ثم یقول مؤلف هذه السیرة الشریفة، العبد المذنب الراجی إلی رحمة الحنان المنان، محمودبن عثمان، غفر الله له ولوالدیه ولجمیع أهل الإیمان مفتتحا به دعاء الإستفتاح: اللهم بک نستفتح و بمحمد صلی الله علیه وعلی آله و سلم، عبدک و نبیک و رسولک، إلیک أتوجه اللهم سهل حزونة أمورنا و ذلل صعوبتنا و أعطنا من

بدان، رحمک الله، که این کتاب، انتخابی است از کتاب جواهر الأمینیهآ شیخ الاسلام، قدس الله روحه، از برای دوستان صادق و سالکان عاشق و محبان موافق، بارک الله تعالی فی صدقهم وإخلاصهم، که ازروی صدق واخلاص مطالعه1 قرمایند و متابعت تمایند و برخورداری یایند.

و از جمله خصایص سیرتهای2 مشایخ مطالعه فرمودن آن است که غافلان را اتتباه بخشد و طالیان را رهنمایی کند و سالکان را چالاک گرداند و موحدان را ثابت و راسخ دارد و عارفان را ترقی احوال دهد و محققان را متمکن گرداند، از آن جهت آن که3 پرهیز کردن و قرآن خواندن و ذکر کردن نزول رحمت حق تعالی است؛ ms001 کما قال رسول صلی4 الله علیه وعلی آله و سلم: عند ذکر الصالحین تنزل الرحمة. ذکر فرح دلهای5 صادقان و مصقل جانهای6 سالکان است.

و از جمله فواید و منافع سیرتهای ایشان مطالعه کردن آن است، که چون بر اقوال وافعال واحوال ایشان اطلاع یابتد، معلوم کنند که جز این عالم فانی، که مسکن اجساد است، عالمی دیگر هست که آن عالم باقی است؛ و آن مسکن دل و جان است و قرارگاه جاودان است؛ و مقصود از آفریدن انسان شناختن آن است تا بدین پنج روزه ایام دنیا مغرور نشوند و دل از این عالم فانی بردارند و توشه و زاد راه عالم باقی بردارتد7، ساخته کنتد، و سودمند به مرجع و مسکن اصلی بازگردند؛ و از این آیت، که حق، تعالی و تقدس، میقرماید: «افحسبتم آنما خلفناکم عبتا و آنکم الینا لا ثزجعون، غاقل نباشتد که به عن قریب این یازگشت همه را حاصل است و هیچ امان دادن نیست. پس، نجات و خلاص در موافقت و متابعت پیشوایان دین است؛ و حق، تعالی و تقدس، ذکر اولیا و گزیدگان خود، که یه نظر عنایت و شرف هدایت از حضرت باعظمت ملحوظ گشتهاند، طالبان صراط مستقیم به طریقهآ ایشان باید و

و نام این کتاب نهاده شده به خیر «مفتاح الهدایة و مصباح العنایة». واین کتاب بر پانجده باب نهاده میشود به عون الله تعالی: باب اول: در ذکر مولود شیخ الاسلام، قدس الله روحه. باب دوم: در ذکر قرآن خواندن شیخ و تحصیل علم کردن. باب سیوم: در ذکر ریاضات و مجاهدات شیخ الاسلام قدس الله ms002 روحه. باب چهارم: در سلسله و تلقین ذکر شیخ الاسلام، قدس الله روحه، تا حضرت رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم. باب پنجم: در ذکر شجرهآ خرقهآ شیخ الاسلام تا حضرت رسول، صلی [الله] علیه و سلم. باب ششم: در ذکر توبه دادن شیخ الاسلام، قدس الله روحه، تایبان را و آداب وشرایط آن. باب هفتم: در ذکر تربیت و نصیحتی که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، اصحاب خلوات را فرمود. باب هشتم: در ذکر فضایل شیخ الاسلام، قدس الله روحه. باب نهم: در ذکر کرامات شیخ الاسلام، قدس الله روحه. باب دهم: در ذکر فواید و نصایح که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، فرمود و اخبار و آثار و کلمات و حکایات مشایخ که بر زیان او رفته است. باب یازدهم: در سؤالات که شیخ، قدس الله روحه، کردهاند و جوابها که فرموده است. باب دوازدهم: در ذکر قربتی و اتحادی که شیخ الاسلام با روح مقدس شیخ مرشد، قدس الله روحهما، بوده و عمارات و کارها که به اشارت شیخ مرشد کرد.

و مادر شیخ الاسلام از کازرون بود؛ دختر زاهد عزالله بود. وشیخ علی، قدس الله سره، او را «مادر مؤمنان» خواندی. و زاهد عزالله، عارف وکامل بود و مرید خواجه امام الدین مسعود بلیانی بود و از معارف کازرون بود.

نقل است، از عمهآ شیخ الاسلام، که دختر خواجه امامالدین مسعود بود که گفت: در آن زمان که مادر شیخ الاسلام حامله بود، شبی به واقعه دیدم که در صحرایی به غایت فراخ بودم؛ قومی بسیار در آن صحرا جمع بودند چندان که2 شمار نتوانستی ms004 دانست. در میان ایشان منبری بزرگ نهاده بود و شخصی در آن منبر بود که نور از همه اعضای او میتافت و وعظ می فرمود. بپرسیدم که این شخص کیست؟ گفتند برادرزادهآ تست، امین الدین محمد، که جای نشین رسول خدای است وخلق را به خدای می خواند و این خلایق جمله مرید و محب و معتقد ویاند. گفتم: برادر من، شیخ علی، هیچ فرزند ندارد، این چگونه3 فرزند اوست؟ گفتند: این فرزند از آن اوست؛ و ترا بعد از این این احوال معلوم شود. چون4 از خواب برآمدم، برفتم و این واقعه با برادر خود، شیخ علی، رحمة الله علیه، بگفتم. فرمود که چنین5 است که تو دیدهای که مرا نیز هم چنین بازنمودهاند.

نقل است از مادر شیخ الاسلام که گفت: پیش از آن که شیخ به وجود آمدی، در خانهآ ما هیچ از معلومات و مأکولات نبودی مگر قوتالیوم. روزی با پدر شیخ گفتم: آخر تاکی ما در این فقر وفاقه باشیم؟ شیخ علی، رحمة الله علیه، گفت: صبرکن که ما را فرزندی خواهد آمد که در قدم او نعمت و روزیئی ما فراخ گردد. و مادر شیخ گفت که هم در آن روزکه شیخ، قدس الله روحه، به وجود آمد، آثار نعمت و دولت در خانهآ ما ظاهر شد از برکات شیخ، قدس الله روحه.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون قرآن تمام بخواندم، آنگاه به تحصیل علم مشغول شدم واز استادان که تعلیم علم شیخ کردندی اول شیخ علی بود که پدر شیخ الاسلام بود، قدس الله روحهما. دیگر فقیهآ عثمان کهفی بود، رحمة الله علیه. و او استاد فقه شیخ بود. و دیگر مولانا رشیدالدین احمد بود، علیه الرحمه. و او استاد حدیث بود. دیگر استادان علم شیخ در سیرت بزرگ شیخ مذکور است، و ریاضتها ومجاهدات که شیخ، قدس الله روحه، در زمان تحصیل علم کشیده بود، آن جا1 مسطور است.

و شیخ، قدس الله روحه، بسیار فرمودی که کمال علم در عین نامرادی حاصل توان کرد با وجود جد و جهد و طلب و غربت واز خویش و اقربا دور بودن. و شیخ، قدس الله روحه، گفت: برکت علم در زمان یافتم که از برای ms006 آن سفر کردم و در میان جماعتی ناشناخت به تحصیل مشغول شدم؛ و به دو روز و سه روز می رسید که چیزی نخورده بودم و هیچ کس از آن واقف نبودی؛ روغن چراغ نیز نداشتم، و به سقایهها می رفتم و به روشنایی چراغ آن جا تکرار میکردم؛ و مرا از دنیایی آن مقدار نبود که اگر شبی محتلم شدی، به مزد گرمابه دادمی؛ بلکه در قلب زمستان هم در آن سقایه به آب سرد غسل کردمی. و هرکس که خواهد که از علم بهرهآ تمام یابد چنین باید کرد و بالله التوفیق.

چرب و شیرین خوانچهآ دنیا به مگس راندنش نمیارزد و همهروزه میدید که جماعت از دور و نزدیک طعامهای خوش به خدمت میآوردند؛ و شیخ، قدس الله روحه، از برای خاطر ایشان گفتی: مرا آرزوی این طعام بود که شما آوردید. تا ایشان را خوش آمدی. و چون ایشان میرفتند، در حال درویشی میخواند و آن را به کسی میفرستاد که ظن ما بدان نبود، و میفرمود که این جماعت که آمدند آن را از برای خدای به نزدیک ما آوردند و روا نباشد که ما آن را از برای نفس خود به کار بریم؛ ما نیز از برای خدای به بندگان ایثار میکنیم. و با وجود آن همه طعامها و نعمتها که به خدمت شیخ میآوردند، هرگز لقمهای از آن نخوردی و وجود و عدم نزد او یکسان بودی. و او در آن میان چنان زیستی که زکوة فطره بر وی واجب نشدی. و بسیار بودی که هر سه روز چیزی خوردی؛ و بودی که پنج روز چیزی خوردی؛ و بودی که به یک هفته رسانیدی.

بندهآ کمینه را استماع افتاد، از حاجی یوسف بوانی، که از ملازمان شیخ بود، گفت که یکهفته بود که شیخ چیزی نخورده بود. بعد از یکهفته، کاسهآ آش برداشتم به خدمت شیخ بردم و سلام کردم و بنهادم و زمانی بایستادم. شیخ نظر در آن کاسه کرد گفت: بیا و این کاسه برگیر نزد درویشی بر تا بخورد. گفتم: یا شیخ، چند روز است تا شما چیزی نخوردهاید. اگر پارهای از این آش بخورید، اصحاب را خوش آید. فرمود که رغبت به خوردن دارم، ولیکن نفس را آرزو دادن رغبت ندارم و به خوردن این طعام مشغول شدن و خلال کردن و دست [و] دندان شستن؛ و به مشغولی این جمله از طاعت و اوراد بازماندن هیچ منفعت نمیبینم. بهتر آن ms008 است که این را نخورم و از برای خدای ایثار کنیم. آنگاه فرمود که بیا و این کاسه برگیر و به هرکس که خواهی بده.

دیگر شنفتم، از حاجی یوسف، که گفت: بسیار بودی که شیخ، قدس روحه، یک هفته و ده روز میگذشت که آب نمیخورد. وقتی در قلب تابستان به یک ماه رسانیده بود که آب نخورده بود. روزی فرمود که برو آبی بیاور. برفتم و کوزهآ آب سرد بیاوردم و به دست شیخ دادم. او کوزه بستد و زمانی در دست گرفت. آنگاه، بر زمین نهاد و آب نخورد. چون زمانی بگذشت، گفت: نفش آرزوی آب سرد میکند؛ و آب سرد خوردن و مراد نفس دادن آتش عشق مرده کند و لذت عشق و حضور ببرد. آنگاه گفت: بیا و کوزه از پیش من برگیر. چون کوزه برداشتم، شیخ برخاست و از آن آب که از برای وضو ساختن بنهاده بود، برداشت و پارهای از آن بیاشامید. در مطعومات چنین بود که یاد کرده شد. و در ملبوسات چنان بود که در همهآ اصحاب شیخ هیچ کس کهنه پوش تر از وی نبود؛ چنان که در خرقهآ مبارک وی چندان پاره زده بود که شمار آن نتوانستی کردن؛ و پارههای کوچک به مقدار یک سرانگشت چندان [به] خرقه زده بود به دست مبارک خود که شمار آن پیدا نبودی. و در هر کجا که پارهای کهنه بیافتی برگرفتی و بشستی و بر جامه و خرقه زدی. و در مشغولی به خدمات راحات مسلمانان چنان بود که علی الدوام کاری کردی و جایی ساختی که راحات جمیع مسلمانان در آن بودی. و در عبادات و طاعات چنان مشغول بودی که جمیع اوقات و ساعات خود به اوراد و اذ کار چنان مصروف داشتی که یک لحظ بیکار ننشستی؛ و جمله اوقات انفاس خود را، بامداد تا به شب و شب تا به روز، بدین نوع گذرانیدی ms009 که چون نماز بامداد بگزاردی1، بعد از آن بر پای بایستادی تا اول چاشت به اوراد مشغول شدی. و بعد از آن به ذکر مشغول شدی. و چون از ذکر فارغ شدی، نماز نافله، که او را اوراد بودی، به جای آوردی3. چون از نماز شدی، [نزد] جماعت زایران و اهل حاجات که آمده بودندی برفتی و به مهمات ایشان قیام نمودی چنان که ایشان را بایستی. و بعد از فراغ ایشان، به خلوت رفتی و به نماز و اوراد مشغول شدی. و چون وقت زوال برسیدی، نمازی که در آن ساعآت

و شیخ، قدس الله روحه، از برای جمعی ضعیفان بودی که لحظهای بنشستی و از قعود ذکرگفتی. بعد از آن، دیگر برخاستی و از قیام ذکرگفتی؛ چنان که در شبهای زمستان، از اول شب تا وقت صبح بدین نوع گذرانیدی. و چون نماز صبح بگزاردی، بعد از دعا برخاستی و به ذکر مشغول شدی تا آفتاب تمام برآمدی؛ و بودی ms010 که تا چاشتگاه، بایستادی و ذکر گفتی. و به سبب ایستادن هر دو پای مبارک وی، چنان شدی که رنگ بگردانیدی و آماس تمام کردی. چون از ذکر فارغ شدی، به خلوت رفتی و در آن جا بندی آویخته بود؛ هر دو پای مبارک ساعتی تمام در آن نهادی تا آن سرخی و آماس پارهای کم تر شدی. سالها بدین نوع گذرانیدی. و بدین سبب در آخر عمر، او را درد پای پدید شد و از قیام عاجز شد. آنگاه، در خلوت از قعود ذکر گفتی و همه شب به ذکر مشغول بودی. و بعد از نماز بامداد، به دعوات خواندن مشغول شدی، و دو کتاب دعوات تا آفتاب تمام برآمدی بخواندی. و بعد از خواندن دعوات و نماز نافله، چنان که از پیش یادکرده شد، برفتی و به مهمات اهل حاجات قیام نمودی. و بعد از نماز فریضهآ پیشین تا وقتالعصر، به درس قرآن خواندن مشغول شدی. و بعدالعصر، اوقات خود به حضور و مراقبت محافظه

روایت کند امیرالمؤمنین علی، کرم الله وجهه ورضی الله عنه، که گفتم: یا رسول الله، دلالت کن مرا به راهی نزدیک تر به خدای تعالی که آن فاضل تر باشد نزد خدای و آسانتر باشد به بندگان خدای. رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، گفت: یا علی، آن چیزی است که به سبب آن رسیدم به پیغمبری. علی گفت: یا رسولالله، آن چیست؟ گفت: مداومت به ذکر نمودن در خلوات. علی گفت: یا

این است سلسلهآ تلقین شیخ الاسلام تا حضرت رسول، صلی الله علیه وسلم. و هرگاه که سالکی و ذاکری التماس تلقین ذکرکردی، شیخ، قدس الله روحه، گفتی: این کار بر دست ما نیست؛ محل آن پدید میباید کرد، تا شایستهآ آن شوند. پس، گفتی ممکن نیست که عرق در قفس توان بازداشت؛ یا مرغ در شیشه بند توان کرد.

روزی عزیزی از خوارزم به خدمت شیخ رسید و چند روز در خانقاه اقامت کرد؛ در وقت مراجعت، التماس تلقین ذکرکرد. شیخ، قدس الله روحه، گفت: ای عزیز، محل آن هنوز تو را پدید نشده است. به خوارزم باید رفت که آن جا به ذکر مداومت نمایی و شرایط ارکان آن بهجا آوری، تا محل آن پدید شود. چون وقت آن درآید، آنگاه ما تو را از این جا تلقین کنیم چنان که تو در خوارزم معلوم کنی که تلقین ذکر به تو رسیده است.

یکی از اصحاب شیخ بود و چند نوبت التماس تلقین ذکر از شیخ کرده بود. و در جواب وی میفرمود که محل آن پدید میباید کرد به حضور مداومت نمودن و ترک آشغال کردن. از قضای حق آن درویش به آخرت رفت. شیخ، قدس الله روحه، در سر قبر آن ms014 درویش حاضیر1 شد و تلقین وی کرد. چون از آن فارغ شد، فرمود که این درویش چند نوبت التماس تلقین ذکر از ماکرده بود، هنوز وقت آن پدید نشده بود؛ این زمان محل آن در وی بدیدیم وی را تلقین ذکر دادیم. و شیخ، قدس الله روحه، بسیار فرمودی که هرکس که ذوق و لذت ذکر میخواهد، میباید که به قلیل و کثیر او را هیچ از دنیا نباشد و نخواهد، تا ذوق ولذت ذکر دریابد. و بالله التوفیق.

بندهآ کمینه شنفتم از شیخ الاسلام، قدس الله روحه، که گفت: سحرگاهی بود، پدرم، قدوة المحققین، شیخ علی، قدس الله سره، مرا پیش خود خواند وخرقه از

فصل هشتم در شجرهآ خرقه شیخ الاسلام، قدس الله روحه، تا حضرت رسول، صلی الله علیه و سلم،

شیخ، قدس الله روحه، فرمود که پدرم، قدوة العارفین، شیخ زین الدین علی، رحمة الله علیه، که مرا خرقةآ تربیت وطریقت بپوشانید. اما خرقهآ تصوف وصوفیه، سلطان العاشقین، شیخ اوحدالدین عبدالله، مرا بپوشانید. و پدرم، شیخ علی، فرمود که شیخ عبدالله مرا خرقه بپوشانید. و شیخ عبدالله، قدس سره، فرمود که پدرم، خواجه امام الدین مسعود، خرقهٔ‌ تربیت مرا بپوشانید. اما خرقهآ تصوف، شیخ اصیل الدین شیرازی مرا بپوشانید. وشیخ اصیل الدین، رحمة الله علیه، فرمود که شیخ رکن الدین سنجاسی مرا خرقه بپوشانید. و شیخ رکن الدین ms016 فرمود که شیخ قطبالدین آبهری وشیخ جمالالدین ابوالمظفر عبدالصمد زنجانی، رحمة الله علیهما، مرا خرقه بپوشانیدند. و شیخ قطبالدین و شیخ جمال الدین، رحمة الله علیهما، گفتند شیخ ضیاءالدین ابونجیب عبدالقاهر بن عبدالله سهروردی ما را خرقه بپوشانید. و شیخ ابونجیب، رحمة الله علیه، گفت: پدرم، عبدالله، و عم مرا

درکتاب سید داوود فهلوی، رحمة الله علیه، یافت شد که چون حق تعالی فدای اسماعیل پیغمبر، صلی الله علیه و علی آله و سلم، آن کبش1 از بهشت بفرستاد، مادر اسماعیل موی آن کبش برگرفت و بربست و از برای خود به چادری ساخت. چون آن چادر بپرداخت، از بس که پاکیزه و نورانی بود در خاطر وی پدید شد که حق تعالی این کرامت با ابراهیم، صلوات الله علیه، کرده است، این خلعت هم او را شاید. آن چادر به خدمت ابراهیم برد. ابراهیم، علیه السلام، از آن خرقهای ساخت و شش روز بپوشید. شب هفتم، به واقعه چنان دید که آن خرقه از تن او بیرون آمدی، و نزدیک ابراهیم، علیه السلام، درختهای بسیار بودی، و آن خرقه بر ms017 سر آن درختها نقل کردی و از این شجر بدان شجر میشدی - این شجرهآ خرقه که ما میگوییم از آن جا پدید شده است - ابراهیم، علیه السلام، چون از خواب درآمد، تعبیر این خواب چنین کرد که این خرقه بسیار کس از انبیا و اولیا نقل خواهد کرد. بعد از آن، از تن خود بیرون کرد و در آن تابوت نهاد که وصیت کرده بود از برای

و این کمینهآ خاکی زیارت آن خرقه دریافته و آن خرقه یک توست از موی که رنگ آن به رنگ پشم اشتر مناسبتی دارد. والله أعلم بالصواب.

و شیخ، قدس الله روحه، بسیار فرمودی که هرکه در این راه میآید نه به خود میآید، و آن که میرود نه به خود میرود. و بسیار بودی که شیخ، قدس الله روحه،

و امثال این تربیت فرمودی. آنگاه، در وقت موی برگرفتن، در پیش خود نشاندی و سه نوبت دعا فرمودی: اول، از پیش موی برگرفتن. دوم، بعد از موی برگرفتن. سیوم، در وقت برخاستن.

السلام علی أولیاء الله وأحبائه. السلام علی أنصار الله وخلفائه. السلام علی معرفة الله و معادنها. السلام علی مساکین1 ذکر الله و مواضعه. السلام علی مظهری أمر الله ونهیه. السلام علی المخلصین فی طاعة الله. السلام علی المستقرین فی مرضات الله. السلام علی الدعاة ms020 إلی الله. السلام علی الأدلآء علی الله. السلام علی الذین من والاهم فقد و الی الله؛ ومن عداهم فقد عاد الله؛ و من نصرهم فقد نصر الله؛ و من تخلا منهم فقد تخلا من الله. أشهد الله أنی سلم لمن سألمهم، حرب لمن حاربهم، مؤمن بسرهم وعلی نیتهم، مفوض فی ذلک کله إلیهم. آن گاه این دعا خواندی:

أللهم، صل علی محمد و علی آل محمد و سلم، واجعلنا من زمرة محبیهم و متابعهم، ولا تجعلنا من جملة منکریهم و مخالفیهم. اللهم، إنی أسألک بحق أولیائک علیک و بحقک علیهم أن زد فی درجاتهم و مقاماتهم وکراماتهم. أللهم، قدس أرواح مشایخنا أجمعین وارزقنا من میامن هممهم العلیة و مواهب ولایتهم السنیة، واجعلنا من المقتبسین من أنوارهم والمقتفین علی آثارهم. واصرفنا ببرکتهم شر الدنیا والآخرة یا أرحم الراحمین.

آن گاه، مقراض برگرفتی و از برای تعلیم کردن وی خود بگفتی: توبه کردم از آن چیزی که رضای خدای در آن نیست. من بعد آن کنم که خدای بدان راضی باشد. إن شاءالله تعالی. آنگاه مقراض در ناصیهآ وی سه بار براندی؛ و هر بار تارهای موی برگرفتی. و در ابتدای موی برگرفتن گفتی: به اجازت خدای و رسول و شیخ ابواسحق و شیخ عبدالله. و قدری موی از طرف راست ناصیهآ وی و قدری از طرف چپ و قدری از بالای هردو برگرفتی. و در موی برگرفتن این کلمات میخواندی:

بسم الله الرحمن الرحیم؛ بسم الله الذی خلق النور؛ بسم الله الذی هو النور النور؛ بسم الله الذی هو مدبر الأمور؛ بسم الله الذی أنزل النور علی الطور بقدر مقدور علی

اللهم، راحم عبدا خائفا مستجیرا تائبا مستغفرا راغبا راهبا. الهم، إنا نسألک توبة نصوحا، تقبلها منا و تبقی علینا برکتها و تغفر بها ما مضی من ذنوبنا و تعصمنا بما فیما بقی من عمرنا، یا أهل التقوی وأهل المغفرة. و بودی که این دعا خواندی:

یا مقلب القلوب ثبت قلوبنا علی دینک و طاعتک؛ و تقبل توبتنا کما تقبلت من عبدک داؤد، علیه [السلام]؛ و اعصمنا کما عصمت یحیی بن زکریا؛ واصلحنا کما أصلحت أولیائک الصالحین. اللهم، فأدم علینا هدایتک واعصمنا حتی لا أعصیک یا راحم المذنبین، یا أرحم الراحمین. بعد از دعا، لحظهای خاموش بودی؛ آنگاه این دعا بخواندی:

اللهم، أحفظنا فیما أمرتنا، واحفظنا عما نهیتنا، واحفظه لنا ما أعطینا. أللهم، اغصمنا بحبلک و ثبتنا علی أمرک. الهم، اجعلنا من المحفوظین؛ ولا تجعلنا من المغرورین. أللهم، أنت أعلم بی عن نفسی و أنا أعلم بنفسی من الناس. وإن هولاء یعرفونی. اللهم، اجعلنی خیرا مما یظنون، ولا تؤاخذنی بما یقولون؛ واغفرلی ما لا یعلمون، یا أرحم الراحمین.

آنگاه، بفرمودی تا موی او بگرفتندی و خرقهآ کهنهآ درویشان در وی پوشیدندی.

و هرکس که به خدمت شیخ آمدی تا توبه [کند] شیخ، قدس الله روحه، از چگونگی احوال او بازپرسیدی که در چه کار بوده است و او را چه نام است. و بودی که در کاری ناشایسته بودی. و چون او را توبه دادی، او را نامی بودی که مناسبی1 فقرا و صلحا نبودی، آن نام از وی برگرفتی، و او را نام نهادی که مناسب درویشان و صالحان بودی. روزی، یکی به خدمت شیخ آمد و توبه کرد. شیخ، قدس الله روحه، از وی پرسید که چه نام داری؟ گفت: گرزالدین. شیخ فرمود که از جملهآ اولیا واصفیا هیچ کس ندیدیم و نشنفتیم که گرزالدین2 نام بودهاند. بعد از آن، فرمود که تا او را ابراهیم خوانند. و هرگاه که یکی از حکام بیامدی و توبه کردی، شیخ، قدس الله روحه، او را بسیار مراعات نمودی و اصحاب را تربیت فرمودی به مراعات وی کردن، و گفتی اگر یکی ازیشان درین کار ثابتقدم شود، بسیار کسر به سبب وی سودمند شوند و از ناشایست بازمانند و راه راست پیش گیرند. روزی یکی از رؤسا به خدمت شیخ آمده بود. بعد از توبه، او را فرمود که اگر اندرین کار ثابت قدم شوی و شرایط و ارکان این راه به قدم آوری، هم چنان که در میان عام بزرگ

و اعتقاد باید داشت که شیخ در حق مرید مشفق و مهربانتر از مادر و پدر است در حق فرزند. و کار وی همیشه مراعات نمودن و محافظه کردن است مرید را، تا آنچه موجب صلاح و فلاح او بود آن فرماید؛ و آنچه حجاب و بازماندگی او تولد کند او را از آن بازدارد. و شیخ، قدس الله روحه، در حق اصحاب چنان مشفق بود که هرگاه که اصحاب طعامی خوردندی که در آن اندک تکلفی بودی، خود از خلوت بیرون آمدی و ایشان را در کار مشغول داشتی، چندان که خاطر مبارک وی قرار گرفتی که تدارک آن طعام رفته است. و اگر یک تن از میان ایشان غایب شدی، طلب کردی و با وی عتاب کردی. و اگر شبی در ذکر، آواز یاری نیامدی، هم در شب کسی به طلب وی فرستادی و او را بازطلبیدی و در کار داشتی. و به هیچ وقت و زمان از ایشان غافل نبودی؛ و جملهآ شب به یاران گردیدی. و اگر درویشی هم چنان که نشسته بودی بهخواب رفتی، شیخ در بالای سر وی بایستادی و ذکر گفتی، تا آن زمان که آن درویش از خواب برآمدی و به ذکر مشغول شدی؛ آنگاه، شیخ برفتی. و بیشتر شبها به این طریق گذرانیدی. و هر درویشی در مقدمه که بیامدی تا آن که او را درین کار چستی و جودی پدید شدی و به دوام ذکر و احیاء شب خوی کردی، بودی که شیخ، قدس الله روحه، در شبی بیست نوبت در بالای سر وی شدی و او را از خواب بیدارکردی و به رفق و خلق و تواضع او را در کار داشتی. قدس الله روحه العزیز.

بسم الله، الحمد لله، توکلت علی الله، اعتصمت بالله الکبیر المتعال. فرزند عطاء الله، أعطی الله تعالی خیر ما یعطی وخیر ما یسئل، به سلام ودعا مخصوص است. والله تعالی هو ولئ الإجابة؛ إنه قریب مجیب. جماعت یاران [و] درویشان خانقاه پای کوه، دام [تو] فیقهم، سلام برسانند، و بگویند تا تمامت بهاتفاق، به خلوت نشینند. و درین یک اربعین میباید که جملگی موافقت نمایند. و هرکس که موافقت نکند، اگر به واسطهآ خادمی کردن درویشان از خلوت بازمیماند، او را

بیت

منشین با کسی که عاشق نیست زآن که گرگین تو را گر افزاید و این طریقه به موافقت مسئول میگردد؛ و حقیقة الهحبة المواققة والمتابعة. و بگوید تا تمامت صایم باشند؛ و جهد کنند هنگام افطار که طعام اندک بخورند. شیخ سری سقطی، رحمة الله علیه، گفت: وقتی عزیمت ساختم در ماه رجب و شعبان و رمضان که در خلوت نشینم. چون عزم کردم، شیخ علی جرجانی، رحمة الله علیه، به من رسید، و در وقت افطار بود و دو قرص جوین و پارهای نمک بیرون آورده بودم که به آن افطارکنم. چون شیخ علی ms025 نظر به آن قرص و نمک انداخت، گفت: یا سری، تو در این کار فلاح نیابی که احتیاط نداری. گفتم: چرا فلاح نیابم و چگونه احتیاط کنم؟ گفت: من احتیاط کردهام و در آن که افطار به قرص جوین میکردم؛ تا آن که آرد جو در آب کردم وخوردم، هفتاد بار ذکر لا إله إلا الله تفاوت میکند. واین ساعت چهل سال است که افطار به آرد جو میکنم، و قرص جوین درین چهل سال نخوردهام. چون درین زمان که ماییم قوت حلال، دست نمی دهد، قطعا هیچ چاره دیگر نیست الآکه کم خوردن. چنین منقول است که وقتی از اوقات که اهل ورع و تقوا این چهارکس بودند: حذیقهآ موشعی و ابراهیم ادهم و یوسف اسباط و سلیمان خواص، رحمة الله علیهم، بسیار سعی و جهد نمودند که قوت حلال محض حاصل کنند. و چون مهیا نمیشد، هیچ تدبیر نتوانستند کردن الا آن که طعام کم خورند و به سد رمق قناعت کردند. اللهم وفقنا کما وفقتهم. و حقوق در خلوت نشستن در جمیع ابواب کم خوردن است؛ و در جملهآ ساعات شب ترک خواب کردن؛ و مداومت بر ذکر بر وجهی که اولیا و مشایخ، قدس الله روحهم، فرمودهاند نمودن، هم چنان که در یک شبانهروز، بر قول بعضی از ارباب خلوات، شصت هزار بار ذکر گفتهاند؛ و بر قول بعضی چهل هزار بار؛ و به قول بعضی که ذکر به تعظیم و ترتیل

و میباید که زمانی که به ذکر مشغول میشوند، بیدار و تازهدل باشند و روا ندارند که خواب آلود و پژمرده باشند در آن، تا ذوق و لذت و روح آن بیابند و نوری از آن در دل ظاهر شود. و اگر از خواب زحمت یابند، برخیزند و ذکر از قیام گویند. و اگر اعتماد کنند که خواب از چشم رقت و بنشینند، میباید که در حال که اثر خواب بازیابند دیگر بار فیالحال برخیزند و ذکر از قیام گویند. و میباید که نیمهشب حاضر انفاس خود باشند و غافل نشوند؛ و تجدید طهارت در نیمهآ شب واجب دانند؛ و البته نگذارند قطعا که در اوقات نیمهآ شب خواب آلود و کاهل [باشند] تا از برکت آن ساعت محروم نمانند. و یقین دانند یک ساعت که در عالم حضور و مشاهده سالکی را زندگی دل او را حاصل آید از هزار شب بهتر باشد که درکاهلی و غفلت و پژمردگی به ذکر و نماز مشغول باشند.

ارکان و شرایط این راه بر خود آسان نگیرند و نپندارند که سالکان این راه چنین سهل و آسان به مقصود رسیدند. بنگر که شیخ بزرگوار، ابوالحسن خرقانی، رحمة الله علیه، میگوید که یک ms028 بار در عالم صفا و حضور خدای را یاد کردن صعبتر است از هزار بار شمشیر بر روی خوردن. و جدم، قطبالمحققین، شیخ ابوعلی دقاق، رحمة الله علیه، میگوید که از عهد آدم تا قیام قیامت هیچ سالک قدرت آن ندارد که راهی که از بنده به خدای است چنان که شرط است به پایان برد، زیرا که سراسر این راه در خار مغیلان بلا مستغرق است و آسان دست نمیدهد. و از آن راه

پس یاران ما سعی میباید کرد که جملهآ ساعات و اوقات مستغرق اذکار و اوراد

و درین ایام که عهد ماست، این شرایط به جایی نیاوردهایم و کار سخت مشکل است، پاید که یاران ما این طریقه یر خود سهل نگیرند و مردانه تن در کار نهند؛ و شبهای این زمستان و این وقت که زمستان است غنیمت شمرند؛ و شب همه شب چنان داتتد که سماع است و به پای بایستند و موافقت پیشوایان و مقتدایان دین که بیست سال و سی سال و چهل سال شبهای دراز به قیام و سجود گذرانیدهاند و تماز صیح به وضوی نماز خفتن گزاردهاند بکنند؛ و غنیمت دانند که پیدا تیست که بعد از این زمستان، زمستانی دیگر بازخواهیم یافتن یا نه؟ مافتربت السعة، (قمر: 1)، وقت کوچ کردن رسید. قددنی الأمر. موسم مرگ نزدیک آمد. لم یبقی من العمر شیء. هیچ از عمر نمانده است. و هر نفسی که از عمر عزیز فوت شده است و ضایع کردهایم مصییتی تمام افتاده است. ای عجب از کسی که به روایی سماع کردن مانده است! یقین بباید دانست که در این راه هیچ چیز سودمندتر و بهتر از اندوه تیست. ومن یرد الله په خیرا جعل فی قلبه نایحة والله تعالی یحب کل قلب خزین.

چون چنین نادان شدهایم و طریقهآ آبا و اجداد خود فرو گذاشتهایم و به مراد

یار ما را به هیچ برنگرفت هرچه کردیم هیچ درنگرفت نعوذ بالله من مقام المغرورین بلبس خرقة المشایخ وإظهار صورة طریقتهم.

کاهل ز میان کار با صد دردیم بر بیهده عمری به زیان آوردیم ندانستیم که چه دولتها در هر نفسی از ما فوت شده. این زمان که میدانیم که قلب المؤمن2 حرم الله وحرام علی حرم الله أن تلج فیه غیر الله، چه سود که پیشروان اجل دم به دم می رسند و خبر میدهند که حاضر باش که اینک این دم میر ما درمیرسد. بیش از این در غافلی و جاهلی بازماندن نه از سعادت باشد. مردانه روی در کار میباید آوردن و جد و جهدی در ریاضت و کم خوردن و کم خفتن و کم گفتن و تنهاییی مخلصانه میباید نمود، تا از عالم عنایت الهیه دولت و سعادت وفاولیک یبدل الله سیاتهم حسنات (فرقان: 75)، که قرص آفتاب امیدواران است، باشد که روی نماید، إن شاء الله.

این شرح که در این اوراق نبشته شد وصف الحال خلوتیان و اصحاب محاسبه و مراقبه است، تا در این ms032 مدت که در خلوت نشستهاند، خاطر با سماع ندهند و محافظت انفاس مداومت نمایند. اما در زمانهای دیگر که به عمارت کردن خانقاه درویشان و انواع خدمتکاریها که مشایخ فرموده باشند، اگر در آن وقت گاه گاهی به سماع مشغول شوند، هیچ زیان ندارد؛ و در سماع کردن جماعتی که خدمتکاری درویشان صادقانه به جای می آورند رخصت دادهاند؛ و سماع ایشان را ترویحی بود و داخل اشارت روحوا القلوب قنها اذا کرهت عمیت باشد. و در آن زمان که در خلوت باشند، خود در عین ترویح و روح و راحتاند، چه محتاج سماع است و در هیچ باب روایت نکردهاند از مشایخ و ائمهآ دین که خلوتیان را اجازت باشد که از خلوت بیرون آیند و سماع کنند و باز به خلوت روند.

و شرایط اهل خلوت بسیار است که اگر نبشته آید در این اوراق نگنجد. اما یک از شرایط شرط اصحاب خلوات این است که در آن زمان که مدت نشستن در خلوت است، قطعا در میان سماع و جمعی که در سماع باشند نیایند که سماع خلوتیان دیگر است. ایشان را در زمان خلوات سماعهاست که هیچ کس را بر آن اطلاع نیست. میباید که دایما ملازم آن سماع باشند، و در هیچ سماع دیگر نیایند تا در گوش و دل جان ایشان آن شنواییی که مطلوب سالکان راه تحقیق است تمام حاصل آید و خلل پذیر نگردد. هر غلام که در بندگی حضرت سلطان بر ادب ایستاده باشد و گوش به سخن سلطان کرده باشد تا چه فرماید، اگر در آن زمان گوش به سخن غلامی یا وزیری1 سلطان کند، ترک ادب کرده باشد و مستوجب تأدیب و تعریک2 باشد. چو تو با من سخن گویی ز شادی چو مرزنجوش باشم سربه سر گوش در آن زمان، به سماع سخن دیگران نباید پرداخت.

و میباید که یاران ما اگرچه یک سال و دو سال در ms033 خلوت باشند و به مداومت

بیت: مرد ره داند که [این] تذکار چیست حاصل این بحث و این تکرار چیست

مخلص این سخن آن است که بر عبادات و طاعات میباید افزود و از دنیا و اشغال دنیوی مطلق به یکبارگی انقطاع ضرورت وقت میباید دانست و تتبع احوال راه راست یافتگان میباید کرد و قدم بر قدم ایشان میباید نهاد؛ و هیچ صفت از این حالات ظاهر نمی باید کرد. و در این عهد که ماییم، در عبادات و طاعات و اوراد و اذکار میباید افزود و هر نماز و هر تسبیح و هر ذکر که در احادیث آمده است جملگی میباید کرد؛ و چنین که بعضی متصوفهآ جاهل میگویند که زاهدان دیگرند و صوفیان دیگرند نمیباید گفت، که در این زمان که ما هستیم نه زاهدیم و نه صوفی ایم و نه عارفیم. و ای کاج3 که ms034 توفیق رفیق گردد و بوی مسلمانی به مشام جان ما رسد و به صورت ارکان مسلمانی قیام نماییم و به آنچه رسول، صلی الله علیه و سلم، فرموده است که طعام و لباس و مسکن اهل اسلام میباید که چگونه باشد کاربند شویم و در اعمال صالحه کوشیم و به انواع عبادات قیام نماییم و سیرت

زینهار و هزار زینهار! تا هرگز قطعا روا نداند که بحثی از مقامات صوفیان، از علم الیقین و عینالیقین و اسرار صوفیان، به لسان آورند که هرکس از سالکان این راه که در این عهد بگذارند که عنان سخن رها کند و هذیانی که میخواهد بگوید، و گوینده و شنونده هردو مطرود و مردود و مخذول شوند و هیچ برخورداری از انفاس منورهآ اهل حضور و ارباب قلوب نیابند؛ نادانند1 و در معرض هلاکتاند. و منع و زجر هرکس که کلمهای در این معانی و احوال گوید واجب و لازم است. و آن عین شفقت است؛ و اگرچه بیانی پسندیده و تقریری آراسته بکند، قطعا رخصت نیست در شنفتن آن و مجال دادن نیست که حرفی و کلمهای در این باب بگوید تا شر سخن او به دیگر راهروان و سالکان خاکسار نرسد، و به سلامت در عبادات و طاعات و اوراد سعی مینماید و سرگران و گمراه نشوند إن شاءالله2. من تکلم عن حال لم یصل الیه حرمه الله الوصول إلی تلک الحالة. والمغرقة کلها الإعتراف بالجهل؛ وعلامة أنس باله السکوت والجمود.

شیخ، قدس الله روحه، فرمود که از ارکانهای بزرگ خلوت یکی مداومت نمودن است به ذکر لاإله إلالله از روی حضور. و فرمود که فتح و گشاد ذکر در ترک دنیاست. و به دلیل و برهان معلوم و محقق شده است که ذوق ذکر آن کس را بخشند که دوستی دنیا در دل او نباشد و از محبت دنیا خلاص یافته باشد؛ و اگرکسی ms035 ذاکر باشد و یک درم یا یک دینار یا یک گلیم دوست دارد و ترک آن نتواند کرد، آن کس از حساب دنیادوستان باشد و ذوق و شیرینی و لذت آن در دل او راه نیابد. و دلی3 هرکس که دنیادوست باشد امکان آن نیست که لذت ذکر لا إله إل اله بیابد؛ و ذکر گفتن او بر قاعدة اصل عادت باشد. و رسول، صلی الله علیه و سلم، چنین میفرماید: لیس شیة أشد علی الله من أن یتعرد الرجل العادة فی العبادة. هر آینه، محقق میشود که ذوق ذکر از حضور دل حاضر میشود؛ و تا مردان از دوستی دنیا آزاد نگردد، دل او

تنها نتوان بریدن این راه در پهلوی پهلوان ما باش و اگرچه فرزند یا برادر یا خویش باشد، چون شرایط این ms036 معنی و درد این کار در دل او نباشد، از حضور او ذوقی حاصل نیاید. بیت: هزار خویش که بیگانه از خدا باشد فدای یک تن بیگانه کاشنا باشد

و این جمله که یاد کرده شد فرعی از معاملات و حالات اوست. ذکر فضایل چنان مقتدایی چنین گدایی چگونه توان گفت و ستایش چنان بزرگواری بر زبان چنین خاکساری کجا گنجد، محال است.

بیت: ذرهای چون وصف گوید آفتاب؟ طرهای چون شرح بتوان داد بحر؟ زیرا که فضیلت و بزرگی کسان خدایآ سری است که ایشان [را] با حضرت حق تعالی است؛ و آن پوشیده است و جز حق تعالی هیچکس [را]بدان اطلاع نیست؛ و آن اصلیه معاملهآ ایشان است؛ وهر چیز که خلق را بدان اطلاع یابند فرع معاملهآ ایشان باشد؛ اما ظاهر آن مقدار که ما را به عین الیقین از فضیلت و بزرگی وی معلوم شده و جمعی از مشایخ و متصوفه از فضیلت و بزرگی وی خبر بازدادهاند یاد کرده

نقل است از درویش ابراهیم بن همده که گفت: به واقعه دیدم که از آسمان این ندا میآمد که شیخ امین الدین محبوب ماست در روی زمین، رحمة الله علیه. بندهآ کمینه را استماع افتاد از مولانا سعیدالدین، علیه الرحمة، که گفت: در عنفوان جوانیی، مرا عادت بود که، هم چنانکه در زمان پسرکی، به خدمت شیخ می رفتم، شیخ را به عم میخواندم. و هرگاه که نام شیخ میبردم، عم بدان مقدم میداشتم، به قاعدهآ قدیمه همچنان میگفتم. شبی به واقعه دیدم که مرا گفتند که بعد از این شیخ را به عم مخوان. بلکه هرگاه که نام شیخ میبری، بگوی شیخ امین الدین سایهآ خدای جل جلاله.

نقل است از حاجی جمالالدین محمود بن مؤید، علیه الرحمة، که گفت که مرا در حق شیخ الاسلام تصرفی در خاطر پدید میشد. شبی به واقعه دیدم جماعتی بزرگان دین در خدمت شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، بودند و بهاتفاق از مسجد جامع مرشدی بیرون میآمدند و از برای ایشان اسب بازداشته بودند تا همه سوار شوند. و شیخ الاسلام در میان ایشان بود و هیچ کدام سوار نمیشدند و موقوف بودند تا شیخ مرشد سوار شود. شیخ مرشد فرمود که اول شیخ امین الدین سوار شود، آنگاه ما سوار شویم. شیخ الاسلام از جهت آداب توقف مینمود. شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، بازوی شیخ الاسلام بگرفت و بر اسب نشاند، آن گاه خود سوار شد. چون این خواب بدیدم، مرا معلوم شد که مرتبت و عزت شیخ الاسلام، قدس الله روحه، در میان کبار اولیا در درجهآ کمال است.

نقل است از فقیه اسماعیل دئنکی که گفت: مرا در حق شیخ الاسلام تصرفی در

و این حکایات که یاد کرده شد جمله دلیل است بر فضیلت و بزرگواری و شرف و مرتبت شیخ الاسلام، قدس الله روحه. در میان مشایخ، مشهور و معتبر است که هر یک تن از مشایخ که او را یک فرزند طریقت از وی برخورداری یافته است آن را از کمالیت وی دانستهاند. و در فضیلت شیخ سری سقطی، رحمة الله علیه، آوردهاند که بزرگواری او این قدر تمام است که یکی چون شیخ جنید، قدس الله سره، از صحبت او برخاسته است. و بیشتر مشایخ کسانی از صحبت ایشان از این معنی برخورداری یافتهاند، یا ایشان به صریح یا به کنایت کردهاند؛ اما عادت شیخ الاسلام، قدس الله روحه، آن بودی که هرگز تحسین مریدان نکردی. و اگریاری شب و روز در کار بودی، گفتی: بهتر از این باید. و ms045 اگر درویشی به خدمت شیخ رفتی و هر احوال که از آن شریفتر نبودی در خدمت وی عرضه داشتی، گفتی: کاری می باید کرد و به این مختصرات التفات نباید نمود، که مقامات و حالات درویشان ماورای این است که تو میگویی. و او را در سر کاری داشتی. و اگر درویشی از حقیقت این معنی برخورداری حاصل شدی، احوال او از دیگر یاران پنهان داشتی و

این قدر از کرامات شیخ از برای تبرک در این کتاب یاد کرده شد؛ باقی در کتاب جواهر مذکور است. و بالله توفیق.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: حدیث صحیح است که بندهای که عمل نیکو کند ملائکهآ حفظ، که ملازم ویاند آن عمل در صحیفهآ وی بنویسند و مهر کرده به حضرت حق تعالی برند و عرض کنند. حق تعالی گوید: این صحیفه بیندازید که او از این عمل که کرده نه مرا خواسته است. پس، حق تعالی گوید: بنویسید در صحیفهآ او فلان چیز و فلان چیز. ملائکه گویند:

خداوندا، ما ملازم وی بودیم و او ms074 هیچ از این عمل که فرمودی نکرد. حق تعالی گوید: نیت این بود. و قد قال النبی، صلی الله علیه و سلم: ان الله لا ینظر الی صورکم و لاإلی أعمالکم، وانما ینظر الی قلوبکم ونیاتکم.

و قال شیخ الاسلام، قدس الله روحه: أعظم المجاهدات محافظة النیات. گفت: بزرگ ترین مجاهدات آن است که محافظت نیتها کنند تا از ریا دور بود.

و قال شیخ، قدس الله روحه: قیمة الأعمال بالنیة و قیمة القلب بالهمة و قیمة الجوارح بالخدمة. گفت: قیمت اعمال و کردار به نیت است؛ پس ثمرهآ کردار او آن بود که نیت در آن داشته بود. و قیمت دل به همت است؛ پس به حسب آن که دل او به خدای مشغول بود و همت او جز خدای نبود، قدر و قیمت او بود. و قیمت جوارح و همه اعضا در آن است که به خدمت خدای تعالی به کار دارد.

و قال، قدس الله روحه: لا یضفوا قلبک إلا بتصحیح النیة یله؛ و لن یصفوا بدنک إلا بخدعة أولیاء الله. گفت: صافی نتوان کرد دل خود را مگر به تصحیح نیت خالص که از برای خدای تعالی استعمال کنی. و صافی نتوان کرد بدن خود را از کدورات، مگر به خدمت کردن اولیای حق و ملازمت صحبت ایشان نمودن از روی صدق.

و قال، قدس الله روحه: عمل واحد یصیر بالنیة أعمالا کثیرا. گفت: یک عمل که به نیت خالص از برای خدای تعالی کرده باشد ثمرهآ آن یک عمل بازگردد به عملهای بسیار.

وقال، قدس الله روحه: حیوة الاعهال وهلائها بالنثة گفت: حیات اعمال او هلاکا آن

وقال، قدس الله روحه: قتل النفس هی تقلیب النیة والقصد. گفت: قتل نفس در آن است که نیتی که شخصی از برای ریای خلق و یافت مرادات این جهانی و تمتعات شهوات نفسانی کرده باشد، و همگی میل و حرص نفس او در آن بود از آن نیت صادقانه بازگردد و قصد راه راست کند و به خدای تعالی بازگردد.

شیخ، قدس الله، در معنی القلیل عند الله کثیر فرمود که آن عملی که اندک باشد به نیت خالص نزد حق تعالی بزرگ قدر و بسیارنفع بود.2 شیخ، قدس الله روحه، گفت: نشانهآ عنایت حق تعالی در شأن بنده، آن است که او را به عملی صالح مشغول دارد تا پیروی صالحان میکند.

و گفت: تربیت به زبان اعمال باید، نه به زبان اقوال. و من کلامه، قدس الله روحه: عل رجل هی ألف رجل أکثر تاثیرا هن عظة ألف رجل فی رجل. گفت: عمل یک مرد در هزار مرد بیشتر تأثیر کند از پند و نصیحت هزار مرد در یک مرد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: عمل صالح که حق تعالی میفرماید: ،إن الدین اهنواو عملوا الصالحات کانت لهم جنات الفردوس (کهف: 157) آن است که نصیب نفس در آن نباشد و خاص از برای خدای تعالی کرده باشد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: هر کس که عملی کند به آشکارا تا دیگران اقتدا به او کنند، او هم چون کسی باشد که خلق را به خدای خوانده است؛ و مزد درجات بسیار یابد، مادام دوست ندارد که او را نزد ایشان جاه و منزلتی باشد. و عبدالله بن عباس، رضی الله عنهما، فرموده است: من عهل العلانیة ما یضاعف علی السر سبعین ضغآفا. قیل و کیف ذاک؟ فقال: اذا ععل العمل لیتأسأبه. گفت: از عمل باشد که به آشکارا کنند که به هفتاد درجات زیادت آید از عملی که به پنهان کنند. گفتند چگونه باشد این؟ گفت: چون عمل کند و نیت او آن باشد که دیگران ببینند یا بشنوند و موافقت و متابعت او کنند به آن عمل.

و گفت عمل پنهان فاضل تر است از عمل آشکارا. و عمل آشکارا فاضل تر است از عمل پنهان، آن کسی را که نیت و خواست آن بوده باشد که به آن عمل که دیگران ببینند یا بشنوند و به وی اقتداکنند.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: حق تعالی می فرماید: وانا لا نضیع آجر من آحسن عملاء (کهف: 35) اما احسان عمل شرط است. وتا دل شخص با دنیا وخلق بود، احسان عمل نتوان بود. بلکه احسان عمل آن بود که دل از جز خدای بردارد تا خدای به اخلاص پرستد. الإحسان أن تعبد الله کأنک تراه. و امثال این اشارات و عبارات به نور عقل می توان یافت.

و گفت: از جمله بی ms077 عقلی بنی آدم آن است که میل او سوی غفلت است، و همه آن کند و آن خواهد که زیان دین او در آن است؛ و او از غایت غفلت، نه خبر از سود دارد نه از زیان.

و گفت: آن که حق تعالی و تقدس در چند آیت، یاد میکند و می فرماید: ولکن اکثر الناس لا یغلمون و لکن اکثر الناس لا یعقلون، آن است که به اندک روزی که عمر اوست میبیند که مادر و پدر و فرزند و برادر و یار و رفیق و خویش و پیوند و بزرگ و کوچک از عقب یکدیگر از این عالم فانی جمله درگذشتند و روی در عالم باقی نهادند و اسباب و معلومات ایشان که به چند زحمت و مشقت در عین جهالت و غفلت حاصل کرده بودند و امید بسیار در آن داشته بودند چگونه رها کردند و رفتند و دیگران آن را چگونه به تاراج دادند و خوردند، و این جمله میبینند و هیچ اعتبار نمیگیرند. دیگر بی عقلی او آن است که اگر او را مرضی روی نماید قول طبیب جهود باور دارد و هر دارو که از آن تلخ تر نباشد به قول او بخورد تا شفا یابد، مادام که تب یکروزهآ او کفارات گناه یکساله اوست، و چند مرضهای خطرناک که باطن اوست، هم چون دوستی دنیا - که سر همهآ گناهان است -و خشم و غضب و کینه و حسد و غیبت و بهتان و دروغ و ظلم و فساد و شرک و نفاق، که موجب بدبختی دنیا و آخرت است، و دوای این جمله، حق تعالی در قرآن قدیم یاد فرموده است و آن را به عمل نمی آورد تا از این رنجها خلاص یابد. دیگر از بی عقلی او آن است که حق تعالی می فرماید که هر نفقهای که از برای من کنی و هر خیر و صدقه که از برای ms078 من بدهی، هر یکی عوض ده، بازدهم. و اگر خواهم، هر یکی که بدهی عوض آن هفتصد بازدهم. و اگر خواهم، چندان عوض بازدهم که شمار آن نتوان کرد. کما قال الله تعالی: ومثل الذین ینفقون آفوالهم فی سبیل الله، کمتل حبة أنبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مانة حبة والله یضاعف لعن یشاء والله واسع علیم، (بقره: 261) و این جمله میشنود و اعتبار نمیکند و هیچ کار به این معامله ندارد. و اگر درویشی یا صالحی پیش او رود و از وی سؤال

ثم قال الشیخ، قدس الله روحه: العقل ما یبعدک عن مراتع الهلاک. گفت: عقل آن است که تو را دور کند از چیزهایی که موجب هلاکت است. و حدیث صحیح است که خیر دنیا و آخرت بهعقل درتوان یافت. شیخ، قدس الله روحه، گفت: عقل نوری است از نورهای خدای تعالی. پس، هم چونان که آور2 نور خورشید بازمی پوشد، غفلت و طول امل نور عقل بازمیپوشد. شیخ، قدس الله روحه، گفت: تاریکی دل و خرابی دین اکثر از غفلت وطول امل4 است؛ یعنی امید به زندگانی دراز داشتن و اندیشهآ بهبود واپس داشتن و گوید: فردا بهتر آیم. و همه روز این میگوید و کار خود به فردا میاندازد، و در تسویفات همهآ عمر خود به هرزه میگذراند، مگر فردا بهتر آیم؛ بوک بعد از این نیکوتر شوم. و رسول، ms079 صلی الله علیه وعلی آله وسلم، چنین می فرماید: أکثر صیاح أهل النار واتسویفا. گفت: بیشتر گریه و نوحه و فریاد اهل دوزخ این کلمه باشد که گویند: «واتسویفا». یعنی وای از آن که کار خود به مهلت انداختیم به امروز و فرداکردن که مگر. موسی، علیه السلام، پسر خود را گفت: یا بنی، لا توخر التوبة، فإن الموت یأتی بغتة. ای پسر، توبه واپس مدار که مرگ ناگاه خواهد آمد. شیخ، قدس الله روحه، گفت: از شیخ سهل بن عبدالله تستری، قدس الله سره، پرسیدند که توبه چیست؟ گفت: التوبة ترک التسویف. توبه آن است که به نقد به خدای بازگردند و اندیشهآ فردا نکنند. قال الشیخ، قدس الله

تا کار جهان راست کنی دیر شود

ودچون دیر شود دلت ز ما سیر شود

قال الشیخ، قدس الله روحه: العبودیة الرجوع إلی الله تعالی فی کل شیء علی حد الإضطرار. گفت: عبودیت بازگردیدن است به خدای تعالی در همه چیزی که اسم بندگی در آن افتد و جد و جهد تمام در آن بنماید تا حدی [که]مضطر شود و هیچ قدرت دیگر او را در آن نبود؛ یعنی تا کوشش دارد، در آن بکوشد. اما شقاوت شخص از کاهلی و مهلت نفس است که گوید: بعد از این نیکو شوم. و همه روزه این میگوید، تا آن زمان که مرگ برسد و دست تهی درگذرد. پس دوایی این علت [را] نیست، مگر صحبت صالحان و نیک مردان. شیخ، قدس الله روحه، گفت: برکت و جمعیت و سلامت و عافیت در صحبت درویشان و صالحان است. پس، اگر درویشی بینی که از صحبت درویشان تجاوز کرده ms080 است، بدان که آن از علتی خالی نیست. و هر درویش که نه در صحبت درویشان میباشد خود را بود و از وی هیچ کار نیاید؛ و اگرچه طاعت و عبادت بسیار کند، هیچ برکت نیاورد. و گفت: مرد از یکروزه صحبت درویشان که از روی صدق و طلب با ایشان صحبت دارد چندان فایده یابد که به عمرها که به تنهایی بوده باشد بدان نرسیده باشد.

و شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر درویشی در صحبت درویشان باشد و در دل او تفرق و تجسس و نادوستی در حق ایشان باشد، در صحبت ایشان نابودش بهتر. و خود چنین کس در صحبت ایشان نتواند بود.

و گفت: هرکس که در صحبت درویشان باشد و دل درویشان از وی خوش نیاید و دیدن وی آزار خاطر درویشان باشد، او را زیان کارتر است از آن که صد سال در

و قال الشیخ، قدس الله روحه: من علامة الشقاوة أن یرزق صحبة الصالحین ولا یحترم لهم. گفت: از نشانهآ شقاوت آن است که صحبت صالحان روزی [وی] شود و حرمت ایشان ندارد.

و قال: الدولة وحشیة، فقیدها باکرام الأولیاء والصالحین. گفت: دولت گریزان است؛ بند کنید آن را به کرامین1 داشتن اولیا و صالحان.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: بر تو باد که در پناه کسی از کسان خدای گریزی، تا شیطان و بلا از تو بگریزد. نبینی که چون ظالمی در خانهای نزول کند، چون او را معلوم شود که نزولگاه او به کسی از خواص سلطان تعلق دارد، برخیزد و زود بگریزد و برود. و اگر چنان که تو خود را نگاه خواهی داشت، ضایع تر از تو هم تو خواهی بود. و چون در حمایت دوستی از دوستان خدا باشی، در حمایت خدای بوده باشی؛ زیرا که میان خدای و دوستان او مغایرت و جدایی نیست.

و گفت: جهد آن کن ms081 که خود را در فتراک درویشی بندی، تا تو را از مهلکهها بگذراند و به امنگاهی رساند، که از من و تو به طریق استعدا[د] کاری نخواهد آمد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر پادشاهی در صحبت درویشان پیوندد، منت درویشان بر وی است؛ و خطا باشد اگر در خاطر او پدید شود که درویشان صحبت مرا فخری است؛ بلکه صحبت درویشان فخر و شرف و مرتبت دین و دنیا و آخرت اوست؛ زیراکه او طالب هدایت است از ایشان؛ کما قال الله تعالی لنبیه: یمنون علیک ان أسلموا قل لا تمنوا علی اسلامکم بل الله یمن علیکم آن هذیکم یلایمان إن کنتم صادقین، (حجرات: 17) . شیخ، قدس الله روحه، گفت: سه چیز بر سه چیز دلیل است: نفقه بر کسب دلیل است: هم آنجا رود که آورده است. خیر به خیر و شر به شر. و همنشین دلیل معاملهآ شخص است با هر گروهی که صحبت دارد: هم آن کند که

شیخ، قدس الله روحه، گفت: این دولت وسعادت و قبولیت به مداومت صحبت درویشان و خدمتکاری ایشان یافت میشود. پس، جهد کنید تا از محبان و کسان خدای باشید و از حالات و مقامات ایشان خبر یابید. و اگر این نتوانید، سعی کنید که متابعت ایشان کنید با انواع عبادات و طاعات و طریقی که ایشان رفتهاند. و اگر این نتوانید، بکوشید تا از دوستان و محبان ایشان باشید تا بی بهره نمانید. و جهد کنید که به خدمتکاری ایشان قیام نمایید و پیوسته چیزی کنید که دل ایشان از آن خوش آید تا از جملهآ مقبولان ایشان باشید که هرکس که قبول جان و دل ایشان شود، مقبول حق بود و مقبول جمله دلها باشد و هرگز مردود نشود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: از نشانهآ عنایت حق ms082 تعالی در شأن بنده آن است که انس او با درویشان بود و نشستن او با ایشان باشد و دوستار و خدمتکار ایشان باشد. و بالله التوفیق. شیخ، قدس الله روحه، گفت: هیچ عمل نزد خدای تعالی فاضل تر از آن نباشد که برادری از برای خدای دوست داری. و گفت: حق تعالی وحی کرد به موسی، علیه السلام، گفت: یا موسی، هرگز از برای من کاری کردهای؟ موسی، علیه السلام، گفت: إلهی، صلیت لک و صمیت لک و تصدقت لک و ذکرت لک. خداوندا، نماز و روزه و صدقه از برای تو کردم. فقال الله تعالی: الصلوة لک برهان والصوم لک جنة والصدقة لک ظل وذکری لکن نور، فأی عمل عملت لی؟ حق تعالی گفت: نماز تو را برهانی است و روزه تو را سپری است و صدقه تو را سایهای است و ذکر من تو را نوری است؛ پس کدام عمل از برای من است؟ موسی گفت: الهی دتنی علی عمل هولک. خداوندا، راه نمای مرا به عملی که آن تو را بود. فقال الله؛ هل والیت بی ولیا هل عادیت بی عدوا قط؟ حق تعالی گفت: هرگز دوستی از دوستان من از برای من دوست داشتهای؟ هرگز دشمنی از دشمنان من از

شیخ، قدس الله روحه، گفت: عبدالله طاهر، که امیر خراسان بود، سیرتی نیکو داشت و فقرا و صلحا دوست داشتی. روزی، به خدمت شیخ محمد بن اسلم طوسی، رحمة الله علیه، رفت تا او را زیارت کند. شیخ محمد او را بار نداد. روز آدینه بود؛ بنشست تا آخر وقت که شیخ محمد بیرون آمد. چون روی او بدید، روی بر خاک نهاد و گفت: ای خداوند عزیز، محمد بن اسلم از برای تو مرا دشمن میدارد که من بندهای بدم، و من از برای تو او را دوست ms083 میدارم که او بندهای نیک است. چون این هردو از برای تو است، این بد را در کار این نیک کن. این بگفت و بازگشت و شیخ را تشویش نداد. و آخر کار او را بدین کلمات بخشیدند که از روی صدق از وی به ظهور آمده بود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح است که حق تعالی میفرماید که حق است محبت من کسانی را که یکدیگر دوست می دارند از برای من. و حق است محبت من کسانی را که [با] یکدیگر مصافحه کنند از برای من. و حق است محبت من کسانی را [که] یکدیگر زیارت کنند. و حق [است] محبت من کسانی را [که] به یکدیگر پیوندند از برای من. شیخ، قدس الله روحه، گفت: ابن عطا، قدس الله روحه، فرموده است: کل وصلة أخوة هنقطعة إلا ما کان فی الله عزوجل؛ فإنه کل وقت فی زیادة. گفت: همه وصلت و دوستین منقطع خواهد بود، الا آنچه از برای خدای باشد، که در دنیا و آخرت در زیادتی است؛ و با وجود درد دین، این دولت و سعادت یافت میشود. شیخ، قدس الله روحه، گفت: رونق و زینت و آرایش این کار در درد دین است؛ و بی درد دین این دولت و سعادت یافت نمیشود. پس گفت، بیت:

درد میباید تو را در هر دمی اندکی نه، عالمی در عالمی

تا مگر آن درد ره پیشت برد وز وجود خویش بی خویشت برد

129

تا چنین دردی نیاید در دلت زندگی هرگز نیاید حاصلت

و گفت: در این راه دردی چنان باید که سالک را ناپروایی هر دو جهان گرداند و یک طرفة العین از خدای به خلق نپردازد. من غمض عن طرقة عین لم تفتد إلیه أبدا. شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابوالحسن خرقانی، قدس الله سره، فرموده است که هرکه یک اندیشهآ خلاف طریقت در خاطر او بگذرد، ms084 ده ساله راه رفته بازپس افتد. لاجرم هر کسی که قیمت این کار نداند، تعظیم آن نشناسد و قدر آن نداند، تهاون بالأمر من قلة المعرقة بالأمر. بیت: گر بی خبران قیمت این درد ندانند ای عقل تو باری به یقین بینی و دانی فرعون وعذاب ابد [و] ریش مرصع موسی وکلیم الله، چوبی و شبانی

شیخ، قدس الله روحه، گفت: درد میباید تا درمان پذیر شود.

جان وی، ای جان من نبرد دوایی هرکه دلش درد این حدیث ندارد جان وی، دعوی عشق ار کنی به مجلس عشاق سوز دل و آب دیده سازگوایی

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ فضیل عیاض، قدس الله روحه، در آخرکار عزلت گرفت و متواری شد. اصحاب حدیث جمع شدند برفتند به در خانهآ وی و در بگرفتند. فضیل چون از ایشان خبر یافت، سر از دریچه بیرون کرد گریان و سوزان و از تحسر محاسن خود میگند. فقال: علیکم بالقرآن، علیکم بالصلوة، علیکم بالذکر، لیس هدا زمان حدیث؛ انما هذا زمان بکاء و تضرع و استکانة و دعاء لدعاء الغریق. گفت: بر شما باد که به قرآن خواندن و زاری کردن و ذکر گفتن مشغول شوید، که این زمان حدیث نیست؛ بلکه زمان گریه و تضرع و مسکینی و فروتنی است و دعاکردن غرقه شدگان. قال: انما هدا زمان اخفظ بسانک و آخف أشغالک و عایج قلبک و خذ ما تعرفه ودع ما تنکره. پس گفت: این زمان آن است که زبان خود را نگاه داری، و خود را از آشغال سبک گردانی، و علاج دل خود کنی، و آنچه تو را سودمند بود فرا گیری و آنچه تو را زیان دارد رها کنی.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: از نشانهآ درد دین آن است که در جملهآ مرادات بر خود ببندی و در جملهآ نامرادی بر خود بگشایی. تا تو خود را چنین نسازی، هیچ گشایش پدید نشود. چون تو از ms085 این طرف در رسم و عادات و قسم مرادات بر خود

شیخ، قدس الله روحه، گفت: حدیث صحیح است که حق تعالی روز قیامت گوید: ای اولیای من، دراز بازکشید انتظار کردن من شما را در دنیا. به درستی که خشک شد لبهای شما در دنیا از تشنگی و مجروح شد چشمهای شما از گریه و به پشت بازچسبید شکمهای شما از گرسنگی. پس، امروز روز نعمتهای شماست. «کلوا وآشربوا هنینا بما آسلفتم فی الأیام الخالیه،. (الخافه: 24)

شیخ، قدس الله روحه، گفت: روزی، شیخ احمد حواری به خدمت شیخ خود، ابوسلیمان دارانی، رحمة الله علیهما، رفت. و شیخ احمد کان درد و سوز و غم و اندوه بود. چون شیخ ابوسلیمان او را بدید، گفت: یا أحمد الحواری، جوع قلیل وعری قلیل و ذل قلیل وفقر قلیل وصبر قلیل و قد انقضت عنک أیام دنیی، فها جوابک غدا عند رب العالمین؟ یا احمد، تو را گرسنگی و برهنگی و خواری و درویشی و صبر اندک است، و تو را در این کم بضاعتی روزگار دنیاگذشت؛ فردا چه جواب خواهی داد نزد رب العالمین؟ شیخ احمد حواری که مرد کار بود با او این خطاب میرود، بیت:

ای برادر حال بیکاران مپرس

شیخ احمد، قدس الله روحه، گفت: عامر بن قیس، رضی الله عنه، فرموده است: إن الأمر جد؛ إن الأمر جد: الجد الجد؛ فل تخایطوهم بالهزل. گفت: به درستی که این کار همه جد است؛ این کار همه جد است؛ پس جد به کار آورید و در این کار جد نمایید و به هزل آمیخته مکنید.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر سلطان درد در سینهآ سالک سر برزند، جمله صفات نفس سوخته آید و سر فطرت غیب، که نور معرفت است، ظاهر گردد. پس، در این راه، سوختهآ صاحب درد میباید تا این کار از وی برآید.

نکتهآ ms086 نور در مکنون حجر مستور است؛ چون سوختهای بیابد، در وی رسیدن حاصل وقت داند فی الحال. بیت: برقی که ز میغ آن جهان روی نمود چون سوختهای نیست کرا دارد سود در هر دو جهان سوختهای میباید تا برق که میجهد در او افتد زود

شیخ، قدس الله روحه، گفت: این کار به بازی نیست و به آرزو و تمنا راست نیاید و به لاف و دعوی این کار ز پیش نتوان برد و به سالوسی و زراقی و نیک نامی این معنی یافت نمیشود؛ بلکه سوختهآ صاحبدرد مجرد آزاد باید که جان عزیز خود در این راه صادقانه دربازد تا برخورداری یابد. هرکس که او را دردی نبوده است درمان پذیر نشود. بیت: جلاب وصل وشربت درمان طمع مدار

چون تیر درد در دل و در جان ندیدهای پس، اصل این کار درد دین است، و بی آن امید وصل نیست. انما حرم الوصول بتضییع الأصول.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: زاهد ابوبکر همدانی، رحمة الله علیه، از عنفوان شباب در این کار آمده بود؛ و از اول جوانی تا آخر عمر ورد وی آن بود که جملهآ شب تا روز بر پای بایستادی؛ و بسیار بودی که در شبهای زمستان او را تب لرز بودی و از سختی میلرزیدی و هم چنان بر پای ایستاده بودی. خادم وی نزدیک او رفتی و گفتی: این مخدوم، آخر لحظهای قرارگیر و ساعتی بنشین چندان که این تب از وجود تو برود. گفتی: چگونه بنشینم چون مرا نمی گذارند.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: حاجی منصور، که مرید زاهد ابوبکر همدانی بود، روزی از زاهد ابوبکر، رحمة الله علیه، سؤال کرد وگفت: یا شیخ، پیر شدی و این زمان تو را ضعفها روی نموده است و قوت جوانی نمانده است؛ آخر تاکی خود را رنجه داری و همهشب تا روز بهپای بایستی؟ گفت: بقای خدای باشد، هم چنین ms087 بایستم. وشیخ حسن خرقانی، قدس الله سره، هم به این عبارت، فرموده است که تا خدایی خدا باقی است، درد ابوالحسن باقی است.

شیخ گفت: شیخ جنید، قدس الله سره، فرموده است که هیچ کس را ندیدهام در عبادت کامل تر از شیخ سری سقطی، رحمة الله علیه، که نود و هشت سال بر وی بگذشت که پهلو بر زمین ننهاد، مگر در بیماری مرگ. و سخن اوست که ای جوانان، کار به جوانی بکنید پیش از آن که به پیری رسید و ضعیف شوید و در تقصیر بمانید؛

شیخ، قدس الله روحه، گفت: جملهآ موجودات در این عبودیت و درد و سوز مردانه تر از من و تو در کارند، تا نپنداری که این کار تو را افتاده است و بس.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ظهیرالدین بزغش، رحمة الله علیه، حکایت کرد که وقتی در خدمت پدر خویش، شیخ نجیبالدین، رحمة الله علیه، بودم در قریهآ جوال، از ناحیهآ شیراز، و جمعی از فقرا در خدمت پدر بودند و شیخ احمد شهرهوردی نیز حاضر بود، و درویشان دست قولی میگفتند در بام خانهای که به نردبان چوبین به آن بام میبایست رفت؛ و درویشان همه در سماع و ذوق بودند. در اثنای سماع، ناگاه دیدیم که گاوی از آن نردبان چوبین به بالا آمد، نعرهزنان و فریادکنان در میان حلقهآ سماع آمد و با درویشان میآمد و میرفت و بانگی عجب میکرد، و درویشان همه باز احوال آن گاو افتادند و تعجب مینمودند. و شیخ احمد شهره[وردی] خود در ذوق بود و از ms088 دیدن آن گاو ذوق وی زیاده شد و پای آن گاو برمیگرفت و بوسه بر پای میداد و نعرهها میزد و میگفت: تو باری چه بود؟ تو باری چه افتاد؟ و گاو هم چنان نعره میزد و درویشان گریه کنان و زاری میکردند. تا بدانی که جملهآ مخلوقات از این درد و طلب خالی نیستند. عشق تو ز هر بی خبری خالی نیستدرد تو ز هر بیبصری خالی نیست چندان که درین خلق جهان مینگرم سودای تو از هیچ سری خالی نیست

شیخ، قدس الله روحه، گفت: بزرگی فرموده است که اگر سینهآ موری بشکافی، از این معنی پر یابی. و این نظر نه هرکسی را بود. ماتم زده را نبیند به جز ماتم زده؛ و صاحب درد ننشیند مگر با صاحب درد. کل طانر یطیر مع شکله، و کل ناظر ینظر مع مثله. بیت:

دوای درد از صاحب دلان جوی که درمان تو هم صاحبدلاناند

شیخ، قدس الله روحه، گفت: سالک را اول درد میباید، تا درمان پذیر شود.

نه زمین برجای ماند نه مکان زانکه گر پیری نماند در جهان نه ms089 کی جهان بی قطب باشد پایدار آسیا بر قطب باشد برقرار گر نماند در جهان قطب زمان کی تواند گشت بیقطب آسمان پیر هم هست این زمان پنهانشده تنگ خلقان دیده در خلقان شده گر تو را دردیست پیر آید پدید قفل دردت را پدید آید کلید شیخ، قدس الله روحه، گفت: کار عنایت حق دارد. تا عنایت حق در شأن بنده نباشد، از وی این کار نیاید. و تا عنایت حق نباشد، این کار از پیش نتوان برد. بیت: یک ذره عنایت تو ای بندهنواز بهتر ز هزارساله تسبیح و نماز تا بنده بداند آن که اندکی عنایت بهتر از بسیاری خدمت. العنایةآ تهدم الجبایة، والعنایة توحب الولایة والعنایة تورث الهدایة. کما قال الله تعالی: وإن الدین سبقت لهم منا الحسنی، (الانبیاء: 151) . علت نجات خلق اندر کثرت خدمت ننهاد، بلکه در سبقت عنایت نهاد، تا بنده بداند که آزادکردهآ فضل و عنایت حق است، نه آزادکردهآ هنر خویش. شیخ، قدس الله روحه، گفت با جمعی که گویند وقوموا یله قانتین،، ایشان به سر

خواننده تو باش نزد خویشم تا مرکب پیبریده رانم

در دیده به جای1 دیده بنشین تا نامهآ نانبشته خوانم شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکه را از این دوست نصیبی ننهادهاند چه توان کرد؟ طپانچه2آ قضا و قدر میخورد و در حسرت و محنت به سر میبرد، حتی یبلغ الکتاب أجله. آری، چه توان کردن چو هیچ نمیتوان کردن؟ لیس الفرار من القدر. بیت:

با قضا برنمیتوان پیچید با قدر برنمی توان آمد اگر عنایت حق تعالی باشد، هدایت به ظهور پیوندد؛ و اگر توفیق رفیق گردد، بختیاریها کنند؛ و اگر نبود، بیت: اگرچه چاره کنم چون ز بخت یاری نیست

وگرنه هجر توام هیچ اختیاری نیست هزار چاره برانگیختم وصالت را

ولی ms090 چه سود که دولت به زور و بازو نیست دولت از آن جمله نیست که به حیله حاصل آید، یا به تدبیر جذب آن توان کرد. بیت:

کارها با قوت از بنیاد به دولت و اقبال مادرزاد به شیخ، قدس الله روحه، در اثنای فواید که فرمودی، این ابیات بسیار خواندی: نگر تا حلقهآ اقبال ناممکن نجنبانی

سلیما، ابلها، لابل که محرومی ومسکینا سنایی گرچه از روی مناجاتی همی گوید

به شعری دید حرص آن که باید دیدهآ بینا که یارب مر سنایی را سنایی ده تو در حکمت

چنان کز وی به رشک آید روان بوعلی سینا

که با بخت زمرد برنیاید کوشش مینا برو جان پدر، تن در مشیت ده که دیر افتد

ز یأجوج تمنا رخنه در سد «ولو شینا» بلی از «جاهدوا یکسر» به دست تست آن رشته

ولی از «جاهدوا» هم برنخیزد هیچ بی «فینا» به استعداد یابد هرکه از ما چیزکی یابد

تو اندر بدو فطرت [

شیخ، قدس الله روحه، گفت: کار به آرزو برنیاید. اگرگیاه سبر خواهد که بخت زمرد یابد، خیال محال بود. هرکه را بخت ندادهاند اگر بر سر تخت نشیند، سلطان نشود. رو بخت طلب کن مطلب تخت که ناچار

هرجا که نشینی، همه تختست چو بختست

شیخ، قدس الله روحه، گفت: مادر سکندر پسر خود را این دعا بسیار کردی: رزقک الله حظا یخدمک به ذوای] العقول؛ ولا رزقک عقلا تخدم به ذوی الحظوظ. خدای تعالی تو را روزی کناد بختی که به سبب آن بخت، خدمت کنند تو را خداوندان عقول. و تو را روزی مکناد عقلی که به سبب آن عقل، خدمت کنند خداوندان بخت. از این جهت گویند: إفراط العقل مضر بالجد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، فرموده است:1 عیبک مستور ما أشعدک جدک. یعنی عیب تو پوشیده باشد، مادام ms091 که بخت تو را یاری کند. یقال: إذا أقبل البخت باضت الدجاجة علی الوتد. وإذا أدبر انشق الهاون فی الشمس. گویند: چون بخت روی آورد، مرغ تواند که بر سر میخی بیضه نهد. و چون بخت پشت کند،

تا رهبر تو نفس بدآموز بود بخت تو مپندار که پیروز بود

تو خفته به ناز و شب عمرت کوتاه ترسم که

ترسم که چو بیدار شوی روز بود

شیخ، قدس الله روحه، گفت: از آثار بخت و دولت آن است که شخص به صاحب دولتان نزدیک شود و کردار ایشان او را کرامت گردد؛ که سعی و کوشش و جد و اجتهاد شخص هم از نشانهآ بخت و دولت است. بیت: کس در عالم به گل عذاری نرسید

تا بر دلش از زمانه خاری نرسید چون شانه که تا سرش به صد شاخ نشد

دستش به سر زلف نگاری نرسید شیخ، قدس الله روحه، گفت: تصوف کسبی نیست و این دولت به تعلیم و تلقین راست نیاید و از مداد وکاغذ درنتوان یافت. بلکه آن عطایی است و آن عنایت محض است. حق، تعالی و تقدس، هرکه را خواهد داد. چون این کلمات فرمودی، گفتی، بیت: دفتر صوفی سواد [و] حرف نیست جز دل اسفید همچون برف نیست صوفی ای نتوان به کسب آموختن در ازل این خرقه باید دوختن تا بود یک ذره هستی در میان برکناری از صفای صوفیان جد و جهدت ms092 را جزایی دیگرست صوفیای کردن ز جایی دیگرست راست ناید صوفی ای کردن به کسب خر کجا گردد به جد و جهد اسب لیک گر دولت رسد از جای خویش یک خر عیسی بود صد اسب بیش

و گفت: از صفات اولیای حق چند چیز است که حق تعالی ایشان را کرامت کرده است که دیگران از آن محروماند. اول، حشمت بیگفتار و سیاست بی آزار و دولت بی میراث.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابونجیب سهروردی، رحمة الله علیه، فرموده است که سه چیز از صفات اولیای حق است: علم بی تکرار، و روزیی بیکسب، و جاهی بی نصیب.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، فرموده است: اذا أحب الله عبدا البسه صورة من صورة ونفخ فیه روحا من ازواچه حتی ینقاد له کل حبر و مدرو ییتواضع له کل حیوان و سبع. و گفت: چون دوست دارد خدای تعالی بندهای را، [بپوشاند] او را لباسی از صفات خود و دردمد در وی روحی از روحهای خود، تا مطیع و منقاد او شوند جملهآ سنگ و کلوخ و تواضع کنند او را جملهآ حیوانات و دد و دام کوه.

و گفت: حدیث صحیح است که حق تعالی میفرماید: من کان لی مطیعا لنت له ولیا قلیتق ی و لیحطن علم؛ قوعزتی و جلالی و عظقتی و کبریانی لو سألنی أن أزیل الدنیی لأزنتها له. حق تعالی میفرماید که آن کس که مرا مطیع و فرمانبردار باشد من که خداوندم دوست و یار و کارگزار او باشم. گو اعتماد کن به من و بخواه هرچه میخواهد، که به عزت و جلال و عظمت و کبریایی من که اگر بخواهد از من آن ms093 که دنیا نیست کنم، آن را نیست گردانم از برای حرمت او.

و گفت: شیخ محمد مجریری، رحمة الله علیه، فرموده است: إن الله تعالی إذا أراد إظهار حکم فی عباده، قید ألسنة أولیانه حتی لا یدعونه؛ قإنه یستحیی أن یردهم. گفت: چون

و گفت: بزرگ ندارد قدر و قیمت اولیای حق، الآکسی که بزرگ قدر باشد.

و گفت: حدیث صحیح است که چون مردی از اهل بهشت وفات کند که او از جملهآ اولیای حق یود، شرم دارد خدای تعالی که عذاب کند آن کس را که جنازهآ او بردارد و آن کس که از پی جنازهآ او برود و آنکس که نماز بر وی کند. و راوی این حدیث جابر بن عبدالله، رضی الله عنه، گفت: از آن زمان که این حدیث شنفتم از رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، حمل هیچ میت فرو نگذاشتم به امیدواری این حدیث.

وقال رسول الله، صلی الله علیه و علی آله و سلم: من أکل مع مغفور له أو جلس عند منفور ته غفرله. گفت: آنکس که چیزی خورد با آنکس که او را آمرزیدهاند او را بیامرزند.

و قال: أولیاء الله الدین تظروا الی باطن الدنین حین نظر الس إی ظاهرها. گفت: اولیای خدای کسانیاند که نظر کنند در باطن دنیا، آن هنگام که نظر کنند مردم به ظاهر آن.

و قال: إن أتر عقل الوجل الصالح لیدرک البطن السابع من الشخص. گفت: به درستی که اثر عمل مرد صالح دریابد بطن هفتم از ms094 او. یعنی برسد برکت آن به هفت فرزندان او.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: اولیای حق، سبب فلاح ونجات خلق خدایاند، هم در دنیا و هم در آخرت؛ که در هرکجا ایشان باشند، بلا و خشم خدای به آنجا نرسد؛ و جملهآ بلاها و فتنهها چون به ایشان رسد، فرو نشیند و نیست شود.

وگفت: حدیث صحیح است که چون مؤمن قدم اندر صراط نهد، آتش دوزخ در زیر قدم او افسرده شود، هم چنان که افسرده شود چربش بر روی طبق.

وحدیث صحیح است که قومی بیایند بر در بعشت و گویند: نه خدای تعالی ما را وعده کرده بود که درآیم به دوزخ؟ ایشان را جواب گویند که شما گذ شعید برآن و

و نیز حدیث است که چون مؤمن به کنارهآ دوزخ رسد، دوزخ به آواز آید و گوید: بگذر ای مؤمن، که نور تو آمد و آتش مرا فرو نشاند.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: اولیای حق ایشاناند که ثقل وجود مزاحم ایشان نباشد و ایشان از بلای دوزخ وجود خلاص یافتهاند. فصل دهم در شرح وجود و قالب شیخ، قدس الله روحه، گفت: وجود شخض به حقیقت دوزخی بزرگ است که هر بلا و فتنه که به شخص میرسد همه از نتیجهآ اوست، و جمله خواری و رسوایی دنیا و آخرت کسب اوست. بیت:

کل بلائی علی منی یاتیتنی أخذت عنی

هر بلایی که بر منست ز تن کاجکی من گرقتنی از من تا از این زحمت و بلا و مشقت که دم به دم از حوادثات مرا روی مینماید خلاص یافتمی: تا آن که من نبودم، آسوده بودم از غم

رنج من از من آمد، ای کاج من نبودی جان بود همچو خورشید، در ابر تن نهان شد

بینور از آن بماندم، کاجی که تن نبودی تا بنجاس1 تیر بلیات و حادثات نکشتیمی. بیت: دانی ms095 چه حکمتست که فرزند را پدرمنت ندارد ار دهدش ر یعنی درین جهان که محل حوادثست در محنت وجود تو افکندهای مرا

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابوالحسن خرقانی، قدس الله سره، فرمود که روزی در خلوت نشسته بودم، شخصی از هوا درآمد و قدری نان بر ورق انجیر نهاده بود، مرا داد و گفت: مرا دعاکن، باشد که از کفر تن بازرهم. و در هوا بازشد. دوم روز

شیخ، قدس الله روحه، گفت: روح را که در وجود محبوس کردند، حکمت آن بود که روح در عالم اصلی به ظهور آمد بی حجاب بود و در میان نعمت وصال برآمده بود، و قیمت آن نعمت نمیدانست و در صحرای عدم بی درد و غم آسودهوار، خلیع العذار1، پرواز میکرد و از ذوق و شوق و مودت و محبت و جمیع مقامات و درجات بی بهره بود و از مشاهدهآ خود بیخبر بود؛ به ضرورت او را آیینه ای می بایست که جمال خود مشاهده کند و خلوتی میبایست که در آن اربعینی برآورد، کمالیتی حاصل کند؛ دل را آیینهآ او ساختند و جسم را خلوت او کردتد. آنگاه، او را از ms096 عالم وصال روی در عالم فراق دادند تا درد و سوز و محبت و اشتیاق در وی پدید شود و آرزوی حب الوطن من الإیمان در او سر برزند و از این عالم ناپروای گردد و به هیچ التفات نکند و طالب مرجع و معاد اصلی گردد و به قدم عیودیت درآید، تا در هر مقامی از مقامات این راه که برسد، نوری او را به تازگی حاصل آید و از این سفر کمالیتی حاصل کند. اشارت ساهروا تغنموا مراد جز این نبوده است. بیت:

سفر را گر چنین قدری نبودی مه نو از سفر بدری نبودی

شیخ، قدس الله روحه، گفت: وجود سبب حجب ساختند تا روح را بیازمایند که در این غیبت چگونه خواهد بود، که دوست از غیبت توان شناخت که شرایط

دوست میبینی که او چون رنج دشمن میکشد از برای آن که تا مرهم شود در دیدهها

توتیا خود را به پیش زخم هاون میکشد

شیخ، قدس الله روحه، گفت: دشمن شخص وجود اوست که نفس و هوا و شهوت همه از بهر او در کارند، و هر بدبختی که شخص را حادث میشود جمله از نتیجهآ ساز و تربیت و دربایست اوست. پس، تا وجود خود را دشمن ندارد، به خدای که به خدای دوست نشود هرگز. هر وجودی کان به صحرا آمدهست سایهآ سیمرغ زیبا آمدهست چون تو گم گشتی چنین در سایهای کی ز سیمرغت رسد سرمایهای

شیخ، قدس الله روحه، گفت که هرکس که به وجود خود مشغول شد به خودبینی و منی و مایی، که درخت لعنت است، گرفتار شد. من و تو یک، دو من زهرست ms097 در کار کز آن یک جو شود کوهی نگونسار

و گفت: وجود خود منگر و هستی خویش مبین و اصلا خود مباش، تا آنچه مطلوب است بی توقف بر تو بی تو مکشوف شود و کارهای مشکل بر تو آسان گردد. و من کلامه، قدس الله روحه:

در حجابی تو هم ز هستی خویش ورنه آن ماه نو نه پنهانست

با وجود تو مشکلست این راه گر نمانی تو سخت آسانست

شیخ، قدس الله روحه، گفت: روزی شیخ ابوسعید ابوالخیر، قدس الله سره، در راه میرفت وخواجه حسن، که خادم او بود، از پیش شیخ میرفت. شیخ او را گفت: یا حسن، از پیش مباش. حسن بازپس ایستاد. گفت: از پس مباش. حسن بر راست شیخ ایستاد. گفت: از راست مباش. حسن بر چپ ایستاد. گفت: از چپ

که آن گه خوش شوم با او که من بی خویشتن باشم مراگر مایهای بینی بدان کان مایه او باشد

بروگر سایهای بینی بدان کان سایه من باشم

شیخ، قدس الله روحه، گفت: در عرب به تمثیل گویند: إن تقدم نحر و إن تأخر هقر. یعنی، اگر پیش رود بکشند؛ و اگر بازپس رود پی کنند. در این معنی گویند، بیت:

چو در هر خانهای بینی شه انگیز چرا شطرنج میبازی فرو ریز

از آن گویند بیرون شو ز خانه که تا اصلا نباشی در میانه

شیخ، قدس الله روحه، گفت: کاری کوچک نیست که آدمیزاد را بدان مقید کردهاند که در عبودیت استقامت نماید و از آن تجاوز نکند.

رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، گفت: آیة: وقاستقه کما أمرت (هود: 112) مرا پیر کرد. و گفت: یا لیت رب محمد لم یخلق محمدا. ای کاج که خدای محمد نیافریدی ms098 محمد را. ابوبکر صدیق که خلیفهآ رسول الله بود گفت: تیتنی لم أئن. ای کاج که من نبودمی. و علی هذا، انبیا و اولیا این کلمات گفته[اند] که «ای کاج که ما را نیافریدندی» و همه فریاد از وجود خود و نگریستن قالب خود و دیدن عالم اجسام میکنند. و آنان خواستهاند که ایشان را هم چنان در عالم ارواح رها کردندی و بدین عالم نفرستادندی.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون مجنون درکشاکش عشق لیلی فتاد و سلطنت عشق روی در نهاد او نهاد، زمانی آزادی طفلی یاد آورد که با لیلی رمهآ بزغاله به چرا میبردند و از این دار و گیر آسوده بودند و انشاکرد و گفت:

صغیران نرعی الیهم یا لیت إننا الی الیوم لم نکبر ولم تکبر والبهم یعنی من و لیلی هردو کوچک بودیم و شباانی] رمهآ بزغاله میکردیم. ای کاج که ما هردو بزرگ نشدمانی و آن بزغالهها نیز هیچ یک بزرگ نشدی، تا امروز بدین درد بلا

شیخ، قدس الله روحه، گفت: مضرت وجود آن است که نصیب حظ او همه از این عالم است و فکر [و] اندیشهآ او همه در این عالم است و نظر او جز در این عالم فانی نیست و شناخت این عالم بیش ندارد و همه میل او این جهانی است و انس او همه با این عالم است. و این جمله نتیجهآ دوری است از خدای. و نفع او آن است که چون توفیق حق دررسد، او را از این جمله بازتوان آورد و به خدای مشغول توان کرد. و گفت: مثل وجود مثل باز وحشی است: سالها او را دیده از این عالم برباید دوخت و او را به هر انواع تربیت داد، تا انس یابد، تا صاحب خود او را شکار آموزد، و تا آنچه مطلوب است به ایام صید افتد.

شیخ، قدس الله روحه، این کلمات ms099 بسیار گفتی که وجود شخص کارخانهآ بزرگی است که بسی اسرارهای خدای در او تعبیه است که علم کس بدآن نرسد. پس گفتی: تبارک اللهآ رب العالمین، تبار الله رب العالمین. و چند بار تکرار کردی؛ آنگاه گفتی، بیت: دل به جان شد، جان فرو آمد به جسم کس ندارد زین عجایبتر طلسم فتبارک الله أحسن الخالقین. شیخ، قدس الله روحه، گفت: بندگان خدای دو قسماند: یکی ملوکاند که حظ ایشان عز مملکت است. دیگر رعیتاند که قسم ایشان امن و استراحت است. و این هردو در یک تن اجتماع [ز] پذیرد: یا رعیت بودن و راحت یافتن رغبت باید نمود و عنان جنیبت دولت فرو باید گذاشت. یا مهابت و عز شاهی اختیار باید کرد و دست از استراحت و راحت و فراغت و لذت بباید شست، تا رغبت در پناه دولت او امن واستراحت و عافیت توان یافت.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، فرموده است: السلطان ظل الله فی الأرض یاوی إلیه ثل مظلوم. پس، باید که هم چنانکه شفقت و

شیخ، قدس الله روحه، گفت: روز قیامت که اول چیزی که حساب خواهند از ملوک از عدل خواهند پرسید. پس، اگر عدل کار فرموده باشد، جملهآ اعمال سیئهآ ایشان به سبب عدل نگاه داشته باشد، عفو شود. و اگر، عیاذا بالله، از عدل محروم باشد، جمله اعمال حسنه ایشان به سبب بی عدلی هیچ محسوب نباشد و در عذاب گرفتار شود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: هر حاکم که او را که سعة الصدر نباشد عدل از او به ظهور نیاید؛ از آن جهت ms100 که هرکس که او را سلطان و حاکم گردانیدند مشورة بسیار کس با او خواهند کرد و اعمال رعایا بسیار نزد او خواهند برد و از آن اندیشههای بسیار در خاطر او پدید خواهد شد؛ پس، اگر نه سینهآ فراخ بود او را که این جمله در خاطر خود موقوف دارد تا به علم و عقل و رای و فکر و تدبیر صواب در آن تأمل کند و صواب از خطا نیک تمیز کند و سخن هرکس به جای خود نیک بشناسد و صدق و کذب هریک به برهان و امتحان نیک بداند به تأنی و آهستگی، چگونه عدل نگاه تواند داشت؟ و طریقهآ عدل وی آن بود که هرچه کند از روی علم و فتوای دین باشد، و از روی جهل و غضب هیچ کار نکند؛ اگر چنین کند، عدل نباشد و به فرمان شیطان کارکرده باشد؛ که رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، فرموده است: إذ استشاط السلطان تسلطه الشیطان. هرچه نه به فرمان خدای و رسول او بود موجب گرفتاری بود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت : روزی امیرالمؤمنین عمر، رضی الله عنه، حد شرع بر کسی میراند، و در اثنای حد آن شخص عمر را دشنام داد؛ عمر از حد زدن دست بداشت و لحظهای بنشست. پس برخاست و بقیت حد بر وی براند. یکی سؤال کرد که ای امیرالمؤمنین، تو را چه افتاد که چون دشنام از وی بشنیدی دست

شیخ، قدس الله روحه، فرمود که رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، فرموده است: من ولی من أمر أمتی شینا فخسفت سریرته، رزق [الهیبته] من قلوبهم؛ وإذا بسط یده و لهم بالمعروف رزق المحبة منهم؛ وإذا انصف الضعیف من القوی قوی الله سلطانه؛ و إذا عدل مد فی عمره. گفت هرکس که حاکم کردند به چیزی از کارهای امت من، پس سیرت او نیکو بود، هیبت او در دلهای ایشان روزی او گردد. و چون دست نیکویی و عطای او به ایشان گسترده شود، محبت او در دلهای ایشان نصیب او گردد. و چون داد مردم ضعیف از قوی ستاند، حق تعالی سلطنت او قوی گرداند. و چون عدل کار فرماید، برکت در عمر او پدید شود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: حق تعالی می فرماید: وتعاونوا علی البر والتقوی، (مائده: 2)، هیچ مدد اوفر و اعانت اکمل بدان نرسد که مضطری را از بند ضرر خلاص دهند و ملهوفی حزین را دریابند و قید هم و حزن او بگشایند. و این توفیق ملوک را کرامت کردهاند که تمامی استعداد در ایشان حاصل است.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: ابراهیم آعرج، که والی مدینه بود، از ابوهریره، رضی الله عنه، پرسید که در این کار که من هستم چه کنم ms102 که نجات و رستگاری من در

شاها، به مراد این جهان شاد مشو عقبی طلب و چو خاک بر باد مشو

حق داد تو را ملک، تو بیداد مشو

بر عدل بکوش و داد مظلوم بده حق داد تو

شیخ، قدس الله روحه، گفت: بعضی از ملوک سؤال کرد از صاحبدلی که ثبات این دولت و سلطنت که ما در آنیم چیست. گفت: در عدل و داد و خیرات. پس، هرگاه که بی عدلی ظاهر شود، علامت زوال دولت است. و در حدیث است که چون حکام در حکومت جورکنند، ایشان را دشمنان پدید شوند و به ایشان دلیر گردند.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: نواب1 عادل سبب ثبات دولت سلاطین و حکاماند. پس، گاه که در ملک ایشان رخنه پدید شود و دولت ایشان نقصان پذیر گردد، از نتیجهآ جورکننده باشد. پس، باید که وزرای ملوک و نواب حکام عادل و صالح و مشفیق3 باشند در حق رعایا، تا معموری ملک و ثبات دولت بود. و خطا باشد که ms103 حوالهآ مصالح رعایا به ظالمان و طامعان و فرومایگان کنند، که ایشان نتیجهآ زوال دولتاند.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: درگوشهآ تاج نوشیروان این کلمات نوشته بود: « ثوة بوا آن الققل لالیه إذ قأنوا طلبوا ق قالی المور فإذا تالو فهاذافوا یقلله الاحرار، یعنی، فرومایگان

شیخ، قدس الله روحه، گفت: در آن زمان که خلافت به امیرالمؤمنین عمر بن عبدالعزیز، رضی الله عنه، رسید، شرح حال خود به امام عهد خویش، عالم دین دار، امام سالم، رحمة الله علیه، نبشت که در این حوالهآ خلافت که به این بندهآ نادان کردهاند سخت فروماندهام و نمیدانم که نایب صالح از کجا طلب کنم که از او هیچ مضرت به مسلمانان نرسد. امام سالم، رحمة الله علیه، در جواب او چنین نبشت: یا أمیر المومنین، إن نویت الحق وأردت العدل، أعانک الله تعالی فی لهده الخلافة وأتاح لک عمالا صایحین هشفقین هی شان المسلمین هوافقین فی تفقد أحوال الهؤمنین مجتهدین فی إغاثة العلهوفین [الفقیین؟]عن المکروبین، و أتاکت ms104 یهم من حیث لا یحتسب. فإن عون الله تعالی علی قدر نیة العبد؛ قمن تمت نیته فی أعمال الخیر والحسنات، تم عون الله تعالی له فی جمیع الأنفاس والحظاة. ومن قصرت نیته، قصر عون الله تعالی عنه بقدر ها قصرت نیته فی معاونة المؤمنین والمسمین. گفت: ای امیرالمؤمنین، اگر نیت تو حق باشد و عدل خواهی، یاری تو کند خدای تعالی در این خلافت، و بدهد تو را نایبان صالح که مشفقین باشند در شأن مسلمانان و موافق در تفقد کردن احوال مؤمنان و جهد نمایند در فریاد رسیدن اندوه زدگان و غم و اندوه بازبرند از غم زدگان؛ و دولت و سعادت رسد تو را به سبب ایشان از آن جا که نمیپنداری. به درستی که یاری خدای تعالی بر قدرت نیت بنده بود. پس، اگر تمام بود نیت او در کارهای خیر و نیکوییها، تمام بود یاری خدای تعالی در حق او در جملهآ انفاس و اوقات و

شیخ، قدس الله روحه، در معنی این حدیث که رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، فرموده است: أخسنوا إذا ولیتم واعفوا عما ملکتم. گفت: چون شما را حاکم گردانیدند، و در حق خردمندان نیکوکار باشید و در حق بی خردان بردبار.

قال الشیخ، قدس الله روحه، لن لمظلوم ناصرا لعلک تکون خلیفه الله تعالی فی أرضه. گفت: مظلومان را یاری کن، تا مگر خلیفهآ خدای باشی در زمین او.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، فرموده است: لن تهلک الرعیة وإن کانت ظالمة هسینة اذاکانت الولاة هادیة. گفت: هلاک نشود رعیت و اگرچه ظالم و بدکردار باشد، مادام که حاکم راهراست نماینده و راه راست رفته بود.

پس، شیخ، قدس الله روحه، ms105 گفت: زینت و آرایش و رفعت و حشمت ملوک و حکام در عدل است. و گفت مأمون خلیفه وقتی قصری بپرداخت و زینت و آرایش تمام در آن به کار داشت. روزی در آن قصر نشسته بود، پهلول از در درآمد. خلیفه او را گفت که چیزی که ترا در خاطر آید در این دیوار قصر بنویس. پهلول قلم برگرفت و در آن دیوار نبشت: إن عملت من مالک ققد أشرفت والله لا یحب الهسرفین. وإن عهملت من مال غیر فقد ظلمت والنه لا یحب الظالمین. گفت: اگر این قصر که کردهای از مال خود کردهای، اسراف کردهای، و خدای تعالی دوست نمیدارد اسراف کنندگان را. و اگر از مال دیگران کردهای، ظلم کردهای، [و] خدای تعالی دوست نمی دارد ظالمان را. خلیفه چون آن را برخواند، پشیمان شد و دانست که حق بر جانب اوست. و در این معنی گفتهاند بیت: داد از کسی مخواه که تاج مرصعش یاقوت پاره از جگر دادخواه یافت داد از کسی طلب که سلیمان پادشاه از بندگیش آنهمه اقبال وجاه یافت شیخ، قدس الله روحه، گفت: جملهآ مشایخ وایمهآ دین دعا در حق پادشاهان عادل کردهاند و فتح و ظفر و درازی عمر ایشان از خدای خواستهاند؛ و دیگران را بدین وصیت کردهاند و گفتهاند: ادا کانت لکم دعوة هستجابة فاجقلوها یؤلایکم القادلین. چون

شیخ، قدس الله روحه، گفت: دعای رعیت در حق راعی ایشان مؤثر است، خواه دعای نیک، خواه دعای بد. و آن را اثری تمام دارد. بیت:

کس چه داند تا دعای پیرزن چون بود وقت سحرگه تیرزن

آنچه آهی در سحرگاهی کند می ندانم رستمی ماهی کند

شیخ، قدس الله روحه، گفت: یکی از حکام ستمگر بوده است که ms106 رعیت همیشه از جور ظلم او در مشقت بودند. عاقبت در قید ظلم خود گرفتار شد و در چنبر مرگ اوفتاد؛ در آن حالت این رباعی میگفت:

افسوس که چرخ بر گزندم بگرفت توسن بودم به صد کمندم بگرفت

می سوخت هزار مستمند از ستمم تا سوز کدام مستمندم بگرفت

شیخ، قدس الله روحه، گفت: جایز نیست که امیر ظالم را دعاکنند، الآ آنک گویند او را: اصلحک الله. یا آن که گویند: وفقک اله للخیرات. یا آن که گویند: طول الله عمرک فی طاعته.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که او را حاکم کردند به امور مسلمانان و در نفس وی ظلم وکبر نبود عدل و شفقت کند به ایشان، حق آن به جای آورده باشد. شیخ، قدس الله روحه، گفت: هیچ کس کبر ننماید، الآکه حق تعالی او را خوار گرداند. از آن جهت که کبریایی صفت حق تعالی است. صفت بنده عجز و تواضع و مسکنت است؛ پس چون تکبر نماید، خشم حق یابد و حق تعالی می فرماید: الکبریاءآ ردانآی والعظمة أزاری. فمن نازعنی واحدا منهما ألقیتها فی الناری. از این اشارات بباید ترسید و ایمن نباید بود تا بلای دنیا و عذاب باقی نیابد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: عیسی، علیه السلام، یاران خود را گفت: یا معثر الحواریتن، کم من سراج قد أطقاته الویح وعم عابد أفتده القجب. ای بسا چراغ که باد آن را نشانده

زور بگذار و گرد زاری گرد تا ز فرق هوا برآری گرد

چون تو دعوی زور و زر داری دیده را کور و گوش کر داری

و حدیث صحیح است که ms107 متکبر هرگز بوی بهشت نشنود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: ابوهریره وابورمام، رضی الله عنهما، روایت میکنند که روزی رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، نماز پیشین بگذارد، با ما برخاست و عزم بقیع کرد. و جماعتی صحابه به خدمت رسول بودیم، و عصایی از درخت خرما به دست رسول بود. چون پارهای برفتیم، رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، روی بازپس کرد و به آن چوب که در دست داشت اشارت کرد به ما و گفت: مروامروا. بروید. رسول بایستاد تا ما همه از پیش وی بودیم. آنگاه رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، از عقب ما می آمد. فقال رجل منا ففیم قدمتنا یا رسول الله? قال: کنت أسمع صوت نعالکم قاشفقت أن یقع فی نفسی شیء من کبر. یکی از ما گفت: یا رسول الله، از چه جهت ما را در پیش کردی؟ گفت: آواز نعلین شما از عقب خود بشنودم، ترسیدم آن که نباید که در نفسی1 من چیزی از کبر پدید شود؛ از این جهت شما را در پیش داشتم و خود از عقب شما بیامدم.

پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت: هیچ شک نیست که عصمت حق علی التحقیق قرین آن ذات منور بود، صلی الله علیه وعلی آله و سلم؛ پس، با وجود عصمت ترسید که نباید که چیزی از کبر و بزرگی و حشمت در وی پدید شود. و مدام بر نفس خود خواندی: «تلکن الدار الاخره نجعلها للدین لا یریدون علوا و ل فساد او العاقبه للمتقین.، (قصص: 83)

شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که اول و آخر خود بشناخت بی قدری خود را معلوم کرد و کبر و عجب از دماغ او رمیده شد و تواضع و مسکنت و عجز و نیاز

شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح است که هیچ بندهای نباشد الآ که دو زنجیر محکم به او بستهاند: یک زنجیر بردهاند تا آسمان هفتم؛ و یک زنجیر بردهاند تا زمین هفتم. چون بندهای تواضع کند، او را بردارند تا بالای آسمان؛ و چون تکبر کند، او را فرو برند تا تحت زمین.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: حقیقت تواضع آن است که چندان که بنده را در دین و دنیا رفیع القدر گردد، تواضع او بیشتر بود؛ و چندان که نعمت حق تعالی ظاهرا وباطنا در شأن او زیادت آید، تواضع او افزون تر گردد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: در روایت آمده است که آن هنگام که رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، در غزای بدر فرصت یافت بر مشرکان قریش، چون این خبر به نجاشی رسید که ملک حبشه بود، حمد و ثنای حق تعالی بگفت و شادی و خرمی تمام نمود و جامهآ سلطنت از خود باز کرد و جامهآ سفید درپوشید و در روی خاک بنشست. نزدیکان او از وی سؤال کردند و گفتند: ما امروز از تو چیزی می بینیم که آن هرگز از تو ندیدهایم. قال النجاشی فی جوابهم: انی من قوم إدا أخدث الله له نعمة زادوا یها تواضعا. نجاشی در جواب ایشان گفت: به درستی که من از قومیام که چون نعمت خدای تعالی ایشان را پدید میشود، تواضع ایشان به سبب آن نعمت زیادت میگردد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: تواضع با جملهآ بندگان خدای نمودن پسندیده است. و گفت: هرکس که از بهر حق تعالی پیش برادر برپای خیزد او را رفعتی در دین

شیخ، قدس الله روحه، گفت: سید احمد کبیر، قدس الله روحه العزیز، گفته است: السجود أربعة: سجود الصلوة وسجود سهوی و سجود التلاوة و سجود التواضع الذی أهر الله تعالی ملایکته فسجدو الملانکه کلهم آجمعون ال بلیس استکبر و کان من الکاهرین،. (بقره: 34)

شیخ، قدس الله روحه، گفت: تا خاک قدم درویشان نگردند، از درویشی خبر نیابند. روزی یکی از حگام به خدمت شیخ آمد. و شیخ، قدس الله روحه، هر بارکه روی به او کردی و سخنی خوش با او گفتی، آن شخص برخاستی و بنشستی. و چون وی برفت، این کمینه سؤال کرد از خدمت شیخ در برخاستن و نشستن او. شیخ، قدس الله روحه، گفت: این از حساب تواضع بود و پسندیده است. و این حرکت اصلی دارد. پس گفت: حق تعالی وحی کرد به موسی، علیه السلام، و قال: یا موسی، إنی أجاورک. ققام موسی و قعد. گفت: یا موسی، به درستی که من همنشین توام. موسی تواضع نمود، برخاست و بنشست. فقال: یارب، کیف جاوزتنی؟ فقال: یا موسی، اذا ذکزتنی أجاورک. گفت: یارب، چگونه هم نشینی کنی با من؟ گفت: یا موسی، چون مرا ms110 یادکنی، من هم نشین تو باشم. مقصود آن که برخاستن و نشستن اصلی دارد و آن از قبیل تواضع و فروتنی بود و پسندیده.

و قال الشیخ، قدس الله روحه: من کرم الکریم العفو عن اللنیم. گفت از کرم وخوی کریمان آن است که عفو کنند از بی خردان و ناکسان. و ناکس را هیچ چیز دوست تر از آن ندارد که هنرمندی او را دشنام دهد، از آن جهت که هرکینه و حسد که به روزگار دراز از او در دل گرفته باشد، این زمان که از طرف او مجال یافت، کار در دست او فراخ شود و مقاومت کند. از این جهت گفتهاند، بیت:

و ما شیء أحب إلی لئیم إذا شتم الکریم من الجواب

سفیه را به سفاهت جواب بازمده ز بیوفا به وفا انتقام باید کرد

وگر زمانه به گرگی دهد شبانی تو به او ز بهر سلامت سلام باید کرد

و قال الشیخ، قدس الله روحه: لیس من ms112 شیم الأحرار مکافاة زوی الأشرار. گفت: نیست از خوی آزادان مکافات کردن با بدکرداران. و قال: الأصاغر یهفون والأ کابر یعفون. گفت: کوچکان را خطا کنند، و بزرگان عفوکنند. و قال: الفتوة الصفح عن زلات الإخوان. گفت: فتوت آن است که درگذرند از زلتهای برادران.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: امام شافعی، رضی الله عنه، فرموده است: من صدق فی محبة إخوان الدین قبل علله وسد خلله وغفرزلله. گفت: هرکس که صادق باشد در محبت با برادر خود در دین، قبول کند عذر او، بپوشد عیب او، و عفو کند زلت او.

و گفت: شیخ سهل بن عبدالله، رحمة الله علیه، فرموده است: لا یبلغ عبد حقیقة الإیمان حتی یکون العباد الله کالأرض إذا هم علیها ومنافتهم منها. گفت: بنده به حقیقت ایمان نرسد، تا آن زمان که باشد با بندگان خدای همچون زمین که رنج کشد از ایشان و منفعت رساند به ایشان.

و گفت: شیخ ابوتراب نخشبی، رحمة الله علیه، چون از اصحاب خود چیزی دیدی که از آن کراهیت داشتی، خود توبه کردی و در مجاهده بیفزودی، و گفتی: در مجاهده این بیچاره به شومی من در بلا افتاده است.

و گفت: یحیی بن زکریا پرسید از عیسی، علیهما السلام، که سختترین چیزی در دنیا و آخرت چیست؟ قال: قضب الله تعالی. گفت: خشم خداست. گفت: آن

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابوبکر شبلی، قدس الله روحه، فرموده است: من اطلع علی ذره من علم التوحید حمل السموات والأرضین علی شعرة من جفن ms113 عینه. گفت: آن کس که بر ذرهای علم توحید اطلاع یابد هفت آسمان و هفت زمین، به یک موی پلک چشم بردارد و حمل آن تواند کرد، پس چگونه بار جمله خلایق نکشد و به خوش دلی و تازه رویی تحمل از ایشان نکند.

قال الشیخ: أهل القلوب الدین لا یفرحوا بالعطاء و لا یهمموا بالقفاء گفت: صاحب دلان آن کسانیاند که به عطا شاد نگردند و به قفا غمگین نشوند. شیخ، قدس الله روحه، گفت: درویشی بود از مریدان شیخ ابوسعید ابوالخیر، قدس الله سره، که او را حمزه میخواندند. و او درویشی عزیر گرم رو بود و پیوسته نعره زدی و فریاد کردی هم چون بیدلی. و اصحاب از حرکات او شوریده حال میشدند؛ برفتند به خدمت شیخ و از حمزه شکایت کردند که ما را شوریده حال می دارد. شیخ فرمود تا حمزه را حاضر کردند. گفت: یا حمزه، درویشان از تو شکایت کردند که اوقات ایشان شوریده میداری، چه جواب میدهی؟ حمزه گفت: یا شیخ، چون طاقت تحمل کردن بار حمزه ندارند، جامهآ حمالان از خود برکشند که آن جامه از برای بارکشیدن نهادهاند. شیخ را وقت خوش گشت و نعرهای بزد و گفت: بازگوی. حمزه بازگفت. شیخ نعرهای دیگر بزد و گفت: بازگوی. دیگر بازگفت. شیخ نعرهای دیگر بزد، و خواجه حسن راگفت: رو شکر بیاور. حسن برفت و طبقی شکر بیاورد. به دست خویش آن شکر بر سر حمزه میافشاند و نعره میزد و می گفت: من تم یطق اختمال الآدی قتلیه أن ینزع ثوب الحماین. آن کس که طاقت تحمل رنج ندارد، میباید که جامهآ حمالان از سر برکشد.

شیخ الاسلام، قدس الله روحه، گفت: با شیخ اوحدی کرمانی، رحمة الله علیه، گفتند که فلان امام که تو او را مقتدا و پیشوا میخوانی امروز در حق تو چنین اذ کار و تکذیب تقریر کرده است. شیخ اوحد[ی] در جواب ایشان ms114 گفت: ما را این قدر تمام است که در خاطر مبارک ایشان گذشتیم که خاطر ایشان مجرای فیض الهی است، و هرچه از آن مستقر سعادت رسد عین الطاف و افضال و انعام بود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: تحمل چنان باید کرد که هر چیزی که شنود که نفس او آن را کراهیت دارد، خود را از آن غافل سازد و چنان نماید خود را که آن را نشنفته است. و اگرکسی آن را به سمع او رسانند، عافیت و جمعیت دین و دنیای او در آن باشد که از شنفتن آن متغیر نشود و به وجه جمیل، چنان که از پیش یاد کرده شد، او را جواب گوید، که کم ترین نتیجهآ آن آن باشد که خود را و سخن بازرساننده را وگویندهآ آن کلمات از دوزخ خلاص داده باشد. و گفت: امام احمد حنبل، رحمة الله علیه، فرموده است: التافیة عشرة أجزاء کلها فی التغاقل. گفت: عافیت ده جزو است؛ جمله آن است که خود را غافل سازند از احوال خلق و هرچه از ایشان بینند و شنوند، نادیده و ناشنیده انگارند. وگفت: امام شافعی، رضی الله عنه، فرموده است: الکیس العاقل هو الفطن المتغاهل. گفت: مرد زیرک و عاقل آن است که هر چیز که بیند یا بشنود که فایده و جمعیت او در آن نبود خود را از آن غافل سازد و آن را نادیده و ناشنیده پندارد. و گفت: کسری سؤال کرد از وزیر خود که کرم چیست؟ فقال فی جوابه: التغافل عن زلل. گفت: کرم آن است که خود را غافل سازند از زلتهای بندگان خدای. و قال شیخ، قدس الله روحه، التغافل یطفئ شراکثیرا. گفت: خود را غافل ساختن از افعال و اقوال مردمان دفع بسیار شرهاکند. وقد قال امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، إذا سمعت بکلمة مرة فأعرض عنها، فإن لها إخوة وأخوات. شیخ، قدس الله روحه، گفت: روزی شخصی به ms115 خدمت امیرالمؤمنین رفت وگفت: فلان کس مرا دشنام داد و سخن ناپسندیده گفت مرا. امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، گفت: برو تحمل کن و هیچ جواب مگوی که این حکایت که تو کردی خواهران و برادران دیگر دارد؛ و اگر تحمل نکنی و به جواب مشغول شوی، خواهران و برادران دیگر هم از این جنس که

شیخ، قدس الله روحه، گفت با بندگان خدای مدارا و سازگاری کردن و به رفق و خلق بار ایشان کشیدن افضل عبادات و طاعات است. و گفت: حق تعالی عیسی را، علیه السلام، فرمود: من لطمک علی خدک قأدر له الخد الآخر. ومن أخذ قمیصک قزذه برداءک. ومن سخرک میلا قافض معه میلین. گفت: هرکس که تو را طپانچه زند، بر وی آن روی دیگر فراپیش او دار. و هرکس که جامهآ تو فراگیرد، ردای خود بدان ms116 زیاده کن. و هرکس که یک میل با تو بیاید، تو دو میل با او برو. و با بندگان من خوش خوی و بردبار باش.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: خطاب المحدث، رضی الله عنه، فرموده است که حق تعالی را به خواب دیدم، مرا گفت: یا خطاب، بخواه از من آن چه میخواهی. گفتم: خداوندا، از تو آن خواهم که بشنوانی مرا حدیثی که نقل کنم از تو، هم چنان که شنفتهام از رسول تو و نقل کرد آن مرا از تو. حق تعالی گفت یا خطاب، من أحسن الی من أساء إلیه ققد أخلص لی شکرا. و من أساء إلی من أحسن إلیه فقد بدل نعمتی کفرا. هرکس که نیکی کند با آن کسی که بدی کند با او، به درستی که شکری تمام کرده است مرا. و هرکس که بدی کند با آن کسی که نیکویی کرده باشد با او، به درستی که کفران نعمت من کرده است.

قال شیخ الإسلام، قدس الله روحه: من شکی من سوء خلق غیره فیدل علی سوء خلقه لأن حسن الخلق احتمال الأذی. گفت: هرکس که شکایت کند از بد خلقی کسی، آن دلیل است بر بدخلقی او، از آن جهت که خلق نیکو آن است که تحمل کند رنج و بلا از بندگان خدای. و قال: المؤمن لآیکون حقودا فی الباطن. گفت: مؤمن آن است که کینه و حقد در باطن او نباشد و با بندگان خدای خوش خوی و بردبار و سازگار باشد و از همه کس تحمل کند. بیت:

هر که یک ذره تحمل خوی کرد مشک خلقش عالمی پربوی کرد

شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس را که محبت حق باید، دو چیز در دل خود بباید نهاد: یکی، بلای حق کشیدن. دوم، جفای خلق تحمل کردن. و اگر طاقت این هردو ندارد، گرد در حق نباید گشت تا رسوا نشود. و گفت: حق تعالی ms117 وحی کرد به عیسی، علیه السلام، و قال: یا عیسی، کن للناس فی الحلم کالأرض تحتهم، فی السماء کالماء الجاری، و فی الرحمة کالشمس والقمر، فإنهما تطلعان علی البر والفاجر. گفت: یا عیسی، باش مردمان را در بردباری همچون زمین در زیری قدم ایشان؛ و در سخاوت همچون آب روان؛ و در رحمت و شفقت همچون آفتاب و ماه، که آن هردو میتابند بر نیکوکار و بدکار و نور خود ازکس دریغ ندارند.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح آمده است که روز قیامت ندا کند منادی کنندهای و گوید: کیست که او را بر خدای تعالی قرضی هست، برخیزند. هیچ کس برنخیزد الاکسی که از بندگان خدای عفو کرده باشد.

یحیی معاذ گفت: اگر نه عفو بهترین چیزی بودی نزد خدای تعالی، حبیب و برگزیدهآ خود، علیه أفضل الصلوات، بدان تحریص نکردی، چنان که گفت: «خد العفو.» فصل پانجدهم در ترک آزار شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که آزار بندگان خدای جوید گواهی به خود میدهد که ایمان ندارد به خدای.

و گفت: هیچ گناه بزرگتر از آن نیست که دلی بیازارند. و هیچ طاعت از آن بزرگ تر نیست که دلی خشنود گردانند.

و گفت: شیخ عبدالله انصاری، رحمة الله علیه، فرموده است که هرچه نه راحت نه طاعت؛ و هرچه نه آزار نه گناه.

و گفت: شیخ ابوالحسن خرقانی، قدس الله سره، پرسیدند که جوانمردی چیست؟ گفت: ترک آزار. گفتند: تا چه حد؟ گفت: تا آن که برادری دستهای گندنا خریده باشد و تو او را گویی که این را گران خریدهای، آزار وی کرده باشی.

و شیخ، قدس الله روحه، گفت: زینهار که هیچ کس از بندگان خدای خوار نداری و ایشان را نیازاری، و گرچه جهود و نصرانی باشند که ایشان نیز بندگان خدایند.

و گفت: در آزار بندگان خدای جستن هیچ عفو نیست. هرکس که آزار بندهای از بندگان ms118 خدای کند، فی الحال حق تعالی او را انتقام نماید و آزار وی به سخت ترین عقوبتی کند.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: امیرالمؤمنین حسن بن علی، رضی الله عنهما، فرموده است: که هر آن روزی که بر من بگذرد که در آن روزکسی از من آزرده نباشد آن روز مرا روز عید است؛ و هر شبی که بر من بگذرد که در آن شب کسی از من آزرده نباشد آن شب مرا شب قدر است.

و قال الشیخ، قدس الله روحه: أنفع الناس جهدا، فإن لم تستطع قدغ أداک عنهم. گفت: نفع و راحت رسان مردم را؛ و اگر نتوانی، رنج خود بر ایشان بازدار.

و گفت در حدیث صحیح است: سوء الخلق ذنب لا ینفر. بدخلقی گناهی است که آن را نیامرزند.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرموده است: مکتوب علی نفس الخبیثة أن لا یخرج من الدنیا حتی تسیء إلی من أخسن إلیها. گفت: نبشته شد بر نفس پلید که از دنیا نشود تا بد نکند با آنکس که نیکی کرده است به او.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: آنس بن مالک، رضی الله عنه، روایت کند که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، که مرا گفت: ای پسر، اگر توانی که بامداد

و گفت: هرکس که انس گرفت با یاد حق تعالی هیچ وحشت و پریشانی به وی نرسد، ms119 نه در دنیا و نه در آخرت. و من کلام1 قدس الله روحه، بیت: گر غرق ذکر ونوری، خوش منظرست مردن

ور غافلی ودوری، چون کافرست مردن هر دل که گشت محرم در ذکر حق همه دم

از مرگ نبودش غم، چون شکرست مردن

و قال شیخ الاسلام، قدس الله روحه: إن أشد ها یکون من أحوال الهیت التأسف علی أوقات مضت فی غیر ذکر الله ولیس علی أهل القبور حسرة إلا علی ساعة مضت فی الدنیا لم یدکر الله فیها. گفت: به درستی که سختتر چیزی که باشد از احوال میت آن است که تأسف و اندوه و پشیمانی خورد بر اوقات که گذرانیده باشد در دنیا و در آن ساعت یاد خدای تعالی نکرده باشد.

وقال الشیخ، قدس الله روحه: المحال أن تحبه ثم لا تدکره. ومن المحال أن تدکره ولم تجد طعم ذکره گفت: محال باشد آن که تو او را دوست داری، آنگاه یاد او نکنی. و از محال آن است که یاد او کنی، آنگاه طعم و لذت و حلاوت یاد او نیابی. و قال: علیکم بدکر الله إنه شفاء وإیایم وذکر الناس فإنهداء. گفت: بر شما باد که مداومت نمایید به یاد خدای، که آن شفای همهآ دردی است. و بر شما باد که بپرهیزید از یاد خلق کردن، که آن سخت ترین دردی است.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: انس بن مالک، رضی الله عنه، گوید: به درستی که شنیدم از رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، این حدیث به شمار انگشتان خود، یعنی ده بار، که گفت: به درستی که خدای تعالی میفرماید: ای فرزندان آدم، اگر یاد کنی مرا در پنهانی، یاد کنم تو را به یگانگی خود. و اگر یاد کنی مرا در آشکارا، یاد کنم تو را در آشکارا بهتر از آن. و اگر نزدیک شوی به من یک گز، نزدیک شوم به تو یک ms120 باع1. اگر به گام به من آیی، من به پویه درآیم به تو. و اگر به پویه بیایی به من، به دویدن بیایم به تو. و اگر روی به من کنی و به من بازگردی، من که خداوندم یکبارگی تو را باشم. و اگر بخواهی از من، آنچه خواهی بدهم تو را. و اگر نخواهی، خوش نیاید مرا. و گفت: حق تعالی روز قیامت گوید بر اهل لاله إل الله که نزدیک شوید بر سایهآ عرش من که خداوندم. به درستی که شما را دوست میدارم. و گفت: موسی، علیه السلام، از حضرت حق تعالی درخواست وگفت: یارب، میخواهم که بدانم که تو از بندگان خود کدام دوست میداری تا او را دوست دارم. حق تعالی گفت: یا موسی، چون بنده ببینی که یاد من بسیار میکند، بدان که من او را دوست میدارم. و چون بینی که بندهآ من یاد من نمیکند، بدان که من او را دشمن میدارم.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، فرمود که شنفتم از بزرگ ترین ملائکه، یعنی جبرییل، علیه السلام، که گفت: فرو نیامد کلمهای بزرگ تر از ل« إله إل الله بر روی زمین، که آسمان و زمین و کوهها و درختها و بر و بحر بدان قائم است؛ و آن کلمهآ اسلام است؛ و آن کلمهآ نور است؛ و آن کلمهآ رحمت است؛ و آن کلمهآ قرب است؛ و آن کلمهآ تقرب است؛ و آن کلمهآ نجات است؛ و آن کلمهآ العلیاست؛ و اگر آن کلمه در کفهآ ترازو نهند و هفت آسمان و هفت زمین درکفهآ دیگر نهند، راجح آید به آسمان و زمین. هرکس که یک بار آن کلمه بگوید گناهان او بیامرزند، و اگرچه مثل کف دریاها بود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، فرمود که

شیخ، قدس الله روحه، گفت: ذ[ا)کر باید که در ذکر لاإله إل الله گفتن. خود را از همهآ اندیشهها بازآوردن و ذکر به حضور دل گفتن، که در حدیث آمده است که حق تعالی میگوید: که هرکس که یاد من به غفلت میکند من که خداوندم یاد او به لعنت میکنم. و به یقین بباید دانست که مقصود کلی از خرقه پوشیدن درویشان و به خانقاه درویشان بودن و به ذکژ مداومت نمودن آن است که حضور دل چنان که اولیا و مشایخ شرح و بیان [و] تقریر فرمودهاند حاصل شود. و تمامت کتب منزل و احادیث انبیا و اخبار و آثار و کلمات و اشارات اولیا بر این معنی ناطق است که هرکس که به حضور دل با حق تعالی در حالت ذکر گفتن و در حالت نمازکردن و در حالت قرآن خواندن با حق تعالی دارد و در زمانهای دیگر هم چنین حاضر است و از حضور دل محروم نمیباشد و از حضرت حق تعالی غایب نمیشود، آنکس مؤمن حقیقی است و ایمان او ثابت و مستقیم است. وهرکس که لحظهای از حضرت حق تعالی غایب میماند آن یک لحظه که غایب مانآد خللی در ایمان او افتاد. پس، کار که به این نازکی است، حاضر وقت خود میباید بود و از اندیشههای باطل و وسوسههای فاسد، که عین غفلت است، حذر میباید کرد، تخصیص در وقت ذکر لاإله إلاله گفتن، خود از همهآ اندیشهها بازآورد. یعنی ذکر در دل میگذراند تا هیچ اندیشهآ دیگر در دل او راه نیابد.

و گفت: معنی ذکر لاإله إل الله آن است که نیست خدایی إلا الله؛ نیست معبودی إلا الله؛ ms122 نیست خالقی إلآ الله؛ نیست رازقی إلا الله؛ نیست رحمتکنندهای الآ الله؛ نیست آمرزندهای إلا الله؛ نیست هدایت دهندهای إلا الله؛ نیست یاری کنندهای إلا الله. و امثال این که یاد کرده شد. بنگرد که کدام آسان تر در دل میتواند گذرانیدن. به زبان ل إله الا الله میگوید، و در دل معنی آن میگذراند تا وسوسه و اندیشهآ باطل و غفلت در دل او راه نیابد.

و گفت: حق تعالی دوست نمی دارد بندهای که یاد او میکند و در وقت ذکر گفتن به خواب میرود، یا خواب او را بازمی برد. آن از غفلت خالی نیست.

و گفت: هرکس که کلمهآ لا إله إل الله دانست بگوید و به تعظیم بگوید و به حضور دل بگوید و ترس حق تعالی در دل او بود، البته از آن ذکر برخورداری یابد. و بالله التوفیق. شیخ، قدس الله روحه، گفت: برکت این کار در صبر است، که تا صبر موجود نبود بلای این کار نتوان کشید. و نافع ترین چیزی در این راه صبر است که کلید جمله برکتهاست. و هرکس که در این راه درآید ثبات و قرار و استقامت نتوان نمود، الآبه صبر. و چون در هر کار صبر مایهآ خود سازد، آنچه مقصود او بود برآید. حق تعالی و تقدس در قرآن قدیم، هفتاد واند جای ذکر صابران آورده است: «انما یوقی الصابرون آجرهم بغیر حساب، (زمر: 15) . .سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الداره (رعد: 24) . و فی الحدیث: جاء رجل إلی رسول [الله]، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، وقال یا رسول الله أی العمل أفضل؟ قال الصبر السماحة. مردی آمد و از حضرت رسالت سؤال کرد و گفت: یا رسول الله، کدام عمل فاضل تر است؟ گفت: صبر و سخاوت.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: تلخی صبر چندان است که از خلق بگذراند؛ از این جهت رسول، صلی الله علیه و علی آله و ms123 سلم، فرمود: الصبر عند الصدمة الأولی. گفت: صبر نزد صدمهآ اول است. یعنی، اجر و ثواب صبر در مقدمات حادثات است که روی نماید؛ و مرد استقبال تا نکند به صبر و به قوت صبر آن را فرو خورد و از خود ننماید؛ که بلا در اول سخت مینماید؛ و چون صبر کند در آن سختی، به تدریج آسان شود. بیت:

تلخی صبر اگر گلوگیرست عاقبت خوشگوار خواهد بود

شیخ، قدس الله روحه، گفت: طالبی که از روی صدق در این کار درآید بر وی واجب است که جمله بلا و مشقت و نامرادی یار و رفیق و مونس خود سازد؛ و بی

اشکم ز غمت روان شده جوی به جوی با صبر موافقت کنم پشت به پشت

باشد که شبی باز نهم روی به روی شیخ، قدس الله روحه، گفت: اول کسی [که] شعر گفت یعقوب پیغمبر بود، علیه السلام، در آن هنگام که پسران به نزدیک او آمدند و خبر یوسف، علیه السلام، آوردند که گرگ او را بخورد. یعقوب گفت:

فصبر جمیل بالذی جئتموا به و حبیبی إلی فی المهمات کافیا قال الشیخ، قدس الله روحه: ما استتقام إیمان عبد حتی یصبر علی الدل مثل ما یصبر علی العز گفت: راست نایستد ایمان بنده تا صبرکند در خواری، هم چنان که میکند در عزت.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح است که درویشی که آرزوی چیزی کند و آن را نیابد، پس صبر کند و آن آرزو ترک کند، به درستی که اجر و ثواب او بزرگ تر باشد از توانگری که چهارصد هزار ms124 درم به صدقه دهد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: تمامی انواع طریقت مشایخ در صبر است؛ و تمامی انواع مقاومت ایشان در شکراست؛ و تمامی ایشان [در] هردو مندرج است. کما قال النبی، صلی الله علیه و علی آله و سلم: الإیمان نصفان: نصف صبر ونصف شکر شیخ، قدس الله روحه، گفت: حق تعالی بنده را به شکر کردن فرموده است: قوله تعالی: «واشکروالله ان کنتم ایاه تعبدون، (بقره: 167) و قال: «واشکر لی و لا تکفرون،

شکر النعمة استعمالها فی رضا المنعم. گفت: شکر نعمت استعمال کردن آن نعمت است در رضای حق تعالی که نعمت داده است بنده را. و گفت: شیخ جنید، قدس الله سره، گفته است که شکژ آن است که نعمتی که حق تعالی بنده را داده است بدان نعمت در وی عاصی نشود و نعمت او را سرمایهآ معصیت نسازد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: امیرالمؤمنین، عمر بن عبدالعزیز، رضی الله عنه، گفته است: قیدوا نعم الله عزوجل [بالشکر] والشکر والله ترک المعصیة. گفت: بند کنید نعمت خدای به شکر خدای به جای آوردن؛ و شکر خدای ترک معصیت کردن است.

وگفت: حق تعالی می فرماید: «لنن شکرتم لازیدنکم، (ابراهیم: 7) پس، شکرکنندگان نعمت حق مستحق مزید نعمت است؛ وکفران نعمت حق، موجب زوال نعمت است. لا زوال بنعمة اذا شکرت ولا بقاز ینعمة اذا لفرت. و قیل: النعمة إذا شکرت قرت، وإذا کآفرت قرت. پس، بقای نعمت در شکر است، و زوال نعمت در کفران و ناسپاسی. پس، هرکس که خواهد که ظاهر جسم او همیشه در حفظ صحت بود، باید که جملهآ اعضای خود در ms125 بندگی حق تعالی مشغول دارد. و هرکس که خواهد که باطن او همیشه به نور ایمان مزین بود، باید که دل و جان خود مدام به حضور مشغول دارد، که هیچ نعمت ماورای این نیست. اما نعمت ظاهر، که عموم آن را دنیا و جاه و مال میشمرند، شکر آن نعمت آن است که در رضای حق مصروف دارند؛ و اگر از ایشان بازستانند، از حق شاکر باشند؛ که هرچه حق تعالی بنده را دهد، از منع و عطا، خیر او در آن است. و ایوب پیغمبر، علیه السلام، این شکر بسیار کردی: الحمد ینه حین أعطانی وحین نزع منی.

و قال الشیخ، قدس الله روحه: إن أحب عباد یله إلی الله الصابر الشکور الدی إذا ابتلی صبروا إذا أعطی شکر. گفت: به درستی که دوست ترین بندگان خدای تعالی صابران و شاکراناند

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ عطار، رحمة الله علیه، شرح شکر در این دو بیت یاد فرموده است، بیت:

شکر چیست... از کل پنداشتن جزو را نادیده کل پنداشتن2

و شیخ شبلی، رحمة الله علیه، شکر به این عبارت یاد فرمود: لوکنت ألف عام فی سجدة لربی شکرا یحق هذا نم أقضی بالتمام العام ألف شهر والشهر ألف یوم والیوم ألف حین والحین ألف عام گر من هزار سال به یک سجده شکر او باشم هنوز شکر یکی زان بود محال سالی هزار ماه و ماهی هزار روز روزی هزار ساعت و ساعت هزار سال فصل نوزدهم در ورع و تقوا شیخ، قدس الله روحه، گفت: اصل دین، تقوا و پرهیزکاری است؛ چندان که شخص در دین کامل تر ms126 بود، تقوایئی بیشتر بود.

وقال: إذا سکن التقوی فی القلب نزل فیه برکات العلم وطرد رغبة الدنیی منه. گفت: چون تقوادر دل ساکن شود، برکات علم در آن نزول کند و رغبت دنیا از دل بیرون برود. شیخ، قدس الله روحه، گفت: فضالهآ بن عبید، رضی الله عنه، از جمله اصحاب صفه بود، گفته است: اگر بدانستمی که حق تعالی به قدر خردل دانه از من قبول کند، دوستتر بودی آن را بر من از دنیا و آنچه در آن است، لأن الله عزوجل یقول: مانما یتقبل المتقین، لعثقال ذرة من صاحب التقوی والیقین أعظم عند الله هما طلعت علیه الشمس.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: امیرالمؤمنین عمر، رضی الله عنه، فرموده است: مارأأیت عزا الابالتقوی لأترک منه یقدار شعرة قاری دل ذیک فی نفسی. گفت: ندیدم عزت به سبب

وگفت: شیخ ابوبکر دقاق، رحمة الله علیه، فرموده است: که در تیه بنی اسراییل، پانجده روز راه گم کردم، چنانکه معرض هلاک رسیدم. بعد از پانجده روزم، راه یافتم. یکی از لشکریان به من رسید و مرا آبی داد. سی سال بعد از آن، اثر قساوت و تاریکی آن در دل من بماند.

و گفت: شیخ علی قطان، رحمة الله علیه، آورده است: که روزی در حکوجه1آ بصره میگشتم، جماعتی از مشایخ دیدم که جایی نشسته بودند و جمعی پسرکان در نزد ایشان بازی میکردند. ایشان را گفتم که شرم ندارید از این جمعی مشایخ که در نزد ایشان بازی میکنید؟ پسرکی از میان ایشان گفت: هولاء العشانخ قل ورعهم، فقلت هیبتهم. یعنی، این گروه مشایخ ورع و تقوای ایشان اندک است، لاجرم نزد ما هیبت ایشان اندک است. مرا از سخن آن پسرک عجب آمد. آنگاه مرا معلوم شد که بزرگی هیبت در تمامی تقواست.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: تقوا آن است که از هستی خود پرهیزکند، که هر تقوا که از روی هستی بود تقوای ms127 خالص نباشد.

و گفت: اگر خواهی که دوستی با کسی کنی اکه] استظهار دین و دنیا و آخرت باشد، با کسان خدای دوستی کنی که اهل تقوا ایشاناند، که آن دوستی نه در دنیا نقصان پذیرد و نه در آخرت زوال؛ لأن الله عزوجل یقول: وآلاخلاء یومند بعضهم یبعض عدو الا المتقین، (الزخرف: 67).

و گفت: آکثم بن صیفی، رحمة الله علیه، فرموده است که میان تو و میان شهرها هیچ نسبت نیست. قخر البلدان ما حملک علی مرکب التتقوی. بلکه بهترین شهرها آن است که تو بر مرکب تقوا سوار باشی.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: گرامی ترین خلق نزد خدای تعالی متقیاناند؛ کما قال الله تعالی: مان اکرمکم عند الله اتقیکم، (حجرات: 13).

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ذوالنون مصری، رحمة الله علیه، فرموده است که زندگانی خوش نیست، الآ با کسانی که مونس دل ایشان تقوا بود و راحت

شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون زلیخا خود را به یوسف، علیه السلام، عرضه کرد و یوسف پناه به تقوا برد و از وی بگریخت، چون به پادشاهی رسید، زلیخا او را گفت: یا یوسف، إن الشهوة صیرت الملوک عبیدا، وإن الصبر والتقی صیر العبید ملوکا. به درستی که شهوت پادشاهان را میگرداند بندگان همچون من. به درستی که صبر کردن از شهوت و تقوا نگاه داشتن بندگان را پادشاه میگرداند همچون تو. شیخ، قدس الله روحه، گفت: فقیر آن است که هیچ چیز ملک او نبود و او مالک هیچ چیز نبود.

و گفت: فقر از آن جمله نیست که به میراث برند؛ بلکه آن عطایی است که حق تعالی به هرکس که خواهد دهد: وذلک فضل الله یوتیه من یشاء من فضله، (حدید: 21). بیت:

تا تفرقه میبود به هر سوی از تو بیزار بود فقر به صد روی ms128 از تو

تا برجایست یک سر موی از تو کفرست حدیث این

کفرست حدیث این سرکوی از تو

و گفت: ای کاج که چنین آسان فقیر توانستی بودن. وای هدیة أجل من مقام الفقر. وأی بضاعة أعز من بضاعة اختارها النبی، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، وقال اللهم، أحینی فقیرا و أمثنی فقیرا واحشرنی فی زمرة الفقراء. فقر جوهری ثمین است وکیمیایی عزیز که جز صاحب دولتان بر سر آن راه نروند. ولقذ اکمل الله المنة وآعظم المنة علی قلب العبد، المحبة علی الفقراء والصالحین. و من کلامه، قدس الله روحه: أخلاق الفقراء السکون عند الفقد والإضطراب عند الوجود والأنس بالهموم والوحشة عند الأفراح.

و من کلام شیخ، قدس الله روحه: در کوی خرابات چو درویشی به شک نیست که ملک کمی از بیشی به بیگانگی از ملک جهان سلطانیست با فاقه و فقر دائما خویشی به

شیخ، قدس الله روحه، در اثنای فراید1 که فرمودی، این بیت بسیار خواندی، بیت2: پس از سی سال روشن گشت بر خاقانی این معنی

که سلطانیست درویشی و درویشیست سلطانی

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شرف و مرتبت درویشان در حضرت حق، تعالی و تقدس، بیش از آن است که به زبان وصف آن توان گفت، زیرا که ایشان نواب حقاند اندر روی زمین و بقای عالم، به بقای ایشان است.

کما قال النبی، صلی الله علیه وعلی آله وسلم: الفقراء وکلاء الله تعالی فی الأرض، قمن هم تهاونا بهم فقد تهاون بالله تعالی؛ و من تعاهد فصدهم تکفل الله تعالی له الجنة. گفت: درویشان نواب خدایاند در روی زمین. پس، هرکس که قصد کند که خواری آورد به ایشان، به درستی که خواری آورده باشد به خدای تعالی. و هرکس که تعهد و مراعات ایشان کند، پایندان3 شد خدای تعالی او را به بهشت درآوردن. و قال النبی، صلی الله علیه و علی آله و سلم: الفقراء فلوک الدنیی ms129 والآخرة. و قال: سراج الأعنیاء فی الدنیی والآخرة هم الفقراء پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت، بیت: نه آن درویش میگویم کهرنگ مفلسی دارد که بد بخت جهان بسیارمی خوانتد درویشان فقر همچون کعبه چار ارکان نمود پنجمش جز ذات حق نتوان نمود جوع و جانبازی و ذل و غربتست چون ازین بگذشت لابد قربتست فقر اگرچه محض بی سرمایگیست با خداوند جهان همسایگیست شد یقین کان مایهآ بیمایگان هم نگه دارد حق همسایگان

والفقیر الصادق جار الله تعالی، ومن جار الله آمن محفوظ4. فقد قال النبی، صلی الله علیه و علی آله و سلم: من سره أن تجلس مع الله تعالی قلیجلش مع أهل الفقر والتصوف.

و ابوذر، رضی الله عنه، فرموده است که من از بالای قصری به روی بیفتم دوست تر دارم از آن که با توانگران نشینم، که شنفتم از رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، که گفت: بر شما باد که بپرهیزید از نشستن با مردگان. گفتند: یا رسول الله، مردگان کداماند؟ گفت: توانگران. و این از این جهت گفت که تا ما به غیر از درویشان هم نشینی نکنیم. و قال ابوالدرداء، رضی الله عنه: أحب الفقر تواضعا یرتی. وأحب الموت اشتیاقا إلی رتی. و أحب العرض تکفیر الخطایای. گفت: دوست دارم مرگ از برای اشتیاق به خدای؛ و دوست میدارم مرض از برای کفارت گناهان. شیخ، قدس الله روحه، گفت: در میان جمله انبیا، گوهر فقر خاص از آن رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، بود که در شب هیچ چیز از برای بامداد نگذاشتی و در بامداد هیچ چیز از برای شب رها نکردی.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابوالحسین دراج، رحمة الله علیه، چون به شیخ ابوجعفر مجذوم رسید، رحمة الله علیه، التماس دعایی کرد. شیخ ابوجعفر گفت: آن دعاکه رغبت داری بخوان تا من آمین بگویم. شیخ ابوالحسین دراج دست برداشت ms130 و این دعا میخواند: اللهم حببت إلی الفقراء لا تجعل یی قط رغیقا أدخره یغد. اللهم إذا خصصت أولیانک و أصفیانک یوم القیامة قاجعلنی من زمرتهم. و شیخ ابو جعفر آمین میگفت.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: به هیچ معلوم دنیاوی گرفتار نباید بود تا از حدیث نجا المخفون برخورداری حاصل آید و سلطنت فقر در دل گاهی یابد. و من ترک الکل وجد الئل.

و گفت: به یقین بدان که حضور این سالکان در ترک معلوم است. والمعلوم شوم وان قد. و ما أصدق من قال، بیت:

تلخی فقر اگر گلوگیرست عاقبت خوشگوار خواهد بود

هرچه در خانه مایهآ سبکیست ساعت کوچ بار خواهد بود

یا ابن آدم، کسیرة تکفیک و خرقة تواریک و خجرة یواریک. والأخبار والآثار هی تصدیق هذا الععنی أکثر من آن یحصی. فقر دارد پای محکم، وان دیگر هم هیچ نیست حدیث صحیح

شیخ، قدس الله روحه، گفت: درویش صادق آن است که اگر او را نزد خلق عزتی پدید شود آن را خواری شمرد، و انس گرفتن با ایشان وحشت داند؛ و به مدح و ثنای ایشان فریفته نگردد و به ایشان هیچ طمع نکند، و همت او جمله به کار آخرت بود؛ و فخر او آن بود که او را نزد حق تعالی عزتی پدید شود. پس، اگر از خلق جفایی بیند، آن غنیمت داند؛ و اگر از ایشان نزدیکی و کرامت بیند، وحشت گیرد از ایشان و آن کراهیت دارد؛ و اگر او را قدری نبود نزد خلق، آن را نزد خدای تعالی رفعتی داند؛ و اگر در دنیا خواری ای یابد، آن را عزتی در آخرت [داند]؛ و اندک نزد او بسیار بود و نخواهد در دنیا بزرگی و عزت.

قال الله عزوجل: «تلکن الدار الاخرة نجعلها للذین لا یریدون علوا ms131 فی الارض ولا فسادا والعاقبة للمتقین، (قصص: 83) . و قال الشیخ، قدس الله روحه: علامة الأنس بالله الطرب عند العدم والخمود عند الوجود. گفت: نشانهآ انس با خدای تعالی آن است که خوش دل باشد در نایافت مراد و قدر آن نعمت بشناسد و اندوهگین بود در یافت آن. بیت:

ر بی خبران قیمت این ملک ندانند ای عقل تو باری به یقین بینی و دانی فرعون و عذاب ابد وریش مرصع موسی وکلیم الله وچوبی و شبانی

و شیخ، قدس الله روحه، در اثنای فواید که میفرمودی، این رباعی بسیار خواندی، مکررکردی: کونین و مکان به وقت درویشان خوش عیش و طرب و نشاط با ایشان خوش قومی که مراد خویش خوش ترک کنند درویشانند که وقت درویشان خوش

و گفت: در قصهآ سلیمان، علیه السلام، آمده است که به قرص جوین روزه بگشادی و در حلقهآ درویشان نشستی و گفتی: مسکین یجایش المساکین.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: عمل اندک که از روی اخلاص بود آن را برکت بسیار بود.

وگفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، معاذ بن جبل، رضی الله عنه، [را]گفت: یا قعاد أخلص دینک یکفیک القلیل من القعل. گفت: خالص گردان دین خود را، تا هرقدر عمل که کنی تو را کفایت بود، و گرچه اندک باشد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: شرک گناهی است که آن را نیامرزند. کما قال الله تعالی: إن الله لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون دلک، (نساء: 51) . می فرماید که جمله گناهان بیامرزم، الآ شرک که آن را نیامرزم. و رسول، صلی الله علیه و سلم، می فرماید: إن أخوف ما أخاف علی أمتی الإشراکک بالله. أما انی لا أقول یعبدون شمسا ولا قمرا ولاوثنا و لکن أعمالا بغیرالثه و شهوةآ خفیة. فرمود که خوف ترین چیزی که میترسم بر امت خود شرکهاست به خدای تعالی. و نه آن میگویم که ایشان آفتاب و ماه ms133 و بت پرستند؛ ولیکن شرک ایشان به خدای بود که عملها نه از برای خدای کنند و در ایشان آرزوهای پنهان بود. شیخ، قدس الله روحه، در شرح این حدیث فرمود که شرک ایشان به خدای آن بود که اعمال بر یاد خلق کنند. و شهوت پنهان ایشان آن بود که از آن اعمال بهشت و حور و قصور و درجات و مقامات و کرامات خواهند از خدای، و این جمله غیر خدای است که طلب کرده باشند و عین شرک است؛ و حق تعالی آفریدنده و پدیدکنندهآ این چیزهاست. پس، عمل خالص آن بود که از خدای جز خدای نخواهند که به هر چیز که فرود آیند بازمانند.

قال الشیخ، قدس الله روحه، گفت: أصحاب الکرامات کلهم محجبون. قال: من رضی بمقامه حجب عن أمامه. بیت:

در کوی خرابات بسی مردانند کایشان کتب وفا ز بر میخوانند

لیکن چو نهاد مکر خود میدانند دامن ز جفا واز وفا بفشانند و بر هیچ بازنمانند. و قال الشیخ، قدس الله روحه: إن أعظم ما کهل به مداهب القوم الإخلاص فی جمیع الأمور والأحوال؛ لأن حقیقة التصوف إخلاص فی الآداب. وإخلاض فی الأحوال. ولقد خص الله تعالی المتصوفة بأحوال ومعاملات وعلوم وإشارات انفردوا یها عن عامة الصالحین. شیخ، قدس الله روحه، گفت: رضا بزرگ ترین جمله مقام هاست. هر صاحب دولتی که از آن نصیبی یافت بسیار کارهای دشوار بر وی آسان شده.

و گفت: حق تعالی و تقدس در شأن بندهآ خود مشفق1 و مهربان است: ندهد بنده را الآ آنچه خیر وی در آن است. قال رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم: ما یقضی الله بعبد المؤمن قضاء إلاکان خیرا له. پس، چون بنده در مقام رضا و تسلیم بود، هر بلا و مکروهات که به وی رسد داند که تقدیر کیست و تدبیر خود از میان بردارد و در این راضی باشد وخیر خود ms134 در حکم حق تعالی بیند و به اشارت و بشارت .و عسی ان تکرهوا شینا وهو خیر لکم، (بقره: 213) آن بلا عطا شمرد و آن مکروهات موجب رفع درجات و منزلات خود داند. بیت:

هرکه بداند که بلا حکم کیست رنج و عنا بر تن او خوش بود

الرضا باب الله الأعظم ووظیفة السادات القوم الرضا بالقضاء.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رضا آن است که در حادثات مکروهات بنده را خوش دل بود. و از علامت محبت آن است که هرچه محبوب کند نزد محب پسندیده بود وانسان ذوق یابد؛ پس، چگونه راضی نباشد.

و گفت: بهترین خلایق آنهااند که در کل احوال از حق تعالی راضی باشند. قوله تعالی: «ان الدین آمنوا وعملوا الصالحات اولنک هم خیر الریه. جزاوهم عند ربهم جنات عدن تجری من تحتها الانهار خالدین فیها ابدا رضی الله عنهم ورضوا عنه ذلک لمن خشی ربه، (بینه: 8-7) . گفت: حق تعالی از ایشان راضی بود، وایشان از خدای راضی باشند. و این کسانی باشند که از خدای ترسند؛ که نباید که در تقدیر و حکم و قضای حق تعالی کارها و نتیجهآ آن خشم خدای بود. شیخ، قدس الله روحه، گفت: بزرگی را سؤال کردند که چگونه بدانیم که حق تعالی از ما خشنود است یا خشمگین؟ در جواب گفت: اگر چنان که هرچه حق تعالی کند تو بدان راضی باشی، بدان که حق تعالی از تو خشنود است؛ و اگر در آن راضی نیستی، بدان که خشم خدای است. و حدیث صحیح است که از بزرگی و شناخت حق تعالی واجب است که اگر رنجی به تو رسد شکایت نکنی؛ و اگر مصیبتی رسد یاد آن نکنی. و موسی، علیه السلام، در مناجات گفت: الهی، کدام بنده دوستتر داری؟ قال الله: من إدا أخدت منه المحبوب سالعنی. گفت:

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رابعه را، رحمة الله علیها، پرسیدند که بنده به مقام رضاکی رسد؟ فقالت: إذا سرته العصیبة کما سرته النعمة. وگفت آن زمان که شادی نماید در مصیبت، چنان که شادی مینماید در نعمت. حکم حق چون سوی تو کرد نگاه جان برآر از پی نثار نه آه روی چون شمع پیش او خوش دار کمر از آب و تاج از آتش دار کان که دم از سر بریده کشد بار حکمش به نور دیده کشد

شیخ، قدس الله روحه، گفت: آوردهاند که در حی عرب درویشی بود که هرچه از مکروهات به وی رسیدی بدان رضا دادی و گفتی: الغیرة فیما یقضی الله. و او را منکوحهای بود، و در خانهآ ایشان خروسی و سگی و درازگوشی بود. بامدادی، زن برخاست، از آن خروس پرها دید که کنده بود. برفت و شوهر را اعلام کرد. مرد گفت: الخیرة فیما یقضی الله. روز دیگر برخاست سگ دید که افتاده و مرده، برفت و احوال با شوهر بگفت. گفت: الخیرهآ فیما یقضی الله. سیوم روز، برخاست درازگوش دید شکم دریده و مرده. بی طاقت شد برفت و با شوهر بگفت. گفت: الخیرة فیما یقضی الله. ازن گفت: ای مرد، در خانهآ ما آبادانی به این هر سه بود: خروس که به شب آواز دادی، سگ که ما را محافظت کردی و درازگوش که بهوقت حاجت بارگیر بودی، و این هر سه هلاک شدند و تو میگویی الخیرهآ فیما یقضی الله. مرد گفت: بلی، هرچه حق تعالی کند خیر ما در آن است. روز دیگر که برخاستند، در آن وادی که نشستنگاه ایشان بود چندان که احتیاط کردند از قوم حی هیچ کس ندیدند و از خیمههای ایشان هیچ آثار نمانده بود. برفتند و در آن وادی احتیاط کردند. پیرزنی را دیدند که از قوم بازمانده بود. احوال قوم از وی پرسیدند. ms136 گفت: دوش فلان قوم بر سر ما شبیخون آوردند، و شب به غایت تاریک بود و راه بر سرما نمیبردند، در هر کجا که آواز سگ و خروس و درازگوش شنیدند، بدان آواز آمدند و جملهآ قوم با زن و فرزند و هرچه یافتند همه غارت کردند و به وردگی بردند. مرد با زن گفت: دیدی که هرچه

قال الشیخ، قدس الله روحه، قوض أمرک إلی الله تسرح. گفت: کار خود به خدای تفویض کن و بیاسای، «کو مصلحت تو از تو بهتر داند». و رضای حق طلب کن در رضا دادن به قضای او. سلام علی الدارین إن کنت راضیان. فصل بیست و سیوم در حقایق و مقامات شیخ، قدس الله روحه، گفت: حقیقت این معنی که اصل مطلوب است عین نادانی است؛ و آن را عبارت و اشارت درنپذیرد.

و گفت: حقیقت یافت در عین نایافت است.

و گفت: یافت جمله حقایق و دقایق و معانی و اسرار و مقامات و حالات در حرف «لا» از کلمهآ لاإله إل الله مندرج است.

و گفت: آفتاب مقصود موجود هست و پنهان نیست، لیکن دیدهآ بینا میباید که آن را دریابد.

و گفت: تا دیده از کل اشیا نابینا نگردد، به حق بینا نشود.

و گفت: بلا و مجاهدهآ این راه چنان که شرط است صادقانه بر نفس خود نه تا بقا و مشاهدهآ حق بر تو مکشوف شود.

و قال: أهل الهشاهدة لا یغیبون عنه قانما و لا قاعدا و لا نانما و لا منتبها، غایبین بأسرارهم حاضرین بأبدانهم.

و گفت: اول این کار جان بازی است؛ و تا جان در لانبازی، از جان خبر نیابی.

و قال: هذه طریقة لا یبلغ إلیها بالتکلف، ms137 وإنما هی قضل الله یوتیه من یشاء.

و گفت: شیخ روزبهان، رحمة الله علیه، فرموده است: لم یخلق هی نفسه استعداد المعرقة لم یعرف هی الدنیی والآخرة.

و گفت: ابن عباس، رضی الله عنهما، فرموده است: من لم یعرف الله فی الدنیی لم یعرفهآ فی الآخرة.

و گفت: هم چنان [تا] از شب آثاری باقی بود ممکن نبود که روز روی نماید، هم چنین تا پشت به دنیا نکنی، طمع مدارکه روی به آخرت آوری؛ و تا صورت خود خراب نکنی، توقع مدار که باطن خود آبادان کنی؛ و تا از خلق دور نشوی، امید مدار که به حق نزدیک گردی؛ و تا از خود غایب نگردی، چشم مدار که به خدای حاضر شوی.

و گفت: عبادت به عادت نباید کرد که تأثیر آن به دل نرسد؛ جسمی باشد بی جان و هیچ منفعت از آن به ظهور نیاید.

و قال الشیخ، قدس الله روحه: إن المقصود من العباداة تاثیرها فی القلب. وإنما تاکل آثارها بکثرة الهؤاظبة علی العباداة حتی ینقطع من النفس حب الدنیی ویترشح فیه حب الله تعالی.

و شیخ، قدس الله روحه، گفت: هر چه و هر عبادتی [تأ]ثیر آن به دل نرسد نقد دل نبود. و در قبر زبان نتوان گفت. و چون زبان کرم و مور و رشمیز بخورد، حدیث لا إله إل الله چون توان گفت اگر در دل نقد این کلمه نباشد. و فی الحدیث: القبر یاکل اللحم والشحم و لا یاککل الإیمان والمعرفة. پس، حقیقت این کلمه باید که در درون رخت بنهاده باشد تا در گور بتواند دل این کلمهآ توحید میگوید. و نقد دل ایمان است که قرارگاه او در دل است. کما قال الله تعالی: وولما یدخل الایمان فی قلوبکم، (الحجرات: 14) پس، هرکس که دوام ایمان خواهد محافظت1 دل بر دوام باید کرد. و به یقین بباید دانست که یافت ایمان در حضور دل است؛ و غیبت ms138 ایمان در نسیان دل است. پس، اگر دل شناختهای و می دانی که دل چیست، به حسب آن که تو را با دل قربت است، نصیبی از ایمان تو را حاصل است. و اگرندانی که دل چیست، به گفتار زبان و عمل جوارح مغرور نباید شد که غلام مرده را هیچ قیمت نباشد. و دل آن است که ملازم حق باشد.

و گفت: شیخ جنید، رحمة الله علیه، فرموده که اتفاق چهارهزار پیر طریقت است که نشانهآ دولت و سعادت شخص آن است که هرگاه که دل خود طلبد، ملازم حضرت حق تعالی بیند. و این دولت و سعادت آسان برنمی آید، بلکه درد دین

در نهاد هریک نقطهآ نور و ظلمت نهاده شده است. شهوات نفش جمله غذای ظلمت است. پس، چون شخص به طلب مراد نفس و حب جاه و مال و تشیخ و خانقاهداری و بدبختیها، که عمر در آن ضایع میشود، خرج شود، لاجرم ظلمت آشکارگردد و آن شقاوت ابد است، عیاذا بالله منها. و اگر عنان نفس بازکشد و ظاهر و باطن خود را بر قانون شرع و متابعت ارباب ترک و تجرید و قطع مألوفات و مستحسنات طبیعت مخلصانه آراسته کند، از سر فطرت، نقدی در نهاد جان خود غالب عیان گردد، و آن دولت و سعادت و ملک سرمد است. بنگر امروز تا در نهاد خود غالب چه میبینی، وقتالرحیل از این جهان همان خواهی برد. نادانی اگر به ترک عمارت دل بگویی و به خیالات ناپایدار مغرور شوی و پنداری که از مقامات و حالات سالکان صراط مستقیم خبری خواهی یافت وبه مقصود خواهی رسید. هیهات، هیهات! .فلن تجد یسنة ms139 الله تبدیلا ولن تجد لسنة الله تحویلاء (فاطر: 43) . اما چون جان طهارت شرع دریابد و از ماسوی الله پاک گردد، به بارگاه ادراک این سعادت راه تواند یافت. و این، روش جان است. و طالب این معنی را واجب است دل از فضول بر حلال داشتن و به لقمهآ شبانه قانع شدن و به خرقهآ مختصر راضی بودن واز شرایط و ارکان این معنی آگاه بودن و تمام به جای آوردن، تا به مقصود رسد.

شیخ ابوبکر وراق، رحمة الله علیه، گفت: هرکس که از مقامات به رنگ و بویی و گفت و گویی راضی شد، اندرون او درخت ناامیدی بروید. من تعلق بالکسل قلینس عن سعادة الدارین. هیچ شک نیست که قرین تسؤا الله جزافسهم، خواهد [بود]. واشارت فاد کرونی، به دولت واذکرکم، (بقره: 147) پیوسته است. و اگر ما به این صفت که در این مهالک افتادهایم و به عادت طفلانه که خوی کردهایم خشنود شویم و متابعت سالکان این راه که آصنام عادات مقهور کردهاند نکنیم، کار مشکل باشد. و هیچ شک و شبهت در این نیست. و این خطاب با همه است که هرکس ارا]که لوح دل [انا

129 ناشایستها پاک نشود او را به مکتب آدبنی ریی راه ندهند. از این زیادت نتوان گفت «کین حکایت نیست پایانی پدید». عاقلان دانند که هرکس که هر روز پارهای به طرف مغرب نزدیک میشود هرگز او را به جانب مشرق رسیدن امکان نیست. بیت:

چو مشرقست و چو مغرب مثال دنیی و دین

ازین قریب شود مرد، از آن بعید شود إیاک أن تطع فی الأنس بالله و أنت تحب الفضول. وإیاک أن تطمع فی المنزلة عند الله تعالی وأنت تحب المنزلة عند الناس. هردو با هم راست ناید. کژ مباز زینهار! تا در مقام دوری و بازماندگی عادت پذیر نباشی و به یقین معلوم کنی که دیدار دل در دنیا متصل است به دیدار عین ms140 در قیامت و هرچه در این عالم به طلب و جد و جهد حاصل نکنند در آن عالم امکان ادراک نیست. و اگر تو قانع شوی به آن که هر وقتی زمانی صرف این طلب کنی وفی سائرالاوقات انفاس شریفه در خیالات بیهوده ضایع گردانی، لاجرم حصاد به قدر زرع خواهد بود. و قد ورد فی الحدیث الصحیح من أحوال الأهل الآخرة: هنهم من یری ربه وی کل شهر مرة، و منهم من یری ربه فی کل جمعة مرة، و منهم من یری ربه فی کل یوم موة، و منهم من ینظر الی ربه بکرة وعشیا. و مقصود از بکرة و عشیا دوام است نه عدد؛ چنان که کسی گوید: «بام و شام در این کارم.» یعنی همیشه چنینام. اما آن کس که از این دولت محروم بود به جز محبت ذکر چیزی نداند. و ایشان که صاحب دولتاند، مقامات ایشان برحسب حال ایشان بود. جاء شبلی یوما إلی الجنید، رحمة الله علیهما، فقال: فاتقول فیمن الله کاهیه أزلا و أبدا. فقال الجنید: یا شبلی، بینک و بین خیار قومک النا عشر ألف مقام أولها فخؤما بدآت بدو.

قال الشیخ الاسلام، قدس الله روحه: القعرقة للها الإعتراف بالجهل: والتصوف لله ترک الفضول؛ والتفویض لله الطلمانینة عند الوارد؛ والیقین لله ترک الشکوی عند ما یضاد هرادک. شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که محبوس عالم عقل شد و قید عقل بر پای خود نهاد و اسیر عالم عقل شد، چون احوال عالم ملکوت و جبروت که به چشم عاقل ادراک آن نتوان کرد بر سمع وی گذرد، لایمکن است که فهمی از آن بتوان کرد.

و گفت: هیچ سعادت و دولت روندهآ راه حق را دست ندهد و آن را میسر نشود، تا از تعلقات دنیا و آخرت و التفات و میل به غیرخدای پاک نشود و از صفات ذمیمه خلاص نیابد وبه صفات ملکی موصوف نشود، تا ms141 وجود و عدم و رنج و راحت پیش او یکسان نشود. و به یقین بباید دانست که صراط مستقیم که سالک راه به حق رساند مناسبت است با عالم غیب وحضرت رب العزة؛ و کوشش تحصیل روندهآ راه حق باید که در اصلاح دل و نفس باشد، نه در اشغال عبادت زواید بر مأمورات شرعی.

ای پسر، در تبدیل اخلاق کوش تا زود به مقصود رسی. زینهار! از آن قوم مباش که پیوسته خاک بر سر خود میکنند و پندارند که در آب زلال دائم سباحت میکنند؛ یا چون خر خراس که گرد سنگ آسیا چشم بازبسته میگردند و می پندارند که منازل قطع میکنند. چون روز به آخر رسد، چشم باز کنند هم چنان بر جای خود باشند خسته وکوفته و پیرشده و عمر به آخررسیده و به هیچ منزل نارسیده. قوله تعالی: وهم یحسبون آنهم یحسنون صنعاء (کهف: 4 15) . بندگی ترک اختیار است و منقاد و مسلم بودن در امتثال آن چیز که او را فرمودهاند. «وذالک فضل الله من یوتیه من یشاء والثه ذوالفضل العظیم، (الحدید: 21) . این دم که در آنی غنیمت باید دانست. بیت:

امروز که دستگاهی داری و توان بیخی که بر سعادت آرد بنشان إغتنه الفرصة، إن الفرصة تمر مر السحاب. بیت: غنیمت دان در این دم فرصت خویش که فرصت همچو ابر اندر گذار است و لیس شیء أعز من الکبریت الأحمر إلا ما بقی من عمر العبد. نیست چیزی عزیزتر و نایافتتر از کبریت احمر، یعنی برق، الا آنچه مانده است از عمر بنده. پس، باید که آن را غنیمت شمرد و به اخلاص صرف کند، تا پشیمانی نیابد.

و شیخ، قدس روحه، گفت: چون لطیفهآ فیض الهی از سرادقات جلال روی در عالم جان عارف نهد، چابکی وی در آن زمان آن است که تن در مصالح خود ندهد و بهبودی خود را نخواهد و اختیار خود در میان نیاورد و ms142 فضولی عقل و دانایی دل و بینایی جان از میان بردارد و عقل بر لب دریای معرفت فروگذارد، و دل در لجهآ

و گفت: ای سلیم، تو چه دانی که بر جان پاک صادقان این راه چه میگذرد؛ چون تو در میان کار نیستی، بر تو سهل و آسان است. ما أهون الحرب علی النظار به! شیخ، قدس الله روحه، گفت: مرد آن است که چون آسیب سیاست جهان آشوب قهاری روی نماید، «اذا زلزلت الارض، (زلزله: 1) ، ماذا السماء انشقت، (انشقاق: 1) وکشف و عیان شود، از پرده توان بیرون آمدن، و در رسوخ مهابت و عظمت و جلال از لذت بیخودی چنان هائم بود که سامان به خود بازآمدن بازنبیند. و این معنئ صفت سالکی باشد که از رعونت نهاد خود خلاص یافته باشد و در حمایت این حالت از حوادث هر دو عالم محفوظ باشد.

مقصود از این اشارت آن است که چندان که امکان باشد، سعی و کوشش میباید نمود تا بویی از ایمان حقیقی به مشام جان برسد. و امکان نیست که بیجهد و مجاهده نصیبی از این احوال حاصل آید؛ و مپندار که بیبلا و مشقت و مجاهده و ریاضت وموافقت و متابعت اهل سنت و جماعت، به نقد ایمان و مقامات و حالات مؤمنان -که رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، از ایشان خبر بازداد و گفت: نی من الفه والمؤمنون منی - کسی را رسیده است یا تواند رسید.

زهیر بن نعیم، رحمة الله علیه، که از بزرگان دین بود گفت: یخلق بلله الدی لال الا هو لأنا بمن لآ ms143 یؤمن بالله شبه بمن یومن. ای عزیز، آن کس که قدر ایمان به خدای تعالی دانسته و بزرگی آن نیک معلوم کرد چنین خبر بازمیدهد و سوگند یاد میکند و میگوید: به آن خدایی که نیست خدایی جزاو، که من به آنکس که ایمان ندارد به خدای تعالی ماننده ترم از آن کسی که ایمان دارد به خدای.

و گفت: هرکس از سالکان این راه که در این عهد بگذارند تا عنان سخن رها کند و هذیانی که میخواهد بگوید، گوینده و شنونده هردو مطرود و مردود و مخذول شوند و هیچ برخورداری از انفاس منورهآ اهل حضور و ارباب قلوب نیابند، و در معرض هلاک باشند تا دانند. و منع و زجر هرکس که کلمهای در این معنی و احوال گوید واجب و لازم است و عین شفقت است، و اگرچه سالها باشد که در خلوت و عزلت سعی میکند و اگرچه بیان پسندیده و تقریری آراسته بکند؛ قطعا رخصت در شنفتن و مجال دادن نیست که حرفی و کلمهای در این باب بگوید، تا شر سخن او به دیگر راهروان و سالکان خاکسار نرسد، و به سلامت در عبادات و اوراد سعی مینمایند و سرگردان و گم راه نشوند. و اگر در این معنی کلمهای گوید که مایهآ او نباشد، بیشک هلاک او باشد. و من تکلم عن حال تم یصل إلیه حرمه الله الؤصول

شیخ، قدس الله روحه، گفت: درویشی به خدمت زاهد ابوبکر همدانی، رحمة الله علیه، رفت و فتحی که از این کار یافته بود در خدمت زاهد عرضه داشت. زاهد، رحمة ms144 الله علیه، گفت: مبارک است. کاری میباید کرد و از این معنی خاموش میباید بود. پس گفت: شیءآ عظیم بود که کسی در شبانگاه گوشت خورده باشد، روز دیگر استخوان آن گوشت از گردن خود بیاویزد و به مردم نماید که من دوش گوشت خوردهام! هرگز هیچ عاقل این نکند. و شیخ، قدس الله روحه، در معنی این کلمات که زاهد فرمود که هرچه از راه دل و جان درآید، که آن عالم تحقیق است، به زبان

183 نباید آورد، که عالم تقلید است؛ که آن ظلم و نادانی بود.

و شیخ، قدس الله روحه، فرمود که هرکس که به خدمت زاهد رفتی و سخنی از طامات و شطحیات گفتی، زاهد، رحمة الله علیه، به این عبارت فرمودی که «من هزار خروار حقیقت به فلیسی نخرم. در این راه طریقت باید.

درویش محمد بن عبدالله گفت: روزی، به خدمت شیخ رفتم تا فایدهای فرماید. فرمود که زینهار! که سخن درویشان با دو کس نگویند: یکی که محرم آن باشد، و یکی که محرم آن نبود. زیرا که آنکس که محرم آن بود حاجت با وی گفتن نیست که او خود میداند. و آن کس که محرم آن نبود هیچ فایدهای از آن سخن به وی نرسد، بلکه زیان وی در آن بود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: ابوابراهیم نجار، رحمة الله علیه، فرمود که روزی عبد الرحمن درودی، رحمة الله علیه، مرا گفت: ای پسر، هر وقتی که تو را اندر سر چیزی پدید آید که اگر از آن وقت و حالت نفس زنی خلق اندر بلا افتند و تو اندر راحت باشی، بر تو باد که نفس را فرو خوری و بر خلق شفقت کنی، تا خلق اندر راحت باشند و تو اندر بلا باشی، که جوانمردی و شفقت و مروت این است که با خلق خدای نگاه داشته باشی.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون شیخ ms145 شبلی، رحمة الله علیه، که این سخن آشکار کرد، شیخ جنید، رحمة الله علیه، که استاد او بود، از وی خوش نیامد و او را ملامت کرد و دعای بد گفت و قال: یا آبا بکر، نحن خبنا هذا العلم تجیرا ثم تکلمنا به فی السرا]] وجنت أنت فآفشیته علی رؤس الخلایق لأبارک الله فیک؛ بعد از آن شیخ شبلی، رحمة الله علیه، از این سخن هیچ نگفتی، چنان که روزی یکی از سالکان این راه به خدمت وی آمد تا از این معنی او را سخنی گوید، شیخ شبلی او را گفت: نهینا عن اظهار هذا المعنی کما نهینا عن الزنا. ما را نهی کردهاند از اظهار کردن این معنی، هم چنان که ما را نهی کردهاند از زنا. و ما را اجازت نداد در این کلمات سخن گفتن. و تا زنده بود بقیت عمر، این حدیث پوشیده داشت و باکس نگفت.

یا أهل دار قناء لا مقام بها إن اغترارا بظل زانآل حمق

وگفت: رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرمود که راست ترین کلمهای که شعرا گفتند گفتار لبید است:

ألائل شیء ما خلا الله باطل وثل نعیم لا محالة زانل

أوحی الله تعالی إلی موسی علیه السلام اذ کزه آنک ساکن القبر قلیمنعنک کثیر من الشهوات. وحی کرد حق تعالی به موسی، علیه السلام، و گفت: یادکن آن که مسکن تو گور است، که این اندیشه بازدارد تو را از بسیار آرزوها. و قال یحض الصالحین: ms146 من أکثر ذکر الموت رضی من القلیل. گفت: هرکس که یاد مرگ بسیار کند راضی شود به اندک از دنیا. و قال النبی، صلی الله علیه و علی آله و سلم: أکثروا ذکر هادم اللدات. گفت: بسیار کنید ذکر خراب کنندهآ لذتها - یعنی مرگ- تا دل در این عالم ننهید، که هر آینه مرگ آمدنی است و شما آن را از خود بازنتوانید داشت. ألا، إن ذکر الموت خیر مؤدب. و قال النبی، صلی الله علیه و علی آله و سلم: یابنی آدم، إن کنتم تعقلون قعدوا أنفسکم من الموتی. والدی نفسی بیدهانما توعدون لات وما أنتم بمعجزین. گفت: ای فرزند آدم، اگر شما عقل دارید، نفسهای خویش از مردگان شمارید؛ که به آن خدای که جان محمد به ید قدرت اوست، که آنچه شما را وعده کردهاند از احوال آخرت آن جمله آمدنی است، و نیستید شماکه کسی عاجزکنید و مرگ از خود بازدارید. و قال: الزاد قیل الرحیل. گفت: زاد آخرت پیش از آن که به آخرت روند باید که حاصل کرده باشند، تا در آن دم، در پشیمانی و حسرت نمانند.

قال الشیخ، قدس الله روحه: کل تقین فهو خاتقة إذ یمکن أن یکون القوت متصلا یه، قلیراقب

شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرچه امروز بکاری فردا همان خواهی درود، خواه نیکی و خواه بدی. و هرچه امروز نقد تو است فردا همان خواهد بود. واعلم أن ms147 تمرة کل بدر فی النهایة یکون من جنس بذرها فی البدایة. و بدان که ثمره هر تخمی در آخر زرع هم از آن جنس خواهد بود که در اول آن تخم کشته است. و لهدا ها سیل الجنید، رحمة الثه علیه: ما النهایة؟ قال: الرجوع إلی البدایة.

وصیتی خواستند از شیخ شبلی، رحمة الله علیه، فقال: أنزم الوحدة و أفح اسمکن عن القوم واستقبل الجدار حتی موت. گفت: ملازم تنهایی باش ونام خود از میان قوم محوکن - یعنی بینام ونشان باش - و روی در دادار آور تا آن هنگام که مرگ به تو رسد.

و قال الشیخ، قدس روحه: لیس للجهاد الأکبر آخر إل الموت فلیلازم المجاهدة بقیة العمر. گفت: جهاد اکبژ آخر آن نیست الآ مرگ؛ پس بقیت عمر ملازم مجاهده باید بود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: مالک دینار، رحمة الله علیه، بر مروحهآ خود - یعنی بادبزن - این بیت نوشته بود:

تروح بروح الله لا بالراوح وأیقن بأن الموت عاد ورانح یعنی بیاب آسایش به رحمت خدای، نه از بادبیزن. و یقین دان به درستی که مرگ بامدادی یا شبانگاهی خواهد رسید.

و قال الشیخ، قدس الله روحه: رحم الله عبد أجعل العیش عیشا واحدا یأکل کسیرة ویلبس خلقا و لزق بالأرض واجتهد من العبادة وبکی علی الخلینة وهرب من الناس وابتغی الرحمة حتی یابتیه أجله وهو علی ذیک. گفت: رحمت خدای بر بندهای باد که زیست خود به یک چیز بازآورده باشد: آن که خورش وی کسیرهای نان بود، و لباس وی خرقهآ کهنهآ درویشانه، و در

شیخ، قدس الله روحه، گفت: مرد آن است که شرایط و ارکان راه دین چنان به قدم آورد که در ms148 وقت جان دادن اثر شوق در دل او ظاهر باشد؛ نه آن که چون آسیب زخم عزرائیل، علیهالسلام، به وی رسد، خامی و نارسیدگی در وی پدید آید و در خمول ذکر فرو شود؛ و عیاذا بالله، و آن نشانهآ نامحرمی و شقاوت باشد. و گفت: نیک بخت آن است که نصیحت نبویه، علیه أفضل الصلواة، که می فرماید: و عد نفسک من أصحاب القبور قبول کند و بر سر گور خود و مرگ خود معاینه ببیند و گور خود را زیارت کند، که چون در زندگن خود را مرده بیند، سودی تمام بود و دولتی بینهایت باشد او را؛ و اگر در زمان مردگی خود را مرده بیند، هیچ سودی نخواهد داشت و در حسرت کار فوت شده بماند. تا چنین مرگ تو را حاصل نیاید، سر موتوا قبل أن تموتوا ندانی. نشنفتهای که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، چه میفرماید: قال من أراد ان ینظر الی عیت یمشی علی وجه الأرض فلینظر إلی أبی بکر الصدیق. گفت: هرکس که میخواهد که بنگرد که مردهای در روی زمین میرود، گو نظرکن به ابوبکر صدیق، رضی الله عنه.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: تا مرد از خود نمیرد، به خدای زنده نشود. و تا مرد در پنداشت وجود خود دم میزند و به وهم و فکر و تدبیر خود در بند است، او از جملهآ ممات بود که هنوز ذوق حیات نیافته باشد. وما من صباح و لامساء الا مناد ینادی آیها الناس الرحیل الرحیل! نباشد هیچ بامدادی و نه شبانگاهی الآکه نداکند منادی کنندهای وگوید: ای مردمان، وقت رفتن است از این عالم. بیت:

وقت کوچ است رخت بربندیم حان وقت الرحیل یا أحباب

شیخ، قدس الله روحه، گفت: آنس بن مالک، رضی الله عنه، روایت کند که رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، فرمود: ما من لیلة إل فناد ینادی من بطنان ms149 العرش: یا تنی آدم إن ربدم عز وجل یقربکم اللام ویقول شوقفا یم قلم تشتاقوا وخوفنام قلم تخافوا وتحنائم قلم

وقت سفرست و کا[ر] ناساختهایم وین عمر عزیز جمله درباختهایم

چیزی نخریدیم و زر انداخته ایم

دردا و دریغا که به بازار وجود چیزی

اگر تو را معلوم شدی آنچه تو را در پیش است، حاجت به هیچ وعظ و تذکیر نبودی؛ اما مشکل آن است که تو در خواب غفلتی؛ ترسم که بیدار شوی روز بود. الناس نیام وإذا ماثوا انتبهوا. بیداری پیش از مرگ باید تا سودمندی حاصل آید، که بیداری بعد از مرگ جز پشیمانی و حسرت حاصلی نبود. این دم نقد را غنیمت شمار. بیت:

بر دولت ناآمده فالی بزنیم

بل تا به جهان پری و بالی بزنیم بر دولت ms150 نا

زان پیش که کوس رحلت ما بزنند بر طبل امید خود دوالی بزنیم

و [باید] این پنج روزه عمر عاریتی غنیمت شمرد و جد و جهد صادقانه در این راه بنماییم و از این عالم فانی توشهآ عالم باقی، که هرگز آخر آن نیاید، حاصل کنیم؛ باشد که بعد از مرگ، در حضرت سابقان و صادقان این راه خجالت و شرمساری نبریم. بیت:

و أخجلناه من وقوف باب دارکم إد قال صاحبکم من أنت یا رجل

قنادر عمرک قبل الفوت واغتنم حیوتک قبل الموت

و اعلم أن الموت أقرب غانب قتزود یلرحیل وتأهب یلقاء

ملک الموت قعن قلیل

شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول الله، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، فرموده است: من جاوز الأربعین قلم یغلب خیره شره ونما یتجه إلی النار. گفت: آنکس ککه عمر او از چهل سال بگذرد و غالب نشود خیر او به شر او به درستی که ساخته میشود از برای او آتش.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون عمر به چهل سال رسید، هنگام رحیل آمد. پس، باید که همواره مرگ و گور و قیامت پیش هر دو چشم خود بازدارد و آمل دراز و دوستی دنیا و حرص و رغبت آن از خود دفع کند، که این جمله خیر اوست.

و گفت: از چیزی که نقد بنی آدم است که البته به او خواهد رسید مرگ است. و ای عجب که هیچ کس آرزوی مرگ می نکند و همه از وی نفرت دارند! و این مشکل کاری است؛ و نتیجهآ این نیست جز غفلت و دوستی دنیا. اگر این هردو از شخص دفع شود، مرگ را کراهیت ندارد.

و گفت در حدیث آمده است که مردی از انصار به خدمت رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، رفت وگفت: یا رسول الله، مادر و پدرم فدای [تو] باد، چه شده است که مرگ دوست نمی دارم؟ ms151 رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، گفت: تو را مال هست؟ گفت: بلی یا رسول الله، مال بسیار دارم. گفت: در راه خدای صرف کن و همه از پیش بفرست. گفت: یا رسول الله، نتوانم که آن را دوست میدارم. رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، گفت: المرء مع ماله: إن قدمه أحب أن یلحقه. وإن خلفه أحب أن یتخلف معه. فرمود که مرد با مال خود است: اگر از پیش بفرستد، دوست دارد آن که از پی آن برود؛ و اگر از پس دارد، دوست دارد آن که واپس ایستد و با مال خود باشد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: دنیا بهمثابت زندان است: هرکس که در زندان

و گفت: هرکس که سعی او در آعمال آخرت بود و همه روزکار آخرت کند و دنیا خراب کند و معموری آخرت حاصل کند مرگ بر وی خوش بود و آن را کراهیت ندارد، زیرا که از جای خراب به جای معمور میرود. اما آن کس که سعی در کار دنیا کند همهروزه در معموری دنیا کوشد و کار آخرت فرو گذارد و در معموری آن هیچ سعی نکند هرگز دل ندهد که از جای معمور به جای خراب رود.

شیخ، قدس الله روحه، روزی این بیت برخواند:

به امید آن که روزی به عیادت من آیی

چه خوشست همچو چشمت همه عمر ناتوانی

پس گفت: اگر کسی خواهد که از معانی این یک بیت برخوردار شود، همواره مرگ و گور و قیامت ms152 پیش دیدهآ خود باید داشتن و آمل دراز و فضولات نفسانی و لذات ناپایدار و دوستی دنیا و حرص و رغبت آن از خود دفع باید کردن و ریاضات و مجاهدات، که ارباب قلوب بیان کردهاند، صادقانه بر خود باید نهادن، تا [از] معانی ای که در این بیت منتضم است، برخورداری حاصل آید.

و گفت: وهب، رضی الله عنه، گوید در حدیث یافتم که نبشته بود: أبناء الأربعین زرع دنیی حصاده. أبناء الخمسین هلموا إلی الحساب، أبناء الستین هاذا قدمتم وماذا أخرتم؟ ثم لا عدز لکم أبناء السبعین عدوا أنفسکم من موتی. یعنی، ای شما که چهل سالهاید، کشتزاری شما وقت درودن رسیده و ای شما که پنجاه سالهاید، درآیید به حساب خود کردن. و ای شما که شصتسالهاید، از کردار خود چه چیز از پیش فرستادهاید و از دنیای خود چه چیز را پس داشتهاید؛ کارسازی آخرت بکنید که شما را هیچ عذر نمانده. و ای شما که هفتاد سالهاید، خود را مرده شمارید. و قال لقمان لإبنه یا ا[بنی] لاتنس ذکر الفوت فن الموت موکل بک. لقمان حکیم پسر خود را گفت: ای پسر، زینهار که یاد مرگ

وگفت: امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، فرموده است: شیبکن ناعیک. یعنی موی سفید تو خبر مرگ تو بازمی دهد. و فی الأثر ما من شعرة تبیض إلاا قالت لأختها اشتعدی فقد قرب الموت. یعنی، نباشد هیچ موی که سفید شود الآکه گوید به مویهای دیگر که سیاه است که کار ساخته باش، به درستی که مرگ نزدیک رسید.

فی الشیب لی واعظة لو کنت متعظ و فی التجارب لی ناهی و مزدجر

و قال الشیخ، قدس الله روحه: أیها الهسترشد، لآتنم نوم الغافلین زبما یاتی عزرانیل وأنت نانم أعاذک الله من هذه الساعة. ای آن که راه راست ms153 می طلبی، به خواب غفلت مرو که باشد که ناگاه عزراییل، علیه السلام، درآید و تو در خواب غفلت باشی. پناه میدهم تو را به خدای تعالی.

وگفت حدیث صحیح است: إن العبده لیعالج کرب الموت وسکرات الموت وإن مفاصله ییسلم بعضها علی بعض یقول علیک السلام تفارقنی وأهارقکن إلی یوم القیمة.

یعنی، چون بنده در حالت نزع و سکرات مرگ افتد، اعضاهای او یکدیگر را بدرود کنند و سلام کنند بر یکدیگر و گویند: بدرود باش که از یکدیگر جدا خواهیم بود تا روز قیامت. و گفت: چون آدمیزاد را چنین مصیبتی از پیش است که هر عضوی و فاصلهای از وجودی که امروز بدان مینازد از یکد یگر جدا خواهد افتاد که باز خاک گردد و هر ذره خاکی از وجود او باد به اطراف برد، عاقلی نباشد که امروز بدان مشغول گردد و به ساز و تمیز و آرایش آن فریفته شود و از عاقبت آن یاد نیاورد و در خواب غفلت نیارامد و غم کار خود نخورد و به لذات ناپایدار که موجب حجب و تعذیب است مغرور شود. وقد قال النبی، صلی الله علیه وعلی آله: إن شدة سکرات الموت علی قدر لدة الحیاة، قمن اکثرمن هذه أکثر له من تلک. گفت: به درستی که سکرات مرگ به قدر خوشی و لذت و کام و مراد زندگانی است. پس، هرکس را که این مرادات بیشتر باشد، سختی سکرات مرگ او بیشتر بود.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: پس، عاقل از پی لذتی نرود که آخر آن مشقت بود.

چرب و شیرین خوانچهآ دنیا به مگس راندنش نمیارزد

و گفت: روزگار هرگز خود لقمهآ بیغصه در دهن کس ننهاده است. پس، به سماحت او مغرور مشو و به چرب و شیرین او منگر. بیت: کان اولین نواله که از دست او خوری لوزینهایست خردهآ الماس در میان و به مساعدت زمانه مغرور مباش ms154 که او قصدکننده است و ناگاه تو را به روی اندازد، که خوبی وی جز این نیست. بیت: یر ابلق زمانه سواری به هوش باش کاسبیاست نیک لیک بهدندان سوارگیر غره مشو که کام به کام تو مینهد زیرا که تو ضعیفی و تند است بارگیر و لأمان للدهر و لآثقة بالانام. خوشا کسانی که در این عالم دل ننهادند و عیوب مرادات و لذات این جهانی به تحقیق نیک بشناختند و از آن درگذشتند و بامداد و شبانگاه مرگ در پیش چشم خود بازداشتند و از یاد مرگ غافل نبودند. ألا، ان ذکر الموت خیر مؤدب. شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم فرمود که: ما رقعت طرفی و طننت إنی واضفه حتی أقبض. برنداشتم چشم خود، که اعتماد و ظن من آن بود که برهم نهم چشم تا جان من بردارند. و چون به گورستان شدی، گفتی: انتم لنا فرط، ونحن لکم تبع وإنا فی آثارکم لاحقون. شما از پیش رفتهاید، و ما از عقب شما خواهیم آمد. ابوهریره، رضی الله عنه، چون جنازهای دیدی، گفتی: امش فنا علی الأثر. برو که ما بر اثر تو خواهیم آمد. و اگر بامداد جنازهای دیدی، گفتی: أغدوا فإنا رانحون. شما بامداد بروید که ما امشب از عقب شما خواهیم آمد. و اگر شبهنگام دیدی، گفتی: روخوا فإنا غادون. شما امشب بروید که ما فردا از عقب شما خواهیم آمد. و مکحول، رضی الله عنه، چون جنازهای دیدی، گفتی: أغدوا قإنا رانحون. پس، گفتی: هذه موعظة بلیغة فی عفلة عظیمة. این موعظه و پندی تمام است؛ ولیکن ما در غفلتی بزرگ گرفتار شدهایم. و همهآ صحابه همیشه در این بودند و یاد مرگ و گور و قیامت فراموش نمی کردند. و آمده است که امیرالمؤمنین عمر، رضی الله عنه، در زمان اشغال خلافت، غلامی نصب کرده بود به این مهم که پیوسته گفتی: یا ms155 عمر، مرگ فراموش مکن.

أیا جامع الإخوان من کل وجهة سیخطی بها وراثها و لک الوزر

و یا عامر القصر الرفیع بناءه ستنزله فقرا إذا ضمک القبر

پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت: قسمت مال و نقد بنده که انفاس و اوقات وی است چنان باید که رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، می فرماید: عدووا أنفاسکم واحفظوا أوقایتکم واستعدوا للعرض الأکبر. گفت: بشمارید انفاسهای خود به یاد حق وکار خود ساخته کنید از برای روزی قیامت.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: عجب دارم از کسی که یکساعت بر عمر او اعتماد نیست که چگونه خرمی مینماید به موجودی که مرگ آن را در دست او رها نخواهد کرد.

و گفت: شیخ معروف کرخی، رحمة الله علیه، در وقت وفات یک پیرهن که پوشیده بود بیش نداشت. در حالت از ms156 خود برکشید و گفت: این را صدقه کنید که من برهنه در این عالم آمدم تا برهنه بازروم و هیچ چیز این دنیا در ملک من نبود. شیخ، قدس الله روحه، گفت: سلمان فارسی، رضی الله عنه، در وقت وفات گریه کردی. او را گفتند: موجب گریه چیست؟ قال: عهد الینا رسول صلی الله علیه و علی آله و سلم

و قال الشیخ، قدس الله روحه: طونی لمن زینه الله تعالی بالزهد فی الدنیی وعدم الأسباب حتی خرج من الدنیی علی صفاء التجرید. گفت: خوشا آن کسی که خدای تعالی آرایش و زینت او کرده باشد به بی رغبتی دنیا و نیستی اسباب آن، تا بیرون رود از دنیا بر صفا و تجرید.

و قال، قدس الله روحه: الموت معقود بنواصینا قرحم الله عبدا عمل لما بعد الموت. رحم الله عبدا نظر لنفسه قبل نزول الموت. گفت: مرگ بر پیشانی ما بازبسته است. پس، رحمت خدای بر بندهای باد که عمل صالح کند از برای بعد از مرگ؛ رحمت خدای بر بندهای باد که نظر کند بر نفس خویش و او را به راه راست دارد؛ و نظرکند بر دل خویش و آن را به یاد خدای مشغول دارد؛ و نظر کند بر سر خویش و آن را به مراقبت و حضور محافظت نماید، پیش از فرو آمدن مرگ.

و گفت: این یک نفس عاریتی که با تو است غنیمت دار و به یاد حق تعالی و طاعات و عبادات مصروف دار واین زمان که فرصت مییابی ms157 کار آخرت ساخته دار، که هر نفس که از تو فوت شد امکان رجوع نیست.

و گفت: در حدیث صحیح است: اذا صلی أحد کم فلیصل صلوة مودع لا یری انه یرجع إلیه أبدا. گفت: چون نماز کنید یکی از شما، باید آن نماز که میکند نماز وداع شمرد، که نمیتوان دانست که او به نماز دیگر رسد هرگز. و من کلامه، قدس الله روحه:

دلا بشنو ز ما گر یار غاری مده بر باد عمر خود به خواری

غنیمت دان گل و باد بهاری فما بعد العشیة من عواری

و قال: لیس شیء أعز من الکبریت الآحمر ال مابقی من معر العبد.

و قال الشیخ، قدس الله روحه: یا أخی، اغتنم قبل خراب هذه العدینة الجسمانیة بأن تتخد فی القدینة الروحانیة لک منزلا و بناء محکما و دارا مخلدا ققد علمت بآن هده الدار لیست بدار هقام بل هی دار قناء وزوال.

و گفت: روز قیامت هر پیغمبری میگویند: نفسی نفسی. و همه به خود فرو مانده باشند. و گویند: شغلنی أمری عن أمر غیری: و در آن روز حق تعالی، خشمگین بود، خشمی چنان که پیش از آن حق تعالی چنان خشمگین نبوده باشد و بعد از آن چنان خشمگین نشود، تا از آن که پیغمبر، صلی الله علیه و علی آله و سلم، شفاعت کند از برای آنکس که او را اجازت دهند. پس، گفت: غنیمت دان این زمان که نفسی از عمر تو باقی است و کار بر تو افتاده است و استعداد به دست تو است؛ و اعقل فی أیام قصار لأیام طوال حتی تربح ربحا منتهی بسروره و گفت: حق تعالی وحی کرد به موسی، علیه السلام، و گفت: یا موسی، چون بامداد کنی باید به اندیشهآ مرگ مشغول باشی. به درستی که ملک الموت در هر ساعت هفتاد بار نظر میکند در نامهآ اجلها و تو ندانی که اجل توکی خواهد ms158 آمد. و گفت: یا موسی، چون شب کنی، باید که اندیشهآ بامداد در تو نبود، که باشد که روح تو قبض کنند و تو در خواب باشی. و گفت: یا موسی، اگر مرگ به تو رسد و بیوضو باشی، باید که ملامت نکنی الآنفس خود را. پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت: هم چنان که واجب است که تزکیهآ باطن به حضور محافظت نمایند، هم چنان اباید] که تزکیهآ ظاهر به وضو مداومت نمایند. و گفت: شیخ معروف کرخی، قدس الله سره، روزی طهارت شکست، در حال تیمم کرد. گفتند: یا شیخ، اینک دجله، چرا تیمم کنی؟ گفت: تواند بود که تا به دجله رسم نمانده باشم، و من میخواهم که چون ملکالموت به قبض کردن روح من آید طاهر باشم. شیخ، قدس الله روحه، گفت: بنده را در هر وقتی عملی باید که مناسب آن وقت و آن زمان باشد. و مناسب جمیع ایام حیات بنده آن است که عمل او در خوف بود و لحظهای از خوف وخشیت بیرون نیاید، تا کار او به سلامت بود. اما مناسب زمان وفات بنده در وقت نزع جان او، باید که عمل او در عین رجا بود و امیدواری او به طرف حق تعالی هرچه تمام ترباشد و در آن زمان امیدوار و فارغ و خوش دل بود و

شیخ، قدس الله روحه، گفت: هیچ کس بر بنده دوستتر و مشفقتر از خدای نیست، از این جهت که هر دوست مشفق که از تو عیبی بیند یا تو نافرمانی او کنی دوستی او در حق تو خلل پذیر شود و از شفقت و معونت1 بازگیرد، و حق، تعالی و تقدس، جل جلاله و عم نواله، عیبهای بنده میبیند و می پوشد؛ و اگر بنده نافرمانی او میکند، روزی از وی بازنمیگیرد و شفقت از وی دریغ نمیدارد. پس، تا بنده نمیرد، بی وفایی خود و مهربانی حق تعالی معلوم نکند.

و گفت: شیخ سفیان ثوری، رحمة الله علیه، گوید: دوست ندارم آن که روز قیامت حساب من حواله به مادر من کنند، از آن که حق تعالی به من نیکواترا] و مهربانتر است از مادر. و قال ابوسلیمان، رحمة الله علیه: انی لارحم من یموت فکیف لا یرحمة الرحمن. گفت: من رحمت میکنم به آن کسی که مرده است، چگونه حق تعالی به او رحمت نکند؛ بلکه رحمت حق تعالی در حق او هزارباره بیشتر است.

و قال الشیخ، قدس الله روحه: لما هبط آدم علیه السلام فی الأرض قبکا وقال: الهی إن لم تقبل توبتی قارحم فربتی. هکذا العیت إذا نزل قبره یکون غریبا و ینظر الله تعالی إلی الغریب فی کل یوم ألف قرة. گفت: آن هنگام که آدم، علیه السلام، بر روی زمین آمد، گریه کرد و گفت: الهی، اگر قبول نخواهی کرد توبت من، رحمت کن به غریبی من. هم میت چون به گور فرو نهند غریب باشد. در حدیث صحیح است که حق تعالی نظر رحمت میکند هر غریب در روزی هزارباره.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: اعرابی ای ms160 به حضرت رسول الله رفت، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، گفت: یا رسول الله، حساب ما فردای قیامت که خواهد کرد؟ رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، گفت: حق تعالی. فقال اعرابی نجوت و رب الکعبة لأن إذا قدر غفر. اعرابی گفت: به خدای کعبه سوگند میخورم که نجات بیافتم، از آن جهت که گویم به خدای کعبه چون قدرت یابد، عفو کند و بیامرزد. بیت:

یا هونس الضعفاء فی خلواتهم أنت الحبیب وما سواک

شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر بنده امروز به علم و عقل و شفقت و مرحمت حق تعالی میبیند، به حقیقت این دید در آن زمان مشاهده کند که به عالم فانی رحلت کند و به خدای بازگردد بی زحمت وجود؛ آنگاه، فضل و کرم و لطف و نوازش حق بیند، و گوید: یالیت قومی یعلمون بما غفر لی ربی و جعلنی من المکرمین.

گفت: مرگ وعده گاه لقاء حق تعالی است. پس، که باشد که لقای حق تعالی رغبت ننماید؟ الموت موعود للقاء و هل رأیت حبیب یکرهآ بقاء خلیله. مرگ وعده گاهی است برای دیدار خدای؛ و هرگز دیده باشی دوستی که دیدار دوستی خود کراهیت دارد؟

شیخ، قدس الله روحه، گفت: مجدالدین بغدادی، رحمة الله علیه، فرموده است:

آن مرد نیام کز عدمم بیم آید

آیدکان نیمه مرا خوشتر ازین نیم آید

جانیست مرا داد خدا عاریتی تسلیم کنم چو وقت تسلیم آید پس، در آن ساعت خوش دل باید بود. انا لله وانا إلیه راجعون بشارتی تمام است.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: دوستان خدای در وقت مرگ چنین گویند: ما کارک خویش با تو بردیم به سر دستافشانان رویم از این خانه به در

گفت: دنیا خانهآ غم و اندوه و بلا و فتنه است. و تا مؤمن در این عالم بود، از این جمله خالی نبود. پس، چون از این عالم خلاص یافت و بهشت بر وی ms161 مکشوف شد، دیگر غم و اندوه نیابد و این جمله او را کرامت گردد. الخمد لله أذهب عنا الخزن، ان ربنا عفور شکور. و گفت: در آن زمان که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، در

شیخ، قدس الله روحه، گفت: خوف بنی آدم از مرگ یکی آن است که خود را این جسم می پندارد و جز این صورت چیزی از خود نمیبیند؛ و چون مینگرد که دیگر اجسام چون مرگ به ایشان میرسد مردم از ایشان چگونه محترز و متنفر میشوند و ایشان را چگونه در خاک تیره دفن میکنند، از این صفت، دیدن مرگ را کراهیت میدارد؛ و نمیداند که جسم او قفسی است و مرگ به قفسر وجود او میرسد و هیچ کار با مرغ جان او ندارد؛ بلکه مرغ جان او تا آن گاه که در گور تن و قفس وجود محبوس است پژمرده بود؛ اما درحال که مرگ به نفس وجود رسید، مرغ جان را به تازگی، حیاتی حاصل شد و پر و بال آن جهانی بیافت و به ندای مارجعیء مشرف گشت و پرواز گرفت و به مسکن و مقر اصلی خود بازشتافت. إنا له وإنا إلیه راجعون، (بقره: ms162 151) و إنا إلی ربنا لمنقلبون این معنی دارد.

و شیخ، قدس الله روحه، مثل این کلمات بسیار فرمودی؛ و در ابیات نیز یاد فرموده است، از آن جمله این چند ابیات یاد کرده میشود. بیت:

برخیز دلا کین دم پیغام ز یار آمد

سلطان اجل ناگاه بی صبر و قرار آمد

بشتاب که آن دلدار از شوق تو را خواندهست

ایام خزان بگذشت دوران بهار آمد

چندین چه شوی راضی در دوری این غربت

هنگام رحیل ای دل زین بوم و دیار آمد

ای یوسف جان بازآی، زان چاهبن تاریک

بر تخت بقا بنشین کز شاهآ نثار آمد

از گلخن تن برکن در گلشن جان کش رخت

از جمله کناری گیر کان مه به کنار آمد

هرچند نفس بشکست آزرده نگشت آن مرغ

آشانهآ خود بشناخت مونس بر یار آمد

جان در تن پروحشت در بند بلاها بود

زان جمله خلاصی یافت درحصن وحصار آمد

سلطان ازل دیرست کین صید همی خواهد

در دام چنین سلطان جان تو شکار آمد

من کلامه، شیخ، قدس الله روحه: فرصت از دست شد دلا دریاب چند خواهی به ماندن اندر خواب همچو شیران برآی از این غرقاب حان وقت الرحیل یا أحباب هرچه از عمر در وصول آمد سربهسر هرزه و فضول آمد مرغ جان زین قفس ملول آمد الوداع الوداع یا أصحاب پل عمر ای پسر چو گشت خراب منشین زیر آن که نیست صواب وقت کوچست زین سرای سراب حان وقت الرحیل یا أحباب یوسف روح شاه و سلطانست در بن چاه تن بهزندانست هین که هنگام تخت ایوانست الوداع الوداع یا أصحاب توگلی در میان خار ممان تو ندیمی درین خمار ممان به غریبی درین دیار ممان حان وقت الرحیل یا أحباب آفتابی ز ابر تن بهدر آی از بن چاه درد و غم بهسر آی دیر شد ای مه دوهفته برآی الوداع الوداع یا أصحاب خانهآ تن ms163 اگرچه ویران شد هیچ غم نیست جان به جانان شد مور دیگر بر سلیمان شد حان وقت الرحیل یا أحباب

و من کلامه، شیخ الاسلام، قدس الله روحه: تاکی آخر نام جانان میبریم دل به جان آمد ز دل جان میبریم دیگران گر زیره از کرمان برند زیرمان هم باز کرمان میبریم در دریای قدم از تیرهخاک باز قعر بحر عمان میبریم از چمن برگ گلی باد صبا برده بود آن باز بستان میبریم ذره بیخورشید تاریکست جای پیش آن خورشید رخشان میبریم شد خلاص یوسف از زندان و چاه مژده سوی پیر کنعان میبریم

و من کلامه، شیخ، قدس الله روحه: دل ز جان برکن که زینجا میرویم بیدرنگ امروز فردا میرویم مرغ جان از دام تن آمد ملول زین قفس در صحن صحرا میرویم دیر تا در چاه ظلمت ماندهایم زین نشیب تیز بالا میرویم

وگفت: شیخ سهل عبدالله، رحمة الله علیه، فرموده است: إذا دفنت النفس تحت الثری وصل القلب إلی الغرش. گفت: چون جسد در زیر خاک نمکین دفن کردند، دل و جان به عرش پیوست.

شیخ، قدس الله روحه، روزی در خلقت اشیا سخن میگفت و در تفسیر «ولقد کرمنا بنی آدم، تقریر می فرمود. پس، گفت: جملهآ اشیا بود آنک نبودند، و باشند که نباشند؛ اما آدم و آدمی زاد را بود آنک نبودند، و نباشند؛ که نباشند که در شأن ایشان اشارت چنین آمده است: خلقتم للابد. و این خاص از کرامت بنی آدم است. و قد قال رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم: ماخلق الله شینا أشبة به من آدم. شیخ، قدس الله روحه، گفت: این تشبه در بقا بود؛ چنان که شیخ ابوالحسن خرقانی، رحمة الله علیه، گوید: تا خدایی خدا باقی است، درد ابوالحسن باقی است. و این کلمه تعلق انه [به این جسم فانیست؛ بلکه1 نسبت این کلمه با روح است و اصلیت شخص.

و ms164 گفت: هرچه در این عالم به ظهور آمد امید ثبات و بقا بدان نتوان داشت. جبلت آدم، علیه السلام، در این عالم از خاک ساختند؛ و آن خاک نیز به عاریت برگرفته

سؤال: سید نظام الدین جرهی، علیه الرحمة، که از اصحاب شیخ الاسلام بود، نامه نبشت به شیخ، قدس الله روحه، و سؤال کرد که شاید که گاه گاهی شعر گویم و از جهت رفع ملامت بدان مشغول گردم؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، در جواب وی نبشت: بسم الله والحمد لله والصلوة والتلام علی رسول ms165 الله صلی الله علیه وعلی آله وسلم ققد وصل الکتاب وقرأته وقهمته وآقول بعد الاستخارة لا ینبغی لسالکی هده الطریقه آن یکون له إشتغال بغیر ذکر الله تعالی. بل واجب علیه محافظة الاوقات ومراقبة الانفاس بحیث لا یفوت عنه لمحة ولحظة وقد ورد فی مقامات الاولیاء من غعض عن الله تعالی طرفة عین لم یهتد إلیه أبدا. گفت: سزاوار نیست سالک این راه آن که باشد او را شغلی به جز از یاد حق تعالی. بلکه واجب است بر وی محافظت1 اوقات و مراقبت انفاس خود کردن

و چند نقل ائمه و مشایخ و حدیث، به دلیل یاد فرموده بود. و ما بدین کلمات که ملخص جواب است اختصار کردیم.

سؤال: یکی از أبناءالدنیا، که عقد محبت وارادت با شیخ الاسلام داشت، سؤال کرد از شیخ، قدس الله روحه، که املاکی که دارم میخواهم که وقف مسلمان کنم، تا بعد از وفات من، راحت از آن به مسلمانان میرسد. شما چه فرمایید؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، در جواب فرمود که این صفت که تو را در خاطر است شیوهآ دنیادوستان است که حیف می دارند که از دنیا مفارقت کنند و مال دنیا نمیتوانند که با خود به گور ببرند؛ فراموش کردهاند این حدیث صحیح که رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، فرموده است: تیس لک من دنیاک ااما أعطیت قابقیت. و از غایت دنیادوستی وقف میکنند. و معاینه دیدهاند که چندین عزیزان که سعی بسیار نمودند و املاک بسیار وقف کردند این ساعت، به قلیل و کثیر، از آن وقف قطعا هیچ به مستحق نمیرسد و آن بقعهها که وقف بر آن کردهاند خراب میشود و اوقاف آن در دست کسانی افتاده که وصف ایشان ms166 در عبادت نمی آید. چون این احوال یقین روشن است، ای دوست محترم، خردهای که از مال دنیوی در دست تو کردهاند چنین بر سر آن میلرزی؟ آخر سیرت انبیا و اولیا که خواندهای. اندیشهای مبارک فرمای که کجا فرمودهاند که چنین غمخوارگی دنیا میباید کرد تا فنا نشود و این معنی چگونه امکان دارد. بشنوای عزیز، و شفقتی در حق خود بکن و هرچه از دنیا داری جمله به دست خود از پیش بفرست؛ و نصیحت پذیر باش و خودرایی مکن و اشارت أنفق یا بلال و لا تخش من ذی العرش إقالاگوش دار.

هرچه داری جمله بند جان توست ور نداری هیچ جمله آن توست

تاکی در این فکر و اندیشه باشی که چون کنم که این دنیا فنا نشود. زینهار از این اندیشهآ بیهوده خود را خلاصی ده. از این حدیث صحیح بترس: قال رسول، صلی

جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: تمامی معنی این حدیث در این دو بیت است، بیت: ms167

درویش که لاف معرفت زد وز عجز نبرد این سخن پیش

در هر دو جهان خجل فرو ماند زانست سیاه روی درویش

سؤال: شیخ را سؤال کردند که چه فرمایی در این کلمات که شیخ ابوالحسن خرقانی، رحمة الله علیه، فرموده: لآ قرق بینی و بین الله إلآ بسنتین. و در نسخهآ دیگر فرموده: آنا أقل من رتی بسنتین. یعنی من کوچکترم از خدای خویش به دو سال.

جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که چنین نیست که نقل کردهاند. بلکه لفظ سنتین، شینین بوده است؛ و نساخ و خواننده هیچ کدام مفهوم نکردند، و این لفظ شیئین، سنتین مفهوم کردند. و این عبارت همان کلمات است که شیخ بایزید بسطامی، قدس الله سره، فرمود: لا هرق کینی وبین الله إل بشینین: العظمة الکبریا.

سؤال: روزی درویشی به خدمت شیخ آمد و از کلمات مشایخ، از شطحیات، سؤالی کرد.

جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: ای عزیز، این اخلاق از آن جمله نیست که به سؤال و جواب درتوان یافت. بلکه اگر به تعلیم و تلقین میسر شدی، مشایخ فرزندان خود را تعلیم کردندی. ولیکن این طریق به مجردی و پاکبازی و سوز و نیاز و ثبات و

سوال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که قربت حق بزرگتر است یا معرفت حق؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که معرفت حق بزرگ تر است از قربت حق؛ از آن جهت که معرفت بعد از قربت حاصل آید، و بسیار قربت باشد که معرفت در آن نبود؛ اما معرفت عین قربت است.

سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که بانگ نماز درگوش میت گفتن در حدیث آمده است یا نه؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث نیافتم؛ در کتبها نیز نیافتم که ms168 در این باب نقلی از ائمهآ دین کردهاند. ولیکن در بلاد عرب یافت شد که هرکس در قبر مینهند بانگ نماز درگوش وی میگویند. و نقل کردند از شیخ ظهیرالدین بزغش، علیه الرحمة والمغفرة، که در جنازهآ یکی از مریدان حاضر بود و فرمود و بانگ1 در گوش وی گفتند. و نیز در حدیث وارد است که در حال که فرزندی از مادر به وجود آید، بانگ نماز در گوش وی گویند. و چون از دنیا مفارقت کرد، ولادت ثانیه مینهند، و چنان است که در عالم آخرت به وجود میآید، عجب نبود اگر به قاعدهآ ولادت اول، بانگ نماز در گوش وی گویند. و هریک از این معنی که یاد کرده آمد دلالت میکند بر آن که بانگ در گوش میت گفتن در آن حالت که در قبر نهادند مستحب است. و اصلی دارد؛ و منع آن نشاید کردن. و اگرچه حدیثی در این باب به ما نرسید، سر آن برائمهآ دین و علمای اسلام، رحمهم الله، پوشیده نمانآد.

سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که چه فرمایی در این خیرات و صدقات و عمارات که خکام از برای راحات خلق کنند: ایشان را از آن نفعی باشد در آخرت یا نه؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که نفع آن خیرات خداوندان مال را بود. پس، اگر حاکم آن مال از تجارت و زراعت حاصل کرده باشد، نفع آن خیرات او را

جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که بر ریا که راحت مسلمانان و بندگان خدا در آن هست آن عبادت است، و اجر آن ضایع نماند. و ترک دنیا کردن به هر حال که هست مبارک است و امساک آن پسندیده نیست.

سوال: مولانا احمد ولی گفت: روزی در خدمت شیخ بودم، و شیخ، قدس الله روحه، در احوال و کشف و مقامات مشایخ سخن می فرمود. سؤال کردم و گفتم: یا شیخ، در این زمان که ما در آنیم، این معانی که شما تقریر می فرمایید بتوان یافتن؟ جواب فرمود که بلی، بتوان یافتن به چهار چیز: اول، ترک دنیا؛ دوم، ملازمت نمودن صحبت درویشان از روی صدق؛ سیوم، مداومت نمودن به ذکر لإله إل الله؛ چهارم، به نان زنبیل قناعت کردن.

سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که چه فرمایی در حق مسلمانی که زکات در ذمت وی بود و ندهد؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: زکات بر اهل اسلام واجب است که بدهند.

سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، از این حدیث که رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، فرموده است: إربعوا علی أنفسکم انکم لا تدعون أصم و لا غانبا إنکم تدعون سمیعا قریبا و هو معکم. و معنی حدیث این است که یاد خدای پنهان کنید. یعنی در دل خویش، که شما نه کسی میخوانید که نمیشنود یا غایب است؛ بلکه کسی را میخوانید که میشنود و نزدیک است و او با شماست. پس جماعتی که خدای به آواز بلند می خوانند ایشان را چه گوییم؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: این یک حدیث چنین فرمود با اصحاب، از آن جهت که در سفر غزو بودند و به کفار نزدیک بودند و میخواست که آواز صحابه کفار نشنوند. اما احادیث بسیار در فضایل ذکر به آواز بلند گفتن، فرموده است.

سؤال کردند ms171 از شیخ، قدس الله روحه، از این حدیث که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرمود که فاضل تر دعای من و دعای پیغمبران که پیش از من بودند در روز عرفه این است: لاإله إلا الله وحده لا شریک له. له الملک وله الحمد یحیی ویمیت وهوعلی ثل شیء قدیز. و حال آن است که این ذکر همه ثناست و هیچ دعا در این جانیست. این چگونه بود؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون عطادهنده کریم بود، ثنای او گفتن

أأذکر حاجتی أم قد کفانی حباءک إن شیمتک الجباء

إذا أثنی علیک المرء یوما کفاه من تعرضه الثناء بیت: من یاد کنم حاجت خود یا که تمام جود تو که شاملست بر زمرهآ عام آن کس که ثنای تو بگوید روزی آن عرضهآ حاجتست ای فخرکرام

پس، از این بیت معنی حدیث میتوان یافت که ثناء است.

سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، از این دو حدیث که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرمود: من کسر الخلال قلیس هنا. و من لم یکسر الخلال قلیس منا. و گفت: میخواهم که شیخ معنی این دو حدیث بیان فرماید که شکستن خلال و ناشکستن آن بر چه وجه بود.

جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: مراد از این حدیث نه خلال است، زیرا که «خلیل» از «خلت» مشتق است. و معنی هر دو حدیث آن است که فرمود، صلی الله علیه و علی آله، که هرکه ms172 دوستی بشکند از اهل سنت و جماعت و اهل صلاح، او از من نیست. و هرکس که نشکند از اهل بدعت و فساد او از من نیست. سؤال: روزی شخصی به خدمت شیخ آمد و گفت: اگر شیخ اجازت فرماید، سؤالی کنم. شیخ او را اجازت فرمود. پس گفت: از دو بزرگ دو قول مختلف شنیدهام که یکی میگفت که روح را هیئتی هست هم چون جسم، بینی، دست و پای و چشم و گوش [دارد] و او را آکلی و شربی باشد. یکی دیگر گفت که روح را هیچ هیئت نیست و او از اکل و شرب مستغنی است. اکنون شما در این دو قول چه می فرمایید؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: قول اول را اعتبار هست که روح هیئتی دارد

سؤال: قاضی احمد فیرهای گفت: روزی به خدمت شیخ رفتم. گفتم یا شیخ، از چیست که این کمینه بسیار شما را به خواب میبیند؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که تا من هفتاد بار تو را در خاطر نیاورم تو یک بار مرا در خواب نتوانی دید.

سؤال: فقیه کریم الدین گفت: روزی سؤال کردم از شیخ که از چیست که ما را اندیشهها در خاطر پدید میشود که چون به خدمت شما رسیم آن جمله در خدمت شما عرضه ms173 دهیم، و چون میرسیم آنها فراموش میشود؟

جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود: که اگر آنها گفتنی بودی، تو را فراموش نشدی؛ لیکن هرچه فراموش میشود مصلحت در آن نیست که آن را گفته آید.

سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که درویشی که در میان درویشان میباشد اگر به موافقت درویشان آنچه ایشان میخورند بخورد بهتر باشد، یا آن که به اختیار خود لقمهای حاصل کند و بخورد و بگوید تقوا نگاه میدارم؟ جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که اگر این درویش به طفیل درویشان هرچه ایشان خورند موافقت کند و بخورد حساب آن بر وی نباشد؛ و بسیار بهتر بود از آنچه به اختیار خود طلب کند و بخورد، زیرا که حساب آن بر وی باشد. والله أعلم.

در قربتی که شیخ الاسلام، قدس الله روحه العزیز، با روح

مقدس شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، بوده و

عماراتی که بهاشارات شیخ موشد در بقعهآ مرشدی کرده

و ذکر فضایل خانقاه علیا که به اشارت شیخ مرشد ساخته نقل است از شیخ محمود بن خواجه امام الدین، رحمة الله علیه، که گفت: یک روز چاشتگاه، پدرم، خواجه امام الدین مسعود، رحمة الله علیه، همهآ فرزندان ومریدان حاضر کرد و گفت: مدتی است که نگران آن میبودم که وطن خود به کازرون سازم، و بی اجازت شیخ مرشد، قدس الله سره، یارا نداشتم؛ و همهروزه در این بودم که تا از حضرت شیخ مرشد چه اشارت رسد. دوش، شیخ مرشد، قدس الله روحه، به واقعه دیدم، اشارت فرمود که تو را اجازت نیست که در کازرون وطن سازی، اما فرزندان تو را اجازت هست. و از فرزندان تو یکی پدید شود که او مرا همچون فرزند باشد و نصیبی تمام از من بیابد و جمله مصالح و کارهای خود به وی تفویض کنم. یعنی شیخ الاسلام، قدس الله روحه.

نقل است از شیخ ms174 عمر گازریاتی، علیه الرحمة، که گفت: یکی از یاران ما بود و او را زاهد محمد فیروزآبادی گفتندی. و او با روح شیخ مرشد ملاقاتی داشت، و همه روز از پس تربت شیخ نشستی و مراقب احوال خویش بودی. یک روز، از زاهد محمد سؤال کردم و گفتم: یا زاهد، شیخ مرشد در حق بقعه و اهل بقعه با تو چیزی گفته است؟ گفت: بلی. شیخ مرشد میفرماید که شخصی پدید شود که او مرا1 چون فرزند بود و پادشاهان و امیران و بزرگان مرید و معتقد و دوستدار او باشند، و من جمله کارهای خود به وی تفویض کنم؛ و او بیاید و قدم در بقعهآ من نهد و هر عمارات که در این بقعه به کار باید او ساخته کند؛ و هرگاه که او عمارتی کند بسیار خلایق رغبت نمایند که بروند و بی مزد صادقانه مدد وی کنند؛ و هر کاری که از آن بزرگ تر نباشد و او خاطر بدان نهد در دست او سهل و آسان گردد، و هر واقعه و حادثه که از آن مشکل تر نباشد و او قدم در آن میان نهد حق تعالی به برکت او سهل گرداند2؛ و بسیار کارها از دست او برآید که دیگران از آن عاجز شوند. و زاهد محمد این حکایت که فرمود، بعد از بیست سال، شیخ الاسلام، قدس الله روحه، به وجود آمد، و در سی سالگی، این اشارتها که شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، در حق وی فرمود به ظهور آمد. در آن زمان که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، عمارت سقایهآ مرشدی میکرد، و آن اول عمارت بود، روزی این کمینهآ خاکی در خدمت شیخ حاضر بودم. شخصی از زیر چراغ به خدمت شیخ آمد و گفت: شیخ عمر گازریاتی تو را سلام میرساند و میگوید می خواهم که به خدمت شما رسم اما مجال آن ندارم، لیکن به دعای شما ms175 مشغولم. پس گفت: شیخ عمر میگوید که سی سال پیش از این، شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، را به خواب دیدم واشارتی فرموده است ونشانی بازداده است؛ و اعتقاد من آن است که آن اشارات و بشارات و نشان که بازداده از شما به ظهور آید. و

213 عمارت در سنهآ ستة و سبعمأئة کرد، و در سنه تسع تمام شد. و بالله التوفیق. بدان، رحمک الله، که در آن زمان که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، عمارت مسجد میکرد، حد مسجد جامع از طرف مشرقی منارهای بیش نبود، و از طرف شمالی از روی صحن شمالی یک صف بیش نبود؛ باقی دیگر شیخ الاسلام، قدس الله روحه، به چهار فصل تمام کرد. و اول بنیاد مسجد از طرف شمالی، از بالای صحن شمالی، ابتدا کرد. و آن جا چند خانه و خرابهها بود. به قیمت تمام بخرید و آن را قلع کرد و اساس مسجد نهاد، در سنهآ إثنین و عشر و سبعمأئة. و مدت چهار و پنج ماه، شیخ، قدس الله روحه، با جماعت اصحاب، قرب صد تن، شب و روز در کار بودند تا آن رکن تمام کردند. و چند حکایتها که در آن عمارت ms178 واقع شده همه درکتاب جواهر ذکر آن رفته.

و از آن جمله نقل است از شیخ عمر گازریاتی، علیه الرحمة، که گفت: در آن زمان که شیخ الاسلام به عمارت کردن مسجد مشغول شده بود، شبی رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، را به خواب دیدم، فرمود: یا عمر، فردا شخصی بیاید به مسجد و به بالای این منبر شود که نزد شماست و وعظ گوید و در اثنای وعظ انکار شیخ امین الدین کند. زینهار مگذار که آن بیهودهها گوید. روز دیگر، شخصی بیامد و بر آن منبر شد و وعظ آغازکرد. و من نشسته بودم و نگران وی میبودم تا چه گوید. در اثنای وعظ انکار شیخ بنیاد کرد که همه روزه به عمارت مشغول است و از هرکس هرچه خواهد میستاند. چون این بشنیدم، برخاستم و احوال خواب که دیده بودم با جماعت حاضران گفتم. همه برخاستند و او را از منبر به خواری فرو کشیدند.

دیگر عمارت مسجد، سال دیگر، از طرف جنوبی، از بالای قبه شیخخانی

و شیخ، قدس الله روحه، وجه این عمارات از دوستان و محبان فرا گرفتی. و بودی که قرض کردی، تا وجه آن پدید شدی. و در این جمله بی اذن شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، واشارت وی هیچ کار نکردی؛ و اگرچه وجه عمارت از کسی فرا گرفتی، همه با اشارت شیخ مرشد بودی. چنان که بندهآ کمینه را روزی خدمت شیخ حاضر بودم، شیخ، قدس الله روحه، درویشی را خواند و گفت: برو به پیش شمسالدین فرامرز و بگوی که شیخ مرشد میفرماید که آن دویست دینار زرکه نذر کردهای بده. آن درویش برفت و پیغام شیخ به وی رسانید. در حال، روی بنهاد و زر دویست دینار به آن درویش داد و گفت: این دویست دینار که نذر شیخ کرده بودم و با [کس] نگفته بودم و به زبان نیاورده بودم. دانم به یقین که شیخ الاسلام [را) با شیخ مرشد قربت و اتحاد است و هرچه گوید و هرکار که کند همه به اجازت شیخ مرشد

مقصود از این کلمات در این باب آوردن آن است تا همه را یقین شود که هر عمارات که شیخ الاسلام کرده وفرموده جمله به اشارت شیخ مرشد بوده است، و در میان ایشان هیچ حجاب و دویی نبوده است، بلکه قربت و اتحاد و یگانگی بوده است.

مقصود از این حکایات آن است که تو را معلوم شود که قربت و جاه و مرتبت شیخ الاسلام در حضرت شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، تا چه حد بوده است و عزت و وقار و تعظیم و تمکین شیخ مرشد در دل شیخ الاسلام چه مقدار بوده است، که امثال این معاملات میان ایشان بوده است؛ و در میان ایشان خود هیچ حجاب و دوییای نبود؛ بلکه قربت و اتحاد بوده است.

نقل است از ابوبکر بن محمد ابوحامد - و او مردی صالح و متقی بود - گفت: شبی به واقعه دیدم که شخصی بیامدی و گفتی: اینک شیخ مرشد در میان مسجد جامع ایستاده است. بیا و او را زیارت کن. چون برفتم و از عقب شیخ مرشد نگاه کردم، قد و صورت و هیئت شیخ الاسلام داشت. در شک افتادم و در خاطرم پدید شد که نه شیخ مرشد است. در حال شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، روی از پس کرد و گفت: یا ابوبکر، هیچ شک در خاطر میاور که صورت و معنی خود به شیخ امینالدین بخشیدهایم و میان ما و او هیچ دویی نیست، بلکه یگانگی است. چون از خواب درآمدم، یقین دانستم که میان ایشان قربت و اتحاد است و هیچ دویی نیست.

دیگر، عمارت مسجد چون دو سال برآمد، از طرف شمالی مسجد، هفت صف

دیگر، عمارت سقایهآ مرشدی بود که از طرف شمالی مسجد جامع است. و سبب ساختن آن عمارت آن بود که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، میخواست که از طرف شمالی مسجد که از برای نزدیک بازار است سقایهای باشد تا اهل بازار کاهلی در نماز نکنند. و هرگاه که خواهند، بروند و طهارت ms184 کنند. و آن موضع خانی بزرگ خراب بود، و اهل بازار آن را پلید میداشتند. شیخ الاسلام آن را بخرید و قلع کرد و سقایه آن جا بساخت. و بنیاد آن در سنهآ ثمان و عشرین و سبعمأئه بود.

دیگر، عمارت دارالعابدین بود. و سبب ساختن آن عمارت آن بود که شیخ

و آخر عمارتی که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، در بقعهآ شریفهآ شیخ مرشد، عمت برکاتها، کرد دارالعابدین بود. و چون میخواست که سیدی، محبالدین، دامت برکاته1، از فایدهآ این عمارت بانصیب باشد و برود و در آن عمارت خدمتی کند، این نامه نبشت و به وی فرستاد به این عبارت که یاد کرده میشود:

«فرزند، عطاء الله، أعطاه الله تعالی خیر الدارئن، معلوم کند این کمینه وجماعت یاران قدیم، پیش از این، در عمارت مرشدیه خدمتکارها کردهاند، و شرح آن در تقریر و بیان نمیآید که چه مخلصانه و صادقانه بندگی آن آستانهآ رفیعه کردهاند. اکنون، آن فرزند میباید که موافقتی در این معنی بکند؛ و از سر صدق و اخلاص، خاطر به این خدمتکاری حضرت شریفهآ منورهآ مرشدیه دهد. و یقین داند که خانقاه پای کوه و خانقاه قدیم هردو به واسطهآ این معمور است که در خدمت کاری حضرت شریفهآ مرشدیه تقصیری از این کمینه و یاران این کمینه و فرزندان و برادران این کمینه قطعا صادر نمیشود؛ و پیوسته عمارت مرشدیه بر عمارات خانهآ خود و خانقاه خود مقدم داشتهایم. و آن فرزند میباید که هم چنین باشد، تا برخورداری بیابد، إن شاءالله. باید که خود برود و مخلصانه ایستادگی نماید. یاران که مبتدیاناند با خود ببرد که ایشان از ms185 این سعادت تا غایت نصیبی تمام نیافتهاند، که یاران قدیم چه کارها در آن آستانهآ رفیعه کردهاند. و اگر یاران قدیم نیز موافقت آن فرزند بکنند و آن مقدار که توانند معاونتی کنند، دور از کار نباشد؛ که چنین منقول است که مریدان شنیخ جنید، رحمة الله علیه، بعضی گفته بودند که سالک منتهی محتاج آن نیست که خدمت کاری کند، و بعضی گفتند که محتاج است. و این ماجرا به بندگی شیخ جنید بردند. شیخ، رحمة الله علیه، فرمود که شرایط این راه چنین نهادهاند که هر سالک که به نهایت این طریق رسید باید که خود را باز مقام بدایت آورد؛ هم چنان که روز اول

دیگر فصل در فضیلت خانقاه علیا که آن موضع عبادتگاه شیخ مرشد بوده است؛ چنان که شیخ الاسلام فضیلت آن موضع در این دو بیت یاد فرموده است و شرح آن نور که شیخ ابوعمرو، رحمة الله علیه، فرموده است در این دو بیت بازنموده:

پای کوهی کان عبادتگاه شیخ مرشدست

قبه و درگه ز نور شیخ مرشد شد پدید

شد فدای خاک پای شیخ مرشد هر زمان

صدهزاران قبه و درگاه با شیخ و مرید

و مولود شیخ مرشد در خانهای بوده است که این زمان ججنبد خانقاه علیا کردهاند. و عبادتگاه شیخ مرشد از قبلهآ مجنبد خانقاه است و آثار محراب آن هم چنان

دیگر در فضیلت آن که بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی صالح، که خادم شیخ عبدالله بلیانی بود، که گفت: بعد از وفات شیخ علی، رحمة الله، شبی به واقعه دیدم که شیخ علی، رحمة الله علیه، در سر آن کوه بود که به نزدیک خانقاه علیاست، و روی به قبله ایستاده بود و به دست اشارت میکرد به شهر و به آواز بلند این کلمات میگفت که «هرکس که خدای میخواهد بیایید به این جا.» و این نقل از حاجی صالح در روزی شنفتم که به خانقاه علیا آمده بود و جماعتی درویشان به مراسم اربعین در خلوت بودند؛ گفتند: این جمعیت از تأثیر آن خواب است که من از پیش دیده بودم.

دیگر فضیلت آن که بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی محمد جمال که گفت: شنیدم از حاجی نجم الدین قصاب که گفت: به واقعه دیدم ms188 که در این کوه که خانقاه علیا نزدیک آن است، به خطی به غایت بزرگ این کلمات نبشته بود: یا حی یا قیوم، یا ذوالجلال والإکرام، یا لا إله إلاأنت. و هم در خواب مرا فرمودند که در این دامن کوه، مقام شریف و موضعی و مزاری بزرگوار خواهد بود. بعد از چند سال، خانقاه علیا ساخته شد.

دیگر در فضیلت آن، بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی محمد که گفت: شنیدم از درویش ابوبکر بن احمد، که از مریدان خاص شیخ عبدالله بود و او را «بیچاره» میگفتند، گفت: شبی به واقعه دیدم که حق تعالی فرمودی که هرکس که طلب کار ماست گو مرا از این جا طلب کن. و اشارت بدان موضع کرد که امروز خانقاه علیاست.

دیگر در فضیلت آن، بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش جانباز، رحمة الله علیه، که گفت: در آن زمان که خانقاه علیا بنا کردند، جماعت درویشان آن جا به خلوت نشستند. شبی به واقعه دیدم که خانهای بلند مربع که جامه سیاه در آن

دیگر در فضیلت آن که در سنهآ سبع و أربعین و سبعمأئه، که این کلمات مینویسد، سی و هفت سال است که خانقاه علیا کردهاند، در این مدت، همه روز، قرب صد درویش سالک صادق ذاکر مجرد به طاعات و اوراد و اذکاژ خود را مشغول داشتهاند و از برای خدای ترک دنیا و معلومات آن کردهاند و از خویش و اقربا بریدهاند و از برای خدای با هم صحبت میدارند؛ که اگر شرح و فضایل این ms189 جماعت جداگانه نبشته آید و احادیث صحیح است که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، در فضیلت این جماعت فرموده است یاد کرده شود، کتابی برآید. اما آن کس که مبصر و دانا بود این قدر اشارت او را کفایت است. و بسیار سالکان و صادقان در آن موضع شریف فتح الباب دل و سیر جان حاصل شده است و از یمن همت و فر دولت شیخ الاسلام، قدس الله روحه، برخورداری یافتهاند.

دیگر از خلاصهآ فضایل آن موضع شریف آن است که امروز تربت مطهره و مزار بزرگوار سید الأبرار و سند الأحرار، شیخ الاسلام، قدس الله روحه ومفتخر ونور الله مضجعه، آن جاست و چهل سال به قدم مبارک او مشرف و مفتخر گشته؛ و امید به فضل وکرم حق تعالی و تقدس آن است که از برکات و طاعات و حالات آن بزرگوار دین و پیشوای اهل یقین، همیشه آن موضع نظیف و مزار شریف به قدم سالکان و صادقان و ذاکران مزین و معمور دارد، إن شاء الله وهو خیر مسؤول وأکرم مأمول.

دیگر فرمود که شیخ ذوالنون مصری، رحمة الله علیه، در زمان وفات، او را غیبی بازدید شد. مریدان او را تصور کردند که شیخ وفات کرده است. دست مبارک او از خرقه کشیدند و آن خرقه از وی باز کردند. چون شیخ از آن حال بازآمد، خرقه در بر خود ندید. فرمود که ردوا علی قرة عینی. آن خرقه که روشنایی چشم من است نزد من آورید. مریدان آن خرقه نزد شیخ بردند. آن را بازپوشید؛ فرمود ms192 که در این خرقه هفتاد رقعه، هر یکی از جامهآ بزرگی از بزرگان دین، از بهر تبرک دوختهام، به امید آن که هر رقعهای از این که از برای خدای بدین خرقه زدهام مرا شفیعی باشد در آخرت. و وصیت کرد که چون درگذرم، کفن مرا از این خرقه کنید. و چون شیخ درگذشت، کفن وی آن خرقه کردند.

دیگر فرمود که هرکس از کسان خدای که وفات رسیده یاران وی که محرم او بودهاند غسل وی کردهاند و دست نامحرم به ایشان نرسیده است.

در این جمله وصایات که شیخ، قدس الله روحه، به تمثیل و کنایت فرمود هیچ

وز چشمهای خلق بسی چشمهها گشاد روی زمین ز قطرهآ باران دیدهها

نم شد چنان که دجله دهد نم به باغ داد فریاد صادقان به عنان سما رسید

وافغان مخلصان به بسیط زمین فتاد چشم جهان مصیبت ازین سختتر ندید

دست زمان نواله ازین تلختر نداد در چشم و فرق ما به جزاز آب و خاک نیست

بر جان و دست ما به جز آتش نماند و باد یارب چه درد بود که دلهای ما بسوخت

وآیا چه داغ بود که بر جان ما نهاد آن دل کزین مصیبت نشد مبتلای غم

یارب که هیچ وقت و زمان شادمان مباد و از پیش یاد کردیم که شیخ، قدس الله روحه [را] هیچ رنجوری و مرض نبود و این واقعهآ هایله، ناگاه حادث شد، چنان که چون این خبر در میان خلق افتاد، باور نمیداشتند، از آن جهت که آن روز بسیار کس از بهر حاجات به خدمت شیخ آمده بودند و شیخ مهمات ایشان کفایت کرده بود، هنوز شب پدید نشده بود که اهل شهر این واقعه را معلوم شده بود و همه روی به خانقاه علیا نهادند - که امروز مزار

روز دیگر، عوالی آن اقطار و خواص آن دیار و امرا و رؤسا و معاریف و مشاهیر به جملگی جمع شدند بر در خانقاه علیا، چنان که جمله صحرای اهرنجان خلایق گرفته بود؛ و یک تن از ایشان نبود که فارغ ایستاده یا نشسته بود، بلکه جمله اهل عزا بودند. همه جامه دریده و خاک بر سرکرده و فریاد به عیوق رسانیده؛ از گریه و نوحه و سوز جان ایشان غلغله اندر ملک و ملکوت افتاده و در موافقت ایشان آسمان و زمین در این مصیبت گریان شده، بل بکت السموات والأرض فیهن و من علیهن. بیت: چو جان پاک و جان جهان بود به تحقیق آشکارا نه نهان بود

اگر در فرقتش خلق جهانی فرو بارند صد طوفان زمانی

وگر خلق جهان بی جان بمانند ز سوز جان همه گریان بمانند

عجب نبود که گاه فرقت جان بسی دل شد کباب و دیده گریان

کسی کو جان ز دیده شد بریده عجب نبود که بارد خون ز دیده بعد از طلوع، به حکم وصیتی که شیخ، قدس الله روحه، فرموده بود، اصحاب غسل شیخ کردند هم در آن خلوت که وفات کرده بود؛ و تکفین وی هم از آن جامه کردند که در زمان حیات پوشیده بود از ازار2 و پیراهن و چادر و کلاه. چون ms198 شیخ، قدس الله روحه، [را] تمام بپرداختند، بعضی بر آن بودند که شیخ به شهر برند به

و روز پنج شنبه، چاشتگاه، که تن مبارک او به خاک سپردند، در آن زمان اعرابی ای بلند بالا و نیکوسیرت پا کیزه جامه در میان آن جمع به بالا برآمد و به صوتی بلند این ندا درداد و گفت: أبکوا علی انفسکم، فانه قاز بالله واستراح منکم. خلایق [را]از آن ندا غریو در نهاد افتاد. در زمان، اعرابی را طلب کردند، نیافتند و هیچ آفریده نشان او باز ms199 ندادند. و آن روز، روشنایی آفتاب چنان کاسد شده بود که چنان مینمود که گویی در حجاب است؛ و آن شب که شب جمعه بود ماه چون برآمد بی نور بود؛ چون به میان آسمان در بالای قبر شیخ رسید، سه ساعت به کلی ناپدید شد؛ بعد از آن سه ساعت، از موضع پسینگاه پدید آمد؛ معهذا که در آن روز و آن شب هیچ آثار از ابر در آسمان نبود. و این صفت که یاد کرده شد در چند مرثیات شیخ که هرکس گفته بودند همه آوردهاند؛ از آن جمله در یک مرثیه این دو بیت را آورده. بیت:

و دیگری در اول مرثیه این دو بیت آورده: واحسرتا که شیخ جهان از جهان برفت خورشید و ماه عالمیان از میان برفت بینور روی و ذات شریف مطهرش پرتو ز روی مهر و مه آسمان برفت

و دیگری در اول مرثیه این یک بیت آورده: ای کز غم تو بر سر خورشید و ماه کاه بی آفتاب روی تو روی فلک سیاه

و دیگری در میان مرثیه این دو بیت آورده: ز دود آتش دل ما چرخ شد سیاه وز اشک چشم خلق جهانی پرآب شد چون مهر چرخ عصمت وتقواغروب کرد روز خلایقست چو شب کافتاب شد

اما از واقعات که پیش از وفات شیخ، قدس الله روحه، دیدهاند یکی این است که به چتد روز پیش از وفات شیخ، یکی از صلحا به واقعه دیده بود که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، درگذشته بود. در تعبیر این واقعه گفتند که یکی که امروز قائم مقام رسول الله و دین محمدی به او قائم است درگذرد. یکی از صلحا به واقعه دیده بود که منارهآ ms200 اسلام و یک رکن از مسجد جامع مرشدی ناگاه بیفتاد. و بعد از سه روز، شیخ، قدس الله روحه، درگذشت.

دیگر این کمینه را از فقیه کریم الدین استماع [افتاد] که گفت: روز پیش از وفات شیخ، قدس الله روحه، شبی به واقعه دیدم که رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، وفات یافته بود، و شیخ الاسلام در صحرایی ایستاده بود و قبری فرو میبرد و هیچ کس در آن صحرا نبود. من در آن نزدیکی ایستاده بودم، تا شیخ آن قبر تمام فرو برد و جسد مطهر رسول الله، صلی الله علیه و علی آله و سلم، به سینهآ مبارک گرفته بود و در آن قبر نهاد و دفن فرمود و روی بدین کمیته کرد و گفت: مدت عمر ما سبب همین بود تا آن کار تمام کنیم. بعد از یک ماه شیخ درگذشت، قدس الله روحه.

و چند واقعات دیگر که صلحا دیدهاند آن جمله در کتاب چواهر مذکور است.

عاش شیخ الإسلام أمین الله علی الأنام، أمین الهلة والحق والدین محمد، أسکنه الله تعالی فی أعلی غوف دار السلام سبعا و سبعین و سبة، و أجاب دعوة ربه فی یوم الأربعاء قبل القصو فی حادی عشر دی قعدة سنة خمسین وأربعین و سبعمآنة، سقاه الله تعالی زلال عرفاینه و ms201 سلسال وجدانه و آنسه بالوحمة والوضوان وأکرمهآ بالروح والریحان، وإنه ذوالمن والإحسان.

این دو سه حکایات، از برای تبرک در این جا یاد کرده شد؛ باقی حکایات در کرامات بعد از وفات شیخ، قدس الله روحه، در کتاب جواهر مکتوب است. و بالله التوفیق وبه نستعین.

و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را تربیت فرموده بود که بعد از ذکر بامداد، چون آفتاب تمام برآید، شش رکعت نمازکند: دو رکعت شکر، و دو رکعت استعاذه، و دو رکعت استخاره. و این هرسه بعد از این در اوراد شیخ یاد کرده شود، و

دیگر اصحاب را فرموده بود که هر روز و هر شب، در هر وقت که فراغت باشد، این هفت ذکر، هر یکی صد بار، بخواند: ول، صد بار لاإله الا الله وحده لا شریک له إله] الهلک وله الحمد یحیی ویمیت وهو حی دانه ل یموت بیده الخیر و هو علی کل شیء قدیر دوم، صد بار شبحان الله والحمد لله ولاإله إلا الله والله أکبر وتبارک الله. سیوم، صد بار سبحان الله العظیم و بحمده. چهارم، صد بار لإله آلا الله الملک الحق المبین. پنجم، صد بار اللهم صل علی محمد عبدک ورسولک النبی الأمی وعلی آل محمد وسلم. ششم، صد بار أستغفروالله الحی القیوم وأسأله التوبة. هفتم، صد بار ماشاءالله، لا حول ولاقوة إلا بالله.

دیگر، اصحاب را فرموده بود که هر روز به این پنج سوره خواندن مداومت نمایند وهی مفاتیح الأرزاق: اول، سورهآ «الواقعة»؛ دوم، سورهآ «التغابن»؛ سیوم، «الطلاق»؛ چهارم، سورهآ «المزمل»؛ پنجم، سورهآ «ألم نشرح».

دیگر، اصحاب را تربیت فرموده بود به مداومت نماز چاشت دوازده رکعت کردن و دعایی که بعد از آن باید خواند - و در وقت زوال چهار رکعت فرموده بود و دعایی که بعد از آن خوانند. و آن هم ms211 در اوراد شیخ یاد کرده شود.

و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را فرموده بود که در وقت غروب آفتاب و وقت طلوع آن، در زمانی که فراغت یابند، مسبحات عشره بخوانند. و آن ده ذکر است -هر یکی هفت بار باید خواند - : اول، فاتحةالکتاب. دوم، آیة الکرسی. سیوم، قل یا أتها الکافرون. چهارم، قل هو الله أحد. پنجم: قل أعود برب الفلق. ششم، قل أعود برب الناس. هفتم، شبحان الله والحمد لله ولاإله إلا الله والله أکبر هشتم، آللهم صل علی محمد النبی الأمی وعلی آل محمد وسلم. نهم، اللهم اغفرلی ویوالدی ولجمیع المؤمنین والهؤمنات والمسلمین والمسلمات. دهم، اللهه افقل بی ویهم غاجلا و آجلا فی الدین والدنیی والآخرة ما أنت أهله ول تفعل بناما نحن أهلله انک تفوز رحیم جواذ کریم رووف رحیة.

و بعد از سنت شام، دو رکعت نماز تربیت فرموده بود. و آن در اوراد شیخ یاد کرده شود.

و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را به نماز تسبیح کردن ترغیب فرمودی. و آن چهار رکعت است. و گفت: روایتی است از ابن عباس، رضی الله عنهما، که در نماز تسبیح، در رکعت اول، بعد از «فاتحه»، سورهآ ألهیکم خوانده است؛ و در رکعت دوم والعصر؛ و در رکعت سیوم قل یا أیها الکافرون؛ و در رکعت چهارم قل هو الله أحد. و در هر رکعتی هفتاد و پنج بار تسبیح باید خواند؛ بعد از «فاتحه»، پانجده بار بگوید: سبحان الله والحمد لله و لا إله إلا الله والله أکبر. آنگاه، به رکوع شود وهم چنین ده بار بگوید. پس، به قیام بازآید و ده بار بگوید. آنگاه به سجود شود و ده بار بگوید. پس، بنشیند و ده بار بگوید. دیگر به سجود شود و ده بار بگوید. دیگر بنشیند و ده بار بگوید. آنگاه برخیزد. و هر چهار رکعت نماز چنین کند. و در آخر نماز، چون ده بار تسبیح کرد، ms212 آنگاه تشهد بخواند. و شیخ، قدس الله روحه، گفت: در کتاب حلیة الأولیاء آورده است که در آخر نماز، تسبیح بعد از تشهد، پیش از آن که سلام دهد، این دعا بخواند: اللهم إنی أسألک التوفیق أهل الهدی وأعمال أهل الیقین ومناصحة أهل التوبة وعزم أهل الصبر و جد أهل الحسبة وطلبة أهل الرغبة و تعبد أهل الورع وعرفان أهل العلم حتی أخافک. اللهم إنی أسألکی مخاقة. یحجزنی عن معاصیک و حتی أعقل بطاعتک عقلا أستحق به رضاک و حتی أناصحک فی التوبة خوفا منک وحتی أخیص تک النصیحة حبا لک و حتی أتو کل علیک فی الأمور کلها حسن الظن بک شبحان خالق النور. آن گاه سلام دهد.

و گفت: در بعضی روایات یافت شد که چون نماز تسبیح دو رکعت بکند، سلام دهد به این عبارت: التلام علی الملایکة المقبین والنبیین والهرسلین ومن تبعهم من المؤمنین والمسلمین.

و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را تربیت فرموده بود به مداومت نماز تهجد ده رکعت کردن و دعای آن فرموده است. و آن در اوراد شیخ یاد کرده شود.

و اصحاب را فرموده بود که در سحرگاه لحظهای به استغفار مشغول شوند به

و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را فرموده بود که روز جمعه، از اول روز تا آخر روز، هزار بار این تسبیح بخوانند: سبحانک یا لاإله ال أنت یا حنان یا منان، یا بدیع السموات والأرض، یا ذالجلال والإکرام. دویست بار پیش از طلوع آفتاب؛ و دویست بار وقت چاشت؛ و دویست بار بعد از پیشین، پیش از آن که امام از خطبه فارغ شود؛ و دویست بار پیش از پسین؛ و دویست بار پیش از غروب آفتاب. ms213 و در این پنج وقت، چون ابتدا تسبیح میکند، اول بگوید:

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد للله رب العالمین گما هو أهله. وچون تسبیح دویست بار تمام گفت، در آخر بگوید: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و سلم و یسر لنا قرجا قریبا و مخرجا طیبا یا میسر کل عسیر.

و شیخ، قدس الله روحه، گفت: در جملهآ روزهای جمعه، «نماز اعرابی» کردی و اصحاب را بدان تربیت فرمودی. و فضیلت آن در حدیث بسیار آمده است. شرح نماز اعرای و وقت آن روز جمعه: چون به چاشتگاه رسد، دو رکعت نماز کند. در رکعت اول، بعد از «فاتحه»، یک بار قل أعوذ برب الفلق بخواند؛ و در رکعت دوم یک بار قل أعوذ برب الناس. و بعد از نماز، هفت بار آیة الکرسی بخواند. پس، برخیزد وهشت رکعت1 نمازکند به دو سلام؛ و در هر رکعتی یک بار الحمد و یک بار إذا جاء نصر الله و بیست [و] پنج بار قل هو الله أحد بخواند. و بعد از آن نماز، هفتاد بار بگوید: شبحان رب العرش الکریم ولا حول ولا قوة إلا بالله القلی العظیم. و هفتاد بار بگوید: أستغفرالثة. وهفتاد بار صلوات فرستد؛ و آنگاه، هر حاجت که دارد بخواهد که حق تعالی آن را اجابت کند إن شاء الله. و در حدیث صحیح است که هرکس که این نمازکند چنان باشد که تورات2 و انجیل و زبور و فرقان ختم کرده باشد و در جملهآ مساجد که روز جمعه نماز میکنند نماز جمعه گزارده باشد و حق تعالی او را و مادر و پدر او را بیامرزد و به

و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را فرموده بود که بعد از نماز سنت تراویح، دو رکعت دیگر کنند که ms214 فضیلت این در حدیث بسیار آمده است. و شرح حدیث این است که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرمود که هرکه ماه رمضان روزه دارد و هر شب بعد از نماز خفتن بیست رکعت نمازکند به جماعت و بعد از آن دو رکعت دیگر کند در هر رکعتی یک بار الحمد و سه بار قل هو الله أحد بخواند، پس چون سلام دهد، سی و سه بار بگوید لاإله إلاا الله صادقا، حق تعالی بفرماید تا بیست و چهار هزار سیئات از وی بسترند و بیست و چهار هزار درجات او را بیفزایند. سنت از بهر میت1: شیخ، قدس الله روحه، روزی که درویش محمد سعدالله، علیه الرحمة، به آخرت رفته بود، فرمود که بعد از نماز فریضهآ جنازه که بر وی کنید، دو رکعت نماز از بهر وی بکنید که فضیلت این در حدیث بسیار آمده است. آنگاه، این حدیث فرمود:

قال رسول الله، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، من صلی علی جنازة قسلم و صلی بعدها رکعتبن من غیر أن یکلم أحدا وجعل قوایها للمیت، کتب الله له من الأجر بعدد من صلی علیها حجة وعمرة وعتق رقبة ورفع عن المیت عداب القبر و وحشته و ظلمته و هوله. گفت: هرکس که نماز فرض کند بر جنازهای و درحال که سلام دهد دو رکعت نمازکند بیش از آن که باکسی سخن گوید و ثواب آن نماز به میت دهد و بگوید: اللهم أوصل ترکة هده الصلوة الی روحه بنویسد خدای تعالی او را از مزد به شمار آن کسی که نماز بر وی کرده باشد ثواب حجی و عمرهای و بندهای که آزاد کرده باشد و بردارد خدای تعالی از آن میت عذاب گور و وحشت و تاریکی و ترس و بیم آن.

و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را فرموده بود که هرکس از یاران و دوستان

وشیخ، قدس الله روحه، فرمود که رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، نرموده است که هیچ شب بر میت سختتر از شب اول گور نباشد. پس، باید که شب اول صدقهای از برای وی بدهند؛ و در آن شب، دو رکعت نماز کنید از برای وی و در هر رکعتی بعد از «فاتحه»، یک بار آیة الکرسی و یک بار سورهآ ألهیکم و ده بار قل هو الله أحد بخوانید. و چون از نماز فارغ شوید، هفتاد بار بر من، که محمدم [ص]، صلوات فرستید؛ و بعد از آن، این دعا بخوانید: اللهم صلینا هده الصلوة و تعلم ما نرید ابعث ثوانها إلی روجه. چون شما چنین کنید، حق تعالی در آن ساعت هزار ملک به قبر آن میت فرستد و با هر ملکی نوری و هدیهای باشد از برای آن میت؛ و آن ملائکه همه مونس آن میت شوند تا آن زمان که اسرافیل صور بدمد؛ و شفاعت آن میت در حق چهل کس از خویشان او قبول کنند؛ و کنندهآ ms216 این نماز ثواب و درجات بسیار او را حاصل گردد، إن شاءالله. صوم ایام شریفه: شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را تربیت فرموده بود به روزهآ نوافل داشتن در ایام شریفه، چون روزهآ روز دوشنبه و پنج شنبه و ایام البیضه1 و روزهآ ماه رجب و شعبان و شش روز بعد از رمضان و ده روز از اول ذی الحجه، تخصیض روز

اللهم یا أهل الکبریاء والعظمة، یا منتهی الجبروت والعزة، یا ولی الفوت والقدرة، یا مالک الدنیی والآخرة، سمعنا وأطعنا غفرانک ربنا وإلیک الصیر. اللهم رب هده الدعوة التامة والصلواتة القائمة، آت محمدا الوسیلة والفضیلة والدرجة الرهیعة وابعث مقاما الدی وعدته وارزقنا شفاعته، یا أرحم الراحمین.

و شیخ، قدس الله روحه: اللهم إنا نسألک رحمة.

بعد از نماز سنت صبح، این دعوات:

من عندی تقدی یها قلبنا و تجمع یها شملنا و تلم یهادیننا و تحفظه بها غانبنا و ترقع بها شاهدنا و تزکی یها أعقالنا وتبیض یها وجوهنا و ثلهمنا یها رشدنا و تعصمنایها من کل سوء اللهم إنا نسألک الفوز والرضا عند القضاء وهنازل الشهداء وعیش السعداء والنصر علی الأعداء وهراققة الأنبیاء. اللهم أعطنا إیمانا صادقا ویقینا لیس بعده حفر و رحمة ننال بها شرف کرامتک فی الدین والدنیی والآخرة. اللهم ها قصر عنه رأینا و ضعف هیه أعمالآنا. و نسألک یا قاضی الأمور، یا شافی الصدور کما تجیر بین البحور أن تجیرنا من عداب السعیر ومن دعوة التبور و من فتنة القبور.

اللهما ها قصر عنه رأینا و ضعف فیه أعمالآنا و لم تبلغه ییتنا و أمنیتنا من خیر أنت وعدته أحدا من عبادک أو خیر أنت هعطیه أحدا من خلقک، قنحن نرغب إلیک فیه ونسألک یا رب العالمین. اللهم ms218 اجعلنا هادین مهد تین غیر ضالین و لا هصضلین حربا لأعدانک سلما اأولیانک؛ نحب بحبک الناس ونخادی بعداوتک من خالفک من خلقک. اللهم هذا الدعاء ومنک الإجابة وهذا الجهد وعلیک التکلآن. ولا حول ولا قوة الا بالله ذی الحبل الشدید والأمر الرشید. نسألک الأمن یوم الوعید والجنة دار الخلود مع الهقربین الشهور والوتع السجود والمؤهین بالعهود. سبحان من تعطف بالعز و قال به. سبحان من لیس المجد و تکرم به. سبحان من لا ینبغی التسبیح إلا له . سبحان ذی الفضل والنعم سبحان ذی الجود والکرم سبحان الدی أحصی کل شیء بعلمه.

اللهم اجعل لنا نورا فی قلوبنا و نورا فی أسماعنا و نورا فی أبصارنا و نورا فی أشعارنا و نورا فی بشرنا و نورا فی لخومنا و نورا فی دماینا و نورا فی عظاهنا و نورا بین أیدینا و نورا عن أیماینا و نورا عن شمائلنا و نورا عن فوقنا و نورا عن تحتنا و نورا عن خلفنا و نورا عن قبلنا اللهم اجقل لنا نورا وأعطنا نورا و زدنا نورا، یا أرحم الراحمین.

ربنا اغفر کنا خطیناتنا و جهلنا وإسراقنا فی أمرنا وما أنت أعله به منا اللهم اغفر لنا جدنا و هزلنا وخطایانا و عبدنا وکل ذلک عندنا. رب اغفر لنا و تب علینا، انک أنت التواب الرحیم.

درحال که سلام نماز فریضهآ صبح بدادی، این دعا خواندی:

اللهم اجعل خیر عهری آخره. اللهم اجعل خواتیم ععلی رضوانک. اللهم اجعل خیر أیامی یوم ألقاک. أعنا علی شکرک و ذکرک و حسن عبادیک. سبحان ربنا العلی الأعلی الوکاب. اللهم أنت السلام ومنک السلام تبارکت یا ذالجلال والإکرام.

آنگاه ده بار بگفتی:

لا إله إلا الله وحده لأ شریک له؛ له الفلک وله الحمد، یحیی ویمیت وهو علی کل شیء قدیر

آنگاه این اذکار خواندی:

إل إلا الله قبل عل أحد. اا إل إل الله بعد کل أحد . لا إله إل الله یبقی زبنا و یغنی کل ms219 أحد. لاإله إل الله إلها واحدا أحدا صمدا لم یتخذ صاحبة و لا ولدا ولم یین له شریک فی الهلک ولم یکن له ولی من الدل و کبره تکبیرا. لا إله الا الله، صدق وعده نصر عبده هزم الأحزاب وحده. لاا إله إلا الله وصاحب الوحدانیة الفرداییة القدیمیة الأزلیة الأبدیة، لیس له ضد ولاند ولا شبة ولا شریکت ولاهثل. لالة إلا الله الخلی الکریه، سبحان رب العرش العظیم. الحمد لنه رب العالمین.

آن گاه این تحمید خواندی:

الحمد لله قبل کل أحد. الحمد لله بعد کل أحد. الحمد لله علی ل حال. الحمد لله علی جمیع إحسانه حمدا یعدل حمد الملانکة المقربین والأنبیاء الهرسلین. الحمد لله حمدا کثیرا طیبا هبارکا فیه غیر مکفوف ولا مودع و لا هستغنا عنه. الحمد لله بجمیع محامده للها عدد نعمایه فی جمیع خلقه مد خلق السموات والآرض. الحمد لله بجمیع محاهده عدد لل نعمة أنعم یفا علی أحد ما دامت السموات والأرض. الحمد یله بعدد کل قطرة مطر أنزلها إلی الأرض. الحمد لله الدی ذا شنت ای ساعة من لیل أونهار وضعت سری عنده بغیر شفیع قیقضی حاجتی. الحمد لله الدی لیس تمثله شیء وهو الواحد القهار. الحمد لله الدی بنعمته تیم الصالحات وبرحقته تنزل البرکات. الحمد لله الدی أباتنا آمنین وصبحنا سالمین. الحمد لله الدی لم یصبح یی قیتا ولا سقیما ولا مصضروبا علی عروقی بسوء و لا فاخوذا باسوء عملی و لا مقطوعا دابوی و لامرتآدا عن دینی ولامنکرا لرئی ولا مستوحشا من إیمانی و لا هلتبسا عقلی و لا معدبا بعداب الأمم من قبل. الحمد لله الدی ییتنا بقافیته وقتحنا برحمته وتم یجهل لنابداء و تم یغیرها بنا من نعقة ولا یسمن إل بسه القالیة مع کثرة أجوامی وشوء أعمالی و

آنگاه، این کلمات خواندی:

بسم الله ها شاء الله لا قوة إلا بالله، ها شاء الله لل نعمة قمن الله ها شاء الله الخیر کل بید الله ها شاء الله لا یصرف السوء إلا الله حسبنا الله وکفی، سمع الله لمن دعا ومن اعتصم بالله نجا، لیس وراء الله المنتهی.

سه بار خواندی:

حسبنا الله نعم الوکیل، نعم القولی ونعم النصیر. یفعل الله ها یشاء ویحکم ما یرید وأصبحنا و أضبحا. الهلک لله والحمد والکبریاء والعظمة لله والقوة لله والقدرة لله والعز والبقاء لله والثناء والسناء والبهاء یله والخلق والأمر واللیل والنهار وما سکن فیهما لله عزوجل أصبحنا علی فطرة الإسلام وکلمة الإخلاص وعلی دین نبینا محمد صلی الله علیه و علی آیه و سلم.

آنگاه، این صلوات خواندی:

اللهم صل علی محمد عبدک [وا] نبیک و رشویک النبی الأمی وعلی آل محمد و سلم صلوة تمون لک رضی و لحقه أداء و أععطه الوسیلة والمقام الدی وعدته واجزه عناها هو أهله واجزه عن آفضل ما جزیت نبیا عن قومه ورسولا عن أمته وصل علی جمیع إخوانه من النبیین والصدیقین والشهداء والصالحین. اللهم صل علی محمد فی ms222 الأولین و صل علی محمد فی الآخرین وصل علی محمد إلی یوم الدین اللهم صل علی روح معمد فی الأرواح وصل علی جسد محمد فی الأجسام وصل علی قبر محمد فی القبور واجعل شرایف صلوایک و نواهی برگانک و رأفتک و رحمتک و تحیتک و رضوانک علی محمد عبدک و نبیک و رسولک؛ و صلوات الله تعالی علی آدم وحواء و علی روحهما من ولد محب لهما صلواة ل تنقطع علی مر الزمان وکر الآوان. یارب آدم وحواء صل علیهما صلواة هلانکتک و أعطهما من الوضوان حتی یرضیا و أجزهما عن آضل ما جزیت أبا و أما عن ولدهما. اللهم اغفر لادم وحواء، انک ودوذ رووف.

آن گاه، دعای نماز فریضهآ صبح خواندی:

اللهم اجعل صباحنا صباح الصالحین و ألسنتنا ألسنة الداکرین و قلوبنا قلوب الخاشعین و أبدانا أبدان الهتواضعین. اللهم اجعل اول یومنا هذا لنا صلاحا وأوسطه فلاحا و آخره نجاحا. اللهم اجقل أول یومنا هدا رحمة و أوسطه نعمة و آخره مکرمة اللهم إنا نسألک خیر هدا الیوم وقتحه ونصره ونوره وبرکته وهدایته، و نعود بک من شر ها فیه و من شرها قبله و من شرها بعده. اللهم أنت الملک الأبد القدیم وهده آیام جدیدة قنسألک فیها العصمة من الشیطان الرجیم والعون علی هده النفس الأمارة بالشوء والإشتغال بما یقزینی إلیک یا ذا الجلال والإکرام. اللهم هدا خلق جدیذ فافتحه علینا بطاعتک واختمه تن بعففریک وارزقنا فیه حسنة تقبها

اللهم أنت رب قدیم و هده أیام جدیدة قنسألک من خیرها و نعود بک من شرها و نستکفیک مؤنها و شغلها یا ذا الجلال والإکرام اللهم إنی أصبحت و جهلی مستجیرا بعلمک و أصبحت وذنوی مستجیرا بمغفرتک و أصبحت و فقری مستجیرا بغنانک و أصبحت و ذلی مستجیرا بعزتک و أصبحت و وجهی الفانی مستجیرا ms223 بوجهک الباقی الدانم اللهم بک أصبحنا و بک أمسینا و بک نحیی و بک نهوت وإلیک العصیر اللهم حبب إلینا طاعتک کیوم نری ثوابه و بغض إلینا معصیتک کیوم نری عقابه.

اللهم أنت ربنا لا إله إلا أنت خلقتنا و نحن عبادک و نحن علی عهدک و وعدک ما استطعنا بک بنعمتک علینا، ونبوء بدنوبنا فاغفر لنا ذنوبنا إنه لا یغفر الدنوب إل أنت. اللهم أنت ربنا لا إله لاأنت علیک تو کلنا وأنت رب العرش العظیم، لا حول ولا قوة ال بالله العلی العظیم ما شاء الله کان وما لم یشا لم یکن. تعلم أن الله علی کل شیء قدیر و أن الله قد أحاط بکل شیء علما. اللهم إنا نعوذ بک من شرأنفسنا و من شرکل دابة؛ أنت آخد بناصیتنا إن ربنا علی صراط هستقیم اللهم نا نسألک بوجهک الکریم یا ذا الجلال والإکرام أن تسترنا بالعافیة فی الدنیی والآخرة. اللهم إنا نعوذ بکن هن علم لا ینفع ودعاء لآ یسمع وقلب لا یخشع ونفس لا تشبع، اللهم إنانعوذ بک من شر هولاء الأربع. اللهم انا نسألکن من الخیر لله عاجله و آجله ما علمنا منه وما لم نعلم، ونعود بک من الشر کله عاجله و آجله ما علمنا منه و ما لم نعلم؛ ونسألک الجنة وما قرب إلیها من قول وعمل، ونعود بک من النار وما قرب إلیها من قول وعمل: ونسألک هن الخیر ما سألک عبدکن ورسولک محمد، صلی الله علیه وعلی آله وسلم. اللهم وما قضیت لنا من أمر تجعل عاقبته خیرا ورشدا وصلاحا. اللهم نا لآنعرف کیفیة طلب أسباب صلاح أمور دنیانا و آخرتنا و أنت أعلم یهاهنا، فامطناما یکون صلاحا لنا هی دیننا دنیانا و معاشنا و معادنا و عاقبة أمرنا. اللهم إنا نسألک الطیبات وقعل الخیرات وترک الهنکرات وحب الهساکین؛ نسالک حب وحب من أحبک حب کل عقل یقربنا إلی حبک و أن تتوب علینا و تغفر لنا و ترحمنا، وإذا أردت ms224 فتنة بقوم قاقبضه إلیک غیر مفتون. اللهم طیب ارزاقنا و سهل مخارجها و یسر مطالبها و آتنا بها هی عافیة بلا تعب ولآنصب و لا إخلاق وجه ولاذلة لأحد من الخلق ولآمهانة و لا تواضع لمن دونک یا رباه. واسکن قلوبنا الفنی وهب لنا السکون إلیک هی جمیع الأحوال یا ذا الجلال والإکرام. ربنا آبتنا فی الدنیی حسنة وفی الآخرة حسنة وقنا عداب النار، ربن لا ثزغ قلوبنا بعد إد هدیتنا وهب تنا من لدنک رحمة انک أنت الوهاب.،

و بعد از دعا، آیة الکرسی خواندی؛ و این دعا بر آیة الکرسی مقدم داشتی چنان که با آیة الکرسی متصل گردانیدی:

و بعد از آیة الکرسی، آمن الرسول خواندی. آنگاه، این دعا بخواندی:

اللهم احشرنا مع الصابرین والصادقین والقانتین والهنفقین والهستغفرین بالأسحار.

آن گاه، آیهآ .شهد الله و آیهآ قل اللهم مایک الملک، و آیهآ «لقد جاء کم رسول من انفکم، تا آخر سوره بخواندی. آنگاه، این دعا خواندی:

یا رب العرش العظیم اغفر الدنب القظیم وأنت الهلک القدیم والکریم والرحیم صل علی محمد و آله أجمعین.

آن گاه، این دعا خواندی:

اللهم بارک تنا هی الموت و فیما بعد الموت وفیما قبل الموت. اللهم اجعل لنا فی الموت راحة وروحا و معاقاة. اللهم اجعل موتنا هادة لإحسانک و قبرنا روضة من جنانک و نشرنا أمانا من عدابک وحشرنا دعوة الی ثوابک. اللهم ارزقنا الإنابة إلی دار الخلود والتجا فی عن دار الغرور والإستعداد للموت قبل مجیی الموت. الهم اجعلنا هستعدین للموت هشتاقین إلی لقاینک هبفضین للدنیی ومحبین للاخرة. اللهم ارحمنا ادا و ارانا التراب و ودعنا الأحباب وقارق هنا النعیم وانقطع عنا النسیم اللهم ارحمنی إذا لبست کفنی وقارقت سکنی. اللهم ارحم مصرعی عند الموت ووحشتی هی القبر وعند الطامة الکبری ووقوهی تین یدیک. اللهم إنی أعوه بک أن یتخبطنی الشیطان عند الموت. اللهم إنی أعوذ بکن من العدیلة عند الموت ومن شر المرجع فی القبور و ms225 من النداهمة یوم الأزقة اللهم اختم عاقبتنا بالخیر والحسنی وحبب إلینا الموت و بغض الینا الدنیی. اللهم بارک لنا فی حلول دار البلی و طور المقامة بین أطباق الثری واجعل القبور خیر منازلنا بعد قراق الدنیی وافسح لنا برحمتک هی ضیق ملاحدنا و لا تفضحنا فی حاضر القیمة بموبقات آثامنا وارحم فی موقف العرض علیک ذل هقاهنا و ثبت عند اضطراب جسر جهنم یوم المجتاز علیها أقداهنا و نجنا من کل کرب یوم القیمة و شداید الأحوال یوم الطامة وبیض وجوهنا حین تسود وجوه العصاة فی یوم الحسرة والندامة إنک أنت أهل التقوی وأهل المغفرة فی المبدأ والمعاد وإنک لطیف بالعباد کریم ستار رحیم ففار. اللهم یا ذخری ودخیرتی، یا من علیه اعتمادی فی حیوة و بعد قهاتی لا تخدلنی عند الموت ولا توحشنی فی قبری، یا من لا یستانس بشیء أبقاه و لا یستوحش من شیء أفناه، یا أنیس کل غریب ارحم غربتی، یا تانی کل وحید آنس وی القبر وحدة. اللهم بعلمک الغیب وقدرتک علی الخلق أحینا ما علمت الخیوة خبرا تنا و توقنا إذا علیمت

اللهم انک من التراب خلقتنی وإن ذنوبی أکثر منه. اللهم قاقل العشرة واغفر الزلة فلا حسنة یی سوی أنی أشهد أن لا إله ال الله و أشهد أن فحمدا رسول الله. اللهم احفظلی هذه الشهادة عندک و ذکرنی یها لهول المطلع وعند غهرات الموت وعند سؤال منکر و نکیر وعند البعث والنشور والجواز علی الصراط، واکتب لی یها براءة من النار و جوازا علی الصراط، یاکریم یا ستار. إلهی کآنی بنفسی و قداضطجعت هی حفرتها و بگی الغریب علیها لغربتها کأحسن إلی هناک یا قدیم الإحسان وحقق رجانی فیک، یا واسع الغفران إنک کریة منان. اللهم ارزقنا حلاوة الإیمان وطعم المغفرة ولدة الإسلام وبرد العیش بعد الموت إنه لا یملک ذیک غیرک. اللهم اجعل الحیوة زیادة لنا فی کل خیر واجعل الموت راحة لنا فی کل شر، یا غفور یا ms226 رحیه، واغفر للمومنین والمؤمنات والکای منهم یا أرحم الراحمین.

آنگاه، برخاستی وسلام به حضرت رسالت، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، کردی به این عبارت که یاد کرده میشود:

السلام علیک یا رسول الله، السلام علیک یا نبی الله، السلام علیک یا أمین الله، السلام علیک یا حبیب الله، السلام علیک یا صفوة الله، السلام علیک یا خیرة الله، السلام علیک یا محمد، السلام علیک یا أحمد، السلام علیک یا آبا القاسم، السلام علیک یا ماحی، السلام علیک یا عاقب، السلام علیک یا بشیر، السلام علیک یا ندیر، السلام علیک یا طهر، السلام علیک یا طاهر، السلام علیک یا أکرم ولد آدم، السلام علیک یا سید المرسلین، السلام علیک یا خاتم النبیین، السلام علیک یا رسول رب العالمین، السلام علیک یا قائد الخیر، السلام علیک یا فاتح البر، السلام علیک یا نبی الزحمة، السلام علیک شفیع الأمة، السلام علیک یا قایند العز المحجلین، السلام علیک وعلی أهل بیتک الدین أذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا، اسلام علیک وعلی أصحابک الطیبین وأزواجک الطاهرات أمهات المؤمنین، جزاک الله عن أفضل الجزاء وأفضل ها جزی نبیا عن قومه و رسولا عن أمته و صلی الله علیک ککلما ذکرک الداکرون وکلها غفل عنک النافلون، وصلی الله علیک هی الأولین والآخرین أفضل وأکعل وأعلی وأجل وأطیب وأطهر فا صلی علی أحد من خلقه کما استنقدنابک من الضلآلة وبصرنا بک من العمایة وهدانا بک من الجهالة، وأشهد أن لا إله إا الله وحده لا شریک له وأشهد آنک عبده و رسوله و صفیه و أمینه وخیرته من خلقه، و أشهد انک قد بغت الرسالة وأدیت الأمانة ونصحت الأمة وجاهدت عدوک وهدیت أمتک و عبدت ربکک حتی اتاکت الیقین. اللهم أحینا علی سنته و توقنا علی ملته واحثرنا وی زمرته واجقلنا من أهل شفاعته وأوردنا حوضه واسقن بکایه غیر خزایا ولا نادمین ولا شا کین

إلهی، تقرب الناس إلیک با لأعمال الصاحة فیدعونک یها فکیف ms227 أدعوک و لیس لی ععل صالح أرضی لک. الهم ارحم عبدا خانفا هستجیرا تانبا مستغفرا راغبا راهبا الهی، أدغوک دعاء من لم یبق له غیرک. الهی، سائلک ببابکت ذهبت أیاهه و بقیت آثامه، ذهبت شهواته و بقیت تبعاته فارض قان لم ترض عنی قاعف عنی فإن السید یغضو عن عبده و هو عنه غیر راض. إلهی، کم مذنب قد غفرت له وگم من مسیء قد تجاوزت عنه، فاغفر لی بجودک وتجاوز عنی بفضک. إلهی، وسیلتی إلیک نعمک علی وشفیعی إلیک إحسانک إلی إلهی، جرمی عظیم وعفوک گثیر قاجمع بین جرهی وعفوک یا کریم إلهنا بموضعک فی قلوب القارفین دلنا غلی رضاک واخرج من قلوبنا عالها ترضی و أسکن فی قلوبنا رضاک یا شفیق یا رفیق إنی أعلم أنک قادر علی ما ترید ارفق یی و توقنی مسلما وألحقنی بالصالحین.

بعد از آن، به ذکر مشغول شدی تا آفتاب تمام برآمد؛ و بر پای بایستادی و ذکر گفتی در میان جمع درویشان. و در آخر عمر، بهسبب درد پای، بعد از اوراد نماز بامداد، به دعوات خواندن مشغول شدی؛ چنان که دو پاره کتاب دعوات که به یک روز تمام کسی آن را نتوانستی خواندن، از وقت اسفار تا آفتاب تمام برآمدی، آن را بخواندی. و بعد از وفات شیخ، قدس الله روحه، آن دو پاره کتاب دعوات که شیخ به یک ساعت تمام بخواندی به یک کتاب از ده باب نبشته شد: یک باب در اوراد همه روزه؛ و هفت باب در اوراد هفته؛ و یک باب در دعوات از هرگونه. و نام آن کتاب جامع الدعوات لأهل الخلوات نهاده شد، تا هرکس توفیق یابد در ایام أسبوع بدان مداومت نماید، که شیخ، قدس الله روحه، همه روزه بدان دعوات، من أوله إلی آخره، مداومت نمودی؛ در هرکجا که بودی از خود دور نداشتی و تعظیم و تبجیل آن را هرچه تمام تر داشتی. و شیخ، قدس الله روحه، چون ms228 از دعوات خواندن فارغ شدی و آفتاب تمام برآمدی، شش رکعت نماز کردی: دو رکعت شکر، و دو رکعت استعاذه، و دو رکعت استخاره. و نیت نماز سنت شکر چنین کردی: أصلی زکقتیز بنة الشکر علی نعمه فی یومی و لیلتی. و در رکعت اول بعد از «فاتحه»، آیة الکرسی خواندی. و در رکعت دوم بعد از فاتحه، «آمن الوسول، و آیت الله نور السموات والآرض، خواندیی.

آنگاه صلوات فرستادی و این دعا خواندی:

اللهم ان اصبحنا لا نستطیع دهع ها تکرهه و لا نهلک نفع ها نرجو؛ و أصبح الأمر بید غیرنا و أصبحنا مرتهنا بععلنا فلا ققیر أفقر هناء اللهم لا تشمت بنا عدونا و لا تسؤبنا صدیقنا و لا تجعل هصیبتنا فی دیننا و لا تجعل الدنیی أکبر همتنا وهبلغ علمنا و لآ تسلط علینا من لا یرحمنا، یا أرحم الراحمین.

و نیت نماز استعاذه چنین کردی: أصلی رکعتین سنة الإستعاذة لله تعالی. و در رکعت اول بعد از «فاتحه»، وقل أعود برب الفلق، خواندی. و در رکعت دوم بعد از «فاتحه»، «قل أعوذ برب الناس»، خواندی. چون از نماز فارغ شدی، این تسبیح خواندی:

سبحان الله العلی الدیان، سبحان الله الشدید الأرکان، سبحان من یدهب باللیل ویأتی بالنهار، شبحان من لا یشغله شان عن شان، سبحان المسبح فی کل مکان.

آنگاه، این دعا خواندی:

اللهم إنا نعود باسمک وبکلمتک التامة من شر السامة والهامة؛ وتعوذ بإسمک وبکلمتک التامة من شر عدابک و من شر عبادک: و نعود بإسمک و بکلمتک التامة من شر الشیطان الرجیم؛ ونسالک بإسمک و بکلمتک التامآت من خیر ها تعطی و من خیر ما تسأل من خیر ما تخفی و من خیر ما تبدئ؛ ونعود یإسمک وبکلمتک التامة من شر ما یجزی ms229 به النهار؛ وأنت ربنا لا إله إلا أنت، علیک توللنا وأنت رب العرش القظیم.

و نیت نماز استخاره چنین کردی: أصلی زکعتین سنة الإستخارة لله تعالی. و در رکعت اول بعد «فاتحه»، این آیت خواندی: «و ربک یخلق ما یشاء و یختار ما کان لهم الخیرة. سبحان الثه و تعالی عما یشرلون. و ربک یغلم ما تکن صدورهم و ما یغلنون. و هو الله لا إله الا هو له الحمد فی الأولی والاخرة وله الحکم وإلیه تزجعون،. (قصص: 68- 69 - 75) و «قل یا أیها الکافرون، بخواندی. و در رکعت دوم بعد از «فاتحه»، این آیت بخواندی: «وماکان لمومن ولا مؤمنة اذا قضی الله و رسوله آفرا آن یکون لهم الخیرة من آهرهم ومن یعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا عبینا،. (احزاب: 36)

و بعد از نماز، این تسبیح خواندی:

سبحان الله الدی لاا ملجا و لا منجا و لا مفر إلاا إلیه، سبحان المحمود فی کل فعاله، شبحان العفو عن

آنگاه، این دعا خواندی:

اللهم إنا نستجیرک بعلمک و نستقدرک بقدرتک و نسأل من قضلک العظیم، فانکک تقدر و لآنقدر و تعلم و لآ نعلم و أنت علام الفیوب. اللهم ما أنت تعلم أنه فی هدا الیوم من جمیع الأمور والأحوال والأقوال والأفعال خیر لنا هی دیننا و دنیانا و معاشنا و معاذنا و عاقبة أمرنا فاقدره لنا و یسره لنا ثم بارک لنا فیه؛ و ما أنت تعلم أنه فی هذا الیوم من جمیع الأمور والأحوال والأقوال والأفعال شر لنا فی دیننا ودنیانا و معاشنا و معادنا و عاقبة أمرنا فاصرفه عنا واصرفنا عنه واقدر لنا الخیر حیث کنا ثم أرضنا به یا أرحم الراحمین.

چون از این اوراد فارغ شدی، آنگاه برفتی و جماعتی که آمده بودند از برای دیدن شیخ و هر یکی کاری و مهمی داشتندی، به مهمات ایشان قیام نمودی و ایشان را خوشدل روانه کردی. آنگاه، بیامدی و به نماز چاشت قیام نمودی. و ms230 بعد از نماز چاشت، حمد و ثنای حق گفتی و صلوات فرستادی و این دعا خواندی:

اللهم إنا نسأل ایمانا دانما و نسألک علما ناهعا و نسألک قلبا خاشعا و نسألک یقینا صادقا و نسألک دینا قیما و نسألک العاهیة من ککل تلیة ونسألک الشکر علی العافیة ونسألک تهام العافیة ونسألک دوام العافیة ونسآلک الغنی عن الناس یا أرحم الراحمین.

و در وقت زوال، چهار رکعت نماز کردی و در هر رکعتی بعد از «فاتحه»، یک بار آیة الکرسی خواندی. چون از نماز فارغ شدی این دعا خواندی:

اللهم إنا نعود بک من زوال نعمتک و تحول عافیتک و فجاوة نققتک وجمیع سخطک: ونعود بکن من ذهاب الدولة و تغیر النعمة وتحول القافیة ومن غلبة الشقاوة علی السقادة اللهم إنا نسألک زیادة فی الدین و برکة فی العمر والرزق والتوبة قبل الموت ودرجة عند الموت ومففرة بعد القوت والفوز بالجنة والنجاة من الدلة یا أرحم الراحمین.

و بعد از نماز سنت پیشین، این دعا خواندی:

اللهم إنانتقوب إلیک وبک ندل علیک وحجتنا نعمک لاعملنا و یقتنا کرهک لا آملنا: وما نظک تحایب ه عدا بتدییت من تقینه الیوم بتضلکی یستلرق اللنوب ورضوایک یستوق الاقال ولو لا قفون الکن بالقنو

و از عقب جملهآ نمازها و فریضه، درحال که سلام بدادی، این کلمات گفتی:

اللهم اجعل خیر عمری آخره. اللهم اجعل خواتیم ععلی رضوانک. اللهم اجعل خیر أیامی یوم ألقاک أعنا علی شکرک وذکرک و حسن عبادتک. سبحان ربنا العلی الأعلی الوهاب.

آنگاه، این ذکر گفتی:

لا إله إلا الله وحده لا شریک له له الهلک وله الحمد، یحیی ویمیت وهو حی لا یموت بیده الخیر وهو علی خل شیء قدیر لا إله إا الله لا نعبد إلاإیاه له النعمة وله الفضل وله الثناء الحسن، لا إله إل الله مخلصین له الدین ولوکرة الگاهرون. الحمد لله رب العالمین. آنگاه، صلوات ms231 فرستادی و دعا کردی. بعد از نماز فریضهآ پیشین، این دعا خواندی:

اللهم إنا نسألک الثبات هی الأمر والعزیمة علی الرشد؛ ونسألک شکر نعمتک وحسن عبادتک، ونسأنت قلبا سلیما ولسانا صادقا؛ ونسالک من خیر ها تعلم؛ ونعود بک من شرها تعلم ونستغفرک لما تعلم، وأنت علام الغیوب، یا أرحم الراحمین. و از عقب دعاهای فریضه، آیة الکرسی خواندی؛ و آن دعا که از پیش یاد کرده شد بر آیة الکرسی مقدم داشتی چنان که با آیة الکرسی متصل گردانیدی. و گفت: در حدیث صحیح است که هرکس که از عقب نمازهای فریضه آن دعا بخواند و با آیة الکرسی متصل گرداند پس آیة الکرسی بخواند در هر یک ساعتی از بیست و چهار ساعت شب و روز، هفتادهزار حسنه او را حاصل آید. و این دعا بعد از دعوات نماز فریضهآ صبح از پیش نبشته شد. و فرمود که امام دین، شیخ محمد بن علی ترمذی، رحمة الله علیه، گفته است که هرکس که این دعا از پیش آیة الکرسی بخواند در هر نمازی فریضه، حساب کردیم و هر یک شبانه روز1 او را هزار هزار و سیصدهزار2 و هشتادهزار حسنه باشد. و بالله التوفیق. و بعد از آیة الکرسی و «فاتحه»، این دعا خواندی از برای مهمات مسلمانان:

اللهم یا هادی المغلین، یا راحم المدنبین، یا مقیل عثرات العائرین ارحم عبدک ذی الخطر العظیم

و شیخ، قدس الله روحه، در آخر عمر که از درد پای نمی توانست که از قیام ذکر گوید، بعد از نماز فریضهآ پیشین، به درس قرآن خواندن مشغول شدی تا وقت نماز پسین. بعد از نماز سنت پسین، این دعا خواندی:

اللهم تم نورک قهدیت فلک الحمد؛ وعظم حلهک فعفوت فلک الحمد؛ وبسطت یدک فاعطیت فلک الحمد؛ ووجدنا أنفسنا هی ms232 معاصینا فتجاوزت عنا تطاع فتشکر و تغضی. ربنا قتغفر ربنا وجهک أکرم الوجوه و جاهک خیر الجاه وعطیتک أنفع العطایا وأهناءها؛ تجیب المضطر وتکشف السوء و تنجی من الکرب وتشفی من السقم و تغفر الدنب و تقبل التوبة ولا یجزی آلاء ک أحد و لا یحصی نعماء ک قول قانل. صل علی محمد و علی آل محمد وسلم. واغفر لنا ما سلف من الدنوب واعصمنا فیما بقی هن الأجل، یا أرحم الراحمین.

بعد از نماز فریضهآ پسین، این دعا خواندی:

اللهم ارزقنا التفویض إلیک والإعتماد علیک والإعراض عما سواک فی جمیع اللحظات، یا حی، یا قیوم یا الا إلة إل آنت بوحمتک نستغیث، فلا یعلنا إلی أنفسنا طرقة عین وأصلح تن شانن له لإله الا أنت. یاهغیت اهثنا بگرهک، یا أرحم الراحمین.

بعد از نماز فریضهآ شام، این دعا بخواندی:

اللهم اجعلنا من اولیاتک الفتقین وحزبک الهفلحین وعبادک الصالحین استعملنا لمرضایک عنا ووقفنا لمحابک هنا صرفنا بحسن اختیار لنا؛ نسألک جوامع الخیر وقواتحه وخواتمه: ونعوذ بک من جوامع الثرو فواتحه وخوانتمه . أجب دعاءنا یا مجیب الدعوات ودعاء المؤمنین والمومنات والکانن منهم، یا أرحم الراحمین.

و چون از نماز سنت شام فارغ شدی، سلام بر ملائکهآ شب چنین کردی:

عرحبا بعلایة اللیل هرحبا بالهلکین الکر یعین الکایبین اکثبا فی صحیفتی أنی أشهد أن إلة إل الله أن فحمدا رسول الله وأشهد آن الجنة حق والنار حق والحساب حق والقصاص حق والمیزان حق والصراط حق والحوض حق والشفاعة حق وأن الساعة آتیة لآریب فیها وأن اللة یبقث من فی القبوری.

آنگاه، این دعا خواندی:

الهم إنی أودعک هده الثهادة لیوم حاجتی إلیها اللهم احطط یقا وزری واغفر یقا ذنبی و تقل بها میزانی

شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح است که در آن زمان که شیطان به حضرت رسول آمده بود، از جمله سؤالها که رسول، صلی ms233 الله علیه وعلی آله و سلم، از شیطان کرد یکی این بود که گفت: یا شیطان، میخواهم که بدانم که با امتان من در وقت نزع چگونهای و با ایشان چه خواهی کرد؟ گفت: یا رسول الله، هرکس از امتان تو که او را از تعلقات و معلومات این جهانی هر مقدار که او را باشد آن را آرایش دهم و در آن زمان در پیش و نظر و خاطر او آورم و او را بدان مشغول بدارم، او را از خدای بازدارم و ایمان از وی جذب کنم. رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، از این سخن، به غایت غمگین و خسته خاطر شد. بعد از آن، جبرئیل، علیه السلام، به حضرت پیغمبر، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، آمد وگفت: یا رسول الله، حق تعالی تو را سلام میرساند و میگوید غمگین و خسته خاطر مباش، که هرکس از امتان تو که بعد از نماز سنت شام دو رکعت نمازکند و در هر رکعتی بعد از فاتحه، شش بار قل هو الله أحد بخواند و قل أعود دوگانه، هر یکی یک بار، من که خداوندم او را در زمان نزع از شر و قید وکید شیطان نگاه دارم و ایمان بر وی محفوظ دارم. پس، شیخ، قدس الله روحه، فرمود که از عقب این نماز، این دعا خواندن مناسب می نماید:

اللهم إنی أودعتک دینی قاحفظه علی فی حیوتی وعند ههاتی و بعد وقاتی، یا أرحم الواحمین.

و بعد از این، دو رکعت دیگر کردی؛ آنگاه به ذکر شام مشغول شدی. و در آخر عمر، به نماز و دعوات و حضور و مراقبت مداومت نمودی، تا آن زمان که بانگ خفتن بشنفتی؛ آنگاه نماز فریضهآ خفتن گزاردی. و بعد از نماز فریضهآ خفتن، این دعا خواندی:

اللهم إنا نسألک بحق السائلین علیک قإن للسائلین علیک فیةا حقا أیما عبد أو أمة من أهل البر والبحر، تقبلت ms234 دعوتهم أو استجبت دعاءهم أن تشرتنا فی صالح ها یدعونک فیه و أن تشرتهم فی صایح ماندهوت فیه و أن تعافینا وإیاهم، وأن تقبل من و منهم وأن تجاوز عنا وعنهم؛ نا آمنا بما أنزلت واتتعنا الرسول فا کتبنامع اشاهدین، یا أرحم الراجمین.

و بعد از نماز سنت خفتن، این دعا خواندی:

اللهم ارزقنا حبک و حب من ینفعنا حبه عند ک. اللهم قا رزقتنا هما نعب قاجعله قوة لنا فیقا تحب اللهمها زویت عنا هما تحب قاجعله قراغا لنا فیما تحب، یا أرحم الواحمین.

و بعد از نماز سنت وتر، دو سجود کردی؛ و در سجدهآ اول پنج بار بگفتی: شبوح قدوش رب القلانکة والروح. آنگاه، سر برآوردی و آن دعا که از پیش یاد کرده شد با آیة الکرسی بخواندی. دیگر سجود کردی و پنج بار بگفتی: سبوخ قدوش رب الملایکة والروح. آنگاه، سر برآوردی و صلوات فرستادی و این دعا خواندی: اللهم انی أعود بعفوک من عقابک و أعود برضاک من سخطک و أموذ بک منک، لاأحصی ثناء علیک أنت کما آننیت علی نفیک، یا ذالجلال والإکرام.

بعد از وتر، دو رکعت نشسته کردی. و بعد از نماز، هفت بار این خواندی: یاالهی، إلیک هنتهی طلبی، یا رب عجل قرجی، اللهم سهل.

تا این جا یاد کرده شد از اوراد و دعوات که شیخ، قدس الله روحه، و بعد از نمازهای فریضه و سنت همیشه بدان مداومت و مواظبت مینمود؛ جمله آن است که به سبب مصاحبت و مجالست خدمت شیخ، قدس الله روحه، اطلاع و استماع میافتاد. و آنچه به تحقیق معلوم کرده شد جمله آوردیم. اما اورادهایی که شیخ [را]، قدس الله روحه، در زمان خلوت بوده است بسیار است. و چون کماهی آن معلوم نشد و مجال پرسیدن نبود نیاوردیم. بلی، آن مقدار که شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را تربیت و نصیحت فرموده یاد کرده میشود در این فصل.

شیخ، قدس ms235 الله روحه، فرمود که آداب سالکان و صادقان آن است که بعدالعشاء هیچ سخن باکس نگویند و به یاد حق مشغول شوند، که خاتمت اعمال ایشان است که شاید که در زمان خواب روح از تن ایشان مفارقت کند، تا به حضور جان تسلیم کرده باشند؛ که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، در زمان خواب این دعا کرده است و آمرزش و محافظت ظاهر و باطن از حق تعالی خواسته است. و دعا این است:

اللهم أنت خلقت نقیی و أنت تتوقیها لک مقانها و محیاها إن أقتها فاعفر تها و ارحمها: وإن أحستیتها

و این دعا نیز خواندی:

اللهم قنی عدابک یوم تبعث عبادک. اللهم أیقظنی هی أحب الساعات إلیک واستعملنی لأحب الأعقال لدیک التی تقربنی إلیک زلفی و تبعدنی من سخطک بعدا. أدعوک فتستجیب بی و أسآلک قتعطینی و أستغفرک قتغفرلی. اللهم لا ثؤمنی مکرک و لا تولنی غیرک و لآ ترقع عنی سترک و لا تجعلنی من الفافلین. اللهم إنی أسلمت نفسی إلیک ووجهت وجهی إلیک و قوضت أمری إلیک رغبة و رهبة إلیک، آمنت بکتابک الدی أنزلت و برسولک الذی أرسلت؛ ربنا آمنا بها أنزلت واتبعنا الرسول قاکتبنا مع الشاهدین.

وشیخ، قدس الله روحه، فرمود که رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، چون از خواب برخاستی، این دعا خواندی:

الله آکبر، الله آکبر، الله أکبر، الله أکبر، لا إل إلا الله والله أکبر أکبر، لله الحمد، الله أکبر ذوالجلال الملک والملکوت والجبروت والکبریاء والعظمة والقدرة. اللهم لک الحمد أنت قیم السموات والأرض ومن فیهن؛ و لک الحمد أنت نور السموات والأرض ومن فیهن؛ ولک الحمد لک هلک السموات والأرض ومن فیهن؛ وتک الحمد أنت الحق ووعدک الحق ویقاوک حق وقولک حق والجنة حق والنار حق والنبییون حق وهحمد، صلی الله علیهه وعلی آله وسلم، حق والساعة حق. اللهم لک أسلمت وبک آمنت وعلیک ms236 توکلت وإلی آنبت وبک خاصمت وإلیک حا کمت، فاغفر لی ما قدمت و ما أخرت و ما أسررت وها أعلنت وها أنت أعلم به منی؛ أنت المقدم وأنت الموخر، لا إله إلاأنت. اللهم آت نفسی تقولةا وزلها، أنت خیر من زکیها، أنت ولیها و مولیها اللهم اهدنی لأحسن الأخلاق ولا یهدینی لأحسنها الأنت واصرف عنی سینتها لا یصرف عنی سینتها الا أنت؛ أسألک مسألة الباس المسکین وأدعو دعاء الفقیر الدلیل، قلا تجعلنی بدعانک شقیا وکن بی رووه رحیما، یا خیر المسوولین وأکرم المعطین وأحسن الخالقین وأرحم الراحمین. اللهم صل علی محمد وعلی آل محمد و سلم؛ وارحم ما خلقت واغفر ما قدرت و طیب ها رزقت و تمم ها أنعمت و تقبل ها استعملت واحفظه ما استحفظت ولا تهتر ها سترت، قنه لاا إله إلانت أستغفرک من کل لدة بغیر ذکرک ومن کل قرج بغیر مجالستک و من کل راحة بغیر خدمتک و من کل سرور بغیر قربک و من کل شغل بغیر معاملتک، یا أرحم الراحمین.

و شیخ، قدس الله روحه، بعد از نماز تهجد، دعای بسیار خواندی. و فرمود که

269 بعد از نماز تهجد، این دعا باید خواند:

اللهم إنا نسألک من النعمة تماهها و من العصمة دوامها ومن الرحمة شمولها و من العافیة حصولها ومن العیش أرغده و من العمر أسعده ومن الإحسان أتمه ومن الأنعام أعمه ومن الفضل أعدبه ومن اللطف أنفعه. اللهة کن کنا و لأ نکن علینا اللهم اختم بالسعادة آجالنا وحقق بالزیاردة آهالنا واقرن بالعاقبة غدونا و آصالنا واجعل إلی رحمتک مسیرنا و ما لنا اسبب سجال عفوک علی ذنوبنا و هن علینا باصلاح عیوبنا واجعل التقوی زادنا و وی دینک اجتهادنا و علیک تو للنا و اعتمادنا تبتنا علی نهج الأستقامة واعدنا من موجبات الندامة یوم القیعمة. اللهم خفف عنا ثقل الأوزار وارزقنا عیشة الأبرار وألفنا واصرف عنا شر الأشرار وأعتق رقابنا و رقاب آبائنا و أههاتنا و أقرباننا ms237 أجمعین هن النار، یا عزیز، یا غفار، یا کریه، یا ستار، یا حلیم، یا جبار، بحق محمد المختار و آله الأبرار و صل علی محمد واله أجمعین.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: هم چنان که مستحب است از تسبیح و تحمید و دعا و ذکر که در اول روز، پیش از طلوع آفتاب، بدان قیام نمایند، مستحب است که پیش از غروب آفتاب بدان قیام نمایند، از آن جهت که حق تعالی این دو وقت در قرآن با هم دیگر یاد فرموده: قوله تعالی: سبح بحمد ربک قبل طلوع الشمس و قبل غروها و قال اطراف النهار. پس، مستحب است که پیش از غروب به اذکار و اوراد مداومت نمایند؛ هم چنان که پیش از طلوع. و از فاضل ترین چیزی که گویند در وقت [1] و سبحان الله بحمد ریی قوله تعالی: واستغفر لدنبک و سبح بحمد ربک بالعشی والابکار. و اگر گویند: أستغفرالله الحی القیوم وأسنله التوبة سبحان العظیم وبحمده نیز شاید، که در آثار فضیلت این بسیار است.

و شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که بامداد و شبانگاه هفت بار آیة الکرسی بخواند و اول بار که بخواند باد بر آسمان دمد و دوم بار که بخواند باد بر زمین دمد، سوم بار بر دست راست، چهارم بر دست چپ، پنجم از پیش روی، ششم از پس پشت، هفتم بخواند دم به خود فرو کشد، حق تعالی او را از همه بلایی و آفتی و زحمتی در امان خود دارد.

شیخ، قدس الله روحه، گفت: دعا و اورادآ آن را شرطها به کار باید تا به محل قبول افتد. و آن توبه کردن است از هرچه رضای خدا تعالی در آن نیست و رد مظالم و

و من دعائه، قدس الله روحه: إلهی، إنک تعلم آنه لیس لی هال أتصدق به قتصدقت بعرضی للهسلمین، قایما عبد مومن أو أمة مسوا مؤمنة أصاب منه شینا فهو منی علیه صدقة، فاغفروا رحمه و لآ تواخدهآ سیی وأخرج ذرک الغل من قبله، وجببنی إلیه وألف بین قلبی و قلبه و أدخلنی، وإیهم فی حفظه عنایتک و کلانتک و رعایتک، واجعلنی ذلیلا فی عینی لأیما لنفسی معترفا بدنوبی بصیرا بعیوبی ساترا یعیوب المسلمین، وهب لی ما أحییتنی خشیة عن تقصیری وزلاتی و أغدانی من شرور أعمال، و کن یی ورا من کل هایکب وعوضا من کل رزینة و ثقة و رجاء فی کل حادث وآنقلنی من ذل المعاصی إلی عز الطاعات جودا منک وگرما لا باستحقاق منی؛ قانی أعلم أن دنوبی و زلاتی لم تبق لی عندک جاها و لا لإعتدار وجها، و لکن أنت معولی و علیک ms239 توللی و أنت عضدی ونصیری، و لأحد یی الاأنت، وإذا لم تغضب علی لم أبال، وأرجو أن لا تقطع رجانی مع کثرة أجرامی و سوء أعتالی و خبانث اراداتی و قواسد قصودی و اعتقاداتی، و أن لا تردنی خانبا؛ إنک نت غفارا قبل الخطایین ولیس کرمک مخصوصا بعن أطاعک وأقبل علیک، بل هو مبدول بالسبق یمن شنت من خلوک وإن عصاک وأعرض عنک، فاعفرلی، یا ففور، یا رحیم، یا ذا الجلال والإکرام، وللهومنین

و أیضا من دعائه فی الذکر. و از ده دعوات که در ذکر فرموده، این یکی از برای تبرک یاد کرده شد؛ باقی جمله در آخرکتاب بدایة الذاکرین، که تألیف شیخ الاسلام است، آورده است.

از جملهآ دعوات شیخ الاسلام، قدس الله روحه، که...

مفتاح الهداية

مفتاح الهداية

نبذة عن الكتاب

الفهرس