تفسیر زند خوانند (7].2 إلوا له) صبر3 که آن را هندوی کنوار4 گویند 97. انکزوا (5210 جایی که گوسپندان باشند و به کاف و زای پارسی و به فتح کاف نیز

گفتهاند [11]. آنوشا مذهب گبران و بعضی به واو پارسی خواندند (12).6

به معنی با و کلمهآ تعجب، چنانچ هیهی گویند. آسا [2] مانند وشکل(2) وشان(2) و آسایش وفاژه.

: آواز را گویند (5).

نان خورش(2 وبی فرمانی (.

: پدر. إجرا 87 : وظیفه و سرماهی و روزینه که کسی را [دهند] واین لفظ عربی است. آنا (9]2 : مادر. ایا (3210 کف دست (1).

به معنی ای ویا، واین حرف نداست(12]. آما [3] : آراینده و تمام کننده(14) و پرکننده و بردارنده (15). آب آسیا (216 آسیای است که به زور روش آب بگردد. آل[17] آلوده کننده وآلاینده. افدستا (18] : شگفت و ستایش و افتدستا4 نیزگویند (19].5 افسا (20] افسونگر و این لفظ را مرکب استعمال کردهاند چنان که مارآفسا. أقسطاء : نام حکیم(2) ونام کتاب. آرا : آراینده واین لفظ را جز مرکب استعمال نکردهاند (22). آشنا ضد بیگانه و شناور کردن در آب (23].7

95 آهن ربا(1 : آن سنگی است که آهن را رباید و آن را به زبان عرب مغناطیس1 گویند12 آندا اندایش کننده و کاه گل کردن(3). آرغا (3) : جوی آب. آیا افسوس و به معنی یا وای مردمان (5]. آنکشتوا 61] آن نان که به انگشت پخته باشند و به کاف پارسی هم آمده است(17. اقلیمیا (8] نام دختر آدم علیه السلام (19 که هابیل (10) را به(1) نکاح داده بودند وریم

زر و نقره که در تداوی به کار میآیند (2.12 ایلیا بیتالمقدس. ازدها واژدرها : مار نر بزرگ با چهار پای(12) که عرب آن را ثعبان خوانند (13). آزیرا (15) به معنی زیرا که. ایرا : به معنی 161] زیرا. اسما : نام عورتی که (1) معشوقهآ (18) سعد3 بود و نام زن امیرالمؤمنین حسن آفزا201) افزاینده. علی رضوان الله علیهما ms001 ونام بنت ابی بکر وبنت عمیس والفاظ نیزل9). ( ال ندارد ) بن با ختلی رم الو در وک تعویفه ابه غبن معجمه وبه قاف یکی لزافلاط عوام التما نوفعه شده لسقهة [3] ب: تعریف به این صورت آمده است: «کاهگل کننده و کاهکل کردن و اندایشگر». [4] ب: ندارد. [5] ب: تعریف به این صورت آمده است: «حرف نداست چنان که آیا و آی و یآ»0 [6] ب: انکشتوا0 [7) ب: «به کاف پارسی» در آول تعریف آمده است. [8] ب: [قلیمیا. [9]ا: «علیه السلام» را ندارد. [10] آ: هبیل. [11] آ: ندارد [12] ب: «و ریم.. میآیند» را ندارد. [13) ب: «با چهار پای» را ندارد [14]آ: «که.. خواند» را ندارد. [15] آ: ندارد. [16] ب: «به معنی» را ندارد. [17]ا: «عورتی که» را ندارد. [18]آ: معشوق. [19]آ: «بود... نیز» را ندارد. [20] آ: ندارد. 1. معرب، مأخوذ از یونانی. 2. در برهان قاطع: «اقلیمیا: ... یکی از اجزای داروی چشم است...». 3. سعد و اسماء از عشاق شعر عرب که نام آنها در شعر فارسی نیز آمده است. 4. در شرفنامه در بخش وژههای ترکی آمله است؛ ولی مصحح در حاشیه اشاره کرده که این واژه در فرهنگهای ترکی یافت نشده، و مدلرالافاضل آن را فارسی دکر کرده استه در لغتنامه «اکب» ضبط شله به معنی لب ویتی برای آن از خسروانی آودده شله لسته

که در او بود برداشت(6. آئین گشسپ() نام پادشاهی بود(5) إزجاسپ(4) نام پادشاه توران که دختران گشتاسب را اسیر کرده بود. آشؤب : موج2 وفتنه و شور و شیفتگی و خشم و غوغای حوادث111. آفراسیاب : نام پادشاه ترکستان (1) که سیاوش را کشت و(12 او را رستم به سبب

بیژن (12 کشت.3 آشکوب : پوشش خانه که عرب آن را17 سقف خوانند (15) و آسمان(16) و بعضی(17)

به سکون شین معجمه و به غیر مد همزه نیز (18) خوانند. آب ms002 : نام ماه رومی () است(2) و آن مدت ماندن(21) آفتاب در برج اسد است و

آبرویی(2) ووزن ووقر(22) و رونق وزیبایی(24) و آبداری و حشمت نیز(25). آسیاب آن اسیا که به زور روش آب گردد261) و آن را آب آسیا(27) نیز گویند. ازدب (24] : به معنی مگیر و مکش.2

گویند. الب دلیر و دلاور (2) به بای پارسی نیزگویند. اشهب اسب خنگ و نوعی از عنبر سپید و خالص27. أصطرلاب «4] نام ساز منجمان است که از چوب مدور با سوراخها و رقمهای هندسه

میسازند و بدان ارتفاع کواکب گیرند. فتاب پرست گل نیلوفر و جانوری است مانند کرفش که آن رادر عرب حربا خواند(2. آفتاب پرست ل9 ازدی بهشت : نام ماه پارسی17] است(1 و آن مدت بودن آفتاب در برج ثور است و

آن وقت (13) فصل بهار است. آهخت به معنی کشید 16) و برآورد(5). آخت [16] : مثله. آت [17] به فتح همزه اسب و به کسر همزه سگ.3 آنفشت پرده وتنستهآ عنکبوت (18).

حاصل کرد و گرد کرد و جمع کرد. الچخت(17 : طمع وتوقع () والخچت به تقدیم خانیز آمده است(5) آنزروت صمغی است که بدان زر حل کنند.1 أسطقسات به زبان رومی (12 اربع عناصر») راگویند. آفروخت10] : روشن کرد وسوخت. افراخت17] : بلند کرد و برآورد وبالاکشید. ابافت(10] جامه بت وجامهآ سفت[1]. آکفت (1] : بلا ورنج باشد(1).2 آب دست : وضو و شستن دست (1) و استنجا کردن به آب و شیرین کار و

پاکدست. آشفت (15] : یعنی [6] تند [1] و خشمناک (28 و پرغصه شد[19]. آذرمی دخت2 نام دختر پرویزشاه که شش ماه ملک راند و فرخزاد او را کشت(2). ازقت27»2 به زبان ترکی(22) پشت راگویند (22). الفخت گرد کردن و حاصل کردن26] و این ms003 طریق امر است ای گرد کن و جمع

کن (2 و به معنی ماضی نیز آید ای گرد کرد [26].5 أوتء : آتش وتلخه (2) و شرم (28) باشد 297].

و به سکون خاء نیز آمده است (6]. جمع کردن و گرد کردن (1) و اینجا طریق امر است یعنی گرد کن 47) و

جمع کن. رودة (9) گوسپند به (1) گوشتابه پرکرده که آن را جگزا گده گویند و آن

طعامی است که روده را به برنج و جگر (1) پر کرده در تنور بریان

میکنند و میخورند و عرب آن را عصیب خوانند (12]. سگانگور که آن را سگپستان نیز(2) گویند و آن میوهای است معروف

که درون لزج دارد (14. پرندهای است.2 بیرون کشیدن و بیرون روی.3 آن استخوان بلند که در (6] بندگاه میان (1) بازو و ساعد است 10 که 17

عرب آن را مرفق خوانند.

پارههای یخ کشند آگج نیز آمده است«12 آنجوج : روی و اندام با هم چین گرفته و شکنجاندام و گرفته روی و به جای جیم

دویم به خاء هم خوانند (5).2 اوج (2 : بلندی وبلندی هوا. آهنج4 : انداختن. آآماج له : با7] جیم عربی (1] و پارسی نشانهآ تیر17] و آن خاک بلند (12] که بر او

نشانهآ تیر (12) نهند. لیج : به معنی هیچ است17). لیرج : نام پسر فریدون که والی ترکستان بود (225 و نام مردی و نام بوزنه (16].

: گوشتپارة بلند که بر تن مردم برآید و عرب آن را (17) ثولول (18) و 17

به(20) هندوی (2) مسا4 خوانند [22).

: نام مهتر(23) نوح علیه السلام5

عصیب طعامی که ms004 جگر و برنج در روده پرکرده در تنور بریان کنند و

آن را جگرآکده نیز گویند. اخ آخ (7 :ستودن. آمؤد له] یعنی (9] آراسته و ساخته کرده و پرکرده.3 آباد آبادان وآفرین وهمیشه[10]. آذرآباد نام ولایت و آتشکدهآ مغان. آزند :زیرک و هوشمند.4 آفنل [11] خصومت و جنگ[2]. آب کند آن خای (13که 0» از سیلاب بر زمین (10) افتد وابکیر خرد(12. آهنجد 15 یعنی اندازد و جنبد. آرد »18] : یعنی19] تواند. آؤرند [20) زیبایی وفر. ایزاد «2] خدای عزوجل.

آن سعد ومبارک است20). ارجمند : عزیز وگرامی (). آزند(2) : کل میان دو خشت(7) و گل میان آب و گویند (18 گلی که در میان دو

خشت باشد 7) و عرب آن را ملاط خوانند و به غیر مد نیز آمده

است(10].1 آورد(1 به فتح وضم واو10) جنگ به مبارزت و کارزار و حملهگاه و کوشش. اند : به معنی چند و[13] عدد 19] مجهول که میان سه (15) و ده بود و سخن

شک گفتن(16) در شمار. اینند : همان اند را است11]. اند 187] به زبان ترکی سوگند بود. آفرند2 مهتری و فر و زیبای و در بعضی نسخه به زای معجمه افزند (319

گفته201) است. ایمد به فتح وکسر همزه سپار (2) و آن 220) آهن پاره (22) است که بدان زمین

زراعت پاره کنند و هندوی آن را پهالی 24)2 گویند و به رای مهمله نیز

خوانند [2].5

نام کوهی است بلند. امرؤد (4] : نام میوهای است. اوزید 3 فروزیب(5) و خداع وفریب. آزاد آن که بنده نبود و عتیق و جوانمرد و(2) درختی است و گویند (10 درخت

سرو وسوسن و درخت(5) نم4 ودرخت9) خرمارا(10] هم 17) گویند. اراوند5 دجله را گویند12]. اروند فر وزیبایی و نام کوهی است در راه همدان. اسفندارمد : نام ماه پارسیان () که در آن ماه آفتاب به حوت باشد (12) و مذ به ذال ms005

معجمه نیز آمده است (. اهنود اول روز از فوردیان. ارد بیست و پنجم روز از ماه. اشتود [16] : دوم روز فوردیان. إسفندمد سیوم روز از فروردین و قیل«1) سیوم روز از فوردیان و بعضی مذ [5) به

ذال معجمه خوانند. اشتاد 17] بیست وششم روز از ماه. أور مزد[2] مشتری را گویند «2) و اسدی گوید اول روذ از ماه پارسیان است و آن را

هؤرمزد و هرمزد و آورمزد نیز گویند 21).

چنانک گویند آغار یعنی بدحرکت3 و به غیر مد همزه نیز خوانند (17). آثبر کلبتین که هندوی آن را سنداسی4 گویند. آژیر(12] : زیرک و هوشمند و پرهیز و هشیار کردن لشکر و بانگ زدن و غلبه. آفدر برادرزاده و خواهرزاده.5 آیار نام ماه رومیان و آن مدت بودن آفتاب در برج ثور است. انیر : پرکردن و گل تر و خشک و گویند چیزی که در بام اندازند و میان دیوار

بدارند از کاه و گل و گویند انبیره به آخر های دوم معنی دارد و به غیر

هاء پر کردن است [6.12

گچ مالیدهاند. : باد.2 : مارنربزرگ. یاد که عرب آن را حفظ خوانند. : آتش. : نام ماه پارسی () و آن مدت ماندن (4) آفتاب در برج قوس است. این را

پارسیان یک ماه شمرند و آذر( ماه گویند و نام پدر ابراهیم

علیهالسلام[10].3 آمار17] :حساب وشمار. آمارگیر (14 محاسب و هر دولغت بی مد نیز آمده است. خانه،2 بیفکندن، چنانک گویند اوبار11 یعنی افکن و فروبر و انباشتن

نیز147]. : آرنده و یقین و بیار و صاحب چیزی چنانک گویند دلاور و جنگاور و

این لفظ مفرد در ترکیب نیاید الا مرکب (18].

: تاج.

: نام ماه رومیان و آن مدت ماندن ms006 10) آفتاب در برج حوت است. افزار خوشبوی که در دیگ اندازند(2) و آلت(7] چیزی (5). اخگر1] : شراره وانگشت افروخته(). آآثر کرة آتشین 8) که عنصر اعلی است فی فلک چهارم ). ایمر : آن آهن که مزارعان بدان زمین زراعت (10] پاره میکنند «11) و آن را سپار

خوانند (12] و هندوی آن را پهالی (2) گویند و بعضی به جای حرف راء

دال خوانند (1.17

: ...ررا گویند واین لفظ عربی است. افمر : آن جانور (16 که مانند سگ 11) در عهد سلواشاه2 پیدا شده بود. اسیر گرفتار و بند کرده(18) و بنده. أشتزخار(1) : گیاهی است خاردار که اشتران را خورانند و هندوی آن را جواسه3

گویند و به غیر همزه نیز آمده است. اغیار(:2»2 : دشمن و آن که دوست نباشد. آفشار : آن که دزد را جای دهد5 و شپیلنده و سخت کننده(«2). إنسیر[2 داروی کیمیا.

جیگهر(]1: نام آن که اول تیر راست کرد(10. ایرجی گهر(1] آرشی هنر نام مردی که در کمان تیر اول انداخت و تیر او بی خطا بود(3). افسار آنچه بدان اسبها 1) بندند و آن را سرافسار نیزگویند. آهون بر نقاب وحفرهزن(5) و سمج کاونده(16. آق سنقر (17 نام پرندهای است مثال شاهین و باز غایت دلیر که سپید باشد و به استعارت

روز را نیز گویند و نام غلام ترکان و به غیر مد همزه نیز آمده است. آوار له] حساب، آمار مثله و آواره نیز گویند 0]. آزور : نیک حریص و این لفظ مرکب است نه مفرد(1] آمؤزگار[1 آموزنده و معلم و شاگرد و پندپذیر[12]. آخؤر(12] جای بستن اسبان و علفگاه ستوران و جای آب خوردن ایشان و به غیر

واو آخر آخر بیشتر مسطور است. آبخور[1] جایی که آب خورند چنانک حوض و جوی و چشمه و امثال آن و مقام. ألثر : نشستن [1].2 اندایشگر : کاه گل کننده (1] ای(1] گچگر. آنبار 187) :پرکننده و آکینده وتودهآ چیزی. اسفندار : نام ماه پارسی19) است(2) و آن مدت بودن (2) افتاب در برج حوت است.

جای حرف فاء به بای پارسی اسپندیار نیز خوانند. اختر فال نیک و بخت و(2] ستاره و کوکب سیار (2] و نام (4] فریشته (5]) است16

که آمین (1 گوید 8). اذفر97] نوعی از مشک خالص و نوعی از عنبر خالص و این لفظ عربی است. ازدشیر17] : نام پسر ساسان بن ساسان که او را اردشیر بابک گفتندی و نام پسر

شیرویه بن پرویزشاه و بعضی گویند به یای پارسی است. آبگیر حوض و بندآب و جوی و مقامی که آنجا آب ناسازوار باشد 1). ایدر به فتح دال«1 اینجا و این جهان(12) و اینک و اکنون (12) و بایای پارسی

هم خوانند (18) و به کسر همزه نیز گفتهاند (22. ائرمان خوار(11): حسرت خوار.

: سرشک آتش. أسگدارو اسکدر(1): الاغ که به هر فرسنگی(2) توشه و اسب برای او مهیا (2) دارند تا به هر

فرسنگی از این اسب فرود آید و بر آن نشیند(27). ارزه گر(2] : کاه گل کننده یعنی(2) گچگر. زمان خوار( : حسرت خوار. آهار بت جامه که در ریسمان تنسته کرده و جامهآ بافته مالند تا سفته نماید261]. آستر بطانهآ 25) قبا ولباچه 28) و مانند آن وبه غیر مد اصل لغت است 21]. انبیر1 : آگش و پرکردن عدم.

است یعنی غم دورکننده است10. اورمز : مشتری. اسپروز به سکون رای مهمله و همزة مکسور نام کوهی است.

:سی عدد. اتسز(3) : نام پادشاه عجم. افروز روشن کنده و تابان کنده () و سوزندةآ آتش (5) و چراغ وجز آن 2 و به

معنی امر نیز آمده است یعنی روشن کن و بسوز11. ازز بها8 وقیمت وارزش ورواج 97]. ابریز(10] : خالص.2 ایجاز(10] وانجاز3 نام ولایت ترکان است «1]. آنباز(13] : شریک. آبخاز : نام ولایتی17 است که در(18 آن[16] بیشتر طایفهآ ترسایان و(1) مغان

ساکناند. آییژ4187 شرارة آتش و نام(9] دارویی(20] است(2) که آن را حکما(1) بوماذران

خوانند(23) ms008 و قیل[24) با(225) زای مهمله شرارة آتش است و با26] زای

پارسی271) معجمه بوماذران.

: اندوه وغم.1 اندرز : وصیت ای کاری به عهدهآ کسی کردن (5) و پند61) و نصیحت(). أشتزغاز : نام گیاهی است که شتر را نیک فربه کند و آن را هندوی جواسه2

گویند8]. افراز : بلندکننده و فرازکننده (9] و برآرنده (1] و به معنی امر نیز آید (1 یعنی

بلند کن و برآر(1] وفراز کن(1). البزز : نام کوهی بزرگ در ملک عجم است(17). الدکز نام پادشاهی است که قزلارسلان پسر او بود (15). افواز : نام ولایتی است که هوای عفن دارد و به سبب وبا و طاعون (216 خراب

است. إنتکز : نام پادشاه خوارزم. أغز : دهان.3 ایاز[1] : نام خواص4 سلطان محمود، انارالله برهانه، که هم خواص و هم

معشوق بود.

به فتح وضم همزه(9) هم() خوانند(4) اسبریر4)، وبه کسرپ نیز خوانتد20. اندلس (21 نام ولایتی است قریب(11] زمین مشرق. اوس : امیر [12).2 آبنوس نوعی از چوبهای سیاه سخت و ابلق نیز میباشد. اسکندرؤس نام پسر سکندر 121] و گویند نام مادر اسکندر16] هم (1) بود. آفسوس دریغ وحسرت وسخر [16]. آس : آسیا و درخت مورد3 که هندوی آن را موریون [؟]2 گویند و آس کردن

غله وامرود10. آبس5 : نام شهری است. آلماس جوهری است سپید درخشنده قیمتیتر از همهآ جواهر و از غایت

سخت باشدل1 که از آن نگین سازند و تیغ را بدان آب دهند 10. أقلیدس نام کتاب اشکال و نجوم و حکمت21) وحساب که غایت مشکل

است2] و نام حکیمی که واضع اوست و بعضی(22] به شین معجمه

نیز(23] خوانند[22].

وزیر بود. أشطقس به زبان رومی ماده و اصل هر چیزی و عنصر. اغالش (9 شورش و ms009 کسی را برشورانیدن یعنی برای جنگ گرم کردن61. أقلیدش 10 : نام کتاب اشکال و نام حکیمی است و به سین مهمله نیز آمده است. آوباش مردمان دنی8] و کوچه گرد97) ورند و لولی(10) وعوام 1]. اگنش[2 : پرکردن دیوار و جزآن و به مد همزه و کاف مفتوح (2) نیز آمده است(1). آرش نام مردی که تیر او دور و بی خطا رفته و او سلاح دار طهماسب بود و تیر

حکمت راست (15 کرده بود (16]. آذرخش10 : آن آتش که از آسمان افتد یعنی (18] صاعقه 197). آلایش : عیب وآلودگی وخیانت. التمش1 : شصت عدد [20). آندایش : کاه گل که آن را[21) گچ گویند (22). آغوش : : آگوش، آن را کنار گویند [23].

ش 2271: نام حکیم (2) که ندیم سکندر3 بود. ارسمندش1

و اسب(2] که از جانبی ترکی و از جانبی تازی بود. آرش پهنای دو دست چون مردم (5) فراز کنند 21]. اخفش نام مردی صاحب لغت وقاری و نحوی و شپرک(. المش : نام بزرگی (8]. آسایش : آسودگی و آرام وقرار. آرایش : آراستگی و پیراستگی 97]. ابرش (1] نوعی از رنگ اسب که سپید و اندکی سیاه باشد و به استعارت صبح را

و روزگار را نیز گویند.

: سردی که از کسی در دل افتد. انجوغ ترنجش و ترنجیده و گرفتهروی و شکنجاندام و انجوج به جای غین

جییم نیز آمده است(2). ألاغ : آنک برای او اسب و توشه و آب (2) مهیا دارند تا زود به جایی (4) که

نامزد کردهاند برسد (5). ارآوغ وآرغ(6 : بادی که از غایت سیری به آواز شکم به دهن برآید 17 و هندوی آن را

دکار1 گویند 81]. ألغ2 : بزرگ(1) وصاحب وخداوند(1) اسپرسف3 : میدان معرکه. أسقف : نام حاکم ترسایان و انجیل خوان و زنجیرپوش ایشان (21. آصف : نام وزیر مهتر سلیمان علیه الصلوة(13) والسلام. المالق : نام ولایت ترکان است(12. آملاق : نام ولایتی است در ترکستان.6 ایلاق : نام ولایت ترکان146]. ایق 5157 ms010 پای.

کنند و آن را زریر نیز گویند «12]. آژیرای بانگ سواران و بعضی به یای عربی خوانند (12) و به غیر 14) مد همزه نیز

آمده است. آلچیچک نام پادشاهی (15] است (16]. آلک 3177 : پنجاه عدد 187]. ایدونک چنین که و اکنون که و به ] همزة مکسور 21) و یای پارسی () نیز

آمده است.4 آییک نام پادشاهی است(22)5 استخوانرنک (23] همای و به کاف پارسی نیز.

: کرم شبتاب و علتی است که برروی اطفال حادث شود از گرمی().

: نم و باران به قطرههای باریک و برف«1). آموزناک : خدای عزوجل و معلم علوم وآداب. آفتاب گردی : آفتاب پرست وا2اعرب17) آن را حربا خوانند وآن جانوری است(8) زشت(16 آتابک ادب آموز کودکان و پادشاه شیراز نیز (1). ای1 : دو عدد. آهک (4] : چونه2217 وخشت پخته و شکسته(1). آشتک (1] : آن جامه که بچهآ طفل(12] را در آن(12) پیچند. آشک : آب گریه و آب چکان و خوی که چکد(1). انمک : به زبان ترکی (15 نان را گویند(16]. اژدهای : ضحای ماران. آندیک : باشد که. اخکوژنک : مادة گویک گریبان یعنی جوزگره3 و قیل کاف اول و زاء هر دو پارسی و

بعضی به واو پارسی خوانند(17).2 اسیری (18] : درخت خربزه.5 آنک به معنی آن است ببین و این اشارت بر دوری است. اینک (19) : به معنی این است.

خشک شوند (2] و هر چیزی نیز بر آن آویزند (5) و آن را به تازی (2]

معلاق خوانند و اهل هند آن را بلگنی (17 گویند (18. افرن : فروزیبایی.2 آژآنگ 140 شکنج روی ms011 و اندام یعنی چین روی و اندام 1] و چین دو گونه و

پیمانهپای باشد و گویند که چین دوم3 به زای عربی است«11. آرنگ 126] : نام (13) میوهای است.4 اوشنگ همان آونگ است یعنی معلاق 15]. آدرنگ (15) و آذرنگ (16 هلاک و رنج و دمار و به غیر مد نیز آمده است17). آزنگ هشیار 18 و زیرک و هوشمند5 و ابروگرهزده. آشنگ نام پادشاهی است.6

در وی کل قواعد تصاویر آورده است(2). استرنگ مردم گیاه و آن گیاهی است 41] که به صورت مردم (5) در زمین خلخ و

یغما7 وچین وختن21 میروید و هرکه آن را برکند درحال بمیرد ) و

آن را عرب یبروح (1) خوانند (1) و به مد همزه نیز آمده است (21. اورنک تخت پادشاهی(12). اژرنگ «1 و آژرنگ : آن خیار که سبز بود(14).1 آهنگ قصد ومیل وآواز سرود نرم(15). ارژنگ (16] : نام مردی2 بزرگ(1 که با رستم جنگ کرده بود و هم 18) رستم دستان

گشتش (18]. استخوان رنگ : پرندهآ سعد که آن را [20) همای خوانند و آن سعادتبخش است، بر

کسی که سایهآ او افتد اهل دولت گردد و به جای کاف پارسی حرف دال

مهمله استخوان رند(21) نیز آمده است [و] لغتی اصح [است] 227). [1]ب: ندارد [2] ب: تعریف به این صورت آمده است: «نام نکارنامه مانی نقاش در صورتگری و به جای ثاء حرف زای پارسی ارژنگ نیز آمده است؛ اما در استعارت ییشتر به ثاء آمده است در اشعار؛ مگر به نادر». [3] آ: اشرنگ. [4] آ: «و... است» را ندارد [5] ب: آدمی. [6] ب: «خلخ و یغما» راندارد. [7] آ: ندارد. [8] آ: «و هر... بمیرد» را ندارد. [9] آ: یبروج. [10] ب: گویند. [11] ب: «و به غیر مد همزه نیز گویند». [12] ب: پادشاه. [13] ب: ندارد. [14] ب: تعریف به این صورت آمله است: «آن خیار که سیز بود و به غیر مد همزه لغتی است». [15] ب: «... آواز نرم در پردهآ ms012 سرود». [16] ب: آثرنگ. [17] ب: پهلوان. [188] آ: «با... هم» راندارد [19] ب: «.. هم به دست رستم کشته شد». [20] آ: «پرنده... را» را ندارد [21] ب: استخوان برند [22]آ: «خوانند... اصح» را ندارد [23] ب: رومیان. 1. «آزرنک» مصحف «آنرنگ» است و معنی خیار سبز که به این کلمه دادهاند بیشک اشتباهی است که ظاهرا نخست صاحب ادات الفضلارادست داده است. و منشا آن اشتباه، کلمهآ بادرنگ بوده که برای تعین وزن آذرنک در نسخهای دیده و آن را معنی کلمه آنرنک تصور کرده و شاید در آن نوشته بوده است آنرنک بر وزن بادرنک به معنی خیار سبز، و کاتب «بر وذن» را از قلم انداخته بوده است (لغتنامه زیر آزرنگ). 2. لرژنکدیو در داستان هفت خوان رستم در شاهنا مه یکی از دیوان مازتدوان واز سرداران دیو سید است.

آروغ. اغال (2]3 تیز کردن کسی بر جنگ و آک و تضریب (5). آلی (6] ماهی درمدار.4 آبجل (57 :نام پادشاه 8) جابلسا. آمل نام شهری است در ولایت خراسان ]. اکلیل تاج و نام منزل ماه است[1]. أدویل و ازدبیل آردویل و اردبیل نام شهری است در ملک ترکستان 10].

: ریمی که از جراحت خون فراهم آید و درونپر شود و (1) آن سرما که بر

ریش زند و ریش را بیاماساند و آن سردی که از نظر ماه بر ریش افتد و

آن 131) بهیمه را بمیراند و ستیم به غیر همزه نیز آمده است17].

: بیشهآ شیر.

معتمد را گویند [15.

چیزی داشتن و به غیر همزه نیز گویند27). أقنوم نام کتاب جهودان و10 اصل جوهر و نصاری گویند خدای جوهر واحد

است و سه اقانیم است و ms013 از وجود او علم و حیوة است وجود را آب گویند

وعلم را ابن و حیوة را روح القدس خوانند واین خلاف مذهب است ). ازروم : نام شهری است. آزرم : عدل وصلح وانصاف و نرمی و مهربانی و آهستگی و شرم(6. ادنم : سختیان خوشبوی که از تاب سهیل در این، رنگین و خوشبوی

میشود و پوست و چرم هر چیزی1. اسیزغم گیاهی است خوشبوی که آن را 87] ریحان گویند 7) و قیل بری2[1]. آلم الم :یعنی125) فوج فوج وزودزود و گروه گروه12) و پیابی. [11ا: سر مدخل نوشته نشده است؛ ب: ندارد [2] ب: تعریف به این صورت آمده است: «آرستگی کار و عضو مردم». [3] ب: تعریف به این صورت آمده است: «به زور چیزی از کسی ستدن و به زور کسی را بر چیزی داشتن و ستم کردن و گروکان کردن و به غیر مد همزه نیز خواند». [4] آ: «نام.. و» را ندارد [5] ب: «ونصاری.. مذهب است» را ندارد. [6] ب: تعریف به این صورت آمله است: «عدل و نرمی و آهستگی و انصاف و نگامداشت و مروت و شرم و نیکی و مهربانی». [7] ب: تعریف به این صورت آمده است: «پوست و سختیان». [8] آ: «کیاهی.. را» را ندارد 9]آ: ندارد؛ ب: «و به غیر مد همزه نیز خوانند» آخر تعریف آمله لسته [10] ب: «وقیل بری» را ندلرد؛ آ: در نسخه «قید بیری» آمده است؛ ولی چون در ادات الفضلا «سپرغم: .. واهل هند بری خوانند» آمده است (p. 90 وقذلaeya)، به «قیل بری» تصحیح شد. (11] ب: ألمألم [1] ب: ندارد [13] ب: لاکروه گروه» را ندلرد [14] ب: «بسباس.. هندوی» را ندارد [15] ب: جای؛ آ: جاءتیری (نک: دیران، ص 101)166] ب: ندلرد 1. شاید تصحیف «ارزروم» باشد در قسم دوم همین فرهنک به همین صورت نیز آمده است. 2anraii samowen, Babai: Iindorbasil (ictieyerrey Clessieal riimddielGglisa) 3. در هر دو نسخه به این صورت ضبط شله؛ ولی در فرهنگها، «آنگدان» به معنی بسباس آمده است.

a abi : aee (te ms014 pioe) (temie,ma y gr7et cteesieal aiodledalia).

121 انجمن () جمع گروه مردم و مجلس مردمان. آنگذان درخت انگزد و«2) به تازی انجدان (3) خوانند (2].1 اهرمن (5) :ممدود و غیرممدود(2) دیو و طایفهآ ثنویه گویند که نام افریتنده شر و

ظلمت است () و اهریمن به زیادت یای پارسی نیز آمده است 5] و

آهرمن به سکون هاء نیز آمده است 7]. آهون (210 :نقب یعنی سمج که در زمین یا در دیوار زده باشند[1. ایوان صفه و طاق و نشستگاه و جایگاه(1) بلند و بلندی(1) و کوشک17) و به

کسر همزه نیز گویند (1). ایران (16] :نام ولایتی است. آمؤن پر و نام لب آبی است که میان خراسان و ماوراءالنهر است زیر ترمد و

خوارزم میرود و آمو به غیر نون نیز گویند177]. آخشیجان 187] : اضداد یکدیگر و چهار طبایع. آئتین 19]2 نام پدر فریدون پادشاه ایرانزمین. اردن (20] پالا و آنکه آن را پتگیر گویند و قیل کفلیز که آن را هندوی پونه2 گویند و

با مد نیز گویند (2). انکلیون نقش4 وکتاب ترسایان است[2).

: ملمع کردن. آنباشتن و آنباردن (2) : پرکردن جای عمیق به چیزی. آندابیدن]. : گه گل کردن. انکیختن() برشورانیدن و از جای بجنبانیدن. آبشتن (5) : نهفته جای و نهفتن1.1 آسالیون2 :تخم کرفس کوهی که آن را1] به تازی فطر2287 و سعتر 2297 گویند(1). ایزان] سزاوار و مستحق وخاندان.5 إکسون جامهای(1) است ابریشمی(12) سیاه که بیشتر از آن کسوت سلاطین کنند215. آویشن : گیاهی است که به زلف مانند کنند و به (15) تازی (16) آن را سعتر 1

گویند218. آرؤن : صفتهای خوب. أنیران17 : سیام روز از ماه. آلان نام ولایتی است121 از ترک(21) و بعضی گویند نام شهری است«22). الپ أزسلان(1 آلپازسلان(1): نام پادشاهی است ونام مردی دلاور. اران : نام ولایتی است.

پوست گاو دباغتداده20]. انجامیدن «2] آخر شدن کار به نظام. اشنان (4] گیاهی است ms015 خوشبوی که بدان دست شویند بعد طعام (5) تا چربش(2)

را() ببرد. آون )1 ده. آران (9] : آب (2.21 ایمن نام بیابانی است1) که موسی علیه السلام گوسپندان در آن[1) چرانیدی17)

و همان جا اتباع موسی علیه السلام را درد زه گرفته بود چون در طلب

آتش رفت، آتشی بر درخت دید هرچند که دست انداخت به دست

نیامد و بالاتر رفت و آن نور تجلی بود(14]. آب دستان آب دستان: آفتابه ومطهره ایتگین : خداوند و خانهدار واین از (15] اسامی (16) ترکان است(1). آختن و آهختن : برون 8) کشیدن وبرآوردن. آگین 17 : پر ومالامال. آرمیدن (20] ساکن شدن و آرام گرفتن. آذزیایگان«21] و آذزابادگان: نام ولایتی است [22].

ستانهآ در که عرب آن را سده و عتبه خوانند. آغشتن : ترکردن وآلودن.

کالا.

حامله (7] وباردار شدن. آشفتن (15 : شوریده شدن و دیوانه وعاشق شدن و جنبانیده شدن و موج زدن61). آشیان7] : خانهآ پرنده. آمؤدن (5] : پرکردن1 و آراستن و آمیختن. ارطیون 7] زیرک ودانا و کاردیده و نام حکیمی از روم(21.

: به زاری بانگ کردن.

: نام ولایتی است. آنجختن (2 : برجستن. اوثولیدن : انگیختن 19) وبرغلانیدن(12] وشتابی کردن(1].4 فسایندن به قوت افسون زهر مار از وجود مارگزیده دور کردن. افزودن : زیادت کردن. آنا من «19][؟] :زیادت و بسیار. آبان[20] : نام ماه پارسیان (2) است (22] و آن مدت بودن آفتاب در برج عقرب

است وآن هوای زمستان است23). آثآین (2 : رسم. آودن5

خود را اژدها ساخت و بلیناس حکیم جادوی او را باطل کرد و او را در

نکاح خود آورد و از او جادویها آموخت. أفلاطؤن نام حکیمی که استاد ارسطالیس 25) بود در علم سرود و فلاطون به غیر

همزه نیز گویند و فلاطن به غیر واو نیز گویند(2). آن1 : نمک. آسگن 0]2 : آسیا و مورد. ادکن جامهآ رنگین (3) ستبر و خاکستررنگ. ارغیدن دوشیدن و نوشیدن و خروشیدن (316 ارکان «17 : عناصر اربع. استرون ل4] ms016 زنی نازاینده که عرب آن را عقیمه گویند و به غیر همزه نیز آمده است. اردوان نام پادشاهی است از آل گشتاسپ17]. إرمن (10) نام ولایتی است در پایهآ کوه ارسلانشیر و نام پادشاهی از ایران. آفرین 17] : ستایش و رحمت و آفریننده. آذریؤن (12] و آذرگون : نام گلی است سرخرنگ و نام دختر پادشاهی (0. آردن 1 چیزی است مانند کفلیز که سوراخهای بسیار دارد و بدان روغن و شکر

صاف کنند و بعضی گویند پالاون که بدان آرد میده بیزند و آن را تنکبیز

نیز گویند و به غیر مد همزه نیز گویند.

: روشن کردن و سوختن آتش و چراغ و جزآن و به غیر همزه نیز آمده است7). افرندون () : نام پادشاهی که ضحاک را بکشت و به پادشاهی نشسته پانصد سال

ملک راند و به مد همزه و به غیر همزه نیز آمده است[7). اغالیدن(11 : برشورانیدن کسی را(8) افشزدن و آفشارکن (16: شپلیدن و سخت کردن و استوار داشتن(7). افرون ل4] زیادت و به غیر همزه نیز آمده است. ازغوان : گلی است سرخ. ازمان[1] : حسرت. آندخسیدن : پناه گرفتن. آففان : ناله وگریه ونعره و شور وفریاد1). آزغنون « وازغن(: سازی است رومیان را و گویند همه مزامیر را گویند و قیل سازی است که هفتاد

دختر در بهار وقت صبح گویند1 و درعید خاص برای جشن17 کردهاند15). امون(6) شتری که امن باشد از ضعیفی او در رفتن. ایمن1 : دل آسوده (18) و نارنج وبیبیم. ارزن : غلهای () است سرخ باریک دانه که آن را پارسی گاورس (2) و که

عرب آن را دخنه گویند «2] و هندوی (22) چینه2 گویند.

ریزنده و ریزان و به غیر همزه نیز خوانند. افساندن 7] : افشاندن غله [8]. افزولیدن ل] برانگیختن و بعضی(1] به جای فاء واو نیز((1) خوانند 10. آفسون کلمات هندوی وغیر آن(1) که معزمان147] و ساحران در حصول ms017

اغراض به(15) کار بندند و فریب و دمدمه[16). اکندن پر کردن و انباشتن. آونگان «17] : آویزان وآویخته. اکدشان آن ترکان که از طرفی هندو 18) بوند و از طرفی ترک و آن اسبان که از

طرفی هندی 17 و از طرفی (20] ترکی (21) باشند (22). آکوان (23) نام آن دیو سپید که او را رستم کشته. آکنون (24] این زمان.

: پیشانی. الختن 241]2 طمع کردن [وا] ألچختن به تقدیم جیم پارسی نیز آمده است. الکیان «2] : نام کتابی3 است تصنیف بوعلی سینا و آن را سمع الکیان نیز گویند. الفقدن (28) و الفختن گرد کردن و حاصل کردن و جمع کردن «2]) و کسب کردن.

غارت«1 کسی را بر سبیل یادگار (18) بفرستند و تحفه که برای دوستان

از سفر بیارند (16]. آلاون (1)[]: : ساز مطرب ایدون : چنین واکنون3 و بعضی به همزه مکسور و با یای پارسی بخوانند (218. آذین : آرایش وقبهای که بدان شهر و سرای بیارایند 219. اوزن : افکننده(2] ودلیر (2).

پرکردن و انباشتن و فروبردن. إیزمان(23] : چیزی عاری و دریغ(24) و حسرت. اینان [25] : یعنی این کسان والله اعلم. أستون : بالار(26].

: سیاهی دان که آن را(1] دوات گویند(» و(3) عرب آن را (12 محبره خوانند. ایارده! تفسیر زند و نیز گویند که نسک لب [؟] است و آن کتابی است که

مغان می خوانند و گویند که از صحف منزل است (5). آنشته (6 مشکک زیرزمین که هندوی آن را موته2 گویند74) و بعضی به فتح نون

گویند]. آسه کشت کرده برای(] زراعیت. آکشته : در محکم بسته و استوارکرده و به غیر مد نیز آمده است[1. آغشته آلوده و ترکرده و آمیخته و زمینی بود آب داده(1). ایشه (12 جاسوس کردار و چاپلوس و به مد همزه و کسر یاء نیز خوانند و در

بعضی فرهنگنامه به سین مهمله نبشتهاند (13).3 آسعده (12] : هیزم نیم سوخته و به لغتی ممدود است و به فتح سین و سکون غین و

در بعضی نسخه به شین معجمه آورده است (15). آنیسه و انسنه (6) سیاهی کتابت کردن آبکی بسته شود و به دشواری حل شود (17].

اشتر آبکش و گویند اشتر آسیاکش و گویند شتری که از رنج بار

کشیدن موی اندام ریخته بود و پوستش بیموی شده و شکم2 را نیز انبره

گویند و دره کوه را نیز گویند و به ضم باء نیز آمده است(1]. آهیانه : کاسهآ سر 5) و بعضی کام را گویند 7] که عرب آن را حنک و (1) به

هندوی11] تالو3 گویند. ایغده [12] :بیهودهگوی و سبکبار) و بعضی با17] یای فارسی خوانند [5]. دیوانه و حساب و دور شدن از جای و به غیر مد نیز خوانند(16). آراسته و تمام و آمیخته (17) و پرکرده.2 کاه گل و نام درختی ms019 که جلوزه میوة اوست 2187. اورة قبا ولباچه و امثال آن 17]. اخسمه(2] شرابی که از جو و ارزن کنند یعنی بوزه و به شین معجمه نیز خوانند و

آخسمه به مد و فتح خاء و سین نیز خوانند و بعضی به کسر سین

خوانند و در بعضی نسخه اخسیمه به زیادت یاء نبشته است[2].

در پیراهن و فرجی و قبای نرمینه و بعضی به کاف پارسی خوانند49]. آرینه آلتی که بدان آسیا را دندانه راست کنند و آن را آسیازنه نیز گویند و قیل

اژینه منقار آسیا را گویند یعنی بدانچه دندانهآ سنگ آسیا تیز کنند (5) انکثبه : برزگری پرمایه و صاحب خدمتکاران و بعضی انگشته به تاء گفتهاند(26. آغازه 9] : نوعی از ساز کفشگران است. اغردها : جامهآ تنگ وتازه. اهنجه (4] پهناکش جولاهه آنک حایکان وقت بافتن در جامه زنند. آنبارده : پرکرده و بانعمت که عرب آن را بطر خوانند و آشر نیز خوانند (9). اساسه2 التفات وواپس(1) نگریستن به گوشهآ چشم.

: مرد(12] جنگاور. ازغنده [113 خشمناک مرد 1. افروشه : نام حلوای که از دلیدة گندم سازند و قیل با مد همزه نوعی از حلوا از

دلیدة گندم و به غیر مد دلیدةآ گندم (5). آلففده : کسب کرده و گردکرده و حاصل کرده(26. آلفخته (17 جمع وحاصل کرده. ازکاره3 جریده شمار و چون که گذشتههایی بگویند، گویند ازکاره میکنند [218.

اشنان نیز گویند 15]. اندخسواره «12 پشتیوان که در پشته است بدو بارگذارند3 و حصار ms020 و جای استوار که بدان

پناه گیرند و پناه آن و آندخشواره به شین معجمه و به رای مهمله لغتی است18). آبرهه نام سرلشکر اصحاب فیل که برای خراب(6) کردن خانهآ(1) کعبه یک(8]

پیل (19] سپید (20) آورده بود و آن پیل را محمود نام بود «2). آزده (2) رنده کرده و سوهانزده و رنگ کرده و به غیر مد نیز گویند و سکون زاء.4 إیرمان خانه این جهان وخانهآ عاریتی.

:نام ولایتی است. آکنده پرکرده و انباشته و آخور (5) اسبان. آندوخته : گردکرده و جمع کرده(6 و حاصل کرده(2. آنکله جوزگره(8] و مادهآ جوزگره را نیز گویند (9). آفگانه : بچهآ به (10) ناقصمدت از شکم عورت(11) افتاده (212. آمنزه : دوموی و مردکهل2 وسیاه و سفید به هم آمیخته (1). آلوه[12] عقاب وآن پرندهای است معروف (15). أوشه گیاهی است که کمانگران آن را(16) بر بازوی فرو(17) آمده بندند و آن را

اشنه (18) نیز خواند 1) و عرب آن را اشق گویند (3.220 اوشه (2»2 به فتح وضم همزه ربایش. آب خانه : قدم جا. آرمیده[22] : مختصر آرامیده است. آستانه [23] تستانه (13) اسفل در. أستوه تنگآمده و کاهلی گرفته و ستوهآمده (2) و به غیر همزه نیز خوانند (25. اسکندریه (2 : نام شهری است در کنار دریای فرنگ بناکردهآ سکندر.

135 افرانچه (1]1 نام ولایتی است در ملک بالا «222 و به غیر الف نیز آمده است «2. آبستنگاه (4) جایی نهفته و خلوتخانه و قدم جا و به شین معجمه نیز آمده است و

بعضی به غیر نون هم میخوانند [5]3 آماده (6] ساخته برای کاری را و پرداخته و موجود شده7]. اماره 87] : حساب. اسوده (] آسایشیافته و پوستسوده و پوسیده و کهنه.4 آسماندره : راه کهکشان که عرب آن را مجرة گویند [10]. ابله : آن دمیدگی که از کثرت سیر () پیادگی (11) بر 10 کف پای افتد 10 و

امثال آنکه بر تن مردم از علتی خیزد (15]. آشتینه بیضهآ مرغ. ms021 آنوشه پادشاه نوجوان5 وتر و تازه را گویند وخوش(62). امنه 176] پشتوارهآ هیزم وبه 187] مد همزه نیز خوانند. آوزدگاه جای جنگ و بعضی به ضم واو گفته17]. آتشکده (20) : آتش خانه. آهاه217) : نام آوازه. ابره 62226 :نیش کژدم و سر سوزن.

: سوخته و روشن کرده.

: از سردی بسته شده.

: سخت کرده و شپلیده. فراشته 8) : بالاکشیده و بلندکرده. افراخته ( : بلندکرده.

: افسونگر. آیینه : بند میان ران ساق پای و آهنی صیقل داده که در وی روی بینند(10). اخچه مال (12) درم ودینار وامثال آن (12). آبکینه : الماس(1) وشیشه.

: دیوانه و شوریده حال و غضبناک. آشیانه (16] : خانهآ مرغ. أنبیره : آن کاه که به17) وقت پوشش بر بام اندازند ول10) بالای آن گل اندازند و در میان

دیوار در آرند17) تا دیوار(20) محکم(6) شود(2) و هندوی"2) آن رادابه2 گویند[24). أبله (25 : نادان. امله (26) : دمیدگی سرخدم که بر اندام پدید آید از علت باد و جز آن و نام میوة

دشتی که سرد باشد.3

است قدری بزرگ اگر زن حامله خورد فرزند خوش خوی و خوش طبع

زاید (2).

چوب بازوی در و به کسر همزه نیز گویند().1 اسپری(4 به آخر آمده و روانه (5]. اندروایی (6] : آرزومندی و نیاز. آمای آراینده و ساخته کننده و پرکننده. آگهی17 :خبر.

مانند و آسوده شونده. آوای 197 : آواز. ابکنی (1)[؟] : گره محکم. آموی (1) پرکرده و ساخته و آراسته و نام جوی بزرگ.

: شش. آندای که گل (12) و گه گل کننده یعنی گچ و گچگر7]. کرمی :بیست عدد (16]. افضلی خاقانی را گویند 16). ازرقی ( نام شاعری متقدم. آغانی نوای 17] سرود و شهرود[2].

: زیادتی چیزی.

: زیادت کننده. اسدی2 : نام شاعر، شاعری طوسی. آسی7 : طبیب و آس کنندة دارو(5 آرای (2 : آراینده. آزمغانی و ازمقانی(: یادگاری که از غنیمت کسی ms022 را بر سبیل هدیه بفرستند و آنچه از سفر آرمغانی و ازمقانی1

آرند و طریق تحفه کسی را بفرستند 8). آی! : ماه. أخطیل : نام شهر خوبان. افسؤسی11 : مسخره3 انباری : ای«1) پرکنی. آنباردگی پری نعمت که عرب آن را«1 اشر11) خوانند. ازمی : نام شهری است.

: هفت. إنتگئنی خانهداری و خداوندی و صاحبی ]. آلای(16 : آلوده کننده وآلاینده11). افسای18 : افسونگر کامل.

: بگذار و گذارنده (12 بݣیاسا :تملیت گلیم. بؤحنا «2] نام مردی انجیل خوان که انجیل بوحنا بدو نسبت دارد و نام یحی است و به

زبان سریانی بوحنامی گفتد و صحیح آن است که یوحناست بهیای منقوطین. بؤیا (3) :خوش بوی. پذیرا () قبول کردن (5]) و قبول کننده و شنوندة سخن و فرمان بردار و شنوانیده و

روانشونده(6) وپیش آینده 2). بغراله] :خوک نر. پروا پرواز2 وقدرت و فراغت و قصد و پرداخت و پرورش و انگیختن و پیدا

کردن [؟] وکشیدن و برگ دادن و از پیش [؟] وساختن و دور کردن[؟]7!. بیغا (310 : طوطی پالا چکاننده217 و صاف و نرم کننده و پالاینده(1) و افزون کننده.4 پارسا «13). : پرهیزکار.

روزنی که بر رخ باد نهند.5

: بیابان ومیدان وصحراودشت.

: هیز(7) وعنین(2). بحیرا : نام راهبی که بر سر کوه برای ملاقات پیغامبر علیه السلام صومعه

ساخته ومنتظر بود (2). بخارا (8) : نام شهری است در ملک بالا.1 بزنا(6] : جوان. بنلوا : داروفروش و پیلور به جای الف به () حرف (5) رای مهمله (9) نیز آمده

است. پنشوا(11] : امام وپیشروقوم. پؤرسقا (1] : مردی عالم و زاهد که به عشق دختر مجوسی از دین برگشته بود و بعد

نکاح باز ایمان آورد. برشجا نام مقامی است میان ایران و توران «12. بسا[1] : به معنی بسیار آمده است. بعرا (14 : نام پادشاه (15] خوارزم وآن (16) کلنگ که در پریدن171) پیشرو کلنگان

دیگر باشد (18) و نوعی از طعامها ونام دشتی197 است. بانوا نام مردی که بعد از بی21] نوایی شدید (2) تونگر2 شده بود. بغرا[22] : شتراست.3 بالا قد (22) وقامت مردم (24) و بلند وبلندی (2) و بر[22).

میاندازند و آن ترش میباشد و گویند طعامی است که از جوزمغز و

سیر و ماست میکنند و بعضی به جای باء دوم تاء خوانند بتکوت و این

در استعمال نیامده است. بت 87] آهار جولاهه که بر تارجامهآ مالیدهآ جامه بافند تا سفت و روشن شود. بت 97] صورت سنگ و چوب و جز آن و شاهد. برؤت [10] سبلت یعنی موی لب مرد117] و دهن1 و پیرامن دهن و غرور (1. پوست1] عیب2 وبالینه3آ مغز. بیدخت زهره و اقلیم پنجم که به زهره منسوب است 22.

که آن را عرب مستأصل خوانند11. بست() کوه و هر چیزی که بسته باشند. بزگشت2 معاذالله و مبادا که بعضی با بای پارسی خوانند (3). بحشت « وبجست4) : آواز هر چیزی باشد(16. بزغست : ترهای است بهاری که آن را چهارپایان نیز 18) خورند (8) و به جای باء واو

ورغست نیز آمده است(1). بخت (211 چرم (1 موزه وکفش وپای افزار باشد. برنجاست(10]) : بومادران وبه جای رای مهمله (1) به 10) لام خوانند (19) بلنجاست نیز(16)

گویند177]. بندخت : چهره. پلشت(18] :پلیدوبه فتح لام (19 نیز خوانند(20). پردخت«2] : فراغ وخالی«2] شدن از کار و ساختن «22) گویی مختصر پرداخت (22)

وبه معنی ماضی نیز آید یعنی فارغ شد و ساخت (25). پخت(72] : لج را گویند یعنی لگد زدن.2 پست10) :کوتاه و چیزی بود که با زمین راست و برابر بود در بلندی و شیبی و

هرچه ارتفاع ندارد.

آرد جوبریان کرده. بیات «1]1 :ایزد تعالی را گویند. پای بست (2] مقید ms024 و گرفتار و زنی که شوهرش به غیر طلاقداده گذاشته جایی برود. باریست(3)2 چیزی را با چیزی بستن و پیوند کردن و نسبت کردن چیزی را با چیزی

دیگر و حوالت کردن و بستن و چفسانیدن. بیامخت(4] :مختصر بیاموخت. بکشت [15]3 یعنی فرود برد. برآشفت 121 یعنی دیوانه شد و خشمناک و پر12 غصه شد. بخت (4] شوهر وروزی و دولت و اقبال و تونگری. بایست(] : باید. برگاشت [10] برگشته است در شاهنامه.4 پشت(] :قوت وپشتی.

: پیدا کردن و اکثر به زای پارسی خوانند. برخفج : دیو ستنبه و آن (2) گرانی که در خواب بر مردم افتد و آن را کابوس

گویند(2). بفج : آن 1] خیو که به وقت سخن کردن (5) از دهن بیرون افتد و آب ستبر که

از دهن بیرون افتد از خشم (6) و آب ستبر که از چشم فروهشته باشد7). بلوج : آن8) پارة گوشت که بر سر خروس رسته باشد و آنچه بر سر تیزنای

طاق وایوان و مانند آن راست(9) کنند و دزد[10). بلنج : قدرت(1) واندازةآ هر (12] چیزی. بج (13 : اندرون دهان(12]. برنج : آن باشد که برای تاریکی یا کوری(16) به دست بردن و آوردن بیند (17). بج 8 : رخ وبعضی به فتح باء گویند10. باج آنچه از ابناء سبل زیردست به زبردستی بستانند و آنچه متغلب بر عاجز

مقرر کند و(20] آنچه از تجار بر سر کالا بستانند درراه(21] و خراج ودادن225). ییروج (2 مردم گیاه و آن گیاهی است که در زمین ختن به صورت آدمی میروید و

بعضی گویند به جای بای اول یای منقوطین و به حای مهمله لغتی

صحیح است. پازاج : با بای پارسی2] دایه که تعهد(25) بچه(26] کند و در نسخه با جیم پارسی

وزای معجمه است پاژاچ و گویند این درستتر است[37). پخج 4 : پخش یعنی217) هرچه پهن شود بر زمین31] به زیر پای چون میوه پخته

که پای بر او نهند و3) گویند که [از] پست کردن (32) پخچ شد.

: افشردن. برخچ : زشت.

تاب و پیچش و بند(). بؤغنج : سیاهدانه را گویند87]. باکنج (9)[؟] : سیر. پسیچ(10] : به صدق واندیشه«1) و آهنگ و قصد و ساختگی« وتیت و عزم[12. بازنیچ : رشتهآ درشتی که دختران آویزند و بر آن نشینند و بازی کنند و آن را

هندوی پینگهه 2»2 گویند و وازنیچ به واو اول نیز خوانند(3.25 بسنج (16] : یعنی وزن کن. برنج (17) روی 87] وجسد.4 پارنج (19 مزدوری و پای مزد وجزا واجرت.

چشم تیز و0) خشک شود و آن را پیخال نیز گویند (2) و عرب آن را

رمص(7) خوانند.1 : آوند شراب ونام شهری(5). : ستایش و پسند و آفرین چنانک گویند آخاخ(.2 بزند «2 : گیاهی است خوشبوی بهاری که آن را برغست گویند و چهارپایان را بخورانند

و بعضی به بای پارسی مفتوحه گفتهاند و به زای پارسی هم آمله است.3 بؤزمند گیاهی است ] خوشبوی. بنداد : بنیاد. بند 7] : مکر. برد[1) : آن باشد که گویند () از راه دور شوو بردابرد همین را گویند(12). بذرود : ترک(1] ووداع و به کسر نیز گویند (14). بؤد (15 : خف و آن گیاهی است آبی نیک نرم و آن را نیم سوخته کنند و در چقمق

نهند و آتش از سنگ و آهن در او افتد و سوخته گردد و به غیر واو بد هم

گویند و بعضی پود با باء و واو هر دو پارسی خوانند [16].

نماید و هرچه بدینسان (1) زرد شود 8] و سوده شود ) و(1] چنان که

به(11) هیچ کار نیاید. برازد زیبا ولایق وزیبنده و بعضی به کسر باء هم خوانند ms026 «12).4 پالاد اسب جنیبت121) وقیل به غیر حرف پارسی (). باد آوزد [15) نام گنجی است که خسرو پرویز یافته بود در دریا چند کشتی پر از زرو

متاع غریب. بیرزد دارویی است که آن را بریزه نیز گویند و آن را(6) بر دمیدگی«1) مالند تا

به شود بر [آن] مگس ننشیند و رویگران برای وصل به کار بندند و آن را

به تازی قنة (18] خوانند 197]. بنیاد بنا وبیخ وماده و(20) اصل هر چیزی. بشکلید 217] یعنی نشان کرد20) ورخنه کرد و سر ناخن و[] یا 27] انگشت در او29] افکند.5

است6»1 و گویند87) آن (1] تفسیر (10) زند (11) است. : چویی است «1] که از [1 پس در افکنند تا کسی باز نتواند کرد و عرب

آن را مترس گویند [12]. : پاس (18) و نگاهبان و پاسبان و گویند پادشاه2 یعنی نگاهبان بزرگ و

جهانبان وقیل رمهآ گاوان (12].3 یعنی افزون شد و برآمد.4 خف که زیر چقمق نهند تا زود آتش در او گیرد و به غیر حرف پارسی

نیز خوانند. برهود 17) جامه که از نقش آتش رنگ گرفته باشد. : غلیواز و نصیحت(30) و قیل با بای عربی 217) غلیواز و به بای پارسی

نصیحت[22). پرند 10] : گوهر شمشیر. حریر چینی و تنک و بینقش (24].

برگ راست میکنند و آن را شکر قلم نیزگویند و آن جلابی1 است از آن

قند یعنی عصارة قند چون منجمد و منحل [؟]0) شود پانید از او

سازند[2] و(3) به (4) تازی (5] آن را فانید گویند [2. پاغند »1 :پنبهآ زده و گردکرده برای ریسیدن را و به زیادت هاء نیز خوانند یعنی پاغنده. پولاد (8) گوهر آهن و آهن گوهردار و جزآن. پرغند نام درختی ms027 است و بعضی به بای عربی گویند17]. پرزهود جامه است که از نقش آتش رنگ زرد [1) نماید [1) و هرچه نزدیک

سوختن رسد زرد گردد و بعضی به بای عربی گویند. بزآمؤد یعنی پر کرد2 و آراسته (1] و ساخته کرد[12]. بود هستی ومایه [14]. پود [5) ضد تار یعنی ریسمانی که از آن ماشوره میسازند و بدان میبافند. برید(16] قاصد و پیک و متفحص. بفشارد 16] یعنی بیفشرد و چست و سخت کرد و استوار کرد. برند (18] : سوهان 197).3 بخرد به فتح و به کسر باء(20) دانا و هوشیار و عاقل. بید هوش(42 وعود25) و نام(22) درختی است بیبار که برگهای او به خنجر

و پیکان ماند و پیوسته در لرزه میباشد29) و آن هژده(28) نوع است.

: دور کردن و نرم کردن و گداختن و چکانیدن و صاف کردن. برومند برخوردار و سودمند(2] و باردار و محکم(22. بشکزد یعنی رابنی [؟]4) و یعنی بشکست(5) وشکار کرد.

نام پادشاهی است. پید[2] درختی است که بار نیارد. پارئد1 نام مطرب خسرو پرویز است (8 که سرود با سجع گفتی و آن سرود را

خسروانی نام بود97]. بند : نام ولایتی2 است وقیل10] محبوس و مطمع(1) و قوس و محبت و

گرفتاری(17) وطلب وتوقع وخیال(1) وقید(12].

نوعی از جامههای پوشش زمستانی. بوند مردی با(15) هستی16).3 بیجاد(1) سنگ کهربا و به زیادت های آخر بیجاده نیز آمده است. بیشند8] چیزی است از خرما که از آن رسن سازند و آن را کبال خوانند.

کاچی(112 گویند(12]) و بعضی 14) به واو پارسی و به ضم باء گویند(15). : نوعی از بار درخت که آن را به زبان هندوی بهلاوان2 گویند. : لفظی است مطابع فلان (11] چنان 187] است که 19) گویند (20) فلان و(21)

بهمان20) وبستار هم(23) گفتهاند(24). : بالای (28]) هر (26] چیزی وتن 277) و بالای مردم وسینه (28) و کنار مردم و

نزدیک و پیش29) ومیوهآ درخت از خوردنی و غیر آن (3) و نفع و پهنای

جامه و جزآن37) و بلندی و پستان زن جوان و علتی که اسب را حادث

شود 3317 وبار هر چیزی 33) و زمینی 321) رانده4 و چیزی برنده و امر

است از بردن یعنی ببر35). میوه وکرت و حمل(26) و بارنده و حمل قماش که بر ستور بندند(37) و

تنگی جامه و جز آن 5380 و بزرگ چنانک گویند بارخدای و بر عام پیدا

: دوغ بسته وجغرات چکیده را گویند(1

: پسر وفرزند ونادان. پهناور( : هرچه عرض آن فراخ بود و گشاده. پنکار جنگ و مرد جنگی و به فتح باء هم آمده است(5) پیشگار[116 آن که از صاحب خود کار برگیرد. پنلور ms029 طبیب و داروفروش و به الف آخر پیلوا نیز آمده است(1). بزدبار : یعنی4] بارکش و جفاکش و برندة بار29) و حلیم و گران بار و غم خوار(21). برزگر17 : مزارع. پی سپر : به ضم سین(17) پای مال کرده و زیر پای کرده221. بادغر : جایی که باد بزد «1] و علتی است که در گلوی آدمی پدید آید و آن

بیشتر در گلوی اهل فرغانه مثل بادنجان پیدا شود و بیشتر بدان هلاک

شوند(18).2

بوماذران و به زای معجمه لغتی اصح است. پیشیار :پیشاب11 بیمار ودلیل (18) که بر طبیب برند. بادبر : فرفرة چرم1 که آن را هندوی201) پهرکی4 گویند و لتو217)5 نیز (27). بارگئر(2 اسب عاریتی که برای سواری به کسی دهند. پاسپار و پاسار لگد (2] را گویند (28.

خدمتکار4) پرستنده و کنیزک.

: پیوند.

قبول کننده و به جاآرنده72). پیرار :آنکه بیش از پارسال گذشته بود و آن روز که بیش از دی گذشته بود8].2 پیامبر( پیغامبر و پیک و خبردار. پایر3 نام تیرماه آن ماه آفتاب در سرطان باشد و زمستان [؟] تیز101). پار سال گذشته. بادگیر[11] آن روزن که بر رخ باد نهند. بادفر آن بادپرزن (12) بزرگ که به (1) ریسمان بندند12) [وا] به سقف آویزند

و بجنبانند تا همه را باد رسد.

صاحب مرتبه بزرگ. باقدر4 نام مردی و کلنک. پرکر (1] طوق(1) و پرگار که بدان دایره کنند و بعضی به کاف پارسی هم

گویند(18]. پرندآور : تیغ گوهردار. پندار : تکبر و خود را بزرگ و نیکو پنداشتن و به معنی (1) دانستن و گمان

بردن[20] نیز آمده است27].

پرورش کننده و به معنی امر یعنی پرورش کن. پزگار10) : قلم آهنی که بدان دایره کشند و دایره را نیز گویند.

سیوم روز گذشته یعنی پیش از دی یک روز. پغارا : چویی که در میان شکاف آن چوب نهند که پاره (2) میکنند تا ms030 زود(5)

شکافته شود (6) و آن را (7) فانه نیز گویند و بعضی به کسر پاء گویند(8). بؤتیمار10 : صیاد مرغ آبی و ماهی خور را [گویند]. بادر[1] : نام تب و سرخباده.2 پایدار : همیشه. پذرفتار(1

ار10] میانجی وضمان وقبول کننده. پسندر و پسرندر1)2 : پسرزن از شوی سابق. باختر مغرب وبعضی(1) مشرق را10 هم (15 گویند؛ اما اصح اول است(16). بادانجیر177 : نام درختی است. پییدانجیر(8) :نام درختی است. پزمر انتظار و بعضی به بای عربی گفتهاندل19 و به زای معجمه هم[2)

گویند(2]. پدرندره : شوی مادر که نه پدر بود (22). پسزگیر (2 پسرخوانده و متبنی و آنک [وا را به پسری گیرند.

تخم [3].1 بلند4]) وبلندی بالای مردم و بالای(5) تنهآ درخت و بلندی مجرد و پارة61]

زمین که آن را هندوی میهی2 گویند(22. بازو و باز پرنده معروف که شکار بدان کنند(8] و بسته17] گشاده و نام

شکره1) و رجعت ورشی(1) که آن را تازی باع گویند(12) و باج و بازنده11]

و به زای فارسی "1 باج که از تاجر ستانند (15) و گزید یعنی (14) جزیه 17) و

خراج و رشوت که متغلب بر عاجز نهد18]. جوال دوز و بعضی به ضم باء گویند [2]. مهمانی و(21) شراب ونبیذ«22] و غم واندوه و این در رسالة نصیر است

و گویند سهیکی باشد بر کرده2 و مهمانی (23]).1 علف و بعضی به بای پارسی گویند[27). : زیبا.6 :کهنی پوشیدنی یا گستردنی که لونی پس از لونی بود و به جیم پارسی

نیز آمده است [26].

لونی پس از لونی دیگر) [بود] و آرایش پوستین که به (5) دامن و سر

آستین بدوزند (22 و جامه به هر رنگی که گرد جامه بدوزند یعنی وصله و

پیوند277 و قیل به غیر حرف پارسی است 87). پیواز : شپرک) و آن ms031 راشب بازه نیز گویند و عرب آن را خفاش و خطاف گویند1101 : زمین پشتهبلند و دک(12) بلند و گویند دکی که جوی آب آن را پاره

میکند و بیرون میآید و بعضی به بای پارسی گویند. : گرد بر گرد لب و قیل میان لب و بینی و زنخ و گویند دهن از بیرونسوی

است. پالیز : کشت خربزه وکشت ترهکاری و مانند (15] آن. پیرؤز : مبارک(16] وفره کننده و[17] مظفر. پنفوز کله و گرداگرد دهان و قیل 1 آن «1] مرغان را منقار بود و جانوران دیگر

را20) و چهارپایان«2) را بیرون از (22) دهان و به بای عربی نیز گویند و به

واو پارسی هم آمده است(23). پثواز آرامگاه 2) و سه چوبهآ کبوتران و جانوران و به بای عربی نیز خوانند (25)

وپدواز به جای تاء (16] دال مهمله(27) نیز خوانند 287). پزواز 297] پرورش2 و پریدن و جای آرام.3

دو حرف پارسی پاییژ همان بایز است. پژڑ(7) کهنه و نرم و سر کوه و زمین پشته بلند و سر کوه و زمین پشتهخفته3 و

گویند بژ به بای عربی نرم و سر کوه را گویند و قیل به غیر حرف پارسی

سر کوه و نرم را گویند. پرز : پرزهآ چیزی (5]. بزگریز(6 باد خزان.

گوسپند کوهی 1].

بوماذران را گویند. بوز تنهآ درخت وقیل (9] با واو پارسی. بیفروز101] روشن کردن و سوختن و این طریق امر است ای روشن کن و بسوز و

تابان کن. بؤستان آفروز گلی است مانند تاج خروس و سرخرنگ 0؛ اما بوی خوش (1) ندارد. پرداز[2) خالی کنده و سازنده و فارغ کننده و طریق امر نیز ای خالی و فارغ کن و

بساز. پرونز نام خسرو که پسر هرمز بن نوشیروان بود(1).

نه میتواند بودن چنانک گویی فلان پایبسته است و به کسر میم هم

آمده است[6].2 بخس : پژمرده شدن(1) چیزی است8] که غژم329 بود و عشوه و گداز و

سستی(1). بؤس7 پوسانه بود و (12) فروتنی کردن و به زبان چرب (3) کسی را فساییدن 216

و فریفتن وبعضی به بای پارسی خوانند (15)4 بالنؤس (16] : ولایت قندهار. پزواس : بسودن و هرچه آن را ببسایی بگویند(1) بپرواسید218) به بای پارسی

است10] و پرداختن و بسیار[2].6

ترکان است121. بلؤس 14) : فریب وعشوه.1 پیس 7] پیست 97) و رنگ سپید با رنگ دیگر آمیخته11) و خرمای ابوجهل که از

پوست او رشته سازند و زهر.2 پزداس [321 بسودن و پرداختن و بسیار. پلاس گلیم و پشمینهآ کمینه که درویشان پوشند و رسن که از شنی4 سازند

کبود رنگ(12]. پاس16، نگاهداشتن و هفت نیم طاس [؟]. بؤس : بوسه دادن [214. بوقبیس (5] : کنیت کوهی بزرگ است در حوالی کعبهآ معظم زاده الله شرفا و تعظیما. برجیس1 : مشتری. بلیناس نام حکیم15) جادو که خاصهآ اسکندر بود ). بلقیس 147] : نام حرم مهتر سلیمان پیغامبر علیهالسلام که در شهر سبا پادشاهی

داشت.

گلیم ترسایان و کلاه دراز پشمین. بؤفراس [21] نام شاعری متقدم.

ش بؤش(1 : کرول8] فر(1) راگویند. براش فروافشاندن (1] و پاشیدن و آورگی و به بای پارسی نیز گویند و قیل

پریشان هم از بریش است«21. پریش همان بریش 12] است وبه کسرتین نیز خوانند (12]. بندش باغره که ms033 از درد علتی در وجود غلولهای خرد پدید آیند. بجش : نرمهآ بینی وسستی. برارش1 به ضم و کسر باء گدازش176] و به کسررای دوم نیز187). برینش : بریدن شکم که پیچد17) و براندن آن.2 بزخاش21 جنگ و کارزار و شور و فریاد و به بای پارسی نیز خوانند «21) بش : بند آهنی و یا سیمین و یا مسین «2] که بر صندوقها [2) نهند 240] و بر

درها زنتد و به (25]) مسمار (26] بدوزند272] از بهر (28] محکمی.

بای پارسی نیز آمده است22). بالش : مسند وبالشت. پرندؤش آن () شب که پیشتر از دوش گذشته است (5] و عرب آن را بارحة

الأولی خوانند21]. پرستش1 نماز وعبادت وخدمت. بدکنش 87 بدکار و بدکردار. پالش1 : افزایش وافزونی. پاش به معنی اسم فاعل است یعنی9) ریزنده و افشانده(1] و به معنی امرای

بریز وبیفشان (1] نیز آید «12]. بادکش : بادبیزن (13). پالوش کافور مغشوش وقیل به سین مهمله (1].2 پالاش (1]3 پیمانهای که از شاخ گاویا از چوب سازند و بدان شراب خورند. پاداش جزای نیکی و بدی (16).

زهر و خرمای ابوجهل که از پوست او رسن سازند و قیل به سین مهمله

است و در بعضی نسخه به نون اول نیش هم آمده است.2

رنج وعشوه 187) وگداز.

گلی است از جنس سوسن که () بعضی() آن را آسمان گون نیز(3)

خوانند(7] وبر(8] کنارهآ او62) نقطهآ() سیاه است و کناره رخنهآ کوچک و آن

را پیغولوش به باء و واو دوم پارسی نیز خوانند و به فتح باء نیز آمده

است87]. پؤزش : عذر وبهانه و معذرت(9) وحجت و شفقت(21. پزوهش : بازپرس و بازجست و گفتوگوی(12) و نصیحت(12) و تفحص(14 و

تجسس و به زای پارسی هم خوانند(18). بوفروش : عطار. بنلکوش : نیلوفر و نام گلی است و نام(16) دارویی است خوش بوی(17] که آن را

عورات بسایند و در سر اندازند و آن رال28 هندوی197) نکه21]2 ms034 گویند. بنفش نام گلی است کبود رنگ که اندکی به سرخی زند و نوعی از جامهآ

نرمینهآ آسمان گون سرخوا هم که در فرنگ بافند و رنگ کبود سرخوا

هم27). بننش(2 : بینایی ظاهر وباطن. بنیوش237 به معنی بشنو و گوش دار. بدخش :نام ولایتی که لعل از آن زمین خیزد253) و(28) لعل بدخشانی. برنش(2 فرونشاندن و پاشیدن و به کسرتین نیز خوانند.4

165 بکتاش نام پادشاه خوارزم است(1. پیشکش : خدمتی و هدیه 2) و سلامی و تحفه و مژدگانه ویادگار وخراج(2. بحش حصه و نصیب و بخشنده وقسمت کننده و طریق امر نیز21). دبیر(5] و ماشورهآ ریسمان خام(26 که زنان بر سر(7) دوک پیچند و4] مثل

بیضه سازند. : رود آب 97]1 و غوک2 وبند آب. : زنگ آب [11]4 و غوک. اسپرک و آن گیاهی است که جامهها و ابریشم بدان سبز کتند و به ضم

باء وفتح تاء نیز گویند(12]. قدحی که از سرون گاو یا از چوب پاککرده سازند و بدان سهیکی

خورند یعنی شراب مثلث و گویند شاخ گاو باشد پاک کرده چون پیمانه

یا رطلی و به فتح لام نیز گویند و به بای پارسی هم آمده است و قیل به

فتح لام ولایتی است در شمال و این را به امالت به کسر باء خوانند بالغ

واین صحیح است. حلقهآ پولاد که بدان آهن بزدایند و آن را عرب مصقله خوانند و به ضم

باء نیز گویند و بعضی به بای پارسی مکسور و مضموم نیز خوانند (18).

برغون3 گویند (7). براق87 نام اسبی که در شب معراج پیغامبر بر او سوار بودند. بیرق17] جامهای که بر علم آویزند. بهق : نام(10 علتی است که از باد حادث شود و(1) نقاط سرخورم (12) بر اندام

وروی(1) مردم (1) پیدا آید (19). بیهق (16] : نام شهری است. بیدق 17] پیاده وپیاده ms035 شطرنج نیز187). بؤرق42197 : حلوایی وطعامی است. بغلطاق(2] یکتای پوشیدنی.5

معنی «باشد که» نیز آید (5]) وعشق2 و درختی است معروف و خمره3

که در وی سرکه و شراب اندازند61]. بردی افسانه ولغز و جنسی است از معما(] و بعضی به ضم باء گویند 8] و

در فرهنگنامه است نردک به نون لغز و افسانه.2 بوی 7] کلمهآ اشتیاق یعنی مگر که و (1 باشد که و غلهزاری که جایی پنهان

کنند[1] و بر سر او خاشای اندازند[12].5 برندی پشتهآ [12) کوه خرد که در میان دشت باشد 171]. بسک نام (5) گیاهی است که عرب (16 آن را اکیل الملک(1] خوانند. بسک :دستهآ جوو گندم دروده. بشتک 2187 خمره و به فتح باء نیز گویند. بلشی 62197 چوب بریان یعنی چویی که در بریان کنند و به تنور 201] نهند (21).

سهره (22)1 گویند. بچشک(17 طبیب و گیافروش (5) و داروفروش و به کسر باء و جیم نیز خوانند(6). بلؤنک(22 : شمشیر چوین و به ضم باء(8) نیز گویند90) بنجک پاغندة بزرگ از پنبهآ زده که هندوی آن را گاله3 گویند و(10] بندک(11) نیز

گویند [12). بای : بیم و التفات یعنی واپس نگریستن].

: پارهای از خوشهآ انگور و خرما و در لسان شعراهر دو باء و کاف پارسی

کرده است.5 بنجسک(8] گنجشک خانگی که به تازی آن را عصفور خوانند و به شین معجمه نیز

خوانند. ییلک161) : تیر نیم شکاری. بهرک(17] ریم وگره6 که در تن افتد. بوک «18) : ترة آی باشد که بدو آتش زنند یعنی خف بعضی به بای پارسی هم گویند. بلک گنجشک (219 طرفه باشد [20].

میشود و گویند ستارهآ بزرگ و آن قطب است و بعضی سهیل را گویند

و به بای پارسی نیز آمده است(1). بابک نام پادشاه پارس که ل8] نبسهآ دخترین7) او را اردشیر بابک خوانند (1). پشک سرگین تر17] گوسپند و] اشتر10) و امثال آنکه عرب آن را بعره خوانند. پییرک 1] گیاهی است که همیشه در آب روید و هر سوی که آفتاب بگردد آن

گیاه روی آرد (18) یعنی(16] نیلوفر [17].

خرچنگ که عرب آن را سرطان خوانند و آن جانوری آبی است. پرکوی1 : عمارت. بچرک2 .19 سخره باشد چه به قهر چه به خوشی211.

:بند انگشت. پک غوکی (2]. پوهک 217] :هدهد. بؤیک دختر دوشیزه. پیؤک3 :عروس.

بعضی بکول3 گفتهاند به لام آخر و واو پارسی چهجه[2) و خایسک

بزرگ و به بای پارسی نیز گویند(23. پلالک(1) : جنسی از پولاد (5) و پولاد گوهردار و گوهر تیغ16 و به لغتی(7) پلارک10

به رای مهمله گویند17]. بلنکی مشک (10] انگ مشک[1: گیاهی است درهند خوشبوی که در هندوی آن را تلسی4 گویند. پای (51 : بند انگشت و نیز گویند پاشنهآ پای و بعضی به کسر باء گویند. پؤشک : گربه است(12) به لغت ماوراءالنهر 132).

ترجمان یعنی بیان کننده و این لغت به بای پارسی نیز آمده است. بیانک (15] : کاهی که از آن بوریا سازند و آن را هندوی کوند7 گویند. بلغای(16] : بت ساده [؟] وفتته وبلا وشور و خویی [؟]. پشلنک(10)4 : افتاده. پنک خایسک بزرگ آهنگران که بدان آهن بکوبند (8 و آن را هندوی هتون و

کهن [؟] گویند17].. بپزشک (2 طبیب و بعضی به زای پارسی خوانند.

استعداد[215 وتوشه.

نیز همین معنی دارد (3). پالهنگ قودکش یعنی آن (2) دوال که بر گوشهآ لگام بسته بود(8] چون سوار از

اسب فرود آید(2] آن را1) به دست گیرد و راه کاهکشان. پاسنگ 187 وزنی که بدان هر دو پلهآ ترازو مقابل نشیند. پرنگ 7] به فتح و کسر رای مهمله برنج که پیتل(31 گویند. بدری اسب سرکش تیزرو و بیفرمان«1]. بستر آهنگ (]: لحاف. بیدبرگ جنسی (12 از پیکان تیره 14 و ms038 پیکان مانند برگ بید (15]. بادرنگ : ترنج وخیار بزرگ(6]. پشنگ«17] نام پهلوانی بزرگ و پشن به غیر کاف نیز گویند. بانگ 287 : آواز سرود و آواز هر چیز.

بشکنند و آلتی است ترهکاران () را مانند میتین (3) سرپهن و دستهآ او

راست بر هیئت بیل کشتی و نام 14 سلاح پوشیدنی1 است و قیل بیل به

یای منقوطین پارسی نام چوب کشتی راندن است و نوعی از سلاح

پوشیدنی است [و] پیل به بای پارسی آلت تره کاران است (5). بهل (2 : فروگذار وعفوکن ورهاکن. پل پاشنهآ پای وقیل به بای () عربی (8].

به معنی بهل یعنی فروگذار و دور کن17]). بلگل : آب شیرگرم و به فتحتین نیز خوانند و بعضی بلکک2 به دو کاف آخر

گویند[1]. بدسکال بداندیش و بدخواه و بدگوی و بدکننده[1). بشکول : جلدی.3 یرول : پستان نرم و در لسان الشعرا(12) نارپستان مسطور است (12) وفندق که

بدان بازی کنند.4

آن را() فرقوط (5)1 خوانند (16 و آن«] از جو نیز بود وقیل با واو4) عری. پکؤل «9] نشستگاه چویین که بر بام برآرند و آن را هندوی11 چهجه2 گویند[1].

بند آب و به واو نیز گویند و از اینجاست پل خنیور3 [وا] پل صراط.

:پل را گویند. پئخال «12] پس افکنده مرغ که عرب خرء خوانند و پیخ چشم. پردال پرگار که بدان دایره کشند []. بلبل جانوری است زیبا و خوش آواز که بر آواز او مردمان و جانوران دیگر

مبتلا شوند و آن وقتی سراید که بهار و(16) شکوفه آید زیرا که بر گلی[1]

خوش بوی عاشق میشود 18) و متصل آن گل مینشنید ms039 و لهجه میکند

و آن را عرب صلصل گویند 19. بشکال هوای باران را گویند[20).

ماند(7] وشوم است(5) و زمین نارانده از بنیاد 6] و زمین [7] خرابه. بزم مهمانی و مجالس جشن وشادی و شراب خوردن 8). بشترم ( :. دمیدگی اندام و قیل به سین مهمله نیز آمده (10] است. بخم : نام ولایتی است که آنجا مشک خیزد. بشتالم : طفیلی.

: بامداد و بالینه3آ صفه وبانگ (1].4 پذرام همیشه و1) مبارک و سعد و نیکو و خرم 120) و آراسته و با 12) آسایش و

جای آرام (و قیل با بای پارسی مفتوح و مکسور آراسته و نیکو و خرم)(15)

چون باغ و مجلس و خانهآ آراسته و در فرهنگنامه5 است پدرام به بای

پارسی مفتوح جای آرام و آسایش و این را پدرار6 به رای آخر نیز

گویند(6). پیام17 : پیغام. براهام : نام مردی جهود که لبنک سقا غلام او بود در عهد بهرام گور.

177 بقم : دار پرنیان که بدان جامهآ سرخرنگ (1 کنند و آن را دم الأخوین نیز

خوانند(2) و هندوی منجیته1 گویند و سرخی روی عروسان که از غازه یا

از حنا کنند[3).2 پریشم ابریشم و تارهای چنگ و رباب که از ابریشم سازند. رود باب(212 و بانگ بلند و نام قصبهآ کرمان و دوم(5] تار رباب که با هم

باشند نزدیک زیر 21]. دمچیساخت و آنچه زیر دم اسب مثل دوال باشد. : نام پهلوانی است بزرگ297. برسم تاجی که وقت طعام فراز کردن پیش پادشاهان (1) بر سر چاشنی گیر17،

نهند واین رسم خاصهآ خسرو پرویز بود.4 ییغام(2 رسالت و قاصدی و پیام به غیر غین نیز گویند. :ترس. بکرم5 : زحمت. پؤر ملجم(3 عبدالرحمن کشندة امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه. بادام چشم معشوق(12) و میوة مشهور. زکم( بی کار و به بای پارسی هم ms040 خوانند.

پارسی خوانند(2). برزین :نام12] آتشکده ونام پهلوانی2.28 بهمن : نام ماه پارسیان و آن مدت بودن آفتاب در برج 97] دلو باشد (1) و دوم

روز از ماه پارسیان و نام گیاهی که آن را هندوی اسکند31 گویند125) و

آن دو گونه است سرخ و سپید و نام پسر اسفندیار رویینتن(12). بنوان : خرمنبان یعنی نگاهبان خرمن و خریف و به فتح باء (14) نیز گویند. بیان (1 نام پهلوانی که بر منیژه دختر افراسیاب عاشق شده بود و افراسیاب او را

در چاه زندان کرده بود و رستم خلاص داده بود. پیمان : عهد ومیثاق(16]. بکهوجتان4 خرپشته و به واو پارسی و به فتح هاء نیز گویند177]. برغمان اژدر 187) و ماربزرگ. بزیون درد که پوست را آواره کند و بعضی به بای پارسی گویند197]. پخشان : گدازان.

سر باز زدن از خوردن از غایت سیری و این لغت با کاف پارسی

مکسور و مفتوح«2] است و(8) در فرهنگنامه3 آورده است(12. بتگن نوعی از ساز برزگری2) است یعنی تختهآ سپار28 که هندوی آن را 7]

پروتهه5 گویند(1 و صحیح آن است که ماله است و به کاف پارسی

مکسور بیشتر خوانند و قیل به فتح کاف پارسی ساز برزگری است. بؤکان : زهدان. بلگن : سر دیوار را گویند. برؤسان 117]6 گروههای آدمی11. بؤمهن : زلزله. ببربیان(13) نام قبای رستم و دیبای منقش یعنی جوشن14] که در روم بافند و

فردوسی7 گوید خفتان رستم یعنی جوشن رستم که پلنگینه بود.

دژم یعنی(15) غمگین و اندوهگین و آرزومند و مخمور و به باء و زاء

پارسی هم گویند 8.2161

(6 و آن را روغن بلسان خوانند (7) و آن مفید است (8). باژیان طایفهایاند که ایشان را ترکان نیزگویند.4 برشجان7] نام مقامی است میان ایران وتوران. بخجوان6 : نام ولایتی است. بارمان نام مردی از پهلوان لشکر. بشیون : فربه وبزرگ(10]. برترین : بالایین. بکتوسن7 نام مردی دانا.

: طایفه ایاند(12) لااعتبار وبیابانیان نیز گویند (12). بؤن(15] زهدان (16] ورودة گوسپند که سرگین در او بود. بهکزین آن که سیم را نیک سره کند و آن که نیکوتر اختیار کند.

181 به آفرین : نام خواهر اسفندیار که ارجاسپ گرفته بودا و نیکوترین ستایش. بسؤریدن2 نفرین کردن.

:بشوریدن). پشتیوان حصار وقوت دهنده [2]. بلندین پیرامن در و به بای پارسی مفتوح نیز گویند(2). باتتنگان : بادنجان. بادبان پیش و پس گریبان و بازافکنی پوستین 4]. باد فرزوردین و باد برین بادی که از جانب مشرق3 آید یعنی باد صبا (5]. بامیان نام شهری است که آن را2]) به غلط نویسان و زشتنویسان تشبیه کنند.4 پالودن خلاصه 7] و صاف کردن 8] و نرم کردن و گداختن و چکیدن«] و از

کدورت روشن کردن. پالاییدن (21 نرم وصاف کردن و گداختن و چکانیدن و افزون کردن.5 پاشیدن(1] :ریختن. پیسن : آنچه (12) از درخت خرما که 120) از آن رسن سازند و آن را کباک6 گویند

و به شین معجمه نیز گویند[14]7 . پؤزن (1] زمین پاک کرده و به زای پارسی نیز خوانند[].8

کنند و باری که بر بند کمر سخت کنند(1].1 پایئدان0) میانجی و20) عرب آن را() ضمان خوانند () و پایندانی میانجی گری را

گویند(6]. پیراستن( : زیادتی بریدن و نازیبا دور کردن و آراستن. پؤن : نمدزین.2 بریزنان3 بیزنده و ms042 به بای پارسی نیز گویند.

: حریر سبز(4) و منقش. : دیبای تنگ و به بای پارسی و به زای پارسی هم آمده است(10).5 پرداختن [ خالی وفارغ کردن و ساختن و ساخته شدن و باکسی درساختن. : عبادت کردن. پیغون هرزه وپیمان وعهد وشرط. پالاون چیزی است مانند12) کفلیز14 با سوراخهای بسیار که حلواییان(15]

روغن و شکر بدان صاف کنند و آن را پالونه نیز گویند و هندوی پنه6

گویند و قیل آن که بر آن چیزی پالایند یعنی تنکبیز که هندوی آن را

هانک7 گویند [16].

: دالان بزرگ.

سیاه نمناک و تخم او سیاه باشد و مغز او سپید و بعضی گویند پریهن

همان گیاه است که تخم او را کلنکک گویند (5). پروین 61 ثریا که آن را کوهان ثور نیز گویند. پیؤکان(327 عروس و عروسی4 و به کاف پارسی نیز آمده است و عروسی را بیوکانی

گویند. پرهون دایره ماه و آفتاب و کمرگاه 8) و آرایش5 و بر و بعضی به بای عربی و

مضموم گفتهاند 7). پارگین حوض ناودان و گرمابه که آب گنده و غساله در آن جمع شود(10.

نام مقامی است نزدیک نیشابور. پایؤن «12]7 : پیرایه. پایان(13] : آخر کار وصف نعال. پرمون (14] : آرایش8 وعلف وبر.9

: باد بزنده. بادخون : بادگذار(8. بن : بیخ وبنیاد وتنهآ درخت وته و پایان و9) درخت(1].

: باغبان.

: اول ونخست کار120). بیؤباشتن فروشدن وفروبردن وفرود آوردن14) و افکندن و پرکردن15) و انباشتن16). بنشاختن : بنشاندن. برزن : کوچه و محلت(17). برین : بزرگ(18) وبالایی 1) وبرترین.

لعبتان که دختران از جامه سازند و بدان بازی کنند و ms043 آن را هندوی

گری6 گویند(2).

نام منزلی از منازل قمر که آن را پروین و ثریا خوانند16). بیران خرابه. بمان به معنی بگذار. بشدن : برفتن. بؤسحاقان نام (15) قومیاند فحاش. بنوشتن پیچیدن وراه رفتن [2) ونبشتن. بخشودن خراشیدن7 و بخشیدن(1] و عفو کردن 8] و رحمت کردن بر کسی(19)

وعطا کردن(2). برجمان [؟] مهرهآ سپید.

باشند و مسکه هنوز بیرون نیاورده. مقتدی و متابع. :کلوخ را گویند والله اعلم8. خرمن ول9) به ضم باء نیز خوانند. دستهآ هاون که عرب آن را مقمع خوانند و آن سنگی است211 دراز که بر

آن دارو و جز آن سحق کنند[1] ودبهآ روغن ریز است و دبهآ گلابیان که

بدان گلاب در آوند کنند و آنچه طریق قبه بر سر چیزی باشد چنان که(12]

بر سر تازیانه و عصا باشد(13) و بر بادسنجان14] و آنچه مانند آن باشد(215

و به کسر باء نیز خوانند. نام موضعی است [درا ولایت شروان(16. : زخ وبه بای پارسی نیز گویند1. نوعی از خیار است.1 حرام زاده و ازراه برگرفته.

خانهآ پادشاه3 وجنب (5). : سیرم. بزوازه5 خوردنیای باشد ms044 که بعد رفتن قومی یا در غیبت قومی پزند (2] و آن

آتش که پیش 12 عروس افروزند 87). برواره راهی که برای در آمدن در 9] خانه به غیر در (10] بود و حجرهای بالاترین

حجرة دیگر بود «21 و گدارهآ چهارپهلو و این (12) را برباره به جای واو

باء(13) نیز خوانند. بخنوه «14]6 : برق (5 و به ضم باء ونون (216 و به سکون واو(17) نیز گویند 8). بلاده فاسدکار و دشنامده.7 باشامه 197) : سرپوشی (2 چو(21] دامنی و چادر و ردا. بلایه : نابه کار و دشنامده.8

و بندار یعنی خانهدار(3). بفشه : سبزهای7] است که در آب روید و منبر(5) کبودرنگ دارد 161 و خوشبوی

و خم دار ( که وی را 187 به رکوع و سجود و گوش و چشم و مراقبه

نسبت کنند و به دوتایی و کبودی (29 و گویند کبود گلی است [10] که

اندکی به سرخی زند. باشره زمین کشتزار و قیل به سین مهمله 17).2 بابؤنه شکوفه که به هندوی آن را1 کونیلی2412 گویند و به تازی بابونج خوانند218. بزغه آنچه شاخ درخت(15) بر او افکنند (216. باره : اسب 11) و حصار وسوی وشهر 18] و مشهور 19 شده وحجره و

حجرة بالای کوه(20] ودست4 وباب [21) و کرت. بامه5 : درازریش. باخسه برواره آنکه(22) از غیر راه جای درآمدن خانه بود. بزیشه کنجد آردکرده و گویند کنجاره(23) و به بای24] پارسی نیز گویند.

ریم که [از] خون (2) شود و به بای پارسی نیز گویند.

: چوبدستی.1 بخیده : پنبه و پشم زده و ازهم جداکرده. بؤزمه گیاهی است خوش بوی. بشنجه : مالهآ آهار که آن را(12 هندوی کوچی2 گویند و به فتح شین نیز گویند(2. بونده 40] مرد ms045 باهستی و به فتحتین نیز خوانند.3 برکنه (9] ذریره که آن خوش بوی است بر عطاران و به باء و کاف پارسی(10) و به17]

کسر باء نیز آمده است[12).4 پرکنده (12] :مختصر پراگنده است. بره بچهآ گوسپند ومیش نر(14). پالوانه (5215 مرغکی (216 است مقدار گنجشک سپید و سیاه و کوتاهپای که بر درخت

و دیوار نشیند19] و اگر بر زمین نشیند(18) به دشواری تواند(19] پرد(2). بسته حریر منقش و(2] آنکه عطاران مشک در او بندند و تنگ شکر و آنچه

دراو چیزی بندند.

بشکنه به جای لام به نون نیز آمده است. گوی بازی کردن که اهل هند آن را لتو5 خوانند و آن چوب مانند کفچه

که بر آن غازیان گویبازی کند و عرب آن را طبطاب خوانند و قیل (15

به بای پارسی نیز خوانند (16). نام دارویی است که آن را اکلیل الملک [1) گویند«218.

خربزه است و آن را هندوی بهتل(13 گویند و خربزه از اینجا گویند[4]

یعنی بزة کلان. نام میوهای است که دهن معشوق را بدان نسبت دهند. نوعی از ابریشم کمینه که161 آن را هندوی پوته2 گویند() و آن خرقه که

[از] پرکالههای سه گوشه یا ms046 چهارگوشه خرد خرد [کرده] بدوزند87] برای

زیبایی و نشان9) و سوراخ کن درودگر.3 دشت11) و نیستان و جنگل و مسکن ددگان و نام(1) سازی است چون

چنگ و رباب.4 قصد ونیت [] کرده و ساخته و مستعد [14] شده. مقمع یعنی(115) آن سنگ دراز که بدان دارو و جزا16) آن بکوبند17) و آس

کنند ودستهآ هاون[18].5 : خرمن.6 مهرههای استخوان پشت که عرب21) آن را صلب خوانند. چیزی است که میان تیغهآ کارد و دسته وصل کنند و چرمی که در آن

دامن خیمه دوزند [21].7

گیاه دارو. بازنچه : آنچه بدان بازی کنند و سخره کنند 7). بخته (8] میش و هر چیزی پوستبازکرده. بؤزه : تنهآ درخت.2 بویه 61] : آرزومندی.3 بوته (1] : آنچه در اوزر و نقره گدازند. بادفره :گردک چوین که کودکان با رشتهآ ریسمان بسته بگردانند و آن را هندوی

لتو4 گویند8. بارگاه 97] جای بار دادن پادشاهان. بادرؤزه : جامهآ کهنه که عرب آن را بدله خوانند و هرچه آن را مردم به (10) دوام

به(1] کار بسته باشند (12] و به غیر دال نیز آمده است چنان که بارؤزه (13]. باذرنسه (14) چوی است میان سوراخ کرده که بر سر عمود خیمه کنند تا خیمه به پای

شود و چرمی گردبریده که زنان بر سر دوک وصل کنند و عرب آن را

فلکه خوانند. بزرسته : گیاه تنه دار و غیر تنهدار. پرنشیده (18) : پریشان و برافشانده. پراشیده : از هم(6 جداکرده. پرداخته (17) خالی کرده و آراسته و ساخته و فارغشده و مرتب و موجود کرده 187). باه شهوت و شهوتافزا و پشتپری و جای منی197].

سلحفات گویند و کشف نیز خوانند. پنچه طره موی عذار عورات که بر کلهها برای(2) زیبابی نهند و پیشانی و10 گیاهی

است که بر هر درختی] که پیچد آن را9] خشک گرداند و عرب(21 آن را

لبلاب1) وعشقه خوانند وهندوی آکاس بیل2 وتویج2214 گویند. پذیره رفتن پیش کسی و پیش آمدن121 و امر کسی را قبول کردن و پیش رونده

و قبول کننده14] وراه گذر و به معنی فاعل نیز آید (15). پئلسته رخساره و دندان پیل و به فتح نیز آمده است[16). پالگانه دریچه و آن دری که کوچک باشد و مشبک هم گویند و پادگانه4 به دال

مهمله به جای لام نیز خوانند[17]. پالانه 10] نشستگاه چوین که بالای بام برآرند و آن را هندوی چهجه5 گویند.

چیزی که در جامه ویا در17] ازاربند گره بندند و به یاء پیرزه(20) نیز گویند(2).

آن رسن سازند؛5 اما به باء ویاء هر دو پارسی و به سین مهمله ابلق

یعنی سپید و سیاه به هم آمیخته را گویند و آنچه از درخت خرمای

ابوجهل که از آن رسن سازند و زهر و پیسی (6] و مار ابلق(7).6 سخت کهنه و نزدیک به (8) ریزیدن شده و آماسیده (27.29 تفحص و بازجست و بازپرس و بازجوینده و گوینده و به زای پارسی

هم خوانند و قیل با زای پارسی صحیح است (11].

روباه 17].1 بالونه وپالوانه پالاون و آن چیزی است مانند(2) کفلیز حلواییان از آهن[2) که بدان شکر()

و روغن و جلاب(5) صاف کنند سوراخهای بسیار دارد(6] ms048 هندوی پونه7»2

گویند8] و قیل پالونه شراب را هم گویند که صاف بود97].3 پاده (10] گوبان و نگهبان [و]2 رمهآ گاوان و از اینجاست که گوبان را پادبان «51

گویند. بالوایه6 :پرندهای است که آن را (12] فراشتک نیز گویند و عرب خطاف خوانند(12]

و به بای پارسی نیز خوانند (12). :اتهام دروغ (15 کردن (6) و بهانه آوردن و دروغ گفتن و مکر کردن (10. : پایهآ نردبان. پرؤلیده بسوده187 و پژمرده و نرم شده. : سلهآ (19] قماش وسبد [20] وبقچهآ جامه. بنواره (2) : غریب و تنها و به بای عربی نیز گویند و به غیر هاء پیوار نیز آمده

است[22].7 :پارة چرم وجامه. چرانیده و فربه کرده.

و آن را کژغان و تابه خوانند و هندوی کراهی1 گویند (1]. پاخره : نشستگاه که برای نشستن (2) بر (2) ستانهآ (4) در راست میکنند (5] و آن را

چوتیره(226 نیز8) خوانند (8). پاینده7) : همیشه وباقی. پادشاه[1] : نگهبان بزرگ. پره : دایرة لشکر که گرد شکار کشند و در جنگ نیز کشند و یا به گرد چیزی

کشند و سازی است از آن درودگران3 و دندانهآ کلیدان «1).

یده (17]عابد وخدمتکار. پرستنده(1]

ه وبیرایه(12): آرایش وزیب و نیکوی17]. پیراه وبیرایه (2 پیمانه (15] آنچه بدان غله و شراب و جزآن پیمایند. پالؤده به زر اندوده4 و مروق کرده و صاف و خلاصه (1) کرده و چکانیده و نام

حلوایی است و نرم کرده و گداخته 10). پززه (187) ابریشم پاره که از جامهآ دیبای فرسوده بردارند. پوشنه سرپوش هر چیزی چون چادر و جز آن 17].

ناحق (7]. پیشگاه صدر و جام خانه که بر صدر فراز کنند(8) و زیلوچهآ فرازکرده7). بشخاله [121 تبشی که بر (21 روی از تب و جز آن 10) برآید «1). بتیاره و بیتاره ms049 [12] ثیاره وبیتاره (12) هر دولغت(15) بلا وفتنه و محنت (16] و10) چیزی که دشمن دارندش. پاشنه [18] : عقب پای. پالنده اسب جنیبت2 وافزاینده3 وصافی شونده و صافی کننده. پالیده (20) : افزاییده.4 پخته (2] نوعی از شراب انگور که می جوشانند و آن را پختج نیز گویند. پده (22) درختی است که بار ندارد. پده(233) آن جامهآ نیم سوخته که زیر چقمق نهند تا آتش زود افتد و آن گیاه آی

نرم که نیم سوخته کرده در چقمق نهند. بکره 226)5 چرخ جولاهه و آن آلتی است از چوب که در او رشته آویزند و بدان آلت

بافتن جامه بندند و هندوی آن را کل6 گویند و آن به وقت بافتن بگردد[25].

: گنده وسخت کهنهشده(1]. پوسیده(1) : نزدیک ریزیدن شده و کهنه. پنغاره (3) : سرزنش وطعنه و پیغام گزار(4) بهمنچنه (8 : دوم روز از بهمن ماه و آن روز موسم اهل عجم(6] و آن(1) روز جشن

مغان7] است ودر آن9) روز در(210 طعام بهمن سپید و بهمن(21 سرخ

بیندازند(12). بهنانه : کلیچه و بوزنه و به بای پارسی نیز خوانند(13). بوسه «1)1: زنبور انگبین. بادگانه (5] : دریچه. پنغوله : گوشهآ هر چیزی (16]. پتواسته (1 : برج فصیل حصار. یزیشه ل5)2 کنجد پاک کرده4 برزماله 517 : راه پی سپر و آلت برزگران که آن را سپار نیز خوانند و بدان زمین کشت

راست کنند. پاغنده(2) : پنبهآ زده و با هم پیچیده(2) و گردکرده برای ریسیدن [22).

تفحص کننده. پناهنده (5] پناهجوینده و پناهگیرنده و بدان کسی که پناه گیرند و کسی که از او پناه

جویند و خدای را نیز گویند. پردخته 61] پرداخته و خالی کرده و فارغ شده از کاری. بتکده : بتخانه. بادآفره 19] جزا و مکافات وعقوبت؛ بادافراه به زیادت الف نیز خوانند 8. برکه حوض خرد وبند آب. براده سونش وریزةآ ms050 [1) هر چیزی[1]. برمه (12] نام آلت درودگران که بدان هر چیزی را سوراخ کنند و عرب آن را مثقب گویند. برمایه (1] نام آن ماده گاو که فریدون را به شیر او پرورده بودند و آن را برمایون 217

نیز گویند. بزغاله [15] بچهآ گوسپند. بفته (16] مختصر بافته است. به نیکو [و] نام میوهای (1] است 8 که مثل سیب باشد (1] [و] که از آن

شراب سازند [20]. بزنامه عنوان وسرنامه [2].

منت نهادن و تفاخر کردن و لقب نیک نهادن یا بد، و تکبر (3). گوسپند نر که بازیگر آن را مرکب بوزنه میسازد1 و بچهآ بوزنه. بلبله کوزهای با نول (5) دراز و قیل اندوه نیز2.1 بزمخیده : فرزند عاق وبیفرمان. برآموده 7 : پیراسته و آراسته و تمام کرده و پرکرده3 وآمیخته. بهره بخش که عرب آن را حصه8] و نصیب خوانند0). پنشه(10] : زهر و آنچه از درخت خرما از آن رسن سازند.4 بهینه 10 : نیکوترین11). بله 0)5 : راه گذری. : فدای یعنی(1) آنچه بدل جان کسی را (18 دهنداء1]. بعضی به زای

معجمه و به زای پارسی خوانند[17).6 : کارگاه بافندگان28 که آن را هف(1] خواند(220) و آن چویی(2] که

وقت(22) بافتن بر جامه میزنند[23]. : اسب وقیل24) اسب بارگیر است(25) و اسب سواری(22) و توانایی و

قوت277] و مجال.

201 پارگی قحبگی و روسپی راگویند (). بارگی 7]1 یعنی شاهدبازی. پهلوانی(2 پهلوی و پارسی و بزرگی و قوت و سری2). بالانی (5) :اسب بارگیر2 وقد. بنیغی 361 دفع کردن. پالانی اسب کندرو و اسب2) بارگیر. بپای (8] یعنی بمان و همیشه باش. بتکچی7] : نویسنده.4 پی سنت5 و عصب و نشان پای و پس17) پای و قصد17) و دنبال و کرت و

به معنی از برای(12) و بریدن پایهای اسب(12). پالای اسب کندرو و اسب جنیبت و بارگیر و پالاینده و1]) صاف و نرم کننده و

گدازنده و بیزنده (215 و افزون کننده 161]6 و چکاننده. بیروزی فرهی کردن بر خصم 175) و ظفر وروابی حاجت ms051 و غالب شدن و یافتن

فتح(18]. پای توانایی و استواری و قرار 197] و طاقت و بنیاد (20] و قوت (3). 17] ب: «و... گویند» را ندارد [2) ب: ندارد [3] ب: پقلوی. [] ب: تعریف به این صورت آمده است: «ترکی و پهلوانی و بزرگی و قوت». [5] ب: ندارد. [6] ب: ندارد. [7] آ: ندارد. [8] ب: ندارد. [9] ب: بتکچی. [10] آ: ندارد. [11] ب: ندارد. [12] ب: «و کرت... برای» را ندارد. [13] آ: «و... اسب» را ندارد. [14] ب: «اسب کندرو... پالاینده» را ندارد. [15] ب: «گذارنده و بیزنده» را ندارد. [16] آ: «افزون کننده» را ندارد؛ ب: در جای دیگر نیز آمده است: «پالای اسب جنیبتی و اسب چست و فزاینده و صافی شونده و صاف و نرم کننده و چکاننده». [17] آ: «فرهی... خصم» را ندارد [18] آ: «وغالب... فتح» را ندارد. [19] آ: «و... قرار» را ندارد. [20] آ: ندارد. [21] ب: ندارد. 1. نک: «کنغاله» در همین فرهنک. 2. در لغت فرس (اسدی 1): «بالای: جنیت بود و بارکی..»؛ در تصحیح مجتبای و صادقی: «بالای: اسب چنیت باشد...». 3. در زفالن، شرفنامه و مدارالافاضل «بیغی» به معنی دفع آمده است. در لغتنامه همین کلمه به نقل از ناظمالاطباء به معنی دفع و درد و عزل آمده است. 4. در شرف نامه نیز «بتکچی: نویسنده» (نک: «بتک» به معنی نامه و کاتب در لغتنامه).

6 نک: حاشیة سرمدخل «بالیده درهمین فرمنک.

: عروس. پیؤگانی : عروسی (2). پایندانی : میانجی گری و(2) عرب آن را7) ضمانت(5] خوانند(2. بلخی(1) : آوند شراب.2 پردگی : پردهدار و پردهداری و خدمتکاران خاص و پرده سرود8) و(9) زنی مستوره101)

که همیشه(11) در پرده باشد و روی به کسی ننماید و چیزی مستور (12). پنداری(2 تصورکنی و گمان بری. بهی : نیکویی و زیبایی14) و بهتری(15) و نام میوهای(16] است که از آن شراب

سازند(17). پلنگی ( پوست پلنگ و پوست شیر و نام جنسی از جامهآ دورنگ و آن پوشش

زمستان است. پامردی(19) میانجیشده کسی را، از کسی درخواست کردن و رهاییدن. بینوای( بی چیزگی و بیتوشگی و فقر. بختی7 اشتر بزرگ ms052 و فربه و تیزرو. بادیمانی بادی است که از جانب یمن آید و گل از آن باد بوی میگیرد.

: نام دیوی مهیب که رستم کشت. بخردی دانایی و هوشیاری و به فتح باء نیز گویند 24). بدخشی لعل بدخشانی. پذیرای :قبول کننده و پیش آینده و پیش کسی رونده و شنوندة سخن فرمان بردار. بؤذری : نام شاعری. پکری24 پرگیری تیر [؟].

است 71]. بینیازی 87 تونگری که عرب آن را غنا خوانند. بهروزی (4)] سعادت و نیکروزی. پیکانی(10) نوعی از لعل است(11) و نوعی از نوش دارو(12). پیابی (12 :توالی وبی بر پی. پنشی و پیشدستی(14]) : سبقت وچالاکی. پیرای (15) : آراینده. پرزوای (16] :پرواز و حاجت وغرض و فراغت.1 بؤی میل(17) و امید ومحبت وطمع وطبع18) و خوی و پس1) روی2 و

شمهآ گل وجزآن و(20) به واو پارسی(2) نیز خوانند[22). برومندی برخورداری و بارداری [23). برزگری و بززیگری24): زراعت کردن (2] پزواری(26) پرورده وفربه کرده. االماب ند طبر ی ا2ا ب درخت3) ب تدلردة ) ( ندرد آها ا اوآن یکی» وا تلدد (122 نقلارد(2 ب: «و- است» را ندارد. 86] آ: ندارد. [9] آ: ندارد [10] ب: پیکانی. [11] آ: ندارد [12] ب: «و.. نوش دارو» را ندارد [13] آ: ندارد. [14] آ: ندارد. [15] آ: ندارد. [16] ب: ندارد. [17] ب: ندارد. [18] ب: ندارد. [19] آ: یمن. [20] ب: «و شمه. و» را ندارد. [21] ب: «به واو پارسی» اول تعریف آمده است. [22] ب: «نیز خوانند» را ندارد [23] ب: ندارد 241آ: ندارد [25] آ: ندارد، ب: در حاشیه نوشته شده است: «بززگر: مزارع و آنچه در این نسخه نوشته لغت عوام است»0[26] ب: ندارد [27)] ب: تعریف به این صورت آمده است: «دیواری سخت کرده با گلابهآ استوار». 1. نکه «پروادر همین فرمنکه در زفان کویه «پروا: پرواز و فراغت و قصد و پوداخت و پرودش، ویعضی بای عری کویند». 2. در شرفنامه نیز به این معنی آمده است.

چشم و سنگ بصری به آب انگور آسش (0) کرده(2). طایفهآ آتش پرست یعنی نصرانی(3). خبزدوک منقش. : علم خانهآ رومیان در صورتگری و نام حکیم").2 : روشنی.3

روشنایی و فروغ مصقول و گرمی آتش و گرمی آفتاب و تافتن و روی

گردانیدن و بارکشی و توانایی و تحمل و هوش و پیچ (2). تبست چیزی (4] ازکارافتاده و تباه شده. ترت1 به زیان(5] [آمده]2 را گویند(2. تملیت : بار اندک که بر پشت(7) ستور سواری بندند4] و پالان7) و تنبلیت11) نیز

گویند [1]. تنست 10] تار ریسمان و جز آن وضد پود.3 تبت(] :نام ولایتی است که زعفران و مشک از آن زمین خیزد و به بای مشدد

نیز خوانند145]. بانگ و مشغله یعنی غلبه(2.215 :افشردن و اشتلم(16) و فراهم نشاندن گوبی که بتج یعنی فراهم نشان و

ترنج)] نیز آمده است187].

نیز گویند146]. ترکند : همان ترفند است یعنی(15) مکر و حیله وتزویر وهرزه(22. تکند : خانهآ مرغ وآشیانه177) و بعضی18] به کسر خوانند17). تزمد (20] نام شهری است.

میخورد217 و ابریشم در شکم او میشود و عوام توت گویند (2]. نند (3) توانا وفربه وجنبان وعظوب 71) وجهنده. تربد نام دارویی است چون نی میانه خالی (5) که برای اسهال شکم خورند و

تربدنی نیزه1 را نیز گویند (2] و هندوی آن را نسوت2 خوانند 110. تنؤمند زورمند (8) وتوانا و دانا و تن درست 9) وقوی(1]. تاسید [1] ای گونه روی سیاه3 شد. تبید از جای برجست. تتبد : مکر وحیله وخاموشی و سحر(412 و به لام تنبل5 نیز گویند 12). تتبد (14] خاموش و خاموش بودن. تن زد (10] در خانه نشست. تسد 61[؟)] : آهن. تنریشد (1)[؟] : سرزنش

: سرزنش. تخم جهود 187] :پراکنده و پریشان.6

و سیزدهم روز از ماه بودن آفتاب در برج سرطان و آن ماه پارسیان است

وعطارد را گویند و آن چوب بزرگ که بدان بام خانه پوشند(11. تتدر : بلبل1 و رعد غرنده و تندر به فتح دال و تندؤر به زیادت واو نیز

خوانند(2). تفور : گل خازه23 که عرب آن را طین خوانند و بعضی به زای معجمه

گویند(4]. تآیر : نام مرغکی(9] است. تبر(12 : آلتی است مشهور که بدان درخت ببرند و سلاحی است که بدان جنگ

کنند. تاتار(1) : نام زمینی است مشک خیز. تار تنستهآ جامه(4] که ضد پود است و تاریک و تارک سر.

رسنی بود که چون بار بر چهارپای نهند بر آن بندند. تثدیور(10 : برجستن و به واو پارسی و دال مفتوح نیز خوانند تندیور (1). ثور : نام ولایتی است2] که [1) آن را177) توران نیز (1] گویند و پسر فریدون و

نام گیاهی که ترمس (16] گویند[1].

است 41). تباشیر : نام(9) دارویی است سپید و(16 سرد2 و) روشنی اول صبح.3 تنگبار در آن جایی که کسی را بار نباشد (8].

:بینمک.

: قطب. تگاور : اسب وشتر (1] رونده وتیزرو[12). تناور تن درست و با قوت و جثهآ بزرگ و تنه دار [12]. تبار :خیل خانه. تیمار تعهد (14] و غم خوارگی ونگاهداشت هر چیزی[15. تارمار [16] زیر وزبر کردن.

مرغی است که در باغها نشیند و110 خوش آواز است؛ اما اندک پرد و

به زای معجمه ترژ نیز آمده است 187). تونگر 17] حراجی.7 تبفور 21]8 گرداگرد دهن وروی.

آواز خوش دارد(10) و اندک پرد و به زای مهمله هم گفتهاند(11). ms055 حاصل کننده و گشنده (13) و آنچ از کسی به کسی رسیده باشد باز (21

بدو بازرسانند (15) و جستن وکشیدن و دوختن و پوست درختی است

که آن را بر(6) کمان پیچند 172) و قیل پوست درخت به واو عربی است.3 : دانهآ انگور یعنی 8) هستهآ او که در میان غژم 197] باشد(2). : نام ماه رومی (2) و آن مدت بودن آفتاب در برج سرطان است و آن ماه

گرم است«22).

پرک و زنجبیل و فلفل(3» و جز آن و چیزی که برنده و سناندار باشد

چون تیغ وسنان نیزه و جز آن. تنگ بیز21]1 غربال که از موی دم اسب سازند و بدان میده بیزند. تاز فرومایه وسفله (5) وتاختن61] و تازنده ورونده(). تیز 187 بادی که از راه مقعد برون آید. تز اول برگ گیاه که نو برآید. تگ وتاز تگاپوی کردن 97). تکس ( هستهآ انگور که در میان غژم باشد.2 تیس بزنر1 کشن3 که پیش رمهآ گوسپندان (1) شده (12) میرود و آن را عرب

نهاز خوانند. تزس سپر جیوش14) و زمین سخت(15).

: گرفتن و ستدن2 و زایده و هر چیزی بریده که بتراشند.

: توانایی وقوت. تاجتاش (2] : پادشاه وهم تاج. تش : تیشهآ بزرگ و به ضم تاء نیز خوانند (5). تفتیش 11 : تفحص وتجسس وباز پرس کردن. تکش : دانهآ انگور و هستهآ او که در غزم باشد[2 و به سین مهمله نیز خوانند(8).3 تگش نام ترکی از ترکان.4 تنکلوش(1 علم خانهآ ترکان در صورتگری و نیز به زیادت الف آخر چنان که

تنگلوشا نیز آمده است.5 تشویش1 : پریشانی وابتری.

: روشنی.

: هیزم (12) سخت(17 که آتش او تیز باشد (1) ودیر ماند(6.16

شعاع آفتاب و ماهتاب و شعاع صبح و سر کوه و تیز کارد شمشیر یک

روی و دوروی [1].7

: درخت ms056 انگور.

: بیرونداشت(1] عمارتها(2). تهک (3] تهی و برهنه و تهک اتباع آید چنانک رسم است و بعضی به کاف

پارسی خوانند.1 تتبوک جناغ زین و دریچهآ زین مرکبان) و تنبک(5) به غیر واو نیز آمده است.2 تکوک صراحی سفالین ویا زرین و یا سیمین(2] بر [صورت آوند]2 چینی و بهصورت

گاووماهی سازند و در بعضی نسخه تکرک به رای مهمله نبشته است7).2 تمؤک و تلوی (4) : هر دولغت(1) نشانهآ تیر و هدف. تلک ادرک و دانه که به تازی جلبان خوانند و هندوی لوییا(10]5 گویند (11). ترندک صعوه یعنی سریچه و در نسخه به رای مهمله است و بعضی به دو

کسرت خوانند ترندک(12).6

215 بزتک : تدرو وقیل به زای معجمه(21 [وا] به زیادت واو پارسی نیز گویند(210 تریای (3] : پایزهر. ترتک (4) کرم گندم خوار و قیل(5] به زای معجمه تژتک نیز آمده است و قیل تردک

و تژدک4 به جای تاء دال مهمله کرم گندم خوار است(12. تبؤرای آوندی است () که پنیره5 و جز آن در او اندازند و به تازی آن را کربال6

گویند(8) و گویند(9) تبوراک(1) بدانچ(1] آرد بیزند(12). تارک «13] :خود وفرق سر. تازیک نام ولایتی7 و طایفهآ ترک یعنی(1] آن (18) بچهآ عربی که در عجم بزرگ

شود و این اصل 16) ترکان را و تاجیک هم آمده[1 است.8 تمنک 187]9 رستنی است سرخ وام 19] و ترش مزه و به کاف پارسی نیز آمده است. تاوی10 گاو جوان (20]. تفک «2] آن نی نیزهآ خالی که بدان به دهن غلوله(22) اندازند و کرفش و جز آن

بزنند.

وغارتگر. تری(1) بازماندن از چیزی و سوزة کلاه و خود. ترفجک(2) : چادر2 وشکنج اندام. ترشک «1 :نام جانوری3 ومزهآ ترش. تاپای (8) : تپیدن(6) وسوز. تزترک : پرندهای است ماننده1آ] سریچه.4 تردک (8] : گوبازی.5 تگزی : زاله. ترک : خود آهنی که عرب آن را مغفر خوانند9). تگ ms057 : بن چاه و بن[1) حوض وقعر117] آب و قعر دریا و به کسر تاء نیز

خوانند2) ودویدن اسب وجز آن 121). تورنگ : تذرووکبک و به ضم تاء [و] به واو پارسی نیز خوانند(14). ترنگ تارک سر و غرقاب(625 و آواز کمان که وقت فرستادن تیر خیزد و آواز

تیغ که وقت زدن برآید(16) وقیل به کسرتین آواز کمان است.

مایهآ گردآوردا5) چنانک گویند [تنگه یعنی مهر و]ا پیش(1) و نزدیک و

بسیار87). تازنگ2 : پیل پایه. تونگ3 گنجینه و بعضی توبک به باء و کاف عربی گویند7]. تمنگ2 چیزی است سرخ از رستنیها به طعم ترش که (1] از درخت آرند. تنگی تنگ یعنی117) بسیار بسیار. تسنگ(512 : آواز چنگ. 22 ب: تعریف به این صورت آمده است: «به کاف پارسی نیز آمده است». [2] ب: خالی. [3] ب: تکنی. [4] ب: «و گویند... لام» را ندارد. [5] آ: «باشه که گردآورده». در زفان گویا؟ «مایهآ گردآورد چنانک کویند تنگه یعنی مهر». [6] نک: اتنگ» در زفان گویا [7] آ: بیر. [8] ب: تعریف به این صورت آمده است: «نزدیک و یکجا و درة کوه و خروار شکر و بار ستور و بسیار». [9] ب: «و... کویند» را ندارد. [10] آ: ندارد [11] آ: ندارد [12] ب: ندارد [13] ب: «و... کوند» را ندارد. 1. نک: «تهک» در همین فرهنگ. 2. در شرفنامه: «تاریگ: پیلیایهآ دیوار و در لسان الشعراتازنگ... مندرج است». 3. نک: دییران، ص 294؛ نیز «تونک» در لغت نامه. در شرفنا یه «تمیی ل و در برهان «اتیک» به همین معنی آمده است. در لغتنامه زیر تمیی انزوده شله است که کویا «تمیک» تصحیفی از تمشک است. در لسان الشعرا «نمتک» به معنی چیزی سرخ مانند مرجان آمده و نذیر ms058 احمد در حاشیهآ آن به نقل از لغت فرس، صحاحالفرس، فرهنگنامة فخر قواس و زفان کویا افزوده که «نمتک» زعرود بود به تازی و آن میوهای است کوچک و سرخ. 5 شاید تصحیف «ترنک» باشد. در لغت نامه زیر «ترنک» به نقل از فرهنکهای مختلف آمده است که «ترنکه آواز تار به هنگام نواختن ساز است. 6. در زفان گو یانیز: «تاپال: . تاپان نیز گویند».

: دنبهآ سرزن1 که تازی ( کبش گویند (2) و قیل به کسر تاء (3).

: خروگاو جوان. تکل جوانی را گویند که 7) خطش هنوز (5) به (6) تمام ندمیده باشد (7). تویل : پیشانی از افراز (8) سر. تراول2 : برگ گیاه.

پشتهآ گل و جز آن(1) وبلندی و کوه خرد. تمول3 : نشانهآ تیر و آماج و هدف و در بعضی نسخه به جای لام کاف نبشته

است تموک.4 تبال10] : مردکوتاه. تبل (2 کینه. تنبل : مکر و حیله وخاموش(1) و سحر و مرد هیچ کاری و بعضی به جای لام

دال مهمله خوانند تنبد(15].5 تل (616 :لکنهآ زبان وسوخته زبان و گژمژ.

سرای(11) و خانه و کاروان سرای. تهم4 بیهمتا به بزرگی و قامت. تتم (1 تری7 وآن [20] ترشاوه است معروف «2)

: اصل هر چیزی.

: آن بخار که چون0) ابر بود؛ ولیکن بیشتر(2) بر زمین نزدیک(11 بود و

عرب آن را(5) ضباب خوانند و هندوی دهؤنور2 گویند(6]. ترنم(17) آواز نرم از رباب و چنگ و مانند آن و آواز مرغان خوش الحان. تیرم له :مرغی است.3 تان 7 : دهن و به معنی تو و تو را و شما و شما را نیز آید. تاوان [1] : غرامت. تربن4 زمین سخت. ترن گلی(1) است که آن را(17] نسترن نیز گویند [1]. تؤشگان حمام که آنجا آتش سوزند یعنی آتشدان گرمابه و ترشگان به رای

مهمله به جای واو نیز خوانند147].5 تهمتن پادشاه15] و پهلوان و خداوند سپاه گران12) و رستم دستان(1) و صاحب قوت(5). تریان 197] نوعی از[20] سبد21) که از بید بافند.

: غارت کردن و به شتابی رفتن و بر سپاه دشمن و دیه و شهر زدن. تنیدن ] تنسته کردن و پیچیدن. توسن : اسب کرة(7 تند(5) [و] نارام کرده(6) و سرکش. توان10 : قوت وتوانابی. تازیان87] اسبان تازی و مرد شتاب رونده و تازان. ترنیان 97] : همان تریان است و نیز طبقی که آن را آسمان تریان گویند و نوعی از

سبد بید است. تؤبان ازار کشتی گیران 11) کوته یعنی شلواری تنگ و کوته و چابک117]. تفتن : جگرگرم شدن. تافتن(12 سوختن وروشن کردن و شدن و پیچیدن و گردانیدن و بارکشی و تحمل کردن. تنبان : به ضم وفتح تاء12] ازار کشتی گیران کوته(15) و چابک و به جای نون واو

نیز گویند(16). تززفان :ترجمان یعنی بیان کنده و بیان کردن و تزفان178) به غیر رای مهمله نیز

آمده است187]. تکنسین 10 : نام بزرگی از ترکان است. تؤران : نام ولایتی است. تریدن(20) بیرون کشیدن و چکیدن. تزکمان طایفهایاند از ترکان دلیر و بیصورت2]) و چالاک و بدخوی(22] که(23)

بیشتر باجبانی و شبانی کنند(24).

بچهآ تکین خوانند و پیالهآ شراب1 و به کاف پارسی هم گویند(1.

: ده هزار سوار. تن زدن خاموش بودن و بر جای ماندن و قرار کردن (2) و گوشه گرفتن«2).

رودهآ گوسپند وزهدان.

ستد را بازدادن و کین کشیدن[5]. ردامن فرومایه وآلودة معاصی (6]. تراویدن 9 چکانیدن و ترشح کردن و بیرون کشیدن.

:سر باززدن. تحمین (1 به گمان سخن گفتن.

معجمه نیز گویند[2). تگاوا : زمینی که در او آب زود کم شود(5) و جا(16 به جا بماند. تسو(7] چهار جو که به پهنا نهند و به تازی آن را طسوج خوانند.2 تزبو ms060 : جامهآ باریک وسفت. تنو : توانایی.3 تنکو] نام پادشاه خطا وختن. تدکو (8) خط ناتمام دمیده. تاو طاقت197 وتوانایی وقوت(1).

223 ترغده(1 گرفته و ترنجیده و هر مفصلی و عضوی که از دردی حرکت و کار() نتواند

کرد گویند ترعده شده است و بعضی به فتح تاء و سکون راء گویند(]. تووه1 جفت یعنی ضد طاق (7) تؤره :فرزند عزیز (5].2 تریوه راه پشته پشته و قیل به یای پارسی. تنده غنچه که از او برگ بیرون زند(6]. تلوسه26) غلاف کارد و غلاف دانهآ خرما و غلاف تیغ و قیل به واو پارسی و به

فتح نیز گویند و به فتحتین نیز آمده است و این بار3 خرماست 87]. تؤره جانوری است که شب بانگ کند و آن را شغال نیز گویند و قیل به واو

پارسی7]. تله دام که عرب آن را فخ گویند. تندیسه [10] صورت و به یای پارسی هم آمده است17]. تنیده (1] پیچیده و تنسته کرده. تننده 10] : عنکبوت. تزه دندانهٔ‌ کلیدان 1) وغنچهآ درخت[415 تفسه کلفه5 که بر (16] روی مردم برآید 217.

پخته یعنی از این همه خوردی پزند 12) آن را تفشیله گویند (12).2 تلنه3 : حاجت وقیل به فتح تاء وسکون لام. تماخره 12] : سخر. تخله : نعلین وعصا و به خای مفتوح نیز آمده است (5).

: مزدآسیا17] واجرت آسیاراست کردن و به رای187] مهمله197] نیز خوانند[2). تونکه (32]2 گنجینه و بعضی به کاف پارسی خوانند و به غیر هاء نیز آمده است. ترفنده : ترش5 وعورت6 وگزاف(22) و هرزه(22) و به غیر هاء نیز آمده است (22). تفسیله نام جامهای است کسوت زمستانی (2). تافته [26] : پیچیده و گرم شده و روشن شده. ترانه نوعی از ms061 سرود [و] از نواخت(2). تروشه نام میوهای است.7

کنایت کننده گویند تاهی و دوتا را نیز دوتاه گویند (5).2 تهیشه نام شهر فریدون و در بعضی نسخه تهشیه3 کرده است(2. تیره 71] تاریک و باکدورت وضد صاف. توباره : بز نر. ترینه نوعی از طعامها که عرب87) آن را عونسه4 خوانند. تسمه5 چرم خام بی چربو29 چون سیرم. تگزدانه (1 غلاف دانهآ انگور.6 تالواسه : اندوه. تابخانه آن خانه که در دیوارهای او بعضی محل شیشه نهند() تا هرچه بیرون

خانه(12] بود از درون خانه(12] همه121) نماید(15) و روشنایی آفتاب(16]

در176] خانه افتد و گرمابه218. تابه 197] آنچه بر اونان پزند. تلوسه 21] : غم واندوه و تاباک. توره شکال (21» یعنی «22) [آن] که بر دست وپای (12) اسب (17) نهند.

: باطل(1) و ازکارافتاده که به هیچ کار نیاید و فاسد و بد(). تبخاله تبشی که بر روی مردم از تب برآید و بعضی گویند پیسی که بر روی و

گردن برآید و آن را هندوی سیهوه [؟] وسیم2 گویند(2). برنجیده (5) :ترشروی و گرفته روی و شکنجزده روی و پیشانی. تتسته : تار یعنی ضد پود(3.6 تبیره طبل ودمامه(] ودهل. ترزده : قباله وقبض 87] تخمه : اصل ونسل وتبار10]. تن زده خاموش و درخانهنشسته (1). تکرده (1 : کوزة شراب.4 تشی خارپشت که آن را10) روباه ترکی نیز گویند «12). تلی دستافزار52 حجام و سازدان حجام (15). تلنکی : حاجتمند. تنکنای (1] راهی تنگ که میان دو کوه بود و تنگچه.6

227 تگری ترکان ( خدای عزوجل (1) راگویند. تری(3) ترشاوه است که در دیگ اندازند. تؤزی تودری نام گیاهی است که لعل و سپید میباشد (5]. جامهای است گران مایه چنانک مدور و ملمع و معرج تابستانی(). تای طاقه (6] از جامه وکاغذ وتری 77). تالکی :گشنیز دشتی. تردامنی 47) گناه کاری و آلودگی و معیویی.

: مهمانی.2

:خالی. ms062 تیرگی 17 تاریکی به کاف پارسی است و کدورت و ضد صاف. تازی عربی و اسب آنجایی و غارتگری (12].

:وزیر گشتاسب و او نیک منجم بود و بعضی به بای [پارسی خوانند]. جلوچوب : سیخ آهنی و چوبی(12 گوشت بریان کردن16 و بعضی واو آول هم

پارسی خوانند(5. جناب(6] : آستانه. جگرتاب ( : اندوه وعشق وسوز.

ت جقجقات (24 نام آواز. جفت : آلت کشاورزی وضد طاق17]. جمست جوهری است فرومایه و(1) کبود«1 که اندکی 127) به سرخی زند. جرست آواز بر هم سودن دندان و جزآن. جست (13 به معنی ماضی آید یعنی جهید و خلاص یافت ورها شد. جعبوت حشوآ کده یعنی(12) پنبه آکده و به ضم جیم و سکون غین نیز گویند(15)

وگویند(16 به (1 جیم پارسی مفتوح وغین ساکن (18) است (14). جفت21) : نوعی از انگور است.3

: آن «1) پارة گوشت سرخ (1 که بر سر 0 خروس رسته (8) است (12 و آنچه

بر سر ترکها کنند و بر 8) تیزنای طاق و محراب (8] و ایوان و خود

وصل کنند(9) ومانند آن (1) برای زیبای (1). جاوزد3 سپید خار14] و بعضی به زای معجمه خوانند (18. جلوند : چراغ. جند 61] نام شهری است و قیل به جیم پارسی. جساد [17] زعفران. جاوید همیشه وآن جهان. جلد 2187 : چست و چالاک و چابک. جوشید 197] یعنی خشک شد و تفته شد. جکز آگند (20] : امعاء گوسپند به گوشتابه و جگر) پر کرده مییزند(22) و10) آن را عرب

عصیب خوانند و بعضی به جیم پارسی و کاف اول عربی خوانند27)،2

: نام شاعری متقدم. مجزدر (4] : آنچه از پیه و دنبهآ گداخته بماند و قیل به جیم پارسی و زای پارسی.3 جبرور4 : خارپشت که آن را روباه ترکی خوانند (6) [و] عرب آن را قنفذ و هندوی

سیبی5 گویند (1.

: اسب4] بودل) که روی و شکم و(10) دست وپای او همه(11) سپید باشد(12). جوزهر26 عقدة فلک که آن ms063 را رأس خوانند. جویبار : جایی که جویهای بسیار یکجا باشند(1]. جؤریور( : تذرو. جالشگر : مبارز162] و دلیر(1) وقیل187) به جیم پارسی نیز10). جانور201) : هرچه جان دارد. جانوسیار 7 نام کشندهآ داراست. جوذر یعنی (22) جوبه جو.8 جغفر نام مردی بزرگ(10] و زیرک (24) و گیس و(28) به انواع هنر(2) آراسته و نام

صحابهآ رسول علیهالسلام و نام مردی که علی را رضی الله عنه بکشت

[؟] ونام271) مردی کیمیای که زر خالص بدو نسبت کنند.

به غیر حرف پارسی[16 سنگ بالینه3آ هاون و بعضی از چوب میسازند و بعضی رنگ آلایند 10)

و بدان غله کوبند و قیل هاون چویین و سنگی که بدان غله کوبند8). : باز سپید. سازی است مطربان را مثل رباب و طنبور4 وقیل نوعی از هنرها دروضع

تارهای چنگ و رباب و آن بر سه نوع است جفتساز و یکنیم ساز و

سازراست 117]. میوة مشهور است که آن را جوز مغز و جوز پارسی نیز گویند و اهل

هند آن را اخروت5 خوانند. 17) ب: جالشکر [] ب: ندلرد. [3] ب: تدارد 4]ا: شرط. [5] ب: «و.. است» راندرد [6]2: «و- پارسی» را ندلرد [] آ: آلاینده. [8] ب: تعریف به این صورت آمده است: «آنچه در آن غله کوبند و آن از سنک و چوب بود و هندوی آن را اوکهلی6 کویند». (9)] ب: ندارد [10] ب: ندارد.117]آ. سارداست. [12] ب: ندارد [13] ب: این فصل راندارد

دیار بود چون بادنجان بزرگ از تن مردم بروید و بریدن مخاطره بود و به

جیم پارسی نیز خوانند (1. : گوارش که از شکر و عود سازند. : توده(2) و انبار غلهآ پاک کرده() در خرمن و به جیم پارسی هم گویند(5. جادوگر مست و سرکش و ms064 زنبور نیلوفری(1.16 : خرامیدن به اسب سوار و جولان کردن اسب و مبارزت و جنگاوری و

با جیم پارسی نیز خوانند. : چویی بود که بدان بر گردن ستوران جفت و گردنکش بندند و آن را

یوغ) خوانند و هندوی چوسره2 گویند47]. نوعی از اسباب زاید زین و آن رکابپوش است و آن را جناخ3 به خای

آخر نیز خوانند و جناق هم گویند و غاشیه(10).

: شیرزنه یعنی چوبی که بدان جغرات را چک زند و مسکه برآند.

:گروه وفوج.

: نوعی از پوشش. ججؤشک بلبله یعنی کوزة با نول دراز و به فتح جیم نیز گویند (2. ججوسک 11) گویک گریبان یعنی مادة جوزگره (8) و به فتح جیم نیزگویند 17]. جدانک کوزه گردانک11) که دو کوزه یکی بر سرنی بگرداند(1] و دوم به رشته15]

و آن نوعی [12] از بازی «14] است. جپلک (5»2 : به ناشایسته آلوده شده و به جیم پارسی نیز خوانند. جنگلوی : کسی که (16) دست و سر فرود(17) زانو نهاده نشسته 187 را گویند17. جمشاک و جمشک : فرهی و پیش دستی و جنبانی3 و کفش و به لغتی جیم و کاف پارسی

گویند و جمتک4 به تاء نیز آمده است [20].

یکدیگر فراهم آیند و آن را مجاجنگ نیز گویند (12]. جوسنگ ( : سنگی که بدان چیزی آس کنند و بکوبند3 و چیزی برابر وزن جو. : نام پادشاه هند نزدیک سند که واضع دهل شاهی بود(1) و نام پادشاه15

چین.4 : مثل(16) گونی و تنگ(1) که بدان[8] جو19) و ms065 غله و کاه201) و خوید پر

کرده(21) از جایی به جایی22) آرند(23) بر پشت ستور نهاده241) و هاون

غله کوفتن وجوکوب(28).5

کسر جیمین گویند(5] جام(2 نام پسر نوح که بعد از طوفان زنده مانده بود و قیل حام به حای مهمله

صحیح است.3

پیاله. جذراصم7 در تختهآ خاک عدد هشت را گویند و در تحریر عددی که از او هیچ

مخرجی نخیزد چون یازده و جز آن و گویند حسابی که سخت مشکل

است که آن را جز صاحب مجسطی کسی نگشاده است. جمجم له کفش جامگی که7] درویشان پوشند(1] و به جیم پارسی نیز گویند(1]. جم جمشیدشاه و مهتر (12) سلیمان را گویند (1) علیه السلام. جمشید «14)4 شاه که واضع [...] و جز آن (818 بود و او را ضحاک ماران کشت.

انبانچهآ مزین را گویند و جدتین (2»] به دال نیز گویند (2).

جهیدن ورها شدن و به ضم جیم طلب کردن. جهان بان : پادشاه جهان(3). جهانیان : مردمان وخلایق(2). جوزن : ساحر و افسونگر 0] وجادو87]. جوهزیان 7 قومیاند خلاف مذهب که خداوند را جوهر گویند.3 جولان(10] : خاکی که بادش از روی زمین بردارد و دوانیدن و جنبانیدن اسب. جزغان10] طغرای مغلان. جوشن : آهنین«12)؛ نوعی از سلاح پوشیدنی (12). جاوندان(11) و جاودان : همیشه وآن جهان (5). جلبابن(16) : کرفش که آن را اجمود5 خوانند و بعضی چلپاسهء به جیم پارسی گویند

وسین آخر. جالشگران(1 مبارزان که در جنگ اسبان دوانند.

: تذرو.3 جؤجو : پاره پاره و ذره ذره جوبه جو مثله(3 جادو «4) : ساحر. جلو (5) چوب بریان (6). جشینه : آنچه چرم4 رنگ 7] بود. جؤسه کوشک و آنچه بر او برآرند8). جشه :پیمانهآ روغن. ججهؤدانه چربروده و قیل چربرودة بریان کرده 9) و نام درختی است که بار

نمیآرد و علک5 ms066 خوردنی صمغ اوست(1. جزدره آنچه از دنبه و پیه گداخته بماند و بعضی به فتح جیم گویند و به غیر

هاء نیز گویند و بعضی به جیم و زای پارسی گویند 61 جیوه : سیماب.

مانند چتر برآید و آوند شراب و در نسخه به دال نبشته است جلده و به

تشدید لام نیز آمده است (). جنبنده (2] : جانور. جکاشه (22 : خارپشت(2). جکیده (5)1 : جغرات چکزده تا از او مسکه کشند. جمجمه (6]2 : کفش جامگی درویشان. جفاله2 : گلهآ مرغان. جزمه»] : اسب خنگ. جره 47) باز سپید وباز شهین. جبجله 7 : یخ که بر روی جوی [بسته]2 میشود چون مردم بر او بگذرد از خشکی

در آن بیفتد و هیچ حرکت نتواند کرد و پای لخشان میرود و با هر دو جیم

وبابای پارسی بیشتر خوانند و در نسخه به دال نبشته است جبجده.5 جوزینه : لوزینه وشوربای جوز[1]. جفته (0 خمیده و دوتا گشته و کژشده و طاق که در بناها کنند و گونهای از تخت

است و طاق انگور6 و به جیم پارسی نیز آمده است. جزده «12] : اسب خصی و [زرد]1 رنگ بود که آن را به تازی هجین گویند.

گویند و به جیم پارسی نیز گویند. جبه (2) دارویی است که آن را چوک1 گویند. جوانه (] جوانی دیده.2 ججفته سرین مردم 6] و سرین هر چیز(5] و هر دولگد اسب وستور21]. جدکاره راههای مختلف. جؤدره 76] : نام مبارز زنگیان.3 جامه آوندی مانند کوزه که شراب در وی کند و هر آوندی که بود و جام

شراب (8] وپیاله 29. جاودانه () : همیشه. جسته [11] : پای کوب که زغند زند و معلقزن و نوعی از سرود است.4 جندره 126] : شیر.5 جفرسته : ماشوره وبه جیم پارسی و به فتح راء نیز خوانند27.

امثال آن97] [می سازند] که برهمنان(1] و هندوان2217 در زنار میبندند(12)

ونییز(1) خطهایی11) که وقت پرستش(10) بر زمین162) پیش بت میکشند16]

وصفت گیسو و بتکده2187. : جامهآ پشمین وابریشم جوکیان و متکاء و قرطهآ جوکیان و پوشش

ترسایان که هندوی آن را کنتها4 گویند «1). چهارپای مثل اسب و ستور و مانند آن[20]).

غلیواز وقیل به زای عربی 27

گویند و در نسخه به سین مهمله نبشته است17]. چست چالاک و جنبان و تنک1 درگرفته (2). چعبوت «3] پنبه آکده وقیل به جیم عربی. چنگال خوست: مالیده وراه مالیده. چفت خم دیوار() که در عمارت(5) و غیر آن برآرند و خمیده نیز(2]. چکوچ17 سنبهآ تیز کردن آسیا و به جیم آخر پارسی هم خوانند 8. چاچ نام شهری است در ملک بالا (229 که کمان آنجایی مشهور است. چج (1 بدانچه (11) غله افشاند 15 و آن را هندوی حیاج3 گویند(17.

آتش زنه که بعضی چقمق 117 گویند وترکان قولق4 خواند چمخاخ (18

نیز گویند[16].

آواز زخم تیغ به وقت زدن[17].

: آن که آب چشم او همان بر مژگان او«2) خشک شود.1

: دایرهآ جامه و رقص و نوعی از کمان وآلت ریسیدن() ریسمان و آنچه

بگردانند و فلک70].

: شماری که کم از ده باشد و(9] نام شهری است (22 و شمار غیرمعین(2.

یعنی از زمین برداشت. چزغند چراغ و چراغدان و جگرآکده که عرب آن را9] عصیب(1)

گویند[11].3 چمند : اسب کاهل 10) و چابک خوار 126). چکاد پیشانی و سر کوه و میان تارک سر. چغد : کنگرة حصار وپرندهای (1) است شوم (15) که ms068 شبها آواز کند ومردمان

تفال گیرند (6]. چهرزاد16) نام [همای]2 دختر بهمن. چمید : یعنی خرامان شد ). چبید (14 یعنی میل (2) کرد5 و به بای پارسی صحیح آمده است.

خوانند. چور(2) : تذرو و جوزبور (3) با هر دو واو پارسی و جیم عربی نیز تذرو است و

چورپؤر هر سه حرف پارسی همان تذرو است. چقمارا گرز آهنی «4] وعمود []. چغر61] ترسیدن و التفات نمودن() یعنی به گوشهآ چشم نگریستن(1] و غوک7).2 چنگار پنج پایه 101) یعنی (1] سرطان. چهر «12] روی و پیکر. چکندر[212 میوهای است مثل گونگلو؛3 اما بزرگ و سپید و در شاخی بیست و پنج

است، چغندر و چغند4 به غیر راء نیز گویند و قیل گونگلو است 5.17 چنبؤر : قودکش. چیر(15) توانا (6) و دلیر و به یای پارسی بیشتر آمده است(17]. چپدار سرموزه که عربی (18) آن را 197) جزموق گویند 201) و بعضی به نون آخر

گویند چپدان «21). چنار درختی است پنجه دار که بار نیارد (22].

بعضی گویند جانوری است که آن را کهرموره3 گویند 8). جهرهباز7 مشعبد که روی خود چند گونه نماید. چاهیؤز[1] خاری آهنی(1) که بدان دلواز چاه برون کشند و آن را چاه جوی نیز گویند. چنکز(10) نام پادشاه مغولان. چهارمغز(1 : میوهای است که آن را هندوی اکهروت4 گویند و جوز پارسی هم گویند.

ش چخش باد (1 غر که در (2) گلوی مردم مانند کدو از گوشت(2 پدید (10 آیدا(5] و

قیل به جیم عربی (6. چاؤؤش نقیب که پیش سلطان، وقت بار، ms069 بانگ کند7]. چهاربالش 287 مسند و تخت و چهار عناصر و چهار حد عالم. چالش :خرامیدن با ناز و رفتار اسب و جولان کردن اسب و جنگ کردن و

بعضی به جیم عربی خوانند90)

آنچه بدان جغرات زنند و آن را شیرزنه گویند [210. چپاغ نوعی از ماهیهاست (11].1 چزغ شکره است که عرب آن را صقر خوانند.

حرف القاف [1] چارطاق : نام خیمه است. چقماق وچقمق : آتشزنه. چقاچق زخم تیر و تیغ که پیاپی بر تن رسد.

ک [13]

اهل هند مثرة1 گویند(2) و بعضی گویند چککاول2 است(5) و به واو

پارسی نیز خوانند (6) چزی10 : آواز زخم تیغ وسلاحی که آن را چکر3 گویند. چزی(4) ریم جامه و ریم تن و مانند آن. چکاچک و چاکاچای(1) و چکاچای : آواز زخم تیغ و تیر (1) که به وقت زدن (1) بر تن مردم2127

پیاپی رسد. چلوی : رسنی که بر() گردن اسبان 12) بندند و به جیم عربی نیز خوانند (15).4 چمشاک و چمشک(4): کفش وفرهی و جنبانی.5 چمتک(17] : فرهی و پیشدستی و جنبانی.6

: منقار مرغ. چیزک17] چیزک 110: خارپشت.8 چروک نانی که فرود بهت9 پایچه نهند. چڑی(20] خارپشت که عرب آن را قنفذ خوانند. چلای «102 خبزدوک (2) [و] گوی گردانک 10) که آن را در عرب (24] جعل گویند[28)

و در هند کیروره11 گویند266).

247 چلک (2 وقیل چکک به دو کاف مرغی1 است خرد و دوک ابریشم «2)

درخت خربزه و بعضی به جیم عربی گویند.

پرندهای است که سینهآ بلند دارد. چلک (5) دوال2 ابریشم و کفچهآ دیگزن(6] و قیل به سکون لام کفچهآ دیگزن و

به فتح لام دوال ابریشم و بعضی به کسر جیم گویند (7). چک287 قباله و بیع نامهآ خانه که آن را عرب صک خوانند 7]. چزیک چیزی از غلوطه پرسیدنی که عرب آن را لغز و ابده خوانند و لاغ (10 که

اهل هند آن را ms070 پهیلی3 گویند1).

:به معنی چنانک. چیچک گل که در گلستان باشد 212. چپلک : کسی که دست و سر فرود زانو نهد و بنشیند 211 و به ناشایسته

آلوده شده (15) و بعضی به جیم عربی گفتهاند (5.16 چچک(1 رخساره و خال و گل که عرب آن را وزد خوانند. چکاوک «18] : پرندهای است آبی که آن را117) سرخاب گویند (2) و نام 2) ساز مطربان

مثل چنگ و چکاو به غیر کاف دوم نیز آمده است«22). چکوی همان سرخاب است و نیز گیاهی است(23].

: چست( و چالاک و جنبان و سختیکش و جلد و تازیانه. چالای جنبان وجلد(2). چشمک() غمزه واشارت به چشم. چکوک( : گیاهی است. چفشاگ (8) : فرهی و پیشدستی و جنبانی2 وکفش و به لغتی به جیم و کاف عربی

گویند و چمشک و چمتک هم گویند. چنگ نوعی از مزامیر و دست مردم و چنگل پرندگان و به معنی اعتصام نیز

آمده است 21]. چرنگ« : آواز هر چیز.

249 چرغول زبان بره و آن دارویی است مشهور (.1 چشم آغیل : به گوشهآ چشم نگریستن به خشم(2) و بعضی به یای پارسی خوانند(2.

خرام(2] با ناز و به معنی امر نیز آید(5). چشم بنام :تعویذ دفع چشم زخم(26. چرم4 پوست حیوان وزه کمان. چرغون نام دارویی است که آن را4) زبان بره نیز گویند] و به لام آخر نیز آمده

است[10].3 چپدان [11) سرموزه و به رای مهمله نیز آمده است. چوبلین4 : آنچه بدان پنبه و(2] دانهآ پنبه () کشند 14) و به جیم عربی هم گویند(18. چربیدن غالب شدن (16] وفره172] آمدن وزبان بره «18].5 چونان 197] به معنی چنان. چخیدن [20] بحث وگفت وگو کردن. چمان خرامان با ناز [21).

: باغ وراه در میان باغ که از هر دو جانب شاخهای درختان بر فرود آمده

باشند و سایه انداخته و گلستان(22. چخین : ریمگین. چمیدن : خرامیدن به ناز(2. چنستان : لغز و معما ولاغ(). ججندن (8) وچنیندن4: میل کردن10. چگن 10 : کشیده کرده و زردوزی کرده و ms071 به زیادت یاء چگین نیز آمده است. چوپان گلهبان اسبان و چهارپایان97) و شبان و نگهبان(1] چین : شکنج پیشانی و شکنج روی و اندام و نام17] شهری و ولایتی و چیننده

گل وجز آن10. چیدن() برداشتن و برکردن چیزی به دست از زمین. چنزو خارپشت و چیزبو2 نیز گویند 16 که عرب آن را قنفذ خوانند و قیل هر

چهار حرف پارسی (10. چشم آرو : آنچه در باغ وکشت(16 و بر بام برای دفع چشم زخم بنا[17] کنند. چغو »8 : نوعی از پوشش غازیان روز جنگ.3

به معنی زیرا که.

: دلاور وغالب وشوخ 1). چمانه : نیم (16) کدوی خالی و(1) خشک کرده (18) که بدو(19) شراب (2) خورند

وپیاله. چمنده «2] : به ناز خرامنده. چرونده چاره جوی و دونده. چغزواره (22] گیاهی است که همیشه(22) در «2) آب روید25) و در پای آشناور بیاویزدا2)

وزنگ آب [27) و هندوی آن را سوال3 گویند 287]. چارپاره :چهار قطعه چوب که زنگیان به دو دست زنند و بر آواز آن رقصی

کتند[29].

: جدایی از چیزی و(1) تدبیر.

: نوعی از «) ساز مطربان مثل رباب خرد (3) که به کمانچه بنوازند(2). چزده : پوست. چفریده : ترسیده (5). چراغله : شبتاب (6]کرم76]. چراغواره و چراغ بایه (5) : آنچه (1) مثل طاق که (1) در وی (1) چراغ نهند. چزدره(12] آنچه از پیه گداخته و دنبهآ گداخته بماند و قیل به غیر حرف پارسی.1 چیجله : سخت[12) لشن که 17) به مجرد پای نهادن (1) بلغزد. چفرسته (16] : ماشوره یعنی پهونکنی(221 وقیل به جیم عربی است (8) و به 19 فتح

رای مهمله(20). چارتاره نوعی از ساز(2) مطربان مثل 22) رباب. چشم بد نامه(2) : تعویذ دفع چشمزخم. چم چزغه «2) تازیانه.

مروارید و جوهر (5) درفشنده (16) و آبدار و به واو پارسی نیز خوانند.

گرداب3 و زمینی که چون در وی پای نهند فرودتر رود و عرب وحل

گویند وهندوی دلدل4 11].

: گیاهی است خوردنی ترش مزه که به تازی بقلة الحمقاء گویند واهل

هند لونگ (528 خوانند 17].

دیو ستنبه که مردم را11) در خواب فرو(11] گیرد و بعضی به سکون فاء و

جیم پارسی گویند و قیل به فتح خاء و جیم عربی (12) گرانی خواب

است که آن را کابوس نیز خوانند [12].6

255 خودخروچ : تاج خروس.

: نفع وناز وطرب. خؤچ تاج خروس و گوسپندسواری کودکان که آن را هندوی ایرکه1 کویند(2. خروچ (3) : خروس. خراج (4] آنچه اهل قصبه پادشاه را هر سال خدمتی دهد و غالب بر مغلوب نهد

وآن را ساو(8) و دخل و خبره نیز خوانند و این لغت عربی است. خلج(2 گروهی از ترکان اصل و ولایت. خچچ( :جانوری است. خزداد : نام ماه پارسیان و آن مدت ماندن(8) آفتاب در برج1) جوزاست وهفتم

روز3 از ماه نیز [10]. خرد 1 گل توده کرده و خره بها4 نیز گویند126]. خاد : غلیواز. خزند [513 گیاهی است مانند اشنان 19]. خوند (65 به معنی تند است و گویند تندخوند، ترتومرت، تارومار همه به یک

: کشتزار جو.

: دوازدهم روز از ماه.1 خزسند : قانع و آن که(2) همیشه خوش() باشد. خرد ms073 : عقل ودانش ). خردمید (8] : عاقل ودانا. خد [6] : رخساره. خود : بیضهآ مرغ2 و ترک که وقت جنگ بر سر نهند(2. خوزد لا : خورش. خانغرد 7] خانهآ تابستانی (1] خان غرده مثل «1). خط بعداد (1) : خطی است که از رو بر سر پیاله میکشند و بر سر پیاله (12 کی خسرو

همان بود. خیرهخند 10 هر خندگی و به غصه و سخر خندیدن. خشیشار3 مرغکی است تیرهگونآبی سرسپید و بزرگ و بعضی شین دوم مهمله 15)

خوانند و بعضی خشنشار به نون خوانند (16]. خنیور(17)2 : قیامت5 ومزارع.6

سفالین و آبگینه و جز آن1 و به واو پارسی نیز خوانند (1). خواربار [3) آنچه بخورند(2) و گندم و نام خطهای است نزدیک ری.2 خوار (9] آنچه بدان روزگار بگذرانند و نام کوشک بهرام3 و مزه. ختار پاک کردن کشت و باغ از گیاههای خودروی.

گل وطین(] و تودة گل وگل سخت تر(1) وعامه 8]) به زیادت هاء خره

نیز (9) گویند. خستر جانور (1) خزنده و اقرارکننده4 وقیل به واو آخر است(1). خزر نام ولایتی است در کرانهآ دریا از آن ترکان و قندز آنجا خیزد(12) و(1) آن

را (14] خزران (15] نیز گویند (16. خوش گوار شیرین وزودهضم (17). خرده گیر عیبگیر و نکته گیر. خیزگیر و خیزهگیر (18]: بازیای است در ملک بالا.5 خیره سر (19) : بسیارگوی. خنجیر بوی چربی که وقت سیخ پختن میآید و دود آن[22. ختنبر مرد لافی که مفلس باشد و به تونگری لافد [2].

: مطبخی ونان یز(). خواستار : خواهنده«2) و طالب چیزی(7). خریر(8] : گیاهی است.1 خشکار : نان ریزه و در اصل خشک آردبود؛ دال از خشک آرد حذف شده استا16. خور آفتاب وخورش و خورنده27. خاگسار :خوار و گردآلوده (8] و آن که او را جز در صف نعال جای نبود (9). خشکامار آن علت که بدان شکم بزرگ شود و هرچند که آب خورد تشنهتر شود و(10]

سیر نگردد و آن را عرب استسقا2 خوانند و هندوی ms074 جلندهر3 گویند17). خوار : حقیر واندکمایه(12) وفرومایه وذلیل (13) وخورنده 17). خارخار چیزی در دل خلیدن (1] [و] خلجان (16]. خنیاگر مطرب وستاینده به سرود 11. خنجر187. : دشنه. خیبر 17] نام قلعهای که علی فتح کرده(20) بود. خیرخیر : مکدر و مکابره وزور زور[2). خاور : مشرق و بعضی 220] مغرب را نیز 22) گویند. خیارجنبر[2] دارویی است و آن بار درختی دشتی است که هندوی آن را کرماله4 گویند.5

نسبت کنند و خوزستان نیز گویند(2). خریواز «3)2 : شپرک. خز«] جامهآ ابریشم گران مایه. خربیواز و خربوز(5): پرندهای است بی پر که اهل هند آن را گادل3 خوانند و قیل (2] همان«1

شپرک است (4). خرخیز نام ولایت 9) ترکان و بعضی گویند به رای مهمله است(1]. خانه خیز 17] آنچه از خانه خیزد و در بسیار خانه باشد و آنچه در خانه توان ساخت. خشنواز «1] نام والی هیاطله وهیاطله نام شهری است(1). خیز کوه4 آب یعنی 14] موج آب و خیزنده [5). خزگواز چوبدستی (16) که بدان گاو(17) و خر رانند و آن را غبازه نیز گویند و

گوازخر هم گویند 18]. خرز197] نام شهری است.5 7»آ: «ملک با واو». [2] ب: تعریف به این صورت آمده است: «نام شهری است که بنات و خوبان آنجایی مشهورند».36] ب: خریواز؛ با «خربیواز» با هم سرمدخل شدهاند. [4] ب: ندارد. [5] ب: ندارد. [6] آ: «پرنده... قیل» را تدارد. 71] ب: ندارد. [8] ب: ندارد. [9] ب: «ولایتی است». [10] ب: «ترکان... است» را ندارد. [11] ب: ندارد. [12] ب: خوش نواز. [13) ب: «و... است» را ندارد. [14] آ: «کوه آب یعنی» را ندارد. [15] ب: «آب و خیزنده» را ندارد. [16] ب: «جوسهآ دستی». [17] ب: ندارد. [18] ب: «و آن... کویند» را ندارد. [19] آ: ندارد. [20] آ: ندارد. 1. نک: حاشیهآ مدخل «آلو» در همین فرهنگ. 2. به این صورت در فرهنکها دیده نشد (نک: «خربیواز» در همین فرهنگ). 4. در شرفنامه: «کوههآ آب». برو لم مهله ) لاه ا وله ل لل3.6 5. این کلمه در حدود ms075 العالم ومعجم البلدان نیامده است وظالهرأتصحیف خزرباید باشد (معین، ص 732)،

است.1 خسیس « : ناکس و سبکسار. خس : ریزهآ کاه و چوب که خرد(] شده (5) و به هم آمیخته باشد و خاشاک (6) و

مرد کوهی2 و مرد سبکسار8) و ناکس 8] راگویند (9]. خرس (1 : درندهای است معروف [و] سیاه با مویهای بسیار و دراز. خراس7 : آسیایی که گاو و خر بگرداند. خرهکس (1] : مبارک. خروس11 مرغ ماکیان نر. خلالوش : غلبه ومشغله وغلغله 17]. خراش نابه کار و خراشیدن به ناخن و انداختن یعنی سقط (5). خروش : فریاد با(6] گریه وشورش(1) مردم دون 2187. خیش جامهآ کتان پنبه آکدة(20) بافته. خمجش ( علت غر که در گلوی مردم پیدا شود مثل بادنجان و آن بیشتر خلق

فرغانه را باشد و به تقدیم جیم نیز آمده است [22].

همان سرموزه (5] است21]. خفاش 77) : شپرک. خوش مادرزن و مادر شوهر و خوشی و خشکی. خواجهتاش : همسر وهم خیل وهم خواجه ول8) بار یک خانه و خداوند خانه17). خیل تاش (10] : بار یک خیل1 وهمسر وهم خیل. خندهخریش (] سخر وفسوس. خیره کش 121]

(212: شوخ چشم وضعیفکش. خلیش (13) : خلاب ووحل. خامش وخموش141]:خاموش وساکت بودن. خارکش [15] : هیزم کش. خویش (1 :قریب. خون سیاوش گیاهی1) است سرخ رنگ (18 که بدان جامه را1 رنگ (:2] کنند (2) و

آن را دار پرنیان نیز گویند و عرب آن را بقم گویند (22) و شراب سرخ و

سرخی وروشنی صبح (23]. خارش (22) خراشیدن به ناخن و جز آن.

ک خبی(4] : فشردن گلووتاسه. خنجک و خنبک(36: به فتح و کسر خاء خارخسک و سیاهدانه که آن را حبة الخضراء و

بطم217 و خرنوب و خروب گویند و نوعی از پوششهای درشت5 و

خنجک ms076 غلهای است که آن را کلهتی6 گویند 40]. خزسک (8) بازیای است که کودکان بازند و آن را هندوی هوبزی [؟] گویند. خشتک (10 : سوزهآ جامه. خلشک (1 : کوزة رنگ کرده که دوشیزگان خلخ(12) کنند و گل ناپختهآ

رنگ کرده[13].

نوعی از پوشش درشت4 و سنگشکن که آن را کلتهی5 گوید و قیل

گیاهی است که اهل هند آن را بهتل6 و گوبهی7 خوانند و به شیرآوران

دهند (3). خشوی حرام زاده و خشتوک8 هم گویند(]. خبای (8] شبگاه گوسپندان با چهار دیواری که سرش گشاده باشد و به بای پارسی

نیز آمده است [6]. خورمک7 مهرهای87] است9] که از(1) بهر دفع چشمزخم بر گردن کودکی) بندند. خنک (12] سرد نفس زدن و خوشی و خویی باد گفتن یعنی طویی لک ای خوشی

باد مر تورا وخویی باد مر تورا 21). خیک : نان بزرگ. خسری 10] کوهان موی.9 خمی [15] : آواز و بانگ و 61] دست بر دست (1) زدن و دف دراز درویشان (18].

چو بکی که زیر تارهای رباب و بربط و طنبور و عود نهند و خر را نیز

گویند (). خزکوشی زبان بره و آن گیاهی است که اطلاق شکم را بازدارد (3). خاشای : ریزههای کاه و جعر و خاکی (2) بههم آمیخته (5]. خایسک (2] پتک 1] که بدان آهنگران آهن کوبند و زرگران زر و نقره کوبند و آن را

عرب مطرقه خوانند و پتک خرد که بدان از یک سوی او میخ استوار

کنند و از دیگر سوی میخ نعل اسب بکشند و آن بر ترکشبندان

باشدل38 خدوی : خجل وشرمنده. خبردوی : کرم سرگینغلتانک( که عرب آن را جعل خوانند و دیلمک4 نیز گویند(21. خشک(1] بی نعمت و بیطاقت و مجرد و ضد تر. خاکنمک نام بازی ای است.

مشک بزرگ و شرابدان خماران که شراب در وی کرده ms077 به جاها برند[12]

که آن را هندوی پکهال5 گویند [13.

میسازند و آن کلک نیز نیک استوار و خوب میباشد (12 خارج آهنگ () آواز بیساز و بی پرده و درشت و زشت. خثل له) نام ولایتی است و آن را ختلان نیز گویند. خول (9)1 دراج سپید که آن را کبک انجیر گویند و خول به ضم خاء و سکون واو

نیز گویند و بعضی گویند جانوری مانند عصفور است که به تازی آن را

صفرد خوانند و قیل به ضم خاء و واو پارسی است؛ اما بیشتر به

فتحتین2 خوانند(10). خل (1] نیش و خار وخلنده وخلیدن. خرغول گیاهی است که آن را(1) زبان بره نیز گویند و در بعضی نسخه چرغول3

به جای خاء جیم پارسی نیز آمده است(13. خرچال 10] پرندهآ آبی است که آن را سرخاب خوانند.

: کزو(1 ضد راست است(2) و کژپای (3). خال (7] : نقطهآ سیاه ودرویش1 و پارسایان2 وبرادر مادر ونهال(5)3 خلخال(12 خال21): پایورنجن. خیم : خوی وطبع وجراحت و ریزش4 شکنبه() ورودگانی.

: جراحت.

به فتح خاء خرپشته و خستگی6 و ایوان و حلقه و شکن و دو تو و

کندی7 و خم به کسر خاء ریم چشم و اندام و خم به ضم خاء آوند

بزرگ که در او شراب اندازند و سرکه اندازند و هر چیزی در وی کنند87).

کمند و چرم نادباغتداده و هرچه97] ناپخته101) باشد1) و شراب انگوری

ومردم بیتجربه125). خلم (1 : آب بینی که ستبربود. خورم : خوش وشاد117. خرام : رفتار با ناز.

سیوم روز از ماه و بعضی گویند هژدهم روز ms078 از ماه مذکور و آن روز جشن

مغان است و گویند خزان مدت بودن آفتاب در سه برج است میزان و

عقرب وقوس و آن مدت سه ماه است و آن هنگام برگریز است(2). خورخجیون (3) نام دیوی است از زمره1 شیاطین و قیل به کسر خای ثانی (). خوش دامن «5) خشویعنی مادر زن و مادر شوی. خون سیاوشان چوبی است که بدان جامه سرخ (6) رنگ کنند و آن را دار پرنیان نیز

گویند و عرب آن را 77] بقم خوانند (8] و اهل هند منجهیته3 خوانند 9]. خوب کلان نام دارویی است ای بذرالحیة17]3 خوان «1] : خوانچه. خرزین (12) مقامی بلند از چوب سازند و بر آن زین نگاه دارند. خفقان (13] حرکت دل و زحمتی است که از خون فاسد حادث شود و دل در

حرکت آید. خستن (11] مجروح کردن. خنشان (15] میمون و مبارک و بعضی به فتح خاء و سکون نون گویند و قیل به کسر

خاء وسکون نون (4.6

: برجستن.

:تودةآ غلهآ مالیده.2 خیزران : نام درختی است که از آن دست کلندران راست کنند3 و تازیانه و آن

سرخ بید4 است و عوام آن را بیت5 گویند و نام ولایتی است(2). خزران(1) نام ولایتی است در کنارهآ دریا (4) و نام چوی است که عوام آن را بیت6

خوانند (8]. خسیدن خاییدن وفروبردن پی(26. خسان [] مردمان کمینه و سبکسار.

: ترکردن وتر شدن.

: ترکردن. خارستان(1] زمینی که در او درختان خاردار باشد. خویشاوندان (1): قرابتان. خزدبین (1 : دانا وباریکبین و مدقق[12) خیروان : نام14) قصبهآ شیروان8] که مولد خاقانی است؛ لقب کرده است به آن[16].7

:فریاد و شور کردن با گریه. خرامیدن (5] به ناز رفتن. خوالستان : دوات [6].

جامهآ درشت و پشمینه و پوستین درشت وزشت و سخت.

جامهآ کهنه و پوده و ریمگین. خماهن مهرهای97) است از سنگ(1] سیاه که از وی نگینی کنند و ms079 در بعضی

اندک(11) به (12) سرخی نیز2) میزند 12 و آوند کفش دوزان (15].1 خان : کاروان سرای و مهمانسرای16) وخانهآ زنبوران(1) و مرتبهآ اوسط18) ازل19)

ملوک[20]. خاندان (21) خیل خانه. خاقان (22] : پادشاه چین. خوزستان :نام ولایتی است که خوبان آنجایی مشهورند و شکر آنجا معروف

است[23]. خفتان : نام(2) سلاحی است پوشیدنی که روز جنگ پوشند و سلاح رستم (29. خاوران نام ولایتی است در زمین مغرب (26). خاتون 27] ..2 خثلان 287] : نام ولایتی است. ختن 20 نام ولایتی است در ترکستان و آنجا مشک خیزد.

1)خداوند ومهربان و پادشاه.

: دنبالهآ کشتی و تنهآ درخت بیت.1 خلتبان (3)2 :احمق وخرطبع وزن طبع. خش دامن «1 : خشوی یعنی مادرزن و و خوش نیز. خشینان (8)3 : مرغی است بزرگ هیکل. خارکن (12 : نام نواست. خسن (1 آنچه به جهت طاق بستن بدارند. خستو (4) : مقر 9) و جانور(1) خزنده5 خدو(1 اثر چیزی از مزه.6 ختو(1] : شاخ افعی یا ماهی که آن را ماهی وال گویند. خیو«1 لعاب وخلم بینی یعنی آب ستبر که از بینی میرود. خگاو7 : نام زمین (12) است. خو : یک مشت (1] از آب و غله و جز آن11) و گیاه خودروی که از کشت

دور کنند و این را به ضم خاء نیز گویند16).

خاء نیز (5) خوانند. طبع و منش(6) وانس وعادت و گیاه خودروی که از کشت دور کنند6). نام گلی است زرد و قیل گل کنیر1 است. خسرو پادشاه و نام پادشاهی است(]. خشو(10] : خرما. خشمارو«1 : آنچه بر بام نهند بهر دفع چشمزخم و این بیشتر به جیم پارسی

خوانند.2 خشتک ازار و زیرکش ازار و زیرکش جامهآ پوشیدنی یعنی خشتک که

عامه(13] سوزه و کوزه گویند(14].3 خلم یعنی آب بینی و(15) هرزه و کمشده(16] و چویی(1) که بدان سفینه

رانند8) و دردی 19) که (20) ناگهان خیزد از بندگاه تن مردم (2) و خلیدن

وقیل به غیر تشدید لام 227). :میخانه. ms080 خلم که از بینی بیرون آید و خلنده.

پوشند و مویهای آویخته باشد و در بعضی نسخ به سین مهمله آمده

است2.136 خشته مفلس وبیبرگ وقیل به کسر خاء(2). :فشردن گلو و تاسه و تالواسه. : گل سرشته. خرده عیب و نکته و شرارة آتش و تفسیر زند که آن را پازند3 نیز (5] گویند(6) و

ریزهآ هر چیزی() و باریکی نکته 8). سنگ سخت و نوعی از پشمینه و خارا یعنی جامهآ ابریشمی صاحبی و

عتابی(9]. گل که عرب آن را طین خوانند و خر 10) به غیر هاء نیز گویند (11). خاشه : ریزههای سرگین و کاه و مثل آن بههم آمیخته که آن را (12) خاشاک

گویند(13]. خزفه سبزی ای6 است ترش که آن را پرپهن گویند و «15] عرب آن را (16] بقلة

الحمقاء[1] گویند (18] وهندوی (19) لونیه 201]4 خوانند (2).

گیاه خودروی و گویند خشاره کرد (2].1 خرؤه (3) خروس و جمله وحشی و خره به غیر واو نیز گویند []. خشینه (15 :سپیدرنگ مرغی است که وقت بهار به باغها نشیند (2.2 خوچه تاج خروس و بعضی به واو پارسی خوانند (7). خسته خزندگان3 وزخمخورده و تخم درخت87. خروهه(9] مرغی که بر دام (1] بندند تا مرغان بر او جمع آیند که آن را به تازی

ملواح خوانند(211. خفه : سرفه وفشردن گلو[12]. خیزیده (13) نام بازیای است که میبازند و این را دؤداله و دودوله2 نیز گویند و

خاکنمک12) و کؤهامؤی نیز خوانند و بعضی به جای یاء نون گویند

خیزنده (15].

دانا در کار سرود و خوبگوی (16] و به (17) سرود ستوده و مرد 0)

مشهور و معروف 197] و پسندیده.5 خبوه (20] محکم و استوار و خبوک به کاف آخر نیز گویند و قیل خبره به کسر خاء

و به جای واو به رای مهمله استوار است [21].

: عیب ونکته. خواسته «1] : مال ومطلوب.

: خون که آب گردد و اشک خونین. خواجه(12) : وزیر وخداوند. خوره(14] : علتی است. خقده (5] : کژشده. خذره (16 : پارة آتش که آن را شراره و شرر خوانند. خیره شوخ و بیباک و سرکش چنان که گویند خیرهسری یعنی سرکشی178] و

بیشرمی و بیباکی و تاریک و ریم(18) و آشکارا کردن چیزی و سست

شدن و حیران و در خواب شدن اعضا و تندی3 (19]. خززه آلت لاشه و مرد و هر آلتی دراز (2].

: خواهرزن. خزنده [22] نام جانوری است ز حشرات که در زمین مسکن دارد. خرخشه جنگ (23) و خصومت و مجادلهآ «22] لایعنی.

است که به ختنه دور کنند ( خرئده بنده و کنیزک بچه و دختر نارسیده که به بها بستانند (5]. خودکامه 166 خود مراد و خودخواه. خرابه جویی که از او آب بازگیرند و ورغش بندند آن گاه از بن2 او خوارخوار

همی پالاید و خورابه به واو نیز آمده است7). خودخروه تاج خروس و گلی است 8] که آن را بوستان افروز خوانند. خدیمه3 نام پادشاهی است97] که او را خدیمه آبرش خوانند[1). خفیده مشهور ومعروف و پسندیده.4 خوالسته :دوات 17]. خرمهره جرس بزرگ و بوق و مهره کمینه که در گلوی خر بندند و مهرة سپید

دریایی که به دمیدن آواز بلند برآید و آن را وقت جنگ نیز میدمند و

بیشتر بر جوکیان باشد و آن را هندوی...() گویند121). خایگینه :خایهآ ریز. خفته [14] :خمیده. خفاجه

: خرمگاه(1. خربنده آن که تیمارداری () خربه جمیع باب(3) کند. خیشخانه [2] : خانه که (8) از جامهآ خیش (سازند تا سرد شود(7). خروه(4] خروس که عرب آن را دیک خوانند. خبیره (] و خبیوه: جمع حساب و تودة ریگ؛ هر دولغت (1 با یای ms082 پارسی است217. خبیره ( و خبیوه خاتوله : دویی1 ودغانی و مکر وفریب وعشوه(1) و دغاباز(13). خاده چویی 0 که بر آن جاروب بندند (15) و (16) دیوار 177) و سقف (18] و

خانه197] بدان 207] پاک کنند. خرزفره : درختی است که از خوردن آن خر بمیرد و عرب آن را دفل خوانند 217)

[و] هندوی آن را کنیر2 گویند (22). خنبه : صفه وطاق (22). خوارمایه[24] اندکمایه و خوار و حقیر. خایه : بیضه. خانقاه (25] عبادت جای. خریزه (2 : بکر.3 خامه

277 خوی خود (1) آهنی که در جنگ پوشند () که عرب آن را مغفر گویند (3. خوالی دود آتش و دود آب1 و بخار که از جایهای عفن برآید(4] و مطبخی. خوی (1 : نام شهر است خرد. خی 67]2 نام محلتی است در سپاهان. خیره سری77 شوخی و سرکشی و بیباکی و بیشرمی. خسروانی نام نوایی(5) است مسجع19 وضع کردة باربد مطرب(1) خسرو پرویز17). خشی : سپیدرنگ [12].3 خدای (13] اسم پارسی تعالی و فرمان فرمای و پادشاه و صاحب خداوندی. خودروی نام گلی است و نام گیاهی است و آنچه در کشت و باغ ناکاشته روید و

دور کنندش [14]. خهی1 پستدیدن وستودن و به معنی زهی. خانی حوض خرد و چاه مربع وژرف و چاه مدور نیز و چشمه71]. خارای عتایی16] خارای عتابی[1] جامهای است مخطط قیمتی. ختلی 7 فریبنده و اسب ختلانی. خانه خدای 14] خداوند خانه. خوی21 : طبع (2) وسرشت«22) خاصیت وعادت وانس وعرق 10). خزری221) آن که از شهر خزران باشد و خزرانی نیز گویند. خرگهی(25 :خرمگاهی.

نیز(2. دندا[3] : مکر باشد.2

: حصار شاور. دیؤیا : عنکبوت و تننده(5) را گویند(6.

: خشم آلوده. دارا : دارندهآ همه (] و نام پادشاه (9) ایران[10] که در حرب سکندر کشته شد(211. دریزا (5 عیب و بعضی به زای پارسی خوانند. دهکیا دهقان و بزرگ12] دیه و خوط127] و آن که کمتر از رای بود(6.25 دییا [16] جامهآ ابریشمی که عرب آن را حریر خوانند. ms083 دیرمینا () نام بتخانهای است عجیب وآسمان.7

: بهیمه18 و حیوانی(1] شیرور(20] و آنچه دوشیده باشد(21) و شیرة خرمای

پخته(22).

امر است (2). دؤلاب(3) چرخ که بدان آب از چاه کشند و چرخ جولاهه و بکماهل [؟] آب. داب عادت و پیوسته کاری کردن و رنج دیدن و() پیدا کردن کر و فر.2 دخت [5] :دختر. دست چهار بالش و پیشگاه و اندازه و مایه و فیروزی3 مقام و یک بار باختن

قماربازی و فرهی و فیروزی و توانایی و یک قبا و سه تیر و صدر و

جنبش وسبقت[6]. دوتخحت6] نوعی از سریر است که بیشتر پادشاهان دارند و بر آن دو آدمی خسپند. دارات [8]) : بزرگی. درشت 0] : سخت و ناهموار. دشت(210 بیابان وصحرا. درست«1] : تنگهآ (1] زر. دهشت [12] : بیم وترس. دزبایست : حاجت. دیوسپست گیاهی است که عرب «1] آن را حندقوق (18 و ذرق (12 خوانند. دیودولت دشمن و176] دولت عاریتی187] و مدبر 1].

: گیاهی است.

جانوری است معروف. داج : سیاهی27 و تاریکی(7]) شب(5]. دزژهوج : بیتالمقدس را گویند(16. دواج7] : تخت2 وجامهآ شاهان. دیوکؤرج (4][؟]: دیگ. دیوکورج دیوکلوج1 : بچهآ مردم که دیو بدل کرده باشد و به واو دوم و جیم پارسی نیز گویند(10). دیواج گیاهی است ترش که برای موشان استعمال کنند. دزج در آنچه زرینه نهند «12] و درجک نیز گویند [13). درج( خط نقش آمیز و نام مقامی است بالای نه فلک و نبشتن. دوخ(19 لخ که بچگان در شب برات سوزند و قیل گیاهی است که در آب روید

و از او بوریا بافند و عرب آن را حصیر گویند و اهل [هند] پتیره4 خوانند

و به غیر واودخ نیز آمده است(216. دزواخ آن که از بیماری به شده و خاسته171) باشد و [به] درستی18] [رسیده]5

که(19] عرب آن را[20) غلظه6 خوانند(21].

: خرابه(1) و زمینی2) سنگستان و ناهموار2) و خارستان و ms084 چراکاه. دند ابله و بی باک مردم(2) و خودکام(5) و نام گیاهی است و آواز دهل(2. دیوند :نام دارویی است. درند شکل وسان72 وساز4). درد شراب انگوری9] و شرابی(1] که در(1] ته خم و صراحی(1) باشد(1) و

شراب آخر دور و تیرهرنگ21]. درخورد (5] زیبا ولایق و به غیر دال نیز آمده است. دد وحوش(16] بیابانی درنده و بهایم(1). دژآباد 187] :خشم آلوده 187). دماوند (20) نام کوهی است که چاه هاروت و ماروت در آن کوه است1 و قیل نام

ولایتی. دمید 217] یعنی از زمین تخم رست و از شاخ گل شگفت. دؤ شاد (22) : آفتاب وماهتاب. دند (23] : آواز دهل. دند دند 246] : نام آواز دست. دؤد (25] : کرم وزاغ. داشاد عطا وبخشش (26) وعدل وانصاف(17).

گویند (2) ونام شهری است. دیویاد : گردباد. دستبرد (3) : چابکدستی و فرهی(12) وقوت وقدرت. دست بند (5) : مراقبه و دست بستن به ادب بر ناف و دست گرفتن و قید و گرفتار. دعد (6] : نام معشوق رباب. دیویید : جمشیدشاه را گویند[). درؤد آفرین، دعا ودرودن کشت و زرع. داد1] : انصاف وعدل ودهشت. داشتر[10] : تنور خشت و گویند داش به غیر تاء وراء صحیح است.3 دادر : برادر (1 ودادگر (2).

یاری دهنده و دست گیر. دار و گیر : فرمان دهی وسیاست1) وامر ونهی وکر وفر وعظمت (15). دادار خدای را گویند یعنی دهندهآ داد[16]. دوار17] نام زحمتی است که همیشه سر بگردد و آن را دوران سر گویند. ده وگیر187 : دادن وستدن و گذاشتن و هزاهز و فرماندهی و گرفتن 1]. دیر (20] معبد ترسایان.

:دایه.1

:بادی که از جانب غرب (7) آید. درخور (5 : لایق وزیبا20). دروگر !7 مختصر درودگر است. دستور : وزیر.

دارنده و نام چویی که بدان سیاست کنند. دریابار نام شهری است(9) بزرگ101) و دریایی بزرگ. در [11] : دهن و دروازه وباب. دسار [12] میخ آهنی. دلاور(2] مزدآور وپردل وشجاع.

:معشوق.

فرماننویس سلطان و هندوی نویس و ms085 انگشت سوخته.2 دلگیر(1 ناخوش و بیرونق و خرابه. دسمر نوعی از غله است و گویند شاخل که به هندی ارهر3 گویند «1. دنبر نام مقامی 18 است 197].

:نام شهری است. دؤبیکر (21] برج جوزا را گویند.

: قلعهآ بلند برکوه (9) و حصار بلند بر کوه(16.

: شکاف. دهاز :به فتح و کسر دال بانگ و فریاد و غار و دره و قیل (15 به کسر دال بانگ و

فریاد و به(9) فتح دال غار و دره.2 دژ11] :خشم وبد. دژبراز خشم آلوده وعیب. دزأویز درافتاد و جنگ.

میبرند(6] وعرب آن را منجل خوانند16). دقیانوس 187 : نام پادشاهی است. دیس شکل وسان 97] و مانند وهمتا(10). دبؤس (1 سر کوپال و .. یر را هم گویند و کتک و چوب کوته که بدان کسی را

بزنند.

ش داش :تنور خشت پخته وکاس12). درؤش کلک که حجام زند و به واو پارسی نیز گویند(11). دخش ودغش 10] : آغاز کار.1 درفش به فتح و کسر دال علم که بر نیزه آویزند و آلت آهنی که بدان چرم

سوراخ کنند وقیل به ضم دال علم نیزه و به فتح دال آلت چرمدوزان(15. دزیوش درویشی و گدایی و به واو پارسی هم آمده است16). دستکش قاید نابینا2 وطالب وخواهنده. دست خوش1دستمال و آنچه دست آن را خوش کند و مقبول دست. درخش 17 : برق وصاعقه[20). درفش 27 : کز.3

: کتف وکنار (2 و شب گذشته. دودگش1 : آن روزن که دود از او بیرون رود.

: شراب خوار. دندان پریش : خلال. دزدکوش : حاسد وبدگوی. دلکش(] : شوقانگیز و آن که دل سوی آن مایل باشد. دورباش : بانگی62) که پیش پادشاه وقت بار دادن کنند و آلتی است از زریان77) که

پیش پادشاه بر دست نقیب یا حجاب ms086 باشد و آهی که به حسرت کنند(28. دهش : دادن(9) و بخشش را گویند(10). دغ11 : لق1 وهرجا که موی نباشد. درنغ آمده است (12]. افسوس و حسرت و درنگ (12) و اندوه کردن و به زیادت الف آخر نیز داغ : نشان سوز1) ورنج وعیب (15) دماغ مقام مغز سر وعقل وهوش وتکبر.

کوه نرم وخرد و کوه پهن[8].3 دیلمک خبزدوک که عرب آن را جعل خوانند0). درسنجک 101] نام پرنده است و بعضی به واو ورسنجک4 گویند. دشک ] رشتهآ 127) جامه دوختن درزی و به سین مهمله هم آمده است(). دژک : گرهی [که] از کثرت تاب در رشته افتد16) و هندوی آن را کپرهی5

گویند(15]. دیو کرم (6] چوب خوارک[17) که از زمین خیزد.

: زنبور سیاه که چوب را سوراخ سازد و مسکن کند.1

: سرودگوی. درجک1] : طبلی مربع که در او زرینه بدارند. دؤک آلت آهنی و چوین (5) که بدان ریسمان پیچند(6). دستک] هر دودست87] بر هم زدن چنانک آواز آید.

مع کاف الفارسی دانگ(9] : ششم حصهآ درم. دم گزگ صبح کاذب وپیش از آن(1 که عرب آن را ذنب السرحان خوانند (1). دنگ نقطه ونشان و گویند زنگ و دیوانگی و بیهشی (12].2 دودآهنگ : و دودهنگ نیز آمده است؛ سوراخ دودکش باشد (12]. دشنگ بند آب وآنچه شاخ خرما بر او باشد. دلنگ هم به معنی دشنگ است؛ اما دلنگ میتین سنگشکنان16) را هم گویند

یعنی سیک آهنین [و]ا هندوی آن را سبل3 گوند (15). درهوخت گنگ(12) : بیتالمقدس راگویند «1) درنگ 181] : آهستگی. درنگ (29

ی197)2 همان درنگ است. دلتنگی (2] اندوهگین و گرفته دل.

تا نخجیر از داهل(16 نرمد1 و آهنگ دام کند و در او افتد و ms087 در تاجین

[داهول]2 وزن معمول نبشتهاند(7]. کنگل ابله ونادان و بیاندام. دل (328 غلولهآ بیماری که در شکم باشد(9) یعنی رسولی4 و به تشدید لام هم

آمده است[10]. دارخال درخت نونشانده یعنی نهال17]. دغل درختان بسیار و سیم و زر قلب و مردم قلب و شخصی معطل و

خرمهره127].

: روباه.

:قبیله. دغل (615 : عیش فراخ. دخل 11] خراج و خدمتی که زیردست مرزبردست را هر سالی دهد و حاصل. دخل17] مال چند می به هم آورده و جمع زراعت و هر دفینه [؟]. دنبال 187] : دم وپی وعقب. دمال [19] : خشاره.

کمر6]. دلال ناز وحسن(5) وکرشمه. دؤل : مرد سفله. دستمال [2] : زبون و گرفتار. دلدل(4 : نالهآ درد. دیهیم ل4 : به کسر دال هم خوانند چتر و تاج و تخت هر سه معنی دارد. داهیم : کله9آ) مرصع به جواهر و دیهیم نیز گویند (1). دزم : اندوهگین و سرمست و فرو1] افکنده سر(12) و اندیشهمند وتند و

مخمور.

: نقش ونقش سکهآ پادشاه1 و مهری از نقره مثل تنگه.

: نخجیر و جانوری نادرنده چون آهو و گور14] و شکال و روباه و امثال

آن(15 و بدانچه جانوری بندند و آلت ماهی گیران و صیادان مشهور[16]. دیلم (10 : پرندهای است شوم.2 دیلم (5 : نام ولایتی(1) است که مردمان آن را(220) موی درهم آمیخته میباشد(21) و

پیچان چون برگ بنفشه227) و نیز گویند(23) اصلی است جنگ جوی و

تناور و پهلوان و جای گرد آمدن موران و جای آب خوردن[24].3

دمهآ آهنگران و نفس و افسون و سحر(4]) و چاپلوسی و فریب1 و دهن و

سخن و دمیدن. درهم پیچیده وابتر2 وبیهوش3 و آمیخته وتند(5). دژخیم زشتروی161 و بدخوی و خشمناک(1) و تنگحال8] و بخیل. دمبدم (4 و دمادم به هر دم زدنی(10) و پیاپی. دمادم :متعاقب117 وپیاپی.

ن دزغان : نام (12] شهری است سوی سمرقند. دمان :دمنده وتند وسخت حمله. دین ms088 (13) بیست و چهارم روز از ماه. دامیدن برابر چیزی شدن و زبر (14] چیزی شدن. دارآفرین4 تکیهگاه که (5) عرب آن را(16] جلفق (17] خوانند (18]. دزالوانه دریغ وحسرت (21. دژرویین201) نام قلعهای است که ارجاسب داشت و اسفندیار به راه هفتخوان رفت

و آن را خراب کرد. دؤن (2] سفله و فرومایه و سبکسار. دؤدمان تبار وخیل خانه ونسل.

: سوزن.

: دامن هر چیزی(1. دار پرنیان بقم که بدان جامه سرخ کنند(2). دامغان (2. : نام ولایتی است. داستان«7] : افسانه و حکایت و سرود. دستان نام پدر رستم و افسانه و سرود(5) و داستان(6) و مکر و حیله و دغا و هر

دودست(7). دستارخوان (4] : کندوری وسفره. درسنان [؟] گورستان. دیلمان : پهلوان1 واصلی است7]. دیدبان (10] : ناظر نیک وبد و مخبران. دودافکن : ساحر و افسونگر وجادو1) و حیله گر ومکار[1]. دفقان : برزگر(12) وخوط(14 و خمار(15) و نام(16) مردی بود(17) راوی(18) قصص

سیر ملوک(19). دوسیدن چفسیدن. دؤستگان : آن که اورا از جان عزیزتردارند. درفشان روشن وتابان. درخشان (2] مثله. درفشیدن

فشیدن(2) تابان وروشن شدن. درخشیدن(23) مثله. درودن و دریدن2] غله پخته از کشت بریدن(2] که آن را عرب حصاد خوانند[ء2).

293 دمیدن ( : رستن وبرآمدن. دهستان : نام ولایتی است. کهون (2) یاد کردن.1 کرغلبکن دری چون پنجره یا جعفری که در او همه26) از بیرون(7] نماید و بعضی

به کاف پارسی خوانند و در بعضی نسخه درغیبکن2 کرده است(8]. دالان دهلیز. دبستان 61] : مکتب. درمان 7] : داروودوا. دشن 87] : ایثار. دمن [9] خرایه(1] در صحرا و جز آن17] و انبار(12)3 درزن [12] زنی که از زنان ترکستان بود.4

: دشنام و فرهی5 و دیوار گل و نوبت حریف در نردبازی که بر گرو

چیزی زیادت کند و در بازیهای دیگر نیز (1).

بریدن کشت که پخته باشد و درودن هر غله (2.

میومای ماند نازک و دسته گل و جزآن که برای بویدن در دست دارند(1).

خشم و تندی 6.2187

بسیار(3) فراهم آورده. دوسنده چفسنده و زمین چرب) ولخشان و چفسان(5) و به فتح دال نیز گویند. آن که خود را چیزی داند و نبود و مکر ورزد. دیگیایه دیگدان آهنی با سه پایه67] و جز آن7. گیاهی است که به جامه آویزد و آن را8) سگک2 و خنجره329 نیز گویند

و به زای پارسی نیز آمده است(10] و قیل آنچه مانند موی خوک از سر

کاه برآید و هندوی آن را سرواله4 خوانند117). چوب اندام خارک [که] آن را کو بچه5212 گویند و کرم آبی دراز که بدان

خون کشند و کرمی است که در زمین میماند، بیشتر چوب و پشمینه

را بخورد(13] و هندوی جوک6 گویند[14].

گورخانه و مدفن گبران7) و گنبد که بر سر گور بود و گویند دخمه[2]

جایگاهی بود چهار گوشه کاویده و(2) زبر2) او پوشش کرده و نردبانی و

دری در وی نهاده، هر آدمی که از گبران() بمیرد در تابوت کنند6) و10

در آن جای(8) نهند9] و آن را سردابه هم گویند. دوره : پیمانهآ شراب. دله دلق و آن جامه است با(10] مویهای آویخته که درویشان دارند و نیز

گربه1آ دشتی که آن را 1 به تازی دلق1 خوانند. دژئنه2 :غدود. دژگامه و دژاگامه خواجه وزاهد. درونه : کمان نداف. دنه به ضم دال نغمه (12)، به فتح دال (17) بسنده ونعمت(15).3 دوزنه : نیش پشه ونیش(16] زنبور. دره راه باریک در(7) میان دو کوه و دهن4 و شکنبه. دنبره «18] : طنبور. درغاله راه در کوه و به کسر دال نیز خوانند47. درمنه (20] گیاهی است مانند عود خوشبوی که اسبان خورند(21) و به تازی آن

را222] شیح وشیحه خوانند.

: دختر بکر و شوی دست نازده (2). دفنه نوعی از جواهر کم ارز. دوشه (3) : آوندی که در آن شیر دوشند. دودله : نام (]) بازی ای است که به تازی آن را(5) قله گویند و دوداله و دودواله1 و

دواله نیز گویند. دمسیچه ms090 : مرغی است معروف که زمان زمان دم به (2) زمین زند. دهن دره و دهان دره : دهن از هم باز شدن از کاهلی که آن را() فاژه گویند (18. دنگلاله آبی که از سرما27 از ناودان تا زمین بیفسرد[10] و بسته گردد («1]. دؤشاخه نام پیکانی است و آن تیر که در او پیکان دوشاخه (12] وصل کنند و آن را

مقراضه گویند (12). دراجه : صندوقی که در زیر آن شده به حصار برروند[1] تا نقب(15 کنند(216 و

خرک حصار و چو بکزن و مادةآ دراج(17).2 دمنه نام شغالی دانا و معروف187) دقه 17] نام نوعی از آلت جولاهه. درخت سنبه : زنبور سیاه که چوب را سوراخ کند و پرندهای(2) است زیبا(2) که

هندوی(22) آن را23) کته پهور3 گویند. دزسه عفو کردن گناه. داسکاله عصای سرگژ و داس رزپیرای. دالیؤزه2 : فراشتک.

اخلاص(5) وهواخواهی با عجز تمام(2). دستینه توقیع و مثال و دستوانه و یاره که از زر و نقره و مس سازند و در دست17

پوشند. دمدمه هلاک کردن و نگونسار () کردن و فریب و عشوه و افسون. دجله : جوی آب و دریا. جانوری است از گربه بزرگ[تر] و قیل گربهآ دشتی. برف1 و مشک چرمین که بدان زرگران97) و آهنگران(1) آتش دمند. دریؤزه جستن از درها(1) یعنی(12) کدیه کردن() ودرونزه نیز آمده است(1). دنبه [] مرغ و دمکی و دم دنبکی(16] و فریب وعشوه177]. اصل و خاندان و پسر مهتر و فرزند و تبار و دود چراغ که بسته شود(18). دبیله غلوله که در شکم و در(19) اندام دیگر(20) از علت خیزد. نعلین گرد2] و مدور که در(22) پای پیلان228] اندازند25) تا زمین(13) دور

توانند(6) رفت و پای آبله نشود و مانده نشود(27)2 و آوندی28] مثل سبو

از خامینه4 که در وی روغن و جز آن297] اندازند(30) و به تشدید باء نیز

آمده است.

بخندد4] که هندوی آن را گدگلی1 گویند(5]. دده جانوری(6) درنده و وحشی) چون شیر و یوز و پلنگ8) و گرگ9) و

جز(10] آن و به غیر های آخر نیز آمده است17). دژاگاه[12) : خشم آلوده. دهن ملازه (13 : گوشت آویزان که در دهن14 است و آن را هندوی کاگلا2 گویند. دؤخته(18] [بیوند] داده وواصل(16) کرده. دی : نام ماه پارسیان و آن مدت بودن آفتاب در برج(17) جدی است؛ پارسیان

یک ماه شمرند18) و آن ماه19) زمستان و عین(20) سرماست و نهم2)

روز3 از ماه نیز. دژخی0 گرفتهروی و بندیان4 و به کسر دال نیز گویند. دؤرای نای ونوعی از ساز مطربان است. دورنگی نفاق و منافقی[22]. دشنگی دنیا و روزگار و به سکون شین 20) نیز گویند [25].

سفله[12) وفرومایه(12) و بخیل وستیهنده و سبکسار2]. دبیقی نوعی از دیبای تنگ و رنگی(15). داوری خصومت وحکومت وقضیه (216 وعدل. دؤستگانی پیالهای که از دور خود، دوست را12) دهند. دیوبای : عنکبوت. دری پارسی وکوهی. درای جرس و آوازکننده و گوینده 187). دهدهی زر ونقره خالصه 197) و تمام عیار. ده پنجی : زرونقرة قلب که نیمی مس و نیمی زریانقره باشد و(2) کم عیار و مغشوش27). دستنبؤی : آنچه از عطر ویا22) گل و میوة خوشبوی(22) برای بوی کردن به دست

دارند و به واو پارسی نیز خوانند241].

: رضا واجازت. دوستکامی : بدانچه دوستان شاد شوند و با دولت و نعمت ms092 و شاد و خوش بودن «). دشمن کامی(

می(2)کارهای کسی بر مراد دشمنان شدن. رخشا : رخشان(3). روهینا : نوعی از(] پولاد بران و روهننیا به دویاء نیز آمده است(5). رعنا :زنی سست و آراسته و خودرای(16 و گلی است زرد و قیل گل لعل(7).1 روا لهم نافذ وروان9] وبا رونق وروایی و جایز2101. ریاب : نام مردی عاشق دعد2 بود و باران17]3 راهب مجاور و خادم بتخانه. رکاب : نام پیاله است. ( ب: تعریف به این صورت آمده است: «کارها بر مرلد دوستان شدن و با دولت و نعمت شدن که بدان دو ستان شوند ». [2]آ: ندارد [3] ب: رخشا. [4] آ: ندارد [5] ب: گویند. [6]آ: ندارد. [7] آ: «و قیل گل لعل» را ندارد. [8] ب: روانا. [9] ب: «نافذ وروان» را «فراوان» نوشته است. [10] آ: ندارد. [11] ب: تعریف به این صورت آمده است: «نام مردی که برزنی عاشق شده بود که دعد نام داشت و باران». 1. کلی که از اندرون سرخ و از پیرون زرد باشد (لغت نامه زیر رعنا). 2. اگرچه شعرای فارسی ریاب و دعد را عاشق و معشوق قرار داده ماند مجنون و لیلی، اما اصلا دعد و رباب نام دوزن بود (نذیر احمد 1، ص 178). 3. در فرهنکها به معنی ابر سفید آمده است.

روییده و برآمده از زمین (5). رماست گونهای6] از علک رومی است7] و آن صمغی است. رغست1 نام(8) گیاهی9] است. راست نام پردهآ سرود(1) و درست وتحقیق وضد کژ(1]. جگرآکده که عرب12] آن را عصیب خوانند و به فتح راء و کسر واو و

سکون یاء12) نیز گویند و در بعضی نسخه به جای یاء نون رونج 15]

نبشته [16] است.2 گیاهی است که به تازی آن را (17) ریباس گویند (8) و هندوی چکری3

خوانند و به یای عربی نیز آمده است 197]. جنس مادة(20) سره و بیغش(2) و تنگه (22) و سیم وزر خالص (12) و

درم ودینار (24) وروان. روایی و رونق(25) هر ms093 چیزی.

روان و سبزه بر آن رسته باشد و به ضم راء نیز گویند و راود به تقدیم

الف7) نیز آمده است. ریوند نام(5] دارویی است که چرندگان را مستی(16 آرد و آن سرد است. رشواد1 نام مردی است(7).

جوانمرد وبخشنده 8) ودانا.

: حکیم ودانا و پهلوان. ریشخند : سخر وفسوس وخنده. رند منکری که انکار او از زیرکی9) و کیاست بود نه از جهل و حماقت و

مرد(10] شراب خواره و شاهدباز و کوچه گرد117). رؤد : تارهای رباب و چنگ(12) و طنبور(12) و جزا1) آن و جوی آب و رود و

سرود(15). رند (1 : تراش چوب که باریک و سپید از رنده زدن فرود آید و رنده زدن بر

چوب. رمید 14) :یعنی برفت و گریخت. رامشگر : مطرب را گویند(19]. 2) ب یفت ما. بن بداشد [3) ب بود (4 ب ایه مقدیم الفها راندارد اه اة تلرد لع الذ مسی ا1الة نلرد ل1 آ: ندارد. [9]آ: ازیرکی. [10] ا: تدارد. [11] آ: ندارد [12]آ: ندارد. [13] ب: ندارد. [14] ب: امثال. [15] آ: «و رود و سرود» راندارد. [16] آ: ندارد. [17] آ: ندارد [18] ب: «یا بندی» را ندارد 197]آ: «راکویند» راندارد. 1. نک: «رشنواد» در زفان گویا وفرهنکهای دیگر. 2. مصحف «زوار» است (معین، ص 967).

پارسی است(14]. راز سر نهان(15) و پوشیده و سخن پنهانداشته(16) و بنا که عمارت کند و نام

شهری177). رز انگور و درخت انگور187) و رنگ کننده 2197. رسن باز طایفهایاند از بازیگران که بر رسن روان شوند و آن را گداغازیان نیز

گویند 21) که هندوی بیدنی [؟]2 ms094 گویند [2). رنگرز : رنگریز 22) که عرب آن را صباغ گویند(222. رستخیز و رستاخیز(22) : روز (15) قیامت ورستن وخاستن [26]. ریز219] : ریزه وریز شده.

عرب بقم خوانند و هندوی مجیته (12 گویند (2). رؤشناس : آشنای خلق ووجیه. رؤس1) : نام ولایتی است.

ش رخش : قوس الله (5] وقوس وقزح () قوس مطلق() ومانند وعکس وروشنی. رخش : نام اسب رستم و مطلق اسب تیزرو18. رش بازوول9) مسافت میان دو دست[10] چون فراز کنی217 و به تازی آن را[12)

باع12) گویند(14) یعنی آگوش فراز کرده(15] و سرشک باران2 خردقطره و

جامه است16) و هژدهم روز از ماه نیز[17). راش : انبار غله. روش : خوی ورفتار ورسم 18) وطریق وطور. رامش : شادی(19) و طرب وسرود.

ف (20) تدلرد (ا بجیت اماب ولو حدریبه کر یدنة را ندارد (ل ندلرد اه ) به مدلرد [وال ندارد 9 ب تدلرده [8] آ: ندارد، ب: تعریف به این صورت آمده است: «اسب تیزرو و نام اسب رستم». [9] آ: ندارد. [10] ب: «درازی دو دست». [11] ب: کنتد. [12] آ: «آن را» را ندارد. [13] آ: باغ0 [14]: ب: خوانند. [15] آ: ندارد. [16] آ: «جامه است» را ندارد [17]ا: ندارد. 187] آ: ندارد. [19] آ: شهری (نک: زفان کویا. [20] ب: بعد از فصل «ش» اول فصل «حرف الغین» آمله است. [21] آ: جاء بتیری؛ ب: جای بتری. 1. نک: «بقم» در همین فرهنگ. 2. «رش» به معنی «سرشک باران» عربی است. نک: «انکلان» در همین فرهنک.

بالش وسبزهزار (3) ومرغزار 2). : آنچه در دیوار عمارت بیرونداشت برای نشست مردم راست کنند و این

در عمارت خراسان است (5]. دامن کوه به جانب صحرا و بن کوه16 و زمین کشت ودشت و صحرا(). : همان آروغ است. کسی 18 که از تندی(9] و خشم آلودگی با خود به آهستگی سخن به نرم

نرم (10) بگوید(11) گویند ms095 فلان میرکد «12 یا گویند فلان «12) رک است. : دنبهآ سرزن 15) و کاسه که آن را(15) به تازی جفه2 خواند. به فتح زای پارسی 16) و به ضم نیز (1) شخیدن3 واز جایی (8) فرود

خزیدن و گناه کردن ولغزیدن 117). : ریم وژولیدگی 21]. غیرت و حسد و نام(2) کرمی است که به تازی(2) آن را2] صواب3 خوانند. کودک و نام مردی 26]5

برآید 17] وآن را راوق (1) نیز گویند. [97... : نادرست و باریک و کهنه شده. رجک (10) : آروغ و بعضی به کاف پارسی گویند.

مع الکاف الفارسی رنگ بز کوهی و سرخ گونه و مکر و خیانت و عیب(11) و شرمندگی و

اندکمایه خشم با خجالت به هم و حیات و خوشی و فایده و روش و

سیرت و شیرینی کار و گونه و گوزن و آهو و آنچه در دشت(12] باشد و

گاودشتی1) و جلاجل وقیل به زای معجمه جلاجل2 است (12). رجگ (5] : آروغ و به کاف عربی نیز آمده است.

ویکم روز از ماه.1 :جنگ و جنگ جای «2].2 آهسته و فرمان بردار و راضی و مطیع و نرمدل (5). رسام (6) آهنگر استاد و کاونده که در نقاشی بود(). ره انجام اسب واشتر تیزرو(8) و جزآن 0]. رستم : نام پهلوان مشهور و او (1) پسر دستان بن (11) سام بود و روستم به

زیادت واو پارسی نیز آمده است121). رمهآ گوسپندان و گاوان 122] و جز آن (17] ورمیدن (15). ریم1 :شوخ اندام وجامه. دوغ ستبر مانند پینو1] و پنیر نیز 18]. آن سیم که پیش از مزد به مزدوران دهند و امروز آن را بیعانه و پیمانه3 و

تقدمه (19] گویند.

کنند و هندوی آن را منجته (5]1 گویند. راسن گیاهی است دشتی (2] و گویند سبزه که در 7) میان پیاز و سیر کارند (8)

وقیل پیاز خودرو(9) دشتی. روان : به ضم وفتح راء جان[10). رستن : گزیدن و گزیدگی217 ورهایی127] رستن(12 برآمدن گیاه و سبزه و موی و جزآن. ران : درخت انگزد و انگزد را نیزران «12] گویند و ران ماده3 نیز گویند [15). رائین نوعی از سلاح پوشیدنی است(6) که مبارزان بر هر دو ران پوشند و

عوام(17) آن را راک (8 [؟] گویند 147). رشن] آن حسد که محب بر محبوب برد و غیرت و رشک. رهین : گروگان. رفبان : نگاهبان و زاهد و مجاور و خادم بتخانه و کلیسای نصرانی. رؤبین : آنچه(2) از روی ساخته باشند و از (2) جسد5 و برنج (22) و هفت جوش

نیز (2). راستین راست وبرحق(24) و سزاوار و تحقیق (25). روبین تن( اسفندیار بن گشتاسب. رمیدن نفرت گرفتن و گریختن و رفتن271) و بیهوش شدن.

309 ریمن بیفرمان17 و سرکش و جادوی(2) و به یای عربی نیزا2] آمده است(2]. رنگروان (5) آن ریگ نقرهگون که مانند آب() روان است و در آن سکونت هیچ

جانوری نیست و هر چشمه77) که از آن ریگ میزاید آب() بالاتر و

سیماب فرود میباشد؛ هرکه آن آب میخورد7] بمیرد و قیل ریگی است

تافته و گرم در بیابانی عفن که مردم را از غایت عفونت هلاک میکند و

آن از غایت جوش زمین روان است2107. رخشان «1] : نیک روشن و رخشنده. رزین (12 : استواررای. رؤشنان : کواکب. رهنمون (2 راهنما(17) وآموزندة علم وهنر (15. راستان : صدیقان وانبیا و اولیا(16). رهزن : مطرب. رخان [17) هر دورخساره. رهروان 187 سالکان.

: بازی و مکر وحیله197] و بیهودگی.

: نام خزندهای است که دشمن مار است و هندو آن رال(2) نول1 گویند(12.

کثرت از آمد و(22) شد خلق و بانگ نقیبان وقت سواری که پیش پادشاه

زنند[22).

نادان وابله 24) و احمق.

یای پارسی و به (12) زای(12] معجمه نیز آمده است.3 رفوشه16 : برچیدن پی و گیاه4 وسبخن5 رنبه آلتی دراز 15] که بدان زمین کاوند6 و موی زهار. رده صف وفوج وبرج.7 رنده گیاهی است بهاری و دستافزار درودگران نیز که بدان چوب هموار کنند. رشاشه قطرة باران باریک و افشاندن قطرات آب(16]. رؤمیه] نام شهری بناکردهآ نوشیروان. روده 7) سرگین دان حیوانات و تارهای چنگ و رباب و زه کمان. ره سیرت و پارسایی و گرایش به نیکی و از اینجاست که زاهد ترسایان را

رهبان گویند.8

دگر ره یعنی دگر بار. راوماده (2] به فتح و کسر واو(3 انگزد. راه نام نوا41) و نام پردة سرود. رشهاو رشهه (225 قطرة باران باریک. رکوه به فتح و کسرراء ابریق و مطهره و پارة جامه(22. روان خواه گدایی که از درها بجوید. رده با زای پارسی و عربی آن رسن که به یک سر او به جایی بسته باشند و

سر دوم به جایی دیگر بندند و بر آن جامه و جز آن اندازند و آن را آونگ

نیز گویند و هندوی بلگنی3 گویند11). رهزده آزرده راه و کوفته و ماندهشده. رؤدابه 47] نام مادر رستم که دختر مهراب والی (9] کابل بود و عاشق زال شده بود. رمه اجتماع(1 گاوان7 و گوسپندان و نخجیر و حیوانات دیگر و گله7) و

ثریا وبزغاله را نیز گویند. رحبه : نام محلتی است (13] در بغداد. رزمه جنگ و جای جنگ4 و بقچهآ جامه و ms098 پشتواره. رقیه5 افسون وعزیمت121] و سحر. رکاسه (15] : روباه ترکی.

گندنا و آن سبزی است که در پیاز کارند 161].

: رودگانی و دوال. ریوخه (1) : خوشی 2) وذوق وجماع.1 رفیده ضمان.2 رسیده(2] : پخته وبالغشده. رمیده () نفرت گرفته و گریخته و رفته و وحشت گرفته. رسته (5] : از زمین برآمده. رسته 67] : رهاشده ونجاتیافته. روی : مس با قلعی آمیخته که از آن طاسک و امثال آن بسازند و عرب آن را

صفر خوانند و8] هندوی بهنکار 9)2 گویند. رؤسهی قحبگی را گویند وزن قحبه (210. رؤباه ترکی1 : خارپشت. رمانی[2 یاقوت به رنگ دانهآ انار و گرد.

: نام شهری است. رهی بنده وناله4 ورهایی. رکوی پارة جامه کهنه و پوسیده (10) و ریزیده و چادر یک تخته. روسی نسبت به (18) روس و جامهای(1] است سرخ. راهوی و رهایی11) هردو») نام پردة سرود است1). راهوی ورهای1 رؤشنی : آهن گوهرداره و خلاصه (20) و جلا وضیا (2).

: نان خورشی است لطیف.

: مانند زاهد.

نام دختر حیره18 که در غایت حسن بود و چند سال ملک رانده بود(15).

نام تفسیر زند و زند کتابی است در آتش پرستی10.

نام دختر پادشاه عرب که آن[2) را خدیمه121آ ابرش خواندندی و او

عاقلهآ روزگار(22] بوده است.

چشمه(8 یا از97] زمینی پیدا آید اندک یا بسیار101] چنان که هرگز نایستد. : آب زر حل کرده و(1) شراب سرخ12) و ms099 زعفرانی. آن آب که در او137] زهر تعبیه کرده باشد16) و بدان تیغ و پیکان(15) را

آبدار کنند و آن آب که بدان گردهآ پنیر بندند. زفت : بخیل وگرفته روی وقیرا16).1 زفت فربه و ستبر و پر و تناور و مزة تیز چنان که پلپل دراز(1). زهشت دم که به تازی آن را18) نفس خوانند و بعضی17) به کسر هاء نیزل2)

گویند(2). زمخت چیزی(22) درشت و سخت و گره بسته. ززدشت(22) و ززتشت و زراتشت و زرادشت و ززدهشت«11: هر پنج لغت نام مردی حکیم (2) و

ساحر که دین مغی پیداکردهآ او(26) است و او در آتش پرستی کتابهایی217)

تصنیف کرده است چون28) زند و پازند و زندستا و استا و امثال آن و او

به دروغ دعوی خدایی217] و پیغامبری میکرد[3).

تسبیحی که به زر و ابریشم آمیخته بافته باشد (1) و آن را () ززبافت نیز

گویند. زادخوست : پیر سال خورده.

:قیر وقطران. زنج : شطرنجی.1 زمنج (2) : پرندهای(5) است سیاه از غلیواز بزرگ [ترا و درنده و بعضی آن ر(2 زنج

خوانند. زونج جگرآکده که عرب آن را(7) عصیب خوانندل5] و روده9) و بعضی به رای

مهمله گویند [10] و بعضی به جای نون یاء خوانند.2 زیچ :لاغ وسخروراه نفس ورشتهآ بنا و کتاب استخراج منجمان10]. زاج زاگ که هندوی آن را (12) پهتکری (12)3 گویند. زج :تیر پرتاب. زنخ ( بن باقد (12ا لن وا2 ر اندلرد ال تدلوده (4 بب ذلنج (8ا: بونلص اوالذ دان راه وانشلاد 110: الن واه را ندارد. [8] ب: گویند. [9]آ: زوده. [10] ب: گفتهاند. [11] ب: «و کتاب استخراج منجمان» را ندارد [12]ا: «آن را» را ندارد. [13] آ: بهنکری. [14]ا: ندارد. [15]آ: دقت. 1. «زنج» به معنی شطرنجی در فرمنکها نیامده است. شاید در این میان مدخلهای افتاده باشد (نک: «زیلو»، «زیلوچه»، ز یلوج» به معنی گلیم شطر نجی در لغت نامه). 2. پازویج» مصحف است، درصورتی که از نظر آوای مبدل «زونج» نباشد در بعضی از نسخههای لغت فرس ms100 ضبط شده است (صادقی 10، ص 77). (eieey azraa, ceemieel nioaied gisb ل لذلان3

: آنچه مثل آمله1 بر روی و اندام مردم پدید آید و آن را عرب(1) ثولول

خوانند و هندوی مسا2 گویند2) و آواز حزین37) و بانگ زاری و آواز(4)

چنگ و رباب و ساز و اندازه.3

: گوشتپارهای که بر تن مردم بلند برآید و آواز حزین و بانگ زاری و قیل

به زای عربی آواز حزین و بانگ زاری. زند : نام کتاب مغان است در آتش پرستی(2) تصنیف زرتشت(1) حکیم و قیل

صحف ابراهیم3 را گویند و چقمق یعنی آتش زنه287 را نیز97) گویند. زوهمند : کشت بالیده و افزوده و به واو پارسی هم گویند101) و قیل به واو پارسی

خداوند زور وتوانا وقیل زهمند17] به غیر واو زورمند و توانا و باقوت(12). زغنده : بانگ سخت وبرجستن. زامیاد بیست وهشتم روز از ماه. زریوند (13 : نام ملکزادة مازندران که گیلی بود و بعضی به یای پارسی خوانند147). زرود نام مقامی است بیآب در بیابان به(1) راه کعبه. زاد فرزند و تولدا16) وزاده و زادن و آزاد و سنجی [؟]. زراوند : نام 11) گیاهی است (18) تلخ.

در وقت باختن(13) یکی از آن12) زیادت بازند و نام مردی بد(15 که زن

زید را بر زنا تسلیم کرده بود(6). خدمتکاران بندیان17) و زندانیان و قیل خدمتکاران از آن بندیان که تعهد

و خدمت بندیان کنند8) و به بعضی19) ضم زاء هم(2) گویند و بیمار

نیز[21).3 زنبل و آن مربعی است به(2) دو بازو که بدان خاک و گل و سرگین

کشند ms101 و گل کش خشتپزان[22) که2] آن را منقل(25)2 گویند(16 و

انگشتدان را نیز گویند و نوعی از آلات جنگ.

گویند و به فتح زاء نیز خوانند و در بعضی نسخه به جای خاء جیم

نبشته است. زکفر1 : شکیبایی.2 ازبان بر(8) : عطا و جواب که مدعی را مستور شگفت آرد. زمهریر : سرمای سخت. زییر : نام یار رسول الله(6) علیه السلام(11 زاغر : حوصلهآ مرغ وگویند سنگدانه است و غین مضموم و زای پارسی هم

آمده است. زاستر : جدا و دورترویک سو. زبر(8 : یاد وبالا. زال زر : نام پدر رستم. ازبونگیر :عاجز وضعیفکش. زغیر : تخم کتان. زیگر : کسی که(9) باد اندر دهن افکند و دیگری سر انگشتان بر هر دو کلهآ او

زند تا باد به آواز از دهن او[10] بیرون رود.

پارسی هم آمده است.

: نام تار رباب و آواز نرم. زار جای و گریه و اندوه و ناله و سبزه و درختان(2). زمح بلور زاگ سپید که هندوی پهتکری3 گویند(2]. زواغار : نام مغی(5) است.4 زنگار نوعی از رنگ سبز و زنگ آهنی(16 و روشنی ماهتاب.5

هر سبزه که بی مزه باشد و بیبهره7 و بیهوده6 را نیز گویند و رستنی

بشکال47]. (1) ب: «به غیر یاء»ا را ندارد ] ب: کویند [13ا: «سبزه ر درختان » واندارد (4] ب : خواشد [5]ا: نوشته نشده استه [6] ب: آهن. [7] آ: بی مهره. [8] ب: پشکال. [9] ب: زاؤش. [10]آ: «و... گویند» را ندارد.

پارسی نیز گویند. زرئ کفش(8 نوعی از کفشهای شاهانه که از زر و دیبا سازند و جز پادشاه نپوشد.

بوریاباف و بوریای نخ23 و به لغتی به یای عربی هم آمده است و به فتح

زاء نیز خواند6). ززف3 : عمق وغور عظیم که دور اندر بود چون مغاک و چاه() و معنی باریک. زندباف وزندواف : عندلیب وبلبل وقیل به زای پارسی است8]. زغنک4 : هکک 17که عرب فواق خوانند. زنک قطرة باران و بعضی به زای پارسی خوانند. زاک کسیس5 که هندوی پهتکری6 خوانند.

هیزم را شاید و سخت چوب باشد و آتش او بسیار روز بماند و قیل به

فتح زاء(2) خردل1 و درخت کوهی و زرچوبه و به ضم زاء گلهآ اسبان137. خردل2 که هندوی رایی3 گویند. پیخال چشم که از بخار چشم خیزد و روشنی ماهتاب و جز آن و

شراب و گویند آبی چون زنگ است و جلاجل زنگلی و زنگار آهن و

نای حبشی(8] یعنی نفیری و نام ولایتی که زنگبار خوانند و گویند(2) به

زای پارسی جلاجل4 است. : هکک که عرب (4) فواق خوانند و بعضی به کاف عربی8] مجزوم و سکون غین گویند زغنک. : زمین ریگناک و به غیر کاف زراغن نیزگویند. : قطرة باران.5 انگشت سوخته که به تازی فحم خوانند (29 و به زای پارسی نیز گویند و گفتهاند که لفظ زکال به زبان ارمنی (610 است و به جای زاء نون و به کاف پارسی نیز خوانند. راز که به تازی بنا خوانند.

سر چوب در او بسته و بدان خاک و گل کشند1] و گلکش0)

خشتپزان ms103 که عرب آن را منقل1 خوانند و رفتن یکی در پیش و یکی در

پس(1) است) و آن را زنبر نیز گویند. زاخل : درخت اک.2 زنبیل خرقه و خریطه که درویشان گدایی دارند و در او هر چیز اندازند. زال :پیر کهنه ونام پدر رستم. زاؤل و زایبل(5) : نام شهری است و اصلی است. زلازل زنگله که آن را جلاجل3 نیزگویند و جنبیدن و زلزله. زعلول (14 : بچگان. زغدل4 : مثله.

بج بود چنانک وقت سخن کردن گوشت دهن او از 1) درون بیرون رود

واندرون دهن نیز. رنروبم4 نام تارهای رباب. زقوم : نام پادشاه عراق5 ونام بادیهای است.6

و مقید وقیل (2) زیردست(7) وبی چاره. ززفین زنجیر آهنی باشد که بر درها زنند 8] و حلقه در او افکنند17]. زرهکران(10] نام شهری است و قیل به کاف پارسی است. زنگه شاوران «1)

نگه شاوران(1) نام پهلوانی است بزرگ«212. زرافین : زنجیر راگویند. زؤزن :نام ولایتی است. زمن روزگار وزمان حال. زمن جایمانده و دوال پای و اهل زمین. زاقدان زهدان که به تازی رحم خوانند. زغن : غلیواز. زراغن زمین ریگنای [13]. زهدان : رحم عورت خواند «1 که نطفه در آن قرار می کیرد(25. زوبین سلاحی است 61] باستانی مثل سل [17]2 هندوی.

بر آن زر حل کنند 2) و ms104 به فتح جیم نیز گویند. دیوچهآ آبی که بدان خون کشند و بعضی به سکون رای21) مهمله خوانند. : گل تر و خشک وقیل به ضم زاء و واو پارسی آمده است. : پیر کهن سال. : شطرنجی و زیلوچه(2]. : میوهای است. زیوده گندنا و آن سیر است که میان پیاز کارند و به فتح زاء نیز آمده است. زله : کرمی است که در گرمابهها باشد و به شب فریاد کند و آن را خنیاگر(24

خوانند و آنچه پس خورده گدایان از کندوری برگیرند و این به تشدید است. زکاشه2 : خارپشت و به زای پارسی نیز گویند. زموده : نگار ونقش. زغوته 7 فاشورهآ ریسمان که زنان بر دوک مثل بیضه سازند. ازکاره گران ولجوج یعنی ستیهنده[10) و بعضی با زای پارسی مضموم گویند.

پاداش نیکی و آفرین و ستایش و کرانهآ هر چیزی و به معنی شاد باش و

خوش باش نیز. زیوخه : خوش(3) و ذوق جماع و به واو پارسی نیز آمده است و بعضی به رای

مهمله گویند. زواره[12 : نام پهلوانی است. ژنده کهنه گشته و ستبر و عظیم و مهیب و بزرگ و دلق (5] با مویهای آویزان

که درویشان پوشند. زرکازه3 گل غونه که سرخی و سپیده بر روی عروسان مالند. زغاره : نعره وفریاد4 ونان گاورس و قیل ژغاره به زای معجمه نان گاورسین(2. ززوه (57 : سر کوه و بلندی و اوج و تارک کوه و جز آن و بعضی به زای پارسی

گویند. زراچه مردی زنگی مبارز.

خراج و گزیده و باج و خالص و ریزهآ زر و سونش هر چیزی.

اندیشه و خیال ناصواب و خلل دماغ وجنونت() عشق و محبت ومایهآ

خشکی طبع و علتی از خون فاسد وتب و اخلاط سوخته و

خریدوفروخت ودیوانه.

نان خورشی(2) با گوشت که از سرکه و نبات و میوه خشک میپزند و آن

را سرکه ابا نیز گویند.

آلت کرا3 یعنی آلت حجام و نام موضعی است در راه خانهآ 11) کعبه و

نام عمهآ شیرین[]؛ او را مهین بانو گفتندی2.161

: گیاهی است مثل پودنه که دایگان عورات حامله را به جهت اسقاط

حمل دهند و برای دفع جادوی و سحر نیز به کار آید و هر عورتی که آن

را با کافور بخورد عقیم گردد.

پوستین جانور سیاه و آن نرم و گرم و گران مایه است و آن را ملوک

پوشند ونام ولایتی است7 ونوعی از رنگهای اسب.

گویند (6) و شراب سرخ و جانوری است() آبی. سرداب آن خانه که مخصوص برای سرد کردن آب سازند و آن را سردابه نیز

گویند وخانهآ تابستانی و آب سرد. سیب سرگشته و نام میوهای (8) است. سزکؤب منازع زیردست وغالب. سلب پوشش و لباس و گویند پوشش و سلاح غازیان و هر نوعی9] جامهآ

پوشیدنی. سهل عرب نام مردی که آن را سهل تستری گویند.2 سیماب(1] : زیبق. سپست : سبزهای که تنه ندارد و گیاهی است که به تازی رطب خواند و بعضی

به کسر باء خوانند. سبست [11] بوی ناخوش و پلید و به بای پارسی نیز خوانند. سؤمنات نام ولایتی است و(12 بتخانهای است در زمین گجرات. سمؤت فتراک زین و آن حلقه و دوال است که بدان هر چیزی بندند. سویست غفلت وناآگاهی.

بیارد. سقزلات : جامهآ پشمینهآ فرنگی. سفت : کتف ودوش. سزنبشت : حکم ازلی که بر آن قلم رانده شده ms107 است. سزکنشت : قصه وافسانه و ماجرای گذشته. سربست : پوشیده و سرا و مشکلی که گشادن نتوانند و مهرکرده و بسته. سیوخت چیزی را در چیزی در آوردن به زور. سنگپشت : باخه که عرب آن را سلخفات خوانند 0]. سرشت : گرد و خاک و مایهآ طبع و هر چیزی با هم2] آمیخته و ترکرده (3). سین دخت : نام زن مهراب. سرخشت7 : نوعی() سلاح(8) زدنی() است که شیر بدان14 کشند.

جیم پارسی هم گویند. سمچ نقب و حفرهآ زده در زمین و کندیده3 چون خانهآ کرده. سپنج پانزده و خانهآ عاریت(2) و خانهآ (8] سبیلی که در او کاروان فرود آیند و

باز از آنجا کوچ کنند و خانهآ سبیلی و این جهان نیز(16. سرای سپنج 276 خانه و سرای سبیل که در او قرار نگیرند و این جهان. سرغوچ سرپوش دختران که هندوی آن را 87 گونچی5 گویند و بعضی به واو

پارسی خوانند. ساج درختی راست قامت است 7] و زیبا که از چوب او عمارت کنند (10]. سنج دو طاس رویین که وقت نوبت زدن و جز آن بر هم زنند و از آن

آواز17) موزون (13) می خیزد (14) و وزن کننده (15) و به معنی امر نیز باشد

یعنی وزن کن. سمج ناخوش وبد وزشت. سجایج (16]6 گردک12] گلین گرد و پهن 2.

ریختن وذبح کردن(6) و ماه نو. سنگلاخ : زمین سنگستان و سخت و سنگ دار() و ناهموار. سخ(4) : خوش وخرم. سرشاخ : آن (8) چوب که بدان بام پوشند و سرهای ایشان(10) بیرون عمارت بود. : شعر ونظم و به ذال معجمه (1) نیز ms108 گویند 125] و سرود به غیر الف (12)

هم 171 گویند (1]. : گیاهی است دراز در (6 میان آب که در پای آشناور آویزد و آن را

هندوی سوال1 گویند و ریسمانی که در بازیها به پای اندازند و به فتح

راء مهمله (17) نیز گویند و بعضی سربد2 به جای نون (18) به باء خوانند. : مرغ ) سنگ خوار(20). خرمن ماه که اهل عرب (21) آن را هاله (22) گویند 23) و آن رسن که در

بازیها به پای آویزند و قیل سابورد3 است (22). : حرام زاده و بچهای (25) که از کوی برگیرند و بپرورند 261) و عرب آن را

لقیط خوانند (27) و نام ولایتی است 28) و نام رودی بزرگ (29) است

که201) در حد خراسان میرود «31].

و گویند روزی سجاید یعنی نیک سرد شود و بعضی به شین معجمه

گویند. نام میوهای است مثل کنار و آن را سنجد جیلان (5) و سنجد مسیلان1

هم گویند و به تازی عناب خوانند و آن غایت سرد است. تحمل و گوشهنشینی(16 و فروتنی و راه سلوک2 و به معنی بداد و تسلیم

کرد. چیزی زیر پای آورد و پای مال کرد. به معنی زیر پای آرد و پای مال کند. سازی است به شکل نای ترکی که آن را سپید مهره نیز گویند و آن را وقت

جنگ دردمند و آوازی مهیب برآید9] و نام حصاری است(10 در ایران زمین3

و نام باغی که از همه باغهای ملک بردع بهتر است و بزرگتر1].2 :ساده. : گنه که در اندام سگ چفسد و خون او خورد (1].5 : نوعی از هفده بید که آن را عوام بیت گویند و از آن دسته (1) تازیانه

اندک که 97) کشتی در آن (1)] نرود. ساسر : کلک قلم ونیز به ضم و به کسر سین است(11). سر کفشی که از پشمینه و مویینه سازند و شارک12»2 و به فتح سین نیز آمده

است(13. سار[17] مانند وجای وشارک.

کنند وقیل به ضم سین چرخ انگورمال و به کسر سین گاوآهن. سریر : قوس الله وتخت وکرسی. سغر جانوری است که بر پشت او مانند تیرهاست1) و چون سگ را بیند

اندام خود بجنباند چنان که یک خار از اندام او بجهد و سگ را مجروح

گرداند و آن را هندوی سیهی1 گویند3.

: شش و نیم درمسنگ. سیفور نوعی از دیبای سیاه. سگسار :حریص وطالب دنیا. سمر21] : افسانه ولب.2 سبکسر : شتابکار و متهتک. سنجار نام شهری بناکرده سنجر و نوبتزن و نوبت که وضع سنجر است.3 سزعشر (5] : ده آیت که چون کودک را به دبستان16) مینشانند اول همان ده آیت

می آموزند و خلیفه () نیز و اول تختهآ خاک. سوار ) : دستورنجن. سؤر عروسی و مهمانی ختنه وشادی. سرور بزرگ و سر9] وصاحب. ساغر : پیالهآ شراب. سمندر به فتح و ضم دال و سمندور به فتح و ضم میم موش که پیوسته در آتش

باشد و گویند جانوری آتشی است که منشا او هم از آتش است.

است. سمنار3 نام کوشک و قصر بهرام و نام بنا که کوشک خورنق ساخت7). سدیر4 : کوشک وقصر بهرام. سکار : چنگال. سنقر : شاه طیور و آن پرندهای9] است درنده و بدان شکار کنند و نام غلام

ترک. سمؤر نام موینهای گرانمایه سیاه 11) و نرم و گرم. سقوطر نام شهری است(1) که صبر (12] از آنجا خیزد. سردار خداوند و بزرگ و مهتر و پادشاه و دلیر و سر.

قاصد و پیغام گزار و نوای مرغ.4

اسباب و ساختگی.

عضوی است نزدیک جگر که هندوی تلی2 گویند. سپؤز(3) چیزی را در چیزی به زور درآرنده. ستیز ستیهندگی و مکایده و ستیزنده. سکز3 نام کوهی است در ولایت رستم دستان.3 سریر سرافرازه نام آن حصار که در آن جام و تخت کی خسرو است و قیل نام آن

ولایت است.

نام جانوری ابریشم خوار274. سلس2 : سیلاب. سندزس : نام مردی3 و چوی گهرباوام که کمانگران از آن روغن کنند ms111 8] و

سندروس به واو نیز آمده است7]. سرؤش :فریشته و نام مهتر(10] جبرئیل علیه السلام و سروشه به زیادت(11) هاء در

آخر نیز گویند. سرؤش : هفدهم روز از ماه است. سبرش : دامنی زنان و بعضی به بای پارسی گویند. سونش : براده وریزه.

شود(122 و نام پسر کیکاوس (3). دعای نیک و ستودن و آفرین. : گرز ولخت. : معروف. : اندیشه. سماروغ : رستنیای است که تخم ندارد و در جایگاه عفن و نمناک و سایه روید

مانند چتر و آن را چترمار نیز گویند و به زای اول زماروغ نیز گویند. : پوشش گنبد. ستاغ21 شیرآور حیوان و کره نازین کرده. ستیغ2 راستایستاده چون قامت ستون و جز آن. سپریغ خوشهآ انگور سبز که پربار باشد و به فتح سین نیز خوانند. : بوریا.3 سیمرغ علم بزرگ و پرنده است.

گتحشیر یعنی شیر که در دوغ دوشند و به فتح سین نیز گویند. سنکزی (] : بادریسهآ دوک و سنکوک5 به واو نیز خوانند. سرک سپیده(3) و سرخی که آن را غازه گویند. سپنتاک سپیده و به فتح سین نیز گویند. سزک جدری که به تازی حصبه خوانند 1] و به هندوی سیل.6 ستای شاخ نو که از بن (8) درخت و ریاحین روید. سزمامک نام بازیای است که کودکان بازند و آن چنان است که یکی بر پشت

دیگری سوار شود و در محل میعاد ببرد و آنجا فرود آرد 21].

واو پارسی آورده است.1 سکسک[3] : اسب میانه رو. سرشک آزاد ms112 درخت و آن درختی است که گلهایش سپید21) بود و لطیف و

کوچک به سرخی گراید(5) و چیزی مانند قطرههای باریک از باران68) و

از آب چشم 77) وشرارهآ آتش. سکلک ناودان که هندوی موری2 گویند سلکک به دو کاف آخر نیز گویند و

قیل به شین معجمه است.3 سباروک و سماروک کبوتر و بعضی به شین معجمه و به واو عربی خوانند. سیلک کرم گندم خوارک (28 و بعضی سیسک هم گویند. سنکی 97]4 مشنگ (1) و نام غلهای است که هندوی کلاو5 خوانند و بعضی به کسر

سین خوانند و در نسخه سنکل6 با جزم لام کرده است. سیسک کرم گندم خوارک«1 و نام غلهای است که آن را مشنگ خوانند. سمک رعنایی و بهتری و بیهنری.7 سؤسک جانوری کوچک که آن را تیهو خوانند. سالوی(12] : راهزن و چاپلوس. سنزنک8 پوستینی [12) است سخت سرخ و بعضی به کاف پارسی معرب خوانند.

عزیزان و مژه و موی(6).4 سیخول :روباه ترکی و به واو پارسی نیز گویند و بعضی سیجول5 به جیم گویند. سندل : کفش. سفال استخوان جوز شکسته یعنی هستهآ جوز و فندق و پسته و مانند آن6 و

پرکالهآ آوند گلین و گل پخته. سکال اندیشه و میل7 وکرده و گفتن8 است و اندیشنده و گوینده.

بود و آن ماه را (6] سیام و ماه 11) کاشغر (8] و ماه نخشب و ماه کش نیز

گویند و آن چهار شهر را روشن کردی و مقنع حکیم به دروغ دعوی

پیغامبری کرده بود و آن ماه معجزهآ خود ساخته بود. ریش که بر او سرما زند و بیاماسد (1] و آن ریم که بر سر جراحتگاه

فراهم آید و خون در او پر گردد و استیم 1) به همزه اول نیز گویند. اندک و بعضی به واو پارسی خوانند. خانهای که زیر زمین کنده و راست کرده باشند و نقب و حفره و نام

پهلوانی است(12]. کرمی است که میپرد و قیل جانوری است معروف. نوعی از ساز برزگری[12) است که آن را بتگن گویند و ماهی سیم گون. ترس وحصه وتیر.

و ماهتاب و روشنایی آتش دیدن نتواند بلکه بگریزد.

: زر1 ونام جد رستم دستان و نام پسر نوح علیه السلام و مرگ. سموم باد گرم سخت که آدمی را و حیوان را هلاک کند و باد گرم که درختان

را و سبزه را خشک گرداند(4). سجام : آفت سرما که به میوه4) رسد و به شین معجمه صحیح است. ستام ساخت زین از زر ونقره. سزکم به غیر علم کاری کردن. سبپده دم : صبحدم و سرخ رو پری(2.15 سرانجام عاقبت کار. سپزغم(6 : گیاهی است خوشبوی که آن را ریحان گویند و سپرم نیز آمده است. سان مانند ورسم و سنگی که بر آن کارد تیز کنند. سترون نازاینده و به کسر سین هم گویند. ستؤدان1 گورخانه باشد که گبران به گورستان خود سازند تا هرکه بمیرد در آن

خانه دفن کنند و بعضی گویند که مردگان 87] را تابوت کرده آنجا نهند. سفتین : نام ولایتی است از ترکستان ms114 که آنجا مشک و خوبان باشند. سؤزیان : سرمایه وغم خوار. سمان بیست و هفتم روز از هر ماه.

پارسی و سرشکون به غیر الف هم آمده است. سوسن گلی است(1) سپید اندکی به سرخی زند و برگهای آن مانند زبان است. سامان اندازه وحد و درخورد (2) وقرار پذیرفته. سالیؤن تخم کرفش (3 کوهی. سکزن نوعی از تیر است. سرغین نای ترکی و به فتح و کسر سین نیز گویند. سرؤن آنچه از بالای ران باشد یعنی سرین و شاخ گوزن و گاو و گوسپند) و

شاخ هر دابه و به فتح سین نیز(5) گویند. سمنگان نام شهری در توران زمین. ساتکین (2] پیاله و خمره شراب و به کاف پارسی نیز آمده است. سبدچین باقیات میوه و انگور که در باغ جا به جای مانده بود. سپستان و سک پستان و سنگ پستان : میوه است که از درون او10) لزج(4) است و به هندوی

لسوره1 گویند. سفن پوست ماهی دریا و آن پوستی درشت باشد که بر قبضهآ شمشیر پیچند

و سنگ فسان و سوهان. سفتن تراویدن وسوراخ کردن. سیبوسن2 : اسپغول. سیستن :جستن. سماطین

: سوراخ کننده وسنان. ستان : سرافراز() و نگونآویخته و باژگونه و قیل روی راست افتاده و

راستافتاده20) و بر پشت غلتیدن و جای. ستازن : مطرب. سگ جان : سخت جان و پردل2 وقویدل. سقزلاطون3 جامهآ پشمینهآ فرنگی گرانمایه. سنبلستان نام اسپغول است ودرون تخم او تلخ است و قیل زهر در میان سنبل

روید4 وسنبل زار. سقلاطؤن : همان سقلاط است. سرپایان خود آهنی و شمله و(2] عمامه. سکیزیدن : برجستن ستور. سپاهان نام شهری است که دجال از آن ولایت (] خیزد. ستردن : دور کردن. ستودن بیان محاسن کسی کردن. سکالئدن اندیشیدن و گفتن. سندان آهنی مربع که بر آن ms115 آهن کوبند گویند(2]. سیاوشان گیاهی است سرخ یعنی بقم. سکاهن1 سرکه که کفشگران از آهن و قند سازند و چرم را بدان سیاه کنند و زنگ

و برادة آهن.5 سختن وسنجیدن : وزن کردن. سیلان : نام ولایتی است. سیحون لب آب گنگ6 وقیل نام جویی بزرگ است.

نان پخته و تختهآ نان و به فتح سین نیز گویند.

: انگشتو17؛ آن طعامی است چنانک انگشت4 و به کسر سین نیز گویند.

:به ضم وفتح سین طعامی آشامیدنی که آن را اکرا لها گویند و رشته ل1)

نیز گویند؛ سمنوا101] به زیادت الف آخر نیز گویند.

بدانچه غله افشانند که آن را سازی مذری () گویند.

: نام مردی.5

: طعامی است. سرو سرون حیوان.

: آب را گویند به زبان ترکی. سناو[1] : سونش. ساو2 :چیزی که زیردستی مرا2) زبردستی را هر سال بدهد و آن را خراج و عبره

نیز خوانند76]. سالآو (5]2 : زخ(] وپالو نیز گویند. سرو درختی است راست(1) قامت و بیبار. سبزغو3 نای ترکی که از مس سازند.

: دهم روز از بهمن 4) ماه و آن روز جشن مغان است. سزونسه2 و سونسه : قوس قزح. سماخجه سینه بند زنان و به فتح سین نیز آمده است9]. سفچه (1] خربزهآ خام که بشکنند«21 و بدان شراب بخورند. سکیله : هکک(1 که به تازی فواق خوانند و به کسر سین نیز آمده است. سپاسه (1] منت نهادن بر کسی. سوخته آن که جگر او از حرارت فاسد ms116 شده باشد و دردی شراب که بعد[14)

چکانیدن (5] بیرون اندازند و خف [16].5

آتش زود افتد. به ضم سین حلقهآ زرین و سیمین و آهنین و مسین و امثال آن که در

گوش اندازند و سوراخ کرده از مروارید و بسد و جز آن و به فتح سین

کسی (] که از او به جایگاه (2) چیزی (2) بستانند و به دیگر جای دهند

یعنی هندی1 و نوعی از پیکان تیر.2 سیاه چرده : سیاه پوست وسیاهوام. نی 4] که بدان ریسمان تنسته تنند و درکشند. بچهآ حرام زاده و لقیط (8] و از کوی برگرفته. سرخزه (6] زحمتی است که کودکان را برون آید و آن را جدری1] خوانند8] و

عرب9] حصبه گویند و قیل به11] زای عربی ودر(1) بعضی نسخه

سرخشره3 (12 به زیادت شین معجمه و رای مهمله آورده است؛ اما اول

اصح وسرخژ به غیر هاء وشین (13] هم گویند. : لجوج و ستیهنده5 و دیوی 1] که در خواب مردم را فروگیرد و آن را

کابوس نیز گویند و هندوی اتهاره6 گویند. : آماده. گلهآ اسبان و گوسپندان و چهارپایان دیگر. سونش زر و قراضه و نام قصبه و نام پادشاهی است.

: چادر که هندوان پوشند و رشوت. سؤسه : سیسک() گندم خوراک و آن کرمی است گندم خوار(2). سکرفیده (3)1 : اسب که در سر آید و سکرفنده نیز2) گویند. سکیزیده : اسب وستور (5] که در سرآید و جهنده. سؤکه2 : سوراخ بن وسوراخ آلت. سفاه3 : لشکر و سپاه و به ضم وفتح سین نیز گویند. سکاجه ستنبه و کابوس که مردم را در خواب فرو (6) گیرد و سکاجره4 به زیادت

رای مهمله نیز خوانند. سنبه و سکنه : گردبر خیام5 که به تازی بیرم خوانند. سنجه سنگوزن(] و نام شخصی.6 ستاره قبهای (8] است که برای خفتن زنند تا مگس و پشه نرنجاند و نام سازی

است(1) از جنس رباب ms117 سه (10] تار و درفشنده آسمان و آستانه. سغبه : آرزو7 و چربوو به چیزی فریفته. ستاه8 : نام پردهای(1] است در سرود و سه تو و سه عدد. ستؤده (12] : ذکر نیکویی کسی کردن و مرد اوصاف حمیده. سردابه آن خانه که برای سرد کردن آب راست کنند و خانهآ تابستانی که نیک

سرد بود. سراینده (12) : سرودگوی و راوی [1] و گوینده. 11»2، سیس.[2] ب: تعریف به این صورت آمده است: «کرم کندم خوار». [3] 2، ب: شکزقیده. [4) ب: هم. [5] ب: ندارد. 61]آ: فرود. [7] ب: زن. [8]آ: قبه. [9] آ: ندارد. [10] آ: ندارد. [11] آ: پرده. [12] ب: ستوده. [13] ب: ندارد. [14] آ: راوکی (نک: شرف نامه).

میشود. سته :انگور. سفته کسی را که چیزی جای بدهند و دیگر جایگاه بستانند و آن را هندوی

هندی3 گویند (5]. سمانه : نام پرندهای است. سارجه(6] :سارک 7]. سمه به کسر و فتح سین زنگ آب و مالهآ (8 آهار خرد و قیل به کسر سین

زنگ آب و به فتح سین مالهآ 7] آهار خرد. سخره لاغ و سخر و بی کاری که به غیر اجرت کارکنان اند [1]. سدیایه هزارپایه که هندوی آن را کان کهجوره2 گویند. سرخاره سوزن زرین که زنان مقنعهآ سر بدان دوزند تا از سر نیفتد (). سیه خانه بندی خانه127) و خانهآ نامبارک و خانهای که صاحبش بخیل و شوم باشد. سرریزه گیاهی است خوشبوی و قیل سرزیره به تقدیم زای معجمه به یای

عربی صحیح است. ساقه آن لشکر که در عقب سراپردهآ خاص(17) فرود آیند12) و زیر علم (15).

نام دختر پادشاه یمن که زن کی کاوس بود.

فرهنگ مفتاح الفضلا سنبه : گردبر خیام و آلت آسیا تیز کردن. سربوشنه :سرپوش مثل دامنی و طبقپوش. سره راست وبیعیب ms118 وخالص. سارقیه نام موضعی است در راه خانهآ 0) کعبه. سمچه : نقبزده. سامه : عهد وسوگند. سحکاسه : ژاله وقیل«] به شین اول معجمه. سنه : لعنت وبانگ اسب وآواز اسب.1 سله زنبیل و سبد خرد که در او مار بدارند (3). ساده : بینقش و نقشبست چینی و مردم بیریش و بی کدورت و احمق نیز. سزده2 : مزد آسیا. سرزده بیهوش و مبهوت و بسیارگردنده. سغرنه : روباه ترکی. سراسیمه :سرگردان7) و تافته و درهم شده(] و بی سامان گشته و پریشانشده و به

غیر الف(2) سرسیمه نیز گویند. سغدیانه : مطربانه وشراب.3 سماکاره : پیش کاره و چاکر. ستؤه : به واو پارسی تنگ آمدن و سیر[7] شدن و عاجز شدن. سفله : فرومایه وسبکسار 8] و خسیس وزله بند. سکامه4 نامراد و بدروزی. ستؤنه «] سینه وستون[1]. سنگچه : ژاله.

353 سفته نوعی از پیکان است(]. سبک سایه : تعجیل کننده. سبیکه کالبد ریختهآ زر ونقره. سخته و سنجیده وزن کرده. سباده و سنباده[2): سنگ فسان (3). سگرنه : خارپشت. سکاشه (4] :مثله. سؤغه [8] آن مرسوم که غازیان(2 از حصهآ غنایم خود نویسندگان را دهند. سرکشته حیران ومتردد و پریشان و دیوانه. سلاله نبسه و نسل و گل() وسال.2 ساسی : گدای. سای : ساینده وسودن 28. سپزگی : سختی9 و رنج و درد و سیزگی3 به یاء نیز آمده است. سهیکی : شراب مثلث. سابری :جامهای [10] است تنگ. سکزی4 نام کوه رستم و ساکنان آن1] کوه را سکزیان گویند. سرنای نام (12] نای ترکی.

دوختن و توزی از توختن است (1). سازگاری و سازواری: موافقت در کارها و در مزاج طبعی(2) نیز (3). سپجی : عاریتی و سبیلی. سپنجی سرای1) دنیا و سرای سبیلی و عاریتی. سبیده بالانی: صبح کاذب.

صبح صادق.2 سابی3 : کهنه ودیرینه. ساری : شارک. ساتگی : قدح شراب بزرگ. سامری نام زرگری ساحر که در عهد موسی علیه السلام از زر غنایم (5) گوساله

ساخته بود(6) و به خاک سم ms119 اسب مهتر(7) جبرثیل علیه السلام(8) پرکرده

و به بانگ آورده بود (9)؛ خلق بدان فریفته کرده11) و بعضی قوم موسی را

گوساله پرست کرده و این قصه مشهور است(11]. سترگی«2 دلیری و خشمناکی و تندی و نسل سام نریمان4.1137 سیمای(12 گونه ونشان روی. سامی : بلند. ساری(112 رونده و شاری.5

355 سپری تمام شدن و آخر رسیدن(1) مدت و نوعی از تیر است « با سه پر.1 سریری : پادشاه سریر سرافراز.2

نووجوان واین صفت درخت سرواست(3). سرائیلی 314 قومیاند نادان واحمق. سرباری تکبر و منی4 وآن که بار بر سر برد(5) سرسری آسان وسهل و مردم فرومایه. سلاحی : سلاح دار. سؤری نام گلی است خوشبوی سرخ.

بزرگی و مهتری. سالؤسی نام گلی است5«2؛ تملق و چاپلوسی و دغا و مکر و ریا 4. سرسبزی جوانی وتری و تازگی 97]. ساقی محبوب وآن که همه[1 را شراب نوشاند. سماعیلی طایفهایاند [1] که عمود اسب میپرستند. سماری : کشتی. سلطقی نوعی از پوشش قلندران است (12] کوتاه با درهای بسیار از هر چهار

سوی آویخته (12]. سلمی یار و محب ومعشوق «1) ونام زنی است(18). سنجلی [؟] : خار سیاه. سرابی :خانگی و اهل خانه و سریچه(. سغدی

درشت گردد و والان 0] خرد (8).3 شمولخا4 کفش. شیربها دستپیمان که در کار خیر مادر و پدر دختر را از جانب پسر (9) دهند. شیدا : دیوانه و کوچه گرد و دله 101) زده و عاشق 1). شمیرا :نام مهین بانو عمهآ شیرین. شکیبا : صابر. شیوا : زبان فصیح(12) وقیل به یای عربی. شفبا ( : اسب خنگ.

کرة اثیر بجهد بر آن دیو(].1 شیب سررشتهآ تازیانه و چمچرغهآ(2] او و آواز ms120 زخم(2) تازیانه و فرود چیزی. شاداب تر و تازه و شراب و سیراب و قیل (2) به ذال معجمه است(8) سیراب(6). شتزب (2 : پلنگ. شرب جامهای 18 است باریک ابریشمی. شبتاب : کرمی است که پشت97 تابان نماید و آن را آتشک نیز گویند. شغب شورش [1) و ناله وغلبه وفریاد ونعره. شکوب : دستار. شکراب (11] : شربت. شکرخواب خواب خوشی و آن خواب که بعد صبوحی کنند. شباب «12] : نام پردهآ سرود است. شتفت پوشش خانه یعنی 1 سقف وبلندی و به فتح شین نیز گویند و بعضی

شفت2 به غیر تاء اول نیز گویند 15]. شویست3 علاج وافسون و پراکندگی و بعضی به یای پارسی گویند. شنفت [15 :شنیدن. شگفت

و گرفت سوفار به وقت تیر بر زه نهادن و افریشم جنگ(2.27 شبت (8] : والان خرد3 شایشت : شاید وباید). شکست : تافتن و فاوه (220 کردن و پاره کردن و آمیختن و گریخت و هزیمت

لشکر. شوکت(1 : بزرگی و فرو زورمندی. شفت جامهآ همواره وبامایه.5 ششنجانج ششنجانج (: گردک گلین و گرد گلین گرد(12) و پهن و به جیم پارسی نیز گویند و در

بعضی نسخه شسخانچ به غیر نون اول و به خاء نبشته است و به 121)

جیم آخر (15 پارسی آورده است.7

علتی است که آن را 161 هندوی بده8 گویند.

چین که بر روی و اندام و بر جامه1] افتد و گره ابروی و گره پیشانی و

کنجلک و مار سیاه1.127

زمین سخت بر کوه.

: شارک.

شرز3 سرایچه و خیمه(14. شکوخ : کسی(5) که پایش بلغزد و اسبی که از کوچکی (4 به سر آید و بیفتد. شؤخ ریم اندام و ریمی( که در تن و جامه باشد (8) و مردم بیشرم و دیده باز

و بیباک و آن پوست که بر دست و پای از کثرت کار ستبر و سخت

شود و آن را هندوی کرا4 ms121 گویند و شخ به غیر واو نیز (9) گویند(1). شاماخ نام غلهای است «11] خرددانه چون کال.5 شخ زمین سخت که پی نگیرد در دشت و کوه (12] و ریم اندام و جامه و

دامن کوه ودشت (13]. شاخ : پیالهآ دراز. شاخشاخ کثرت گریه و اشک6 و پارهپاره و بالاتر. (1)2 «و بر جامه» را ندارد [2)، ندارد. [3) آ: ندارد [4) ا، ندارد [5] ب: اسمی: [6]ب: کوچکی.1] آ: مریمی. [8]ب: ... وریم جامه و جز آن...».[9] ب: هم [10] ب: آمله است. [11]آ: ندارد [12] آ: «در... کوه» را نلارد [13] ب: «و ریم... دشت» را ندارد [14] آ: «اسب یا مردم» را ندارد. 1. در فرهنکها به معنی مار سرخ آمده است (نک: لغتنامه). 2. نک: «سارج» به همین معنی در لغتنامه 3. در شرفتامه: «شرج: بند عییه و خیمه».

4eaad, m.air: ase bead (eioey ezrt Cyeesieaileread agn) 5. در زفان گو یا با همین تعریف آمده است: «نام غلهای است خرددانه چون کال». 6. به معنی کریه و اشک در فرهنگهای دیگر دیده نشد.

که هندوی آن را بیگار2 گویند. همان شاگار است بر وزن بیکار. آشناگر3 و جایی که کسی آنجا نایستد و خرابی.4 درختی (16 است سخت چوب که پیشهوران از آن دستهآ آلتها «] سازند

وآن 87] میانه بالا و9) راستقامت است و به لغتی شین مفتوح هم آمده

است (21 و آن را شمشاد نیز گویند [21. گره که در اندام [به] سبب کار افتد و آن را شغه نیز گویند. زمین به گاوآهن پاره کرده و شکافتن(1) به جهت زراعت چنان که گویند

فلان کوه111) وفلان دشت شیار(18) است. نام(17) ولایتی است بر کنارة لب آب ماوراءالنهر و از آن سوی بیابان

ریگ است و بر آن همه کافرند و در او جولاهگان بسیارند.

آنجا نمونهآ جامه میخیزد که آن را ششتری گویند (4). شنلور3 بادریسهآ خیمه و قیل به جای لام کاف عربی است. شبکؤر (8] : دوک4 وآن که (6 به شب کور باشد. شاخسار آن جای که شاخهای بسیار رسته باشند و انبوهی شاخهای درخت. ششدر خانهای است در نردبازی که آن را مردارخانه نیز گویند 77). شمر : حوض خرد. شبر 47] : نام حسن علی رضی الله عنه. شبیر : نام حسین علی رضی الله عنه. شیبور : نای (1] ترکی و شهنای. شاپؤر : نام پادشاه (1) بزرگ«12) و آفتاب و ماهتاب.5 شیرگیر آغاز هستی و جوانی باقوت.6

کشندهآ حسین علی. شاهوار : در(4) گران مایه و بزرگ و بیش بها و آبدار. شهوار همان شاهوار است. شادخوار :شراب خوار و سیراب و تازهروی. شبگیر :صبحدم ونام ms123 نوا. شهریور نام ماه پارسیان وآن مدت بودن (5) آفتاب در برج سنبله است. شهریار : پادشاه. شکر :شکننده و شکارکننده. شهسوار آن که در سواری چست باشد. شمگیر : نام سر (6] لشکری. شهرزؤر نام شهری است نزدیک بابل. شوریز2 همان شونیز3 است (8) یعنی سیاهدانه و نام دارویی است و) بعضی به

واو پارسی گویند. شؤمیز زمین پاره پاره کرده به جهت زراعت و به فتح شین و واو عربی مزارع

و شیرین سخن. شیراز : شیر که بر دوغ دوشند و آن را کتخشیر خوانند و هندوی گوجها 49

گویند و نام شهری معروف. شبدیز نام اسب خسرو که شیرین داده بود و اسب سیاه وشب. شهباز : باز سپید.

آمده است. شاخ هر درختی که باشد و به ضمتین و سکون شین(2) آخر نیز گویند و

شفشه به هاء نیز شاخ درخت را گویند 0]. فرود خزندگی 2] از جای خود و پوستین و جامهآ کهنه (5]. پستان سست و افتاده و عضوی از اعضای مردم و حیوان که در شکم

است. : سرون گاو که بدان جنگ کنند و شغه به هاء نیز گویند. : آن پوست که بر تن از کثرت کار ستبر و سخت شده باشد و مردم

بی شرم و بیباک و ریم که بر اندام و جامه نشیند. زرافه3 و قیل(]) جانوری است درازگردن. :آب خوش و شیرین و نام شربت نایاب (8) و لفظ مبالغه.

ک شلی : گلی سیاهوام که پای از او نتوان کشید و خلاب تیره که عرب وحل

گویند و هندوی دلدل.4 شفک و شغک : نابهکار و بیهنر و جلف یعنی تهی و نادان را نیز گویند. شفک و شغکه شؤلک و شنلوی شؤلک و شنلوک گردة دوک یعنی بادریسهآ دوک که هندوی پهرکی6 گویند. شب چراغک2): کرم شبتاب. شبتک : آنکه به بازی لگد بر سینه زنند. شبک : دوک و بادریسهآ دوک و به فتح شین نیز گویند. شؤشک رباب چهارتاره و مرغکی که آن را تیهو خوانند(5) شاشک : همان شؤشک است. شکانک سنگدانهآ مرغ و به لغتی به کسر شین گویند.

و هندوی بودری2 گویند وآبله که در دست و پای افتد و به فتح شین نیز

گویند. شیشک سبزک 4) یعنی عکه (5) و بعضی گویند تیهوست. شرک جامهای است (2] که بدان دارو بندند. شری :دام. شنل : خوشه. شتاک «] شاخ نو [که] از ریاحین و از درخت برآید نازک و تر و تازه و آن را

خوردستان () نیز گویند. شوالک پرندهای (9] است سرخ و گویند مرغی است که هر زمان رنگ بگرداند

وعرب آن را بوبراقش گویند. شرفای آواز دم3 شتر واسب و جز آن در رفتن [10]. شبان فریوی«1: شب پرک.2 شارخک پشه و قیل به سین مهمله صحیح است. شک شک : آواز پای دونده. شکویه زور وحشمت وقوت.

شکرقلم نیز خوانند و بعضی به غیر ms125 حرف پارسی گویند (3). شرنگ زهر وخربزهآ (4] تلخک(5) و به (6] فتح شین نیز گویند. شنگ : درخت سرو2 و مردم شوخ و دزد و راهزن72) و مکابرهگر و خوب. شالهنگ و شالنگ(4: گروگان. شفترنگ بار درخت است مانند شفتالو؛ بیشتر سرخ و سپید بود. شهلنگ(9] : رسن تاب. شالنگ [10] : نیز رسن تاب است(1. شب آهنگ : صبح و ستارة شبکش و شبان گاه و مرغی که شب آواز کند. شفشاهنگ نداف و کمان نداف و مشتهآ او و شاخسار و تختهآ آهن با سوراخهای

مختلف گشاده و باریک «12] که تارهای زر و نقره و آهن (1) در آن (12)

سوراخها (15) کشند و محک.3 شبرنگ (12 : اسب سیاه4 ونام گلی است.

زیر برگستوان کنند یعنی جل نمد که زیر برگستوان کنند[16]. شمایل خصایل خوب و نیکویها و بادهای سرد که از شمال آید[1]. شکال «18] رسن و19] قید و زانوبند شترو پایبند اسب و خر که عرب آن را عقال گویند. شیخؤل روباه ترکی و به سین مهمله نیز خوانند (2). شکل ناز و حرکات لطیف وصورت زیبا217) و کرشمه 227). شکل مانند وسان وهیئت وصورت(22) و بی جان و خلاب تیره(2).5 شل (25) از[2]) اسلحه»2] است24] مثل زویین و بازوی شکسته و دست خشکشده

وقیل به کسر شین زوین 21) [وا] نیزهآ خرد (3] و به فتح شین بازوی

شکسته و بال شکسته[31].

: شبانگاه و نام ولایتی است. شاهقام نوعی از مزامیر است1 و در شطرنجبازی شه طلبیدن و شه در شه کردن

ومات کردن است (2].

پای افزار چرمین و به ضم شین نیز ms126 گویند. شؤم« نحس و نامبارک. شوم() : یعنی بروم. شکزقلم نوعی از شکر صاف کرده و پرکالههای پهن و دراز بسته و آن را گعب

غزال و شکربرگ(8]) نیز گویند. شبم : سرد. شلغم گیاهی است مشهور که (2] مفید است7] که 87 آن را گونگلو2 گویند. شیم ماهی سیم گون97] و نام جویی است. شجام آفت سرما که به میوه رسد و میوه را(1] خشک کند (11]. شییم(12 یعنی شیفته شوم و این به یای پارسی است. شاه سپرغم (2 : سبزه (1) است خوش بوی که آن راریحان خوانند(1) و سپرغم نیزگویند[16]. شبنم» افشک که به شب بر سبزه افتد.

371 شان زنبورخانه و به معنی ایشان و ایشان را است(1. شریان (2) :رگ دل.

: گیاه شنی. شیان : جزا ومکافات. شایان درخور وزیبا و بایسته 21). شبستان :خوابگاه پادشاهان() و حرم سلطان و جای که شب بخسید5] شبیخون لشکرکشی کردن بر دشمن است(2] به شب و جنگ0]. شکوخیدن (4] به سر آمدن اسب. شگون :جانوری است 7) از جنس(1) شکالان(1) وقیل(1) پرنده است و بعضی10)

به فتح شین نیز(12) گویند(15].1 شلون [16 همان شگون است. شؤتن (1 نام مردی است 187].2 شابران نام ولایتی است و شاوران نیز گویند. شخیدن3 و شخشیدن : از جای فروتر خزیدن و لغزیدن و گناه کردن. شبان گوبان و قیل شپرک. شجن : راه. شخولیدن 7 چیزی به ناخن کندن و صفیر زدن. شجودن :مثله [2). شادرزوان پرده و بساط و جامهخانه(2) و پلاس که بر در آویزند و نام نوای خسروانی.

علیه السلام بود. شهلان5 : نام ولایتی است و نام کوهی است و قیل به ثاء ثهلان است. شکن :پیچ زلف و لحن سرود بزمی و خم و چین. شاشیدن کمیز دادن8] و آب افشاندن (9) شزوین خاقانی که در اصل شروانی بود و ضابط شروان نیز.6 ششیستان زن پستان افتاده ونرم پستان(1). شکوهیدن» سخن کسی در گوش کردن و عظمت خویش با خصم ظاهر کردن در

عمر14) رضی الله عنه8] اسیر شده بود و گویند(9] آن نام زن[1]

امیرالمؤمنین( حسین بود رضی الله عنه (1). شؤشو 13]2 : نام آواز است. شببو گلی است زرد. شکافه زخمهای که بدان رود 12] و رباب زنند (1]. شفانه مرغی است مقدار غلیواز که (2 سر او و [بال او] 10) چهار رنگ دارد و

گویند جانوری است بزرگ[تر] از غلیواز 187. شفته تراویدة از جراحت وجز آن.3 شخولیده :پژمرده. شکوه محلت خرد و قیل 197) دیه پست چنانک کلاته (2 دیه بلند را گویند.4 شؤره خجل وبعضی [21) به فتح شین(22) نیز (23) گویند (22). شیتله5

اندام آدمی آید. شاهنده(210 صالح ونیکوکار و شاهنده نیز گویند. شمیده (1] بیمزده(12) و بیهوش شده. شله (12) جامهآ عورت که بر شرمگاه عورت باشد و شرمگاه مجرد و سرگیندان و

جایی خاک و پلیدی که در کویها جمع شود.5 شانه 16] خانهآ زنبوران شهد و دست افزار جولاهه و کتف. شمه (5] : ملایی6 شیر.

آن میوه پدید آید و گل ناشکفته و برگهای نو تازه که سر برون زنند. شفشه (5] :شاخ درخت. شمسه آن قرص که در مساجد (16 بر سر(7] محراب و نیز(8) نای طاق راست

کنند 9) و گوهری بزرگ که در وسط عقد بود(21. شبغاره جایگاه گوسپندان و به زای معجمه نیز خوانند(1). شبیره : شپرک. شبانه خماری و شبینه. شؤشه پشته و سونش و ریزه هر چیزی و سلک1 زر و سبیکهآ زر (12) و کالبد

ریختن زر (12) و نقره171) و زر در کالبد ریخته و سبزه و شهیدانه2 که بر

سر گور شهیدان نهند [15) و مصلا تربت. ششدره نام مردارخانه است در نردبازی 161) که به کعبتین بازند که چون مهره در

آن خانه افتد بازی بسته شود و دنیا نیز به اعتبار شش جهات171). شکشته 187] تنگ آمده و شرمنده و منهزم و منکسر و پارهشده و آمیخته. شبانگاه و شبانگه شب ووقت درآمدن شب «1].

منجنیق.2 شخوده (1) : به ناخن کندیده. شعشعه 17] : روشنایی و درفشیدن و شعاع و جلا. شاهراه : یعنی(12) راه13) گشاده و فراخ و مشهور که اهل هند آن را راج پنته3

گویند(12) و شهره (15) نیز آمده است[16]. شمامه گلدسته و غلولهآ عنبر و کافور و جز آن که بدان بوی کنند 171]. شبه مهرهای187] سیاه از سنگ که اندکی به (19] سرخی زند 201). شکوه بزرگی وعظمت و هیبتناکی و حشمت. شاماخچه و شاماگچه: سینه بندزنان. شنکله دانهآ انگور وریشهآ دامن.

377 شنکه : نره یعنی ذکر. شنکاسه ژاله. شلخه1 : فلاخن. شنکرفه2 کرم کشت خوار. شیشه3 :زنبور سیاه. شادگؤنه :جامهآ خواب.4 شکربوره بورة نبات و قیل(1) حلوای است و گویند به بای پارسی شیرینی است

مانند سنبوسه خرد در او حلوا پرکرده که غایت لذیذ بود(7) و

شکربسته(3)5 شاهانشاه و شاهنشاه و شاهنشه و شهنشاه و شهنشه(): پادشاه (9) فرمانده فرماندهان. شراره : سرشک آتش. شیبه6 : تازیانه. شعوذه 21] :بازی.7 شغده8 : سوخته. شیفته دیوانه مزاج و عاشق26 ومبتلا. شبگاه جایی که شب کنند. شیرزنه آنچه بدان جغرات را حل ل5) زند و آن را هندوی() روی9 گویند. شکنبه (10] چیزی است در شکم حیوان که طعام در وی قرار میگیرد.

: شبانه. شهری : اهل شهر. شنکی شوخی و دزدی و رهزنی.4 شکاری17 آنکه شکار کند از یوز و شیر و شکره و جزآن. ششتری و شوشتری() : جامهآ نرمینه که در شوشتر بافته باشند. ششتری و شؤشتری شببازی7 بازیای که بازیگران به شب بازند. غؤشا(10) : سرگین گاوان که خشک شده باشد. غیلا نام دیوی است11]. غورا5 باقله و انگور خام6 و شب تاریک.7

گهنیر1 گویند17. : آنکه زیر زنخ زنان بلندی مثل سیب و ترنج میباشد و گرد او طوقی

مدار (2) زیبا بود و گوشت آویزان که زیر گلوی گاو میباشد و غبب(2)

نیز گویند. :خوشهآ انگور و به خشم آمده.2 نام درختی است (5]) بیبار که آن را پده گویند. زاغ سیاه و شب.3 سخن یاوه و بیهوده و چیزی از کارمانده که عرب آن را سقط خوانند و

بیشهآ شیر و مجرد شیر.4 غوشت : برهنهآ مادرزاد. غلت [6] غلتیدن و به فتح غین نیز گویند. غرشت : آواز اسب. غرسات5 : سست.

گدگدی1 گویند و بعضی به کسر هر دو غین خوانند و بعضی به جیم

پارسی گویند و بعضی غین دوم را به میم بدل کنند غلملیج خوانند. غریفج : خلاب وخلیش. غلج گره محکم که آسان نگشاید و به جیم پارسی هم گویند. غنج خود را کشیدن از طالب و ناز و کرشمه. غناج : ناز و کرشمه کننده. غنج :سرین مردم وسرین چهارپایان. غلیواج غلیواز.

: زنی که به شرط بکارت خواهند و نباشد و گویند زنی که دوشیزه

عروس کنند ونباشد.

خانهآ تابستانی.

گلهآ گاوان و جای دیوان و درخت بلند.

:چیزی باهم شده را گویند.

غرید4 یعنی زنی که دوشیزه خواهند و نباشد.

دهن افکند و دیگری به سر انگشتان بر کلهآ او بزند تا باد بیرون رود. گوک () آب در دشت و سیل گردآمده و مغاک بافندگان.3 نام شهری و محلتی در سمرقند. گردبرآمده و علت چشم و عداوت و اندوه. سرخی که بر روی عروسان مالند تا سرخ نماید ms131 و آن را غازه و کلغونه 5)

نیز گویند. زنار و پاره جامهٔ‌(2) زرد که یهود بر کتف دوزند. : رغم (8. آن که به حسن اخلاق غم و اندوه از دلها برده) شاد کند. : فریفتن. قومیاند1 از(10) ترکان ظالم و بیداد که بر خراسان دست یافته بودند و

به زور گرفته.

دوست دارد گویند عاشق غاش شده است. غوش چوی است سخت که مطربان از آن زخمه سازند و سلاحگران تیر

کنند. غاؤش(1) خیاری که برای تخم بدارند تا بزرگ شود و خوشهآ انگور که هنوز خرد

بود. غنجموش : غوک. غیش1 : بدحال وبیشهآ دده2 وغم و اندوه بسیار و انبوه و هر چیزی بسیار. غالوی(12 : مهرة کمان گروهه() یعنی غلولهآ سنگین و گلین خرد که به کمان گروهه5)

اندازند وآن را عوام (2) غلول3 گویند. غزتک4 : بانگ نرم در گلو وقت گریه. غسای : گیاه عشقه که هندوی آن را آکاس بیل 910 گویند.

در ولایت خراسان (2).5 غارشنگ6 چویی که بدان گاوان را برانند. غرنگ آواز نرم که از گریه و زاری در گلو خیزد. غول : دیو بیابانی (5) که مردم را بیراه برد(6] و هلاک کند. غؤل « شبانگاه گوسپندان در دشت 27. غل بند و زنجیر وطوق (1) آهنی وزاولانه [10]. غلغل نوا(11] زدن وشور وغوغا و انبوهی. غزال : آهوبره. غربال آلتی که بدان آرد بیزند. غالول (12]7 کمان گروهه (13] که آن را غلول خوانند. (1) ب: أورس: (2]ا: آبد 3) ب: لآن واه را ندارد (2) ب: لو خواسان » رانداود ms132 الا ا یانکه ا(عا به: کد 18ب:

:خوشهآ انگور و به خشم آمدن و گویند صره یعنی خوشهآ انگور(1 بود و

دانهآ انگور که شیره و تکز(2) و تخم اندرون وی باشد.2

میش دشتی و گویند کوهی و قیل گوسپندسواری کودکان که هندوی آن

را(2) انرک216 گویند. غلبکن : دری چون پنجره و یا جعفری که در او(8] هرکه باشد بنماید و بعضی به

کاف پارسی مکسور گویند(6) وغین مضموم خوانند. غرویزن غربال و خلاب سیاه4 وغریزن5 به فتح و کسر غین نیز گویند. غرنزآن خلیش سیاه که بگندد(7] و خلاب. غریوان : فریادکنان با گریه. غن : چوب بزرگ عصاران که هندوی لاته6 گویند و این بیشتر به کاف

پارسی آخر است یعنی(8) غنگ. غلیون7 : گل سیاه که زیر آب بود و به یای پارسی نیز آمده است. غارنقون : داروی دفع اطلاق شکم. غریدن و غرنبیدن : آواز بلند برداشتن در گلو به خشم. غصبان منجنیق بزرگ و با غضب. غنودن :خفتن.

[به] نام ارشاد آبادان کردهاند(2) و قیل(2) نام کوشکی که اولش4]

شادی آباد2 نام بود. حرام زادگان و مخنثان و نادانان (5] و غربچگان(2. زنان بدکاره. : زن بدکاره(). غرو : خالی و(4) نی که به تازی آن را قصب خوانند و آن میان خالی بود ( و

کلک را نیز غرو(10) گویند. غوو غیو غلبه و شورش و به یای پارسی نیز گویند. غالو3 مهرهآ کمان گروهه [1) و گویند کمان گروهه(1) مجرد. غزغاو قلآدة پرچم.4 غریو[ فریاد با گریه و آواز نرم در گلو با گریه وهای و هوی 19]

است که ستوران خورند و جوال کاه کشان و بعضی به سین مهمله گویند.1 غوشنه : گیاهی است که به تری بخورند و به خشکی اشنان سازند یعنی

دستشوی و ms133 گویند که اشنان نوعی از سماروغ است.2 غیه : پیچ سپر و نیم حلقه و میان حلقهآ پوشیده و مانند دینارها که از زر بر روی

سپر نصب کنند برای زینت (2). غؤزه (2 : بار پنبه. غمنده : غمگین. غنچه : گل ناشکفته یعنی گلی.3 غنوده نیم خفته. غلبه سبزک که آن را عکه و عقعق خوانند و آن را شوم گیرند. غنده عنکبوت بزرگ و پاغنده که هندوی گاله4 گویند. غنفره پلید1) طبع وابله گیر5 و عجمی و زبون گرفتن. غراشیده : خشم آلوده. غداره (5] : پنگان بزرگ6 و این را غراده و غراره 62) هم گویند و قیل دبهآ برنجین و

فخر قواس گوید غژاره7 به زای معجمه مانند شریطه است.

گویند و به ضم غین هم گویند. : بانگ3) به تشنیع وبه خشم زدن. غزواشه 21] گیاهی است که کفشگران و حایکان از آن مکنسه سازند و در لیف

مالند و هندوی آن را کونچی (5]1 خوانند و در بعضی نسخه غراوشه به

تقدیم الف نبشته است. سر به آب فرود بردن که عرب غوطه (6 وغوصه گویند. : سازی است ] مطربان را و نام بازی 7] است که به تازی آزجوجه [10»2

خوانند[11]. مخنث (12) ونادان و پسربچه وزن بدکاره [12].3 خایه و کسی که باد اندر دهن افکند و دیگری به سر انگشتان بر هر دو

کلهآ اوزند تا باد از او بیرون زند. علت غر که زیر گلو پیدا آید.5 آن که صحبت او و دیدار او ناقض غم و اندوه بود. غراده 6110 سلاحی است (5] مانند خود. آواز حلق. انگور خام نارسیده که ترش باشد و [نا ]پخته7 نیز. : سرخی و سبیدی که بر روی عورتان مالند تا سرخ نماید و غلغونه و

گلغؤنه و کلگونه همان غازه است.

نوعی از عطریات که اندکی به سیاهی میل دارد.

غلاف زین که از چرم بود و نام قیامت است. غزاله ms134 : آهوبره وصراحی و ماشوره(1). غلها : نام شهری. غمزه پلک زدن به ناز و حرکت مژگان. غلبه شور و(2) دست یافتن. غاوجی2 صبوحی یعنی شراب صبوحی خوردن و بعضی غارجی به رای مهمله

گفتهاند[3). غزتیجی2 : سرمارا گویند در عراق عجم(). غیلاقی (5 : آن تیر(2) که در شهر غیلاق4 سازند و آن نیک(7) سبک و سنگشکن باشد. غؤشای سرگین گاوان که در دشت خشک شده (8) باشد. غنچه کبک دری: نام نوای خسروانی.5 غازی7] قصدکننده(10) بر دشمن و شکنندة کافران. غاری17] آن که در غار باشد. غوانی زنی که بی پیرایه خوب باشد.

: دمه و آن زحمتی است که 10 در مردم از باد «12) شود «21 و قیل به فتح

فاء برف وبه کسر فاء زحمت دمه.

فراخ و تمام و پوشیده و فراپوشی (1) یعنی تمام (2) پوشیده2 و گویند که

این کلمه(2) به معنی پیش و بر و در و نزدیک و دور آمده است. : شرمنده. : فراخی. زیادت کتنده و به معنی زیادت کن نیز گویند(5). فرسب (16 جامهای باشد که بدان بام پوشند و آن چوب ستبر که بر آن (7) سقف

کنند و به بای پارسی نیز خوانند.3 فراسیاب نام پادشاهی است و آفراسیاب نیز به همزه گویند. فریب غافل گردانیدن خصم را به دغا.

: بیکاری و خالی.

: تار جولاهه که ضد پود است بعضی به ضم فاء گویند.

: ماهتاب. فرنج پیرامون دهان یعنی گردبرگرد دهان و دیو ستنبه که در خواب گیردا و

بعضی به دوفتحت گویند و به جیم فارسی(1] پیرامون دهان. فنج (2) : دبهآ خایه وزشت.2 فلج کلیدان در یعنی غلق(2) در وقفل1). فج : فروهشتهلب. فزهانج3 : شاخ بزرگ که در او شاخ دیگر در (5) کنند تا شاخ نو دیگر دهد. فرخح : کفل() اسب وزشت. فزغانح2 ماده) گاو خرد که نیک فربه شده باشد. فزکامخ آن شیره که بر ms135 خوردی ریزند. فراخ : گشاده وبسیار. فرخ مبارک و میمون وسعد. فرخ ل نام پادشاهی.

را آثل2 خوانند. گیاه عشیقه3 و آن گیاهی است گندندنی(5)2 و(2) بوی ناخوش دهد و

او(27 را فغند5 خوانند و هندوی آکاس بیل6 گویند. شکاری7 و منجمدشده و بعضی به شین گویند. جای گذر آب چه بر دیوار چه بر زمین. پرچین یعنی خاربست که برای محافظت گردبرگرد کشت و باغ کنند و

بعضی به فتح غین هم گویند. به دو فتحت و به لغتی به دو کسرت زغند زدن و برجستن و به فتح و

ضم غین نیز آمده است. :فریفته وغرهشده. :دریدن ودریده. چویی که پس در نهند برای استواری. سخت کهنه و سوده 9) و ریزیده شده.

: دانا و خردمند. فید (1 : نام مقامی است در بیابان راه کعبه. فارد : نام مردی خطاط، بی مثل و یگانهآ دهر(2). فرند گوهر شمشیر. فاتید شکر صاف کرده و پرکالهها در آن31) پهن بسته که در کهستان سازند و آن

را پانیذ نیز گویند. فتالید به معنی ریخت وافشاند (2). فرؤد : نام پسر سیاوش.

پنبهدانه. فتدا : بادرنگ. فزد(16[؟] : قصهخوان. فزد([؟] : بوالهوس. فزغر : زمین تکاو (5) یعنی زمینی که در او آب رود و کم شود و جای به جای

بماند وحوض. فزغار چیزی به آب ترکرده و نیک ترشده و سرشتهشده. فیاوار : شغل وکار و بعضی به کسر فاء گویند. فرنر2 گیاهی است خوشبوی و بعضی رای اول معجمه خوانند 7] و آن

گزره11) و سرزیره و بوزمه گویند.

مژدگانی و عطای شعر و شاگردانه (1) و به زای معجمه هم گویند.

فسوس وسخر. فریورا : آن که راه راست دارد اندر دین و گویند فرنوری کیش وفریوزدین. فرفور :بینوا.2

: لقب7] پادشاه هند. فرفر بادزنه و گله وران.4 فرخار ms136 بتخانه و نگارخانه و نام شهری که خوبان آنجایی مشهورند و آراسته و

نام بت.5 فزوار خانهآ تابستانی که بالاتر باشد و گداره چهار پهلو و به معنی اکنون.6 فرسنگسار سنگی بزرگ [که] بر سر راه به پای کنند.

بزرگی و زیبایی و شکوه و حشمت. فففور : پادشاه چین. فرویشکار7 غافل وفراموش کننده وفرش.8 فسردر9 چویی که پس در نهند تا کسی باز کردن نتواند. فنجار10 علت دمه و به غیر راء نیز آمده است. فدر11 : دیوخانه. فراخور :لایق وسزاوار. فسار :سرافسار اسب وخر(2].

به رای مهمله فغیار گویند21). فزواز3 گداره چهارپهلو، بعضی به رای مهمله گویند. فریز کباب خشک و گیاهی است خوشبوی و قدید41) و در بعضی نسخه به

فتح فاء ویای پارسی است و در نسخه زای پارسی است. فراز بستن و گشادن و گستردن و بالای چیزی و نزدیک و بلندی و پیش. فلزز چیزی خوردنی که در جامه و یا در ازاربند و یا(5) در رکوی گره بندند در

کهستان و این را بدرزه و بیرزه4 وفلرزنگ هم گویند. فرامزز : نام پسررستم. فیرؤز آن که حاجت او روای یافته باشد و مظفر. فرر گیاهی است تلخ که درد شکم را ببرد. فرؤز روشنکننده و سوزنده و به معنی روشن کن و بسوز. فرییوز(6 نام عورتی. فراونز پیوند پارههای نرمینه که برای زیبایی در دامن و جز آن بدوزند. فاژ همان فاژه است که به کاهلی دهن باز گردد.

فرابزز1 به الف نیز گویند. فسؤس سخر و حسرت و به همزة مفتوح افسوس نیز گویند. فزناس نیم خواب و غفلت ونادانی طبع و اندک خواب. فلاطوس2 : نام مردی مبارز. فیلقوس و فیلیقوس3: نام حکیمی بزرگ و فیلاقوس نام پدر اسکندر که ms137 ضابط یونان بود10) فزفؤریوس (5] : نام حکیم سکندر. فؤردیس5 نام ماه محرم. فرنگیس نام دختر فراسیاب که زن سیاوش بود. موهایی که سر از دامنی پوستین بیرون آورد(12. رخت وبریان. پوز«7] اسب و موی گردن اسب و مانند و دنبالهآ هر چیزی 8) و به بای

پارسی پش نیز آمده است7]. : دم اسب و جز آن و گویند موی گردن اسب و دنبالهآ هر چیزی و به بای

پارسی پش نیز آمده است.

نورش(2)5 نام حکیم که چنگ و بربط ساخت. فزش : گستردنی. فغ : آن دوست که به جای معشوق(2) دارند وبت تراشیده و بت (5) رنگی. فراغ باد سرد و فرصت و خوشی باطن (6) و بیغمی7). فارغ پرداخته ای خالی کرده و بیکار. فروغ روشنایی وسوختن97) نیز باشد(10].

مهمله در آخر دیو ستبه است، فرنجک به دو ضمت نیز گفتهاند و به

غیر کاف هم گویند[2].2 فراشتک «2] : پرندهای است که آن را هندوی چمچرک (222 گویند و عراب خطاف

خوانند. فراخواک4 و فرخوای5 : کوشتابه. فتراک سموت(8) زین که بدان هر چیزی بندند[6) و آن کزک آهنی یا حلقهآ آهنی

با رسنی در پس کوههآ زین موصل بود77). فراشتوک همان فراشتک است. فدرؤنک مترس که در حصارگیریها کنند و در وقت جنگ سنگ بزرگ بر سر

کنگرههای حصار مینهند تا هرکه زیر حصار آید بدان سنگش هلاک

کنند[8].6 فیلی تیر 29 بدخشانی با پیکان دوشاخه. فرمؤک گردکان7 که بچگان بر وی(1) رشته پیچند و بگرداند و آن را هندوی ms138

لتو8 گویند.

: دلتنگی وفروماندگی. فرنم1 : پیرامون(1 دهن. فام : گونه ومانند. فرکن : جوی آب. فراکن1 : بلند. فرهنگیان : ادیبان ودانایان. فؤردین آفتاب در برج حمل است که پارسیان یک ماه شمرند. نوردهم روز ازهر ( ماهی است (7) که فزؤزدین گویندش (8) و آن بودن فراشیون2 کیاهی است که او را گندتای (12 کوهی 110 گویند و به تازی صدف

الارض خوانند وبعضی گویتد که آن علقم (4] است. فرقیون : صمغ مازریون که هندوی انجرب3 گویند11. فغسان4 : بتخانه. فاشرستین سپندان5 سوختنی و قیل قاشرشین است. فریغون نام مردی است. فرمگن دلتنگ و فرومانده. فوران ولایت قنوج.6

است. فتالیدن فشاندن وریختن. فاتولیدن یک سوشدن و دورتر شدن و راست کردن1 و قیل به واو پارسی است. فثریدن : فسوس و استهزا کردن و پرنعمت بودن و شدن و قیل به غیر حرف

پارسی وفریدن2 نیز گویند. فیجن گیاهی است که آن را سداب گویند. فرزان حکمت و استواری در کار. فرسودن سخت کهنه و ریزیده شدن. فلاخن :آنچه بدان سنگ خرد(3] اندازند.

خدمتی و سلامی دادن. فسان سنگی که بدان تیغ و کارد و جزآن تیز کنند و چرخ سمباده که ms139 هندوی

کهرسان3 گویند. فراوان : بسیار. فرجان4 پرگار. فلخیدن پنبه از پنبهدانه جدا کردن. فنودن غره وفریفته شدن. فریدون(] : نام پادشاهی. فرزانگان دانایان و حکیمان. فزودن زیادت کردن.

آورده است. زشت و پلید و به لغتی عندلیب1 است. :بیهوده و بعضی به ضم فاء گویند. چویی که پس در نهند برای محکمی و بعضی به رای اول مهمله گویند

وآن اصح است. گدارهآ چهارپهلو که در عمارت نهند و گنجینه و خانهآ تابستانی که بالای

بام بود. : نانهای [کهم] از نشاسته به جهت لوزینه بر سنگ پزند وآن را قطیف

خوانند [7]. فرؤمایه «4] کمینه وفقیر.

: زیبایی وزینت و بزرگی. فلاته حلوای شیر و به فتح فاء نیز گویند.

: بیل چوین که بدان کشتیها رانند و بعضی(2) به فتح فاء نیز(2) خوانند27.

: لعنت ونفرین.

غالب شدن وزیادت آمدن و افزونی و ظفر. فروهیده : فرشته2 وفروهشته (5].3 فله شیر بهیمهآ نوزاد که به مجرد آتش رسیدن بندد و جغراتی که زود بندد و

دارویی که به هندوی بهلی 261 گویند و به فتح فاء نیز گویند. فانه چویی که میان چوب نهند و یا زیر ستونی به وقت پاره کردن و شکافتن

نهند و بعضی گویند فانه آن چویی که در درها میخلانند تا در به 7)

تعجیل نگشاید و نتواند شکست و اسدی گوید (8) فانه (9) بغار5 است

یعنی چوبی بود که در (10) شکاف چوی شکافته نهند و محکم کنند تا

چوب درحال شکافته شود. فگانه : بچه که از شکم خام رود. فراسوده : فرسوده یعنی کهنه و ریزیده و خلل پذیرفته. فسرده بربسته یعنی منجمد(11] شده از سردی. فسرده (12] :شکاری6 و بربسته. فاغره نوعی از عطر است؛ دانهای مقدار نخود پوستشکافته و سخت. فاغیه گل حنا ms140 (12] و حنای [14] گل کرده وشکوفه.

نام شهری است و سرود و شعبهآ نهاوند. فرؤزنه آنچه بدان آتش افروزند ابتدان.2 فروجه (15 : جوزة مرغ. فرسته رسول و پیک و فرستاده و پیغام آور. فرزانه : دانا وحکیم. فتته «6] شیفته ومبتلا وشورانگیز وبلا. فرهخته وفراهخته : باادب و خوبروی.3 فرفره چرمی گرد که کودکان در او رشته اندازند و بگردانند. فلکه 11] : بادریسهآ دوک و بادریسهآ خیمه و ناف و تیر دوشاخه.4 فرزخاله راست فروهشته.5 فرخنده (] مبارک وفرخ. فلخوده : پنبهدانه.

گیاه ودهن[5]. پارة خوشهآ خرماست و ابله و نادان و درستتر آن6] است که کانا

چوب بن خوشهآ خرماست.1 جای گوسپندان و طاق دیوار. نانی بود که از کنجد و از(7] شکر پزند و آن شیرینی است و گویند

حلوایی است که عرب آن را ناطف خوانند. سختی و رنج باشد که به کسی رسد و افشردن گلو. مرغ ویا چیزی که بریان کنند و بر آتش بگردانند و به لغتی کاف پارسی

هم آمده است و بعضی به کسر کاف و دال خوانند و قیل با کاف پارسی

مفتوح گردانک(9] رباب و به کسر کاف پارسی مرغ سیخ کرده. چهار طبع وقیل با کاف پارسی].

فتح کاف آستین رفیده.2 کبلا3 وکیلا4 لحام2) را گویند که بدان کفشیر کنند یعنی بدانچه ms141 پیوند زر وسیم کنند. کدنخدا :خدا(13، خداوند خانه وعیالدار. کرا :مختصر هرکه را. کجا : مختصر هر کجا. کلا : غوک. کهربا و کاهریا سنگی زرد است که دافع یرقان است. کرا حجام و بعضی گویند به کاف عربی حجام است5 و به کاف پارسی

غلام هندوی یعنی کته.6 کیبا «4]7 شکرآکده8 که عرب آن را عصیب خوانند.

مزروع زمین 51). کرادا9 چوب زیرین در. کسیلا110 : دارویی است که هندوی کهیلا11 گویند و کسیکا [؟] و گمیکا [؟] نیز

گویند.

:سازی است از آن درودگران.

: حکیم ودانا و ستاره شمر و صاحب کشف و کودک1 بی گناه. کیمیا : علم اکسیر. کنب چیزی که از آن رسن سازند 7]. کب اندرون رخ و بعضی به بای پارسی گویند. کا فزکوب2 : تازیانهآ غازیان و گرز. کارآب : یعنی کار شراب خوردن. کامیاب آن که حاجت او بر مراد او برآید. کؤشتاشب «2: احتلام. کلپ : منقار مرغ کلوخ کوپ : آلتی است از چوب با دستهآ گرانسر که بدان گچ و2) خشت کوبند و

هندوی آن را دهونسا21]2 گویند. کشتاسپ نام پادشاه است(5) که پدر اسفندیار بوده است.

407

نحل (1) انگبین یعنی زنبور و بعضی به دو کسر گویند. کفیت ازهم بازشده و ترقیده. کاشت گردانیدن1 و کاشتن تخم. کافت به معنی شکافت و کاویدن. کؤت : سرین. کت یعنی (2) تاج وتخت هندوان(2) میان بافته.2 کاست [4]) یعنی کم و نقصان شد. کنشت بتخانهآ گبران و ترسایان. کرفت :پلید. کمیت شراب سرخ ورنگ اسب (5. کؤرشت :دیمین چوب3 که بدان کودکان بازی کنند و آن را هندوی دنداموهی4

گویند(26 و قیل با کاف پارسی نیز خوانند. کثلت «5 : پارهپاره. کسست 87]6 : از هم باز شد (9] و شکست. کلات دیهی که بر بلندی باشد یا بر کوهی آبادان یا خراب. 12 نجل [2)ا، ندارد 36]ا، ب: لتخت ومندوان» .(17ا: کمانت. ا5ابن است (ماب : خواقلد 110 گلته [5) ب: گسست. [9] ب: شده. 1. به معنی «روی برگردانید» محرف «گاشت» است (لغتنامه زیر کاشت). 2. در ms142 فرهنگنامة فخر دواس: «کت: تخت هندوان میان بافته». «کت» از وازة هندی کهات یا کهت کرفته شده؛ اما در این معنی مستعمل نیست. کهات یا کهت به معنی تخت خواب و «کت» به معنی تخت زرین یا تخت شاهی آمده. معنی لکت» که قواس نوشته از این لحاظ درست نیست که او «کت» را مترادف کلمهآ هندی میداند که میان بافته باشد، و حتی آن را مخصوص به هندوان میداند؛ اما بیت شاهد با این معنی مناسبتی ندارد در صحاحالفرس به معنی تخت آمله و همین بیت فرخی که قواس درج نموده، در این فرهنگ نیز شاهد آمده است؛ اما این واژه در زفان گویا به این صورت شرح شله است: «تاج و تخت و در فرهنگنامهآ فخر دواس کت تخت هندوان باشد میان بافته، گویی تفریس کهت است». صاحب زفان گویا در معنی «کت» تاج را افزوده و واضح است که این اشتباه فاحشی است. واژآة «کت» نه مخصوص به هندوان است و نه مترادف کلمهآ هندی که به معنی تخت خواب آید. و «کت» را با تاج هیچ مناسبتی نیست (نذیر احمد 2، ص 21). 3. نک: لغتنامه زیر الک دولک. (eteny ezurar, Cleessieelrradrard121iat قا صلعنه iی6: 5. نک: «کتلة» در لغت نامه. 6. مصحف «گسست» است.

بدل کرده باشد. کنج1 بیرون کشیدن و باکاف و جیم پارسی احمق و خودستا. کؤکنج2 : قولنج وآن نام علتی است از باد. گبج(1 : خردم بریده31) و چهارپایی که زیر دهانش بیاماسد آنکه گویند کبجه(2)

شده است از ستور و خر و مردم خودستا و احمق3 و بعضی به جیم

پارسی گویند.4 کولنجه : آتشدان و به واو پارسی نیز گویند. کؤلانج : حلوایی است که اهل هند آن را لاپز ms143 ولابرآ و لابرن نییز گویند و در

بعضی نسخ(5) گولانچ7 به هر سه حرف پارسی آورده است. گرج زخمهآ گریبان و به ضم کاف و جیم پارسی نیز گویند. کرنج چیزی است که خرمن را بدان اندازند و کنج خانه8 و خانهآ کوچک 61] و

خانهآ خرمن.

خوانند و بعضی به جیم پارسی نیز گویند(2). قلاب کزک آهنی که بر سر چوی استوار کرده که (2) بدان یخ کشند و

مانند یخ وفقاعیان و سقا[یان] نیز دارند. خرمای ابوجهل وزهر (4). :خس ووبش.1 :ساز گازر. : گوشه. کاچ کاچک یعنی تارک سر و سیلی زدن پس قفا. کئچ پراکنده و احمق وخودستا.3 کوچ بلؤچ3 دزدان. کؤچ کاژ چشم که عرب آن را حول خوانند و به جیم عربی نیز خوانند و لوچ

به جای کاف لام نیز آمده است. کالؤچ خرد و گویند انگشت کهین پای و کبوتر. کلخچ : ریم اندام وریم() دست یعنی شوخ1) و چرک که بر دست و اندام مردم9

باشد و در نسخه است که کلخچ7] احمق و معجب و خودستابود.5

کلوچ و چیزی که خرمن را بدان اندازند و217 به جیم عربی نیز آمده

است «2].1 کابلیچ : انگشت کهین پای. کلیواچ وبش که آن را عرب خس خوانند و قیل اصح به جیم عربی است(2.3 کلوچ» : نانریزه. کلؤچ : بچهآ بدلکرده. کاربیچ آن جامه که زردوزان و کشیده گران آن را لفاف سازند. گبح خردم بریده و چهارپای که زیر دهانش آماسیده باشد گویند کبچه شده

است.3 کلج سبد گرمابه بان و سبد (5) کناس و به کسر کاف نیز گویند. کزچ : زخمهآ گریبان وبعضی (6] به جیم عربی نیز71) خوانند 8]. کیچ نوعی از نرمینهآ معروف است.

ترشی شیر مثل پنیر که جغرات ms144 و شیر آمیخته کنند که عرب آن را اقط

گویند و کشک یعنی پنیر و شیر که بر دوغ دوشند.

گیاهی است کبود و فخر قواس به دو کاف کاگؤخ (1)2 در فرهنگنامهآ

خود () گفته (12] است.

هندوی آن را گهوگهو122 خوانند (2) و گخ زنده دیوار2 را نیز خوانند (2.

: خانهآ بیروزن. کولخ3 : آتشدان. کیرخ4 : رحل که بر آن کتاب و مصحف (15 دارند (2] و بخوانند (. گزخ نام محلتی است در شهر بغداد و در آن کوشکی بلند و بزرگ است و آن

مسکن پادشاه شهر است 8]. گفبد مرد کوهنشین از زهاد و عباد و دهقان.5 گراد جامهآ کهنه و پارهپاره97) و گراده به های آخر نیز گویند (10). کبد گوشت آور یعنی فربه (11]. کلوند6 مرسله باشد از لوز و انجیر و گوز و آنچه بدین ماند و نام کوهی است10]. کهبد7 درم گزین پادشاه یعنی ناقد و محصل نیز. کزمند ([13] شتاب. کلوخ : پارهآ خشت و پارة گل خشت وغلولهآ گلین.

کودکان از ریگ برآرند و بدان بازی کنند. کاشخ1 : دشمن پوشیده. کافد به معنی شکافد بود. گزد کشت شالی و تره کاری و نام قومی که در وقت ضحاک پیدا آمده بود. کرؤد جایی2 که آب از او به دشواری کشند. کلند میتین یعنی سبل (31 وسوراخ کن. کند نام ولایتی است که بادام آنجایی نیکو باشند و قیل نام شهری است. کفچلیزد4 خزندهای (2) است با دم سرخ که هندوی آن را بهینی (2)5 گویند و قیل به

جای دال کاف کفچلیزک (7] است. کید (8] نام پادشاه قنوج. کبؤد : نام گلی است و رنگ () آسمان گون. کیقباد : نام پادشاهی. گشواد اصلی است بزرگ و مشهور.6 کزد : شاخ ناکشته که پیرایند. گشاد یعنی باز کرد و خندید و فتح کرد و شست ms145 کمان با تیر.7 کفید یعنی از هم باز شد و ترقید.

ماهی خورد و اسدی گوید کرمی باشد که به خود اندر آب رود.1 کزگر تاج وچتر2 به فتح کافین. کیفر پشیمانی و سنگ که بر سر کنگرة حصار نهند و پاداش و جزا و مشک

دوغ و گویند آلتی بود دوغیان را که اندر او () دوغ کنند و آن مانند

تغاری(3) باشد و گویند کیفر حیف باشد. کدیور برزگر و دهقان و مزارع71] و باغبان و خانهدار. گشتر (5]) : خار سیاه. کگنگار مار پوستافکنده و به لغتی کاف مفتوح است[26. کیار :کاهلی و گیاهی است. کنور کندوی غله و آن همچوخم میباشد. کلاور :غوک. کندؤر2 درختی است که به درخت پسته ماند؛ اما او را میوه و تخم (] نباشد و

به تازی لبان گویند. کزگسار نام ولایتی است و نام پهلوانی(8) که با(11 اسفندیار در(1] راه دژ1]

هفتخوان همراه(12) بود (12) و بعضی گویند کوکسار4 است به واو

پارسی و هر دو کاف عربی(14. کاخره علت (15) یرقان.

دشت و درة کوه 121] و زمین سخت.

باء نبشتهاند و کبکنجیر کردهاند و کبکنجیر نوعی از کبک است (4). گفتار(5] ددهای است که اهل هند آن را جرکه2 گویند (6]. کشتر3 : انگور خام. کشمر : نام شهری است که آن را کشمیر گویند. کردگار آن که همه از اوست و برآرندة کارهاست12). کراگر جانوری است سیاه و سپید و قیل8] کلاغ و به ضم هر دو کاف نیز

خوانند (9]. کؤکاره : ساز کار (21 گازر. گر(11 نام(12) جوی بزرگ است که(12) نزدیک بردع است (12). کندؤر : مصطکی. کاشغرو کازغر کاشغرو کازغر : نام شهری است(15 که از نور ماه ابن ms146 مقنع روشن گشتی (12] و قیل (1)

نام ولایتی (18) است. کبر : دارویی است در خراسان و گویند (19] میوهای (20) است که آچار (21)

کرده تا حد ملتان میآرند و عرب آن را آصف خوانند.6

بدان سنگ بزرگ اندازند. کتخشیر(3] جغراتی که نمک و شیر و روغن در او اندازند و بخورند و بعضی به

جای کاف لام خوانند «4].2 کردار :مانند وفعل بد ونیک. گوکسار (5]3 نام مردی تورانی که اسفندیار را به دژ رویین از راه هفت خوان رهنمایی

کرد. کانور :کندوی غله. کفشیر آنچه بدان پیوند زر و سیم کنند. کفگیر(6] نوعی از آلات حلواییان که بدان شکر و روغن صاف کند وآن رخنهها

دارد. کیدر4 غول بیابانی (). کنبور فریبنده. کشور هفتم حصهآ زمین آبادان (5) که عرب آن را اقلیم خوانند. کؤکنار : خشخاش. کارگر (9] کاری و کارکننده و اثر آن. کامگار (1] آن که همهآ کارها بر حسب مراد و مقصود او برآیند و قوی. کمر «1] زرکمر و کمربند و میان.

که از جای به جایها برند.1 کاز صومعهای بر سر کوه و بعضی گویند کاف پارسی است 2). کلوخ انداز شرابی که در آخر هفتهآ ماه 41) شعبان پیاپی (5) خورند و آن شرابی که

مدتی بی ناغه خورند و آن را سنگانداز نیز گویند [6). کراز : کوزهآ سرتنگ و تب؛ ولیکن(1] تبی2 باشد(8] که وقت ولادت زنان را

باشد. کیز : نمد. کرؤز : طرب و نشاط وشادی و به واو پارسی نیز گویند. کاناز بن خوشهآ خرما و کناز نیز آمده است17). گناز(10) همان کاناز است. کنلیز گیاهی است و در اسدی است کیکیز به دو کاف مکسور و(11] یای(12]

اول پارسی رستنی ms147 است زیبا.3 کریز کنج خانه و پر ریختن بازوی13) باز و باشه و فریصه و معنی فریصه با صاد

مهمله آن است که دستها زیر پایها بندند و یا دست و پای بندند.4

سوخته زبان و خط نادرست«1].1 : موی پیچیده و ریم تن و ریم(1 اندام وریم [1) جامه و بعضی به کاف

مضموم گویند(12) و به لغتی کاف پارسی و قیل باکاف عربی مضموم و

مفتوح ریم اندام و به کاف پارسی مفتوح موی پیچه (15). گیاهی (16] است باریک که در زمین نمناک باشد و 10) هندوی (8) آن را

کانس3 گویند و آن را از غایت باریکی به مژگان تشبیه کردهاند. نام پادشاهی بزرگ است 201) و قیل [2] نمرود.2

چنانک اگر(22) خواهند از زیر(4) بغل در (5) آویزند (2]. کیؤس : کزک.1 کابؤس : دیو ستنبه. گؤس طبل12) بزرگ و دغا 228 و به واو عربی نیز خوانند و گویند لؤس به لام

دغا وفریب است97]. کرفس : دارویی است که اگر کژدم گزیده را (1] خورانند (1] در (12) حالی 12)

بمیرد و گویند که آن«1] اجمود است (15). گزگس جانوری است مثل عقاب. دین و مذهب و تیردان و طبلک ترکش (16 و موی و زلف3 و نام ولایتی

است2171. صفت و رنگ و به لغتی کاف مضموم 1] هم گویند وبعضی به 1]

کاف پارسی گویند 201]) و کاویش به یای پارسی«2) نیز گویند (22].2 به ضم وفتح دال پاغنده و بعضی به کسر دال و بعضی به فتح کاف

گفتهاند[23].

سبک رود و بیشتر در ویرانهها باشد هر که را گزد دندان او در زخمگاه

ماند. کربایش1 : کرفش. کراوش :چرخ روغنگران. کرش2 :چهاردهم روز از ماه. کاش : افسوس ودریغ. کشیش مهتر و متعلم (5) ترسایان که آتش پرستی و آفتاب پرستی آموزد(. کوبش کوفتن ولت کردن 17). کشش کمان کشیدن و ناز کردن و به ناز رفتن و عشق و هوای باطن 8) و سفر

دور راه (9) رفتن بی ناغه و منزل دراز کشیدن و هر چیزی کشیدن(10]. کش ناز و(1] کشیدن خود را به ناز و شادان و دست در بغل کسی(1) کردن

وخوش رفتن. گش (12] 2.25)

ملاح3 وامر ونهی و فرمایش از دو سوی14) و فرمان دهی(4.15 کش مکش 161]

گش(16] یعنی کشاکش از دوسوی. کاویانی درفش175]: علم فریدون که کاوة آهنگر از پارة چرم که در ساق خود پیچیدی «18]

ساخته بر سر فریدون داشته بود. کنش آتش خانهآ مغان و جای پرستش گبران و اصل و کردار مردم.

فرخج(2] اسبان پادشاهان میپوشانند 2) از بهر زینت(2). گشاگش فرمایشهای توبرتو و فرمایش از (5) هر سوی و کشیدن از دو سوی(6). گزگش1 : ترکش. کالؤش2 : کافور مغشوش. گبش(1 گوسپند نر بزرگ 8) که پیش رمه شده میرود و گوسپند دیگر نیز و این

لغت عربی است. گؤش کوشنده و به معنی امر9] بکوش(21 نیز آید (11]. کاهش نقصان(12] وکم شدن (12). کوشش7 در هر کاری جهد بلیغ نمودن. کاوش1 کاویدن و بحث کردن در امور دین و غیره.

: پیخال چشم و آب بخار چشم که پیخال بندد و به جای یاء نون نیز

آمده است گنغ (3.16

تار افریشم و گویند اصل افریشم و کرمی که آن را پیله گویند و بعضی

به فتح کاف نیز گویند (1).

گیاهی است که کمانگران بر بازوی فرودآمده بندند و آن را اوشه گویند

وبه تازی ms149 آوشق4 خوانند.

اک کاوای هرچه از میان تهی باشد یعنی خالی؛ بعضی کاف پارسی گویند؛ اما

کاف عربی صحیح است 4). کاک و کیک مرد فربه (5) و مردم چشم و قرص (16. کابک خانهآ کبوتر ویا ( جای 8] مرغ خانگی و مانند زنبیلی که از میان تهی

باشد و آن را 97) در خانه بیاویزند تا کبوتر در وی بچه کشی (1] کند و

کابوک به زیادت واو نیز (1] همان کابک«12] است(2). کلیی کاژچشم که یک را دو بیند و عرب14) آن را احول (18) خوانند. کوی : ترهای (14] است که به خوردن آن بر مردم (1) خواب غالب (8) آید (4) و

طبیعت او(2) سرد وتر (21) است. گوی کمان و بعضی به کاف اول پارسی گویند (2).

کوچک(2) که در خرمن گاه برآرند و بسازند و خرمن بر او اندازند (2). کلککنک2 : تخم خفرج که آن را لونگ3 گویند (9) کراک جانوری است از مرغان سیاه و سپید درازدم که بر کرانهآ آب نشیند و دم

بلرزاند؛ مقدار فراشتک است و گرک نیز گویند. گریشک جوزهآ هر چیزی و مردم 61 جنگی و پهلوان. کشتی خبزدوک (27 و در نسخه گیشتک4 به زیادت یاء و به شین (8] معجمه

خبزدوک منقش(9] کرده است. کری : محلوقسر(10) یعنی سر1) گل و بعضی به کاف اول مفتوح گویند مردم

چشم. گلک بغل یعنی ابط وبه لغتی کاف مضموم. گندی نانریزه(12 وبه فتح دال هم گویند. کبیتک سنبهآ تیز کردن آسیا و بعضی به فتح کاف و کسر باء گویند و فخر قواس

کیتنک5 کرده است. گورک : سنگ گازر.6 کزدک7 افسانه ولغز واغلوطه پرسیدن. کوژانوی (13) : پرة کلیدان.

423 :پرندهای (1) است چون فاخته سپید (2) باشد (3) و رنگهای خوب دارد و

خوش رفتار و آتش خوار و کبک دری آنکه در دره کوهها باشد «2]. بی موی و نیشتر ms150 و زخم نیشتر حجام ودندان1 واحول (5. گچ 161 :مشگدر و آن جانوری است آبی که مشک درد و قیل کچل به لام آخر

صحیح است. گمسک0] کتخشیر که با جغرات و شیر راست میکنند و بعضی به شین معجمه

گویند و لمشک به لام اول صحیح است. جانوری است خرد و مردم چشم وقیل به کسر کاف مردم چشم است. چیزی نو و تحفه و نوباوه 87]. کدینهآ گازر که بدان جامه کوبد. [کبک] انجیر.3 : پارهپاره. :خرد. استوار ایستادن5 ونی.

ل کاکل : آن کلک خالی که در میان آب روید و آن را کاس2 خوانند و موی بچه. کاچال8 آلات خانه از هرگونه. کچل جانوری است که مشک درد و آن را(9] مشکدر نیز گویند[6]. گشیل و گسل( دفع کردن و به کاف پارسی نیز(8) آمده است. کشاخل10 : نوعی از غله است.

425 کغب غزال : شکری است که مقوی باه است و مقوی دل و دماغ است و آن را

شکر برگ و شکر قلم نیز گویند. کیال نام مردی بدمذهب احمق. کال :نوعی از گلها. کلال (1) بالای پیشانی و میانهآ تارک. کنجال وکنکال (2)[؟]: فقیر افقر. کل : سر بیموی. کنجال (3] هر تخمی که روغن از وی کشند و روغنی که() از وی بیرون آورده

باشند و کنجاره نیز گویند. کؤل خزانهآ آب وجغد1 وکتف. کیل : آرزوومیل.2 کفل :ران وسرین. کسل (5] گسستن 2 و شکننده و ازهم بازکنده(.3

عصاران در او نهند و از آن در تنگبیز 62 کنند تا روغن بیرون آید و

گونن7 نیزگویند. کرستون : کپان ترازوی زرین باشد. کلن باغره و بعضی به کاف پارسی خوانند. کشخان قرطبان و روادار. کیاخن آهستگی و نرمی14 در کار و استوارکاری.

427 کیکن (1) : تاریکی. کریان :فدا. کماجران1 : بر آنچه (2) نان نهند و در تنور زنند. کامران (3) بزرگ() و سرور و آن که (5) کارهای او بر مراد و مقصود او (6ابرآید. کشن(2] انبوه و بسیار و به کاف پارسی صحیح آمده (8] است. کعبتین ساز نردبازی و9) مثل قرعهآ خرد که بدان بازند و بر آن عدد داو(1)

نگاشتهاند. کشیشان(1] زاهدان ترسایان. کشان خیمهآ گرد و بلند.2 کاغیدن : نالیدن. کؤهان بلندی پشت اشتر و دو شانهآ « گاو و بلندی میان دوشانهآ گاو که عرب

آن را سنام خوانند. کلان بلند و بزرگ و میانهآ (1] تارک.3 کشکین آن نان که از باقلی و جوو نخود و گندم و از هر گونه غله یکجا کرده

پزند. کمین : دزدیده216 و پنهان بر خصم زدن و به قصد دشمن در گوشهای

پنهان شده ماندن و نقصان. کیوان زحل. کیان پادشاهان جبار و این جمع کی(18 است. کودن اسب پالانی و کندرو. کوردین : گلیم.

به(7) تازی. کدن (8] و گون روستایی است که آنجا روز عاشوراده هزار مرد گرد آیند (6) و هیز. کدین (7] عمود چوب که بر آن 87) جامه کوبند. گیان() : خیمهآ گرد.4 کانؤن آتشدان و منقل ms152 و نام ماه رومی (10). کبؤدان5 : سیاهدانه. کپان : آن ترازو که یک پله دارد و به جای پلهآ دوم مغند آهنی بود و خار ترازو

که در آن ناره باشد (1 و به بای عربی نیز خوانند. کوکان :ساز گازر وقیل به واو عربی. کزغان : آوند آهنی که در او هر چیزی بریان کنند. گفگشان و کاه گشان : راهی است بر آسمان که به شب نمودار شود (112 اندکی سبید و به تازی

مجره خوانند. کسیختن : گسستن وشکستن. کاستن (12) و کاهیدن : نقصان شدن(17). کتایون نام عورتی تاج دار.

یک شاخ دارد(3) که پیل(1) لقمه است (115 و به زبان هندوی او را گیندا2

گویند (16. کرمان : نام شهری است. کران : کناره ودور. کنعان نام پدر نمرود و نام شهری که مهتر یعقوب در او(] بود. کزگساران ل4)3 :نام ولایتی است. کرازان خرامان به ناز و به کاف پارسی نیز خوانند. کریمان17] جد اعلای رستم.2 کسستن [10]5 شکستن و از هم باز کردن. کابین مهر زن که وقت عقد معین کنند. کنشتو : انگور خام. کنبتو (17][؟] دغدغه کردن که هندوی گدگدی6 گویند. کذبانو :عروس خانه. کیلو7 خزینهآ آب و قیل به واو عربی اصح است. کنو شنی است که از پوست تنهآ او رسن و رشته سازند.

است. کاهو جنازهآ گبران و گیاهی است که چرنده را مستی آرد و خواب آرد 9]. کیخسرو : نام پادشاهی(1 است17) کوکبه بردابرد پادشاه ودبدبهآ لشکر3 واجتماع لشکر وفوج. کادیوه4 سرگشته و دیوانه ms153 و احمق و در بعضی نسخه (12) به جای دال لام

نبشته(12) است وکالیوه کرده است 127]. کاوه نام آهنگری که درفش کاویان (15) به جهت افریدون ساخته بود. گلاوه(2) ریسمانی که بر ریسمان گردانک پیچند «11) و آن را هندوی آتی5 گویند و

ریسمان بر دوک پیچیدهشده 2187 که مثل 19] بیضه ساخته باشند.

کسر کاف نیز گویند. کجاوه و کژاوه عماری شتر و محمل (2) و محافه(2) که آن را هودج گویند. کفه (5] : پله ترازو. کاشانه :خانه. کرته پیراهن که عرب آن را قرطه خوانند. کلابه آلت چوین که بر آن ریسمان و ابریشم پیچند و آن را هندوی پرتی (2]

گویند. کنیسه جای پرستش گبران. کؤبله شکوفه وسوارگان آب و قفل. کمانه کاریزگن و کمانی که بدان برمه پیچند و بگردانند تا سوراخ شود. کنغاله () روسپی و قحبگی و بارگی2 را گویند و نام ) کوهی است.3 کزره گیاهی است خوش بوی که آن را سرزیره97] گویند. کماسه کوزه چویین پهن[1] که درویشان دارند یعنی کجکول. کمان گروهه کمان خرد «1] که بدان غلوله سنگین و گلین اندازند و آن را هندوی

غلول4 گویند 12]. کوکله : هدهد. کمان مهره همان کمان [) گروهه است.

که به هندوی جواسه5 گویند. کؤبه گیاهی است4] شیرین که مردمان خورند6 و بدانچه هر چیزی بکوبند و

آن را عرب مدق خوانند. کبچه : خردم بریده و آماس که زیر دهن چهارپایان باشد. کؤره سیلاب کنده و گوشده و گل در او مانده و سیلاب و آتش دان زرگران که

هندوی بهیتی7 گویند (8). کابکنه8 : مرغی است سبز. کرایه مرغی است سیاه. کالیوزه9 ms154 نوعی است از فراشتک.

433 کلازه سبزک که (1 به فتح کاف نیزگویند. کاغنه : عروسک.1 کربشه : کرفش. کلته : پیر آزرده و حیوان دم بریده و چهارپای و دام.2 کلوته : سرپوش دختران یعنی (2) به هندوی گونچی3 گویند 2) و سراسری

دامنی وحلقهآ دام.

نوعی است از پای دام.4 کلاله (2] موی خم خورده و پیچهآ کنگرهدار. کانه کسی چون با کسی به سری و بلندی(5) همی کوشد گویند کانه میکند. کاتوره : سرگرانی5 و سرگشتگی. کاکره (6] : عاقرقرحا1 بود. کله پرده و پشهخانه و قبه که برای زینت در شهر در مهمانی و کار خیر

شاهزادگان برآرند از جامهآ سرخ و آن را عرب آذین (8] گویند.6 کلبه ذکان خرد و حجره وگوشهآ خلوت. کزیده7 :ترسیده. کسته8 آسانی و به شین معجمه هم مسطور است7].

: نان که از جوو گندم و باقلی یک جا کرده پزند. کالیده موی در هم کشیده (2) شده. کندامؤیه موی مادرزاد (2]. کوبله (1 موی کله و به کاف پارسی نیز آمده است. کؤنسته سرین و دوکونه و به واو عربی نیز گویند. کندواله و کنداواله مردی قوی خلقت (15) و فربه و درشتاندام. کلندره : مرد 21] درشتاندام. کهبله نادان مزاج واحمق طبع. کامه : خواست. کفه[7] : آنچه در اودانه بود. کفته : ازهم بازشده و) بازکرده و ترقیده و شکسته (9] و کفیده نیز گویند (10] و

شکافته و شکفته (1]. کاینه2 امر کردن بدان که از من چشم مگردان. کفیده ازهم باز شده وترقیده (12). کوازه3 نان نیم پخته. کچیرده و کچیره2 : پیشوا. کبیده دلیده و درشته وقیل به فتح (12] کاف و کسر باء(14]. کازه صومعهای بر سر کوه و به غیر هاء نیز آمده است. کالفته

:خانه وکلیدان. کازه3 : نشستگاه چویین. کبازه2 کمان خرد و لیزم و گمانده5 نیز گویند. گراسه : مصحف. کزه : ملازه و آن ms155 گوشتی آویزان است در دهن که عرب آن را لهات خواند و

هندوی کاگلا6 گویند و چویی که به کلیدان فروفتد تا در نتوان گشادن.

کوزهآ به آب پر کرده و به شین معجمه نیز گویند.

: کوزهآ سرتنگ. گماسه کوزهآ شبانان. کلنبه غلولهآ حلوا و جز آن وکدو.8 کندوله (] کندوی غله. کراده جامهآ کهنه و پاره پاره67].

: سوسمار. گنانه (1] به کسر کاف(2] و به فتح کاف ترکش1 و به ضم کاف کهنه و کاریزگن.2 کشه : فکندة پالان وخط. کنده :به فتح کاف خندق و به ضم کاف چوب خشک و بیل3 چوبین و

ماشورة(3) ریسمان.4

: شیشهآ حجام. کرشمه : ناز. کره بچهآ اسب و چیزی گرد چنان که زمین و آسمان.

جانوری است خرد که در چهارپایان افتد.

: خرد 2).

: آزار (] دل که پنهان دارند. کله : بیوفا. کلیره : نادرست5 و ابو بکر ربابی(2].6 کنبوره(1 : فریبنده. کراشیده : تباه و پریشان شده. کلاته دیه بلند و خرد و جایگاه ملوک. گویاره7 گلهآ گاو7] وخر(9].

میمانند و صید میگیرند. کنده جای برآمدن گل و بنیاد غنچه1 که بر شاخ میباشد و آلتی است«) از

چوب بزرگ که پای مجرم در او قید کرده بدارند و به زبان هندوی او را

کهوره2 گویند (2]. کاخه : باران. کززخمه آواز بیساز و بیپرده و زشت و سخن درشت و ناروان. کشتی کافوری اقحوان (8) و آن سبزهای است که آن را بابونه نیز گویند و گل لعل3 کی : پادشاه بزرگ و جبار. کانای4 : ابله ونادان. کزنی گل ترو خشک وقیل کاف(6 پارسی وفتح نون. کوها مؤی بازیای است که آن را دودداله 54 گویند. کنداوری دلیری و مردانگی و دانایی و دعوی. کؤرگانی6 سختیان و بعضی به کاف پارسی8] هم گویند.

: بخیلی وزفتی. گبی : بوزنه. ms156 کشوزخدای : پادشاهی(1) که صاحب اقلیم باشد. کاسموی موی خوک. کاستی : نقصانی وکمی. کنک دری آن کبک که (2) در درهها و کوه باشد و دست(2) کاتب. کاهی : زردرنگ و خشک. کزای(7) : حجام. کذخدای :خداوند خانه. کرای : پیغام کردن(25 وسود ونفع. کامرانی کارها بر حسب مراد خود کردن. کریزی فریضی5 که باز را دهند و پیری ضعیف. کخلی جامهای (2] است سیاه که در فرنگ بافند.6 کسنی گیاهی است تلخ و به امالت یاء71) نیز خوانند. کشتی آن پیاله که بر شکل کشتی سازند(8). کیلی7 طایفه ایاند از گلیم پوشان. کرهنای : بوق ونای ترکی. گیانی اصل و() نسل پادشاهان فرس(1). کیابی1 خوط وسر و بزرگ.

و محبت 17]3 و گیه نیز گویند21].

مرغ ویا چیزی که بریان کنند و بر آتش بگردانند و سیخ4 و گردانک[2]

رباب و بعضی به کسر کاف و دال خوانند و قیل به فتح کاف«14 گردانک

رباب وبه کسر کاف سیخ بابریان.5 : آن سیر (5] که در پیاز کارند. غلام هندی یعنی کته.6 : نشتر حجام وگزنده. گردان [6].

میل کننده و قصدکنده و قبول کننده و به معنی امر نیز آید یعنی میل

کن(7) وقصد کن وقبول کن. گواه بود. : جوزبویا.7 طعامی است مشهور. [1: لو خوط محبت» راندرد [2] ب: خواند [213: کردرنک. (214: «وداله فتح کاف» راندارد [5] ب: سبزه 66] آ: گرداگرد آن. [7] ب: ندارد. [8] آ: ندارد [9]آ: ندارد. 1. به معنی «خوط وپهلوان» در زفان گویا و شرف نامه نیز آمله است. 2. در شرفنامه نیز به معنی «دهن» آمده است (نک: «کیا» به این معنی در لغتتامه). 3. به معنی «محبت» در فرهنگهای دیگر دیده نشد. 4. در نسخهمای مختلف لغت فرس هر دو معنی «مرغی یا چیزی که بر آتش بریان کتد» و «سیخی باشد که مرغی یا چیزی بدان بر آتش بریان کنند و بگردانید» آمده؛ اما فقط معنی آخر درست است (صادقی 9، ص 167). 5. در زفان ms157 گویا؛ «گردنا: بابزن را گویند یعنی سیخ کباب». 6. نک: لاکرا» در همین فرهنگ. 7. نک: فرهنگ فلرسی معین.

است. گؤراب سراب که در بیابان شوره) در هوای گرما از غایت تابش همچو آب از

دور نماید و چون نزدیک روند هیچ نباشد. گلاب : آب گل که چکانند. گوداب :طعامی که در تنور زیر بریان پزند و عرب جؤذاب گویند.

ت گاوپشت چیزی است مثل پالان. گزیت جزیه. گشت (15] دیدن. گشت به سین مهمله وای2 وزشت. گویست : کوفتگی61. گنگ بهشت : شهری است در حد مشرق نزدیک چین0). گنگ دزهوخت(2 : بیتالمقدس.

ج گولانچ( : حلوایی است که اهل هند آن را لابر و لابزن4 گویند و بعضی به جیم

عربی(10 هم خوانند. کرنج (

که در بن تنهآ درخت بید تر و تازه برمیآید و زود نمو میگیرد و غایت

نازک است. کرم بید (5]6 کرمهاییاند که بر درخت بید میباشند. پهلوان ومرد جنگی. جزیه و(6) به معنی اختیار کرد و بزرگ گردانید و به فتح کاف به معنی به

دندان گرفت 7]. به معنی گاینده87] تار ابریشم به غایت باریک و غبار خاک و ناچیز و گردنده و اندوه و] غم. : دارویی است سرخ و زرد که در کیمیا کار آید و در کان او مشعلهآ آتش

خیزد. خراج وجزیه و آنچه زبردستی از زیردستی هر سال بستاند(21. کنج بادآورد[1] کنج بادآورد(1) گنجی بسیار و شایگان که کی خسرو در زمین نهان«1 کرده بود و آن بر

دست خسرو پرویز رسید و نام نوای خسروانی.

: آن بادی که غلتان برآید. گزند «2] : آفت وزیان و(2) چشم زخم. ms158 گزار :حوصلهآ مرغ که هندوی پوته1 گویند. گور : بهیمهآ دشتی است و تربت و بهرام گور(2] بن یزدجرد را نیز گویند (5]. گواشیر نام ولایتی است و نام مردی.2 گزار :ترنجیدگی اندام3 ونشتر حجام. گوار سبدی که بدان خاک و میوه و جز آن بردارند. گیسؤدار مولازاده و ستارگان ذوات الأذناب. کونر زمین شوره 6] و سراب وبیابان(7] بی آب و بینبات4 و مردم پیشکار. کستر فرازکننده و خار 8) سیاه. گاوسر نوعی از گرز که بر 97] مثال سر گاو فریدون ساخته بود و آن را گاوپیکر

نیز گویند[1). گزگر به زبان ترکی خدای را گویند و گزوگر به زیادت واو نیز گویند2117. گنجؤر : خازن. گاؤسار نام گرز فریدون و جاهل.5 گثر خود آهنی و خفتان و آتش پرست. گار :خداوند و این استعمال نشود مگر مرکب. گوهر و کوهر وگهر به غیرواو[1) جوهر واصل هر چیزی وهنر وخوی ولطافت وعنصر.

خوک نر و مردم دلیر و توانا و بیل چویین که بدان زمین زراعت پاره

کنند. به دندان گرفتن و گزیدن و مقراض زرگران180 چوبدستی رمه راندن. :زیرک و دلیر و دانا. جوز پارسی که آن را اکهروت211 گویند و به واو عربی نیز آمده است. نام درختی است که عرب آن را طرفا خوانند و آن بیبار است. : اراقت.

: موی پیچیده و ریم تن و جامه و بعضی کاف مضموم گویند و قیل

گرس به کاف پارسی موی پیچیده و به کاف عربی ریم تن و اندام و

گورس1 همان گرس است.

: ارزن به (1] هندوی چینه2 گویند(2) گوارش : آن دارو که هاضم (2) را قوت دهد. گزارش گفتن و آراستن و ms159 اداکردن. کززش :تظلم وزاری نمودن. کواش : صفت ورنگ. کونش : آوند دوغ وقیل به سین مهمله و گاویش نیز گویند. گزایش : گزیدن. گرایش میل وقصد کردن. گش : نازان ومتکبر(2) وشادان ورفتار باناز. گزایش (5 : درد خرد3 وپیچش.2 کش بلغم.

جزیره و نام لب آبی بزرگ. گلبانگ آواز بلبل و بانگ درویشان که در(6] وقت شام کنند.5 گلرنگ یعنی 77] سرخ رنگ. گزگی ددهای 8] است دشتی. گریشنگ ]: مغای. گیرنگ نام شهری که قاضی آن شهر[1] مردمان را... یر نمودی. () ا کناف، ب کزاف ا آء ندلر ب کالن کهجوده (2) ب «با آخوه انطلده ال1: بتهار خله [2]1: تنلود »1)

گویند. گزدنگل دیوث و بیاندام و ابله و قیل () کاف اول عربی است. کسیل دفع کردن و به یای پارسی اصح آمده(2) است و گسل نیز.1 گؤل : جغد ونادان. گؤیال : گرز و چقمار2 یعنی عمود و نام گرز (2) و نام مبارزی از خویشان شاه

روس. گوی انکل : مادة جوزگره که در گریبان بود و بیشتر به فتح کاف دوم خوانند. گال : نوعی از غلهآ باریک. گل : نام سرودی که در بهار به شب گویند و گل لعل«. گاؤدم : سلاحی2 است و نای ترکی و بوق مهین (8] که آن را هندوی (2) بهیر5

گویند1). گش خرام رفتار به ناز و تکبر وخرامان به ناز. گورچشم نوعی از دیبای منقش و قیل نام نقش 8] دیبا و حریر است. گام رفتار وپای نهادن بود.

سرکشان و سران و دلیران.

:عرش وآسمان. گزگن :شتاب211 درمل 7] درنگ7]. گزدکان : جوز ولتو.3 گزین به (1] فتح کاف به دندان گرفتن«1 و به ضم کاف اختیار کرده و کننده. گیاخن : به «1 نرمی و آهستگی کاری کردن و استواری کار و به کاف عربی نیز

آمده است [212. گوارون «1] علت درد که پوست را درشت گرداند. گوزن (15] : گاو کوهی (16) و آن مرار 10) بخورد و تریاک در گوشهآ چشم او جمع

شود و آن یک شاخ دارد 187].5

صراحیای که صورت گاو سازند. گیلان : نام ولایتی است. گراییدن میل کردن وقصد کردن(2). گرویدن ایمان آوردن. گلخن : جاروب(1.3 گورخان پادشاه ختن. گرزن :نیم تاج به جواهرنشانده. گشن جفتی گرفتن حیوانات و فحل. گؤبان : شبان.

نام بازیای است که در خراسان بازند. کلبن (5 : نهال گل وباغ وگل ها3.6 کلنکبین : آن شهد که در آن گل پرورده کنند7). گلکون : سرخ ونام اسب خسرو پرویز. گوان (8] : پهلوانان17]. گزدن : سروسرکش. کلشن باغ و گلشتان نیز باغ است که در آن گل باشد (1).

بدلی داشته و بند وقید کرده.

:نام ولایتی است و قیل به کاف اول عربی ودوم پارسی. گزگین حیوانی که از علت گر و خارش موی اندامش ریخته باشد و پوستش

آواره شده باشد. گاواهن (1 آلتی آهنی (1 که بدان زمین زراعت پاره کنند.

صراحی که به صورت گاو از زر و نقره سازند. :مغاک. : نام پهلوانی است. : پرچم موبینه. گونه : نشان ورنگ و شکل و ساز. گؤزه (2] بار پنبهآ نرمه یعنی جوزق. گوزئنه (3] جوزینه و لوزینه نیز گویند و آن حلوایی است که از جوز و بادام سازند

2) وقیل با(9) واو پارسی است(6]. گوش خیه 27 گوش خزک و آن کرمی است باله پایهای بسیار که ms161 به هندوی

کانکجهوره3 گویند 9). کزئده اختیارکرده. کؤرشکاونه (10] [کفن دزد] []. گریوه(1] : دک بلند دوشق و آن دک بلند که لب آب یا جوی آن را از کثرت قوت

آب از میان دو پاره کرده بیرون آمده باشد و کوه سربلند. کلیچه ونان 12].

: جوزگره. گراره1 برکه که با() تخته در سقف نهند. گردابه پیچش آب که در جوی بزرگ میباشد و هرکه در او افتد غرق گردد و

آن را ورطه نیز گویند. گززه نوعی از مار وگرز20). گویله2 : موی کله. گاده : گاییده. کنبده گل ناشکفته. کنجه : نام قصبه. کوازه : مزاح (3) وطعنه کردن. گیله؟7] قصبهای است در اقصای ولایت گیلان. کوبیازه سبزیای است مثل تره که بلخیان خورند. گواره3 سبدی که بدان خاک و میوه بردارند. کوارنده : هاضمه. کزارنده گوینده و شرح دهنده و آراینده و اداکننده (5]. کلگونه گلغونهآ سرخ و سپید که بر روی عروسان مالند و آن را غازه نیز گویند. کاه : تخت وجای ووقت. گاززگده خانهآ گازر و جایی که خم گازر باشد و جای جامه گستردن. کرفته : طعنه وتشنیع وسخن ثقیل وسخت. گاژه4 وسمه و داغ که زنان بر روی از دوده یا از سرمه کشند و غازه (2]. گیبانه ([8] مهتر سلیمان5 علیه السلام 87].

سخن دروغ وبیثبات.

غلولهآ سنگین و گلین که به کمان گروهه اندازند و به فلاخن نیز اندازند(2).

چرم گرگ و پوست درشت و نام پوستین است.

: رمهآ اسبان.

ی گؤش ماهی : صدف وپیاله. گزبزی :زیرکی. گؤرگانی1 :سختیان. گزگی مکابره و دلیری ([3). گزای : گزنده. گرای میل وقصدکننده. گری : یعنی 4) گریه کن. کزنی(1 : گل تر(6] و خشک وقیل کاف عربی و به 1کسرنون. کلایی : حجام.2 گردنای : آنچه کودکان بدان بازی کنند و به هندوی لتو3 خواند و آنچه کودکان بر

آن رفتن آموزند 87). گشی ناز و خرامش و تکبر. گرامی :عزیز و بزرگ. گیایی7 خوطی و سری2 و بن گیاه. گنلی (10) : گیلانی.

: نام حکیم.2 ms162

: نام شخصی صاحب کتاب ترسایان. لکا(1 : سختیان سیاه ولک(2)2 سرخرنگ(3).

عمودی که بدان جنگ کنند و گرز و کتاب1 و پاره و بزدن«1!2

خود و عراده3 که وقت جنگ کار آید «2).

: رخ. لفچ لب فروهشته و ستبر و پرکالهآ گوشت بیاستخوان و کسی که در خشم

باشد ولب را فرودهد[2]. لولانج7 :حلوایی است. لخچ زاک سیاه که بدان چرم رنگ کنند. لوچ کاژچشم یعنی احول.

: زمین سنگستان و سخت که پی نگیرد و جای بیابان.

: دوخ که از آن بوریا بافند و کودکان در شب برات آن را به روغن ترکرده

بسوزند و مرد محلوق.1

: دیبای تنگ و بنیاد و دیوار.2 تباء : آلت جفت ستور کشاورزی که بدان زمین زرعت پزه کنند. نویر : دیگ مسین بزرگ. وید آن که اهل خرابات را مهمان طفیلی باشد. انجوزه و لازوز : رنگی است() معروف.

چرب چه سخن چه لقمه (3).1 لاش : لاغروردی وقیل به معنی غارت وعام2 نیز آمده است. لقؤماخش (21 نام پدر ارسطو.

حاصل میشود. لایین11 جامهآ درویشان. لاچین : آلاچی85) ونام مردی. لبیدن به غصه وخشم سخن آمیخته) گفتن. لیان : تابش وفروغ.

هاهره1 گویند 17]. لخلخه مشکدان و غلولهآ عنبر و مشک. الفچه گوشت بیاستخوان ولب فروهشته و ستبر. لویشه : غلهآ کوفته. لاله گیاهی است سرخ که در دامنههای کوه روید و آن مانند گل سرخ

[است] که در دامنههای کوه روید و آن ماند گل سرخ خشخاش

میباشد و درون نقطهآ سیاه دارد 2). لخشه : شعلهآ آتش. لویشه :لگام و دوال که در دهن اسب به جای لگام پوشاند(2. لنبه مرد فربه و درشت. لؤشانه2 چرب و شیرین، چه سخن چه لقمه. لامه چیزی که از بالای سر تا دم بپیچند. لانه : کاهل وبیکار. القومه نام حکیمی و نام پدر ارسطو. لؤره سیلاب کنده و زمین گوشده. التره دریده و پارهپاره. لکانه جگرآکده وروده وعصیب. لاشه خر پیر لاغر (4].

نرمینه، رنگین و تنک که در چین بافند. : بازیگر(2) و جذام وبرص. تختهای که جولاهه زیر پای دارد و جامه بافد. ماخولیا و مالیخولیا : خلل دماغ و خشکی دماغ و بیهوده گویی و سودا و صفرا0). مؤمیا دارویی است که آدمی مرده را(5) در شهد تا صد سال (6] پرورده کنند و

بر هر حاجتی(7) که بمالند ms164 یا بر زخمی که بمالند درحال(8) فراهم

شود97]. مزوا : فال نیک. مرغوا : فال بد. مزقشیشا (10] : سؤون ماکهی3 و آن سنگی است که در کیمیا به کار بندند «1). مدارا : آهستگی ونرمی. مانا باشد که و پنداری که(1) و مگر4 که (12]. مزدم گیا گیاهی است که به صورت آدمی در چین و ختن و خلخ و یغما از

زمین12) روید و هرکه آن را برکند درحال بمیرد و آن از جهت کیمیا و

محبت و عداوت کاری(15] آید و آن را استرنگ (16) نیز19] گویند و عرب

آن را یبروح 180] گویند 10].

ایشان بود. نام شهری است و نمازگاه.

خلاصه. ماخ سیم نبهره و ناسره کرده و مرد منافق. ملخ( پرندهآ خرد کشتخوار معروف است و نام موضعی است در راه خانهآ

استعمال شود چنان که خردمند و غیر آن87]. : تخت و محافه 7) وعماری و گهواره و تابوت ms165 و بساط شامی.

بسازند و مطرب را نیز گویند(1. مسمار میخ و به زنجیر بستن و میخ زدن تیر. مسمر : به(2) میخهای زر و نقره آراسته و استوارکرده. مستار :نام دارویی است. مزمر(3 :خرمگس که گوشت را7) تباه کند و قیل به هر دو زای معجمه پارسی

مژمژ صحیح است. مرغزار صحرایی که در او سبزه رسته باشد. مشکدر جانوری است که مشک را میدرد. ماشؤر چیزی که به هم آمیخته باشد 5]. مششدر : مردارخانه در نردبازی که چون مهره آنجا افتد فرود آمدن نتواند. مگسگیر : عنکبوت. منوچهر نام پسر ایرج بن فریدون پادشاه ایران. مادندر[6] زن پدر. مادرگیر : مادرخوانده. مندؤر غمگین و نام ناحیتی() و نام ولایتی است4. مهار7] : رشتهای که در بینی شتر کشند [10]. مناور نام شهری است نزدیک ختن. منهر : جوان.3

کند آن میخ بخلد و اسب بجهد و آن را مفمیز29) به یای پارسی نیز

گویند. : شکاف. زمین رانده و مزروع و آبادان. دبر (2) و مخرج آدمی. :انگور خشک. : قدم جا. :نام کنیزک شیرین. جمع مکن وحاصل مکن. مزبر2 و مزمز : خرمگس. چیزی است مانند ابر که هوا را بگیرد و هندوی دهنور3 گویند و آنچه از

ملوک4 بچکد آن را نیز مژگویند (6].

نم(3) از آن برف(7) بود. مزنکوش گیاهی است(8] غایت سبز و زیبا و خوشبوی(26و سبزه و زمین سبزهدار(2. مکش : ناخوشی.4 مشوش ابتر و پریشان وپیچان. منش : طبع (5) و سرشت و همت و عقل و شک و بزرگی و گرسنگی.5 مشمش : زردآلو. مفوش : مانند ماه.

آتشپرست و میفروش و آن طایفهآ گبراناند که امروز خود را در دین

ابراهیم علیه السلام(2) گویانند (2).1 مانای باشد که و پنداری که و مگر که. مانوی2 پرندهای (4] است که عرب آن را قبره (18 خوانند(12! مانآؤری : دارویی است. مری زبانک دارویی است که آن را خوب گلان 0) گویند. مزدک مردی بود در غایت فصاحت و کمال کیاست و مذهب اباحت او بنیاد

نهاد ول) او را نوشیروان (9) با هشتاد هزار مردکشت.3 مامک : مادر. مشتک بازی است.4 مشکنک جانوری است مانند کبک. مجرک5 : سخره وبیگار. مکوی نام آلت جولاهه که از چوب میباشد و در او ماشوره (1) کنند و بدان

جامه بافند. مک ای بچوش6 و زویین. منجک آنچه بازیگران بدان قلم از دوات و سنگ از طاس و امثال آن بجهانند.

وآن بر شهنایان6 باشد.

: پرة قفل.7

: فلاخن. مزدریگ8 میراث که بعد مردن ماند.

: ماه. مچاچنگ :..یر چرمین که زنان شوخ آن را به (6) کمر بندند و [با] یکدیگر فراهم

آیند و آن را سعتره نیز گویند. مجزگ] سخره و بیگار وقیل به کاف عربی اصح است.9 مشنگ : دزد و راهزن و نوعی از غله. مشتنک :مثله.10

بر تختهآ خاک(5) نقش ارقام هم بدان نویسند و مناره را نیز میل گویند و

شهیدانه3 و مسافت یک کروه نیز و بدانچه چشم کور کند. : شراب. پیچهآ موی که بر سر() عروسان بافند. : پر ولبالب. : کشش خاطر ورغبت وقصد. نام موضعی است نبردگاه سکندر و دارا.4 : دزد و راهزن. :مثله. خط ms167 مدور که آن را مندله گویند (. غلام بزرگ به مرتبه.

: مرهم یعنی علاج و دارویی است برای(1) فراهم آمدن جراحت و زخم

و ریش و جز آن به کار آید (2).

: شمع. مؤلوزن : سنگیزنا وجوکی. ماکان : نام ولایتی است. مهرکان شانزدهم روز از (2) مهر ماه و آن خزان است و بعضی گویند که آن روز

جشن مغان است و قیل موسم اهل عجم است و آن بودن آفتاب در

برج(4) میزان است وفصل خریف است. مززکون2 : ...یر که عرب آن را ایر گویند (5). مزیدن (6 : جوشیدن.3

نام گاوی که آفریدون را شیر او پرورده بود.

: اسباب(9]) خانه. مچیدن(1 : دیدن. مجیدن17) جنبیدن و خزیدن.5 میزبان (12] صاحب مهمانی و آن که [2) مهمان را خواند.

471 مؤیان 7] : گریان. مازندرون (2] : نام ولایتی است.

نام آلت درودگران. مخران [4) : نام معبد ترسایان ونام مردی از زقاد ترسایان ونام صاحب دیر.

گورستان.

: چوشیدن.

مبارک وسعد.

آلت آهنی دراز که بدان زمین کند و به هندوی آن را سابل1 گویند. مظران (9] نام حاکم وزاهد ترسایان که زنجیر پوشیدی. مفلحان 1101 نام لب آبی است در ملک بالا.2 مؤبیدن گریستن و نوحه کردن. مؤژان چشم خوب وغلتان. میهن : پسر وفرزند و خانمان وزاد3 و(1) خویش وجای (1) قوام ومسکن4 و

خوش خوی.5 میزیدن : کمیز (13] کردن. معن : نام رای زن امیرالمومنین منصور که در سخاثانی حاتم (1) بود.

: پایبند. مهین : بزرگترین. مرزبان زمین دار و نگاهبان و مالک زمین. مفیلان نام درختی خاردار. مهان

گویند. ماهه :برمه. ماشؤره : ریسمان بر دوک پیچیده که زنان مثل بیضه بر دوک (4) راست کند و

ریسمان با هم کرده از پود ) که برآن11) بافند و نیزنام بازی است. مراغه[ :غلتیدن. میره

475 مجسطی : نام کتاب حکمت و اشکال وحساب مشکل. مشرفی (1) : شمشیر رومی. مای (2) نام ولایتی است.

: روشنایی. مقتفی نام خلیفهای(2) است که در عرب بود (5). مژدگانی : شادیانه وعطای شعر. مستصی 67] نام خلیفهای است که در 71] عرب بود (8). مانی به امالت یاء (9) نام حکیمی(1 که در نقاشی استاد بی مثل(1) بود. ماکانی طایفهایاند از ساکنان ماکان. ماخچی آن اسب که از جانبی تازی(1 و از جانبی ترکی(1) بود و آن را ازغونک12 و

اکدش ms169 نیز (15) گویند. مری : به امالت یاء(16) ستیزه کردن و برابری جستن و بعضی گفته است این15

به (18) یای پارسی صحیح (19) است. مشکؤی : حرم سلطان و حرم خانه 21) و کوشک و بتخانه. ماه جلالی 27 ماههای پارسی چنان که فروردین و اردیبهشت تا آخر. مهرگانی(22 شانزدهم روز از ماه مهر و نام خزان. مهدی نام مردی از آل امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه که در وقت خروج

دجال در جهان پیدا خواهد شد و اسلام را قوت خواهد داد (22) و مهتر

عیسی را نیز گویند(14) علیه السلام و پادشاه صاحبتخت(25). مهری اسمی از اسمهای چنگ است(26]. مزغزی طایفه ایاند واهل مرو[27].

:علم سرود. مزدکی : قومی که پس روی(1) مزدک کردند و در دین او شدند و آن دین اباحت

بود. مارماهی(2] نوعی از ماهی دراز به شکل مار که معروف است. مهستی نام مطربی است مشهور.1

باب النون مع الألف ننبا (8] : باد سخت و کژرو. ثیا : جد وخال 121. نکیسا نام مطرب شیرین. ناخدا مهترکشتیبان1] وجهاز ].2

: نیشتر حجام.

: طباخ ونان پز (1.

نواخت و آواز سرود و اسباب و ساز و مایه (12) و توشه. نؤشگیا گیاهی است که 13] پازهر همهآ زهرهاست (15). نبا قرآن مجید را گویند.

:نشتر. نارا5 : انکار کردن. نشا 62171 موضعی است در حدود خانهآ کعبه.

آمده است(]. : خالص و آن چهاردندان که بر آن() طعام وجزآن (2) می خایند(2) و آن

را یشک خوانند و آن گوک که بر پشت اسب از فربهی افتد (5]. گرو باختن نردبازی و (6] آن مال که در نردبازی به() گرو در میان نهند

تا از دو حریف هرکه بازی فره کند آن مال ببرد8]. نام ولایتی است و قیل) نام شهری است در ولایت زنگبار(1) وحبش1). : ترسه 12] وهیبتناکی (12]. : نایافت.

عشقه خوانند17). شطرنجی1 و نهالچه و نوعی از جامههای گران مایه است(2) و یک تار

افریشم(3) خام. : مصلی وسجاده. نیزه خرد که آن را زوبین گویند و نیم نیزه [و] تبر بزرگ(2).

479 نهازید : ای ( ترسید. نهاوند : نام پردهآ سرود.

: خداوند زور [2]. نیازمند : حاجتمند.

: یعنی [2) شنید. نزند سرافکنده و سرگشته«2 وفرومانده. نهاد : بنیاد ورسم. ناهید کوکب (5) زهره.

اصل و[6) نسل وبه کسرنون نیز گویند. نوند اسب وقاصد وشترونام کوه. نوید مژده و آگاهی دادن از شادی.

: بن خرما. نؤشاد : نام بتخانه ونام ولایتی است وقیل به فتح نون وبه غیر حرف 4) پارسی. نشید آواز خواندن غزل و شعر و نظم که با لهجه خوانند. ثیارد نتواند. نرد بازیای است که به مهره و کعبتین بازند و تنهآ درخت. نسرد2 : سایه گاه. نارد جانوری خرد که خونهای بهایم و حیوانات (1) خورد و آن را کنه نیز

گویند. نبرد :جنگ.

عجب و پندار27) و بی مقدار و بی شمره27) و کاهش1 وضرورت2 و بیمر(5). ناگزیر : ناچار وضرورت. نارور : نارپستان. نگوسار : نگون () و سر زیر پای بالا و سر فرود(17 افکنده 140. نؤدر نام پادشاه که بعد منوچهر (1] به پادشاهی(10] نشسته (1) بود. تیسابور نام شهری است در ملک بالا (12].3 نفیر : فریاد و ناله و آواز بلند[12] و سلاحی خرد برنجین (1) که حبشیان دارند

وپیش سلاطین دمند (15]. نار انار وپستان نوبرآمده. نشخوار آن کاه که پس خوردهآ چهارپایان (12) بود(17]. نسیر4 و به زیادت میم نسیرم هم آمده است سایهگاه 17] نوار آن رسن که بار بر ستور بر آن(19] استوار کنند تا نیفتد. نوش آذر : نام آتشکدهآ مغان. نهار گرسنه و گداخت و کاهش و گدازش[2). نابه کار27 بدکردار. نازکور بخیل. ناگزر ناچار وضرورت [22).

: نام نوا.1 نور(3 : شکوفه. نخچیر آهو و گویند جانوری است دشتی وصید و شکار(.

زمین شوره.

: نشتر حجام. نشابؤر (] : نام شهری است. نسطور(6] نام مردی صاحب مذهب ترسایان. نام بردار (7) :نام دار و مشهور ونیکنام. نامور و نام آور 47]) نامورو نام آور(28 آن که آوازة او به همه جای رسیده باشد.

: پرستش و زمین بوس و سجده بکردن.

:حاجت.

: نام روزی است(1) که در آن روز(1 آفتاب در برج17) حمل میآید وآن

اول روز ماه فروردین جلالی() است و آغاز(17) فصل(18) بهار از آن

روز(16 است(1] و آن روز جشن خلایق (18) و غیر آن (19 است.

: گوسپند نر بزرگ پیشرو گله [20].

ابتدا به اولی دهند17). نخیز : کمین. نوز : مختصر 0) هنوز است(3) ناز :فخر و مباهات و کرشمه و نازکی و آسایش(2) و عیش و نام درختی

است (5]. نوخیز(2) آغاز و جوان و نوخاسته. ناژ درختی است خوشبوی در غایت شهره (1) و به زای عربی نیز آمده

است و نازک شاخ و قیل 87) درخت صنوبر 97) است(10) یعنی درخت

جلغوزه را نیز گویند [1]. نوز درختی است خوش بوی. نواساز مطرب که رباب و چنگ و غیر آن نوازد«12]. نهاز126] : ترس. نواز نوازنده سرود و به معنی بنواز نیز باشد11). ثیمروز :نام ولایتی است (1 از آن ترکان و نام گلی است و نام آفتاب و میان

روز161].

چویی دراز میانخالی که ترسایان برای نماز میزنند و به آواز بلند

می گویند نقس یا گویند الناقوس نقسا10].

گرداگرد دهن و میان لب و190] بینی. (1 «و یوزمه دمند» را ندارد [] آ: ندارد (3]ا، ندارد [7لاب: ندارد ا5) ب: «و نام درختی است» راندارد [6اب:

گاف نیز آمده است (2). نامؤس : ننگ و نام و بزرگی(«2]. نسناس :دیورا گویند(2). نفیس (5) : نقشبست چینی.

ش تیایش زاری و نیازمندی ودعا. نیش نشتر حجام وخار کژدم و زنبور[6]. نؤش آب حیات و شیرین و پای زهر و آشامنده (7]. تیش (8) : زهر و خرمای ابوجهل2 و به جای نون بای پارسی پنش نیز آمده است. ییؤش : شنونده وبشنو. نانمش (9)3 بیرهی کردن. نش سایهآ کلاه وسایه گاه [1]. 2) ب ناوس: [) ب: قعرییف به اتن صودت آمد اصته: اعلی است سحد ودر میان آن کلی دیکر است زد و شع آنلا به چشم نسبت کردهاند». [3] آ: ندارد. [4] آ: «را گویند» را ندارد [5] آ: نقیس؛ ب: ندارد [6] ب: «... خار زنبور و خار کزدم». [] ب : ندارد. [8] ب: ندارد. [9] آ: سرمدخل افتاده است. [10] آ: ندارد [11] آ: پبیمانآد؛ ب: تعریف به این صورت آمده است: «پیمانهای که بدان غله پیمایند و عرب آن را قفیز خواند». 1. نک: «نااوس» در لغت نامه. 2. در برهان نیز به معنی «خرما» آمده است (لغتنامه زیر نیش؛ نک: «پیش» در همین فرهنگ). 3. در لسان الشعرا «نانمش: وزن نازوش، یعنی بیراهی کردن، از جهان چیزی ندیده». شاید «بی راهی کردن» معنی کلمهآ لنازوش» باشد، ومعنی «نانمش» از جهان چیزی ندیده، در زفان گویهآ «نانعش: از جهان چیزی نلیله».

شراب خورند. نام موضعی است نزدیک خفجاق.2 نوف آواز گنبد و کوه که عرب آن را صدا خوانند و بانگ ستور. نسف نام شهری است وقیل نام ولایتی است(1).3 ناف : میانهآ هر چیزی 8]. [نداف]7] : پنبهزننده که عرب آن را حلاج خوانند. نجف نام مقامی است در ملک عرب(10]. : حاجیان ومقامهایی7 اند10) در حج4 و نام کتابی(1) است(1) و جزوی(8)

از کتاب اخبار16) گبران که آن را سورهسوره و جزءجزء میخوانند[17] و

غله عدس. : درختی است خوش بوی که آن را ناژ 18) گویند. ابله وحرام زاده.

485 نغؤشاک(] ms173 از کیش به کیش شونده1221 و مذهب گبران.2 نلشک :قرص [3) دارو.3 نلک؟ ادرک ودانهآ حلبه 4]. تیشک5 همان قرص دارو[5] است. نبسنک (66 پارهای از خوشهآ انگور و خرما و بعضی به کاف پارسی مفتوح و به

سکون سین(7) گویند. نمؤشک 8] : مرغی است. نمتک چیزی سرخ باشد مثل بسد1]. نستای : پیچاک شکم. ناک مشک (10] مغشوش یعنی آن مشک که در او جگر سوخته و جز آن «1

آمیخته باشند. ناجرمک [12] نام مردی از زهاد ترسایان و خادم معبد اینان و قیل 127) بتخانهنشین را

گویند 14]. نچک : نوعی از سلاح زدنی است و به جای نون باء نیز خوانند (215. نفزی 161 خوب و لطیف و نام میوهای مشهور که بیشتر در هند باشد. نوک 177] نول هر چیزی.

: بیر.1

به دو ناخن گرفتن اندام محبوب(1.

: خداوند و صاحب چیزی و این لفظ مفرد استعمال نشود مگر مرکب

چنان که گویند (2) هوسناک و جز آن (2).

: حج گزارنده و زاهد(7). تیملنگ قربان ترکش و سلاحی که بر هر دوران پوشند و آن را رکاول2 گویند (5) نبسنگ 61]2 : پارهای از خوشهآ خرما. نان خزچنگ(7)) : ماهتاب. نارنگ (8] : میوهای است سرخرنگ و شیرین. نهنگ17] : شیر آبی وتیغ. تیرنگ جادوی(1) و سحر ودورنگ و مکر(1) و به فتح نون هم (1) آمده است. ننگ (13] : عیب وعار. نام وننگ (16) : بزرگی و هنرمندی و وقر و احتشام و شرم را گویند. نؤرنگ(18 رنگ نو که بر چیزی کرده باشند و تازهرنگ.

پارسی است و به جای نون زای معجمه زگل نیز آمده است17]. نی میان خالی و نام پرندهای (10] است خرد که آن را تویی2 گویند و

نالیدن. نیلک که گوشت و پوست مردم 17) به سر دو انگشت بگیرند ms174 و بیفشرند

وآن از بهر نیشانی بر اندام محبوب زنند. : شست ماهی گرفتن. دو چیز که به یکدیگر گیرند [1]. پوشش نردبان. آن که هنوز خطش تمام ندمیده باشد. : کوتاه. : منقار پرنده(12].

: تری وافشک و اثرآب.

مثل دود که در بشکال(2) در هوا پیدا آید () و آن را به هندوی نهور (5)

گویند(12.

میان تیغ و جزآن که عرب آن را قراب خوانند.

بن خرما و به واو پارسی نیز آمده است. نغام3 : تیرهگون ودشت.4 ننگنام() حشمت و بزرگی و اصل و ناموری. نغم5 : کاویدن و سوراخ کردن (5) و سمج کاویدن 9) وحفره زدن(10). تیرم : نام جد رستم.

:نامرادی.

دوتوی و کوژ و نگون7) و بالیدن () وکشت 12 بالیده ورسیده (7) و

پختهشده و درخت بلاغترسیده (5]1 و دیرینه. نارپستان زنی پستان نو برآمده و در آغاز جوانی. نریمان : نام و(6] جد رستم.

مطرب و سرودگوی. نالان پیرفرتوت4) و ناتوان وضعیف و کوزپشت ولاغر و نالنده از دردو جزآن7 نفرین (21 لعنت کردن و بد گفتن و طعنه(11) و تشنیع کردن. ثؤشیدن : شنویدن 12 وگوش کردن سخن. نؤرهان و نؤراهان(13]مزدگانی و سلامی و عطای شعر. ناودان : آبریز. نهنبن سرپوش دیگ و سرپوش هر آوند که باشد 146). نوشتن نوردن (15] [و] پیچیدن و راه رفتن. نوشتن کتابت کردن و نبشتن(6] و پیچیدن. نوردن ونوردیدن (1] پیچیدن وراه رفتن. نغزخوالان2 : جواین.3 نون :در حال. نویان مانند طبقی که از بید بافند. نارون درختی است راستبالا (18) و سخت چوب که پیشهوران از چوب او

دستههای آلات خود راست کنند. نخچوان نام ولایتی است و نام جابی.

: ترسیدن. تیلکون بنفشه وقیل () گلی است کبود(2) که آن ms175 را21] به گوش نسبت کنند.1 نیستان(] بیشه که در او بیشتر درختان (12 نی نیزه (7) به یکدیگر بافته باشند و بیشهآ

شیر(8) و بیابان نی نیزه 97). ناگزاران : ناچار وضرورت. انازتینان(1] نازکتنان(1 و به نازپروردگان «12). تیسان() نام ماه رومی و آن مدت بودن آفتاب در برج حمل است و آن ماه بهار و

هوا ابر است و نیز بارانی که در آن ماه بارد از آن هر قطره که در دهن

صدف افتد مروارید شود و آب (1] آن باران بسیار منافع دارد و آن را

باران نیسان خوانند (15). ناردان : دانهآ نارا16) ونوعی از انار ترش17) و به استعاره شراب راودندان را نیزگویند 2. نشاختن : نشاندن. نسترن گلی است در ملک بالا (19]2 غایت زیبا چنان که شهاب مهمره [2)

گوید21) بیت: «ساق و سرین وسینه و سیما و ساعدت!سیماب و سیم

وسوسن ونسرین ونسترن» [22].3 نشورندن «22)2 نشوریدن 23]2 نفرت گرفتن و پرهیزیدن.

مفرحی است 71 مرکب به چند دارو(8) و پای زهر و شراب(29.

نام حلوایی است که از جوز پارسی و آب انگور و روغن و نبات سازند. نسطو [10]2 : نام مجتهد ترسایان وقیل نسطور به رای آخر صحیح است. نؤو : خرمای تر. نارخو : گل انار. تیشو : به کسر و به فتح نون نیز آمده است و با یای پارسی و عربی نشتر

حجام(11]. تیو[2] : پهلوان و] بزرگ. تیرو زور وتوانایی (1) وقوت. ناو (15 نام آلت خرآس است.

برند (5] و آن را هندوی (6] رانپی1 گویند. نوشته(1 : نبشته و پیچیده. نهفته پوشیده و پنهان کرده. ناسره (8) : قلب وبد. نبیره : پسر پسر(1) و نبسه و به یای پارسی نیز آمده است(1). نشانه هدف و آماج و مشهورشده و مقام ملامت و مردم حادثات رسیده نیز117). نشانهگاه 10] مقام ملامت و مردم حادثه رسیده و ملامتزده و ms176 جایی که هدف کنند. نوباوه : تحفه وچیزی نوو جدید و طرفه. نستوه : جنگآور ودلیر.

پوستین روباه و آن غایت نرم و گرم و(2) قیمتی است.

هدیهآ کودکان که بعد اتمام 1) سی پاره یا کلام الله بر تخته (1] مینگارند

به رنگهای مختلف(16] و افسون و تعویذ که18) به زعفران نبشته باشند187). نسیله2 : جنگی (19 و جنگآور3 وگلهآ اسبان. نوکیسه (2 خودنمای و بیمایه و نوتونگر و نادیده. نوگواره : سختگوی و بسیارگوی. نرگسه ستاره «21) است و نام گلی است و آنچه «22] به شکل گلها که (22) از

چوب و گچ در سقف خانه برای زیبایی کنند.

سخن باریک و خلاصهآ سخن 20) و سخن که در دل زنند (25]).

آن را نالکا2 گویند 0]. نبرده مرد مبارز و جنگ آور. ناف هفته :روز سه شنبه. نامه : کتاب ومکتوب. نبهره : درم ناسره.

موج آب ودندانهآ کلیدان3 و ذکر. نوجبه : سیلاب. نهاله کمینگاه صیاد که وقت صید کردن در او نهان 0) شود و به فتح نون نیز

آمده است.4 نابغه نام شاعری عربی (2) است متقدم. نزه تیر سقف خانه وقیل(]) به زای پارسی است(5). نله5 شست ماهی گرفتن. نغنغه6 گوشت آنچه جانب فرود دندان بود. نوده :فرزند عزیز. نزاده (6] اصیل و از نسب پاک. نواشته ]7 خشت و خمیده و چفته (8] زده و کژ. ناره زبان8 کپان یعنی خار ترازوی زرگران.

: ناله وخروش ونوحه.

: گدای شوخ وفحل(6. نشیمه پوست خام پیراسته یعنی سیرم 7). نایره5 : نام آلت جولاهه است47). نفحکله جوز سخت 9] که آن را هندوی اکهروت6 گویند. نارد کنه [10] : . پشه که آن را عرب قراد خوانند «1]. نان خواه (1] : تخمی است گوارندة طعام و مفید که هندوی آن را(12) ms177 جواین7 گویند[14]. نثیم خایه (18) گنبد را میگویند. ناوه جویک8 پشت و آنچه خمیر در او کنند و چوب میان خالی کرده که بدان

ناوک اندازند. نواجسته : باغ نونشانده. تیازنده : یعنی [16] نیفکنده.9

رنگ اسب وسیم (2). نوبت و پاس داری(2). آن پوست تنگ که آن«4] از بیغولهآ چشم بر دیده (5) برود. کوزه ومشرابه (2]. نیای است 87] میان (1] خالی که شبانان در دشت نوازند و از آن آواز

خوش برآید و اهل هند آن را بانسلی3 گویند و بعضی گویند شبانان پارة

برگ در دهان گیرند و آن برگ در دو سفال درآرند و بدمند آواز موزون

خیزد و در بعضی نسخه به جای نون بای پارسی کرده است(1].2 : شنیده. ناسوراخ کرده از مروارید و امثال آن. 217 ب: «بعضی کوییند». [2] ب: «ونوعی.. سیم» راندارد [3]آ: پاسه. [4] ب: ندارد [5]آ: «بر دیده» را ندارد [6]ب: شرابه. [7)] ب: تیشه. 82] ب: ندارد [4]آ: ندارد [10] آ: «و اهل -. کرده است» راندارد [11] : ندارد [12] ب: نابخردی. [13]آ: ندارد. [14] ب: اضطراب.

: منکر که انکار آرد. نای ترکی7 نوعی از مزامیر است (2] که به (2] وقت جنگ بر در پادشاهان نوازند و از

آن آواز بلند خیزد (2]. نای نوعی از مزامیر که چوب آبنوس میان خالی کنند و نه سوراخ و بدمند

آواز غایت خوش و بلند برآید (5). نابی : نایزن. نوی : مردی یازنی (6 که از شهر یا از ولایت (7) نوب1 باشد و نوب نام ولایتی

است در ملک حبشه 8. نی نوعی از مزامیر و آن چوی باشد خالی 97]. نای : گلو که(1] عرب آن را(1] حلقوم خوانند (12). نودارانی مژدگانی وعطای شعر و شاگردانه. نسطوی(12)2 : نام ترسایی. نوی : به کسر وفتح نون قرآن مجید و نبی به جای واو باء نیز آمده است 12). نوی : تازگی و جوانی. نوای نواخت سرود و تونگری و مایه(15) و اسباب(16) ms178 و روزی و ساز و توشه177). نامی نامور ونام دار.

: قرآن مجید. نرسی :نام پسر گودرز و نام مردی وزیربچه و نام مردی دانا. نظارکی : بیننده ودیدن 27. ناپزوای(2) بیقدر وبیقیمت و بی حاجت.

خوانند (5). خورة حیوانات نیز آمده است (3.16 وزتاج گیاهی است که همواره در آب روید و آن را نیلوفر گویند. ورتیج پرندهای() است که آن را ولج (8) گویند و عرب آن را سلوی خوانند. ورحچ : زشت و پلید. وازتج رسنی و رسته 97] که دختران و کودکان (10] یک سر او (1] به جایی (12

بندند14] ودوم سر او [12] به (15) جایی (16] دیگر [21 آویزند «218 و بر او 197]

بنشینند (20) و بجنبانند و بازی کنند و آن را هندوی (21) پینگهه 22)5

گویند«2). وادیچ خنبه7 که انگور بر او اندازند و آن جای که انگور رسته بود «24]. ولج : پرندهای (25) است مشهور (26] که عرب آن را سلوی خوانند 29].

: نام رود ماوراء النهر و اقبال کننده در کاری و ادعاکننده.

به معنی باز.

: دانهآ انگور. واپس به معنی بازپس. والیس : نام حکیم سکندر. وسواس : سرفه2آ پیرایه وصیاد وسگ و دیو. وادی عروس نام بیابانی است در راه کعبه. ورس :بند ورشتهآ ریسمان ومانند آن.

آمده است. : آروغ و به زبان هندی هخکی2 است. پوستین غایت نرم وقیمتی. خدمتکار درویشان و غلام ایشان. نام جزیرهای است از جزایر دریا و در آنجا درختی است که او بر

صورت دو آدمی نر و ماده و طول او مقدار یک بدست باشد و از فرود

تا به ناف یکدیگر متصل و بالاتر از آن علی حده به مواجههآ یکدیگر و تا

آنکه بار او بر درخت است سخن میگوید و میجنبد و چون از

درخت جدا کنند، بمیرد و سخن نگوید و نجنبد و گویند نام آن درخت

واق است. نام مردی که عاشق عذرا بود و آن که بر بکر قادر شدن نتواند. وباسک4 (1]2: این فصل راندارد [2)6 این فصل را ندلرد [3) ا: این فصل راندلرد 1. به معانی «دهقان و غوک» در فرهنکهای دیگر دیده نشد؛ به معنی «غوک» احتمالا مصحف «وزغ» است. 2.ieudi: علا Iieouem (Oleienoeyy furod, Ceeiaieel nimadieol gllt) 3. ممکن است «وشمک» مصحف «شمل» باشد (تذیر احمد1، ص 351). 4. احتمالا تصحیف «اباسک» است، واو عطف را شامل لفظ کرده آد در لسلن الشعراهم هر دو آمده است. فرهنگنامه فخر قواس فقط «باسک» را دارد (همو3، ص 32).

بخار که از آب گرم و ریگ و طعام گرم و از زمین گرم خیزد و آن را

هندوی بهاپه1 گویند.

گونه ومانند ودین.2

: آماس را گویند. ورستان3 :امت. وززیدن اقبال کردن در کاری و ادعا کردن و کاری کردن. ورسن : بند ورشته. ورفان (3) : شفیع و خواهش کننده. وارن : آرنج دست. وارؤن نحس وبدخوی و بدبخت. واخیدن از هم جداکردن. واچیدن : دانه به منقار و یا به دست گرفتن و از زمین برداشتن و هر چیزی از

زمین برکردن. وامران4 : گیاهی است. وزیدن : آواز باد و آسیب باد و بزیدن به جای واو باء نیز آمده است. النبانه نام کوهی است که ابدال و اوتاد آنجا عبادت کنند.

ریش که عرب آن را جراحت خوانند. وسینه (212 : جوشن. وارونه] نحس وبدبخت. وزبوشنه چادر و دامنی و سرپوش زنان. ورده : برج.5 ورنجه نام مردی آلانی که مبارز لشکر روس بود. وشکزده چست و ساخته با جد و توش (5] و به سین مهمله نیز آمده است (2) و

بعضی گویند به شین معجمه با جد و توش و به سین مهمله چست و

ساخته [].6

نیز خوانند. واقصه1 نام مقامی است در سرحد دریای مکه. وحشینه :سپید. ویزه خالص وخاصه وخلاصه. ویده چاره جستن.3

به معنی آه و دریغ.

: خشم. وسمه داغ4 وسنگی5 سبز که ترکان بدان ابرو کشند. وشنگه (2] عورت [مرد]6 و مردم با جد وتوش.7 وشکله : دانهآ انگوری. أدجه الز انجاما آخر الین نصل بتبه فدن هارد ()ا رنه لنکة ذهلن کویار ه نتعم یر همن تزرهع ) ب: این فصل ms181 را ندارد. 1. نک: «واقصة» در لغت نامه. 2. در زفان گویا آمده است: «وخشینه: مرغی است سبید، وقت بهار در باغها نشیند». این کلمه به همین شکل در مؤید الفضلا، فرهنگ جهانگیری و برهان قاطع آمده است؛ اما واضحا این مصحف ولژة «خشینه» است و واوعطف را جزء کلمه پنداشتهاند. ظاهرا این اشتباه نتیجهآ غلط خوانی مندرجات زیر از فرهنگنامهآ فخر قواس است: «تز: مرغکی بود کوچک و خشینه یعنی سپید، وقت بهار در باغها نشیند» (نذیر احمد1، ص 22) . صاحب زفان گویا «وخشینه» را کلمه جداگانهای دانسته و به معنی پرنده آورده؛ حالآنکه قواس فقط تزرا شرح داده است؛ «خشینه» صفت آن مرغ است یعنی او سفید است (همو2، ص 43). بدین ترتیب، در اثر غلط خوانی، کلمهای نادرست به وجود آمله و در فرهنگهای بعدی تکرار شله است. در این فرهنگ «خشینه» به معنی مرغ سپید آمده است. 3. در زفان گو یا نیز: «چاره جستن»؛ ولی در برهان به معنی «چاره جسته» از مصدر ویدن و ویدیدن. 4. در شرف نامه: «داغ کردن»؛ در مدارالافاضل: «داغ و برک نیل که بدان موی و ابرورنک کنتند و همان صحیح است». 5. در یکی از نسخههای ذفان گویا «رنگی سبز» آمده است (هموا، ص 354). 6. در زفان گویا «وشنگه: عورت مرد یعنی ...یر». 7. به معنی دوم «وشکرده» است؛ کر زفان کویا «وشکرده: به کسر واو، چیزی با جد و کوشش، و کویند با توش و پوش یعنی کر و فر و توانای» (نیز نک: «وشکرده» در همین فرهنگ). 8 شاید مصحف «تشی» باشد.

وسنی باشد یعنی سوکن.1 وایاوای : شور و غوغای واقعهزدگان. واهی : گمراه.2 وای : آه و دریغ و نالهآ مصیبترسیدگان و دردمندان و نفرین کردن بر کسی. وشی نوعی از جامههای نرمینهآ منقش است.

باب الهاء مع الألف(2)

ساخت زین و اسب تند زین کرده ms182 و دوال تیغ.3 هیجا : جنگ. همانا پنداری وبدانی و مگر و باشد و گویی. همیلا : نام کنیزک شیرین. همتا جفت و برابر و هم جنس وهمزاد و همسر و مانند و مثل. همجا : ملامت. ها : اینک. هوا : میان آسمان و زمین و یاد و عشق و محبت و حرص و هوس و آرزو و

کام(2) وضایع.4 هوندا : سخت آشکارا. [1]آ: مردم. [2] ب: این فصل راندارد. [3]آ: هنکام [4] ب: این فصل را ندارد. 1. کلمه هندی است (نک: «انباغ» در همین فرهنگ). 2. در شرفنامه و مدار الافاضل به همین معنی آمده است. 3. در فرهنگهای دیکر به معانی ساخت زین رآواز مهیب و هلیله آمده است (نک: لغتنامه)، 4. به معنی ضایع «هبا» آمله است.

: همه آرایش وزیور و زیب عروس و هفت ستاره در هفت افلاک و عدد

چهل ونه بر حکم ضرب. هرات نام شهری که آن را هری گویند. هرهفت تمام آرایش و زیور وزیب عروس. هملخت : کفش. هنگفت :جامهآ سفت () و سبزه و گیاهی است که آن را تره بهاری گویندا و

بعضی هتگفت2 به جای نون تاء گویند. همدست همسر در مرتبه و موافق. هدج (322 بیتالمقدس را گویند و بتخانه نیز.

: اسب نیک.

نصب نیزه و علم بودن(2) و راست باز کردن اگر چیزی برزمین افکنی و

راست بایستد گویند هچ کرده است. هیلاج (5 رسول اصل وعطیهآ عمر که بر حکم طالع بود. هودج(16 جهاز مادهشتر آراسته به عماری که آن را محافه گویند. هیچ(7 چیزی نه و خالی. (ا شفت2) ب: نلالد [3) ب تناده (2) بة ود اه) بن تلاه اء انب نلادلد 2ل متی (2 ر کرنده را ندارد. 1. به معنی دوم در فرهنکها دیده نشد؛ «هنگفت» به معنی کنده و ستبر و ضخیم باشد و این معنی را بر جامه و پارچه پوشیدنی بیشتر اطلاق کنند (آنتدراج). 2. به احتمال قوی مصحف «هنگفت» است (لغت نامه زیر هتگفت). 3. شاید مصحف «هوخ» یا «دژهوخت» باشد. ms183 4. مصحف «میدخ» است (نک: «هیدخ» که ممکن است در اصل «یدق» باشد در لغتنامه). 5. نک: حاشیهآ «هیدج» در همین فرمنگ.

: یخ. هریر : زیرک و هوشمند و نیکو وفرخ و هشیار. هنگامهگیر : بازیگر. هؤر : آفتاب و ستارهای که بعد از هزار سال برآید. هنوار : برابر وهمیشه. هشیوار : هشیار. هشدار : به 5) معنی (1] هشیار باش. هودر : زشت. کفت صدر3 هفت صدر3 نام موضعی است. هیر : آتش. هزاردر4 : هزاردستان. 12] ستاره [2)ا ندرد [3) ب: ندرد [2) ب: «به معنی» راندارد [5]ل: «بعضی کوند» رانداره [6آب: ممآنجا 87]

حاجت داردا26 بر یکی صورت نظر بگمارد درحال آن صورت 12) در

جنبش آید چون بجنبد موم بر آن زنند درحال آن صورت مسخر گردد و

بدان قوت هرچه بخواهد بکند. هزمز :نام پادشاه(8) که پسر نوشیروان بود. هفت تثلی دز یعنی [10] هفت[1 آسمان. هلندوز گیاهی است. (1 ب: اسمعیل0[2] ب: هزا کز [3) ب: اصح (5)ا جن (5) ب اکرده باشند»: [2] بة «لنه باشد».11: هقلر. صورت» را ندارد. [8] ب: پادشاهی. [9] ب: انوشروان. [10] ب: ندارد [11] آ: ندارد. 1. در لغت فرس (اسدی 1): «منجار کسی باشد که راه بکذارد و برابر راه همی دود»؛ «هنجار: راهی بیداه باشد که جاله نبود» (همو2). 2. نک: «هژیر» در همین فرهنگ. 3 نک: «هرمان» در همین فرهنی.

آن هفت ستارة ثابت که عرب آن را بناتالنعش(1 خوانند و آن دوآند

یکی را کبری گویند و2) دوم را صغری خوانند و دو ستاره از نعش که

مقدماند آن را فرقدان خوانند.

زیرکی و هوشیاری و ادب.

:برابر و همسر و هم شکل.

نام پادشاهی() است(1] متقدم که پسر سیامک بود از نسل کیانیان 8، هول1 کتف و دوش و قیل به واو پارسی. هلال : ماه نوو (2 نام پادشاه قیروان2 و نام غلام علی مرتضی رضی الله عنه.3 هال : آرام وقرار. هیکل :شخص و صورت و جثهآ بزرگ و بتخانه و بهارخانه و شکوه و شکل و

اسب سرکش. هلهال : غربال. همال همتا وهمسر وانباز. هل به معنی فروگذار. هایل4 : نام غولی هولناک. هزیل : لاغر. هدل 526 دارویی است تلخ و نافع. ()آ: الذمش. [2] ب: ندارد (3) ب: پادشاه [4] ب: تدارد [8)1: «از نسل کیانیان» راندرد [6]2: «ماه نوده را ندلرد [7] آ: هرل. 1. شاید به معنی کتف و دوش مصحف «کول» باشد. 2. به این معنی در فرهنگ ها دیده نشد. 3. در مدارالأفاضل: «هلال: ... ونام غلام مغیره که یکی از اصحاب بود.. وغلام خوبرو وقیله است لز هوازن .». 4. «هایل» صفت است به معنی ترسانتله و هولناک. 5. در دستورالأفاضل: «هدل: کیاه تلخ عرف ککرونده». در مدار الا فاضل اشاره شده است که این کلمه عربی است.

بعضی دندارو2 را گویند و قیل اصح به های آخر است. همدم : مصاحب وملازم. هلم(2 ms185 : بیا. هروم نام شهری است که آن را() بردع گویند 8). هنگام : وقت. هفت خوان نام راهی است و هفت عقبه که در هفت منزل راه دژ رویین است. هرین : آوا (9] و(1) ساخت زین3 وآواز (11 جلاجل. هون : زمین کشت با کلوخ(12). هامؤن(13) زمین هموار وصحرا ودشت و دامن کوه.

موسی ونام خلیفهآ بغداد. هین (] بشتاب و تعجیل باش و سیلاب و به معنی هی. هین وهین به معنی این و این وهی وهی. هشتن(2] : فروگذاشتن. هان بدان و آگاه باش و بکن و بشتاب و هی. هین هین : نام آواز (2]) است. هاون سنگی است در میان کاویده که در او() سرمه و ادویهها آس کند و

غله بکو بند. هیؤن : اشتر واسب.1 همدان (5] : نام شهری است(6]. هرمان عمارتی است استوار و قوی در مصر که پیش از طوفان ساختهاند و در

او مصور جمله (1 صورتهاست و آن را حکیم ساخته است و در او

کتابها داشته است چون کسی را حاجت افتد بر یک صورت نظر

گذارد (8) آن صورت درحال در جنبش آید آن کس درحال بر وی موم

زند نقش آن صورت بر آن موم آید() و مسخر او شود بعد (10 به واسطهآ

او کارهای او به اتمام رسند. همکنان همه کس(1] و به کاف پارسی نیز(10] خوانند.2

گویند. هرزه بیهودهگوی (] و گزاف (2].

خرمن ماه وآفتاب.

: نام منزلی است.

: نام شهر ms186 هریو. هیمه گوشتابه و هیزم و چوب خشک و قیل به یای پارسی هیزم و به یای

عربی گوشتابه. هندوانه خربزه(57 وقیل گلینگرا(615

واقعه زدگان. هایهای : زود زود. هلی : فروگذاری. همای نام خواهر اسفندیار و نام دختر بهمن که او را هم بهمن در حبالهآ ()

خود آورده بود و حامله شده (5) و پسر زاده(2) و نام او داراب بود و نام

جانوری سعد که استخوان خورد. هم بؤی2] هم خوی وهم روش (]. هزارمیخی خرقهآ درویشان. هندی : نام پهلوانی که از ریسیدهآ مادر خود میخوردی و پوشیدی. هندی تیغ دورویه و پولاد هند و نام ملکزاده و نسبت به هند. هوای : آرزو و حرص وعشق و هوس وکام هری نام شهری است. هستی موجودات.

کسی جنبانیدن(7]) [وا] هلا ودریغ نیز (5). هکری2 : کشت که از باران آب خورد و عرب آن را لحق3 خوانند. هکوی : سرگشته و متردد. هلوی گردونبازی. : نام برادر یوسف.

غارت و تاراج و غارتگر6 و نام شهری است که آنجا مشک7 خیزد. قوت و محل وزهره و مجال واندازه.8 : شب تاریک و شب بیستم و هشتم9 و نام شبی تاریک است که در

سالی یک بار آید و آن وقتی که آفتاب در برج قوس باشد و جمله برجها

طیر کنند و هرکه در آن شب زاده شود بدخوی و بدبخت یا خنثی شود.

میروید و برای کیمیا کار آید و آن در چین است هرکه آن را برکند بمیرد

و آن را آسترنگ نیز گویند و قیل یبروح به حای41) مهمله صحیح است. یلواج به فتح لام و به سکون پیغامبر. یفتنج4 مارزرد. یج به زانو نشاندن شتر [وا سخن که پنهان گویند.5 یأجؤج مأجوج: آجار.6 یاسج به ضم و کسرسین مهمله تیر با پیکان10 و به جیم پارسی نیز خوانند.

جستن است و به واو عربی پلنگ و قیل به هر دو حرف آمده است و

گریز 667 را نیز گویند.

نیز گویند و(2] خل2).4 : بند آب ورود(5). : میوه. : قبای پاچاک و آن را یلمه نیزگویند «1.

پاسبان و نگاهبان شب. : نام غلام ترکان.

گویند و هر چهار را انیاب(2) گویند(3). یشکوی5 مرد جلد وقوی و سختی [کش] نیز. یکشک (614 چوب (5) بریان کردن. یندک7 : پنبهآ زده و پیچیده. یکایک : به (2] معنی (] یکیک و همه و ناگهان. یمای نام پادشاهی است و نام بندهآ قیصر روم. یؤزک سگ خرد که کبک را از سوراخ پاک گزد. یؤک چیزی است که بر اونان نهند و در تنور زنند. یلک کلاه پادشاهی است.

: بیپدر و بیبهره؛ اما از آدمیان بیپدر و از چهارپایان بیمادر و از

جواهر بی مثل وقیمتی.

: نامی از نامهای ترکان است و خانهآ تابستانی با دیوارهای مشبک و

گروهی آن را جعفری گویند.

باشد17)2

:مثله.

: آرزوی وقیل یوبه4 آرزوی0). ایکره : به معنی (7] یک بار. یغعله (8]6 : نردبان. یؤزه 7181 شکربسته و قیل پوزه1) به بای 40] پارسی. یشمه چرم خام راست کرده و پیراسته و سیرم.8 [] ب: ندارد (2] ب: آرزو [t3ا یراغه [4] ب: «به معنی» را ندلرد [5] ب: ms189 یغله (6]آ: یوزه [7] آ: یوزه [4] آنیای. 1. به معنی «دیو ستبه» در فرهنگ ها دیده تشد. 2. در مدار الأفاضل: «یهودانه: آن پارة جامهآ زرد یا کبود که جهودان برای فرق مسلم و جهود بر کتف دوزند...». 3. احتمالا تصحیف است؛ در شرفنامه: «یوبه: آرزوو امید و بویه...». 4. تصحیف است از «بویه» (لغتنامه زیریوبه). 5. نک: «یراعة» در لغتنامه. 6. شاید تصحیف «پغنه» باشد. 7. نک: «شکربوره» در همین فرهنگ، نیز «شکر بوزه» در لغتنامه. 8. در شرفتامه: «یشمه: چرم خام بی چربو چون سیرم و امثال آن»؛ در زفان گو یانیز همین است. 9. به معنی «ظفر و پیروزی» در فرهنکهای دیگر دیله نشد.

525 یارای : محل و مجال واندازه وتوانایی.1

: ذخیره وناخورده.

زبانی است از آن یهودیان. یحیی نام مردی بزرگ و سخی که وزیر هارون رشید بود( و او را یحمی خالد

برمکی گفتندی2 و نام پیغامبری و به فتح یای دوم نیز خوانند. یلی : پهلوانی. یتاقی : پاسبان شب. یؤزی3 : خوره. یاری : به کار آمدن کسی را و محبت والله اعلم بالصواب0

تمتم تمت تمام شد.

: آفتاب.2 امالقری : آش ومکه وسورهآ فاتحه.3 ابوالحیا عثمان عفان رضی الله عنه. امی گویا محمد علیه السلام.4 آستان فنا آستان فنا : دنیا.

: دنیا. آتش سودا یعنی تیزی فکر ومحبت و سوز عشق. آتشی را یعنی شیطان را. ابوالهیجاء یعنی علی رضی الله عنه.

بگردد. آتشین دواج سراپا : یعی شراب سرخ وآفتاب.1 الف استوا یعنی خط استوا.2 آب آتش نمایعنی شراب سرخ.3 آب آتش نما اصل حیا عثمان عفان رضی الله عنه. آتشپا : یعنی شتاب و گرم رو. ام الظباء0 : یعنی دشت. ام السماء : راه کهکشان. ایرمانسرا یعنی این جهان وجای عاریت.4 انگشتنما یعنی مشهور و معروف همهآ عالم. اولاد الزنا ms190 یعنی حشرات زمانه که در بشکال5 پیدا آیند و از تاب سهیل بمیرند(6.22 اجل گیا : زهر.7 آب و آتش یک جا : یعنی شراب لعل وآبگینه سپید. اهل عبا یعنی خاندان علی رضی الله عنه. گویند پیغامبر علیه السلام وفاطمه و

علی رضی الله عنه واولاد او. فسون مسیحا یعنی معجزة عیسی علیه السلام در احیای اموات.8 آب فنا : یعنی تیغ.

ب ابوعجب بزغالهآ بریان کرده. آشوب آب یعنی موج آب. ابوتراب : کنیت علی رضی الله عنه. آب گون حجاب عنی آسمان.1 آذرگشسپ نام آتشکدة مغان. آتش اصلاب یعنی آب منی و شهوت مردان.2 آتش بر آب :یعنی تیغ وخنجر. آتش و آب شراب سرخ وشیشهآ سپید و تیغ وخنجرتیز0).

کنیت بازیگران.

: باران.3 اهل تواب یعنی صلحا وعباد وزقاد. اوج آفتاب یعنی درجهای است در برج سرطان که در آن اوج( افتاب [است]. ابن العنب : می انگوری. آتش صلب : یعنی آفتاب. آب رونق و جاه وفیض وعطا و رحمت وسخن آب. آب طرب :یعنی شراب.

: نام پادشاهی. آسیاب که به زور آب روان بگردد و آن را آب آسیا نیز گویند. ابن طاب نوعی از خرما از مدینه. آخردست یعنی آخر وقت ونهایت و انجام. آزردهپشت : یعنی کوزپشت و دوتا و پیر نگون. ابرمجنت یعنی فراق واندوه ومشقت.1 آفتاب پرست: نیلوفر وحربا. آب عشرت : می انگوری. آبده دست : یعنی محمد علیه السلام و هرکه از او آرایش صدر باشد.2 آب درجوی توست : ای دولت و بخت و اقبال و فرماندهی( و حل عقد(2) و امور خلایق بر

دست توست. امانت کجاست: ای محبت وعلم کجاست. آفتاب هویت آفتاب هویت: شهرت اثبات ذات باریتعالی.4 آسمان صفت

صفتای کامکار وقادر5

531 ازدست رفت یعنی بیهوش شد و تفته(1) شد و رفت. آبت زیر کاه است یعنی رونق و جاه تو خسپوش «2] است.1 اینت به معنی اینک ms191 واین توراست و زهی [و] عجب. الف نقش بست یعنی هرچه اول آفریده شد.2 ازدست دهر جست یعنی مرد. از صورت خواری بشست: یعنی عزیز گردانید و زینت داد.3 آستان برخاست یعنی بکند و مستور(2) و معدوم شد.2 آستان برخاست اقصی الغایت

غایتیعنی نهایتترین نهایت.5 ازگلها گلاب انگیخت: یعنی گریست.6 اژدها رایت یعنی علم سیاه منقش که به صورت اژدر بر سر علم نیزه آویزند. ابلق به دست یعنی براق به دست. آب از سرگذشت یعنی در هلاکت افتاد وبی چاره شد. این تیره دولت این جهان. از مروارید برگل خوشه بست : یعنی غایت بسیار گریست.7 آبدست وضو و استنجاکردن به آب و شیرین کار و پاک (1. آزرمید خت [] : نام دختر پرویزشاه. آذرپرست(6] یعنی آتش پرست.

خیعنی ماه وآفتاب. این خشن هزارمیخ یعنی این فلک و این شب.2 آتش چرخ یعنی کرة آتش و چرخ اثیر و آفتاب. ابلق چرخ :یعنی روزگار. آبنوسی شاخیعنی ناروشنا3 اژدهای چرخ اژدهای چرخ یعنی عقدة رأس وذنب وتنین. این به صبا داده شاخ یعنی بهرة نوداده.4

میشود و آب سپید که در چشم فرود میآید و جلای(2) در و نام نوا. از کام نهنگ برآورد یعنی به قوت تیغ ms192 چیزی از کسی بستد.2 آب گرد یعنی آن دریا که ورا بر چین است.3 آب داد یعنی اعتبار نهاد. آب روی برد یعنی اعتبار برد. آهوشد : یعنی بگریخت. آتش قند یعنی سرخی لب. آتش خرشید یعنی سوز عشق و گرمی آفتاب. آتش زد یعنی ترک کرد و در غضب آورد و سوخته و خراب کرد. آتش بنشاند یعنی اشتها ببرد. از گرد عدم شانه کرد یعنی موجود کرد و آفرید و ظاهر شد.4 ازپشت سیاه زین فروکرد یعنی شب کوتاه شد.5 ازگل او برخورند یعنی از شفاعت او بهرهمند شوند.6

از اویافتند یعنی رونق از اویافتند.7 آتش بیداد یعنی رونق ظلم.

فرهنگ مفتاح الفضلا آب لالهآ تر یعنی شراب( سرخ1 آفتاب زحل خور : آتش.2 آب جگر یعنی خون و آب گریهآ مغمومان.

اقوت وار یعنی شراب سرخ. آب زر یعنی شراب زعفرانی. آب نار :یعنی شراب سرخ. آتش تر : مثله وآب لعل. آتش شجر شراب و آن آتش که موسی را به کوه طور راه نمود. آتش زر یعنی رونق زر. ایرجی گهر(2] : نام مردی که اول تیر او ساخت.3 آرشی هنر نام مردی که تیر اول او در کمان انداخت. بای (12 گلوگیر

(3 گلوگیریعنی نعمتهای دنیاوی و شادی که بر موت دشمن کنند.4

: مثله.

: یعنی ماه نو.5 از سرم مگذر : یعنی مرا محروم مگذار (5] از این در یعنی از این حال و از این جنس و ره و غرض و گفتار. از دست مگذار62: یعنی ضایع مگذار و اگر لطف نکنی جفا هم مکن.6 این دیوگوهر : یعنی فلک. این نه دیر : یعنی نه فلک و نه کواکب. آتشین سیر یعنی آفتاب وروز.

حفرهزن که آن را عرب نقاب گویند.

کاه گلگر یعنی گچگر.

یعنی همزادان (2) و هم عهدان. آتش آب پرور یعنی تیغ.3 آتش خوار :یعنی رشوت خوار. آتشین نثار یعنی اشک مغمومان.2 آتشین زار یعنی آه مظلومان و آه عاشقان. آبگون حصار: یعنی آسمان. آب گون سریر ابوالسرور خوش بوی. ms194

: شهد. ابوصابر : نمک. اشاق5 امور : غلام حوروش وخوب صورت.

سن ابودرس3 : کنیت فرج عورت. بوالعباس ترشروی و گرفتهروی و کنیت ذکر. ابوالعباس : دستشوی. آتشلباس : یعنی لعل پوش. ابوالحارس : کنیت طبیب. ابن عرس1] : خرس و شغال وراسو. آستین بوس یعنی دستبوس خلفا. آستین بوس یعنی دانا و ماهر.

ف آب لطف : یعنی فیض ورحمت وعطا. آبگون صدف یعنی آفتاب وآسمان.2 آتش دوزخ علف : یعنی تیغ.3 اولین حرف :یعنی الف وحکم ازلی. آخرین حرف اخرین حرف یعنی یاء وسرانجام کار. ابن کثیف ابن کثیف: یعنی دنیا. آصف : نام بزرگی از وزرا که غایت حکیم و کریم بود. اسیرطبع مخالف یعنی گرفتار نفس اماره.4 ازماهی درکف یعنی از پیاله بر دست. امیر صاحب دلق5 : یعنی عمر رضی الله عنه. آب شقایق : یعنی می سرخ وخون. ابا اسحاق : عزرائیل. ایلاق : نام ولایت ترکان است. املاق نیز نام ولایتی است.6

ی آب خشک : یعنی مجرد آب بی مأکولات.3 این کهن گرگ یعنی فلک ودنیا.4 اورهآ فلک (1] : یعنی عرش. ابنان خای : آدمیان.

به معنی باریک و باشد که.

یعنی ستارگان. آهوی فلک : یعنی آفتاب. آهوبرةآ ms195 فلک : مثله.

یعنی حلم بشر وثبات زمین. اسیران خاک یعنی تن پرستان و مردگان.5 اصل داران پاک یعنی انبیا واولیا.6 اهل ریگ یعنی خلق عالم ومطمعان() وحریصان جهان.7 آهوی فترای یعنی مقید و گرفتار و مأمور.8 استخوان(3) بزرگ یعنی از اصل ونسب بزرگ.

: تتماج.

: یعنی رأس (1 و ذنب وتنین فلک.1 آب آتش رنگیعنی شراب سرخ وخون. آفتاب گردک یعنی آفتاب پرست. آموزنای یعنی خدای تعالی و معلم علوم وادب. این دو سرو هرمین2)[؟] خاک: یعنی اربع عناصر. اشترگاوپلنگ : بهیمهای است وحشی که آن را اشترگاو نیز گویند و عرب آن را زرافه

خوانند. آب گلرنگ :یعنی شراب سرخ و اشک. استخوان رنگ : نام جانوری که آن را همای گویند. ابن اللیل : ماهتاب.2 ایلول : نام ماه رومی و آن مدت بودن آفتاب در برج سنبله است. اخطل : نام شاعری متقدم. آخرین تحویل: روز قیامت.3

روز قیامت.3 ابناء السبیل همراهان در سفر. ابن السبیل : مرد سفری. افضل الأشکالیعنی شکل مدور مثل دینار زر. ابوالفضائل: شوربا. ابوجمیل :تره.

:نان میده.

مغز استخوان ومی. ابر کرده چشم

چشمیعنی گریان شده و اشکریخته. اقصی العالم : یعنی کرانهآ آبادانی و نهایت آن. آستان عدم یعنی دنیا وموت. آب گون جام : یعنی آسمان. آب گون دام اسب دشمن به سرشود نه به دم: یعنی به سر آید و بلوکد نه دنبال او گیرد.1 بردست گیرم : تمام کنم.2 الم الم ms196 :یعنی فوج فوج وزودزود و پیاپی. اقنوم :اصل جوهر ونام کتاب اقانیم جمع. آزروم3 :نام شهری است وقیل نام موضعی است. آب مریم یعنی شیرة انگور. آتشین زمزم : یعنی آفتاب. آب از جگربخشم : یعنی غنادهم.4 آتش مجسم یعنی تیغ5 ام ملدم افعی زرفام : یعنی کلک قلم.6 افکندهسم اسب کهررنگ(1] و از رفتار ماندهشده.7

545 افسردیراعظم یعنی آفتاب.1 آینهآ ایام یعنی آفتاب وماه. آهوی کاسک توام یعنی اسیر پیالهآ توآم. این نیم [؟] : یعنی آفتاب. این قبای معلم : یعنی فلک.2 اوج اخترپنجم یغنی برج اسد که اوج مریخ در اوست. اولوالعزم شش پیغامبر و آن پیغامبر ما و نوح و هود و شعیب و دو پیغامبر دیگرند

علیهم السلام. از زانو قدمی ساختم یعنی برای سفر دل از مراقبه قدم ساختم.3 از پوست بیرون آمدم یعنی فانی شده و خندهزنان آمدم. او آب من و من خاک اویم: یعنی او آبروی دهنده من و من فرمانبر وعاجز وافتادة اویم.2 افلاطون نام حکیم اسکندر. انگشتزن یعنی امان خواه. آبدستان : آفتابه. ارغیدن دوشیدن و نوشیدن.5 آذرگون نام گلی است سرخ. ابوفرعون : انگور سیکی10][؟]. ابرنیسان : آن ابر که در ماه نیسان ببارد و آن بارانی است که در وقت بودن آفتاب

در حمل میبارد و از آن هر قطرهای که در صدف افتد مروارید شود.

پای درآمدنیعنی از مرتبهآ بلند فرود افتادن و مردن. اشک گوزن : یعنی پای زهر همهآ زهرهاست. افسرده شدن فسرده شدنمنجمد شدن، فروبسته شدن و سرمازده شدن. افشاندن : یعنی افشانیدن غله. آب از سرگذشتن یعنی هلاک شدن و از حد درگذشتن و غرق شدن. این سیه جامه عروسان : یعنی مردمک چشم.6 الفغدن یعنی الفخت کردن و گرد کردن و کسب کردن. آیینهآ چین : یعنی آفتاب. این طاس نگون یعنی آسمان.

به صورت اژدهای آتشین شده بود و او را بلیناس حکیم در نکاح آورده بود. آبزن یعنی آرام ده.2 آب خزان یعنی باران فصل خزان. آب دندان :یعنی تیزی و آبداری دندان و چیزی مفت و آسان و ضعیف و عاجز.3 آتش رو جهان یعنی طبع ملانکه. آتش نیسان یعنی رونق بهار.4 ابنای جهان یعنی کانی و نباتی و حیوانی. نس وجان یعنی آدمیان و پریان. افلاکیان یعنی کافر5 و طایفهآ افلاکیه و ملانکه نیز و ستارگان. افعی قربان یعنی کمان.6 ارغوان تن یعنی مریخ.7 استاد هفتسرای رخشان: یعنی مشتری. خور سنگین(2 یعنی مقام بی منفعت و با مشقت و سختی و محنت و کعبه.8 آخور سنگین (2]

ن یعنی محرم اسرار. آمدگان 6 یعنی موجودات.2

فتهرویانیعنی انگشتان افروخته. آشفته رویان امیر آب حیوانیعنی خضر علیه السلام. آستانهآ گردون یعنی آسمان دنیا. انجمن کهکشان عنی راهی سپید در شب بر آسمان نماید و عرب آن را مجره گویند. ازکلان یعنی از خلق واز دولت. آواز دو سندان آواز دو سندان یعنی آواز(1) دوسم اسب. ابوحیان ms198 : نام زاهد توریت خوان.3 احمد حسن وزیر سلطان محمود غازی. دیم میکران یعنی شفق.4 از لباس نفس عریان یعنی از انیت بیرون آمده.5 اشک شکرین یعنی گریهآ شادی.6 آهوی شیرافکن: یعنی ساقی و معشوق و چشم شاهد. آبستن فریادخوان(] یعنی بربط.7

یعنی در خشم شدن و رفتن کار از دست. آبدستان یعنی شیرین کاران. استخوان در نواله دادن یعنی غایت خواری و امانت کردن.6 آخته گردانیدن یعنی کشیدن و مستعد شدن.

من سرد کوفتن یعنی بیفایده و بیغرض ولایعنی کاری کردن. آهن سرد کوفتن آشنای نان یعنی کسی که برای نان با مخلوق آشنایی کرده باشد.7 آسمان مردان یعنی منجمان و ستاره شمران. ابن یامین نام برادر یوسف علیه السلام. این افعی زمردین: یعنی آسمان.8

شدن یعنی جدا شدن از یکدیگر. آختن : کشیدن وبرآوردن. اندوزیدن و اندوختن: یعنی جمع کردن. انگشت نیل نهادن یعنی خراب کردن و سوختن.1 آهخته کردن : یعنی کشیدن و مستعد شدن. ایرمان : یعنی عاریتی. اطفال دبیرستان یعنی کودکان. از دست رفتن : یعنی کار از دست رفتن و از خود برفتن و بیهوش شدن و بیخود

شدن و از حال گذشتن و رنجیدن و بی جا شدن. از غیبه پوست گشادن: یعنی آشکارا و پیدا کردن حال پوشیده را. اشتلم کردن : یعنی شور و غوغای بیقیاس کردن و به ستم بر یکی دروغ بستن فعلی

بد و چیزی از کسی به زور ستدن و گروگان کردن.

شیرین است. از خانقاه بر دروازه شدن : یعنی از این عالم بر آسمان رفتن. آستینی افشاندن یعنی ترک() چیزی کردن و مگس پرانیدن و رقص کردن. ابلق مطلق عنان ابلق مطلق عنان روزگار و اسب خوشعنان سبکرو.2 آتشی را از أنا گفتن یعنی شیطان را از «أنا خیر منه» گفتن.3 ایامالرهان یعنی روزهایی که در آن روزها اسبان به گرودوانند. الماس در جگر شکستن : یعنی درد و غم و محنت رسیدن.4 این کل زرین : آفتاب. امانت داریزدان یعنی پیغامبر علیه السلام5 ابر مصری پیرهن یعنی پشمینهپوش.6 آهنین کوس 1]یعنی سخت آوازه.7 آوازه برپای اشتر شدن : یعنی جنبان و تیز و چالاک.

ستره( لیسیدن یعنی دلیری کردن و گستاخی کردن و مکابره کردن.

ت ماندن یعنی از ملک و اسباب و رخت و مایه جدا ماندن و بی اسبابی. از رخت ماندن ازدهان ماربیرون آمدن: یعنی راست و نیکو و خوب و سیاه و ارزان و صاف.2 آتش سخن یعنی گرم مزاج و در جوش و شور.3 آب محابا ریختن و آب بردن: یعنی بیوقر و بیقیمت و بیآب کردن.4 ارزن زرین یعنی قطرات شراب زعفران و سرخ.5 آسمان را به موی بر سر آویختن: یعنی جور و حوادث آسمانی به کسی رسیدن. ازدست شدن

ن یعنی از غرض ماندن و رفتن چیزی از دست. آستین کوتاه کردن یعنی دست کشیدن از چیزی و از دنیا نیز. ازگوش گوهرکشیدن یعنی به شنیدن نشستن(1) و پیدا کردن کلام. از فربهی چربزیان شدن: یعنی از قوت و استعداد و مایه چاپلوسی کردن.6 آب پیکران یعنی ستارگان.

ب فتنهآ تیره یعنی فتنه فروش است.1 آب زهره : یعنی شراب.2 آب فسرده آب فسرده: یعنی بلور وتیغ. آب سیه یعنی آب طوفان و شراب و هرآبی که به محل() خسف بیرون آید. آتش یی زیانه : یعنی می انگوری لعل و یاقوت وعقیق سرخ3 این کوه : یعنی فلک. این دو سه ویرانه ده(2: یعنی دنیا و قالب زهاد و عشاق.4 این گل پرورده یعنی قالب بشر. ازدهان ماربیرون آمده یعنی راست که هیچ کژی در او نباشد. این آب کوثر کاسه یعنی آفتاب و ابر بهاری نیز.5 ابعاد ثلته یعنی طول وعرض وعمق جهان. اقبال یک هفته

فتهیعنی اقبال چند روز.6 آبگینه خانه یعنی عرش و افلاک و تاب خانه و شیشه. ارزن ریزه یعنی قطرات باران و جرعه.7 استخوان افشانده یعنی تخم خرما کاشته.8 آستین افشانده ستین افشانده یعنی ترک کرده و مگس پرانیده و دست جنبانیله در سخن و رقص

کرده.

فرهنگ مفتاح الفضلا

یعنی زنبورخانه. ادب ms201 آوازه : یعنی بلند آوازه.1

یعنی نام یکی از چهار اصول.2 اهل مخرقه جوکیان.3 آبکامه سرکهآ هندوی.4 افریقیه : نام موضعی در فرنگ. آب آتش زده اشک گرم.5 ابن دایه : یعنی زاغ. اجل گیاه : یعنی زهر.6 آرام گاه یعنی آن جهان. از گرد راه یعنی میانهآ راه.7 آتشپره یعنی کرم شبتاب.8 اندروا کرده : یعنی معلق وپابالابرده. ارواح تیره یعنی ارواح کافران.9 آتشین کاسه : یعنی آفتاب.10 ازتگ اسب و گردراه: یعنی از شتابی و تعجیلی. ایارده تفسیر زند واوستا[2].11

: نام شاعری است. اعشی : نام شاعر. اژدهای حمیری ماران ضحاک.1 اکدش روحانی یعنی دل.2 اغانی سرای : یعنی سرودگوی. آهستهرای : یعنی دانا وباقوت و سکون. آب دستی یعنی شیرین کاری. ایوب خوزی نام وزیر منصور. اعجمی گنگ. اولین رایتی یعنی اولین مخلوقات.3 آخرین آیتی

خرین آیتی: یعنی آخرین انبیا.

یعنی از چه جهت وسبب.

یعنی سخن گوی و بیروی و مکابره گر. ایرمان سرای یعنی خانه و سرای عاریتی و جای غارت و تاراج و این جهان را نیز گویند. ازهردری : از هر جنبی ms202 ورهی. ام هانی سرای یعنی خانهآ خواهر علی رضی الله عنه که حرم پیغامبر علیه السلام بود. الف کوفی

ییعنی کنایت از ذکر است. اجرام عالم علوی یعنی ستارگان.4 آهوی یعنی عیب.

بهای موسی یعنی عصای موسی که بهصورت اژدها شده سحر فرعون فروبرد و تیغ اژدهای موسی

یعنی الخصوص و مخصوص و پس چیزی. پیل بالا یعنی سخت بسیار و بیاندازه. پای ترسا یعنی پیالهآ بزرگ و بهت.1 بکران سما یعنی ستارگان. پیرسبا مهتر سلیمان. بانوا نام مردی که بعد بینوایی شدید تونگر شده بود. پرعنقا :ماه. بؤرجا2 یعنی سفره و خوان طعام آراسته. بارجا یعنی جای بار دادن. پیشرو سپاه صحرا یعنی گورخروگوزن.3 پیشرو(ا لشکرصحرا : مثله. بادپروا یعنی روذنی که بر رخ باد نهند.4 پنج نوبت لایعنی کلمهآ طیبه.5 پنج نوبت لا بیسروپا یعنی بی خبر وبیتاب و بیهوش و شکسته دل. ( أله مع الالف م نوضع نفت أحی ل ال یودنح تقد بب ملد اه و رجاء بدند لش جل سن 1

بود بعد نکاح باز ایمان (1) آورد. باغ سخا یعنی دنیا و مردم.3 بستهآ گهواره یعنی اسیر و گرفتار محبت دنیا.4 برج ثریا یعنی دهان معشوق و برج ثور.5 به عودی شب یلدا : یعنی به سیاهی شبی که نامش یلداست و آن تاریکتر از همهآ

شبهاست. پنج دعا : یعنی پنج نماز.6 بوالهیجا کنیت امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه و مردم جنگ جوی.7 باحورا آن پانزده روز را گویند که آفتاب در قلب اسد باشد و ms203 آن هنگام غایت

گرماست و نیز نام منزلی است در راه خانهآ کعبه که از غایت گرمی نام

کردهاند.8 بادمجرا جای جریان باد.9 بیضا : نام شهری است. پیوند اشیا یعنی اشیائی که بدان بچه در رحم موجود گردد.

نام شخصی شاعر همعهد خاقانی.1

یعنی بی چیز(1 و درمانده و بیاسباب.

: نام پارهزمینی نزدیک کعبه(1) است و آن سیلابفراخ است و سنکر یزهها

بسیار است.

کنیت عثمان عفان رضی الله عنه.

لب بنتالعنب : شراب انگوری. بوالعجب : بازیگری و شگرفی. بیضهآ غراب :یعنی ستارگان. بادام نیم خواب یعنی مردم چشم.2 پیر سراندیب یعنی مهتر آدم علیه السلام.3 باداب : یعنی باد سرد. به زیر رکاب یعنی زیردست و فرمان بردار. بچهآ ناب مروارید روشن و آبدار.2 بیضه خوار غراب) عنی ابوجهل و شب و زاغی که بیضههای خود خورد5 بیضه در آب یعنی ستارگان طلوع نمی کنند و برنمی آیند.6 بولهب نام مردی که «تبت یدا» در حق اوست. پای شیب عقبهای است دشوار و آن مقام شیطان است برای آنکه آنجا (1 رمی

ای آن نیستامکان و مجال وقدرت نیست. بدرالأطعمه: یعنی نمک. پارهپوست : یعنی درفش کاویان که کاوة(2) آهنگر برای فریدون ساخته بود.2 پای در شمشیراست: یعنی آهسته و ساکن میرود. پنج انگشت پنج انگشت نام گیاهی است که تشنگی نشاند. پشت به پشت(3) یعنی نسب قدیم و بزرگان.

پوست3 عیب وبالینه4آ مغز. بام بنشست یعنی بام خراب شد.5 پختگان حقیقت: عنی واصلان حق.6 بکری رحمت یعنی نخستین رحمت. برکوفت :شاد شد. پیشدست یعنی سابق وقوی و صدرنشین. به دندان نداشت یعنی ذخیره نداشت. بردست نیستیعنی در تصرف و ملک و فرمان نیست. بردست نیست

آدمیت () رنگ و بوی دین و لطافت تن. بوی آدمیت 17) بو بایست ازدست آلوده: یعنی از قیدت و بندت خلاص. بستهآ آفات یعنی مبتلای آفت.7 پایبست : یعنی مقید و گرفتار و زنی که شوهرش به غیر طلاق داده گذاشته جایی

برود. بازیست چیزی با چیزی بستن و حوالت کردن و نسبت کردن چیزی را با چیزی

وچفسانیدن وبستن. باد بروت یعنی غرور ودم 0). برشکست یعنی هلای کرد و به معنی نومید و محروم کردن نیز آمده است.

حریف غالب به حیله (1) قایم شود مهره از دست بریزد یعنی قایم شد و

این عجز است.1 پل بست : یعنی امید و طمع بست. بیامخت : یعنی بیاموخت. به جای نیزه به دست عصا گرفت: یعنی غایت ضعیف و پیر دوتا و گوژپشت شد و از جوانی و

دلیری بازماند و به معنی مرگ و هلاکت نیز آید. به پا خاست : تعجیل وسبک. بادولت (2) یعنی عالم گرد و سخی. با رکاب تو خاک است یعنی با رکاب تو مطیع است.2 باد دردست یعنی خالیدست. پنج نوش(3) سلامت: یعنی حواس خمس باطن.3 به جیحون نشست یعنی دریا را عبور1) کرد. بادام دو مغزاست یعنی ترقیده است.4 بیت الحیات برج طالع مولود.5 برآشفت یعنی تند و پرغصه شد و دیوانهوش گشت. بولهبان وقت یعنی مخالفان و منکران دلایل (5) محسوس (26 [و] منقول وجز آن. پشت یعنی پناه وقوت وپشتی.

نج و پارنج پای مزد و جزا و پاداش و مزدوری و اجرت قدمرنجه. پای رنج و پارنج پنبهآ حلاج یعنی مایهآ منصور حلاج.1 پای برگنج یعنی غنی و با ناز و نعمت و بینیاز و امیدوار.2 بسنج یعنی وزن کن. بادسنج یعنی خام طمع و متکبر و مغرور و بیهوده گوی. بوغنج :سیاه دانه. باد مسیح یعنی دم عیسی در احیای اموات. برهان مسیح :مثله.3 برید صبح باد سحرگاه وباد صبا.4 بروج صبح یعنی ظلمت شب [؟].

نیاد عمر بریخ یعنی عمر استواری و ثبات ندارد.3 بادیهآ ( دیولاخ :یعنی دنیا وغرور.4 بلخ : آوند شراب و نام شهری. برآمود یعنی آراست و پر کرد5 و ساخته و پیراسته کرد. بدرود کرد یعنی وداع کرد و ترک کرد. بردابرد یعنی بانگ پیش پادشاه وقتی بار میکنند و «دور» بسرایند (2) و

فرمان دهی. پای بیفشارد یعنی پای در رکاب آورد و بر اسب سوار شد. بی افشرد یعنی پای بر زمین سخت استوار کرد و ثابتقدم ماند. پای به سنگ آمدیعنی منتبه و هشیار شد. برسر آمد یعنی بزرگ و سر شد و به معنی آخر رسیدن هم آمده است. باد سرد یعنی نومیدی و به حسرت و به افسوس آه برآوردن (2). بچگان خورشید یعنی لعل و یاقوت و زمرد و گوهر و گیاههای نورسته. پیمانه پرشد یعنی شد وآخر رسید. بنفشه گون مهد یعنی زمین.

سید یعنی به روشنایی و بزرگی و به معرفت رسید.6 به چراغی رسید

565 بازخورد یعنی بازرسید و ملاقات کرد. پیل نهاد یعنی شه شطرنج کرد. بیش خورد یعنی بسیارخوار و بیضهدار. پارهآ زرد یعنی زنار که یهودان بر کتف دوزند تا فرق باشد میان مسلم و یهود. یرهشت خلد :یعنی رضوان.

رزمین آمدیعنی از مرتبهآ بلند به خواری و عجز فرود افتاد.1 پای برزمین ms206 آمد براو می چکد یعنی گمان میبرد و یقین میشود.2 بشکرد :یعنی بشکند. برنجد یعنی عاجز شود و مانده. برهآ گوسپند :یعنی برج حمل. برنیاید یعنی دیدن نتواند و بار(1) ندهد. برید شب گرد :یعنی ماهتاب. پهلو کرد :یعنی برگشت. رسه حرف آمدیعنی فهم کرد و مطلع شد و به معنی عیب کردن نیز آمده است. برسه حرف آمد پیرکهنزاد یعنی مهتر خضر علیه السلام و پیر بسیارساله را نیز گویند. پیرسال خورد پیرسال خورد: یعنی پیر بسیارساله. به کواکب سترد(2)یعنی به کواکب روشن کرد.3 بانگ برابلق زند یعنی روزگار را زجرکند.4 برباد داد یعنی ناچیز کرد و ضایع کرد. به سرتازیانه بخشید : یعنی به اشارت سر تازیانه عطا کند و این غایت عظمت [است].5 پشت پای زد یعنی رد کرد و ترک کرد و حقارت کرد.

نفاق آمد یعنی دولت حجاب آمد.1 پیشنهاد : یعنی مقدمه. به سلام آید ...1).

:یعنی ذخیره کرد. پای مرد یعنی شفیع. بچهآ نو برآورد یعنی نتیجهآ نو برآورد.2 پرباز کرد یعنی قصد پریدن کرد. برفلان چکید یعنی وصمت بر فلان کردند. باغ سبید نام باغی است مشهور در ولایت بردع و آن باغ از همه بزرگتر37) و

خوبتراست.3 پشه که غزاکرد پشه که غزاکرد یعنی پشهای که مغز نمرود خورد.4 پیراهن کاغذ یعنی شعاع آفتاب5 وعبارت از تظلم. بار من افکند

دیعنی گناهان من بیامرزید. به شکرگشتهاند یعنی به تواضع و چربزبانی غالب شدهاند. بوی سلیمان شنید()6: دولت سلیمان دید (]. پورقباد پورقباد یعنی نوشیروان. پای آن ندارد یعنی قوت وتوانایی و قدرت ندارد.

وی آب آمدیعنی ظاهر شد و موت فرعونیان آمد. برروی آب آمد بزم احمد یعنی معراج رسول علیه السلام و مجلس او.2 پروابی ندارد پشت پای دید یعنی از خجالت سر فرود [آورد]. یعنی در غایت فحل و قدرت و فراغ و قوت و فرحت آید (10 بیرون شد : یعنی گریخت ورفت. بام زد3 یعنی بانگ کرد. پوست سگ بر روی کشید : یعنی بی شرمی کرد و مکابره کرد. پشت بازکرد :یعنی ترک داد. پشت دست گزید یعنی بر غضب شد و حسرت کرد. به گل درندارد یعنی به قالب ندارد. برقدم خاک زدیعنی خادم بشر گردانید.2 به خم درشد خم درشدیعنی در مراقبه شد.5 پنج و یک برگرفته باد یعنی شش جهات برخاسته باد و جهان خراب باد6

: نام دریایی است و فلک. پود وتار : یعنی انتظام امور. بیضهآ کافور یعنی تودهآ برف. بساطی سازی از رخسار: عنی سجده کنی و در مراقبت شوی.1 بر من مگیر یعنی بر من خطا اضافت مکن. پشت اشقر یعنی روز.2 پاکبر یعنی تمام برنده. پویانهزبر : اسب. بیرق نور :یعنی عمود صبح.

باز(1) سپهر یعنی آفتاب وروز.3

:یعنی فرشتگان مقرب. بادگیر آن روزن که بر رخ باد نهند. پایهدار صاحب مرتبهآ بزرگ. برندآور : تیغ گوهردار. بوالبشر : آدم علیه السلام. بیست ویک پیکر: یعنی بیست و یک ستارة شمالی معروف. پل آبگون آتشبار : یعنی گرة اثیر.4 بحر مسجور یعنی دریای جوشان.5 بحر مسجور

ر یعنی گوهر ولعل.6 بچهآ حور پروانهآ شیر یعنی روباه وشگال.7

نیز نام منزلی است در راه خانهآ کعبه که از غایت گرمی نام او کردهاند. پیشار یعنی پیشاب مردم که بر طبیب برند.2 باعث لیل ونهار یعنی حضرت عزت و آفتاب نیز.3 بوتیمار یعنی صیاد و مرغ آبی. بی11) جگر یعنی بی شبهه و بی درنگ و بی تعجب.4 پورآزر : ابراهیم علیه السلام. بینور یعنی قلندر ابروتراش. پهلوی لاغر یعنی بیرواج و بیوزن و حقیر. بیفروز یعنی روشن کن و بسوز. بشنیدن بوی فلان چیز یعنی شنیدن نام و آوازه و نیکنامی ms209 وامید. پادشاه نیم روز باشد بوسه خیز: یعنی یکدیگر را پای بوسیدن و لب بوسیدن. بوستان افروز یعنی نام گلی است مانند تاج خروس سرخ وبیبوی. پرورش آموز یعنی آموزندة علم وادب واصحاب(2) مجاهده ومعرفت. پاکباز یعنی مقامر تمام باز و آن که عشق حقیقی بازد. پردگی رز یعنی می انگوری. پنج روز یعنی بیان مدت عمر است. پردهدوز یعنی پوشنده و به معنی ساتر باش.

شباط رومیان بیست و ششم باشد و در آن وقت آفتاب در آخر حوت

باشد. بیاساز[؟] : نام ولایتی است. بیفراز یعنی برآور و بلند کن و بالا برآر. پردهشناس یعنی آن که پردههای سرود بشناسد. بئس اللباس یعنی بدکسوت و زشتپوشش و آن که بدی آشکاراکند. بچهآ طاووس : عبارت از آتش است. بوالهوس :یعنی فضول و خامهوس. بوفراس نام شاعری متقدم بود. بررس یعنی پیرس. بوقبیس کنیت کوه بزرگ نزدیک مکه و قبیله. بیر خسیس شیطان وزحل. باغ قدس یعنی بهشت. برپشت من نویس یعنی سنت آن بر من گیر و بر من نه. پیش کش : یعنی خدمتی وسلامی و تحفه و مزدگانه و یادگار و خراج. برج آتش یعنی حمل واسد وقوس. ییخویش یعنی بی هوش و بی خرد. بوفروش : یعنی عطرفروش.

عورات آن را بسایند و در سر اندازند و آن غایت خوش بوی میباشد. ییتبش یعنی بی گرسنگی و بیروشنایی. پیشهآ آتش یعنی کار شیطان.2 پیربرناوش یعنی فلک و زحل ودنیا3 پیل آب کش : یعنی ابر. برون جنبش یعنی برتر فلک و ازل.2 پیلگون فرش :یعنی زمین. بحرکش یعنی دریا آشام و شراب خوار.5 پایهآ فیروزه فرش یعنی مرتبهآ آسمان.6 بادکش : بادبیزن. پاکفروش7 : یعنی عطار. 1. نک: «پیلگوش» در قسم اول همین فرهنگ. 2. «تیزتکی بیشهآ آتش ms210 بودا بازنمانی زتک، آن خوش بود» (نظامی، ص 51). .«بیری عالم نکر و نتکی اش اتا نقریی به جواند نگی اش ابر کف این بیر که برنارش استادسنهآ کل می نکری وآتش است» (همو، ص 89- 90). 4. «پایه قدر و کمال تو برون از جنبش امایهآ حلم و وقار تو فزون ازآرام» (انوری، ص 323). 5. «این کوه زهرهدل که نهنکی ست بحرکش ادر نوش خنده یین که چه زهر غمان کشد» (خاقانی، ص 763). 6 «چون گل ازین پایهآ فیروزهقرش ادست به دست آمد تا ساق عرش» (نظامی، ص 17). 7. در قسم اول همین فرهنگ «بوفروش» به معنی عطار و نیز در قسم دوم به معنی عطر فروش آمله است. 8 «به هفت نوبتی چرخ و به پنج نوبت فرض ابدین دوصبح مدقد زآش و سیماب» (خاقانی، ص ا5).

کرسی شرف یعنی آفتاب در حمل.3 بهترین خلف() یعنی محمد علیه السلام. به رغم الف : عبارت از مخالفت وخوار کردن و بینی گستردن و حسد کردن. پایباف یعنی جولاهه.

ترسایان بود. بواسحاق نام مردی که صاحب خاتم فیروزه بود و سلیمان را نیز گویند

علیه السلام. بیست و یک اشاق : یعنی بیست و یک ستاره شمالی هر یکی بهصورت حیوانی مختلف

است. به جفت وطاق یعنی تنها وجمع و ابروان.2 برق شدن پای براق عنی شتاب وتعجیل راندن اسب.3 بوتهآ خای یعنی تن مردم.4 پنبه زار فلک : راه کهکشان.5 بوسهآ خشک یعنی مجرد بوسه و خدمت بی طمع. بسترآهنگ : یعنی لحاف. بیدبرگ یعنی جنسی از پیکان مثل برگ بید و پیکان زر. باغ ms211 طاووس ملائک : یعنی آسمان.

: مثله. پرگارتنگ : آسمان.

نابا پلنگ یعنی روزگار نامحافظ و بیمروت و بیدرنگ و بیمهر.1 یی محابا پلنگ پلنگ مشک نام گیاهی است خوش بوی که آن را هندوی تلسی2 گویند. بازیچهآ روم و زنگ یعنی مسخرة روزگار.3 بی سنگ یعنی بیوقر وزن و سبک و غمناک و اندیشمند و بی چاره و بی تدبیر و

فرومانده. پردهدار فلک : یعنی ماه. بزغالهآ فلک یعنی برج جدی. پیلهآ فلک : یعنی صحن فلک.4 بازار خاک

خاک یعنی عظمت بشر.5 پشت ملک [قوت ملک و آن که قوام ملک را بدو بود]0. براق چهارم فلک(2]: یعنی آسمان هفتم. پستهآ عنابرنگ: یعنی لب لعل.6 باد جنیبتکش خاک: یعنی متابع و مأمور.7 بهشت گنگ : نام دارالملک افراسیاب. بدرگ : سرکش و تیزرووتند و بی ضبط. برهآ فلک :برج حمل.

شراب. بنت الجبل : آواز صدای کوه بوالفضول آن که فضولی کند و خامخیال. بوالفضایل خداوندان فضل.

یعنی بدین اندیشه و فکر.

یعنی باد شتابان. پلنگ اسیل یعنی عزرانیل علیه السلام. بقم بانیل یعنی شادی با غم وعروسی با ماتم.1 بستان خلیل : یعنی آتش. پای شمال در گل یعنی باد شمالی نمیوزد.2 پردل یعنی استوار و پرزور و دلاور و جمع و غنی و آن که بی طمع باشد و

جوان مرد که بی اندیشه بخشش کند. بددل یعنی ترسنده و هراسان و نامرد و هیبت خورده. پای عدل یعنی قوت عدل. پای عقل یعنی قوت عقل وحرف لام. باسگ به جوال یعنی با هم خانهآ بدخوی یکجا. بحردمان زیبق عمل یعنی ابر بارنده.3 باردل :یعنی غم واندوه. پشتهآ گل یعنی کوه وزمین بلند از ربع مسکون. پروبال یعنی قوت و بازوی پرنده.

یعنی دجال وشیطان و کورچشم.2

: یعنی عرش.

: عبدالرحمن بن ملجم کشنده امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه. بسته رحم یعنی عقیم که از زادن بازمانده باشد. باغ ارم باغی که شداد عاد در بهشت خود ساخته بود و گویند ارم باغی است

از همهآ باغهای بهشت بزرگ و خوب.

یعنی کرانهآ دام و نوعی از دام است. بوالحکم : ابوجهل. بوتمام : نام شاعری. بنگزیردم : چاره نیست مرا.5 بازپس برم یعنی از غایت بازگردم. به سرتازیانه بستانم : یعنی از غایت عظمت وفرماندهی و قوت به غیر تیخغ فتح کنم6

گفتن ورای زدن و اندازیدن. برسر موی گرفتن یعنی غرض چندان نداری به مقدار سر موی هم از کسی گرفت مکن.3 به آتش خواستن رفتن یعنی به تعجیل رفتن و سبک بازآمدن و معاندی آوردن.4

یردوال زدن یعنی طبل ودهل زدن وقت کوچ و جنگ.3 برتبیردوال زدن بیضهآ آسمان

5 یعنی آفتاب و ماهتاب. بن دامان یعنی زمین.4 بر آخور سنگین برآخورسنگین یعنی در محنت و سختی و اندوه و فقر.5 پشت پای زدن یعنی رد کردن و ترک دادن و تحقیر داشتن. پشت پای زدن به مشک آرایش کافور کردن: یعنی اندام را با موی سر پوشیدن و آراستن.6 به زانو نشستن(1)، به قایم ریختن: یعنی عجز پیش آوردن و مغلوب شدن و روی گردانیدن از حریف

در مکابره به اعتبار آنکه چون در باختن شطرنج با حریف غالب به

حیله قایم شود مهره از دست بریزید یعنی قایم شده و این بازی

عجزات و مغلوب شدن. برحرف انگشت نهادن: یعنی عیب کردن. به کام دشمنان شدن یعنی حادثه افتادن که بدان خصمان شاد شوند. به کام دوستان شدن یعنی به مراد و مقصود رسیدن و به شادی پیوستن که بدان دوستان شوند.

یعنی ذخیره و فرمان برداری. یی سران یعنی آنان که تربیت از مادر و پدر و استاد نیافته باشند. به سربردن : یعنی وفاکردن و به ms214 اتمام رسانیدن. برگل این مهره زن یعنی بر زمین زن.6 برزگاو گردن برزگاو گردنیعنی برج ثور.

زبان آوردنیعنی سخن گشاده کردن. به تر[؟] زده نهادن یعنی به بازار چون دارالضرب. برآن(1 درآوردن یعنی به سوراخ که مهرهسای کنند در مهره. به مشت خود یافتن : یعنی در ملک و قبض خود.

شدنیعنی بیاصل و بیراه و کاهربا شدن. بیجاده شدن به زبان گوی گشتن یعنی رضاطلب و فرمان بردار و تملق نمودن. به چرمه تنگ بستن و هرانهادن: یعنی بر اسبی [چون] شیر جنگی و پرزور و خشمناک ساخت و

زین افکندن.1 بر چمان مهرهآ سپید به تیغ کردن: یعنی به زخم تیغ چیزی شکستن. بیمارخیزان

انیعنی بیماران.2 بر آتش آب زدن برآتش آب زدن یعنی به چاپلوسی و سخنهای شیرین کسی را از خشم بازداشتن. بر آتش رفتن یعنی غایت نرمی و آهستگی و کاهلی در رفتار. بنات نعش را پروین کرنن یعنی تفریق را جمع کردن.3 بر عقیق الماس داشتن یعنی لب به دندان گزیدن.4 به غصه ومانع شدن : 1. بهزمان به معنی به هر زمان. پیراستن یعنی زیادتی بریدن و نازیبا دور کردن و آراستن. پالیزبان یعنی باغبان. بالیدن یعنی افزودن

عاجز شدن. پل شیروان (3] نام مقامی است. پای دامن یعنی آن محل از دامن که بر زمین برسد. پای پس آوردن یعنی ترک کردن. به عجز به دامن یعنی به عزلت وجر.3 پاتابه گشادن یعنی از سفر بازماندن و مقیم شدن. پای ماچان : یعنی جزای گناه وشاقان و آن چنان است که در صف نعال به یک پا

ایستاده کنند. پشت چمن یعنی صحن چمن. پردهنشینان پرده نشینان یعنی ملاتکه و محرمان خلوت. پور آبتین :فریدون.

یعنی اعراض کردن. پهلو دادن مثله. به چشم گشادن یعنی به نظر لطف غم دور کردن. پیلبان : ساقی. پیکارپرستان یعنی جنگ جویان. پنج ارکان یعنی کلمه ونماز وروزه وحج وزکات. بام نه ایوان یعنی نهم فلک.1 پنج ارکان یعنی پنج رکن و پنج بنای مسلمانی و پنج وقت نماز. پیروزه پنگان : یعنی آسمان.2 پوستین : عیب. پیردهقان یعنی شراب انگوری. پیکانگان یعنی آفتاب و ستارگان که مدد کانیاند.3 پنبه شدن یعنی پراکنده شدن و گریختن. پنبه شدن : یعنی منکر شدن. پشم شدن یعنی پراکنده شدن. پلنگان گوزنافکن یعنی مردان دین و زانران کعبه.4 برپای نشستنیعنی ایستاده شدن. پیکان در آتش افکندن یعنی عبارت از تیز کردن و آب دار کردن پیکان است. پای مراد سبک شدن یعنی زود رسانیدن به مقصود. پای داشتن یعنی ثابتقدم ماندن و اختیار کردن. پیشوای فرستادگان : پیغامبر علیه السلام.5

بس زانو شدنیعنی سر در مراقبه آوردن. به عذر آستین افشاندن یعنی عذر قبول کردن. پای به دامن درآوردن یعنی گوشه گرفتن و از کار بازآمدن.

تهی کردنیعنی خود را از شرم و ترس کسی دزدیدن و کشیدن و عطف کردن و پهلوتهی کردن

روی گردانیدن و رفتن ms216 از کسی. پیشانی را با زانو زناشویی کردن: یعنی در مراقبه رفتن و به اندیشه فروشدن. پشت به دیوار زدن یعنی غایت عجز و خجالت وغصه کردن. پهلو زدن یعنی برابری و دعوی و همسری کردن. پای خالی کردن بای خالی کردن یعنی عزیمت نمودن و راه رفتن.2 پنبه کردن یعنی ناپیدا کردن و دور برانیدن. پهلو بربسترنهادن یعنی خفتن. پای به سنگ(1 رسیدن یعنی هوشیار و متبه شدن. پایندگان : یعنی چنان که عرش و کرسی و بهشت و دوزخ وآنچه فانی نخواهد شد. پهلو نزارکردن یعنی غایت قلق از عشق و ضعف و مهابت هم آمده. پیراهن قباکردن یعنی جامه پاره پاره کردن. پروین سهیل پران شرارههای آتش.3 پنبه برپشت گاو افکندن: کوچ و عزیمت و رحلت کردن. بیشهستان جایی که بیشهها بسیار باشد چنان که نیستان و خارستان. پامردی کردن یعنی به جهت کسی درخواست کردن از کسی.

ت گرم داشتن یعنی قوت دادن و پشتی کردن و یاریده شدن. پشت گرم داشتن پنبه دهان یعنی گنگ و آن که در جمع به شرم سخن نگوید. پرده دریدن یعنی سر یکی فاش کردن. پل شکستن یعنی هلاک شدن و نومید گردانیدن. پاشیدن :یعنی بپراکندن و افشاندن و ریختن هر چیزی. بوالمحجن نام شجاعی در عرب بود.2 باژه گشادن یعنی به آرزوی و به خوشی چیزی طلبیدن. بادبان : مقداری جامه که پس قفا بازگونه افتد و آن را بازافکن و مقلب گویند و

بیشتر پوستین را باشد. به انگشت پای شمردن یعنی به خواری و حقارت ms217 شمردن. پای در رکاب آوردن : یعنی تعجیل عزیمت کردن. پهلو راست خاستن یعنی کار به مراد شدن.3 پای باز کشیدن پای باز کشیدن یعنی ماندن از رفتن و نشستن در مقام. پیش کاررفتن یعنی تدبیر و اندیشه کردن هم از اول. برباد شدن یعنی خوش و فرحت و تکبر و خودبین.

یعنی حجاب برداشته. بچگان دیده :یعنی قطران اشک.2 پنج شعبه یعنی پنج حواس و پنج انگشت.3 به ماهی دان شده یعنی به برج حوت رفته.4 بریخته یعنی پیچیده.5 پنجاهه یعنی چلهآ نصاری که ms218 پنجاه روز در حجره نشینند. با هر فسرده یعنی با هر بیدرد.6

لان گردنده: یعنی ابر. پیردژ آگاه یعنی دانا وعاقل.1

عتهیعنی پردههای آسمان گشاده و حجاب از میان برداشته.

:یعنی درهم و پژمرده. پاس داشتن دشنه یعنی کاری فرمودن و کردن و تیغ در دست کردن. بادهخانه : یعنی خمارخانه. به درآورده یعنی بیرون کشیده. پرمگس ریخته پرمگس ریختهیعنی پر مگس دور کرده و مگس از پریدن عاجز شده. پس افکنده یعنی ذخیره کرده و پیخال مرغان و جز آن. برکشیده برآورده و بلند گردانیده. برزده یعنی بالابرآورده. به سرآمده یعنی اسب لوکیده وافتاده. پدیده شده : یعنی پیش آمده. پژوهنده :یعنی تفحص و تجسس کنده و نصیحت کننده و سخن گوینده و

حجتناک. پناهنده : یعنی پناه گیرنده و پناهجوینده و بدانچه پناه گیرند و ms219 حق تعالی را نیز

گویند. باد در کلاه یعنی بیثبات و نااستوار و ناپای دار. بادپیشه یعنی گردان و متحرک و شتاب رو.2

وهری17] یعنی شمشیر آماده و پرداخته. بیخطری : یعنی بی وقری و بیوزنی [و بی ازودی، بلااعتباری. بادام ساقی یعنی چشم محبوب. به زبان گوی یعنی فرمان بردار و رضاطلب بر آنچه گوین و تملق نمودن. بلندین چیزی یعنی پیرامن و گرد چیزی. بوم سرای :جهان خراب. به زناری یعنی حیله وحرکت. بوجعفر البواقی: یعنی:

:یعنی ترب. بویحیی :یعنی عزرائیل. پشت ماهی یعنی روی زمین. بارگی گوهر واسب و مجال(] [وا] قدرت. پای مردی یعنی قوت کسی را میانجی شده از کسی رهانیدن و درخواست کردن. ببیوسی یعنی برای طعمه خورانیدن گربه را و یوز را طلبیدن.1 بادیمانی بادی است که از سوی یمن میآید و گل از آن باد بوی گیرد. بساط ظلمانی یعنی زمین. باقصی الغایات اقصی یعنی غایت برترین محل. ییسنگی یعنی بیقیمتی و بیوزنی و بیوقری و سبکی و تنهای و خرابی و

غمهای سخت.

: یعنی بازیگری.

یعنی رسیدن آوازةآ عطا به هر ولایتی و عالم گردی و تهیدستی. بهشتی روی یعنی امرد بیریش و ساده و خوب و عورت خوبصورت. پولادغندی نام دیوی که رستمش کشت. پای پیل می یعنی می بر قرابه. بی سروپای یعنی بی خبر و شکستهدل. پرده وخالی یعنی شب وابر سیاه. پرده گشای یعنی آشکاراکننده و خالق. بوخلافی : یعنی شیطان. برماه مشک داری یعنی خط سیاه بر روی خوب داری.1 پیوسته گری یعنی پیوندگری. بر آب خط کشیدن به چربزیانی: یعنی از سخن بازداشتن به شیرین کلام و چربی. پای کشتی یعنی پیالهآ شراب که به طریق کشتی است و کشتی تخت نیز. بدلگامی یعنی سرکشی و بیفرمانی و توزیدن اسب. یی زیانی :یعنی عجز. پوزشگری : یعنی تملق و چاپلوسی و عجز وزاری و دعا و عذرانگیزی. پیک رایگانی یعنی باد ms220 و ماه وسوداگر. بالش عالی یعنی مسند. به صورنیم شبی یعنی به آه نیم شبی.2 به خاک افکنده داری: یعنی مظلومی داری. بچهآ خونی یعنی اشک خونی. به کار آی یعنی به شراب مشغولی. برهنه سری یعنی احرام بستن. بلادری یعنی معجونی است که از بلادر سازند.

پوششی است زمستانی و درندگی و بی مروتی نیزآمده است.

یعنی پای رنج و رنج برد و مزدوری. پردگی یعنی زنی که همیشه در پرده باشد و به نامحرم روی ننماید و چیزی

مستور. بردیمانی یعنی نوعی از جامهآ یمنی. برنایی یعنی جوانی. پرستشگری

ی یعنی خدمتکاری.

دومغزی : یعنی غایت پری و لطافت.1 بادام دومغزی بوذری : نام شاعری بزرگ.

ی: نام درخت سرخ بید. بید طبری بساط قرمزی : یعنی رنگین و خوب. باغ چهل گری آن باغ که در او چهل تخته زمین باشند و در هر تخته درختان و سبزة

مختلف باشند. برج کسری : نام برج شهر دربند. پلنگ گوهری

وهری یعنی بلندهمتی.2 باد آذری یعنی باد خزان که در آذر ماه بزد که آفتاب در برج ms221 قوس باشد. پیلپای نام سلاحی است زدنی و صراحی شراب و پیالهآ بزرگ. باد ساری یعنی دم عیسی علیه السلام. پرطوطی یعنی آسمان و سبزهآ صحرا. بی سنگی یعنی بی چارگی و ناتوانایی و فروماندگی و بی تدبیری و عجز روزی. بوسه جای یعنی جای بوسه. بوسهبوی یعنی محبت و طمع و طبع و خوی و پس روی و شمهآ هر چیزی. بیضهآ خاکی یعنی زمین.

حسابیعنی تختهآ خاک.4 تارسپهربا پود است یعنی سپهر قایم است.5 تتگنای ظلمت

ی ظلمت یعنی دنیا وقالب بشر.6 تسع آیات یعنی نه آیت که در شان موسی علیه السلام منزل شده بودند و آن عصاو

ید بیضا وقحط وطهق [؟] وطوفان وجراد وقمل وضفادع است.

باشند وروز را هم گویند.

صراحی وغبغب راگویند. ترازوی نارنج یعنی ترازو که کودکان از دو پوست نارنج سازند.1 تل زرنیخ یعنی انگشتان افروخته. تیر چرخ یعنی تیری که به کمان چرخ اندازند و عطارد. ترکان چرخ : یعنی سبع سیاره.2 ترک چرخ : یعنی مریخ. تنین چرخ : صورت اژدها که در آسمان است و رأس و ذنب نیز. تا چه سردارد یعنی تا چه اندیشه دارد. تیغ خورشید : روشنایی آفتاب. تا خط بغداد یعنی پر ومالامال.

کرد.4 تخم جهود یعنی پراکنده و پریشان.5 تن زد یعنی در خانه نشست و گوشه گرفت و خاموش ماند. تنگروی کرد یعنی ms222 بیفرمانی کرد.6 تیشه برپای خود زدیعنی خود را زیان کرد و در حق خود لازد. تاسید یعنی گونه روی سیاه7 شد. تتگ آمد یعنی فاژه () شد، تافته [وا] پرغصه شد. تن درداد یعنی راضی شد. ترکرد یعنی پیش آورد و خرج کرد[؟]. تعبیه کرد یعنی آمیخته شد و درآورد. تشنه جگر ریگزا : یعنی متعطش و آرزومند و مایل و سخت حریص8

دهد. تگاور یعنی اسب تیزتگ و بادپای و رونده. ترازوی زر یعنی روشنی صبح یا آفتاب و ماهتاب.1 تاج دوپیکر :یعنی آفتاب.2 تناور یعنی درشت.

: یعنی آفتاب. تارتار : یعنی پارهپاره(2) و ذرهذره. تخم بوالبشر یعنی آدمی. تختهآ سپار(3) : یعنی چوی است در صنعت زراعت که اهل هند آن را پروتهه 220

گویند (]. تیرباران سحر : یعنی آه سحر.4 ترک اشقر یعنی مریخ5 تیغ سحر :یعنی روشنایی صبح کاذب. تودهآ کافور یعنی برف. تذروزرین پر یعنی آفتاب وآتش.6 تفته جگر یعنی مدقوق وعاشق و تفسیده.

آن بیزند و آن را هندوی هانگ1گویند. تیزسیر :یعنی زودسیر. ترک سپهر : یعنی مریخ.

نداختنیعنی به مکابره درآمدن. تنگدستان یعنی بینوایان و بخیلان. تراش کردن یعنی تواضع کردن و خواستن و دق. تنگ گشادن یعنی از عزیمت بازماندن واز سواری فرونشستن. تهتک کردن یعنی سبکی در غضب کردن.2 تخت... (2) [21... یعنی بیفرمانی کردن و برگشتن.

در جوانی و [یکی درا پیری. یارد به معنی تواند. یازد : قصد [کند].

: به معنی یکیک وهمه. یکایک یکسوارهآ فلک: آفتاب.1 یتاق فلک : زحل. یکرنگ یعنی مخلص و بریک حال و یک طریق. ایکدل موافق در کاری و بااخلاص. یکحال یعنی همیشه یکسان. یک قیام یعنی مهتر آدم علیه السلام که اول همهآ آدمیان است و از این قیام

آفرینش آدم مراد است.2 ییروح الصنم7): مردمگیا. یکسر رفتن یعنی بی محابا و بیدرنگ و بی تأمل درآمدن. یکهآ (2) خیبرستانعلی رضی الله عنه. یوسف زرین سخن یعنی صبح که دمش هم به زر توان نبشتن.3

کردن. یرقان زحمتی است که مردم رازرد کند.

یعنی جریده و فرد وتنها. یوسف او از(3] چه افتاده : یعنی تن بی جان و مردهآ او. یک دوخته (4] یعنی یکرنگ و یکروی و بی محابا. یکسواره یعنی مجرد وتنها و آفتاب نیز. یک آبه یعنی یک طریق شده و یکی شده. یک ره :یک بار (5].1 یهودیانه یعنی به رسم یهود و هم چو...160. یله کرده رها کرده. یک رشته : یعنی یک حال ویک طریق. یاقوت سربسته1] معشوق. یهودانه آن پاره جامة زرد و کبود که یهودان بر کف دوزتد تا از نیکران فرق

مجال و محل. ید بیضای موسی عنی معجزهآ مهتر موسی علیه السلام. یکرکایی : یعنی مجردی و امن و تردد و یک سوشدن. یک روی : مخلص. یاوری : یاری. یا وه گوی : بیهوده گفتن. یحی : نام مردی که در سخاوت[... و] وزیر هارون رشید بود. یکسوی یعنی یک جانب داشت و یکرخ. ms225

مفتاح الفضلاء

مفتاح الفضلاء

نبذة عن الكتاب

الفهرس