابدا وإن قعدت طول الدهر لم أقم

و بعد از انبرام این قاعده، قصهای نوشتند به6 خلیفهآ آن عهد، القائم بأمر الله، مضمون آن که،7 سلطان محمود غازی، بی ظهور طغیانی و ارتکاب عصیانی، عم ما را اسرائیل که به حکم العم بمنزلة الأب، ما را پدری مشفق و ناصحی محق بود، مدتی مدید و عهدی بعید مقید و محبوس گردانید تا در آن محبس و محصن8 عمرش9 سپری شد و مدت

و آین قصه4 به دست ابواسحاق فقاعی به دارالخلافه فرستادند5 و بعد از آن مملکت را بر خود قسمت کردند و هر یک نافذفرمان طرفی و مباشر حکومت ناحیتی گشت. ابوسلیمان چغری بگ6 که مقدم اخوان و سرور اقران بود، خراسان خود7 گرفت و مرورا دارالملک ساخت و ابوطالب طغرل بگ که مدتی طالب ملک بود و جان نازنین را سپر تیر تقدیر ساخته و دانسته که

(بیت)

کسی به گردن مقصود دست حلقه کند که پیش تیر بلاها سپر تواند بود به عراق آمد و ری را دارالملک ساخت و ابراهیم ینال را که برادر هم مادری او بود، به استخلاص همدان و ابهر و زنجان و نواحی آذربیجان نصب کرد و قتلمش پسرعم را به

چون نامهآ سلجوقیان به حضرت دارالخلافه رسید، خلیفه آن را به اعزاز و اکرام تلقی کرد و فرمود تا هبةالله محمد المأمونی به استدعای2 طغرل بگ متوجه عراق شد و سه سال متواتر، ملازم عتبهآ سلطان طغرل بود و طغرل بگ را جهت استخلاص مملکت و نواحی و نظم مصالح اهالی، فراغت توجه به حضرت مقدس نبوی نبود و در سنهآ سبع و اربعین و أربعمائة، امیرالمؤمنین حکم کرد تا بر منابر بغداد، بعد اداء الفرائض، دعای ms028 سلطان میگفتند و خطبهآ مخدره3آ مخالصت در خطبه تضمین میکرد و در رمضان این سال، سلطان طغرل احرام کعبهآ جلال امیرالمؤمنین وناظم امورالمسلمین بر میان جان بست و متوجه مدینة السلام بغداد شد.4 طغرلبگ در رمضان این سال به شرف استلام آستان اسلام آشیان رسید و مراسم عبودیت، بر معهود عادت، به اقامت رسانید و خلیفه نواخت بیعد ارزانی داشت و مکرمت بی حد مبذول فرمود و نعمتهای بسیار و تکلفهای بی شمار فرستاد و به خلعت شریفهآ انی جاعل فی الأزض خلیفة، مشرف گردانید و منشور مملکت، موقع به توقیع و جعلها5 کلمة باقیة فی عقبه، و مثال سلطنت، موشح به طغرای إنی جاعلک للناس إماما، به وی داد و طغرلبگ در سنهآ تسع واربعین، باحصول مطلوب و مراد، از مدینة السلام بغداد مراجعت کرد و همای دولتش به جناح نجاح و پر6 فر و بال اقبال روی به ری نهاد، (م) به طالعی که تواکند بدو تقویم، با شمول سعادت و امانی، و حصول7 مراد کامرانی، به دارالملک فرود آمد.

(شعر)

بأیمن طائر و أعز نصر و أرنع8 دولة و أجل حال اتفاق چون طغرل بگ از حضرت خلافت9 بیرون آمد، بساسیری که مقدم لشکر و سرور

چون آوازهآ ms029 آمدن او5 [به] بساسیری رسید، مضطرب و بی قرار شد و چاره جز فرار ندید. دراین سفر ابراهیم ینال که ذکر او رفت، مصاحب رکاب طغرلبگ بود و دراثنای راه به قصد تسخیر ملک همدان، از سلطان بازگشت. سلطان طغرل جهت محافظت ملک، چون ابر بر اثر او بیامد و او را به دست آورد و در پای نهنگ مرگ انداخت. چون خبر بازگشتن طغرل به جهت کشتن ابراهیم ینال، به بساسیری رسید، خرم و مستروح شد و با حاکم موصل و چند کس از مشهوران6 یکدل عهدی کرد و روی به دارالخلافه نهاد وندانست که

رهی را روا نیست در هیچ کیش برون آمدن بر خداوند خویش و چون بساسیری و تبع عاصی7 به مقصد رسیدند، خلیفه را بگرفتند و به عانه فرستادند و محبوس گردانید و از اعیان حضرت و ملازمان خدمت، رئیس الرؤسا را که مفخر8دهات عالم وقدوهآ کفات بنی آدم بود و به کمال عقل و وفور فضل مشارالیه و در فنون مکارم و مفاخر متفق علیه، شهید کردند و به قصد آیتگین شحنهآ بغداد برخاستند و خواستند که او را نیز هلاک کنند و چون او را وعدهآ لا یشتأخرون ساعة و لایستقدمون، منقضی نگشتهبود و

وزیر، دبیر بی نظیر، صفی ابوالعلا حسول را که در میان اقران از اصول بود و در انجمن هنروران از فحول، فرمود تا بر این وجه جوابی موجز، و خیر الکلام ما قل و دل، در قلم آرد. صفی ابوالعلا از کلام باری عز و علا این آیت بر ظهر نامهآ آیتگین نوشت: ازجغ الیهم فلنأتیهم بجنود لا قبل لهم بها و لنخرجنهم منها أذلة و هم صاغرون. عمیدالملک صفای ذهن و لطف طبع دبیر بر سلطان صاحب تدبیر عرض کرد و پسندیده3 داشت و صفی را بنواخت و دربارهآ او الطاف شاهانه و اعطاف خسروانه فرمود و هم در آن نزدیکی با لشکری4 جرار کوه گذار بحارانبار که ضاقت الأرض برخبها عن کثرتهم و أمتلات القلوب رغبا لشدید بطشهم، متوجه بغداد شد تا داد از آن ظالم حق برانداز بستاند و فرات کامرانی خلیفه از خاشاک وجود آن بیثبات پاک گرداند. چون به شهر رسید، بساسیری را بگرفت و به رسوایی زار زار بکشت.5 و بسی سیری از گوشت او به پوست6 جانوران درشد ولاشک،

هران کهتر که با مهتر ستیزد چنان افتد که هرگز برنخیزد

و در ذوالحجه7آ سنهآ احدی و خمسین واربعمائة، خلیفه القائم بأمرالله را به مسند

و چون چند روز از این حکایت بگذشت و زمانی بر این نصرت برآمد، سلطان طغرلبگ، ms031 وزیر را گفت: چون ما را احیانا اینجا میباید آمد و با ما لشکر بسیار و غلبهآ بی شمار میباشد، خلیفه را جهت لشکر ما اقطاعی معین میباید فرمود و به تقریر آن مثال داد تا منال آن اضافت، جامگی لشکر شود. وزیر ثاقبرای دوراندیش گفت: طبیعت وقت اقتضای آن میکند که خلیفه آن التماس از خدمت سلطان کند و مزاج زمان مقتضی آن است که وجه نان خلیفه، سلطان معین فرماید؛ بلی بر حسب فرموده، به خدمت خلیفه روم و عرضه دارم. چون وزیر به در سرای خلیفه رسید، وزیر خلیفه می آمد و میگفت که به خدمت سلطان به پیغامی میروم. وزیران به اتفاق عنان یکران سوی درگاه سلطان منعطف گردانیدند و وزیر سلطان پیشتر به خدمت مخدوم خود رفت و عرضه داشت که نائب خلیفه به پیغامی آمده و ظن چنان میافتد، و الظن یخطیء و یصیب، که خلیفه التماس تعیین وجه خرج خود از سلطان کرده، اگر این ظن به حد یقین رسد و این قیاس خفی، جلی گردد، جواب صواب آن است که ما خود در این اندیشه بودیم. چون وزیر خلیفه همین سخن عرضه کرد و ظن عمیدالملک صواب بود و از آنجا گفتهاند: العاقل یبصر بقلبه ما لا یتنصر الجاهل بعنته. سلطان بر وجهی که ملقن بود، جواب بگفت و هم در آن روز اصحاب و کتاب دیوان خلیفه را بخواند و قانون بخواست و جهت خرج، خلیفه را دخلی معین کرد و مابقی در تصرف دیوان و تحت فرمان خود آورد و از بغداد متوجه دارالملک تبریز شد و عمیدالملک آنجا بگذاشت تا خواهر خلیفه را به وکالت او در تحت نکاح آرد و سلطان را به وسیلت این فضیلت، آطناب خیام سلطنت، به اوتاد ثبات و خلود، مربوط و مشدود1 گردد و بهواسطهآ این مصاهرت، معارضان و طالبان مملکت را راه حصول به مقصود، مسدود ماند. خلیفه در بذل این

(بیت)

امید من آنست کزین فاطمه سیرت مانند حسین و حسنم ده پسر آید و متوجه دارالملک ری شد تا آنجا زفاف سازد و عروس مراد را در کنار آرد؛ چون به نزدیک مقصد2 رسید، در دیه طجرشت3 جهت دفع اذای حرارت هوا،4 به فضای آن صحرا فرود آمد ولختی مزاج از حد اعتدال بچسبید و میزان5 مستقیم طبیعت به باد نکبت در گردید و هم در آن منزل، عنقای روح از عاریتخانهآ تن به قاف عقبی رفت و حمام جان از قفص تنگ قالب به برج اعلی شد و فراش هادم اللذات، بساط6 حشمت آن سلطان بارفعت درنوردید و به تندباد قهراینما تکونوا یذرککم المزت ولز کنتم فی بروج مشیدة، قصر جلال آن پادشاه با کمال که معمار اقبال به اعلی7 علتین رسانیده بود، به اسفل السافلین فروبرد، و مایتآذری نفس بأی أرض تموت. و مهد سیده را که با وی عقد مهر بستهبود و عقد مهر کرده و مهربرنگرفته، به بغداد بردند و آن همه سعی و اجتهاد، به قضای ایزدی و تقدیر رتانی ms033 و لا معقب لحکمه ولا مود لقضائه، هباء منثور شد.

این جهان را چو سربسر بگرفت رفت تا عالمی دگرگیرد مدت ملک ابوطالب طغرل محمدبن میکائیل، بیست و شش سال بود. ابتدای آن، سنهآ تسع وعشرین و اربعمائة وانتهای عمرش، رمضان سنهآ خمس و خمسین و اربعمائة. وزرای او، سالار3 ابوالقاسم کوبانی4 وعمید الملک ابونصر کندری،5 والسلام.

سلطان البارسلان پادشاهی بختیار کامکار و شهریاری کامیاب کامیار بود؛ متحلی به فر الهی و أبهت شاهی؛ شجاعت او در بسیط جهان مشهور و مذکور و سماحت او در صحایف زمان مزبور و مسطور. هنگام محاربت و گاه مجادلت پنجه با شیر زدی و مبارزت با گردان دلیر کردی.

در صدهزار قرن سپهر پیادهرو نآرد چنو2 سوار به میدان روزگار شکلی خوب و شمایلی مرغوب داشت و منظری3 دلنواز و دستی خصم انداز. گویند اگر تیر از شصت کمان او بر تیر4 آمدی، جای گرفتی و اگر به قله5آ کوه افتادی، از پای درآوردی و اگرچه در رزانت بر وقار طود آشم6 ترجیح داشت، لطمهآ موج غضب او، از قعر بحر خضم7، خاک بر ساحل دریا انداختی و صولت خشم او، آتش از دل سنگ به صحرای ظهور رسانیدی.

تعزیر و تأدیب او جز به حد شمشیر آبدار آتش بار و رمح صاعقه کردار نبودی و مجلس مخالفان او جز مطمورهآ لحد و حفرهآ نیران نی. در عهد فرمان او کژی2 جز در چین زلف دلبران3 چین به دست نیامدی و در چمن زمان4 جز سرواز قید رق5 او طمع آزادی ms034 نکردی. لشکر منصور او از خطا تا ختن تاختن کرد و گرد اکناف و اطراف عالم برآمد و چون نوبت به پارس و شبانکاره رسید و پاس حکم او نمی داشتند و در مطاوعت او کاره بودند و سر از ریقهآ امراو می پیچید، به کمند6 قهر و مردانگی، 7 ایشان را به عرصهآ امتثال و فرمان برداری کشید و به نفس خویش، به شبانکاره رفت و بر مقتضای إن الملوک اذا دخلوا قزیة افسدوها و جعلوا أعزة أفلها أذلة، بسی گردنکشان تاج دار را تاج دار8 گردانید و بسیار متنعمان باکار و بار را طعمهآ سنان مردم خوار کرد.

و در عهد سلطنت او ملکالروم ارمانوس9 با سیصدهزار سوار به قصد دیار اسلام بیرون آمد و به اعتماد قوت آبطال و شوکت اقبال، آلویهآ کفر و ضلال برافراشت و به غارت مال و تفرقهآ حال مسلمانان میان دریست و سودای ارتقای مدارج جهانداری در دماغ او قرار گرفت و عنان اختیار به دست شیطان مکار داد و سلطان به حکم و جاهدوا فی سبیل الله، به منع و دفع او برخاست و سلطان را زیادت از دوازدههزار مرد، همراه و مصاحب رکاب نبود و هرچند لشکر اندک بود، بسیار مدد از حضرت صمد امید میداشت و می گفت: چون لشکر ما جهت رونق اسلام جان برکف دست نهادهاند و قصد کفار فجار را، صف در صف زده، از غلبهآ خصم منهزم نمیباید شد و از بسیاری خیل وحشم، ولو کان بعضهم لبغض ظهیرا، نمیباید اندیشید و متوکلا علیه، پای در میان میدان محاربت و مقاتلت میباید نهاد؛ وکان حقا علینا نضر المؤمنین.

علی المرء أن یسعی و یبذل جهده و یقضی إله العرش ما کان قاضیا

و در موضع ملازگرد، بینهما اتفاق اجتماع افتاد و لشکر سلطان به اعتماد یزدان، به هدم بنای ظلم و طغیان، میان دربستند و به یک لمحه، به یک صدمه، اساس بنیت ms035 لشکر روم، به توفیق حی قیوم، خراب و منهدم گردانید و ارمانوس1 که از ملک و حشمت و عمر و دولت مأیوس گشته بود و از وعدهآ و الظالمین أعد لهم عذابا ألیما، میهراسید، بر دست غلامی رومی از لشکر سلطان غازی گرفتار آمد و ذلیل و خوارگشت؛ و کم من فیة قلیلة غلبت فئة کثیرة، باذن الله.

(بیت)

مر پشه که در کوی تو پروازکند صیدی 2کند او که باز نتواند کرد

آوردهاند که گاه3 آن که سلطان عازم غزا بود، در صحرای بغداد تعداد لشکر می کرد و عرض میداد و این غلام رومی که از خیل سعدالدولهآ شحنه بود، به عرصهآ عرضگاه آمد و خود را در عداد رجال آورد؛ عارض او را دشنام داد و سعدالدوله را گفت:

(شعر)

خلق الله للحروب4 رجالا و رجالا لقصعة و ثرید سعدالدوله را حمیت بجنبید و داعیهآ عنایت در حرکت آمد و گفت نامش بنویس، باشد که ملکالروم را خود این محروم به چنگ آورد و عاقبتالامر همان بود. (م) اندرین راه5 چو طاوس به کارست مگس.

فی القصه سلطان ارمانوس6 را چند روز مقید و محبوس گردانید و بعد از آن تشریف عفو پوشانید و طوق رق بر گردن جانش نهاد و با چند کس که از موافقت7 او در قید بلیت افتاده بودند، امان داد، حتی8 یغطوا الجزیة عن ید و هم صاغرون، و مقرر گردانید که هر روز هزار دینار زرکه لولا التقی لقلت جلت قدرته9، به اسم جزیت و عوض حریت، به خزانه رساند و نفس و مال او مأمون و محروس باشد.

وچون سلطان البارسلان در سنهآ خمس وخمسین واربعمائة، بر تخت سلطنت قرار گرفت، عمیدالملک ابونصر کندری1 که وزیر و مشیر عمش، طغرلبگ بود، به سمت عزل موسوم گردانید و محبوس کرد و چون صدر عالی، خواجهآ ماضی، نظام الملک طوسی، زمان محنت2 و هنگام بلیت، مدتی ملازمت او نموده بود ms036 و در شدت و رخا و رحمت وعنا، شرائط خدمت اقامت کرده، به حکم

(شعر)

إن الکرام اذا ما أسهلوا ذکروا من کان یألفهم فی المنزل الخشن وزارت به وی داد و زمام حل و عقد و قبض و بسط و تفویض و عزل هر کار به کف کفایت او نهاد و عمیدالملک را یک سال مقید و مضطر4 میداشت و در سنهآ ست5 و خمسین در شهر نسا، آن جوانمرد کافی را به نعمتخانهآ وافی و منزلگاه اصلی فرستاد و چنین نقل کردهاند، و العهدة علی الرواة،6 که آصف ثانی، نظام الملک طوسی، در قتل این خواجهآ ماضی، راضی بل که جاهد و ساعی بود و هرچند کمال فضل و وفور عقل و حسن سیرت و نقاء سریرت او که کابرا عن کابر، ثقة عن ثقة، نقل کردهاند و به تواتر معلوم شده، و اذا تواتر الخبر افاد العلم و لا حاجة الی النظر، فتوای قبول این روایت و رخصت استماع این حکایت نمی دهد و الخبر یختمل الصذق و الکذب، اما ممکن که بنا بر رعایت مصالحت مآل و محافظت جاه و مال و محبت تکثیر منال که از توابع دنیا پرستیست و گروهی آن را از لوازم جهانداری می پندارند، از سر غیرت و غفلت این اجازت داده باشد و چشم7 عدل و انصاف بر هم نهاده و حبک الشیء یغمی و یصم.

فی القصه چنین منقول است که چون عمیدالملک، یزک8 قهر سلطان را بدید و نزیل جانستان، در مهمان سرای نکبت او فرود آمد، ساعتی مهلت خواست و روی به حضرت عزت نهاد و دو رکعت نماز،9 بی زحمت هر غماز، بگزارد و با خود گفت:

(شعر)

یا جاعلا خدمة السلطان عدته ما أزش کدک الا الذل و الندم

النفس خائفة والقلب فی وجل و الجسم فی تعب والدین منثلم

هذا اذا اتسقت1 ایام دولته و الصیلم الإد إن 2 زلت به القدم ms037 وتن در حکم قضا و امر قادر بی چون، عز و علا، داد و جان نازنین در پای لشکر تقدیر انداخت.

(شعر)

و من لم یمث بالسیف مات بغیره تنوعت الاسباب و الموت واحد، بر نفس خواند و کشنده را گفت: چون به فرمان یزدانی، قهر سلطانی برانی، از من بی جان پیغامی به سلطان جهان و یکی به وزیر نافذ فرمان، طلبا رضاء3 الرحمن، برسان؛ سلطان را بگوی: اینت مبارک خدمتی که خدمت شما بود، عمت طغرل بگ مرا به نعمت فانی و دولت دنیاوی مخصوص گردانید و تو درجهآ عالی یعنی حیات باقی و کرامت آن جهانی بدان منضم فرمودی؛ پس مرا از شما هم دین و هم دنیا، هم صورت و هم معنی، هم باقی وهم فانی، هم اول وهم ثانی حاصل شد و از فرمودهآ تو به سعادت مغفرت و مرتبهآ شهادت میرسم. وزیر بینظیر را بگوی:

(بیت) آن چه بر ما میکنی امروز بر ما بگذرد صاحبا رحمی بکن، ما را غم فردای توست وزیرکشی بدعتی نامحمود و قاعدهای مردود است که به جهان آوردی، (م) حفظت شییا و غابت عنک أشیاء، می ترسم که به حکم من حفر لأخیه جبا وقع فیه منکبا، این سنت سیئه در حق خویش4 و اعقاب خویش5 بازیابی و این قاعدهآ نا پسندیده در اولاد و اتراب بازبینی والآ

(بیت)

ما سیلی روزگار خوردیم و شدیم تا خود به کجا رسد سرانجام شما

و سلطان در آخر زمان به جنگ خان حاکم ماوراءالنهر رفت و چون از جیحون بگذشت، غلامان او به قلعهای که ماوراء نهر6 جیحون بود، شبیخون بردند و کوتوال قلعه

قصدش خطرست و من بخواهم کردن یا سرخ کنم روی بدان5 یا گردن چون یوسف نزدیک تخت رسید، بخت سلطان در خواب بود و هرچند ایستادگان درگاه و ملازمان بارگاه خواستند که او را بگیرند و به همان کارد دمار از نهاد او برآرند، سلطان اجازت نداد و خصم را حقیر و دشمن را صغیر پنداشت.

(بیت)

ازبهر خدای را تعالی آشفته چنین3 که دید حالی

بازی شده خستهآ تذروی شیری شده کشتهآ شغالی

و در حالتی که این ظالم، ارتکاب این معصیت میکرد، قرب4 دوهزار غلام، کمربسته بر5 خدمت سلطان دست ادب بر پیش6 گرفته بودند و صفا صفا ایستاده. چون این مصیبت هایل حادث گشت، هر یک به گوشهای بگریختند و مجال قصاص نیافتند.

(بیت)

تا بدانی که وقت پیچاپیچ هیچ کس مر ترا نباشد هیچ گویند هنگام آن که کارد بر اندام سلطان میزد، سعدالدولهآ شحنه خود را بر ms039 سلطان انداخت و جان نازنین را فدا کرد و گفت:7

(شعر)

نفسی فداءآک لا لقدری بل أری أن الشعیر وقایة الکافور و اندام او نیز مجروح شد، بل8 چون اجلش منقضی نگشته بود و مدت عمرش سپری

چو دولت مساعد بود بخت پشت برمنه نشاید به ساطورگشت فی الجمله چون یوسف برزمی مقصود و مطلوب یافته بود و به کام رسیده، گامی چند برداشت تا از سرای بیرون آید، جامع نیشابوری که مقدم فراشان و قدوهآ مهتران سلطان شهید بود، ناگاه کمین2 کین برگشاد،3 و4 میخ کوبی بر سر یوسف زد و او را به دارالبوار فرستاد و خسرالدنیا و الآخرة، وصفالحال او شد.

ناصبان اعلام علوم تواریخ و سباحان5 بحار اخبار چنین آوردهاند که در عهد سلطنت شهریار غازی، ملکشاه سلجوقی، یکی از غلامان مقتدر خلیفه، پسر این جامع فراش را به قتل آورد و پناه به حرم خلیفه برد و جامع را جهت آن جگرگوشه خون در دل میجوشید و جگر در آتش حسرت میسوخت و به حوالی حرم عالی گذر نمیتوانست کرد و چون از مقاومت و مکافات عاجز آمد، به رسم دادخواه،6 عنان سلطان ملکشاه بگرفت و بگفت: ای تراکرده خداوند، خدای متعال داده جاه27 و خرد و جان و جوانی و جمال با کشندهآ پسر من همان کن که من با وجود ضعف و مسکنت، با قاتل پدر توکردم و حق خدمتکار را فراموش مفرمای؛ چه قصاص در شرع، از مهمات و عصمت نفوس، از واجبات است، و لکم فی القصاص حیاة یا أولی الآلباب. سلطان ملکشاه، درحال، امیر حاجب را بفرستاد و حکم جزم کرد تا بی حجاب، غلام مجرم را از حرم محترم بیرون آرد و به دست خصم سپارد. چون این حکم به خلیفه رسید، جامع را بخواند و گفت:

به کین جستن مردهآ ناپدید سر زندگان را نشاید برید

سلطان ملکشاه ماضی، که کرد مت و دین را به تیغ معماری، پادشاهی نامدار و شهریاری نیکوکار1 بود و از خسروان و شاهان آن روزگار به توفیق کردگار ممتاز. از میدان جهان، به چوگان شجاعت، گوی عدل و احسان از پیش سلاطین زمان ببرد و در شکارگاه دوران، به2 کمان مبارزت و مدد گشاد شست3 دهر، تیر قهر بر هدف جان اهل طغیان زد و گردن4 باعثان5 ظلم و عدوان را به پنجهآ انصاف6 و نیش ظلم و اعتساف از دهان کفران و عصیان بیرون آورد و به تیغ آبدار آتش بار، مورد صفای دین و مشرب عذب ملک را از تیرگی کفر و طغیان صافی گردانید. لاجرم فراش قضا در فضای مشرق، سراپردهآ اقبال آن سلطان نافذفرمان بزد و طناب آن در اقصای صحرای مغرب به مسامیر خلود مربوط و معقود و به اوتاد دوام مشدود و مسدود گردانید و خطیب تقدیر به امر حاکم قدیر، منابر ربع مسکون، به القاب همایون آن دادبخش هر مغبون، بیاراست و مشاطهآ صنع بیچون، عارض روی زمین، از جیحون تا سیحون، به زیور احکام قدرجریان آن شهریار فریدون قدر بپیراست و جامهداران عنایت ازلی، از جامهخأنهآ رعایت لم یزلی، قبای کامگاری مطرز به طراز جهانداری، بر دوش حشمت آن سلطان غازی

(شعر)

و لا حر الا و هو عبد بجوده و لا عبد الا و هو فی عدله حر

و چون یکران دولت پدرش، البارسلان، از میدان این جهان عنان بگردانید و به جوار رحمت رحمان پیوست و با نام نیک، از غار غرور به سرای سرور رفت، به حکم ما ننسخ من آیة أو ننسها نأت بخیر منها، آن شاه معدلتشعار، به متکای شهنشاه ستوده آثار، قرار گرفت و آن شهریار حمید، بر تختگاه بختیار شهید، تمکین یافت و بر بام هفت فلک، کوس افتخار

(شعر)

إنا لنحرز بالأسیاف مضلتة ممالک الروم والأتراک2 والعرب

حتی تکون لنا الدنیا بأجمعها محمیة بین موروث و مکتسب پنج نوبت بزد و بر مقتضای الولد الحو یفتدی بآبائه الغر، ردای وزارت وخلعت نیابت، بر دوش خواجهآ باهوش، دستور ماضی، نظام الملک طوسی، رزقه الله جنة النعیم، انداخت و قلم عدل گستر آن صاحب دادپرور را در کشور مملکت، صاحبدیوان دولت گردانید و آن دستور بلاثانی، مؤسس کاخ جهانبانی، (م) که دروزارت صاحبشریعت وزراست، چون درگاه پناهمعدلت او، مقبل افواه و معفر جباه شد و عنان امر و نهی، به دست کفایت او آمد و قبای سروری در پشت و عمامهآ مهتری بر سر نهاد، دست قدرت به تقویت حال حاکم و محکوم، خادم و مخدوم، محظوظ و محروم، از آستین نصفت بیرون آورد و چون مبشر آمال از حضرت ذوالجلال، منشور إنا جعلناک خلیفة فی الأرض، به وی داد، نذیر3 بی نظیر، آیت و ان حکنت فأخکم بینهم بالقسط، به گوش او فروخواند، در تربیت و معاونت بر روی اکابر عظام و آماجد آعلام وائمهآآنام، منبیان حلال و حرام، مبینان احکام خاص و عام ms042 برگشاد و بساط عاطفت و مروت و مرحمت و فتوت، جهت ترفیه طوائف آنام4 بگسترانید.

گردون نهاد کام جهانش در آستین هرکو به آستان درش یک زمان رسید

و لهذا چون خورشید جلال و کوکب اقبال آن خواجهآ بی همال، دستور مفضال، از آسمان افضال، بر در و دیوار ارباب آمال تافت و آن بدر منیر و خواجهآ خبیر، وزیر صاحب تدبیر قلیل النظیر، از دیوان کمال به ایوان جلال شتافت، بقاع عراق بل آصقاع آفاق، آیین استقامت گرفت و کار بههم برآمده، با نظام آمد؛ رسم ظلم مدفوع و قاعدهآ 2 ستم مرفوع گشت؛ جمهور خلائق از حسن آن خلاق حسن2 بهره مند شدند و بوی خلق رضی به مشام مطیع و عصی رسید و چون قلم کدخدایی3 مملکت به سرانگشت تدبیر بگرفت و کسوت4 آن مناصب علیه و خلعت آن مراتب سنیه که در کارخانهآ ازل جهت قد قدر و معالی او بافته 5بودند، در پوشید، به کفایت و کاردانی، بنیان جور وبی رسمی6 را قاعأ صفصفا لاتری فیها عوجا و لا أمتا، گردانید و قصر مشید معدلت، بر أعلی7 علتین برد و در هر موضع از بلاد، به امید رستگاری یومالتناد، مدارس رفیع جهت شریف و وضیع، وضع کرد و طلآب علم را وظایف مرتب و انعامات موظف گردانید و اول کسی که تأسیس اساس مدارس فرمود، او بود و8 الی یؤمنا هذا، از مکرمات9 و بقاع خیرات که در جهات جهان ساخته، منافع عام به خواص و عوام ائمهآ عظام و طلبهآ علوم اسلام، علی الدوام رسد و مثوبات آن صدقهآ جاریه وعطیهآ دایمه، به فحوای من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها، به روان آن خواجهآ جهان می پیوندد و از در و بام نظامیهآ بغداد، (م) لازال حائطها للعلم مستندا، وصدریهآ اصفهان، صینت عن الحدثان، صدای

(شعر)

لیس بمیت عند أهل النهی من کان هذا بعض آثاره به مسامع صغیر وکبیر، حقیر و ms043 خطیر میرسد و چون این موضع، جای تقریر مکارم شیم

و چون وزارت به خواجهآ باشهامت و صاحب باکفایت قرار گرفت، سلطان جهان، از اقلیم خراسان، روی به مملکت عراق و آذربیجان نهاد و قاورد سلجوقی که عم او بود، از کرمان با لشکری بی کران که عددایشان در نگارخانهآ خیال انسان نمی گنجید و صورتگر وهم را قدرت تصویر سیاهی آن سپاه3 نبود،

(بیت) همه سپرتن و شمشیردست ر تیرانگشت همه سپهشکن و دیوبند و شیرشکار بیرون آمد و متوجه عراق شد و به در کرج4، میان هر دو لشکر اتفاق ملاقات افتاد و ثلثة ایام متوالیات، در میدان جدال و صف قتال آمدند و کمان مخالفت بر دست گرفتند و جان نازنین را هدف تیر بلاگردانید و در آن سه شبانروز، نه هنگام هجوم لشکر زنگی شب، قرار گرفتند و نه در وقت وصول عسکر رومی روز، مجال استراحت یافتند؛ ثلات لیال سویا، چشمها باز کرده،5 به تدبیر کار فردا مشغول بودند؛ اتفاق مبارزی از لشکر قاورد،6 فریدا وحیدا، با یکی از قوم ملکشاه، دم مقاومت زد و دعوی مبارزت کرد و آن گرد دلیر و آن مرد چو شیر، به سنان رمح تیززیان،7 مبارز لشکر کرمان را به یک حمله بیجان کرد؛ قاورد چون آن بدید، گفت جای قرارنیست و از این دیار فرار از مهمات و اعراض از مفترضات ms044 است8 و روی به هزیمت نهاد و راست گفتهاند: (م) پشت سپهگران

لشکر منصور، چون دشمن را مقهور کرده بودند و ملک را از زحمت مدعی خلاص داده، التماس مزید اقطاع و جامگی کردند و در آن ملتمس، مبالغت به مرتبهآ افراط رسانید و سخن به جایی انجامید که اگر سلطان به مزید اقطاعات و تضاعف آنعامات، اهمال روا دارد، قاورد را عمر باد. نظامالملک گفت: سخن شما شبهنگامی به خدمت سلطان عرضه کنم و رسالت برسانم1 تا چه حکم فرماید و هم در آن شب، قاورد را شربتی زهرآمیز و شرابی حسرتانگیز بدادند و صحیفهآ عمر آن شاه بی گناه، به سخن سپاه سیاه شد و رب دم سفکه فم.

روز دیگر امرأی لشکر به دیوان آمدند تا جواب سلطان چیست؛ خواجهآ جهان گفت: امشب قاورد جرعهای درد درد نوشیده و در2 محبس، زهر از انگشتری برمکیده و سلطان بنا بر رعایت حقوق قرابت و لحومت،3 قرین غم و ضجرت بود و فرصت عرضه داشتن هر قصه و عرض کردن هر غصهای دست نداد. لشکریان چون آن سخنان بشنودند، از گفته پشیمان و از عتاب سلطان هراسان شدند و خاسرین4 نادمین، یا حشرتنا علی ما فرطنا گویان از ایوان کیوان رفعت بیرون رفتند و چنین گفتهاند که از غایت5 معدلت و دادپروری، مواجب و جامگی لشکریان در جمیع بلاد جهان، متفرق6 و مقرر فرمود تا به هر موضع که نزول کنند، وجهی جهت خرج داشته باشند و رعایا را زحمتی نرسانند و کمال نصفت این سلطان نامدار را به شواهد و دلایل چه حاجت و به اظهار حجت و براهین چه ضرورت؛ آثار عدل و انصاف او بر صفحات لیل و نهار، الی قیام الساعة و ساعة ms045 القیام، ظاهر وفواید آن انتصاف،7 بر صحایف حال صغار و کبار هر دیار، باهر و یکی از آن قواعد که فواید آن عام است و خواص آن به آصاغر و آعالی، علی التواتر و التوالی می رسد، آن است که چون به کمال فراست و وفور شهامت معلوم کرد که بعضی

و6 چنین نقل کردهاند مجتازان7 ms046 ولایت تواریخ که در قدیم الدهر رسمی نامحمود و بدعتی مردود نهادهبودند و به وقت آن که شکستهدلان8 درستیقین، احرام کعبهآ رب العالمین بر میان می بستند و به عزم زیارت مشهد مقدس سیدالمرسلین و قاید الغر المحجلین، علیه سلام الله مالاح بارق وناع العمام الؤزق فی الورق الخضر9

(شعر)

أبطحاء مکة هذا الذی أراه عیانا و هذا أنا به مسامع یکدیگر میرسانید؛ صحرانشینان مکه و متوطنان بادیه که سواد کفر و شرک و الأغراب أشد کفرا و نفاقا، از چهرهآ حال ایشان لایح بود و سودای1 غصب اموال انسان در دماغ ایشان متمکن، از آن طایفه که جهت طواف، وداع اتراب و اخلاف کرده بودند و داغ فراق اصحاب واحباب واخوان و خلان بر دل و جان نهاده، مالی معین و خراجی مقنن2 می خواستند و سلطان ملکشاه آن قاعده برداشت و این عادت ذمیمه محو کرد؛ لتدخلن المسجد الحرام إن شاء الله آمنین. وبه واسطهآ آن سعی جمیل که جهت ادخار اجر جزیل به تقدیم رسانید، اموال هر صحیح و علیل، زاد هر عزیز3 و ذلیل که حفظ کثیر و قلیل، إن حزمة مال المشلم کحرمة دمه، لازم است، محفوظ گشت و مسافران آن درگاه عالی، چون مرغان آن حوآلی، از شر هر بدنام که مدام زمام ظلام ظلم در قبضهآ جور و ستم داشتند، مأمون شدند و آمن من حمام مکة، إلی أن یرث ms047 الله الأرض، حج اسلام4 می گزارند و به فحوای من سن شنة حسنة فله أجرها وأجر من عمل بها، ثواب این انعام عام به روان آن سلطان اسلام می رسد و الله لایضیع آجر المخسنین.

نام نیکو را بزرگان عمر ثانی گفتهاند این ذخیره مر ترا الباقیات الصالحات

و در سنهآ احدی و سبعین و اربعمائه، سلطان به سمرقند رفت و روزی چند معدود، خان حاکم سمرقند را قید قهر بر گردن جان5 نهاد و اسیر کمند حکم خویش کرد و به

(شعر)

حاط المشارق والمغارب کلها بیراعة کالأزقم المنساب و سلطان ملکشاه دو نوبت از انطا کیه به اوزگند رفته بود و در کرة آخر از انطا کیه به لاذقیه شد به کنار دریای مغرب و فرمود تا اسبان را آنجا سیراب کردند و خود پیاده گشت و سجاده خواست و دو رکعت نماز به حکم

(شعر)

أشکز فإن الله جل جلاله ms048 وهب المزید لشاکری نعمائه شکرانهآ آن موهبت که مملکت او از اقصای مشرق تا منتهای دریای مغرب است، بگزارد وگفت: الحند لله الذی صدقنا وعده و أورثنا الأزض، وگویند سلطان ملکشاه را به شکار میلی تمام بودی و به هر شکاری که بزدی، یک دینار زر سرخ از مال خویش به درویش دادی و دل ریش او را بدان انعام صید کردی و همچنین در عمارت هر خراب و مرمت هر بنیاد، رغبتی هرچه تمام ترداشتی و دراصفهان که هنگام حیات، تختگاه او بود و در حال ممات، خوابگاه او، بسی عمارات دلکش فرموده و بسیار معموره را معمور گردانید و باغها چون بهشت فردوس ساخته و بسی ضیاع به درجهآ ضیاع رسانیده و باغ کاران و باغ بیتالماء3 وباغ احمدسیاه و باغ دشت گور از آنهاست که مهندس ضمیراو، خط عمارت گزد آن کشیده و معمار عدلش، آن وادی غیر ذیزرع را چون جنات عدن گردانیده.

سبب اختلالی که به حال آن شهریار رستم شعار راه یافت، آن بود که حرم او ترکانخاتون، دختر طمغاج خان، میخواست که از میان فرزندان، محمود که جگرگوشه و گوهر صدف او بود، ولی عهد باشد و خواجه نظام الملک، سلطان را بر آن میداشت که قائم مقامی خود به برکیارق دهد که ارشد و اسد اولاد1 بود و بوی دولت و نجابت از حرکات او فائح و رنگ فرهنگ و سعادت از وجنات او لایح و بدین واسطه ترکانخاتون همواره تقبیح صورت حال خواجه نظام الملک به خدمت سلطان میکرد و می گفت این خواجه را دوازده پسر هستند و ایشان را چون نقبای موسی و ائمهآ آلعبا در چشم جهانیان عزیز گردانیده و ممالک، ملک طلق خویش میپندارند و مسالک هر معارض مسدود گردانیده و2کس3 را مجال اظهار حکایات او نیست و این کلمات، مرة بعد مرات، تکرار میکرد تا به حکم من یشمع یخل، کار به جایی رسانید ms049 که سلطان پیغامی به خواجه فرستاد که ترا با ما در ملک سرکشی هست، در اقامت بینت و اثبات حجت تکاسل چراست و اگر این نزاع نیست و ملکت برمتها ما راست، چگونه ولایات به اقطاع به فرزندان میدهی و بی حکم و امر ما مباشر هر کاری میشوی؟ اگر ترک این شیوه کردی و این طریقه را دست بازداشتی، فهو المراد، والآ بفرمایم تا دوات و دستار از پیش دست و سرت بردارند. خواجه جواب داد که به حکم تقدیر کردگار، دوات و دستار من با کلاه و تاج سلطان بر هم بستهاند و مقدران قضا، میان این چهار جنس مختلف، یلازمهآ مساوی ثابت کرده، چون طبایع اریعه،4 استقامت آن به سلامت این منوط است و قوام5 آن به نظام این مضبوط. ناقلان این پیغام و شنوندگان این کلام، من تلقاء انفسهم، بر این سخن چیزی زیادت کردند و گفتند: میگوید اگر برداری بردارند. سلطان از این حکایت در خشم شد و خواجه را به دست تاج الملک قمی داد که وکیل در ترکانخاتون بود و با نظام الملک عرصهآ مخالفت گسترانیده و به قصد آن یگانهآ فرزانه برخاسته.

لا غرو أن أضمرت اعداؤه حسدا فهل سمعتم بمجد غیر محسود و سلطان از اصفهان متوجه بغداد شد؛ چون به نهاوند رسیدند، ملاحدهآ مخاذیل، کفرهآ

که دید دستهآ خاری شده منازع گل که دید کاه گلی گشته آفتاباندای و در آن واقعه، یغمائیان مرگ، دوات وزارت از پیش دست و مسند آن صاحب با کفایت برداشتند و بر خاک مذلت انداخت و ترک تازان محنت، کلک بنانش را که به سبب خصال حسن، نظم امور جهان میداد، آشفته گردانید و ذوالقرنین قلم آن بیقرین که در قرن خویش از ظلمات دوات، سخنان ms050 روان چون آب حیات با کل2 ایران میفرستاد، سراسیمه گردانید و در شب جمعه، ثانیعشرین سنهآ خمس و ثمانین و اربعمائة، آن صاحب کافی از دست وزارت و مربع3 جلالت، به مرقد سعادت و مشهد شهادت نقل کرد وارباب عمائم، در مآتم، همنشین غم و اسف شدند و اصحاب مکارم، سریر سرور بر هم زد و از در و بام آسمان که در حلول آن طامهآ کبری و نزول آن رزیئه4آ عظمی، جامه در نیل زدهبود و از تأسف و تحسر و بکا و عویل، منحنی قامت شده، آواز

شد فلک سربرهنه غریوان و اشکبار حنانه وار قامت افسر خمیده شد و زیان خاص و عام میگفت:

و ما فجعت بک الدنیا ولکن ترکت بفقدک الدنیا یتیمه و در زمان نزول این حادثه، سال عمر خواجهآ بانها1 و دستور پربها، که بود ستوده در همه بابها، نود و سه بود و آن صاحب صدر مجد و علا، عروس زیبای این چند بیت غرا، در حالت آن عنا، بر منصهآ انشا نشانده:

(بیت)

یک چند به اقبال تو ای شاه جهاندار گرد ستم از چهرهآ ایام ستردم

منشور نکونامی و طغرای سعادت پیش ملکالعرش به توقیع تو بردم آمد زقضا مدت عمرم نود و سه واندر سفر از ضربت یک کارد بمردم بگذاشتم این خدمت دیرینه به فرزند واو را به خدا و به خداوند سپردم

فی القصه این عتاب بر سلطان ملکشاه مبارک نیامد2 و گویا سخن آن مرزبان کشور کفایت و قهرمان ملک و سلطنت فالی بود و چون سلطان به بغداد رسید و هجده روزاز وفات خواجهآ جهان، فریادرس هر مستمند و دوابخش هر دردمند، برفت، ناگاه صفدر میدان اجل، ضربت تیغ قطع امل بر جان جهان قدر پادشاه کیوانرتبت مریخصولت خورشید مملکت مشتری مکنت زد. به وفات آن شهنشاه دادگستر، عروسان این قبهآ مدور، بربساط خاکستر نشستند و در سقف محفوظ، شفق، بر عادت مصیبتدیدگان، ms051 رخسار3 به خون دیدگان بشست و صبح صادق، جامه بر تن بدرید و مشتری، ردای مهتری از4 دوش بیفکند و اثر آن واقعهآ صعب، به ثریا رسید و شعری، از آن حادثه به ثری افتاد و زمین، در آن ماتم5 از سر غم، خاک حسرت بر فرق نهاد و حواشی و خدم، چون بنات النعش متفرق شدند.

(بیت) دی ما و عیش و بوی گل و طرف لالهزار وز بانگ مرغ در چمن افتاده غلغلی امروز خارهای مغیلان کشیده تیغ گوئی که خود نبوده درین بوستان6گلی رحمة الله علیه رحمة واسعة، واین دو بیت از قصیدهای که امیرمعزی در مرثیهآ سلطان

مدت عمر سلطان ملکشاه، سی و هشت سال بود، ابتدای سلطنتش، سنهآ خمس و ستین و اربعمائة وانتها، سنهآ خمس وثمانین. وزیرش، خواجه نظام الملک، توقیعش، إفتصمت بالله والسلام علی من أبع الهدی.

السادسة: أن یبالغ فی الاحتیاط عند تحمل الشهادة علی النساء ولا یقتصر علی واحد من المعرفین وإن کان من أقاربها بل یستوثق فی موضع التهمة والشبهة الی تسکین النفس وارتفاع اللبس2 والحمد لله خالق الجن والإنس.

(بیت)

بسیار نظر کرد چپ و راست دلم چپ داد بتان را و ترا خواست دلم

و کم ابصرت من حسن ولکن علیک من الوری وقع اختیاری و در این عهد او هنوز در مهد طفولیت بود و ماه عمرش از محاق صغر سن، به اوج کمال حال ترقی نکرده و سال عمرش از سیزده نگذشته و چون پدرش بختیار زمان و شهریار زمین، از دست ساقی شهور و سنین، کام و ناکام، جام چمام بستد و حمام3

(بیت)

بچهآ بط اگرچه باشد خرد آب دریاش کی تواند برد؟ و خلیفه را پسری بود از خواهر ملکشاه و ترکانخاتون به حکم قرابت، او را در چهاربالش ناز و نعمت پرورش میداد و پیش از آن که شاه ماضی (م) شد اندر کفن همچو غنچه نهانی، اندیشه داشتند که او را در اصفهان بر مسند خلافت نشانند و کوس امامت بر در دولت سرای او بزنند، لیأتیه الناس من کل فج عمیق، و خلیفه براین قضیه اطلاع داشت و میخواست که پسر را پیش خود آورد، لکن جهت مصلحتی که وقت، اقتضای رعایت آن می کرد، در آن توقفی میفرمود؛ ترکانخاتون پسر خلیفه را پیش پدر فرستاد و بر سر آن، التماس خود مکرر گردانید؛ خلیفه چون دید که او در طلب ملک جد و جهد تمام می نماید و به یک بی التفاتی ملول نمیشود، و من طلب شیئا و جد وجد و من إمارات الجد حسن الجد، ملتمس او را به اجابت مقرون گردانید و اشارت فرمود تا به نام محمود خطبه کردند. ترکانخاتون چون حمایل مطلوب در گردن محبوب انداخت و خاتم ملک موروث [در] خنصر و بنصر1 فرزند دلبند کرد، درحال یکی از خواص را به اصفهان فرستاد تا برکیارق را بگیرد؛ چون به مقصد رسید و قصد گرفتن کرد، غلامان خواجه نظام الملک، بجملتهم، به حمایت او برخاستند، و الناش علی دین ملوکهم، و در نیم شبی

(بیت) یکی لشکر که گهما را به شم اسب گه پیکر برافشانند ممچون7 گزد بر گردرنگزدان بر روی به جنگ برکیارق نهاد و در سنهآ ست8 و ثمانین و اربعمائه، میان ایشان جنگی باساز و مصافی آدمی گداز برفت و از زخم تیغ نیلوفریشان زمین مصاف لالهزار گشت. از صف لشکر فتاده جنبش اندر دشت وکوه ز تفی خنجر فتاده جوش9 اندر بحر و بر

وچون از این حکایت چند روز بگذشت، در ماه شوال، تتش، پسر البارسلان، با ابن عم خود، برکیارق، بنیاد مخاصمت نهاد و برکیارق را در آن حالت، استعداد مقاومت نبود و متوجه اصفهان شد و قهستان1 را2 به وی بازگذاشت. چون به نزدیک اصفهان رسید، برادرش، محمود، رسم استقبال را رعایت کرد و از سر محبت و لحومت،3 یکدیگر را در کنار گرفتند و به دست ارادت، اساس مودت را مجدد گردانید؛ تمازجا کالماء و الراح وتناسبا مثل الدر و الوشاح. وچون از کیف اصبحت بپرداختند، أنر و بلکابگ که پشوایان لشکر محمود بودند، برکیارق را بگرفتند و در اصفهان، در کوشک میدان، موقوف گردانیدند و میل آن کردند که آن شاه بی مثل را میل کشند و در این میان، از طالع مسعود، برادرش، محمود را آبله برآمد و مزاج صحتش از حد اعتدال تجاوز نمود؛ ایشان هلاک برکیارق را در توقف داشتند تا عاقبت کار محمود به چه انجامد. اتفاقا محمود دعوت معبود را لبیک اجابت بزد و به جوار رحمت حضرت عزت رفت؛ (م) ای بسا آرزو که خاک شدهست. امرا چاروناچار، من حیثالاضطرار، برکیارق را اختیار کردند و بر اورنگ سلطنت نشاندند.

چون او بر سریر مملکت قرار گرفت و گاه آن بود که از کفات دهر، یگانهای را وزارت دهد و از دهات عصر، فرزانهای را به نیابت موسوم گرداند، مؤیدالملک، پسر خواجه نظام الملک، از خراسان برسید و به شرف قبول حضرت سلطان پیوست و چون اختصاص واخلاص او، دودمان سلطنت را دیرینه بود و به اول و آخر مشفوع و تلید به طارف موصول، و الشبل فی المخبر مثل الأسد، سلطان اورا بردست وزارت نشاند. بعد از آن، لشکر جمع فرمود و به جوابدهی عم خویش، تتش، برخاست و رفت آن چه رفت.

و بعد ms057 از مدتی به حکم لکل جدید لذة، چون فخرالملک، برادر مؤیدالملک، از خراسان برسید و هدایای بسیار و تحف بی کنار بیاورد، سلطان دوات وزارت پیش او نهاد و مؤیدالملک را معزول کرد و در این نزدیکی، بعضی از ملاحدهآ مخاذیل، قطع الله آفتهم عن الاشلام، سلطان نافذاحکام را کارد زدند و اندام مبارکش را مجروح کرد و چون آن جراحت، به یمن نفس عیسی دم طبیب همم،1 بههم آمد و روحالامین، به اشارت حضرت رب العالمین، بسم الله أرقیک عن کل داء یؤذیک، بر آن خواند و آن زخم که آن مردهآ شیاطین از سر کین به سکین کردهبودند، تسکین یافت و مژدهآ ذوق آن فرحت، در شریان و عروق زبده2آ آل سلجوق، چون مادهآ حیات اثر کرد و شیرینی آن خبر، مانند گلشکر، سودا از دماغ خدم و آتباع بیرون برد و سایر دولتخواهان، آواز الحفد لله الذی اذهب عنا الحزن، به سمع یکدیگر رسانیدند، متوجه خراسان شد تا ملک از دست ملک ارسلان بستاند و در آن ممالک، حاکم نافذ فرمان گردد و با آن که لشکری بی شمار و تبعی بسیار داشت، از تهور و شجاعت عم خویش ارسلان میهراسید و از دلیری و مبارزت او میاندیشید؛ اتفاقا پیش از وصول به مقصد، مقصود برآمد و غلامچهای طاغی باغی،3 در مرو آن سرو بستان سروری و آن سرور4انجمن مهتری را در حالتی که جام می لعل فام از بام تا شام نوشیدهبود، و بیهوش و مدهوش گشته، زخمی زد و هلاک کرد. مبشر اقبال، سلطان برکیارق را استقبال نمود و چون به مقصد رسید، گنج، بیهیچ رنج، و مملکت، بیمشقت بیافت و برادر خود را سلطان سنجر بر مسند خلافت نشاند؛ و در آن زمان که برکیارق به خراسان متوجه گشت، مؤیدالملک که مدتی متصدی آشغال بود و بعد از آن به سمت انعزال موسوم شده، پیش بندهزادهآ ملکشاه، اسفهسالار أنر رفت وگفت تو پسرخواندهآ سلطانی ms058 و حرمت تو پیش لشکریان کم از دیگری نیست و به لشکرکشی حسب را چه محل و نسب را چه مدخل؛ اسفهسالار انر را این ارشاد و امداد، ملایم طبیعت افتاد و غرور و هوس سلطنت در سر گرفت و به عزم عصیان متوجه دارالملک ری شد و چون به ساوه رسید، جمعی از باطنیان او را کارد زدند و هلاک کرد.

مؤیدالملک چون تدبیری که کرده بود، موافق تقدیر نیامد و فوق5 تدبیرنا لله 6 تقدیر،

درشتی و تندی نیاید به کار به نرمی8 برآید ز سوراخ مار و التماس کرد تا او برود و آبی بر آتش خشم حشم زند و ایشان را از آن امر قبیح که شرعا و عقلا فضیح است، بازدارد؛ آخربگ مطاوعت نمود و برفت و خود با آن باغیان یاغی

سلطان برکیارق که برگ مراد از درخت دولتش ریخته بود و نکبای نکبت، خاک مذلت بر سرش بیخته، چارهای جز امتثال ندید و به فور از لشکرگاه بیرون رفت و روی به ری نهاد.

سلطان محمد که مملکت را طالب بود و مؤیدالملک که بر مخالفت باعث و پیوسته می گفت: (م) آن به که پیرنوبت خود با جوان دهد، از گنجه بر سر گنجینه و خزانه رسیدند و ملکی آراسته و مزاحمت و معارضت حساد و اضداد از آن برخاسته، در تحت حکم ایشان آمد و سلطان بر تخت سلطنت و خواجه بر دست وزارت قرار گرفتند و بعد از چند گاه، برکیارق با لشکری که عدد ایشان از حیز یقین و مرکز گمان و تخمین گذشته بود، روی به جنگ برادر خود، سلطان محمد، نهاد؛ طاقت مقاومت نداشت و راه هزیمت گرفت و مؤیدالملک را، قضا، دست در دامن قبا ms060 زد و در ورطهآ رنج و عنا انداخت و به قید بلا مبتلاکرد. عاقبتالامر پیغامی به حضرت سلطان فرستاد که اگرشاه جهان مرا عفو فرماید و منشور وزارت به طغرای عفونا عما سلف، ارزانی دارد، صدهزار دینار زر به خزانه رسانم. کرم برکیارق اقتضای اجابت ملتمس او کرد و مقرر فرمود که چون مال تسلیم کند، دوات وزارت و قلم نیابت به وی دهند.2 اتفاقا چون طالع یاری نمیداد و دهر شعبده باز مساعدت و مدد نمی کرد، میان او و اصحاب خزانه، در تفاوت نقد و جنس، مقالتی افتاد وببی وقت مضایقتی رفت و البخل شؤم والتشویف مذموم، وکار با روز دیگر افتاد و فی التأخیر آفات و وب أکله تمنع أکلات؛ دیگر روز، گاه آن که سلطان به قیلوله مشغول بود، طشتداری به ظن آن که سلطان به استراحت است، و الظن یخطیء و یصیب، با دیگری میگفت: سلجوقیان قومی3 عظیم بی حمیت است4 و قطعا غیرت ندارند؛ مردی این همه کفران و بی ثباتی کرد و مدتی به شومی تدبیر و تقدیر او، سلطان، م) هر روز به منزلی و هر شب جائی، به سر آورد؛ اکنون مرة بعد أخری، بر وی5 اعتماد

امروز بکش چو میتوانی4 کآتش چو بلند شد جهان سوخت

مگذارکه زهگندکمان را دشمن چو به تیر میتوان دوخت به دست خود هلاک کرد و از سر غضب با طشت دار گفت: حمیت سلجوقیان چون میبینی؟ ورب انسان قتله اللسان.

مدت ms061 عمر برکیارق، بیست و پنج سال بود و زمان سلطنتش، دوازده سال. وزرای او، خواجه5 فخرالملک حسن بن نظام الملک و برادرش، مؤیدالملک ابوبکر، و عزالملک عبدالجلیل6 دهستانی و مجدالملک ابوالفضل قمی؛ توقیعش، اغتمادی علی الله وخده.

سر ملوک جهان، تاج بخش روی زمین که ختم گشت برو2 تا ابد جهانبانی پادشاهی بود مؤید به تأیید یزدانی، مخصص به عنایت ربانی،3 نصفتی کامل و عدلی شامل داشت و به علو4 رتبت جاه، قدم رفعت بر تارک ماه نهاد و در میدان دوران، گوی سبقت از شهسوار گردون گردان بربود؛ شهنشاهی رؤوف رحیم بود و بر منهاج عدل و قضیت5 دین، مستقیم و از ملاهی و مناهی که سبب اختلال احوال جهانداریست، دور و به ثبات عهد و صدق قول و حسن فعل، مذکور و به علم و دین داری و حلم و پرهیزگاری، مشهور. کره گفت از شرم حلمش عاشقم بر ماوبی ان که ابردیمهی6 بر سرکشد چادر مرا

(شعر)

فساس بلاد الشرق و الغرب کلها بأقلامه و المزهفات الذوالق

و آن سرگشتگان بادیهآ خذلان، و هم بالآخرة کافرون، را با خویش [و] پیوند3 و دوستان هم عهد و سوگند، الذین یتخذون الکافرین أولیاء من دون المؤمنین، به اسفل السافلین فرستاد، و من یغش عن ذکر الرخمن نقیض له شیطانا فهو له قرین.

و محرران دیوان اخبار و ناسخان نسخ آثار چنین نقل کردهاند که به وقت آن که میان سلطان محمد و برادرش برکیارق، مخاصمت و مخالفت ظاهر شدهبود ms062 و مجادلت و محاریت برخاسته، کار ملاحده بالا گرفت و بلاد اسلام به واسطهآ آن فتنه و بلا آشفته گشت و داعیان ایشان، ممالک جهان را پریشان کردند و عوام کالانعام را که در پلهآ ترازوی اختبار4 خواص اعصار، وزنی نکنند و در محک اعتبار کرام ایام،5 عیاری نیابند و چون بید به هر بادی بلرزند6 و میان موسی کریم کلیم و فرعون لئیم سیاه گلیم و نبی خلیل ونمرود ذلیل ومحمد امین وبوجهل لعین وولی عالی7 ویزید طأغی باغی، فرق نتوانند کرد،

(بیت)

گاو را دارند بادر در خدایی عامیان نوح را باور ندارند ازپی پیغمبری بدان هذیانات مجوف و ترهات مزخرف بفریفتند و در اصفهان شخصی بود نام او عبدالملک عطاش وشیطان وسواس، الذی یونوش فی صدور الناس، او را مطیع خویش

و ملآحان سفاین آثار و سباحان11 بحار اخبار چنین آوردهاند که شخصی یاغی از قوم آن طاغی بود و نابینای مادرزاد و خود را به سید مدینی شهرت داده و ندانسته12 که

(بیت)

صفت زشت نخیزد زنکوکردن نام مرد نبود زن اگر نام نهندش حیدر آخر روزها عصا در دست گرفتی و بر سر13 کوچه بایستادی و دعاکردی هران کس را که راه به وی نماید و او را دست گیرد و به در خانه رساند. و راه گذریان اعانت آن محتاج بر مقتضای من أعان مضطرا اعانه الله، از واجبات می پنداشتند واعانت او برحسب خبر الله تعالی فی عون العبد مادام العبد فی عون اخیه المسلم، از مندوبات می دانستند و بدین ظاهر آراسته اعتماد می کردند و از خبث باطن او غافل میبودند و نمیدانست که

(بیت)

اندرین ره صدهزار ابلیس آدم رری مست تا هر آدم روی را زنهار زآدم نشمری

یتبسم14 حین الالتقاء ثغورهم والله یعلم ما تکن صدورهم. و این مدینی از سر بی دینی، در دهلیز خانه چاهی فروبرده بود و هر روز یکی از مؤمنان صادق که ملعون25 منافق را حسبة لله به خانه میبرد و در چاه میانداخت و چون چندگاه بر این بیداد برآمد، بامدادی ستیرهای16 درویش و فقیرهای بیخویش به در خانهآ این

اهل شهر خود مدتی بود تا در جست وجوی و گفت وگوی گم شدگان بودند، پدران مغموم محروم، از درد فراق پسران مفقود مظلوم، معتکف کنعان احزان شده، نه از پسر گم شده اثری و نه از جگرگوشهآ از بیش رفته خبری میشنید، نه بوی پیراهن6 یوسف محبوب، به دماغ جان هر یعقوب منکوب میرسید و نه از پدر دلشده، پیامی به پسر بیمزدهآ یتیم گشتهآ نیم کشته میآمد. چشم جهانبین هر اصل، غمگین در فراق هر فرع نازنین، به جای اشک خون می گریست و انیضت عیناه من الحزن، و هر پدر که بذر محبت در زمین دل پاشیده بود، از حرقت فرقت هر نور بصر، ندای وا اسفا به عیوق می رسانید و میگفت:

(شعر)

حمامة7 الایک هل تدرین ما الخبر و هل بقلبک مما اثروا اثر

واها8 لنا و لأیام لنا9 سلفت و مجلس الانس فیها فائح عطر

یالیتهم نزلوا فی مقلتی فرأوا أن الاحبة هم لا السمع والبصر

پربرفتهیک بار به یعقوب شکسته خبر آرید زان یوسف کتعانی ازشهربرفته دوستان به فقدان یارانی که در مشیمهآ الفت1 توأمان بود2 و در عهد مهد، رضیعا لبان واویلا می کردند و فریاد واه من الفزقة، آه بلغ السیل زباه، گاه و بیگاه برمی آورد؛ مادران مهرجوی در حسرت هجرت فرزندان خوشخوی، خاک کوی بر فرق مینهادند و میگفت:

من در طلبت دوان دوان کوی به کوی چون دلشدگان دربه در و روی به روی

ما حال من کان له واحد3 غیب عنه4 ذلک الواحد ms066

فی القصه جمعی که در آن غصه جگرخسته و خاطرشکسته بودند، در کوچهآ سید مدینی رفتند و سر چاه باز کردند و چهارصد مرد را دیدند، بعضی را کشته و برخی به مسمار بر در و دیوار دوخته و گروهی را از رونق حیات رمقی و از خورشید بقا شفقی مانده.

زان چنان سنگدلیها که ازان قوم آمد گر نبارید5 فلک سنگ زهی مستنکر فی القصه آوازهآ آن خبر به دروازهآ سمع اهل اصفهان رسید و خلقی انبوه جمع گشتند و مفسد مدینی ومن تابعه، من الکفرة الفجرة را بگرفتند وبه بازار لشکر آورد وعبرة للنظار وزهجرا للشطار، به آتش صاعقه کردار کوه بردار وأشد العذاب عذاب النار، دمار از نهاد آن کفار اشرار برآورد6 و لاتحسبن الله غافلا عما یغمل الظالمون و سیغلم الذین ظلموا أی منقلب ینقلبون.

و در وقت آن که سلطان محمد به بغداد رفت، آن گروه بی فروغ بی شکوه، ساکنان قلعهآ دزکوه، غیبت سلطان را غنیمت دانستند و ذخایر بی شمار به قلعه برد و هر روز کار ایشان رونقی تازه مییافت7 و تبعی بی اندازه بر ایشان گرد میشد تا سلطان با

(بیت)

سپاهی چو مور و ملخ بیشمار دلیران جنگی و مردان کار از بغداد مراجعت فرمود و به حکم جاهد الکفار و المنافقین، به دفع آن ملاعین، میان دربست و مدت هفت سال، سلطان با لشکری1 بسیار بی کنار، به رفع قواعد آن ملاحدهآ ستمگار مشغول بود و عاقبتالامر چون آن دیو وسواس، احمد عطاش، دانست که روزگار شعبده و تدلیس او2 به آخر خواهد رسید و بنای مکر و خدیعت او خراب و یباب خواهد شد وندای أذخلوا النار، به سمع او و متعلقان خواهد رسید، پیغامی فرستاد به وزیر سلطان، سعدالملک آبی3، که از طالع نحس، با آن دشمن ملک و دین، دم از دوستی میزد و من یتولهم منکم فانه منهم، و گفت کارد به استخوان ms067 رسید و ذخیرهای که سبب بقای نفس بود، نماند و چاروناچار قلعه تسلیم خواهیم کرد. سعدالملک بیدین جواب داد که شما یک4 هفته دیگر دست در عروهآ وثقای صبر زنید و ثابتقدم باشید تا من سلطان را هلاک کنم و سلطان محمد، پادشاهی محروری مزاج بود و هر ماه یک نوبت قصد فصد کردی؛ سعدالملک، فصاد را به افساد جان سلطان، با خود یکی کرد و هزار دینار زر و نیشی زهر آلود به وی داد؛ اتفاقا از این مکر حاجب سعدالملک واقف بود و حاجب5 زنی پری چهره داشت که از دیباچهآ رخسارش، نقش بندان چین6 نسخه گرفتندی.

(بیت)

ماهرویان روزگار اگر روی آن دلستان بدیدندی

به ازای7 ترنج در نظرش بی خبر دستها بریدندی واز غایت فرط محبت، این راز با وی در میان نهاد و او نیز با حریفی دلربا و یاری باوفا که مدتی با وی دم از محبت و ولا8 میزد، بگفت و آن جوان با یکی از دوستان که وکیلدر قاضی صدرالدین خجندی بود، تقریر کرد و به عنعنه آن خبر شایع شد؛ (م) وکل بر جاوز الآثنین 9 شاع، وقاضی صدرالدین از آن حکایت آگاهی یافت و علی الفور به

موجب رفتن سلطان محمد به بغداد که سبب رونق حال ملاحده گشت، آن بود که درم خریدگان پدرش، صدقه و ایاز، با وی عاصی شدند و لشکری عدد الرمل و الحصی و تبعی أکثر [من]5أن یعد و یحصی، گرد کرد و بدان واسطه سلطان از اصفهان متوجه مدینة السلام شد و چنین گویند که سلطان را در آن حالت لشکری که در معرکهآ شجاعت لاف از مبارزت توانند زد و در صف هیجا قلب اعدا را توانند شکست، نبود و ماکان له [من]6 فتة ینصرونه من دون الله. بلی ناگاه از مهب سعادت نسیمی وزید واز مشرق دولت برقی جست و بر سر خصمان ابری سایه انداخت و علامتی ظاهر شد که از هول آن، لشکر صدقه و ایاز را یأس باز دید آمد و به اتفاق، سلاح بینداختند و برگ مرگ بساخت

(بیت)

جهان بکام و فلک بنده و ملک داعی امید تازه و دولت قوی و بخت جوان

فتوح سوی یمین و سعود سوی یسار سپهر پیش رکاب و زمانه زیر عنان

و ممهدان قواعد تواریخ چنان نقل کردهاند که سلطان محمد، به حب مال مایل بود و در جمع آن رغبتی کامل داشت و گویند وزیرش، خواجه احمدبن نظام الملک، با سید ابوهاشم، پدر علاءالدولهآ همدان، أحلهما الله غرف3 الجنان وکساهما خلع المغفرة و الغفران.4 طریقهآ مخاصمت و شیوهآ مصادمت میورزید و همواره سمع سلطان را از قبح حکایات او پریشان میداشت تا کار به جایی رسانید که سلطان بر سید متغیر شد و وزیر بدتدبیر را به ایذای آن سید بی نظیر، نور دیدهآ بشیر و نذیر، رخصت داد و وزیر متعهد گشت که جهت خزانه، پانصد هزار دینار زر از سید بستاند و پیش از آن که کس را به مطالبت فرستاد و به گرفتن او اشارت کرد، سید واقف شد و به یک هفته از همدان به اصفهان آمد و فرصتی طلبید و هم در شب، به خدمت سلطان رفت و بگریست و گفت: وزیر مدتیست5 تا در تدبیر هرگونه تزویر است و ضیاع و عقار مرا از درجهآ انتفاع به مرتبهآ ضیاع رسانیده و اکنون، بغد خراب البضرة، در تخریب بنای نفس میکوشد و میگوید من بوهاشم را از سلطان عالم به پانصدهزار دینار زر خریدهام و همانا حاکم بنی آدم، فرزندزادهآ نبی و جگرگوشهآ ولی و ثمرهآ شجرهآ علی، الذی حقه ان یذاع و لایضاع وأن یبتاع 6 و لایباع، بفروشد.

(شعر) وآله ار بر وی توان بستن به مسمار قضا ثل این بدسیرتی یا جنس این بدمردمی

(بیت)

نه هر آنکس که نام ار حسن است همه افعال چون نظام کند

نعل هم آهنست و مینکند آن چه وقت هنر حسام4 کند

سلطان، سخن ابوهاشم، چون مظلوم بود نه ظالم، به سمع قبول راه داد و سید، شحنهآ خزانه را با خود به همدان برد و در هفتهای، بی آن که ملکی فروخت و یا قرضی گرفت، وجوه اداکرد و خواجه احمد در دام محنت و ندامت ابد افتاد و قصد خاندان مطلبی و دودمان هاشمی،5 سادات6 آشراف و آشراف ساداتی که از حضرت کبریا، تشریف و ما أسشألکم علیه من أجر إلا المودة فی القزبی، یافتهاند وبه خلعت إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی، شرف اختصاص گرفته، جزو کلی اند که گلبن دولتش بیخ به ثری رسیدهاست و شاخ از ثریا گذشته، أضلها ثابت و فزعها فیالسماء، و ثمرهآ شجرهای اند که اغصان وافنان آن سایه بر مفارق احوال عألم وعالمیان انداختهاست،7

(شعر)

من معشر سادة[] جحاجحة سادوا فشادوا8 لدین الله بنیانا

علی رؤسهم والصدق متبع عمائم أاخجلت فی الفجر تیجانا بر وزیر بی تدبیر مبارک نیامد و عاقبة الظلم وخیم. زمان ولادت سلطان، شعبان سنهآ اربع و سبعین و اربعمائه بود و اول پادشاهیش، سنهآ اثنتین و تسعین. ms071 مدت آن سیزده سال، وزرای او، مؤیدالملک بن نظام الملک و برادرش ضیاء الملک2 و سعدالملک آبی و ربیب الدوله ابومنصور3 قیراطی و خطیرالملک ابومنصور یزدی، توقیعش، إشتعنت بالله وخده.

(شعر)

لم یرم قوما2 و لم ینهض الی بلد الا تقدمه 3 جیش من الرعب و مملکت غزنین که مقر سلطنت شاه با فر و تمکین، محمودبن سبکتگین بود و قضای هیچ4 یک از آل سلجوق آنجا مضا نیافته و مأمور و منهیات هیچ کس از ایشان به امضا نرسیده، مستخلص گردانید و نیابت سلطنت در آن مملکت و نواحی به بهرام شاه غزنوی که به دودمان عالی سلطان ماضی، محمود غازی، منتمی بود، تفویض فرمود و چون احمدخان که مباشر ایالت سمرقند بود، به وقت وفات شاه مرحوم، برکیارق، یاغی شد، در سنهآ اریع و عشرین و خمسمائه، سلطان به در سمرقند رفت و چهار ماه آنجا مقام کرد تا مطلوب ومرام حاصل گردانید و توسن جان احمدخان را رام فرمود و لجام آحکام، بر سر آن عاصی سختلگام کرد و به قوت آتباع و شوکت آشیاع، در ملک خوارزم و سیستان، فرمانروان گشت و بر منابر جهان، از حد کاشغر تا اقصی بلاد یمن و مکه و طایف وعمان و مکران و آذربیجان تا روم و بلغار، خطبه به نام سلطان میخواندند.

(شعرا

کالشنس فی کبد السماء و ضوءها یغشی البلاد مشارقا و مغاربا

و بعد از یک سال که آن شاه عرصهآ سلطنت که در میدان مملکت، اسب1 مبارزت می تاخت، رخ بر خاک نهاد و آن سوار مصاف شجاعت، از یکران حیات درافتاد، در ممالک اسلام، خطبه به نام و القاب او می کردند و میگویند که چون ارباع و اصقاع آفاق، در تحت حکم او آمد، امرای بادولت و لشکر بانصرت، به حکم ان الإنسان لیطغی أن رآه انستعنی، چون اسباب رفعت و کامرانی کما ینبغی داشتند و هیچ ملجأ، رفیع تر از جناب خویش نمیدید، دست تعدی از آستین قهر بیرون کردند.

(شعر)

والظلم من شیم النفوس قإن تجد ذا عفة فلعلة ms073 لایظلم با یکدیگر بر غارت اموال رعایا و اثارت فنون فتن در میان برایا، عهدی بستند و آیت غصب اموال مسلم و معاهد و مقیم و مجاهد را حکمی منسوخ و عقدی مفسوخ و وعدهآ و الظالمین أعد لهم عذابا ألیما، برهان مهجور و دلیل محجور2 پنداشتند وظلم وستم، در ممالک اسلام شایع و عام گردانید و خواص و عوام و کرام و لئام و انام ایام، بدان بلای بلامانع مبتلا و متألم شدند و شریف ووضیع و رضیع و رفیع از نقض 3 ومعارضهآ آن حادثه سالم نماندند و در آن حکم عام، هیچ مخصص راه نمییافت و هیچ کس زحمت مخلص نمیشد؛ در مذهب آن ظالمان، نسخ از محالات و تخصیص از ممتنعات بود؛ آخذ مال مسلمین و مسلمات، از مندوبات و تعدی و تطاول بر بنین و بنات، از واجبات می پنداشتند؛ اهمال در ارتکاب آن امر حرام، سبب استیجاب آلام و ترک آن محرم4، موجب استحقاق ذم میدانستند. تا شهور سنهآ ست5 و ثلاثین و خمسمائه، که سلطان از دارالملک مرو، جهت دفع لشکر خطا و نظم امور رعایا و رفع ظلم از برایا و منع ستم لشکر پربلا، متوجه سمرقند گشت و اهالی ماوراءالنهر که مدتی تحمل هر جفا و جور کرده بودند و به امید لعل الله یخدث بغد ذلک، آن دور گذرانیده، به طلب لشکر بیگانه فرستادند تا مگر به واسطهآ حضور ایشان، از تطاول لشکر خراسان، وهم اظلم من قاض، خلاص یابند؛ فی الجمله به اشارت سلطان، متقدمان 6 لشکر خراسان که در میدان جهان،

فیوم علینا و یوم لنا و یوم نساء و یوم نسر

و ملک5 تاجالدین ابوالفضل، که مالک ملک نیمروز بود، از سر سوز، سلطان را گفت: جای دلیری و ثابتقدمی6 نیست و چاروناچار از میان این لشکر جرار بیرون میباید رفت.

والناش کلهم فی کل حادثة قداء نعلک إن یغتالک الزلل2. سلطان با سیصدهزار سوار که گاه نبرد چون پلنگ پنجه گشودندی و چون نهنگ دندان نمودندی،

(شعر)

قوم اذا الشه أندی ناجذیه لهم طاروا الیه زرافات و وخدانا1 بر قلب لشکر کافر زد و بیرون شد و به حصار ترمد رفت و فریدالدین کاتب در ذکر این واقعهآ هایل گفته است:

(بیت) اها زسنان تو جهانی شد راستتیغ تو چهل سال زاعداکین خواست گر چشم بدی رسید آن هم زقضاست کان کس که به یک حال بماندست خداست

و در وقت صدمت این بلیت، خوارزمشاه اتسز یاغی2 شد و در مرو و نیشابور، دست تعدی3 دراز کرد و بسی اموال مسلمانان و خزاین و دفاین پنهانی، به تاراج ببرد و چون یک سال4 از ms075 این واقعه بگذشت، رسولان از اطراف، روی به حضرت سلطان نهادند و مال بسیار و هدایای بی شمار بیاورد و کار ملک طراوتی5 نو گرفت و بخت خفته بیدار گشت و چشم دولت از خواب برآمد و سلطان بعد از انتظام امور، به ری رفت و برادرزادهآ او، سلطان مسعود، از راه بغداد مراجعت کرد و به حضرت کیوان رفعت سلطان جوانبخت آمد و تحف وهدایای بی قیاس بیاورد و هم در آن چند روز، از خدمت سلطان بهرامشاه سبکتگین، سر سوری که ملک غور بود، برسید و از اطراف، روی به درگاه نهادند و فرید کاتب، این دوبیتی، روز عرض هدایا، در سلک نظم آورد و بر منصهآ عرض نشاند:

(بیت)

آنها که به خدمتت نفاق آوردند سرمایهآ عمر خویش طاق آوردند

دور از سر تو، سام به سرسام بمرد وینک سر سوری به عراق آوردند و سلطان شانزده روز در ری توقف کرد و بعد از آن به مملکت خراسان مراجعت فرمود و چون سالی بر این قضیه برآمد و چند گاهی بر این حال بگذشت، حسین، ملک غور، یاغی شد و جمعی از خاصگیان سلطان، با وی هم عهدو پیمان گشتند و علی چتری6 که سلطان او را از پایهآ مسخرگی به مرتبهآ حاجبی رسانیده بود و از خاک مذلت برداشته و به اوج عزت برده، با ایشان هم داستان بود و از اینجا گفتهاند:

(بیت)

ابر اگر آب زندگی بارد مرگز از شاخ بید1 برنخوری

با فرومایه روزگار مبر کزنی بوریا شکر نخوری و سلطان از خطهآ مرو به ناحیت2 هرات آمد و با لشکر غور جنگ کرد و دولت مساعدت نمود و سعادت معاضدت کرد و به توفیق باری تعالی و تقدس، بازار ایشان بر هم زد، فجعلهم کعصف مأکول، و علی چتری3 را بکشت و ملک حسین را اسیر کرد و چون بعد از واقعهآ کفرهآ خطا، جنگی به صواب نرفته بود ms076 و فتحی، کما هو المتعارف، برنیامده، به حصول این مقصود مستروح و مسرور شدند و کار ملک با رونق اول رفت و هیبت سلطان غازی در قلوب مطیع و عاصی، ادانی و اقاصی وطن گرفت و مادهآ شماتت اعدا و فتنه و غوغا زائل گشت.

و در آخر سنهآ ثمان و اربعین و خمسمائه، واقعهآ غز واقع شد؛ شناسندگان دقائق اخبار و دانندگان غوامض آثار، صورت نزول آن عقاب عظیم و کیفیت حلول آن عذاب الیم، چنان نقل کردهاند که غزان طایفهای بودند از ترکمانان، در حوالی بلخ و نواحی آن مقام گرفته و مقرر کرده که هر سال علی التواتر و التوالی، بیست و پنج هزار گوسفند به مطبخ سلطان ماضی دهند واز دیوان عالی، آن مال مقرری به جمع خوان سالار نوشته4 بودند و گرفت وگیر5 آن به وی بازگذاشته و او هر سال محصلی بفرستادی و به اعتماد آن که از ملازمان آستانهآ سلطان است، سفاهت کردی و بزرگان آن قوم را خرد داشتی تا کار به جایی رسانید که یک سال مال معین نفرستادند و محصل را هلاک کردند؛ چون محصل به موعد معهود بازنیامد، خوان سالار دانست که حال چیست. بلی مجال عرض آن نداشت تا وقتی که قماج، والی بلخ، به مرو آمد؛ خوان سالار پیش او رفت و حال بر طبق عرض نهاد و در حضرت سلطان عرض داشت که غزان آغاز سرکشی و بی رسمی کردهاند، اگر پادشاه، شحنگی آن گروه به من بنده ارزانی دارد، نگذارم که پای از دائرهآ مطاوعت و فرمان برداری بیرون نهند و تعدی و تطاول کنند. سلطان اجابت فرمود و او را

(بیت)

إذا لم یکن عون من الله للفتی فأکته1 ما یجنی علیه إجتهاده

چون خبر قتل قماج به سلطان رسید، رکاب مبارک به صوب غزان منعطف گردانید؛ قوم غز چون از عزیمت سلطان واقف شدند، عن آخرهم، رسولی به حضرت سلطنت فرستادند و گفتند ما بندگان، همواره مطیع و فرمان بردار بودهایم و اوامر و نواهی را امتثال وانقیاد نموده و به هیچ وقت از ما عصیانی باز دید نیامده و اگر بر سبیل خطا، در میان هیجا، قماج را بر مقتضای اذا جاء القضاء ضاق الفضاء، چشم زخمی رسید وبا تیر یکی از قوم ما دوچاری خورد، چون سلطان عالم عالمست بدان که او به هلاک ما برخاسته بود و به قصد ما میان دربسته و دفع الصائل لایوجب مغرما و البادیء أظلم، ما را بدین گناه مواخذت نفرماید و چون دافع2 صائل بودهایم نه به عمد و قصد، قاتل قصاص نکند، چه ما به دیت، صدهزار دینار زر و صد غلام ترک که هر یک از ایشان اگر منظور نظر عنایت گردند،3 از مرتبهآ قماج بگذرند، می دهیم و علی هذا، به هرچه سلطان میفرماید، التزام می کنیم. سلطان بر مقتضای العفو عند الافتدار من علو الأقدار، رقم قبول بر سخن رسول کشید و چون (م) زمنهیان قدر ساکنان علیین، ندای والکاظمین الغیظ والعافین عن الناس، می شنود و آیت فمن عفا و أضلع فأجره علی الله، در صحیفهآ شرع می دید و از جهان جان وعالم راز این آواز به گوش هوش میرسید:

(شعر) لئن4 تقطع الاقوام عن کل عثرة بقیت وحیدا لم تجد من تواصل5

سلطان مخالفت بعد از مشورت، مروت ندانست و روی به جنگ غزان نهاد؛ چون به نزدیک6 رسید، غزان، عزیزان قوم خویش و جگرگوشگان دلریش را فرا پیش داشتند و نوحه کنان روی به حضرت سلطان نهادند و زبان جان به تضرع و دعا، ربنا و لاتحملنا ما لا طاقة لنا به، برگشادند و هر یک از ایشان علی سبیل الافتقار و الاعتذار، میگفت:

(بیت)

راه ده خسرواکه تا جرمم نزد عفوت به زینهار7 آید

من مسکین گناهها دارم عفوت امروز را به کار آید و جرمانه8 را به هر خانه9 یک من نقره میدادند تا سلطان به قتل ایشان رخصت ندهد و ایشان را خلعت عفو پوشاند، و شفیع المذنب اقراره و توبه اغتذاره. سلطان از غایت مرحمت پادشاهانه و عاطفت خسروانه، خواست که جریمهآ آن طایفه از صفحهآ خاطر نسیا منسیا گرداند و دع المراء و ان کنت محقا، کاربند شود، امیر مؤید بزرگ و عمر عجمی، دست در عنان سلطان زدند و گفتند: القصاض مهم و الشروع ملزم، و در رفتن مبالغت کردند و چون به مقصد رسیدند، لشکر سلطان به سبب آن که امیر مؤید را خصم جان بودند، در جنگ تغافل نمودند و عنان شجاعت مهمل گذاشت و غزان چون شیران

(بیت)

مر حیله که در تصور عقل آمد کردیم و کنون3 نوبت دیوانگیست

الجمله آن جیش عرمرم به یک لحظه، به یک ساعت، به یک دم لشکر سلطان اعظم را درهم شکستند و از اینجا گفتهاند:

(بیت)

ازان کز تو ترسد بترس ای حکیم وگر با چنو4 صد برآیی به جنگ

نبینی که چون گربه عاجز شود برآرد به چنگال چشم پلنگ

و چون لشکر سلطان شکسته شد و نظام انتظام امور سلطنت گسسته گشت، غزان بر اثر بیامدند و بسیاری مردم، بدان سبب هنگام هزیمت در گرداب ندامت افتاده، در آب غرق شدند و غزان به حکم الخؤح2 وإن مسه الضر، حشمت سلطنت نگاه داشتند و سلطان را بی آن که زحمتی رسانیدند، به دارالملک مرو آوردند و جمعی را از قوم خویش ملازم حضرت او گردانید و سلطان از دست ساقی قهر دهر، جرعهآ ندامت نوش کرد و در ورطهآ حسرت افتاد؛ (م) محنت رقیب سنجر مالکرقاب شد، و قوم غز در مرو که از عهد چغریبیگ باز، الی زمانهم، تختگاه سلاطین ماضیه و خزاین ملوک سالفه بود،

(شعر)

بلد طیب و رب غفور و تری طیبه یفوق العبیرا

فإذا المرؤ قدر السیر منه فهو ینهاه5 باسمه أن یسیرا دست سطوت از آستین مقدرت بیرون آوردند و مال و منال و6 صامت و ناطق و قدیم و

(بیت)

خود آن همه کار و بارگویی که نبود وان دولن

(شعر)

هذی الدیار فأین نور بدورها أین الشموس المشرقات بدورها

و غزان چون از نهب و غارت آن ناحیت سیر شده بودند، به نیشابور رفتند و اهل آن خطه، در ابتدا به جوابدهی برخاستند و بعضی از غزان را به دارالبوار فرستاد. بلی عاقبتالامر شکست بر اهل نیشابور افتاد و پناه به مسجد جامع بردند، کفرهآ غز که از کروفر خلاص یافته بودند و هر یک سروری رفیع قدر شده، شمشیر قهر درنهادند و بیر و جوان، دبیر و عوان، أمی و کاتب، مذنب و تائب، سرکش و طایع، غنی و جایع، خامل و ذایع، کامل و ضایع، فقیر و منعم، کافر و مسلم، قاعد و مجاهد، مؤمن و معاهد را در آن مسجد به قتل آوردند و از دم کشتگان که اثر افعال ذمیمهآ این سرگشتگان بود، جویی6 از خون چو7 جیحون روان شد.

(شعر)

حتی ترکن الماء لیس بطاهر والترب لیس یحل للمتیمم و در آن واقعهآ شنعا، بسا رجال و نسا که در طوفان بلا بلا کفن با صدهزار حسرت و محن، سر در نقاب تراب کشیدند و بسا ساکنان مسند والای8 فضل9 و افتا و متوطنان معهد عزو

بان تیغ به لب روی این بخائیده دهان سگ به زبان کام آن بیالوده

عدت ولشکر نه هیچ حاصلی آن را ز قبه13 و خوده14 نه هیچ فائده این را ز عدت و لشکر و چون آن روز که شب یلدای حوادث و لیلة البلای نوائب بود، به شام ms081 رسید و پردهآ قیربام15 ظلام، بر مقتضای و جعل اللیل لباسا، بر سر آن محنتزدگان ایام افتاد و امید آن بود که تا برآمدن صبح، تمام آن لئام بدنام شمشیر در نیام کشند16، آتش جهان سوز در چهار سوی مسجد نهادند و تا روز جهانافروز، خشاب مذهب مدهون و ستونهای منقش به نقوش بوقلمون شعلهها میزد و شرارت نار، در و دیوار آن دیار روشن میداشت و غزان بدان روشنی و انارت، تا روز نهب و غارت میکردند و مردم را علی افظع الوجوه، به قتل می آوردند و تاراج اموال مقتولان شهید و مقبولان حضرت ذیالعرش المجید میکرد و مدتی در شهر مقام ساختند و به روز روشن، به شهر میرفتند و اگر در تاریکی شب، خردهای از چشم دور افتاده بود یا نیم مردهای نیم زنده به زخم شمشیر بی رحم نزدیک نشده17، می گرفتند و میکشت و چند کس که بقیهآ اهل آن خطه بودند و در قید حیات مانده و هنوز کشته نگشته، به روز در چاهها و کاریزهای کهن می گریختند و با صدهزار غم و محن، تزجیةالیومی میکرد و در شب که غزان از شهر به صحرا میرفتند، بیرون می آمدند و خانه و مقام خویش را18 معاینه میدید، لا داعی فیه

هذه المشاهد و الآثار والطل مخبرات بأن القوم قد رحلوا مجلس شاهدان، مغموم محروم، تابوت، جای شهیدان مظلوم مرحومشده و مجمع یاران باوفا، منزل و مضجع متوفی گشته، کشنده1 در بزم امیر نشسته2 و دبیر از دست تدبیر، پای بر بساط عدم نهاده، مدارس علما مدروس و معالم فضلا منکوس شده، کواکب اقبال هریک مطموس و رونق حال هرکس معکوس گشته، با یکدیگر می گفتند: (م) لا أنت أنت و لا الدیار دیار.

(بیت)

تن ملوک جهان بین در آرزوی کفن زخاک خوارتر افتاده توده بر توده و دراین واقعه، آن کفرهآ ظلمه، شیخالاسلام وقبلة الانام، سهیل یمن الیمنی، شعرای ms082 شام الصدق، المهتدی الی سبل3 النجاة، المرتقی الی عوالی الدرجات، عبدالرحمان اکاف4 را که شهباز هوای زهد و معرفت، سیمرغ قاف تقوی وولایت، ولی نامدار ووالی حضرت آفریدگار بود و مولای اکابر الایام، رافع اعلام الاسلام، تاج الشریعة، کاشف ریاح الحقیقة، المرتجی من الله، ان یکرمه فی الآخری کما اعزه فی الاولی، محیی الدین محمدبن یحیی که احیاء علوم عقلیات و ترجمهآ احکام شرعیات میکرد، در شرح معالم تنزیل، با محیی السنهآ بغوی دم از برابری میزد و در کشف اسرار تأویل، با جارالله خوارزمی دعوی برادری می کرد، مقامات حمید او چون کلمات بدیع همدانی و مقالات جریری و مقامات حریری خوب بود و عبارات مستصفی و اشارات آصفی او چون استعارات یمینی و عوارف معارف یقینی مرغوب. حاصل روزگار او5 احکام اصول دلایل شرعی وکار او تحریر مباحث فروع مسائل فقهی، بیان او مفتاح توضیح لطایف نقلی وبنان او واسطهآ تنقیحات اشارات عقلی، تغمدهما الله بغفرانه و أشکنهما أعالی جنانه، به زخم شکنجه شهید کردند و در آن حادثه که واتقوا فتنة لاتصیبن الذین ظلموا منکم خاصة، صفت آن بود، این دو بزرگوار دین و این دو یگانهآ منقطع القرین، به دست آن ملاعین هلاک شدند و از صعوبت آن واقعهآ هایل،6

(بیت)

خروش از عالم بالا1 برآمد فغان از خیمه وصحرا برآمد

و آشراف اقالیم علوم تواریخ، چنین نقل کردهاند که چون قوم غز، از آن دیار برفتند، چند کس معدود محصور از اهل نیشابور که بازمانده بودند و به جهت اختلاف2 مذهب و اختلال3 معتقد، از یکدیگر بسی کینهآ دیرینه در سینه داشتند و این مران را ساهی مبطل4 و آن مرین را مخطی مضل میگفت، در شب به محلت یکدیگر میرفتند و آتش در مقام سنی و متشیع میزد؛

این مران را5 همیزند مخلب وان مرین را همیزند منقار و به چند روز محصور، به شومی این فتنههای عظیم، آن شهر صحیحة الادیم،6 ms083 علیلة النسیم، ضاحکة التراب، با کیة السحاب، چون دست عرفات7 شد و آن نزهت آباد که قصور آن از جنات تجری من تختها الأنهار، حکایت کردی،

سواد او به مثل چون پرند8 مینارنگ هوای او به صفت چون نسیم جان پر

صبا سرشته به خاکشر طراوت طوبیهوا نهفته در آبش ح مجمع اکارم و منبع مکارم، مرحلهآ قافلهآ نزهت و قبلهآ ارباب فرحت که طالبان هر میسور و معسور، رخت اقامت در آن وطن معمور نهادندی و دل برداشتن از آن ، مقدور هر مسافر و مقیم نبودی؛ سکان و قطان، هنگام هجرت از آن مکان با یکدیگر گفتندی:

کراست زهره که با این دل ز صبر نفور درافکند سخنی از وداع نیشابور در آن مصیبت9 به جایی رسید که نه مجاور فایدهآ استظلال از جدار10 غیر11 می یافت ونه

(شعر)

قد أصبح الناس فی غلاء و فی بلاء تداولوهآ و کار آن غلا به ms084 جایی رسید و روزبازار آن عنا به نهایتی انجامید که اگر یکی از دست لشکر بلاجسته بود یا مجهولالاسمی از صدمهآ قهر آن کفره خسته نشده، چنگ در دامن مرگ زده2 و می گفت:

(شعر) فیا حسدا منی لمن3 یسکن القبرا

و قد عزت4 الحبة 5حتی نسی المحب الا حبة و غزان در آن زمان با اکثر اهالی بلاد خراسان همان شیوه ورزیدند و رنود و اوباش و شرارالناس آن بلاد با ایشان یکی شدند و شاه نامور، سلطان سنجر، دو سال در میان آن قوم پرمکر بماند و عاقبتالامر6، مؤید که از وزرای او بود و به وفور شهامت و دوراندیشی ممتاز و از ارشاد هر مرشد و موبد بینیاز، جمعی غزان را با خود یکی کرد و به اسم شکار، بر

(شعر)

مولی سلاطین الأنام6 لقد مضی و بفوته للملک ضاق الحنجر

قد نال من دنیاه خمسة اذرع من بعد ما7 ضبط الممالک سنجر و به فوات آن سلطان عادل و ممات آن شهریار کامل، فتنه چون نرگس، دیدهآ شوخی باز کرد و عدل معتدل مزاج، بنفشه صفت، سر بر زانوی حسرت نهاد واز در و بام آسمان این ندا به سمع انس و جان آمد:

(بیت) ای سلطنت چون صیح بدر جامه تا به ناف وی مملکت چو شام بیر موی تا به دوش ای تاج، عقد ملک چو بگسست، خاک خور وی بخت، جام شاه چو بشکست، زهر نوش مسقط رأس سلطان سنجر، سنجار شام بود ووقت ولادتش، رجب سنهآ تسع و سبعین1 و اربعمائه؛ مدت عمرش، هفتاد و دو سال و اند ماه و زمان پادشاهیش، شصت و یک سال؛ بیست سال در مملکت خراسان از قبل برادر و چهل و یک سال در ممالک جهان. وزرای او، شهابالدین ابوالمحاسن، برادرزادهآ خواجه نظام الملک طوسی، و شرفالدین ابوطاهر قمی و طغانبگ کاشغری و معینالدین ابونصر کاشی و صدرالدین ابواسحاق بن نظام الملک و پسر برادرش، ناصرالدین طاهربن فخرالملک، و نصرالدین محمود ابی توبه وقوام الدین ابوالقاسم طغرائی؛ توقیع مبارکش، توکلت علی الله و من یتوکل علی الله کفاه.

(شعر) هو الدین و الدنیا هو اللفظ والمعنی هو الذروة العلیا هو الغایة القصوی اما عمر گرامی که سرمایهآ امانی و سردفتر کامرانی ست، مساعدت ننمود و بخت معاضدت نکرد و پیش از آن که شهباز مراد چشم بازگشود و عروس ملک روی تمام بنمود، (م) سردرکفن وفات پیچید و برفت. گویند در مباشرت مداومت نمودی و آناءاللیل و اطرافالنهار، معاشرت دوست داشتی و چون از مرتبهآ اعتدال به حد کمال رسانید،2 قوت نفس روی به نقصان نهاد و امراض مزمن که تدبیر آن عسیر بود، باز دید آمد و جان نازنین در سر آن هوس کرد و رب شهوة ساعة أورثث حزنا طویلا.

و جلوس آن سلطان تیزدولت بر تخت سلطنت، در شهور سنهآ احدی عشرة و

ولادت سلطان، در حادی عشرین شوال سنهآ تسع و تسعین و اربعمائه بوده و سال عمرش، بیست و هفت و مدت ملک، چهارده؛ وزرای او، ربیبالدوله ابومنصور قیراطی وکمالالدین سمیرمی و شمس الملک عثمان بن نظام الملک وقوام الدین ابوالقاسم و انوشروان بن خالد کاشی؛ توقیعش، إغتصمت بالله.

سلطان طغرل از سلاطین عهد خویش، به عدل و شجاعت و بذل و سخاوت ممتاز بود وبه خلق رضی وکرم جبلی، از میان خسروان جهان مستنبی؛ از هزل و ملاهی و فواحش و مناهی اجتناب نمودی و به مقتضای اشارت لایوجد العجول مخمودا، تأنی و وقار در همه کار از واجبات دانستی؛ فسانههای فریدون را، آیات دادگستری او ناسخ بود و قواعد نصفت و عدل پروری انوشروان، حکایات او منسوخ کرد و چون سلطان محمود از مضایق دار دنیا، به حدائق فردوس اعلی رفت و رخت دولت از مدارج سرای سفلی به معارج عالم علوی برد، سلطان سنجر که عم طغرل بود، بنا بر رعایت حقوق خویشی و محافظت مراسم یگانگی، ولی عهدی و قائم مقامی به وی تفویض کرد و زمام بسط و قبض وعنان ابرام ونقض کلیات و جزویات امور طول و عرض ممالک بسیط أرض، به وی سپرد و چون از خدمت سلطان مراجعت کرد و به عراق آمد، میان او و برادرش مسعود خصومتی باز دید آمد و حسدی که از لوازم جهانداریست، با سوابق حقدی که از خصایص خویشی ست، متلاحق شد و به وضع اساس بیگانگی برخاستند و به رفع قاعدهآ یگانگی میان دریست و روزگار غدار، روزی طغرل را1 [مقبل میخواند و زمانی برادرش

(شعر)

اذا لم یغنک الجد فالجد باطل و سعیک فیما لم یقدر مضیع

(بیت)

به کوششر بزرگی نیاید به جای مگر بخت نیکش بود رهنمای به سمع طغرل رسانید و در شهر همدان، در محرم سنهآ تسع و عشرین و خمسمائه، آفتاب عمرش منکسف شد و ماه جاهش منخسف گشت و به روضهآ رضوان و قصور جنان رفت.

(بیت)

چرخ از دهنش نواله در خاک افکند دولت قدحش پیش لب آورد و بریخت سال عمرش از بیست و پنج نگذشت و زیادت از سه سال بر تخت سلطنت قرار نگرفت. وزرای او، قوام الدین ابوالقاسم و شرف الدین علی بن رجا بود؛ توقیعش، إغتضدت بالله وخده.

(شعر)

آنکه ملکی به یک سؤال بداد وان که ملکی به یک سوار گرفت اموال ولایت و منال مملکت همه بر نیکخواهان حضرت قسمت فرمودی و به جمع و ادخار مال جد وجهد ننمودی1. بیشتر اوقات، خزانهآ او از نقود و حلی و جواهر و لآلی خالی بودی و آن چه عمال نواحی از مال مقرری به خزانهآ عالی فرستادندی، او در بارگاه معالی به اصاغر واعالی بخشیدی و به حکم بشز مال البخیل بحادث او وارث، ذخیره را منکر بودی و امساک و بخل بر مقتضای البخیل بعید من ms089 الله بعید من الناس بعید من الجنة قریب من النار، محرم دانستی و بدین واسطه، امور حضرت آن سلطان مقبل که

(بیت) کف جواد ورا ابر خواست گفت سخی

سپهر گفت مخوانش سخی که محض سخاست

گر تکبر میکنی2 با خواجگان سفله کن رتواضع میکنی با مردم درویش کن وبر مقتضای أکرموا العلماء فإنهم ورثة الانبیاء فمن أکرمهم فقد أکرم الله و رسوله، علمای ایام و فضلای انام را تعظیم واحترام تمام فرمودی و تفخیم واکرام ایشان از لوازم دانستی وبه فحوای إن أکثر أهل الجنة البلهاء، لیلی صفت با هر مجنون وبیهوش، عقد مهر بستی و به زنجیر ارادت، هر بیر از شراب معرفت مدهوش را، و شراب المعرفة هو شراب و کل شراب دونه سراب، در قید مصاحبت کشیدی و مجلس او از ندیمان خوشبیان و ظریفان شیرین زبان3 خالی نبودی و از هزل و مطایبه منع نکردی، و المزاح فی الکلام کالملح فی الطعام. و چون متقاضی اجل، دامن برادرش طغرل بگرفت و از سرای دنیا به منزلگاه عقبی برد، سلطان به بغداد بود، امرای عراق او را] طلب کردند تا بیاید و بر تخت مملکت قرار گیرد و چون به واسطهآ نزغ الشیطان که میان برادران رفته بود، امرای طغرل از سلطان مقبل منهزم بودند، از تبریز، سلطان داود را نیز طلب کردند ولیکن سلطان مسعود را توفیق باری ممد شد و بخت یاری نمود و به هفتهای از بغداد به همدان آمد و امرا من حیثالضروره، پای بوس کردند و بر تخت سلطنت نشست و دوستی و تودد با داود4 آغاز نهاد ms090 و ولی عهدی به وی داد و دختر خود را گهرخاتون، محکوم قضای او گردانید و مبنی بر آن که داود و اتابک اقسنقر5 به وقت شنودن وفات طغرل، با خدمت امییر المؤمنین، المسترشد بالله عهدی کردهبودند و مکتوبی نوشته که اگر خلیفه به طلب

(بیت)

اگر بردباری زحد بگذرد دلاورگمانی به سستی برد ms092

اقسنقر5 آن سخن به سمع ارادت بشنود و چون مصاحب رکاب سلجوقشاه از آذربیجان به عزم فارس بیرون آمد و به مرغزار سگ6 نزول کرد، پیغامی به سلطان فرستاد که اگر سر و دست محمد خازن به من نفرستی و جانب آن خائن بر من راجح داری، من به مهمی که منصوب و مأمورم، نروم و مبادا که به عصیان منسوب شوم. وباب مبالغت و الحاح به جایی7 رسانید که سلطان را جهت محافظت مملکت و دفع فتنه و وحشت، اجابت لازم نمود، والفتنة نائمة لعن الله من أیقظها، وچون تسکین شرر8 آن شر و دفع صدمهآ آن فتنه و ضرر، بیارتکاب این سیثه و مباشرت این خطیه میسر نمیشد، بر مقتضای ترک الخیر الکثیر لآجل الشر القلیل شر کثیر، به قتل وزیر رخصت داد والضرورات

عنان بزرگی هران کس که جست نخستش به خون دست بایست شست

اقسنقر2 بعد از نیل مراد، به فارس رفت و سلجوقشاه را3 بر سریر سلطنت نشاند و چون مراجعت کرد و به آذربیجان شد، هم در آن سال با تیر قضا دوچار خورد و متقاضی [انتقام]4 عنان احتشامش بگرفت، (م) روزگار این چنین هزارکند.

و چنین گویند که سلطان سنجر با عباس، والی ری، بی عنایت بود و سلطان مسعود را فرمود تا روی به ری نهد و او را بگیرد و سلطان از همدان به ری رفت و عباس پیش آمد و شرایط استقبال به اقامت رسانید و خدمتهای پسندیده به جای آورد و کرم سلطان، به حکم الإنسان عبد الإخسان، رخصت رنجانیدن او نداد واو را بنواخت و به بغداد رفت. عباس بر عادت لئیمان، شیمت بددولتان پیش گرفت و لباس عصیان در پوشید و با بوزابه وعبدالرحمان هم عهد و هم پیمان شد و در طغیان وکفران و مخالفت سلطان با ایشان یکزبان گشت؛

(شعر)

إذا أنت أکرمت الکریم ملکته و إن5 أنت أکرمت اللئیم تمردا

نکویی با ms093 بدان کردن چنانست که بدکردن به جای 6 نیک مردان و عصابهآ ادبار به پیشانی بازبست و محمد و ملکشاه را بر طلب سلطنت تحریض و ترغیب کرد و ایشان را در اصفهان بر تخت مملکت نشاند. و چون سلطان از این جرأت آگاه شد، بفرمود تا لشکر متفرق7 جمع شوند و اتابک ایلدگز از تبریز بیاید و خود از بغداد بیرون آمد و چون به حلوان رسید، اتفاقا برفی عظیم افتاده بود و دشت و صحرا پنبهزار شده و کوه و کنار از خجلت8 سرما چادر گازری در سر گرفته، نه طیور را مجال پریدن بود و نه آدمی را امید راه بریدن و سلطان به حکم البزد یفتل، بازگشت و چهار ماه

(بیت) به هنگامی4 که نقاش طبیعت خامه برگیرد

زنقش عالم آرایش جهان زیبی دگرگیرد صبا صباغ و عطارست و پنداری که هر لحظه

چو صباغی به آخر برد عطاری ز سرگیرد

زمانی که بنات نبات که از عتاب احتساب سحاب، در حجاب ثیاب بیاض، چون نقرهآ ناب رفته بودند و روی به برقع کافوررنگ تنگ بربسته، به امید پشتگرمی جمشید خورشید آسمان، بر روضهآ رضوان آمدند و مخدرهآ عذرای غبرا، خود را در حلهآ خضرا و حلی زهرا گرفت،

(بیت)

صبا به سبزه بیاراست دار دنیا را نمونه گشت چمن مرغزار عقبی را

نسیم باد در اعجاز زنده کردن خاک ببرد آب همه معجزات عیسی را

سلطان متوجه آذربیجان شد و امیر ms094 چاولی و تمامت حواشی، ملازم رکاب عالی بودند و در آن زمان ملکسلیمان، برادر سلطان و عباس و بوزابه و محمد و ملکشاه باهم در ناحیت اعلم با لشکر و حشم وطبل وعلم نزول کرده بودند و لشکر سلطان از کثرت ایشان می هراسید، اتفاقا من حیث لایختسب، که بامداد میان هر دوصف مصاف خواست رفت، سلیمان از لشکر کرانه کرد و راه ری گرفت و عباس، علیکم بالسواد الأغظم، فروخواند و از عقب سلیمان روان و دوان شد و بوزابه چون عقد آن جمعیت بههم برآمده دید، با محمد و ملکشاه بههم روی به اصفهان نهاد و سلطان مسعودنام محمودمقام به ری

(بیت)

غصه اینست کز ریاض جهان گلنبوئیده خار میبینم

بر تن خویشتن3 به فصل خزان کسوت نوبهار میبینم و چاولی متوجه آذربیجان شد و چون به زنجان رسید، قصد فصد کرد و درحال برخاست و به تیرانداختن رفت و رگ دستش بگسست و متقاضی اجل کمین برگشاد و از کمان قضا ناوک جگردوز بلا بر هدف جانش ms095 زد.

(شعر)

مشی برجلیه عندا نخو مضرعه لیقضی الله أمراکان مفعولا

و بعد از وفات او، سلطان اتابکی پسر، به عبدالرحمان داد و فرمود تا به یورت اران رود و عبدالرحمان عاقبتاندیشی و دوربینی کرد و از سلطان التماس نمود تا از امرا، ایلدگز و خاصبگ و قیصر که از بودن ایشان به حضرت سلطنت، ایمن نبود،4 با وی به اران روند؛ سلطان اجابت فرمود و چون امرای مذکور، بندگان محمود و چاکران مسعود بودند و از خبث باطن عبدالرحمان اطلاع داشتند، در فرصتی عبدالرحمان را بکشتند و بشارت حصول آن نصرت و نیل آن فرصت، به حضرت سلطنت فرستادند؛ سلطان را قتل آن منافق، عظیم موافق افتاد وچون عباس که در مخالفت سلطان، موافقت عبدالرحمان

بوزابه از این بیغام بیمناک و غمناک شد و خوفناک گشت و درحال لشکری بههم آورد و محمد و ملکشاه را ms096 برگرفت و به اصفهان برد تا ایشان را ملک و شاه7 گرداند. چون به مقصد رسید، محمد را بر تخت سلطنت نشاند و او را گفت:

(بیت)

پنجنوبت همیزنی به جمال پنج دیگر بزن به سلطانی

و چون سلطان از این حادثه اطلاع یافت، لشکر گرد کرد و روی به جنگ نهاد و در مرغزار قراتگین به دیه کهران میان ایشان مصافی رفت که صفت آن در طی ضمیر و فذلک تحریر نگنجد وعاقبتالامر، میسرهآ لشکر سلطان شکسته شد و میمنه از هم گسسته گشت. بلی چون سعادت مساعد و دولت معاضد8 بود، غلامی حبشی که یکی از حواشی سلطان او را به ثمن بخس دراهم معدوده در تحت بیع آورده بود، بوزابهآ بسیارتبع را که چون تبع به کثرت آتباع افتخار می کرد، در میان معرکه پیاده بیافت9 و بگرفت و

(بیت)

خصم را سوی حضرتش تقدیر بسته دست و شکسته پای آورد و سلطان به قتل او حکم کرد و سرش به بغداد فرستاد تا بر در حرم مقتفی، عبرة للنظار، بیاویزند.

ما کل ما یتمنی المرء یذرکه تجری الریاخ بما لاتشتهی السفن

فما کل طلاب من الناس بالغ و لا کل سیار الی المجد واصل

و چون پنج سال از این حکایت بگذشت، در رجب سنهآ ست و اربعین و خمسمائه، سلطان رخت اقامت از نزهتخانهآ دنیا به مغفرت سرای عقبی برد و هاتف تقدیر، ندای و أثمنت علیکم نغمتی، در بارگاه او داد.

صاحبنظری کجاست تا درنگرد با3 آن همه آن چه4 پیشش آمد ارزید و در مدرسهآ جمالالدوله در همدان، سلطان جهان را دفن کردند. مدت عمرش، چهل و پنج سال بود و زمان حکمش، هفده سال و وزیرانش، شرفالدین انوشروان خالد الکاشی وعمادالدین ابوالبرکات الدرکجینی وکمالالدین محمد الخازن وعزالملک ابوالعز ms097 البروجردی و مؤیدالدین اسماعیل الطغرائی و تاجالدین الشیرازی وشمس الدین ابوالنجیب؛ توقیعش، إغتمادی علی الله.

شهنشاه1 ملکشاه شاهی بود شجاع و دلیر و در میدان مبارزت چون شیر؛ به حسن خلق مشهور و به سخاوت و احسان بر خلق مذکور. عیش و طرب بر دوام کردی و هزل و شرب مدام مدام؛ پیوسته بزمگاه او به شاهدان بینظیر آراسته بودی و به معشوقان کشمیر پیراسته؛ خاک تختگاه او چون گل و ریحان خوشبوی و مطربان بارگاه او چون بلبل و هزاردستان خوش گوی.

ازین مهپارهآ عابدفریبی ملایک صورتی طاوسزیبی

که بعد از دیدنش2 صورت نبندد رجود پارسایان را شکیبی عاشق زار شد و در دام هوس جوانی و عشق شهوانی گرفتارگشت. بر دل از عشق حرج3 نیست که نادر آمد4آب بیتیرگی و آینه5 بیزنگاری

(شعر)

الخمر یاقوتة و الکأش لؤلوة من کف جاریة مفشوقة القد و منظور گزیده، زلف بریده به دست2 آن شاه پسندیده آثار دادهبود و هر زمان از لحن خویش نغمهای میساخت و به سرپنجهآ لطف بر رباب طرب زخمه میزد و بسان ناهید، چنگ و بربط مینواخت و ملاطفت آن معشوق مهربان با ارادت سلطان ضم شد و زاد فی الطنبور3 تغمة، و سلطان آن لذت روح پرور را غنیمت میدانست و آن فرصت را4 خلاصهآ زندگانی و نقاوه5آ امانی میپنداشت.

(شعر)

و ألذ أیام الفتی وأحبها ما کان یزجیه مع الأحباب و چون مملکت موروث داشت و معشوق محبوب قرین بود و دست قدرش6 حمایل گردن مطلوب، گمان برد که مدةالعمر، عروس دولت در کنار باشد و الی آخرالامر، سعادت یار. و بدان اعتماد، تدبیر کار مملکت و محافظت رسوم ms098 سلطنت مهمل گذاشت و ندانست که از دهر بدمهر وفا نیاید و از معشوق ستم پیشهآ دنیا جز جفا نزاید.

أبدا تسترد ما تهب الدز7 یا فیالیت8 جودها کان بخلا.

داماد عروس دهر بدمهر مباش کین فاحشه را خون عزیزان مهرست

إنما الدنیا فناء لیس للدنیا ثبوت إنما الدنیا کبیت نسجته العنکبوت

(شعر)

یخفی5 الزجاجة لؤنها فکأنها فی الکف قائمة بغیر إناء مینوشیدند. عاقبتالامر چون بساط نشاط درنوردیدند، سلطان بخت برگشته و معشوق زلف آشفته را6 آن که

(بیت)

زلفش چو به دلبری درآید بس کس که زخان و مان برآید

هم رایت خوشدلی نگون شد هم دولت بیغمی سرآید7 موکل کردند و از مسند اختیار و شاهی در وهدهآ اضطرار و تباهی انداخت و خاصبگ ظفر یافت و زبان به ملامت برگشاد و چون سلطان خود را بدین سان دید، تحمل و صبر پیش آورد و به لسان رضا با خاصبگ بی وفاگفت:

(بیت)

کنون که وقت خمارست میبباید خورد ز دست ظلم تو ناکام شربتی قاتل القصه چون سلطان را در این قید مبتلا کرده بودند، کس ms099 را به خدمت برادرش، سلطان محمد فرستادند و او را استدعا کردند تا بیاید و چون ملکشاه از ملک سیر آمده و روی بختش چون قیر شده، به جای برادر بر تخت سلطنت نشیند و ملکشاه را به کوشکی بردند

إن المنیة والفراق لواحد أو توأمان تراضعا بلبان،

از عمر چه خوشترست رصلت وز مرگ چه صعبتر جدایی به سر برد و این مقال، وصف حال او شد: دی ما و می و عیش خوش و روی نگار وامروز غم جدایی و رنج خمار ای گردش ایام ترا هر دور یکیستجان بر سرامروزنهم دی باز آر

و بعد از آن، شبی به دلالت شهاب سعادت و دالت5 نجم شهامت، از آن محنت خانه

و در ربیع الاول سنهآ خمس و خمسین و خمسمائه، به جوار رحمت باری تعالی رفت و چون سلیمان شاه در همدان انگشتری ملک در خنصر [و] بنصر1 همایون کرد و ملکشاه از خوزستان به اصفهان آمد و بر تخت سلطان قرار گرفت، در دل داشت که سلیمانشاه را مقهور گرداند و همه ملک را به دست آرد، اما عمر عزیز وفا نکرد و بعد از پانزده روز ms100 که به اصفهان آمده بود، با ناوک جگردوز قضا دوچار خورد و هادم اللذات، اساس سلطنت را خراب کرد.

(بیت) بس نامور به زیر زمین دفن کردهاند کز هیبتش2 به روی زمین درنشان نماند

خیری کن ای فلان و غنیمت شمار عمر زان پیشتر که بانگ برآید فلان نماند

مدت عمرش، سی و دو سال و چهار ماه بود؛ وزیرش، شمسالدین ابوالنجیب، توقیعش، إنتعنت بالله.

(بیت)

چو خون خداوند ریزد کسی به گیتی درنگش نباشد بسی

گویند در این حالت که قصد گرفتن خاصبگ می کردند، شومله نامی که از متعلقان و متابعان ms102 او بود، چون مزاج وقت آشفته دید و کار مخدوم بههم برآمده یافت، و إنه لفی حور1 و فی بور3، به حکم تضرغ الی الطبیب قبل أن تمرض، از کوشک فروآمد و انگشتری خود به رکاب گدار خاصبگ داد و گفت: بدین نشان اسب خاصبگ به من ده تا به شهر روم و تحفهای که به هدیه به سلطان خواهد داد و در کنج3 نسیان بمانده، بیاورم. رکاب دار اسب بداد و او توسن مراد در زیر زین کشید و آیت فرار برخواند، و من نجا برأسه فقد ربح، و تا در قید حیات بود، به خدمت هیچ سلطان نیامد.

(بیت)

به دریا در منافع بیشمارست وگر خواهی سلامت درکنارست

و ما السلطان الا البحر عظما و قرب البحر محذور العواقب و سلطان محمد چون از کسر این قلب که سبب کسر قلب خاصگیان خاصبگ بود، فارغ شد، معتمدان را بر سر خزانه و گنجینه و خانهآ خاصبگ فرستاد و چندان نقود و اجناس و کنوز و خزاین و جواهر و دفاین و بنات معادن4 و حلی و لآلی و خیول و مواشی در تحت تصرف آوردند که انامل کتاب و اوارجه5آ حساب از حد و عد آن قاصر و حدت وهم از ادراک آن عاجز بود.

چون خبر قتل خاصبگ مشهور شد، سلیمانشاه که در عهد برادر خود، سلطان مسعود، از قلعه گریخته بود، به آذربیجان رفت و با امرای آن نواحی قاعدهآ متابعت ممهد گردانید و از آنجا با لشکری بسیار، به قصد سلطان روی به همدان نهاد؛ اتفاقا لشکر سلطان متفرق بودند و اکثر با قوم خاصبگ ملحق شده و عهد اتفاق و وفاق بسته، سلطان مخص وص کگر د انید والزر بعی ا و و جادمة بی شمار ع داد وحدینه جق لیبد ینبقد رارعایت نفرمود و لشکریان کافرکیش، مال مخدوم خویش میستدند و به گریختن7 و پیش از جنگ به هزیمت رفتن، مسابقت مینمودند. سلطان ms103 چون حال اعوان عوان سیرت

(شعر)

و إذا الدیار تغیرت عن حالها فدع الدیار واسرع التحویلا

لیس المقام علیک حتما1 واجبا فی بلدة تدع العزیز ذلیلا و از میدان مقاومت، عنان یکران شجاعت بگردانید و از همدان به اصفهان رفت و سلیمان شاه به مرغزار همدان فرود آمد با لشکری که بنان از بیان اعداد ایشان فاتر بود و اقلام از تحریر اعلام آن پیلتنان کوه پیکر قاصر و چون آوازهآ آمدن او به همدان، به دروازهآ سمع لشکر سلطان فرورفت، جمعی که خان و مان در همدان داشتند، همان دم عزم وطن کردند و حب الوطن من الایمان، برخواند واندیشهآ سلطان، من حیث الاضطرار، بنا بر آن که آلت کارزار نداشت و خود را بییار و همراز میدید، بر آن قرار گرفت که اگر سلیمان شاه متوجه اصفهان شود، او به خوزستان رود و به امید دمیدن صبح نجاح به اذیال صبر تمسک نماید،2 چه

(بیت) جهان پیوسته بر یک حال نبود لعل الله یحدث بعد ذلک روزی دو سه چرخ ارنه3 به فرمان گرددمگذارکه خاطرت پریشان گرد تو عمر ز حق خواه و صبوری کن از آنکتا درنگری کار بسامان گردد

و شاه و سپاه، دل بر حکومت سلیمانشاه نهادند و سلیمان شاه را وزیری بود، فخرالدین کاشی4 لقب و امیرحاجبی، خوارزمشاهنام؛ امرا اتفاق کردند که وزارت به شمسالدین ابوالنجیب میباید داد و حجابت به مظفرالدین البارغو،5 خوارزمشاه این حکایت شنید6 و دل از کاروبار برگرفت و خواست که مملکت را به هم برزند و تدبیر جز آن ندید که با خواهر سلطان که در تحت حکم او بود، تقریر کرد که لشکریان بر مخالفت سلطان متفق شدهاند و او را زحمتی خواهند داد و از نیکوبندگی و رعایت شرایط قرابت و خویشی چنان سزد که تو این حکایت به گوش سلطان رسانی؛ خواهر تأخیر روا نداشت و درحال برفت واز سر مهربانی، برادر مشفق را ms104 از این حال اطلاع داد و

(بیت)

نماز شام چو خورشید گنبد2 گردان به کوه رفت فرود3 و ز چشم گشت نهان ذلیل وخوار و متحیر وخاکسار، (مثل) اذل من أموی بکوفة یوم عاشوراء، روی به مازندران نهاد و از سر خجلت می گفت:

(شعر)

فلو کانت الدنیا تنال بفطنة و حلم و عقل نلت 4 أعلی المراتب

و لکنما5 الأرزاق حظ و قسمة بفضل ملیک لا بحیلة طالب. و در آن تعجیل بی فایده، ملک آرمیده6 را سراسیمه کرد و لشکر آسوده را تفرقه7 و آشفته گردانید و من تأنی اصاب او کاد و من تعجل اخطأ ولو کاد،8 و این نصیحت را کاریند نشد.

(بیت)

هیچ کاری مکن ز روی شتاب زان که اندر شتاب نیست صواب. الأناة 9 حضن السلامة و العجلة مفتاح الندامة. روز دیگر امرا که از این تهمت چون گرگ یوسف عالی همت مبرا و معرا بودند، جمع شدند و هریک از صغار و کبار، گرد فراز و نشیب هر کاروبار برآمدند تا موجب این حرکت بازداند10 و سبب تشویش این جمعیت معلوم کند11 وچون بر کما هی حال، کما ینبغی اطلاع نمی یافتند، در حق یکدیگر متهم شدند و در هم افتادند و هست و نیست سلیمانشاه را به تاراج ببردند و بزمگاهی به زواهر جواهر آراسته و تختگاهی به طرایف و ظرایف12 پیراسته، چون دشت عرفات و دشتگاه13 غرقاب14 بکردند و پنداشتند که زمان وعدکم الله مغانم کثیرة

و مدت این فرمان روایی قریبالزوال از بیست و هشت روز نگذشت و چون این خبر به سلطان محمد رسید، از تسلطن3 روزگار غدار و تفرعن ادوار بدکار و تصاریف لیل و نهار، انگشت تعجب به دندان گرفت و چون این انقلاب بی ایام معدودات اتفاق افتاده بود، از غایت عاقبتاندیشی و دوربینی پنداشت که آن خبر از حلیت صدق خالیست و آن اثراز لباس صحت عاری و بنا بر آن، این آوازه درانداختهاند تا او خود را در دام بلا و ورطهآ عنا اندازد و قطعا حرکت نکرد و هرچند طبع جاهدوست میل می کرد و نفس دنیاپرست به زبان حال میگفت:

کاندرین بحر بیکرانه چو غوک دست و پایی4 بزن چه دانی5 بوک دست به عروهآ وثقای صبر میزد و الصبر أخجی بذوی الحجی، وعقال عقل را6 بر پای مراد مینهاد و به اعتماد آن که گفتهاند:

(بیت)

خوش باش که گر ملک جهانت بدهند یک ذره زقسم دیگرانت ندهند

و چون چند روز بر این بگذشت و خبر واحد که مفید1 ظن باشد، به حد تواتر که موجب علم بود، رسید و طائفهای که تواطؤهم2 علی الکذب، محال بود، روایت کردند و محقق شد که باد بی دولتی آن جمع را تفریق کرده و قسام امل بخت او را بر تخت تضعیف نهاده، روی به همدان نهاد و شکر این موهبت که او را، (م) من نصرة الله لا من نسج3 داود، دست داده بود، به اقامت رسانید و راست گفتهاند:

(بیت)

هزار نقش بر آرد زمانه و ms106 نبود یکی چنان که در آیینهآ تصور ماست و در سنهآ خمسین و خمسمائه، سلیمان شاه از خراسان به اصفهان آمد و در آن زمان، رشید جامه دار حاکم و والی آنجا بود؛ سلیمان شاه رسولی به وی فرستاد و رشید راگاهی به سبیل لطف و امر و زمانی به تهدید سنان و گرز، به مطاوعت دعوت کرد؛ رشید جواب داد که4 این امانت، برادرزادهآ تو به من سپرد و امتثال امر أن تؤدوا الأمانات إلی أفلها، از واجبات است5 و بر مخدوم و ولی نعمت، ستم و کفران نعمت از محرمات. سلیمان شاه چون از این در نومید گشت، به مدینة السلام رفت به خدمت امیرالمؤمنین، المقتفی، و مدتی آنجا ملازمت کرد؛ بعد از زمانی خلیفه او را خلعت سلطنت پوشانید و جرعهآ مملکت نوشانید و چون سلطان شد و فرمانروان گشت، به تبریز شد و جمعی طوعا و کرها، متابع او شدند و سلطان محمد جهت دفع او عزم آذربیجان کرد و میان ایشان مصافی رفت که شرح آن در حیز اقلام و مرکز اوهام نگنجد و لشکر سلیمانشاه بشکست و او از آنجا به موصل افتاد و چون سلطان محمد در این جنگ پیروز آمد و خصم را مقهور گردانید،6 در آخر سنهآ خمسین و خمسمائه، متوجه بغداد شد و به جانب غربی فرود7 آمد. بنابرامرای خلیفه او را نویدی میدادند که ما شهر تسلیم خواهیم کرد، در جنگ تقصیر مینمود و جد و جهدی چنان چه عادت نیکبختان باشد، نمی کرد و بساط نشاط و عیش گسترانیده بود، و فی روضة أخسن من الطاوس و أزین من سوق العروس، آرمیده، ناگاه خبر آوردند که ملکشاه و اتابک ایلدگز به در همدان آمدهاند و لشکر سلطان جهت

سلطان سلیمان شاه پادشاهی بود خوش خوی، طرب جوی، شکلی خوب [داشت]1 و شمایلی مرغوب و قدی محبوب، با رخساری چون مرجان رنگین و گفتاری چون جان شیرین و چون سلطان محمد از دار دنیا رحلت کرد، امرا به استصواب یکدیگر، به موصل ms108 فرستادند و او را بخواندند و اتابک قطبالدین مودود، چنانچه آیین حکام باشد و رسم ملوک عظام، او را روانه کرد و در ربیع الاول سنهآ خمس و خمسین و خمسمائه، به همدان آمد و همان زمان بر تخت سلطنت مکان یافت و ملکارسلان را که در آذربیجان پیش اتابک ایلدگز میبود، به حکم مصلحتی که وقت اقتضای2 آن بود، ولی عهد گردانید و در خطبه و سکه نام او را قرین نام خود ساخت.

و سلطان سلیمان اکثر اوقات به لهو و مزاح به سر میبرد و در صبوح و غبوق، جرعهآ راح از کف نمینهاد و زخمهآ چنگ و رباب از آن جناب به عیوق می رسید3 و به جام شراب، چهرهآ رای4 صواب خراب میشد و عزالدین و ناصرالدین آقش5 پیوسته ملازمت حضرت میکردند و در معاشرت، یار و در خلوت، محرم اسرار میبود و میان ایشان و موفق گزدبازو، پیوسته حسدی که شیمت نزدیکان سلطان و عادت ابنای زمان باشد، می بود و عزالدین و ناصرالدین بر متقضای خذ اللص قبل أن یأخذک، سلطان را بر آن

(شعر)

جراحات8 السنان لها التیام و لایلتام ما جرح اللسان

پیکان ز درون برون شود بیمشکل بیرون نشود حدیث ناخوب از9 دل خاطر همگنان بخراشید. امرا گرد آمدند و با گردبازو متفق و یکزبان شدند و دل بر سلطنت ملک ارسلان نهاد و سلیمان پریشان و پشیمان شد10 و الغائب لایستدرک، و به امرا بیغام فرستاد که اگر شما از حکومت من ملول شدهاید، اجازت دهید تا مالی که از موصل آوردهام و نعمتی که موصل آن بدین مقام من بودهام، برگیرم و

(بیت) به هرکجا که روم پادشاه وقت خودم به عقل و علم توانگر، به صبر و حلم شجاع اکثر امرا گفتند این التماس بعید نیست و به یکبار حرمت سلطنت باطل نتوان کرد11 و بعضی که از او مخوف و منهزم بودند، خواستند که خرسنگی در راه ملتمس اواندازند12 و گفتند این کار کلی، بیمشورت اینانج که از امرا به کفایت و کاردانی و کیاست و

(شعر)

شاوز صدیقک فی الخفی المشکل واقبل نصیحة ناصح متفضل

والله قد اوصی بذاک حبیبه فی قوله شاوزهم و توکل بر وفق اشارت او5 پیش گرفتند و در آخر رمضان سنهآ خمس و خمسین و خمسمائه، ملکارسلان برسید و بر تخت سلطنت نشست و سلیمان را در کوشکی موقوف کرد و چون ماهی بدین6 برآمد، سلطان ارسلان و اتابک ایلدگز، قصد اصفهان کردند و سلیمانشاه را به همدان به قلعهآ ms110 علاءالدوله فرستادند7 و هم آنجا در ربیع الاول سنهآ سته و خمسین، دعوت حق را لبیک اجابت زد و به جوار رحمت حضرت صمدیت رفت.

مدت عمرش، چهل و پنج سال بود و زمان حکمش، شش ماه و چند روز؛ وزرای او، شهاب الدین8 ثقه و مظفر البارغو؛9 توقیعش، إشتعنت بالله وخده.

(بیت)

ملت از مدح جنابش خطبه عالی داشته دولت از نامش دهان سگه خندان داشته دیر خشم گرفتی و زود عفو فرمودی و اگر یکی از خدمتکاران او بر جریمهای اقدام نمودی یا کبیرهای را مرتکب گشتی و مرشد شرع، ندای فاغفوا و أضفحوا،4 به سمع عقلش رسانیدی، آیت سمغنا و أطغنا، برخواندی و ایشان را به تشریف لاتثریب علیکم بنواختی؛ منشیان درگاه عالی او، مجرمان عاصی را منشور عفونا عما سلف، دادندی و محرران دیوان او به نام خاطیان ساهی،5 مثال اغماض به توقیع عفونا عنکم انشا کردندی. هیچ مجرم از حضرت او به خطاب لاتغتذروا الیؤم، مخاطب نشدی و هیچ مذنب6 با وجود معائب7 بی پایان، از زبان این سلطان معاتب نگشتی. از غایت علو همت، با حساب مملکت و دخل و خرج خانوادهآ سلطنتی نپرداختی و به کثرت و قلت

(بیت)

توانگرا چو دل و دست کامرانت هست بخور، ببخش4 که5 دنیا و آخرت بردی

هرگز در انجمن او لغو و جفا بر زبان اعدا و احبا نگذشتی و سرا و جهارا، ناسزا6 نگفتندی و بدایت حالت او آن چنان بود که چون پدرش7 حظایر قدس بر مجالس8 انس اختیار کرد ms111 و از محنتخانه9آ دنیا به بهجتسرای عقبی رفت، او طفلی بود لبازشیرناشسته واز بیش من أراد أن ییم الرضاعة، نانشسته برخاسته وابنعم او، ملکشاه سلجوق، در این غم با او همدم بود و سلطان مسعودبن محمد، این دو در یتیم را در صدف لطف10 می پرورد و در ظل رأفت و سایهآ قرابت میداشت و بر مقتضای أکرموا الیتیم فإنی کنت فی الصغر یتیما، در مراعات جانب ایشان رسوم مروت محافظت ایشان11 میکرد و آن دو گوشوارهآ سلطنت را چون فرزند دلبند و جگرگوشهای به تن وجان پیوند، مراقبت می فرمود و چون زمانی بر این سان و چند سالی بر این زمان بگذشت و صبح دولت از بنا گوش این دو شاهزادهآ باهوش دمیدن گرفت و تشریف تکلیف در پوشیدند و قبای تمیز دربستند، از مرتبهآ طفولیت به درجهآ رجولیت رسیدند، به حکم12ظل السلطان13 سریع الزوال ، سایهآ شفقت از مفارق احوال ایشان بازگرفت و حسد و غرض، والحسد فی القرابة جوهر و فی غیرهم عرض، باز دید آمد و در سنهآ اربعین و خمسمائه، آن دو4 اباکورهآ روضهآ سلطنت و ثمرهآ شجرهآ دولت که أعز من الکبریت الأخمر بودند، در قلعهآ تکریت15

(شعر)

و ظلم ذوی القربی أشد مضاضة علی المرء من وقع الخسام الثهند و آن دو عالی نژاد کریم نهاد، اگرچه در مکتب دهر ms112 پرنوائب، بر عجایب لوح تجارب مطلع نگشته بودند و سبق تمیز و ورق تکلیف در کنار ننهاده و نقاش تقدیر، نقش تدبیر هر امر عسیر8 بر لوح ضمیرشان تحریر9 نکرده، در آن مصائب سازگاری میکردند و به فحوای فاضبروا حتی یخکم الله، آبی بر آتش محنت که دود آن بسی دودمان را واهی بنیان کرده و شرر شر و اثر ضرر آن، بسیار کریمان را از خانومان برآورده، می ریختند. (م) دواء18 الدفر الصبر علیه.

(بیت)

ما صبر گزیدیم به دام تو که در دام بیچاره شکاری شود از سخت طپیدن

و چون ابنای آن زمان، تعرف چگونگی احوال ایشان میکردند و آن دو نوباوهآ بستان شاهی، گره پریشانی بر پیشانی نمیانداختند و چون پیران سالخورده و منتهیان حوادث کشیده، معمران جهان دیده و محرمان سردوگرم چشیده، در آن مصیبت

(شعر)

تاریک شبم را سحر آید روزی وزگم شده یارم خبر آید روزی

این دلو تهی که در چهآ انداختهام نومید نیم که پر برآید روزی کاملان زمان از حیلت و جلادت ایشان متحیر میشدند و عاقلان جهان از درایت و کفایت2 ایشان متعجب می گشتند؛ و لا غزو من المشک أن یفوح و من البدر أن یلوح.

بچهآ بط اگرچه دیته ببود آب دریاش تا به سینه بود

فی القصه دراین نکبت، ارسلان که غرض از تحریک بنان، بیان حال اوست، مدتی بی پایان یماند و همواره به حضرت کبریا، عز و علا، مینالید و به امید نوید ثمرة الصثر نجح الظفر، روزی به شب میبرد و در اوقات اسحار که مظان اجابت دعوات باشد، از سر صدق3 ونیاز این دعا میکرد:

از بی پدری شکستهام خود تو مخواه ای مادر ایام شکستی دگرم و چون سلطان مسعود به جوار رحمت معبود رفت و امیر حاج بلال ms113 از لشکر خلیفهآ بغداد منهزم شد و بیامد و از خدمت سلطان محمد محمود اجازت خواست تا لشکری جمع کند و به بغداد برد؛ سلطان اجابت کرد. بعد از این گفت: ما را در این معرکه، خداوند چترنا گزیر باشد چه گاه آن که امیرالمؤمنین المقتفی، به نفس خود، به مقاومت میان دربندد، لشکر در مقابلهآ او بی سروری خداوند تاج و تخت، تیغ مقاتلت از نیام مخاصمت برنکشد و در محاریت شروع، والحالة هذه، محرم ومحظور پندارند و چون سلطان به نفس خود، تحمل این مشقت نمی فرماید، از آن دو ملک4 ملکخوی ملکجوی که در قلعهآ

(بیت)

اول شکسته باش که اوج سریر ملک یوسف پس از مج

یوسف پس از مجاورت قعر چاه یافت

و مقتفی لشکر آماده کرد و به معرکه آمد؛ اتفاقا لشکرش بشکست و تبعش4 از هم بگسست و قوم عجم دردم غارت و ستم پیش گرفتند و بدان مشغول شدند و لشکر بغداد مرة بعد اخری عودی کردند و عجمیان را به هزیمت رفتن واجب شد و مضی ما مضی؛ بعد ذلک، چون سلطان محمد از دنیا برفت، انگشتری ملک به دست سلیمان افتاد و بنا بر قضیهای که در فصل سابق ذکر رفت، امرا سلیمان را معزول کردند و به اجماع قومی که اهل حل وعقد بودند، سلطنت بر سلطان مقرر شد و بر تخت سلطنت قرار یافت و در سنهآ ست5 و خمسین و خمسمائه، با اتابک ایلدگز با هم از ساوه عزم اصفهان کردند و آن زمان، والی اصفهان عزالدین صتماز نامی بود و او را6 از سلطان منهزم کردند7 و او نیز به امیر ms114 حسامالدین اینانج که از مخالفان دولت و معاندان حضرت سلطنت8 بود، در مخالفت موافقت کرد و ملک محمد را از فارس بخواند تا بیاید و ملک از دست ارسلان بستاند. ملک محمد بیامد و در ولایت کابله، نزدیک قلعهآ برزین،9 میان او و سلطان ارسلان جنگی عظیم رفت و عاقبتالامر محمد را به هزیمت رفتن لازم شد و عازم جانب خوزستان گشت و من ینصزه الله فلا غالب له. و بعد از این فتح، ملک ابخاز را داعیهآ تصرف در مملکت اسلام برخاست و به غصب اموال مسلمانان و هتک18 حرمت اسلامیان، دندان طمع تیز کردند11 و سلطان ارسلان که به تأیید آسمانی و خصایص جهانبانی ممتاز بود، جهت محافظت بیضهآ اسلام، به حکم و جاهدوا فی سبیل الله حق

و معبران دارالضرب اخبار و مؤولان12 مشکلات آثار چنین آوردهاند که آن مرده دلان که فردا یا لیتنی کنت ترابا گویان به محشر زمر به سر آیند13، مجال این فعل نامحمود، در عهد سلطان مسعود یافتند واو با تمامت لشکر، سه ماه متوالی، خیمه در حوالی آن قلعهآ عالی بزدند14 و در دفع آن کفرهآ فسقه جد و جهد بسیار بنمود و چون نزدیک شد که آن

فی الجمله به توفیق یزدان در عهد سلطان3 ارسلان، این دو فتح حسن برآمد و آن4 قوم مجهول که فتح ایشان أظهر من الشمس وأبین من الأمس بود، مقهور و مخذول شدند و سلطان بعد از نیل مقصود و مطلوب، آخر سنهآ تسع و خمسین، مظفر و منصور به اصفهان آمد. اعدا مقهور و اولیا مسرور5 و امرا برمتهم، محکوم و مأمور الآ اینانج که او پناه با درگاه شاه مازندران بردهبود و داغ عصیان بر جبین نهاد و عاقبت الامر، او نیز از آن پشیمان شد و طریق صلح میجست و به التماس او شاه مازندران، رسولی چربزبان به حضرت سلطان فرستاد و شفاعت کرد تا غباری که از فعل او بر لوح ضمیر شهنشاه بی نظیر نشسته، به آب عفو ms116 و اغماض محو فرماید و اقطاع و بلاد بر عادت معتاد بر او مسلم و مقرر6 دارد؛ لطان اجابت فرمود و مواعید دلپذیر داد، و العفو عند الافتدار من علو الأقدار؛ چون رسول مراجعت کرد و اینانج خبر وفات شرفالدین گرده بازو7که از امرای مشفق و ناصحان محق وگردان مصاف شجاعت و مردان8 میدان مبارزت بود، بشنید، طمع خام در سر گرفت و تضاعف اقطاع و انعامات التماس نمود. سلطان، کرة ثانیة،9رسول را اکرام نکرد و بر وفق مرام جواب نداد. اینانج پیش خوارزم شاه رفت واز وی مدد خواست و روی به عراق نهاد و سلطان به مرغزار شرویاز10 بواد غیرذیززع، که اکنون به فر و دولت و یمن نظر11 کیمیاخاصیت پادشاه گیتی، آیت رحمت سبحانی، خاتم نبوت سلطانی، زبدهآ دودمان چنگیزخانی، محیی مراسم مسلمانی، حاکم اقالیم الدنیا، مظهر کلمة الله العلیا، ناصر لدین12 الاسلام وهادم سایر13 الادیان، الخان بن

به علم و حلم و بزم1 و رزم و حزم و فخر و فر خداوندی که دارد وقت جود و حرب و مهر وکین

کن حاتم، تن رستم، دم عیسی، دل حیدر لازالت أعلام سلطنته فی الخافقین خافقة والسنة البریة بدعائه ناطقة، مصری جامع شده که با معماران کارخانهآ فردوس مکان و مهندسان روضهآ جهان، جهات ربع مسکون را به زیور عمارات دلکش، جنات حیات بخش جهان می گردانید و به حکم لکم فی الأرض مستقر و متاع، در بسیط روی زمین، بنیاد مدائن و بلاد آراسته چون زلف دلبران چین مینهند، چنان عمارات از دست2 برنیامده؛ اشارت هذا البلد الأمین، جز به قلعهآ حصین و حصن متین آن خلد برین نمیتوان کرد و امید لنخرج به حبا و نباتا و جنات ألفافا، جز از زمین آن صحرای بهشت آیین چشم نمیتوان داشت؛ کشتزاری دارد ms117 چون روضهآ جنت دلگشای3 و مرغزاری مانند پر طاوس زیبا؛ بزمگاهی چون بزم کاوس و دست کیکاوس آراسته و بازاری بر مثال عارض بتان کشمیر و پیکران دلپذیر پیراسته؛ مباع هر متاع در آصقاع و آرباع4 و آرجا و آنحا، ما تشتهی5 الأنفس و تلذ الأغین، بر نظر آصناف برایا می آراید و مسافران کنعان مسکنت را ایفای کیل6 مقصود از آن مصر جنت آیین روی مینماید.

ارکانش با مدارج افلاک متصل ایوانش با مطالع خورشید مستوی

دست ظقر ز چرخ ببرده به ارتفاع گوی سبق ز خلد ربوده به نیکوی7

چون پادشاه اسلام، نصر الله لواء عذله فی أقطار الأزض ذات الطول و العزض دهرا طویلا و وفقه لإ شاعة المغدلة وإفاضة المکرمة علی کافة البریة بکرة و أصیلا، تا آنگه که2 معمورهآ عالم و مساکن بنی آدم، مسخر3 فرمان قضادوران و محل حکم قدرجریان اوست، آن دارالملک را تشریف خصوصیت پوشانیده و به سمت نام مبارک4 موسوم5 فرموده6 واو را به سلطانیه شهرت داده، به تقریر خواص آن خطهآ مطمئنه7 که عوام و خواص متفقالکلمه اند، چه حاجت و به تحریر اوصاف آن بلدهآ طیبه چه ضرورت.

(بیت)

کعبه را جامه کردن از هوس است تا ببینی جمال کعبه بس است

فی القصه، اینانج که لشکر از اهل شرک و فساد فراهم آورده بود و خیال فاسد را در هوس خانهآ دماغ راه داده، به حدود ری رفت و قلعهآ طبرک را حصار داد و چون امید از فتح آن برگرفت، با لشکری که از خوارزم با خود آورده بود، اندیشهآ تاختن ابهر و زنجان کرد. سلطان ارسلان از شرویاز8 بر مرکب عز و ناز، دولتمساعد و بختیار، به زنجان شد.

(شعر)

جمال العلی فی موکب هو قلبه و زین الهدی فی مجلس هو صدره واتابک ایلد گز از آذربیجان برسید و چون اینانج ms118 خبر آمدن او بشنید، از ابهر بازگشت و در آن ولایت بسی اموال مسلمانان به غارت9 ببرد و بسی مادر محنتزده را به فراق فرزند به تاراج برده، در خاک مذلت و هوان نشاند و از خانهآ هر پیر و جوان، از جور آن یغمائیان، فریاد وا آسفا علی یوسف، به آسمان رسیده؛ چشم پدران در فراق قرةالعین، ماند ابر بهاری بعینه گریان؛ توانگران در آن حادثه، از مطهآ غنا18 پیاده گشتند و

(بیت)

بلبلان درگل پرستی آمدند بیدلان بی می به مستی آمدند به مرحلهآ نعل بندان، نزدیک مشهد، رفت و اتابک به آذربیجان شد و در آن وقت، عمر علی یار4 را که مباشر ایالت ری بود و قلعهآ طبرک او داشت، هوس عصیان در سر آمد و طریقهآ طغیان بر دست گرفت و به اعتماد بلندی قلعه و احکام آن، امضای آحکام حکام نمی کرد؛ سلطان او را استدعا فرمود و در ساوه در وهده5آ حبس و قید انداخت؛ أغط أخاک تمرة فإن أبی فجمرة.

چون عمر علی6 از حکم و فرمانروایی، به واسطهآ خام طمعی در زحمت7 و بینوایی افتاد، (م) و تقطع أعناق الرجال المطامع؛ وخبر او به اطراف واکناف جهان رسید و دارالملک ری از والی صاحبشوکت خالی مانده، اینانج، مرة بعد اخری، تارة بعد اولی، قصد ری کرد و با لشکر بی کران که از شاه مازندران و شهنشاه طبرستان ms119 ستده بود، به جنگ آمد. سلطان امیر نصرةالدین8 پهلوان و چند صفدر چون رستم دستان و گردان زاولستان را به مقابلهآ او فرستاد و در صحرای ری به هم رسیدند؛ اول شکست بر اینانج افتاد و آخر بر لشکر سلطان و مملکت ری، اینانج را مسخرشد تا در سنهآ اربع و ستین9 که اتابک ایلدگز با لشکری بیپایان از آذربیجان به عزم جواب دهی اینانج، به حوالی ری

ایام بکام واختران فرمان بر وافلاک نهاده بر خط طاعت13 سر و در شهور سنهآ تسع14 و خمسین، ملک ابخاز که به ایجاز در مقدمه ذکر آن رفت، دیگرباره15 عزم دیار16 اسلام کرد و چون ملهم عقل به گوش هوش سلطان فروخواند که: این یک عدوی دین که بماندهست دفع اوحفظت کند که کار چنین صدهزار کرد و مبشر بشارت دولت ms120 این اشارت17 به سمع مبارکش رسانید که:

متعرض لمخالب الضرغام. و سلطان واتابک و امرای دولت، به نخجوان جمع شدند که به اتفاق آنجا روند و ملک ابخاز مقهور گردانند. اتفاقا مزاج مبارک سلطان، لختی از حد اعتدال بچسبید و او را به قلعهآ کتدیا2 بردند و اتابک و لشکر از آنجا به ابخاز رفتند و ابخازی که پهلوان مجازی بود،3 قوت مقاومت4 با عسکر ظفرمرکب سلطان غازی نداشت و پناه بر کوه برد و لشکر اسلام،

(بیت)

لشکری ناکشیده قهر شکت سپهی ناچشیده زهر فرار ابخاز را خراب کردند و بسوخت. چون مراجعت نمودند، سلطان، اتابک و امرا را نوازش بی کران5 فرمود و به همدان آمد.

و چون منقول است از منهیان اخبار، که سلطان را مادری بود که جمهور خلق به دین داری و نیکوکاری و رعیت پروری و جهانداری او اتفاقات6 داشتند و زهرای دهر و حمیرای عصر و زیدهآ کیان و بلقیس دوران بود و نزد ابناءالزمان، أعز من الزبا فی یونان،

(بیت) آقتاب اندر هوای کویش7 آمدشد نداشت تا به تأنییش مسما واضع اسما نکرد سر قراگوش8 کنیزانش نیارست9 آوریدلؤلؤ کافوررش تا نام خود لالا نکرد و آن بانویهآ جهان، چندان لطف و احسان در حق علمای زمان و افاضل دوران به تقدیم رسانید، چتدان10 خیرات و مبرات و انعامات و صدقات دربارهآ جهانیان بفرمود که شرح آن در زیان قلم که قلم سفیر زیان است،11 نگنجد و ذکر آن از صحایف ایام، علی تعاقب

(شعر)

و ما کان قیس هلکه هلک واحد ولکنه5 بنیان قوم تهدما

و چون ماهی از این مصیبت بگذشت، اتابک ایلدگز که سوار معرکهآ شجاعت و سوار ساعد مملکت بود، در میدان کل من علیها فان، از یکران حیات درافتاد و از اسب زندگانی پیاده گشت و سلطان بعد از آن که مرضش روی به انحطاط نهادهبود و از دست چاشنی گیران لطف خدا، غذای (م) اذا سلنت فکل الناس قد سلموا، ستده، سیدهآ معظمه، فاطمه، خواهر علاءالدولهآ همدان، را در تحت نکاح آورد و در جمادئ الاول سنهآ احدی و سبعین و خمسمائه، به خانهآ او رفت و هم در این ماه، روزی چون امرای دولت بر معهود عادت به درگاه سلطنت آمدند، حاجب 6 بارگاه قل یتوفیکم ملک الموت الذی وکل بکم، ندای (م) امروز روز دیدن آن شهریار نیست، در آن مجمع داد و آن شاه سعید روی به حضرت فعال لما یرید نهاد و ضمایر امرا و عامهآ رعایا، از آن حادثهآ شنعا سراسیمه گشت.

(بیت) ز ملک و دولت باقی نبود هیچ ولیک چه سود ازان که چنین بود در ازل مسطور

هر7 بگشاید به پیش ضربت او چه عقاب و چه عصفور چو مجره بازاجل بال قهر7 بگشاید

مدت عمرش، چهل و سه سال بود و زمان پادشاهیش، پانزده سال و هفت ماه و نیم؛ وزیرانش، شهابالدین ثقه و فخرالدین ابن معین الدین مختص؛ توقیعش، إغتصمت بالله وخده.

کمال دولت و کامیاری و وفور حشمت و بختیاری سلطان ماضی، طغرل سلجوقی، از آن زیادت بود که دست عبارت به دامن شرح اندکی از آن رسد یا عشری از معشار1 آن در حیز وصف آید. به تأیید الهی و عنایت لایزالی که مستدعی سعادت ابدی و مقتضی دولت سرمدیست، اختصاص یافته؛ بی تکاپوی جنگ، چنگ در دامن مراد زد و بی ms122 تعب طلب، عروس مملکت را در کنار گرفت و بی زحمت غرس، میوهآ سلطنت از درخت دولت بچید و در رعایت رعیت، نام نیک اندوخت و در اشاعت خیرات و انعام دربارهآ رعایا ورعات و دفع ظلمه وسد اطمأع مستأ کله و رفع رسوم اهل عدوان و احسان درحق عامهآ عالمیان، مشارالیه گشت و در احیای قواعد اجداد و تجدید مراسم اسلاف، سعی بلیغ نمود و در عهد پادشاهی او کژی جز در زلف2 دلبران چین به دست نمی آمد و فتنه جز از چشم خوبان نازنین برنمیخاست. ذاتش مستجمع کمالات نفسانی و خصایص جهانبانی بود؛ صورت پسندیده و سیرتی گزیده داشت و به علم و هنر آراسته و به عقل و فضل پیراسته بود. در سخندانی موی شکافتی و شعری روان چون آب حیوان گفتی. تعظیم علما وإنعام دربارهآ فضلا، علی الدوام فرمودی والتفات خاطرایشان، سبب ازدیاد رونق امور واتمام مناجح3 جمهور دانستی4 و در حق شیخ الاسلام رتانی، بایزید

(بیت)

چو کاری بیفضول من برآید مرا در وی سخن گفتن نشاید.

وگر بینم که نابینا و چاهست اگر خاموش بنشینم گناهست سلطان با امرا بیعنایت گشت و اثر آن به ظهور رسانید. ms123 امرا گرد هر حیلت و مکر برآمدند تا مگر از خشم سلطان امان یابند و مکتوبات به قتلغ اینانج که ساکن ری بود، نوشتند به شکایت سلطان و آن که او اکثر اوقات به خانهآ ظهیر5 بلخی میباشد و در کل قضایا مخالفت از صوابدید او خطا میپندارد و ما را پشتپای زده و کالعدم انگاشته و التماس کردند تا او موافقت نماید و اجازت دهد تا ایشان به مشورت سید علاءالدولهآ همدان، سلطان را بگیرند و این مکتوبات در میان عصایی تعبیه کردند و به دست قاصدی دادند تا به ری برد و بدین تدبیر قناعت نکردند6 و شبها رنود و اوباش و شرارالناس را بر سر راهها مینشاند7 تا باشد که بدان طریق سلطان را هلاک توانند کرد و چون آن تدبیر موافق تقدیر نیامد، سلطان از آن آگاه شد و به احتیاط تردد می فرمود.

(شعر)

(بیت)

تعبیهما بین که روزگار برآرد تا زد بی دلی دمار برآرد پسر سراجالدین مکتوبات بخواند و چون بر حال اطلاع یافت، در رفتن شتاب کرد و به حضرت6 سلطان رفت و نوشتهها عرض کرد و آن قصد منجح و آن تجارت مربح نیامد. سلطان روز دیگر که ارکان دولت بر معتاد عادت به حضرت آمدند،7 بیرون نیامد و سید فخرالدین علاءالدوله را که بدان کبیره متهم و با آن جماعت همدم بود، به خلوت طلب داشت و او را بنا بر آن که از خاندان نبوت ms124 و دودمان رسالت بود و به شرف سیادت و انتما به خانوادهآ ولایت ممتاز، خلعت عفو پوشانید و جرعهآ لطف نوشانید و قصهآ حال بر رای رزین او عرض کرد و بعد از آن، خواجه عزیز وزیر و پسران او، موفق وکیلدر و ظهیر منشی و شهاب چکنویس8 و قتلغ طشت دار و چند کس دیگر را که در این کار با ایشان همراز بودند، طلب کرد و هر یک را نوشتهآ خویش میداد و میگفت: افرأکتابک کفی بنفسک الیوم علیک حسیبا.

(بیت)

اگر بار خارست خود کشتهای وگر پرنیانست خود رشتهای

ایشان با خار غم چاروناچار دوچار خوردند و دردی دردی بیدوا نوش کردند وروز که یوم تبلی السرائر، صفت آن بود، در غرقاب حیرت و مذلت افتادند و به امر سلطان جهان آن عاصیان را در قلعهآ همدان مقید و محبوس کردند. بعد از آن متحیران بادیهآ

(شعرا

ترفق ایها المولی علیهم فان الرفق بالجانی عتاب.

چون هست جیان بیوفا برگذران گر دسترسیت هست خوشتر18گذران

مرکه گتاه دیدهای عذر پذیر وزهرکه جفا شنیدهای درگذران و سلطان در این باب اندیشه می فرمود11 و در آن بود که جریمهآ ایشان را عفو کند.12 اتفاقا در این میانه روزی جهت ملاحظت عمارات13 به قلعه رفت و قتلغ طشتدار را هوس جان باختن14 و بر سر دار وطن گرفتن بر سر آمد و زبان برگشاد و ناسزا گفتن آغاز

(بیت)

هرکه دست از جان بشوید هرچه خواهد آن بگوید سلطان گفت: با پدرم که نعم اینجهانی به تو داد و ترا از بندگی به خداوندی4 رسانید، چه کینه داشتی و در حق5 آن ولی نعمت چه اندیشه کرده بودی؟ گفت: به اشارت اتابک محمد سید علاءالدوله، دههزار دینار زر سرخ به من داد تا پدرت را در حمام شربت6حمام دادم و حمام روحش را از قفص کالبد به صحرای ممات فرستادم. سلطان ازاین سخن، عظیم در خشم رفت و چشم مرحمت بر7 هم نهاد و به قتل آن محبوسان حکم فرمود. (م) إن البلاء موکل بالمنطق، وهرچند سید علاء الدوله در جریمهآ اول معفو بود، بلی چون کبیرهای8 ضمیمهآ قضیهآ اول شد و از میان آن قوم، اولالجریدة و واسطة القلادة وسرالمسئلة وبیتالقصیدة او بود، زلة العالم یضرب بها الطبل، در تدبیر فوات او مشغول شد و چون قتل چنان سیدی، (م) همم ms126 نبت در نسب9 هم پادشاهی در حسب، از دینداری و نیکوکاری بعید بود، در آن تلعثمی میکرد و توقفی میفرمود و در آن وقت که از همدان بیرون میرفت، التماس کرد تا به مسافرت با وی موافقت کند و از وطن اصلی مهاجرت نماید. سید علاءالدوله تمارضی ساخت و تکاسلی مینمود اما چون سلطان در مبالغت10 افراط می کرد و در ارادت مصاحبت با وی الحاح می فرمود، از

(شعر)

شؤم ملول لایدوم لصاحب نشوز فروک لایجیب لخاطب بگردانیده و بر سر تربت اسلاف و اجداد خود که پادشاهان دین دار و کامکاران نیکوکار و منصفان ظالم برانداز و منتصفان مظلوم نواز بودند، مقیم شده و بعد ذلک، به مشورت و اشارت اتابک،2 امرای عراق و معتکفان خانهآ نفاق، مخربان3 اساس وفاق، ازپی سلطان آفاق بیامدند و گفتند به حکم سوابق حقوق سالفه و تربیت گذشته، از اتابک ارسلان کرانه کردهایم و از ms127 او برگشته و به خدمت آمده، اگر سلطان گناه ما ببخشد و ما را خلعت عفونا عما سلف، پوشاند تا کمر خدمت بر میان جان بندیم و ملازم حضرت شویم. سلطان از بدطالعی، آن کلمات مجوف مموه4 بشنید و بر ایشان مغلظه5آ آیمان که مخالفت آن محل مخالفت6 ایمان باشد، عرض کرد و وعده فرمود که به میدان سورین عهد7 ملاقات مجدد گردانند و چون به میدان رسیدند، امرا گرد چتر سلطان حلقه زدند و فخرالدین قتلغ که ننگ هر سگدین بود، شمشیری بر چتر سلطان زد و به اتفاق سلطان را بگرفتند و کردند آن چه کردند.

فی الجمله، زحمت و ناکامی سلطان متضاعف شد و محنت و بددولتی متزاید گشت و بنا بر آن که (ه)1 برگ گل آسیب دندان برندارد بیش ازین، فریاد آیا موت2 ان الحیوة ذمیمة میزد و میگفت: (م) سیرم ز حیات محنت آگندهآ خویش. و چون خبر این حادثه مشهور شد، اتابک ارسلان به همدان آمد و ملک سنجربن سلیمان را از قلعه بخواند تا بر تخت سلطنت نشاند. ناگاه از دارالخلافه ملطفهای3 به اتابک فرستادند، مشتمل بر آن که ترا خود بر تخت سلطنت میباید نشستن،4 به دیگری چه ضرورت و به قبلهآ دیگر چه حاجت. اتابک ارسلان را خود نیم اشارت تمام بود و این اشارت، بشارتی دانست و به کاری که بدان منصوب بود و به شغلی که بدان منسوب، قناعت ننمود و خود بر تخت سلطنت قرار گرفت و اذا أراد الله هلاک نملة5 انبت لها جناحین.

امرای عراق که در قصد و ایذاء6 ولی نعمت اتفاق کرده بودند و هریک خود را به مرتبه، با اتابک7 مساوی بل راجح میدانستند و دم از نخوت میزد،8 با یکدیگر مشورت کردند و گفتند چون ما با9 سلطان طغرل با وجود حق نعمت و انتما به خانوادهآ سلطنت، بیمروتی کردیم و به کسر حال او میان دربستیم، دیگری بر ms128 ما چه اعتماد کند و کدام کس دوستی ما را وزنی نهد و مبادا که اتابک چون به مخالصت ما وثوقی ندارد، در هلاک ما سعی کند و خواهد که غلامان خود را به منصب ما10 منصوب11 گرداند و به اتفاق برفتند و اتابک را بگرفتند و به قتل آوردند و روز دیگر مملکتی که مستحقی چون سلطان طغرل داشت، بیخداوند پنداشتند و مانند میراث پدر و مادر بر خود قسمت کردند و هر یک مملکتی را در تحت حکم خویش گرفتند و بر عراقیان حاکم و فرمان روان گشتند.

بر بزرگان زمانه شده خردان سالار بر کریمان جهان گشته لئیمان مهتر

بر در دونان، احرار حزین و حیران درکف رندان، ابرار اسیر12 و مضطر

(بیت) آن مصر1 مملکت که تو دیدی خراب شد وان نیل معدلت که شنیدی سراب شد

فی القصه، مملکت عراق بر فخرالدین قتلغ وامرا قرار گرفت؛ وصارت البثر المعطلة قضرا مشیدا، وگمان بردند که الی أن یرث الله الأزض، آن طول و عرض بخواهد ماند و الی قیام الساعة وساعة القیام، توسن فلک بدرام، لگام کام ومرام در دست آن مغروران ایام بخواهد گذاشت. خود به زمانی اندک آن کاروبار به هم برآمد و بازار آن جمعیت آشفته شد و سبب آن بود که اسفهسلار2 حسامالدین دزماری3 و چند کس دیگر که حق گزاری نعم و ایادی سلطان مفترض میدانستند4 ms129 و شکر منعم، عقلا و شرعا، متحتم می شناخت،5 جان برکف نهاد و صاحب الحق أحق بمتاعه، برخواندند و سلطان را از قلعه بیرون آوردند و با لشکری چیده برچیده6 (م) بدان امید که سعیی7کند فلک مشکور، روی به عراق نهادند و به در قزوین میان هر دو قوم اتفاق ملاقات افتاد و اسبان عراقیان گندم خورده بودند و از چاه نکبت سیراب شده و بدین واسطه قوت مصاف نداشتند و سلطانیان هست و نیست ایشان به تاراج ببردند و عروس مملکت که یار قدیم سلطان بود، برقع برانداخت و کدخدای قضا و قدر، در کشور جد و پدر بر سلطان دادگر برگشاد.

(بیت)

والحمد لله علی فضله اذ رجع الحق الی اصله.

صدای گنبد پیروزه8 میدهد آواز که آمد آب معالی به جوی دولت باز

(شعر)

و إنی لأرجو أن یعود زمائنا بوصل فمن بعد الشتاء ربیع انجاح مقصود را منتظر می بودند2 و می گفت:

(بیت) این دولت سرمستش مشیار شود رونی وین3 بخت گران خوابش بیدار شود روزی به حضرت سلطان آمدند و تختگاه رونقی تازه و رفعتی بیاندازه4 یافت. و در محرم سنهآ تسعین و خمسمائه، جمعی از راه حسد و کوتاههمتی5 و حقد و فرعون طبعی، تقبیح حال6 معینالدین کاشی بر حضرت سلطان ماضی بکردند و وزارت به خواجه فخرالدین، پسر صفیالدین ورامینی،7 تفویض فرمود و معینالدین را بگرفت و فخرالدین را به تمکینی هرچه تمامتر بر مسند تدبیر نشاند و خوارزم شاه تکش که کفران نعمت کار او و پیشهآ پدر بود8 و کابرا عن کابر به میراث یافته، به مهمی روی به عراق نهاد و اتفاقا چند

رو جوشن من بیار تا دربوشم کین کار مرا فتاد تا خود کوشم

تا هست به کف گرز و سپر بر دوشم من ملک عراق را به جان نفروشم3

ویوم التقی الجنعان، در شهر جمادی الآخر، سنهآ تسع و ثمانین وخمسمائه بود و چون از طرفین حمله کردند،4 جملهآ امرای سلطان، عصابهآ عقوق بر پیشانی5 بازبستند و جوشن بی حمیتی در پوشیدند و خود بی مروتی بر سر نهادند و سلطان به حکم آن که گفتهاند:

(بیت)

چو مرد بر هنر خویش ایمنی دارد شود پذیره6آ دشمن به جستن7 پیکار به نفس خویش (م) علی مرکب کالریح تجری الموامیا، در میان میدان دشمنان ms131 رفت به امید آن که (م) مگر بخت نیکش بود رهنمای. و لشکر از راه ستیز، طریق گریز برگرفتند و سلطان را فریدا وحیدا8 بگذاشتند و چون سلطان پریشان حال گشت و از دلیران کارزار و شیران آدمی خوار غایب ماند، جمله روی به وی نهادند و او را در قید حکم خویش آوردند و قتلغ اینانج قصد کشتن وی کرد و سلطان ظن برد که اگر9 اورا یقین10 شود که اوکیست، به فوات او نکوشد11 و در آن کار عنان اختیار به دست شیطان بدکار مکار ندهد و خود از سر برگرفت، (م) قریاد ز دست خویش فریاد، کالباحث عن حثفه بظلفه و الجادع مارن أنفه بکفه، قتلغ اینانج خود او را میطلبید، شمشیر عدوان از غلاف عصیان برکشید و از سر جهل با نفس بداصل گفت: (م) باری چو12 گنه کنی کبیره، و سلطان را شهید کرد و به تحفه

(بیت) پادشاهی پادشاهی1 ایزدست ایراکه2 او جاودانه کامکار و پایدار و پادشاست گویند در میان معرکه، کمالالدین شاعر که از ندمای حضرت و مادحان درگاه سلطنت بود، بگرفتند و پیش نظام الملک مسعود وزیر آوردند. وزیر باتدبیر با شاعر نیک تقریر3 گفت: آنهمه آوازهآ قوت و شجاعت و شوکت و مبارزت طغرل که در جهان افتاده بود، خود این بود؟ کمالالدین شاعر4 برفور جواب داد که:

(بیت)

ز بیژزن فزون بود هومان به زور هنر عیب گردد چو برگشت مور و خوارزم شاه بعد از نیل مطلوب و یافت مرغوب، متوجه همدان شد و چون بخت مساعدت میکرد و دولت معاونت مینمود، به مدتی اندک، بسیار قلاع حصین بستد و بسی ms132 گردن کشان باتمکین را مقهور گردانید و حکومت اصفهان به قتلغ اینانج تفویض کرد وری به پسر خود، یونس خان داد5 و خود به خراسان معاودت نمود6و آفتاب دولت سلجوقیان،

(شعر)

الحائزون اسالیب العلی کملا7 والفائزون بأقداح السعادات

شادوا قصورا من الأنصاف شامخة و مهدواکرما فرش المبرات به مغرب فنا فرورفت و ماه حشمت خوارزمشاهیان از افق سعادت برآمد.

(بیت) فرش به ملکگیری رایت چو برکشید طغرل برفت و تیغ شهی در نیام کرد8

(شعر) ثم انقضت مدة اقبالهم و دولة الدنیا متاع الغرور. زان گونه که آمدند بیرون رفتند نه هیچ1 ببردند و نه هیچ2 آوردند ربنا تؤتی الملک من تشاء و تنزع الملک ممن تشاء و تعز من تشاء و تذل من تشاء بیدک الخیر، إنک علی کل شیء قدیر و فذا آخر کلامنا بتوفیق الملک العلام.

تم فی یؤم الجمعة، ثانی شهر ربیعالأول سنة ائنین وخمسین وسبعمائة الهجریة، علی ید العبد الضعیف المحتاج الی رحمة الله تعالی، آحمدبن الحسین بن ساناق3 الهروی، أحسن الله عواقبه.4

العرادة في الحكاية السلجوكية

العرادة في الحكاية السلجوكية

نبذة عن الكتاب

الفهرس