به کوشش: عبدالله نورانی مدیر اجرایی انتشارات همایش: فاطمه بستان شیرین

چاپ اول، 1385 شمارگان 1000 نسخه لیتوگرافی پارسیان چاپ دالاهو صحافی کیانی حق چاپ برای انجمن آثار و مفاخر فرهنگی محفوظ است

حمد بیحد از ازل تا به ابد احدی را که جز او نیست احد

منشیای که هر حرف که از مبدا انشاء، به واسطهآ قلم اعلی، بر سرلوح نمایش و هستی آمده، رقم اسمی است از اسمای حسنای او، «و هو الله لا اله الآ هو له الأسمآء الحسنی» (طه، 8). و درود فراوان و محمدت بیپایان حکیمی راکه هر متکلمی که لب به حمد گشاید نشانی از اسم همایون او دهد؛ بیت:

محمد کازل تا ابد هر چه هست به آرایش نام او نقش بست و بعد، باعث فقیر حقیر، غیاث مشهور به منصور، بر تحریر این سطور و تسطیر این زبور، که رسالهآ أولی، از وجه ثالث، از جام جهاننما است، تقریر معاقد و مقاصد بیان آنیت و ماهیت انسان [1 پ] و تمهید اصول و قواعد تبیان وجدان و سعادت دو جهان است، به و جهی که از مطاوی و فحاوی آن، طریق تهذیب اخلاق، و سلوک با خلایق و خلاق، و کیفیت تحصیل ملکات فاضلهآ نافعه در این نشأه و نشأه آخرت و ازالهآ عادات ناقصه و شیم مهلکه ضاره، به وجهی وجیه سانح شود.

هر چند در این زمان این مقوله از سخنان بیفایده و هذیان مینماید، چه علم

ضل در مضایق گشته مجونغذاشان چون جنین افتاده از خون عجب از قلت انصاف و کثرت اعتساف سابقان، که با آنکه بدایع [2 ر] و غرایب حوادث این زمان خوان در خاطر ایشان خطور و عبور ننموده، از متاعب و مصایب دوران و معایب و نوایب آن شکایت نمودهاند. همانا رثاثآهآ حال و رکاکهآ رجال، و جلالت دوانی از ادانی و اراذل، و مهاثهآ اماجد و امائل از اعالی و افاضل در این مرتبه نبوده، و هنوز جای شکایت بوده. دراین اوان بهتر آنکه از همه اعراض نموده، خاطر را به خواطر مشوشه مشوش و مکدر ندارند، و نقد حال صرف نفع مآل نمایند، و صفای اخوان صفا و خلان وفا را به نور تنویر و ضیای تبصره که ایشان را تذکره باشد زیاده سازند، و آن را به وجهی مناسب بر دو مجله مرتب دارند. مجلهآ أولی، در بیان ماهیت انسان و اشارت به طریق سعادت دو جهان. مجلهآ ثانیه، در تهذیب اخلاق و کیفیت سلوک با خلایق و خلاق. مشتمل است بر چهار تجلیه اول، انیت نفس مجرد و روح اسپهبد. دوم، بیان هیکل انسان سؤم، اشاره به آنکه انسان خلیفهآ رحمان است. چهارم، هدایت طریق نیل سعادت.

منشی دیوان وجود و فتاح ابواب فیض و جود جز عشق نبود و نخواهد بود، بی اشراق صبح مشیت، که پرتو آفتاب محبت ازلی است، نور وجود بر هیچ ذرهای نتافته و کی تابد، و بیامداد او آمطار بر قرار عنایت که فیض سحاب ارادت لم یزلی است سبزهآ هستی از نمکزار امکان، امکان نشو و نما نیافته و کی یابد؛ بیت:

بی بدرقهآ عشق ز وادی عدم چیزی به ره وجود ننهاده قدم

در شورهآ کون تخم هستی ندهد تا ز ابر محبت ms02 نرسد فیض کرم

در خزانهآ جود بی علت، به مفتاح محبت ازلی باز شده، و شاهبار وجود، از نقش کمون و خفا سوی اوج هوای فضای ظهور بیانتها، به جناح عشق پرواز جسته.

و مزید توضیح و تقریر کلام در این مرام به وجهی که مبادی و مطالع آن طوالع آثار اقلام درر ارقام بدایع اعلام آعلام باشد، و مقاطع بلکه نتایج ثمراتش نوباوهآ حال سعادت مآل آنکه سعادتمندی که دیدهآ بصیرتش به کحل توفیق جلا یافته، و اشعهآ نیر هدایت و درایت بر مناظر انتباه او تافته باشد، داند که باب [3 ر] ابداع و انشا به مفتاح محبت ازلی مفتوح گشته، و به حکم «حکم الأصل یسری فی الفرع» افراد کاینات و آحاد مبدعات علی تفاوت الدرجات وتباین الطبقات بر طلب محبت و

زبند عشق هیچ دلی را گشاد نیت شادان مباد هرکه بدین مژده شاد نیست نبینی لالهای در صحن این باغ که از عشقش نباشد بر جگر داغ تیابی سبزهای بر طرف جوییکه نبود مر ورا از عشق بویی

خاصه افراد نوع انسانی که از مواید عطای سبحانی به اصناف مزایا مخصوص گشته، و به انواع عطایا متخصص و متعین شدهاند. چه تابش اشعهآ آفتاب هستی هر چند به کافهآ ذرات رسیده، و سعت: «و رحمتی وسعت کل شیء» (اعراف، 156) همه را گنجانیده، اما به حسب قابلیت اول که ارزانی داشته فیض اقدس هر نوعی و صنفی از انواع مکونات و اصناف موجودات از خزانهآ: «أعطی کل شیء خلقه ثم هدی» (طه، 55)، به عطیهای اختصاص یافته و به موهبتی مخصوص گشته.

جامعیت جمع خصوصیات به موجب: «علم آدم الأسمآء کلها» (بقره، 31)، مخصوص نوع عالی شان [3 پ] متعالی مکان انسان است، و انبعاث [امر] خبی که در مفتتح امر از حضرت اسم باطن متوجه [اسم] ظاهر شده در مظهر مکرم بنی آدم به ظهور آمده، و بر وفق سیر ms03 دوری، که نهایت آن رجوع به بدایت است، باز از ظاهر باطن را وجههآ توجه و قصد ساخته؛ و عروس صدق این معنی از مصدوقهآ: «یحبهم و یحبونه» (مائده، 54)، بر دیدهآ بصیرت طالب صافی سریره جلوه نماید اگر فهم اسرار را شاید و ذوقش مساعد آید.

خلاصه، آنکه محبت ازلی که نمود و بود قاطبهآ موجودات نتیجهآ آن است با آنکه امرش در همه ساری و حکمش بر همه جاری است، در کون جامع انسان بر عرش کمال استوا یافته؛ بیت: پرتو خورشید عشق بر همه تابد ولی سنگ به یک نوع نیست تا همه گوهر شود فرشته عشق چه داند که چیت قصه مخوان بخواه جام و گلای به خای آدم ریز

(2) جلوه

هبطت إلیک من المحل الأرفع و رقاء ذات تعززو تمنع1) أی: قوة و عزة والورقاء: شبه حمامة یشبه لونها لون السماء، والمحل الارفع: هو العالم النوری الغیر المادی المجرد عن ممازجة المواد و ملازمة الفساد؛ شبه النفس الإنسانی بالورقاء لکترة استیناسه بصورة الناس و شدة شرهه بالعود إلی المحل المعتاد الذی یتحقق به المعاد. . البیت - و هو مطلع قصیدة فصیحة، مفصحة عن أحوال النفس، منسوبة إلی رئیس الحکماء علی أبی بن سینا - إشارة إلی تجرد النفس و تعلقها بالبدن، وشرحه ما أشرنا إلیه، لا ما هوالمشهور عندالجمهور.

حاصلش: آنکه نفس چون ورقاء از جو سماء و مصعد اعلی نازل شده و میل به خانه خوی گرفته و در حومهآ فنا به دام و دانهآ بدن و استعداد مقید گشته.

و مزید توضیحش: آنکه هیکل انسی به مزاج قریب به اعتدال مستوکر طایر قدسی شده، و ارباب نظر و اصحاب بصراین طایر قدسی را نشانهآ سهام دلالات وضعی جعل ms04 گردانیده به عبارات متفننه نظر به اعتبارات متنوعه از او تعبیر نمایند، چه مقصود ایشان از قلب و نفس مجرد و روح و نور اسپهبد [4 پ] یکی است؛ بیت:

نور کز شدت ظهور خفی است وز لطافت ز دیدهها مخفی است

چون آفتاب از فیض خود پنهان و پیداست و چون نور خورشید؛ بیت:

جز به ضدی کثیف ننماید کز تقابل تعادل افزاید

نور خورشید تا به خاک نتافت گیتی از روشنی چراغ نیافت

گل آدم ازین مخمر شد نور وحدت درو مصور شد

از شدت ظهور پرتو شعور عقول و ادراکات حواس و اوهام بر معاطف اذیال قدس و جلالش نمیافتد، در نور آفتاب وجودش چراغ وهم و خیال ننماید، و چون

محجوبة عن کل مقلة عارف وهی التی سفرت و لم تتبرقع السفر: کشف الوجه، والتبرقع: ستره، و أراد بالمقلة: البصر، و تقدیم الکل لرعایة الوزن، و یمکن توجیهه بوجه آخر. مخفی نیست که این بیت را دو محمل صحیح است: اول [5 ر] تقدیم یافت، و ثانی آنکه نفس مجرد، به واسطهآ تجرد، از آبصار مخفی است، و به رابطهآ تعلق و قرب نفسانی بر بصایر ظاهر، والله أعلم بالسرائر.

(3) مقدمه چون واردی از ورای پردهآ غیب به مقتضای تقدیر ظهور یابد، حسن تدبیر بماند، و طول تأمل و تفکر دانا، و زور بازوی توانا آن را منع نتواند نمود، «لا مرد لقضائه ولا مانع لحکمه»، منبع عیش مصفی از شوایب زوال کجاست؟ و عطیهآ عمری مصون از غوایل عین الکمال کراست؟ بیت:

دلی کو که از چرخ باری ندارد رخی کز حوادث غباری ندارد

به گرد خرابات گیتی دویدم سری نیست کانجا خماری ندارد

نظر در گلستان آفاق کردم گلی نیست در وی که خاری ندارد هر ms05 حادثهای، از حوادث بلا، مقارن حکم حادثهای از حوادث قضا باشد که آن را تقریر نماید و مانع وعایق را دفع کند؛ بیت:

عقل وعاقل را قضا ابله کند صد عطارد را قضا گمراه کند

(4) چلوه در جنت اعلی روح را راحت و صفا بود، قهرمان تقدیر آن را تسخیر نموده، به سلاسل و اغلال در مقر سعیر [5 پ] ظلمات تعلقات مقید ساخت.

(5) جلوه نفس چون حمامه مقید به دام و دانه گشته، و او را مسکن اصلی حقیقی از خاطر

و صلت علی کره الیک و ربما کرهت فراقک و هی ذات تفجع

أی: جزع. نفس در مبدأ فطرت و اول خلقت، مقارنهآ وهم و خیال که منبع باطل و ضلال است مکروه میداشت، و نمی خواست که دامن عزت و طهارت خود را به تعلقات جسمانی و قاذورات هیولانی ملوث گرداند؛ اما چون از فرمان واجب الاذعان قضای ازلی گزیر وگریز میسر نبود، و دست از طهارت روحانی شسته به قاذورات جسمانی آلوده و به سطوع تباشیر صبحی که از آفتاب وجودش بر بدن تافت او را از نوم جمادی و سنهآ نباتی بیدار ساخته، به مشاغل کونی مشغول گردانید، و به نوری که از ذات نیرش به هیکل بدن افتاد جوانب و اطراف و زوایا و اکناف این بقعهآ مبارکه را به مشاعیل [6 را و آدوات حس و حرکات منور و مزین ساخت، و چون آن آلات را ذریعهآ تلذذ و تمتع، و وسیلهآ تناعم و تنعم داشته گذاشتن و گذشتن از آن بر او صعب نمود؛ شعر:

أنفت و ما سکنت فلما و اصلت کرمت مفارقة الخراب البلقع

أنفت، أی: استنکفت، والبلقع: الخالی، والمراد به: عالم الأجسام، أو البدن، فإنه، من حیث هو خال، خراب. امتداد ms06 زمان مواصلت و معاشرت موجب صعوبت و کراهیت مفارقت میشود؛ بیت: سعدی به روزگاران مهری نشته در دل بیرون نمیتوان کرد الا به روزگاران

(6) تمثیل وحکایت

در اطراف مشرق کوهی واقع است که از غایت بلندی، سهم شعاع بصری به ساحت آن نمیرسد، و دست دراز حوادث زمان از دامن آن کوتاه است. آسمان را با علو قدر از شوق بلوغ به حضیض آن پشت خم و جامه کبود و دل پر از شرارگشته. وهم دوربین هر چند آسمان برین را در زیر قدم نهد، نظر همتش بر اسافل آن نیفتد. و بر ساحت آن [6 پ]اکوه فضائی است پرصفا که از کثرت ضیا و صفا دو رنگی

و گاه از برودت رعشه در اعضای اشجار ظاهر شده، و یرقان سودا بر چهره درختان استیلا یافته، هوا از برودت مزاج کافورگشته، و آب از سنگدلی صلابت آهن گرفته، از خون دل و دیدهآ عاشقان آب از آتش انگیخته، و از شوق لقای خورشید عذرا چون مهجوران ناله با گریه آمیخته، از شدت برودت هوا آتش مجال حرکت و اشتعال نیافت، و آفتاب تا وقت ضحی تاب تابش و اشراق نداشت.

شدت سرما چشمهآ خورشید را بسته، و خسرو انجم را از خرگاه افق مجال خروج نداده، روز چون شب وصلش دست شامش پای صبح گرفته، و شب چون روز فراق چشم صبحش پیکر شام ندیده.

دوستن صادق و یاران موافق علی سبیل الاضطرار بی اختیار در آن دیار ساکن

(7) جلوه

پوشیده نماند که در جزیرهآ معروفه به «مقر الشیاطین»، که از جزایر عالم هست نیست نما و نیست هست نماست، قدمای حکما جهت تسکین شکان آنجا طلسمی چند نصب نمودهاند، که اشیاء را به اضداد راه نماید، ms08 از این جهت ساکن هر قلعه قید را اطلاق دیده و داشته، و عذاب را [8 را عذوبت دانسته و پخداشته، و به اضطراب اطمینان یافته.

(1) جلوه

برذروة آن ریوه و قله آن قلعه، آبی یا سرابی به صورت سیم مذاب مشتمل بر سه حوض آب مصور شده، و چون سماوات مقر جنود روحانیات گشته.

(2) جلوه

در صدر آن قلعه مغارهای به میکده موسوم که هشیار به بوی شراب آن مست و خراب گشته، تا روز اجل از خواب [8 پ] بیدار نمیشود، و از خمار آن تا قیام قیامت نجات نمییابد؛ و با آنکه هر لحظه بادی و حشت آمیز و هوایی بیخودی انگیز بر آن میکده مظلمه میوزد، پندارد که صفهای است پرصفا و فضایی دلگشا که

کز اعتدال هوا حکم جانور گیرد اگر به نوک قلم صورتی کنند نگار از کثرت صفا و طیب هوا عالم قدسی را در آن مطمورهآ نامعموره پای تعلق مقید گشته، و از طیب طینت آن اذیال قدسیان گرد اکوان گرفته؛ بیت:

تا سخن آوازهآ دل در نداد جان تن بیچاره به گل در نداد

با ms09 شدت کدورت وکثرت ظلمت و غشاوت، مرآت حقایق انوار، و سجنجل دقایق اسرار [گشته، بلکه مهبط لطایف اسرار و مطلع حقایق انوار است] و منبع آب حیات، و ینبوع شعور و ادراکات است، «عینا فیها تسمی سلسبیلا»، [انسان، 18]؛ از آن تاریکی چشمهآ روشن نابع و منبعث میشود، و چند جوی روان جاری و منشعب میگردد که همه استفاضهآ حیات از ترشح لطایف آیات او میکنند؛ بیت:

ز تاریکی در آنجا یک نشان است که آب زندگی در وی روان است

و چون هوا در آنجا به حرارت مایل است [9 را بر بالای آن بادگیری مبنی شده تا به هبوب ریاح طیبه هوای آن فضا مروح و مصفا و معتدل و پرصفاگردد، و برگوشهآ آن بادگیر گنبدی است که صدای صیت آن آوازهآ رفعت در گنبد گردون انداخته،

و در آنجا تختی از زر سرخ نهاده، و یکی از اساطین بلغا بر آن نشسته، و دو خدمتکاری چاپک پیش ایستاده که به التفات ایشان عرایس حقایق عینی و مخدرات ابکار معنوی که از مکامن قوت به مجالی فعل میخرامند، به حلل اکوان و جواهر حدثان آراسته، به چهره گشایی ایشان بر منصهآ ظهور جلوه مینماید، و در این گنبد سی و دو غلام رومی ایستاده تا آنچه از در درآید آن را تنقیه و تصفیه و تخلیص نموده، به مطبخ عامره فرستند؛ و آن مطبخ در مابین این گنبد واقع شده، و مستقر ملکی از ملوک طبیعت گشته، مواجب و معایش سایر ساکنان آن دیار از او میرسد، و از آنجا ارزاق به اطراف و اکناف روان میشود.

و آنچه در این مطبخ طبخ و نضج تمام نیافت نازل شده، در شش منزل دیگر به قدر امکان و قوت و توان نضج و طبخ مییابد، و فضله مدفوع میشود، و زبدهآ همه

(3) جلوه

در این قلعه سه ملک بزرگ ساکنند: اول ملک انزل، و آن ملک اصغر و مالک طبیعت است، و منزلش مطبخ اعلی است بر یمین مطبخ ادنی واقع است؛ و او را هفت نایب و خادم و ملازم هست، و الا قلیلی از ایشان همه در همهآ منازل ساری و ساکنند، و قلهآ قلعه جهت مصلحتی چند منزل اکبر شده، و او را یازده خادم و ملازم هست و همیشه دیدهبان و مترصدند، و به اشارهآ ایشان مساکن و سکان متحرک و ساکنند، و اخبار از ملموسات و امر به تحریکات به ایشان مفوض است. و منزل ملک اعظم سرچشمهآ آب زندگانی است، و او را خلیفهای است که به تردد او سایر مساکن و سکان به قدر امکان بقا و قوت و توان یابند، و جملهآ این ملوک به خدمت و محافظت روح و نور اسپهبد مشغولند، و او را مقید می دارند.

مشهور نزد [ه1 ر] جمهور آن است که انسان خلیفهآ رحمان است، و بعضی از معاصران آن را به وجهی تسطیر نمودهاند. اولا، حاصل تسطیر او را تحریر کنیم، و بعد از تبیین موارد ایراد، و تنبیه بر انحراف آن بزرگ معاصر - نگوییم که قاصر- از صوب قبلهآ مراد به تحقیق مرام وتقریر حق در این مقام مشغول شویم، والله یحق الحق بکلماته و یبطل الباطل بیتنات آیاته.

(1) نقل مقال لکشف حال

إن بعض أجلة المعاصرین من الدوانی تلی آیتین، أولاهما: ما خلقنا السموات والآرض و ما بینهما لاعبین» (انبیاء، 16)، و ثانیتهما: «أفحسبتم انما خلقناکم عبتأ و أنکم إلینا لا ترجعون» (مؤمنون، 115)، و بعد ذلک قال:

«از پرتو اشعهآ این دو نیر قدسی، بینایان ms11 منظر تحقیق را این معنی مشاهد و معاین شود که ذرات اکوان و حقایق عالم امکان را از ممکن غیب بر منصهآ شهود جلوه دادند، و به گل گونهآ: «صبغة الله و من أحسن من الله صبغة» (بقره، 38) آراسته در معرض عیان درآوردند، به حکم: «أعطی کل شیء خلقه ثم هدی» (طه، 50) هریک را غایت و مصلحتی است که به منزلهآ ثمره است. چه فعل جواد مطلق و فعال بر حق اگرچه معلل به اغراض نیست [10 پ]، اما خالی از حکم و مصالح و غایات وثمرات نیست، چنانچه هر دو مقدمه در علم الهی به براهین قاطعه و دلایل ساطعه مثبت

و درکریمهآ: «إنا عرضنا الأمانة علی السموات والأرض والجبال فأبین أن یحملنها وأشفقن منها و حملها الإنسان إنه کان ظلوما جهولا» (احزاب، 72) اگر امانت را حمل بر عقل یا تکلیف کنند، چنانچه در تفاسیر مشهوره مسطور است، بر اول متوجه میشود که [جن و ملاثکه به انسان در عقل شریکاند. و بر ثانی آنکه] جن در تکلیف با انسان مساهم است، پس تحمل آن مخصوص انسان نباشد؛ و از سیاق آیت اختصاص انسان به آن فهم میشود، کما یخفی علی من له ذوق سلیم، بلکه حمل بر سریر خلافت إلهی باید نمود که تحمل آعبای آن را جز آدمی ضعیف در خور نبود؛ بیت: بار وجود خویش نتابد دلم ز ضعفلیکن ز بار عشق کشیدن ضعیف نیست آسمان بار امانت نتوانست کشید [11 ر] قرعهآ فال به نام من دیوانه زدند

استحقاق انسان مرتبهآ خلافت را بنابر کمال قابلیت اوست صفات متقابله را، بر وجهی که مظهر اسمای متقابلهآ إلهی تواند بود، و به عمارت ms12 عالم صورت و معنی قیام تواند نمود. چه ملایک را اگرچه جهت روحانیت و لوازم آن، چون اشراقات علمی وتوابع آن از لذات عقلی، به حسب فطرت حاصل است، اما از جهت جسمانیت و کثافت ماده بکلی بینصیباند. و اجسام فلکی را، اگرچه به حسب قواعد حکمت نفس ناطقه هست، اما کمالات نفسانیهآ ایشان فطری است، و اجسام ایشان از کیفیات متخالفه و طبایع مختلفه بری است، و سیر در مدارج مختلفه و مراتب متفاوته، و تقلب در اطوارنقص و کمال، و تحول در تقالیب [احوال] و احاطه بر جمیع حقایق علوی و سفلی ندارند. به خلاف نشأهآ انسانی که بر جمیع اطوار محیط است و در تمام مراتب سایر، اولا در بدو وجود از رتبت جمادی به مرتبهآ نما و از نما به مرتبهآ حیوانی رسیده و از آنجا به درجهآ انسانی انجامیده.

و چون به حلیهآ اعتدال مزاج و تعدیل قوای جسمانی و نفسانی متحلی گردد من حیث البدن و النفس شبیه به اجرام سماوی باشد، چه توسط بین الاضداد به منزلهآ

و چون از این مرتبه ترقی نموده نفی ما سوی الله از خاطر نماید، و به آقدام همت بر شواهق حظایر قدس برآید و به مرتبهآ مشاهدهآ وحدت صرف متحقق گردد، در زمرهآ ملایک مقربین، بل در صف اعالی مهیمنین باشد، و مع ذلک محبوس و مقصور در یک مقام نباشد، بلکه هر محل که خواهد محط رحل و منزل ms13 قصد تواند داشت؛ شعر:

لقد صار قلبی قابلا کل صورة فمرعی لغزلان و دیرا لرهبان

أدین بدین الحب أنی توجهت رکائبه أرسلت دینی و إیمانی

و از این جهت است که اثمهآ سنت و جماعت که مالکان ازمهآ براعتاند اتفاق نمودهاند بر آنکه خواص بشر از خواص ملک افضل است؛ بیت: [12 ر]

گر آدمی صفتی از ملک گرو ببری که سجده گاه ملک خاک آدمی زاد است

فاما در عوام بشر با عوام ملک خلاف کردهاند، [بعضی تفضیل عوام بشر کردهاند]؛ چنانچه در کتب مشهورهآ کلامیه مسطور است، و بعضی به خلاف آن قائل شدهاند، و شکی نیست که خواص ملک از عوام بشر افضل خواهند بود.

و از حضرت مرتضوی که مدینهآ علم را باب است، و باب او طالبان را مآب، رضی الله عنه وکرم الله وجهه، این معنی منقول است که «الله تعالی ملک را عقل داد بیشهوت و غضب، و حیوان را شهوت و غضب داد بی عقل، و انسان را هر دو داد»1) پس اگر انسان شهوت و غضب را مطیع و منقاد عقل گرداند و به کمال عقلی برسد رتبهآ او از ملک اعلی باشد، چه ملک را مزاحمی در کمال نیست، بلکه اختیاری در آن نه، و انسان با وجود مزاحم، به سعی و اجتهاد، به این مرتبه فایز

آدمی زاده طرفه [12 پ] معجونی است از فرشته سرشته وزحیوان

گرکند میل این شود کم ازین ورکند میل آن شود به از آن و خلافی که در ترجیح انسان بر ملک از حکما منقول است، صاحب اصطلاحات صوفیه اشاره به رفع آن فرموده و طریق توفیق بین الفریقین نموده، بر این وجه که شرف ms14 غیر کمال است، چه شرف به حسب قرب به مبدأ است در سلسلهآ ایجاد و غلبهآ روحانیت و نزاهت که لازم آن است. و کمال به سبب جامعیت آن است. پس اگرچه ملک، بنابر قلت و سایط و غلبهآ احکام تجرد، اشرف از انسان باشد، انسان به جهت جامعیت و احاطه افضل واکمل باشد، و چون سخن هر طایفه را بر یکی حمل کنند خلاف به وفاق مبدل شود و نزاع ارتفاع یابد، والتوفیق من الله العزیز.

(2) تنویر

تحقیق خلافت انسان را به دو چیز منوط است: یکی حکمت بالغه که عبارت است از کمال علمی، دوم قدرت فاضله که عبارت است از کمال عملی. و این سخن بر این تقدیر است که حکمت را تفسیر به مجرد علم به احوال موجودات کنند، و نفس عمل را خارج از حکمت دارند.

اما بر آن تقدیر که حکمت را تفسیر کنند به خروج نفس به کمالی که ممکن است او را در جانبی علم و عمل، احتیاج به قید اخیر نیست، بلکه خلافت به مجرد حکمت حاصل است، چون عمل در آن داخل است.

و آولی تفسیر ثانی است، چه اوفق است به معنی اصلی، زیرا که حکمت در اصل لغت [13 ر] موضوع است به ازاء راست گفتاری و درست کرداری. و ایضا نص: «و من یؤت الحکمة فقد أوتی خیرا کثیرا». (بقره، 269) به این معنی انسب و الیق است. وبر تفسیر اول، مثل: «إنک أنت العزیز الحکیم» (غافر، 8) از قبیل عطف الفاظ مترادفه

و آنچه که قدمای حکما در تعریف فلسفه گفتهاند: «التشبه بالآله بقدر الامکان»11) معنی ثانی است، چه، به مجرد علم بیتخلق به اخلاق إلهی، تشبه تمام نمیشود. و محقق است که انسان به مجرد علم بی عمل به ذروهآ کمال نمیرسد، چنانکه در حدیث نبوی است، علی قائله أفضل صلوات المصلین واکمل ms15 تحیات رب العالمین: «العلم بدون العمل وبال، والعمل بدون العلم ضلال)، وحضرت رسالت پناه، علیه أفضل صلوات الله، از علم بی عمل پناه به خدا برده، حیث قال صلی الله علیه و آله: «اللهم إنی أعوذ بک من علم لا ینفع3.

و مراد به علمی که در تعریف حکمت مذکور است نه حفظ اقوال متداوله مشهوره است، بل مراد یقین به مطالب حقیقی است، خواه به نظر و استدلال حاصل شود، چنانچه طریقهآ اهل نظر است که ایشان را علما میخوانند، و خواه به طریق [13 پ] تصفیه و استکمال، چنانچه شیمهآ اهل فقر است وایشان را عرفا و اولیا می نامند.

و هر دو طایفه، به حقیقت، حکمااند، بلکه طایفهآ ثانیه چون به محض موهبت ربانی فایز به درجهآ کمال شدهاند و از مکتبخانهآ: «و علمناه من لدنا علما» (کهف، 65) سبق گرفتهاند، و در آن طریق آشواک شکوک و غوایل اوهام کمتر است اشرف و اعلی باشند، و به وراثت انبیا که صفوت خلایقاند اقرب. و هر دو طریق درنهایت وصول سر به هم باز میآورد، «إلیه یرجع الأمر کله» (هود، 162).

و میان محققان هر دو طریق هیچ خلاف نیست. چنانکه منقول است که شیخ [عارف] محقق، قدوهآ ارباب العیان، صفوة آعیان الإنسان، شیخ ابوسعیدبن ابی الخیررا با قدوة الحکماء المتأخرین شیخ ابوعلی بن سینا، قدس الله روحهما، اتفاق صحبتی شد، بعد از انقضای آن یکی گفت: «آنچه او میداند، ما میبینیم» و

و شیخ ابوعلی در مقامات العارفین می فرماید: «فمن أحب أن یتعرفها فلیتدرج إلی أن یصیر من أهل المشاهدة دون المشافهة، و ms16 من الواصلین إلی العین دون السامعین للأثر».

و حکیم الهی شیخ شهابالدین مقتول که محیی رسوم قدمای حکما است در تلویحات نقل میکند که در خلسهآ لطیف، که به اصطلاح این طایفه آن را «غیبت» گویند، ارسطو را دیدم، و در تحقیق ادراک که از غوامض مسائل حکمت است از او نکتهای چند پرسیدم، بعد از آن شروع در مدح استاد خود افلاطون نمود و اطراء عظیم در مدحت او کرد، از او سؤال کردم که از متأخران کسی به مرتبهآ او رسیده باشد؟ گفت نه، و نه به جزوی از هفتاد هزار جزو از کمال او. بعد از آن ذکر بعضی از فلاسفهآ اسلام میکردم و به هیچ کدام التفات ننمود، تا به ذکر بعضی از ارباب کشف و شهود رسیدم، مثل جنید بغدادی، و ابویزید بسطامی، و سهل بن عبدالله تستری [14 پ]، قدس الله أرواحهم، گفت: «أولئک هم الفلاسفة حقا» (3)

لیکن در این طریق اخطار بسیار و مهالک بیشمار است، چه خطرات وساوس، و ورطات هواجس، و تسویلات باطله، و تخییلات فاسده سالک را در بیابان طلب حیران و سرگردان گرداند، و افسد مفاسد آنکه به اندک نمایشی: «کسراب بقیعة یحسبه الظلمآن ماء» (نور، 39) از راه رفته، دست از طلب بردارد، «حتی إذا جاءه لم یجده شیئا» و بعد از آن اطلاع بر حقیقت حال حاصلش غیر حسرت و وبال نباشد بیت:

دور است سرآب درین بادیه هش دار تا غول بیابان نفریبد به سرابت

خلیلی قطاع الفیافی إلی الحمی کثیر و أرباب الوصول قلائل

و ایض استاد این طریقت که عبارت از مرشد کامل است نادر است، و بر تقدیر وجود شناخت او متعذر، یا متعسر، چه کمالات انسانی را جز صاحب کمال نشناسد، و قیمت جوهر را بجز جوهری نداند؛ شعر:

مرغ و غصهآ هدهد کسی رسد که شناسای منطق الطیر است و اکثر مردم به صورت مموه و ظاهر بی حقیقت از ms17 راه افتادهاند [15 را بیت:

یاقوت را مقابل خرمهره میکنند سنگ سیه به نرخ زر سرخ میخرند

و ناگاه افتد که به تلبیس و تدلیس فریفته شود و نقد عمر خود صرف خدمت ناقصل کند به ظن کمال، و مؤدی به خسران حال و مآل او گردد، نعوذبالله من الغباوة والغوایة. از این جهت علما بیشتر حث مردم بر طریقهآ نظر نمایند، با آنکه در طریقهآ تصفیه نیز احتیاج به این طریق متحقق [است]. چه اگر سالک بکلی از علم رسمی عاری باشد از ورطهآ افراط و تفریط ایمن نتواند بود، و از مخالفت حکمت شریعت فارغ نه، و شاید که، بنابر جهل به حد اعتدال، احتمال ریاضات مفرطه کند، و مؤدی شود به فساد مزاج و بطلان استعداد، و لهذا حضرت هادی الثقلین إلی الصراط المستقیم علیه و علی آله أفضل التحیة و التسلیم می فرماید: «ما اتخذ الله ولیأ جاهلا قط». و در حدیثی دیگر فرموده: «قصم ظهری رجلان: جاهل متنسک و عالم متهتک»(1).

(3) [تبصره]

چون معلوم شد که تحقق خلافت که غایت ایجاد انسان است به علم و عمل منوط و مربوط است، پس علمی که کافل تحقیق کیفیت رسوم [15 پ] طریق تحصیل این سعادت عظمی باشد اهم علوم و انفع آن تواند بود، و آن «حکمت عملی» است که حکما آن را «طب روحانی» خواندهاند، چه به معرفت آن حفظ اعتدال خلقی بر نفس ناطقه توان نمود که به منزلهآ حفظ الصحه است بدن را. و به همان رد نفوس ناطقه به اعتدال توان کرد که به منزلهآ دفع مرض است ابدان را، چه ملکات ردیه امراض نفسانیاند.

و بنابراین است که قدمای حکما، که پرتو حکمت از مشکات انوار نبوت اقتباس نموده بودند، طالب فضیلت را، اول به علم «تهذیب اخلاق» ارشاد فرمودهاند، بعد از آن به علم منطق، یا ریاضی، بعد از آن به طبیعی، بعد از آن به الهی.

و حکیم ابوعلی مسکویه تقدیم ریاضی بر منطق کرده. و این طریق اقرب است، چه به واسطهآ ممارست ریاضی نفس متعود به یقین شود، و ملکهآ استقامت و متانت در او حاصل گردد، و تفرقهآ میان تکلف و تحقیق و تعسف و تدقیق شعار او شود. و اکثر مشتغلان به منطق بیالتفات به طرفی از ریاضی به عکس این صفات مرسوماند؛ بلکه کمال در شغب و جدال دانند، و نهایت تحقیق، ایراد مغالطهای یا ابدای شکی شمرند. و از اینجا است که افلاطون بر در خانهآ خود نوشته بود: «من لم یعرف الخویطر یا لا یدخل دارنا»(1)، یعنی: هرکس که هندسه نداند به خانهآ ما نیاید.

و بالجمله تقدیم تهذیب [16 پ] بر سایر علوم مقرر و متفق علیه است، و بقراط حکیم گفته: «البدن الذی لیس بالنقی کلما غذوته فقد زدته شرا»2)، یعنی: بدنی که از اخلاط فاسده پاک نیست هر چند او را غذا دهی موجب زیادتی شرو تضاعف مادهآ

و این رمزی است از آنکه چون نفس از اخلاق ذمیمه پاک نباشد تعلم علوم حکمی او را موجب ازدیاد فساد گردد، چه بدان واسطه مواد کبر و نخوت و اسباب قدرت بر ایذای احرار و ممارات با علمای کبار او را حاصل شود.

و حقیقت آنکه اکثر طلبهآ علم که در درجهآ تخلف و ضلال و فسوق و انحلال میمانند، از آن است که به مقتضای: «و أتوا البیوت من أبوابها» عمل نمیکنند، و در ابتدا به تهذیب اخلاق نمیکوشند. و چون شنیدهاند که «حکمت از قید تقلید میرهاند، و به درجهآ تحقیق میرساند»، و معنی این سخن نمیدانند، تصور باطل میکنند که حکمت موجب انحلال قیود شریعت است، و اطلاق از قانون نوامیس، و به حسب دواعی هوا و رغبات طبیعت به تحقیق نارسیده از تقید به رسوم شرع که زیور مردان راه طلب است منخلع شده، [17 ر] خلیع العذار چون بهایم در آب وعلف میافتند و چون سباع انیاب و السنه را در هتک عرض اقران و اسات ادب با اسلاف و اعیان که آبای روحانیاند، و شکر مساعی ایشان بر ذمم همم طالبان کمال واجب است، میگشایند، و از اعتقاد عجایز که به مقتضای: «البلاهة أدنی إلی الخلاص من فطانة بتراء» موجب نوعی از نجات است برمی آیند، و به حقیقت کار نارسیده «کالذی استهوتهآ الشیاطین فی الأرض حیران» (انعام، 71) میمانند. «مذبذ بین بین ذلک لا إلی هؤلآء ولا إلی هؤلآء» (نساء، 143).

و از نتایج آن است که حکمت که خمیرهآ مقدسهآ ربانی و چشمهآ آب زندگانی است، و در مواضع متعدده از کتاب و سنت ممدوح و مشکور است، از قبح سیرت این قاصران که مصراع: «بدنام کنندهآ نکونامی» چند وصف الحال ایشان است، عرضهآ طعن همگنان شده، عصمنا الله وسائر المسلمین عن الطفیان والزلل فی العقل والقول والعمل، ولا حول و لا قوة إلا بالله و ما النصر الآ من ms20 عندالله».(1

اگرچه موارد ایراد در کلامی که منقول گشته از حد عد [17 پ] بیرون است، اما جهت تنبیه ناظران، بعضی از آن در سلک بیان انخراط مییابد.

اولا، بر واقفان مواقف تدقیق و ناظران مناظر تحقیق که بصر ایشان به کحل توفیق مکحل شده، پوشیده نیست که اکثر مقدماتی که تقریر نموده ممنوع، و استدلالات و بیاناتی که به آن متمسک شده مقدوح و مدفوع است، و ظاهر است که ظاهر آیات منقوله ظاهر است در خلاف آنچه تقریر نموده الا به تکلفات ظاهره. چون تقدیم این مقدمه با مقصد او زیاده ربطی و مناسبتی ندارد بر مناقشه و مباحثه فایدهآ معتدبه مرتب نخواهد بود.

ثانیا، آنکه بنابر مقدمهای که تقدیم نموده باید که خلافت در هر فرد از افراد انسان متحقق شود. و آن خلاف واقع، و واقع خلاف آن است، و خلیفه در کریمهآ: «إنی جاعل فی الأرض خلیفة» (بقره، 35) [36] نه به معنیای است که تصورکرده، و لهذا به آن مرتب شده که «أتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدمآء» (بقره، 35) و همچنین در «هو الذی جعلکم خلاثآف الأرض» (انعام، 165).

ثالثا، اگر امانت را بر خلافت حمل کنند بر وجهی که تقریر و تسلیم نموده، اختصاص آن به انسان در حیز منع و بطلان است، [18 ر] چه در جن که مادهآ نقیض داشته متحقق است.

رابعا، آنکه قابلیت صفات مقابله با خلافت مناسبت ندارد.

خامسا، آنکه فطریت کمالات که در افلاک اثبات کرده موجب نقص و قصور نمیشود، و کثافت و مخالفت طبایع موجود کمال نمیگردد، و ظاهر است که هر یک از ملک و انسان را حالتی چند است که در دیگری متحقق نیست، و مخفی نیست که ناقصی که مرتبهای از کمال یابد و به مرتبهآ اقصای کمال و قریب به آن نرسد از کاملی که به منتهای کمال و قریب به آن رسیده باشد اکمل نخواهد بود ممنوع است، و ms21 حکما برخلاف آن تصریح نمودهاند.

سادسا، احاطهآ انسان بر چیزی که فلک را به آن احاطه نیست.

سابعا، حکم بر آنکه توسط بین الاضداد به منزلهآ خلو از آن است حکمی است خالی از بینه و محض تحکم است، و بطلان این دعوی و مسائل در شرح هیاکل به وضوح پیوسته، و اختصاص اطلاع بر حوادث ماضیه و آتیه و مشاهدهآ وحدت صرفه و عدم ثبات از خواص انسان نمیتواند بود، و اهل توحید این حالات را در اکثرکاینات اثبات کنند [18 پ] والا خلاف بسی از قواعد و اصول ایشان لازم آید، حتی اختصاص مذکور.

ثامنا، آنکه خلاصهآ بیان در خلافت انسان به وجهی که به آن معترف شده است که خلافت به دو چیز منوط است، حکمت کامله که عبارت از کمال علمی بود، و قدرت فاضله که عبارت از کمال عملی بود، ظاهر است که این حالت در غیر انسان بروجه اتم اکمل متحقق است.

و اعتذار به تطور در اطوار نافع نیست بعد از آنکه خلاصهآ خلافت را در قدرت و حکمت قصر و حصر نموده باشد، با آنکه تطور در اطوار با معنی خلافت مناسبت ندارد. باز کنایات و تعریضات و تشنیعات و تصریحات که در شأن صوفیه و طلبه و علمای زمان ایراد کرده اگربه صدق و صواب اقتران یافته باشد، امید که از قبیل قصهآ ماهان نباشد.

عامهآ علما وکافهآ حکما انسان را عالم صغیر خوانند و خلیفهآ رحمان دانند، و در هر یک وجهی بلکه وجوه وجیه ملحوظ گشته، و شاید که بعض از این وجوه را با بعضی، از بعض وجوه، اشتراک باشد، و جامعیت مراتب از وجوه عالمیت است نه خلافت، و بینهما شرکت معتبر و ملحوظ اهل خبرت [19 را] نگشته، باز جامعیت را بر دو وجه اعتبار نمایند: اول جامعیت جمیع مراتب امکان، دوم جامعیت مراتب حوادث و اکوان، و همانا آن بزرگ معاصر، نگویم که ms22 قاصر، میانهآ وجهین وجیهین تفرقه و تمییز ننموده، و ما هر یک را در جلوهای بیان کنیم:

بعد از تقریر معانی خلافت، بر اهل خبرت و بصارت واضح و لایح است که انسان به چه معنی از معانی قابل خلافت رحمانی است، چه خلیفهآ شخصی به معنی اول بر کسی اطلاق کنند که نایب او باشد و تقریر احکامش نماید، و ظاهر است که به این معنی انبیا و سلاطین عادل خلفای حقند، چه ایشان احکام الهی را تقریر نمایند. و این بر رأی ظاهر اهل ظاهر ظاهر است، و به مذاق اهل عرفان، کاملان از افراد انسان به مرتبهای رسند که قدرتشان ظل قدرت [19 پ] حق گردد، و شیوع و عموم یابد، و جمیع ممکنات و مقدورات، به امر حق، مطیع و منقاد ایشان باشند؛ بیت:

هست دریاها مسخرشان و کوه چار عنصر نیز بند آن گروه

و بر اهل معرفت و خبرت مخفی نیست که حقیقت خلافت تحقق این حالت است، و این حالت مستلزم ضربی از بیخودی و ربط شوقی عشقی است، و بر هیچ یک از علم و عمل موقوف نیست، و اگرچه در بعضی از صور با آن هم متحقق میشود، اما در اکثر صور تخلف مینماید، بلکه غالبا توجه به تکمیل و اکمال و اشتغال به إتقان علوم وإحکام احوال در غیر انبیاء صاحب کمال مزاحم و مشوش این حال میباشد، و بیان آن در این مساق مناسب مذاق اهل بیان نیست؛ بیت: با مدعی مگویید اسرار عشق و مستی تا بیخبر بمیرد در درد خود پرستی تا علم و عقل بینی بی معرفت نشینی یک ms23 نکته است بگویم خود را مبین و رستی

هر که از راه علم و عقل این کمال را طلبد از مقصد و مقصود دور افتد؛ بیت:

فلسفی خود را از اندیشه بکشت گو برو کو را سوی گنج است پشت

و به مذاق صوفیان [25 را] این دعوی را به وجهی دیگر بیان توان کرد، چه ایشان برآنند که عالم به انسان کامل قائم است. و تتمیم بیان در مساق این رساله نمی گنجد.

و در احادیث نبوی علی قائلها الصلاة والسلام وارد است که «ان الله تعالی خلق آدم علی صورته»(1). و «اعرف نفسک یا إنسانة تعرف ربک»(2). و توضیح کلام در این مرام آنکه عاقل مستبصراگر دیدهآ بصیرت بگشاید از نسخهآ وجود خود دریابد که آنچه به قدرت و ارادت او به وجود آید مسبوق باشد به صورتی که در لوح خاطرش مصور شود، و ارادهای که بدان تعلق گیرد، و شوق و عزمی که مبدأ التفات روح و اعمال قوی و تحریک اعضاء گردد، بعد از ترتیب و انتظام این امور صورت مقصود چهره گشاید، و از مکمن غیب بر منصهآ ظهور جلوه نماید. و آنچه در عالم کبیر ظاهر شود نظیر این باشد، و به همین دستور ظهور یابد، چه هر چه ظاهر شود صورت آن در لوح محفوظ مصور باشد، و چون ارادهآ الهی [20 پ] به حصول آن تعلق گیرد روحانیات که به منزلهآ روحند از عرش که به جای دل است منبعث شوند، و ارکان و اصول را که حکم اعضا دارند تحریک نمایند، تا صورت مقصود بر لوح وجود چهره گشاید و به وجهی که اراده به آن متعلق شده به ظهور و فعل بر وفق قدرت و ارادت به حصول پیوندد.

پس بصیر مستبصر از تأمل در اعمال وافعال صادر از خود داند و از نسخهآ وجود خود خواند که صور افعال الهی به چه وجه چهره گشاید و ms24 به چه صورت مصور شود، و بر بسیاری از لطایف و نکات احادیث و آیات اطلاع یابد، و وجه مناسب و مشابهت عرش و دل و تطابق بین العالمین و وجه خلافت متبین گردد.

و مقال ارباب نظر و استدلال و اصحاب کشف و حال در ماهیت این کمال مختلف است: بعضی از عقلا عقل پندارند و فوجی عشق دانند، و قومی علم دانند و دانش خوانند، و جمعی ترک و زهد پندارند.

و مذهب منصور آن است که همه میباید، اما همه در همه حال به اعتدال، و حقیقت این مقال در چند جلوه جلا یابد.

(1) تنبیه طرق تصفیه، با تکثر شجون و تشعب فنون، منحصر است در اقامت جوامع عبادت، و ادامت مراسم عدالت، و ازاله وساوس عادت. اول مشرع ابرار باشد، و

این راه قلندری است و میدان هلاک این راه مقمران بازندهآ بای

طریقهآ ابرار و اخیار دشوار باشد و مشتمل بر اخطار بسیار، و همه کس را سلوک آن سهل و آسان نباشد؛ بیت:

مرکب مردان مرد را در سنگلاخ بادیهها پی بریدهاند [21پ] غافل مشو که مرکب مردان مرد را

و سالکان مسلک شطار از راه عجز و انکسار و ترک اعتبار و افتخار در همه حال به نهایت کمال رسند: بیت:

نومید هم مباش که رندان ms25 بادهنوش ناگه به یک خروش به منزل رسیدهاند

(2) تبصره

حاصل منهج اخیار تهذیب اخلاق وتقویم اطوار واوطار است، وحقیقت طریقهآ ابرار شکر پروردگار، بلکه تمام شکر به سلوک هر دو متمشی شود، اگر متمشی شود، چه مخفی نیست که توفیق شکر نعمتی دیگر است علاوهآ عطای سابق، و بر تقدیر آنکه شکر آن هم گفته شود موهبتی خواهد بود به سوابق نعم لاحق.

کلیم موفور التکریم - علی نبینا و علیه التحیة والتسلیم - که او را حاجب: «و أنا اخترتک فاستمع لما یوحی» (طه، 13) به بساط: «إنی أنا الله» راه داده بود، و افسر: «لنریک من آیاتنا الکبری» (طه، 23) بر تارک مبارک نهاده، کشف این حال حیرت مآل، در وقتی از اوقات مناجات از حضرت عالم السر والخفیات که از همه و بر همه خبیر و بصیر، و برهمه و از همه قدیر و عذرپذیر است، تعالی شأنه و جل سلطانه، سؤال فرمود که پروردگارا، اگر به معاونت عنایت ازلی [22 را و مساعدت هدایت لم یزلی شکر شمهای از نعمای بیانتها گرارش باید، کرامت آن نعمتی خواهد بود تازه مستوجب ثنای بیاندازه، و ستایش آن نعمت هم بر این قیاس.

پس تفصی از عهدة این امر خطیر به چه صورت تدبیرپذیر شود، و قیام به اداء

سرایی از نگار آن سرایی چو فردوس برین در دلگشایی

غلامان خطایی صف کشیده بغمزه قلبها را صف دریده

بهر سویی چو چشم و لعل دلبر نهاده بر طبق بادام ms26 و شکر و با وجود کثرت لذات نفسانی [22 پ] و وفور مستلذات جسمانی، ظروف و اوانی پرشرابی است روحانی که؛ بیت:

به پیران داده نیروی جوانی حیات افزا چو آب زندگانی

چو دشنام بتان تلخ و شکر ریز چو روی یار آبی آتش انگیز و چون مجلس را به انواع خواسته آراسته، از حاضران غیر آن نخواسته که به نعمش تنعم نمایند و به نظر محبت از هر ذره آفتاب جمالش بینند. پس عاقلان با خبر و عارفان صاحبنظر خیالات مضلهآ مظلمه راگذاشته به نور آفتاب عشق جمال معشوق حقیقی در مرآت شمایل محبوب مجازی مشاهده نمایند، و به آتشی که گلستان رخسار جانان را آب دهد خرمن غم را سوزند، و غبار حزن و گرد کآبت از گوشهآ خاطر به یاد باده مرتفع سازند، و به آب این شراب، سراب وسوسه وخیال و منازعت و جدال شویند؛ بیت:

سرم خاک متان فرخنده پی که شویند نقش خرد را به می

از غوانی شراب ارغوانی ستانند که جوهر آیینهآ آیینش مطلع خورشید رخسار ساقی گلعذار باشد، ساقی که چون شمع به گرمی که در سرش پیدا شود آتش از آب و آب [23 ر] از آتش برآرد، و به آتشی که در دلش هویداگردد، و هزار بیدل شیدا چون پروانه در عین و صال محترق سازد، شهاب جبنیش ظلمت شب را خلعت روز پوشاند، و نور حضورش ظلمت عالم را فراموش.

کوته نظران بی بصر چنین مجلسی گذارند و گاهی به امید ملاقات بانی در خلوتخانهآ خیال وجدانی معتکف گردند، و در زوایای ظلمت و هجران منزوی شوند، و چون از مطلوب اثری نیابند خود را بانی پندارند، و گاهی در سرکوی فکرو نظر متردد گردند، و توهمات کاذبه خود را در شأن بنا و بنا بهانهآ اهانت و ایذای اخوان صفا و خلان وفاگردانند، و عمر را در خیال ماضی و استقبال گذرانند، و حال در ms27 بیگاری صرف نمایند بیت:

مق کارست درین خانه دگر بیگاری عاشق روی نکویی شو و منشین بیکار

عرفاء بزرگوار و انبیاء ذوی الاقتدار کعبهآ آمال را عشق ساختهاند، و غیر آن را وجههآ قصد و قبلهآ اقبال نداشتهاند، و لهذا خاتم انبیا و مهتر اصفیا [صلی الله علیه و آله و سلم] به تلقین وحی الهی مسدس و مخمس فرخنده فرجام مبارک ارقام ایمان و اسلام [23 پ] بر لوح رفیع تشریع نگاشته تا مهجوران بوادی اشواق و محترقان آتش فراق آن را تعویذ دوستی سازند و به سعادت وصال معشوق حقیقی مستعد گردند؛ بیت:

گر عشق نبودی و غم عشق نبودی چندین سخن نغز که گفتی که شنودی

و اوراق دفاتر شرایع و مآثر علما و فضلا و ارقام اقلام افکار و انظار عظماء حکما به آب نسخ شسته، تا طالبان زلال وصال به دیدن سراب بیآب بوادی هجران سرگردان نگردند؛ بیت:

کی بیابی دولت روحانیان میان حکمت یونانیان

گر از آن حکمت دلی افروختی کی چنان فاروق بر هم سوختی عارف خبیر و ناقد بصیر در بازار روزگار بضاعت عمر را ضایع نگرداند و نقد حال را به نسیهآ استقبال نفروشد؛ بیت: طفلان ره نشته به امید جوی شیر عارف به جست و جوی می لاله گون رود و هر بصیر به عین بصیرت بیند که متاع دنیا چیزی نیرزد و به غیر از عشق پیشهای نورزد، وعاقلان ذو اعتبار و معتبران صاحب عیار عشق را اکسیر سعادت خوانند، [24 ر و زردی روی عاشق ذلیل را دلیل آن دانند، بی دستگیر عشق پا بر قلل عزت و سرافرازی نتوان نهاد، و بی مفرح محبت بر بساط انبساط قدم بساط نتوان گشاد؛ مثنوی معنوی مولوی: جرم خاک از عشق بر افلاک شد کوه در رقص آمد و چالای شد آتش عشق است کاندر نی فتاد جوشش عشق است کاندر می فتاد هرچه گویم عشق را شرح ms28 و بیان چون به عشق آیم خجل باشم در آن عقل در شرحش چو خر در گل بماند شرح عشق و عاشقی هم عشق خواند عشق او بگزین که جملهآ انبیا یافتند از عشق او کار و کیا تو مگو ما را بدان شه بار نیست با کریمان کارها دشوار نیست عاشقان را دلبران جته به جان جمله معشوقان شکار عاشقان تشنگان گر آب جویند از جهان آب هم جوید به عالم تشنگان

(4) جلوهآ ثانیه در طریقهآ ابرار کیفیت سلوک این طریق به وجهی که بعضی از اخیار ابرار تقریر نمودهاند تحریر پذیر میشود، روشن است بر اهل دانش و بینش که ثمرهآ ایجاد آفرینش معرفت و عبادت است، [24 پ] و تشریف این کرامت به طرز و طرازی که سر: «انی أعلم ما لاتعلمون» (بقره، 35) را ارادت و خواست بوده بر قامت با استقامت آدم راست آمده؛ بیت:

صانع جهانآفرین که از فراز تا نشیب آسمان و زمین را به شش روز رقم ابداع و تکوین کشید، در نوبت فطرت آدم به چهل بامداد گل خاکی را به هر دو دست جمال و جلال بیچون و چگونه سرشت، پیکر بدیع منظر انسان را به اکمل وجوه و احسن صور پرداخت، و آوازهآ «خمرت طینة آدم بیدی أربعین صباحا»(1) به زیان خبردهندهآ راستگوی در عالم انداخت؛ بیت: دلت به وصل گل ای بلبل سحر خوش با که در چمن همه گلبانگ عاشقانه توست

و بر حسب «ثم أنشاناه خلقأ آخر» (مؤمنون، 16) آن قصر افراخته به چهل صباح پرداخته را محل پیوند و آشنایی، و مسند تصرف و فرمان روایی لطیفهآ خدایی ساخت، که شناختن او سررشتهآ شناختن پروردگار است و بنیاد این سخن از فحوای «من عرف نفسه فقد عرف ربه»(2) ثابت و استوار؛ شعر: نقد ز جیب خود بجو بیهده هر رهی مپو [25 ر]

راه ms29 نبردهای مگر به سرگنج «من عرف»؟

و از تعلق و آمیزش این دو گوهر لطیف و کثیف با هم خلقت آدم مکمل و تمام شد، و هنوز نوآموز مکتب «و علم آدم الأسمآء کلها» (بقره، 31) بود که استحقاق تعلیم کمل مجاوران صوامع ملکوت یافته، به خطاب مستطاب «یا آدم أنبئهم بأسمائهم» (بقره، 33) گرامی و بلندنام گشت؛ بیت:

طفل چهل روزهآ کژمژ زبان پیر چهل ساله بر او درس خوان

آن ز دو گهواره برانگیخته مغزدو عالم بهم آمیخته

و به حکم «الولد سر أبیه»، فرزندان هو شمند او از میراث آن دو گوهر جسمانی و

ولهذا از صفات سبعهآ حقیقی حق، تعالی و تقدس، مثل حیات و علم و ارادت و قدرت و سمع و بصر و کلام، به حظی وافر و نصیبی تمام محظوظ و بهره مند گشته، و از میان انواع مستحق خطاب «أفحسبتم أنما خلقناکم عبتا و أنکم إلینا لا ترجعون» (مؤمنون، 115) شده، (25 پ)، ظاهر و باطنش محل اعتنا واعتبار خداوند عزیز غفار جل جلاله آمده، و به صورت و معنی محکوم کن و مکن پادشاه جلیل جبار عم نواله شده؛ بیت:

غافل مشو زکار که بیهوده نیستی آگه نگشتهای مگر از خود که ms30 کیستی

به حسب باطن چون نفس نفیس انسان به زیور دانش آراسته و مزین است، و آیینهآ ضمیر نقش پذیرش به صیقل توفیق و هدایت منور و روشن، مکلف است به قدر طاقت و توان، به ایمان و اذعان به خالق جهان، و فرشتگان که بندگان فرمان بردارند، و حقیقت پیغمبران که رسولان آفریدگارند، و راستی [26 راکتب آسمانی و احوال آن جهانی، و سر قدر که از خیر و شر و نفع و ضرآنچه ظهور یابد به تقدیر او باشد.

و به حسب ظاهر چون هیکل مکمل انسان را آلات حس و حرکت ارادی مهیاست و آماده، و اسباب دانایی و توانایی حاصل شده و دست بهم داده، مکلف

شرف نفس به علم است و کرامت به سجود هرکه این هر دو ندارد عدمش به ز وجود

[بعثت پیغمبران و کمی به عقل انسان]

چون دیده عقول بشری از ادراک انوار معرفت معبود حقیقی و راه بردن به صوب صواب طاعت و عبادتش عاجز و قاصر است: بیت: بینش ما و ذات او دیدهآ مور و قرص خور دانش ما و علم او بحر محیط و پای بط از ما قیاس ساحت قدسش بود چنانک موری کند مساحت گردون ز قعر چاه شمول فیض رحمت از موج بحر علم و ms31 حکمت مقتضی و مستدعی بعثت پیغمبران گشت، تا آن گروه گرامی به تأیید و تعلیم ربانی و اشراق انوار وحی آسمانی واقف اسرار سبحانی و عالم اطوار این جهانی و آن جهانی گشته، دیگر بندگان را از حضرت خداوند، جل جلاله، آگاهی دهند و راه نمایند، و هرچه خیرو صلاح دنیا و آخرت ایشان در آن باشد بیان فرمایند. اللهم صل و سلم علی کافة الأنبیاء والمرسلین وخصص من بینهم نبینا محمدا بأفضل صلوات المصلین من أهل السماوات والأرضین [27ر].

و چون در دیوان مناقب متعالی مراتب حضرت ختمی، دیباجهآ «کنت نبیا و آدم

عنایت ازلی یاوری نموده، و هدایت لم یزلی مساعدت فرموده، تا علمای امت بلند منزلتش که چهرهآ حال با جمال ایشان از فروغ ترحیب و تبجیل: «علماء أمتی کأنبیاء بنی إسرائیل»4) برافروخته، و قامت کمال بی مثالشان از نشو و نمای محمدت و ثنای فحوای «العلماء ورثة الأنبیاء» برافراخته است، به عون توفیق در تفتیش و تحقیق احوال و اخبار، و ضبط و تنسیق احادیث و آثار بزرگوارش به صدق همت و صفای نیت کوشیده، و عمر [27 پ ]گرامی صرف تتبع و حفظ اقوال و افعال هدایت مآلش کرده، فنون شریفه از علوم شرعیه را حلیهآ ترتیب و تدوین پوشیدهاند، تا جواهر و لآلی کلمات حقایق آیاتش که از قعر بحر «و ما ینطق عن الهوی» (نجم، 3) برآمده به انامل تیقظ و احتیاط در سلک تحفظ و انضباط انضمام و انخراط یابد، و صحاح و حسنان سخنان ms32 دلنشانش که آیت: «ان هو الا وحی یوحی» (نجم، 4) در شأن آن وارد است به نوک اقلام اعتنا و اهتمام بر صحایف لطایف ارقام ایام تا قیام ساعت و ساعت قیام سمت ثبت و اتسام پذیرد.

و همچنین سیر و شمایل همایون و طریقه و آداب از حیز وصف بیرونش که شجرهآ متابعت از ثمرهآ کرامت «فاتبعونی یحببکم الله» (آل عمران، 31) بار آورده، با سایر احوال و اوضاع یاران نامدار و تابعان بزرگوارش که کوکب سعادت: «أصحابی

و از کرایم آن غنایم آنچه تعلق به دانستن ایمان داشت به یقین درست باور و مقرر داشتند و انگاشتند، و به نوک کلک تحقیق بر صحیفهآ تصدیق نگاشته، اعتقادهای دانستنی را از معارف ربانی و حقایق کیانی جمع آوردهاند، و آن را به مقدمات و دلایل عقلی و نقلی محقق و مبین گردانیده، علم معتبر مدون ساخته، و کتب بسیار در تحقیق و تدقیق آن پرداخته، و آن را علم کلام خوانند و علم اصول دین گویند،

و آنچه به گفتار و کردار اختیاری ایشان تعلق میگرفت، محل استنباط مسائل دانسته، احکام افعال و اعمال که از عاقل بالغ صدور یابد، [28 پ] از صحت و بطلان و کمال و نقصان، بتفصیل بیان کردهاند، و دلیل و برهان بر آن گفته، و علم شریف برای ضبط و تدوین آن ترتیب داده، و آن را علم فقه نام نهاده. ms33

و تمام توضیح در این مقام بر سبیل تمثیل موقوف است بر مقدمهای که تمهید مییابد.

مقرر است و مکرر گفته شد که آدمی را بدنی است و روحی، و اگر ذکاء و فطنت مساعدت و اعانت نماید از ملاحظهآ احوال بدنی که ظاهر است بروجه عیان بعضی از حالات روح که پوشیده است و پنهان فهم توان کرد و بر ذکی زکی مختفی نماند که بدن را حالتی مزاج است که تا آن به اعتدال خود باقی است تن به حال صحت است و قوتها به سلامت، و صدور افعال و آثاراز اعضا و جوارح بر نهج استقامت، و

و مأکولات و مشروبات که عادت انسان به تناول و استعمال آن جریان یافته نسبت با آن حالت مزاجی که اعتدالش مستلزم [29 ر] صحت است و انحرافش مستتبع مرض علی لاجمال از پنج قسم بیرون نیست. از آن جهت که خوردنی و آشامیدنی یا مفید بود و سازگار، یا مضر و زیانگار، و هریک از آن باز بر دو گونه است:

آنچه مفید است: یا فراگرفتن آن ضروری بود، به آن معنی که ترکش مفضی به فساد مزاج و پدید آمدن علتهای بی علاج [شود]، یا ضروری نبود، بلکه اگر بکار دارد موافق و ملایم طبع افتد و قوت بخشد، و اگر بگذارد فسادی بر گذاشتنش مترتب نگردد.

و آنچه مضراست: یا ترک آن ضروری بود که اگر به استعمال آن دلیری نمایند سبب هلاک شود و موجب حدوث امراض هولناک، یا ترکش ضروری نبود، به آن معنی که تناولش به زوال حیات و سرعت فوات نینجامد، و اگرچه از آن نوع مضرتی خالی نماند.

و قسم پنجم آن است که فراگرفتن و اعراض نمودن از آن نسبت با مزاج انسان مساوات داشته باشد، و بر هیچ یک ms34 از آن منفعتی و مضرتی ظاهر منوط و مربوط نبود. و بعد از تشیید این اساس، نموده میشود که به همین قیاس روح را نیز حالتی است اصلی که لسان حقایق [29 پ] ترجمان نبوت تعبیر از آن به فطرت فرموده و تصریح نموده که: «کل مولود یولد علی الفطرة»(1)، صلی الله علی القائل الکامل وآله الأماجد الأفاضل و سلم تسلیما.

و تا نفس بر صفای فطرت اصلی باقی است محل انعکاس اشراق نور هدایت و

و اگر عیاذا بالله از آن فطرت سلیم اصلی انحراف یافت، و عنان قصد به جانب لذات جسمانی و مزخرفات فریبنده سرای فانی تافت، و از تلاطم امواج هواجس نفسانی، و تعاقب افواج وساوس شیطانی غرق دریای غوایت و جهالت و سراسیمهآ وادی حیرت و ضلالت گشته، نعوذبالله من ذلک؛ بیت: دام سختی است مگر یار شود فضل خدای ورنه آدم نبرد صرفه ز شیطان رجیم

و مبتنی بر مشاکلهآ ظاهر و باطن، چنانچه اغذیه و اشربه را نسبت با مزاج بدن پنج حال متصور است، گفتار و کردار و افکار که آدمی [30 را] درنهان و آشکار به آن قیام مینماید و ارتسام مییابد نسبت با فطرت نفس به حکم شرایع و نوامیس الهی از اوامر و نواهی، نه از ذات یا صفات فعل، چنانکه بعضی گمان بردهاند، بر پنج وجه واقع شده

و نیز این تحقیق از مطالع اقوال اهل اصول طالع گشته، و انبیا علیهم السلام که اطبای نفوسند به نور وحی آن را دریافتهاند و به امت رسانیده و خلایق را از فواید و مفاسد آن آگاهانیده.

چه بعضی از افعال و اقوال آن است که بپای داشتن آن علامت سعادت جاودانی انسانی است، و ms35 نشانهآ سلامت و رستگاری دو جهانی، و مکلف، یعنی عاقل بالغ، البته باید که بر آن اشتغال نماید، و ترک آن بی عذر شرعی اصلا روا نباشد و نشاید، و آن را «فرض» خوانند.

و بعضی از آن افعال و اقوال آن است که اشتغال به آن مستتبع قربت و رفعت منزلت بنده باشد و سبب محمدت و ستایش گردد، و اما ترک آن فی الجمله روا بود و ناکردنش موجب مذمت و نکوهش نشود، و آن را «مندوب» گویند و «نافله»

و بعضی آن است که ارتکاب آن نمودن تیرگی جوهر نفس و کدورت باطن افزاید، و نشاید که مکلف به مباشرت آن اصلا جسارت نماید، و آن را «حرام» خوانند.

و بعضی از آنها آن است که ناکردنش اولی بود، و اعراض از آن سبب محمدت و ستایش گردد، اما کنندهآ آن مستحق ملامت و سرزنش نشود، و آن را «مکروه» خوانند.

و بعضی از آن که قسم پنجم باشد آن است که کردن و ناکردن آن مساوی بود، و بر فعل و ترک آن محمدتی و مذمتی به حسب شرع مترتب نگردد، و آن را «مباح» خوانند.

و از این تقسیم روشن گشت که متعلق احکام شرعی، که فقها متصدی بیان آن میشوند، از پنج نوع خالی نبود، واجب، و مندوب، و حرام، و مکروه، و مباح.

و چون این مقدسات تمهید یافت، بباید دانست که «علم فقه» علمی است که بیان چگونگی کردار و گفتار عاقلان بالغ کرده، باز نماید که چه کار البته باید کرد و نشاید که نکند؛ و کدام کار البته نشاید کرد و نشاید که کند، و چه کار است که کردنش به از ناکردنش [31 ر] و شاید که بگذارند، و کدام است که کردن و ناکردنش هر دو برابر افتد. و از آن جمله آنچه کردنی است چگونه باید کرد تا صحیح باشد و ms36 درست آید، و آنچه ناکردنی است اگر بیراهی به کردن آن دلیری نماید چه بر او لازم آید، تا بندگان خدای تعالی کردنی و ناکردنی خود را دانسته احکام اسلام را به یاری توفیق امتثال نمایند و از یمن متابعت شریعت هم در دنیا به سلامت باشند و هم در آخرت رستگار آیند. وماالتوفیق إلا بالله، علیه توکلت وإلیه أنیب.

و چون «علم کلام» را از برای بیان ایمان وتبیین وتعیین اعتقادهای دانستی تدوین کردهاند، مقصود از او معرفت ذات و صفات حق است به قدر طاقت بشری و دانستن کیفیت صدور کاینات و حوادث ممکنات است از او عزت أسماؤه و تعالی کبریاؤه. و شک نیست که این معانی از ازل تا ابد به یک قرار تواند بود، و تغییر و تبدیل راه پیرامون سرادق عزت آن ندارند، اختلاف در مسائل آن [31 پ] پسندیده

بنابراین در بعضی مسائل اصولی که اختلافی واقع شده، و زعم هر طایفه چنان است که رأی ایشان در آن مسأله چیست و اصلا محتمل خطانه، و سخن مخالف باطل است و اصلا محتمل صواب نه، که اگر نه چنین باشد عقیده از جزم که مناط یقین است عاری ماند و شک و شبهه طاری گردد، و چنین عقیده را در امور ایمانی معتبر ندارند و ستوده نشمارند؛ بیت:

نقد عقیدهای که نزد سکه اش یقین شد کم عیار بر محک صیرفی دین

عقل را معانی کثیره اطلاق کنند، و مرجع هر یکی از این معانی آن است که مشروح و مرقوم میگردد: اول جوهر مفارق، دوم تعقل، که حقیقتش در تحقیق علم معلوم و محقق شود، سوم عقل عملی، که ms37 قوت تدبیر و تصرف، یا نفس تدبیر و تصرف است [32 ر] در موضوعات بدنی و امور منزلی و مدنی، و حقیقتش در علم اخلاق مبین شود، و رابع عقل نظری، که آن را عقل مستفاد نیز گویند.

و علم بر سه معنی اطلاق کنند:

[معنی] اول: حضور مدرک نزد مدرک. و این حضور: یا به ارتسام و انطباق مثال باشد در ذات مدرک اگر مدرک کلی باشد، یا در آلات اگر جزوی باشد، یا بیواسطهآ ارتسام و انطباع مثال باشد، مثل ادراک حق تعالی ذات بی مثال خود را. و قسم اول که به ارتسام مثال است منقسم میشود به دو قسم، چه مثال یا مستفاد باشد از حقایق خارجیه، مثل علوم انفعالیه، یا نه، و دراین هنگام شاید که حقایق خارجیه از آن مستفاد باشد، مثآل علوم فعلیه، و شاید که نباشد، مثل ادراکات متعلقه به معدومات.

اول احساس، و آن به ارتسام صور محسوسه باشد با جمیع لواحق و غواشی مادی در آلت حاسه در حالت حضور و مشاهده، مثل ارتسام مثال شخص معین در لوح حس بعد از انطباع در رطوبت جلیدی

دوم تخیل، و آن به ارتسام صور منتزعه باشد از امور [32 پ] محسوسه با جمیع لواحق و غواشی مادیه بی حضور و مشاهده، چنانچه در تذکر مشاهدات مشاهده شود.

سوم توهم، و آن ادراک معانی جزئیه بود، و امثال این معانی اگر در ذات خود جزوی و مادی نباشد به واسطهآ علایق و تعلقات به جزویات مادیه جزوی و مادی شده باشد و به این وجه مدرک وهم شوند، مثل صداقت خاصهآ مدرکه که از اشخاص مشخصه معینه باشد.

چهارم تعقل، و آن به حضور صور کلیهآ مجرده از ماده باشد.

و این صورت گاهی نفس حقیقت مدرک شود. و در چند صور متصور شود: یکی آنکه مدرک مدرک باشد، مثل ms38 ادراک عقل نفس خود را و نفس نفس را. و بیان کیفیت کلیهآ امثال این صور در امثال این مجال نگنجد، و بعضی از علما آن را افکار نامند، و گاهی مثال آن، مثل آنکه مدرک مادی باشد، و در این هنگام ادراک عقلی به انتزاع صورت متصور شود، چه عقل در صورت مسطوره صور کلیه را از مواد جزئیه انتزاع نماید و مشخصات مادیه را حذف و قطع کند، و صورت و مثال [33 ر] کلی منطبق بر جمیع موارد و افراد جزئی تصویر و تمثیل نماید و آن را ادراک کند.

و مخفی نماند که اطلاق لفظ ادراک بر این معانی بر سبیل تشکیک باشد، چه احساس از تخیل اقوی و اجلی است، و انکشافی که در احساس مشاهده شود در تخیل صورت نبندد، و لهذالذت مشاهده و معاینهآ معشوق زیاده از تخیل او باشد، و مراتب لذت به حسب مراتب ادراک مختلف شود. و عقلا تعقل را اقوی از

معنی دوم از معانی علم، تصور حقایق موجودات باشد و تصدیق به احکام و لواحق آن به وجهی مطابق. پس علم به این تفسیر به حسب انقسام موجودات منقسم شود: به نظری ms39 که نظر در او کیفیت اعمال مفید کمال است، و عملی که مقصود از او معرفت اعمال مذکوره است، و این اقسام را اقسام باشد.

معنی سوم از معانی علم، یقین است، و آن اعتقاد ثابت جازم مطابق واقع باشد. و علم به این معنی مقابل جهل مرکب و ظن و وهم و شک است، چه اعتقاد جازم غیر مطابق مرکب باشد، و غیر جازم ظن اگر راجح باشد، و طرف مرجوح را وهم گویند، و اگر اعتقاد جازم نباشد و طرفین مساوی باشد شک متحقق شود، و اعتقاد جازم مطابق اگر ثابت نباشد آن را یقین بخوانند و علم ندانند.

علم به معنی ثانی به وجهی که متضمن معنی ثالث باشد مفید و نافع است، و به معنی اول اگر در ضمن ثانی و ثالث باشد به قدر امکان و توان همان فایده و نفع دارد، و اگر مؤدی به آن معانی است از آن جهت خالی از فایده نخواهد بود [34ر] والا زیاده فایده ندارد. و عقل به معنی ثانی نافع است، و رابع یکی از مراتب علم. و معنی ثالث اگر به وجهی باشد که به ثانی مؤدی شود افادهآ کمال کند، والا وبال

(8) تبصره وتذکره

هر موجودی از موجودات اگرچه در امور عامه با اکثر یا همه شریک باشد اما به خاصیتی چند ممتاز و مستثنی خواهد بود، و تمام و کمال هر موجودی در تمام و کمال ظهور وخواص اوست از او.

و چون خاصهآ آدمی قوهآ نطق است که به آن ادراک معقولات کند، و به مقتضای فکرو رویت در موضوعات تصرف نماید، و خیر از شر و محمود از مذموم بشناسد، و افعالش به جمیل و قبیح انقسام و ارتسام یابد، ms40 و مستحق ثواب و عقاب گردد، و رقم سعادت و شقاوت بر او کشند؛ هر که این قوت در او اکمل و اتم باشد کمال انسانیت در او اجلی و اظهر باشد. و هر که به استنباط مقدمات عقلی که اثر عقل نظری است، [34 پ] و استعمال آلات بدنی که کار عقل عملی است تربیت این قوت بیشتر کند، و به افعال خاص خویش که آن اکتساب معارف و اعتناء فضایل است مایل باشد، و به واسطهآ ترقی در مدارح کمال و تحلی به صوالح اعمال، حالا فحالا، ظهور این قوت و خاصیت در او بیشتر باشد در ذات خود کاملترو فی نفس الامر عاقلتر باشد، و مرتبه و درجهآ او در مراتب رفعت و مدارج شرف و عزت عالیتر.

و تفاوت نفوس انسانی به حسب تفاوت در ظهور و خفاء این خاصیت، و نقصان و کمال این قوت باشد. و مبادی درجات ظهور این خاصیت کسانی را بود که به قوت طبع و کمال نفس تعلم و استنباط صنایع لطیفه کنند. بعد از آن جماعتی که به کمال علم و تعقل و قوت فکر و تأمل در اکتساب فضائل خوض نمایند. و بعد از آن جماعتی که به وحی و الهام معرفت حقایق و احکام از مبادی بی واسطهآ اجسام تلقی کنند.

پس به حقیقت عاقل کسی باشد که به دنانت همت و خساست نفس اهمال

نه کسی که همگی همت و جوامع نهمت به ترتیب اسباب معیشت مقصور دارد، و در آن باب شرایط تیقظ و احتیاط مرعی دارد، و در طلب متاع و طیبات عالم سفلی که خبیثات ms41 عالم علوی است و امور خسیس مادی «کسراب بقیعة یحسبه الظمآن ماء» . (نور، 39) تحمل مشاق سفرهای بعید، و قطع مفاوز مخوف، و رکوب دریاهای مضطرب، و تعرض به دیگر انواع مکاره و اصناف شداید، از منازعت حساد، و مخاصمت اضداد، و توزع خاطر جهت رفع مکاید اعدا، و رعایت جانب اولیا بر فضایل مذکوره اختیار کند؛ و در اغلب احوال با مقاسات این شداید و اهوال خایب و خاسر باشد، و اگر احیانا بر مطلوبی از آن مطالب ظفر یابد خلل و زوال و آسیب و انتقال متعاقب رسد.

پس چنین [35 پ] کس در نظر ارباب بصیرت عاقل نباشد، اگرچه بعضی از ضعفای عقول و عوام که به منزلهآ بهایم و انعام باشند او را عاقل شمارند.

قال رسول الله صلی الله علیه و سلم: «الکیس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت، والأحمق من أتبع نفسه هواها و تمنی علی الله الأمانی» و باید دانست که عالم، به حقیقت، کسی باشد که به اقتناء علوم یقینی و اکتساب معارف حقیقی مشعوف و مشغول باشد، و پیوسته به نظر در دلایل قدرت الهی و اطلاع بر حقایق حکمت نامتناهی مبتهج و مسرور باشد، و غایت سعادت و نهایت لذت در معرفت حضرت الوهیت و مطالعهآ دقایق ربوبیت داند. چه سعادت و لذت هر مدرکی در ادراک امری است که ملایم ذات و موافق طبع اوست، و موافق و

و هر چند مدرک اتم و اجل باشد ادراکش الذ و اکمل خواهد بود و چون هیچ مدرک اکمل از ذات حق تعالی نیست هیچ ادراک الذو ابهی از ادراک او نخواهد بود. و لهذا اقصای کمالات وابهای ms42 سعادات انسان مشاهدهآ جمال حق است، و به حقیقت او را از بهر آن آفریدهاند.

به کلک ربقات منضبط و در سلک مأثورات منخرط است، که صاحب فضیلت: «و لقد آتینا داؤد منا فضلا» (سبا، 15) -که منشور منقبت: «انا جعلناک خلیفة فی الأرض» (ص، 29) به طغرای سلطنت: «و شددنا ملکه و آتیناه الحکمة و فصل الخطاب» (ص، 25) موشح داشته، و جمال ذکر جمیل: «و اذکر عبدنا داود ذا الأید إنه أواب» (ص، 17) به کمال لطف جزیل: «إن له عندنا لزلفی و حسن مآب» (2، 29) مزین و مرشح داشته - تبیین حکمت ایجاد و تکوین از حضرت رب العالمین به تضرع و ابتهال سؤال فرموده که: «أی رب، لم خلقت الخلق؟» فنودی من وراء سرادقات العزة: «کنت کنزأ مخفیا، فأحبیت أن أعرف، فخلقت الخلق لأعرف».(1) پس علمی که به حقیقت کمال نفس شود آن علم باشد که مکمل و متمم او گردد [36 پ] و او را به سعادت رساند، و از جهت آن مخلوق شده باشد. نه علمی که متعلق باشد به محقرات سفلی و مختصرات مادی؛ و کامل عالمی باشد که غرض او از تحصیل علم تکمیل قوت انسانی و تتمیم فضایل نفسانی باشد، نه تحصیل عرضی از اعراض جسمانی، و وصول به لذتی از لذات حسی، و نه نفعی از منافع بدنی، و تفوق و تفاخر بر اکفاء وابناء نوع.

و این چنین کس را گرچه اهل ظاهر که نظر ایشان از غوامض قاصر است معتبر

این است تقریر کلام و تحریر مرام بروجه مناسب مذاق علمای عظام و حکمای کرام که خلاصهآ انام و نقاوهآ ایام اند. و در این مقام نکتهای دیگر است که عاقلان را تفطن به آن مناسب است.

(9) تنقیح ms43 وتوضیح

فیهما تقریب مرام وتحصیل علام لإقادة فوائد علم الأخلاق

ظلمات تعلقات به دنیات بدنی [37 ر] دیدهآ دل را از مشاهدهآ بدایع اسرار عقلی و معاینهآ حقایق و دقایق علمی و عملی که بجهت و سعادت سرمدی به آن منوط است محجوب ساخته و مشغول مشاغل و شواغل تفرقهآ کونی گردانیده، و لامحاله اشتغال به این آشغال و اعمال قوی در این اعمال موجب انصراف از عالم علوی به عالم سفلی میگردد، و انکباب بر لذات حیوانی و حیات جسمانی مورث ملکهآ انجذاب به جانب بدن میشود.

و هر چند عشق و شوق به چیزی بیشتر تألم و تحسر در قطع تعلق و مفارقت از آن بیشتر؛ چه هرکس آنچه مطمح نظر سازد هر آینه ادراک او به احسن صورتی روی نماید و به اجمل کسوتی چهره گشاید، اگرچه نزد دیگران به قباحت و خساست منسوب و موسوم گردد. و آنچه بر خلاف مطلوب خویش یابد اگرچه انوار حسن و بها از ناصیهآ آن تابد به چشم آرزوی او خوش نیاید (37 پ) و به دیدهآ پندارش قبیح نماید؛ بیت:

بس دلکش است قامت سرو سهی ولی جز میل روی گل نبود عندلیب را من چون کنم که روی دگر خوش نمیکند این چشم روسیه که بروی تو خو گرفت

پس بنابر اعتبار این دو مقدمه، انبیا و حکمای کبار ذویالآیدی و الآبصار از سر استبصار و اعتبار اخلاق را تمییز نمودهاند، و هر خلق که موجب انجذاب نفس به جانب بدن میشود یا عدم انتظام معاشرت آن را مذموم داشتند، و آنچه بر خلاف آن بود محمود خواندند.

و مخفی نیست که از اشعهآ انوار لطایف و اسرار که از دراری حروف و کلمات بینات این کریمهآ بیان درخشان است، پس از حقایق بلند و ms44 معارف ارجمند که در طی تکالیف شرعیه مخفی است بر دیدهآ بصیرت هوشمندان صاحب بصارت.

[و از کلام معجز نظام بدیع انتظام الهی، اصول تمام علم اخلاق به اتم واحسن وجوه استفاده میتوان نمود، حیث قال: «ان الله یأمر بالعدل والإحسان وإیتاء ذیالقربی و ینهی عن الفحشاء والمنکر والبغی یعظکم لعلکم تذکرون». (نحل، 95)، به وجهی که فقیر تفسیر نموده، نه چنان که مشهور است نزد جمهون]1

(2) تنبیه

مخفی نماند که بعضی از فضلا در این مرام متصدی نقل اقوال حکماء شده، و ایرادات بارده و اعتراضات غیر وارده ایراد [38 ر] نموده، بعد از نقل کلامش اشارت به ازالهآ شبهات و ازاحهآ ظلمات که تصویر و تخییل نموده واقع خواهد شد.

اول شبههای که متصدی تقریر و تحریر آن شده آن است که: «منفعت این صناعت وقتی متحقق شود که اخلاق قابل تغییر و تبدیل باشد، واین مقدمه ظاهر نیست، بلکه خلاف آن به وهم تبادر و تسابق مینماید، و از فحوای نص حقایق مؤدای: «و ما ینطق عن الهوی» حیث قال صلی الله علیه و سلم: «إذا سمعتم بجبل زال عن

و اگر کسی منع امتناع تبدل مزاج کند بنابر اختلاف مزاج شخصی واحد در هر سن بلکه در هر حال. گوییم: هر شخصی را عرض المزاجی است متوسط میان حد معین از افراط و تفریط [38 پ] در هر کیفیت از کیفیات اربعه، و تواند بود که خلق در همهآ مراتب عرض المزاج لازم باشد، و زوال آن مستلزم زوال مزاج شخصی آن شخص باشد، که بقاء او بدون او محال است، و حینئذ سعی در ازالهآ آن خلق عبث باشد. مصراع، که زنگی ms45 به شستن نگردد سفید. و لهذا در حدیث نبوی علی قائله أفضل الصلوات و التسلیمات وارد است: «الناش معادن کمعادن الذهب والفضة، خیارهم فی الجاهلیة خیارهم فی الإسلام إذا فقهوا و از اینجا معلوم یم شود که اصل در فضیلت طهارت طینت و صفای جوهر فطرت است، و با کثافت ذاتی و خساست اصلی سعی در تکمیل آن از آن قبیل باشد که کسی خواهد که به تجلیه زجاجه را به درجهآ لعل و یاقوت رساند، یا به تصقیل آهن را به مرتبهآ ذهب و فضه آورد، و این خیال محال است؛ بیت:

جوهر جام جم از طینت کان دگرست تو توقع زگل کوزهگران میداری

این است تقریر شبهه [39 ر] بر وجهی از تفصیل، و از برای رفع آن تقدیم مقدمهای لایق مینماید. و آن این است که خلق ملکهای است نفس را که مقتضی سهولت صدور فعلی باشد از او بی احتیاج به فکر و رویت، و ملکه کیفیتی است راسخ در نفس، و در حکمت نظری معلوم شده که کیفیت نفسانی اگر سریع الزوال است آن را حال گویند و اگر بطیء الزوال ملکه.

یکی طبیعت، چنانچه مزاج شخصی در اصل فطرت بر آن وجه باشد که استعداد کیفیتی خاص در او بیشتر باشد تا به ادنی سببی به آن متکیف شود، چنانچه مزاج حار یابس غضب را، و حار رطب شهوت را، و بارد رطب نسیان را، و بارد یابس بلادت را. چنانچه به تفصیل در کتب حکمت و طب مبین شده.

و دیگر عادت، و آن چنان باشد که در ابتدا، به اختیار، مزاولت امری نماید و به تکرار و ممارست در آن کار متمرن شود، چنانچه، به سهولت، بیرویت آن فعل از او صادر تواند شد، و حینئذ خلق باشد.

و بعضی بر آنند که تمامت اخلاق طبیعیاند، و قابل زوال نیستند چنانچه ms46 در تقریر [39 پ] اشکال مسطور شد.

[و جمعی برآنند که بعضی اخلاق مقتضای طبیعت است و قابل زول نیست، و بعضی عادی و قابل زوال.] و جمعی بر آنند که هیچ خلقی نه طبیعی است و نه مخالف طبیعت، بلکه نفس در فطرت خود قابل محض است طرفی تضاد را، یا به آسانی و آن وقتی باشد که موافق مزاج بود، یا به دشواری، و آن گاهی است که مخالف مزاج باشد.

و جمعی دیگر برآنند که مردم در اصل فطرت بر خیر مجبولند و به مزاولت شهوات و ممارست خسایس و اهمال طبیعت ملکات ردیه کسب میکنند و شریر میشوند. و جمعی از قدمای حکما برعکس این رفتهاند و گفتهاند: انسان در اصل فطرت از وسخ طبیعت مخلوق است و نفس در جوهر خود نوری است ممتزج به ظلمت، پس در اصل طینت او شر مرکوز است، و قبول خیر به توسط تعلیم و تأدیب میکند اگر شر در او به غایت نباشد و جوهر ظلمانی بر جوهر نورانی غالب نه. و جالینوس بر آن است که: «بعضی به طبع اهل خیرند، و بعضی به طبع اهل شر، و بعضی قابل هر دو طرف. و در اثبات مذهب خود چنین گفته که اگر همه افراد

و برفطن لبیب وهن آن پوشیده نیست، چه به حسب اصول فلسفی افراد انسانی را بدایتی زمانی نیست، و بر آن تقدیر تواند بود که عروض شرارت هر فردی را از غیر باشد، و هلم جرا، و اصلا منتهی نشود به فردی که شریر بالذات بود، چه تسلسل در مثل این امور از قبیل تسلسل در معدات است، و نزد ایشان باطل نیست بلکه واقع است، و همچنین در شق دوم تواند بود که عروض خیر از غیر باشد بر همان منوال.

لیکن شیخ ابوعلی درشفا میآورد که: «اشبه آن است که به سبب طوفانات که در قرانات عظمی واقع میشود، یا به سبب انطباق منطقتین، یا قرب به انطباق اگرواقع باشد، یا انتقال اوج و حضیض و غیرها مواضعی از ارض که صلاحیت عمارت دارد

و بر این تقدیر حیوانات و نباتات فاسد گردند و بعد از آن به تولد حادث شوند نه به توالد. و هیچ برهانی بر امتناع حدوث آن انواع بی تولد نیست، چه در بسیاری از آن انواع مشاهده میرود که هم به تولد هم به توالد حادث میشوند؛ مثل حیات که از موی ms48 آدمی پیدا میشود، و عقارب که از انجیر و بادروج، و موش از مدر، و ضفدع از مطر.

و لازم نیست که حدوث بعضی انواع به تولد چون در مدتهای مدید نبوده باشد بکلی نباشد، زیرا که شاید موقوف بر وضعی معین باشد که در سنین متطاوله متکرر شود.

و اشبه آن است که در عالم از این نوع حوادث کلیه در سنین مدیده متکرر شده باشد، و آن قیامت عظمی باشد؛ بلکه چون تناسب و توالد منوط به حرکات ارادیه است، مثل جماع، و ارادیات ضروری نیستند، پس لامحاله به انسان تولدی قائل باید شد تا انقطاع نوع لازم نیاید، چه ضروری نیست که از هر شخص نتیجهای بماند و نه از شخص ما».

بعد از آن میگوید: [41 پ] «که اگر کسی تأمل در اصول حرف و صنایع [نماید بداند] که همه حادثاند و از رویت شخصی [معین] حاصل شدهاند، و دلیل بر حدوث آنها آنکه یوما فیوما متزاید میشوند، و حدوث آنها دلالت میکند بر آنکه انسان را بعد از انقراض در سلسلهآ توالد مبدئی هست، زیرا که بسی از آن صنایع از آن قبیل است که انسان که مختص به خاصیتی سماوی یا الهامی ربانی که از طور متعارف خارج باشد نباشد بدون آن نمیتواند بود. پس هر آینه شخصی که اختراع آن کرده باشد مستغنی باشد از آن در قوام خود و از برای دیگر بنی نوع انشاء و

و سخن جالینوس را بنابراین وجهی وجیه است. لیکن در این سخن نیز آثار اقناعیت ظاهر است، و مناقشه را مجال بسیار. و حکمای متأخر اختیار آن نمودهاند که هیچ خلق طبیعی نیست و خلاف طبیعت هم نه.

(1) اما اول، بنابر آنکه هر خلقی قابل تغییر است و هیچ قابل تغییر طبیعی نیست، نتیجه آن که هیچ خلقی طبیعی نیست. بیان صغری آنکه به مشاهده ms49 و عیان میبینیم که [مردم] به مجالست و مصاحبت با اشرار و اخیار کسب رذایل و فضایل [42 ر] میکنند، چنانچه از ممارست احوال کودکان، خصوصا آنان که به بردگی ایشان را از جایی به جایی میبرند، ظاهر میشود که تأدیب را در ایشان اثری عظیم است و به حسب قابلیت به آسانی یا دشواری کسب اخلاق میکنند. و اگر اخلاق قابل زوال نبودی قوت تمیز و رویت بیفایده بودی و تأدیب و سیاست عبث، و بطلان شرایع و دیانات لازم آمدی. و حکیم ارسطاطالیس گفته که «اشرار به تعلیم و تأدیب اخیار شوند».

(2) و اما آنکه هیچ قابل زوال طبیعی نیست بین است، چه بضرورت معلوم است که طبع آب را تغییر نمیتوان کرد بر وجهی که بعد از ارتفاع موانع میل به سفل نکند، و طبع آتش را عکس نمیتوان ساخت. و این مقدمه چون بدیهی است، امثله از برای انبیه ایراد میرود. این دلیل بر این وجه در اخلاق ناصری آورده.2

و ممارس صناعت نظر داند که این نیز اقناعی است، چه قائلی را مجال است که گوید همچنانکه به مشاهده تبدل بعضی اخلاق معلوم شده معلوم است که بعضی اخلاق در بعضی [42 پ] اشخاص اصلا متبدل نشود، و خصوصا کمالات قوت

و بالجمله استقرای تام ممنوع است، و استقرای ناقص مفید یقین نیست، و دعوی بداهت تحکم، و آنکه ذکر این امثله برای تنبیه است در محل منع. و تعطل قوت تمیز و رفض تأدیب و سیاسات و بطلان شرایع وقتی لازم آید که هیچ خلق قابل زوال ms50 نباشد.

و نظیر این آن است که گویند: اگر هر مرضی قابل علاج نبودی علم طب باطل بودی، و در بطلان این سخن شکی نیست.

و حاصل آنکه اشرار فی الجمله به تأدیب و سیاست اخیار شوند، چنانکه ارسطاطالیس گفته، و هر چند این حکم علی الاطلاق نیست، اما به تکرار تأدیب و سیاست در ایشان اثری بیدا شود، و اگر انتفای شر بکلی [43 را در ایشان نشود انتقاص آن خود حاصل شود.

و از اینجا معلوم شد که در بیان منفعت این علم احتیاج به این دعوی نیست که تمام اخلاق قابل زوال است، بلکه قبول اخلاق در اشخاص فی الجمله کافی است. همچنانکه در علم طب با آن که عدم قبول اگر باشد در نادر اخلاق و نادر اشخاص تواند بود، و در ایشان نیز منفعت این علم از جهت تنقیص شر ظاهر شود. پس به هیچ وجه بطلان سیاسات و تکالیف شرعیه لازم نیاید، چه اگر در مرضی یا در شخصی علاج نافع نیاید سبب قدح در علم طب نشود. و اگر گویند که براین تقدیر تکلیف هر شخصی به تبدیل هر خلق مذموم منتظم نشود، چه شاید که خلقی در حق شخصی قابل زوال نباشد.

جواب گوییم که چون عدم قبول زوال متیقن نیست. پس به حکم عقل و شرع

و ازین مباحث معلوم شود [43 پ] که سخن ایشان در این فن مبتنی بر مسامحت است، چنانچه بعد از این به وجهی مفصلتر از این، با تمهید معذرت در ارتکاب امثال این مسامحات، مرقوم رقم بیان خواهد شد»(2) انتهی کلام الفاضل.

(15) ازالهآ شبهات و ازاحهآ ظلمات

منشأ شبههای که اولا ایراد نموده عدم تمییز است میان ms51 مقتضی و لازم ممتنع الانفکاک و عدم شعور به کیفیت انیت روح و اتفاق افرادش در ماهیت و خلو او در مبدأ فطرت از جمیع ملکات و حالات کامله و ناقصه، و عدم عثور بر آنکه توابع مزاج از مقتضیات است، نه از لوازم ممتنعة الانفکاک. و جمیع این مقدمات در اصول حکمیه مقرر شده، و همانا مقرر شبهه را عثور و اطلاع بر آنها اتفاق نیفتاده، چه بعد از ملاحظهآ این مقدمات امثال این شبهات واهیات را مجال ورود نیست.

و توضیح کلام در این مرام آنکه نفوس انسانیه متفقاند در ماهیت و مبدأ فطرت که رتبت عقل هیولانی است، همه از همهآ ملکات و صفات خالیاند، و هیچ یک به هیچ یک متصف نیست، چنانچه [44 ر] در اصول حکمیه مقرر شده و برهان بر آن قائم گشته، اگر ملکه یا حالتی به سبب بدن یا مزاج حادث شود از مقتضیات استعدادات امزجه و ابدان است، نه از لوازم ممتنعة الانفکاک از آن، و مثل اقتضای طبیعت آب است برودت را که اگر مانعی نباشد حاصل شود والا مرتفع گردد، نه چون زوجیت اربعه را که هیچ حال زوال آن [ممکن] نباشد. و مورد شبهه چون از این دقیقه غافل شده در تقریر و ترویج شبهه مبالغه نموده.

و مخفی نیست که بعد از امعان نظر و ملاحظهآ رد شبهه و دفع منع و ابطان سند

و باز اشتباهی که این قائل فاضل را در کلام جالینوس شده شبههآ واهی و در کلام جالینوس دراین مرام وهنی و هیچ وهن نیست الا در وهم و فهم مورد اگر باشد، چه وجه استحالهآ تسلسل تصور ننموده، و معنی تسلسل در معدات نیکو ایقان نکرده.

و جمیع قدما و متأخرین از حکما و متکلمین به استحالهآ مثل این تسلسل تصریح نمودهاند، و خلافی که از اقوال قلیلی که از متفلسفه مترائی میشود خلاف واقع است. و لهذا سید حکما(1) در رسالهآ اثبات واجب فرموده که «نقل تجویز امثال این تسلسل از حکما افتراء است، و ایشان اصلا تجویز ننمودهاند، و کسی که نسبت این تجویز به ایشان کرده سخن ایشان را ندانسته».

باز ایرادات که این قائل فاضل بر آن است که بر کلام رئیس حکما در شفا وارد است همه غیر وارد است. و به مذهب حکما که قائلند به قدم، و متکلمان و عامهآ ارباب ادیان که قائلند به حدوث عالم هر سلسله را از افراد انسان مبدئی است زمانی. باز ایراداتی که بر سخن متأخران نموده همه [45 ر] بارد و غیر وارد است، و از آنچه تقریر و تمهید یافته دفع و رفع همه باهر و ظاهر است. با آنکه ایراد اول مبنی است بر عدم فرق و تمییز، چه دعوی در صغری آن است که جمیع اخلاق قابل تغییر است، نه آنکه جمیع اشخاص را تغییر اخلاق در جمیع اشخاص، و بر تقدیر

(1) تبصره وتذکره

در اصول حکمت [45 پ] مقرر و مبین شده که قوای نفسانی انسانی منحصر است در نطقی و غضبی و شهوانی، و کمال در همه حال توسط و اعتدال این قوی است. کمال قوت نطقی حکمت باشد، و توسط شهوی عفت، و اعتدال غضبی شجاعت، و حالت جامعه عدالت. و هریک از این اجناس اربعه متضمن و مستلزم و مستتبع اصول و شعب متنوعه باشد. و به ازاء هر یک از فضائل سه جنس از اجناس رذایل متحقق شود: افراط و تفریط و ردات. و خلاصهآ تهذیب اخلاق حفظ فضایل و ازالهآ رذایل است.

و مخفی نیست که حالت مذکوره به مزاولهآ اعمال و مقتضیات هر خلقی، آن خلق ثابت و راسخ شود و ضدش زایل و متزلزل شود، و در همه ملاحظ منافع و مضار اعمال و افعال، در تحصیل و ازاله، امداد و اعانت نماید.

(2) تنبیه و تبصره

قاصر جاهل را رذایل به فضل مشتبه شود، مثلا سفسطه را حکمت پندارد، و تهور را شجاعت، و خمود را عفت. [46 ر] منشأ اشتباه و التباس آنکه ارباب رذایل در بعضی از خصایل با اصحاب فضایل شریک باشند، چه ارباب سفسطه و قرمطه

حرف درویشان بدزدد مرد دون تا بخواند بر سلیمی از فسون

باکثرت دعوی کمال و عظمت و جلال و غلو در تصلف و رغم غلو در تصرف و تصوف، دعابهآ شیطان خیال را نهایت کمال و غایت تحقیق مقال دانند، و زهر اشواک شکوک را شهد نحل تحقیق نامند. منشأ این حالت آنکه از جهت اشتغال غیر مستحق [46 پ] از ادانی غیرقابل از قواصر و دوانی به تحصیل علوم مشوش و مدخول و مزخرف شده.

(3) تذکره

بعضی از افاضل زمان خلاصهآ آنچه در اخلاق ناصری مسطور شده تسطیر نموده و گفته: «در فضیلت جمعی باشند که مسایل علوم را حفظ نمایند، و نکات و دلایل که به تلقف یاد گرفته باشند تقریر کنند، به نوعی که جمعی که ایشان را از صدق کیاست و نور فراست نصیبی نباشد از غایت استحسان تعجب نمایند و بر وفور دانش ایشان گواهی دهند، و حال آنکه ایشان را یقین و اطمینان به هیچ مسأله نباشد، و در تشبه به علما و اذکیا چون حال بعض حیوانات در محاکات اقوال و افعال انسان باشد، چون قرده و طوطی با کودکان در تشبه به بالغان.

و بعضی از ایشان باشند که در هیچ مطلب اذعان حق صریح ننمایند، و در هر مبحث اگرچه ظاهر باشد خواهند که اظهار تصرف و عظمتی کنند که ندارند، و به اغالیط مموه مبتدیان را درگمان اندازند، با آنکه در مسایل [47 راا یقینیه که وهم را

و بر افاضل مخفی نماند که این حالات که ذکر کرده در این زمان اگر در کسی متحقق شود از افاضل و اعاظم ونوادر دوران شود، و به جلالت شأن و علو کعب از اکابر زمان ممتاز شود، و جمعی که خود را به علم نسبت میکنند بسیاری از اینها کمترند، و قابلیت آنکه مسائل را حفظ کنند و دلایل به تلقف یاد گیرند ندارند، بلکه از ایشان غیر مجرد محاکات الفاظ بی محصل حاصل و ظاهر نمیشود، این حالت در بعض اجلهآ افاضل منحصر است. مصراع: کافر همه کس به کیش خود پندارد.

این افاضل را در افادهآ این فواید و مطاعن معایب است، امید که از قبیل قصهآ ماهان نباشد، و از دانش او [47 پ] عجب نیست، عجب آن است که آنچه در اینجا عیب دانسته و نفی کرده در دیباچهآ شرح هیاکل و سایر رسایل مقزر داشته، و با عدم دخل در علوم متسعه به وجهی که گفته اظهار دعوی عجیبه در علوم عالیه نموده. اما عذرش واضح است، چه به لسان حال به این مقال مترنم است:

در پس آینه طوطی صفتم داشتهاند آنچه استاد ازل گفت بگو میگویم

در این مقام آنچه گفته محاکات اقوام حکما است که در اخلاق ناصری و غیر آن تقریر و تحریر یافته.

(4) تنبیه

چنانچه در کمالات نظری سفسطه به فلسفه مشتبه میشود، در کمالات عملی و طریق تصفیه، ارباب شید و قرمطه به اصحاب صفا و تصفیه ملتبس گردد، و گاهی

و تعود عالمة بکل حقیقة فی العالمین فخرقها لم یرقع و ذلک بأنها لم تنهض لإصلاح خرقها فسکن فی دار الغرور [48 پ] ورکن إلی عالم الزور، فسد طریق حصولها مطلوبها، شعر:

فهی التی قطع الزمان طریقها حتی إذا غربت بغیر المطلع المطلع: مصدر میمی: یعنی أن الزمان قطع طریق النفس حتی غربت بدون الطلوع مرة أخری، شعر:

فکأنها برق تألق بالحمی ثم انطوی فکانه لم یلمع

أنعم برد جواب ما أنا فاحص عنه فنار العلم ذات تشعشع

الفحص: التفتیش. و قیل: الشیخ فاحص عن حل رمز القصیدة. ولیس بشیء، بل الأظهر أنه فاحص عما هوالظاهر من فحصه وعن سبب مفارقة النفوس الغیر الکاملة، مع أن الغرض من التعلق هو الاستکمال، و إنی حققت جواب ذلک فی بعض الرسائل.

(1) جلوه وجه تعلق نفس به بدن، چنانچه از فواید اکابر علما، سیما قدمای حکما، مثل افلاطون و ارسطو در اوثولوجیا فهم میشود، تحصیل کمالات است. و آن وجهی که به خاطر کسیر این فقیر میرسد آن است که هر نفسی را قابلیت مرتبهای از کمال هست و زیاده بر آن ms57 متصور نیست، و به و اسطهآ تعلق به بدن آنچه در قوت استعداد اوست کسب مینماید، و از اینجا لازم نمیآید که به مرتبهآ کمال که بنی نوع را میتر باشد برسد. پس هر نفسی به واسطهآ آلات غایت کمالات اضافی که او را ممکن است و هست تحصیل مینماید. [49 را و بر ارباب ذکا و اصحاب دها پوشیده نیست که این مرتبه از کمال با شقاوت منافات ندارد. و از این تقریر وجهی دیگر از جواب محض فهم میشود.

(2) جلوه فیها تبصرة وتتمیم

اکثر کفار و جهال اگرچه در ظاهر حال منکر وجود مبداند، باطنا به تحقیق حقیقت و ثبوت وجودش مقر و معترفند، و لهذا اختلاف در وجود مبدأ از هیچ عاقل معتدبه مروی نیست.

و توضیح کلام در مرام آنکه به اتفاق شرع و عقل و تعاضد برهان و نقل، حضرت حق تعالی و تقدس از آن برتر و بزرگوارتر است که به کنه ذات محاط علم غیر گردد. اما به واسطه رابطهآ اضافی که میان مالک و عبید متحقق است وبه جهت علاقهآ

از این جهت، در هنگام صدمت وقوع وقایع و وقت [49 پ] اضطراب، نفس بی سبق رویت روی فراغ و استعانت به نگاه دارندهآ خود میآرد، توجهی طبیعی که تعمل و تکلفی در آن نیست، و از این جهت آن حالت مظهر استجابت دعا می باشد، چنانچه کریمهآ: «أمن یجیب المضطر اذا دعاه» (نمل، 62) به آن ناطق است. و انزعاج حیوانات عجم، درگاه عروض خوف و گریز ایشان در حین استیلای وهم و هراس، بحقیقت از این قبیل است.

و لهذا طوایف مختلفه و امم متخالفه که در هر عهد و اوان و هر ms58 دین از ادیان بودهاند، خلاف در وجود مبدأ از هیچ عاقل مروی نیست، بلکه محل خلاف احوال و اوصاف اوست. و از اینجاست که اول امری که تکلیف تعلق به آن گرفته و معشر بر گزیدهآ انبیا و رسل علیهم السلام فتح باب دعوت امت به آن فرمودهاند وجود مبدأ است.

و از این تقریر، تفسیر: «کنت کنزأ مخفیا فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق لأعرف»(1)، و مزید توضیح جواب سؤال مستفاد میگردد، [ه5 ر] چه مقصود از وجود شعور و شوق به معبود است، و شوق را با شقاوت منافات نیست، رباعی:

ای نالهآ پیر خرقه پوش از غم تو وی نعرهآ رند میفروش از غم تو

افغان فغان دردنوش از غم تو خون دل عاشقان بجوش از غم تو

عشق در کل ساری و حکمش بر همه جاری است، ابتدا از اوست و انتها به اوست، تمام شد مجلهآ أولی، والله أعلم بالصواب و إلیه یرجع المآب.

حاصل کلام اعلام دراین مرام آنکه در حکمت طبیعی مبین شده که نفس ناطقهآ انسانی را دو قوت است. یکی قوت ادراک و دیگر قوت تحریک، و هر یک از این دو قوت را دو شعبه است.

اما قوت ادراک را، یک شعبهآ عقل نظری است، و آن مبدأ تأثیر است از مبادی عالیه به ms59 قبول صور علمی. و دیگر شعبهآ عقل عملی، که مبدأ تحریک بدن است در

و اما قوت تحریک را دو شعبه است: یکی قوت غضبی، و آن مبدأ دفع امر غیرملایم است بر وجه غالب، و دیگر قوت شهوی، و آن مبدأ جلب ملایم است.

و قوت أولی میباید که مسلط باشد بر جمیع قوای بدن، تا اصلا از آن قوی منفعل نشود، بلکه همه در تحت تصرف او مجبور و مقهور باشند، و هریک به کاری که این قوت تعیین نماید اقدام نمایند، و به تسالم ایشان و انقهار در تحت قهرمان این قوت احوال مملکت نشأة انسانی انتظام یابد. و نشاید که هیچکدام از قوای بدنی بدون فرمان این قوت به فعلی قیام نمایند، چه موجب اختلال احوال شود.

و چون هریک از قوی به فعل خاص خود بر وجهی که مقتضای عقل باشد اقدام نمایند، از تهذیب عقل نظری که شعبهآ اول از قوت ادراک است، حکمت حاصل شود، و از تهذیب عقل عملی که شعبهآ ثانیه است از همان قوت عدالت پیدا شود، و از تهذیب قوت غضبی شجاعت، و از تهذیب شهوی عفت، و بر این تقریر که گزارش [51 پ] یافت عدالت کمال قوت عملی باشد.

و بر طریق دیگر گفتهاند که نفس انسانی را سه قوت است متباین که به اعتباز آن قوی آثار مختلفه از او صادر شود بر وفق ارادت. و چون ms60 یکی از آن بر دیگری غالب شود آن دیگر مقهور یا مفقود شود.

یکی قوت ناطقه که آن را نفس ملکی و نفس مطمثآنه گویند، و آن مبدأ فکر و تمییز است و شوق به نظر در حقایق امور.

دوم قوت غضبی که آن را نفس سبعی و نفس لوامه گویند، و آن مبدأ غضبی و دلیری و اقدام بر اموال و شوق تسلط و ترفع جاه.

سوم قوت شهوی که آن را نفس بهیمی اماره خوانند، و آن مبدأ شهوت و طلب

پس عدد فضائل نفس به عدد این قوی باشد. هرگاه نفس ناطقه به اعتدال باشد، و شوق او به اکتساب معارف یقینیه باشد، و منقاد نفس ملکی شده و قناعت کند به آنچه عاقله قسط او شمرد نفس را از آن حرکت فضیلت علم شود و به تبعیت حکمت. و چون حرکت نفس سبعی به اعتدال باشد و منقاد نفس ملکی شده قناعت کند به آنچه عاقله قسط او شمرد، نفس را از آن حرکت فضیلت حلم حاصل شود، و به تبعیت شجاعت و چون حرکت نفس بهیمی به اعتدال باشد، [52 ر] و مطیع عاقله گشته اقتصار کند بر آنچه به حسب حکم عقل نصیب او باشد، از آن حرکت فضیلت عفت حاصل شود، و به تبعیت سخاوت.

و چون این سه جنس فضیلت حاصل شود و با یکدیگر متمازج و متسالم شوند، از ترکیب هر سه حالتی متشابه حادث گردد که کمال و تمامی آن فضایل به آن باشد، و آن را فضیلت عدالت خوانند.

و حاصل ایرادات مورد مشکک و مؤاخذ مستدرک، اگرچه بی حاصل و لاطایل است، آنکه: بر تقریر اول عدالت کمال قوت عملی است، و بر تقریر ثانی اختصاص به او ندارد مگر آنکه گویند استعمال هریک از قوای او اگرچه آن قوت نظری باشد تعلق به قوت عملی ms61 میدارد،

و بر تقریر ثانی، ملکات ثلاثه یا اجزااند عدالت را یا به منزلهآ اجزاء، همچون کیفیات عناصر مزاج را که در آن نیز دو احتمال است، و مختار حکما بساطت آن است.

و بر تقریر اول، ملکات سه گانه موقوف علیه عدالتاند، از این رو که کمال قوت عملی آن است که هر قوتی در تحت [52 پ] امر او باشد تا تصرف هریک بروجه اعتدال بود، و عدالت عبارت از این است و ظاهر است که ملکهآ تصریف مجموع قوی در محال لایقه به آن بر وجه اعتدال به حسب رویت و مصلحت بیملکهآ اعمال هر یک از آن نمیتواند بود.

پس اگر این را قوت عدالت نامند - چنانکه امام حجة الاسلام در احیاء اختیار فرموده و در تعریف آن چنین گفته: «العدل حالة للنقس و قوة بها تسوس الغضب و الشهوة و تحملهما علی مقتضی الحکمة و تضبطهما فی الإستر سال والإنقباض علی حسب مقتضاها»1) - امری بسیط باشد مستلزم ملکات سه گانه و کمال عقل عملی باشد.

و این ملکه از وجهی رئیس مطلق باشد، و دیگر ملکات به منزلهآ خدام، چه استعمال قوی و اگرچه عقل نظری باشد بر وجه اصلح به حسب وقت و کمیت و کیفیت موکول به این قوت است [53 را]، و از وجهی دیگر رثیس مطلق قوت نظری است، و جمیع قوی خادماند او را، چه غایة الغایات کمال آن قوت است محلی به حقایق موجودات که سعادت تصوری است.

و اگر عدالت را بر نفس ملکات ثلاثه اطلاق کنند مرکب باشد، و حینئذ احتیاج به عد او در عداد اقسام فضایل نیست، ms62 چه جمیع اقسام قسیمی دیگر نیست، کما هوالمشهور من اعتبار قیدالوحدة فی المقسم، وتعیین رذایل مخصوصه در مقابل او و انواع معینه در تحت او هم ملایم نه، چه بر این تقدیر انواع او عین مجموع انواع اجزاء باشد، و مقابل او مقابلات ایشان. چه عروض هیأتی موحده که به سبب آن از ملکات ثلاثه نوعی حقیقی مرکب شود ظاهر نیست.

و لهذا شیخ در رسالهآ اخلاق، بعد از آنکه عدالت را راجع به مجموع قوی گرفته تعرض به انواع و مقابلات او نکرده، بلکه اقتصار بر ذکر انواع ملکات ثلاثه و مقابلات ایشان نموده، و آنچه دیگران درانواع عدالت آورده، اکثر در تحت حکمت درج کرده.(2 [52 پ] و از اینجا معلوم شد که آنچه در بعض کتب این فن است، که عدالت نفس

و حینئذ همین لازم آید که علم حکمت خود موضوع مسألهای از مسائل که جزء او است باشد. و در این محذور نیست، بلکه نظیر این در علم اعلی واقع است، چه بحث در او از موجودات است، ms63 و چون نفس [53 پ] علم از موجودات است تواند بود که خود موضوع مسألهای از مسائل خود واقع شود. و اصلا از این لازم نیاید که شیء جزو نفس خود باشد، زیرا که علم عبارت است از تصدیقات یا قضایا که متعلق تصدیق است، از این رو که متعلق آن است؛ و تصدیقات یا نفس مسائل از این رو که متصوراند، نه از آنرو که متعلق تصدیقند موضوع مسأله است.

و گاهی محذور بودی که مسائل علم حکمت یا تصدیقات متعلقه به آن، بعضی مسائل حکمت عملی یا تصدیقات متعلقه به آن بودی و اصلا لازم نیست، این است تحقیق جواب و تنقیح آن به وجهی که در آن مجمجه نماند.

و جوابی دیگر گفتهاند، و آن آنکه مراد از حکمت در این مقام استعمال عقل عملی است چنانچه باید، و آن را نیز حکمت عملی خوانند، و به سبب اختلاف معنی اختلال از تقسیم مندفع است.

و از این جواب لازم آید که عدالت جامع جمیع فضایل نباشد و بر خلاف این

بر ارباب نظر بلکه اصحاب بصر پوشیده نیست که بر هر یک، از تقریر ثانی و اول، بساطت و ترکیب محتمل است. و دلالت عبارت اول و تصریحش بر بساطت ممنوع است، بلکه از عبارت منقوله بر وجهی استفاده میتوان کرد که بر تقریر اول ترکیب محتمل است،

و آنچه اجزاء گفته «که ms64 اگر عدالت بر نفس ملکات ثلاثه اطلاق کنند مرکب باشد، و حینئذ احتیاج به عد او در عداد اقسام فضایل نیست» محل بحث است، چه جمیع الاقسام را جایز است که هیأتی و وحدتی عارض گردد و قسمی دیگر شود، و اعتبار قید وحدت در مقسم منافی عد جمیع الاقسام از اقسام نیست الا گاهی که وحدت معتبر نباشد.

و بالجمله آنچه گفته «که از سخن ایشان دراین موضع بساطت فهم میشود و در دیگر مواضع تصریح ترکیب کردهاند»، هر دو ممنوع است، بلکه غایت آنچه در این موضع فهم میشود وحدت است، و وحدت اعم است از بساطت. و در سایر مواضع گفتهاند که «عدالت متحقق نمیشود الا به عفت و شجاعت و حکمت»، و عدم دلالت این عبارت بر ترکیب ظاهر است.

پس اگر از تصریحی که به آن اشارت نموده مثل این عبارت میخواهد بطلانش بر ارباب عرفان مخفی نیست، و اگر مرادش امری دیگر است فسادش بعد از مراد متبین گردد. والله الهادی الی سبیل الرشاد.

(2) توضیح وتنقیح

اسماء علوم مدونه را اطلاقات متنوعه باشد: اول اصول و حقیقت مسائل که به حقیقت معلوم باشد، دوم علم به آن معلومات، سوم ملکهآ متعلقه به آن علوم و معلومات، و حکمت به هر یک از این معانی منقسم به نظری و ms65 عملی توانند شد. و بر اذکیا مخفی نیست که ذکا را به وجهی اعتبار توان نمود که از شعب و انواع معنی ثالث باشد.

(3) تنبیه و تبصره

حکما و علماء، اولا، متعلمان را علم صادق و اعتباد موافق تعلیم نمایند، واز جهالات و انحرافات مجتنب و محترز باشند، و مسترشدان و متعلمان را اغوا و اضلال ننمایند. و بر اذکیا، بعد از تفطن بمامضی، فساد عذری که ابداء نموده واضح و لایح است.

فضایل اربعه منشعب شوند به شعب کثیره، و بر هر یک از ایشان فروع عدیده متفرع شود، و از آن جمله آنچه مضبوط و نزد جمهور مشهور و در کتب مزبور شده در این جلوه [55 ر] محرر و مسطور میشود.

بدان که شعب حکمت هفت است: دکا، و سرعت فهم، و صفای ذهن، و سهولت تعلم، وحسن تعقل، وتحفظ، وتذکر.

(1) ذکا: جودت و حدت تفطن است به معانی منطویه در علوم و مقدمات ملحوظه.

(6) سکون: عدم طیش است در خصومات وحروب. (7) و شهامت: آن بود که نفس حریص گردد بر اقتنای امور عظام از جهت توقع ذکر جمیل. (8) و تحمل: آن بود که نفس آلات بدنی را فرسوده گرداند در استعمال از جهت اکتساب امور پسندیده. (9) و تواضع: آن است که خود را ترجیح ننماید بر کسانی که در مرتبه از او آنزل باشند.

(15) و حمیت: آن بود که در محافظت آنچه امتناع از آن واجب بود تهاون ننماید. (11) و رقت: آن است که نفس از مشاهدهآ تألم ابناء جنس متأثر شود، بی اضطرابی که در افعال او حادث گردد. و اما انواعی که در تحت جنس عفت است دوازده است: اول حیا، دوم رفق، سوم حسن هدی، چهارم مسالمت، پنجم دعت، ششم صبر، هفتم قناعت، هشتم وقار، نهم ورع، دهم انتظام، یازدهم حریت، ms67 دوازدهم سخا، [56 پ].

(1) اما حیا: انحصار نفس باشد در وقت استشعار ارتکاب قبیح، به جهت احتراز از استحقاق مذمت.

(2) و رفق: انقیاد نفس بود بر امور که حادث شود از طریق تبرع، و آن را دماثت نیز خوانند.

(3) و حسن هدی آن بود که نفس را در تکمیل خویش به حلیتهای ستوده رغبتی صادق حادث شود.

(4) و اما مسالمت آن بود که نفس مجاملت نماید در وقت تنازع آراء مختلفه و احوال متباینه از سر قدرت و ملکهای که اضطراب بدان طریق نبود.

(5) و دعت آن بود که نفس ساکن باشد در وقت حرکت شهوت و مالک زمام خویش بود.

(8) و اما وقار آن بود که نفس در وقتی که منبعث باشد به سوی مطالب آرام نماید تا از شتاب [زدگی مجاوزت حد از او صادر نشود] به شرط آنکه مطلوب فوت نکند. (9) و اما ورع آن بود که نفس ملازمت بر اعمال نیکو و افعال پسندیده نماید، و قصور و فتور را [56 پ] بدان راه ندهد. (15) و اما انتظام آن بود که نفس را تقدیر و ترتیب امور بر وجه و جوب و به حسب مصالح نگاه داشتن ملکه شود.

(11) و اما حریت آن بود که نفس متمکن شود از اکتساب مال از وجوه مکاسب جمیله، و صرف آن در وجوه مصارف حمیده، و امتناع نماید از اکتساب از وجوه مکاسب ذمیمه. (12) و اما سخاوت آن بود که انفاق اموال و دیگر مقتنیات بر او سهل و آسان باشد، تا چنانچه باید و چندانکه شاید به مصرف استحقاق میرساند. و سخا نوعی است که در تحت او انواع بسیار است و تفصیل بعضی از آن این است: بدان که انواع فضایل که در تحت جنس سخا است هشت بود؛ ms68 اول کرم، دوم ایثار، سوم عفو، چهارم مروت، پنجم نبل، ششم مواسات، هفتم سباحت، هشتم مسامحت.

(1) اماکرم آن بود که بر نفس آسان بود انفاق مال بسیار در اموری که نفع آن عام بود و قدرش (114) بزرگ باشد، بر وجهی که مصلحت اقتضا کند. (2) و اما ایثار آن بود که بر نفس آسان باشد [57 ر] از هر مایحتاجی که به خاصهآ او تعلق داشته باشد برخاستن و بذل کردن، در وجه کسی که استحقاق آن او را ثابت بود. (3) و اما عفو آن است که برنفس آسان باشد ترک بدی، یا طلب مکافات نیکی با حصول تمکن از آن قدرت.

(15) و اما تسلیم: آن بود که به فعلی که تعلق به باری سبحانه [58 ر] و تعالی دارد یا کسانی که بر ایشان اعتراض جایز نباشد رضا دهد و به خوش منشی و تازهرویی آن را تلقی نماید و اگر چه موافق طبع او نباشد.

(11) و اما توکل: آن است که در کارهایی که حوالهآ آن به قدرت و کفایت بشری نبود، و رأی و رویت خلق در آن مجال تصرفی صورت نبندد، زیادت و نقصان و تعجیل وتأخیر نطلبد و به خلاف آنچه باشد میل نکند.

(12) و اما عبادت: آن بود که تعظیم و تبجیل خالق خویش جل و علا و مقربان حضرت او، چون ملائکه و انبیا وائمه و اولیا، علیهم السلام، و طاعت و متابعت ایشان و انقیاد اوامر و نواهی صاحب شریعت ملکه کند و عبادت را که مکمل و متمم این معنی بود شعار خود سازد.

این است حصر انواع فضایل، و از ترکیب بعض با بعض فضیلتهای بیاندازه تصور توان کرد که بعضی را نام خاص بود و بعضی را نبود، والله ولی التوفیق.

چون فضایل در چهار جنس محصور است، اضداد آن که اجناس رذایل بود در بادی النظر هم چهار باشد، و ms70 آن [58ر] جهل باشد که ضد حکمت است، و جبن که ضد شجاعت است، و شره که ضد عفت است، و جورکه ضد عدالت است.

و اما به حسب نظر مستقصی و بحث مستوفی هر فضیلتی را حدی است که چون از آن تجاوز نماید، چه در طرف علو و چه در طرف تقصیر به رذیلتی ادا کند، بل هر قید که در تحدید فضیلتی معتبر بود چون اهمال کنند، با هر قید که نامعتبر بود چون رعایت کنند آن فضیلت رذیلت گردد.

پس هر فضیلت به مثابهآ وسطی است و رذایل که به ازای او باشند، به منزلهآ اطراف باشند، مانند مرکز دایره، و گاهی فضیلت را به استقامت تشبیه نمایند و رذیلت را به انحراف.

(6) جلوه

رذایل که به ازاء هر یک از فضایل متصور شود با آنکه در عددی محصور نیست بر سه جنس مقصور است: افراط و تفریط و ردات، و از آن جمله آنچه در این ازمنه عموم و شیوع یافته جربزه و بلادت است به ازاء حکمت، و خمود و فجور به ازاء عفت، و جنب وتهور به ازاء شجاعت، و ظلم وانظلام به ازاء عدالت.

بعضی از معاصران به ازاء هر فضیلت دو رذیلت مقرر دارند، [58 پ] و فضیلت را صراط مستقیم پندارند و گویند که هر وعد و وعید که در شرع وارد شده مطیع و عاصی در دنیا به آن میرسد بلکه همیشه به آن رسیده.

هر که موارد شریعت و مقاصد حکمت را داند، داند که این قاصر معاصر از صراط مستقیم منحرف شده، و از صوب صواب منصرف گشته، و شریعت قویمه و طریقت مستقیمه را مسلوک نداشته، و مع ذلک اتمام در تأویلاتی که انتحال نموده ننموده، و تحقیق کلام و مزید تقریر و مرام در ردزوراء وضوح و جلا یافته.

(1) جلوه

ارادهآ سبحانی و عنایت یزدانی نفس انسانی را به بدن جسمانی مربوط و متعلق ساخته، به وجهی که گاهی به وجهی هر یک از تأثر و تغیر دیگری متغیر و متأثر شوند، نه به وجهی که هر کیفیتی که در یکی پیدا شود در دیگری سرایت کند.

و مخفی نیست که اگر علت جسمانی علت حدوث حادثی نفسانی شود ازالهآ آن علت را در ازالهآ آن حادث اعانت خواهد بود. پس اگر خلقی از اخلاق ذمیمهآ ردیه به علت [59 پ] حالتی از حالات دنیهآ بدنیه حادث شود اصلاح و تصحیح بدن در ازالهآ آن حالت اعانت نماید.(1،

(2) جلوه در ازالهآ رذایل، اولا، ارتکاب [اعمال و افعال فضائل باید نمود، و ثانیا توبیخ و ملامت، و ثالثا ارتکاب فضیلتی(2] که ضد آن رذیلت باشد، و رابعا، تعذیب و عقوبت و تکالیف شاقه و التزام ریاضات متعبه مضعفه ms72 و در همه حال منافع و مضار اعمال و افعال ملاحظه باید نمود، و در هیچ حال به مجرد دواعی شیم و اخلاق بی سبق رویت به هیچ امر اقدام نباید نمود.

(3) جلوه

امراض قوت عقلی بسیار و بیشمار است، سیما در این ازمنه. و از آن جمله آنچه عادت ارباب صناعت به معالجهآ آن جریان یافته سه نوع است:

اول حیرت. که قوم را در آن حیرت است، جمعی آن را از جنس ردات دانند، و قومی از جنس افراط پندارند. علاجش - بعد از ایقان به آنکه نقیضان ممتنع الاجتماع و الاتفاع اند، و جمع و رفع نفی و اثبات در یک حال محال است، و از دو طرف متناقض البته یکی صادق است و دیگری کاذب [60ر]- آن است که کل واحد از ادله متعارضه را بر قوانین منطقیه عرض نمایند، تا بر موضع خطا و منشأ غلط

دوم جهل بسیط، و آن عدم علم است یا عدم اعتقاد علم. و طالب کمال را در مبدأ حال این حال مذموم نباشد، و در مآل به بقا و عدم زوال ملوم شود، و علاجش تفکر و تدبر و قیاس ناس به حیوانات و اطلاع بر آنکه خاصهآ انسان و جهت رجحان او بر دیگر افراد حیوان نطق است، و بی علم متمشی نمیشود، و جاهلی که از این فضیلت خالی است از خاصیت نوع عاری است، و نطق او چون اصوات حیوانات که مشعر است به حالات ایشان از کمالات ایشان معدود نیست، بلکه عاقل فاضل، جاهل را به حقیقت انسان نداند و او را به مجاز آدمی خواند، چون غوره را انگور و هندو را کافور؛ بیت:

مرد بی علم اگرچه انسان است نام آباد و شهر ویران است

جاهل از حیوانات بلکه از جمادات و نباتات انزل و ارذل است، هر موجودی از موجودات مظهر کمالی از کمالات شده، و جاهل [60 پ] از ms73 کمال خود عاطل مانده و باطل شده.

سوم جهل مرکب. و آن حالتی است مرکب از عدم علم مطابق و علم غیرمطابق و اعتقاد مطابقت. و آن کس که پنداشته - که جهل مرکب اعتقاد غیرمطابق است و هر آینه مستلزم اعتقاد است به آنکه او عالم است - جهل مرکب داشته، و چنانکه گفته ندانسته و ندانسته که ندانسته. و حکما آن را داء عضال خوانند، و معالجهآ آن را اصعب دانند، و گویند که اگر این مرض را علاجی باشد شاید که به مزاولهآ ریاضیات، مثل هندسیات و حسابیات، ظاهر شود. و از عجایب و نوادر که در اهل این زمان ظاهر و باهر است آن که ریاضاتشان منشأ جهالات و مظهر محالات و مظهر حماقات گشته.

(4) جلوه

علاج غضب: رفع اسباب باشد، و اسباب غضب: عجب، وافتخار، و مراء، و لجاج، ومزاح، وتکبر، واستهزاء، و غدر، و ضیم، و منافسه. ولواحق غضب، که

(5) جلوه

عاقل عارف که به عجز و قصور متنبه شود، و اول و آخر خود را داند، داند که عجب و تکبر قبیح باشد، و از آن به قدر امکان احتراز و اجتناب نماید، و با قلت قدرت و قوت ضعف وکثرت عجز و انکسار، مباهات و افتخار از باب اعتبار غریب است، و مراء ولجاج سالب انتظام و قاطع نظام و علت غلبهآ خصام وخفت در نظر جمهور انام است، و مزاح و استهزا با قلت فایده مسلب و مجلب اعداء و مقطع إخاء است. و هر خبیر مستخبر و بصیر مستبصر که غدر و ضیم را از دیگری مشاهده نماید بر قبح آن متفطن شود و مرتکب آن نشود، ms74 و تنافس با حقارت مطلب در نظر عقلا و کثر اعداء است.

(6) جلوه

جبن را اختلال و مذلت و انتهاک حرمت لازم است، و به خوض در مخاوف و اقدام بر معاطب و ملاحظهآ فساد لوازم مرتفع شود.

(7) جلوه

حرص به تفکر در مساوی و تنزه از مشارکت حیوانات، و خست [61 پ] مطلب، و قلت لذت، و حصر مدت مرتفع شود.

منشأ حزن و حسد حرص وتوقع حصول جمیع مقاصد است، و به ازالهآ منشأ و رفع توهمات فاسده مرتفع گردد.

دهم آنکه به مجرد عدالت قناعت ننماید، بلکه به وجهی سلوک کند که از امرا و سایر خدم و رعایا بر دیگران ظلم و عدوان واقع نشود، و باید که در همه حال شریعت را قدوه داند. بروزراء، رعایت این فضایل و خصایل لازم است: محافظت برامانت، و دیانت، و معرفت حساب، وکفایت، و صدق، وتحریص و ترغیب به عمارت ms75 و زراعت و معامله و تجارت، و رعایت ارباب صناعت، و خدمت علما، و تربیت فضلا و ادبا.

با احبا مجامله و مساهله و مدارا باید نمود، و اگر محب حقیقی نباشد مقادیر اموال و اسرار از ایشان پوشیده وپنهان باید داشت، و ترک مؤاخذه به تقصیر انسب، و اجتناب از اهل حقد و حسد بهتر، و ازالهآ بغضاء از قلوب اعداء به لطف و مواسا اولی، و [62 پ] اطلاع بر معایب دشمنان و مطاعن ایشان در رعایت حزم ضروری است، و از معارضه و مخاصمه حسبالمقدور احتراز لازم، و معاشرت با معارف به حسب مراتب ایشان مختلف باشد.

در تعظیم و احترام و تبجیل و اکرام فضلا و صلحا دقایق احتیاط مرعی باید داشت، و به استماع اقوال نصحا مسرت و ابتهاج باید نمود و در قبول مسارعت ننماید و به ظواهر اقوال مغرور نشود، و با اهل تکبر تواضع جایز نباشد، و با سفها حلم مناسب باشد، و سفاهت و تعرض ننماید، و به قدر امکان از آن اعراض نماید، و اگر ضرورتی سانح شود متعرض زیاده از ضرورت نشود. و بر عقلا مخفی نیست که اعانت فقرا و امداد ضعفا و دفع ظلم از مظلومان و تقویت ایشان عقلا و شرعا مستحسن است.

(1) جلوه

بعضی از افاضل زمان به بعضی از سخنان فضلا اشارهای چند نموده، و عشق را تبیین و تقسیم فرموده؛ و همانا اهل نظر را بر آن مؤاخذات، و اهل بصر و بصیرت را در آن مناقشات باشد. و چون آنچه افاده نموده از فواید خالی نیست، اولا، به همان عبارت منقول میگردد، و بعد از آن بر موارد ایراد و مواضع انحراف و انصراف از نهج سداد و طریق رشاد اشاره واقع میشود.

(2) تبیین حال بر اهل نظر مخفی نیست که تفسیری که عشق را نفسانی کرده شامل عشق ms76 بهیمی است، چه محبتی که منشأ آن تناسب و اعتدال مزاج بود شاید که موجب شهوت شود، و شهوت را با اتحاد وصف و استدعای خفا و اختفا در معشوق که از لوازم عشق نفسانی داشته منافات نیست. و بر ارباب خبرت مخفی نیست که مناسبت روحانی و افراط شهوت مقابل و منافی و مضاد و معادی یکدیگر نیستند.

و جایز است که مناسبت روحانی بر شهوت باعث شود و مناسبت و شهوت هر

باز مناسبت روحانی که عشق نفسانی را به آن تفسیر نموده، بر تقدیر تحصیل، حاصلی ندارد، و موجب کمال نمیشود، چه دراصول حکمت مقرر شده است که منشأ جمیع لذات حیوانی و مشتهیات جسمانی مناسبات روحانی است، و مع ذلک انسان و حیوان را در آن کمالی نیست. خلاصهآ کلام آنکه خلاصهآ کلامش در تحقیق حقیقت عشق آن است که عشق میلی است به اتحاد و استدعای اختفا واخفا.

و بر اهل نظر و اصحاب بصر مخفی نیست که تحقیقی که در بیان حقیقت عشق آورده حقیقتی ندارد و سفسطه بل قرمطهای است موجب مضحکه، مثل آنکه در شرح هیاکل گفته که عشق حالتی است شبیه به حکه.

باز بر اهل نظر مخفی نیست که میل به واسطهآ مناسبت در ذات و حقیقت موجب کمالی نیست، بلکه در کثیری از صور مستجلب نقص و وبال است. و مزید تحریر کلام [64 ر] در مرام، آنکه کمال را بر دو معنی اطلاق کنند: اول خروج یا خارج از قوت ms77 به فعل مطلقا، دوم خروج یا خارجی که موجب تمامی و حسن وکمال یا سعادت شود، و لامحالة اول از ثانی اعم باشد.

پس اگر از کمال در آنجا که گفته که: «عشق کمالی است»، معنی اول خواهد، مقصودش حاصل شود و موجب مدح عشق نگردد، چه بغض و عداوت و اخلاق ذمیمه و شقاوت به این معنی همه کمال باشند، و اگر معنی ثانی خواهد، باید که لذات حیوانی کمال باشد، و نیست.

باز آنچه تقریر نموده، که حقیقت عشق حالتی است که در انسان عشق نفسانی

خلاصهآ کلام در مرام آنکه آن بزرگ معاصر، نگویم که قاصر، حقیقت عشق را نداتسته، و آن را شوق حیوانی و میل نفسانی پنداشته، و به غیر از آنچه در خود یافته چیزی نیافته، و لهذا از آن گاه به حال شبیه به حکه تعبیر نموده، و گاهی به استدعای اختقا در معشوق.

و آنچه گفته: «عشق [64 پ] در انسان میل نفسانی است، و در حیوان شوق به شهوت و غذا، و درنبات نشو و نما»، مشعر است به عدم شعور او به حقیقت عشق، چه مرتبهآ عشق از آنها اعلی است،

و عشق امری است وجدانی، در سایر موجودات ساری، و حکمش بر همه جاری است، و میول و شهوات و اشتیاقات که در مظاهر مختلفه به وجوه متنوعه ظاهر شده از توابع و آظلال آن حقیقتاند. و چون این مطلب عالی نه از آن جواهر و لئالی است که صدف بیانش در غدیر حقیر امثال این مجال یابد طلبش از بحار درر آثار کبار انسب باشد؛ بیت:

از دام عنکبوت که بهر مگس تند نتوان امید داشت که عنقا شود شکار

تمام شد کتاب اخلاق منصوری، فی یوم الاحد من شهر ربیع الثانی، علی یدالحقیر محمد ms78 بهرام، سنهآ 908. (مجلس، ش 9185)

[بایان مقدمهآ مصنفات غیاث لدین منصور دشتکی از عبدالله نورانی، آذر 1385]

مصنفات

مصنفات

نبذة عن الكتاب

الفهرس