سپاس نامحدود و ستایش [نامعدود]1 قادری را سزاوار است - جل شأنه- که تاریخدانان دانا در صفایح وجوداز جانب آغاز رقم فردانیت او خوانند که معنی نص بدیع الفص «کان الله و لم یکن معه شیء» حالی است بر آن دال. و متبصران بینا انجام تمام موجودات استغراق در بحار وحدانیت او دانند که صدای ادای (لمن الملک ألیوملله الواحد القهار - 16/40) دالی است بر آن حال.

مثنوی

چنین دانست2 هر تاریخدانی که او بود و نبود از کس نشانی

چنین مشهود ارباب معانیست که او باقی و باقی جمله فانیست به حکم نافذش، هرجزء از اجزای طباق تسعهآ متسعهآ علویه و رواق ازباع مربعهآ سفلیه از پردهآ تواری و پستی عدم بر منصهآ ترائی و هستی قدم نهاد و بنیهآ انسان را اهلیت اجتذاب خلعت جان و قابلیت اکتساب انوار روح و روان داد و باب کرامت مآب («ولقد کرمنا بنی آدم 70/17) بر رخسار سعادت آثار او گشاده3، به تصویر صورت دلپذیر بینظیرش از کلک غرائب نگار بدایغ آثار (وصورکم فاخسن صورکم - 64/40) لوح وجود را مزین داشت و به واسطه استعداد اقسام فضایل و اختصاص به مزیت انواع مناقب و خصایل4 رقم تفوق او بر صفایح طبقهآ اقران امکان نگاشت.

نفرازندهآ رایت مقبلان

فروزندهآ جان روشندلان

طراوتفزای زمین و زمان رواییده انجم و آسمان

چنان کاسمان ز انجم آراسته زمین را هم از مردم آراسته

به پرهیزکاران بزرگی دهد سگ و گرگ را شغل گرگی دهد ذوالجلالی که به مقتضای اقتضای کمال خبرت و آگاهی و غایت علم نامتناهی؛ کما أخبرنی محکم آیاته بقوله تعالی: (الله اعلم حیت یجعل رسالته 2 - 124/6) طایفه ای از آمجاد آحاد این طایفه3 را به صفت صفوت و اصطفا و سمت سمو و اجتبا نواخته و انوار ماهچهآ رایت ظفر آیت شرف و جلالت ایشان را آلت ازالت ظلمت غوایت و جهالت گردانیده و باع ms001 إتباع ایشان را محیط سعادت جاودانی و حاوی منزلت (- 6) دو جهانی نموده و ذیل این خیل خالی از میل نیل کدورات شهوانیت را مملو از لآلی متلالی معارف روحانیت ساخته و نوید بهشت جاوید و عز اوفر ( و رضوان من الله اکبر -72/9) رسانیده و کشان کشان سر سراسر سرکشان، از قیاد انقیاد ایشان را در تحت بارادبار گرفتاری و در غل ذل و نگونساری در آورده، عیر سعیر4 گردانیده و از رحیق مختوم محروم، حقیق حریق ساخته و فرق فریقی5 دولت رفیق رابه تاج وهاج با ابتهاج (اضطفیناه فی الدثیا - 135/2) متوج داشته، در زی زین بی رین «السلطان ظل الله فی آلأرض» براهل کون در معرض عرض درآورده و بخت بیدار ایشان را سبب نیام فتن ایام و استراحت تمامآنام نموده و مفاسد طبایع6 سباع دوران که از فوران قوای شهوی و غضبی در سلب مشتهیات و جلب مرغوبات، پنجهآ تعدی بر ابنای نوع گشایند و دست تطاول به عرض و عروض مردم دراز نمایند، به حدت سیف قاطع ایشان مقطوع [گشته]7 و از مواید فواید اجتماع انتشار شرارة شرارت آن شرار ممنوع و مدفوع شده.

عالم از وی گرفته آرایش اهل عالم ازو در آسایش

مملکت ایمن از حراست او فتنهها ساکن از سیاست او1

و انواع لطایف آثار، که از آن مظاهر شرافت شعار به حیطهآ شعور و اشعار رسیده، به وساطت اعلام واستعلام، که صفت خاصهآ خواص و سمت عامهآ عوام است، بروفق (فسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون - 43/16) بر صفایح ادوار و صحایف روزگار، درانظار نظار جهت تنبیه و اعتبار باقی داشته و درود خجستهآ ودود نثار مرقد امجد سلطان خیل انبیا و سرور صف آصفیا مناسب است که مردم دیدهآ بینای عالم است و مرهم زخم اعضای آدم2؛ بزرگواری که در حین «آدم بین الماء و الطین» به رقم نبوتش نقد وجود مسکوک3 و نوح رابه فتوح ملاحی آن ms002 رفیع الدرجات از4 کشتی نجات از بی آبی قوم خویش راه رهایی مسلوک شد. غنچهآ دهن5 ابراهیم، که (اذ جاء ربه بقلب سلیم -84/37) نفحهای از حال چمن خصال او است، در هوای تمنای او گشود که ( زبنا6 وابعث فیهم رسولا منهم - 129/2) بدان سبب بر وی گل نار نمرود به صورت گلنار ظهور نمود و عیسی رؤحالله به بشارت مقدمش اشارت کرد که (و مبشرا برسول یاتی من بعدی اشمه اخمد - 6161) لاجرم [اثر]7 یمن نفسش احیای موتی بود. بلند منقبتی که گوهر آزهر حقهآ جان بخش را به سنگ سنگین دلان بدنهاد، در راه جهاد، نثار کرده، در برابر آن بدگوهران8، در میسفت و «اللهم اغفز لقومی فانهم لایغلمون» می گفت.

دلاوری که ماه رایت فلک قدر بر افراخته، معاندان [را]9 به قعر چاه، به در انداخته (5 - 7) و در میدان اظهار اعجاز واجب به یک اشارت، هلال چوگانآ مثال حاجب گوی ماه تمام را در میدان فلک کحلی فام، دوپاره ساخته.1

دو نیر زیک نور او مایهای دو عالم زیک ذات او سایهای

شده چرخ اطلس ته پاش فرش ز کرسی قدرش یکی پایه عرش

فلک را زبر دیده و زیر هم به حکمت قلم رانده شمشیر هم

مسیحاکه قوت ز سوزن فروخت به جز چارتوی فلک را ندوخت

چو او تیغ زن بود، نه تو شکافت بدرید نه پرده، بالا شتافت و رضوان اکبر و آفرین آؤفر1 بر [هر]2 یارو یاور دلاوران سرور3 که از آثار مجاهدات4 ایشان، عالم از رعب عرب پربود و کام محنت انجام مخالفان از تجرع غصص ناکامی مر «صلی الله علیه و علی آله و صحبه و من أنتسب الیه». بیان باعث بر انتظام این لآلی غرا در سلک تقریر و ایراد این جواهر زواهر دل آرا در سمط تحریر چون نزد اریاب عقول به دلایل معقول و منقول، وضوح یافته که از جواهر آزهر علم و دانایی، گرانمایه تر ms003 پیرایه و از لآلی متالی معارف و آگاهی، بلندپایه تر سرمایهآ حقیقت قدسی نهاد ملکوتی بنیاد انسانی را نمیشاید.

بیت

خاتم ملک سلیمانست علم جمله عالم صورت و جانست علم

گاهی که نهال کامل الاعتدال چمن «کنت نبیأ و آدم بین ألماء والطین» وگل رعنای دلارای گلشن (وما ازسلناک إلارحمة للغالمین - 157/21) سوسن زبان درفشانش (رب زدنی علما- 114/20) گوید و نشو و نما از سحاب این خطاب جوید، مطلب دیگر را به آن، چه امکان برابری است و مقصد دیگر راکجابا او پایه5 همسری؟ بنابراین مقیم مقام خاکساری و محاط محیط بی اعتباری، «محمد» المدعو به مصلح الدین لاری6 الانصاری، ایامی در حدایق حقایق دقایق علوم و معارف درآمده، از افنان فنون، آزهار نفایس و آثمار لطایف در نظر اساطین بساتین7 وانظاردانشوری8 در می آورد و به نور بطون متون و نورصدورشروحی که توفیق

نیک بختان که حکیم آییناند تیزهوشان حقیقت بیناند

نقش الواح زمان را نگرند حال نیکان و بدان را نگرند

رغبت از سیرت1 اخیار کنند نفرت از ظلمت اشرار کنند بنابر سیاق ما ساق، تسوید بعض اوراق اتفاق افتاد، لیکن ناگاه تفاقم اصناف آفات و تراکم انواع مخافات و تولد اخطار و تبدل افکار و حصول هجوم مضرت و أفول نجوم مسرت و رکوب غارب غربت و ضروب کروب و شدت روی نمود. رشتهآ طبیعت را رابطهآ تألف به تألیف گسست و چراغ فطنت را شعلهآ فکرت به صرصر محنت فرونشست. در ظلمات غموم دایم هایم میبود و راه نجات و مخرج فرج مسدود مینمود؛ لهذا توفیق ترتیب و تنسیق و مجال اهتمام در اتمام و اختتام نمی یافت، تا در مقام استخلاص مشام استشمام خواص به نفخه [ازمهب]2 ریاح اقبال و مخزن شمال آمال3 سمت اختصاص یافت؛ اعنی از مقبل شفاه سلاطین عالی جاه و معفر جباه خواقین حشمت پناه که عبارت است از درگاه عظیم کریم الحریم و آستان آسمان نشان دولت مقیم، سلطان سلاطین عهد ms005 و زمان، فرمان فرمای اقالیم جهان، حافظ تغور مسلمین، ضابط امور ملک ودین، مالک رقاب عالمین، خدایگان جهان، قهرمان روی زمین، پناه اهل ممالک، مدار ملت و دین، سکندرنشان سلیمان نگین،2 صاحب قران عدیم العدیل و القرین5 خورشید روشن رأی، جمشید ملک آرای، افسر تارک سلطنت و شهریاری، روان قالب مرحمت و جهانداری:

[آن]6 خان7 اعظم کز شرف هستش سلاطین در کنف

باران جود از ابر کفبرا وبحرا ریخته

جهانداری که مهردرخشان (8 - 8) و ماو منیر، که به منزلهآ دو چشم سپهر پرند، از فروغ جبین مبین او8 مستنیرند، لهذا در نظر ناظران بصیر و بینایان خبیر، آن سلیمان سریر خلافت مصیر نور چشمان چرخ اثیر است.

صاحب قرانی که تیغ لامعش [برهان]1 قاطعی است بر زوال اعدای شقاوت 2شعار و برقی است لامع مستلزم زوال ظلمت مخالفان نابکارشان سنان صاعقهآفشانش آنگه اگر خصم آبتر خیبت نشان در خواب بینند از غایت رعب، بر بستر خاکستر شوند و حال گرزگران نصرت قرانش آنگه اگر عکس آن در نهر بحر جلوه نماید، بیدرنگ نهنگ از هیبت آن آب گردد. اگر شنقار قهرش در هوای مقام انتقام بال جدال3 گشاید، [از هیبت آن]1 نسر واقع از آشیان آسمان طایر و پران گردد و [نسر]1 و طایر4 از طیران مانده، بر زمین واقع آید. در آینهآ ماهچه5آ رایت ظفرآیتش، جمال طلعت نصرت الهی متصور و به دخول در سایهآ علم به رفعت علمش مباهات سعادات نامتناهی مقرر. صیاد نکوبنیاد [مکرمتش]1 در اریاع این ریع وسیع الآصقاع دانهآ احسان و اصطناع چنان فشانده6 که مرغان ذی بال (أولی اجنحة مثنی وثلاث و رباع - 1/35) به دام ادامت براستدامت ایام او می آیند و مکارم اخلاقش، تعطیر عرصهآ آفاق به نوعی کرده که ساکنان رواق سبع سماوات، طباق نسائم آزهار « جنات تجری من تختها الآنهار- 89/9) از نفحات ساحات جهان استنشاق مینماید. غبار رهگذار مواکب کواکب نظیرش سرمهآ دیدهآ دولت و نعل یکران ظفرقرانش ms006 خلخال ساق نصرت.7

نسیم عاطفتی و زید و شمیم مرحمتی رسید که و حشت حره حیرت این ذرهآ پرمحنت را تسکین داد. طوطی ناطقهآ فرخندهآ [فال]8 بال خیال در هوای مقال گشودن توانست و اندیشهآ فکرت پیشه به تلقین قلم بدایغ رقم، اشتغال نمودن ممکن دانست.أ نقوش تصمیم عزم تتمیم

[حقایق ممکنات از مجردات و متمکنات]6 در ظلمات عدم مختفی7 بودند و آثار وجود درایشان منتفی.

بود درین مهد فرو بسته دم طفل موالید به خواب عدم

عرش قدم بر سر کرسی نداشت عقل سر نادره پرسی نداشت

سلک فلک ناظم انجم نبود پشت زمین حامل مردم نبود

آنچه اول شد پدید از جیب ms012 غیب بود نور جان او بیهیچ ریب

بعد از آن چون نور مطلق زد علم گشت عرش وکرسی و لوح و قلم

مضمون کلام یکی از اکابر آعلام و عرفای آنام این است که6 حقیقت محمدی و نور احمدی جامع جملة کمالات الهی وکیانی و واضع میزان مراتب اعتدالات7 ملکی [وحیوانی 9 و آنسانی است. عالم و عالمیان صوراجزاء و تفصیل او و آدم و آدمیان مسخر برای تکمیل او.

و بعد از خلق سپهر برین و سطح رصین زمین، مکان ملاتک در آن و تمکن3 جن در این تعیین یافت. آخر میان [شان]4 شقوق فسوق و فساد و افساد ظاهر شد. پس ابلیس مردود، بنابر5 و رود امر حضرت معبود - عز شأنه-با جمعی از جنود املاک از بام افلاک به فرش خاک رسیدند و آن فرقه را متفرق و مطرود ساختند. ملک زمین به ابلیس رسید. گاه بنای عبادت را درین سرای مسدس تأسیس میکرد و گاهی بر سقف سپهر مقرنس با فرشتههای مقدس، آهنگ تسبیح و تقدیس برمیداشت و گاه6 در ریاض رضوان درآمده، مشاهدهآ نعم بیکران و [منن]7 بی پایان ملک منان مینمود. مواد عجب و پندار و صفت نخوت و استکبار او رابه هم رسید و چون ارادهآ فاعل خیرو شرو مالک روز محشر - عزشأنه8 به خلقت ابوالبشر (5 - [1) متعلق شد، جبرئیل امین به امر-رب الغالمین - به زمین نازل شد که قبضهآ خاک گیرد. زمین بنابر مشاهدهآ فساد جن و مآل ایشان به نکال، نزد جبرئیل زاری کرد و گفت می ترسم که از من خلقی به وجود آید که چون جن راه فساد پیماید و مستحق غضب الهی و مستوجب نکال نامتناهی گردم. پناه میبرم به خداوند عالم از آن که متعرض من شوی. آن ملک مقرب، وی را گذاشت. ms013 پس میکائیل نزول کرد و به همان طریق بازگشت. آخر عزریائیل9 رسید و عذرهای ارضی، مرضی نداشت و مشتی خاک مختلفة الصفات برداشت از تمام روی زمین، به هم آمیخته10 و آن قبضه مایهآ تخمیر -خمزت طپنة آدم گشت و قبض ارواح انسانی به قبضهآ اقتدار آن فرشتهآ بزرگوار، تعلق گرفت و چون وجود آن مسجود ملک، سمت ظهور پذیرفت، آن نور مذکور در جبههآ بهجت بخش او مودع گشت و از او عهد گرفته شد که آن نور طاهر را منتقل نسازد، الا به طهارت به رحم یکی از طاهرات و بعد از اشهاد ملایک11 کرام

به قول قاضی بیضاوی عدد ایشان ده تن ms014 و مدت ایشان دو هزار و پانصد سال.

اما آدم چون از خلد برین به سطح زمین آمد، مقداری گندم و حجر الاسود (6 - 11) و بعضی از او راق اشجار جنان و سی نهال با خود2 آورده و معلم شدید القوی جبرئیل قدسئ انتما او را آرد پیختن3 و نان پختن آموخت. گویند که در بدء4 هبوط، مدت چهل روز، از غایت محنت و سوز طعامی نچشید و در گنج و حدت جزاز چشمهآ چشم، قطرهآ آبی به کام وی انرسید. چون قبول5 قبول بر توبهآ او وزید، پیوسته از خجلت زلت خویش، سر در پیش میداشت.

سر خجالت درویش از آن بود در پیش که گر گناه ببخشند، شرمساری هست

پس به رفاقت جبرئیل6 از سرندیب به ساحت7ام القری رو نهاد و در عرفات حوا با وی دو چار افتاد.

تغیرت البلاد و من علیها و وجه الآرض مغبر قبیخ

تغیر کل ذیطعم و لون و قل بشاشة الوجه الملیح

فوا آسفا7 علی هأبیل ابنی قتیلی قد تضمنه الضریح

ابن اثیر در کامل التواریخ، اسناد این شعر به آدم میکند و صاحب الکشاف گفته که این شعر مشتمل برلحن و خطا است و نسبت آن به آدم کذب وافترا است، بلکه8 ساحت همهآ انبیا از وصمت شاعری مصون است9 و ترتیب نظم کلام10 نظر به رتبهآ ایشان مرتبهای است پست و دون.

کاملان چون ذر سخن شفتند اعذب الشعر اکذبه گفتند

آنچه باشد جمال آن به2 دروغ پیش اهل بصیرتش چه فروغ

بغوی از ابن عباس نقل کردهاند که یعرب بن قحطان، که زبانش مصدر [نظم]3 اشعاربود و بر (3 - 12) هر یک از لغت عربی و سریانی قوت گفتار داشت، ترجمهآ کلام آدم را - علیه السلام -لباس نظم پوشانیده و در سلک او زان شعریه منتظم گردانیده و چون نیز جمال شیث از مطلع ولادت متجلی شد، خاطر آدم4 به دیدن وی متسلی گشت5 و از هموم فراق متخلی ماند.

محمدبن اسحاق گوید که رخسار6 انور آدم - علیه السلام -ساده بوده و صفت التحا، او را رو ننموده و اول کسی که ملتحی شده، شیث است و اصلع بوده و موی مشکبویش جعد و رنگ دلجویش آسمر و امتداد قامت به استقامتش شست7 ذراع بوده و بعضی ذراع حدید گفتهاند8 و بعضی ذراع ید شریف و این ضعیف میگوید که حمل ذراع به ذراع حدید مناسب است؛ زیرا که اگر ذراع ید باشد، لازم می آید که ید میمنت اثر، نسبت به بدن اطهر، بسیار کوتاه باشد و [این]9 منافی تناسب اعضا و کمال جمال آن خلیفهآ اله است و عرض بدن ایمنش هفت ذراع بوده. و در زمان حیات با ms016 برکاتش، ذریت وی به چهل هزار رسید و بعثت وی10 بر حوا بود و اولاد خویش و در کیش آن خیزاندیش توحید و صلات11 و قربان و صیام و اجتناب از لحم خنزیر و شرب مدام بوده و آن که گویند که دوران در دور جمشید، شراب را در جام وجود ظاهر نموده و قبل از او از آن نام و نشانی نبوده، معتبرنیست و اصح آن است که چهل صحیفهآ شریفه بر وی نزول یافته و مشتمل به اسرار حکمت طبیعی و منفعت و مضرت ادویه و کیفیت تسخیر جن و شیاطین بوده. و هندسه و طب و موسیقی از علوم و نسج و دفقنت از صنایع، در عهد وی ظاهر شده12 و نزد بعضی ظهور13 این امور از اولاد قابیل بوده و همچنین استخراج حدید. والله اغلم.

و از جملهآ معجزات آدم - علیه السلام- آنکه آب از صخرهآ صما روان بودی و حصبا به کف اشرفش بر صدق دعوی شاهد بودی. درخت به امر آن فرخندهآبخت، زمین سخت شکافتی و از منبت خویش به موضع دیگر انتقال یافتی. آدم پیش از حوابه یک سال از این و حشت سرای فانی به عالم باقی روحانی منتقل شد و جسد همایونش درارض هند مدفون گشت و نزد بعضی مدفن هردو کوه (ها - 12) ابوقبیس است و گویند که نوح -علیه السلام -هنگام فوت،5 آن گه که ساحت زمین از وجوداهل آثام و عبدهآ اصنام به طوفان شسته گردید6، بدن متیمن ms017 ایشان را برداشت و بعد از قرار، به قولی در زمین بیتالمقدس مدفون گردانید7 در مدفن اول، امام نواوی در8 تهذیب الأسماگفته که اشهر کلام اهل9 تواریخ این است که مدت بقای حضرت آدم - علیه السلام - هزار سال بود.10

شیث - علیه السلام -11 لفظ شیث سریانی است و تفسیر آن «هبة الله» و او را«اوریای اول» گویند بر12 جمال و کمال براولاد آدم فایق بود و در صورت و سیرت با آدم موافق مینمود. ولادت وی بعد از قتل هابیل به پنج سال بوده و اکنون همهآ مردم نسل ویاند. و نسل اولاد دیگر به وقت طوفان برافتاد.

پنجاه صحیفه برونازل شد؛ مشتمل برعلوم ریاضی والهی و صنعتهای غریب [عسیر]13 چون اکسیر.

در شام میبود و مدفنش نزد بعضی آنجا است. آدم قسمت شبانروزبه ساعات با وی گفت و گوهر بیان آنکه در هر ساعت از طاعت چه مناسب است، نزد وی سفت1. دمیری در شرح منهاج نواوی گفته که وی کعبه را از سنگ و گل ساخت.2 مدت ثبات حیات میمنتسماتش نهصد و دوازده سال و مدفنش به قول اصح نزد آبوین خجستهآ خصال.3

انوش بن شیث، انوش به معنی «صادق4» است. خلاف است که مادرش از جنس جن بودیا انس و مروی از بعضی اهل بیت آنکه مادر وی حوری است که چون گل از گلشن وجود رخ نموده و آفرینش وی از ممر توالد نبوده. شیث وی را به وصایت منصوب ساخت و ریاست اولاد آدم به وی منسوب گشت.

قرب ششصد سال به آن موصوف بود و به این معروف. پس قپنان را وصی ساخت و رایت توجه به آن جهان افراخت.

قینان5 معنی قینان «مستولی» است. به حکم وصایت، ریاست نسل آدم6 و حمایت اهل عالم به وی تعلق گرفت. چون آعوام حیاتش به هشتصد و چهل رسید، دست تصرف از امور این عالم باز کشید.

مهلائیل یعنی «ممدوح»، که اسن اولادآمجاد وی ms018 بود. به حکم وصایت، سیاست ابنای آدم و حراست آنحای عالم به او متعلق شد7. وی آدمیان را که به جهت کثرت و ازدحام اجتماع ایشان8 صعوبت تمام داشت، در اقطار ارض جا داد و خود با اولاد شیث در زمین بابل مقیم شد و9 طرح شهر سوس انداخت.10 گویند که او رانهصد و بیست و شش سال درین عالم فانی بنای زندگانی معمور بود و چون آثار انهدام و اندراس در اساس بنیه11آ خویش احساس کرد،

بیت

اگر نقشش نشان از حسن رخسارش ندادی یاد13

مغان14 هرگز نکردندی پرستش لات و غزی را القصه، یرد دراین بستان بیثبات، به ثمر درخت حیات نهصد و شست و دو سال اتصال داشت و چون دست از آن باز کشید، مرتبهآ وی به پسرش15 رسید.

خنوخ، این اسم نزد اکثرین بروزن «ثمود» است. به دو خای معجمه و نون، و یونانیان16 او راارمس و بطرسمین گویند و عرب هرمس و ادریس خوانند17 و ارمس نام عطارد است. و وی را «مثلث ms019 النعمه» نامیدند،18 چه به نبوت و حکمت و حکومت متصف بوده و نام مادرش «بزوره» بوده.

در دیار مصر تولد نموده، اول تلمذ غاذیمون مصری کردی و وی رسولی بود مبعوث بهایونان و در لسان حکما مذکور است به او ریای ثانی2.

«محمد بن اسحق» گفته که خنوخ، الیاس است و در عمود نسبت3 محمدی نیست و در حدیث معراج «مرحبا یا أخ الصالح» به او منسوب است.

نواوی4 گفته که شاید که با و جودأبوت، تلطفا و تأدبا، دم از أخوت زده باشد. و مازری گفته که ادریس نزد اکثرین از متأخران جد نوح است. پس اگر در رسالت، وی ثبوت یابد، فساداین قول لازم می آید، بنابر حدیث «انه آول رسول بعته الله الی آهل الآرض» که در شأن نوح شیوع5 یافته6 و مخفی نیست که بر تقدیر ثبوت رسالت وی7، رسالت نوح بر اهل ارض بود، به خلاف رسالت ادریس و آنچه منقول است که بعثت هر نبی به قوم خویش میبوده و عموم بعشت مخصوص حضرت ختمیت منقبت است8، منافی این نیست؛ زیرا که چون به سطوت دعای ( لاتذر علی الأرض من الکافرین دیارا - 26/71) اقدار وجود کفار و اشرار را طغیان طوفان به بحر فنا رساند، در روی زمین قومی جز قوم نوح نماند.

گویند اولاد قابیل رسم نکاح را ترک کردند و شقوق فجور و فسوق به ظهور آوردند. ادریس - علیه السلام - (ا - 13) به ایشان مبعوث شد. در تارخ الحکمامذکور است که وی به هفتاد و دو لغت، زبان هدایت بیان به دعوت امت میگشود و دعوت آن حضرت [مشتمل]9 بود بر توحید ذات خداوند جلیل الصفات و صوم و جهاد و قربان و زکات و غسل از جنابت و حیض و مس اموات و نهی از اکل لحم خنزیر و مسکرات و مخدرات و سایر امور مضره به

ابن قتیبه گفته که در آن حین سیصد و پنجاه ساله بود و زمخشری در کشاف ذکر کرده که ادریس -علیه السلام -هزار سال زیست و به او هزار کس ایمان آورد4، به عدد سنین او5. مضمون بعضی از کلمات حکمتسمات که به وی منسوب است، این است: عاقل باید که بر تلاطم امواج مصایب و طغیان بحار نوایب، کوةصفت پای ثبات در دامن تمکن و وقار پیچد، نه آنکه کشتی واراز طریقهآ سکون و استقرار کنار گیرد و اگر در مدارج6جاه و جلال و معارج شوکت و اقبال به منتهی کمال انجامد، شیوهآ [تواضع]7 و انکسار با اهل عجز و افتقار پایدار دارد اقامت در مقامی که شاه قاهر و طبیب ماهر و قاضی عادل و نهر سایل نباشد، در ضیاع ضیاع حیات و زوال مال و مفتنیات8 کوشیدن است. ثروت و غنا غریب را در غربت، انس وطن بخشد و فقر وعنا وطن ms021 [را]9 وحشت غربت دهد.

در زمان سعادت نشان ادریس -علیه السلام -هاروت (2 -14) و ماروت از بام افلاک به عالم خاک نزول کردند. بنابر آنکه چون اعمال ذمیمهآ عاصیان بیباک به فتراک ادراک مقدسان علوی، که از آلایش آثام پاکاند، میرسید، صنوف توبیخ و تعییر در لباس تقریر آوردند و به حضرت مدبر صاحب تقدیر - جل شأنه -عرض کردند که از سکنهآ ارضی عملهای نامرضی [سر]1 میزند و امور ردیه به ظهور میآید. از جناب رب الارباب این خطاب نازل شد که ترکیب عجیب این طایفه بر اموری مشتمل است که اگر شما داشته باشید، مرتکب امثال آن افعال خواهید شد و مجتنب از امتثال آوامر و نواهی الهی خواهید گشت. ایشان بنابر2 استعداد استبعاد نمودند و زبان به ( سبخانک ما کان ینبغی لنا آن نتخذ3 - 18725) گشودند.

فرمان رسید که دو ملک از جملهآ خیار، اختیار کنید که در مهبط ارض به صفت ایشان موصوف گردند تا حقیقت حال واضح و مکشوف گردد. ایشان «هاروت» و «ماروت» را، که مزیت عبادت و کثرت طاعت ایشان معین بود، متعین ساختند. پس حلول قوت شهوت بر4 یشان حصول یافت، نزول کردند و به حکم بین الآنام مأمورشدند و از حرکت شرک5 واراقهآ دما و شرب خمر و زنا منهی گشتند. روزدراین دار بلا و مهبط ابتلا به اتمام مهام مهام اشتغال نمودند و هنگام شام به بام رفعت فرجام سپهر به معونت اسم اعظم برآمده، آرام می گرفتند. هنوز مدت نزول6 ایشان به این مقام به ماه تمام نرسیده بود، زهره، که در جمال از ماه تمام گوی سبقت می ربود و به عشوههای شور7انگیز آفت تقوی و پرهیز بود، نزد8ایشان حاضر گشت. به نظری که در منظر آن عشوه گر کردند، زمام صبر و قرار به یکبار از دست دادند.

بیت آن همه دعوی که اول عقل دعوی دار کرد دید چون رویت، به عجز خویشتن اقرار کرد از غایت بی قراری و کمال بی اختیاری، در راز دل باز کردند و هریک میل خویش1 از سر نیاز به آن طناز، ابراز نمودند و گفتند.

دیدم ترا و رفت زدست اختیار دل آری زدست دیده خرابست کار دل و دراثنای مقال، اظهار تمنای وصال کردند3. آن4 دل فریب از گفتار آن دو گرفتار بی شکیب ابا کرده، برآمد. روز دیگر5 بیش از روز پیش، درد دل خویش ظاهر ساختند. وی6 گفت که طریق آن مقصوذ مسدوداست و مفتاح قفل آن مراد مفقود، مگرکه به سجود صنم و (6 -14) اراقهآ دم و شرب مدام اقدام نمایید. چون صدور آن امور از ایشان دوردید، دوری گزید. روز سیم باز آمد، جام باده برکف نهاده و طالبان را همان میل بیش، بلکه زیاده. بازلب طلب گشودند و تمنای وصال نمودند. وی آنچه گفته بود، بازگفت. ایشان امر خمر7 سهل پنداشته، جرعهها کشیدند. هنگام سزخوشی، قوت شهوت8 سرکشی آغاز کرد و قوت عقلیه، که سداد اعتقاد و معرفت صلاح معاش و معاد به آن متعلق است، مغلوب شد. دست تصرف به آن شاهد9 دراز کرده، سورت10 آن قوت را تسکین دادند.

ملحد گرسنه در خانهآ خالی پرنان عقل باور نکند کز رمضان اندیشد

اتفا قأ کسی در حین عبور و مرور، عثور به آن امور واقع شد. انتفای او را مستلزم اختفای

متوشلخ بن خنوخ، به میم مفتوحه و مثنات فوقیه مشدده و واو و فتح شین معجمه و لام مفتوحه و خاء معجمه، به قول اکثرین، پسر ادریس است. مادرش برذخا4 نام داشته. نهصد ساله بود5 که به فرزندی6 فرخندهآ فال فایز شد و او را ملک نام نهاد7 و پس از آن دویست سال دیگر در این دیر فانی ایام زندگانی گذرانید. آنگاه به تلاقی اهل جهان باقی روی آورد.

ملک بن متوشلخ سالک مسالک سداد و ناهج مناهج ارشاد بود و صیقل مقالش، بسی زنگ ملال و ضلال از مرآت حال جهال8 زدوده.

نوح بن ملک، خلاف است که نام او «یسکر» بوده یا یشکر9 و این هردو لفظ یونانی است و مادر وی «سمحا» یا قینوس دختر انوش است10. مولد وی به قول طبری بعد از آدم به صد وبیست و شش سال و سیصد و پنجاه ساله بوده که مبعوث (a -15) شد11.

لیکن ابن حیان تصحیح خبری کرده که دال است بر آن که مابین عهد آدم و نوح - علیهما السلام - ده قرن بوده و در مستدرک [از]12 ابن عباس نقل کرده که چهل ساله بود که مبعوث شد و نهصد و پنجاه [سال]12 انوار نییر هدایتش بر ساحت [مت]12 ضلالث سمت تافت و جز

صاحب روضة الصفاء از سبط اکبر و قرة العین زهرا و حیدر - رضی الله عنهم - روایت کرده که طول او هزار و دویست گزبوده و گفته که قول سام بن نوح بعد آنکه به دعای مسیحا احیا یافت، موافق این بوده و هردو نقل ضعیف است و ثانی آضعف. پس کشتی از کوفه به حرکت آمد و هفت بار به14 گرد کعبه گشت. آنگاه در نواحی موصل بر جبل جودی ایستاد15.

در صحیح بخاری از قتاده منقول است که آن کشتی چندان بماند که اول این امت مشاهدهآ آن کردند و کریمهآ ( ولقد ترکناها آیة فهل من مدکر - 15/54) اشارت به این است. چه بساسفاین که بعد از آن حدوث یافت و خاک شد و آن سفینه1 جهت عبرت آیندگان پاینده بود.2 بعضی گفتهاند که عوج بن عنق غرق نشد تا خبر طوفان به قرون لاحقه رساند و مخفی ms025 نیست که حصر (و جعلنا ذریته هم ألباقین - 77/37) و قبول دعای (لا تذز علی الآرض من الکافرین دیارا - 26/71) (5 - 15) مخالف این قول است و این از مفتریات یهود است3 و حدیث دآل است بر آنکه قامت آدم - علیه السلام -شست گزبوده و بعد از آن در هر قرن انتقاص مییافته.

شیخ ابن کثیر در بدایة و نهایة گفته که آنچه در حق4 عوج گفتهاند، هذیان است و از مفتریات زنادقهآ اهل کتاب.

طبری گفته که نوح برضحاک سفاک و اتباع آن بیباک، مبعوث شد و قاضی بیضاوی گفته که بعثت ابراهیم در آن عهد بوده و آن5اقرب است زیرا که کیومرث به قول اصح، نبیرهآ نوح است و ضحاک بر جمشید، که از آسباط کیومرث است6، غالب آمد. و سایر فرق آنام متفق الکلاماند در وقوع طوفان، جز مجوس و اهل خطا7 که ایشان قول به وقوع آن را خطادانند.8 منقول است که از آهل کشتی، جزاولاد نوح را نسل نماند و اصل نسل آدم بعد از طوفان اولاد نوحاند: سام و حام و یافث.

ترک اسن همه بود. ولیعهد شد. او را یافث اغلن8 گفتندی. خرگاه مخترع وی است و قبا و طاقیه از پوست از رسوم او است. همهآ اتراک ذریت ویاند. و خزر در ساحل آتل نازل شد و غالب اولاد او صید ثعالب میکردند و از جلود آن لباس می ساختند.

چین9 اعمال خامه تصویر میکرد10 و صنعت نقاشی، وی را بر حسب قلم تقدیر تیسیر یافته بود و از پیل11 استخراج حریر کرد، پسرش ملچین نام به اظهار نافه، مشام آنام معطر ساخت.2

مینموده؛ اول کیومرث و آخر1گوشتاسب بن وشتاسب2، مدت

ملک ایشان دو هزار وپانصد و شست و هشت سال

کیومرث3 به قول اکثرین، ولد4 سام است و غزالی در نصایح5 الملوک وی را برادر شیث دانسته و نزد قاضی بیضاوی6 آن است که او از آسباط نوح است؛ زیرا که او به اتفاق مورخین در عهد منوچهر7 حضرت کلیم - علی نبینا و علیه التحیة و التسلیم - از سپهر وجود طلوع نمود و از او تا کیومرث نزد عجم هزار و دویست سال8 است و از عهد حضرت موسی تا وقت طوفان نیز، زمان همان است. چون به تأیید الهی، سریر شاهی قدم فرسود کیومرث گشت9، جن و انس مسخر قهرمان سطوت و منقاد ایادی قدرتش آمد. به کمال سیرت و جمال صورت و مزید شوکت ممیز10 و متخصص بود و عام11 تقلین هر روز بارگاه احتشامش را

نظم5 زتأثیراین قصهآ سینة سوز شد از شعله آه گیتیفروز ز سرمنزل صبر بیرون نشست به رشح دل از دیده در خون نشست6 همی خواست تا جیب جان بردرد گریبان تاب وتوان بردرد ولیکن دراین شیوه سودی ندید روان رخت سوی تضرع کشید به زاری از حضرت باری درخواست کرد که به اخذ انتقام از عدوی بد فرجام موفق گردد. پس به عون تأیید جهانآفروز بر خصم بدروز، فیروز آمد. از سیامک فرزندی نامدار و خلفی7 به تاج شاهی سزاوار، «هوشنگ» [نام]8 آمد. در آخر حال [تقلد9 ایالت عالم و تقدم اولاد آدم بدوی مفوض داشت و خلعت بقا را به دلال قضا سپرد. در مدت دولت]10 وی اقوال مختلفه منقول است؛ اکثر آن هزار سال و اقل آن سی سال.

هوشنگ به زعم عجم از رسل است. برسریر سلطنت همایونفرو در چازبالش معدلت، رحمتگستر بود به رأی رزین رصین و فکر متین دو ربین، ابداع صناعات11 و اختراع آلات نمود. از مخترعات قریحهآ وقادش استخراج ( -16) نار از احجار12 ظهور یافت و به نظر

اجرای بسیاری از آنهار کرد و مواضع خراب را معمور3 ms028 گردانید و مدت چهل سال راح راحت از جام سلطنت خورد. وی4 را کتابی است به جاویدان خرد موسوم که حسن بن سهل، برادر فضل که و زیر مأمون بود، بعضی آن را5 عربی ساخت و ابوعلی مسکویه شطری از آن در کتاب آداب العرب و الفرس آورده، بر مزید تیقظ و هوشیاری او دلیلی باهر و برهانی ظاهر است. بنابر کمال معدلت، وی ملقب به «پیشداد» شد.

از سخنان گهرنشان او است که غنی، در قناعت است و سلامت در عزلت. حریت نفس در ترک شهوت، صدق دوستی در قطع طمع. سختی دنیا چهاراست: بینوایی در پیری، بیماری در غربت، قرض در وقت قلت، تخلف از رفیق در رحلت.

بر پادشاه رعایت سه چیز لازم6است؛ تأخیر در عقوبات7، شتاب در خیرات، صبر در بلیات. پنج چیز است که اندک او بسیار است:

[کمال]9 محبت در زمان غیبت هویدا گردد و اندازهآ عقل در حالت غضب پیدا شود. حلم لشگری است با فر و بها، جواب دهندهآ سفها. مرد خرسند اگر درویش باشد، توانگرصفت10 است و توانگر زیادهآ جوی اگر همهآ عالم دارد، فقیر11. درین بازار اگر سودیست با درویش خرسند است

خدایا12! منعمم گردان به درویشی و خرسندی

گنده پیریست جهان عشوهنما9 دل صد تازهآ جوان گنده ز جا10 نیست از شیوهآ بالغ نظری که به دنبالهآ چشمش نگری(2 -17)

چند ازو روی نهی در پستی بجه از وی که چو جستی رستی

هست ازو بند امل بگسستن به خدا عز وجل پیوستن11 طهمورث بن انوجهان بن هوشنج، او را «دیوبند» خوانند. ظاهرا بنابر آن است که شیطان نفس اماره در زنجیر تسخیر کشیده.

چو هوشنگ در غار شد منزوی ولیعهد زدکوس کیخسروی

جهاندار طهمورث دیوبند که والاگهر بود و اختربلند

گویند که دراول سلطنت طهمورث، بنابراختلاف13 مدبران کارگاه شاهی، در14 مسالک ممالک اختلال و تباهی متطرق شد و اسباب انتظام مهام جهانداری و مصالح حشمت و

پس از وی، جمشید پادشاه شد. بعد از عهد آدم صفی به هزار سال شمسی بر تخت [شاهی]7 نشست و به تحصیل مصالح جهان کمر همت دربست. رایت رأفتش، سایهآ رحمت بر مفارق قطان عالم گسترد و همای منزلتش8 اهل جهان را در زیر بال نوال آورد.

ابوحنیفهآ دینوری، که در معرفت اخبار معتمد اخیار است، گفته که جمشید پسرزادهآ ارفخشد بن سام است که عجم او را «ایران» گویند و نزد بعضی برادر طهمورث و نزد بعضی دگر برادرزاده، و آشهر آن است که پسر صلبی او است. در تعمیر اصطخر [اهتمام تمام مرعی داشت، چنانچه طولش از حد خفرک تا رامجرد شد]9 در عرض ده فرسنگ و بنای عظیم که مسمی است به هزار ستون، بر سر کوهی تمام کرد. (b - 17) اکنون تعاجیب آثارش عبرت

باب دوم - در ذکر طبقة اول از ملوک فرس - /39 انواع طیب از مکانها حاصل کرد. ارباب نغمه و ساز و خنیاگران خوش آواز بزم وی را زینت میدادند. چهار خاتم ساخته بودند: یکی روز جنگ در انگشت کردی و بر نگین آن «آهستگی و مدارا» منقوش بود. تا اشارت باشد به تأنی در جنگ و احتراز از تعجیل [و ترک درنگ.

بیت نمیباید شتابان شد به هر کار به هر کاری تأنی هست در کار1 به هر حالی تأنی نغز میدان خصوصا در نبرد و روز میدان]2 و مرقوم بر دیگری «عدل و عمارت»؛ یعنی معموری جهان را معماری به از عدل سلطان نیست.

نظم3 عدل چون ملک را شود معمار هیچ دیگر نبایدش در کار هم سپاهی شاه گردد شاد هم رعیت از آن شود آباد هم خلایق رهد ز محنت و بیم هم خزاین شود پر از زر و سیم و در دیگر «راستی و شتاب»؛ یعنی جمعی که پادشاه، ایشان را به تفحص اخبار (5 - 18) دیار و تجسس احوال بلدان و آمصار مأمور داشته، ms032 باید که به صدق گفتار متصف باشند و درایصال آخبار مستعجل و غیر متوقف.

[نظم

آن کزو شهریار ملکمدار کند احوال ملک استخبار

صدق باید که حال او باشد کذب دور از مقال او باشد

هر کجا از خلل خبر یابد بی توقف به عرض بشتابد]4 و در چهارم «سیاست و انصاف»؛ یعنی پادشاه باید که به صفت سیاست چراست ملک نماید و انصاف را از اوصاف ضروری خود شمارد.

شاه حارس بود برای جهان به سیاست کند حراست آن

بهترین وصف شاه انصاف است واقع انصاف خیر اوصاف است] و منقول است که آخر، غرور کمال عظمت و بسطت ملکت، وی را2 از عبادت معبود حقیقی بازداشت و خلق را به عبادت خود خواند؛ لب از اعتراف به عبودیت بست و زبان به لاف ألوهیت گشاد و سراز جیب کفر برآورد و قدم در دایرهآ کفران نهاد. ضحاک حمیری3 که فارسیان او را «بیوراسپ» خوانند، زیرا که پیوسته ده هزار اسب داشتی و «بیور» به زبان دری «ده هزار» است؛ چنان که فردوسی3 گفته:

نظم5

کجا بیور از پهلوی در شمار بود در زبان دری دههزار

زاسپان تازی زرین ستام ورا بود بیور که بودند نام و او را «ده آک» نیز گویند؛ زیرا که به ده عیب منسوب بود6: قبح خد، قصر قد، قلت حیا، کثرت مکر، فرط ظلم، فحش زبان، تعجیل درامور، جبن، بلاهت، سفاهت. و ضحاک معرب «ده آک» است. وی براد رزادهآ شداد بن عملیق بن عاد بن ارم بود. و در قاموس مذکوراست که مادرش جنیه بوده7. به امر شداد به فارس تاخت و رایت غوایت آیت جمشیدی نگونسار ساخت. دوراو به جورمیگذشت و جور او بر خلق جهان به دور میگذشت8. آخردو «سلعه» به شکل دو ماراز دوش آن مارکردار گزندشعار بر آمد و مغزسر مردم مسکن وجع آن بود. بس تن که بی سرماند و بس سر که از آن ms033 مغزافشاند. داد کس ندادی و سخن دادخواه4 نزد وی مقبول نیفتادی، تا روزی آهنگری اصفهانی «کاوه» نام از روی10 إنظلام گفت که دراین ایام یک پسر مرابرای وی، سراز تن جدا کردند و امروز به پسری

آخر فریدون بن اثفیان5 را - که در ولایت ری از خوف ضحاک مختفی بود - آورده، پادشاه ساختند6 و قصر آمانی بنی نوع انسانی از فردولت و از شعاع ابهت او نورانی گشت و جلوس همایونش (b - 18) بر سریر ملک7 و جلال و تزین تارک حشمتش به تاج عز و اقبال در روز «مهرجان» بود؛ بنابر آن، آن روز را عید ساختند8. پس در اقطار عالم به تأسیس قواعد معدلت، مواد اعتضاد عالمیان افزود و ریاض آمال آدمیان که از تگرگ اعتساف ضحاک برگ و بار فرو ریخته بود، به رشحات غمام مبرت9 و انعام عام مخضر و ریان گردانید. کاوه را سپه سالار ساخته، به روم فرستاد و گرشاسب10 را که از نسل جمشید بود و از اجداد رستم، نامزد ترکستان کرد. کاوه مدت بیست سال به تسخیر بلاد اشتغال داشت. آخر اصفهان به وی داد و درسایر حروب، آن پوستپاره با او بود.11 بعد از فوت کاوه، فریدون او را به جواهر زواهر مرصع ساخت12 و در علم بزرگ در آورده، «درفش کاویان» نام نهاد. هر پادشاه در فواتح زمان عظمتنشان13 به مزید تزیین آن فرمان میداد تا در فتح قادسیه ms034 داخل غنایم شد. گویند که مربع صد در صد که نزد واقفان بر فن، وفق اعداد به خواص عجیبه منسوب است14، بر آن منقوش.

ابن مقنع، که از روات اخبار ملوک عجم است، گفته که بعد از انقضای پنجاه سال از زمان دولت وی، دخترضحاک رانکاح کردند. دو پسراز او تولد یافت، نام ایشان سلم و تور1. هردو به صفات ذمیمه موصوف و به آزار و اضرار مردم مشعوف بودند. پسری دیگر داشت ایرج نام که اختر افتخارش به ظهور یکی از اسباط جمشید لامع بود2. پس فریدون [به] روم رفت و مغرب را مستقر سریر سلطنت «سلم» ساخت3 و فارس و عراق و خراسان را به فر شکوه نسبت «ایرج» مخصوص گردانید؛ چه وی را محبت ایرج غالب بود و ابنای عجم4 وی را طالب. و ترکستان و چین محل ظهور فرمان «تور» گردانید. ایرج محسود آخوین گشت. پس تور و سلم به ممالک روم و چین رفتند و ایرج مالک ملک ایران شد و حد ایران از کنار آب عمان است تا شط جیحون، وسط معمورهآ عالم و منشأ عظمای بنیآدم. و ایرج با وجود اختصاص به این ملک عظیم، پیوسته بر خدمت پدر مقیم بود. برادران نابکار هر یک با سینهآ پرکینه، لوازم برادری را به شعلههای حسد سوخته و در ضمیر تیره به جای حسن عقیدت، قبح اندیشهآ مکیدت اندوخته، از دایرهآ وفاق و اشفاق برادر و پدر بدرآمدند و با هم در اظهار خلاف5 ایشان، عهد و پیمان مؤکد به ایمان ساختند6 و پیغام به پدر فرستادند که ایرج را از ولایت مخصوصه معزول سازد7، یا مستعد میدان قتال و متهیای8 مضمار حرب و جدال گردد. فریدون را آهنگ (2 - 19) جنگ و ستیز تیز گشت و غلبهآ غضب، مواد قهر را انگیز کرد. ایرج گفت: آنچه در مرآت خاطر خطیر9 مصور گردد، هر آینه10 محض صلاح و عین صواب خواهد بود، اما اگر ms035 فتح باب صلح را جایز دارند، این بنده برود و خاطر برادران را به دست آرد11. فریدون گفت: سلوک طریق رفق و مدارانسبت به موذی بالطبع و شریر بالذات شیوهآ عقلای خبرت12 صفات نیست و تأخیر در تدبیر تدمیر ایشان مظنه تطرق آفات به لوازم دین و دولت است و مستلزم ملامت ارباب ملک و ملت. ایرج راشدت رغبت به اصلاح،

فریدون را که نظر بدان سرفتاد7، سرتاسر عالم در نظرش چون شب مظلم سیاه گشت. به انواع محنت و سوز، شبی به روز آوردی8 و به هزار غصه و تعب روزی به شب رسانیدی9. آخر از ایرج فرزندی متولد شد.

به قول ثعالبی و روضة الآخبارو مروج10 الذهب آن «منوچهر» بود و فردوسی11 گفته که آن دختری بود. فریدون وی را به برادرزادهآ خود «پشنگ» نام داد. منوچهر از ایشان حاصل شد. فریدون وی را ولیعهد ساخت. وی به انتقام خون ایرج، سلم و توررامقهورگردانید12. گویند که اول پادشاهی که بر فیل13 نشسته و آلات حرب بروی بسته، فریدون است و وی غوامض فن نجوم استخراج نموده. به قول بعضی یهود، نمرود14 است و ابوالفوارس گفته که نمرود جباری بود از گماشتگان ضحاک در دیار عرب.

القصه، چون منوچهراز تورو سلم کینه گزارشد15، فریدون ملک به وی سپرد و خود انزوا و تجرد گزید16.

منوچهر شاهی بود به مناقب و مفاخر سرفراز و به محامد از دیگران ممتاز. در طسم رسم جور و اغتساف و بسط بساط عدل و انصاف بر طبق جدآمجد، ms036 مجد17 و مصاحبت حککماو

مثنوی1

نه دختر، اختری از برج دولت فزون آن12

فزون آن12 گوهری از درج عصمت

خدا داده جمال بیمثالش نیاید در بیان وصف جمالش

زال را نظر در وی افتاد و دل را در محبت وی از دست داد. به اذن منوچهر13 آن پروردهآ کنف عصمت را که دراختفای14 از آنظار به منزلهآ پری بود و در لطافت رخسار رشک گلبری طری، در عقد نکاح خود در آورد. وی را از آن دختر، «رستم» متولد گشت15. آثار بزرگی در

منوچهر را پای مقاومت از مضمار ثبات منحرف شد. طبرستان را حصن3 امان ساخت. افراسیاب در ممالک ایران علم ستم بر وجه آتم برافراخت و در طسم آمارات عمارات و طمس آنهار و قنوات مجد و مجتهد شد و رقم عمارت از صحایف لطایف قرین ایران زمین محو کرد. حبوب زرع4 و زرع5 حبوب به برافتاد و به شومی عمل میشومش6 قوت خلق و خلق قوت را اثر نماند.

بر خورش تنگی آن چنان زد راه کآدمی چون ستور خورد گیاه

بعد از آمد و شد رسل و رسایل8، صورت صلح ظهوریافت. و در کیفیت آن نقلی مخالف عقل در تواریخ مذکوراست؛ لایق است که زبان قلم ازادای آن ممنوع باشد9 و چنان مقررشد که جیحون (2 - 20) حد ولایت جانبین باشد. پس افراسیاب به بلاد شرقی بازگشت و منوچهر به ملکت10 ری روی آورد.

پردهآ ظلمت از جهان برخاست و آن خیالات از میان برخاست

آن خزفگوهران لعلنمای همه رفتند و کس نماند به جای

و چون مدت ملکش12 به صد و بیست سال رسید، به مخایل رحلت ازاین سرای غرورو ار تحال ازاین بیغولهآ پرفتور عاثرشد. فرزند خود رانوذربه تولیت ولایت و تفویض تخت و

دلیران به کین رایت افراختند به قصد سر یکدیگر تاختند5

چنان ریخت خون تیغ خارا شکاف که شد لاله گون خاک دشت مصاف

هوای میدان از گرد حملههای گردان صورت لیل ظلمانی گرفت و زمین معرکه از خون سرفرازان ارغوانی شد. از تراکم افواج فتن و تلاطم امواج نبرد، صورت فزع اکبر در نظر نظار6 معرکه ظاهر ساختند. و در اثنای اشتغال نیران حرب و استعمال آلات طعن و ضرب، نوذر شربت7 ناخشگوارآجل از دم تیغ چشید و افراسیاب مالک ایران و توران گشت.

و بعد از دوازده سال از این حال، ایرانیان، زاب بن طهماسب بن منوچهر را پادشاه ساختند. چون بر سریر ایالت8 متمکن گشت، به اعادهآ آنچه از سطوات افراسیاب مختل شده بود9، پرتو اهتمام افکند و سکنه ایران رادیدهآمید به مشاهده10آ مواد مراد روشن گشت و دل غمناک،

نظم

سپاهی بیاراست پولادتن ( - 20) سراسر دلیران دشمنفکن3

همه پیلزور و همه شیر جنگ به دریای هیجا مثال نهنگ

دلیران که بودند چو شیران همه گرفته به گف تیغ بران همه

همه تیزچشم و همه سخت[کوش]4 همه همچو دریا به جوش و خروش

به ایشان ملاقی گشتند5 و از جانبین آثار دلاوری به ms039 ظهور آوردند. باران تیرباریدن گرفت و برق تیغ جهان سوز درخشان شد. سیلهای خون در معرکه جریان یافت و سرهای دلیران چون گوی در میدان غلطان گشت. عاقبت آیات نصرت و ظفراز رایات زاب و زال پرتو اقبال فکند و لشکر توران از صدمات دلیران ایران ویران شد. افراسیاب را مجال ثبات نماند و از آن لجه بلا به وسیلهآ انهزام، خود را به ساحل سلامت کشید6 زاب در آن وقت هشتاد ساله بود7. بعد از آن8 هفت سال رعیت را ازادای خراج معاف داشت. ساحت ممالک از میامن معدلتش رونق تمام یافت و عمارات تازه از هر جانب ظاهرشد. از آثار آن ملک روشن رای، اجرای دو نهر است؛ مسمی به »زابین» که عذوبت دجله به انضمام آن قوت یافته. وی بلاد فارس را مستقر سریر تمکین و موطن رایت اقبال قوی9 گردانید. آخر زمام ملک را به برادرزادهآ خود

اما هود، اصح آن است که وی از نسل ارم بن سام بن نوح است و نزد بعضی از نسل «ارفخشد بن سام» است. بنابر کثرت عدوان عاد و غفلت ایشان از مبدا و معاد، هود بر ایشان مبعوث شد. نام میمونش ms040 به عبری «عابر» و به عربی «هود». به شغل تجارت اشتغال مینمود. در صورت رایقه به آدم مشابه بود و در شریعت با نوح موافق. از جملهآ بوارق معجزات و شوارق خوارق آن رفیع الدرجات (2 - 21) آنکه به استدعای قوم دعا فرمود تاکوه عظیم چون قلب لئیم بینضارت و سیاه، تل خاکی گشت پرچشمه و گیاه و دیگر آنکه تن تنها در برابر آن قوم بی باک، که همه راغب به اهلاک او بودند و غایت بطش و سطوت و کمال قوت و شوکت داشتند، درآمده، مبالغهآ تمام کرد که8 جمع شوید و اتفاق کرده، بی تجویزامهال و

شعر به خدا شو2 اگر از جملهآ عالم دریا است به خداگر سر مویی قدمت تر گردد آوردهاند که عادیان عنود بر معادات حضرت هود و تکذیب و جحود مصرگشتند. اثر آب سحاب رحمت رحمانی بر اما کن ایشان فانی شد. ازواج ایشان عاقر و عقیم گشته، صدف3 ارحام ایشان از آنکه مجالی لآلی بنیهآ انسانی شود، به در رفت. به موضع خانه کعبه که در آن زمان پشتهای از ریگ احمر بود، توجه کردند. «مرثد» که از جملهآ رؤسای آن قوم به ایمان فایز شده بود، گفت که بی اطاعت هود از دعای خود مترقب بهبود مباشید. از معاویة4 بن بکر که در آن وقت حاکم ام القری بود، نگاه داشتن5 وی و نگذاشتن به مقام دعا استدعاکردند. بعد ازدعا سه ابر ظاهر شد. هاتفی «قیل» را، که سردار آن فریق بدکردار بود، در اختیار یکی از آن مختار ساخت. وی قطعهای که سیاه بود، اختیار کرده، به بلاد خود بازگشت. و از ms041 آن ابر ریح غاصف، که آن را باد صرصرگویند، برآمد و آن قوم ناپاک را در هشت روز و هفت شب هلاک ساخت و قومی از ایشان را که بنی لقیم میگفتند، در مکه میبودند، نماندند6 و هالکان عاد اولیاند و باقی 7 عاد آخری.

مروی است که شدید و شداد دو برادر بودند از قوم عاد. عقاب قهر و تسلط شان8 بیضهآ معمورهآ جهان در زیر [بال]9 اقبال درآورد. ساکن شام شدند. شدید را اگرچه پرتو ایمان بر ارکان دل نتافته بود و از ظلمات ضلالت10 نجات نیافته، اما به سمت عدالت معروف بود و به صفت نصفت موصوف. گویند که در عهد شدید، مدت یک سال شخصی به قضا منصوب11 و فیصل قضایای آنام به وی منسوب بود. در آن مدت نزاعی به ظهور نرسید و کار کسی به

شداد در حضر6 موت خبر اتمام آن شنود. به عظمتی که زیاده بر آن متصور نباشد، به قصد آنجا پای در رکاب نهاد. چون قرب7 به مرتبهای رسید که شعشعهآ جدران در نظر او نمایان و خطوط شعاع بصرش به ارکان آن بنیان رسید، موکلان (خذوه فغلوه * ثم ألجحپم صلوه * ثم فی سلشلة ذزعها سبعون ذراعأ فاشلکوه - 35/69 - 31-32) وی را در آغلال اذلال و سلاسل نکال کشیده، متوجه سعیر و منزل (و مأواهم جهنم و بنس المصپر - 739 ساختند وبه رهنمونی (فاهد وهم الی صزاط الجحیم - 23/37) راه سجین از پیش گرفت و بر وفق (فاذا جاءاجلهم لا یشتأ خرون شاعة ولا یستقدمون 61716» هیچ قدر تأخیر و تنویف نپذیرفت. گویند که آن ملک مقرب8 را بر طفلی که بعد از غرق کشتی تنها بر تختهای افتاده بود، ترحم

چه داند کسی کاندرین پرده چیست شناسندهآ راز این پرده کیست

درین رشته کردند پیچش بسی سر4 رشته نامد به دست کسی

آنکه بنای مذکور در شام بوده، صاحب روضة الصفا و غیره نقل کردهاند. اما ابوحاتم سجستانی آورده از عبدالله بن ابی قلابه5 (ه - 22) که در طلب شتری6 در صحرای عدن میگشت. نظر وی بر شهری فتاد. عجایب آن را به تفضیل تمام نقل میکرد. چون خبر به معاویه7 رسید، وی را به دمشق طلبید و از کعب الآحبار، آخبار آنچه وی می گفت، پرسید. وی ms043 از بانی و بنا، سخنان به تفضیل در رشتهآ تقریر کشیده و عبدالله قلابه8 مجهول است و برین نقل اعتمادی نیست. قبر حضرت هود میان دارالندوه و باب بنی سهم است.

و اما صالح9 اظهار بعثت در قبیلهآ ثمود نمود و در آن وقت در سن شباب بود و ثمود بنو اعمام عادند، اولاد «ثمود بن عابربن ارم بن سام» قبل 10 واقعهآ عاد در حجرمیبودند و بعداز آن تعمیر منازل عاد کردند11. ضعفای ایشان پی روی صالح کردند و اهل عناد و استکباربه یک بار، در روز عید به بتان خویش روی آوردند و استدعای رددعای صالح نمودند. پس بزرگ ایشان «خندع» با صالح گفت که اگر از سنگ ناقهای چنین و چنین12 برآید، ایمان آریم. به دعای آن حضرت، آن امور به ظهور آمد13. خندع دولت ایمان یافت و سنگدلان قوم به موافقت سدنه اصنام، معجزهآ پیغمبری را به سمت ساحری نسبت کردند. و به کفر مصر ماندند و کمر به

که پادشاه مشرق و مغرب بود و تسمیه او را به ذوالقرنین از آن است که به کرانهآ مشرق و مغرب رسید و یا در عهد او دو قرن5 مردم منقضی شدند یا تاج او دو شاخ داشت یا کریم الطرفین بود، ms044 یا به علم ظاهر و باطن آراسته بود، یا دو گیسوی بافته در جانبین داشت. در صحیح بخاری ذکر وی بعد از ذکر صالح است و در جامع سنان بن ثابت اصبحی مذکوراست که وی بعد از صالح مبعوث شد. مقیم دیار فرنگ بود. چون آهنگ سیر کرد، اول به جانب مغرب رفت و [در بعض تفاسیر مذکوراست که دراول بعثت حضرت صالح، بر صفایح قلوب قوم لمعان اذعان لایح شد. بعد از وفات (8 - 22) آن خجسته صفات از6 مسلک سداد به مهلک ارتدادافتادند. حق -سبخانه و تعالی- اجرای آب حیات در بدن میمنتسمات وی نمود. دوم بار2 بدان قوم ناشناخت مبعوث ساخت. در این مرتبه راعی امت، آن گلهآ ضلالت را با زیب

مصرع.

و من دائعا دینا من الناس مشعر2 کرام و ذوالقرنین منا و حاتم فهم میشود که اسم وی صعب بوده، علی ای تقدیر، چون به مغرب رسید، ملاحظه کرد که چشمهآ آفتاب غروب در چشمهآ کرم مینماید و تواند بود که آن چشمهآ کرم بحر محیط غربی باشد و در آن مقام بعضی کفار مقیم بودند. خدای تعالی وی را مخیر ساخت میان آنکه آنها را تعذیب نماید، یا زیان به ارسال و هدایت گشاید. وی اختیار ثانی کرد. آن گه3 به مشرق روی نهاد. در مطلع شمس جمعی را یافت عاری از لباس یا خالی از بنا و آساس. بعد از آن از جنوب به شمال مایل شد (2 - 23) تا آن گاه در نهایت شمال در میان دو کوه به گروهی4 رسید از یأجوج و مأجوج. حکایت مشتمل به شکایت آغاز کردند. پس وی در آنجاجهت دفع فساد آن گروه پرافساد سدی کشید.

گویند که یأجوج و مأجوج نام پسران «منشج5 بن یافث» است. و آنکه گفته شده که از اختلام حضرت آدم متولد گشتهاند، قولی است متکرر6، اصلی ندارد الا از بعض اهل کتاب. ایشان قریب به موضع سد مقام گرفتند. بنابر کثرت توالد و تناسل و طول اعمار، عدد ایشان بسیار و بی شمار شد و از احادیث فهم میشود که جمیع این امت7 یک جزء، از هزار جزء ایشان است.8

در صحیح بخاری آوردهاند که گفت مردی نبی را- صلی الله علیه ms046 و سلم - که من دیدم [سد را9 مثل برد محبر و آن جامه است یمنی که مخطط باشد؛ خطی سرخ و خطی سیاه پس آن حضرت فرمود - صلی الله علیه و سلم که به تحقیق دیدهای. وهب بن منبه گفته که قطعههای حدید و نحاس مذاب به هم آمیخته. پس به جهت حمرت نحاس و سواد حدید به هیئت برد محبر برآمده و در بعض تواریخ منقول است که میان جبلین را حفر کرده، به آب رسانیدند.

اما محمد منجم فرغانی و جمعی از متأخرین حکما دلایل به بطلان این ترتیب دادهاند. حمدالله مستوفی قزوینی در کتاب نزهة القلوب آورده که واثق بن معتصم در سنهآ ثمان و عشرین ومأتین، «سلام بن حمایر» را با پنجاه مرد به تفحص سد نامزد کرد. به شروان2 رفتند و از آنجا به ملک باب الابواب که اکنون مشتهر به «دربند» است و از آنجا نزد ترخان که ملک سریر [بود]3 ترخان به ایشان مردم راهدان بفرستاد. بعد از بیست و شش روز، به زمینی رسیدند که در ابتدامقام یأجوج و مأجوج بوده و از آنجا بیست و هفت روز دیگر برفتند. بر3 حصنی رسیدند نزد کوهی که سد در شعب آن است و «سلام» استکشاف کرد به5 وجهی که نویشته6 شده، یافت. در عرض دو ماه از آنجا به سمرقند [رسید]7 و در مدت دو سال و چهار ماه ذهاب و آیاب او به بغداد وقوع یافت.

در روضة الصفا مذکوراست که ذوالقرنین بعد از سیر جهان، به زمین اسکندریه رسید و شهر مقدونیه بنا کردو در تصقیل سور8 آن به نوعی کوشیدند که ms047 سکنهآ آن دیار به جهت حفظ آبصار، برقع میبستند و بریک جانب او مناری ساخت که ششصد گزار تفاع او9 بود و برسر آن آینه نصب کرد، که از هر جا لشکری که (5 - 23) متوجه شدی، صورت آن در آن مرآت مرئی گشتی. شهر مذکور قرون کثیره به عمارت مقرون و تختگاه ملوک عظیم الشأن که سکندر بن فیلقوس10 از نسل ایشان است، آنجا بود. آنگاه از آبادانی به ویرانی کشید. چون نوبت دولت اسکندر رومی رسید، در جای آن شهری بناکردند و اکنون آثار و رسومآن باقی است و آن به عربی قسطنطنیه است. مسافت مابین تقریبا پانزده روز11 راه است.

ابراهیم - علیه السلام -معنی «آب راحم» یعنی پدر مهربان، ولادت آن حضرت به قول

هر روزه به عادت تمام در نمو ظاهر بودی؛ چنان که در روزی به قدر هفتهای1 نمو نمودی و هفتهای2 نظر بر وی به مثابهآ ماه و ماه چون سال بودی. چون به مرتبهای رسید که طمع ذباحین از وی ساقط شد (a - 24) با پدر مخالط گشت. آزر مبهوت بت منحوت3 به آن منعوت به نعوت صفوت دادی و به فروختن فرستادی. وی به اندازهآ قدرت و توان در اذلال و هوان آن کوشیدی و استهزا به آن نمودی. آخر در روزی که اهل شهر غایب بودند، به کسر اصنام اقدام نمود. چون به نمرود این قضیه را اعلام کردند، دود خشم از وجود مردودش برآمد و به حبس او فرمان داد. پس از آن به قصد احراق، وی را برآورد و در شأن پروردگار آهنگ معارضهآ با ابراهیم کرد. در مقام مجادله متحیر و مبهوت گشته4، به احراق وی عازم شد. نسیم رحمت الهی وارد گشت و آتش نمرودی را بارد ساخت. در میان نار، ریاحین و ازهارو چشمهآ آب خوشگوار ظاهر آمد. نمرود که ملاحظهآ آن حال نمود، به قصد تقرب حق تعالی قربان بسیار کرد و بنابراغوای ندما، ایمان نیاورد و به کفر خویش و حال5 پیش ms049 اصرار نموده.

ساره، که ماهپاره بود از سپهر حسن و جمال، به ابراهیم ایمان آورد و در عقد زواج6 آن درة التاج خلعت7اندراج یافت. و خلاف است که ساره دختر عم حضرت ابراهیم بوده، یا برادرزاده و نکاح به شریعت وی درست بوده یا دختر ملک حران بوده که بعد از مهاجرت خلیل الرحمان، در عقد وی درآمده.

القصه، ابراهیم و لوط، که برادرزاده وی بود، از آن دیار آهنگ مهاجرت کرد8 متوجه مصرشدند. ملک مصر، که مصربه کفر و ظلم و فجوربود، از جادهآ استقامت دور، زوجات از ازواج جدا می ساخت. از ابراهیم پرسیده که ساره را با تو چه نسبت است؟ ابراهیم به تأویل موافقت در دین، وی را خواهر گفت. پس چون [ملک]9 آوازهآ جمال ساره شنیده بود، وی را طلب نمود. به حمایت الهی آن ملک فاجر به قصد وی قادر نشد. جاریهای «هاجر» نام، که گویند از بنات ملوک قبط بود10، به وی داده، اجازت داد. ساره وی را به ابراهیم بخشید11.

ابوعلی مسکویه در کتاب ندیم الفرید گفته که معنی اسحاق به عبرانی «ضحاک» است. اسماعیل5، معنی آن «مطیع الله» است. چون حضرت خلیل به امر ملک جلیل، وی را با هاجر در زمین مکه گذاشت و قلیلی از آب و طعام که نزد ایشان بود، تمام شد، هاجر را شیر نمی بود و اسماعیل اضطراب مینمود. هاجر هفت بار مسافت بین الصفا و المزوه، که اکنون6 مسمی است، طی کرد که از آب نشانی یابد و هر مرتبه از اسماعیل خبر می گرفت. در مرتبهآ اخیر نزد اسماعیل چشمهای یافت که آب را از جریان مانع آمد، و همان آب، هاجر را دافع جوع و عطش بود و آن از خواص زمزم است.

پس قبیلهآ جرهم که از نسل جزهم بن قحطان بن عامر بن صالح بن ازفخشد بن سام بودند، به آنجا مرؤر نمودند و به جهت آن آب در آسفل مکه نازل گشتند. اسماعیل زبان عربی از آنها آموخت و از ایشان مزوج1 شد. عمارهآ بنت سعد بن اسامهآ جرهمیه2 بخواست.

محمد بن اسحاق گفته که جرهم مذکور و برادرش قطور بعد از تبلبل آلسن به عربی متکلم شدند. قبل از آن عربی نبود و آنچه از ابن عباس مروی است که «من اول من نطق بالعربیه» اسماعیل تواند بود که از آن3 اولیت نسبت به اولاد ابراهیم باشد، یا از عربیت4 بینه فصیحه مراد باشد و مؤید این است آنچه منقول است از بعض علمای سلف که عربیت اسماعیل از عربیت یعرب بن قحطان و سایر حمیر و ms051 جرهم آفصح بود و مخفی نماند که حضرت هود و صالح به زبان عربی متکلم بودند و ایشان پیش از حضرت خلیلاند - علیهم السلام. مگر آن که گویند تواند بود که در آن عهد متکلم به آن زبان نمانده باشند و السنهآ ناس به یک لغت جاری بوده باشد.

منقول است ابراهیم - علیه التحیة والتسلیم5 -گاهی به مکه رفتی و سواره استفسار احوال فرمودی و بازگشتی. روزی در حین غیبت آن نبی نبیل، آعنی اسماعیل، حضرت خلیل جلیل به نور حضور منزل ایشان را منور ساخت و استفسار مجاری روزگار از عماره6 کرد. وی از عسرت عشرت و آهوال احوال7، مهرههای شکایت در (2 -25) رشتهآ حکایت کشید.

حضرت خلیل فرمود که شوهرت را سلام ما برسان و بگوی که قرار رأی بر ترتیب سرای8 دهد. چون قضیهآ وصیت به سماع اسماعیل تعلق گرفت، رفع علاقهآ عماره به اطلاق [طلاق]9 کرده، وی را به اهل خویش الحاق کرد. پس آن، هالهآ بنت حارث که ماه حسن خصایل را هاله و نزهتگاه لطف شمایل را لاله بود، بخواست. نوبت دیگر قدوم حضرت خلیل در غیبت اسماعیل، سؤال مذکور سمت ظهور گرفت. هاله جواب صواب که اقتضایش کرد و رضا می کرد10، بگفت. و از آن حضرت به سمت ارتضا11 اختصاص یافت و تکرر

هاله آنچه به او حواله شده بود، آدآنمود. بنابر آن در عقد آن حضرت بماند و «قیدار»2 از او بوجود رسید. و احوال قیدار3 در باب پنجم مذکور خواهد شد، ان شاءالله4. و بعد از چند گاه5امر خداوند جلیل به حضرت خلیل در شأن بنای بیت لازم التبجیل رسید. به اعانت اسماعیل در آن شروع کرد و در اساس آدم پیدا ساخت و چون قواعد ارکان را ms052 بلند و ارجمند کرد،6 ابراهیم به سر سنگی برآمد و به عمل بنا مشغول شد.

اثر قدم وی بر آن سنگ بماند و مراد از مقام ابراهیم آن سنگ است نزد جمهورائمهآ تفسیر. حجرالاسود، که یاقوتی بود سفید و در وقت طوفان او7 را جبرئیل به سما برده بود، یا در کوه ابوقبیس محفوظ داشته، به ابراهیم رسید. در موضع خود استوار ساخت. چون خانه تمام شد، ابراهیم بر مقام برآمد و خلایق را به وجوب حج اعلام کرد. هرکه را حج مقدر بود، ابراهیم را جواب داد و ذبیح نزد اکثر8، اسماعیل است و نزد بعضی اسحاق و شیخ محی9 الدین بن عربی براین است.10

یعقوب - علیه السلام11 - نبی مرسل است. اکثرانبیای بعد از وی [از نسل ویاند.]12 چون اسحاق وفات یافت، بنابر آنکه عیص را با وی ملایمتی نبود، یعقوب به13 والدهآ ماجده مضمون «و اذا ضاقت بکم الأزض فسپحوا» را ملحوظ14 به اعتبار ساخته، در هنگامی که بنابر غیبت مسافر جریده رو ( والشمس تجری لمستقر لها - 3836) از کنعان مغرب، دیدهآ رمد هجراندیدة زمان تاریک [یود]15، مرکب عزیمت مسافرت را به حرکت آورده، از وطن جدا

یوسف - علیه ms053 السلام - نبی مرسل است. چون حضرت یعقوب از جملهآ لآلی درج شرف، نسبت به یوسف و بنیامین، که پروردهآ یک صدف بودند، به مزید محبت موصوف بود، خصوصا نظر به یوسف که نفسی تاب حرمان از مشاهدهآ جمال [او]11 نداشت، شعلهآ حسد باقی اولاد به جایی رسید که متاع طاقت ایشان بسوخت و به اشک رشک، رقم مهر آن فرخندهآ چهر از لوح خاطر ایشان شسته گشت. در فکر مکر شدند و مقامات تزویر را ترتیب داده، نزد پدر تقریر کردند. در این فصل دلپذیر که نقاش روزگار لوحهآ سبز کار بر صفحهآ اطراف و اقطار دیار گشاده و بسیط صحرانشان از سجادهآ خضر داده و قوت نامیه در عرصهآ هامون به صفت بوقلمون، هر زمان رنگهای گوناگون نموده، چه شود که یوسف را اجازت دهی تا به تماشای ماشاء از12 آثار [صنع]13 دلگشا روزی گذراند.

یعقوب اولا، به اظهار عرض اندوه و خوف ضررذئب دراعتذار گشاد14 و آخربه مقتضای قول ایشان رضاداد. پس برادران، وی را از پدر جدا ساخته، به در بردند و در چاه فکندند. یکی از اهل کاروان به قصد آب، دلو انداخت. یوسف از آنجا چون ماه از برج دلو ظاهرشد.

جان آن آب جوی را آب حیوان به جوی آمد و وی را به مصربرده، به قطفیر بن مالک که نایب ملک مصربود و او را «عزیز» می گفتند، فروخت. زوجهآ عزیز زلیخانام، مغلوب محبت

و در شأن دیگری گفت که ساقی ملک خواهد گشت و وصیت کرد که نزد ملک او رایاد کن6 شیطان از خاطر او امر تذکیر محو ساخت. یوسف - علیه السلام -هفت [اعوام]7 تمام در زندان بماند. از حبیب الله -صلوات الله و سلامه علیه - مروی است که اگر یوسف به کلمهآ (اذکرنی عند ربک -42/12) زبان نراندی، در زندان چندان نماندی. پس ملک در خواب دید که هفت گاو فربه، هفت گاو لاغر را خوردند و هفت خوشهآ تر، هفت خوشهآ خشک در آن پیچید و خشک ساخت.

در تعبیر آن متفگر شد و متحیر ماند که یا رب این خواب8 پریشانی9 مرا تعبیر چیست؟ اعیان ملک از تعبیر عاجز شدند و امر محال و مخترع خیال پنداشتند.

ساقی متذکر حال یوسف شد. نزد وی رفته استکشاف نمود. یوسف -علیه السلام- فرمود: گاو و خوشه صورت سال است و لاغری و خشکی اشارت به تنگی و قحطی و فربهی و سبزی اشارت به و سعت و بهی. پس هفت سال در غایت ms055 رفاهیت خواهد گذشت و هفت سال دیگر با قحط و عسرت از پی خواهد آمد که محصولات سنوات سابقه در آن خورده شود. چون خبر به ملک رسید، طالب صحبت یوسف شد. گفت حال من از زنان مصر که هنگام نظاره دستها پاره ساختند بپرسد تا بی گناهی من نزد او روشن شود.

نسای مذکوره زبان به پاکی یوسف گشادند و به برائت ساحت وی از خیانت1 گواهی دادند. زلیخا نیز در آن میان چون صبح دوم از صدف دم زد و به بیگناهی یوسف و گمراهی خویش معترف گشت.

مثنوی

به جرم خویش کرد اقرار مطلق برآمد زو صدای «حصحص الحق»2

بگفتا نیست یوسف را گناهی منم در عشق او گم کرده راهی

نخست او را به وصل خویش خواندم چو کام من نداد، از پیش راندم

یوسف به ملک رسید. اولا، تقریر تعبیر کرد و ملک دراثنای محاورت، رقم نیابت به نام او کشید، اهل ملک را بندهآ فرمان او ساخت و عزیز مصر عزت گردانید. عزیز پیش را از مشاهدهآ این حال، ملال غالب آمد و بنای صحت وی اختلال یافت و از سرای و جود انتقال نمود.

زلیخا را به لهف تلف دولت عزیز و وفات [او32 و تأسف و آسف از بعد دیدار یوسف و فوات آن، تغیر و تبدل صفات دست داد و از پا درآمد. شب و روز بر حال (b-26) زار خود می گریست و جمیع اوقات به غصه و الم میزیست. کثرت اشک، سواد دیدهاش را تمام شست و از نرگس زار عیونش یاسمین رست.

در ایام قحط، ده برادر یوسف به جهت طلب قوت به مصر آمده، به مجلس یوسف رسیدند. یوسف ایشان را شناخت و ایشان از حال [او]4 غافل. یوسف گفت که شاید شما جاسوسان باشید. گفتند: ما فرزندان یکی ازانبیاییم. دوازده برادر بودیم. یکی در خردی5گم

آنها به پدر رسیده، استدعای رفاقت برادر کردند. فرمود که بر شما اعتمادی نیست، بلکه3 بر حفظ الهی است و چون بضاعت خویش در میان متاع یافتند، آن را نزد پدر، شاهد اعزاز4 عزیز ساخته، در طلب رفاقت برادر مبالغه نمودند و به فرمودهآ پدر عهد کردند که تا قدرت داشته [باشند]5، از او جدانشوند. چون به یوسف رسیدند، بنیامین را، که برادر اعیانی وی بود، طلبید و حال خود با او گفت. وی را به اخفای آن از اخوان امرکرد و در وقت روان شدن اخوان فرمود تا صاع زرین که در آن اوقات، اقوات را به آن پیمانه میکردند، در امتعهآ بنیامین پنهان ساختند و چون برادران شروع در رجوع کردند، منادی ندا کرد که صاع ملک با شما است. امتعهآ آنها را شکافتند6 آخر از متاع بنیامین یافتند7 و در شریعت یعقوب، سارق بنده میشد.

بنابراین بنیامین را نگاه داشت. برادران سعی در اطلاق وی و تقید دیگری به جای وی کردند، مفید نیفتاد. رفته، حال با پدر گفتند. یعقوب به صبر جمیل دست زده، به و صول هر دو برادرامید دربست و اندوه براو مستولی شد و بیان ملال و ذکر حال خود از فراق هر دو فرزند جزباخدای - عز شأنه - نمی گفت.

حاجتی راکه از تو میجویم با کسی نه8، که با تو میگویم

راز9 گویم به خلق، خوار شود با تو گویم، بزرگوار [شود]10

پس ابنای یعقوب باز به مصر رفته11، نزد یوسف بیان حال کردند و زبان به طلب افضال و افاضهآ نوال گشودند. یوسف -علیه السلام - فرمود که علم به قبح افعالی که نسبت به یوسف و برادراو درآن اوان جهل ظاهر ساختید، دارید؟ گویند فعل ایشآن با برادران به تحقیر ms057 و تذلیل

بیت به نشاط و عیش بادا دو لبت همیشه خندان

(27-a) شگرست آن نه لبها، گهرست آن نه دندان

فرمود که من یوسفم و بنیامین برادر اعیان2 من است و حق تعالی جزای هر پرهیزگاری و صابری ضایع نمیکند3. اخوان باب اعتذار گشودند و اعتراف به خطای خویش نمودند. یوسف دعای مغفرت ایشان به زبان درفشان درآو رد و پیرهن خود به پدر فرستاد و برادران را به آو ردن پدر و متعلقان مأمور داشت. چون کاروان کنعان از مصر روان شد، بوی یوسف به مشام یعقوب رسید. فرزندزادگان استبعاد کردند. چون بشیر، پیراهن را بر وی فکند، چراغ بصارت او که از صرصر فراق مرده بود، روشن گشت و ساحت خاطر که از خار هموم آزرده بود، گلشن شد. ابنا طلب استغفار کردند. وعده فرمود که خواهم کرد و ارادهآ شب جمعه داشت، یا قصد اسحار و با همهآ متعلقان متوجه مصرشد. گویند که همه هفتاد و دو کس بودند. یوسف استقبال فرمود و با پدر گفت که این همه بر فرقت من چراگریستی؟ با آنکه میدانی که در قیامت به هم خواهیم رسید4. گفت: می ترسیدم که مبادا سلب دین از تو مانع ملاقات آخروی گردد. و در بعضی تفاسیر مذکوراست که مادر یوسف راخدای تعالی زنده ساخت و با یعقوب به مصر فرستاد5 و چون به مصر درآمدند، آبوین را بر تخت جای داد و یعقوب و زوج وی که مادر یوسف بود یا خاله و سایر ابنا تحیت سجود، که در شرایع سالفه جایزبود، بجای آوردند و تعبیر خواب یوسف، که در صغر سن6 دیده بود که آفتاب و ماه و یازده7 ستاره، ms058 وی را سجده کردند، ظاهر گشت. یعقوب بعد از آن به بیست و چهار سال در مصر

یهودا ثم زوبیل ولاوی ریالون و شمعون و یشجر

و یفتالی و دینه ثم دانآ و بنیامین حاد ثم اشر مورخان به تفصیل احوال ایشان نپرداختهاند و در شرح شیخ ابن حجر بر بخاری مذکور است که (b-27) اسن همه بود روبیل و در بعض تواریخ گفته که اسن یهودابوده. و الله اغلم.

لوط - علیه السلام - وی پسر هاران3 بن تارخ است3. برادرزاده ابراهیم با ابراهیم از عراق هجرت نموده، حق تعالی وی را به مؤتفکات فرستاد و آن چهار پنج شهر بوده قریب به اردن، از بلاد شام اکبر و آشهر آن «سذوم» است، به ذال معجمه و جوهری به دال مهمله خیال کرده. صاحب قاموس وی را تخطئه کرده و این درارض5 زغراست از بلاد شامیه. وی را به آن قوم

حق تعالی در ارادهآ اهلاک ایشان5، «جبرئیل» و«میکائیل» و «اسرافیل» را فرستاد به صورت جوانان ساده روی. اولا، نزد ابراهیم مهمان شدند و آنگاه به مهمانخانهآ لوط نازل گشتند. لوط خواست که خبر ایشان در پردهآ خفا بماند. زوجهآ وی اخبار کرد، به وی متوجه گشتند و به جهت اخفا او را معاتب ساختند. پس جبرئیل - علیه السلام -بعد از خروج لوط با اهل خویش جز زوجهآ نابکار، منازل و امکنهآ آن اشرار را مقلوب ساخت و عالی آن6 سافل گردانید و در جای آن دریاچهای پیدا شده، منتن که نه آب آن نفعی دهد و نه زمینی که در نواحی او است «نعوذ بالله من غضبه».

آیوب - علیه السلام -ابن اسحاق گفته که اصح آن است که او از بنی اسرائیل است و طبری گفته که وی بعد از شعیب بوده و حافظ بن عساکر گفته که مادرش دختر لوط بود، پدرش از آنها که به ابراهیم ایمان آورده بودند. پس قبل از موسی باشد و نزد بعضی از اولاد عیص است و طبری در رداین قول گفته که هیچ ولد عیص به نبوت نرسیده و گفته که نام زوجهآ وی«لیا» بوده دختر یعقوب و به قولی رحمه بنت یوسف. حق تعالی وی را مال بسیار داد و مواشی بی شمار و خدم و عبید و اولاد رشید7. حکمت الهی مقتضی آن شد که ms060 صبر وی در نظر عباد ظهور یابد. اولاد و اموال و خدم به فنا و زوال و عدم رسید و به قول اصح سیزده سال جسد وی مبتلابود، بر وجهی که نزدیک و دور از او نفوربودند.

از اخوان و اقارب جزدو کس به او مقارب نمیگشتند. روزی یکی با دیگری گفت که

ندا رسید کهای ایوب نه ترا غنی ساختهام از آنچه میبینی. گفت: بلی، یا رب! ولکن از برکت تو بینیاز نیستم. این مضمون حدیثی است که در صحیح بخاری است و دلالت میکند بر جواز طلب [کثرت] 4 مال حلال با وجود غناکسی را که و ثوق برادای حقوق شکر آن5 باشد و دال است بر آنکه، آن مال برکت است.

حکایت ایوب - علیه السلام - و شکایت از نکابت به طریق مذکوردر تواریخ منقول و در تفاسیر مسطوراست و بعضی گویند که این شکایت نشان قلت اصطبار است و با مقتضای (انا وجدناه6 ضابرا -4438) منافات دارد و در گفتن (آنی ms061 مسنی الضر -83/21) چند وجه گفتهاند: یکی آنکه ابلیس لعین با وی گفت که مرا سجده کن که ترا خلاص سازم. ایوب از ضرر وی نالید، نه از رنج خویش. دیگر آنکه کرمان قصد زبان و دل او کردند و آن دو آلت تمجید و توحید بود، از خوف فوات آن نالید.

دیگر آنکه هر سحرگاه7 از بارگاه کبریا خطاب رسیدی که ای ایوب! چگونهای؟ ایوب به ذوق و شوق8 آن، کوه بلا به جان کشیدی.

گر بر سر بیمار خود آیی به عیادت صد سال به امید تو بیمار توان بود

در سحراین روز که مرهم راحت رسید، به این خطاب مستطاب سرافراز نشد. این ندا برآورد. رنج وی برفت و فرزندان وی زنده گشتند و مانند ایشان نیز [بر وی]1 عطا کرده شد. هفت پسر و سه دختر، بنشسته با یکدگر.

امام نواوی آورده در تهذیب الاسماء که در قریهای قریب به وی از بلاد جوران، مشهد است و مشهور این است که قبراوست و آنجا چشمهای است جاری و گویند که چشمهآ مذکوردر قرآن همان است.

شعیب - علیه السلام -به قول محمد بن اسحاق او ابن مکیل بن یشجر بن لاوی بن یعقوب است و به قول ثعلبی یشجر، پسر عیقاء بن مدین بن ابراهیم است. وی را «خطیب انبیا» گویند بنابر بلاغت و براعت وی. به اهل مدین که نام ولایتی است2، مبعوث شده و بعضی توهم کردهاند که اصحاب ایکه غیر اهل مدیناند و میگویند که وی به هر دو قوم (8-28) مبعوث بوده و منشأ توهم آیشان آنکه در شأن اصحاب آیکه (فاخذهم عذاب یؤم الظلة 189/26» وارد است و در شأن اهل مدین «آخذتهم3 الرجفة و الصیحة». و دیگر آنکه نسبت اخوت اهل مدین به شعیب واقع شده، به خلاف اصحاب ایکه و جمهور که به مغایرت قایل نیستند، گویند که تواند بود که هر طایفه از آن جماعت به نوعی ms062 از عذاب معذب باشند و حق آن است که همهآ ایشان به همهآ آن انواع معذب شدهاند؛ زیرا که بنا بر حر شدید از بیوت برآمدند. سحاب عذاب سایه فکنده بود. در تحت آن درآمدند. صیحه از فوق و رجفه از تحت فروگرفت و دیگر آنکه چون در صدر کلام تعبیر از ایشان به اصحاب ایکه واقع شده و ایکه معبود ایشان بوده، ذکر اخوت مناسب نیست و مراد از «ایکه» درخت انبوه است. قوم شعیب به عیب شرک و کفر معیوب بودند و طبع ایشان را خیانت در اوزان و نقص حقوق مرغوب. بنابر مخالفت شعیب و انکار و ریب دراحکام غیب، به عذاب مذکور مقهور گشتند. گویند که حضرت شعیب گندم گون بوده و میانه قد و در آخر عمر قوت باصرهاش از عمل بازماند و

از ارضاع هر مرضعه امتناع مینمود. خواهرش به جهت خبرگیری حاضر شده بود، در ارضاع وی به مادر خود دلالت کرد. موسی را -علیه السلام - به وی سپردند. چون به اوان عنفوان جوانی [و ریعان زندگانی]1 رسید، روزی در حین مرور بر اسواق، به حسب اتفاق نظرش بر سامری افتاد که در دست قبطیی گرفتار بود و به موسی استغاثه نمود. دست موسی به قبطی رسید ms064 و بوم شوم روحش از آشیان بدن پرید. موسی از خوف فرعون آن شب به خانه رجوع نکرد. روز دیگر چون برآمد، باز سامری را در دست دیگری دید. با وی عتاب آغاز کرد که چرا در گوشهای ننشینی که در دست این قوم ستمکار گرفتار نشوی؟ پس خواست که به دفع ظالم دست برآرد. سامری به توهم آنکه قصد قتل وی دارد، گفت که چنانچه دیروز کسی2 کشتی، امروز مراخواهی کشت. قبطی دست از سامری بازداشته3، قدم در راه نهاد و به سوی فرعون رفته، وی را خبرداد که قاتل آن قتیل موسی بوده. فرعون بر قتل موسی جازم شد.

یوشع وی را آگاه ساخت. وی متوجه مدین شد. شعیب وی را نوید نجات داد و کریمهآ خویش بعد از چند گاه در عقد نکاح وی درآورد و عصابه وی تسلیم نمودو آن عصااز چوب عبال بود و آن وردی است جبلی که غلیظ میشود و از آن عصاها میگیرند. موسی -علیه السلام - بعد از ده سال قصد مصر کرد. شبی مظلم دراثنای راه، حرم وی را (8 -29) محل وضع حمل رسید. آتشی از دور دید که از درخت می تابید. چون نزدیک رسیدند، ندای «أنا رب الغالمین» شنید. به منصب نبوت منصوب گشت و به دعوت فرعون مأمور شد. استدعای شرکت هارون نمود، آن نیز حصول یافت. پس تقدیم کار حق بر امور متعلقه به خلق کرده، متوجه شد و زوجه را به حالت طلق4 با اغنام در آن مقام گذاشت. چون به فرعون رسید، در اثنای مقال، یادایادی خویش کرد و به نعمت تربیت بر وی منت نهاد و به کفران منسوب ساخت.

اشراف قوم فرعون گفتند که این ساحری است دانا و بر6 کمال سحر توانا سحرهآ بلاد را باید جمع ساخت که معارضه نمایند. روز نو روز را موعد ساختند. در مجمعی که از ازدحام محشر خبر میداد، حاضر آمدند. سحره چشم بندی کرده، حبال و عصی را افکندند و در انظار نظار به یک بار7 صور مار بسیار در رفتار آمدند. موسی عصا فکند، اژدهایی عظیم شد. عصی و حبال را چون صور خیال نابود و پایمال ساخت. رو به فرعون و خدم آورد، وی امان طلبید. سحره دانستند که امر آن عصا از حیطهآ قدرت بشر و عمل سحره که مباشر شراند، خارج است. همه به سجده افتادند و به نبوت کلیم الله ایمان آوردند.

فرعون پلید گفت که8 با وی متفق گشته، میخواهید9 که ملک از تصرف ما به درآرید. پس آن جماعت را به عذاب دردناک، هلاک ساخت. موسی - علیه السلام - فرمود که اگر از مأمن ایمان اجتناب نمایید، ابواب نکال و عذاب برشما گشوده شود. پس به طوفان و جراد و قمل و ضفادع و دم10 معذب گشتند و در هر مرتبه وعده ایمان میدادند و بعداز زوال عذاب، خلف وعده راارتکاب می کردند.

موسی بر آن قوم ناپاک دعای هلاک کرد. بنابر فرمان الهی، بنی اسرائیل حلیههای نسای قبط به عاریت گرفتند و شبهنگام موسی با قوم خویش راه جانب بحرپیش گرفتند. فرعون

بیت (30-2) به ms066 فر عون الهی کسی که مخصوص است چه غم ز لشکر فرعون و بحر و طوفانش

موسی - علیه السلام -با قوم گفت که به حکم الهی چون ماهی در آب درآیید. یوشع بن نون و کالوب بن یوفنا، اسب در بحرانداختند. سایر قوم از پی ایشان روان شدند. چون آخر لشکر موسی در آب درآمد. مقدمهآ جنود فرعون به آب رسیدند. چون فرعون آب را کوچه کوچه دید، با ناقصان گمراه که همراه بودند، گفت: بحراز هیبت من این هیئت گرفته. یکی از قواد لشکر گفت که از راه دیگر به سه روز ترا به موسی رسانم. وی قصد رجوع داشت. جبرائیل1 بر اسب بهشتی سوار بود. در مقدمهآ آن اهل نار2، اسب در آب افکند. مرکب فرعون بوی آن اسب یافته، از پی شتافت. فرعون ناپاک بر امساک آن قادر نگشت و از استغاثآه شرم داشت. چون فرعون در آب داخل شد، ملاتکه لشکر قبط را از پی آن3 در آب راندند. چون آخر لشکر موسی از آب بیرون رفت و آخر لشکر فرعون درآمد، آب بهم برآمد.

موسی قوم را به هلاک اعدای ناپاک بشارت داد. قوم متردد بودند، تاجثههای خسیسشان چون خس بر سر آب برآمد، آلات و اسلحهآ ایشان گرفته4. صاحب کشاف آورده که باز به مصر رجوع کردند و قاضی به متابعت وی راضی گشته، اما ارباب آخبار انکار کردهاند.

ابن عقیل در تفسیر خویش آورده که هیچ کس از مورخان و مفسران تصریح نکرده به انکه بعد از خروج از مصر رجوع به آن و قوع یافته، بلکه بعد از آن به دخول ارض مقدسه، که میراث ابراهیم است، مأمور شدند و به قتال جبابره که بر سر اریحا و فلسطین تسلط داشتهاند، متکلف5گشتند. در آن راه به اهل رقیم که عبادت عجل می کردند، گذشتند.

قوم موسی مثل آن معبودی طلبیدند. موسی ایشان را توبیخ فرمود. پس از آن «عابیل» نام شخصی را ms067 مقتول یافتند و قاتلان6 مجهول بود. موسی فرمود که حکم وحی آن است که گاوی

پس کوهی به طول و عرض معسکر موسی، بر سر قوم ms068 ظاهر شد که اگر به احکام تورات8 موسی سر فرو نیارند، آن کوه بر سر ایشان فرو آید. پس چون خبر ضخامت اجسام جسام جبابرة شام و قوت و عدت و اختشام ایشان شنیدند، گفتند که دخول ما در بلاد ایشان بعد از خروج ایشان خواهد بود و قتال به ایشان نمی توانیم و با موسی مضمون (فاذهب انت و ربک فقاتلا انا ههنا قاعدون - 245) گفتند؛ یعنی که برو تو با خدایت و قتال کنید که ما اینجا نشستهایم.

پس از آن به تیه گرفتار شدند. چهل سال درشش فرسنگ راه ماندند و همهآ آن قوم در آن بیابان فلاکت به هلاکت پیوستند، جز یوشع بن نون و کالوب بن یوفنا1، و بیشتر برآنند که موسی و هارون2 نیز در آن تیه بودند، اما ایشان را از آن مشقت نبود و فرزندان ایشان که از عصیان سالم بودند، فتح دیار جباران کردند و اصح آن است که بعد از موسی - علیه السلام - یوشع بن نون فتح کرد و چون وقت وفات و انقطاع عهد حیات موسی -علیه السلام - رسید، ملک الموت به وی فرستاده شد. وی را مأمور به اجابت حق داشت. موسی -علیه السلام - دست برآورد و لطیمهای در او بست و دیدهآ آن ملک پسندیده به قلع پیوست. وی به حق عز شأنه - رجوع کرده، گفت که مرا بر بندهای میفرستی که موت راکاره است و با چشم من چنین کرد. حق تعالی چشم وی را درست ساخته، بازفرستاد و فرمود که کف بر پشت گاوی نهاده، بشمارد3. هر موی که در تحت کف وی آید، سالی عمر یابد. موسی - علیه السلام - گفت: بعد از آن چه خواهد بود؟ گفت: موت. موسی فرمود: پس گواکنون باش. مخفی نیست که قصهآ موسی و ملک الموت مضمون حدیث صحیح است و بعضی از مبتدعه انکار کردهاند و وقوع این معامله را میان موسی و ملک الموت بعید دانسته4 ms069 و مخفی نیست که ملک الموت به صورت بشریه5 بر موسی ظاهر شده بود، تواند بود که مطلع نشده باشد به آنکه ملک الموت است و حکم شریعت ما این است که اگرکسی (a- 31) به حرم قومی بیاذن درآید، جایز است دفع آن6، اگرچه به قلع عین انجامد. با آنکه انبیا را مخیر میسازند میان موت و حیات. و قوع موت ایشان به اختیار ایشان است و در این آمدن مخیر7 نبوده و این مقوی آن است که به خصوص ذات وی منتقل نشده باشد و بر تقدیر اطلاع شاید که در آن عمل مأذون باشد بنا بر حکمتی و (الله یفعل ما یشاء - 40/3) ومروی است که در مرتبهآ ثانیه سلام به8 وجهی کرد که معلوم موسی شد که وی است و امر تخییر ظاهر ساخت. پس چون حضرت کلیم در مقام تسلیم درآمد از حق - سبحانه و تعالنی- درخواست نمود که وی را به اندازهآ یک سنگانداز به ارض مقدسه نزدیک سازد و رسول - علیه الصلوة و السلام - فرمود

ابوعلی مسکویه گفته که معنی هارون «محبب» است و وفات هارون12 در حیات موسی - علیه السلام - بود. به موسی وحی رسید که هارون را به فلان کوه بیار13. در آن جا درختی عجیب دیدند و خانهای یافتند. در آن خانه سریری بود و بوی خوش به مشام می رسید. هارون فرمود که مرا میل خواب براین سریر است و از موسی هم درخواست، موافقت کرد. چون هر دو خواب کردند، هارون آثار موت دریافت. با موسی گفت که چشم وی را نگیرد و چون درگذشت، شجره نماند و خانه و سریر به سما مرفوع شد.

چون موسی تنها به سوی قوم آمد14، وی را به قتل هارون منسوب ساختند. دعاکرد تا آن سریرمیان آسمان و زمین نمایان شد و آن فریق ضلالت طریق را توفیق تصدیق موسی حاصل شد.

آسیه بنت مراحم، بعضی گفتهاند که از بنی اسرائیل بوده و به قولی عمهآ موسی بود و به قولی

در جامع اعظم گفته که آن عصا از چوب مورد بوده. ms071 طولش چون قامت موسی، از آدم به ارث به شعیب رسیده بود. در قطع مسافت، چون اسب تازی تیز رفتی. در شب ظلمانی، چراغ نورانی شدی و در جنگ، اژدهای سیاه گشتی با دوازده دندان به تیزی شمشیر و سنان. آتش از دهانش جستی و چشمانش چون برق، لمعان داشتی. از بینی آن باد سموم برآمدی و چون دهان گشودی، مابین الحنکین وی هفتاد گز بودی. مویهایش به خار مغیلان مانند بود و در وقت قیام شبیه به منارهای بلند.

یوشع بن نون، در سال اول از وفات3 کلیم الله، یوشع مأمور به توجه آریحاگشت و بعد از فتح آن به ایلیا که بیتالمقدس است، رو نهاد و دفع جبابره کرد. ضخامت آن قوم پرشآمت چندان بود که جمعی کثیر از بنی اسرائیل سر یکی از آنها به زحمت میبریدند.

آنگاه به بلقا متوجه گشت. جمعی از عبدهآ اصنام در آن میان3 بودند و بلعم باعور درمیان آنها بود. به زعم یهود کافری بود سحرشعار و به عقیدهآ علمای دین موحد بود و دین دار. به معرفت اسم اعظم فایزشده و مرتبهآ استجابت دعوت راحایز گشته. دعا جهت انهزام لشکر یوشع 5کردو به شومی آن، اسم اعظم از خاطر تیرهاش محوو منتفی6 گشت و به قولی آنکه در ماندن بنی اسرائیل در تیه به دعأی وی بود. مدت حیات یوشع صد و بیست سال. قریب به جد خود ابراهیم بن یوسف مدفون گشت.

کیقباد از نسل منوچهر است. خلایق را در ظل مرحمت جای داد و ابواب برو معدلت گشاد و در عهد وی افراسیاب باز به ایران متوجه شد2. کیقباد لشکر جمع ساخت. رستم زابلی و مهراب کابلی و قارن رزم خواه و کشواد زرین کلاه در مقدمه تعیین نمود و خود با سایر پهلوانان ایران از عقب میرفت. چون دلیران جنگجوی روی به هم ایستادند از زمانی که آفتاب جهانگیر از افق مشرق تیغ کشیدن آغاز کرد، تا وقتی که آهنگ عزیمت دیار مغرب نمود دلیران هر دو لشکر و مبارزان دلاور از جانب هر دو سرور، در کشش و کوشش بودند.

رستم در آن رزم آثار جلادت ظاهر ساخت که افراسیاب انگشت حیرت به دندان گرفت. آخر روز به کیقباد کس فرستاد والتماس کرد که جنگ به روز دیگر افکند. آخر به رسل و رسایل، وسایل صلح ساخت و بازگشت. کیقباد چون صد سال از ملک او گذشت، کیکاوس را ولی عهد ساخت.

نهال قامتش سروی سرافراز به باغ سلطنت، پروردهآ ناز

ز ماه طلعتش خورشید تابی بهشت از بوی خوبش عطریابی

ز مویش خوشه چینی نافهآ چین لبش شیرین تر از صد جان شیرین

دهانش خقهآ لعلی پر از در ذقن چاهی ز آبی1 زندگی پر

سودابه را (0 -32) سودای دیدن سیاوش باعث ضیافت شد. به کنایت و صریح و تعریض و تلویح میل خویش به وی ظاهر ساخت.

چه نقصانی رسد، شاها! به جاهت اگر بر من فتد، گاهی نگاهت

مرا از تشنگی آمد به لب جان ترحم کن که هستی آب حیوان

سیاوش3 گفت مرا آمیزش با تو نمی شاید و حیا مانع می آید. سودابه در اتهام وی

رستم هدایا نزد کاوس برد. کاوس گفت که باید که سیاوش1 مردم افراسیاب را به قتل آرد و لشکر به توران کشد. رستم گفت: نقض عهود و قتل مردم بیگناه لایق دولت شاه نیست و اگر بر این داعیه مصر است، جهت3 پیغام، دیگری را تعیین فرماید که من خود را از تکفل آن عاجز مییابم. کاوس، طوس را به همین کار به سیاوش فرستاد و گفت اگر عزم توران ندارد، لشکر و درفش به طوس سپارد.

سیاوش1 از استماع4 پیغام رنجش تمام یافت. لشکر و درفش به طوس گذاشت و مردم افراسیاب را رخصت داد و به افراسیاب نوشت که اگر مرا اذن دهی به گوشهای از مملکت تو قرار گیرم. دل افراسیاب از این خبر چون گل بشکفت و سخنان ملایم گفت. سیاوش1 به توران رفت. افراسیاب وی را به مصاهرت خود مخصوص ساخت و ولایتی قریب به چین نامزد وی کرد. سیاوش1 آنجا عمارتی کرد و «سیاوش1آباد» نام نهاد. صورت کاوس و رستم و دلاوران عجم در یک جانب نگاشت و در مقابل آن شکل افراسیاب و برادران5 و پیران وزیر به قلم تصویر منقوش داشت. آخر اهل حسد و فساد، در افساد آمدند تا افراسیاب به سیاوش2 آباد رفت.

سیاوش1 به استقبال برآمد. آن ظالم بدنهاد، به قتل وی فرمان داد و آن نهال باغ اقبال که از شاخ آمال ثمری ندیده بود، استیصال یافت و شاخ و برگ از تگرگ مرگ افشاند و گل رخسارش که از لذت دیدار سپرغم6های شادمانی به مردم ارزانی میداشت، در

بیت از بس که خون دیدهآ آحباب سیل کرد از گریه چرخ4 بر سر طوفان حباب شد کاوس تیره بخت از سر تخت خود را به خاک افکند و صدای فریاد به گوش ساکنان افلاک رساند. ایرانیان جامهها سیاه کرده، آتش اشجان به5 جان افتاده، جهان پر از دود دل ساختند6.

رستم افسر سروری از سر فکنده، سر و پا برهنه، فریادکنان نزد کاوس آمد و بیاجازت، سودابه را از حرم برآورده، نزد کاوس سر برید و با اعیان سپاه ظفرمآب متوجه حرب افراسیاب شد. افراسیاب پسر خود را «سرخه» نام، به مقابله و مقاتلهآ رستم نامزد کرد. او به دست رستم هلاک شد. افراسیاب آیت فرار به7 خود خواند و رستم از پی آن8 میراند. دار الملک وی را به نار تالان و تاراج سوخت و بازگشت. مقارن آن کیخسرو، از دختر افراسیاب که از سیاوش9 حامله بود، تولد نمود. بعد چندگاه که خبر او اشتهار یافت، اهل ایران به آن در صدف شرف و کامکاری و گوهر ثمین کان سلطنت و

بعضی گویند کاوس، نمرود است که بنابر سخافت رأی، ارادهآ صعود ms076 فلک و تعبیهآ نسور3 از او به ظهور آمده؛ چنانچه در السنه مشهور و مذکور است و در تفاسیر مسطور.

کیخسرو چون بر سریر عظمت و جهانبانی قرار گرفت، مردم را نوازش نمود و هر روز در بر و معدلت میافزود. فریبرز و طوس، که هر یک عم او بودند، با رستم جهان پهلوان به عزم رزم افراسیاب4 روان ساخت و خود نیز به همان قصد کمر توجه بست و در مابین خوارزم و دهستان، وی را شکست و به دارالملک وی که شهر گنگ بود تاخت و خراب ساخت و به هر جا که از افراسیاب خبری میدادند، میشتافتند و اثری نمییافتند. آخر در بعض صوامع آذربایجان ظاهر شد. گودرز وی را بسته، به درگاه کیخسرو حاضر ساخت و قبل از آن که عفو شاهی ظهور یابد، سر آن5 فتنهآ دهور را از بدن دور ساخت، و شاه روحش را از تصرف مملکت جسد مهجور گردانید. پس ممالک ایران و توران محاط دست تصرف کیخسرو گشت و چون سنین سلطنت ظفر (b -33) آفرینش6 به ستین رسید، طریق انزوا و آیین تجرد گزید.

لهراسب به امر او در بارگاه فرمانروایی متمکن گشت. وی روی به کوه7 نهاد و دیگر کس از وی نشان نداد و در بعضی تواریخ چنین مذکور است که از اعلام طوذ همام 8سلیمان -علی نبینا و علیه السلام - روی اضطرار به فرار آورده، به بلخ رفت و آنجا سپری شد9.

گشتاسب با خود گفت که: بود که قرعهآ دولت به نام ما افتد. پس در آن مجمع حاضر شد. دختر، او را از حضار4 و ابنای [سلاطین]5 اقطار و ملوک نامدار ممتاز ساخت و دستهآ گل در کنار6 انداخت. ملک از دختر رنجید و به لباسی که در بر داشت به وی گذاشت و از شهر بیرون کرد. روزی شنود که پیوسته به شکار میرود. احضار او نمود و در امتحان گشود و از هر باب سخن میفرمود تا کلام به نسب رسید. چون کیفیت نسب شنید. طریق ملاطفت واجب دید و حدس دختر را پسندید. بعد از مدتی که لهراسب را حال معلوم شد، ایشان را طلب نمود و ملک به گشتاسب سپرد و خود در نوبهار بلخ، که معبدی بود آن امت را به مثابهآ کعبه نسبت به مسلمین، طریقهآ زهادت و شیوهآ عبادت اختیار کرد. مدت ملکش صد و بیست سال و یک قول این است که بختنصر از جانب او به بیتالمقدس رفت و خراب ساخت7 و گویند آنچه در قرآن مجید مذکور است که (و قضینا إلی بنی اشزائبل فی الکتاب لتفسدن فی الآرض مرتین - 4/17) الی قوله (بعثنا علیکم عبادا لنا - 5/17) اشارت به بخت نصر است و لشکر وی و قوله تغالی (ثم رددنا لکم الکرة - 6/17) اشارت به آنکه بهمن باز بنی اسرائیل را تقویت نمود.

گشتاسب بن لهراسب پادشاهی بود که رأی کاملش عقدههای محکم گشادی و عدل شاملش آرایش عالم دادی. بیضای فارس، که پیوسته منشا فضلا بوده، از آثار اوست.

جاماسب که از دقایق فن نجوم خبیر بود، خبر داد از حصول [ظفر]7 گشتاسب بعد از زوال سایر اقارب و عشایر. پس در قتال ارجاسب سه پسر گشتاسب با اقربای دیگر مقتول گشتند. آخر به دلاوری اسفندیار و بعضی از پهلوانان نامدار، لشکر ترک راه فرار گرفتند8. اسفندیار را به تعمیر عراق فرستاد. وی آنجا سر استقلال برآورد؛ لهذا وی را در غل اسار و قید خسار درآورد و محبوس ساخت. ارجاسب دیگر بار با لشکری جرار، فزون از اندازهآ حساب و شمار به بلخ رسید و تخریب دیار و تعذیب خیار شعار ساخت.

لهراسب هنوز در حیات بود، برآمده به نفس خویش مشعلهآ قتال و نیران حرب و جدال را التهاب و اشتعال به نوعی داد که گمان بردند که مگر اسفندیار از حبس برآمده. آخرالامر به دست اتراک بیباک کشته شد. بلخ را تالان کردند و آتشکدهها ویران ساختند.

گشتاسب با سپاه کینه خواه آهنگ جنگ کردو در وقت اشتعلا9 شواغل مشاعل هیجا، وجود اکثر آن دلیران پابرجا سوختن انجامید. گشتاسب به بعضی از شوامخ جبال

بیت

که گوید برو دست رستم ببند نبندد مرا دست، چرخ بلند (34-8)

من کمربسته به درگاه روم و عذر تقصیرات بخواهم و غرض جانبین بی بدنامی من حاصل شود. هرچند از این مقوله مقول ساخت، اسفندیار را مقبول نیفتاد، تا کار به جنگ کشید. اسفندیار به مقاومت آن کینهورز جان شکار دامن اقتدار برزد. بعد از تکرر محاربات، رستم وی را به تیری کاری از فراز مرکب شهریاری به خاک مذلت و خواری فکنده4، هلاک [ساخت]5.

در خت کیانی در آمد به خاک بغلطید در خون، تن زخمناک

پس از آن خود با همهآ لشکر، بر سر او فغان و زاری کردند و از دیدهآ آمانی چشمههای یاقوت رمانی برگشودند و تعبیر از نام آن شهریار به اسفندیار، بنابر اشتهار است و نام وی

اسفندیار هنگام عرضهآ جان سپاری، رستم را به تربیت بهمن وصیت کرد، لکن بعد از آن ms080 به اندک روز، رستم به سعی برادر حسود حقود و حیلهآ حاکم کابل مفقود شد، پس «گشتاسب»، بهمن را تاج و تخت بخشید و رخت خویش به وادی تجرد کشید.

بهمن بن اسفندیار، فارسیان او2 را بهمن درازدست گویند؛ زیراکه پنجهآ تصرف او به اقالیم سبعه [رسیده]3 و اکثر ربع مسکون را در تحت دست تصرف کشیده، در میان ملوک عجم نظیری به دانایی و قرینی در جهانگشایی نداشت. بهمن به پهلوی به معنی لپاک نیت» است و نام وی «اردشیر» است. حافظ ابرو گوید که عنوان فرمان او4 آنکه: این نامهآ اردشیر است، بندهآ خدای و خادم او که حاکم شما است و هم وی گفته که اول کسی که نام خدا در اول مکتوب نوشته، او5 بوده. هرگاه عاملی به ولایت فرستادی، منهیان گماشتی که کیفیت معاش او معلوم کرده، اعلام کنند. اگر به صفت عدل و سداد متعین شدی، در اعلای شأن او کوشیدی6 و اگر به سمت ظلم و فساد متبین گشتی، به جزای خود رسانیدی. به کینهآ پدر، زابلستان خراب ساخت و برادر7 رستم، فرامرز نام را روز بقا به شام فنا رسانید و در زوال زال نکوشید و بر اختلال حال و کبر سن آن کهنه سال ترحم مینمود.

بخت نصر را از بابل معزول کرد و فرمود که بنی اسرائیل را باز به بیتالمقدس بردند و دانیال را - علیه السلام - به مصلحت بنی اسرائیل ریاست شام داد و بیتالمقدس را تعمیر کرد.

[قاضی بیضاوی گفته که]8 مادرش از نسل طالوت بود و زوجهآ وی. اصح آن است که مادرش از بنات بنیامین بن یعقوب بوده و زوجهآ وی دختر رجیعام بن سلیمان. بهمن را دو

رستم با اسب در آن چاه افتاد و اعضای وی مجروح گشت. خود را به زحمت به سر چاه رسانید. شغاد شماتت کنان حاضر شد. رستم با وجود ناتوانی تیر در کمان نهاد. شغاد به درختی مستتر شد. رستم تیر را گشاد داد.

درخت و برادر به هم بر بدوخت به هنگام رفتن دلش برفروخت

همای بنت بهمن، مدت ملکش سی [سال]1 از آثار وی در فارس، شهر فسا است و جهرم. گویند که پلی قویم الاساس بر دجله بسته بود ms082 که مدتی معبر ناس بود. سکندر آن را ویران ساخت و بعد از آن هر چند ملوک جهان همت بر استحداث آن گماشتند، میسر نشد. منقول است2 که بهمن به نکاحی که در ملت مجوس درست بوده، همای را در عقد ازدواج درآورده بود و در حین فوت بهمن، همای از وی حامله بود، «دارا» متولد شد. جهت خوف زوال ملک، تولد وی مخفی داشت و چنان ظاهر ساخت که ظن حملی که از بهمن داشته، فاسد بود. دارا را با زر و گهری چند در صندوقی فکند و به آب انداخت. گازوری3 برداشت و همت به تربیت گماشت4. چون بزرگ شد، به5 زوجهآ گازور6 گفت که من فرزند شما نیستم؛ زیراکه من تفرس همتی که فوق مرتبهآ شما است، در خود میکنم. ایشان منطوق قصهآ صندوق نزد وی ذکر کردند. وی (5- 35) ملازمت یکی از اعیان درگاه که به فرمان همایون همای به جانب روم بارهآ عزم را تنگ برکشیده بود، اختیار کرد. و چون به قوت بازوی بسالتش شاهین ظفر بر دست مقدرت نشست، امیر لشکر استطلاع حالات آن خجستهآ فرجام را مطرح نظر اهتمام گردانید. بعد اطلاع بر وجود قصار و لآلی با مقدار، کیفیت اسرار را معتضد به شهادت یکی از آن جواهر بهجت آثار بر ملکهآ روزگار عرضه داد، به استدعای حضور آن فرزند کامکار فرمان فرمای گشت. چون به نظر ملکهآ جهاندار رسید، شعلهآ شفقت در دل وی برافروخت، مراسم مکرمت و تبجیل مرعی داشته، علی سبیل التعجیل7، تفویض امر جلیل الشأن [جهانبانی]8 به وی لایق شناخت و تاج [با]9 ابتهاج کیانی بر سرش نهاده، پادشاه ساخت.

دارا بن بهمن، در عهد سلطنت خویش ملوک جهان را در ربقهآ انقیاد کشید و آثار معدلت و مبرتش به جمیع بلاد رسید. در آن حین «فیلقوس» ملک روم بود و در ادای باج، تعلل میورزید. دارا لشکر به روم کشید و خرمن نخوت فیلقوس را به صرصر ms083 حملات دلیران شیر صولت پراکنده ساخت. به عموریه متحصن گشت و رسایل شفاعت

فیلقوس در تربیت او سعی بلیغ داشت، تا در اندک زمان، یگانهآ زمان7 شد و انگشتنمای دوران گشت و بنابراین نقل، قایل باید شدن که8 نکاح برادرزاده در آن شریعت جایز بوده، زیراکه او «روشنک» را نکاح کرده و به قولی9 دختر خود را به یکی10 دیگر از ملوک داده بود. وی او را بعد از آنکه حامله شده بود، به پدر بازفرستاد. در راه وضع حمل نمود و بنابر خشمی که داشت در قماطی پیچیده، گذاشت. زن شبانی (a- 36) وی را برداشته، نزد مادر اسکندر برد. فیلقوس فرزند نداشت. وی را فرزند گفت و محمد شهرزوری11 گفته که12 ولد فیلقوس ms084 است و فیلقوس از نسل عیص بن اسحاق است - علیه السلام-.

صاحب روضة الصفا نقل کرده که پس از هفت [سال که]13 در سلطنت گذرانید، مقتول

محمد شهرستانی در ملل و نحل آورده که وی مرضی پیدا کرد و چون از آن خایف4 گشت، سکندر را که به دانای عظیم، «ارسطاطالیس» حکیم، به جهت تعلیم، تسلیم کرده بود و پنج سال گذشته بود که نزد او مقیم بود و از انفاس او اقتباس انوار حکمت بر وجهی کرده بود که بر تلامذهآ او تفوق5 داشت، باز طلبید و به آن مرض درگذشت، و سکندر لوای استیلا برافراخت.

چون در عهد وی رسول دارا، بی مدارا به طلب مال مقرر برسید6 جواب گفت که آن مرغی که آن بیضه میداد، نماند.

تذروی درآمد به جولان باز7 که صید خرامش شود جره باز

همای دگر شد سعادت فزای که در سایهاش عالمی کرد جای

غزالی درآمد به میدان شیر8 که بیشه تهی سازد از نره شیر پس مغرب را تسخیر کرده، مصر را مسخر ساخت. آنگاه به شام توجه نمود. از آنجا آهنگ ارمنیه کرد. دارا به اهل آن نواحی نوشت که خبر دزدی طاغی که چند دزدان نزد وی جمع شدهاند، به مسامع علیه رسیده، باید که او را گرفته، با سلاسل و اغلال به عتبهآ دولت مآل فرستند و به اظهار عجز از چنین جزوی مهمی نزد من معذور نیستند و به سکندر، نامه چنین نوشت که:

سکندر3 با فرستادگان میگفت: اگرچه قتل رسول رسم ملوک نیست، اما قتل شما مناسب است: زیرا که پادشاه شما مرا دزد گفته. ایشان گفتند پادشاه ما ترا ندیده. ما را عفو کن تا استحقاق و اهلیت ترا نزد وی مبین سازیم. پس در جواب (5 -36) نوشت که:

«از سکندر به آن که دعوی میکند که شاه شاهان است. اما بعد، چون لایق بود به کسی که از آدمی ضعیف چون سکندر ترسد که این لاف زند؟ این قدر ندانستهای که خداوند عالم و موجد أمم از کتم عدم، منصب سلطنت و فرمانروایی به هر که خواهد، دهد و زمام احکام تسلط و جهانگشایی در کف دولت هر که خواهد، نهد. خلعت فاخر شهریاری در هر زمانی به قامت جهانبانی دیگر مقارن آید و افسر زاهر کامکاری در هر وقتی، از فرق أبهت صاحب دولتی دیگر جلوه نماید.

مباش از می سلطنت سرگران که شد وقت سرمستی دیگران

مزن نوبت کامکاری بسی که نوبت بود هر زمان از کسی4

سر کبر و نخوت شده چرخسای به آخر درآرد سپهرت ز پای اینک به ملک تو توجه نمودم. من بندهآ ضعیف حقم. نصرت از او میطلبم. آنچه

پس به آذربایجان متوجه شد و نایبان دارا را بکشت. آنگاه به گیلان رفت و خبر بیماری مادر شنود، بازگشت و بعد از صحت وی باز متوجه دارا شد. دارا نیز با دلیران ایران و عساکر بی کران همه1آ قدرت و توان در صولت و دلاوری در مقام برابری با شیر ژیان، چون قطرهآ باران نوبهار، خارج از حد شمار، به جانب وی صرف عنان نمود. در کنار فرات هر دو لشکر چون [دو]2 بحر اخضر متموج شدند و چون دو کوه فولاد3 بر هم حمله کردند. غریو کوس و دم نای رویین از دهشت نفخهآ صورو بانک دمامهآ (فاذا نقرفی الناقور - 8/74) یاد می داد.

دلاوران روم به نصرت آسمانی و اعانت یزدانی اعتماد کرده، در جولان آمدند. هوای معرکه سحابی شد که لمعات تیغ بران، برق آن شده، بلا چون باران از آن [فروا4 می بارید. از زمانی که سپهر تیغ روشن مهر به سمت الرأس اهل معرکه رسانید، تا وقتی که در زیر پردهآ مغرب مستور داشت، زمین از صدمات قوایم تکاوران در تزلزل درآمده، مضمون «ان زلزلة الشاعة شیء عظیم - 1/22) را به وضوح می رسانید. صباع تیغ، بساط بسیط زمین رنگ شنگرف میداد. اکثر اعیان لشکر دارا، در آن معرکه تلف شدند. دارا راه انهزام گرفت5 در آن انهزام، از نهری که روی آن یخ بسته بود، گذشت. سایر منهزمان که از پی آمدند، چون بر آن یخ برآمدند، شکسته گشت و اکثر غرق شدند. غنایم گوهر و زر و (5-37) ms087 نفایس لآلی و جوهر و عدهآ خسروانی و اسباب کیانی دارا، شوکت و أبهت سکندر را نهایت مراتب تقویت بخشید. جهانپناه در آن مقام لوای احتشام برافراشت و رنج خط و ترخانی و نقل و انتقال از میان برداشت. دارا چون به دارالملک6 رسید، به

به اصطخر شد، تاج بر سر نهاد به جای کیومرث و جای قباد دارا به «فور» که ملک هند بود، ملتجی گشت. لشکر عظیم به مدد وی رسید. جنگی فروگرفت که [حرب]7 پیش در جنب آن در شمار لعب بود.

آخر دو کس از نزدیکان دارا قصد قتل وی کردند، به گمان آن که نزد سکندر معتبر گردند و وی را از خانهآ زین به روی زمین انداختند. در حینی که جز رمقی از حیات وی نمانده بود، سکندر بر سرش رسید.

تن مرزبان دید در خاک وخون کلاه کیانی شده سرنگون دارا در او نظر کرد و گفت: ای برادرا نظر کن در شاه شاهان مجروح بر خاک افتاده و از ملک مانده عبرت گیر، قبل از آنکه دگران از تو عبرت گیرند.

پس وصیت کرد که دخترش را، که ms088 «روشنک» نام داشت، نکاح کند و قاتلان وی را به قصاص آرد و بیگانه بر اولاد ملوک فارس مسلط ندارد و چون درگذشت، سکندر فرمود تا به حشمت تمام او را به خاک سپردند و قاتلان را به قصاص رسانید و روشنک را:

به روزی که طالع برومند بود نظرها سزاوار پیوند بود

به1 عقد ازدواج، شرف انتظام درآورد2. پس از تخریب حصون و قلاع و هدم بنیان آصقاع، در عمل با اهل فارس و سلوک با ابنای ملوک و ابقا و افنای ایشان متردد بود. به جهت استصواب3 به گنجور کنوز حقایق دانی، ارسطاطالیس یونانی، که مربی و مکمل و وزیر آن ملک بی نظیر بود و چون مبانی جسمانی خویش از مرور زمان در عرصهآ ویرانی یافت، به عذر (انی وهن العظم منی - 4/19) از کلفت آن سفر استعفا کرد و به همراهی همت استکفا نموده4، نامهای نوشت. دانای دوربین این معنی بر لوح (6 - 37) تبیین کشید5: «هدم بنیان انسانی که مظهر دقایق صنع ربانی است به هوای نفسانی بیحکم بانی آن مبانی لایق [نیست]6؛ که اگر افنای ایشان کنی، افنای آب و هوا نتوانی7 کرد. شبیه به ایشان پیدا شوند. جهد کن که ایشان را چنان بنده سازی که از بندگان تو مطیع تر باشند و اولاد ملوک را هر یک به صوبی مخصوص دار تا به یکدیگر مشغول باشند».

پس فارس را به «ابطحین» رومی داد و سایر بلاد را بر اولاد ملوک قسمت کرد. آنها را «ملوک طوایف» گویند و کتب حکمیه از زبان فارسی به یونانی نقل کرد و نسخ مجوسیت بسوخت و علمای مجوس را برانداخت و آتشکدهها خراب ساخت.

صنم خانهها را ز بنیاد کند به زردشت و زردشتی آتش فکند

بنای مرو کرد و بنای هرات و سمرقند نیز به وی منسوب است. پس عازم هند شد و

از آن راه چون دوزخ تافته کز آن پشت ماهی تپش یافته

درآمد در آن شهر مینوسرشت که ترکانش خوانندرشک بهشت

زمینی خوشی2، تازه چون نوبهار پرستش گهی نام آن قندهار چون به دیار هند رسید، فیالفور، فور با پیلان پرزور مقابل شد. سکندر صور مجوفهآ پرنفط مهیا داشته بود. وقت تقابل در آن آتش افکند3 و پیلان جمله، حمله به آن آوردند و خرطومهای آنها بسوخت. رو در لشکر فور نهادند و لشکر شکست یافت. فور به حصار متحصن شد. پس چندین روز محاربات قائم بود. آخر سکندر به فور پیغام فرستاد که اگر صواب دانی، من و تو مقاتله نماییم و کار را به نهایت رسانیم. فور هیکلی قوی داشت و سکندر جثهآ حقیر، متوجه شد. در وقت حمله بانگی هایل از جانب لشکر خود شنید، به آن متوجه شد. سکندر غفلت وی را غنیمت دانسته4، به یک ضرب او را از اسب بیفکند و سرش را برید و خزاین وی را مضبوط ساخته، «به براهمه» رو نهاد. آنها پیغام فرستادند که نزد ما علم و حکمت است نه مال و نعمت و اخذ علم را لشکر و شوکت به چه کار آید؟ پس با طایفهای از خواص نزد آنها رفت و از آنها سخنان شنید. گویند که بعد از فتح هند به چین رفت و حاکم آنجا مطیع شد و همچنین بر سایر بلاد شرقی و غربی عبور کرده، مسخر ساخت. آخر از جیحون عبور نمود، میخواست که در عراق مقام سازد، در راه رنجور شد. بطلمیوس منجم گفت که وفات وی در جایی است که (ه -38) سمای آن از زر بود و زمین آن از حدید. چون قریب به شهرزور رسید، در اثنای راه بنابر غلبهآ ضعف، خواست که فروآید، اسباب از پیش رفته بود. جوشنی گستردند و به سپری از زر وی را بر ms090 سر، سایه کردند. متذکر سخن بطلمیوس شد. منشی را طلبید و تعزیت نامهای

مدت ایشان صد و بیست و کمتر و بیشتر گفتهاند. طبری آورده که بعد از سکندر، اشک بن دارای اکبر، از آب دجله تا ری در تصرف [داشت]4. درفش کاویان با وی بود و سایر ملوک، وی را توقیر مینمودند. وی چون زیاده شوکتی نداشت، ادعای انقیاد ایشان ظاهر نمیکرد و جمعی که بعد از وی بودهاند، ایشان را اشکانیان خوانند و به وی منسوب دارند و مورخان به تفصیل حال ایشان کم مقید شدهاند5. آخر ملوک طوایف، «اشک» را اغانت کردند ms092 و ملک از «ابطحین» گرفت. قسطنطین رومی، که بانی قسطنطنیه است، قصد وی کرد. به اعانت ملوک به قسطنطین نیز غلبه کرد. اسامی اشکانیان: اشک بن اشکان، شاپور بن اشک، بهرام بن شاپور، یلاش بن بهرام، هرمز بن یلاش، انوش بن یلاش.

و در بعضی تواریخ نرسی به جای انوش مذکور است. در عهد وی دو رسول از جانب مسیح - علیه السلام - صادق و صدوق نام یا غیر آن، به انطاکیه رفتند. کما قال تعالی: (إذ ارسلنا النهم اننین 6- 14/36) فیروز بن هرمز، یلاش بن فیروز، خسرو بن یلاش بن فیروز، یلاش بن یلاش بن فیروز، اردوان بن یلاش، بسطت ملک وی از همهآ اشکانیان فزون شد.

إنکار کفار زایل نشد، بلکه9 زاید گشت. فرمان رسید که در فلان روز به فلان کوه رود و بر هرچه به پیش آید، سوار شود. [با الیسع]10 به کوه رفت، اسبی به آلات رکوب پیدا شد. الیاس سوار شد و الیسع را خلیفه ساخت. به جبهآ صوف خود الباس [وی]11 کرد. شهوات نفسانی از او رفت و از خلق12 محجوب ماند. حاکم در مستدرک، حدیثی آورده

بعد از الیاس، الیسع قیم امور بنی اسرائیل بود. پس از الیسع ذوالکفل بنابر وصیت الیسع، متکفل امور بنی اسرائیل شد. و وی غیر ابن العجوز است که ملقب به ذی الکفل بوده و مؤخر از وی.

اشمویل، منقول است که چون از سبط نبوت غیر زنی حامله نماند، او را حفظ کردند به جهت آنکه مبادا دختری از او بزاید و به پسر بدل نمایند2. وی دعا کرد، خدای تعالی وی را پسر داد اشمویل نام نهاد که بر آن لغت دلالت بر «سماع دعا» دارد. اشارت به آنکه حق - عز شأنه - سماع دعوت وی کرده. چون اظهار نبوت و تبلیغ دعوت کرد، گفتند که ما را پادشاهی میباید که در راه خدا در رکاب وی قتال کنیم. اشمویل از حق مسألت نمود. طالوت متعین گشت و چون پیوسته ملک بنی اسرائیل متعلق به سبط یهودا میبود و طالوت از سبط بنیامین بود و به دباغی یا سقایی روزی میگذرانید، بنواسرائیل از قبول سلطنت وی ممتنع گشتند و نشانی در آن باب ms094 طلبیدند.

اشمویل گفت که علامت آن است که وی تابوت سکینه را میآرد که مشتمل است بر آنچه موجب آرام است و سکون و بغهای3 از (a -39) ترکهآ آل موسی و هارون. قصهآ تابوت بر وجهی که علمای آخبار ذکر کردهاند

چنین است که خدای - تعالی شأنه - تابوتی از چوب شمشاد که سه گز طول و دو گزو نیم عرض داشت، به آدم فروفرستاد و به میراث به ابراهیم - علیه السلام - رسید و میان بنی اسرائیل بود تا به موسی رسید. بعضی گویند که موسی در آن تورات نهاده بود و بعضی گویند که صور جمیع انبیا در آن بود و غیر این نیز گفتهاند.

موسی - علیه السلام - آن را در حروب، در پیش صفوف میگذاشت. دل قوم به آن

داود بن ایشأ بن عوبد بن باعر بن مسلمون بن بارب بن زارام بن حضرون بن فارص بن یهودا بن یعقوب بن ایشا، سیزده پسر داشت و داود از همه خردتر. چون طالوت آهنگ جنگ جالوت کرد، فرمود تا در لشکر وی منادی کردند که هر که قتل جالوت به دست وی واقع شود، من وی را دختر خود بدهم و شریک ملک سازم. خوف جالوت چنان در قلوب قوم ثابت که از کسی داعیهآ تکفل آن سر نزد. وحی به اشمویل نازل شد ms095 که یکی از اولاد ایشان قاتل جالوت گردد که چون قرنی که روغن قدس در وی است بر سر او نهی، مانند تاج قرار گیرد. ایشا2 فرزندان خویش را به غیر داود پیش آورد و علامت مذکور در هیچ یک نیافت. به اشمویل وحی آمد که قتل جالوت به ولدی که حاضر نساختهای، متعلق است. از ایشان پرسید که دگر فرزند داری؟ گفت: فرزندی دگر دارم که بنا بر عدم جمال صورت ظاهر، ظاهر نمی سازم. در فلان وادی به رعی اغنام قیام دارد.

اشمویل آنجا رفت و علامات مذکوره مشاهده نمود. وی قتل جالوت را به وعدهآ مذکور از طالوت قبول نمود. جالوت با سلاح تام در میدان درآمد و چندان قوتمند بود3 که تنها بر لشکر4 غلبه میکرد. گویند که خود او سیصد رطل بود. به سنگ فلاخن داود هلاک شد و گویند که آن سنگ از قفای جالوت بیرون رفت و سی کس دگر را هلای ساخت. پس از آن کثیری از اعدای ملک طالوت را برانداخت. طالوت وی را دختر داد و در ملک شریک [گردانید]5 و بنابر توجه بنی اسرائیل به وی، بر وی حسد [برد]6 و قصد

داود در (ا - 39) ملک مستقل شد و بعد از اشمویل نبوت به وی رسید و همهآ بنی اسرائیل مطیع وی گشتند. حسن صوتش به مرتبهای بود که در قرائت1 زبور، وحوش و طیور نزد او جمع میشدند. آب روان راکد میگشت و بادوزان ساکن میشد. زنجیری از سما آویخته شده بود و سر آن به صومعهآ وی رسید. بیمار از مس آن شفا مییافت و دو کس که با هم نزاع کردندی، دست محق به آن واصل شد2 و دست ظالم قاصر بودی. گویند که مردی، شخصی را امین دانسته، گوهری ثمین به او سپرد. وی در ms096 وقت طلب منکر شد و آن گهر در عصای مجوف نهاد که در دست داشت. چون به زنجیر متوجه شدند، دست طالب به زنجیر رسید. خائن گفت که عصای من بگیر تا من نیز به زنجیر دست رسانم. چون امانت در ضمن عصا واصل شده بود، دست وی نیز رسید. امر بر داود - علیه السلام - ملتبس شد. روز دیگر زنجیر مرفوع گشت و مضمون «البینة علی المدعی و الیمین علی من آنکر» به ظهور پیوست. [داود - علیه السلام ]3 در بنای مسجد اقصی شروع کرد و سلیمان - علیه السلام - به اتمام آن موفق شد. نود و نه زن در عقد ازدواج حضرت داود انخراط یافته بود. «اوریا» که یکی از اعیان لشکر بود دختر «جنانا» را خطبه کرده بود و نزدیک به عقد رسیده. اولیای دختر را با وی نقاری حاصل شد و از تزویج وی ابا کردند. حضرت داود خطبه فرمود و عتاب حضرت الهی نسبت به جناب خلافت پناهی به ظهور رسید؛ چنانچه مشهور است و بعضی که قضیه را بر وجهی که لایق منصب نبوت نیست، تقریر کردهاند، مرتکب خطای عظیم شدهاند. قاضی بیضاوی گفته که سلیمان و داود در عهد کیخسرو بودهاند.

سلیمان - علیه السلام-، مادرش دختر جنانا است که مذکور شد که مخطوبهآ اوریا بوده و داود را پسری دیگر، «شلوم» نام بود که از دختر طالوت حاصل شده بود. در آن وقت که داود به جهت زلتی که واقع شده بود، از گریه به امور دیگر نمیپرداخت، شلوم به قول بعضی از سفها متصرف ملک شد و آخر از داود فرار کرد. وی خواهرزادهآ خود «ثواب»

اول رجیعم که خلف آن حضرت و گوهر صدف نبوت بود و آخر صیدقیا که بختنصر اول، وی را به قتل آورد و مسجد اقصی خراب ساخت و مدت هفتاد سال ویران بود. عمال کتابیه در بیتالمقدس، که به ایلیا موسوم بود، نازل بودند تا زمان سکندر و سلطنت به اهل بابل متعلق بود. بیست و چهار کس از بابلیان حکومت کردند:

اول بخت نصر و مدت ایشان چهارصد و سی و هفت4 سال و میان مهرهآ فن تاریخ در [قصه]5 بخت نصر و تخریب قدس اختلاف بسیار است و بعضی گفتهاند که حضرت داود نوزده پسر داشت. هر یکی را داعیهآ وراثت6 ملک بود. نامهای مختوم از سما نزول یافت و فرمان الهی به داود رسید که وارث ملک تو از اولاد آن باشد که مسائلی که در نامه

القمان - علیه السلام -، خلاف است بر آنکه2 نبی بوده یا ولی و در آنکه حبشی بوده یا نوبی. وهب بن منبه گفته که خواهرزادهآ ایوب بود و در مستدرک به سند صحیح مذکور است که وی نزد داود میبود. میخواست که از فایدهآ زره بافی بپرسد. حکمت، وی را از اشتغال به آن سؤال مانع می آمد.

طبری گفته که وی قاضی بنی اسرائیل بود و در عهد داود با پسر خویش، که به قول سهیلی «باران» نام داشت، گفت که پیوسته به صفت صبر و جهاد نفس موصوف باش و از ارتکاب حرام دور و به معروف مشعوف، نظر از روی غیر بسته دار و جز رزق مقدر در نظر میار، سیری از حکمت خواه، با جوع از طعام متفکر باش و خاموش، تحقیر [غیر]3 مکن و در نزاع مکوش4، مال تو آن است که ذخیرهآ آن جهان شود (6 -40) نه آنکه به میراث به تصرف دگران رود. دوستی که اختیار کنی، در حالت غضب، وی را امتحان [کن]5؛ اگر به انصاف اتصاف داشته [باشد]6، بر اواعتماد کن و اگر از آن بی نصیب باشد، از وی حذر نمای.

یونس -علیه السلام- وی «ابن متی» است مثل7 حتی. مذکور در بعضی تواریخ و تفاسیر آن است که ms099 متی مادر او است، ولکن ابن حجر آن را خلاف8 دانسته بنابر دلالت

چارهآ ما ساز که بییاوریم گر تو برانی به که روی آوریم

بی طربیم از همه سازندهای جز تو نداریم7 نوازندهای

میگفتند که از رسول تو یونس میشنودیم که تو خداوند فرمودهای که ارباب حاجت و سؤال را از نوال خود بهره دهید و دست رد بر پیشانی سائلان و محتاجان منهید. ما بندگان شکستةبال اهل حاجت و سؤالیم. کف طلب بر آستان کرامت گشودهایم، داغ رد بر پیشانی آمانی ما منه. ما تهیدستان برآوردیم دستی در دعا نقد فیضی نه برین دست گنه کار9 همه قاضی حاجات درویشان و محتاجان تویی پس روا10 کن از کرم حاجات بسیار همه

لهذا سفر اختیار کرد به کشتی رسیده، سوار شد. ماهی کشتی را در دریا از رفتار نگاه داشت. مکرر قرعه زدند که یکی را به آب اندازند. به نام وی میافتاد (5 -41) چون وی را به آب افکندند، حوت او را فروبرد. به قولی چهل روز در شکم [حوت]2 به امر حی لا یموت، محبوس بود و به قولی هفت روز. آنگاه به ساحل افکند. در قاموس مذکور است که قبر او در قریهای است که نام آن «حلحول» است.

زکریا بن یحیی - علیه السلام3 -، ابن اسحاق گفته که زکریا و یحیی آخر انبیای بنی اسرائیلاند که قبل از عیسی بودهاند و ایشان هر دو در عهد ملوک طوایف بودهاند و زکریا از نسل سلیمان است - علئهما السلام-. در کبر سن یحیی از وی متولد شد و زوجهاش «ایشاع بنت قاقوذا4» عاقر بود. بنی اسرائیل وی را به زنا متهم ساختند؛ زیرا که جز او کس نزد مریم - علیها السلام - درنمی آمد و قصد قتل وی کردند. وی از ایشان فرار کرده، به درختی گذشت. آن درخت شکافته شد و زکریا در آن درآمد، پس درخت التیام یافت. گویند که ابلیس لعین گوشهآ جامهآ وی از درخت بیرون گذاشت و قوم را بر آن دلالت کرد. درخت را بریدند و آن حضرت در میان درخت هلاک شد.

وهب5 بن منبه گفته که موت زکریا به اجل طبیعی بوده و «شعیا» به طریق مذکور کشته گشته6 و به قول صحیح فوت حضرت زکریا مقدم به شهادت یحیی بوده، و صاحب کشاف در تفسیر کریمهآ «(لتفسدن فی الآآزض مرتین - 4/17) گفته که افساد اول، اشارت به قتل زکریا و حبس أرمیا و ms101 افساد ثانی، قتل یحیی و قول دگر آنکه قتل یحیی در حیات

مادر مریم، «حته3 بنت قاقوذا» وقتی که به مریم حامله بود، بر خود لازم گردانید که ولد خود را خادم بیتالمقدس سازد. چون مریم متولد شد نزد پروردگار تحسر از آنکه پسرنیست که از عهدهآ خدمت برآید، عرض ( - 41) کرد و خدای تعالی مریم را قبول فرمود. زکریا متکفل احوال وی شد؛ زیراکه عمران که پدر وی بود، پیش از ولادت وی وفات یافت. میان آحبار بعد از نزاع در تکفل وی، قرار یافت که قلمها در آب افکنند، قلم هر که بر4 آب ظاهر شود، اولی باشد. جز قلم ms102 زکریا قلمی برنیامد. رقم تکفل به نام وی مرقوم گشت و چون مریم سیزده ساله شد، ملانکه وی را به وجود مسیح - علیه السلام- بشارت دادند. مریم از نفخ جبرائیل - علیه السلام - حامله شد و هنگام وضع در تحت

وی در خانهآ عیسی را نیافت. چون برآمد، خدای تعالی شکل عیسی بر وی انداخت، به ظن آنکه او عیسی است5، کشتند و قولی دیگر؛ یکی از حواریان سی درهم گرفت و ایشان را به منزل عیسی دلالت کرد. شبه6 عیسی بر وی افتاد، وی را هلاک ساختند و صلب کردند. مریم سیلهای اشک از چشمان ms103 روان ساخته بود و بعد از هفت روز که عیسی به آسمان رفته بود، مأذون شد که جهت تسکین مریم باز به زمین آید و حوارتین را وصیت [نماید]7.

در شبی8 هبوط فرمود و هر یک از حواریان را به جانبی روان ساخت. هنگام سحر، روح الله از این عالم پر تفرقه آهنگ خروج نمود. میل عروج به سمای ذاتالبروج کرد. صباح، زبان هر یک از حواریین، موافق [لغت]9 اهل بلدی که نامزد او شده بود، شد.

آخر «یونس» نام یهودی ضال، سعی در اضلال ایشان کرد. در خانهآ یکی از نصارا1 چهار ماه ساکن شد. به اظهار (a -42) صلاح و زهادت و ارائت کثرت ورع و عبادت جلب قلوب مردم [کرد]2 و مواد حسن اعتقاد آنها را دربارهآ خویش استحکام داد. به ایشان گفت که مرا سری است که روز به روز آن رسیده، اما قابل آن نیست، مگر سه کس از خیار علمای شما. ایشان «نسطور» و «مار یعقوب» و «ملک» را فرستادند. به ایشان گفت که من رسول مسیحام و با یکی گفت که وی «اله» است و با دگری آن که «ابن الله» است و با دگری گفت که «خدای زمین» است که به جهت ج هالت و ضلالت مردم مختفی شد. بعد از بیان این هذیان، در صومعه نشست و خود را ذبح کرد. صباح میان رفقای ثلاث3 انواع آبحاث ظهور یافت. گفتند که رجوع به یونس کرده، در حضور هم حقیقت این حال را از ضمن مقال وی فراگیریم.

چون وی را مذبوح یافتند، سه فرقه شدند. این است قول مورخان و مخالف است با آنچه محمد شهرستانی در کتاب ملل و ms104 نحل نوشته و به اتفاق علمای اسلام و اجماع آئمهآ انام، عیسی - علیه السلام - را موت [طبیعی]4 عارض نگشته5، در آخرالزمان نزول خواهد نمود و دجال لعینی را در دروازهآ موضعی مسمی به «لد» به ضم لام، که قریب به فلسطین6، خواهد کشت.

به اعتقاد بعضی مورخان، دخول ایشان در غار و فرار از کفار، قبل از عیسی بوده و بیداری7 ایشان پس از عیسی رو نموده و قول گروه دگر آنکه مجموع امور ایشان بعد از

لیکن شهرزوری در تاریخ حکما ذکر کرده که وفات جالینوس به دویست سال پیش ظهور عیسی بوده. قصهآ اصحاب کهف بر وجهی که از ابن عباس منقول است؛ آنکه در ملک ملکی کافر بودند و از کفر او متنفر گشته، جدا شدند و حق تعالی ایشان را پی میعادی به هم مجتمع ساخت و عهد و مواثیق میان ایشان وثوق یافت. اهالی ایشان، ایشان4 را نیافتند به امر ملک اسامی ایشان را در لوحی از رصاص نوشتند و در خزینهآ خاص گذاشتند. ملکی که بعد از وی بود، دین عیسی داشت. در عهد وی اصحاب کهف بیدار شدند و یکی را به جهت شراب5 و طعام فرستادند. چون زر به خباز داد، سکهآ قدیم یافتند و مردم مجتمع گشته، وی را نزد ملک بردند. وی حال خویش گفت. ملک را قصه6آ لوح بر لوح دل منقوش بود. لوح را حاضر ساخت و نام رفقای وی در لوح، موافق بیان وی بود. مردم تکبیر گفتند و به سوی کهف روان شدند. آن مرد پیشتر روان [شد]7 تا رفقا را ms105 ایمن سازد. خدای - سبحانه - آنها را از انظار مردم مستور داشت. ندانستند که آن مرد کجا رفت. رأی ایشان بر آن قرار گرفت که در مقام مذکور مسجدی بناکنند (0-42) تا مردم در آنجا به جهت آنها به دعا و استغفار مشغول باشند و هم از ابن عباس منقول است که نام ملک بی دین «دقیانوس» بود و نام فئة: یکسلینا و مشلیینا8 و تملیخا و مرطونس و لشطوس و بیروس و دنیموس و در نطق به این الفاظ اختلاف بسیار است و بر ضبط آن اعتمادی نیست و نام کلب9 «قطمیر» گفتهاند و غیر آن نیز.

جرجیس10 از تلامذهآ حواریان بود ساکن فلسطین بود، از بلاد شام و متصف به وفور

جرجیس قدم شریف بر زمین زد و سایر اصنام در زمین فرورفتند و اهل شهز تمام مشاهدهآ آن حال کردند. کثیری به شرف متابعت فایز شدند. اعدا و اضداد، تیغ بی داد از نیام غضب کشیده، آن جناب را به قتل آوردند. مقارن آن آتشی در خاشاک وجود کفار ms106 افتاد وتمام سوختند.

شمسون عابد از مشاهیر عباد نصاری است، در بلاد عرب میبود. قوت وی به مرتبهای که او را به هرچه بستندی، گسیختی. گویند که «ألف شهر» که در سورهآ قدر مذکور است، عبارت از شهور عبادت وی است.

خالد بن سنان نزد بعضی از نسل اسماعیل است. مردم را به شریعت موسی10 دعوت میکرد. وی دعوای نبوت برزخیه کرده؛ زیرا که گفته: چون زنده شوم، اخبار کنم از آنچه در عالم برزخ است و قصهآ وی چنین بود که در عدن، که مسکن وی بود، ناری عظیم از

در میان یونان ظهور شعر پیشتر از حکمت بوده. اول حکیمی که در یونان نمایان شده3، بعد از وفات کلیمالله4 به نهصد ms107 و پنجاه سال بوده.

و ابداع شعر در یونان اولأ: اومیرس کرد و افلاطون و ارسطو به شعر وی مستند شدند5 و وی را به علو شأن منسوب ساختند6 و مالیس بعد از او بوده، به سیصد و هشتاد و دو سال و [شعر]7 نزد ایشان، کلام مخیل است؛ وزن و قافیه لازم نیست.

از کلام اومیرس است، آن چه مضمونش این است که: «آدمی خوب از هرچه در زمین است، اشرف است و آدمی بد از هرچه در زمین است، اخس است. دنیا دار تجارت است، وای بر آنکه در آن زیان کند8. کوری به از جهل است؛ زیراکه در آن خوف هلاک جسد است و در این خوف هلاک ابد».

سرکرن1 هم از شعرای حکما است، گویند که جد امی2 افلاطون بوده. وی گفته که: «جاهل ذم غیر کند و معارف3 ذم خویش و ادیب لبیب از هر دو ساکت و گفته که آصعب امور آدمی جهل است4 به عیوب خویش و تکلم به کلام مذموم5). از جملهآ حکمای آن عهد، حکمای سبعهاند که سپهر لطفر طبع را چو نجم سیارات سبعهاند6: تالیس ملطی، آنکساغورس، آنکسیمائس، انبادقلس، فیثاغورس، سقراط، افلاطون7. تالیس8 اول کسی9 که در ملطیه درر حکمیه و غرر علمیه نثار کرد. منقول است که ظهور او بعد از صد و بیست سال بوده از عهد بخت نصر. این مضمون به او منسوب است: «مبدع جهان و دانای آشکار و نهان از آن آرفع است که امکان حصول وصول الهام10 و عقول به هویت او معقول باشد، بلکه مدرک بشر11 را راه به ادراک اسمای او نیست، الا از جهت ذات خویش نه از جهت ذات او تعالی12 و گفته که اول مبتدعات آب است» و این قول ملایم است با حدیث «(و کان عزشه علی الماء13 - 47/11.

انکساغورس اول قائلین به کون و به روز است وگفته: «مدار عالم14 بر ظهور امور کامنه است؛ ms108 چون انسان از نطفه و سنبله از حبه».

آنکسیمائس از ملطیه15 است. در عهد حضرت داود -علیه السلام - بوده و به ملازمت

فیشاغورس در عهد گشتاسب بن لهراسب بود. اصل وی از شهر «صور» است. در آن ولا که بلای جلا نصیب اهل صور شد و اعدا بر ایشان منصور آمدند، روی به انطاکیه نهادند. حاکم بلده فیثاغورس را به فرزندی قبول نمود و وی را بر اهل فضل جهت تعلیم، تسلیم نمود و چون به سن شباب رسید، وی را به شهر «سلطیون» فرستاد و کسب هندسه و نجوم کرد. پس هرجا صیتی2 کاملی شنیدی، احرام خدمت بستی و در حلقهآ استفادت نشستی. آخر به شهر «ساموس» رسید. اهل بلد بر خدمتش مواظبت میکردند. وی به تألیفات آنیقه مشتغل بود و گویند که دویست و هشتاد نسخه در فنون مختلفه تألیف کرد. روزی یکی از محتشمان شهر که به جهل مرکب وحید دهر بود، معجب و خودپسند و مؤذی و پر گزند، به مجلس وی رسید. حکیم زبان معارفنثار به نصیحت و ارشاد گشاد. اخلاق شیطانی و افراط نادانی، وی را بر آن داشت که در برابر اقوال حکیم در مقام سفاهت، مقیم گردد. آنگاه آتباع و ms109 آقارب بر سر آن وحید عصر جمع ساخته، همت پست بر ایذای وی حصر کرد. از اعوان حکیم جمعی عظیم کشته شدند. اهل بلد در دفع شر آن خصم آلد کوشش بجای آورده، چنان کردند که حکیم را سالم از آن مقام برآوردند و جمعی به3 او همراه ساخته، از شهر بیرون فرستادند. سفهای از خدا بی خبر از آن حال باخبر گشتند و از پی رفتند. حکیم در قصری متحصن شده بود. آن اهل نار هیزم بسیار در حول جدار جمع ساختند و به ایقاد نار از آن حطب، لهب عجیبی ظاهر شد که چون شعلهآ

افلاطون، معنی این اسم در لغت یونان «بسیار دان فایده رسان» است. وی پسر ارسطی بن ارسطو است. از اولاد اسقلینوس بود که اشراف یونان بودند.

وی در زمان اردشیر دارا متولد شد4 و در سال شانزدهم از ملک اردشیر، به استفاده از سقراط مشغول بود. با وجود حداثت سن باز قصد سفر کرد و شداید و صعائب کشید. پس رجوع به اثینیه5 کرد. گویند که اسمر بود و معتدل قامت. مایل خلوت بود و اکثر در صحرا، تنها سیر میکرد و عمر او به هشتاد و یک سال رسید. در اصول و فروع هر امری که شروع کردی6 مشورت خلطا و آصدقا رجوع نمودی و چون مقتضای آرا و افکار مجموع، مسموع گشتی، اولی و آلیق را به وقوع آوردی.

مثنوی قصه شنیدم که فلاطون به روم گرچه به دل داشت جهانی علوم گیرد از اندیشه به تدبیر سهل پرسش آن کار ز ms111 نااهل و اهل گفت که شاید که دل دیگری به ز من آرد ز درون گوهری گر به از آن مایه نیارند پیش خرج ضروری (5 -44) کنم از نقد خویش

مؤلف تألیف حکما گوید: اسم پنجاه و شش نسخه از تألیفات او به ما رسیده. ابن سینا هم در کتاب شفا گفته که اگر افلاطون الهی همین است که اثرش به ما رسیده، بضاعت او مزجات است.

اما شیخ شهابالدین سهروردی حکیم که به «شیخ مقتول» مشهور است، در کتاب تلویحات گفته که در حلیهآ لطیفه که به اصطلاح این طایفه آن را «غیبت» خوانند، ارسطو را

از وی منقول است که مرد باید که هر دو روز3 مشاهدهآ صورت خویش در مرآت نماید. اگر قبیح یابد4، به افعال قبیحه، قبح او را نیفزاید و اگر به حسن آراسته است، به قبح5 نیالاید. وصایای افلاطون در آخر اخلاق ناصری که محقق طوسی نویشته6، مذکور است. قبر وی در درون قونیه است. دیمقراطیس، رتبهآ وی در آن مرتبه بوده که ارسطاطالیس ترجیح قول وی بر اقوال استاد خود افلاطون نموده و محمد شهرستانی در کتاب ملل و نحل گفته که وی در این ترجیح از انصاف انحراف یافته. از کلام دیمقراطیس است آن که عالم معاند بهتر است از جاهل منصف. از وصایای او است آنکه: شروع در کسب علوم باید که بعد از تنقیهآ نفس7 باشد از اخلاق ردیه و تحلیهآ او به ملکات ms112 سنیه و اگر به این مقید نشوند، بهره نیابند و گفته که آن قدر شیرین مباش که ترا فرو برند و آن مقدار تلخ مباش8 که از دهن بیرون کنند9.

بقراط طبیب، قریهآ وی در روم «نکدی» نام داشت. در عصر بهمن بود. چون خبر وی به سمع بهمن رسید، به «فیلاطس» که ملک یونان بود، نامه نویشت10 تا بقراط را به وی فرستد و جهت ارضای وی در اعطای قناطیر ذهب توقف ننماید. بقراط بنابر حب وطن، هیچ از آن زر نگرفت و به شعلهآ ترغیب چراغ عزیمتش درنگرفت. وی بی طمعی، به علاج اهل فقر و احتیاج میپرداخت و با مردم میگفت که موت را سهل انگارید که مرارت آن در خوف آن است:

نترسد ز موت آن که تسلیم اوست اگر تلخیای هست، در بیم اوست وی گفته که کثرت خواب و نرمی طبیعت دلیل عمر طویل است و گفته که کم خوردن از مضر بهتر است از پر خوردن از نافع:

کم ناگوار، اندک پر گزند به از بیش، اگر خود بود سودمند و گفته که طالب خدمت ملوک را از تحمل قساوت و ملال و اهانت و اذلال چاره نیست؛ چنانچه غواص را از (5 - ک4) چشیدن آب دریا و گفته که چهار چیز مضعف نور بصر است و موجب کلال قوت نظر: شرب آب شورو صب آن بر سر و نظر در خصم بی مهر و در مهر آنور1.

ارسطاطالیس بن نیقوماخس2 از اهل «اسطاجرا» بود. معنی ارسطاطالیس به یونانی «کامل فاضل» و نیقوماخس3 «عادل قاهر». پدر ارسطو طبیب بود. ملازم پدر فیلقوس و چون آرسطو هشت ساله شد، پدر وی را به آثینیه4 برد. نه سال تعلیم کرد. آنگاه قصد استفاده از افلاطون کرد و بیست سال نزد وی بسر برد. وی را «معلم اول» خوانند؛ زیرا که قواعد منطقیه را5 میزان صحت و فساد افکار ساخته. وی را در طبیعی ms113 و الهی و اخلاق تصانیف است و بر آن شروح نوشتهاند و اعتماد ابن سینا بر شرح تامسطیوس است. وی در بسیاری از قواعد مخالف افلاطون شده؛ از جمله وی به اتحاد نفوس انسان بالنوع قایل شده و افلاطون به تنوع آن مایل بوده. از سخنان اوست که عالم جاهل را شناسد، چه وقتی جاهل [بوده]6، اما جاهل عالم را نتواند شناخت، چه هرگز عالم نبوده: دانا که بوده اول حالش قرین جهل بر گنه حال جاهل نااهل آگهست

جاهل چگونه رتبهآ دانا کند خیال کو را نبوده دانش و با جهل همرهست و ارسطاطالیس و آتباع او را مشائیین خوانند. صاحب مل و نحل گفته که افلاطون حکمت

از آن جمله [ملوک]5 اثون که در موصل میبودند. هزار و سیصد و پنج سال صیت تسلط ایشان ms114 بر موصل، به هر جا موصل میبود. در عهد سکندر دولت ایشان انقراض یافت.

و دیگر ملوک قبط به مقارع قهر وی بنای ملک متزلزل شد. در تفسیر ثعلبی مذکور است که بعد از املاک فرعون بیفرو عون، جز نسا و صبیان و بیماران ممقوت6 و پیران فرتوت در مصر نماند. یوشع بن نون و کالوب بن یوفنا به امر (6 - 45) کلیم الله اموال متروکهآ عرفی جمع ساختند و یکی از آن قوم بر اهل بلد حاکم ساخته، به خدمت کلیم الله

اول حکام زنی بود، اسم او دکوکهآ سقوکیطا2 از بنات اعاظم قبط. ساحرهای بود و در عهد او سحر به غایت رسیده. امرای وی همه زنان ساحرهآ قبط بودند. «قرانی» و غیره آن3 گفتهاند که آنها تصویر لشکرها کرده بودند، هر عسکری که قصد ایشان کردی، در آن صور قطع اعضا و قلع آغین به ظهور آوردند4 و [چون]5 نظیر6 آن در آن لشکر ظهور مییافت، آن لشکر مدفوع میشد و ششصد سال بدان طریق ماند. ملک از ایشان منتقل شد به سکندر. آخر آن جماعت به انقیاد درآمدند7. عدد ایشان سی و پنج و از یونانیان دوازده کس حکومت مصر کردند. مدت ایشان دویست و نود8 و چهار سال و هر یک از ایشان ملقب بودهاند به «بطلمیوس9».

اول ایشان بطلمیوس مشوسی بن ادغرس، سکندر وی را والی ساخت و آخر ایشان قلوبطرا بود.

قسطنطینوس که اول قیاصره است، چون بر ملوک یونان تسلط [یافت]10 رایت تسخیر11 بر ساحت مصر برافراشت و قلوبطرا که از بنات یونانیان بود، به قتل آورد، اما در شام و عراق بعد از سکندر، ملوک سور مالک ممالک بودند. نوزده کس به زینت12 تملک تزین یافتند. اربطیحونس که صاحب انطاکیه بود، به شرکت «سولوقس» از جانب سکندر به ms115 حکومت فارس و عراق و شام، افسر احتشام را موشح ساخت و چون درگذشت، سولوقس متفرد شد و تاریخ رومی که مستعمل در تقاویم است، در عهد او موضوع شد و وضع آن بعد از عهد سکندر بوده به دوازده سال و نسبت وضع آن به سکندر غلط است. نوزده کس از یونانیان به سمت حکومت متسم گشتند.

آخر، اشکانیان بر ایشان غالب آمدند. مدت ایشان دویست و سی و چهار سال.

معروف به «آکاسره» مدت ملک ایشان ششصد و هزده1 سال.

ردشیر بن بابک در عهد «اردوان» خروج کرد و اصطخر را در تصرف خود درآورد.

مطرزی در شرح مقامات حریری آورده که چون بهمن، همای را ولی عهد ساخت، ساسان سیاحت پیشه کرد و جمعی از اوباش رفاقت وی کردند2 و به تکدی روزی می گذرانیدند و این ساسان را پسری بود که هم ساسان نام داشت. بعد از فوت پدر به فارس افتاد و در سلک آعوان بابک که از عمال اردوان بود، منتظم3 گشت. بابک به جهت خوابی که در شأن او دیده بود، دختر خود به وی داد و از او پسری «اردشیر» نام متولد شد و مخفی نیست که نقل مطرزی بسی مستبعد است؛ چه از آن ساسان [که]4 پسر بهمن اسفندیار است، تا زمان اردشیر فوق چهارصد سال گذشته، نسبت وی به آن ساسان لایق نمی نماید، بلکه5 ظاهر آن است که صاحب معرب6 شاهنامه گفت که بعد از زوال ملک دارا، پسرش به هند رفته بود و آن جا مقیم گشته. وی را فرزندی ساسان نام متولد شد. بطن چهارم از او، که هم به ساسان (5 -46) معروف بود، میل فارس کرد و به خدمت بابک رجوع نمود و اردشیر از وی به وجود آمد. ازوی مخایل زجابت واضح بود و دلایل دولت لایح مینمود.

بعد از او پسرش شاپور بن اردشیر پادشاه شد. گویند که اردشیر در استیصال اشکانیان مجد بود. روزی از یکی از جواری مختصه و سراری مخصوصه که در غایت

شاپور وی را به وزیر سپر[د]1 تا به قتل آرد. وی با وزیر تقریر کرد که از ملک حامله است. وزیر وی را در زیرزمینی که در خانه داشت، نگاه داشت و در حال، خود را خصی ساخت و آلت خود را به حقه نهاد و به اردشیر فرستاد و گفت این امانتی است، میخواهم که در خزانه (م -46) محفوظ بماند و خاذن در وقت حاجت به من رساند. از آن جاریه «شاپور» متولد شد. وزیر [وی را]2 تربیت مینمود، تا روزی اردشیر اظهار تحسر از عدم نسل ظاهر کرد. وزیر به بیان حال پرداخت و به احضار حقه، تهمت خیانت از خود مرفوع ساخت. ملک، شاپور را طلبید و وی را به ولی عهدی گزید.

شاپور چون پادشاه شد، نشابور که طهمورث بنا کرده بود و سکندر ویران ساخته، آباد نمود و در بیابانها رباطها جهت مسافران بنا فرمود. طبری گفته که «هرمز» اسن اولاد وی بود. وی را «اقطع» گفتندی؛ زیرا که به نیابت پدر ضبط خراسان میکرد و اسباب کثیره جمع آورد. شاپور از این جهت در شأن او بدگمان شد. وی را باز طلبید و عادت عجم آن بود که ناقص به مرتبهآ [سلطنت]3 نرسیدی و کس، وی را به شاهی نپسندیدی. هرمز دست خود برید و نزد پدر فرستاد تا دلیل قطعی باشد بر آنکه وی را سر به دست آوردن ملک نیست. شاپور را بر وی رحم آمد. گفت که چون در رضای من کوشیده و دست خود ms118 بریده، آن قطع سبب وصل عروس پادشاهی است و آن نقص منجر به کمال شوکت و فرمانروایی. پس او را ولی عهد خود گردانید. مدت ملک شاپور سی سال.

هرمز بن شاپور از وی مراسم معدلت صدور و ظهور یافت، لیکن مهر دولتش زیاده از یک سال و دو ماه نتافت و «رامهرمز» از خوزستان و «د ستگره» که میان بغداد و خوزستان است از آثار او است.

بهرام بن هرمز ملقب به «بزه کار»، در عهد او مانی بن قاتن ظهور کرد. وی نقاشی خبیر و مهندسی بینظیر بود و در سایر علوم حکمیه واقف و بصیر. دینی میانهآ مجوسیت و

بهرام بن بهرام ملقب بود به «پاینده». پادشاهی بود مکرمتسمت2، نصفت3 صفت، مدت إیالتش هفتده4 سال.

بهرام بن بهرام بن بهرام در عهد پدر در سیستان میبود. بنابر آن ملقب شد به «سکان شاه» چه سکان سیستان است. در آن زمان5 شاهزادهای که در ناحیهآ مخصوصه کومت داشتی، شاهی وی را بر آن جا منسوب داشتندی و پادشاه را «شاهنشاه» گفتندی. (5-47) در زمان سلطنت، تکبر و تجبر از اندازه گذرانید و به گناه اندک، عقوبت تمام می رسانید. مردم از6 عدم انقیاد وی اتفاق کردند و رو به مخالفت وی آوردند. ms119 وی پس از آن، روش خود را ترک دآد و ترک داد بر منهج ماده از مواد میداد7. مدت ملک وی سیزده سال.

نرسی8 بن بهرام9 طبعی رحیم و خلقی کریم داشت. عهد او زمان فراغ رعایا و شرور برایا بود. هفت سال پادشاهی نمود. بهرام بن بهرام را وقت انقطاع زندگانی، فرزندی که متکفل مصالح جهانبانی میبود، نبود. برادرش نرسی مذکور بر کرسی ایالت نشست.

هرمز بن نرسی در ابتدای پادشاهی، قهار و جبار ستمکار بود. روزی از موبدان پرسید که مرا از اخلاق حمیده چه میباید؟ وی گفت: چنان که مالک خلقی، مالک خود

شاپور بن هرمز، چون هرمز را وقت رحلت رسید، وصیت کرد که یکی از مخدرات حرم را حملی است، اگر پسر بود، ولی عهد من است. بعد از چند ماه «شاپور» متولد شد. وی در استیصال عرب جد تمام و کمال اهتمام مرعی میداشت، بنابر آنکه یکی از آل غسان را بختی بدبختی پیگرفته، روی به تخریب بعض بلاد فارس نهاد و عمهآ شاپور را از مأسیرات2 ساخته، به مستورات حرم خویش همراه ساخت. شاپور آهنگ ایشان کرد و چاههای ایشان را [انباشت]3 و ایشان را از اکناف جمع میکرد و اکتاف بیرون میآورد و بدین سبب وی را «ذو الآکتاف» خوانند4. چهار قوم از وی امان یافتند و هر یک را به جایی فرستاد؛ تغلب به بحرین و عبد قیس به یمامه و بنی بکر به عمان و کرمان و بنی حنظله به اهواز.

بعض عرب روی به روم کردند و پناه به پادشاه آنجا بردند. وی بدان سبب آهنگ روم کرد و چون به سرحد رسید، در لباس درویشان به روم روی نمود و متفحص احوال ملک روم میبود. در روز بارعام در کنار بارگاه وی ms120 مقام ساخت. یکی از خدام ملک روم به رسالت نزد وی رفته بود، وی را شناخت. ملک فرمود تا وی را در پوست گاو خام درآوردند و به جمعی سپردند. آنگاه به ایران رو نهاد. در شب عید به نشابور5 رسید. موکلان از وی غافل شدند. اسیری که با وی گرفته بودند، روغنی چند که نزدیک به ایشان بود، بروی ریخت و آن چرم نرم شد. شاپور برآمد و هم در آن شب به نشابور درآمد و در آخر شب به رومیان شبیخون6 زد و ملک روم اسیر گشت. شاپور گفت که من طریقهآ ترا مسلوک نمی دارم و حبس تو و قصد مملکت تو به خاطر نمیآرم، اما هر خرابی که کردهای رو به اصلاح آن بنه و هر که کشتهای بدل (5ا -47) از وی غلام رومی بده. آنگاه

بعد از وی برادرش اردشیر بن هرمز پادشاه شد؛ زیراکه پسران شاپور، بهرام و شاپور بن شاپور، خرد بودند. بعد از تمکن بر سریر سلطنت، عزم استیصال نزدیکان شاپور به خاطر آورد، وی را خلع کردند، شاپور بن شاپور را پادشاه ساختند. بعد از پنج سال از مهبط2 قضای باری، بادی شد و اطناب خیمه گسسته گشت و عمود بر سر وی رسید، رشتهآ عمرش برید3.

بهرام بن شاپور بعد از ms121 برادر، پادشاه شد. وی به لهو مایل بود و از تدبیر ملک ذاهل. رعیت بر وی هجوم کردند. تیری به وی رسید و هلاک شد، مدت ایالت وی ده سال.

یزدجرد بن بهرام4 پادشاه شد. وی به ظلم و ستم مشعوف5 بود و به سوء عقیده موصوف. تعظیم علما نکردی و اکابر را در نظر نیاوردی. به داد متظلمان نرسیدی و شفاعت کس در حق مجرمان نشنیدی؛ از این جهت وی را «یزدجرد اثیم» گویند. مردم از وی می رمیدند و هلاک او به دعا می طلبیدند.

بسا نخل دولت که شد سربلند که سیلاب ظلمش ز بنیاد گند

نباشد عجب گر به یک دود آه سیه گردد آیینهآ مهر و ماه

روزی اسبی به جهت وی آوردند و کسی نتوانست که آن را زین بر پشت نهد، وی خود بدان متوجه شد. لگدی خورد و هلاک شد و در بعضی تواریخ چنین است که ارباب

بهرام گور بن یزدجرد پدر، وی را به «نعمان بن منذر» که امیر عرب بود، سپرده بود. نعمان به جهت وی سه دایه معین کرد از عرب و عجم و ترک و به هر سه زبان سخن میگفت. خاطرش آنس تمام به صید حمار وحشی، که عجم او5 را «گور» گویند، (ه-48) داشت. از آن جهت به بهرام گور اشتهار یافت. بعد از6 یزدجرد، ارکان ملک گفتند که مبادا پسر وی مسلک پدر مسلوک دارد و اطوار آن بدکردار را باز7 به میان آرد و نیزوی8 عرب بوده و کسب آداب ms122 فرس ننمود. بنابرآن یکی از اولاد اردشیر بن بابک که «کسری» نام داشت، پادشاه ساختند. بهرام با لشکر عرب رو به مداین نهاد و اعیان فارس را وعدهآ مرحمت و معدلت داد و گفت که تاج شاهی در میان دو شیر گرسنه بنهند. هرکه بردارد، ملک از آن او باشد. کسری سر را بر تاج گزید و از شیر ترسید و به ضرب گرز بهرام شیر از هم گذشت و وی صاحب تاج گشت.

کسری پای وی را از سر تعظیم بوسید و سر سران ملک بر زمین انقیاد رسید. چون بهرام کار از پیش برد، بساط معدلت گسترد و روی به عیش و کامرانی آورد؛ از طلوع غره صبح تا ظهور طره شام، بلکه تمام لیالی و ایام به اعتناق کواعب9 مشکین ذوانب و ادارهآ کاسات راحات چون لعل ذائب، میگذرانید.

شه چو خورد بادهآ کافوربوی پس غم گیتی که خورد، خود بگوی

مست که از خود خبرش کم بود کی خبرش از همه عالم بود

باده حلالست، چو نبود مدام هرچه مدامست، چه باشد حرام خاقان چین با لشگری از عد و حد زیاد، روی به ایران نهاد. بهرام از آن حال غافل بود و اسباب و آلات جنگ مفقود مینمود، تا ارکان دولت گوی مشورت در میان افکنده، خلاصهآ کلام تمام ایشان این مضمون بود که:

بیت اجل ز دشمنی جانب جهان دارد چو لحظه ای به مهمات ملک بو داری1 برادری داشت «نرسی» نام. وی را نایب خود ساخت و متوجه آذربایجان شده، به جمع لشکر پرداخت. خاقان به گمان فرار بهرام، توسن دولت را رام [ساخته]2، به طلب3 مال اشتغال نمود. بهرام از راه گرگان با لشگر گران و فوج بیکران بر سر آن تاخت و اکثر لشکر او را هلاک ساخت4. باز نرسی را به جای خود گذاشت و میل هند کرد. به صورت تجار به دارالملک رای هند، که «شنکل» ms123 نام داشت، [درآمد]5. در آن نواحی فیلی6 که خلق از شر آن متضرر بودند و دفع او7 متعذر مینمود، پیدا شده بود. بهرام به دفع آن پرداخت و تنها او را هلاک ساخت. شنکل وی را طلبید و حال پرسید. وی گفت که پادشاه ایران از من8 رنجیده، پناه به دیار تو آوردهام و ملتجی به کنف حمایت و عنایت تو گشتهام. شنکل اکرام و احترام وی واجب دید و در رعایت وی به غایت میکوشید. روزی به هنگام دوران جام واثنای شرب مدام، این بیت از او سرزد که: (5 -48)

منم آن شیر دمان و منم آن پیل یله نام من بهرام گور و گنیتم بوجندله

و گویند اول دری [که]1 به الماس عبارت دری سفته شده، این است. شنکل حال معلوم نمود و زنگ تقصیر از مرآت اطوار به صیقل استعفا و استغفار گشود. شراب عشق عجب شورشی به جان2 آورد که آنچه در دل من بود، بر زبان3 آورد دختر خود با تحف و هدایای پادشاهانه به وی داد. آنگاه بهرام رو به ایران نهاد و هفت سال خراج بر رعایا بخشید و از ایشان چیزی نطلبید و گویند که جهت بزم رعایا، هزار خانه مطرب از هند طلب کرد و «لولیان» از نسل آنهااند. بعد از آنکه شصت4 سال رایت استقلال و بیرق شوکت و جلال افراشت. روزی از پی گوری میتاخت اسب را در آبی درانداخت، جمجمه بود و فرورفت.

نه به5 بهرام گور پیدا نیست گور بهرام هم هویدا نیست ابن خلکان نقل کرده که در سنهآ ستین و ستمائه بعض امرا گوری شکار کردند. به قصد طبخ آن، هرچند آتش افروختند، پخته نشد. پوست او را حاضر ساختند. بر گوش وی نام بهرام یافتند و بنابراین باید که آن گور قریب به هشتصد سال6 مانده باشد. والله اعلم.

پس یزدجرد بن بهرام بر سریر ملک آرام گرفت. قاعدهآ عدل و داد ms124 نهاد و ابواب مبرت و معدلت گشاد. وی را دو پسر بود: هرمز و فیروز. هرمز را به سیستان فرستاد و فیروز نزد پدر به خدمت ایستاد.

بعد از یزدجرد، هرمز بر تخت نشست. فیروز به مدد ملک هیاطله «خشنوار»7 نام، از هرمز انتقام کشید و بر سریر ملک مقام گزید8.

در عهد وی قحطی عظیم دست داد و تنگی غریب به مردم رو نهاد. وی به اسقاط خراج و اعانت محتاج درایستاد و ضروریات مساکین از خزانه میداد.

یلاش بن فیروز7 پادشاه شد. وی قریب مداین بنای شهری کرد مسمی به «یلاش آباد»

سوجرای فارسی را که فیروز وی را به حکومت غزنه و زابلستان نوازش کرده بود، مواد جمعیت فروزش5 گرفت و لشکری (6 - 49) جمع کرد که عدد از حصر اجزا6 قاصر بود و خرد از عد و احصای آن متقاصر و متوجه خاقان گشت و وی را عرضهآ عواصف قلق و اضطراب ساخت. قباد اموال و خزاین فیروز را بازگرفته، عهود موالات را مؤکد ساخت و از گمان معادات دست کشید، به ایران رو نهاد و بعد از چهار سال که از عهد ایالت یلاش بگذشت. سوجرا بساط ایالتش را برچید و قباد را بر سریر حشمت مصیر جهانداری متمکن گردانید و نظم مصالح ملک و دولت و ضبط و ربط مهمات سلطنت به سوجرا منوط گشت و بعد از مدتی جانب فارس را که نسبت به وی سمت «اول ازض مس

هر شاه را که حاسد و غماز شد ندیم دولت زوال یابد و شاهی دگر شود

عامهآ رعایا بدین عمل، بر خلع قباد اجماع کردند و جاماسب را به سلطنت برداشته، قباد به بوزرجمهر سپردند که به قصاص پدر کینه کشد5. وی با قباد طریقهآ داد6 و رسم انقیاد ظاهر ساخت و با معدودی [به قصد استمداد]7 به دیار هیاطله رفتند و قصهآ [دختر]8 دهقان، درین ms127 رفتن وقوع یافت. پس لشکری9 بی شمار از دیار هیاطله گرفته:

یکایک تیغزن چون نرگس یار سراسر صف شکن چون زلف دلدار

ولایت گیر، چون حسن حبیبان10 غبارانگیز چون جور رقیبان

به سرحد ملک موروث رسید. اعیان ملک باز بساط إنقیاد گستردند و ساحت احوال بوزرجمهر به وزارت، بصارت11 گرفت. در عهد وی «مزدک» ظهور کرد و اعتقاد عوام در شأن علمای منحوس مجوس بنابر حسد و خصام که با هم داشتند، ضعف تمام یافته بود. مزدک فصاحت12 و کیاستی وافر داشت و13 حسن تقریر و بیان دلپذیر، معانی باطله را به صورت حق تصویر میکرد. قباد تصدیق آن زندیق کرده، رفیق سالکان طریق او گشت. در

اوباش بیباک، متخلفان از قیود ادراک، به وی رونهادند. سکنهآ دیار (a -50) با اعیان نامدار از عار این شعار به تنگ آمده، هجوم کردند و قباد بیبنیاد را از تخت عزت منتقل ساخته، ساکن زندان مذلت ساختند و جام جهانبانی به کام جاماسب بازرسانیدند.

مزدک به آذربایجان گریخت. قباد به مکر خواهر از زندان برآمده، بار دیگر به خاقان التجا برد و لشکر آورده، [باز]2 بر فراز تخت تمکن یافت و مزدک را به ظاهر منکر بود و به باطن معتقد. چون سنین سلطنتش به چهل رسید به چلهآ خانهآ عدم منتقل گشت. انوشیروان پادشاه شد.

وی به قواعد اردشیر مایل بود و به استصواب بوزرجمهر عامل. با مزدک طریق الفت و محبت ظاهر ساخته، بر تفصیل اتباع وی اطلاع یافت و آنگاه عمال بلاد را مأمور داشت تا در روز مهرجان تتبع آتباع وی کرده، متاع حیات آن اشرار3 را به شعلهآ تیغ آتش بار سوختند و به دست خویش زنگ وجود مزدک ms128 مردود را به صیقل حسام از آثینهآ ایام زدود. طبری و اکثر مورخان چنین نقل کردهاند و در بعض تواریخ دیده شده که نوشیروان در حیات قباد، اهلاک مزدک نمود و ظاهر قول شهرستانی در ملل و نحل این است4.

دهرز در رمی سهام سهیم نداشت. مسروق را به وی نمودند، در وقتی که سوار استر بود، تیری که عقاب آجل بر پر آن پرواز میکرد، متوجه مسروق گردانید. مسروق از پشت استر افتاده، خاک را بستر ساخت و [عقاب]11 روحش از سهم آن12 از آشیان بدن پرید.

القصه، نوشیروان بعد استقلال بر مسند جلال نقش تسخیر روم را بر صفحهآ خیال کشید و تمام خزاین قیاصره به دست آورد. وی را انطاکیه خوش آمد. صورتگران، آن را مصور ساخته، بر طبق آن قریب به مداین، شهری ساختند و به «رومیه» موسوم [گشت]4. اهل انطاکیه را به اقامت آنجا مأمور ساخت و ترکستان را تا فرغانه مسخر نمود و مال بر ملک چین و هند قرار داد و دربند را معمور5 گردانید و جمعی را به حفظ تعیین نمود و بعد از انقضای چهل سال از سلطنت وی، آفتاب دولت عالم آرای ظلمتزدای محمدی -علیه سلام الله [و سلامه] 6 الابدی - (a -51) طلوع کرد. در روز وجود مسعود آن حضرت، آتشکدههای فارس افسرد7 و آتشها مرد و [رود]8 بحیرهآ ساوه خشک گشت و چهارده گنگره از ایوان نوشیروان افتاد و ایوان از تزلزل و اضطرار منشق [شد]9. و آن شق تا این زمان که نهصد و هفتاد و چهار هجرت است، باقی است و مؤبدان یعنی قاضی قضات شهر به خواب دید که شتران سرکش اسبان عربی را کشیده، از دجله گذشتند و در بلاد منتشر گشتند. از نعمان بن منذر [تعبیر آن طلب کرد.]10

وی «عبدالمسیح بن حیان»11 را بفرستاد. چون وقایع مذکوره را به او گفتند، علم او را حواله به خال خود «سطیح کاهن» ولد12 مسعود بن مازن بن ذئب، که در شام میبود، کرد. وی از کاهنان زمان آعرف بود و ششصد سال گذرانیده و در زمان سیل عرم13 متولد

عبدالمسیح در احتضار سطیح رسید و قضیه1 به وی رسانید. سطیح وی را از ولادت باسعادت آن خورشید سپهر هدایت خبر داد و گفت که ms131 به عدد آن شرفات2، ملوک از فارس پادشاه شوند، آنگاه ملک از ایشان انقطاع یابد. نوشیروان چون خواب معلوم کرد. گفت که تا چهارده پادشاه از خاندان ما درگذرد، مدت مدید خواهد گذشت. آخر ده کس از ایشان در مدت چهار سال برفتند3. گویند پیوسته در مجلس ارمآیین وی چهار گرسی زرین جهت بوزرجمهر و ملک قبچاق و روم و چین میبود. در آخر بوزرجمهر را هلاک ساخت؛ به سبب آنکه برای وی دختری از اکراد در حرم پرورش میداد؛ بنابر آنکه صلح با آعادی4 گاهی منجر به دادن دختر می شود و ملوک فرس دختر به بیگانه نمی دادند. روزی دختر بوزرجمهر از آن دختر رنجیده بود. گفت که تو دختر شاه نیستی. وی نزد نو شیروان از آن حکایت، شکایت کرد. نوشیروان دانست که کشف آن سر از بوزرجمهر سرزده. سر آن5، در سر آن سر رفت. مدت نوشیروان چهل و هفت سال.

هرمز بن نوشیروان پادشاهی قاهر سفاک بود و مادرش دختر ملک آتراک. اعیان ملک بی صدور جریمه و ظهور حالت ذمیمه، عرصهآ عواصف قهر و فنا می ساخت؛ چنانچه از وجوه و نامداران ایران اثری نگذاشت.

منقول است که منادی فرموده بود سپاه را که به کشت کسی در نیایند و اگر کسی خوشهای بشکند، یا برگ کاهی از خرمنی دور افکند، او را خوشهوار به تیر دوزند و خرمن وجودش را به آتش تیغ سوزند (- 51) اتفاقا نایب پسرش روزی در کشت دهقانی راند. چون خبر به گوش وی رسید، گوش آن بیهوش را برید؛ اشارت به آنکه کسی که فرمان شاه در گوش او جا نگیرد، او را گوش در کار نیست.

بیت

سر ساده3 آمد به خاک اندرون به زیر اندرش جای شد جوی خون بهرام ذخایر کنوز خاقانی با مژدهآ فتح و نصرت یزدانی به حضرت ملک روانه گردانید. بعد از آن پسر خاقان معارضه و محاربهآ بهرام اقدام نمود و بعد از زمانی یسیر، آسیر گشت. بهرام وی را با نفایس غنایم به هرمز فرستاد. [هرمز وی را به خلعت فاخر و انواع مفاخر نوازش کرده، بعد تجدید عهد اتحاد و تأکید مواد وداد4، روانهآ ممالک موروثی گردانید]5. وزیر هرمز «یزداد بخش» نام با بهرام نیک نبود. وی را به امساک کثیر و ارسال یسیر متهم گردانیده، منسوب به تقصیر ساخت و هرمز قبل از تحقیق، در طریق تصدیق وی درآمده، غلی با چرخ و دوک به بهرام فرستا[د]6 بهرام بار عام داد و با مردم گفت که هرمز به جزای سعی و اهتمام من اقدام نموده، مرا به صله و انعام نواخته:

بیت بی مزد بؤد و منت هر خدمتی که کردم یار

ردمیارب مباد کس را مخدوم بیعنایت همه گفتند: ناسزایی که در ازای سعی جمیل تو، چنین جزایی مناسب داند، نزد وی به چه امیدواری جان سپاری توان کرد و به انتظار کدام گشایش کمر خدمت وی بر میان توان بست! عنان عزیمت از صوب اطاعت هرمز منصرف داشته، به جانب اتفاق با بهرام

یزدجرد، برزویه و گستهم، که هر یک خال پرویز بودند و در میدان تهور و ستیز مقدم تیغ زنان خون ریز، حبس نمود و آیین گشسب2 را، که از اعیان سپاه بود، سردار لشکر ساخته، به حرب بهرام نامزد3 گردانید. مفسدی در حبس ملک مقید زنجیر عقوبت بود، به آیین گشسب4 متوجه شد که ما را خلاص کن. او به تشفع وی را خلاص کرده، همراه5 برد و آخر آن پهلوان نامدار از تیغ آن (2 -52) غدار هلاک شد و لشکر متفرق شدند. بهرام رو به مداین نهاد. روز نورانی در نظر سکنهآ آن [بلد]6 ظلمانی شد. انظار ایشان بر آن قرار یافت که برزویه و گستهم را از بند ملک برآوردند و7 مردمک دیدهآ هرمز را از امل عمل8 ابصار و به اعمال میل بازداشتند و پرویز را طلبیدند.

در کامل التواریخ، تفسیر پرویز به «مظفر» کرده و در مفاتیخ العلوم، از خسرو پرویز به «ملک عزیز» تعبیر نموده.

القصه پرویز رسید و با هرمز ملاقات نمود و زبان اعتذار گشود. هرمز اهتمام انتقام از بهرام مسئول9 داشت.

طبری نقل کرده که بهرام با پرویز در پل نهروان در آویخت، پرویز بگریخت.

سپه بازگشت از پل نهروان هر آن کس که بودند پیر و جوان

خواست که به مداین رود و پدر را برآورده، و سیلهآ ضبط ملک سازد. آنها که قصد نصر10 وی کرده بودند، از بیم سر خویش وی را هلاک ساختند و قاضی بیضاوی آورده

تختی داشت از عاج، مرصع به نفایس جواهر و صورت ارض و اقالیم در آن ظاهر. هر ساعتی از آن شبح شیری پیدا شدی و طاسی و گوی زرین از دهان آن شیر به آن طاس افتادی و هزار گوی زر از آن آویخته بود و دوازده هزار کنیز فتنه انگیز و هزار و دویست فیل فلک عدیل و پنجاه هزار تکاور کوهآپیکر که از صهیل مهیل زلزله در جهان فکندی و دوازده هزار جمل حمل اسباب تجمل او نمودی و همچون شیرین شکر لبی در عقد وی بود که فلک با هزاران دیده، مشاهد چون وی شاهدی نگشته و در مشاهد دلبری نظیر2 وی نیامده و نگذشته3.

گفتهاند که به حصول چهل چیزی جمال، کمال گیرد و جز4 شیرین کسی به صفت جامعیت آن امور ظهور نیافته. گویند که وی جاریهای در خدمت یکی از اکابر فارس [بود]5 «خسرو» در اوایل حال به منزل6 آن بزرگ رسیدی و با شیرین سخنی گفتی و شنیدی. از تکرر7 این امر، آن بزرگ را (6 -52) مادة غضب غلیان یافته، به غرق ساختن شیرین امر نمود. اتفاقا وی را از جایی به آب فکندند که خروج میسر بود. وی برآمده، مدتی در دیر راهبی بسر میبرد. در اوان سلطنت پرویز، بعضی نزدیکان وی به آن دیر رسیدند. خاتمی که پرویز به وی داده بود داشت، به آنها داد و گفت این از آن پرویز است به او بگویید که کنیز تو در آن8 دیر است. چون سخن به پرویز رسید، فرمود تا وی را به

قصر شیرین، که پرویز بنا کرده، میان بغداد و همدان است و فرهاد سنگ تراشی بود حاذق و معتبر و در عصر خود شهرت تمام داشت. به عشق شیرین اشتهار یافت1 و از شهرت او به آن، پرویز2 عار میداشت. آخر وی را امر کرد که بیستون را سوراخ کن3 تا عمر او در آن صرف شود. وی گفت که اگر آن کار کنم، شیرین را به من بخشی؟ و چون پرویز آن4 را محال می دانست، قبول کرد. وی در آن کار عظیم شروع کرد5 و چون از کار او معلوم کردند که6 آن کار را به اتمام خواهد رسانید، خبر فوت شیرین به وی رسانیدند. وی خود را به همان جا هلاک ساخت و از جمله آنچه، پرویز به آن مختص بوده، شطرنجی بوده از زمرد [و یاقوت]7 و دویست مثقال زر مشتافشار که مانند موم متشکل به آشکال شدی و خوانی زرین مرصع به گهرهای ثمین و سریوش آن از زمرد؛ روز جشن که بارعام8 دادی، آن خوان را به جهت زینت نهادی.

خاقانی در جواهر اشعار، اشعار به آن نموده و گویند که صد گنج داشت؛ یک گنج «باد آورده» بود. وقتی که لشکر به روم کشید. قیصر خزاین در کشتی درآورد که به بعض جزایر محفوظ فرستد. باد کشتی را به ساحلی که لشکر پرویز بود، برد. دیگر گنج گاو کاو» که دهقانی وقتی که زمین را جهت زراعت می شکافت، یافت. باربد مطرب، که واضع «نوای خسروانی» است، مجلس بزم وی را به نغمات دلپذیر تزیین میداد. چون وقت آفول کوکب دولتش رسید، طمع ناپاکش مغلوب صفت بخل و امساک گشت و سمت9 سخای وجود در بنای وجود او مسلوب و مفقود ماند و «نعمان بن منذر» را کشت و ولایت عرب را به ایاس بن قبیصهآ طائی داد و ms136 چون منجمان گفته بودند که از نسل تو پسری باشد که ملک از او به بیگانه منتقل شود، پسران را از اختلاط نسا منع میکرد و از

بیت

اثر ز دود خلافش به مأمن3 که رسید که تیغ قهر نزد4 آتش اندر آن دوده؟ وی به عامل یمن، که «بادان بن ساسان» نام او بود، پیغام نمود که آن حضرت را نزد او فرستد. بادان، قهرمان خود را بابویه نام که از شجعان ایام و دلیران انام بود، با دگری که «خرخسره» نام داشت، روان ساخت. آن دو نفر چون به مجلس انور رسیدند، بابویه آغاز سخن کرد و گفت: شاهنشاه کسری نامهای چنین به بادان نوشته، اگر انقیاد نمایی، وی نامه نویسد که از تو عفو کند و اگر درصدد امتناع آیی، کسری ترا و قوم ترا هلاک گرداند. و بلاد ترا به زوال رساند و مکتوب بادان را به آن حضرت داد.

آن حضرت تبسمی فرمود و ایشان را به اسلام دعوت نمود. مروی است که سوارهای زرین و جامههای حریر داشتند و ریش تراشیده و سبلت گذاشته بودند. آن حضرت فرمود: «ویلکما من امرکما». گفتند: کسری این فرموده است5، لکن پروردگار من مرا امر فرموده که لحیه بگذارم و از شوارب بردارم. آن دو کس دلیرانه سخن میگفتند، اما از هیبت مجلس گوشت شانهآ ایشان میلرزید. حضرت فرمود که فردا بیایید تا ببینم که مصلحت چیست. روز دیگر فرمود که خبربه «بادان» ببرید که پروردگار من امشب کسری را هلاک ساخت. ms137 پسر وی را مسلط گردانید تا شکم وی را بدرید. و او را بگویید که زود باشد که دین من در ملک کسری ظاهر شود. اگر مسلمان شوی، آنچه در تصرف تو است، بر تو مسلم دارم و کمری از زرو سیم به خرخسره داد. پس در همان نزدیکی نامهآ

ز هر گونهای نظم آراستم بگفتم در آن هرچه خود خواستم

شیرویه بن پرویز چون پدر را بکشت، هفده تن از اقربا به قتل آورد و طاعونی ظاهر شد که اکثر اکابر فارس فوت (8- 53) شدند. خواست که شیرین را نکاح کند. شیرین گفت که به دو شرط قبول میکنم5: رد اموال تألفه و دگر زیارت پدرت جهت رعایت حقوق سالفه.

پس مالها را گرفت و به فقرا داد و به تربت پرویز رفت و جان تسلیم کرد. وی را همانجا دفن کردند. شیرویه مال6 از فقرا بازگرفت و گویند که کسری پیوسته از او متوهم بود. وی را مغلوب شهوت میدانست. بر حقهای زهر ms138 مقوی باه مجرب نویشته، در خزانه گذاشت. نظر وی بر آن افتاد و از تناول آن هلاک شد. مدت وی بعد از پدر شش ماه.

اردشیر بن شیرویه هفت ساله بود، وی را به تخت نشاندند. «شهریزار»7 سپهسالار

پس قباد بن هرمز، که در بلاد ترکستان نشو و نما یافته بود، تخت سلطنت را در تحت تصرف درآورد و مدت وی یک سال و چهار ماه و در ms139 تاریخ محمد عوفی ذکر وی بر «پوران دخت» سابق است.

پس فیروز3 بن جمشید، که ملقب بود به «حشیشده» پادشاه شد. وی از نسل برادرزادهآ یزدجرد آثیم بود و از جانب مادر با انو شیروان میرسید. چون تاج بر سرش نهادند، گفت که این تاج به غایت تنگ است، (a -54) آن سخن موجب [ضیق]4 خاطر فریقی که شفیق وی بودند، شد. وی را گذاشته، به دیگری متوجه شدند.

حافظ ابرو نویشته1 که بعد از وی خسرو بن قباد بن نوشیروان پادشاه شد و در اکثر تواریخ بعد از وی، آزرمی دخت بنت پرویز مذکور است. و به قول حافظ ابرو، آزرمی دخت بعد از خواهر خود پادشاه شد.

القصه، چون آزرمی دخت پادشاه شد، «فرخزاد» که امیر خراسان بود با او عشق بازی آغاز نهاد. آزرمی دخت وی را به قصد استیصال وعدهآ وصال داد:

بیت فکر بلبل همه این بود که گل شد یارش گل درز اندیشه که چون عشوه کند در کارش در شب موعود مفقود گردانید. پسرش رستم به کینهآ پدر، وی را هلاک ساخت، مدت وی چهار ماه.

فرخ زاد خسرو2 پرویز که بنابر صغر، از شر شیرویه سالم مانده بود و بعضی گویند که در نصیبین پنهان ساخته بودند، پادشاه شد. شش ماه منسوب به تاج و سریر بود، اما بسی دور از رأی و تدبیر مینمود.

یزدجرد را، که در فارس از بیم شیرویه مخفی داشته بود، پادشاه ساختند. گویند که چون پرویز پسران را از آمیزش نسا منع کرده بود، شهریار از غلبهآ شهوت نزد شیرین شکایت کرد. وی یکی از بنات اشراف را که بنابر جنایتی به شاگردی حجامان داده بودند و در لباس رجال میبود، نزد شهریار فرستاد. وی از شهریار حامله گشت و یزدجرد متولد شد و پنج ساله بود که [نظر]3 پرویز بر وی فتاد. گفتند که پسر شهریار است و منجمان گفته بودند: [پسری]4 که ملک ms140 از وی به اجنبی منتقل شود، بر بدن عیبی داشته5، فرمود که وی را برهنه کردند. بر زانو عیبی داشت. شیرین نگذاشت که وی را هلاک سازد. گفت که این شوم را بیرون برید که نظر من بر وی نیفتد. وی را به طرفی از ولایت فرستادند. وی آخر ملوک عجم است. هشت سال در مداین مالک تاج و سریر و خزاین بود. پس «سعد بن ابی وقاص» قادسیه را گرفت. وی رستم فرخزاد را بر6 جنگ سعد

و سطهآ 3 آخبار آزمان گذشته و نقلهآ آثار احوال کهنه گشته، ذکر کردهاند که قحطان بن هود -علیه السلام - در یمن میبود و آقیال یمن به حسب نسب به او منتسباند و قبایل ایشان از آن دوحهآ اقبال منشعب. پسرش یعرب به بعض اقوال «اول من تکلم بالعربیة» است. وی را پسری بود که به سبب عبادت شمس، دیدهآ بخت او طمس یافته بود. به «عبد شمس» اشتهار داشت ms141 و رسم سبی را وی به میان آورد و به آن اعتبار، وی را سباء میگفتند. وی سه پسر داشت: گهان، مرة، حمیر3. ملک بعد از سباء به کهلان رسید و ملوک نجم و غسان از نسل ویاند.

پس از وی، حمیر دست تسلط و استیلا گشود و نسب «ملوک یمن» که تا اوان ظهور اسلام رایت استعلای ایشان منصوب بود، به او منسوب است و بعد از «حمیر» میان آخلاف، اختلاف ظهور یافت. یکی از ایشان در جای سباء و دیگری در حضرموت سر حکومت برآورد.

تانوبت ملک حارث رانش رسید. متبوع کل گشت و ملقب شد به «تبع» و «رانش» به

پسرش ابرهه لشکر به بلاد مغرب کشید و در راه منارها ساخته، می رفت تا در حین رجوع به آن مهتدی باشد و بدین سبب ملقب شد به «ذی المنار»2.

بعد از وی پسرش افریقش3 پادشاه شد. وی نیز تسخیر مغرب را وجههآ عزیمت ساخت و افریقیه از بلدان مغرب بنا کرده و به وی منسوب است. مدت ملک وی به قول حمزهآ اصفهانی صد وشصت وچهار سال.

عنتر بن آبرهه، وی از اقاصی معموره جمعی اسیر کرده، به یمن آورد که وجوه ایشان در صدور بود و مردم از دیدن ایشان میترسیدند و گویند که نسناس را به یمن رسانید و دیدن آن موجب ترس شد. او را «ذوالاذعار» گفتند و ذعر ترس است و به زعم فرس، کاوس اسیر او شد.

هداد بن شراحیل بعد از او به ملک رسید. مدت او هفتاد و پنج سال. بلقیس به قول بعضی دختر او بوده و به قولی خواهر.

پس از او ناشر بن شراحیل لقب او منعم.

بعد از ms142 او ابوکرب شمر بن افریقش4 بن ابرهة بن حارث رائش (a -55) ظهور کرد. وی را بنابر رعشهای5 که داشت «ذومرعش»6 میگفتند. منقول است که به بیتالمقدس واصل شد و در آنجا نوشت «باشمک اللهم اله حمیر انا ذومزعش الملک بلغت هذا الموضع لم ینلغه احد قبلی و لم یبلغه احد بعدی». و با جیشی عظیم از جیحون عبور کرده، به تسخیر ماوراءالنهر همت مصروف گردانید و بعد تخریب صغد، تعمیر شهری دیگر نمود و چون آن معموری پس از ویرانی صغد بود، آن را «شمرکند» میگفتند، یا آنکه چون بنا کرد «شمرکنت» می گفتند و «کنت» به ترکی نام قریهای است و بدین تقریر2 سمرقند معرب آن

حسان بن تبع اوسط، وی اکثر (bا-55) قاتلان پدر را به تدریج به تیغ انتقام اعدام کرد. بعضی بازماندگان با برادرش متفق شده، او را از میان برداشتند1.

عمرو بن تبع عبد کلال بن مشوب بن زهران2 بعد از او به ملک رسید و پنهانی نصرانی شد بعد از او.

تبع اصغر بن حسان بن تبع بن کلیکرب سر برآورد. وی آخر تبابعه3 است بعد از تبع اصغر.

ربیعة بن نضر لحمی پادشاه شد. وی را در موطن [رویا]4 صورتی در نظر آمد که بسی از آن خایف بود. کهنهآ زمان حوالهآ تعبیر آن به «سطیح» و «شق» کردند. سطیح به صریح خواب را تقریر کرد و آنگاه تعبیر نمود؛ با مکه لشکر حبشه این ملک را در قبضهآ تسخیر در آرد پس از هفتاد سال. «سیف بن ذییزن» بر ایشان غالب آید و زمام تملک ملک را قابض گردد و به اندک زمان بعد از او به خاتم پیغمبران - علیه صلوات الرحمن - رسد و تا قیام قیامت در تصرف5 امت بلند همت وی بماند. ربیعه ms144 از قیامت ترسید6. شرح آن به أبلغ وجهی ادا نمود و چون به شق رسید وی نیز موافق سطیح گفت.

پس از ربیعه برادر اخیافی مرثد بن عبدکلال حاکم گشت. وی نیز خواب هولناک دید و در بعضی از براری که از پی شکاری تاخته، از لشکر و حشم دور افتاده بود. به عجوزهای رسید، آن خواب را با تعبیر آن عجوزه تقریر کرد و خلاصهآ تقریرش اخبار بود از قوت17 ظهور سید عالم و سرور بنی آدم - صلی [الله] علیه و اله و سلم-.

پس از او ولدش ولیعه حاکم شد.

پس ابرهة بن صباح که اصحاب فیل را ارسال نمود.

پس صباح بن ابرهه.

اریاط6 از جانب نجاشی ملک یمن گشت. ابرهه وی را به مکر، دفع کرد و نجاشی را به خدمات شایسته و ارسال اموال راضی ساخت و به جهت اثر ضربی که از اریاط یافته بود، او را «اثرم» میگفتند. وی در مقابل کعبه خانهای ساخت و قصد منع مردم از زیارت ms145 بیت [الله]7 داشت. یکی از ابنای عرب آن خانه را شبی (a -56) به نجاست اندود و بگریخت. وی به انتقام آن فوجی از سپاه با فیل محمود به تخریب کعبه روان نمود و به سنگ از جنگ ابابیل به سجن سجین رفت.

کعسوم بن ابرهه حاکم شد.

پس مسروق بن ابرهه، پس سیف بن ذی یزن، از اولاد حمیر، به اعانت لشکر انوشیروان تسلط یافت. آخر جمعی وی را در شکارگاه کشتند. پس از او حکومت آنجا به آتباع نوشیروان رسید؛ چنانچه گذشت.

مالک بن فهم بن ازدی1 اول ملوک بنی نجم است و از او قبیلهای است از یمن مسمی2 به اسم جد ایشان اذد بن غوث بن ربیعة بن مالک بن زید بن کهلان بن سبا]3 و نسب جمیع انصار منتهی به اذد میگردد و آنها در حوالی مآرب میبودند و آب و آبادانی ایشان از چشمهای بود در دامن کوهی و از ولایت شحر4 آبی [دگر]5 فاضل شدی و به آب ایشان واصل گشتی و خرابی کردی. از بلقیس، که ولایت یمن در تصرف داشت، التماس کردند تا سدی در دهانهآ کوه، که مجمع آب اصلی و زاید بود، بست و سه ثقبه در آن سد گذاشت، که به قدر حاجت آب را متصرف شدند و ایشان به یمین و یسار، بساتین بسیار به هم رسانیدند و کثرت اشجار کثیر الثمار به مرتبهای رسید که اگر کسی ظرفی بر سر، تحت آن درختان گذشتی6، از آن ممر ظرف او پر ثمر شدی. کفران نعمت و تکذیب رسل از ایشان سرزد. خدای تعالی صنفی از موش در آن حوالی پدید آورد که آن سد را سوراخ کردند و نیم شب که همهآ آنام را منام فرو گرفته بود مضمون «فجاءها7 بأسنا بیاتا - 4/7) ظهور کرده، بند8 شکسته شد و منازل ایشان خراب و دواب ایشان در آب تلف شد و بعد از مشاهدهآ ms146 آن عذاب، روی توبه و انابت به درگاه وهاب تواب آوردند. دگربار از9 فضل آفریدگار مشمول نعم بسیار گشتند و باز قدر آن نادانسته، تفرق بلدان و جدایی [ابدان]10 به دعا طلبیدند. بعض ایشان در مآرب ماندند و بعضی به عراق و شام و جذام به تهام و قضاعه به مکه و اثمار11 به یثرب افتادند و «تفرق أیدی12 سبا» مثل شد و از آن جمله که به شام آمده بودند، «مالک بن فهم» که پیشوای جمعی کثیر بود، در انبار قباب [رایت]12 اعتبار برافراشت و بر ساحت آن خطه، خط استیلا کشید. بعد از چندگاه در آن حوالی در بعض لیالی تیری به وی رسید و درگذشت.

پسرش جذیمة بن مالک، که برص داشت و عرب از هیبت او به جای آبرص، «ابرش»

در آن اثنا عمرو بن طرب بن حسان از عمالقه که پادشاه شد،3 بر سر جذیمه لشکر کشید و کشته شد.

نابله4 نام دختری داشت که به «زبا» اشتهار یافته بود. [به جای پدر پادشاه شد]5 و تمامی همت را مقصور6 به قصاص والد خویش داشت7. به جذیمه [بیغام]8 فرستاد که بلادی که ضبط آن فوق اندازهآ مکنت و اقتدار من است، در تصرف من درآمده. اگر مرا در عقد ازدواج خویش اندراج بخشی، هر آینه جمیع این [ولایت]9 در حیطهآ ضبط10 ملک تو انخراط یابد. جذیمه از این پیغام مسرت تمام یافته و غنیمت عظیم شمرده، اظهار کمال رغبت کرد. «قصیر»11 که از اقارب او بود، وی را منع کرد و از غوایل آن تحذیر12 نمود.

جذیمه ms148 را کمند هوای نصرت13 در مملکت وی به نوعی میکشید که زور بازوی تحذیر [و تنفیر]14 را نزد آن تأثیری نبود. به کلام قصیر15 ملتفت نگشت و به جانب زبا عنان عزیمت مصروف گردانید. چون به قلعهآ زبا درآمد، فرمود تا وی را فصد کردند و خون از او میرفت؛ چندانی که هلاک شد. چون خبر به سمع عمرو بن عدی رسید، درحال چهرهآ بختش به خال اقبال مزین شد و به جای خال پادشاه گشت و قصیر16 را به اذن وی بینی برید. وی نزد زبا رفته، این معنی را دلیل (a-57) تنفر از عمرو، وسیلهآ تقرب به وی گردانید. زبا حقوق17 تربیت او را منظور داشت و به صنوف عواطف و عوارف ملکانه نوازش نمود. غافل از آن که نهال حمایت و رعایت اعدا، که سینهآ ایشان خزینهآ

زبا نقبی جهت روز گریز از خانهآ خود تا صحرای بعید بریده بود و قصیر برین حال واقف بود. جمعی4 را به محافظت مخرج نامزد کرده بود. زبا به نقب رو نهاد و چون بر سد راه آگاه گشت، زهری قاتل در زیر نگین انگشتری داشت، به مکیدن آن جان را به قابض ارواح سپرد و عمرو تمام مملکت وی را متصرف گشت و وی اول پادشاهی است از بنی نجم و حیره دارالملک ساخته و آن قریب بوده به کوفه و اکنون دجله به جای آن است. مدت ملک او صد و هژده5 سال بوده و پسرش امرءالقیس صد و چهارده سال پادشاه بود و عمرو بن ms149 امرءالقیس شصت سال حکومت کرد.

پس امرءالقیس بن عمرو ملک شد. وی را «محرق اول» گویند، زیراکه به احراق مردم امر می کرد.

پس از او پسرش نعمان حاکم شد. وی بانی خورثق6 در حیره و قاتل «سنمار» که بنای آن بنا بود، بوده و خورنق7 معرب «خورانگاه» است؛ یعنی جای خوردن ملک8.

ولدش منذر سال ملک او هشت سال.

ملک اسود بن منذر هفت سال.

برادرزادهاش نعمان بن اسود بعد از او پادشاه شد.

آنگاه ابوجعفر بن علقمه، که از اقارب9 نعمان بود، سه سال حکومت کرد.

ثعلبة بن عمرو هفده سال حکومت کرد. مدت حارث بن ثعلبه بیست سال بود. جبلة بن حارث ده سال، حارث بن جبلة هژده4 سال5، برادرش منذر اصغر سیزده سال، برادر دیگر جبله سی و چهار سال. برادر دیگر آیهم بن حارث سه سال. برادر دیگر عمرو بن حارث شش سال. جفنة بن اصغر بن منذراکبر سه سال. پس نعمان اصغر و نعمان بن عمرو و جبلة بن نعمان، نعمان بن ایهم بن حارث، نعمان بن حارث، منذر بن نعمان، عمرو بن نعمان، حجر بن نعمان، حارث بن حجر، جبلة بن حارث، حارث بن جبلة، نعمان بن حارث، ایهم بن جبلة بن حارث بن ابی شمر، منذر بن جبلة، شراحیل بن جبلة، عمرو بن جبلة، جبلة بن حارث، جبلة بن ایهم بن جبلة بن حارث آخر ملوک غسان بود. مسلمان شد و ms151 آخر مرتد گشت. جمیع ملوک بنی جفنه سی و دو تن، مدت ملک ایشان ششصد و شانزده سال. (58-a)

الصلوة والسلام - واحوال خلفای کرام رضوان فرجام هدایت

اساس وولایت أمویه و بنی عباس1، جمیع مدت، از

ابتدای بعشت نبویه2 تا آخر دولت عباسیه

ششصد وچهل و پنج سال

بر مستنشقان [شقایق]2 حدایق [اخبار]4 نبوی و مستشممان نوایح5 نوافج آزهار مصطفوی واضح و لایح است که نسب آن آفتاب تابان آسمان رسالت و ماه نورافشان سپهر نبوت و جلالت بر این وجه است: «محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرة بن کعب بن لؤی بن غالب بن فهربن مالک بن نضربن کنانة بن خزیمة بن مدرکة بن إلیاس بن مضر بن نزار بن6 معد بن عدنان» ومتطلعان شجرة7 فنون معرفت شعوب آنساب و متتبعان شاخ و بیخ تواریخ بطون و آصلاب در آنچه اطلاق یافته، صدای وفاق به آسماع8 آفاق دردادهاند و از لاف خلاف در این آسلاف

قنذار5 به ذال معجمه، در ریاض قبیلهآ جرهم نهال قامت با اعتدالش به ککمال رسید. دلیر و چابک سوار و تیرانداز بود و در صورت و جمال از اقران خویش ممتاز و شعف کثیر به صید و نخجیر داشت. مکرر مخدرات بنات اسحاق در عقد ازدواج درآورد و آن نور خجستهآفال سمت انتقال نمیگرفت. آخر (8 -58) عربیه «غادره» نام به اعلام الهام بخواست. وی حامله به حمل گشت و لمعهآ آفتاب اعتدال محمدی از رأس حمل تابان شد و تابوت سکینه که حضرت خلیل به اسماعیل سپرده بود، به حمل رسید. وی به امر منهی غیبی به یعقوب رسانید و به همین طریق نور مذکور از سلفی به خلفی منتقل میگشت تا به عدنان رسید. وی را دو پسر بود: معد و عد.

معد از معدات نور ظهور آن منبع عز سرمدی و معدن فیض ابدی بوده و به سمت جدیت آن امجد امجاد، جدوی را سعادت بیعد، معد شد و صدف صلب6 وی مخرج هشت گوهر نامی و فرزند گرامی است که سمت اشتهار چهار از ایشان را حاصل است که

اما مضر بن نزار، ریاض سعادتش [به سحاب]3 منیف4 تقلد دین حنیف5 نضارت یافته بود و دیدهآ بصیرتش به کحل هدایت قوت بصارت گرفته. مضر و ربیعه برادراناند. ربیعه را «ربیعة الخیل» گویند و مضر را «مضر الحمراء»؛ زیراکه از مخلفات والد خویش، ربیعه میل خیل کرد و مضر اختیار زر. گویند که ابتدا «حدا» از مملوک وی بوده. روزی بنابر عصیانی ضرب عصای مضر از مضر به دست او رسید، به ندای یا یداه، یا یداه آهنگ خدا6 برداشت و صوتی بلند دلپسند داشت.

اما الیاس نزد بعضی به کسر همزه است و بعضی گفتهاند یأس که ضد رجا است، مدخول الف و لام تعریف گشته. گویند وی اول ککسی است که او را «آیاس» یعنی «سل» پیدا شده. وی را ساغر آمال از زلال ایمان مالامال بوده و موجبات امان و آمانی جاودانی شامل حال. منقول است که آن خجستهآصفات چون در وادی عرفات زبان به تلبیه میگشود، صدای دلگشای تلبیه سرایی خواجهآ دو سرای از صلب خویش می شنوده:

نظم

در ازل او داد ستایش بداد مخمدتش7 نام محمد نهاد

گر دهن میم شود ز او نهان حمد خداوند کند بیدهان

اما مدرکه در روضة (a - 59) الاحباب گفته که نام وی «عامر» بوده، یا عمران و در وجه تسمیه دو قول نقل کرده: یکی آنکه روزی آهویی چشمش متعلق به خرگوشی گشت،

پس پسر او کنانه سهم سعادت را کنانه گشته، مستودع آن نور بی کرانه گشت و از کنانه به نضر3 رسید.

اصل قریش است و نزد بعضی قریش لقب وی است که قبیله به آن اشتهار یافته و قریش مأخوذ است از «قرش» که به معنی جمع و کسب و تفتیش آمده و بر حیوانی که اعظم دواب بحر است نیز اطلاق مییابد. وجه تسمیه آنکه، آن قبیله بعد از تفرق، مجتمع شدند و به کسب تجارت مشتغل بودند و تفتیش از مسافران پریشان حال جهت ایصال بر و نوال میکردند و اعظم قبایل عرب بودند و یک قول آن است که مسمی گشتهاند به نام «قریش بن یخلد بن غالب بن فهر» که کاروان سالار آن دیار بود و پیوسته مذکور میشد که عیر قریش رفت، یا رسید و چون مالک از نضر به ظهور آمد، مظهر آن نورگشت و از او به ولدش فهر رسید.

و نزد بعض قریش لقب «فثر» است و هر که مندرج در فروع آن دوحهآ سنیه و شجرهآ علیه نیست، نسبت قریشیت از او مسلوب است و این قول به سایر نسائب2 عرب

اما عبد مناف بن قصی نام او «مغیره» است و کنیتش ابوعبدالشمس و منات5 بتی است. از اولاد وی «هاشم» جد سید امم است - صلی الله علیه و سلم -و عبدالشمس جد بنی امیه و نوفل جد جبیر بن مطعم و مطلب جد اعلی امام همام آلمعی محمد بن ادریس الشافعی و دو دختر داشت: تماضر و قلابه. گویند که هاشم و عبد شمس توأمان بودند و در حین تولد پیشانی هر دو به هم چسبیده بود، به شمشیر از هم جدا ساختند. یکی از دهات عرب گفت که میان اولاد این دو ولد عداوت به ظهور آید و در میان ایشان شمشیر حکم نماید وچنان شد.

اما هاشم، نام وی عمرو است و به جهت علو منزلت «عمرو العلی» گفتندی و تلقب او به هاشم بنابر آن واقع شد که در ایام قحط، نان ms156 در کاسه شکستی و ثرید ساخته، به اطعام سرشکستگان مکه اقدام نمودی و هشم در لغت «شکستن» است. وفات وی در غزه بوده، از اراضی شام و به قولی در مکه. چهار پسر داشت، اما نسل وی جزاز عبدالمطلب نمانده.

بیت

سفر گزیدم و بشکست عهد قربی را مگر به خواب ب

مگر به خواب ببینم جمال سلمی را در وقت رحلت بامطلب گفت که «ادرک عبدک الذی بیثرب»؛ بنابراین به «عبدالمطلب» موسوم شد و نیز گفتهاند که چون مطلب وی را به مکه میبرد، اگر کسی پرسیدی این کیست، مطلب از رثاثت ثیاب او، از نسبت قرابت استنکاف2 کرده، گفتی که عبد من است. از جملهآ آثارعبدالمطلب حفر (a - 60) «بیر زمزم» است که به خواب به آن مأمور شد و بر سمات و علامات به موضع حفر مطلع گشت. نقل3 است که چون سیف بن ذی یزن، بر وجهی در ذکرنوشیروان مذکور شد، بر خصوم4 مظفر و منصور گشت و در «قصر5 عمدان»، که عمارتی مشهور بود در شهرصنعا، بر سریر سلطنت تمکن یافت، اشراف اطراف اقدام سعی در راه عزیمت تهنیت او نهادند. اکابر قریش نیز آن معنی را وجههآ توجه ساخته، در خدمت عبدالمطلب روان شدند. عبدالمطلب بعد از تهنیت نصرت و ظهور دولت و6 دوام ایام أبهت و رفعت، گهر تعریف به وصف7 هر یک از رفقا در رشتهآ تقریر8 دلپذیر درآورد و مآثر و آثار ایشان را به کلک بیان بر لوح ضمیر [ملک]9 تصویر نمود.

ملک10 از نسب او استفسار ms157 نمود. چون کیفیت آن را مشروح ساخت، با او گفت که تو

عبدالمطلب به این معنی مباهی گشته، سجدهآ شکر الهی [بجای]4 آورد و لوای مدایح جناب پادشاهی برافراشت.

ده پسر و شش دختر. اسامی ابنا: حارث، ابوطالب، زبیر و عبدالله و [حمزه]5 و ابولهب و جحل و مقوم6 و ضرار و عباس و اما بنات: بیضا که او را أم الحکیم میگفتند و بره و عاتکه و [امیمه]7 و صفیه و آروی8 و ازین جمله حمزه و عباس به شرف اسلام فایز شدند و در جامع الأصول مذکور است که زعم اهل بیت آن است که ابوطالب، مسلمان از دنیا رفته و صفیه به اتفاق از صحابیات است و در اسلام عاتکه و آروی خلاف است. منقول است که چون عبدالمطلب از حفر9 زمزم فارغ شد و آب مرادش از ینبوع سعی در آن امر بجوشید، جز حارث فرزند نداشت.

نذر کرد که چون عدد بنین او سمت (تلک عشرة کاملة - 196/2) بیابد، یکی را

اما عبدالله، منقول است که در شب ولادت عبدالله، از جبهآ صوف یحیی معصوم - علیه السلام - قطرات دم چکیدن گرفت و یهود شهود آن حال که به شهادت کتب الهی از علامات تولد والد حضرت رسالت پناهی بود، دلیل وقوع دانسته، با مردم گفتند و از اخبار آحبار ایشان انتشار یافت که پیغمبر آخرالزمان از صلب عبدالله خواهد بود. در اوان بلوغش نسای عرب خود را آراسته، بر وی عرضه میدادند. وی دامن عفت خویش از آلایش پاک داشته، به آرایش ایشان ملتفت نمیگشت و چون هنگام آن شد که مادهآ آن گوهر ازهر در صدف اشرف پرورش یابد. جمعی از یهود شام با تیغهای خون آشام بر3 صیدگاهی بر سر عبدالله ریختند. وهب4 عبد مناف در اطراف ms159 مقام بود. حمیت، وی را بر حمایت داشته، خواست که به لسان شفاعت، دفع شناعت نماید که ناگاه جمعی بر اسبان آبلق سوار، به یک بار ظاهر شدند و به یک حمله، جملهآ یهود را متفرق نمودند. مشاهدهآ

خیال کعبه چنان میدواندم به نشاط که خارهای مغیلان حریر میآید

رو به مکه نهاد و میل زواج و ازدواج با عبدالله ظاهر ساخت. عبدالله قبول مأمول او4 را به اذن والد متعلق ساخت. چون به خانه رفته، با آمنه آمیخت و آمنه حامله شد آنگاه اذن از پدر گرفته به فاطمه رجوع نمود. فاطمه حالت روز پیش با وی نیافت. عنان اراده از داعیهآ مذکور برتافت و مثل آن از چند زن دیگر نیز منقول است؛ مثل فاطمهآ خثعمیه و خواهر ورقة بن نوفل و اصح آن است که وفات عبدالله قبل از ولادت باسعادت آن حضرت بود و از وی پنج شترو گلهای گو سفند و أم آیمن که جاریهآ حبشیه بود، میراث به آن حضرت رسید. بیان ولادت آن صاحب سعادت

ولادت قرین به سعادت آن مستحق آفرین ms160 جهان آفرین در عام الفیل بوده، در سنهآ اثنین و ثمانین و ثمانمائه5 اسکندریه و سال چهل و دوم از سنین حکومت انوشیروان و

مثنوی

به عهد تو دارند5 تفاخر چنان که سید به دوران نوشیروان و بدان که از عهد متکلم فی المهد (و جعلنی نبیا و جعلنی مبارکا - 35/19 - 31»، تا زمان آن بدر عالیقدر برج طهارت و ذکا، ششصد سال بوده.

به قول محمد بن اسحاق، که از مهرهآ فن تاریخ است، و وقت ولادت مستفاد از اخبار حفظهآ آخبار آن است که آن وقت میمنت شعار که انوار بهجت شعار6 و آثار مسرت و استبشار بر بشره7آ روزگار از میامن فروغ ولادت آن عالی مقدار ساطع و لامع گشته، بعد از ظهور صبح (b - 61) روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول بوده پس از طلوع آفتاب و از این است که در بعضی روایات، شب دوشنبه وارد شده.

آورد چو صبحدم ز شبگیر مولود نهار را تباشیر

گشتند مسبحان افلاک از شرق روان به مرکز خاک

درهای بهشت را گشادند اسباب سرور ساز دادند

در قدس ندای تهنیت بود در گؤن نوید موهبت بود

آفاق تمام شد پر از نور میگفت قضا که چشم بد دور

میگشت سوی زمین روانه از فیض، خزانه در خزانه

شد لجهآ جود موج در موج آواز ms161 فرشته فوج در فوج

و کثیری از ارباب معرفت تعیین هشتم ماه کردهاند و حساب موافق این است.

گویند که ابومعشر بلخی در عهد بعضی از خلفای عباسیه زایچه1آ طالع آن حضرت استخراج نمود، بر این وجه: درجهآ طالع بیستم از جدی بود و آن برجی است که ثباتش منافی انقلاب نیست و انطباق او بر افق دال است بر ثبات و تزاید و انقلاب از مرتبهای به فوق آن و بودن صاحب طالع زحل بلندمحل و مشتری که منبع2 سعادت است؛ در عقرب، یازدهم طالع آن نذیر بشیر و آن3 مشیر است، به انتظام اسباب صوری و معنوی و اجتماع سعادت دنیوی و اخروی و مقام این دو کوکب به حسب تسویه در عاشر، فوق سایر درجات فلک است؛ ناظر است به حصول حظ اوفر و نصیب اوفی از شرف و عزت در دنیا و اخری و خورشید در شرف خود برج حمل که چهارم طالع است، مشعر به آنکه صیت رفعتش به اطراف عالم و مسامع عرب و عجم واصل گردد. بودن بهرام با آفتاب دال بر آنکه هر که نسبت به وی پای از دایرهآ وفاق بیرون نهند، سرش به تیغ قهر فکنده گردد و زهره در حوت که شرف اوست، با عطارد که دلیل فصاحت و بلاغت است، در سیم طالع؛ دلیل است بر آن که ملت آن صاحب دولت، اشرف ملل باشد. قمر در اول میزان که برج عاشر است و رأس در جوزا که شرف او است و برج ششم که متعلق به خدام و ممالیک، ناطق است بر آن که عباد بلاد از خدام وی شوند. ذنب که کم و کاست به او منسوب است در دوازدهم که خانهآ اعدا است؛ نشان آن است که اعدای آن خورشید

آوردهاند که یک هفته آن ماه دو هفته، بعد از تنویر آفاق به نور طلعت مهر اشراق، شیر والدهآ خویش آمنه مینوشید و در لیلهآ ثامنه «ثویبه» کنیز آبی لهب، که به رسانیدن مژدهآ ولادت آن صاحب سعادت از رقیت به حریت انتقال یافته بود، تا هفت روز دیگر به شیر پسری «مسروح» نام به ارضاع آن سید انام قیام کرد و بدان جهت میان [آن حضرت]5 و حمزه و ابوسلمه مخزومی و عبدالله بن جحش اسدی أخوت رضاعیت ثبوت یافت و نزد ائمهآ ثبات6 ثبوت یافته که آن حضرت - صلی الله علیه و آله و سلم - در زمان بعثت، ثویبه را به عوارف و عواطف سرافرازی میداده و از مدینهآ پرسکینه به وی صلات و عطیات میفرستاده و بعد از فتح خیبر، خبرفوتش به مسامع علیه نبویه رسیده، اما اسلام

نظم

این مقام خوش که میبخشد نسیم وصل یار

خیر ذار حل فیها خیر ارباب الدیار

بیقراران6 را قرار دل پدید آید درو

جای آن دارد که باشد نام آن دارالقرار

فرخ آن محفل که آن شه را در آن بوده 7ظهور

روشن آن منزل که آن مه شد در آن جا آشکار

و چون دأب آعیان أم القری آن بود که امهات اولاد را که به دایه میدادند، در سالی دو بار نسای (b - 62) شیردار از نواحی مکه میرفتند و اطفال را جهت ارضاع گرفته، به منازل و آرباع خویش میبردند و بعد از اتمام مدت رضاع باز به مکه می رسانیدند.

پس «حلیمهآ سعدیه» دایهآ آن سرور بلندپایه شد8 و با آنکه ضیق حال او9 در آن سال از اهل آن قبیله بیشتر بود، به یمن آن حضرت کثرت راحت و رفاهیت یافت و عسر و مضرت به یسر10 و مسرت مبدل شد و برکت تمام در آلبان آغنام و نواق اتفاق افتاد؛ به

زهی فرخنده چشمی کو به هر حال به فرخ طلعتی فرخ کند فال

تواند دید چون فرخنده فالان همیشه در رخ فرخ جمالان

کند نظاره چون خیزد ز هر خواب جمالی را که نتوان دید در خواب

چو کس خواهد بود همواره شادان به ms164 دولتمند بیند نامداران

خوش آن کین آرزو شد2 سازگارش که فرخ گشت روز و روزگارش منقول است از حلیمه که منتظر بودم که درج لطافتنشان دهانش چون به تکلم آید، [به اول آن لآلی أذن خود را بیارایم.

بیت طوطی ناطقه را قوت، حدیث لب تست به حدیثی بگشا آن لب شکرخا را]3 اول گوهری که از حقهآ لعل جان پرور آن سرور، زیور گوش هوش گشت، این بود که در اثنای شبی فرمود: «لا اله الا الله قدوسا قدوسا 4 نامت العیون و الرحمن لا تاخذه سنة ولا نوم». ونمو آن نیر اوج علو، در روزی چندان بود که سایر اطفال در ماهی و در ماهی نهال ذی بال قامتش چندان بالیدی که دگران در سالی و چون دو ساله شد، جوانی جلد بود. بعد از اتمام ایام رضاع به دستور معهود، او را به والده رسانیدند، ولیکن تاب مفارقت از آن نور عیون بینا و سرور قلوب دانا نداشتند. مبالغه در التماس این معنی کردند که چند گاه دگر به خدمتکاری آن مهر5 هدایت تاب شرفانتساب را حایز باشند و به اکتساب برکت و میمنت فایز و بعد از الحاح بیحد، آن حضرت را بازگرفته، خرم و خوشحال به منزل خود بازگشتند.

منقول است که هر روزه با برادران رضاعی در رعی آغنام موافقت و مرافقت مینمود و بعد از دو ماه6 قصهآ شق صدر به وقوع رسید. حلیمه گوید که روزی پسرم ضمره به

بیت

دلم خزانهآ آسرار بود، دست قضا درش ببست و کلیدش به دلستانی داد

پس حلیمه و شوهر، آن گوهر آزهر را بعد از وقوع این حال از آن محال برده، به2 آمنه رسانیدند و به قول دیگر در کوه ثامنه3 سه سال و یک ماه، به ماه جمال خجستهآ مآل آن حضرت منازل آن قبیله روشن بود و در حین شق صدر، عمر شریفش به پنج سال و یک ماه رسیده بود و مروی است که در حوالی شهر از نظر ایشان غایب شد و بعضی از ائمه، تفسیر کریمهآ (و وجدک ضالا فهدی - 7/93» را اشارت به آن گم شدن و یافتن داشتهاند و بعضی برآناند که ختان آن حضرت در قبیلهآ حلیمه به وقوع رسیده در وقت شق صدر، لیکن این قولی است منکر و اصح آن است که آن حضرت مختون متولد شده و4 از ابن کلبی نقل کردهاند که آدم و دوازده نبی بعد از مختون، مخلوق شدهاند. آخر ایشان آن حضرت است و مخفی نیست که معنی ختان که قطع است در آنچه نقل کرده، ظاهر نیست مگر که مراد آن بود که به هیئت و صورت مختون مخلوق شدهاند و بدان که در اسلام حلیمه خلاف است، اما اسلام خواهر رضاعی آن حضرت «شیما» نام و خالهاش «جذامه» به ثبوت رسیده و بعد از آنکه آن حضرت را بر آمنه تسلیم کردند، أم آیمن حبشیه که «برکه» نام5 بود و مذکور شد که از عبدالله به میراث به آن حضرت رسیده بود به حضانت اشتغال میداشت و عبدالمطلب به کفالت همت میگماشت. منقول است که ام آیمن که هرگز اظهار جوع نفرمودی و به مقداری از آب زمزم که6 نوشیدی، مکتفی

مروی است که از پی جنازهآ عبدالمطلب میرفت و چشم نرگسوارش لؤلؤبار گشته، اثر به گل رخسار می رسید. گویند که عبدالمطلب در اوان ترک عالم فانی و قصد سرای جاودانی، از آن خلاصهآ آکوان و گوهر آزهر کان امکان پرسید (8 -63) که به صحبت کدام یک از اعمام شفقت فرجام مایلی؟ تا ترا بر1 وی سپارم و وصیت در محافظت بجای آرم. آن حضرت ابوطالب را اختیار فرمود و چون سن آن زبدهآ بشر به آثنی عشر رسید، ابوطالب وی را به جانب شام برد. چون به قریهای «کفر» نام، که از آنجا تا بصری2 مسافت شش میل بود، رسیدند و آن مقام در این ایام به «دیر بحیرا» مشهور است. در آنجا صومعهای بود که پیوسته رهبان نصارا قصاری3 همت در سکون4 آن منحصر می ساختند و انزوا طلبان ملت حضرت عیسی علم عصای اقامت در آن میانداختند و در آن سال، ابوعداس جرجیس ملقب به «بحیرا»، که در ضبط کتب پیشین و تصفح سین و شین آن فایق بر همهآ قسیسین بود و از صفایح صحف الهی، اوصاف حضرت5 ختمیت پناهی، کما هی معلوم کرده، مقیم آن مقام شده بود و حصول وصول حضرت رسول به آن موضع در آن سال بر صفحهآ خیال به صفت حزم6 مرقوم ساخته، پیوسته از بام صومعه نظر به راه قافلهآ حجاز باز میکرد. چون در بعضی ایام مشاهده کرد که مظله7آ سحاب دافع اشعهآ آفتاب از ms167 اهل قافله گشته، امیدوار شد که درخت مراد8 به ثمار آن مژده، بارور شده

ترمذی روایت کرده به آسنادی که رجال آن ثقهاند2، در آن روز هفت نفر از روم که از کتب منزله، نزول و قدوم آن حضرت در آن مقام، در آن وقت، معلوم ایشان بود، به متابعت وسواس شیطان شوم، تیغ عدوان تیز ساخته، به قصد قتل آن سید دوران به صومعهآ بحیرا رسیدند. بحیرا شعلهآ قصد فاسد ایشان را به زلال دلایل زایل ساخت و ابوطالب آن حضرت را از آن منزل بازگردانید و راهب در این معنی محرک بود و در سال چهاردهم، حربی3 میان قریش و هوازن وقوع یافت که موسوم است به «حرب الفجار». آن حضرت از حضار آن معرکه بود و در اوان بعثت اگر ذکر آن حرب در مجلس فردوش نزهت گذشتی، فرمودی که من آنجا بودم و به رمی سهام و صلهآ آرحام، اقدام کردم و به روایتی آنکه فرمود که سهام مرمیه را جمع ساخته، به رماة کماة میدادم و نزد بعضی حرب فجار در سال بیستم بود و مرات حرب فجار که از کفار فجار سر زده، به قولی چهار است و به قولی شش و هفتده سال4 بوده که ابوطالب، وی را با زبیر بن عبدالمطلب یا عباس که روانهآ یمن بودند، روان نمود و در آن راه انواع خوارق عادات از آن سید سادات و سرور اهل سعادات مشاهده میکردند و چون بیست ساله شد، ملانکه کرام در نظر میمنتانجام درآمدند5 و بیست و پنج ساله بود که مالی ms169 از خدیجه به مضاربه بگرفت و به رفاقت «میسره»، که غلام خدیجه بود، قصد شام [کرد]6 چون به صومعهآ بحیرا رسیدند، نسطور راهب آنجا میبود، به جانب کاروان روان شد و در صفایح ضمایر قوم (0- 64) شمهای از علو شأن و سمو مکانت و مکان آن خلاصهآ آکوان به کلک بیان

و به قول دیگر مسقف بود و بلندی آن بیست و هفت گز. پس قریش عزم تعمیر آن کردند و بنابر قلت آلات، حجر را از بیت خارج ساختند و چون هر یک از بطون قریش را ارادهآ آن بود که مناکب مناقب ایشان به حمل حجرالاسود متزین آید، بر سر آن مقاوله و مجادله دست داد و به مقابله و مقاتله قریب گشت و آعمال سنان لسان به آعمال لسان سنان منجر میشد. به آن قرار دادند که به قول هر که اولا، قدم به ساحت حرم نهد، عمل نمایند. سید پاکان و سند ما کان، اول4 درآمد. رفع نزاع آن بیباکان فرمود، به آنکه ردای مبارک گسترد و حجر به ید آن مؤید به و سط ردا رسید. آنگاه فرمود تا از هر بطن یک مرد به5 حمل ردا و بردن به جانب بنا دخل نمایند تا آن شرف، سایر بطون را شامل گردد، همه به آن راضی شدند. ms170

پس آن حضرت به ید بیضا آن را برداشته در مستقر خویش گذاشت و چهل ساله بود که نزول وحی وقوع یافت به رؤیای صادقه از سیزدهم ربیع الاول تا رمضان و در رمضان کثیر الفیضان یرلیغ تبلیغ رسید؛ اولا، به دعوت خدیجه شمع هدایت برافروخت. وی از پرتو آن6 [مهر شرف انسانی فی الفور]7، نظر بر چهرهآ تحقیق افکند و از ذوق تصدیق بهرهمند شد.

پس از [آن]8 ابوبکر و علی بن ابی طالب و یزید بن حارثه و عبدالله بن مسعود، لمعان

عثمان بن عفان، زبیر بن عوام، عبدالرحمن بن عوف، طلحة بن عبیدالله، سعد بن آبیوقاص، بعد از ایشان سعید بن زید و بلال حبشی و خباب4 بن آرت و صهیب رومی و عمار بن یاسر5 و مادر [او]6 سمیه و ام سلمه و خوله بنت حکیم به شرف ms171 ایمان فایز گشتند و روز بیستم از بعثت، جن از استراق سمع ممنوع و به شهاب ثاقب مدفوع شدند. پس سه سال امر دعوت آن حضرت پنهان بود. آنگاه آیت (فاصدع بما تؤمر - 94/15) نازل شد. پس سید ابرار امر انبا و اخبار آشکار گردانید و در لیل و نهار به طریق جهار پیغام میرسانید. آنها که در قسمت ازل در جریدهآ سعدا بودند، بساط مباعدت درنوردیده، به راه متابعت و مطاوعت می آمدند و چون نام اصنام کفار برده نشد7، از ارباب شقا و شقاق نزاع وقوع نمییافت. پس چون لسان (و ما ینطق عن الهوی - 3/53) ادای معایب معبودان بطلان انجام در مجامع آنام به مسامع خواص و عوام رسانید، عندهآ عبده اصنام

قاضی عیاض2، که از ریاض حدیث به نصیب آوفی موفق شده، فرمود که آن اول سجده بود که نازل شد. کفار موافقت کردند به امید آن که شاید اهل اسلام نیز به تعظیم آصنام به عوض این موافقت اقدام نمایند.

و «کرمانی» گفته که بعضی سبب موافقت کفار، این گفتهاند که شیطان در اثنای قرائت آن حضرت، کلامی به گوش آن اشرار رسانید و این قول عقلا و نقلا صحت ندارد.

القصه، بنابرآن سجده، خبر صلح و وفاق اهل شقاق اشتهار3 یافت. مهاجران حبشه را حب وطن باعث رجوع شد و در اثنای راه خبر بقای نزاع استماع کردند. هر یک به امان یکی از کفار ms172 به مکه در آمدند، جز (6- 65) ابن مسعود - رضی الله عنه- که وی بی امان به ملازمت سرور زمین و زمان رسید و دیگربار به حبشه متوجه شد و جمعی از اصحاب اخیار نیز به جهت غلبهآ شرو ضر آشرار، ترک دیار گفته، رو به حبشه نهادند.

نجاشی که ملک حبشه بود، آنها را در گنف حمایت و ظل رعایت جا داد و قریش عمرو4 بن عاص را که به لقب «ادهی عرب» اختصاص داشت، با مردی دیگر و بعضی تحف و ظرف به طرف5 نجاشی فرستادند تا مهاجران را به ایشان سپارد. نجاشی از آن معنی تحاشی نمود و خایب و خالی، از آن آستان عالی بازگشتند. مهاجران حبشه هشتاد و چند مرد بودند، سوای صغار اولاد و یازده زن قریشیه و هفت از غیر قریش و بعد هجرت به مدینه، سی و سه مرد و هشت زن از آنها به مکه رجوع کردند و دو مرد به6مکه وفات یافتند و هفت نفر ماندند و بیست و چهار در وقعهآ بدریهآ 7 آن صدر عالی قدر

مروی است که در بعضی لیالی آن منبع معالی و پیشوای آدانی و آعالی2 در مجالی ms173 دعا طلب فرمود که [شرع]3 شریف و دین حنیف به اسلام عمر بن خطاب - رضی الله عنهیا ابوجهل بن هشام احتشام پذیرد. از مطلع اجابت، قمر هدایت عمر - رضی الله عنه- تابان گشت و در سال هفتم «حرب بعاث» میان اوس و خزرج وقوع یافت و بعاث موضعی است قریب مدینه و در سال هشتم4 خبر غلبهآ فارس بر روم وصول یافت. مشرکان مغرور را این خبر منشاء سرور آمد و دیو غرور در خیال ایشان افکند که رومیان چون محمدیان اهل کتاباند و فارسیان که چون مکیان کتابی ندارند، بر ایشان غالب آمدند. این معنی را نشانهآ غلبهآ خویش تصور میکردند، -5:

زهی تصور باطل، زهی خیال محال

شادی گروه ضلال موجب ملال اهل کمال شد. اول سورهآ روم نازل (a -66) شد. کفار نابکار که مصدوقهآ (و ظننتم ظن السوء و کنتم قوما بورا - 12/48) بودند. مؤدی آیت کریمه را انکار کردند. ابوبکر صدیق - رضی الله عنهو «امیة بن خلف جمحی» به ده شتر گرو بستند که اگر تا6 سه سال غلبهآ روم معلوم شود، ابوبکر شتر بستاند و اگر نشود، بدهد.

اصحاب، تنبیه ابی بکر - رضی الله عنه- کردند که لفظ بضع را دلالتی بر خصوص عدد سه سال نیست. ابوبکر بازگشته، در سال و مال میافزودند1. نه سال و صد شتر مقرر شد و بعد از غلبهآ روم ابوبکر صدیق - رضی الله عنه- آن شتران گرفت و صدقه کرد.

و هم در این سال، قریش از «ابوطالب» استدعا کردند که دست از تقویت و حمایت سرخیل اهل هدایت بازدارد و ایشان را به او واگذارد، یا چنگ در جنگ زند. ابوطالب قول آشرار به سید آبرار رسانید و گفت در شرو ضر این فرقهآ بداندیش بر من و بر خویش مگشای و در تسلیه و تسکین این جماعت نظر فرمای. آن حضرت گمان برد که ابوطالب را از تهدید اهل عناد و وعید شدید اضداد، اراده به ترک اعانت ms174 و امداد روی داده، فرمود که مادام که قوت پنجهآ اجل، حبل ثبات حیات من نگسیخته و از صرصر مرگ، شاخ و برگ شجر زندگانی من نریخته، به کمند هدایت آحاد ثقلین را از مهالک مسالک ضلالت بیرون خواهم کشید و در صرف سرگردانان بیابان غوایت به ریاض رضای رحمانی خواهم کوشید. آنگاه برخاست2 که از خانهآ ابوطالب برآمده، به عتبات اعتصام خالق آنام روی آرد. ابوطالب بر3 آبلغ کلام، بیان اهتمام در التزام حمایت و رعایت آن فخر آنام ادا نمود و این نظم بخواند:

و الله لن یصلوا الیک بجمعهم حتی أوسد فی التراب دفینا

فاصدع بامرک ما علیک غضاضة و ابشر نداک و قر منک غیونا

آن گاه تمام بنی هاشم و بنی مطلب راشم5 صحیفهآ وفاق و راقم ونیقه اتفاق با ابوطالب گشتند، مگر ابی لهب، شوهر حمالت الحطب که سردفتر اشقیا بود، در جریدهآ موافقت با مخالفان مندرج گشت. پس سایر بطون قریش در معادات بنی هاشم و بنی مطلب متفق گشتند و وثیقهای نوشتند که به ترک سلام و کلام و قطع احسان و اکرام و کفی6 مقتضیات

محنت و مشقت به جایی رسید که شبهای دراز، از آواز نالهآ دلسوز و بکای اطفال و ضعفای فرقهآ محمدیه بر اهل مکه راه خواب بسته میشد. ارباب مروت و اصحاب فتوت پنهانی، بعضی مآرب آقارب خویش رفع مینمودند. پس حق - شبحانه و تعالی- خوره را بر مسطور نامشکور ایشان مسلط ساخت و جز نام حق بر آن نگذاشت و به روایتی نام رحمان را هم بخورد6 و حضرت رسول7 - صلی الله علیه و سلم - صورت حال به وحی معلوم شد و عم پر غم خویش را اعلام کرد.

ابوطالب با خواص صادق الاخلاص، به بیتالحرام رفت. قریش را تصور آن شد که از مقاسات شداید و حرمان از فواید و عواید به تنگ آمده، به مقتضی رضای ایشان راضی

حضرت - صلوات الله و سلامه علیه - در مقبرهآ معلی در قبر او درآمده، مهم دفن به اتمام رسانید و بعد از فوت ابی طالب و وفات5 خدیجه، قریش عمایم ذمایم را با گور جور بر سر شر بستند و دامان طعنان را از ساق شقاق برداشته، در نطاق شوء اخلاق استوار ساختند. سید ابرار تجمل تحمل اختیار فرموده، پای ثبات و وقار در دامان اصطبار کشیده، کماکان، در دعوت آن گروه نابکار مجد بود.

نه هر خاری3 گل انگیزست و هر نورسته ریحانش چون خبر ادعای وی مسموع قریش ms177 گشت، اظهار خار اذیت و آزار که در بیشهآ اندیشه شان ثابت و نابت بود، نمیکردند و سری که از گریبان جفا برآورده بودند، به جیب خفا فرو بردند و حرف صرف وی از آن خیال بر لوح مکر و احتیال کشید. با او گفتند که کسی را حمایت مینمایی که والد ترا، خالد در نار گوید. ابولهب آن حضرت را از مقام عبدالمطلب پرسید. جواب فرمود که وی با قوم خود است. ابولهب قصهآ جواب با ابوجهل بگفت. وی گفت که غرض او آن است که آنها در نارند. دگربار از سید کبار، آن حامل بار ادبار از مقام او و اهل و تبار استفسار نمود. فرمود که وی و هر که بر کیش وی بوده، آبدا مقیم جحیم خواهد بودن4. ابولهب گفت که بعد از این مقال، زلال کفالت و حمایت خویش از جوی اهتمام دگری جوی که از من جز ضرر و شرر نخواهی دید و سبزهآ آمالت از آعمال من به نضارتی نخواهد رسید.

آشرار کفار از استماع این گفتار ناقه و جمل سوء عمل را به رفتار آوردند و اصرار بر اضرار چندان کردند که ناچار سید ابرار را ترک دیار لازم شد. از (8 -67) مکه برآمده، به حی «بکر بن وایل» پناه برد. زاغ و زغن نحوستوطن آن، آنجا جوار طوطی شکرشکن (إن هو الا وخی یوحی - 4/53) نپسندیدند. پس از ایشان جدا شده، در جوار بعضی از قحطان درآمد و5 به اظهار مراسم دعوت و ابراز راز ملت مشتغل گشت. ناقصی از قبیلهآ

بیت

همایی نیاید ز هر جغد و بوم سعادت ندارند مرغان شوم مروی است که چون آن حضرت از آن گروه بی شکوه با خاطری پر از اندوه جدا شد، ثقیف کثیف حشری پر شرر و شرک5، صورت ایشان چون شب دیجور و سیرتشان چون کلب عقور بود، جمع کرده در پی آن حضرت افکندند و به ضرب سنگ، ساق سید آفاق را مجروح ساختند و چون به باغ عتبه و شیبهآ آبنای ربیعه رسید، در سایهآ کرم ایشان بنابر آفتاب گرم استراحت فرمود و دست دعا برداشته با دانای راز و قادر کازساز، شکایت نکابت خویش از ممر قلت آعوان و کثرت احزان و عجز و خواری و هوان و بی اعتباری، در سلک تقریر کشید. مضمون کلام گهزنظامش آنکه6:

«ای که درماندگان کوی اضطرار را جز آستان [رحمت]17 تو پناهی و به غیر از حریم8 فضل و کرم تو امیذ گاهی نیست! حل اشکال حالت من و داء عضال ملالت من، به که حوالت میفرمایی و راه نجات از بیدای ناپیداکران احزان من کی مینمایی؟ به دوستی

ای به عنایت1 علم افراخته کار دو عالم گرمت ساخته

از در خویشم به در کس مران خود چه گشاید ز در ms179 دیگران

نور اعانت به چراغم رسان بوی عنایت به دماغم رسان

در شب پر تیره کیم2 روز بخش شام مرا شمع شبافروز بخش ای خداوند ذوالجلال با همهآ (2 -68) تفرق بال وتشتت حال3 و غلبهآ ملال و تسلط دشمنان ضال، اگر هدف سهام و نبال غضب و نکال تو نیستم، مرا هیچ باک نخواهد [بود]2. هزار دشمنم ار میکند قصد هلاک [گرم]5 تو دوستی، از دشمنان ندارم باک لیکن فضای پرصفای عافیت تو أوسع است از ساحت [خطا و تقصیر]6 من.» گویند که ابنای ربیعه، غلامی «عداس» نام را که بر ملت نصرانیت اتسام داشت، طبقی انگور داده، به نظر پر نور آن صدر صدور فرستادند. عداس طبق بر طبق امر خواجهآ خویش بر زمین [ادب]7 نهاد و خود8 دور به پای نیاز ایستاد. شاه عرب و عجم آیت بسمله مذکور ساخته، دست رغبت بر آن انگور رسانید. عداس پرسید که مثل این کلام، در این مقام هرگز از زبان کسی به گوش من نرسیده و این نام که بر زبانت گذشت، گاهی سمع من در این دیار نشنیده. تو کیستی که به این کلام برکت انجام و این نام سعادت فرجام تکلم نمودی؟ -9:

آخر ای سرو خرامان زکدامین چمنی؟

آن حضرت پرسید که تو از کدام دیاری و چه طریقه داری؟ گفت: غلامی ام نصرانی از نینوی. فرمود که آن بلد «یونس بن متی» است. آن غلام گفت: چگونه ترا معرفت یونس دست داده و به چه طریق در این معرفت بر تو گشاده؟ فرمود که من پیغمبرم1، نامم محمد است و وی نیز پیغمبر بود. انبیای أمم برادران هماند. غلام گفت: که دیرها است که وصف ترا در انجیل دیدهام و خبر رسالت تو از اهل توریت2 شنیده و دانسته که اهل مکه نسبت به3 تو سر از جیب عناد برآرند و از لباس و متابعت تو ابا نمایند و تو ترک دیار نمایی و عاقبت ms180 نصرت کردگار ترا معاون آید و روی زمین به نور دین مبین تو تزیین یابد. پیوسته منتظر بعثت تو میبودم و دیدهآ ادراک این دولت به راه امید4 میگشودم:

تو آن زلال حیاتی که داده جان از شوق به وادی طلبت صد هزار تشنهآ لب است پس آن هادی انام عرض اسلام بروی کرد. وی به شوق تمام به قبول آن اقدام نمود و زبان حالش متکلم این مقال گشت: بیا که روی تو خورشید عالم افروزست شبم ز روی تو روزست و روز فیروزست شد از جمال تو فیروز روز من، آن روز که خواستم شب و روز از خدای امروزست پس غلام سعادتاندوز چون به خواجههای تیرهآروز رسید، بیان حال در سلک مقال در آورد. گفتند که او ترا به کمند فریب و قید کید انداخته و از دین خویش و ملت و کیش پیش، جدا ساخته.

عداس گفت که بر سطح6 رصین (5-68) زمین مثل همین امین نمیباشد، لیکن: کحل بصر ز خاک درش بیدلی کشد کش چشم دل به کحل بصیرت مکحلست

مروی است که در حجون آن مرکز دایرهآ عدالت و محیط مرکز جلالت، به انگشت مهآ شکافت دایرهای بر زمین مرسوم گردانید و فرمود تا ابن مسعود مرکزوار، در و سط آن قرار گیرد و از اخطار تجاوز از آن که، منجر به آخطار است، کناره نماید. پس آن حضرت بر پشتهای برآمده، به نماز ایستاد و به قرائت سورهآ «طه» شارع گشت. به روایتی دوازده2

مروی است که آن حضرت دوازده کس از اعیان ایشان تعیین ms182 فرموده، به تعلیم و تبیین اصول دین و امهات مهمات ملت مستبین فایز گردانید و به تبلیغ دیگران مأمور ساخت و بنابر التماس، اقوات آنها و دواب آنها را مقرر ساخت؛ استخوان برای3 خاصهآ ایشان و روث برای دواب و فرمود که به ارادهآ حی لایموت، قوت و قوت ایشان از این به هم رسد و از این است که فرموده: «لا تستنجوا بعظم و لا روث فانه زاد اخوانکم من الجن». آنگاه همه را رخصت مساکن خویش داد.

منقول است که در بطن نخله، شدت نیت کفار به ایصال ضرو شر به سید بشر رسید. در غار حرا نقش توقف بر صفحهآ جزم کشید و رعایة للحزم مردی از خزاعه به مکه فرستاد تا از جماعت شرارت بضاعت، یکی آن حضرت را در جوار خود درآرند. از میان قوم، «مطعم بن عدی» به سعی خزاعی راعی جوار و ساعی در حفظ شاه ابرار شد.

بر شترسوار، ندای جوار به گوش اشرار رسانید و خود با آتباع، باع حمیت محیط حمایت ساخته بود و آن حضرت به دعوت قبایل مشغول میبود و در آن سال به انعقاد عقد مواصلت و ازدواج، صدیق خیرالرفیق را تاج ابتهاج بر سر نهاد و عایشهآ صدیقه را - رضی الله عنها-، که شش درجه از درجات سنین گذرانیده بود و پای بر پایهآ سابع نهاده، نکاح فرمود و عقد مذکور به توسط خولهآ بنت حکیم، که حلیلهآ «عثمان بن مظعون» بود، سمت وقوع گرفت و هم خوله به امر همایون نبوی خطبهآ سوده کرد. وی اولا، در عقد ابن عم خویش سکران بن عمرو بود و هر دو به اسلام فایز شده، به حبشه هجرت کردند. سکران مذکور پیمانهآ وساوس غرور دیو غرور سکران و بی شعور ساخته، به ترسایی

به شیرین زبانی و لطف و خوشی توانی که فیلی به مویی کشی6 مروی است که کثیری از آنها رقبهآ خود را به ربقهآ اسلام آورده، احرام احترام آستان [رسالت]7 بستند و در این سال یازدهم، آغاز فروغ ابصار انصار از جمال سرور اعصار، وفور بعضی از ایشان به شرف اسلام ظهور یافت. در عقبهای شش تن: آشعد بن زراره، عؤف بن حارث، قطبة بن عامر، عقبة بن عامر، جابر بن عبدالله بن رثاب، رافع بن مالک، به ملازمت رسیدند و از سر صدق نیت و خلوص طویت حلقهآ متابعت آن حضرت در

به قول2 [اشهر در شب]3 بیست و هفتم شهر رجب مرجب که ملقب به شهر [الله]4 الآصم است، آن پیشوای5 امم و سرور عرب و عجم، چشم و چراغ هر دیده و سزای آفرین هر آفریده، در بیت ام هانی بیتوتت اختیار کرده بود6. در اثنای لیل سعادت خیل که از میامن آن کالای و آلای سعادت و متاع بقاع میمنت سعدین دین میبردند و از کواکب لوامغ مواکب بر این چرخ برین از سواد هدایت قرین آن، اقتباس نور و ضیا و التماس فروغ و سنا چشم میداشتند، سوادش که خال طلعت روز ظلمت سوز سعادت و خط رخسار دل فروز نوروز بهجت بود، چون سواد عین و عین نور مینمود و از غایت غلبهآ ظهور نور و نور ظهور، آن روز صفأاندوز (2 -70) محجوب گشته، بر مثال آظلال از جمال بی مثال مهرنواز فرار اختیار کرده بود. رضوان به فتح ابواب باغ جنان به جهت دماغ روحانیان عطرها برآمیخته و قضا از سواد آن لیل خجستهآ خیل در مجمر زر7، عنبر تر ریخته، سرخیل ملایک مقربین صاحب منقبت (ذی قوة عند ذی العرش مکین * مطاع ثم أمین - 20/81 - 21) با فوجی از فرشتههای گزین، از سما به زمین نزول فرمود و براقی روندهتر از سبزخنگ گردون و از نظر تیز روندهتر چون8 اشک گلگون، شتابندهتر از عاصفت9 باد و خواطف [برق]10 و تابندهتر از مهر برآمده از افق شرق، میدان مد انظار دوربین را به

پای درآورد به پشت براق گفت به آفاق که هذا فراق

بود ازو گام نهادن همان در حرم قدس ستادن همان پس براق به حلقهای که انبیا مراکب خود بدان میبستند، مربوط شد. پس در مسجد درآمد. در آن مقام، امام تمام انبیای عظام شده و به ادای نماز قیام فرمود. پس قصد آطباق رواق این طاق اخضر به رکوب براق با تمکن و فر فرمود4 و در آسمان اول، احساس اول ناس، اعنی آدم صفوت لباس فرمود و سلام کرد. آدم فرمود که «مرحبا یا ابن5 الصالح و النبی الصالح» و ماه معالی خرگاه به منصب پیادهروی در درگاه سعادت انتسابش مفتخر گشت و در آسمان دوم با مسیح همدمی کرد و محیای یحیی6 دیده، تحایاگفت و تیر وافی تدبیر، اوراق دفتر مفاخرش به معرض عرض درآورد و در سیم، جمال دل آرای یوسف صدیق را به عکس آفتاب ملاحت [تاب]7 «أنا أملح» بهره مند ساخت و زهره رعناچهره از نوای ثنایش بهره گرفت و به دامان عنایتش چنگ امید درزد و در چهارم، رفیع القدر ( و رفعناه مکانا علیا - 57/19) از مشاهدهآ جمال قدسئنشان آن8، رفعت شأن مضاعف ساخت و آفتاب جهان تاب خود را ذرهوار، در پرتو رخسار نوارش درآورده، مزید فروزش و فروغ گرفت.

و در پنجم، در قلب هارون محبت حب1 خویش پیش از پیش ساخت و بهرام انتقام مقام به عرض تیغ رانی جهت اعادی دینش پرداخت و در ششم، کلیم کریم را به سلام و کلام (b- 70) نواخت و برجیس خاک ms186 قدم سعادت نشانش به دل و جان مشتری گشت. و در هفتم، به حضرات2 خلیل جلیل رسید. رسم سلام و کلام و اکرام بجای آورد و جواب کرامت مآب شنید و کیوان بلندایوان به اظهار غلامی و بندگی مایهآ فرخندگی حاصل ساخت وبه پای سدره رسید.

سدره که کناری است بیخار، سر افتخار برافراخت. اوراق آن شبیه بود به گوش فیل و هر کنار از آن چون سبوی از بحر3، چهار جوی از تحت آن روان است؛ دو ظاهر و دو نهان.

جبرئیل فرمود که ظاهر نیل و فرات است و دو پنهان4 به بهشت میرود و در بعضی روایات هست که [نهان]5 سلسبیل و کوثر است. پس «بیت المعمور» را از نور حضور روشنایی بخشید. جبرئیل فرمود که تا این خانه را میبینم هر روز هفتاد هزار ملک در مطاف آن به رسم طواف اتصاف مییابند که دگر نوبت به ایشان نمیرسد. آنگاه جبرئیل سه [ظرف]6 که شیر و عسل و خمر داشت، ظاهر گردانید. میل آن نذیر7 بشیر به شیر واقع شد. جبرئیل فرمود که این شیر نمودار فطرت است. اگر خمر میگرفتی، کار امت به غوایت میکشید و اگر عسل میچشیدی، فریفتهآ حلاوت دنیا میگشتند و در آن رغبت8 بر احوال جنت و نار و حور بی قصور و قصور معمور جنان و زفیر و شهیق دوزخیان نزد او عیان شد.

مروی است که بر قابض الآرواح مرور نمود. به مراسم قیام و اکرام اقدام کرد، اما گره از جبین مبین نگشود که از عهد خلقت و بدء فطرت باز پیشانی او معقود است و طلاقت9

مشهور این است که سدره [در]4 آسمان هفتم است، لیکن در صحیح مسلم که صحت مرویاتش مسلم هر مسلم است، روایتی صریح5 هست به آنکه وصول به سدره در سمای سادسه بوده و توفیق چنان باید کرد که مغرس6 آن سپهر ششم است و شاخ آن به کاخ هفتم رسید و در وصف سدره فرموده که رموز کنوز قدسیه به این شجر منجر گشته، به مجالی انسیه میرسد و کوائن جهان اکوان صعود یافته به آن رسیده، عز انها مییابد و در تفسیر کلمهآ «ما» در کریمهآ (یغشی السدرة ما یغشی - 16/53) گفتهاند که نوعی است از فراش ذهب و ظاهر این عبارت مبنی است بر طریق (ه - 71) استعاره است و منافی نیست به روایت دگر که «غشیها نور الله»؛ زیراکه چون جمع شمع تجلی جمال فروزان باشد، چه عجب [که]7 جمع مهمین مقربین، پروانهآ صفت در گرد آن درآیند!

[بیت]8 شمع رخسار تو هرجا برفروزد بزم خسن از خدا خواهند خوبان دولت پروانگی

و در آن مقام اکرام پیشوای کرام را سه چیز کرامت فرموده شد:

فرضیت صلات خمسه که قرة عین آن شایستهآ صلات صلوات بود و خواتیم سورهآ بقره؛ یعنی جزایل نعم مفهومه از آن، سیم وعدهآ عفو از سایر کبایر و عظایم جرآیم9 و ستر عیوب ذنوب وخیمه10 و محو سجلات ذلات11 ذمیمه و چون به آسمان هشتم

نظم چو رفرف شد مشرف از وجودش گرفت از دست رفرف عرش زودش به دست عرش تن چون خرقه بگذاشت علم بر لامکان بیخرقه آفراشت گلی بردند ازین دهلیزهآ پست بدان درگاه والا، دست بر دست جهت را مهره از ششدر رهانید مکان را مرکب از [تنگی]2 جهانید مکانی یافت خالی از مکان نیز که تن محرم3 نبود آنجا و جان نیز قدم رنگ حدوث از جان او شست وجوب آلایش امکان او شست یکی ماند آن هم از نعمت4 یکی پاک ز بسیاری برون5 و از اندکی پاک بدید آنچ6 از حد دیدن برون بود مپرس اما زکیفیت که چون بود منقول است که هزار بار از حضرت عزت «جلت و عزت أذن منی» شنید و به اعتبار هر خطاب آن جناب را ترقیای دست میداد و اسرار بی شمار که در ضمن کریمهآ (فأوحی إلی عبده ما آوحی - 15/53) که جز به کلمهآ «مای موصوله» به ما موصول نگشته، به آن حضرت وصول یافت:

شنید آنجا کلامی نی به آواز معانی در معانی، راز بر8 راز

ز گفتن برتر است آن وز شنیدن زبان زین گفت وگو باید بریدن

درین مشهد ز دانایی مزن دم سخن را ختم کن و الله آعلم

این نتوان گفت که بود آن به خواب خفته که دیدست مه و آفتاب و استدلال فرقهآ اولی (5- 71) به آیت (و ما جعلنا الرؤیا التی اریناک - 65/17) تمام نیست؛ زیرا که «رؤیا» به معنی «رؤیت» آمده، به آنکه مراد از رؤیای آیت شاید [رویای]3 دخول مکه باشد در سال حدیبیه، یا آنکه مقصود رؤیا صعود نااهلان أمویه باشد چون بوزنه4 بر منبر ms189 اطهر نبویه، یامعراج در خواب نیز بوده و انکار عایشه بنابر صغر وی بوده در آن و انکار معاویه5 بنابر تأخیر6 اسلام وی از آن وقت و «اشاعره» برآنند که آن حضرت را در شب معراج، مشاهدهآ جمال خداوند اکبر به حس بصر واقع شده7.

مثنوی

چون ز میان رفت حجاب خیال بیحجبش جلوه نمود آن جمال

رفت چو حد و جهت از پیش و پس از پس و از پیش، خدا دید و بس بدان که «قاضی عیاض مالکی» بر آن است که در سال پنجم از بعثت آن حضرت وقوع یافته و اقوال دگر نیز منقول گشته و در آنکه از کجا متوجه معراج شده، روایات مختلفه در سلک ثبوت منتظم گشته.

اول، خانهآ ام هانی، چنان که گذشت. دوم، میان صفا و مروه، سیم، حرم، چهارم، از منزل خویش. وجه توفیق آنکه در خانهآ ام هانی بوده و آن واقع8 بوده میان صفا و مروه که داخل حرم است و آن حضرت - صلی الله علیه و سلم - در عهد کفالت ابوطالب آنجا میبوده. از این جهت به خود اضافه فرموده؛ یعنی خانهای که در او9 نشو و نما یافته. منقول است که إذن رجوع یافته، به حضرت کلیم - علیه التحیة و التسلیم - رسید. صورت

ناکرده چو کرده، کرده ms190 چون ناکرده

آنجا که عنایت تو باشد، باشد ناکرده چوکرده، کرده چ پس باز به آسمان دنیا رسید و از آنجا به مسجد اقصی و از آنجا باز به خانهآ ام هانی و جامهآ خواب او هنوز گرم بود:

آمده بر ریگ حرم بسترش گرم هنوز از تن جان پرورش

روز دگر به مسجد حرام خرام فرمود. ابوجهل استفسار از حال کرد. آن سراج وهاج حدیث معراج بگفت. ابوجهل از حرم برآمده، به صدیق رسید و از روی تعجب قصهآ مسموعه به سمع وی رسانید، آن [اهل]1 تحقیق فرمود که این چه تعجب است! جبرئیل در آنی از هفت آسمان گذشته، خبر (2 -72) میآرد:

بود بلی نور زمین و آسمان در سفر نور نگنجد زمان

گویند که اول مکذبان [خبر]2 معراج ابوجهل نااهل بود و اول مصدقان صدیق ذی توفیق و جمعی که از آفتاب هدایت ازلیه به پرتو یقین فایز نبودند، به ظلمت ارتداد گرفتار گشتند و سایر کفار قدم اصرار بر زمین انکار استوار ساختند و گفتند: یا محمدا نشانهای مسجد اقصی که به انظار بعضی حضار رسیده بیان کن. پس حامل وحی آقدس،

مصعب بن عمیر را به جهت تعلیم دین، رفیق آن فریق ساخته، به مدینه فرستادی و آثار انوار اسلام در اکثر بیوت انصار به ظهور رسید و در سال سیزدهم بیعت «عقبهآ ثانیه» واقع شد. پانصد نفر از آوس و خزرج در موسم حج به مکه آمدند. هفتاد مرد و دو زن از ایشان در شعب عقبه، رقبهآ خود را در ربقهآ اطاعت و فرمان برداری درآوردند و التزام انفاق اموال در رضای حضرت باری، در حال آسان و دشواری، کردند و عهد نمودند که در راه امر معروف و نهی منکر دایم قائم بوده، مصدوقهآ (لا یخافون8 لومة لائم - 54/5) باشند و از لسان وحی رسان اشرفی بنی [نوع]9 انسان [بدینسان]10 به ایشان نوید مرحمت و احسان صدور یافت که اگر بر امور مذکوره ثابت باشند، در دار پایدار عقبی به بهشت

در همین سال نفایح امر ذو4الجلال به آن گل چمن کمال رسید که از خارستان دیار کفار دامان5 اقامت برداشته، دل عنادل مدینه را از عنای فراق و حرقت اشتیاق خلاص سازد و طیبهآ طیبه را از روایح وجود خجستهآ ودود خویش به غایت تعطر و نهایت تنور اختصاص دهد و منهی غیب، بی شایبهآ شبهه6 و ریب، به زبان الهام ندا میکرد:

چند شوی همدم ناقابلان خیز که اعراض به از جاهلان

پرتو دولت سوی یثرب فکن زلزله در مشرق و مغرب فکن

پرده کش چهرهآ اسلام شو نور ده دیدهآ ایام شو

تیز بکش تیغ خوراشراق را ساز مسخر همه آفاق را

شد دو جهان ماحضر خوان8 تو حد کسی نیست به دوران تو

گر دم سلطانی و شاهی زند یا نفسی را که نخواهی زند

پس آن حضرت به اشارت حامل وحی عامل گشته، نهال روضهآ رضا، علی مرتضی4 را کرم وجهه- در خوابگاه خویش گذاشت و دعای حفظ بر وی خواند و خود از خانه برآمده، مشتی خاک بر فرق کفرهآ بیباک سفاک، که در حریم باب سعادت مآب، انتظار هنگام خواب آن جناب داشتند و مترصد مجال فرصت، در اظهار سوء5 عزیمت بودند، پاشید و دیدهآ اعدا چون دل بینور ایشان کور شده، نظر شعورو عثورشان بر مرور و عبور آن صدر صدور متعلق نگشت. هنگام سحر قدم به درون خانه [نهاده]6، علی عالی را در خوابگاه آن شاه تختگاه معالی دیدند. خبر از مقصود پرسیدند، فرمود که نمیدانم. آن گروه بیبصارت از آن جسارت، جز خسارت نیافتند. پس برآمده، درصدد تفحص شدند.

مروی است به روایت صحیحه که سید اهل صفوت و صفا در آن شب، خورشیدوار

در حوالی کوه، نعلین سید کونین پاره شد و دم از قدم شریف چکیدن گرفت.

مروی است که آن صاحب صاحب توفیق حامل آن گنج حق و تحقیق شده، به مقصد رسانید. آنگاه بیشتر به آن غار، که چون سجلات زلات سیه کاران بدکاران تیره و تار بود، قدم نهاد و در آن سوراخهای بسیار بود، همه مقام هوام ذوات السموم از کژدم و مار، گویا صورت اخلاق ذمیمهآ کفار در دل نابکارشان ظهور یافته بود. صدیق خیراندیش تمزیق جامهآ خویش کرده، به قطاع آثواب، آثقاب را مسدود داشت. یک سوراخ که حصهآ جامه بر آن وفا نکرد، ماند. پای (5 - 73) صوابپیمای3 بر آن بفشرد و سید عالم را به غار طلبید. بنابر آثار زلال افضال4 و عنایت از در غار، درحال، شجری برآمد که مثمر ثمر حفظ و وقایت بود و به امر حی لایموت، عنکبوت بر در غار، پردهدار سلطان هدایت مدار شد و در آن شب تار، تاروپود پرده درهم آورده، ستری ببافت و یک جفت کبوتر وحشی بر در غار قرار گرفته و بیضه نهادند.

بر در غاری که گذار تو بود وز طلب خصم حصار تو بود

پرده چرا بافت یکی جانور؟ بیضه برای چه نهاد آن دگر؟

تا نرسد زخمی از اهل خلاف آمدت آن بیضه تو را درغباف1 صدیق رضوان مآب غایت اضطراب بنابر شفقت بر آن جناب داشت تا به نزول رحمت (فآنزل الله سکینته علیه - 45/9) آرام یافت؛ چنانچه شمیم این معنی از کلبهآ عطار به مشام انام می رسد، آنجا که گفتهاند:

نظم2

خواجهآ اول که آول یار اوست «ثانی اثنین اذهما فی الغار»3 اوست

چون سکینه شد ز حق منزل برو گشت مشکلهای عالم حل برو مروی است که جمیع کبوترهای عالم4 نتایج آن دو کبوتراند. پس دو شب در آن غار به سر بردند. شب سیم، ms195 عبدالله به وعدهآ مذکور5 شتران به در غار رسانید. سید مختار با یار غار بر یک شتر سوار شدند و عبدالله با عامر بن فهیره که عتیق صدیق بود، بر شتر دیگر نشستند. روز دیگر به خیمهآ أم معبد عاتکة بنت خالد رسیدند. آن ضعیفه در آن ساحت آوازهآ سماحت برآورده بود، اما در آن سال به ضیق حال و قحط درمانده بود. اظهار ارادهآ شری6گوشت و خرما کردند. ام معبد گفت: اگر بودی، رعایت قری7 کرده شدی، حاجت به شری نبودی، لکن غمام عام الإنعام ادرار مدرار از نواحی و ضواحی این مقام بازگرفته و جریان آب حیات در عروق زمین موات این جهات، بالکلیه برافتاده. از ربیع بدیع الآثار آنباء انبات نبات به سمع آبنا و بنات این امکنه تعلق نگرفته و کنار دایهآ زمین به طفلان رنگین خضرت آیین نضرت قرین، تزیین نپذیرفته و ضیق حال ما را در مدت این شدت و حالت این عسرت به بیان حاجت نیست و مجملش آنکه:

شعر

کحال نبات المآء جف غدیرها و حال نبات [الارض]8 فادقها القطر

بنابراین نزد نزول اشراف و وصول آضیاف و عبورو مرور مترددین اطراف، به اصناف

خجلت رسد درویش را تا که چو مهمان در رسد

گوسفندی که از فرط قوت ضعف، کسب قوت نمیتوانست کرد و بنابر عجز، از حرکت در گوشهآ منزل چون (a -74) پارهای استخوان افتاده بود، در نظر کیمیااثر آمد. اذن دوشیدن آن طلبید. أم معبد گفت که ضعف این، از آن زیاده است که مکان امکان انتفاع گردد. پس یمین امین به پستان آن شاة رسانید، در حال پستانهای او پر از شیر شد. چندان اندر2 آن شیر بدوشید که حضار آن مقام حظ تمام گرفتند و ظرفی کثیر پر شیر3 ساخته، در آن خانه گذاشت. بعد از رفتن ایشان «ابومعبد اکثم بن ابی الجون» که صاحب منزل بود، رسید و نظرش به آن ms196 شیر کثیر افتاد و متعجب شد. ام معبد قضیهآ مشهوده با او بگفت و اوصاف سید اشرف، بر وجه ابلغ زیورگوش ابو4 معبد گردانید. وی5 را متیقن شد که آن حضرت بوده، از فوت دولت ملازمت متحسر شد و حرمان از آن شرف، اسف بی حد به او رسانید. گویند که6 گوسفند مذکور هژده7 سال تمام بزیست و صبح و شام از پستان او شیرآشام بودند. در عهد فاروق -رضی الله عنه- به افنای8 فنا رسید.

مروی است که ام معبد بعد از مدتی به مدینه رفت و به شرف اسلام خود را بیاراست، اما حال آبومعبد معلوم نیست. نقل است که قریش به اطراف و جوانب و عشایر و اجانب پیغام فرستادند که هر که یکی از دو رفیق، یعنی [سید]9 عالم و صدیق، به ما رساند، صد شتر به او رسانیم.

«سراقة بن مالک بن جعشم» با بنی مدلج که قوم او بودند، جالس بودند و قضیهآ پیغام مذبور، مذکور میشد. مردی بگفت که در ساحل سواری10 به نظرم رسید، ظاهرا مطلوب قریش خواهد بود. سراقه عازم11 شد به آن که ایشانند، اما تا دگری قدم طلب در حرکت نیارد، گفت که فلان و فلان بودند و من به ایشان رسیدم. از آنجا برخاسته12، کنیز

منقول است که زبیر بن عوام با جمعی از اهل اسلام با قافلهآ شام متوجه مکه بودند. در اثنای راه به آن شاه تختگاه (و من یهاجز فی سبیل الله - 105/4) ملاقی گشتند. زبیر آن حضرت را با صدیق سعادت لباس به جامهآ اسفید الباس نموده، آنگاه به مکه رفته، اتمام مهام خود کرده، احرام عتبه ملایکن مقام بست.

منقول است که سکنهآ مدینهآ پر سکینه خبر توجه آن حضرت شنیده بودند. هر یکی را در کانون سینه، شوق دیرینه شعله کشیدن گرفت. مؤدی مقال هر یک اینکه: کی بود جانم ز بند غم رهایی یافته دیده از دیدار جانان روشنایی یافته کی بود زان لعل جان بخش و کلام دلگشا کام ناکامان کنج غم ms198 روایی یافته کی بود جان فکار و سینهآ مجروح ما مرهم وصلی بدین داغ جدایی یافته هر صباح که آفتاب عالمتاب به جانب مطلع نهضت نمود و علم نور و رایت ظهور می افراشت، نسا و رجال به عزم استقبال برآمده، مترصد خورشید جمال فرخندهآفال میبودند و چون از تیزی و گرمی شعلهآ آفتاب، زمین را تف و تاب فروگرفت و مردم به جانب سایه و سایه در پی مردم دوان میگشت، رجوع به منازل میکردند و روز را در شدت انتظار به شام می رسانیدند. در روز وصول آن مهر سپهر کمال به همان منوال به عزم استقبال برآمده و بازگشته بودند که یکی از یهود مدینه از بام حصار، ابصار آن حضرت کرده، آواز برآورد کهای گروه عرب! اینک مایهآ شادی و طرب شما و بخت و جدی که جد انتظار آن [دیدار]2 دارید، در ساحت بیدا، پیدا گشت:

نظم3 الله الله زکجا میرسد این غیرت حور همچو خورشید فروهشته [به رخ برقع نور]4 (2 - 75) میگشاید ز سر گنج گرانمایه طلسم تا دهد حاصل آن گنج به هر مفلس غور پس اهل مدینه، صغار و کبار، عبد5 و آحرار، به یک بار ندای استبشار برآوردند و این مضمون بیان میکردند:

مژده ای ارباب دل! کارام جانان7 میرسد

دل که از جا رفته بود، اینک به مأوا میرسد

تا نپنداری که جان ما به تنها میرسد باد گرد راه او میآورد وزگرد راه

میدهد جان را به راه آورد1 هر جا میرسد جام وصلش میرسد، ساقی به ما ده جرعهای

زان که خاک راه او ماییم و ما را میرسد راستی با نور تأیید و فروغ عون حق

رایت احمد سوی یثرب ز بطحا میرسد پس همهآ ایشان، به اتفاق با اسلحه و یراق به قصد تلاقی، تلقی میکردند و در بالای حره به ملازمت رسیدند و تحف تحیت ms199 از سر صدق نیت و صفای طویت عرضه داشتند. مغنیان دف به کف نهاده، [به سرود میگفتند.]2

نحن جوار من بنی النجار و حبدذا محمد من جار حبشیان نیزه بازی میکردند. خلق کثیر از جوان و پیر غلغل تکبیر به گرهآ اثیر می رسانیدند و صدای «جآء رسول الله» در مدینه فرو گرفته بود. سید عالم از مشاهدهآ حال و ادراک سروزبار5 ایشان مسرور شد؛ فرمود که خدا دانا است که من شما را دوست میدارم. پس زمام ناقه به جانب یمین گردانیده، متوجه قبا شد. سکنهآ آن مقام بر سر منزل آن حضرت نزاع داشتند. فرمود که در منزل آخوال خویش نازل میشوم؛ چه مادر

نظم

یمن الله یوم حللت فینا و وجهکک اجفلت ظلم الضلال

فکنت کرامة نزلت علینا بأیمن طایر و بحشن4 فال مروی است که اول کلام که سید عالم و سرور انام در ارشاد اهل مدینه به سلک انتظام کشید، این بود که «ایها الناس أفشوا السلام و أطعموا الطعام و صلوا الأرحام».

منقول است که چهارده روز در قبا توقف نمود و به بنای مسجد (اسس علی التفوی - 9/b) {158 -75) اشتغال فرمود و نماز جمعه در منزل بنی سالم بن عوف گزارد5 و در آن موضع مسجدی مبنی گشت که اکنون باقی است. پس از آن به مدینه میل فرمود. از اهل مدینه به دستور، مراسم استقبال و اظهار ms200 شرور به ظهور رسید و در سرای آبی آیوب، که ناقهآ آن حضرت بر فناء آن زانو زد، نازل گشت. زبان حال ابی ایوب قایل مضمون این مقال شد:

گذر فتاد به سر وقت کشتگان غمت هزار جان گرامی فدای هر قدمت

فکند سرو قدت بر من از کرم سایه مباد از سر من دور سایهآ کرمت پس به بنای مسجدی که جامع فیوضات7 الهی و رافع کدورات نامتناهی است، توجه فرمود. محل مسجد فضایی بود که آنجا خرما میفروختند و اهل اسلام به ادای صلات

اللهم ان الأجر اجر الآخرة فازحم الانصار و اللمهاجرة2 پس شاخههای نخل که انداخته بودند، در سقف استعمال یافت و تنه3آ درخت ستون شد و قبله به جانب بیتالمقدس تعیین فرمود. طول آن مسجد از جانب قبله تا مؤخر صد گز و جانبین مثل آن، یا کمتر و اساس دیوار قریب به سه گز و سه در گذاشتند. دیوار مسجد از خشت خام برآوردند و در عهد خلافت صدیق - رضی الله عنه- به همان طریق باقی گذاشتند. خلیفهآ دوم آن را گشاده گردانید، اما آلت و اجزای عمارت تبدیل نیافت. خلیفه سیم تعمیر کرد و تغییر داد و ستون و دیوار از احجار تراشیده، ترتیب نمود و منقش و مزین گردانید «ولید4 بن عبدالملک» بیوت5 امهات مؤمنین را داخل مسجد ساخت و زینت ms201 عمارت به غایت رسانید.

منقول است که در بدء شروع در آن بنا، زید بن حارثه و ابو رافع، که از موالی ذی معالی آن حضرت بودند، به امر عالی به مکه رفتند و فاطمه و أم کلثوم و سوده بنت زمعه که از امهات مؤمنین است و ام [ایمن که]6 حلیلهآ زید بود و پسرش اسامة به مدینه آوردند. عبدالرحمن بن ابی بکر اهل پدر را برداشته، همراه شد. (2 -76) نقل است که بعد از آنکه مدت توقف آن حبیب اله و عذرخواه مجرمان نامهآ سیاه، یک ماه رسید، مقرر

آن حضرت آن لجه زاخره را به منقبت فاخرهآ آیت4 «آخی فی الدنیا والآخرة» گوهر اختصاص ارزانی داشت. اصحاب [کرام]5 به همان نسبت اخوت، میراث از هم میبردند. بعد از واقعهآ بدر، آن توارث منسوخ شد و در آن سال گرگ تکلم کرد. مروی است که گرگی به گوسفندی پنجهآ استیلا فروبرده، دهان طمع گشود. راعی، ساعی در سلب آن از او شد. گرگ گفت: روزیای که در تحصیل آن سعی کردم، از من گرفتی. راعی گفت که تکلم ذیب بسی عجیب و غریب است. گرگ گفت: از این عجبتر آنکه از آفتاب سپهر نبوت پرتو دعوت میتابد و هر کافر نابکار از استفاضهآ انوارش سر میتابد. شبان در آن روز به ملازمت، فیروز گشته، قصه معروض داشت. فرمود که این از امارات قیامت است و زود باشد که در آخر زمان چون شخصی به منزل خویش رجوع کند، احوال خانه از نعلین و تازیانه شنود.

نقل است که ms202 «آذان» از آن سال آغاز یافت و بلال را، که بلنذآواز بود، به آن شغل بازداشت و هم در آن سال سلمان فارسی - رضی الله عنه - باغ آتباع را محیط6 درخت بخت ساخت. اصلش از رامهرمز بود که از خوزستان فارس7 است و در بلوک جی اصفهان نشو و نما یافته بود. پدرش سرگرم نار مجوس بود. او را مرور و عبور بر معبد نصاری واقع شد. طریقهآ ایشان را پسند کرد. چون از ترس پدر ترسا نمیتوانست شد، به آنها قرار داد که چون کاروان شام رواحل عزیمت را به حرکت آرند، او را آگاه سازند تا

نظم2

گنج خالی ز قناعت رنج است هم قناعت که قناعت گنج است

گر عنان سوی قناعت تابی (8 -76) زندگانی خوش آن دم یابی

القصه، هفت خم از زر به لب رسانیده، جانش به لب رسیده، درگذشت. چون مردم به حال او واقف شدند، بدنش را از دار اعتبار آویختند. دگری در مقام وی اقامت کرد.

سلمان ادامت بر اقامت حریم خدمت او، آهم مآرب و آتم مطالب می دانست. بعد از حلول منیت وی به وصیت وی نیت خدمت موصلیای کرد و موصلی عند الوفات وصیت کرد که از پیری در نصیبین، نصیببین شود. وی نزد وفات، به خدمت یکی که در عموریه میبود، امر کرد که از آن راهب، خبر قرب [ظهور]3 نور نبی ابطحیآ لقب در زمین عرب شنید و آنکه سنگستانی ms203 در زمین حجاز که آراسته باشد به درخت نخل که به منقبت «خلقت من طپنة آدم» سرافراز است، دارالهجرت آن محرم راز خواهد بود، بیان نمود و ذکر کرد که از علامات جلیهاش اخذ هدیه است و احتراز از صدقه و خاتم در کتف عالیشان. اتفاقا بعد از راهب، جمعی از بنی کلب به عموریه آمدند. سلمان به رفاقت آنها به وادی القری رفت. کلاب بنی کلب وی4 را به یهودی فروختند. باز آن یهود، وی را به ابن عم خود فروخت و او وی را به مدینه برد. چون سنگستان و نخیلات5 آنجا دید، امیدوار شد به آنکه وصول به مکان موعود و محل ظهور مقصود رو نموده، دیدهآ انتظار

بیت سخنی گفتی و بردی دل و هوش از سلمان چه شود باری دگر گویی و جان هم ببری مالک هالک طپانچه به رویش زد و گفت: ترا به این چه کار؟ سلمان متفحص علامات ثلث گشت. شب هنگامی طبقی به نظر انور سرور عالمیان رسانید و گفت: صدقه آوردم. آن حضرت از اکل آن اجتناب نمود. دگر شب مثل آن بر زمین عرض نهاد و گفت: هدیه است. هادی راه اهتدا از آن تناول فرمود. و از سلمان منقول است که عدد رطب چون شمار حضار مجلس نواز بیست و پنج بود و1 هزار دانهآ خرما از آن مجلس برچیدم. پس از آن روزی در بقیع به مشاهدهآ خاتم نبوت فایز شد و شرف اسلام را حایز2 گشت، اما بنابر قید رقیت از بدر و احد محروم ماند و اول مشاهد او خندق است و آخر، ms204 مالک وی را مکاتب ساخت به چهل وقیهآ طلا و غرس سیصد فسیل3 و خدمت آن تا حد (2 -77) إثمار. خواجهآ ابرار ارباب4 مکنت و اقتدار [را]5 از زمرهآ انصار به إمداد و انتصار ترغیب فرمود و مبلغ6 مذکور از آن خیار حمیدهآ شعار به حصول رسید و همچنین در حفر مغرس و تحصیل فسیل7، سعی جمیل مبذول داشتند و آن8 حضرت - علیه الصلوة والسلام-به9 غرس آن قیام نمود و جز یک فسیل که عمر -رضی الله عنه- غارس آن گشت و در سه سال به جز مغروس عمر بی ثمر نماند. آن حضرت، آن را برکند و خود نشاند و فیالحال خوشههای رطب از او ظهور یافت و یک قول این است که از مال غنایم، مقدار بیضهای از طلا به مجلس معلی10 آوردند. آن حضرت، زبان مبارک به آن مالید و به سلمان داد. چهل

فلو سمعوا فی مضر آؤصاف خده لما بذلوا فی سوم یوشف من نقدی

لوامی زلیخا لو راین جبینه لاثرن9 بالقطع القلوب علی آلآیدی

و آن حضرت بکری به غیر از وی به عقد خویش در نیاورده و با زنی دیگر جز وی از یک ظرف غسل نفرموده و جز وی با کسی پیش نماز، آن حضرت مضطجع نمی شده و در فراش زنی10 دگر وحی نازل نمیگشته و در وقت تخییر بلا، توقف اختیار خدا و رسول نموده و به صحت رسیده که از آن حضرت پرسیدند که دوستترین مردم نزد تو کیست؟ فرمود که عایشه. پس پرسیدند که از مردان؟ فرمود که پدر او و دور نیست که سؤال و جواب نظر به غیر عترت طاهره باشد؛ چه پس این حدیث منافی نیست با آنکه از

مروی است که عبدالله بن زبیر در ایام حکومت، صد هزار درهم به وی فرستاد. در آن وصول قسمت فرمود و هنگام شام با کنیز5 گفت که طعامی بیار که روزه گشایم. نان ms206 و خرما حاضر ساخت. ضعیفه گفت: یا ام المؤمنین! از این دراهم، درهمی به گوشت ندادی که افطار کنی. فرمود که اگر کسی به یاد دادی، چنان کردمی. مرویات وی دو هزار و دویست و ده حدیث است. از آن جمله متفق علیه صد و هفتاد و چهار، و فرد بخاری پنجاه و چهار و فرد مسلم شست و هشت. شست و شش6 ساله [بود]7 که وفات یافت و در بقیع مدفون شد.

درین سال8 عقد ازدواج و عقد امتزاج ماه سپهر نبوت و هدایت با شاه سریر فتوت و ولایت آعنی حضرت سیدة النسا فاطمه بتول زهرا و شیر بیشهآ رضا علی مرتضی - رضی الله عنهما- انعقاد یافت و حضرت علی - کرم الله وخجههبیست و یک ساله بود و حضرت

مروی است از «حذیفة بن الیمان1» که -رضی الله عنه- رسول الله - صلی الله علیه و سلم - بعد از نماز خفتن قصد خانه فرمود، در آن اثنا کسی با وی به طریق سر سخنان گفت و غایب شد. آخر با من گفت که این ملکی بود. إذن سلام بر من یافته از ملک علام و اعلام کرد مرا2 که فاطمه سیدهآ نسای اهل بهشت است و حسن و حسین سید جوانان اهل بهشتاند و در بعضی اخبار وارد شده که «ان الله یغضب لفاطمة و یزضی لرضاها3» و مروی است که با علی - کرم الله وجهه - خطاب کرده، در شأن وی و فاطمه فرمود که «هی احب إلیک منی وآنت اعز علی منها» و از ثوبان مولای رسول - صلی الله علیه و سلم - مروی است که چون رایت نبوت به عزم سفری به حرکت آمدی، آخر کسی را که وداع فرمودی، فاطمه بودی و در حین معاودت، اول با وی ملاقات فرمودی. «واقدی» در طبقات نقل کرده که در روز وفات، غسل فرمود و ms208 جامهآ پاک پوشیده، متوجه4 قبله بود5 و با سلمی که آزاد کردهآ رسول - صلی الله علیه و سلم - بود، گفت که من حالی از این عالم میروم و غسل کردهام، مراکس برهنه نسازد. واقعه با علی - رضی الله عنه- گفتند و به آن عمل فرمود و اگر این حدیث ثابت شود، از خصایص وی خواهد بود؛ زیراکه حکم فقه6 خلاف این است و مشهور این است که «اسماء بنت عمیس» وی را غسل فرمود و سبطین - رضی الله عنهما- آب میریختند. وفات آن حضرت در سیم رمضان بوده بعد از وفات حضرت رسالت پناه «علیه و آله الصلوة و السلام من الله - به مدت شش [سال]7 و عمر شریفش بیست و هشت ساله بود و نماز، به قولی علی گزارد8 و به قولی عباس و بصری از مالک بن آنس روایت کرده که حضرت علی، صدیق را ( -78) - رضی الله عنه - فرمود که امامت کند. ابوبکر - رضی الله عنه گفت که من پیش روم و حال آنکه تو حاضر باشی؟ ای ابوالحسن! علی - رضی الله عنه- فرمود که بلی، واله که دگری غیر از تو، بر او نماز نگزارد9. پس ابوبکر - رضی الله عنه- بر او نماز گزارد10 و در شب، وی را دفن کردند و

و راجح آن است که اول غزوات غزوهآ أبوا است و آن موضعی است میان مدینه و جحفه که وبا در آن میبوده و قیاس در آن «اوبا» است5، لکن قلب کرده «أبوا» گویند. «سعد بن عباده را در مدینه خلیفه ساخت و با جمعی به قصد قافلهآ مکه بیرون فرمود و کسی را ندید.

[سریه ابوعبیده]6، و در آن اوان، جمعی را با ابوعبیدة بن حارث به قصد بعضی از قریش فرستاد و رایت7 برای ایشان ترتیب داد. آنها رفته، به اعدا مقابل شدند و اول تیری که از قوس جهاد به جانب اهل عناد گشاد یافت،8 خاص سعد بن ابیوقاص بود و نیمی9 بر کفار استیلایافت و موجب فرار شد.

[سریهآ حمزه]10، وهم در آن ولا حمزه را - رضی الله عنه- با جمعی به راه کاروان که از شام به مکه روان بود، فرستاد. به هم رسیدند و متهیای قتال شدند، اما جنگ نشد و هم

و هم در آن [سال]1 غزوهآ ذی العشیره واقع شد. رایت [احتشام]2 به راه قافلهآ ابی سفیان که متوجه شام بوده، در حرکت آورد تا ذوالعشیره که موضعی است از ینبع رفتند و قافله گذشته بود و هم در آن سال «گرز بن جابر فهری» شتران مدینه [را]3 راند «زید بن حارثه را در مدینه خلیفه ساخت و از پی کرز [تا بدر]4 توجه فرمود. اما چون وصول با وی متعذر نمود، بازگشت و در آن سال عبدالله بن جحش آسدی را با جمعی تعیین ms210 فرمود که بیرون روند و کتابتی داد که بعد از خروج به دو روز بخواند. مضمون آن این بود: به نام خدا و برکت وی، سیر نمای تا در بطن نخله و آنجا مترصد کاروان [قریش]5 (2 -79) باش. قافلهای از طائف به آن موضع رسید. عکاشه خود را با یاران در صورت محرمان بر اهل کاروان ظاهر ساخت. آنها ایمن نشستند و مسلمانان بر6 ایشان ریختند و عمرو7 بن حضرمی کشته شد و اموال غنیمت شد و آن روز احتمال آن داشت که اول رجب باشد؛ بنابرآن مشرکان طعنه کنان میگفتند که اهل اسلام، ماه حرام [را]8 حلال ساختند و کریمهآ (یسئلونک عن الشهر الحزام قتال - 217/2) نزول یافت. و عبدالله را در آن سریه، امیرالمومنین خواندند و هم در آن سال تحویل قبله و تبدیل آن از قدس به کعبه واقع شد.

مروی است که آن حضرت چون به مدینه فرمود، به جهت تألیف یهود، وحیا یا اجتهادا، در شانزده یا هفده ماه استقبال بیتالمقدس میفرمود و در دهم رجب به نزول آیت کریمهآ ( تقلب وجهک - 144/2) منسوخ شد و مقرر اهل سیراین است که در اثنای نماز ظهر، حکم تحویل رسید و به جانب کعبه متوجه شد و آن مسجد را «ذوالقبلتین» خواندند.

چون قافلهای که آن حضرت تا ذوالعشیره به قصد آن توجه فرموده بود، از شام بازمیگشت، در رمضان به عزم ادراک آن بیرون فرمود و بعضی از صغار اولاد اصحاب مثل عبدالله بن عمر و زید بن ثابت و براء بن عازب1 به جهت صغر بازگردانید و با سیصد و پنج نفر [از انصار و]2 هفتاد و چهار از مهاجران آخیار و باقی از زمرهآ انصار برآمد و چون قصد حرب نداشت، متخلفین را معذور داشت. ابو سفیان، که سردار قافله بود، از بی راهه کاروان را به مکه رسانید و ابوجهل قبل از ms211 وصول، با جمعی کثیر از مکه به بدر آمد. ناموس اکبر، آن سرور را از اتیان لشکر خبر3 داد. با اصحاب خطاب کرده، فرمود که ملاقات کاروان میخواهید یا مقاتلهآ کافران؟ بعضی گفتند که ما مستعد حرب و متهیای4 طعن وضرب نیستیم. سید انام - علیه الصلوة و السلام - در آن5 کلام متغیر شد. اکابر مهاجر و انصار، حرب را اختیار کردند. [حضرت]6 به عریش درآمده، به دعا ایستاد و سعد بن معاذ حراست از جلاء بن معاذ7 میکرد و الحاح آن حضرت در دعا به جایی رسید که ردا از کتف [شریفش]8 افتاد. ابوبکر - رضی الله عنه - برداشته، به آن حضرت بازپوشانید و آن حضرت را دربرگرفته، گفت: یا رسولالله! وعدهای که فیاض بیمنت و وهاب بیظنت9 با تو فرموده، بلاشبهه انجاز خواهد فرمود و مسلمانان را به تأیید آن اعزاز، سرفراز خواهد ساخت. در آن اثنا به نرگس چمن آرای باغ ابلاغ که مکحل به کحل «ما زاغ» بود، خواب10 سبک درآمد. چون چشم پاک، با دل دراک که به فروغ درک «ینام قلبی11» فراغ از عروض ذهول داشت، موافق گشت، اشارت12 ابوبکر - رضی الله عنه- رسانید که جبرئیل و میکائیل و اسرافیل هر یکی را هزار ملک همراه که (8 -79) هر یکی را13 از لشگر (و نخن نسبح بحمدک و نقدس لک - 30/2) عمایم با علایم بر سر و

إبن مسعود - رضی الله عنه - بعد انطفای شعلهآ هیجا، هرجا تفحص [وی]2 میکرد تا ms212 در میان قتلی وی را دید. بر سینهآ وی نشست و بر خواری و نگونساری وی مراسم شکرگزاری3 حضرت باری جاری گردانید. آن لعین، دیدهآ ناپسندیده گشوده، گفت: [رنجی]4 زیاده از آن نیست که مردی به دست قوم خود کشته شود. پس شمشیر وی را کشیده، سر آن بی بصر برید و در زمین میکشید تا به نظر آن سرور درآورد. حضرت بعد از اطلاع بر آنکه سر وی است، وظایف شکر الهی به آدا رسانید و دربارهآ اسیران کفار با اصحاب کبار بر طبق خطاب هدایت آثار (و شاورهم فی الآمر - 159/3) بر سبیل مشاورت، محاورت فرمود. ابوبکر صدیق - رضی الله عنه-فواید اخذ فدا ادا کرده، بقای 5 ایشان می پسندید. و فاروق - رضی الله عنه- مقدمات6 آعدام اعدا ابدأ نموده، مصلحت در افنای ایشان میدید. آن حضرت را رأی غرا با صدیق موافق افتاد.

پس ابو عزه7 شاعر را که بر ادای فدا قدرتی نداشت8 و از او عهد و پیمان گرفت که من بعد به حرب اهل اسلام اقدام ننماید و به بعضی از مفلسان مفلوک که طریق کتابت و قرائت مسلوک ساخته بودند، قرار داد که بعضی از اطفال انصار را کتابت تعلیم کنند تا آزاد گردند و از عباس فدیهآ خود و دو برادرزاده؛ عقیل و نوفل و هم سوگندش عتبة بن عمرو بن جحدم طلب فرمود. وی گفت که من متقلد قلادهآ اسلام بودم و به اکراه و اضطرار، همراهی کفار نمودم. آن حضرت فرمود که حال باطن تو موکول به عالم السرایر

و هم در این سال غزوهآ بنی قینقاع واقع شد؛ زیرا که یهود بعد از واقعهآ بدر گفته بودند که مغلوبیت قریش بنابر عدم علم ایشان بر طریق حرب بود، اما اگر با ما در میدان داوری برابری کنند، به نوعی آثار دلاوری دریابند که از متاع حیات بری گردند. آن جماعت را اجلا فرمود و با ذرعات11 از زمین شام رفتند، و چون رجوع فرمود، از آن غزوه، نماز عید قربان گزارد12.

پس سریه به غطفان و سلیم فرستاد. سه مسلم در زمرهآ شهدا درآمدند و در فرقهآ شریفهآ (اخیآء عند ربهم یززقون - 169/3) منخرط گشتند و غنیمت بسیار گرفته، عود کردند.

در این سال غزوهآ غطفان واقع شد، بنابر آنکه خبر اجتماع بعضی کفره، در ارض روم7 به قصد نهب حوالی مدینه رسیدند، عثمان را -رضی الله عنه- خلیفه ساخت و بیرون فرمود. اعدا متحصن به شواهق جبال شدند. اتفاقا سقای سحاب لشگرگاه میمنت مآب را آب زد. آن حضرت در زیر درختی استراحت فرموده، جامه از بدن اطهر کشیده، بر درخت فکند که خشک گردد و عثور مقدم آن قوم از کوه دیده، با شمشیر کشیده، ناگاه برسید و به آن حضرت گفت که کیست که شر مرا از تو دفع کند؟ حضرت فرمود: «الله سبحانه و تعالی» درحال شمشیر از دستش (6 - 80) بیفتاد و به اسلام مهتداگشت.

دیگر سریه قردة واقع شد. جمعی به امر آن حضرت رفته، کاروان قریش که از راه عراق متوجه شام بودند، به اموال و احمال به مدینه رسانیدند. دیگر محمد بن مسلمهآ

دیگر در این سنهآ خجستهآ اثر، مؤمنان فرخندهآ سیر، به نور ظهور سبط اکبر و قرهآ عین زهرا و حیدر، حسن زکی اطهر به مسرت اوفر و بهجت بی مر، فایز گشتند.

دیگر ام کلثوم را در عقد عثمان بن عفان - رضی الله عنه درآورد و حفصه بنت عمر و زینب بن خزیمه - رضی الله عنه4 - به شرف انخراط در سلک امهات مؤمنین فایز گردانید.

دیگر غزوهآ أحد واقع شد. منقول است که قریش اطباق و اتفاق کرده، به تمام و کمال رنج آن، آن مال از شام رسیده بود، با قافلهای که آن صدر عالیقدر به قصد آن برآمده، به بدر منتهی شد، در تجهیز لشکر صرف کردند و عنان مراد از روی عناد، به حرب هادی عباد مصروف داشتند. شب جمعهای که شنبهآ بعد از آن روز جنگ بود، جمعی از دلاوران اصحاب از جمله سعد بن عباده و سعد بن معاذ، در مسجد آن عالم ملاذ، سلاح پوشیده، تمام شب چون بخت خویش بیدار بودند و سکنهآ مدینه از روی کیاست، شرط حراست بجای می آوردند. آن حضرت در خواب دید که درعی حصین پوشیده و رخنهای در ذوالفقار ظهور یافته و گاوی کشته گشت و کبشی مذبوح شد. در تعبیر آن چنان تقریر فرمود که درع مدینه است و رخنه مصدی5 است که به آن حضرت رسد و گاو کشته

باب پنجم - در ظهور نور اسلام و /223 گشته، قتلی است که در اصحاب ظهور یابد. و کبش کتیبه1آ قریش است که خدای - تعالی شأنه - وی را به قتل آرد و مرضی رأی غرا آن بود که مدینه را محکم ساخته، در مقام تمکن و وقار استوار باشند. پس ms216 اصحاب ابرار را در آن باب مستشار ساخت. رأی اکثر مهاجر و انصار و ابن سلول منافق با رأی غرای آن حضرت (2 - 81) موافق بودند و جمعی از جوانان متهور، که از فوات حضور معرکهآ بدر متحسر بودند، به رغبت شهادت، مبالغه در خروج کردند.

نظم

ز شهرست شیر عرین ناصبور به صحراکند صید آهو و گور

ز شهرست بر غازیان کازتنگ که در کوچه تنگست میدان جنگ پس بنابر الحاح ایشان میل بیرون رفتن فرمود و در خطبهآ جمعه نصایح ارجمند و مواعظ سودمند، گوشوار گوش هوش حضار ساخت و اخبار آن آخیار نمود که از مهب نصرت کردگار نسایم ظفر و تأیید و زیدن خواهد گرفت، بر تقدیری که ثبات و قرار و شکیب و اصطبار شعار سازند. پس بعد از نماز به حجرهآ شریفه فرمود.

شیخین - رضی الله عنهما- ملازم بودند و جامهآ جنگ2 بر آن حضرت پوشانیدند. سایر یاران گزیده و مجاهدان پسندیده در برون صف کشیده، [چون شیران مست]2 و ببر بیان4، نیزهها در دست و خنجرها در میان:

بیت همه کمان کش و رزم آزمای و تیرانداز همه مبارز و آهن گذار5 و جوشندر انتظار ظهور آن آفتاب هدایت مدار میکشیدند. پس آن متمم اخلاق حمیده زره پوشیده، بر فرق سعادت آثار دستار نهاده، شمشیر حمایل نموده6 و سپر بر شانهآ میمنتنشانه فکنده، نیزه به کف اشرف گرفته، منظر نظر منتظران را به فروغ جمال و فر اقبال منور

عبدالله به معسکر هدایت اثر بازگشت. آن حضرت به ترتیب صفوف صفوت صفتان اصحاب شروع فرمود ms218 و به نوعی ایستادند که مدینهآ طیبه [درمقابل]1 و احد بر قفا و کوه عینین بر یسار واقع شد و آن کوه شکافی داشت که گمان آن میشد که از آنجا هجوم خصوم واقع شود. پنجاه جان باز تیرانداز را به حفظ آن مأمور داشت و فرمود که از آن محل به هیچ حال خیال انتقال به خود راه ندهند. خواه ما غالب شویم یا مغلوب، قدم از آن مقام بیرون ننهند.

نقل است که اول کسی که از خیل تیرهآ دلان، تیر به صف اهل صفا انداخت، ابو عامر فاسق بود و در حین رمی سهام نام ناخوش خویش مذکور داشت2. عمات3 هدات وی را «لا مرحبا بک و لا أهلا» گفتند. پس در ایستاده، با اتباع بینام و ننگ به تیر و سنگ جنگ میکرد و مسلمانان در مقابل چون سحاب مطیر، برایشان سنگ و تیر فروریختند؛ چندان که فاسق و فسقه در قلق و اضطراب افتادند و از صدمات دهشت و هراس بیقیاس، اساس ثبات و قرار ایشان متزلزل شد. روی ادبار به وادی فرار نهادند و جماعت هوازن از سواران لشکر مخالف از سهم سهام اجل پیام دلاوران اسلام به پشت دادن مستظهر گشتند. طلحة بن أبی طلحة که رایت غوایت آیت کفار به دست وی منصوب بود، مرکب تهور در میدان جلادت آورده، مبارز طلبید. اسدالله الغالب، علی بن ابی طالب - کرم الله وجهه - متوجه وی گشت و برق تیغ بر فرق وی به نوعی فرو4 آورد که تا مغز بشکافت و وی را به خاک خواری و نگونساری فکند. عورتش مکشوف گشت. آن منبع حیا بنابر استحیا، حیات وی را زایل ناساخته، بازگشت. مصعب بن عمیر وی را متوجه نار گردانید و گویند که کتیبهآ قریش که سرور آخیار، اخبار از قتل او فرموده بود، وی بوده. پس مصعب تکبیری بلند به سمع (a -82) مجاهدان سعادتمند رسانید و سایر

پس خالد بن ولید و عکرمة بن أبی جهل عزیمت هزیمت داشتند. چون رخنهآ شکاف کوه را از حارسان و محافظان خالی یافتند، ms220 بر سر عبدالله و رفقا تاختند و همه را به قتل آوردند و از عقب لشکر اسلام درآمدند و به شآمت مخالفت فرمان سید عالم - صلی الله علیه و سلم قضیهآ فتح منعکس شد و سایر کفار که رو به فرار داشتند، برگشتند و حمزه

آن چنانست به تو رابطهآ رشتهآ جان که مخالف نتواند به دو صد تیغ برید

از جمله «زیاد بن سکن» با چهارده جوان از انصار خطاب با سید مختار کرده، میگفتند: «وجهی لوجهک الوقاء و نفسی لنفسک الفداء و علیک سلام الله غیر مودع» همه با خود جانبازی و در راه رضای آن حضرت سراندازی قرار دادند و خطاب هر یک با دیگری اینکه:

جان در رهش فداکن، کینست زندگانی در پای آن سرافکن، کینست سرفرازی

پس و6 پیش [روی]7 آن حضرت ایستاده، جنگ میکردند و یک یک شهید میشدند: کسی کو پیش روی او تواند باختن جان را حرامش باد جان بر تن، گرش پروای جان باشد پس کفار بدنهاد خواستند که سر زیاد را از تن جدا ساخته، ببرند. بعضی از اهل اسلام اهتمام کرده، وی را برداشته به نظر ms221 سید انام - علیه الصلوة و السلام - آوردند. هنوز رمقی

نقل است که در اثنای حرب، سنگی رسید و رخسار نوار سرور اخیار مجروح شد و دو حلقهآ از حلقههای خود در آن نشست. ابوعبیده دو بار دندان بر آن نهاد. هر بار یک حلقه میکشید و یک دندان مبارک او میافتاد و «مالک سنان» دهان به آن جراحت رسانیده، خون میمکید و بعضی انکار (2 -83) خون خوردن او میکردند. وی به رغبت تمام دم میزد و در جواب دم نمیزد و در آن دم سید اولاد آدم -صلی الله علیه و سلم- فرمود که «من مس دمه دمی لم تمسه النار» و گویند که سنگ به پیشانی نورانی آن حضرت رسید و شکسته شد و سنگی ms222 به مرفقش رسید و جراحت یافت و گویند که عقبة بن وقاص از غایت بدگهری، سنگی به حقهآ لعل گوهرزبار سید ابرار رسانید و از درر اسنانش، رباعیهآ تحتانیه شکسته شد.

تیغ زبانش که بسی تیز بود بدگهرش بین که به سنگ آزمود

سنگ که بر گوهر لعلش رسید رخنهآ دندانش1 از آن شد پدید

شرط کرم بین که به هنگام جنگ گوهر خود ریخت به پاداش سنگ

و با این همه در حق آن بدگهران در می سفت و میگفت: «اللهم اغفر لقومی فإنهم لا یعلمون2.

نظم

گوییا صیرفی ملک و ملک زد از آن سنگ، درش را به محک

تا که هر ناسرهآ ناسره کار حلم او را نگرد پاک عیار

لاجرم حقهاش از صدمهآ سنگ اهل4 قومی به برون داد آهنگ

حلم او بود بلی کوه شکوه کی زیک سنگ فرو ریزد کوه

مروی است که هفتاد ضرب شمشیر به5 روی آن شیر غیضهآ نبوت حواله کردند و به حفظ خدا6 از شرر آن، ضرری7 به وی نرسید. نقل است که بنابر ثقل ضرب سیوف کفرهآ بدکیش و گرانی اسلحهآ خویش به مغاکی که قریب بود، افتاد و ابن قمیه یا عتبه ندا کرد که من محمد را کشتم و گویند که ابلیس لعین از سر کوه ندا کرد، «و آلا ان محمدا8 قد قتل» به اسماع رسانید. پس آن حضرت به مدد علی مرتضی از فوق و طلحه از تحت، از آن مغاک برآمد. کعب بن مالک انصاری را نظر بر نرگس باغ «ما زاغ» افتاد و مژدهآ حیات آن حضرت با اصحاب اخیار رسانید. دگربار سایر آن ابرار، از روی استبشار بعد از تفرق و انتشار که بنابر خبر موحش ملعون انس و جن، ایشان را رو نموده بود، مجتمع گشتند. پس از آن یاران به شعب جبل أحد میل فرمود. جمعی از کفار قصد کردند که بر سر کوه رفته، برایشان مستعلی ms223 گردند. حضرت این تیر دعا به هدف حال ایشان افکند که «اللهم لیس لهم أن یعلمونا» به آن دعا از آن داعیه بازماندند.

ابو سفیان گفت که موعد حرب میان ما و شما بدر است سالی دیگر و شروع در رجوع

مروی است که در اثنای رجوع به مدینه، مقیمان آن بلدهآ طیبه از ذکور و آناث به استقبال موکب جلال آمدند و بر سلامت آن حضرت مراسم حمد ذوالجلال بجای میآوردند. در آن اثنا انصاریه برسید4 که جنازهآ پدر و برادر و شوهر وی را به شهر میبردند، بعد از آنکه بر آن مصایب مطلع شد، از حال حضرت رسالت شعار استفسار کرد و چون به مژدهآ سلامت مایه5آ استبشار یافت، به مقتولان خود التفات ناکرده، متوجه آن حضرت گشت و گفت پدر و مادر با سایر قبایل و عشایرم فدای تو باد:

بیت با شادی دیدار تو در عین سلامت غمهای جهان جمله فراموش توان کرد

منقول است که شنبهآ هفتم شوال، نزول اجلال در مدینه فرمودند و در یک شنبه هشتم فرمود که حضار معرکهآ احد باز بیرون آیید. همه با جراحت متعدده برآمدند و به راه مکه متوجه شدند؛ بنابر آنکه خبر میل ابو سفیان به رجوع، مسموع شده بود. پس در حمراء أسد، که از آنجا تا مدینه هشت میل است و بر یسار راه ذوالحلیفه واقع است معسکر همایون مقرر6 شد. شب دوشنبه آتش بسیار برافروختند تا صیت أبهت و اقتدار لشکر اسلام انتشار یابد و توهم ضعف و ms224 انکسار از حرب اهل خسار ننمایند.

بیت

ز هر سوکسی مشعلافروز شد شب تیره روشنتر از روز شد

پس سه روز در آن مقام توقف فرمود و در آن ایام ابوعزه7 شاعر به دست آمد و

و در آخر این سال واقعهآ سریهآ رجیع واقع شد. و رجیع آبی است قریب به آن موضع که موقع واقع بوده. بیان این، آنکه سفیان بن خالد هذلی با جمعی از عضل و قاره بعد از واقعهآ احد به مکه رفته، کفار را تهنیت گفتند و سلافة بنت سعد را که زوجهآ طلحة بن أبی طلحه بود و شوهر و پسرانش در معرکهآ احد کشته شده بودند، تعزیت رسانیدند. سلافه گفت که چهار پسر من مقتول شدهاند؛ عاصم بن ثابت قاتل دو پسر من است و طلحه و زبیر هر یک، یکی را کشتهاند. هر که سر یکی از اینها به من آرد، صد شتر به وی رسانم. سفیان شوم را مادهآ طمع به حرکت آمد و هفت مرد را فرستاد که به بهانهآ اظهار اسلام و طلب تعلیم شرایع و احکام، بعضی را به دام آرند، شاید که یکی از آن سه (a - 84) در آن میان به دست آید. پس آن هفت گمراه از مدینه [با]1 ده نفر صحابه همراه بودند؛ یکی از آنها عاصم بود. در اثنای راه یکی از آن هفت رفت و دویست کافر از بنی لحیان همه منحوس چون انکیس و ملعون چون ابلیس بیاورد. تیغ انتقام به قصد اصحاب عالی مقام از نیام غدر کشیدند و هشت تن ms225 از آن پاکان به عز شهادت رسیدند، از جمله عاصم بن ثابت. گویند که وی به دعا دست برداشته، گفت که خداوندا! من در اول، حامی دین تو بودم. تو در آخر، حامی جسد من باش. کفار خواستند که سر وی را به سلافه رسانند. حق تعالی چندی از زنبور فرستاد که هرگه هر کافر بدکیش که به قصد سر او قدم جرأت پیش نهادی، از زخم نیش بر خاک هلاک افتادی. گفتند که بسازیم تا شب که زنبور از وی دور شود. در شب سیلی عظیم وی را ببرد و کفار به مقصود نتوانست رسید و خبیب و زید بن الدیثنة را به مکه برده، به کفار فروختند و هر دو را شهید ساختند.

منقول است که خبیب را در تنعیم از دار آویخته بودند. زبیربن عوام و مقداد بن آسؤد

پس آن دو مرد مردانه در اثر3 هفتاد کافر در مقام حرب درآمدند. کفار در حرب ایشان صرفهای ندیدند و بازگشتند. در آخر آن سال، عبدالله بن أنس به فرمان آن حضرت رفت و سفیان بن خالد را که باعث آن فتنه بود، به علاماتی که آن حضرت ذکر فرموده، بشناخت و در اثنای شب به دوزخ فرستاده، متوجه مدینه شد. در اثنای راه به غاری درآمدند. کفار از پی او رسیدند. حق تعالی عنکبوت را فرستاد تا بر در غار پرده کشید و کفار وی را نیافتند.

در این سال قصهآ بئر معونه واقع شد؛ بیانش آنکه عامر بن مالک نجدی از بنی عامر به ملازمت رسید و هفتاد مرد از صحابهآ کبار را ملتزم جوار شده، به جهت ارشاد و دلالت قبیله همراه ms226 برد4. چون به بئر معونه رسیدند، عامر بن طفیل با بعض اعوان از رعل و ذکوان قدم بغی و عدوان در حرکت آورده، خود را رسانیدند و رشتهآ حیات جمیع آن پاکان، به تیغ آن بی باکان مقطوع گشت، إلا عمرو بن أمیه ضمری و حارث5 بن صمة که ایشان شتر به مرعی برده بودند. آخر اسیر کفار شدند. حارث شهید شد و عمرو آزاد شده، متوجه مدینه گشت. در راه دو کافر از بنی عامر، که در (b - 84) امان رسولالله بودند، وقتی که در خواب بودند، بکشت و حضرت در پی ادای دیت شد6. جهت استعانت به بنی النضیر رفت. آن پلیدان با آنکه به طریق قریظه و بنی قینقاع عهد کرده بودند که دشمنی نکنند، در مقام مکر و غدر شدند. به آن سبب ایشان را اجلا فرمود.

مروی است که تا یک ماه یا چهل روز در قنوت [صبح]1 رعل و ذکوان و سایر قبایل را هدف سهام نفرین می ساخت و به این طریق دعا میفرمود: «اللهم اشدد وطاتک علی مضر، اللهم اجعل علیهم سنین2 کبنی3 یوسف، اللهم علیک ببنی لحیان و رعل و ذکوان و عصیة فانهم4 عصوا5 الله و رسوله، اللهم علیک ببنی لحیان و عضل و قارة» پس از آن قحط شیوع یافت. حاجب بن زراره که پیشوای جمعی بود، به درگاه کسری متوجه شد و اذن طلبید که در زمینی از ممالک وی ساکن گردند. کسری گفت که دأب شما افساد در بلاد است و غارت عباد. «حاجب» کمان خود را برآورد که این را مرهون می سازم تا ملک را اطمینان حاصل شود. حضار مجلس به او خندیدند. اما کسری قبول کرد و حاجب مذکور ms227 به «اذی القوس» مشهور شد. و چون باز به دعای رحمت عالمیان، آدمیان از آن شدت نجات یافتند، حاجب نمانده بود. ولدش عطارد -رضی الله عنه- نزد کسری رفته، کمان طلبید. کسری وی را کمان داد و حله پوشانید. وی حله را هدیهآ بارگاه نبوت ساخت اما به قبول6 موصول نگشت. به بازار برد و به چهار هزار درم به یهودی فروخت. گویند که عمر - رضی الله عنه- آن را در بازار دیده، به عرض رسانید که7 این حله خرید فرمای یا رسولالله تا در اعیاد و رفت و رود8 وفود میپوشیده باشی. این سخن مقبول نیفتاد. دیگر در سیم یا پنجم شعبان این سال، امام ابن الامام، سبط سید الثقلین، ابی عبدالله الحسین9 متولد شد. آن حضرت منزل سیدة النساء را به نور حضور منور ساخت و آن غنچهآ چمن نبوت و فتوت را بر کنار عطوفت جای داد و اذان در گوش راست و اقامه10 در گوش دیگر بگفت و بعد از هفت [روز]11 عقیقه کرد و نام نهاد.

دیگر شرب خمر حرام شد. مفهوم از تقریر أئمهآ تحریر و جهاندهآ تفسیر آن است که در شأن خمر چهار مرتبه وحی نازل شده5 و در مرتبه اولی اشعاری به ذم آن نبود و بعد از آن در دو مرتبه بنابر فهم ذم بعضی منتهی6 میگشتند. در مرتبهآ اخیره7 حرمت مقرر شد و سبب نزول حرمت آن بود که عتبان بن مالک جمعی را از خواص، که یکی سعد بن أبی وقاص بود، ضیافت نمود. بعد از طعام به عزم بزم مجلس آراسته شد. سغد در حین مسکر نظمی مشتمل بر هجو انصار بخواند. یکی از حضار سر وی را بشکست. وی شکایت به بارگاه رسالت برد. فاروق - رضی الله عنه- در طلب تحریم دست دعا برداشته، کریمهآ (انما الخمر و المیسر - 95/5) نازل [شد]8 و در این سال أم سلمه - رضی الله عنه- به شرف فراش آن حضرت مشرف گشت و در آن حین چهل و چهار ساله بود و هشتاد و چهار سال عمر یافت.

در این سال همای رغبت آن حضرت، سایهآ سعادت بر سر زینب بنت جحش افکند و به شرف اندراج در زمرهآ ازواج طاهر فیروزگشت و آیت حجاب نازل شد.

دیگر غزوهآ بنی مصطلق واقع شد و ایشان1 فریقی بودند از خزاعه و جویریة بنت حارث، که حلاوت و فصاحت گفتار و ملاحت و صباحت رخسارش اشتهار داشت2، در آن قبیله پیشوا و سردار بود. در سهم یکی از انصار درآمده، مکاتب شد، در ادای نجم کتابت از آن حضرت استعانت [نمود]3. آن حضرت [ادای]4 نجم کتابت فرمود و وی را در انجم انجمن امهات مؤمنین مندرج گردانید و بردههای کثیر که به قید رقیت اسیر بودند، ms229 آزاد شدند؛ زیرا که اصحاب رضوان مآب مناسب ندانستند که آقربای حرم محترم سید أمم به ذل رقیت خدم آن آستان گرفتار باشد و در این سفر [سورهآ]5 منافقین نازل شد؛ بنا بر سخنی ناشایسته که از ابن سلول جهول به مجلس حضرت رسول وصول یافت و سوره6آ کریمه در تصدیق زید بن ارقم که مبلغ آن کلام بود، منزل گشت7.

دیگر در این سفر قصهآ آنکه در8 شأن ام المؤمنین عایشه - رضی الله عنها- به ظهور ( - 85) آمد و آیات در برائت حدیقهآ اطوار صدیقه به مهبط زمین و سمع مستمعین رسید.

دیگر غزای9 آحزاب واقع شد و آن را غزای خندق نیزگویند. ده هزار مرد از کفار مکه و غطفان و یهود جمع شدند و بنی قریظه که با آن حضرت عهد بسته بودند، رخسار وفا را به ناخن غدر خراشیدند، به اغوای حیی بن أخطب که بعد از اجلای بنینضیر به مکه رفته، محرک کفار به حرب رهنمای ابرار شده بود و پردهآ حیا به پنجهآ وقاحت و نقض دریدند و با سایر کفار از20 وفاق و اتفاق درآمدند. آن حضرت - صلی الله علیه و سلم-با

القصه، بعد از اتمام خندق، لشکر اعادی رسیدند. مالک بن عوف و عیینة7 بن حصن با بنی اسد و غطفان و قراره و یهود از زیر وادی جهت شرقی به مدینه درآمدند. ابوسفیان با جیش [قریش]8 و کنانه از پایان و از هیبت و کثرت آن لشکر، دل ضعفای اهل اسلام از جای اوراق دفاتر «مما لا یطاق» را به نظر تأمل می دریدند9 و آرزوی سفر و سؤال «(أین المفر - 15/75) میکردند.

مروی است که احزاب بیست و هفت روز توقف کردند. روزها به کنار خندق آمدندی و از جانبین دست به تیر و سنگ برده، غوغا و آشوب جنگ بلند1 (2 -86) ساختندی و شبها چون پشهآ خاکی از غایت ناپاکی بر سر اهل اسلام عزم شبیخون کردندی.

مثنوی2

همه روز بودی روان تیر وسنگ کزان بود3 میدان آفاق تنگ

فلک کردی از تیر ایشان حذر ز خور پیش میداشت زرین سپر

شب از برق شمشیر بودی چنان که در خنده زنگی گشاید دهان

روزی عمرو بن عبدود، که با هزار مقاتل وی را مقابل داشتندی، با چهار دیگر از ابطال باطل اندیش ms231 از خندق گذشته، پیش آمدند. عمرو مکرر مبارز طلبیدی. از حاضران معرکهآ داوری، داعیهآ برابری از غیر شاه اولیا ظاهر نمیشد، اما اذن نبوی به وقوع نمی رسید. آخروی را اذن داد و به جهت نصرت و ظفر وی، دست دعا برداشته، ولی الله در مقابل عدو الله درآمد. چون خصم شدید الخصوم را به خصوص4 آن حضرت معلوم شد، گفت که بازگرد که ترا هنوز وقت جولان در میدان مردان دلاور5 و تحمل صولت و حملهآ شیران اژدهأپیکر نیست و میان من و پدر تو در سوالف ازمنه، اشجار موافقت به اثمار مصادقت آمیخته بود و از گلزار و داد، آزهار اتحاد برانگیخته. نمیخواهم که خون تو به دست من ریخته گردد. شیر یزدان در جواب آن نادان گفت که من مبارزت ترا طلبم و به ریختن خون تو در راه رضای خدا راغب. عمرو را حمیت جاهلیت فروگرفت و فرو آمده، پای مرکب خود را پی کرد و چون سگ دیوانه به شیر ظفرآیین رو نهاد6 و در میدان ایشان چنان گرد برخاست که آنظار نظار از مشاهدهآ ایشان بازماند. عمرو تیغ را حوالهآ آن سرور کرد بر وجهی که از سپرگذشت و اثری بر سر رسید. پس از آن، آن کوه وقار به یک ضرب

بیت5

ز دستش عیان گشت فتحی مبین چه دستی که بر وی هزار آفرین

مروی است که روز دگر جمیع اهل ضلال، تمامی قوت و قدرت خود را در اشتغال به قتال و اشتعال نیران حرب و جدال مصروف داشتند؛ چنانچه (6- 86) ظهر و عصر و مغرب از سید عالم و اصحاب هدایت علم فوت شد و بعد از انقضای حرب به ترتیب قضا فرمودند. نقل است که نعیم بن مسعود اشجعی غطفانی6 به توفیق ربانی، سعادت اسلام ارزانی شد و مأذون گشت که معانی «الحرب خدعة» را منظور ساخته، چنان کند که مبانی اتفاق اهل شقاق را به ویرانی رساند و جمعیت ایشان را صورت پریشانی پیش آرد. وی رفته با یهود بنی قریظه، بعد از بیان سوابق محبت و اخلاص و اظهار لوازم اتحاد و اختصاص، [گفت]7 که اگر قریش را از طول جدال ملال گیرد و مایل به رجوع و انتقال گردند، لاجرم اهل اسلام همت بر افنا و استیصال شما خواهند گماشت. شما به چه خیال در موافقت این جماعت به قتال کوشیدهاید و چشم از وبال مآل پوشیده؟ همه گفتند: حق نصیحت بجای آوری! اکنون تدبیر این حال و دفع ضراین اعمال چیست؟ وی گفت که از

به قول جمهور، حج فرض گشت و غزوهآ بنیلحیان و غزوهآ ذی قرد که آن را غزوهآ غابه4 خوانند، واقع شد. اما غزوهآ بنیلخیان را سبب آن بود که قصد انتقام از قتلهآ عاصم بن ثابت و رفقای نکوفرجام داشت. در آن ایام رایت اهتمام مرفوع گردانید، اما بنابر فرار اهل شقا التقا به ایشان نا کرده، بازگشت.

و اما غزوهآ غابه را سبب آن بود که عیینة بن حصن فزاری با چهل سوار، شتران شیردار آن حضرت غارت کردند و پسر ابوذر در آن میان کشته شد5. سلمة بن اکوع سر در پی آنها نهاده، شتران بازگرفت و آن حضرت با پانصد مرد توجه فرمودند، اما به اعدا نرسید و در این سال نماز استسقا فرمود و قصهآ حدیبیه به وقوع آمد؛ زیراکه زیارت کعبه با اخذ مفتاح آن و حلق بعضی و تقصیر بعضی در خواب دید. یاران به ظن آنکه در آن سال ظاهر خواهد شد، خوش حال شدند. در اول ذیقعده از مدینه برآمد. کفار مانع شدند و بیعت رضوان در تحت شجرهآ سمره واقع شد. کفار از خبر بیعت ترسیدند. سهیل بن عمرو6 را به جهت صلح فرستادند و صلح شد به شرط آن که عمرهآ آن سال را سال دگر قضاکنند و علی را فرمود که صلح نامه نویسد.

کفار به نوشتن محمد رسول الله رضا ندادند. علی را فرمود که محوکن و محمد بن

[نظم]2

به قلم گر نرسید ms235 انگشتش بود لوح و قلم اندر مشتش ( -87)

بود لوح و قلم صنع آزل گر قلم نیست، قلم زن چه خلل

از سواد خط اگر دیده ببست به کمالش نرسد، هیچ شکست

نور بود او و خط تیره ظلم نشود نور و ظلم جمع به هم

و مضمون آن، اینکه محاربه نباشد3 و به هم متردد باشند و معاهدان4 هم را متعرض نشوند و سال دیگر که به قضای عمره آیند، سه روز بیش در مکه نباشند و هر که بیاذن خود و ولی خود نزد محمد رود، بازفرستد، اگرچه مسلمان بود و هر مسلمان5 که نزد قریش رود، بازنفرستند. در اثنای مقاولهآ پسر سهیل، أبوجندل بند بریا رسید. سهیل وی را بازطلبید. حضرت فرمود که ما از کتابت فارغ نشدهایم. سهیل از صلح ابا نمود و هرچند حضرت التماس نمود، قبول نکرد. فرمود که ای أبوجندل صبر کن که حق تعالی ترا فرجی و مخرجی کرامت کند. مسلمانان از آن صلح ملول شدند. امر به ذبح هدی و حلق فرمود بنابر غلبهآ ملال که از آن حال عارض صحت صاحب کمال بود، کس فرمان نبرد. پس شتران هدی خویش قربان فرمود و سر تراشید. یاران نیز بالضروره متابعت کردند. چون به مدینه رسید، ابوبصیر تقفی مسلمان شده، آمد. کفار دو مرد به طلب وی فرستادند. حضرت وی را تسلیم کرد. چون به ذوالحلیفه رسیدند، با هم طعام خوردند. ابوبصیر تحسین شمشیر یکی از آن دو مرد کرد و طلبید که ببیند. چون گرفت، وی را به دوزخ روان ساخت. مرد دیگر گریخته، به مدینه آمد. ابوبصیر از عقب رسید.

مروی است که وی با دحیه گفت که من نبوت وی را میدانم و در متابعت وی از منازعت رومیان میترسم. در اسلام وی خلاف است و عبدالله بن حذافه سهمی به پرویز فرستاد و قصهآ آن گذشت و عبدالله مذکور، از مهاجر اولین4 است و مزاح بر او غالب بود.

منقول است که در سفری تنگ مرکوب حضرت نبوتپناه گشود و نزدیک بود آن حضرت بیفتد. وهب گوید5: پرسیدم که این به جهت آن کردی که موجب انبساط حضرت شود و خندان گردد. گفت: آری. آخرالامر اسیر روم شد و وی را تکلیف کفر کردند و حق حفظ فرمود و از آن اسیری نجات داد.

در عهد عثمان - رضی الله عنه در مصر1 درگذشت و حاطب بن أبی بلتعه را به اسکندریه روان کرد. مقوقس نامه را خواند و لفظ بدی به زبان نراند، اما ایمان نیاورد و تحفها به آن حضرت فرستاد ms237 از جمله چهار کنیز یکی «ماریه» و دیگر خواهرش «شیرین» و استر سفید دلدل نام و دراز گوشی و خواجهآ سرایی. ماریه به رسم تسری نگاه داشت و شیرین به حسان بخشید و بر دلدل سوار میشد و بعد از وی، علی - رضی الله عنه- راکب آن میبود و بعد از علی، حسن سواری میفرمود. در زمان معاویه - رضی الله عنهفوت شد و شجاع بن وهب به حارث بن أبی شمر غسانی که حاکم دمشق بود، فرستاد. وی اولا، میل محاربت2 ظاهر ساخت و هرقل وی را توقیف کرد. صد مثقال طلا به شجاع داد و روان ساخت.

دگر سلیط بن عمرو به هؤذة بن علی حنفی مرسل گشت. وی به آستانه3آ خیر البریه تحفه و هدیه ارسال کرد و متابعت را مشروط به شرکت در ملک ساخت. حضرت دعای هلاک بر او فرمود. بعد از فتح مکه هلاک شد.

غزوهآ خیبر واقع شد. بعد از بیست روز که از حدیبیة بازگشته بود، عزم خیبر فرمود. با هزار و چهارصد مرد متوجه شد. اولا، از حصارهای خیبر، نطاة مفتوح شد بعد از آن شق و ناعم و صعب، آنگاه به محاصرهآ قموس متوجه شدند و آن قلعهای بود در نهایت استحکام و حصنی به حصانت شهرهآ ایام و محافظان و حارسان جمعی از یهود عنود که جرائت و تهور ایشان چندان که تصور کنند، بود. همه در معرفت رمی سهام و اعمال رماح بر کمال، بلکه در استعمال سایر اصناف سلاح و ادوات حرب و کفاح بی شبه و مثال، بأجمعهم متهیای قتال و مشتغل4 حرب و جدال5. چند مرتبه دلاوران عرصهآ دین و

نظم زبان به چشم تو مالید در رمد احمد6 که پیش اهل بصیرت بعینهآ بصرست زبان به چشم تو مالید، پس غرض آن بود که در غریق زیان7 نیز با تو در نظرست پس رایت ظفرآیت به وی داد. در آن روز هفت کس از رئوس یهود را قتل نمود. مرحب یهودی، که از بهادران نامدار آن دیار بود، به قصد حرب وی پیش آمد. ذوالفقار را بر فرق وی فرو آورد تا قربوس زین بشکافت. یهود از مشاهدهآ این حال به جانب قلعه گریخت8. در آن اثنا ضربی به دست وی رسید و سپر از دستش افتاد. آن شاه مردان و شیر یزدان9 حمله کرد و خود را به در قلعه رسانید و دروازه را برکنده، به جای سپر برداشت.

مثنوی.

قدرت و فعل حق ازو زده سر گنده بیخویشتن در خیبر

خود چه خیبر که چنبر گردون پیش آن دست و پنجه بود زبون

اهل قلعه به دیدن این حال امان طلبیدند. به اجازت آن حضرت، امان [داد]11 به شرط

زکاری چنان طرفه از روی دست در دین گشاد و در کفر بست بعد از قرار، آن در را هشتاد وجب دور انداخت و چهل تن نتوانستند که بردارند. بعد از فتح، آن حضرت به استقبال وی از قبه برآمد و وی را در برگرفت و میان چشمانش را بوسید.

مروی است که یازده نفر در آن حرب شهید شدند. بنابر تضرع1 مقرر شد که عمال خیبر نصف حاصل جهت أجرة2 اعمال گیرند و نصفی به بیتالمال رسانند و ms239 در روز فتح خیبر، جعفر بن ابی طالب و زوجهآ خویش3، أسماء بنت عمیس، با پنجاه و دو تن از اشعریین از حبشه رسیده، به آن حضرت ملاقی شدند و آن سرور فرمود که فتح خیبر و قدوم جعفر در افاضهآ شرور برابر است و آن جماعت به نصیب از غنایم بهره مند گردانید و در آن مقام نکاح متعه4 و لحم خر اهلی و آسترو سبع ذیناب حرام شد. و درحین فراغ از فتح قلاع خیبر، حجاج أشلمی مسلمان شد و گفت: أموال کثیره در مکه دارم و اگر خبر اسلام من استماع نمایند، از تسلیم آن امتناع ورزند. پس اذن توجه مکه و تکلم به کلامی که در حصول مقصود مفید باشد، حاصل کرد و در مکه با قریش گفت که خیبریان بر لشکر اسلام غالب آمدند واغلب اموال ایشان را سالب شدند و بقیة السیف اسیر و دستگیر شدند و گفتند که محمد را به مکه ببریم که به عوض مقتولان خویش به قصاص (a - 89) رسانیم. من آمدم که آنچه نزد مردم دارم، جمع کنم و از اموال که اهل خیبر میفروشند، قبل از سایر تجار بخرم. قریش ممد شدند. اموال وی که نزد مردم بود، جمع ساخته، به وی دادند. عباس - رضی الله عنه- در مکه5 از استماع این مقال غایت ملال یافت. حجاج نزد وی کیفیت احوال بیان کرد و گفت که بعد از سه روز از رفتن من خبر

عمرو بن عاص وخالد بن ولید و عثمان بن طلحه عبدری حجبی مسلمان شدند و حرب مؤته واقع شد و مؤته موضعی است از شام، از آنجا تا بیتالمقدس دو مرحله است. باعث حرب ms241 آنکه حارث بن عمرو1 از وی نامهآ نامی آن حضرت به حاکم بضری می برد. در مؤته شرحبیل غسانی، که از امرای قیصر بود، وی را بکشت. رسولالله - صلی الله علیه (8 - 89) و سلم -چون خبر قتل وی شنیدند، مردم را فرمود که به قصد حرب بیرون روند. سه هزار مرد متوجه شدند، فرمود که زید بن حارثه امیر باشد و بعد از وی جعفر بن أبی طالب و پس از جعفر، عبدالله بن رواحه و پس از وی، هر که مسلمانان تعیین نمایند. زیاده از صد هزار مرد از لشکر هرقل2 به هم رسید. زید بن حارثه و جعفر طیار وعبدالله بن رواحه شهید شدند. خالد بن ولید تغییری در صفوف لشکر کرد و کفار پنداشتند که مگر مدد وی رسید، فرار کردند. خالد از عقب شمشیر میزد. گویند که نه شمشیر در آن معرکه به دست خالد شکست. آن حضرت از و قایع آن حرب اخبار فرمود و در شأن خالد گفت که شمشیری از شمشیرهای تو است، وی را نصرت ده. خالد بنابر آن به «سیف الله» ملقب شد.

و در این سال جیش ذات السلاسل واقع شد. عمرو عاص را امیر دویست مرد ساخت و ابوبکر و عمر -رضی الله عنهما- در آن لشکر بودند. علم به ابو عبیدهآ جراح داد. چون به عدو قریب شدند، شبی سرد بود. مسلمانان آتش افروختند تا گرم شوند. عمرو3 منع کرد. یاران شکایت به أبی بکر -رضی الله عنه- بردند. ابی بکر - رضی الله عنهبا عمرو4 سخن گفت. عمرو5 [گفت]6 هر که آتش افروزد به7 آتش اندازم. عمر بر او8 انکار کرد و ابو بکر گفت که رسولالله - صلی الله علیه و آله و سلم -تأمیر او9 به ما کرده، به سبب آنکه

و در همین سال سریهآ خبط واقع شد. ابوعبیده ms242 را -رضی الله عنه- امیر نهصد کس ساخت و به قبیلهآ جهینه فرستاد. قلت زاد به مرتبهای بود که امیر لشکر روزی، مردی را یک خرما میداد و برگ درخت به عصا میریختند و میخوردند؛ لهذا سریهآ خبط خوانند و سیف البحر نیز گویند؛ چه ایشان1 بر کنار بحر بودند و سیف ساحل است. قیس بن سعد بن عباده پنج شتر خرید و پنج وسق خرما که در مدینه بدهد، هر روز یکی را میکشت. عمر -رضی الله عنه -و ابوعبیده مانع آمدند. چون خبر [به]2 آن سرور رسید، فرمود که جود و مروت شیمهآ این خاندان است و در آن سریه، ماهی3 مثل کوهی بر کنار یافتند و یک ماه از آن میخوردند و گویند که سیزده کس در کاسهآ چشم آن ماهی میگنجیدند. القصه، در آن سریه با دشمن ملاقی نشدند و بازگشتند.

و در این سال فتح مکه واقع شد؛ چه قریش بعد از گذشتن بیست و دو ماه از عهد مصالحه، نقض عهد کردند. بنابر آنکه میان اولاد نفانآه4 از بنی بکر که هم عهد مکیان بودند و قوم بنیگعب از خزاعه نزاع قدییم تازه شد. بعضی از قریش (a - 60) ممد معاهدان خویش5 بوده، با خزاعه که هم عهد حضرت بودند، جنگ کردند. حضرت قبل از آمدن ایشان خبر از نصرت طلبیدن ایشان داد. پس چهل نفر از خزاعه رسیدند. حضرت وعدهآ نصرت داد. ابو سفیان به جهت تجدید عهد به مدینه آمد، به هر که متوسل [میشد]6، خایب میگشت. با علی گفت که جهت من اندیشهای کن. فرمود که تو بزرگ قومی، بلند بگوی که از دو جانب مردم را در جوار خود درآورم. چنین کرد و بازگشت. قصه با قریش گفت. گفتند: علی با تو هزل کرده. جوار ترا اعتباری نیست. پس چهارشنبهآ دهم رمضان از مدینه برآمد. هفتصد مرد از مهاجر با سیصد اسب و چهار هزار آنصاری با پأنصد اسب و از مزینه7 ms243 و اسلم و دیگر قبایل لشکر همراهی کرده، در منزل

پس به ترغیب و تهدید عباس، ابو سفیان کلمهآ شهادت بر زبان براند و آن حضرت فرمود که «من دخل دار أبی سفیان فهو آمن و من ابقی السلاح فهو آمن و من أغلق بابه فهو آمن و من دخل المسجد فهو آمن». پس ابو سفیان بازگشت. پس فرمود تا خالد با قبایل از آسفل مکه و زبیر با لشکری از آعلی مکه داخل شوند و خیمهآ آن حضرت از آدیم سرخ بود، در حجون زدند. عکرمة بن أبیجهل با جمعی محاربه آغاز کردند. خالد بالضروره به مدافعت مشغول شد و چون به مکه رسید، شنید که بعضی اوباش در مقام حربند. انصار را به قتل آن رذلان3 مأمور ساخت. پس به شفاعت ابوسفیان منع فرمود و اکثر بر ایناند که مکه به قهر گرفت، زیرا که امر به قتال شد و شافعیه گویند که فتح مکه به صلح بود و امر به قتال به بعضی مختص بود. پس از حجون سوار شد و سورهآ فتح میخواند و سواره به حرم درآمد. حجرالآسود را به مجحجن استلام فرمود و از آواز تکبیر لرزه در مکه فتاد. سیصد و شست بت در حوالی کعبه بود؛ اقدام آن اصنام به ارزیز در زمین استحکام یافته بود. چوبی که در دست داشت به آن میرساند و (جآء الحق و زهق الباطل - 81/17» بر زبان میراند4. بتان به روی میافتادند و بعضی از آن در جای بلند بود. علی ولی را - رضی الله عنه5- این ms244 پایهآ بلند و مرتبهآ ارجمند دست داد که آن حضرت، وی را بر کتف خویش نشاند تا آن را فروکند6. چه باک ار نشد پای او عرش سای (5- 90) همین بس که دوش نبی کرد جای به جایی رسانید از قدر پا که از دست قدرت سرشتش خدا7

بیت

بیا که حلم نبوت، ثبات آن دارد که منهزم نشود از چنین زار3 گناه

رضای او را از کاینات گیر عوض جناب او را از حادثات دار پناه4 پس با منکوحهآ خویش عازم ملازمت شد و چون نظر آن سرور بر وی افتاد. فرمود که «مزحبا یا راکب المهاجر!» وی در مقابل به قدم ادب باستاد و گفت: یا محمد! این زن وعدهآ امان به من رسانیده، فرمود که راست گفته. وی در زمان، کلمهآ ایمان ظاهر ساخت. از غایت حیا و خجلت، سر در پیش افکند و طلب مغفرت گناه و عفو سوالف افعال تباه کرد و پیوسته بعد از آن در جهاد، غایت اجتهاد مبذول میداشت. در حرب ms245 اجنادی5 شهید شد و هبار بن أسود مختفی شد. بعد از فتح به مدینه رفت و مسلمان گشت و صفوان بن أمیه به شفاعت یکی از اصحاب، دو ماه امان یافت و در جنگ هوازن همراه بود و آخر مسلمان شد و کغب بن زهیر هم شرف اسلام یافت و «وحشی» قاتل حمزه به اسلام فایز شد و از نسای سته یکی «هند» بود. خود را در میان زنان مخفی ساخته، به مجلس درآمد و اظهار اسلام کرد و فتح مکه در رمضان بود، سیزدهم یا بیستم.

بعد از فتح مکه، جنگ1 حنین واقع شد و «حنین» وادی است میان مکه و طائف که آن حضرت - صلی الله علیه و سلم - در آن موضع با لشکر هوازن و ثقیف محاربه فرمود و آن چنان بود که بعد از فتح مکه قبیله، هوازن و ثقیف متفق شدند. رسول - صلی الله علیه و سلم - با دوازده هزار یا پانزده2 هزار مرد بیرون رفت و ابوبکر با دگری گفت که ما به جهت قلت مغلوب نگردیم. به سبب این اعجاز3، انهزام رو نمود. از بعض حضار جدید الاسلام، که از چرک شرک به تمام پاک نشده بودند، (2 - 91) سوء کلام سر زد. کلده برادر مادری صفوان گفت: امروز سحر باطل میشود و کار به حدی رسید که به یک قول جز چهار کس به آن حضرت نماندند: علی و عباس و أبی سفیان بن حارث از بنی هاشم و عبدالله بن مسعود. پس عباس به امر خیرالناس ندا کرد؛ «یا أصحاب السمرة و یا أصحاب سورة البقرة!» گفت. هرکس به هنجار آواز به ملازمت بازرسیدند، تا قریب به صد کس جمع شد. پس مشتی خاک بر دشمن پاشید و «شاهت آلوجوه» گفت. آن خاک بر چشم و دهان هر کس از هوازن رسید و فرار بر قرار گزیدند و به طائف و أوطاس و بطن نخله رفتند:

قبضهآ خاکی که برافشاند ms246 زکف شد بصر بی بصرانش هدف

سرمه صفت نور بصر را کفیل بود که شد در نظر خصم میل5

أبوعامر آشعری را با جمعی به أوطاس فرستاد6. وی شهید شد و برادرزادهآ او فتح [کرد]7.

و در شوال آن سال به قصد جمعی که به حصار طائف رفته بودند، متوجه شد. خالد را با هزار مرد، مقدمهآ لشکر ساخت و خود قریب به حصار منزل اختیار فرمود. اهل حصار تیربارانی عظیم کردند و کثیری از تأثیر آن مجروح شدند و روح بعضی به سبب

و هم در این سال فرخندهآ فال، ابراهیم از ماریه متولد گشت و اتخاذ منبر واقع شد. مروی است که قبل از منبر بر جدعی از نخل تکیه میفرمود. چون منتقل به منبر شد،

آن ستون را دفن کرد اندر زمین تا چو مردم حشر گردد روز دین

آن که او را نبود از آسرار داد کی کند تصدیق او نالهآ جماد مروی است که مروان در عهد معاویه [داعیه داشت که]3 برکند و به شام فرستد. مدینه از غایت انظلام صورت شام گرفت و از تیرهگی هوا، نجوم سما سمات ظهور پذیرفت. وی از آن داعیه گذشت و منبر به حال خود گذاشته گشت تا در سال ششصد و پنجاه و چهار در مسجد آتش افتاد و بسوخت.

بر ارباب اموال، عمال صدقات گماشته، از ایشان ادای زکات4 مطالبه داشت و هم در آن ms248 سال عیینة بن حصن فزاری را بر سر بنی تمیم فرستاد؛ زیرا که آن قوم لثیم عامل زکات5 را از بردن صدقات بنی کعب که نزدیک به ایشان منزل داشتند، مانع آمدند. عیینه بعضی از ذراری و نسا را برده گرفت و بعضی رجال اسیر ساخته، به مدینه آمد. رؤسای قوم آمدند و از سر صدق مسلمان شدند و گویند که آیت کریمهآ (ان الذین ینادونک من وزآء الحجرزات - 4/49) دربارهآ آنها است و در آن سال مثال لازم الإمتثال صدور یافت تا علی مرتضی با پنجاه فارس و صد شترسوار سواری، بتخانهآ فلس، که در قبیلهآ طی بود، یندازند و به هدم آن و حرب اهل آن پردازند. علی6 بن حاتم، که رنیس قبیله بود، فرار بر قرار گزید و خواهرش در سلک سبایا منتظم گشت7. چون به مدینه رسید، چند مرتبه

دیگر غزوهآ تبوک واقع شد. مردم را امر به استعداد فرمود و در دیگر غزوات در مقام تصریح نبود1. عثمان - رضی الله عنه- سیصد شتر را جهاز مکمل کرد و با دو هزار مثقال طلا به نظر انور آورد. عمر فاروق - رضی الله عنه- نصف مال خود حاضر ساخت و بر آن بود که شاید که بنابر توفیق به آن انفاق در نظر اهل وفاق بر ابوبکر صدیق -رضی الله عنه- فایق آید. آن سرور اهل وفا از سر صدق و صفا به خدا و رسول ms249 اکتفا کرده، هرچند2 داشت، رقم انفاق نگاشت3. ابوعقیل انصاری دو صاع خرما به سعی در سقی حاصل ساخت. نصفی به عیالی که داشت، گذاشت و نصفی دیگر را به رسم انفاق عرضه داشت. به تحسین وی زبان مبارک گشود و به وضع آن فوق اموال دیگران امر فرمود. مسلمات حلهها از خود میگشادند و به جهت انفاق میفرستادند. بعضی اهل نفاق از غایت شقا و شقاق به أعذار خلاف واقع تخلف ورزیدند و بعضی بی عذر خلاف گزیدند و رخت اقامت به وادی ادبار کشیدند. لشکر در ظاهر مدینه جمع شد. به روایتی هفتاد هزار و به قولی چهل هزار؛ ده هزار اسب و دوازده هزار شتر در آن لشکر بود. علی را در مدینه خلیفهآ خود ساخت و به جهت رضای وی «أما تزضی أن تکون منی بمنزلة هارون من موسی الا أنه لا نبی بغدی» فرمود. انواع معجزات در آن سفر به ظهور می رسید و اصناف آیات جلیات را به انظار نظار میرسانید. چون به تبوک رسید، مردی از تنوخ واصل شد که هرقل، وی را فرستاده بود که شمایل آن حضرت و قبول هدیه و احتراز صدقه تحقیق کند. گویند که چون هرقل بر تفصیل حالات اطلاع یافت، اشراف روم را شرف اسلام

مروی است که سید آبرار از تبوک دگربار، نامهآ سعادت آثار به هرقل فرستادند و بعد از وصول نامه آن امور به ظهور رسید. شیخ ابن الحجر در شرح بخاری که مسما است به فتح الباری ذکر کرده که ملک منصور سیف الدین ملیح منصوری را به ملک مغرب فرستاد. ملک مغرب وی را به پادشاهی فرنج ارسال کرد به جهت شفاعت و به قبول موصول گشت و تحریض وی بر اقامت آن بلاد کرد. وی قبول ننمود. آنگاه صندوقی در زر گرفته حاضر ساخت ms250 (8-62) و قلم دانی از زر برآورد و در آن نامهای بود که اکثر حروف آن نمینمود و حریر پاره بر آن چسبانیده بودند. پس گفت: این نامهآ پیغمبر شما است که به جد ما فرستاده بود و پدران ما از آبای خویش تا قیصر وصیت کردهاند که مادام که این نامه نزد ما باشد، ملک ما ثابت بود. بنابرآن، غایت حفظ این مرعی داریم و تعظیم آن بجای آریم و به و ساطت این در تثبیت ملک خویش میکوشیم و از سایر نصاری میپوشیم و مؤید این است. آنچه مروی است که چون جواب هرقل بدان حضرت رسید. فرمود که «ثبت1 ملکه». گویند که باعث از این غزا خبر هرقل به مدینه بود. در تبوک معلوم شد که اصلی نداشته، رأی صواب مآب بعد از مشورت اصحاب تقاضای رجوع کرد. بعد از عود آن جناب، وفود اعراب متتابع گشتند؛ چنانچه آن سال را «سنة الوفود» خوانند. و در آن سال نجاشی که پادشاه حبشه بود، وفات یافت. و در ذیقعدهآ سال نهم ابوبکر صدیق را - رضی الله عنه- امیر سیصد نفر گردانید تا اقامت مراسم حج نماید و اوایل سورهآ برائت بر مردم خواند. جبرئیل امین2 پیغام آورد که خواندن این سورت بر مردم از تو باید، یا از کسی که از تو باشد. پس علی را فرستاد و به ابوبکر صورت حال اعلام داد. پس ابوبکر - رضی الله عنه- در روز ترویه3 خطبهآ حج خواند و تعلیم مناسک آن کرد و علی - رضی الله عنه- در روز نحر نزدیک جمرهآ عقبه4 خواند و در آن سال علی

عزم حج فرمود. علی - رضی الله عنه- در یمن بود که خبر احرام ms251 خیر الآنام به حجة الاسلام شنود و وی را امر به لحوق فرمود. آن سرور همین یک حج را گزارده2 و آن را حجة الوداع خوانند؛ زیرا که فرمود که «خذوا عنی مناسککم فانی لا احج بعد غامی هذا» و در آن سفر به روایتی صد و چهارده هزار و به قولی صد و بیست و چهار هزار نفر همراه بودهاند. در ایام حج، علی - رضی الله عنه - از یمن رسید و در حین رجوع، چون به منزل غدیر خم رسیدند، ظهر در اول وقت گزارد3 و رو به یاران کرد و گفت: «ألست بأولی من انفسکم» پس فرمود: گویا مرا به عالم بقا خواندهاند و من اجابت نمودم. بعد از آن دست علی را گرفت - رضی الله عنه- و گفت: «من کنت مولاه فعلیی مولاه ألهم وال من والاه وغاد من غاداه وانصز من نصره و اخذل من خذله ادر الحق حیث ما کان» عمر -رضی الله عننه .(93- a) گفت: ای علی! بامداد کردی و مولای هر مؤمن و مؤمنهای

و در این سال، ابراهیم پسر رسولالله - علیه الصلوة و التحیة والتسلیم -وفات یافت و هم در این سال جبرئیل به صورت مردی با جامههای به غایت سفید و موی بسیار سیاه، جهت تعلیم مردم، به مجلس قدسئ پناه درآمد و در دوشنبه بیست و ششم سنهآ احد و عشر امر فرمود که مستعد حرب روم شوند. أسامة را امیر لشکر ساخت و چهارشنبه بیست و هشتم صفر آن حضرت را مرضی رو نمود. با آن حال لوای عقد فرمود و بر بریدة بن حصیب داد و اعیان اصحاب صفوت مآب مثل ابوبکر و عمر و عثمان و سعد بن أبیو قاص و أبی عبیده و سعید بن زید -رضی الله عنهم - مأمور به همراهی شدند. مسلمانان، آن حضرت را وداع کرده، به لشکرگاه می رفتند و آن حضرت در ثقل مرض

بیت

اشکفشانان به دل دردناک مردمک دیده فتاده به خاک و سر و دست آن حضرت بوسید. دستهای مبارک برمیداشت و أسامة را دعا میکرد و بنابر ثقل مرض تکلم نفرمود. روز دگر خفتی حاصل شد. أسامة باز آمد و وداع کرد. فرمود: «أغد علی برکة الله» وی به معسکر رفت با دل پر از حرقت و سوز و جانی ازوحشت فرقت محنت اندوز و نقد حالش خلاصهآ این مضمون:

قطعه 2

کیست کز بسیاری غم اندکی بازم خرد3

کاندک اندک مینسوزم4 از غم بسیار خویش

ناامیدم ترک گیریدم دم ای دوستان5

تا چو نومیدان بگریم بر غم و تیمار خویش و میخواست که سوار شود. مادرش آمایمن فرستاد که حضرت در نزع است. أسامة بازگشت و اکابر اصحاب بنابراین خبر بازگشتند، هر یکی را:

مثنوی6

گشته دل تنگ ز غم شاخ شاخ تنگدلی در دل تنگش فراخ بریده لوا را بر در حجره برد و بعد دفن و قرار خلافت ابوبکر، بریده را امر کرد تا لوا به در خانهآ أسامه برد. أسامه بیرون رفت و در این اثنا خبر ارتداد بعضی قبایل رسید. ابو بکر -رضی الله عنه- توقیف لشکر صلاح ندید، اما از أسامه رخصت توقف عمر -رضی الله للعنه- طلبید. أسامه وی را اجازت داد و خود به مقتل پدر رو نهاد و قاتل وی به قتل آورد و با غنایم بسیار مراجعت کرد.

مروی است که عزرائیل10 در حضور11 جبرئیل قبض روح آن حضرت کرد و به آعلی علیین برد و مروی است12 از علی مرتضی13 که من از آسمان «وا محمداه» میشنیدم.

جان نبرد هیچ کسی از آجل کیست که باشد ز پیمبر آجل

بودی اگر زندگیای را دوام شاه رسل داشتی اینجا مقام

چون ریسمانی شد تنم کاندر در مکنون بود عمر - رضی الله عنه- فریاد میکرد و سوگند میخورد که آن حضرت وفات نیافته. وی را صعقه10ای شده، چنان که موسی را واقع شد و بعضی از منافقان میگفتند که اگر

صدیق -رضی الله عنه - سه نوبت گفت: بنشین. عمر -رضی الله عنه- ابا نمود. پس گفت: ایها الرجل! بدرستی که رسول وفات [یافته]3، نشنیدهای (إنک میت و انهم میتون - 35/39) (و ما محمد الا زسول قد خلت من قبله الرسل - 144/3) عمررضی الله عنه گوید که پای من بلرزید و افتادم و گویا که این آیت نشنیده بودم. پس ابوبکر -رضی الله عنه - خطبه خواند و در آن ذکر کرد که «من کان یعبد محمدا فان محمدا قد مات و من کان یعبد رب محمد فإن الله حی3 لا یموت». ms255

مردن هر زنده که بینی رواست آن که نمردست و نمیرد خداست

پس اهل مدینه دل به فوت آن حضرت نهادند و زبان به تلاوت آیت مذکوره میگشادند و قول جمهور اهل سیر آن است که واقعهآ حایله روز دو شنبه دوازدهم ربیع الاول بوده و در این اشکالی است؛ زیراکه به اتفاق، [واقعهٔ‌]5 عرفهآ آن سال جمعه بوده، پس غره ذیالحجة پنجشنبه بوده باشد و باید که دو شنبه دوازدهم ربیع الاول نبوده، خواه که شهور ثلاثه6 سی روز بود و خواه بیست و نه روز و خواه مختلف و جواب آن است که اختلاف حرمین، در رؤیت هلال محتمل است. پس شاید که غرهآ ذی الحجة در مدینه، جمعه بوده باشد و تاریخ به رؤیت مدینه معتبر بود و شهور اگر همه سی روز بود، دوازدهم ربیع الاول دوشنبه شود.

در روز وفات، انصار در سقیفهآ بنی ساعده، متفق بر امارت سعد بن عباده شدند. ابوبکر2 و عمر - رضی الله عنهما - بنابر سماع خبر به آنجا رفتند و بعد از بحثها به ابی بکر3 - رضی الله عنه- در آنجا بیعت کردند4.

ثابت بن قیس بن شماس -رضی الله عنه - که وی را خطیب رسولالله -صلوات الله و سلامه علیه - گفتندی، در آن حرب داد بهادری داد و شهید گشت و در کتب مغازی مروی است که چون شهید شد، زره او را مردی گرفت. دگری وی را در خواب دید که گفت: ترا وصیتی میکنم، حذر نمای از آنکه گویی که حدیث احلام است و آن را ضایع سازی. دیروز مقتول گشتم و زره مرا مردی گرفت که منزل او در نهایت لشکرگاه است و نزد خیمهآ وی [اسبی]2 به ریسمان دراز بسته و چرا مینماید و زره را زیر دیگی نهاده و بر آن پالان شتر گذاشته، به خالد برسان که [زره را32 از او بگیرد و چون به مدینه رسی، به ابوبکر - رضی الله عنه - بگوی که این مبلغ دین دارم و فلان بندهآ من آزاد است.

خالد به نقل آن مرد، طالب زره گشت و به همان علامت یافته، بگرفت و ابوبکر -رضی الله عنه- انفاذ وصیت [وی]4 کرد و عمل وصیت بعدالموت جز نسبت به وی وقوع نیافته و در صحیح مشلم ثابت است که آن حضرت - صلی الله علیه و سلم - ثابت بن قیس را بشارت به بهشت داده. آخر طلحة 5 گریخت و ارباب ارتداد، ابواب انقیاد گشودند و قبول زکات6 نمودند و مسیلمهآ کذاب، که در آخر عهد سعد سید آنام به دعوی نبوت قیام کرده بود و خلق کثیر را به ضلالت آورده، سجاحهآ تغلبیه7 را، که دعوی نبوت

ابوقتاده گفت که ما چون به قبیلهآ او رسیدیم، آواز اذان از آن میان شنیدیم. چنین کس را کشتن روا نبود و سوگند خورد که با خالد به جایی نرود. چون صورت حال به صدیق فرخندهآ فال رسانید، فرمود که اگر کفر وی بر خالد ظاهر نبودی، بر قتل وی اقدام ننمودی. نزد عمر رفت تا عمر به ابوبکر صدیق -رضی الله عنهما-از خالد انگیز حکایت شکایث آمیز کرد و برادر مالک را به جهت دعوی نزد ابوبکر صدیق - رضی الله عنه- فرستاد. چون خالد آمد، عمر فاروق - رضی الله عنه- (8 - 95) وی راگفت: مسلمانی کشتهای و به زن وی آغشتهای و وی را میکشید تا به خانهآ ابوبکر -رضی الله عنه- رسید. دربان اجازت عمر -رضی الله عنه - [نداد]2 و خالد را درون فرستاد. با ابوبکر -رضی الله عنه- گفت که رسول خدا و سید اهل هدی فرموده که خالد «سیفالله» است. در سیف الله خطا نباشد و جریان آن به غیر حق روا نبود. ابوبکر را سخن وی پسند افتاد و باز به شغل خود فرستاد.

و در سال سیزدهم وی را به مداین نامزد کرد. وی از شام به راه بصره قصد عراق کرد. در آن حین بصره نبود، اما بعضی قری در آن نواحی بود. جزیه قبول کردند. از آنجا به جزیره رفت. «مثنی بن حارث امیر جزیره و کوفه بود از قبل ملوک عجم. رایت اسلام افراشته بود و خلیفه، آن ولایت را به وی واگذاشته. در آن حین به خالد پیوست ms258 و در سایر حروب کمر اهتمام بر موافقت وی بست. ابوبکر -رضی الله عنه در آن سالی

دلیران به میدان کین ریختند ز هر سوی، مرکب برانگیختند

ز جولان اسبان چنان گرد بود که گردون و هامون یکی مینمود

به نوعی برافروخت نار ستیز که پنداشت هر کس که شد رستخیز

نمودست هول قیامت ظهور دمیدست گویا سرافیل صور

در حین حرب مردی عتبه نام از ms259 دارالخلافت رسید (6 - 95) هر که از وی خبر ابوبکر -رضی الله عنه - می پرسید. گفت که رو به صحت نهاده و ده هزار مرد به مدد فرستاده.

مثنوی1

به میدان کین چون عنان تاب شد دل خصم ازو در بدن آب شد

به او هم عنان از یمین و یسار ستیزآوران غضنفرشعار

کفار تاب حملهآ ایشان نیاوردند و هزیمت بر ایشان افتاد. خالد غنایم جمع کرد؛ از آن جمله سی هزار خیمهآ اطلس بود. پس خطبه خواند و خبر2 مدینه به مردم رساند. لشکریان وی را دعا گفتند و در مجاهدات وی در جهاد، درهای ثنا سفتند و در بعض تواریخ مذکور است که فرستادهآ فاروق به ظاهر دمشق رسید در وقت محاصره و نامهآ عزل خالد به أبی عبیده داد. وی به خالد ظاهر نساخت تا آنکه از آفواه به سمع خالد رسید. ابو عبیده، وی را امیر سواران گردانید و اهل قلعه را به جهت فقد آقوات، نقد حیات در معرض فوات بود، جزیه قبول کردند3.

مدت خلافت ابوبکر - رضی الله عنه- دو سال و سه ماه و بیست روز بود و مدت عمر شریفش شصت و سه سال4.

باری، بنابر تعیین أبی بکر - رضی الله عنه- به خلافت1 متعین شد و در احکام آحکام شریعت زهرا متمکن گشت. زمان با امان توأمانش مجلی آلای از اندازه برون و مرآت فتوحات گوناگون بود. بعد از قرار در مقر خلافت و استقرار در مستقر عدل و رأفت، امارت لشکر شام به أبی عبیده داد، چنانچه مذکور شد. ابوعبیده، عمروعاص را به فلسطین فرستاد. هرقل، دو2 بطریق را ms261 از انطاکیه با بیست هزار سوار تیغ گذار3 به اعانت اهل فلسطین مرسل ساخت. ابوعبیده پنج هزار مرد جنگ آزمای را به امداد عمرو امر کرد. از شدت وحشت جنگ، کار بر زمانه تنگ شد. دلیران مبارزت خوی جنگجوی، آتش حرب را به ضروب طعن و ضرب تیز ساختند. کفار روم بعضی آواره به روم شدند4 و بعضی آغشته به دم، قدم در راه گریز نهاده، خود را به قلعه رسانیدند و غنایم کثیره به ابو عبیده فرستاده شد. [فلسطین نامزد یزید بن ابی سفیان شد. پس لشکر عظیم از روم به قصد حرب ابی عبیده مجتمع گشتند.]5 پس اعیان روم از أبی عبیده، استدعای ارسال مرد حمیدهآ خصال که استماع مقال6 نماید، کردند. معاذ بن جبل فرستاده شد و احکام شریعت شریفه به عبارات لطیفه در سلک بیان کشید و سخنان ناصواب آن گروه ضلالت [مآب]7 شنیده، جوابهای پسندیده گفت و آخر میان فریقین جنگ و جدال و کفاح و قتال ظهور یافت و در آن جنگ از، خالد بن ولید جد شدید و جلادتهای غریب صدور یافت و دبور ادبار بر جند عنید وزیدن گرفت، رو به راه هزیمت نهادند. بعد از آن لشکر اسلام حمص را بعد از محاصره به صلح گرفتند. هرقل قلیل العقل به جمع جنود

مثنوی5

به دست سپهر از خدنگ سپاه6سپر هاله و قبهاش قرص ماه

ز خون دلیران، زمین لاله رنگشکفته

شکفته جهانی ز گلهای جنگ

در اثنای جنگ7، تیری به چشم مالک بن حارث نخعی از کمان اهل شقاق رسید و پلک او انشقاق یافت و در آن روز به «اشتر»8 مدعو گشت. هژبران بیشهآ دین و شیران مجاهدت آیین با دل صفا و صاف در روز، مصاف آوردند و صفوف خصوم [شوم]9 را شکافتند و به صنوف آلات حرب و ادوات طعن و ضرب، اجساد پر فساد [اعدا]10 را

ز سرها که افتاد از سروران زمین شد سرافراز بر آسمان

ز بس کشته، جا در بیابان نماند ز تنگی جا، در بدن جان2 نماند

بقیة السیف بر مثال خیل لیل، که از إنسلال تیغ مهر درخشان پریشان [شود]3، راه فرار گرفتند. چون نقل صورت حال برهرقل ضال رسید، دل از دیارشام برکنده، راه قسطنطنیه گرفت. پس جنود اسلام ms263 به طلب حلب متوجه شدند. اهل آن جزیه قبول کردند.

در کتب اسماء الرجال مذکور است که «عقبه جهنی» شاعر که در فتوح شام حاضر بود، خبر فتح دمشق در هفت روز به مدینه رسانید و نزد قبر سید عالم - صلی الله علیه و سلم- دعا کرد که حق - سبحانه-راه رجوع وی نزدیک گرداند. در دو روز و نیم باز به شام رسید و امارت شام در عهدهآ أبی عبیده بود. در طاعون عمواس چون مشرف بر موت شد4، معاذ را خلیفهآ خود ساخت و معاذ نیز به آن مستحق5 گشت، یزید را خلیفه ساخت و یزید را نیز آن حال دست داد6، برادر خود را معاویه7 -رضی الله عنه- خلیفه ساخت و موت ثلثهآ مذکور در طاعون عمواس بود.

در سال هفدهم8 از هجرت، (a -97) نقل است که فاروق - رضی الله عننه- بعد از تفویض امارت لشکر شام به ابوعبیده و عزل خالد، میخواست9 که کسی جنگ عجم را متکفل شود. سه روز متوالی خطبه میخواند و ترغیب جهاد بر زبان درافشان میراند. به جهت آنکه مردم به عزل خالد راضی نبودند، سکوت مینمودند. آخر ابوعبیدهآ تقفی که از صحابه نبود10، اجابت نمود و با مثنی جمع گشته، قصد غزای عجم نمود. از عجم

زمخشری در ربیع الابرار آورده که بنات یزدجرد در مدینه با اسیران دگر در بازار آوردند. علی - رضی الله عنه- خرید. یکی به ابن عمر -رضی الله عنه- داد و از وی «سالم» متولد شد و دگری به محمد بن أبی بکر -رضی الله عنه-، «قاسم» از وی زاد و دگری به حسین بخشید، «علی بن حسین» از وی به وجود رسید. [و این سه ابنای خالهآ هماند]2 از کبار ائمهآ أمم. قبل از آن در مدینه اتخاذ سراری عادت نبود و اهل آن را مکروه مینمود. بعد از این میل سراری در قلوب شاری گشت و اتخاذ مسبیات و جواری جاری گشت.

بعد از فتح قادسیه، ضعف تمام در اعجام ظاهر گشت و چند حصار از بلاد شام مسخر شده بود. عمر -رضی الله عنه- خالد بن ولید و یزید أبی سفیان را به أبی عبیده همراه ساخته، به محاصرهآ بعضی از حصون، که از تسخیر مصون مانده بود، فرستاد. شبی زلزله شد و یک جانب حصار سقوط یافت. اهل آن در زمان، امان3 طلبیدند. ابوعبیده امان داد و دو حصن دیگر را یکی خالد و دیگری ابوعبیده گشاد. پس عمر رضی الله عنه- معاویه را - رضی الله عنه- با لشکر به قیصریه فرستاد.

ملک روم «ارطیون» نام4 گربز و داهی به جهت دفع تباهی وی روان نمود. ابوعبیده به عمر - رضی الله عنه- اشارت کرد5. وی عمروعاص، که ارطیون عرب بود، به مدد روان نمود. پس لشکر روم منهزم شد و ارطیون به حصار ایلیاء گریخت. عمرو محاصره نمود.

و در سال شانزدهم مثال لازم الإمتثال به سعد فرستاد که لشکر به مداین کشد. شصت هزار کس نزد او جمع شد. یزدجرد به مرو رفت و در عهد ذو النورین تلف شد. سعد در ایوان کسری هشت رکعت نماز به یک سلام گزارد3. خمس غنایم بیرون کرد و از باقی حصهآ هر مرد، دوازده هزار درهم رسید غیر نفایس عالیه و جواهر غالیه و بساط شست4 در شست5 دیبای مرصع به لآلی و احجار زیبا، که نوربخش شبهای تیره میگشت و انظار نظار در نظاره6آ آن خیره میشد، به مدینه فرستاد.

وجبی به علی مرتضی رسید. به بیست هزار درهم فروخت. و چون سعد در مداین قرار گرفت، «یزدجرد» در جلولا بود. بعضی سپاه آنجا گذاشته، در7 حلوان رفت و از اطراف ممالک، لشکر به مدد اهل جلولا آمدند. لشکر اسلام و مجاهدان ظفرفرجام به دفع ایشان همت مصروف داشتند. شدت کارزار و صورت گیر و دار میان غزات دین دار و عدات شقا شعار به مرتبهای فرو گرفت که ارباب صلاح [را]8 آلات کفاح و یراق و سلاح و سیوف و رماح سالم نماند. عدد قتیلان قتال از کفار ضال به دویست هزار رسید و موضع مذکور به جلولا9، مذکور «لأنه جلب المحال والمسالک» و آن قریهای است از بغداد نزدیک به خانقین. بعد از آن یزدجرد گمراه هراسان به خراسان رو نهاد. در میان اسلام بنابر تعفن هوا وبایی ظاهر شد. به اذن فاروق - رضی الله عنه- (b- 98) به کوفه رفتند و شهری10 ساختند و فرمود که در عمارات از طریقهآ سنت متجاوز نشوند.

القصه، [مقارن بنای کوفه]3 عتبة بن غزوان بنای بصره نمود و به4 سال فتح جلولا، که شانزدهم هجرت بود، وضع تاریخ هجری واقع شد. بعد از آن «حرب نهاوند» وقوع یافت، زیرا که یزدجرد بعد از فرار، چون به ری رسید، به آعیان عراق و عجم5 و طبرستان پیغام داد که اصحاب میدان دلاوری و اهل حرب و داوری به فیروزان جبلی در نهاوند منضم شوند. در آن ایام سعد از حکومت کوفه معزول گشته، «عمار یاسر» به امارت منسوب و منصوب گشته بود. قصه را اعلام عمر - رضی الله عنه- کرد. پس نعمان بن مقرن را تعیین فرمود که عساکر اسلام و مجاهدان هدایت فرجام نزد او مجتمع شوند. مدتی میان فریقین حروب و ضروب6 قائم بود. آخر فریق بی توفیق محبوس منحوس، خندقی عمیق گرد خود کندند و به آنجا نشسته، بدر نیامدند. اهل اسلام را در آن مقام از امتداد ایام، شآمت تمام رو نمود. حیلهای انگیختند و خبر فوت عمر -رضی الله عنه - را تشهیر داده، ارائت اراده دیار خویش کرده، در صدد کوچ شدند و عجم، ایشان را معاقبت7 کردند. چون سیر غزات به جایی منتهی شد که رجوع عجم به مقام خویش که از پیش داشتند، میسر نبود، نزول کردند و یک شب از8 مقابل هم، از جانبین پاس داشتند. علی الصباح، که طلیعهآ مهر [منیرا9 طالع شد و تباشیر صبح مستنیر لامع گشت، در مقابل هم صف کشیدند. از ضمیر نظیر الحدایق نعمان، این شقایق شکفت که رخسار سعادت آثار آن کارزار از خون شهادت، لالهوار رنگین خواهد ساخت. فرمود که ms269 بعد از من، «حذیفه» امیر باشد و بعد از

منقول است که بخارجان، که یکی از عظمای فرس بود، منکوحهای داشت در جمال بی بدل و در لطافت بیمثل2، شنید که کسری به آن جمیله آمیزش [یافته]3، دامن اختلاط از وی کشید. کسری گفت که شنیدهام چشمهای در غایت عذوبت داری و تمتع از آن نمیگیری. گفت که تا پی شیری4 در آن چشمه دیدهام دگر گرد آن نگردیدهام. کسری را آن جواب وی خوش آمد. زیور همهآ نسای خویش جمع ساخته، به آن زن بخشید و خارجان را به وی صلح داد. در وقت غلبهآ عرب، احفاد خارجان این زیورها مدفون ساخته بودند. بعد از فتح نهاوند داخل غنایم شد. بعد از این فتح، عجم را جمعیتی دست نداد.

در سال نوزدهم از هجرت، در کوه لبنان در غاری تخت5 زرین یافتند و میتی در6 آن تخت و این مضمون بر آن تخت نوشته که «[من]7 به عیص بن اسحاق ملاقی شدم و مشاهدهآ امور غریبهآ بسیار کردم؛ از ms270 جمله [مکرر]9 برف در فصل صیف دیدم و عجبتر امری، غفلت آدمی است از مرگ و به تحقیق مرا از این غار بیرون برند و تخت مرا مالک

و در بیست و یکم، حرب نهاوند وقوع یافت و کوفیان از عمار شاکی گشتند. مغیرة بن شعبه را به امارت بفرستاد.

و در بیست و دوم، فتح آذربایجان و قومس و دامغان شد.

و در بیست و سیم1، ساریة بن زنیم به دارابجرد رفت و2 در خطبه بر حرب وی مطلع شد و منکشف شد که از جانب کوه، جمعی انبوه از کفار، متوجه اهل اسلام شدند و مسلمانان از آن معنی غافل. ساریه3 ندا کرده، از کوه تحذیر کرد و آواز وی به سمع ساریه رسید و آن تنبیه موجب و وسیلهآ فتح شد. منقول است که فاروق -رضی الله عنه- شش زن به نکاح درآوردهاند. «ازینب بنت مظعون»، مادر حفصه4 و عبدالله و عبدالرحمن، دوم5: «آم گلثوم» بنت علی مرتضی که6 وی مادر زید و رقیه است، سیوم، «ام حکیم مخزونیه»، مادر فاطمه، چهارم «جمیله»، بنت علقمه مادر عاصم، پنجم «عاتکه» بنت زید بن عمرو بن نفیل، مادر عیاض7، ششم (8 - 99) مادر عبدالوآب8 و در عهد فاروق -رضی الله عنه- تمام شام و بعضی روم و فارس و عراق از تصرف اهل شقاق برآمد9 و چهار هزار از معابد کفار و کنائس ناکسان دیار منهدم گشت و چهار هزار مسجد در امصار و اقطار بنابر امر وی مبنی شد. [مصر و شام و عراق و جزیره و دیار بکر و ارمینیه و آذربایجان و اران و بلاد جبال و خوزستان و پارس در غهد وی مفتوح شد]10 و در شنبه

مدت خلافت فاروق10 -رضی الله عنه- ده سال و پنج ماه و شش روز، پس وی را در

ابوعبدالله عثمان بن عفان بن ابی العاص بن أمیة بن عبد شمس بن عبد مناف، ملقب به «ذی النورین»، زیرا که رقیه بنت رسول - صلی الله علیه و سلم - در نکاح او بود و چون فوت شد، ام کلثوم را به وی داد. مرویاتش در کتب معتبرهآ حدیث، صد و چهل و شش حدیث است. یازده2 حدیث از آن جمله در بخاری است. استخلاف وی در دور اول بود از محرم سنه اربع و عشرین. خوارق و کرامات از آن حضرت ظهور یافته. انوار و معارف3 و الهامات بر دلش می تافت.

مروی است که شخصی متوجه [به مجلس]4 فیض بخش بوده، در اثنای راه ملاقی جمیلهای گشته و به تماشای جمال وی دیده گشاده و نفس خود را از لذت نظر بر وی کامی تمام داده. چون به نظر انور ذی النورین رسید، فرموده که یکی از شما نزد من می آید و آثار زنا از چشمانش [هویدا است]5 و ظلمت عصیان نظر بر نا(b -100) محرم از او پیدا. ندانستهای که زنای چشم نظر به نامحرمان است، یا توبه میکنی از امثال این افعال، یا6 ترا تعزیر و گوشمال میکنم. آن کس گفته: آیا بعد از انقضای نبوت، وحی به میان آمده؟ فرموده که وحی نیست، لیکن پیغامی7 و فراست صادقه است. روز جمعه بر منبر برآمد که خطبه کند، بعداز فتح کلام به حمد ملک منعام، راه تکلم بر وی ms274 بسته شد. گفت: شیخین پیشتر از خطبه صورت آن را به قلم تدبر بر لوح خیال میکشیدند و مرا مجال تخیل و فراغ تفکر نبود؛ زیراکه این بیعت دفعتا رو نمود. «و انتم احوج الی امام فقال من إمام قوال». در عهد ذی النورین غلبهآ اموال به مرتبهای رسید که جاریه را به زر برابر

بیت

طرفه زمانیست دم صبحگاه هم ورعش خوش بود و هم گناه شهرت این امر سبب عزل وی شد و عبدالله بن جعفر طیار به امر عثمان - رضی الله عنه- در مسجد مدینه، وی را به حد شرب محدود گردانید. پس سعید بن عاص به جای وی منصوب گشت. سعید نیز سلوکی مرضی نداشت و دربانی تعیین کرد. مالک اشتر و صعصعة بن صولجان و برادرش [زید]3 و کمیل بن زیاد [وی را]4 سرزنش کردند. همه را به شام فرستاد. آخر سعید را به مدینه طلب فرمود. جماعت باز به کوفه رفتند. پس سعید بازگشت، وی را نگذاشتند. از دارالخلافت ابوموسی اشعری فرستاده شد5. در عهد وی آذربایجان و طبرستان و خراسان و ماورآء النهر به تیغ قهر غزات هدات مفتوح گشت. عمروعاص را از ضبط ولایت مصر معاف داشته، سعد بن ms275 عبدالله بن أبی سرح، که وی نیز برادر مادری عثمان - رضی الله عنه- بود، تفویض یافت. عمرو را به فتح بلاد افریقیه و اندلس مأمور گردانید. عمرو6 به جهت کوفتی که از ممر عزل داشت، اهتمام در آن باب نمینمود. بنابرآن، آن مهم نیز به «سعد بن عبدالله مفوض گشت. عمرو را رنجش زیاده

و در بیست و هفتم هجری، عروة بن نافع بن حصین اندلس فتح کرد و در بیست و هشتم، جزیرهآ قبرس1 مفتوح شد و در بیست و نهم، حج گزارد2. و در سیام عبدالله بن عامر خراسان را مسخر ساخت.

و در همین سال خاتم رسولالله - صلی الله علیه و سلم - از دست وی به چاه آریس افتاد و هرچند تفحص کردند، پیدا نشد و گم شدن خاتم، مقدمهآ خلل در نظم امور وی بود و فتنهها پیدا میشد تا منجر شد به قتل وی.

در سی و یکم معاویه با قسطنطین رومی در بحر، حرب [کرد]3 و ابوموسی اشعری که عمر -رضی الله عنه-وی را حاکم بصره ساخته بود، عزل نمود. به نصب پسر خال خویش عبدالله بن عامر آمر گشت.

در سنهآ ثلاثین4، یزدجرد با جمعی از فارسان فارس5 به اصطخر آمد. عبدالله بن عامر متوجه دفع شد. یزدجرد گریخته، به خراسان رفت. عبدالله نیز قصد خراسان کرد. یزدجرد به6 مرو به قتل آمد، چنانچه گذشت، اما عبدالله بن عامر نشابور را محاصره کرده، مفتوح ساخت و حاکم طوس که به زینت اسلام متزین شده بود، به ضبط آن متعین شد. احنف بن قیس را به هرات فرستاد و هر یک از بلاد خراسان را نامزد کسی کرد و خود به خدمت عثمان رفت و رفتن وی بی تقید به اذن و اعلام و گذاشتن ثغور اسلام، مقبول ذی النورین نیفتاد. شهرستانی در کتاب ملل و نحل ذکر ms276 کرده که در ایام میمنت فرجام شیخین -رضی الله عنهما- اثری از رفض و رفضه نبود و مطلقا [میان اهل اسلام]7 لسان ناکسان به مذمت آن دو بزرگواران جاری نمیشد. در عهد ذی النورین این امر ذمیم به اغوای دیو رجیم، از مجوس منحوس به ظهور رسید؛ بیان آن اینکه چون یزدجرد در خراسان کشته شد، حکمای مداین که با او بلای جلا اختیار کرده بودند و به

در اواخر عهد عثمان -رضی الله عنه- عبدالله بن سبا که از یهود بود و اظهار اسلام مینمود و بعضی از غلات شیعه خود را به او منسوب دارند و آنها را «سبائیه» خوانند، کینهآ اهل اسلام داشت. جمعی را اغوا کرد و گفت که خروج به عثمان - رضی الله عنهاز عداد عبادت است. بعضی از اهل بصره و کوفه و مصر، مصر به قول فاسد آن مفسد گشتند و به هم مکاتبت نوشتن آمدند6 و آخر متفق شدند. اتفاقا در آن حین به جهت آنکه اهل مصر شاکی از بیباکی عامل خویش بودند، «محمد بن أبی بکر» به حکومت مصر

قتل آن8 حضرت در روز جمعه هژدهم9 ذی الحجهآ سنهآ خمس و ثلاثین بوده و قاتل

شعر

آلا ان خیر الناس بعد ثلثة فقتل 1 التجیبی الذی جاء من مفر2 و جوهری در صحاح تجوبی نوشته به گمان آنکه مراد از ثلاثه خلفا است و تجوب قبیلهای است از حمیر که ابن ملجم لعین، که قاتل شاه اولیا است، از آن قبیله است و به ظن وی مراد شاعر حضرت علی است - رضی الله عنه- اما چنین نیست، بلکه مراد از ثلاثه، پیغمبر - صلی الله علیه و سلم - و شیخیناند3 - رضی الله عنهما -. [عثمان -رضی الله عنه]4 مدت عمرش هشتاد و دو سال. «حکیم بن حزام» بر او نماز گزارد5 و مدت خلافت وی6 یازده سال و یازده ماه و نه روز، در بقیع مدفون شد. اولاد کثیره داشت، اما از رقیه و ام کلثوم، که یکی بعد از دگری به نکاح آن مظلوم درآمدند، نسل ندارد. پس با امیرالمؤمنین علی بیعت کردند7. علی بن ابی طالب -رضی الله عنه وکرم الله وجهه-

فضایل وی چندان است که به غیر از علم الهی به سایر آن محیط نتوان8 بود. مکنی است به ابوالحسن و ابوتراب و از القاب همایونش ذوالقرنین است؛ زیرا که مروی است که در شأن [او]9 سید عالمیان - صلی الله ms279 علیه و سلم - فرمود: «ان لک فی الجنة بیتا و یزوی کنزا وانک لذوقزنیها10 یعنی جانبین جنت11 و وجوه دگر نیز گفتهاند12.

وی چون خلیفه شد، طلحه و زبیر، بعداز بیعت در شأن ملازمان سدهآ خلافت، توهم اهمال در قصاص از قتلهآ ذی النورین کرده، از مدینه بیرون رفته با عایشه -رضی الله عنها- که در آن سال به حج رفته بود، پیوستند و در طلب خون آن مظلوم با هم عهد بستند و رو به بصره نهادند. پس1 رایت امامت متعاقب ایشان به جانب بصره متحرک گشت. طلحه و زبیر مقتول گشتند و «أمالمؤمنین» را به مدینه بازآوردند و این حرب را «حرب جمل» خوانند؛ زیرا که یعلی بن أمیه که از جملهآ صحابه بود، شتری در غایت ضخامت به بهای تمام خرید و عایشه را بر آن سوار گردانید و بعد از کشتن آن جمل، جملهآ آن لشکر منهزم گشتند و به ثبوت رسیده که هر یک از طلحه و زبیر در اثنای حرب متنبه شدند و از جنگ کنار اختیار کردند.

اما طلحه، مروان اقرار کرد که بروی تیر انداخته و با ابان بن عثمان گفت که «قد کفیناک بعض قتلة أبیک» وی - رضی الله عنه از ثمانیهآ سابقین در اسلام است و از خمسهای که به دلالت صدیق -رضی الله عنه - مهتدی شدهاند و از ستهآ اصحاب (5- 102) شوری در همهآ غزات2 بوده، الا در بدر، که به امر آن حضرت با سعید بن زید به خبرگیری عیر3 قریش رفته بودند و سید ابرار وی را با حضار در آجر و سهم برابر ساخت. «کرمانی» در شرح بخاری آورده که بعد از سی سال از فوت وی، دخترش در خواب دید که شاکی از تری مکان است. پس امر کرد که وی را بر آوردند، تازه بود. در «دارالهجرتین» که موضعی است در بصره، مدفون شد. «یافعی» در تاریخ خویش آورده که از بعض صلحا که ms280 با شیخ ابی محمد عبدالله بصری به زیارت رفته بود، چون قبر را از دور دید، به قهقرا بازگردید.

نظم8

ما کنت اخسب هذا الآمر [منصرفا]4 عن10 هاشم ثم منها عن أبی الحسن

ألیس اول من صلی لقنلتکم و آغرف الناس بالقرآن والسنن

علی1 مرتضی - رضی الله عنه- امارت مصر به قیس بن سعد بن عبادة بن دلیم2 که صحابی بن صحابی بود و جواد بن جواد بن جواد بن جواد، داد. وی به اصابت رأی و جودت تدبیر، اهل مصر را تسخیر کرد. همه به او حسن اعتقاد اظهار نمودند و مطیع و منقاد بودند.

معاویه به قیس نوشت که ذی النورین به ظلم کشته شده و آن به تحریض علی بوده، هیچ مسلمان بطلان خون3 مظلوم نپسندد و حسب المطلوب [در طلب]4 قصاص، کمر سعی دربندد. اگر با من موافقت کنی، عراقین و حجاز بر تو مسلم دارم. قیس جواب مکتوب وی به طریقهآ رفق و مدارا نوشت. معاویه باز پیغام کرد که نه شرط محبت بجا می آری که ترا از دوستان شمارم و نه طریق دشمنی داری که ترا از عداد آعدا دارم. قیس جواب صریح نوشت و معاویه از او مأیوس5 شد. خواست که رضای علی مرتضی را - رضی الله عنه- از او مسلوب سازد. پیوسته در مجلس اظهار محبت او کردی و منع مردم از غیبت او نمودی و گفتی که با جمعی کثیر که در مصر دم از ولای ما میزنند، طریق محبت مسلوک میدارند و به هیچ نوع آن جمع را نمی آزارند و آنها جمعی بودند از اهل نجدت و منعت که اطاعت قیس را به قرار امر خلافت موعود میساختند و قیس به توهم پیوستن ایشان به معاویه، از ms284 ترک آتباع اغماض مینمود. ارباب اغراض در خاطر فیاض حضرت ولایت پناه چنان نمودند که مواسات وی با آن گروه غیر مطاع و ترک تکلیف آنها به اطاعت و آتباع به جهت تحری رضای معاویه است و چندان از این مقوله مقول ساختند که امیرالمؤمنین به قیس نوشت که آن (a -104) مردم را به اطاعت خواند و اگرابا کنند، در قتال گشایند6 و تجویز اهمال و امهال ننمایند. قیس جواب نوشت که اتباع این طایفه چندان اثری ندارد و امتناع ایشان نسبت به ما ضرری ندهد. اگر چنگ در جنگ زنیم به معاویه خواهند پیوست و بعد از آنکه با ما خصومت ندارند، از خصوم خواهند

عبدالله بن جعفر سعی کرد تا قیس معزول شده، پیوسته در خدمت آن حضرت میبود و در سنهآ ستین وفات یافت1. القصه، محمد بن أبی بکر به جای وی مقرر گشت. وی از عهدهآ ضبط عاجز شد. پس «مالک اشتر» را به آن صوب تعیین نمود. در راه مصر یکی از دهاقین شهدی مسموم بر سر راه وی برد. وی از چشیدن آن شهد به شهادت رسید. گویند که معاویه میگفته که لشکرهای الهی یکی عسل است. بعد از وقوع قصه اشتر، حضرت علی - رضی الله عنه به دفع خوارج مشغول گشت. معاویه فرصت مغتنم دانسته، عمروعاص را با بهادران لشکر خاص به مصر فرستاد.

محمد منهزم شد. بعضی به وی رسیدند و بعد از قتل، جسد وی را در جوف دابه نهاده، سوختند. عمرو در مصر متمکن گشت.

عدد خوارج هشت هزار بود یا بیشتر. در مقامی «حرورا»2 نام نازل شدند و آنها را از این جهت «حروری» گویند و بزرگ ایشان عبدالله بن کواء یشکری و شیث تمیمی. علی -رضی الله عنه- ابن عباس - رضی الله عنه- را فرستاد و با ایشان در مناظره شروع کرد ms285 و رجوع بعضی به وقوع رسید. پس علی خود آنجا رفت. با او به کوفه رفتند و شایع ساختند که رجوع ایشان بعد از تقدیم توبهآ علی از تحکیم بوده. علی در خطبه اظهار انکار آن کرد. آنها از جوانب مسجد «لا حکم الا لله» میگفتند. علی -رضی الله عنه- فرمود که این کلمهای است حق که به آن زبان میگشایند، اما ارادهآ باطل مینمایند. پس متفرق شده، به مداین میرفتند. علی ایشان را به رجوع خواند، ابا کردند و گفتند که تا علی به کفر خود از

منقول است که شاه ولایت پناه گفت که شبی حضرت رسول - صلی الله علییه وسلم را به خواب دیدم و گفتم که چه کشیدم از امت تو! فرمود که «أدع 2 علیهم» یعنی دعای بد برایشان کن. گفتم: خدایا مرا بهتر از ایشان بدل از ایشان نصیب ساز و ایشان را بدل از من بدتر از من بد بده3. در همان شب ابن ملجم وی را زخم زد4.

و ابن اثیر در تاریخ کامل ذکر کرده که آصح آن است که قبر شاه أولیا در موضعی است که اکنون زیارت میکنند و امام حافظ صاین الدین ابورشید محدث -رحمة الله علیه- گفته که قبر آن حضرت - رضی الله عنه- پیوسته مخفی بود. در زمان رشید در ms287 غری ظاهر شد و اکنون مردم به شرف زیارت آن فایزاند و فیوضات را در آن مقام شریف [حایز]5. از اولاد امجاد آن حضرت، [حسن و حسین و أم کلثوم و زینب کبری از فاطمه - رضی الله عنها-بودند و عدد جمیع اولاد]6 سی و پنج بود؛ نوزده پسر7 و نسل از پنج پسر باقی ماند.

نام وکنیتش حضرت رسول - صلی الله علیه و سلم - تعیین فرمود و به نام شریف سبطین پیش از ایشان کسی مسمی نگشته، لیکن در یمن حسن و حسین به فتح حا و سکون سین در اول و کسر در ثانی بوده و فضایلش نامحصور و ولادتش در نیمهآ رمضان سنهآ ثلث و از چهارم آل عبا است و در صحیحین مذکور است که سید عالم -صلی الله علیه و سلم -وی را به دوش خویش نشانده، میفرمود که «اللهم انی احبه فاخینه3» در منتصف رمضان سنهآ اربعین به تصدی خلافت، رایت هدایت برافراشت. اهل عراق به او بیعت کردند. معاویه با فرق غاویهآ شام، به قصد حرب آن شاهزادهآ خورشیداحتشام برخاست4 و ابواب جدال گشود و اسباب قتال آراست.

[امام]5 حسن6 - رضی الله عنه- نیز متوجه وی شد [و بعد از تقارب فئتین]7، چون اتفاق اهل عراق و عهد و میثاق ایشان وثوقی نداشت از طریق منازعت گذشت و مکافحت به مصالحت مبدل داشت. مقرر آنکه خلافت بعد از معاویه به ذات شریفش زینت یابد و معاویه از اهل حجاز و عراق مطالبت امری8 که در عهد علی9 - رضی الله

اما زید بن حسن ابوالحسین، نسل وی از ابومحمد حسن بن زید است. در عهد دوانقی امیر مدینه [بوده]11 و از هفت پسر وی عقب مانده قاسم، علی، زید، ابراهیم، عبدالله، اسحاق، اسماعیل. و این اسماعیل جد داعی اول است. وی را ms289 «داعی کبیر» گویند و

اما سه پسر داشت: حسن مادرش فاطمه بنت حسین - رضی الله عنهما-، دگر داود و جعفر که مادر ایشان ام ولد بود. داود در حبس منصور افتاد. صادق -رضی الله عنه دعایی به مادر وی آموخت و به آن خلاص شد و حسن4 را سه پسر بود: عبدالله و ابراهیم و حسن مثلث و علی عابد از اولاد حسن مثلث است. ولدش حسین بن علی در عهد رشید شهید شد. وی را «شهید فخ» گویند و منقول است که بعد از واقعهآ کربلا، اصعب از واقعهآ فخ نبوده.

اما عبدالله مشهور بود به محض [فضل]5. نسل او از شش پسر مانده؛ یکی ابوالقاسم محمد و اهل زمان وی را «مهدی» میگفتند. مروی است که مدت مکث وی در بطن مادر چهار سال بود. خالی بین الکتفین داشت. در مدینه خروج کرد. امام ابوحنیفه و امام مالک بن أنس - رضی الله عنهم6- مردم را بر اعانت وی تحریض میکردند و ترغیب مینمودند و آخر لشکر منصور، وی را به قتل آوردند. پسرش أبی عبدالله به جانب سند رفت. آخر در کابل شهید شد.

دیگر ابراهیم ابوالحسن، قوتش در آن مرتبه بود که دم شتر دونده گرفتی و نگاه داشتی، یا دم در دستش ماندی. در بصره خروج کرد، در رمضان7 شهید شد. حافظ ابرو در تاریخ خویش نسبت تسمیم8 حسن بن علی9- رضی الله عنهما10 - و سوختن محمد بن أبی بکر به معاویه کرده و این اعتقاد از آحاد [اهل]11 اسلام [بلکه]12 نسبت به هیچ یک از صحابهآ کرام مناسب نیست و ابیاتی که به حکیم سنایی منسوب است، از طریقهآ ادب دور است و از روش اهل سنت و جماعت مهجور و سنایی از آن طبقه نیست که قول وی را

من از آن ابن خال بیزارمبلکه از خال ه

بلکه از خال هم دلآزارم و این ابیات را به انوری نسبت داده: دوستدار1 پسر هند مگر آگه نیست2 که از و وز سه3 کس او به پیمبر چه رسید پدر او در4 دندان پیمبر بشکست مادر او جگر عم پیمبر بمکید او به ناحق حق داماد پیمبر بستد5 پسر او سر فرزند پیمبر ببرید بر چنین قوم تو لعنت نکنی، شرمت باد لعنت الله6 یزیدا و علی آل یزید و براهل دانش مخفی نیست که «الاشلام یقطع ما قبله» افعال جاهلیت موجب قدح در اسلام نبود و فعل پسر موجب لعن پدر نشود.7

به بنده ابن یمین گفت دوستی که ترا که شعر هست که بر آسمان رسیده سرش

چرا مدیح سرای رضا همی نشوی که در جهان نبود کس به پاکی گهرش

بگفتمش که نیارم ستود امامی را که جبرثیل امین بود، خادم پدرش مروی است از آن گلبن روضهٔ‌ رضا و دوحهآ حدیقهٔ‌ اصطفا و ارتضا که هر که میدان اذعان فرمان خداوند بیمانند را به کام سمت ارجمند سپری نسازد با وجود پیوند صوری، از ما به سمت بیگانگی و دوری موسوم است و هرکه را قبلهآ نیت از صفای طویت، اقدام بر فضایل اعمال و اهتمام در صوالح اشغال و اتسام به سمات ( ألذبن آمنوا و عملوا الصالخات 25/2) باشد او را صفت انتظام در سلک زمرهآ ما، که اهل بیت کرامیم، حاصل است. از آن مهر سپهر امامت، غرایب و عجایب و آثار کرامت فوق مرتبه استقصار و زیاده از حد عد و إحصا به ظهور آمده؛ از جمله منقول است که جوانی از ولایت سند، احرام حریم ms296 کرامت امامت بست. چون به آن مقام ذی احترام برسید، حلل: * سلام به آن حضرت گفت و مراسم ثنا و نیاز را به لغت سندی ادا نمود. آن حضرت دست شریف بر لب وی مالید و درحال به لغت فصیحهٔ‌ عربیه متکلم کشت. و مروی است که عصفوری به حضور آن پیشوای ابرار رسید. استغائه از جفای مار اظهار کرده و آن مصدر نفع و خیر و مظهر مضمون ( علننا منطق الطر - 16/27) فهم زیانش کرده، امر فرمود وی را از شر آن موذی خلاص ساختند.

باتوا علی قلل الآخبال تخرسنم غلب الرجال فلم ینفغهم قلل

و استنزلوا بعد عز عن معاقلیم فاودغوا خفرا یا بنس بما نزل

ناذاهم ضارخ من بعد ما قبروا این الأیرة و التیجان و الحلل

آنین الوجوه التی کانت منعمة من ذونها تضرب الآنتار و الکلل

فأفصح القبرز عنهم عند نایلهم تلک الؤجوه علیفا الذاد تنتقل متوکل را چون آن درر غرر ابیات زیور گوش هوش گشت و آن قدر لآلی سرشک، در دیدهاش از تأثیر آن چون ابر نیسان گوهزفشان گشت و آن قدر لآلی سرشک از آن فرو ریخت که محاسنش چون ریش فرعون به گهرها ترصیع یافت و دین امام که چهار هزار دینار بود، ادا کرد و امام را به منزل خویش از روی اکرام و احترام باز فرستاد. از علی هادی سه پسر مانده: ابی محمد الحسن و ابی عبدالله جعفر المشهور بالکذاب؛ زیراکه دعوی کرد که برادر وی فرزند ندارد و وی امام است و وی را صد و بیست فرزند بوده و از شانزده پسر ح8: 1 در» عقب دارد و محمد بن علی قاصد «8: راصد حجاز بود، در دهی که هفت فرسخ فوق موصل است، وفات یافت حلللا: * اما». ابو محمد حن الملقب بالزکی والخالص والسراج والعکری ولادتش در سنهٔ‌ ثلاثین و مأتین بوده و وفات در سامره در روز جمعه بیستم ربیع ms299 الاول سنهآ ستین و مأتین. پهلوی پدر مدفون شد. والدهاش جاریهای بود شماسه حd: سمانه > نام و امامیه بعد از امام موسی کاظم مختلف شدهاند. بعضی گویند: امام ح18: * احمد > بن موسی است نه علی رضا و بعضی از آنها که علی رضا را امام دانند، بعد از وی محمد تقی جواد را مستحق امامت ندانند، بنابر صغر سن او، در وقت وفات والد قدسی صفات و بعضی از آنها که به امامت وی قایل بودهاند، بعد از وی به امامت موسی بن محمد قایلند، نه به علی هادی و قایلان به امامت علی هادی بعد از فوت وی خلاف کردند. بعضی جعفر کذاب را امام دانند و بعضی محمد بن علی را و آتباع جعفر را رنیسی بود که او را «علی طاحن» گفتندی. وی در ترویج امامت جعفر ساعی بود و فارس بن حاتم بن ماهویه معاون وی بود و ایشان در اتباع حسن طعن میکردند و ایشان را «حماریه» میگفتند. و مدعای ایشان آن بود که نقد علم حسن را به محک امتحان ملحوظ ساخته، ناقص عیار و کم اعتبار یافتهایم و بعد از فوت حسن، کار جعفر قوت گرفت و گفتند که حسن را عقبی نیست و امام بی خلف نباشد، پس امامت وی درست نبود. و جعفر میراث حسن بگرفت و امور غریبه به حسن منسوب ساخت و صور عجیبه نزد سلطان و رعیت ح8: در غیبت» منتشر گردانید و آتباع حسن پراکنده شدند و چندین صنف گشتند. بعضی به جعفر رجوع کردند، مثل حسن حلهد 8: حسین بن علی فضال که آجل آتباع حسن و افقه ایشان بود و بعد

کنیتش ابو عبدالرحمن و نقش خاتمش «لکل عمل ثواب». وی با پدر خود در سال فتح مکه مسلمان شد11. مرویات وی صد و شست و سه حدیث است. بعد از صلح سبط اکبر، نوزده سال و سه ماه استقلال داشت. در سال چهل و یکم از هجرت، حسن - رضی الله عنه- از کوفه به مدینه [رفت]12. معاویه کوفه13 به «عبدالله بن عمرو بن عاص» داد. مغیرة بن شعبه گفت که پدر در مصر و پسر در کوفه، در میان ایشان بودن ترا مناسب نیست. بنابرآن مغیره را به جای وی فرستاد و زیاد بن آبیه، را که به ابی سفیان لاحق ساخته بود، به بصره فرستاد و ضبط خراسان و سیستان و بحرین و عمان و از هند آنچه در تحت حکم اسلام بود، به وی تفویض یافت و زیاد مذکور در عهد امیرالمؤمنین14 -رضی الله 15 عنه کاتب محاسبات بصره بود از جانب آن حضرت و درجات شأن [او]16 متصاعد میگشت و رتبه17آ (5 - 106) او متزاید میشد، تا به حکومت فارس رسید و

منقول است که اول کسی که کشور و توابع را بر خراج زیاده ساخت، «زیاد» بود4. القصه5، زیاد در بصره حکم کرد که بعد از عشا مردم داخل بیوت شده، راه خروج بر خود مسدود انگارند و ارباب اسواق اسباب و یراق در دکاکین گذاشته، فارغ البال از نهاب و سراق، ابواب او6 را مفتوح گذارند. یکی از اعراب بی خبر از این حکم در اثنای شب، گذر به شهر آورد. وی را گرفتند و علی الصباح سفاک بیباک دهر، تیغ خورشید را بر چرخ زد و شب گردان گردون را انتفا نمود، اعرابی را نزد زیاد بردند. گفت که صورت حکم امیر بر ضمیر مصور نشده بود و به لوح خاطرم نتافته7 و به هیچ وجه از آن آگاهی نایافته، از راه رسیده بودم. گفت: کلامت به راستی آراسته، اما حراست ملک مقتضی سیاست است. پس به قتل آن بیگناه فرمان داد.

مروی است که عبدالرحمن بن خالد بن ولید به امر معاویه - رضی الله عنه- به مصر

حافظ ابرو گفته که تعیین پیک و وضع غالیه و نگاه داشتن خواجهآ سرایان و بنای مقصوره در مسجد و خطبه در حال جلوس به جهت ms306 سمن، اولا از معاویه واقع شده2، از سخنان او است که اگر میان من و اهل علم یک تار رشته بود، گسیخته نگردد؛ زیرا که اگر بکشند، فروگذارم و اگر فروگذارند، بکشم. و به کرم و سخاوت اتصاف داشت. مصعف بن زبیر گوید که چون از حج بازگشته، به مدینه رسید ابوعبدالله الحسین3 با برادر خود أبی4 حسن مجتبی - رضی الله عنهما- گفت که ما به ملازمت و سلام وی نمیشویم. چون بیرون رفت، حسن -رضی الله عنه- فرمود که بر ما دیون کثیره احاط کرده است، دیدن وی لازم است. سوار شده، لاحق گشت و قصه5 دین را اظهار6 کرد. در آن اثنا، شتری از ثقل بار در عقب مانده بود، [جمعی آن را پیش انداختند، رانده].7 چون به نظر شریف رسانیدند، معلوم شد که هشتاد هزار دینار بار دارد. گفت: شتر با بار به خادمان أبی محمد - رضی الله عنه- سپارند. گویند که کوفیای به شام رسید بر شتری سوار. پنجاه کس از اهل شام نزد معاویه گواهی دادند که این ناقه حق کسی است که بر او دعوی میکند. معاویه - رضی الله عنه- حکم به تسلیم کرد و کوفی گفت: ای امیر! این جمل است نه ناقه.

لمعهآ رتبهآ کمال علی هست چون نور آفتاب جلی

وه! چه بینور بوده آن دیده کانچنان نور را نمیدیده

کنیت آن مرید عنید ابوخالد بوده و مدت حکومتش سه سال و پنج ماه. چون مسند حکومت به وجود مردود ملوث ساخت، اهل شام مراسم تهنیت و تعزیت بجای آوردند و وعدهآ موافقت با آحبا و مخالفت با اعدا کردند. عبدالرحمن بن ms307 أبی بکر در آن وقت رحلت کرده بود (a - 108) یزید از ابن عمر به جهت شهرت زهد وی ایمن بود. به ولید بن عتبه، که امیر مدینه بود، نوشت که پدر، مرا از سفک دمای اولاد أبی طالب منع کرده و تو میدانی که جبار [بیچون، انتقام]1 خون عثمان - رضی الله عنه- از ایشان خواهد کشید. باید که بیعت من از اهل مدینه و حسین و ابن زبیر -رضی الله عنهما- بستانی و اگر تن به اطاعت درندهند و بر خط بیعت سر ننهند، سر ایشان را از تن جدا ساخته، نزد من فرستی. ولید ایشان را طلبید. ابن زبیر تعلل کرد و در این اثنا2، راه مکه از پیش گرفت.

و حسین - رضی الله عنه- از بیعت ابا کرد و به استصواب محمد بن حنفیه وی نیز به مکه رفت. ابنزبیر در طرفین نهار نزد وی میرفت و در آن حین مکاتبت3 کوفیان بیوفا به آن معدن صدق و صفا به طریق خفا پیوسته میرسید.4 حسین، مسلم بن عقیل را فرستاد که بیعت از ایشان بگیرد. بعد از گم کردن راه و محنت بیپایان در بیابان به کوفه رسید. عبیدالله بن زیاد از بصره به قصد دفع مسلم متوجه کوفه شد. مسلم در خانهآ «هانی

پس از او با معاویة بن یزید که او را أبیلیلی میگفتند، بیعت کردند. وی بعد از چهل روز خطبه خواند و گفت: آل أبی سفیان در خلافت از حلیهآ استحقاق عاطل بودند و دعوی اهلیت2 از ایشان باطل، مرا نه تاب نار است و نه لیاقت انکار3. هر که را لایق دانند، (109 - b) اختیار کنند. بعد از آن چهل روز زیست و به عبادت مشغول بود. معنی ( یخرج الحی من المیت - 95/6) در او ظهور کرده بود. بعد از خلع أبی لیلی بعضی اهل شام میل خالد بن یزید میکردند و بعضی به ابن زبیر مایل بودند و مروان از آن جمله بود و خود متصدی طلب آن امر نبود. ابن زیاد وی را بر آن داشت و سعیها کرد تا اهل شام را در بیعت وی درآورد. ضحاک بن قیس فهری4 [در شام]5 و «نعمان بن بشیر» در ، حمص که عمدهآ هواداران ابن زبیر بودند، کشته شدند. پس شام و مصر و ارمینیه، مروان را مسلم شد6. و حجاز و خراسان و بصره و کوفه در تصرف عبدالله بن زبیر درآمد. محمد بن حنیفه و سایر اولاد علی دست از دنیا کشیدند. در اواخر عهد مروان آنهایی که با مسلم بن عقیل بیعت کرده بودند، از بیوفایی خود ندامت داشتند. پس ms312 همه با سلیمان بن صرد خزاعی، که از جملهآ صحابهآ کرام است و فاضل و عابد و پانزده حدیث در کتب معتبره از او مروی، بیعت کردند که در طلب خون حسین کمال اهتمام مرعی دارند. سلیمان با ده هزار مرد متوجه شد که عبیداله بن زیاد را دفع کند. حصین بن نمیر با او جنگ کرد. سلیمان کشته شد. پس از او مسیب بن نجبه فزاری و عبدالله بن سعد بن نفیل7 آزدی و

اما عبدالله بن زبیر، مختار بن آبوعبید3 تقفی که در میان دلاوران عرب، «مقدم الابطال والشجغان وسابق الفرس یوم التقی الجمغان» بود، با خود موافق ساخت وخدمتهای شایسته به تقدیم رسانید. آخر بنابر استشمام میل مختار به محمد بن حنیفه از وی رنجید، مختار4 اختیار کرد که طالب خون حسین شود. اجازت این امر از محمد حاصل کرده، به کوفه رو نهاد و به اتفاق ابراهیم بن مالک اشتر، عبدالله بن مطیع را که عامل ابن زبیر بود، از کوفه بیرون کرد. عبدالله با محمد گفت که ترا دو ماه مهلت میدهم تا مختار را از فتنه انگیزی باز داری، وی را مقید داشت5. مختار لشکر6 فرقه فرقه به مکه روان کرد. فرقهآ اولی بغتة به مکه رسیدند. محمد را از حراس طلبیدند. چون سخن بلند شد، محمد برآمد. ابن زبیر با محمد گفت که اگر با من بیعت نکنی، ترا هلاک کنم. در آن اثنا فرقهآ دیگر با تیغهای کشیده رسیدند. محمد فرمود تا تیغها در غلاف کردند و عبدالله عهد کرد که محمد را متعرض نشود، لشکر بازگشت.

اما مروان چون از فتح مصر بازگشت، مادر خالد بن یزید را نکاح کرد و میگفت که خالد را ولی خود میسازم. آخر ولایت7 خود به پسر مفوض داشت. گویند که روزی ms313 با خالد سخنان عنیف گفت. خالد به مادر (a - 110) خود گفت که ولایت [عهد]8 از ما رفت. متحمل ایذا نیز میباید شد. مادر خالد از آن قهر، وی را زهر داد. اولاد او به قول بعضی9 چهار بود: عبدالملک و عبدالعزیز و محمد و بشیر10. منقول است که مروان اول کسی

گویند که در عهد معاویه - رضی الله عنه-وی نزد عم خود سعد بن مسعود ثقفی میبود و حکومت مداین از جانب عمر فاروق - رضی الله عنه- به عم او مفوض شده بود و در دست او مانده. گویند که روزی با عم خود گفت که حسن را باید گرفت که به معاویه سپارند. عم، وی را بر این سخن توبیخ و تعییر کثیر کرد. وی به بغض اهل بیت منسوب شد؛ چنانچه اهل کوفه بر او لعن میکردند. جهت ازالهآ آن تهمت با مسلم بن عقیل وقتی که در کوفه بود، تردد کردی. وی آخر به طریق ایشان بود3 و علوم مزخرف به ترهات، با اتباع خویش ظاهر می ساخت و چون محمد بن علی یعنی ابن حنیفه واقف به حال و حیلهآ وی شد، از وی بیزارگشت و نزد اصحاب و احباب خویش اظهار کرد که وی از آتباع من نیست و غرضش از دعوی آتباع، تحصیل اجتماع4 مردم است بر او و منشأ انتظام امور وی قیام به طلب خون سید الشهدا بود و انتساب5 به محمد بن حنیفه و در سلک لآلی احادیث شریفهآ نبویه و غرر درر اقوال مصطفویه - علی قائلها آفضل الصلوة و السلام و التحیة - مذکور است که در این امت کذابی و دمیری6 یعنی مهلکی خواهد بود. علما گفتهاند که کذاب وی است، دمیر7حجاج و از ms314 اکاذیب وی یکی آن که کرسی ای مزین به انواع زینت داشته و دعوی میکرد که از ذخایر شاه اولیا است علی مرتضی -رضی الله عنهو به منزلهآ تابوت بنی اسرائیل است که چون در وقایع حروب مصحوب باشد، فتح و نصرت رو نماید و ملاثکهآ کرام به مدد و اعانت اقدام نمایند و دعوی میکرد که بر جمیع

القصه، عبدالملک بن مروان، ابن زیاد8 را با لشکر عظیم به حرب مختار فرستاد. مختار، ابراهیم را به دفع آن9 روان ms315 ساخت. ابراهیم غالب شد و هفتاد هزار کس از مخالفان به فنا پیوستند. ابن زیاد مخذول مقتول گشت. پس ابراهیم سر آن مناع للخیر و حصین بن نمیرو شراحیل ذی الکلاع و سایر روسای آن لشکر مقهور، جهت طعمهآ کلاب و نسور، مصحوب بعضی از جند منصور به کوفه فرستاد. پس در تفحص هر یک از قاتلان 10 حسین11 - رضی الله عنه - درآمد. شمر لعین را در بعض قری کوفه گرفتند و سر

آنگاه عبدالملک چون دفع مصعب را اصعب از آن میدانست که به دگری مفوض شود، خود متوجه شد و عمر بن سعیدالآشدق که از اکابر بنی امیه بود، در شام به نیابت خود گذاشت. وی در پی دعوت مردم به بیعت خویش درآمد. عبدالملک بازگشت و بعد از منازعات قرار یافت که حکومت بینهما مشترک باشد و روزی چند به تعظیم وی

منقول است2 که ابن زبیر بعد از یزید، مزید اهتمام در تجدید بنای کعبه کرده بود؛ زیراکه به جهت منجنیق اهل شام پر خلل مینمود؛ چنانکه از هبوب ریاح متحرک میگشت. قواعد ابراهیم پیدا کرد و بر آن قواعد بنا3 نهاد، بر بنای قریش که در عهد رسول - صلی الله علیه و سلم - بوده، ده گز افزود و دو باب مفتوح نمود. حجاج به امر عبدالملک جانب حجر فرو آورد و از نو بنا کرد و گویند که چون عبدالملک معلوم کرد که بن زبیر در آن بنا مستند به حدیثی بوده که از أم المؤمنات4 عایشه - رضی الله عنها- شنیده، از تغییر نادم شد5.

و در سبع و سبعین حکومت عراق عرب و مداین آن حوالی به حجاج دادی. وی به بصره رفت و با أنس بن مالک - رضی الله عنه- بیادبیها نمود. آخر بنابر ملامت عبدالله6، ms318 أنس را طلبیده، عذرخواهی نمود. گویند که ابو أمیه شریح بن حارث از عهد امیرالمؤمنین عمر -رضی الله عنه-تا زمان حجاج قاضی کوفه بود. هفتاد و پنج سال در قضا7 ماند، از حجاج استعفا کرد و قضا را گذاشت8.

صالح از اهل علم و عبادت و پرهیز و زهادت بود. از کثرت [جور]1 حجاج بی طاقت شد. به اتفاق شبیب یزید بن نعیم الشیبانی خروج کرد و اسبان محمد بن مروان، که در آن نواحی بود، گرفتند و راجلان را بر آن مراکب، راکب ساختند. آخر صالح در جنگ حجاج کشته شد و شبیب در قلعه درآمد. لشکر حجاج در گرد2 آن قلعه جهت دفع فرار او، ایقاد نار نمودند. با موافقان نمدها تر کرده، بر پای اسبان بستند و بر آن لشکر شبیخون زدند و غنایم کثیره به هم رسانیدند. متوجهآ مداین شدند. حجاج چند مرتبه لشکر به حرب وی فرستاد و منهزم شدند و در آن اثنا دواب حجاج تالان کرده، به بادیه رو نهاد و غارتها کرد. پس به کوفه متوجه شد. حجاج نیز قصد کوفه کرده بود. هر دو در یک روز رسیدند. شبیب قتلی چند کرد و به در رفت. حجاج لشکر عظیم از پی فرستاد. شبیب غالب آمد و «عقاب بن ورقا»، که امیر لشکر حجاج بود، کشته [گشت]3. بقیة السیف در بیعت شبیب درآمدند. عبدالملک لشکری از شام به مدد حجاج فرستاد. چون به کوفه رسیدند، شبیب متوجهآ ایشان شد و منهزم گشته، به جانب فارس روان شد. حجاج از پی فرستاد، در اهواز میخواست که اسب خود از جوی آب برجهاند، از اسب جدا شده، به آب افتاد و سوار روحش ترک مرکب بدن کرده، (2 - 112) راه جدایی گرفت و در سنهآ ثمان و سبعین

فاروق چو ناقه زین فضا راند آوازهآ عدل او به جا ماند

حجاج چو رخت ازین ذکان بست از ظلمت ظلم او جهان رست

آن گشت به عادلی نکونام در روض رضا گرفت آرام

وین زیست ز ظالم بداندیش صد عقب عقوبت، آیدش پیش

خوشوقت کسی که پند گیرد عبرت ز کسی دگر پذیرد5

بیند فلک نظیر جمالش به شرط آنک هم سوی او به دیدهآ احول کند نظر ارکان بنای مذکور با رفعتی آز حد بدر، بی روزنه و در، در نظر آمد. نقابان معلوم کردند که اساس آن بنا را از آب به ارزیر و نحاس برآوردهاند. دیواری عریض پهلوی آن به بلندی سیصد گز برآوردند. دویست و ده گز میبایست که به سر بنا رسد. زینه یا پیای به آن بلندی ساخته بر آنجا نهادند. موسی هزار مثقال طلا را جهت کسی که برآمده، خبری بیارد، ملتزم گشت. یکی از دلیران بیباک و دلاوران چالاک دامان تهور برزده، در نظر جنود شروع در صعود نمود. چون قدم بر سر نردبان نهاد، خنده بر او غلبه کرد و خود را به آنجا فکند. از درون فغانهای غریب و صداهای عجیب ظاهر میگشت. روز چهارم با موسی ذکر ms322 موعود را اعاده کرد. دگری متوجه شد و حال وی نیز همان صورت گرفت. روز دگر کسی قدم جرأت و جسارت پیش ننهاد موسی ضعف موعود را متقبل گشت. از سر خود گذشته، قدم جلادت پیش نهاد. ریسمانی بر میان او معقود گشت. چون بعد از صعود به طریق معهود، اراده رفتن کرد، اقویای لشگر ریسمان کشیدند و آن جر به آن منجر شد که قامت او دو پاره گشت. موسی مایوس شده، میل رجوع کرد و در آن حین نظرش بر سنگی سفید که بر بلندیی منصوب بود، رسید. اسامی بعض انبیا و ملوک بر آن مرقوم بود و بعد از آن نوشته بودند که از اینجا نگذری که بیم هلاک است. موسی للامتحان دو سوار را پیش فرستاد که خبری بیارند. چون اندک راه طی کردند، از میان اشجار موران بی شمار مرکب و سوار را پاره پاره ساختند. منقول است که موسی در زمان فتح آن دو شهر، گنجی یانت و در آن گنج خوانی از زر بود. پایههای آن یاقوت احمر، کبر آن چندان که صد کس بر آن توانستندی نشست. بر آن نوشته بودند که از سلیمان است - علیه السلام-.»

عبدالملک بسی حجاج را دوست میداشت. گویند یک بار به وی نوشته بود «ائا بعد فانک نالم و

ابوالعباس ولید بن عبدالملک به ظلم و ستم معروف بود و در عمارت بسی مشعوف. کلامش ملحون بود و به غلط مشحون؛ شش [ماه]1 جهت اکتساب بلاغت با بعضی از بلغا در خانه نشست و چون برآمد، از آنچه اول بود، بدتر مینمود. وی یزید بن مهلب را از حبس برآورد و باز به امارت منسوب ساخت. در عهد وی کثیری از ماوراءالنهر مفتوح گشت. وی مقیم مرو شد.

مروی است که برادر خود را مسلمة، که بنا بر زردی و لاغری (2 - 113) به «جراد الصفر» مشهور بود، به روم فرستاد و وی را فتوح کثیره دست داد. عمر بن عبدالعزیز به امر وی مسجد مدینه را وسعت داد و به جهت مسجد حرام، از شام ستون مرمر رخام [آورد و]2 در درون کعبه برد. اول کسی که فرش رخام فکند، وی بود.

قفطی در کتابی که در آخبار نحات است، در ترجمهآ ابوالعلاء معری آورده که در مجلس او خوانده شد. در تاریخی که ولید گفته بود که حیطان جامع دمشق را جز بر حیل وضع ننمایند. در جهت حیرون [حیل]3 نمییافتند. مبالغه در حفر کردند به سر دیواری عظیم الاحجار رسیدند. ولید گفت که چندان حفر کنند که اساس آن معلوم شود که بر سنگ است، یا نه. پس در آن دیوار دری یافتند، بر آن سنگی ms324 مکتوب به خط مجهول. بعد از ازالهآ تراب و تنقیهآ آن به آب و طلب عارفین خطها بر خطهها شخصی که عارف خط یونان بود، آن را قرائت نمود. ترجمهآ آن، آنکه:

«به نام موجد اول استعانت میکنم، چون عالم بنابر امارت حدوث محدث است، لازم است او را از محدثی که چون او نبود؛ چنان که ذوالسنین و ذواللحیین4 و اشیاع ایشان گفتهاند.

حکایت5، امر کرد به عمارت این هیکل از خالص مال خود محب الخیر بعد از مضی

سیشأل قوم ما الحجیج و مکة کفا قال قوم ما جدیس و ما طسم1 کاتب را گفت که قصه بر جای نوشت.

یاقوت حموی در کتاب معجم البلدان از «احمد سرخسی» فیلسوف نقل کرده که اهل اسطوان قومی بودهاند از اوایل حکما که در بعلبک میبودهاند و این نقل دال است بر آنکه بعضی از حکما به حدوث عالم قایل بودهاند2. ولید در سنهآ ست و تسعین وفات

بعد از ولید به او بیعت کردند. وی را «مفتاح الخیر» گفتندی؛ زیرا که در اول عهد او حجاج نماند و در آخر خلافت را به عمر بن عبدالعزیز رساند. منقول است که بسی آݣول بود؛ چنانچه3 مأکول وی4 سی بره با سی نان معهود میبود و به طعام شرهآ تمام داشت؛ چنانچه مرغ بریان که نزد وی نهادندی و چنان گرم بودی که به دست نتوانستی گرفت، صبر نتوانست5 کرد، به آستین برداشتی و خوردی و شبها طبقهای حلوا بر بالین وی گذاشتندی تا صباح هیچ نگذا ؤشتی.7

القصه، وی برادر خود، مسلمة را به روم فرستاد و التون، که از آذربایجان (8ا -113) آمده بود و ضامن استخلاص روم شده، همراه ساخت. مسلمة غلهها را در نواحی استنبول ms325 جمع کرد. اهل استنبول به تنگ آمدند. التون را پیغام دادند که اگر مسلمة را دور سازی، با تو در هیچ باب مضایقه نخواهیم داشت1. وی با مشلمه گفت که جمع غله محمول بر عجز است. غله را باید سوخت تا بدانند که بر ایشان ترا قوت غلبه هست. آن ساده دل انبارها بسوخت و عاجز شد. روی رفتن نداشت؛ زیرا که سلیمان گفته بود که تا روم فتح نشود، باز نگردد. ناگاه خبر فوت سلیمان رسید و در اثنای محاربات روم، هزار اسیر به سلیمان فرستادند. وی در مدینه [بود]2. چون اسیران از اسلام سر کشیدند، همه را نزد روضهآ سرور انبیا گردن زدند و در مدینه نسبت به اصحاب کرام [اکرام]3 و انعام ظاهر ساخت. [حضرت]4 محمدباقر را صد هزار درم فرستاد و رخصت اقامت مدینه داد. یزید بن مهلب را بر عراق و توابع والی ساخت. و منتسبان حجاج را به مؤاخذه5 فرو گرفت و یزید در عهد سلیمان تسخیر مازندران و جرجان کرد و تفصیل غنایم نوشته، به سلیمان فرستاد و جعفر برمکی که از اکابر فارس بود، وزیر شد. وزارت تا آخر6 عهد هارون در خاندان او بماند.

منقول است که با ابوحازم که نامش سلمة بن دینار است، و از کبار تابعین آبرار، ملاقی شد. [گفت]7 که سبب چیست که موت را مکروه میداریم؟ گفت که آخرت ویران ساخته و به عمارت دنیا پرداختهاید. نمیخواهید که از آبادانی به ویرانی بروید. سلیمان

ابوحازم گفت: مردمان3 خلافت را گرفتند بی مشورت فرق مسلمین و بدون اجتماع و رأی4 ایشان و خونها ریختند و فتنهها انگیختند و رفتند. کاش دانستمی که با ایشان چه کردند! و جواب چه گفتند! بعضی جلسای سلیمان گفتند که بد چیزی گفتی، ای ابوحازم! گفت که خدای تعالی عهد گرفته از علما و فرموده: (لتبیننه للناس و لا تکتمونه - 187/3) سلیمان گفت که مصاحب ما باش، از هم فایده گیریم. گفت: «أعوذ بالله من ذلک» باید ترسید از آنکه خدا ترا در جایی بیند که نهی کرده و در جایی نبیند5 که امر کرده.

منقول است که «خلیل بن احمد» را، که مقدم أئمهآ (2 -114) عربیت و پیشوای ارباب ادبیت است، جهت تعلیم اولاد خویش طلبید. خلیل به وی نوشت که:

أبلغ شلیمان أنی عنک ذو سعة و ذو غنی غیر أنی لست ذا مال

شحا7 بنفسی انی لا آری آحدا یموت هزلا و لا یبقی علی حال

الرزق علی8 قدر لا العجز ینقصه و لا یزیدک فیه حول محتال ح1=» در تارخ یافعی مذکور است که در آن عهد، کحالی بیبدل9 فوت شد. اهل عصر را رخان تحسر10 بر فوت او در دیدهآ آمل عمل سبل ظاهر ساخت و به کثرت بکا صحت از بصر رمیده، رمد پدید آورد. قصه به سمع خلیل رسید. متفحص نسخ او گشت،

بن حجله در کتاب مشکدان، [که]2 به جهت یکی از ملوک [مصر]3 نوشته، آورده که در عهد سلیمان از ابن هبیره مکتوبی رسید و خط قاضی و رقم شهادت جهل عدل بر آن بود. مضمون آنکه در بخارا، وقت سحر صوتی چون رعد قاصف به ms327 غایت عجیب و مهیب پیدا شد. پس فرجهای از سما ظاهرگشت و جمعی که سر در سما و پا در زمین داشتند، پیدا شدند. یکی از آنها گفت که عبرت گیرید که صفوائیل از ملائکه4 به عصیان معذب شده. روز چون به آن مقام رسیدند، اثر خسفی ظاهر بود که نهایت آن نمینمود و دود سیاه از آن برمی آمد.

ابو حفص عبدالعزیز - رضی الله عنه - نقش خاتمش «عز من5 قنع» بود. در صفر سنهآ تسع و تسعین خلیفه [شد]6. روز به روزه گذرانیدی و شب در نماز به روز رسانیدی7.

امنقول است که در عرفات ایستاده بود، به مقتضای (و یسبح الرعد بحمده والملیکة

منقول است که بیست هزار سوار از شرار کفار ترک به آذربایجان رسیدند. وی، عمرو ( - 114) ربیعی را با چهار هزار به دفع آن5 مأمور داشت و فرمود که لشکر ملک عادل، مظفر باشند. عمرو ظفر یافت و اسیر آورد. گویند که خراج سواد ms328 عراق، که طول آن از عبادان است تا حدیثهآ موصل و عرض از قادسیه تا حلوان، در عهد فاروق -رضی الله عنه - صد و سی و هفت هزار هزار درهم بود و چون نوبت به عمر بن عبدالعزیز رسید، به هژده هزار هزار رسیده بود و در سال اول از خلافت وی به سی هزار هزار رسید. پس به ضعف آن پیوست و گفت: اگر عمر وفا کند، به آنچه در عهد فاروق - رضی الله عنه- بوده، می رسانم، اما عمر وفا نکرد6. مدت خلافت عمر7 دو سال و پنج ماه. در، دیر سمعان، که

از «یوسف بن ماهک»1 مروی است که چون خاک می ریختیم در قبر عمر، از آسمان رقعهای بیفتاد و بر آن نوشته که: «بسم الله الرحمن الرحیم: امان من الله لعمر بن عبدالعزیز من النار» گویند که چیزی از موی رسولالله -صلی الله علیه و سلم- و ناخن آن حضرت نزد عمر بود. بنابر وصیت بدو مدفون شد.

منقول است2 که غلامی به تحریض هشام، وی را زهر داد. اقرار از او گرفت و فرمود که آنچه از او است، گرفته به بیتالمال سپارند و وی را آزاد ساخت و وی را چهارده پسر بود؛ از آن جمله عبدالملک که روش پدر بزرگوار3 داشت و همیشه پدر را به مصالح امور آنام محرض میبود و هفتده4 ساله بود که وفات یافت بعد عمر5.

ابو خالد یزید بن عبدالملک حاکم شد. مدت حکومت چهار سال [و سه ماه]6 شد. وی عمال را جهت جمع اموال، که در عهد [پدر]7 نزد رعیت مانده بود، تعیین نمود و عبدالرحمن بن ضحاک را امیر مدینه ساخت. وی فاطمه بنت حسین را که حلیله حسن مثنی بود و کلان سال شده، خطبه کرد و به اعتذار فاطمه ساکت نمیگشت و از آن داعیه نمی گذشت. فاطمه نامهآ شکایت به یزید8 فرستاد. وی محصلان گماشت ms329 تا اموال ضحاک همه گرفتند. آخر در مدینه، گدایی کردی و قدر کفاف از تکفف به کف آوردی. گویند که یزید شنید که عمر خانهآ پرگهر دارد و کلید آن از خواهر خود، که حرم عمر بود، طلبید و در گشود. زنجیری دید [طوقی از آن]9 آویخته و سنگ ریزهای چند ریخته و پلاسی که لباس ساختی و بر آن سنگ ریزه به نماز پرداختی و آن طوق در گردن انداختی. در عهد یزید یزید بن مهلب و برادر بر بصره استیلا یافتند و مسلمة به دفع آن10 مأمور شد. یزید و برادر کشته شدند و بقیهآ آل مهلب به کشتی نشسته، قصد هرموز کردند و آن

هر یکی کافردل و ایمانستان شکلشان هم جانده و هم جانستان

چون به رعنایی نموده چشمها یک نظرشان قتل و دیگر خون بها

رقصشان اشکینه گاهی اشک شکن2 گفتشان هم جادویی و هم فتن

این به نغمه زهرهآ کیوانطرب آن به زیبایی مه زهرهنسب

این ز لعل آبدار آتشنشان آن به گفت سوزناک آتشفشان یکی را نام «حنانه» بودی و دیگر را «سلامت». وی ادامت صحبت ایشان را بر اقامت تمامت مراسم ملک و حکومت راجح داشتی و به استماع نغمات تار اوتار ایشان، به چنگ آوردن3 سازهای سلطنت و قوانین مملکت سهل انگاشتی. اتفاق حنانه را به صدمات ممات نغمات حیات انقطاع یافت و طریق نغمهآ سرایی در این سرا به سر آورده، به سرای دیگر شتافت. روز به روز محنت و سوز یزید، مزید میگشت. روزی از منزل حنانه میگذشت، سلامت بیتی خواند. وی نعرهای بزد و بیهوش افتاد و در آن بیهوشی جان داد و در پهلوی حنانه ms330 مدفون شد.

در شعبان سنهآ خمس و مائة، اهل شام با هشام بیعت کردند. کنیتش «ابو الولید» است. مدت حکومت وی نوزده سال و هشت ماه. وی را پدر «منصور» نام نهاده بود و مادر، وی را به نام پدر خویش میخواند که هشام مخزومی بود. وی آحول بود و تکلف به مرتبهای مینمود که [مردم شرمنده شدند.]4 گویند که لباس خاص وی را ششصد شتر میکشید. چون وفات یافت، وارث ملک غایب بود و ابواب بیوت اثواب مختوم گشت. به همان

مثنوی3

آن کس است اینکه مکه و بطحا زمزم و بوقبیس و خیف4 و منا

هر یک5 آمد به قدر او واقف بر علو مقام او عارف

قرةالعین سیدشهداست زهر6 شاخ دوحهآ زهراست

میوهآ باغ احمد مختار لالهآ راغ حیدر کرار

در عرب، در عجم بود مشهور کو مدانش مغفل مغرور

همه عالم گرفت پرتو خور ms333 گر ضریری ندید، از آن چه ضرر هشام از حسد، امر به حبس فرزدق کرد. امام سجاد، زین العباد، صلهآ جزیله به فرزدق فرستاد. فرزدق گفت که این شعر کفارت گناه و خطا است، نه از [جهت]7 اخذ جایزه و عطا. چون جواب به امام رسید، فرمود:

فرد8

ما چو از اهل بیت احسانیم آنچه دادیم، باز نستانیم قرطبی گفته که اگر فرزدق را جز این عملی نبود. داخل بهشت خواهد شدن؛ زیراکه سخن [حق]9 گفته نزد پادشاه ظالم، ولادت10 زین العابدین در حیات امیرالمؤمنین علی

اما حسن، وی ابن أبی الحسن [است]4 و نام ابی الحسن بسیار است. از سبی میسان که موضعی5 است [میان]6 بصره و واسط7، و والدهآ حسن، ms335 «خیره» مولی أم سلمه رضی الله عنها. ولادت حسن در مدینه بود به دو سال قبل ازوفات عمر - رضی الله عنه- منقول است که در وقت جنینیت8 گاهی گریستی و أم سلمه - رضی الله عنها- پستان در دهان وی نهادی و تسکین دادی و فصاحت و حکمت وی از برکت آن بود. گویند که در وادی القری تربیت یافت. آنگاه به بصره رفت و ملاقات وی با امیرالمؤمنین علی - رضی الله عنه - به صحبت نرسیده و شیخ عارف «نجم الدین الخیوقی المعروف بالکبری - قدس سره- در اجازهآ بعضی از فقرای مشایخ صحبت خود را ذکر کرده تا حسن. بعد از آن نویشته9 که وی به صحبت صحابه رسیده و بعضی که صحبت علی را به او منسوب (5-117) دارند، گویند که اخذ طریقت از وی کرده، درست نیست. وفات او در سنهآ عشر

أتوعد کل جبار عنید ففها أنا

فها أنا ذاک جبار عنید

إذا فا جئت رتک یؤم حشر فقل یا رب مزقنی الولید و بعضی آن نسبت را افترا دانند و مؤید آن، آنکه مهدی خلیفه، وی را زندیق گفت. یکی از علمای حاضر ذکر کرد که شنیدهام که وقت نماز از مجلس لهو برخاستی و جامههای

ابراهیم بن ولید بن عبدالملک حاکم شد. مادر ms337 وی هم «ماه آفرید». هفتاد روز که از حکومت [وی]4 گذشت، مروان بروی غالب گشت و در صفر سنهآ سبع و عشرین و مائه، بالضروره با مروان بیعت کرد5. مروان بن محمد6 در عهد وی ضبطی نبود. در اول عهد وی اهل حمص مخالفت کردند. مروان، حمص را به قهر گرفت و قتلها کرد و در این اثنا، اهل غوطه با یزید بن خالد بن عبدالله القسری متفق شدند و سلیمان بن هشام با مروان مخالف شد و چند مرتبه جنگ کرد و منهزم گشت. آخر با ضحاک نامی از بنی بکر بن وائل، که سراز جیب خلاف مروان برآورده بود، موافق شد و در نواحی ماردین، مروان با ایشان، صف قتال آراست. ضحاک مقتول گشت. آتباع او با ابن خیوری»7 بیعت کردند و باز جنگ آغاز کردند. مروان

منقول است که جعد بن درهم مؤدب مروان بود. «ابن عساکر» گفته که اول کسی که نفی کلام از ملک علام - تعالی شأنه-کرده و قرآن را مخلوق گفته، وی بوده و نقل کرده از بعضی که این اقوال4 را اخذ کرده بود از آبان بن سمعان و ابان5 از «طالوت یهودی»، که خواهرزادهآ لبید بوده، که سحر کرده بود سید عالم را -صلی الله علیه و سلم -و «بیهقی» در اسما و صفات ذکر کرده که در عهد صحابه و تابعین، هیچ کس قرآن را مخلوق نگفته ms338 و اول کسی که شناعت مخالفت جماعت و ارتکاب این قول ظاهر ساخت، جعد بن درهم بود. خالد بن عبدالله قسری6 به همین سبب وی را بکشت و بخاری در تاریخ خود آورده که خالد مذکور در عید اضحی در واسط خطبه کرد. پس گفت که ای مردمان! بازگردید به منازل خود و قربان کنید که من به جعد بن درهم رسم قربان بجا میآرم. بر آن است که خدای تعالی با موسی تکلیم نداشت.

مورخان را در نسب او خلاف است. حمزهآ اصفهانی گوید7 که ولادتش در اصفهان بود، در مائهآ هجریه و نسب او به «گودرز» میرسد. گویند که گودرز در عزای سیاوش سیاه پوشید و در غیر جنگ خنده نمیکرد. ابومسلم نیز سیاه پوشی اختیار کرد و در غیر جنگ [خنده نمیکرد]8. و به قولی از نسل ابوذرجمهر است. در نوزده سالگی به خدمت

القصه، در عهد مروان، سایر بلاد خراسان در تصرف نصر4 بن سیار بود. قبل از ظهور ابومسلم، نصر یک سال علوفهآ لشکر تمام نداد و خدیع کرمانی در آن باب سخن گفت. جواب خشونت آمیز شنود و خدیع رنجید. اکثر رئوس قبایل به خدیع متفق شدند. نصر، حارث بن سریج5 را، که مدتی حاکم ماوراءالنهر بود، به ms339 مدد خود طلبید. حارث رسید و به هر یک از نصر و خدیع پیغام داد که من موافق آنم که به کتاب و سنت عمل نماید و چون میل خلع مروان داشت، با نصر آغاز قتال نهاد. نصر از مرو بیرون رفت. کرمانی درآمد و بر حارث غلبه کرد. نصر مکرر، لشکر بر سر کرمانی فرستاد و منهزم میگشتند. آخر خود رفت و در برابر هم خندق زده، نشستند. ابومسلم فرصت دانسته، در اظهار دعوت مجد بود و به هر جا مسرعان میفرستاد. آخر با لشکری آمده، میان هر دو خندق نشست. نصر به کرمانی و عده کرد که اگر به مرو روی، من از عقب بیایم و چنان که رضای تو باشد، با هم صلح کنیم که بر ابومسلم اعتماد نیست. آخر هر یک با صد سوار به قصد صلح برآمدند و مردم نصر، کرمانی6 را فانی ساختند. گویند که نصر در ایام مقابلهآ کرمانی در خندق بر مروان نوشت که:

فقلت من التعجب لیت7 شغری أ أیقاظ أمیة أم نیام

وی در جواب نوشت که «الشاهد یری ما لا یری الغائب» و به واسطهآ حوادث شام

در کتب معتبره چنین مذکور است که رسول ابومسلم که نامه به ابراهیم برد1، گرفته، نزد مروان آوردند. رسول را به مواعید به خود موافق ساخت تا نامه به ابراهیم برد و جواب گرفته، نزد مروان آورد. مضمون جواب آنکه ابومسلم باید که در اعلای دولت ما جهد [کند]2 و به هر حیله که تواند دفع طغات بجای آرد. مروان کسان فرستاد و ابراهیم را نزد وی آوردند. در وقتی که فرستادهآ مروان رسید، ابوالعباس ولی عهد ساخت. ابوالعباس و برادر و اقربای دگر به کوفه گریختند. مروان وی را حبس کرد و در اثنای شبی، وی را با عبدالله بن عمر بن عبدالعزیز و «عباس بن ولید بن عبدالملک که هم در آن مقام محبوس بودند، بکشتند.»

نقل کردهاند که «ابوعون» که یکی از مخالفان مروان بود، بر سفیان بن عثمان، که مروان وی را به جهت دفع «ابوعون» فرستاده، غالب آمد و بعد از انهزام سفیان تا موصل از پی آن رفت، آنجا توقف کرد. مروان به سماع خبر ظفر ابوعون از حران لشکر کشیده، به موضع زاب آمدند. ابوالعباس، عم خود را عبد الله بن علی فرستاد که به اتفاق أبی عون

تفکزوا یا أولی الآنظارواغتبروا یا أولی الأبضار

[بیت]5

فاین ملوک قد طغوا ببلادهم آلا انما الدنیا گاحکام6 نائم ولکن أیقاظ الانام نام7 وکان لدیهم ما یکاد یرام

و آین بنی مروان و آین جنودهم (120 -a) وآین ولید و آنن زاخ هشام

دلا دل درین تیره گلخن مبند که نبود بر اهل دلی9 این پسند

خوش آن کس که کارش نکویی بود به نیک و بدش نیک خویی بود

المامون إلی آن مات. 9. ابواسحاق محمد المعتصم بالله بن هارون 10. ابنه8 ابوجعفر الوانق بالله هارون بن معتصم 11. اخوه ابوالفضل المتوکل علی الله جعفر9 بن المعتصم

13. ابنه ابوجعفر المنتصر بالله محمد بن جعفر المتوکل إلی آن [قتل]10

[قتله]2 ابوعبدالله. 14. المعتز بالله [زبیر3 بن المتوکل]4 الی آن خلع5 المستعین نفسه [ثم]ء قتل. 15. ابو عبدالله المهتدی بالله محمد بن الواثق 16. ابوالعباس المعتمد علی الله احمد بن المتوکل 17. ابوالعباس المعتضد بالله احمد بن المتوثق8 طلحة بن المتوکل 18. ابنه ابومحمد المکتفی بالله علی بن احمد المعتضد 19. اخوه ابوالفضل المقتدر بالله جعفر بن المعتضد إلی آن بویع. 20. ابن المعتز و بعد ذلک إلی ان خلع وبویع أخوه. 21. [ابو]9 منصور القاهر بالله محمد بن المعتضد إلی آن اضطرب الامیر10

ابوالعباس. 22. الراضی 11 بالله محمد بن المقتدر إلی آن مات. 23. ابوجعفر المتقی12 بالله ابراهیم المقتدر الی حتی خلع. 24. ابو القاسم المستکفی13 بالله عبدالله بن المکتفی بالله. 25. ابوالقاسم المطیع لله الفضل بن المقتدر إلی آن خلع نفسه. 26. ابوبکر الطائع لله عبدالکریم بن المطیع. 27. ابوالعباس القادر بالله احمد بن اسحاق [ین]14 المقتدر بالله 28. ابنه ابوجعفر القائم بامر الله15 عبدالله بن القادر 29. ابنه ابوالقاسم المقتدی16 بامر لله

المستضیء بالله حسن بن یوسف المستنجد 1033. ابنه ابوالعباس بن ناصر [لدین]11 الله بن احمد بن حسن المستضیء، 1234. ابنه ابوالنصر الظاهر بامرالله محمد بن الناصر 1335. ابنه ابوجعفر المستنصر بالله منصور بن الظاهر 1436. ابنه ابواحمد المستعصم بالله عبدالله بن المستنصر 37. و ابراهیم [بن]15 مهدی و [ابن معتز]16، این دوی اخیر را به حساب17 نیارند و

سی و هفت گویند. اول ایشان ابوالعباس عبدالله بن محمد بن علی بن عبدالله [بن]18 العباس الملقب به «سفاح». وی را بعد از مروان، مصر و شام مسلم شد19. برادر خود را، ابوجعفر منصور ولی عهد خویش ساخت و به خراسان فرستاد به جهت اخذ بیعت از ابومسلم. ابومسلم به جهت آنکه ولی عهدی منصور بیمشورت وی بود20، اظهار رنجش نمود. منصور به هر حال بیعت از او گرفته، بازگشت و سفاح را به اقدام بر اعدام و افنای وی اغرا میکرد و

سفاح گفت که مگر وی را نمیشناسی؟ گفت من در حضرت تو دیگری را نشناسم و نزد تو جز ترا تعظیم نکنم. پس به اتفاق منصور، سالک راه حجاز شد و به ادای فریضهآ حج سرفراز گشت. در حین رجوع، فوت سفاح [در هاشمیه]1 به وقوع رسید در ربیع الاول سنهآ ست و ثلثین و مائه و مدت خلافت او چهار سال و هشت ماه و مدت عمرش بیست و چهار و به قولی بیست هشت.

ابوجعفر عبدالله منصور2 بر سریر خلافت تمکن یافت. عم وی عبدالله بن علی سراز متابعت و مبایعت تافت و دعوای آحقیت داشت. منصور، ابومسلم را گماشت تا وی را مقهور ساخت. آنگاه جمیع غنایم را بر خود ms346 مقصور کرد و منصور را منظور ناداشته3، رو به خراسان نهاد و منصور رفتن وی را مظنهآ قصور و آفت قصر خلافت دانسته، نامه نوشت که آثار سعی مشکور و جهد موفور تو در این دولت بیفتور از غایت ظهور بر کسی مخفی و مستور نیست و ارادهآ حضور با نور و صفا جهت تجدید عهود3 و وفا، بر وجه اتم و اوفی واقع است و اگر میل خاطر خطیر به مصر و شام باشد، به وی مفوض شود و اگر به خراسان مایل است، به اجازت برود و اگر در این اقوال که خالی از عیب است، ضمیر منیر را، که مرآت صور غیب است، تردد و ریب5 باشد، قبل از ملاقات، بعضی از ثقات ارسال نماید که به یمین مؤکد شود.

ابو مسلم ده 6کس فرستاد. منصور سوگندی به تأویل یاد کرد و چون ابومسلم رسید تا سه روز اختلاط بر وجه مرغوب میکرد. روز چهارم با بعضی (a- 121) از خواص گفت که در حین دخول شمشیروی بگیرند و چون درآمد، باوی سخنان عنیف گفت. ابومسلم گفت که لایق آن است که حقوق من در ارتفاع آفتاب این دولت به پردهآ فراموشی نپوشی.

إذا کنت ذا رأی لفکن]3 ذا رویة لان فساد الرای آن یتعجلا وی جواب نوشت که:

اذاکنت ذا رأی فکن ms347 ذا عزیمة فان فساد الرأی آن یتحولا

گویند که بعد از قتل4 ابومسلم در نیشابور، «سنباد5 مجوسی» خروج کرد. وی ابومسلم را در مبادی حال بنابر کهانت، اخبار از حصول بعضی از امور کرده بود. بعد از ظهور آن نزد وی اعتبار یافته بود و تعینی و اشتهار حاصل ساخته؛ بنابر آن بعد از ابومسلم به طلب خون وی با گبران طبرستان و ری [خروج]6 کرد و قصد تسخیر قزوین نمود. حاکم قزوین بر ایشان شبیخون زد و بعضی را قتیل ساخت و جمعی را اسیر کرد و شنباد به والی ری ابوعبیدهآ حنفی فرستاد. وی سنباد را بنابر سبق معرفت گذاشت. سنباد باز جمعیتی7 به هم رسانید و قصد ری کرد. ابوعبیده بعد از آنکه منهزم شده بود، پیدا ساخت و بکشت. پس از او تا نشابور بگرفت و با مردم میگفت که ابومسلم نزد قصر8 منصور او را مرغی سفید شد و طیران نمود و اکنون مصاحب و قرین مهدی است و مرا فرستاده تا جهان را از نفاق و شقاق پاک سازم. جمعی کثیر از اهل تشنیع9 با وی اتفاق

نقل است که هفتاد هزار کس تلف شدند. سنباد به طبرستان رفت (b- 121) و حاکم آنجا وی را با متعلقان به قتل آورد4.

عبدالله رونده ms348 یکی از نقبای عباسیه بود که در خراسان در سلک دعوت ایشان میشتافت و به خلاف ابی مسلم عنان اراده از اراقهآ دما میتافت. در خلوتی ابومسلم [را]5 از نکایت کثرت قتل تحذیر کرد و بر غلبهآ ارتکاب [آن]6 تعییر7 نمود. ابومسلم گفت که مقصد ما بی اعمال شمشیر تیز و استعمال تیغ خونریز حصول نمییابد. عبدالله گفت: پس ما نیز طریق احتراز و پرهیز را گذاشته، پیروی امیر کنیم. ابومسلم تفصیل اتباع وی پرسید و وی به طمع رعایت، همه را ذکر کرد، آنگاه حاضر ساخت. ابومسلم اکثر آنها را به قتل آورد. بازماندگان، ابومسلم را به معبودیت اعتقاد کردند. ابومسلم بعد از اطلاع بر آن اعتقاد، بعضی دگر را بکشت. بقیة السیف بعد از قتل ابومسلم، خروج کردند و در گرد قصور منصور میگشتند و میگفتند که منصور خدای ما است. منصور رؤسای آنها را گرفته، حبس کرد. آن جهال گفتند که اگر منصور از معبودیت ما سر کشد، وی را [مقتول]8

القصه، در آن حین معن بن زائده که از اعیان و ارکان دولت اموی بود و در صفت جود، وی را شهرت تمام3 و در ایام محاصرهآ و اسط با منصور محاربات نموده، بعد از آن مختفی بود، لجام استر بگرفت و او را سوگند داد که به قصر اقبال بازگشته، بر فراغ بال متمکن باش4 و اشتغال به قتال این طایفه به من مفوض باشد5. منصور قبول نمود، معن معنی ms349 دلاوری را در نظر ایشان مصور ساخت و تمام آن فریق را حریق تیغ خورشید بریق گردانید و به آن سبب به حکومت یمن سرفراز شد6.

در وجه تسمیهآ آن گفتهاند که «بغ» نام بت است و «داد» بخشش است؛ پس معنی آن لعطیة الصنم» بود. [چون در هاشمیه که سفاح بنا کرده بود، خروج]1 روندیه بر منصور ظهور یافت، اقامت آنجا مکروه میداشت، به بنای بغداد متوجه شد. گویند که راهبی در آن نواحی بود. گفت که این بنا کسی تمام توان کرد2 که نام او «مقلاص» باشد. منصور از این سخن مسرور شد و گفت مرا در خردی مقلاص میگفتند و این را سبب آنکه [ما را]3 قلت مال و ضیق حال درجهآ کمال داشت. جمعی که (2 -122) در سن به هم نزدیک بودیم، قرار دادند که هر روز یکی طعامی ترتیب دهد. چون نوبت به من رسید، ریسمانهای دایهآ خود را دزدیده، فروختم و ترتیب طعام کردم و با دایه گفتم که قرض کردهام. وی چون ریسمان نیافت، مرا «مقلاص» گفت و در آن زمان دزدی بود مشهور و به نام مقلاص مذکور، مدتی4 اقارب مرا مقلاص میگفتند.

پس نوبخت منجم ساعت تعیین کرد و به طالع قوس شروع کردند. نوبخت گفت که هرگز خلفا در این شهر زهر موت نچشد5 و در واقع چنان بوده؛ منصور در راه مکه فوت شد و مهدی در ما سبذان و هادی در عیسی آباد6 و کذا غیرهم.

ناحث فطؤقة بباب ms350 الطاقی فجرت سوابق دفعی المفراقی

بیمثل ما بک یا حمامة خیالی من فک أشرک آن یحل وثاقی و به تدریج از آن عمارت غربی اثری نماند و بغداد عبارت از عمارت شرقی شد و اصل آن قصر یحیی برمکی بود و سور عمارت شرقی محاط بود به دجله و مشتمل بر ابواب؛ مثل باب سوق تمر بابی بلند بود و در عهد ناصر مسدود گشت؛ زیرا که مسترشد از آن باب بیرون رفت و کشته شد. دگر باب ترلی (؟) و عتبه آن را ملوک اطراف بوسیدندی. دگر باب عامه، در آن را بعینه از عموریه آورد. به اسماء حدید، در غایت عظمت. از عجایب عمارات گرفته، یکی دار الشجره بود از آثار مقتدر. داری واسع، مشتمل بر سایر قطیعه و در آن شجرهای بود از ذهب و فضه. در وسط برکهای در برابر ایوان مشتمل بود بر هشده شاخ و او را فروع کثیره بود، مکلل به انواع جواهر بر شکل میوه و بر اغصان آن صوری از ذهب و فضه. چون باد وزیدی، شبیه به أطار از آن صور سر زدی و از یمین و یسار برکه صورت پانزده سوار بود، با لباس بر شمشیرها حمایل، متوجه به خطی واحد، چنان مینمود که هر یک قصد دگری دارد. ابن رزین در شأن بغداد و اهل آن گوید: ابوالفرج ببغا، که از ظرفای آن عهد بوده، کوید که:

هوائها اغدی القواء و مایها آغذب من کل ماء

نسیمها أزق من کل نسیم و نعیمها الزمن کل نعیم ابن عمید نزد اسحاق اهل فهم و هوش از بغداد برسیدی و از فرقة وی تصانیف جاحظ اگر بر خصایص آن منقبة بافتی و به آن کتب باخبر بودی، معتقد گشتی. 8.1.ر 1.

نقل است که به عرض وی رسانیدند که فلان وفات یافته و اولاد صغار دارد و اموال [بسیار گذاشت]3. اگر بعضی آن را ضبط کنند، توفیر خزینه باشد. گفت هر که را خلافت و سلطنت سیر نساخت، مال یتیم سیر نخواهد ساخت. گویند که در اول خلافت، جعفر صادق را - رضی الله عنه-با اقربا از مدینه به کوفه طلبید و شهربند ساخت. روزی جعفر و حسن بن زید نزد وی رفتند، وی در غضب بود. رو به صادق نمود که تو غیب میدانی؟ فرمود که «لا یعلم الغیب الا الله»، گفت که از خراسان خراج نزد تو می آرند؟ فرمود که امیر مؤمنان تویی. خراج را به حضرت تو آرند. گفت که میخواهم که خانههای شما خراب کنم و شما را محبوس کنم تا کس از حجاز و عراق نزد شما نیاید و راه فساد بر شما نگشاید. صادق فرمود که حق تعالی سلیمان را ملک [و لشکر]4 داد و شکر گفت و ایوب را محنت داد و صبر کرد و برادران یوسف (b -122) با وی جفا کردند، وی عفو کرد. هر آینه، امیرالمؤمنین اقتدا به انبیا کند. منصور مسرور شد و گفت از شما عفو کردم و احادیث در صلهآ رحم طلبید و اجازت مراجعت مدینه داد. و در شوال سنهآ اربعین مائه، صادق - رضی الله عنه- در مدینه وفات [یافت]5. منصور به اعتزال مایل و به عمر بن عبدالله6، که از رؤسای معتزله است، بسی اعتقاد داشت7.

منقول است که ابن هبیره وی را به قضا تکلیف کرد و بنابر ابا، وی را صد و ده تازیانه زد و چون در ابا مجد بود، گذشت1 و گویند که منصور وی را تکلیف قضا کرد. وی ابا نمود2. منصور سوگند یاد کرد3 که وی قاضی شود. وی نیز سوگند یاد کرد که نشود. گفتند4 که امیرالمؤمنین سوگند یاد کرده است5 گفت: امیرالمومنین بر کفارت سوگند از من قادرتر است. پس وی را حبس فرمود6 و بعضی گویند7 که از حبس درگذشت و نیز گفتهاند که آخر قضا قبول کرد و دو روز در مجلس نشست8 و مریض شد و درگذشت9. گویند که قامت با استقامتش بلند بود، به رنگ آسمر مینمود و در کثرت استعمال طیب مبالغه میفرمود و به آن دانستندی. وقتی که از خانه برآمدی، [بوی خوش آمدی]10. گویند که وی اول کسی است که در فقه تصنیف کرد11 و منقول است که التزام کرده بود که اگر در اثنای کلام از ما سوگندی سر زند، یک درهم تصدق نماید12.

شیخ ابواسحاق شیرازی در طبقات گفته که در زمان او چهار کس از صحابه بودند: انس و عبدالله بن اوفی و سهیل بن سعد و ابوالطفیل -رضی الله عنهم -. وی از ایشان حدیث نشنیده1 و خطیب بغدادی در تاریخ خویش آورده که وی انس را دیده، اما نزد حفاظ حدیث این نقل به ثبوت نرسیده2. و هم خطیب روایت کرده که ثابت را ms353 نزد امیرالمؤمنین علی - رضی الله عنه- بردند. دعای برکت در شأن او و ذریتش فرمود3. و در مل و نحل شهرستانی مذکور است که امام ابوحنیفه بیعت با محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن کرده است و بنابر آن منصور، وی را محبوس ساخت و در حبس وفات [یافت]4 و گویند که محمد را به مدینه به قتل آوردند. امام ابوحنیفه بر همان بیعت [بود]5 و زبان بر اظهار موالات اهل البیت میگشود و چون منصور آنها شنود، وی را حبس فرمود.

زمخشری در کشاف نقل کرده که عجوزهای6 (2 -123) نزد امام آمد و گفت پسری داشتم به امر تو به نصرت و اعانت محمد و ابراهیم رفت و در محاربات ایشان کشته شد.

دیگر مالک بن آنس الاصبحی، منسوب است به «ذی اصبح» که از ملوک یمن بود و از اجداد آن امام زمن. در صباح چهاردهم ربیع الاول سنهآ تسع و سبعین و مائه درگذشت و در بقیع مدفون شد، به بیست و نه سال بعد از امام ابوحنیفه و تولدش به ده سال بعد از تولد وی. و منقول است که سه سال در شکم مادر بوده و امام شافعی -رحمة الله علیه- .««1.dوی را تلمذ نموده ح8مو

و دیگر سفیان ثوری، وی منسوب است به یکی از اجداد خود که «ثور» نام داشته. عبدالله بن مبارک گوید که حدیث از هزار و صد شیخ نوشتهام، هیچ یک أعلم از سفیان نبودند. از مجتهدان سته است که مذاهب ایشان متبوع گشته. گویند که چون منصور قصد مکه [کرد]2، نجاران را پیشتر فرستاد که جهت صلب سفیان تمهید دار کنند. سفیان به استار کعبه دست زد و گفت که از این بیزار باشم، اگر ابوجعفر به مکه درآید و سفیان بن عیینه و فضیل عیاض حاضر بودند و از وی طلب صرف همت در دفع ضرر ابوجعفر مینمودند. ms354 منصور پیش از دخول مکه، وفات یافت3. سفیان به بصره رفت و آنجا مختفی بود، تا رحلت نمود در سنهآ ستین و مائه. وی را شب دفن کردند4.

[و او اول کسی است که تضیف تفسیر کرده. در تعظیم علم دین و توفیر احادیث سید المرسلین -صلوات الله علیه و سلامه- به مرتبهای بوده که خواستی که روایت حدیث کند، وضو ساختی و بر صدر فراش نشستی و محاسن را شانه کردی و عطر در مجلس سوختی و به وقار و هیبت تمام نشستی و شروع کردی و زهدش به مرتبهای بود

از این مشایخ2 که در آن زمان بودند: یکی ابواسحاق ابراهیم بن آدهم است. استاد ابوالقاسم قشیری در ذکر مشایخ رساله نوشته و وی را به همه مقدم آورده. از ابنای ملوک بود. روزی در اثنای شکار به گوش وی ندا رسید که «آلهذا خلقت» عنان قصد شکار، بلکه از هر کار به یک بار کشید. شبانی را دید، لباس او پوشید و وی را جامه های خود پوشانید و به مکه رفت و با سفیان ثوری و غیره از تابعین صحبت داشت و تعلقات فانیه را گذاشت.

و دیگر فضیل بن عیاض که مذکور شد. وی از نواحی مرو بوده و گویند در سمرقند تولد نمود. پدر، وی را به باور3 در آورد و آنجا وی را پرورش کرد. چون به سن شباب رسید، قدم در طریق عیاری نهاد و به راه رهزنی و بی راهی فتاد و در شبی این آیت در گوش (-123) او رسید (الم یأن للذین آمنوا آن تخشع قلوبهم لذکر الله -16/57) سماع آن موجب انتباه وی شد و از غفلت و بیراهی به تنبیه و آگاهی پیوست. به توبهآ صحیحه و رد مظالم از اعمال ماضیه و افعال سالفه سالم گشت.

منقول است که از جملهآ اریاب حقوق، یهودی بود که بدل حق وی مفقود ms355 بود و بدل او4 وی را مشکل مینمود. استحلال از او سودی نمیداد و زبان جز به طلب حق خود نمیگشاد. روزی گفت که سوگند یاد کردهام که تا حق خود از تو نگیرم، از تو رضا نپذیرم. اکنون چون ترا رضا مطلوب است و قدرت بر ارضا مسلوب، مرا در ته بساط زر است، او را برآر و به دست من شمار تا سوگند من راست آید و مرا ترک مطالبه5 شاید. فضیل از آن مقام زر به در آورد و چون نظر وی بر زر افتاد، به شهادتین زبان گشاد و به اسلام رو نهادو گفت که در تورات مذکور است که علامت صدق توبهآ امت محمد، آن است که خاک به جهت ایشان زر شود. آنجا پارهای خاک نهادم و ترا فرستادم. وفات فضیل در مکه بود،

شعر

قصر تو چون کاخ فلک سربلند حادثه را قاصر از آنجا کمند5

حارس و بواب تو بر6 بدسگال بسته پی حفظ تو راه خیال

لیک نیارند به مکر و حیل بستن آن رخنه که آید اجل

زود بود کاید اجل از کمین شیشهآ عمر تو زند بر زمین

کنگر کاخ تو به خاک افگند طاق بلندت ز مغاک افکند [وفات وی در بیر میمون بوده که منزلی است قریب به مکه، و مدت خلافتش بیست و یکسال و یازده ماه و هشت روز]7.

ذکر خلافت ابو ms356 عبدالمهدی بن محمد8 بن عبدالله المنصور، چون خبر وفات منصور درحجاز به بغداد رسید، در ذی الحجهآ سنهآ ثمان و خمسین و مائه با مهدی محمد بن منصور که ولی عهد بود، بیعت کردند. وی بعد از ضبط بلاد بغداد، داعیهآ سفر حجاز ظاهر ساخت. پانصد شتربار یخ و برف صرف در آن راه کرد و چون توفیق طواف بیت عتیق دریافت، جامههایی که خلفا بر بالای هم کعبهآ شریفه را پوشانیده بودند، گشود و

در عهد وی آعوری قبیح الصورت، که به جهت ستر قباحت وجه، پیوسته برقع میداشت و وی را به آن (2 - 124) جهت مقنع میگفتند، ظاهر شد. پیوسته به اظهار تناسخ و حلول مشغول بود و اغوای عوام ضعیف العقول مینمود و در شعبده چنان مهارتی داشت که هر شب از چاهی در نخشب شکلی مدور مستنیر برآوردی که پرتو آن تا دو فرسنگ از هر جانبی رسیدی.

«معاذ» که امیر خراسان بود، به امر مهدی در پی گرفتن او شد. وی در نواحی کیش1 به قلعه متحصن شد و چون جزم دانست که قلعه مسخر خواهد شد، اتباع خود را جز یک کنیز به زهر هلاک ساخت و خود در تیزاب نشست و جز موی چند از وی نماند. آن کنیز بر سر برج آمده، امان طلبید و در گشود و بیان کیفیت حال نمود و از عجایب امور که در عهد مهدی ظهور یافته، یکی آن است که طبری نقل کرده که روزی هوا صفت شب2 گرفت و نور نیر اعظم مطلقا مستور ماند، بی آنکه حجابی از غباری یا سحابی3 باشد4.

یعقوب و اخوان او از دبیران نصر بن سیار بودند و عطاردوار در سلک اهل کلک خود را اظهار مینمودند. چون یحیی بن زید خروج کرد، در سر با او بیان محبتی میکرد. چون ابومسلم ظهور نمود، جمعی ms357 را که در قتل یحیی دخلی داشتند، به ضرب تیغ ملاقی ابویحیی ساخت. داود بنابر محبتی که با یحیی ورزیده بود، بی دهشت نزد وی رفت. ابومسلم اموال وی را گرفت و به نفس وی تعرضی نرسانید. بعد از داود، یعقوب واخوان در بلاد میگشتند و جهت محمد بن عبدالله بن حسن بیعت از مردم میگرفتند و چون

بیت4 گشاده لشکر شامش به نیم روز کمین کشیده هندوی ترکش بر آفتاب کمان (8 -124)ارخش ز نسخهآ باغ ارم نموده مثال دهانش از لب آب حیات داده نشان

مهدی5 اسباب آن مجلس دلکش با آن جاریهآ مهوش به وی داد و گفت مرا به تو حاجت است. یعقوب گفت: بنده را چه حد آن است که امیرالمؤمنین نزد او تعبیر از مافیالضمیر خود کند و به این عبارت فرماید6. به هر اموری که بنده را مأمور دارد، طریق بندگی بجا آورده شود. مهدی وی را سوگند داد که به آنچه گوید، عمل کند. پس گفت: فی الحال، باید ms358 که خاطر من از وجود فلان علوی جمع سازی و قبل از آن کار، به کار دگر نپردازی. چون یعقوب به آن شاخ دوحهآ سیادت رسید و حال معلوم او شد، با یعقوب گفت که من از اولاد سیدة النساء و جگر گوشهآ حیدر و زهرآم، روا میداری که فردای قیامت به خون من مؤاخذه شوی؟ یعقوب بر قتل وی اقدام نکرد و او را به انعام و اکرام نواخت و دو معتمد همراه ساخت و به یک راهی معین روان نمود. آن کنیز از مکالمهآ

ابن اثیر در اساب ذکر کرده که وی اول کسی است که به «قاضی القضات» ملقب گشته و تا آخر عهد رشید، غیر از او قاضی نبود و وی «یعقوب بن ابراهیم بن حبیب بن ms359 سعد بن حبته انصاری» است. مروی است که حبته را نزد رسولالله - صلی الله علیه و سلم- آوردند. دعای برکت در نسل او کرد و مسح سر او فرمود. گویند که ابی یوسف بر مخالفت امام اعظم اقدام ننموده و هر قولی که از او سر زده، امام در وقتی بر آن قایل بوده. «بشر مریسی» (a -125)، به کسر میم و تشدید را، منسوب به مرسه، که قریه است از مصر و چیزهای4 مصری خوب از آنجا برمی آید، از جملهآ معتزله تلمذ او نمودی و در پی اخذ فقه از وی بودی. ابویو سف او را نمییسندید و «سوزن رفا» مینامید که طرف آن دقیق است [بسیار]5 و مدخل آن تنگ و سریع الانکسار. ولادت ابی یوسف در صد و

موسی هادی با اهل طبرستان محاربت مینمود. هارون جهت او بیعت از مردم گرفت و وی را به بغداد طلبید. در عهد هادی «زنادقه» ظهور کردند. یکی از آن جمله، عبدالله مقنع بود که در بلاغیت3 بیان مشارالیه با لبنان بود و کلیله و دمنه را معرب ساخته. جمعی از اعیان عباسیه تابع وی بودند و به ارکان شرع اطهر معتقد نبودند و استهزا مینمودند. ابن مقنع را بر آن دآشتند که به آیت (وقیل یا ارض ابلعی - 44/11) معارضه کرده، چیزی بنویسد. وی سعیها کرد و چیزی که به او4 ماند، نتوانست گفتن5. هادی همهآ آنها را به دوزخ فرستاد6.

منقول است که رقم قتل رشید بر لوح خیال میکشید و صلاح حال در ولیعهدی پسر خویش میدید. در اثنای شبی با هرتمه گفت که امشب ms360 رشید را به قتل میآرم و یحیی را در زمرهآ آحیا نمیگذارم؛ زیرا که رضای وی میجوید و در طریق خلع وی نمیپوید.

هرتمه گفت: در باب رشید تأمل اولی است؛ زیراکه برادر اعیانی است و قتل وی امری است نالایق و موجب تنفر خلایق. ناگاه میل آب کرد، قطرهای در حلق او ماند و سرفه بر او غالب آمد تا نفسش انقطاع یافت. خبر به یحیی رسانید و با رشید بیعت کردند.

در تاریخ گزیده آورده تیر و کمان در دست نشسته بود، فراشی از دور ایستاده، با جلسا گفت که تیری به سینهآ فراش زنم که از پشت او به در رود. گفتند که قوت بازوی خلیفهآ زمان فوق این است، اما دست به خون چنین مسکینی آلودن، لایق شأن خلافت نیست.

نظم1

حق نشاندت به تخت دادگری تا کنی پیش تیرها سپری

نه که چون تیر بر نشان2 [باشی]3 آفت جان این و آن باشی مادهآ قساوت وی به مرتبهای بود که از اقوال ایشان هیچ حساب برنداشت و فراش از تیر آن تیرهآ دل هلاک [گشت]4. در همان حال بثرهای بر پشت پای او پیدا شد و میخارید و آماس کرد. در روز وفات (6-125) یافت. خلافت او هفت سال و عمرش بیست و پنج. «غادره» نام، جاریهآ جمیلهآ مغنیه به ده هزار دینار خریده بود و خود را اسیر محبت او ساخته، قبل از وفات به یک ماه بر خاطرش خطور کرد که خواهد مرد و غادره به رشید خواهد رسید. احضار هارون کرد و وی را سوگندهای مغلظ داد که غادره را متصرف نگردد و غادره را نیز فرمود که5 ایمان عظیمه یاد کرد که در عقد ازدواج هارون درنیاید.

پس از وی هارون، غادره نکاح کرد. شبی در کنار هارون به فریاد و گریه درآمد و گفت هادی را در خواب دیدم و بیتی چند یاد گرفته، نقل که مضمونش سرزنش ms361 وی بود. به خلف وعده و دعای بد به او. در همان گریه و فریاد جان داد. منقول است که خویشی داشت فقیر و درویش و احتیاج وی از غایت6 بیش، هادی دروی نظر عنایت نمی گشود و در صدد رعایت وی نبود. مردم از آن متعجب بودند. روزی صرهآ زر به نام او مهر کرده، بر جسر نهاد و وی را به مهمی از راه جسر فرستاد. در ذهاب و ایاب بر آن مرور کرد و در حین عبور، عثور بر آن نیافت و صورت وجود آن بر مرآت شعورش نتافت. چون از سر آن مستفسر شدند، گفت که در حین [عبور]7، به خاطرم خطور کرد که اگر نور بصر مستور

در سنهآ سبعین و مائه با او بیعت کردند. در آن حین بیست و دو ساله بود. در شب بیعت او «مأمون» متولد شد و تولد1 «امین» قبل از آن بوده به هفت ماه و در روز اول فرمود که در عهد مهدی خاتمی داشتم. هادی به جهت نگین2 در طلب الحاح میکرد. در دجله انداختم. غواصان را به تفحص برگماشت تا یافتند. هارون او3 را نشانهآ دولت شناخت. به فراغت به ضبط ملک پرداخت. وزارت «یحیی برمکی» داد و وی را خلعت پوشانید و قبل از آن رسم نبود که خلفا در وقت نصب کسی خلعت دهند. بعد از آن، آن قرار یافت و شایع شد و جعفر بن محمد بن اشعث بن قیس را به امارت خراسان فرستاد. بعد از شش ماه خلافت «امین» را ولی عهد ساخت.

منقول است4 که هادی از عبدالله بن مالک خزاعی، که از ms362 اعیان دولت بود، اخذ بیعت جهت پسر خود جعفر گرفته بود و سوگند داده که اگر از بیعت برگردد، حج پیاده با پای برهنه، بر وی باشد. (a - 126) بعد از بیعت با هارون در راه مکه بسط بسط5 میکردند. وی با پای برهنه بر آن می گذشت و به همین تمام آن راه مطوی گشت و این کار موجب مزید اعتبار وی نزد هارون شد6.

و در سنهآ ست و ثمانین و مائه هارون با امین و مأمون احرام بیتالحرام بست و از ایشان عهد گرفت که قصد هم نکنند و سخنان طغات و سعات در حق هم نشنوند و به قسمت پدر راضی باشد؛ به این طریق که از حلوان تا حد مشرق به مأمون انتساب گیرد و از بغداد تا اقصای عرب به امین تعلق گیرد و مأمون بعداز امین، ولیعهد هارون باشد و نامه به این مضمون، به شهادت معارف مشحون، نوشتند. پس در بام کعبه هر دو برادر برابر ایستادند و زبان به اعتراف گشادند. هارون به آویختن نامه از بام کعبه فرمان داد. در اثنای آویختن، افتاد. مردم گفتند که سقوط آن تفألا مناسب نیست و در همان سال یحیی بن عبدالله بن حسن بن علی در میان دیالمه ظهور کرد. فضیل بن یحیی به امر رشید بر سروی رفت1. وی امان طلبید و همراه یحیی به ملازمت رشید رو نهاد و این امر موجب فضل حرمت فضیل شد.

منقول است که بعد از وصول آن، سبط رسول - صلی الله علیه و سلم- به بغداد، بعضی از اشرار بدنهاد نسبت دعوت خلق به بیعت خویش، به آن خیراندیش کردند. هارون وی را حاضر ساخت و ساعی در مواجههآ آن به یحیی، به گفت2 یحیی، قرار به مباهله داد. هر دو در حضور رشید دو رکعت نماز گزاردند3. آنگاه دست هم گرفته، هر یک دعای هلاک بر کاذب کردند و از مجلس بیرون رفتند. ساعی ms363 همین که به منزل رسید به دار عقبی شتافت و علو رتبهآ یحیی نزد رشید وضوح یافت و منقول است که بکار زبیری، که وی را والی مکه [ساخته]4 بود، در شأن یحیی سعایتی کرد. یحیی وی را سوگند بر طبق دعوی داد، سوگند یاد کرد و چون به منزل رسید، مفلوج شد.

گویند روزی جعفر به دیدن اصمعی رفت و با خادم گفت که اگر مرا در استماع کلام بلاغت انجام اصمعی و اختلاط او انبساطی دست دهد، هزار دینار به اصمعی رساند. پس هر چند (8 - 126) اصمعی از سرچشمهآ طبع لطیف، سخنان پاک زلال مثال ظاهر ساخت که زنگ کدورت از صفایح خاطر شستی و سبزهآ فرح و سرور از تأثیر آن از ساحت ضمایر رستی، در جعفر هیچ اثر نکرد و اصلا آثار شکفتگی در او ظهور نیافت. با خاطر چون غنچه منقبض برآمد.

خادم گفت که این زر به خانه بردن، لایق نباشد. جعفر گفت که از ما اموال کثیره به

مروی است که در عهد هارون، تسلط برامکه بر جایی رسید که جمیع امور سلطنت به ایشان متعلق شد؛ بر وجهی که جز اسم خلافت اثری با رشید نماند و چنان شد که اگر او را چیزی در کار شدی، حصول آن بی کلفتی میسر نبودی. از این جهت، خاطر هارون نسبت به ایشان متغیر شد.

گویند: روزی طبیبی ترسا، نزد هارون بود و استعلاجی میکرد. یحیی به طریق معهود خویش بیاجازت داخل شد. هارون از ترسا پرسید که کسی بی اجازت در بیوت شما درآید؟ وی نفی نمود. هارون گفت: بایستی که خانهآ ما از شما کم نبودی. یحیی گفت: بنده این دلیری به سبب اجازت امیرالمؤمنین کرده و اگر اعتماد بر آن نبودی، هرگز اقدام بدین نبودی3 و اکنون توبه کردم که من بعد از ترک ادب احتراز و اجتناب لازم دانم. پس از آن به کرات از وزارت تقاعدی طلبید و هارون نپسندید. بعد از رجوع به سفر حجاز، یحیی را با اولاد محبوس4 ساخت و آنگاه همهآ برمکه را برانداخت و باعث بر آن که رشید را عزم قتل ایشان جزم شد، چند چیز بود: یکی آنکه هارون گفته بود که یحیی مذکور، نزد فضل باشد و وی را به جایی نگذارند. وی یحیی را کس همراه ساخته، به مأمن فرستاد و چون رشید از حال وی پرسید، قضیه را مطابق واقع بیان نمود. رشید اگرچه ظاهرا انکار آن کار نکرد، اما در دل او کینی جا کرد و چون جعفر از پیش او بیرون میرفت، از پی او نظر می انداخت.

و دیگر آنکه ثقات نقل کردهاند که رشید همشیرهای داشت «عباسه» نام که به لطافت رخسار از نوادر ایام بود و به حلاوت [گفتار]5 بی نظیر انام. هارون بنابر حسن شمایل وی

بیت

حلقهآ عنبر و بازار گل آشفته کنی تو بدین زلف و رخ ار بر سر بازار آیی شبی که جعفر مست از نزد هارون برآمده بود. مادرش، عباسه را نزد او فرستاد که این جاریهآ معهود است. آن مست از خود بی خبر با وی درآمیخت. بعد از فراغ، عباسه گفت که «کیف وجدت صحبة بنات الملوک» جعفر واقف شد که عباسه است. با مادر گفت که مرا به ثمن بخس فروختی و اثر این عمل خواهی دید.

عباسه حامله شد و پسر متولد گشت و چون به زبان اهل حرم افتاد، پسر را به مکه فرستاد. آخر زبیده از یحیی رنجید و قضیه با رشید گفت. رشید را در مکه صدق خبر معلوم شد و متیقن گشت. چون بازگشته به انبار رسید2، «ابن هاشک» را تعیین کرد که در فلان روز اسباب برامکه را در تحت ضبط درآور3 و قبل از آن روز قضیه را از هر کس مخفی دار. روز موعود بزمی آراست و با جعفر انواع نوازش و اصناف الطاف ظاهر ساخت و شب «یاسر خادم» را فرستاد تا سر جعفر را نزد وی آورد. آنگاه یاسر را نیز به قتل آورد و گفت قاتل جعفر را نمی توانم، دید. جثهآ جعفر را در بغداد آویختند و آخر سوختند و سایر اقارب را حبس کردند4 رفعت برامکه هفتده سال.

از محمد دمشقی منقول ms366 است که فضل1 بن یحیی را پسری متولد شد. شعرا شعرهای غرا در تهنیت او تزیین دادند2، اما اتفاقا هیچ از آن مقبول نیفتاد. مرا گفت: تو نیز به آنها موافقت کن. در بدیهه دو بیتی گفتم، آن را تحسین و پسند نمود و ده هزار دینار انعام فرمود. بعد از انقضای دولت ایشان، روزی به حمام رفتم. حمامی پسری خوب صورت جهت خدمت من بفرستاد. در حین خدمت وی از فضل یاد کردم و به آن دو بیت مترنم شد3. آن پسر بیهوش بیفتاد. با حمامی گفتم که کس دیگر نبود که پسری مصروع به من فرستادی؟ حمامی سوگند یاد کرد که هرگز آن را این حال پیش نیامده بود. چون به هوش آمد، پرسید که قایل آن بیت کیست؟ گفتم: منم، در تهنیت ولادت پسر فضل گفته بودم. گفت: آن پسر منم. از استماع این نظم از انتظام ایام احتشام یاد کرده، بیهوش شدم. گفتم: ای فرزند! من پیر شدهام و خلفی از من نمیماند. آنچه دارم، ثمرات ریاض اصطناع پدر تو است. ترا نزد قاضی برم و (6-127) اقرار کنم که تمام حق تو است. از این سخن قطرات عبرات از دیدهآ آن جوان پسندیده چکیدن گرفت و سوگند یاد کرد که آنچه پدرم بخشیده، باز نگیرم و هرچند الحاح کردم که چیزی قبول کند، ابا کرد. یحیی و فضل در حبس هلاک شدند.

دعی الله مأمون بن مأمون الذی دعاناه منه فی زمان البرامک وزارت بعد از حبس برامکه، به فضل بن ربیع مفوض گشت. ابی عبیده، که در مهره عربیة است، گوید: چون وزیر شد، نزد او رفتم. ملایمتها ظاهر ساخت و اشعار جاهلیت بر وی خواندم. گفت: بر اکثر اینها مطلعم و از اشعار ملیحه جز آن می خواهم. بعد از سماع آن، طرب ظاهر ساخت. پس ابوعبیده بصری، که وی نیز از مهرة لغت بود، درآمد. وی را نزد من نشاند و اظهار ms367 اشتیاق کرد و گفت که وی را طلبیدهام که مستفید گردم. پس من عرض کردم که مسأله را جواب گفتهام. اگر فرمایند، عرض کنم. گفتم: سوال این است که خدای تعالی فرموده: ( طلعها ککانه روس الشیاطین 65/37) وعد و ایعاد در امور معرفه میباشد. جواب من اینکه عرب در مقام تهریل ذکر آنچه تخیل آن مهیل باشد، کند، اگرچه موهوم محض باشد، چون انیاب اغوال؛ چنانچه امرءالقیس گفته:

أیقتلنی و المشرفی مضاجعی و مننونة ززق کأنیاب أغوال .1d 4 8. 8: فضیل، متن منطبق باx.1 فضل استحسان نمود و به وضع کتابی مشتمل بر امثال آن ترغیب نمود. 2.ه : ولادت ترتیب دادند. 8.3. : شدم.

افسوس که بر دفتر عمرم ایام آن را روزی نویسد و این را روزی یکی از کتاب گفته که در دفتر اخراجات هارون به نظرم آمد که در فلان روز در وجه انعامات جعفر چندین چندین و در ورقی دیگر دیدم که بهای نفط و بوریا که جعفر را به آن سوختند: ای طفل دهر گر تو ز پستان حرص و آز روزی دو شیر دولت و اقبال برمکی در عهد عمر غره مشو از کمال خویش یاد آر و از زمان بزرگان برمکی منقول است که رافع بن نصر بن لیث سیار که از اشراف ماوراءالنهر و اعیان آن دیار بود، خواست که منکوحهآ یحیی بن اشعث طایی را2 در نکاح آرد. زن ترسا شد. باز مسلمان گشت و رافع وی را نکاح کرد. هارون به علی بن عیسی، که امیر خراسان بود، نویشت3 که زن به یحیی باز دهد و رافع را تأدیب کند. علی به شحنهآ سمرقند نوشت تا رافع را حبس ms368 کرد. وی از حبس گریخت و به اتفاق جمعی شحنه را به قتل آورد و متصرف ملک شد.

هارون، هرثمه را امارت خراسان داد و با لشکر به آنجا فرستاد. علی استقبال کرد. وی در سرای علی نازل شد و در خلوت، مثال عزل4 نمود و وی را حبس فرمود و اموال وی را به بغداد فرستاد. پس هارون خود به خراسان متوجه شد و علی را به بغداد فرستاد که محبوس باشد و هرثمه را به جهت آنکه دافع رافع شود، روان ساخت و خود به طوس رو

قالوا خراسان أقصی ما یراد بکم نم القفول فقد جینا خراسانا

أین الذی کنت أزجوه و امله ذاک الذی کنت اخشاه فقد کانا 2. 8و 143: * -» 1.8- منقول است که ابوالبختری روزی به مجلس هارون در آمد. قاسم مؤتمن از اولاد هارون بود و وی حاضر بود. جمالی داشت که گویا مصور قضا از آغاز آفرینش که صور زیبا بر لوح وجود میکشیده، مشقی میکرده که آن صورت را به خامهآ ابداع بنگارد و همانا چمن آرای گلستان انسانی که در هزاران چندین هزار نهال با اعتدال در راغ جمال به زلال افضال می پرورده، حکمت آن بوده که بتدریج کمال صنعت در قامت بی مثال وی به ظهور آرد.

رخش خوی فشان بر لب چون نبات چه غبغبش پر ز آب حیات

چو کردی لب او اشارت به سنگ شدی سنگ چون لعل یاقوترنگ

ازو غیر گل خار خاری نداشت که پیش رخش اعتباری نداشت

جمالش گل و خال رخ مشک چین جمالش چنان بود و خالش چنین ابو البختری از خجستة اختری، فرصت نظارهآ آن رشک خورشید خاوری و غیرت مهر و مشتری یافته، نشست -»1: هیبت» ms369 مجلس خلافت از غلبهآ هوای تماشای آن زیدهآ بدایع صنع بر باد رفته، صرف دیده از دیدار نمیکرد. هارون گفت که ای ابوالبختری! ترا میبینم که متصل دیده بر قاسم میگشایی و بر ادمان نظر نمی نمایی ح12: مینمایی » می خواهی که وی را به تو سپاریم؟ ابوالبختری گفت که پناه میبرم به خدای امیرالمؤمنین که مرا نسبت نکنی به چیزی که در من نباشد، اما امر ادمان نظر آن است که حدیثی به من رسیده به روایت حضرت جعفر صادق -رضی الله عنه به وساطت آبای کرام از سید آنام - علیه السلام- که سه چیز قوت نظر میبخشد؛ نظر در سبزه و آب روان و روی خوب، اما ابن جوزی گفته که این حدیث موضوع است و ابو البختری گذابی است وضاع. [اکثر اولاد وی از سراری بودند] صلهد1: عبارت بین []) در آغاز اضافیات آمده است» زوجهآ هارون زییده بنت جعفر بن منصور بود. از او انواع خیرات و مبرات ظاهر میشد و آثار بسیار بماند و شهر تبریز را در سنهآ خمس و سبعین و مانه وی بنا نهاد و در پسنهآ اربع و اریعین و مانین مقارع قهر الهی در آن نازل کشت و جمیع منازل آن از زلازل متواصل سمت (خاویة علن عروشفا - 45/22 ) کرفت و باز در عهد متوکل حه: وی* معمور شد. در ایام قایم حه: قاسم » ابوطاهر شیرازی، که در معرفت احکام نجوم و استنباط حوادث آز اوضاع علویات به تفوق بر اقران موسوم بود، خبر داد که در سنهآ ثلث و ثلثآین و اربعمانآه در فلان شب زلزلهآ عظیم ظأهر شود که مضمون (جمنا عالها نائلها - 82/11) در این شهر به روی

از علمای ابن عم نبی، شافعی مطلبی، وی «محمد بن ادریس بن عثمان بن شافع بن سائب بن عبید بن عبد یزید بن هاشم بن مطلب ms370 بن عبد مناف» است. شافع که شافعی منسوب است به وی، در ایام جهل1، عهد سید عالم - صلی الله علیه و سلم- دریافته و پدرش [یزید]2 در غزای بدر، حامل لوای کفار بود. اسیر صحابهآ ابرار شد. بعد ادای فدا، جداگشت و پس (2 -128) به طریق هدا اهتدا یافت و فروغ ایمان از خاطرش ظلمت ضل زدود3 و آن مطلع انوار امامت، منبع انهار کرامت بوده. منقول است که4 همای قدش انتمای آشیان قالبش را هوای رجوع به موطن اصلی غالب آمده بود. جماعتی از تلامذه به شرف حضور در مجلس شریفش فایز بودند. با «ابویعقوب یوسف بویطی»، که از جمله5آ اصحاب وی بود و هر روز یک ختم قرآن کردی، گفت: زود باشد که ودیعت روح در حین تقید به غل و سلاسل ذل تسلیم نمایی و با «اسماعیل مزنی» گفت که ترا بازاری خواهد بود و با ابن عبدالحکم، که پدرش مالکی مذهب بود، گفت که به مذهب پدر رجوع خواهی کرد و با «ربیع» گفت که کتب من از تو انتشار یابد و همه به وقوع آمد. بویطی را در عهد واثق که علما را تکلیف میکردند که به خلق قرآن قایل شوید6 به زنجیری از چهل رطل حدید، مقیده7 از مصر به بغداد آوردند8 و به قول مذکور قایل نگشت و در حبس ماند تا وفات یافت. گویند «ابواللیث حنفی»، که قاضی مصر بود، با وی حسدی داشت. شدت تعذیب وی به سعی و سعایت ابواللیث بود، اما مزنی نزد ملوک شأن عظیم یافت و ربیع بعد از امام به هفتاد سال مرجع انام و رحلهآ طلاب ایام بود و ابن ابوالحکم به مذهب امام مالک منتقل شد.

القصه، آن حضرت در عهد هارون بود و دیگر «لیث بن سعد»، که از جملهآ کبار فقها است، هم در عصر وی بوده1 و «امام مالک» نیز در بعض زمان2 خلافت وی بود. امام شافعی میفرموده که ms371 لیث آفقه بود از مالک، اما اصحاب وی فقه او را ضایع ساختند که تدوین نکردند. منقول است که3 هارون پانصد دینار به امام مالک فرستاد. لیث این معنی را شنید و هزار دینار فرستاده، هارون با لیث عتاب کرده و گفته که چه مناسب4 است که تو از رعایای من باشی و کسی که من او را پانصد دینار عطا کرده باشم، تو هزار دهی. [لیث]5 گفت که من هر روز هزار دینار دخل دارم، شرم کردم که به مثل امام مالک کمتر از دخل یک روزهآ خود فرستم. و ابو یوسف در عهد هارون قاضی بود و محمد بن حسن بن فرقد شیبانی والی بیتالمال. اصل محمد بن حسن از حرستان است که قریهای است بر در دمشق. پدرش مقیم واسط گشت، به واسطهآ آن محمد [آنجا]6 متولد شد در سنهآ اثنین7 و ثلاثین و مائه، قبل از ولادت امام شافعی به هژده8 سال، اما در کوفه بزرگ شد. آخر با ائمهآ کبار ملاقی گشت. سه سال ملازم امام مالک بود و از وی سماع حدیث مینمود و مدت مدید از امام اعظم سخن شنید و تلمذ اوزاعی کرد و از ابی یوسف نیز مستفید بود و بعد از ابی یوسف، به قضا (8- 128) منصوب گشت و از مناقب وی آن که شافعی9 فرمود که اگر خواهم که گویم قرآن به لغت او نازل شد، دور نیست. بنابر فصاحت او فرمود. فربهی ندیدهام که از او بفهم تر باشد. وی با رشید به ری رفت و قاضی [شد]10 و وفات یافت. پنجاه و هشت سال داشت و کسائی نیز در روز موت محمد فوت شد و وی نیز در ری مدفون گشت. رشید گفت که «دفنت الففه و العربیة بالری».

و کسائی «ابوالحسن علی بن حمزهآ اسدی» است، از کوفه [بود]11 معلم رشید شد و آخر امین را نیز تعلیم مینمود. نزد حمزهآ زیات12 قرائت کرد. خود قرائتی اختیار ms372 کرد. در

منقول است که امام شافعی - رضی الله عنه - از محمد - رحمة الله [علیه]6- چند کتابی جهت انتساخ طلبید، وی در ارسال اهمال ورزید. شافعی به وی نوشت.

نظم

قل لمن لم تر عین من رآه مثله و من کان رآه فقد رأی من قبله

االعلم ینهی آفله أن یمنعوهأهله لعله یبذله لأهله لعله بیهقی در مناقب امام شافعی ذکر کرده که در مجلس فضل بن ربیع، وی با محمد مجتمع گشته و میان ایشان بحثها گذشته و فضل همه را مینوشته؛ از جمله آنکه محمد گفت که صلات8 خوف منسوخ [است]9؛ زیراکه فرموده (واذا کنت فیهم - 152/4) پس بدون حضور]10 آن حضرت واجب نبود. شافعی گفت که در زکات11 فرموده (خذ من اموالهم صدقة - 153/9) پس بعد از وی واجب نبود. فضل قصه بر هارون عرض کرد و وی را صله فرستاد و جایزه داد. روزی محمد با هارون گفت که شافعی را زعم اهلیت خلافت هست. شافعی بعد از احضار، انکار آن گفتار کرد و هارون را به حسن کلام از غضب بازآورد. پس از کیفیت علم وی به کلام ms373 مجید استفسار کرد. فرمود که تنزیل و

پس از وی موعظه طلبید. وی موعظه میگفت و هارون از حقهآ نرگس، گهر می سفت. بعض از خواص امر به سکوت وی کردند. گفت: ای آعوان ظلمه و عبید آثمه که همهآ نفس خود را به دنیای فانی فروختهاید و عذاب باقی را خریده! نمیبینید که حکما را چه استدراجها بود به تواتر نعما و امهال5 و املا و چگونه مأخوذ به (اخذ عزیز مفتدر - 42/54) گشتند، و از این عالم گذشتند. پس حوایج عامه عرض کرد. هارون گفت که حاجت خاصه نیز بگوی. گفت که بعد از موعظه، چگونه به طلب پردازم و روی خویش به دنائت آن سیاه سازم؟ پس مال عظیم به وی داد و چون از مجلس برآمد، همه را بخش

القصه، مأمون به سریر خلافت نشست [و بر طبق رأی فضل رفع حجاب نمود]6 و با علما مجالس میبود. بساط معدلت گسترد و رقم ستم از لوح ملک سترد. امین پروای احکام احکام الهی نمیکرد و به ارتکاب ملاهی و اکتساب مناهی روی آورد و پیوسته به

ز سهم دلیران در آن دار و گیر چو طفلان بترسید گردون پیر

رسیده به لب جان جنگ آوران ولی تیغ را لب رسیده به جان به اندک زمان، اکثر زمین آن معرکه به خون لشکر امین رنگ گرفت. بهادران5 آن سپاه را قوت مقاومت با جیش خونی مأمونی نماند. شعشعهآ نصرت، نزد جناب طاهر6 ظاهر شد. طاهر به فضل نویشت7 که این رقعه وقتی نوشته شد که سر علی بن عیسی جدا از تن بود و خاتمش در انگشت من. مأمون وی را «ذاالیمین»8 لقب نهاد و با لشکر به بغداد فرستاد و هرثمه را ممد وی گردانید. بعد از یک سال که محاصره شد، امین را ضیق حال واشکال اقدام بر قتال بر آن خیال باعث شد که نزد هرثمه رود که مملوک پدرش بود9. امین به قصد لحوق به هرثمه به کشتی درآمد. طاهر کمین [نگاه داشت]10 و وی را گرفت و هلاک ساخت. مدت خلافت وی چهار سال و هشت ماه.

مأمون در خلافت استقلال یافت و در مرو قرار گرفت. فضل بن ربیع مختفی گشت.

علی بن موسی الرضا کز خدایش رضا شد لقب چون رضا بودش آئین پس چنان قرار داد که در پی تولیت و عزل کس نشود. و دخل او در خلافت جز دخل

هر که در سایهآ آن سرو سهیقد باشد جاش زیر علم سبز محمد باشد و دختر خود را ام حبیب به امام داد و خود دختر حسین بن سهل، برادر فضل نکاح نمود و این همه در یک روز بود و چون خبر ولی عهدی رضا به بغداد رسید، عباسیه به ابراهیم بن مهدی بیعت کردند و فضل بر مأمون چنان باز نمود که ابراهیم را به امارت بغداد قبول کردهاند و فضل چنان ضبط کرده بود که بیاذن او کسی به مأمون سخن نتوانستی کرد.

امام رضا روزی در خلوت حال حسن بن سهل تقریر کرد و بیعت اهل بغداد با مأمون گفت و بر مأمون خیانت فضل ظاهر شد. پس مأمون قصد بغداد کرد و چون به سرخس رسید، امر فرمود تا فضل را در حمام قرین حمام ساختند. اهل نجوم در طالع وی به نظر تخمین تعیین کرده بود که در فلان وقت میان آب و آتش، خون وی بریزند. آن روز به حمام قصد [فصد]1 کرد و بر این بود که آن حکم به همین برگذرد. ناگاه جمعی رسیدند و کار او را تمام ساختند و منقول است که چون مأمون بر تخلیط و تفریط فضل واقف شد، خواست که ساحت دولت را از خبث وجود او پاک سازد. با پنج کس از ms380 معتمدان خویش در این باب مشورت کرد و طلب صواب نمود. در روز، خبر به فضل رسید و نامهای مشتمل بر ذکر سوالف خدمت قدیمه و حقوق قویمه به مأمون فرستاد. مأمون مقدمات انکار را به زینت [تزیین]2 داد3 و انواع اعتذار تمهید نمود و خواست که بداند که آغاز ابراز آن راز از کدام یک وقوع یافته. چون معلوم نشد، هر پنج را سیاست فرمود. بعد از مدتی معلوم شد که «عبدالعزیز طایی» که یکی از مشاوران خمسه بود، با دبیر4 خویش ابراهیم عباس گفت و ابراهیم به فضل رسانیده. خواست شرار5 نار سیاست در وجود

القصه، مأمون از بغداد چون به طوس رسید، علی بن رضا -رضی الله عننه- وفات یافته بود و بعضی گفتهاند که او را مسموم ساختهاند. «ابو محفوظ معروف کرخی» -رحمة ms381 الله علیه4 - که از کبار اولیا است و خاک او مقصد اهل5 حاجات و مظنهآ اجابت دعوات، در سلک خدام سعادت فرجام حضرت امام الرضی انتظام داشت.

یافعی نقل کرده که عون الدین بن هبیره6 را کار از غلبهآ احتیاج و افتقار به غایت اضطرار رسیده بود. شنید که حروف دعایی که بر سر تربت معروف، به انتظام موصوف

بیت2

زیر گل آنان که پراکندهاند گرچه به تن مرده، به جان زندهاند

زنده شوی از نظر پاکشان آب حیاتست سر خاکشان قصد مزار آن بزرگوار کرده، از سر نیاز به دعا و نماز مشغول گشت. چون به شهر بازگشت، به مسجدی رسید و نظرش به بیماری محتضر افتاد. وی را اشارت به حفر ته بوریا کرد. کوزهای پر زر برآمد. با وی گفت که من از رصافهام و برادر داشتم. در آن محل [آنگاه که]3 ودیعت روح به روح آفرین سپرد، عون الدین به کنار شط رسیده، در زورقی شخصی4 نشسته به آن مرد رسید بعد5 از تفحص، معلوم شد که برادر وی بوده. زر را به وی رسانید و هر چند مبالغه کرد که چیزی از آن زر بگیرد، نگرفت. در همان روز قضیهآ وی به دارالخلافت رسید و به منصب اشراف خزینه منصوب گشت و به اندک روز به وزارت فیروز شد و چون مأمون به بغداد قریب گشت، ابراهیم مختفی شد. آخر مأمون وی را عفو کرد و با او مخالط بود6 و در سال ثمان و عشرین و مأتین مأمون برادر خود ابو اسحاق را به ولی عهدی متسم کرد. ملقب به معتصم ساخت. و هم در آن سال قصد روم کرد و قلاع کثیره گرفت و در حین رجوع در طرسوس وفات یافت. او را آنجا دفن کردند7.

از مشاهیر علمای عهد وی، (a -132) یکی امام ابوعبدالله8 احمد بن حنبل شیبانی است1. ابراهیم ms382 حربی گوید که احمد را چنان یافتم که حق تعالی گوییا10 علم اولین و

عمرو بن بحر11، که مشهور به جاحظ است، از رؤسای معتزله در عهد مأمون و معتصم

و از عظمای مشایخ آن زمان، یکی ابونصر بشر بن حارث حافی است - رخمة الله- گویند که رقعهای دید بر سر راه افتاده که بر آن «بسم الله» مرقوم بود. به دست اعزاز و احترام برداشت و به لب ادب مقبل5 و ملثوم گردانید و از خاک پاک ساخت و بعد از تعطیر آن در مکان عالی که مصون از سقوط بود، وضع نمود. در خواب با وی گفتند که تطیب نام ما موجب طیب نام تو شد در دنیا و اخری. وی پیوسته برهنه پا بودی و در کفش بر جلد کف [پا]6 اکتفا نمودی. گفتی که مشی با کفش بر بساط ملوک، حد مملوک نیست و زمین بساط شاهی است و فرش کارخانهآ الهی. گویا که این مضمون با وی گفته بودند و : (132-b) وی به سمع رغبت شنفته

بهر کفش از چه کشی منت کس کفش تو جلد کف پای تو بس

پای بی کفش تو از فقر و فنا کفش گویی زده بر فرق غنا وفات وی در بغداد در سنهآ سبع و عشرین و مائه و خطیب ابوبکر بغدادی نزد وی مدفون است در جوار مزار امام اعظم3.

در تاریخ مقدسی مشهور است که هزار هزار مسلمان کشته بود و بسی کس به سبب آن زندیق گشته و وی را «خرمی» و «خرم دین» گویند؛ زیراکه منسوب است به قریهآ خرم4 از فارس و ملاحده را به وی منسوب دارند، جهت آنکه وی به اباحلت5 محرمات و محارم قایل بود. وی و اتباعش از جملهآ اسماعیلیهاند6. در سنهآ سبع و عشرین [مأتین]7 وفات یافت. مرادی8 و مزنی، که از تلامذهآ امام شافعیاند، در عهد معتصم بودند و چون به

منقول است در عهد وی در سنهآ اربع و عشرین در بغداد تگرگی نازل شد. هر یک به مقدار بیضهآ ما کیان، کثیری از ابدان هلاک ساخت و بسیاری از بنیان خراب نمود. قولی هایل1 میشنیدند و صورت قایل نمی دیدند و آن قول این بود که «ازحم عبادک و اعف عن عبادک». بعد از تسکین اثر قدمش ظاهر بود. در ارض به عرض یک وجب و طول یک ذراع2 و بین القدمین پنج ذراع3، از کلام دررنظام وی است: «العلماء غرباء لکثرة الجهال بینهم» و قال آیضا: «اثنان علیلان ابدا صحیح مختم و علیل مخلط» فرمود که فرج ما بعد از مأمون سی ماه خواهد بود، چنان بود. الواثق بالله هارون بن معتصم مدت خلافت وی پنج سال و نه ماه. مرد توانا بود. به هر دستی گوسفندی نگاه داشتی، تا پوست کندندی. وی در علم موسیقی مهارت داشت و در آن رسایل نوشته. در سنهآ اثنین و ثلاثین و مأتین مستسقی شد و وفات یافت. جد او در اعتزال چنان (2 - 133) بود که احمد بن نصر خزاعی را به دست خود قتل نمود. وی در آکل، شرهآ تمام ms387 داشت. اکثر اوقات بیاشتها طعام خوردی، به مرض استسقا مبتلا شد. طبیب وی را در تنور گرم نشاند و آشربه داد تا صحت یافت و به او گفت که اگر حفظ صحت نکنی، مرض عود میکند. آخر خود را فدای شکم ساخت. در عهد خلافت در تعظیم حرمین میکوشید و به فقرای آنجا مال وافر4 میفرستاد.

المتوکل علی الله جعفر بن معتصم بعد از برادر، خلیفه [شد]5. وی اول خلیفه است که مذهب شافعی داشته، لکن اعتقاد وی نیکو نبود. با آل علی محبت نداشت و اظهار بغض مینمود و مردم را از زیارت شهید کربلا ممنوع [داشت]6 و بیوت که در جوار روضهآ شریفه بود، برانداخت و آب فرات را برید تا آن زمین غرق گردد. آب محیط قبور شهدا [شد]7 و از آن مرتبه نگذشت. آن روضه را بنابراین «حائریه» خوانند. بدین سبب اهل

تالله2 إن کانت أمیة قد أتت قتل ابن بنت نبیها مظلوما

فلو آتاه بنو آبیه بمثله هذا لعمرک قبره مهدوما

أسفوا بآن لا یکونوا شار ݣوا فی قتله فتتبعوه رمیما گویند که حربهآ پیغمبر - علیه السلام - نزد یکی از اولاد صحابهآ کرام بود. او3 را از او بخواست و به زر و نفایس گهر آراست. وقت رکوب از پیش او میبردند و مردم تعجب میکردند که حربهآ رسول را عزیز میدارد و اهانت فرزندان او جایز شمارد.

منقول است که پیوسته طیور غفلت و غرور در آشیان دماغ آن غافل مغرور بیضهآ خیال اموری از عقل و خرد دور مینهاد و در صورت لعب و لهو4 چیزهای غریب صدور مییافت و به ظهور میرسید؛ از جمله گاه شیری را از قید برآورده، در مجلس رها میکرد و گاه ماری میآورد ms388 و کسی را زخم میزد. آنگاه تریاک میداد و گاه سبوی پر عقرب می شکست وعقارب در مجلس انتشار مییافت. اهل مجلس را نه قدرت فرار [بود]5 و نه طاقت استقرار. و ارتکاب امثال اینها از قبایح و فضایح بنابر ضلالت و جهالت میکرد.

هر که موقن بود بدانکه خدا حاضر وناظرست در همه جا

در و دیوار و حاجب وبواب نیست بر دیدن خدای حجاب

کی تواند به جنبش7 آدم بر امور قبیح کرد اقدام8

تفاحة جرحت بالتغر من فمها أشهن الی من الدنیا و ما فیفا

جاءت بفا ظنیة من عند غانیة تفسی من الشوء و الآفات تفدیها

لو کنت میتا و نادتنی بنغمتها إذن لأسرعت من لحدی البیها

بیضاه فی حمرة غلت بغالیة کانها قطعة من خد مفدیها به چهار هزار دینار و چهار خلعت نواخت. زمخشری در رییع الابرار نقل کرده که متوکل شنود که ms389 در قریةآ کشم از رستاق بست، که از توابع سیستان است، سرو آزادی است از غرس گشتاسب، نظیر آن در حسن و بلندی نیست و عظم آن به مرتبهای است که سایهآ آن یک فرسخ را فرو میگیرد و آن سرو از مفاخر خراسان بود. به دیدن آن مایل شد. چون به تیسیر سیر به آن طرف نداشت، طاهر بن عبدالله را که امیر خراسان بود مأمور داشت به آنکه آن را قطع کند و قطع جذع و اغصان بر شتران بار کرده، به وی فرستد. هرچند که سکنهآ آن نواحی، بلکه همه خراسان دست تضرع به دامان تشفع زدند، نافع نیامد و مال عظیم در مقابل اعفا قبول کردند، اثری نداد و سرو را بریدند و بکا و صیاح و عویل و نیاح از هر کس به سقف فلک رسید. آز شعرا در آن باب مرائی ظهور یافت. علی بن جهم گفته:

امام محمد بن اسماعیل بخاری و مسلم بن حجاج قشیری از ائمهآ حدیث در زمان وی بودند و از فقهای حنفیه شیخ ابوحفص کبیر بخاری که از تلامذهآ محمد بن حسن بود. میان وی و محمد بن اسماعیل صفایی نبود. وی اهل بخارا را تحریک نمود تا محمد را از شهر بیرون کردند و بار دگر محمد را از بخارا اخراج کرده بودهاند، اما وی باعث نبوده، بلکه سبب آن بوده که حاکم بخارا میخواسته که وی مجلس به ابنای او مخصوص دارد که سماع حدیث کند4، وی قبول نکرده. گفت که مردم را از مجلس علم منع نمیکنم.

از اعیان مشایخ عهد وی یکی عبدالله (2 - 134) حارث بن اسد المحاسبی بود. در جد و اجتهاد سرآمد همهآ عباد و در ورع و زهد، أورع زهاد. چون به طعام شبهه رسیدی، رگی از انگشت وی جنبیدی، دست از آن کشیدی. پدرش وفات یافت و مال کثیر گذاشت. وی هیچ از آن برنداشت و همه را «کأن لم یکن» انگاشت، به جهت آن که پدرش قدری بود.

«ابن خلکان» آورده که طاهر بن محمد هاشمی را، که از معارف حلب بود، صد هزار دینار از میراث پدر رسید و تمام آن [در]2 صلهآ شعرا مصروف گردید. بختری از عراق به قصد وی رو به حلب نهاد و مدحی که گفته بود، نزد وی فرستاد و در آن وقت کف کریم طاهر3 همهآ اموال افشانده و وی را جز مسکنی که در آن ساکن بود، نمانده. او4 را به سیصد دینار فروخت و از آن جمله صد دینار با بیتی چند، که این یکی است از آن، به بختری روان کرد.

والأدیب الأریب یسمح بالغد راذا قصر الصدیق المقل بختری بعد از وقوف بر آن حال، رد آن مال کرد و نوشت بیتی چند که این دو بیت از آن است:

غیر أنی رددت بزک اذ کان ربا و الرباء لیس یحل

واذا ما جزیت شغرا بشعر قضی الحق و الدنانیر فضل

شکرتک إن الشکر للعبد نغمة و من یشکر المغروف فالله زایده

لکل زمان واحد یقتدی [به] و هذا زمان آنت والله واحده و مبرد ابوالعباس محمد بن یزید بن عبدالاکبر است. اخذ علوم ادبیت از ابی عثمان مازنی کرد. ابی العباس (b-134) ملقب به «ثعلبه» که مؤلف کتاب فصیح است، معاصروی بود. مناظرهای میان شان واقع میشد. مبرد بنابر سلاست5 الفاظ غالب مینمود. وفاتش در سنهآ خمس و ثمانین و مأتین بوده.

«ابوتمام [حبیب بن اوس]6 طایی» در ms392 عهد معتصم اشتهار داشت و فکرت به مدیح وی میگماشت7 و چون فتح عموریه، خلاف قول منجمان که فتح را ممتنع میدانستند، ظاهر شد. ابوتمام قصیدهای گفت که اولش این است:

السیف أضدق إنباء من الکتب فی حده الحد بین الجد و اللعب و تا اواخر عهد متوکل بود و وی مؤلف کتاب حماسه است که انظار اهتمام تمام مکتسبان فنون ادبیت و منتسبان علوم عربیت بدان مقرون است و کثیری از کتب تفسیر به ابیات او مشحون. مروی است که وی در مدح عبدالله بن طاهر قصیدهای غرا تمام ساخته، متوجه

ابوالعمیتل و ابو سعید ضریر از ندمای مجلس و جلسای موانس عبدالله بودند. صلات شعرا و جوایز بلغای مدحت آرا، بیرضا و ارتضای ایشان از عبدالله سمت ظهور نمی گرفت. ابوتمام ملاقات با ایشان کرده، باب مقال به انشاد قصیده گشاد. مطلعش این بود که:

و هن عوادی یوسف و صواحبه فعزما2 فقد ما اذرک الثار طالبه مستمعان را میل استماع مجرد سماع این مطلع به مقطع رسید. ابوتمام مستدعی اذن اتمام انشاد شد، چون بدین دو بیت رسید که:

و رکب کأطراف الأسنة عرسوا علی مثلها و اللیل تسطوا غیاهبه

لأمر علیهم أن تتم صدوره و لیس علیهم أن تتم عواقبه از ابیات حسان معدود شد و مقارن استحسان آمد و همچنین چند بیت به سمت ارتضا موسوم گشت از جمله:

و قلقل نایئی من خرزاسان جأشها فقلت اطمانی أنضر الروض غانبه

الی شالب4 الجبار بیضة ملکة و آمله عاد علیه فسالبه پس قصیده به عبدالله5 رسانیدند و به تحسین ایشان احسان تمام، نسبت به ابوتمام بجای آورد. ابوتمام میل رجوع به عراق کرد. چون به همدان رسید، ابوالوفاء بن سلمه، که از اکابر آن عهد بود، وصول وی را مغتنم دانسته، طریقهآ اکرام و احترام مرعی داشت. روزی دیگر روی زمین به فرش ثلج مفروش شدو صورت (الجبال کالعفن المتفوش -5/151)

المنتصر بالله4 بعد از پدر شش ماه زیست. عمر وی بیست و پنج سال بود. ذکر المستعین بالله احمد بن معتصم چون قتلهآ متوکل به خلافت اولاد وی راغب نبودند، رقم خلافت به نام احمد بن معتصم کشیدند. [سنهآ]10 سبع و اربعین و ms394 مأتین خلیفه شد. در

ترکان در محرم سنهآ اثنین و خمسین و مائتین در سامره به المعتز بالله زبیر بن متوکل بیعت کردند.

وی برادر خود، موفق را به حرب وی فرستاد. آخر بعضی از اعیان سعی کردند تا خود را خلع [کرد]7 و معتز، وی را به سامره طلب داشت و در راه به امر معتزبه راه عدم روانه شد. در عهد معتز، علی نقی به عالم قدس ملتقی شد. مدت معتز چهار سال و شش ماه. آخر (6- 135) ترکان ضال سایر اموال از وی گرفتند و به ضرب عنیف، وی را بر خلع خویش تکلیف کردند و در حبس اتراک از جوع هلاک شد.

المهتدی بالله محمد بن واثق بن معتصم پس از وی به شرافت خلافت مشرف شد. صلاح و سواد را شعار خویش ساخت و روش عمر بن عبدالعزیز را پیش گرفت. منهیات در عهد وی متروک گشت. اوانی ذهب و فضه را مسکوک ساخت و سباعی که خلفا نگاه داشته بودند، بکشت. اکثر شبها به عبادت میگذرانید. در عهد وی صفاریان ظاهر شدند و ممالیک زنجی در بصره مالکان خود را کشتند و بر بصره مستولی گشتند و فوق چهارده سال در تصرف ایشان بماند و چون یک سال و چند روز از خلافت مهتدی بگذشت، اتراک ms395 بی باک وی را به عذاب عطش کشتند. عمر وی بیست و چهار سال بود.

در تاریخ ابن اثیر، مأثور ومذکور است که در سنهآ ست و سبعین و مأتین در بصره بعض قبور بر سر تلی ظهور یافت. هفت تن در آن مقبور بودند که کفنها و بدنهای ایشان فتور و قصور نیافته بود و رایحهآ مسک3 از ایشان فایح میگشت و بر لب یکی رطوبتی که اثر شرب آب بود، لایح میبود4. معتمد معتمدان را فرستاد، آنها را بدان حال یافتند و موی یکی [از آنها را]5 کشیدند، چون موی احیا استحکام تمام داشت و هم در آن تل، حوضی (a - 136) نمایان شد در سنگی به ms396 رنگ سنگ فسان و خطی غریب بر آن مینمود که خواندن مقدور نبود و در آن سال در بغداد منادی کردند که واعظان در جوامع، وعظ نگویند و منجمان و فالزنان در اسواق ننشینند و صحافان نسخ کلامی و جدل و فلسفه نخرند و نفروشند.

[در عهد وی]1، ابوالحسن سری سقطی - رحمه الله - که خال جنید بود و استاد وی و شاگرد معروف کرخی [رحمه الله]2 در گذشت. وی در ابتدا به کسب مال و بیع و شری اشتغال داشت. روزی معروف، وی را به الباس یک یتیم دلالت کرد. وی در حال، اجابت کرد. معروف دعا کرد تا دل او از شغل3 دنیا انقطاع یافت.

حسن بن محمد الزعفرانی4 که در عهد وی، بود و در زمان وی، یعقوب بن لیث درگذشت و برادرش عمرو به آمر حکومت اختیار5 کرد. معتمد6 خراسان به وی داد و محمد بن عبدالله بن طاهر را از نیابت وی به خراسان فرستاد. آخر عمرو لشکر به ری7 کشید. معتمد از وی رنجید و فرمود تا در رئوس منابر بر او لعن کنند و قصد حرب او کرد و وفات یافت.

«ابن جوزی» گفته که به فجاءت درگذشت و بعضی گفتهاند که به خناق. جمیع اوقات به لهو و طرب مشغول بود و جمیع امور ملکی به موفق موکول. مدت خلافت وی بیست و سه سال8.

در عهد وی ابوداود سجستانی محدث، صاحب سنن بود، وفات یافت و «ابوسعید خراز»، که قدوهآ مشایخ خراسان بود، هم در آن اوان وفات نمود. وی اول کسی است که لفظ فنا و بقا بر زبان رانده و پس از آن در میان اهل حقایق ماند. بعد از فوت معتمد، «موفق» که «جعفر» نام داشت، با عمرو صلح کرد و امارت خراسان و بغداد به عمرو ارزانی داشت و خود به قصد بغداد روان شد و چون به بغداد رسید، وفات یافت.

شبلی - قدس سره-، که ms397 نامش «دلف بن جحدر» است و به کنیت ابوبکر، منسوب است، به قریهآ شبلیه که موضعی است از نواحی اسروشنه از اعمال ماوراء النهر، حاجب موفق بود. آخر توفیق توبه یافت. به صحبت خیرنساج شتافت و روی از حجابت موفق

ابن مجاهد ساکت گشت. پدرم با وی گفت که (8 -136) ادعای [تو]5 غلبه بروی بود. وی ترا اسکات داد6. پس شبلی با وی گفت که مردم ترا مقری وقت دانند. در قرآن کجا است این مضمون که دوست، دوست خود را عذاب نکند؟ ابن مجاهد متحیر ماند و از او استکشاف آن کرد. شبلی گفت: (و قالت الیهود و النصاری نحن ابناء الله و احباوه قل فلم یعذبکم بذنوبکم 5/18).

ابوالعباس المعتضد بالله احمد بن موفق بعد از پدر خلیفه شد و از سامره باز به بغداد آمد و دارالخلافت ساخت. علم امارت خراسان به عمرو بن لیث فرستاد و به اندک زمان، عمرو دم استقلال زد. اسماعیل بن احمد سامانی از جیحون گذشت و در بلخ ماه دولت عمرو به سلخ رسید؛ اسیر اسماعیل شد. آخر به معتضد فرستاده گشت و معتضد در مرض موت امر به قتل وی کرد. در عهد معتضد، قرامط ظهور کردند. مدار اعتقاد ایشان بر الحاد بود. نماز را عبارت از اطاعت امام میدانستند و زکات7 را ادای خمس و به ms398 همین طریق، سایر ارکان دین را تأویلات باطله میکردند. مقدم ایشان، خط مقرمط مینوشت؛ از آن جهت به «قرامطه»8 مشهور شدند.

ابو سعید جبائی از جملهآ آنها، [قطیف]9 و بحرین را مسخر ساخت10. معتضد عباس1

سرهنگی به جنگ ایشان فرستاد. بعضی را اسیر ساخته، آوردند. معتضد از اصول مذهب قرامط پرسید. یکی از آنها گفت که ترا در این سؤال فایده نیست. از چیزی بپرس که به تو متعلق باشد. معتضد گفت: آن کدام است؟ قرمطی گفت که بعد از رسول - علیه الصلوة والسلام - عباس دعوی خلافت نکرد و بعد از شیخین، داخل شوری نیز نبود. پس اولاد وی را در خلافت هیچ د خل نیست. معتضد فرمود تا وی را به عذاب الیم هلاک ساختند. گویند که «ابوالعباس احمد سرخسی طبیب»، مدتی طبیب و معلم معتضد بود و سوء عقیدهآ وی بر معتضد ظاهر گشت و نیز سر معتضد در شأن وزیر ظاهر ساخت. معتضد وی راگفت که حکماگفتهاند که پادشاه باید که به غضب نرود و بعد از غضب در صدد عفو نشود. بنابراین سوالف خدمت را منظور نمی دارم و ترا به قتل میآرم به هر طریق که اختیار نمایی. وی اختیار (a -137) کرد که کباب و شراب1 تناول نماید و فصاد فصد او گشاید و گذارد تا وفات نماید. چون خون در بدن او نماند صفرا غلبه کرد و مجنونوار سر بر ms399 دیوار میزد و فریاد میکرد. بعد از چند ساعت جان داد.

یکی ثابت بن قرهآ صابی است که تحریر اقلیدس نوشته. در هند سه و حساب خبیر بود و در طب بی نظیر. در مجلس معتضد دایم وی جالس بود و قایم. نقل است که قبل از معتضد به دأب مجوس در روز نوروز آتش افروختندی و آب بر مردم ریختندی. معتضد او 2 را باطل ساخت و در سنهآ اربع و ثمانین عزم کرد که معاویه را بر منابر3 لعن کند. وزیر

سهل بن عبدالله تستری - رحمة الله - در عهد وی، در سنهآ ثلث و ثمانین و مأتین رحلت کرد. وی (6- 137) تربیت از خال خویش محمد بن سوار، که از شهسواران مضمار دین بود، یافته بود. چهار ساله بود که خال، وی را امر فرمود هر شب سه بار در جامهآ خواب بگو «الله معی الله ناظری الله غالم4» بعد از مدتی فرمود که هفت بار بگو. پس از چندگاه

هر که حق داد نور معرفتش کائن بائن بود صفتش

جان به حق، تن به غیر حق کائن تن ز حق، جان ز غیر حق بائن

ظاهر او به خلق پیوسته باطن او ز خلق بگسسته

از درون آشنا و همخانه وز برون در لباس بیگانه

[راه اهل ملامتست این راه وز غرامت سلامتست این راه]2

احمد بن خصرویه، که از کبار مشایخ خراسان است، از تلامذهآ وی است. نود و پنج سال عمر یافت. در آخر عمر دینی کثیر در ذمت داشت. ms401 اموال او وقت وفات، وفا به ادای آن نمی کرد. ارباب دیون به وی رو نهادند و عیون در وی گشادند. وی گفت: الهی من روح خود این جماعت را رهن ساختم، حق ایشان به ایشان رسان، آنگاه جان من بستان. در حال کسی رسید و غرما را طلبید و دیون باز داد. آنگاه شیخ ودیعت روح تسلیم کرد. مدت خلافت «معتضد بن موفق» نه سال و نه ماه، در سنهآ تسع و ثمانین و مأتین فوت شد و چهل و نه ساله بود. وی در غایت بخل و امساک بود و ارباب جرایم را به انواع عذاب افنا و اهلاک مینمود و به عمارت بنیان و مخالطت نسوان بسی راغب بود. گویند که چهارصد هزار دینار در بنای قصری صرف کرد.

در مروج الذهب مسطور است که در خلوت شخصی بر صور مختلفه، بر معتضد ظاهر گشت. بعضی گفتند که از مؤمنین جن است و ظهور او جهت تنبیه بر تدارک بعض اعمال است و بعضی گفتند که شاید که کسی را به یکی از اهل حرم تعلق باشد و به توسل

پس از وی پسرش ابومحمد علی المکتفی بالله خلیفه شد. وی صورت دلپذیر و جمال بی نظیر داشت. از آثار اکاسره در مداین «قصر ابیض»، که از عجایب عمارات و ابنیهآ عالم بود، منهدم ساخت، [جز]4 ایوان مشهور به «ایوان5 کسری»، از آن عمارت بگذشت7.6 در عهد وی بعضی از قرامطه بر پارهای از دیار عرب مستولی شدند. مقدم ایشان «ذکرویه» بود. به تیغ لشکر مکتفی8 به قتل آمد. برادرش حسین مقدم (a -138) آن جمع شد. خود را از نسل اسماعیل بن جعفر میشمرد. خالی بزرگ بر رو داشت. وی را صاحب الشامة السوداء گفتندی. بر دمشق استیلا یافت. آخر لشکر مکتفی9 وی را نیز منتفی ساخته. از علمای ms402 عهد

وی یکی ابوجعفر محمد بن جریر طبری است. مولدش آمل بوده10، [مکتفی در سنهآ اربع و تسعین و مأتین]11 خواست که وقفنامهای که صحت آن بر هر مذهب ثابت باشد،

مکتفی گفت: یا به اخذ جایزه جایز باید داشت، یا رفع حاجتی باید نمود. وی گفت که حاجت آن است که روز جمعه گدایان را از گدایی در مقصوره2 منع کنند و این کلام موجب عظم او [در]3 قلوب انام شد.

خطیب بغدادی نوشته که ابن جریر در عرض چهل سال هر روز چهل ورق مینوشت. «ابوحامد اسفراینی»، که از کبار علمای شافعیه است، گفته که اگر به چین4 باید رفت از جهت تحصیل تفسیر ابن جریر، کثیر نیست و هم وی گفته که طبری با اصحاب خویش گفت که شما را به تفسیر قرآن میل میباشد؟ گفتند: چه مضایقه5! وی گفت که سی هزار ورق. گفتند که عمرها در آن فنا یابد و تمام نشود. پس اختصار کرد و به سه هزار شد6. وی در [تصحیح]7 حدیث غدیر خم مبالغه کرده و دلایل بر ثبوت آن آورده. گویند که گندمگونی بود به سبزی مایل، جسمی نحیف داشت و قامتی کشیده و بیانی لطیف وپسندیده8.

محمد بن زکریای رازی طبیب در عهد وی بود و در دارالشفای بغداد تفحص حال مرضی مینمود و در خردی عود مینواخت. بعد از آنکه به علوم حکمیه پرداخت، در همه عموما به کمال رسید و در طب خصوصا عدیمالمثال گشت. حاوی را در سی مجلد نوشت.

مکتفی در سنهآ خمس و تسعین و مأتین درگذشت و مدت خلافت شش سال بود. پس از وی اعیان ملک ارادةآ آن داشتند که عبدالله بن المعتز خلیفه سازند. ابن الفرات وزیر

بعد از سه [روز]2، قاهر مقهورگشت و باز مقتدر برآوردند و عهد کردند که موافق3 خلافت را محترم دارند. علی بن عیسی4، علی بن مقله، را که خط او رقم نسخ بر خطوط قدیمه کشید، به توقیع وزارت مخصوص گردانیدند و بعد از دو سال، اموال و اسباب از وی گرفته، محبوس گردانید و «ابن فرات» را مکررا به وزارت نصب کرد و عزل نمود. آخر به مکه رفت و آنجا کشته شد. پسری گذاشت از ام ولد، حال او به اختلال انجامید. در واقعه دید که پدر با او گفت: نزد فلان عطار، ده هزار دینار جهت تو سپردهام. پسر چون این خواب به عطار بگفت، تصدیق نموده، تمام آن5 تسلیم نمود.

ذهبی در تاریخ اسلام آورده که ملک روم جهت طلب صلح، دو کس را با هدایا ارسال کرد. در روز وصول آن دو رسول، عدد سپاه کینه گذار صد و شست هزار بود. بیست و دو هزار بساط دیبا مفروش بود و سی هشت هزار پردهآ دیبا آویخته بودند و صد سبع در زنجیر تسخیر بود و رسولان بر همهآ آنها مرور کردند. پس ایشان را در دارالشجرة داخل ساختند. در دهلیز آن ده هزار جوشن مذهب6 معلق بود و در داخل زیاده از شمار فروش با رونق. و ms404 در آنجا مرغی اسود بود، به هندی و عجمی ناطق و در فصاحت بر طوطی فایق.

گویند که بار دگر بر مقتدر خروج کردند و با «عبدالله بن معتز» که به طبع سحزیرداز سایر شعرای عرب ممتاز بود، بیعت کردند و لقبش «المنصف بالله» شد و رقم حدوث این حال در ظهر سبت بر صفحهآ ایام تبت گشت و یوم الاحد وی را به قاتل سپردند و در آن حین این ابیات گفت:

مرت بنا سحرا طیرا1 فقلت لها طوباک یا لیتنی ایاک2 طوباک

من موثق بالمنایا لانفکاک3 لها یبنکی الدماء علی الف له باک در عهد مقتدر، قرامطهآ بحرین و لحسا اراقهآ دم در حرم مکرم کردند؛ چنانچه سی هزار مقتول در مکه معدود شد و حجرالاسود را به دیار خود بردند و نسا و ذراری برده ساختند. در هفتم ذی حجهآ 4312، رسیدند و شش روز بودند و در آن [سال]5 وقفه اتفاق نیفتاد. مقدم آن گروه گمراه را «ابوطاهر سلیمان بن حرب» ضربی از جراحات عارض شد و به مرتبهای موصل گشت که مفاصل وی از هم مفصول6 شد. بعد از بیست سال، حجرالاسود را باز آوردند. وقت بردن چهل جمل در عمل حمل آن هلاک شد و بر شتری لاغر بار کرده، آوردند. سواد در سر آن بود و باقی تمام سفید، طول آن یک گز و مبلغ فضه بر آن سه هزار و هفتصد و (2 -139) نود و هفت درهم و نیم. و در عهد مقتدر سید الطایفه «جنید بن محمد البغدادی الصوفی» وفات یافت7 در سنه 8297 و در شونیزیه*9 مدفون شد.

حسین بن منصور حلاج شهید شد. گویند وی را حلاج از آن گویند که روزی حلاجی را به مهمی فرستاد. چون بازگشت، پنبههای خود را محلوج یافت و گویند که بنابر اخبار از اسرار، وی را «حلاج الاسرار» گفتند و بعضی گویند که نام پدرش حلاج بوده و منقول است که ms405 روزی در مجلس حامد بن عباس، که بعد از عزل ابن فرات وزیر مقتدر شده

این نقل است که ابن خلکان کرده و شیخ «عبدالرحمن سلمی» گفته: حسین به سیزده زنجیر مقید بود و روزی هزار رکعت نماز میگزارد2 و نسبت فتوی در قتل وی به سید الطایفه جنید و محمد بن داود و ظاهری3، که از مجتهدان سنت4 است، افترا است؛ چه واقعهآ منصور در اواخر ذی قعده5آ سبع و ثلثمائه بوده و وفات آن دو بزرگوار به مدت6 قبل از آن واقعه بوده. شیخ ابو سعید بن ابی الخیر - قدس سره- فرمود که حسین منصور در عهد خویش در شرق و غرب نظیر نداشت و شیخ کبیر وی را بر کثیری از مشایخ خود تقدیم مینمود.

در جامع رشیدی مذکور است که بعد از سوختن، خاکستر وی را به شط انداختند7. احمد رفاعی بر کنار آب بود. بر خاکستر رقم الله یافت. برداشته به خود برد8 و به برکت آن، مرتبهآ بلند از ولایت یافت. منقول است که حسین را روزی بر خاطر مرور کرد که سید عالم -صلی الله علیه و سلم- چرا در شب معراج، شفاعت مخصوص به مؤمنان ساخت و به شفاعت کل متوجه نشد. روح آن حضرت - صلی الله علیه و سلم - متمثل9 گشته، ظاهر شد و فرمود که دل ما محل فرمان حق است و از غیر ارادت او خالی ms406 مطلق. اگر همه را خواستی، همه را خواستمی. حلاج دستار را از10 غرامت ز سر برداشت. مصطفی - صلی الله علیه و سلم- فرمود که سر نیز با دستار باید برداشت. در روز واقعه میگفت که میدانم که این از کجا است.

و در عهد مقتدر، ابونصر فارابی، که ملقب به «معلم ثانی» است، به بغداد رسید. وی محمد بن طرخان بن آوزلغ است. در منطق و کلام مهارت تمام داشت. (6 - 139) لغت را در بغداد به دست آورد و در آنجا از «ابن یونس» که از فلاسفهآ اسلام است، مستفید شد. و در حران به یوحنا بن جیلان نصرانی رسید و از وی بسیاری از فلسفیات فراگرفت و به دمشق رفت و از آن جا به مصر متوجه شد. باز رجوع به دمشق کرد. ذکایی مفرط1 داشت. گویند که هفتاد زبان دانست. در مجلس سیفالدوله به زی اتراک درآمد و در صدر نشست و در هر فن حضار مجلس را الزام داد2. پس زمانی عود نواخت بر وجهی که همهآ حاضران را به خنده انداخت. باز تغییر ساز داده، به نوعی نغمه پرداز شد که هر که بود، مغلوب خواب گشت. همه را بر آن حال گذاشته، بیرون رفت. «قانون» مخترع وی است. انفراد و انزواگزیدی و دامن از اختلاط و ارتباط مردم کشیدی و قصد مواضع نزههآ دمشق کردی و به تضیف مشتغل شدی و به تبییض مسودات کم معتد3 گشتی. پرسیدند که تو آعلمی یا ارسطو؟ گفت: اگر وی را دریافتمی، اکبر تلامذهآ وی بودمی. وی را در اثبات کیمیا و رد نافیین4 آن رسالهای است. در دمشق متوفی گشت و سیفالدوله بر وی نماز گزارد5. قریب به هشتاد سال زیست و در مقبرهآ «باب الصفا» مدفون گشت.

از ائمهآ شافعیه، ابوعلی بن خیران از فقهای عهد مقتدر بود. علی بن عیسی وزیر خواست که وی را قاضی قضات سازد. وی در خانهآ ابا و امتناع نشست. ms407 و در رد بر قبول مسئول ایشان دربست. هژده6 روز جمعی بر وی گماشته بود، وی در خانه نمیگشود و هوای ضروریات از بام خانه به همسایهها رجوع مینمود. بعد از آن وزیرگفت که ما را در این مبالغه غرض افتخار و اشتهار است به آنکه در ملک ما کسی است که منصب بلندمقدار قضای امصار اقطار شرق و غرب از نظر اعتبار او7 ساقط است8. پس ابن

ابوعلی وی را مذمت میکرد و میگفت: پیوسته فقهای حنفیه به این نسبت منسوب و به این منصب منصوب بودند و کسی از اصحاب ما به آن میل نمینمود. «ابن خیران» در عشرین و ثلاثمائه1 وفات یافت و «ابن شریح» در خمس و ثلاثمائه2. ابن رومی، که در بدایع تشبیه بی شبیه است، از شعرای عهد مقتدر است.

از ایمهآ حدیث، نسائی3 در آن زمان بود و وی ابو عبدالرحمن احمد بن شعیب است. در کبر سن، چهار زوجه و سریهها داشت. در شام از وی فضایل معاویه - رضی الله عنه- می پرسیدند. گفت که وی باید که سر به سر راضی شود. گویند که به جهت تألیف کتاب (140 - a) خصایص اهل بیت، وی را از شام اخراج کردند؛ زیراکه ذکر صحابهآ کرام نکرده بود. وی گفت که مقاصد در باب هدایت اهل غوایت که مبغضان شاه ولایتاند، کثیرند در این کتاب4؛ لهذا صرف زمام کلام از ذکر صحابهآ کرام واقع شده. اصح آن است که نسائی در فلسطین مدفون است و به قولی میان صفا و مروه5. بیان آخر حال مقتدر وی مرتبهآ «مونس خادم» را بلند ساخت. آخر مونس شنید که به اغوای وزیر قصد گرفتن وی دارد. به ابنای حمدان، که حاکم موصل بودند و مربی6 وی، متوجه شد و از راه رسول7 به مقتدر فرستاد. وزیر رسول را از وصول به مقتدر مانع آمد و ms408 محبوس ساخت و

بیت حلل نظم»

بینصیب از فروغ ایمانند تیرهدل از دخان خذلانند

1d: * خود چه خذلان ازین بتر که کسی باغ رضوان بدل کند نجسی 8.1: مأتین. 8.2: مأتین. بدهد دین و دنیی اندوزد شمع دین بهر دنیی افروزد» .« A 8 8: نسابی، متن منطبق باd1 ،97.3: نسا 56: مرانی. 87 : رسولی. d .8.4: در این ولایت، این کتاب شریف تألیف یافته. .8d 48 8 175: مره، متن منطبق با

پس القاهر بالله محمد بن معتضد1 خلیفه ساختند. وی مادر مقتدر را با آنکه استسقا داشت، آویخت و آنچه داشت، گرفت و تکلیف کرد که ضیاعی که وقف حرمین کرده، بفروشد. چون کس نخرید، عوض علوفه به لشکر داد و آخر مونس را هلاک ساخت. گویند: سر مونس به مرتبهای بزرگ بود که شش رطل بغداد، مغزاز آن برآمد. ابن مقله در عهد وی مختفی بود. گاهی به لباس [نسا]2 به خانهآ امرا رفتی و قبایح قاهر را ظاهر ساختی. تا چنان شد که وی را میل کشتن کردند3. «محمد بن علی المقبری»4 گوید که از من اوصاف خلفا پرسید. گفتم: ابوالعباس خونریز بود و خلفای5 او مثل او بودند. و «منصور» اول کسی بود که با علویه نزاع کرد و منجمان را اعتبار کرد.

نوبخت منجم را مسلمان ساخت و ملازم گردانید و در عهد وی کثیری از کتب قدیمه به لسان عربی مترجم6 گشت ms409 و ابن اسحاق، مغازی را در عهد وی نوشت.

«مهدی»، در عهد وی کتب کلامیه تألیف یافت. «هادی» متکبر بود. پیادهها با سیوف مسلوله از پیش او می رفتند. رشید بر حج و غزا مواظب بود. اول خلیفهای است که گوی باخته و علوفهآ شطرنجیان تعیین کرده. عهد وی را به جهت آسودگی، «عروس الایام» خوانند. امین میل به سادهرویان داشت. زبیده7 کنیزان را به آن لباس درآورده بود. آنها را غلامیات نام نهاده. قاهر در آن حین ندا [کرد]8 و جمعی از آن طایفه، به آن لباس حاضر شدند و شراب خواست. پس گفتم که مأمون به نجوم و فلسفه میل کرد و تقلید اردشیر کردی. مجالسه با (5 - 149) علما و اهل بحث نمودی و «معتصم» پیروی او کردی و در بزم

الراضی بالله ابوالعباس محمد بن المقتدر خلیفه شد. ابن مقله را دیدهآ آمال از افاضهآ انوار افضال منور ساخت و اغصان درخت بخت او را به زلال احسان بارورگردانیده3، به منصب وزارت سرافرازی بخشید و تخم آرزویی که مدتی بود که دهقان4 امید او در مزرعهآ (لا تایئسوا من روح الله - 87/12) کاشته بود، محصول دلخواه داد. به اتفاق شست5 منجم، بنای سرایی طرح انداخت مشتمل بر بستانی دلگشا و شباکی از حریر محیط قطعهای از آن ساخته بود و در آن قطعه طیور خوش6 الحان از اقاصی بلدان جمع ساخته، آورد7 و ms410 از امتزاج آنها اشکال مختلفه پیدا شد و از خلف بستان، انواع وحوش سرداد و از مجلس خود، درها گشوده بر وجهی که همهآ آنها منظور وی میگشت. به اندک روزگاری شعلهآ نار به آن دار بی مدار رسید و از آن آثار نگذاشت و ابن مقله در آخر ایام اعتبار8، به بجگم ماکانی9، که از ممالیک پادشاه دیالمه، مرد آویج بن زیاد بود و بعد از آنکه مخدوم خویش را از پای درآورده بود، سر استقلال و اقتدار برآورده، نامهای نویشت و وی را به بغداد دعوت کرد. ابن راثق، که عمده ارکان خلافت بود، این معنی را

دست قلمساش جدا ساختند چون قلم از بند برانداختند بعد از آن، بجکم به بغداد [رسید]3 و ابن راثآق فرار کرد و تحکم بجکم به حکم3 ( یحکم ما یرپد 1/5) در بغداد، در سایر امور ظهور یافت و امیرالآمرا شد. آخر در شکارگاهی بعضی از اکراد عقاب آجل را بر مرغ روح وی مسلط ساختند. بعد از چندگاه، فی الجمله، ابن مقله منظور نظر عاطفت خلیفه گشت و با وی مجال مجالست در بساط انبساط یافت. ابن راثق بعضی از مقربان خلیفه را بر آن داشت که وی را از شر اختلاط ابن مقله تنذیر و تحذیر کنند و گویند که صفا بعد از جفا دأب خلفا نبوده. راضی گفت که وی را به خود امیدی نمانده که بر سوء خیالی یا اندیشهآ مکر و احتیالی باعث آید و شما نمیخواهید که (ه - 141) مؤانستی از مجالست او بیابم. آنها گفتند که نصرت خلیفه، وی را به وزارت تطمیع فرماید تا معلوم شود که امید وی در چه مرتبه است. پس از آن همان جماعت به وی بشارت رسانیدند که خلیفه را داعیهآ آن است که باز سایهآ مرحمت بر سر تو افکند ms411 و دیگر باره به منصب وزارت سربلند گرداند. وی مضمون این کلام فاسد را اذعان کرد و چون از راضی اشعاری به آن معنی ظاهر شد، اولا، اندک انکاری اظهار [نمود]5. راضی در مبالغه کوشید. وی گفت که حال این است که در وزارت، امر ضروری رأی وتدبیر است و زبان تقریر. و بحمدالله هر دو حاصل است و در کتابت6 تعیین نایب متصور است، با آنکه به دست چپ خوب میتوانم نوشت. راضی دید که از آنکه دستش به وزارت رفته، تجربهای حاصل نکرده و مایل است که وزارت به دست

هیچ سر تجربه گیریش نیست تجربه جز حرص وزیریش نیست

لیک1 چنان مایل این کار2 هست

دست درین کار شد او را ز دستلیک1 چنان. پس امر به قطع لسان او فرمود و محبوس گردانید تا فوت شد. مروی است که وی وزارت سه خلیفه کرد و سه مصحف نویشته3 و بعد از موت، وی را سه بار دفن کردند. از ثعلب منقول است که به کثرت حفظ و حسن خط مثل وی ندیده بودم و از اشعار وی است:

إذا آتی الموت لمیقاته فخل عن قول الأطباء

و إن مضی من انت صبت به فالصبر من بعد5 الألباء

ما مر شنه ببنی آدم آمر من فقد الأحباء منقول است که راضی بالله در افاضهآ انعام و مبرت بر اهل مجلس فردوش نزهت به مرتبهای بود که بعضی از غلبهآ کثرت آن، مغلوب انفعال و خجلت گشته، از استمرار بر ملازمت متقاعد میگشتند. عمر وی به سی سال رسید و شش سال خلافت کرد. آخر در سنهآ تسع و عشرین و ثلثمائه به مرض استسقا درگذشت.

پس برادرش المقتفی بالله ابواسحاق ابراهیم بن المقتدر خلیفه شد. ابوعبدالله بریدی، که حاکم بصره بود، با دماغی از سودای امارت بغداد پر و لشکری جمله شیر حمله و بهادر، متوجه بغداد شد. مقتفی به موصل رفته، از ابنای حمدان، ms412 که ولات شام بودند، استمداد کرد. سیفالدوله بن حمدان به بغداد لشکر کشید. بریدی از ضرب سیوف ایشان خسته و جسته، رو به گریز نهاد. پس از آن منصب امارت بغداد بر «توزون» که از مقربان بجکم بود، قرار گرفت. مقتفی از وی متنفر بود. از اخشید، که حاکم مصر بود، استعانت کرد. ابنای حمدان نیز قدم موافقت در راه معاونت نهادند6. توزون قدرت محاربه به آن عساکر بی کران محال میدانست. در پناه (- 141) مکر و احتیال درآمد و عهدنامهای به شهادت اعیان بغداد آراسته، به مقتفی فرستاد. وی به آن کمند فریب

المستکفی بالله ابوالقاسم عبدالله بن المکتفی خلیفه شد. توزون را شراره شآمت نقص عهد در خرمن اقبال آتش نکال افکند و به اندک زمان پس از آن عمل، به چنگ اجل اسیر شد. امارت بغداد به «ابن شیرزاد» رسید. وی را نیز سائقه3آ شقاوت باعث شد بر آنکه نیران ظلم و عدوان برافروخت و متاع امن و امان [اهل زمان]4 بسوخت. آخر معزالدوله احمد بن بویه رسید و آن نار را به تیغ آبدار منطفی ساخت و با مستکفی بیعت کرد و بی رونقی کارگاه خلافت منتفی گشت. پس از تمکن، از عبدالملک سامانی لشکری طلبید تا نزد حاکمان مصر و شام انقیاد وی ظاهر شود. اتفاقا کسی به تزویر نامهای از جانب مستکفی در شکایت احمد بن عبدالملک5 رسانید. وی با رسول احمد سخنان تهدید آمیز از جهت عدم مراعات حرمت خلافت بگفت. احمد بنابر آن، دیدهآ مستکفی را از قوت ابصار عاری گردانید و این حال در سنهآ ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائه بود. بعد از زوال باصره، بیست و یک ms413 روز زنده بود6.

پس7 المطیع لله8 سی سال اسم خلافت داشت و معزالدوله احمد بن بویه نظر تصرف در امور ملک میگماشت و عقیدهآ [اهل]9 دیالمه آن بود که خلافت حق ابنای علی است و عباسیه به غصب متصرفاند؛ بنابراین معزالدوله میخواست که ابوالحسن محمد بن یحیی بن زید را، که در وفور فضایل بی بدیل بود و در حسن شمایل عدیم العدیل، خلیفه

معزالدوله گفت که وی چنین نگوید. وزیر گفت: این تغلیظ2 نفس است. چرا خلیفه کسی نباشد که مجرد اسمی از خلافت راضی باشد و مع هذا شاید که از اطراف عباسیه سر برآرند و فتنهها قائم شود. پس معزالدوله از آن قصد گذشت و چون معزالدوله درگذشت، عزالدوله بختیار رایت امارت برافراشت و در ثلاث و ثلاثمائه مطیع را فلجی روی نمود و [چنان شد که به سهولت قادر بر تکلم نمیبود. خود را عزل کرد و]3 خلافت به پسرش طائع قرار یافت.

الطائع لله عبدالکریم، در ذی قعدهآ سنهآ مذکوره با او بیعت کردند. بعد از دو ماه که از (3 -142) بیعت او گذشت، پدرش درگذشت. عزالدوله بختیار در عهد وی از اتراک به تنگ آمد. از ابن عم خود عضدالدوله استمداد نمود وی با لشکر عظیم رسید و ترکان بیباک ناپاک به مجرد وصول او متفرق شدند و طائع نیز متوهم شده، به در رفت. عضدالدوله، وی را ایمن ساخته، باز آورد و انواع تعظیم و تکریم نمود و آخر عضدالدوله، بختیار را بکشت و چون عضدالدوله درگذشت، صمصمام الدوله و شرف الدوله یکی بعد از دگری متصدی امارت گشتند. بعد از ایشان طائع، ابونصر خسرو فیروز بن ms414 عضدالدوله را امارت داد و بهاءالدوله لقب نهاد و آخر به جهت آنکه طائع بیوقوف او فصل مهمات میکرد، نزاع در میان ایشان واقع شد و بهاء الدوله، طائع را حبس نمود و در جامع رشیدی آورده که گوش و بینی را هم برید و سرای خلافت را غارت کرد، به مرتبهای که شبابیک و ابواب و سایر اجزای بنا و اسباب و ساج و رخام تمام بردند و طائع بعد از خلع دوازده سال بماند.

مدت خلافتش هفده سال و چند ماه و در ایام خلافت وی در سنهآ اثنین و سبعین وثلاثمائه از بحر عمان حیوانی که به جثه از فیل بزرگتر بود، برآمد و بر سر پشتهای رفته،

پس پسر عم او ابوالعباس القادر باله احمد بن اسحاق بن مقتدر خلیفه شد. طائع با وی اختلاط گزیدی و ارتباط ورزیدی و اعزاز یافتی. در عهد قادر، شام و حجاز در تصرف اسماعیلیه درآمد. در روز جلوس وی، شعرا قصاید غرا در تهنیت [عرض]1 کردند، از جمله «رضی موسوی» [که]2 جامع نهج البلاغه است و برادر مرتضی که از فقهای شیعهآ اثنی عشریه معدود است، قصیدهای گفته بود. مطلعش این است که:

بیت

شرف الخلافة یا بنی العباس الیوم جدده أبوالعباس در عهد وی لشکری عظیم از کفار خطا قصد ممالک ایلک3 خان، که پادشاه ماوراءالنهر بود، کردند. حافظ ابرو نوشته که سیصد هزار خرگاه در آن لشکر بود. خان با قلیلی مرکب جهانپوی4 در راه جهاد، جولان داده و به فحوای (نصر من الله - 13/61) امیدوار گشته، در ضمان تأیید پروردگار متوجه شد و مضمون «نصزت بالرغب» به ظهور آمده، ملاعین بیدین را از فر لشکر ظفرباره، زهره بر خاک5 و جگر پاره گشت. از میدان مقاتله ms415 آواره شدند. مجاهدان کفرسوز بر ایشان فیروز گشته، از پی میتاختند و به شعلهآ تیغ6 صاعقهآ کردار ایشان دود استیصال کفار شقاوت اتصال به سقف (8 -142) ززاندود سپهر، ایصال مییافت و فوق دویست هزار ایشان به قتل رسیدند و در عهد او «فردوسی طوسی»، که ناظم شاهنامه است، از سلطان محمود غزنوی رنجید و ابیات در هجو او گفت که این [چند بیت]7 از آن جمله است:

اگر شاه را شاه بودی پدر به سر بر نهادی مرا تاج زر

چو اندر تبارش بزرگی نبود نیارست نام بزرگان شنود

درختی که تلخ است وی را سرشت گرش در نشانی به باغ بهشت

ور از جوی خلدش بهنگام آب به پا1 انگبین ریزی و شهد2 ناب

سرانجام گوهر به کار آورد همان میوهآ تلخ بار آورد پس به قادر متوجه شد و هرچند محمود طلب او نمود، فایدهای نبود و هر نامهای که در آن باب فرستاد، مقبول نیفتاد. در عهد وی دولت «سامانیان» به آخر رسید و کار غزنویان بسامان شد. و موقف خلافت را مهابتی و شأنی حاصل گشت و رعب او در [قلوب]3 سکنهآ جهان ساکن شد. در وقت تصدی خلافت چهل و یک ساله بود و چهل و یک سال در خلافت گذرانید. صائمالدهر، قائم اللیل بود و در اصول کتابی نوشته و ذکر فضایل صحابه و تکفیر معتزله کرده. به زی عوام به اماکن متبرکه، چون مزار «معروف کرخی» و غیره، رفتی. رنگ او سفید بود و نورانی و محاسنی داشت انبوه و طولانی و هشتاد و شش سال عمر یافت. در سنهآ اثنین و عشرین و اربعمائه به جوار رحمت پروردگار پیوست.

بعد از وی پسرش القائم بامر الله ابوجعفر عبدالله بن القادر بالله خلیفه شد. وی نیز از صلحای خلفا بود. امیر بغداد در عهد وی باکلنجار بن سلطان الدوله بود. در عهد وی ملک دیالمه به آل سلجوق رسید. و بساسیری4 ms416 سر فتنهانگیزی برآورد. میان وی و وزیر قائم که «رئیس الرؤسا» لقب داشت، نزاع شد.

بساسیری از بغداد برآمده، دست بر نهب اموال دراز کرد و مستنصر، که در مصر بود، بنابر استمداد او در پی مدد شد. قائم استعانت از طغرل بیک کرد و طغرل به بغداد درآمد. نزاع و وحشت به مرتبهای رسید که چند جمعه نماز نتوانستند گزارد5 و سلجوقیه فسادها کردند و به حمام نسا رفته، به عورات مردم متعرض شدند و بعضی از آنها برهنه

مهارش خلیفه را نزد سلطان برد. سلطان در رکاب او پیاده رفت. خلیفه فرمود: «ازکب یا رکن الدین!» پس از آن لقب سلطان که رکن الدوله بود، به رکن الدین قرار گرفت و جمعی را به سر راه شام فرستاد که ممر گریز بساسیری مسدود دارند و مقدمهآ لشکر سلطان در حوالی کوفه، بساسیری را گرفتند و سرش جدا ساخته، به نزد سلطان بردند. خلیفه خدیجه خاتون را، بنت دودین میکائیل نکاح کرد و دختر خود را، سیده خاتون به

منقول است که در نکاح، جمع بین الأختین کرده بود. با وی گفتند که این مخالف شرع است. گفت: کدام کار ما ms419 به شرع موافق است. وی میگفته که خون چند مرداز اهل بادیه در گردن من است که از مواخذه به آن متوهمم، اما اهل شهر «فلا یغبآ الله بهم» و در ست و اربعین، «ابومحمد عبدالله بن یوسف الجوینی» والد امام الحرمین فوت شد و نسبت وی به قبیلهآ طی منتهی میشود و «مرتضی» سید شیعی7، که از فقهای اثنی عشریه بود، هم درگذشت و در سبع8 و اربعین قاضی قضاة ابن ماکولا را وثیقهآ (2 -144) عمر به مهر اجل مختوم گشت. عدد مؤلفاتش به سیصد و پنجاه می رسد و قاضی ابوالقاسم تنوخی نیز فوت شد. مروی است که در وقت بیماری یکی از اهل علم به عیادت وی رفت، ولد صغیر وی نیز حاضر شد9. با وی گفت که ان شاء الله بمانی [و این فرزند را به کمال برسانی]10 و از کمال پریشانی وی این دو بیت بخواند:

أری ولد الفتی کلا علیه

فاما أن یربیه عدوا و إما أن یخلفه یتیما و در خمسین و اربعمائه قاضی ابوالطیب طبری صاحب تعلیقه فوت شد2. هشتاد و شش سال داشت و در ثلث و خمسین «نصرالدوله3 بن مرون کردی»، صاحب دیار بکر، درگذشت. پنجاه و دو سال متصرف آن دیار بود. اسباب تنعم و حضور و موجبات بهجت و سرور وی زیاده از آن4 بود که معدود و محصور گردد. جواری مغنیه داشت که بعضی را به پنج هزار دینار خریده بود و پانصد سریه که جمال حور نزد جلوهآ ایشان منسوب به قصور میگشت و پانصد خادم برای خدمت به پای ادب ایستاده بودند و قیمت آلات و ادوات مجلس بزم زیاده از دویست هزار دینار بود. علما و صلحا پیوسته از ساحت مکرمت و سایهآ مرحمت5 وی بهره مند میگشتند. آخر از تمنعات این سرای [فانی]6 و آسودگیهای عالم جسمانی جز اثری حسرت با او نماند.

به خاکدان جهان دل منه که جای دگر ms420 برای مسکن تو برکشیدهاند قصور در ست و خمسین بعضی اکراد صیاد در بادیه، خیمهای چند سیاه دیدند و صوت لطمات و صیاح شنیدند و به گوش ایشان رسیده شد که [سدوک]7 پادشاه جن8 فوت شد. کدام شهر که برای وی زاری نکنند و طبانچه بر روی خویش نزنند. این نقل انتشار یافت و ناقصات عقول و ناقصان جهول در بغداد و خوزستان و کثیری از بلاد به نوحه و لطمه [درآمدند]9 و مثل آن از افعال شنیعه اشتغال میکردند.

ابن اثیر ذکر کرده قریب به این است آنکه در تاریخ ستمائه میان خلق وجع حلق پیدا

[شعر]5

آلم تر أن العلم کان مشتتا فجمعه هذا المغیب6 فی اللحد

کنلک کانت هذه الأرض میتة فأنشرها آفضل العمید أبوسعد

و در احدی و ستین، جامع بنی امیه بسوخت و لطایف صنعت و زینت آن فوت شد و شیخ اجل ابومنصور عبدالملک فوت شد. وی به تعمیر و تجدید بیمارستان عضدی، بعد از انهدام، قیام و اقدام نمود و در احدی و ستین صاحب مکه محمد بن ابی هاشم به نام قائم خطبه خواند و «حی علی خیر العمل» که به امر فاطمیین در اذان درآورده بودند، رفع نمود. سلطان الب ارسلان هر ساله برای وی ده هزار دینار معین ساخت.

اهل حلب در آن زمان اکثر رفضه بودند. از سلطان خایف گشته، خطبهآ [به نام]7 قانم خواندند ms421 و مؤذنان شعار سیاه عباسی پوشیدند. عامهآ فروش که در مسجد مفروش بود، برداشتند و گفتند: اینها از علی است. اکنون ابوبکر فرش بیارد و مردم بر آن نماز کنند.

قایم حاکم حلب را خلعت فرستاد، اما «حی علی خیر العمل» همچنان در اذان میگفتند و در اثنین و ستین خطیب ابوبکر بغدادی رحلت [کرد]8 شیخ ابواسحاق شیرازی نعش وی را برداشت و به [نزد]9 بشر حافی مدفون شد و در سنهآ سبع و ستین و اربعمائه قائم بامرالله وفات یافت. مدت خلافتش چهل و چهار سال10 و عمرش هفتاد و شش. پسرزادهاش عبدالله، که ولیعهد بود، خلیفه شد.

آذاب حر الهوی فی القلب ما حمذا لما مدذت الی رنم الوذاع بذا و رعایا را در عهد سعید وی همه روز عید بود. رسم جفا و آزار به یک بار برافتاده بود و اگر اندک خشونتی از سلطانی یا نایبی به صدور آمدی، انکار بلیغ کردی. مردم آزموده را به خدمت نصب میفرمود و ms423 سخن سعایت سعات در حق ایشان نمی شنود. پس مسترشد بر او نماز گزارد «8: گذارد» و در حجرهای که مألوف او بود، مدفون گشت. ادر عهد خویش منع کرد «15: از دخول نسا بی ازار در حمام » از آنکه بی ازار به حمام بروند وبیاء حمامات رابه دجله راه داه داز ایجاد انراح چالد واجرای ابهاو حمام به دجله وازلیطیر هم در کشتی درنیارند. در عهد اوابوحامد محمد بن محمد الغزالی مدرس نظامیه بود. برادر را نایب ساخت و به قدس رفت و طریق زهد و عبادت برگزید و به تألیف احیاء علوم اشتغال ورزید. باز به بغداد آمده، قصد خراسان کرد و در عهد قاضی قضات ابوبکر مظفر بن احمد شامی از تلامذة ابوالطیب طبری درگذشت. منقول است که مدعیای نزد وی گفت که مشطب فقیه فرغانی گواه من است. قاضی گفت که وی حریر میپوشد، شهادتش مقبول نیست. مدعی کفت که ملکشاه و نظام الملک نیز حریر میپوشند قاضی گفت که اگر به دسته سبزی شاهد شوند،

«112: عبارت بین [) در ابتدای اضافات مذکور است. در ابتدای بحث المستظهر نمی شنوم.] «ح117d: عبارت بین [ بالله» در عهد وی ملاعین فرنج خذلان سنج روی تسلط و استیلا به تسخیر قدس نهادند و بر حسب اراده و تقدیر قهار قدیر به تحت تصرف درآوردند و آب حیات مؤمنین و مؤمنات بر خاک هلاک ریختند و خاک وجود اثمه و زهاد و عباد به باد فنا دادند. قنادیل ذهب و فضه و انواع اسباب زینت در مسجد اقصی زیاده از حد احصی بود، همه به تالان و تاراج رفت. بعد از سه روز که صدای امان به اسماع اهل ایمان رسید، جمعی از بقیة التن غوغای استغانه از آن برداد به بغداد بردند ودر مجمع اهل دیوان قصه قتل رماد و عباد و سب ارواح و ابدان انقطاع یابد و روز جمعه باز به جامع رفته، آن اخبار وحشت آثار به ms424 مسامع صغار و کبار آن دیار رسانیدند. رخسار حضار مصب سیول دم آمد و سایر خواطر همدم جنود غم و آلم گشت. خلیفه قضیه را به برکیارق، که سلطان مصر ص10: عصر > بود، اعلام کرد و در عهد وی در خمس و تسعین و اربعمائه، سیف الدوله صدقه بن منصور بن دبیس بن مزید الاسدی، که امیر عرب بود، حله را بنا نهاد و صدقهآ مذکور را از محاسن روزگار ح8: 3 بود و ملجأ ارباب اضطرار و» به صفت نصفت و سخاوت و صدق و حلم و عدالت آرآسته بود و رعایای وی را به او چندان محبت نبود، و اعتقاد بود 18d: محبت و اعتقاد بود » که هرگز هیچ رعیت را با والی خود نبوده، اموال خود در خزینهآ او به امانت میگذاشته =8: میگذاشتند > و به او نازی که اولاد با والدین کنند، میکردند. نواب خود را هرگز مصادره نکرد و جمیع عمر به یک زوجه بسر برد. زوجات و سراری اختیار نمیکرد و در ستع و تسعین و اربعمانه کمند تسخیر بر بصره فکند و نجم حلها: انجم » حیات ابوالنجم، که از اقربای وی بود، در آن حرب افول یافت. در مدح وی گفتهاند:

بیت ص شعر»

رکبت للبضرة الخغزاء فی لجب عز کجیش علی یوم صفین

هون آبوالنجم کالنجم المنیر بنا لکنه کان رجما للشیاطین و در احدی و خمس و مائه محمد بن ملکشاه بر سر او لشکر قیامتاثرکشید و =10: * حال> و صدقه در آن قتال به استیصال انجامید و سبب این جنگ آن بود که هر که به صدقه ملتجی شدی، وی بر سر حمایت استادی و به هیچ وجه از دست ندادی. اتفاقا حاکم ساوه از خوف سخط سلطان، کنف وی را حصن امان ساخت. چون رسول سلطان به طلب آمد، آن بیت حه: از> ابی طالب خواند که:

بیت

تلمه حتی تضرع حوله و تدهل عن آبناءنا و الجلال حل1: جلایل» سلطان ms425 به عراق آمد. خلیفه خواست که به مصباح اصلاح ظلمت لیل «1: * فتنه » زایل سازد و به صباح صلاح رساند. در آن اثنا که آن معنی قریب الوقوع بود، بعضی از اتراک سلطانی به اغوای شیطانی خواستندکه قبل از صلح حشری برپا کنند. «ل8: چیزی بربایند» در یک جانب عرب، مرکب طمع را به میدان نهب جولان دادند و جنگ فرو گرفت. عرب غلبه کرد و بعض آن فرقه مقتول و جمعی اسیر و مخذول گشتند و هر اسیر به چیزی «8: حشری» قلیل یسیر میفروختند و همدگر را اخبار میکردند. یکی میگفت که سه

و بعد از وی، پسرش المسترشد بالله ابومنصور فضل بن مستظهر1 مباشر امر خلافت و مقارن عدالت و رأفت گشت. به وجاهت و فقاهت از سایر خلفا ممتاز بود و در صفت لطافت خط بی شریک و انباز. «شاشی»، از فقهای شافعیه، کتاب عمده به جهت او تألیف کرد و به لقب او که عمدة الدنیا والدین است، مشتهر شد2. لیلة الخمیس بیست وچهارم ربیع الاول سنهآ اثنی عشر و خمسمائه با او بیعت کردند و در آن وقت بیست و هفت ساله بود و برادرش حسن از برادر اسن متوهم [گشته]3. به دبیس بن صدقه ملتجی [شد]4. دبیس شرایط تعظیم و مراسم اعزاز و تکریم به تقدیم رسانید. مسترشد وی را از دبیس طلب کرد. دبیس گفت: من منقاد فرمان خلیفهآ زمانم، اما ارسال خلف خلیفه به عتبهآ شریفه به اکراه و اجبار، عار میدانم. حسن [با رسول]5 گفت که آمدن من بنابر حذر و پرهیز از وصل ضر6 است، نه جهت انگیز فتنه و شر. بعد از چندگاه جمعی را (8-145) با خود موافق ساخته و واسط را بگرفت. دبیس به امر خلیفه وی را به دست آورد و به دارالخلافت فرستاد. حسن را چون نظر بر طلعت غرای خلیفه افتاد، سر عجز بر قدم تختفرسای نهاده، به لب ادب7 ببوسید و هر ms426 دو را قطرات عبرات بر وجنات جریان یافت. و وقوع این حال در سال ثلاث عشر و خمسمائه بود و در این سال قبور پر نور حضرت خلیل الرحمن و اسحاق و یعقوب - علیهم الصلوة من الله علام الغیوب8- نمایان گشت9 بر وجهی که شائبهآ تغیر و نقصان به آن راه نیافته بود.

«ابن اثیر» این سخن را از بعض تواریخ نقل کرده و در اربع عشر رکن یمانی از زلزلهآ ناگهانی متزلزل شد و بعضی از بنا10 منهدم گشت و همچنین در بعضی از بنیان حرم مدینه

مثنوی3

نقش سراپردهآ شاهیست حسن لمعهآ خورشید الهیست حسن

آنکه شد [این سلسله منقاد4 ازو]5 لایحهآ حسن دهد یاد ازو

جلوهآ حسنی که در افزونیست آینه6آ چونی و بیچونیست

صورت چونی7 شده از وی عیان معنی بیچون شده از وی نهان

قبلهآ [هر]8 دیدهور این آینه است منظر اهل نظر این آینه است

طلعت خوبان که بیاراستند قیمت9 ارباب نظر خواستند

کور چه داند که در آیینه چیست عکس خود افکنده در آیینه کیست منقول است که ms427 در این سال10 عقربهای پرنده پیدا شد و بعضی از ولدان از آن گزند یافته، تلف شدند. و در عهد وی، ابوالمعالی عبدالله المیانجی المشهور به عین القضات در جمادی الاول سنهآ خمس و عشرین و خمسمائه در همدان مصلوب گشت، بنابر مناقشهای که میان وی

عارف جام5 دربارهآ وی این، قطعهای لطایفانجام گفته6:

قطعه

بلندمرتبه عینالقضات عیسی دم چشید شهد شهادت ز دست بیخبران

هزار رحمت حق بر روان پاکش باد که عارف همه بین بود و عالم همهدان وقوع إحیای میت از وی اشتهار تمام دارد.

منقول است که سلطان مسعود سلجوقی خواست که سکه و خطبه به نام وی باشد و قیل و قال منجر به انگیز حرب و ستیز شد. میمنهآ خلیفه با میسرهآ سلطان حملهای ضعیفانه کردند. متهوران لشکر سلطان از روی جلادت و پهلوانی پیش راندند و خلیفه را مرکزوار در میان گرفتند و بی آنکه کسی مقتول یا مجروح گردد، ابواب ظفر بر سلطان مفتوح شد. لشکر خلیفه رو به صوب فرار نهادند و خلیفه به دست مخالفان اسیرگشت و جمیع اموال وی با غلات و متعلقات در تصرف نواب سلطانی درآمد. اهل بغداد ناله و فریاد میکردند و به دست جزع و فزع خاک بر سر می ریختند و بعضی خدام در جمعه مانع خطبه شدند و منبر شکستند. آخر میان خلیفه و سلطان مسعود، شروط و عهود وجود گرفت و سلطان قرار داد که جناب خلافت مآب را ms428 باز به مستقر خلافت رساند و بعد از این قرار، خلیفه را سوار ساخت و خود پیاده در رکاب رفت. اتفاقا خبر وصل سنجر رسید. مسعود با سایر جنود به استقبال رفتند. بعض از ملاحدهآ [باطنیه]7 فرصت

بعد از اسیر شدن وی، پسرش الراشد بالله ابومنصور در بغداد خلیفه شد و سلطان مسعود1 میر شد و شحنهآ بغداد را امر کرد که با او بیعت کند. بعد از بیعت امرای2 مسعودی، زری که مسترشد در وقت مصالحت قبول کرده بود، طلبیدند و خواستند که به دارالخلافت به زور درآمده، [قهرا و]3 عنفا مال مذکور را استیفا نماید. اهل شهر متفق شده، ایشان را ازعاج و اخراج کردند. پس راشد نام مسعود از خطبه بیفکند و اسم دود بن [محمود بن]4 بن ملکشاه را ردیف نام خود ساخت و جمعی از امرای مسعودی نیز در این کار موافقت اظهار کردند؛ از جمله عماد الدین زنگی. مسعود به بغداد رو (8 -146) نهاد و محاصره کرد و چون ترتب5 اثر در نظر بعید مینمود، به همدان متوجه گشت. چون به نهروان رسید، شنید که خلیفه با زنگی به موصل رفت. از آنجا بازگشته، به بغداد درآمد و علمای علام دارالسلام را در مجمع عام اعلام کرد که راشد عهد کرده که اگر با من (یا]6 یکی از اتباع و اشیاع من خلاف7 [و نزاع]8 ظاهر سازد9، از خلافت معزول [باشد]10 ورقهای مشتمل بر خط راشد به همین مضمون مینمود11. همهآ آن فرق بعد از نظر در آن ورق، به عزل وی فتوی دادند. پس رقم خلافت به نام «محمد بن المستظهر بالله» کشید.

مروی است که چند روز قبل از تقریر [خلافت]12، در موطن رؤیا سید کائنات را -علیه وآله آفضل الصلوات - مشاهده نمود و با او خطاب فرمود که «ن ms429 هذا الآمر یصپر الک فافتف بی» به این سبب لقب وی «مقتفی» شد.

پس المقتفی بالله محمد بن المستظهر بالله خلیفه شد. مسعود با او بیعت کرد. زنگی رسولی بفرستاد. در مجلس، وی را به بیعت خلیفه دعوت کردند. وی گفت که امیرالمؤمنین در موصل است و بیعت وی مقدم است و خلع او بر من ظاهر نیست. ائمه و قضات بر خلع او حکم کردند و وی بیعت کرد. و خلیفه خلعت به زنگی فرستاد و در موصل خطبه به نام وی خواندند. الراشد بالله از موصل متوجه ملاقات داود شد و با او به اصفهان رفت. [ملاحده]1 آنجا وی را شهید کردند2 و در ظاهر اصفهان مدفون شد. مدت او دو سال و سه ماه و عمر وی سی و دو سال3.

المقتفی بالله را [در عهد مسعود]4، جز در املاک موروثی تصرف در اموری نبود و محصول او5 نیز اگر غلامی سلطانی6 همراه نبودی، به تالان رفتی و به خانه نرسیدی. بعد از مسعود استقلالی پیدا کرد.

منقول است که پرده7آ رسول الله -صلوات الله علیه و سلامه - و عصا از مسترشد، وقتی که کشته شد، مانده بود. به سنجر فرستاده بودند و سنجر او8 را به مقتفی [باز]9 فرستاد. در عهد مقتفی در شام سحابی مظلم پیدا شد که هوا چون شب تیره ظلمانی گشت. پس از آن ابری سرخ که در انظار به صورت نار مینمود، نمایان شد و هوا روشن گردانید. پس از آن ریحی عاصف وزیدن گرفت که بسیاری از اشجارها قلع کرد.

و هم در زمان وی، سنهآ ثمان و ثلثین و خمسمائه، ابوالفتوح محمد بن فضل10 اسفراینی، که از ائمهآ انام و زهاد فضلای اسلام بود، در بسطام درگذشت. وی در مدتی در بغداد وعظ میگفت و میان وی و «علی الغزنوی» نقاری بود. چون خبر فوت وی به بغداد (147-a) رسید، عزای وی داشتند و غزنوی در آن ms430 عزا حاضر شده، چشمههای سرشک ز چشمان گشوده بود. تلامذه با وی گفتند که در حیات او دیده، به دیدن او نمیگشادی.

[القصه، محمد بن محمود بن ملکشاه [از مقتفی]8 استدعا کرد که در خطبه مذکور شود، وی قبول ننمود. محمد چندگاه بغداد را محاصره کرد. آخر بازگشته، به عراق عجم رفت و در عهد مقتفی در سنهآ اثنین و خمسین و خمسمائه زلازله9آ عظیمه در بلاد شام و فارس واقع شد. منقول است که در حما معلمی از خانه به مکتب رجوع [نمود]10 و سقف و جدران بر اطفال فرو آمده بود و تلف شده بودند و از اقربای ایشان کسی به خبرگیری نیامد که همه فوت شده بودند. گویند که در آن سال یازده بار، صد هزار آدم فوت شد. «نعوذ بالله من غضب الله» ]11 مقتفی در عهد خویش باب کعبه را تجدید کرد. در کهنه به بغداد [آوردند]12 و از او تابوتی جهت او تراشیدند و او را در آن تابوت در قبر نهادند.

المستنجد بالله ابوالمظفر یوسف بن المقتفی، که ولی عهد بود، بعد از پدر به مرتبة جلیل الشأن خلافت رسید و بر سریر فرمان روایی متمکن گردید. تمغا و باج بلاد را مرفوع ساخت و فضلا از استعمال 2 کتب فلسفه ممنوع شدند3 و ابن زحم را، که به فلسفیات منسوب4 بود، بگرفت و کتب فلسفهای که در خانه وی یافتند، [مثل شفاء ابن سینا واخوان الصفا و غیرذلک]5 بسوخت6.

المستضی بنور الله حسن بن المستنجد خلیفه شد. بعد از حسن بن علی - رضی الله عنه- حسن نام، جزوی خلیفه نشده. در روز2 بر سریر خلافت حکم کردی. «ابن بلدی» که وزیر مستنجد بود، به دارالخلافت درآمد. بعضی از اعیان ملک، که سینهآ ایشان مقر کینه و ضغینه3 بود، وی را به گوشهای برده پاره پاره کردند و در دجله افکندند و اسباب دار وی از خزف تا گوهر شاهوار و از نفایس تا میخ دیوار، تاراج کردند. در خانه به خط مستنجد نامهای یافتند که وی را به قتل قاتلان وی مأمور داشته بود و خط وی یافتند.

مستنجد را از آن اندیشه گذرانیده. پس از آن از آن فعل وخیم، که به موافقت4 دیو رجیم کرده بودند، ندامت عظیم پیدا کردند5.

الناصر لدین الله احمد بن المستضی خلیفه شد. در عهد مستضی، نام وی در منابر مذکور شدی. بعد از پدر مطلع بدر خلافت شد. «پهلوان محمد»، که مربی ارسلان بن طغرل سلجوقی بود، و خوارزمشاه و زنگی سلغری و حسن بن محمد بزرگامید باطنی، از سلاطین معاصر او بودند. وی صدر الدین بن شیخ الشیوخ را به پهلوان محمد فرستاد که بیعت کند. پهلوان در بیعت متوقف شد1. شیخ در حضور پهلوان با سرداران سپاه گفت که شما را طاعت وی بیبیعت امیرالمؤمنین حرام است و واجب است خلع او از امارت و مقاتله2 با او. وی خائف گشته، بیعت کرد. جمال الدین ابوالقاسم کاشی روایت کند که به خلیفهآ ناصر رسانیدند که طلبهآ مدرسهآ نظامیه سوق فسوق3 را رواج داده، به منهیات مشتغلند. ناصر بعد از تفحص و تجسس، آنها را اخراج کرد و فرمود تا آن مدرسه را مربط دواب ساختند.

رسولالله - صلی ms433 الله علیه و سلم - به خواب دید و نظام الملک با آن حضرت ملازم، [ناصر]4 قصد سلام کرد. آن حضرت اعراض نمود. گفت: یا رسول الله گناه من چیست؟ اشارت به نظام الملک فرمود که تا او از تو خشنود (a - 148) نگردد، من از تو خشنود نخواهم شد. نظام الملک گفت: من از جهت طلبهآ علم مدرسهای ساختم. تو او5 را [خراب کرده،]6 جای ستور ساختی و آنها را دور نمودی. ناصر متقبل اخراج دواب و اسکان طلاب گشت و شرط کرد که کتابخانهای آنجا بنا نماید. بعد از آن به سعادت تقبیل انامل شریفهآ حضرت نبوت شعار، مایهآ افتخار حاصل ساخت. و چون بیدار شد، فی الحال، دواب را بر آورد و طلبه را اذن دخول داد و کتاب خانه بنا نهاد. در سنهآ اربع و عشر و ستمائه محمد بن تکش با سید علاءالملک ترمذی بیعت به خلافت کرد7. پس ناصر، شیخ شهاب الدین سهروردی را - قدس سره- به رسالت فرستاد تا او را از آن عزیمت گذراند، اگر تواند. در همدان به اردو رسید. سیصد هزار سوار ملازم سلطان بودند. بعد از سعی بسیار اذن ملاقات یافت. چون به خرگاه سلطان درآمد، سلطان باجامههای

در روضة الاحباب مذکور است که «ابن جوزی» وی را غسل نمود و چندین طشت و آفتابهآ طلا به وی رسید و ظاهرا چنین نخواهد بود؛ زیرا که وی قبل از ستمائه فوت شده، دور نیست که یکی از اولاد وی بوده باشد. مدت خلافت ناصر چهل و هفت سال بود.

الظاهر بامر الله نصر بن ناصر بعد از والد ماجد، در لباس خلافت ظهور نمود. با آنکه ولی عهد پدر بود، اکثر عمر او در حبس گذشت و در زمان بیعت، پنجاه و دو ساله بود. بعد از عمر بن عبدالعزیز هیچ یک از خلفا به عدالت و انصاف (0-148) و شرائف اوصاف مثل او6 نبودند. پدرش جاسوسان گماشته بود که احوال رعایا را تحقیق کرده، به او میرسانیدند. وی او7 را پسند نکرد و به نهی «لا تجسسوا» عمل نموده گفت که هتک استار اهل دیار را فایده نیست و آن رسم را برانداخت. بعضی گفتند که ترک این حال موجب فساد رعیت است. گفت که از خدای تعالی درخواست کنم که ایشان را به صلاح

المستنصر بالله منصور بن ظاهر بعد از تمکن در مسند خلافت، خیرات عهد پدر را مضاعف ساخت و مدرسهای بنیاد [کرد]2 و کتابخانهای آنجا ساخت و آنجا چهار درش خانه تعیین نمود و هر یک از3 مذهبی از مذاهب اربعه تعلق داشت و در هر درسی شصت و یک کس از معید و طلبه مقرر فرمود و ضروریات آن4 از اوقاف معین گردانید و تولیت آن به مؤید الدین ابن العلقمی، که در عهد معتصم وزیر شد، گذاشت و اکنون باقی است، اما انبار شعیر و بر است، نه محل آثار شعور و برو در هر محله دارالضیافه مرتب گردانیده بود. در عهد سعدا5 دیار عرب مجمع اسباب طرب بود. یکی از خدام درگاه دولت پناهش «آبسال شرابی» بود که در جنب جودش، حاتم طی ممسک مینمود و معن بن زائده مدخل بود. در زمان وی جرماغون از امرای مغول به بغداد، لشکر کشید و منهزم گشت. مدت خلافت وی شانزده سال بود و دو ماه و عمرش پنجاه و یک سال. در عهد وی شیخ الشیوخ شهاب ms436 الدین عمر سهروردی (2 -149)، ابوحفص عمر بن6 عبدالله

المستعصم بالله عبدالله بن المستنصر خلیفه شد. وی در بطن سی و پنج2 است از عباس و سی هفتم خلیفه است و تا نه پشت به خلافت موصوف است. از فواحش متوحش بود و به اجتناب از اکثر مناهی مباهی، لیکن به استماع نغمات ذوات الاوتار واعمال ادوات ایقاع وادوار بسی مولع بود.

مولانا صفی الدین عبد المؤمن، که صدای ساز دلنوازش شفای قلب مجروح بودی و طیب نغماتش دوای فؤاد مقروح نمودی، از ندمای وی بود و برای وی رسایل نوشته. از سایر خلفای بنی عباس به شدت قوت و بأس متمیز بود و بیشتر از همه متکبر و متعزز. چهارصد خادم در خدمت درگاه بودند که هیچ کدام رتبهآ دخول در حریم مجلس او نداشتند. در ساحت حریمش سنگی انداخته بودند و یک طاق اطلس سیاه بر هیئت آستین از دریچهای بر آن فرو گذاشته. از سلاطین جهان هر که به سدهآ خلافت رسیدی، آن آستین را بر مثال کسوت کعبه زیارت کردی و آن سنگ را به رنگ حجرالاسود بوسیدی.

در عهد اتابک مظفر الدین ابوبکر، «مولانا فاضل مجدالدین اسماعیل فالی» از شیراز به رسالت به بغداد رفت و چون وی را به استلام حجر مذکور الزام نمودند، مصحف مجید را بر سنگ نهاده، ببوسید. در اعیاد، خلیفه بر اسبی بلند سپهر مانند3، که چون ماه سر به اوج مهر رسانیده بود و چشمان را چراغ سپهر گردانیده، سوار شدی و مانند آفتاب که از شب نقاب سازد، طیلسان سیاه به روی خود فروهشتی. فرق آنام، از خواص و عوام، پنجرهها و دریچهها که در راه بودی، کرایه کردندی و حق کرایه سی هزار دینار در قلم حساب و کتاب درآمده بود. و در عهد وی ms437 صد و بیست و چهار هزار سوار را علوفه می دادند4. اول خللی که در کار وی درآمد از نفاق و شقاق «بن علقمی»5 بود که در اثنین

مثنوی1

ز گردون گردان به زیر آرمت به پستی و2 بالا چو شیر آرمت

نماند کسی زنده از کشورت بر آتش نهم شهر و بام23 درت خلیفه، ابن جوزی و بدر الدین نخجوانی را فرستاد و پیغام داد که شاهزاده، بنابر قلت اعمال [قوت]4 فکریه و صفای خاطر از نقوش امور تجربیه و صغر سال به ظهور بعضی از آثار اقبال مغرور شده و ملاحظه نمینماید که از خاورتا باختر هر که از خدا و رسول آگاه است، از چاکران و مطیعان این درگاه است.

ایلچیان هولاکو چون از بغداد برآمدند، صحرا از «عوام کالهوام» مملو بود. همه زبان به دشنام و سوء کلام گشودند و بر آنها تف افکندند. وزیر، جمعی را فرستاد تا آنها را حمایت کرده، روانه ساختند. چون ms438 بر هولاکو رسید، لهب غضبش قوت گرفت و با ایلچیان خلیفه گفت که با او بگویید که حب مال و جاه چنان بر دل تو استیلاکرده5 که از کلام نیکاندیشان متأثر نمیشوی و از وخامت عاقبت، متفکر نمیگردی و آنها را

سعدی شیرازی را قصیدهای است در مرثیهآ مستعصم که مطلعش این است:

مدت ایشان پنجاه و شش سال. عدد ایشان سه نفر.

ول یعقوب بن لیث سجستتی، وی صفارزاده بود. در حدائت سن به تعلم آن صنعت اشتغال (b-150) میورزید. آخر بنابر دلالت بخت ms440 سعید، از شغل روی، روی گردانید. عمی داشت در اوان بلوغ وی، با وی گفت که خاطر1 به جهت خطبه دختری برای تو متعلق است، باید که در تحصیل مهر کوشش بجای آری و کسالت و بطالت روانداری. وی شمشیر برآورد و گفت: عروسی که من خاطب آنم، ملک جهان است و مهروی جزاین نیست:

عروس ملک کسی در کنار گیرد تنگ که بوسه بر لب شمشیر آبدار دهد در آن حین «صالح بن نصر» نام شخصی بر سیستان مستولی شد. طاهر بن عبداله لشکر فرستاد و او را از آنجا آواره ساختند. بعد از آن «درهم بن نصر» خروج کرد. لشکر طاهر را براند و چون «درهم» از عهدهآ ضبط بدر نتوانست آمدن2، یعقوب را امیر لشکر ساخت و به

اطبا گفتند که حقنه میباید کرد. گفت مرگ بر من آسان تر از حقنه است و در آن وقت متوجهآ بغداد بود. رسول خلیفه در بیماری [وی]6 رسید. گفت که با خلیفه بگوی که اگر بمیرم، تواز دست من خلاص شوی ونان و پیاز پیش خود نهاده بود. گفت: اگر تو غالب شوی، من به همین قانع توانم شدن. اسپان لشکر اکثر ملک او بود. علیق از خاصهآ خود میداد. هزار چماق زرین و هزار (5-151) از فضه، و زن هریک هزار مثقال، به دو هزار کس داده بود و در اعیاد و محافل عظیمه بردوش مینهادند. هر روز بیست گوسفند در مطبخ او در پنج دیگ می پختند. اول حصهآ ممالیک جدا کردی، آنگاه به خواص قسمت نمودی.

منقول است که یکی از اعیان ملازمان یعقوب، عثمان7 عفان سنجری بود. به یعقوب بن سفیان نسبت کردند که در وی طعن کرده، او را طلبید که سیاست کند. گفت که طعن او در

بیت

ملکت خراسان و أبناء فارس و ما کنت من ملک العراق بآیس

سلام علی الدنیا و طیب نسیمها کأن لم یکن یغقوب فیها بجالس

پس برادرش عمر و بن لیث قائم مقام شد1 در ابتدا خاطری در غایت پریشانی و پراکندگی داشت و کسب معیشت به خربندگی میکرد. آخر ماه عزتش از برج دولت لامع شد و پایهآ قدرش به آقصی مدارج رفعت [واصل]2 گشته، شوکتش به جایی رسید که هزار و هفصد جاریه در حرم او خدمت میکردندی. وی اول پادشاهی است که در ms442 بغداد به نام او خطبه خواندند. قبل از آن جز خلیفه رانام نبردندی. اهالی خراسان از وی شکایت کردند، وی بیاذن خلیفه قصد ری کرد.

خلیفه، صاعد بن مخلد را3 به حرب او فرستاد. عمرو منهزم شده، به شیراز رفت. موفق، برادر خلیفه، قبل از آن که وی در شیراز تمکن یابد، متوجه وی شد. وی به خراسان رفت. میان وی و «رافع بن هرثمه»، که در آن اوان خطبه به نام «محمد بن زید علوی» خوانده بود، حرب شد و عمرو مظفرگشت. سر او به بغداد فرستاد و خلیفه از او راضی شد. فرمود تانام [او]4 بر علمها نوشتند و منشور ایالت خراسان به نام او مرقوم گشت. «مسجد عتیق شیراز» از آثار عمرو است. آخر عمرو قصد ماوراءالنهر [کرد]5. اسماعیل سامانی پیغام فرستاد که ترابه فضل حق - عز شأنه - وسعت دایرهآ حکومت و فسحت عرصهآ مملکت حاصل است. در این گوشه با ما مضایقه مکن. عمرو از آن داعیه نگذشت. اسماعیل از جیحون گذشته، بغتة برسر عمرو رسید. عمرو اسیر گشت. اسماعیل جهت او قیام کرد و مراسم احترام به جای آورد و پهلوی خود نشاند و زبان به وعدهآ امان راند. وی را به برادر خود ابواسحاق که در سمرقند میبود، فرستاد. رسول معتضد به طلب او رسید. اسماعیل ارسال وی مرضی ندانست.

طاهر بن محمد بن عمروبه سجستان رفت و لشکر گرفته، قصد فارس کرد و عامل خلیفه را ms443 اخراج کرد. خلیفه، اسماعیل سامانی را به دفع او تحریض نمود. اسماعیل با او نوشت که از بارگاه خلافت سیستان دربارهآ تو تعیین شده. باید که آنجا باشی. وی به سیستان رفت و آخر اسماعیل شیراز را برای او از خلیفه اجازه گرفت. پس از آن، میان او و میان «سنگری»، که مملوک عمرو بود، منازعت به حرب انجامید. طاهر مغلوب گشت، «سنگری» او را با برادر اسیر کرده، به بغداد فرستاد. مدت او شش سال بود.

پس از آن عمروبن یعقوب بن محمد بن عمرو به معاونت اهل سیستان خروج کرد و «منصور بن اسحاق سامانی» را حبس کردند و خطبه به نام عمرو خواندند. احمد بن اسماعیل لشکر فرستاد. بعد از محاصره به استیمان بیرون آمد. منصور خلاص شد. اسماعیل سیمجور دواتی را به حکومت آنجا نامزد کرد تا زمان ظهور خلف بن احمد، خطبه به نام سامانیان بود.

نبیرهآ یعقوب است. ابن اثیرگوید که مادر خلف، دختر عمرو2 لیث بود و «بدیع همدانی» در لامیه، خلف را به یعقوب و عمرو هر دو نسبت داده. مدتی به حکومت3 سیستان رایت افراخته بود و سایهآ اهتمام به ضبط آن مقام انداخته. در زمان دولت سامانیان فراغی نداشت، لیکن چون سنای4 دولت و اقبال ایشان اختلال گرفت، خلف استقلال یافت و در حکومت خلف سلف [خویش]5 گشت. به رعایت فضلا و حمایت علما از اقران و آکفا ممتاز بود و

«عتبی» در تاریخ یمینی آورده که بیست هزار دینار بر آن جمع صرف شد و در صد مجلد تمام گشت و در مدرسهآ صابونیهآ نیشابور بود و نساخ به خطوط مختلفه نوشته بودند. در ترجمهآ یمینی مذکو راست که آن تفسیر در حادثهآ غزدرشهور سنهآ خمس و اربعین و خمسمائه ms444 به اصفهان افتاد. در میان کتب [آل]2 خجند بود. ابوالفتح بستی این سه بیت در شأن وی گفته بود:

بیت خلف بن احمد آحمد الأخلاف (2 -152) أنی بسؤدده علی الأسلاف خلف بن احمد فی الحقیقة واحد لکنه مرب علی الآلاف أضحی لآل اللیث أعلام العلی مثل النبق لآل عبد مناف ابیات بر وی نگذرانید، اما از آفواه به وی رسید. سیصد دینار صله بر وی فرستاد. آخر سلطان محمود وی را مقید داشت و در قید او، قید حیات گذاشت. طایفهآ دوم: سامانیان

ملک ایشان صد و دو سال و عددایشان ده تن. به قول بعضی مورخان، ایشان از نسل بهرام چوبیناند. اجداد ایشان قبل از اسلام به حکومت موصوف بودند.

بعد از غلبهآ اسلام سامان، که جد ایشان بود، از بی سامانی به ساریانی افتاد. روزی این دو بیت به گوش وی رسید و باعث علو همت3 گردید.

بیت

یا بزرگی و ناز و نعمت و کام مهتری گر به کام شیر درست رو خطر کن به کام شیر بجوی یا چو مردانت مرگ رویاروی عیار کار خویش به عیاری تمام4 ساخت. آخر طاهر ذوالیمین، که از امرای مأمون بود، به

بر این تقدیر اسد مذکور سامانی است و پسرزادهآ وی، نصر بن احمد بن احمد اسد1 به سلطنت رسید2. در شهور سنهآ احدی و ستین و مأتین معتمد خلیفه منشور ایالت ماوراء النهر به نصر فرستاد. وی در سمرقند ساکن شد و برادر خود را، «اسماعیل»، به بخارا3 فرستاد. آخر میان ایشان اموری که منجر به نزاع باشد، ظهور یافت.

اسماعیل ms445 غالب آمد. نصر را اسیر کرده، نزد وی آوردند. وی را بر تخت نشاند و چندان تعظیم به تقدیم رساند که نصر تصور میکرد که هزل میکند و وی را به اعزاز تمام باز به سمرقند فرستاد. از اسماعیل منقول است که روزی محمد بن نصر مروزی به مجلس درآمد، من به تعظیم وی ایستادم. چون رفت، برادرم گفت که با منصب سلطنت اقدام بر این قیام در دیوان خلافت به زوال مهابت مفضی است.

در آن شب سید عالم را- صلی الله علیه و سلم - در خواب دیدم. بازوی مرا گرفت و فرمود که به تعظیم محمد بن نصر، ملک خود را ثبات دادی و در دولت را بر نسل خود گشادی. پس به برادرم ملتفت گشت و گفت که به استحفاف با محمد بن نصر، ملک از تو و نسل تو رفت4. مدت امیر نصر هشت سال بود و در (b-152) بخارا رحلت کرد در سنهآ تسع و ستین و مأتین. پس از آن مجموع ماوراء النهر در تصرف اسماعیل درآمد.

اکثر مورخان او را اول سلاطین سامانیه شمردهاند؛ چه نصر به منشور خلیفه حاکم بود. وی را در سنهآ سبع و ثمانین و مأتین بعد از غلبه بر عمرولیث، سلطنت خراسان و ماوراءالنهر حاصل شد.

منقول است که مملوکی داشت که سیرت وی چنان بود که باید و صورت بر وجهی که از آن خوبتر نشاید. اتفاق جدری برآورد و آثار آن بر صفحهآ رخسار او بماند. روزی قاضی منصور اعرج، که از ملایمت صورت محروم و به قبح بشره موسوم بود، در مجلس اسماعیل درآمده. نظرش بر آن غلام افتاد. صورت موزون و روی گلگون را دگرگون یافت. بر زبانش گذشت که (لقد خلقنا الانسان فی اخسن تقویم * ثم رددناه اسفل شافلین - 4/95و5) بدیهه غلام در برابر او خواند که ( و ضرب لنا مثلا و نسی خلقه - 78/36) قاضی را خجالتی ms446 روداد و ملالتی حاصل شد و اسماعیل در مرتبهآ غلام افزود.

پس از وی پسرش ابونصر احمد پادشاه شد. مدت وی سه1 سال و سه ماه در فربربه دست ممالیک کشته شد.

پسرش ابوالحسن نصر بن احمد پادشاه شد. مدت ملک وی به سی سال کشید. رودکی از شعرای عجم، در عصر نصربن احمد بود و وی وزن رباعی و طرزنظم آن دریافته و وی را قصیدهای است در ترغیب امیر نصر از خراسان به بخارا؛ زیرا که وی چون از بخارا به خراسان رسید، به رجوع مایل نبود، چه بخارا بر وجهی است که «ابوالطیب طایی» در شأن آن گفته:

بیت

باء بخارا فاعلموا زایدة والالف الأولی بلا فایدة

فهی خرا محض و سکانها کالطیر فی أقفاصها آبدة و امرا را چون مسکن اهل و اولاد بود و طبع به توطن آن معتاد، «رودکی» رابرآن نظم داشتند. وی به سبب آن قصیده با رکاکت مضمون و ملفوظ به عین عنایت ملحوظ و به فضل رعایت محظوظ گشت. اولش این است که:

یاد2 جوی مولیان آید همی بوی یار مهربان آید همی

میر سروست و بخارا بوستان سرو سوی بوستان آید همی

میر ماه است و بخارا آسمان ماه سوی آسمان آید همی رودکی اکمه بوده. در سن هشت به حفظ قرآن موفق گشت و در نواختن [عود]3 وحید زمان گشت. آوازهآ حسن آواز و صیت لطافت سازش به گوش نصر رسید. وی را طلبید و از تربیت او به مرتبهای رسید که گویند چهار4 شتر حمل متاع وی کردی و دویست غلام (a -153) به خدمتش قیام میداشتند.

«دقیقی»، که آغاز شاهنامه کرده و قریب به سه هزار بیت گفته، هم در عهد وی بوده و وی را مذکور ساخته، دراین بیت که:

بیت

درآمد به میدان، سنانی به دست تو گویی که او نصر بن احمد است آخر مرض سل پیدا کرد و بعد از سه ماه ms447 درگذشت.

علم الهدی شیخ ابومنصور5 ماتریدی در عهد وی بود و وی محمد بن محمد بن محمد6 است. در ماوراءالنهر اطلاق اهل سنت بر وی و اتباع وی میکردهاند؛ چنانچه در دگر مواضع براشعری و اشیاع وی و ایشان معاصر بودهاند. وفات شیخ ابومنصور در ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائه بود و وفات اشعری در سنهآ اربع و عشرین و ثلثمائه.

و شیخ ابوالحسن اشعری به هشت واسطه به ابوموسی آشعری - رضی الله عنه-می رسد.

اول، تلمذ: «ابوعلی جبائی»، که از رئوس معتزله است، میکرد و گویند که جبائی را قدرت بر تصرف درحین تألیف موجود بود و در حین مناظره مفقود. چون بحثی رودادی، اشعری را فرستادی تا به نیابت وی بحث کردی. آخر توفیق توبه یافت و از طریقهآ جبائی عنان تافت. در جامع بصره بر کرسی برآمد و بیان کرد که من به خلق قرآن قایل بودم و نفی رؤیت حق

ابوعبدالله الخفیف المشتهر بالشیخ الکبیر گوید: به بصره رسیدم. اشعری را در مجلس دیدم. جماعتی از معتزله نزد او تکلم میکردند. چون ساکت میشدند، هریک رامیگفت، تو چنین گفتی و جوابت این است تا همه را جواب داد. چون مجلس تمام شد. گفتم: ترا چند لسان است و چند چشم و چند گوش. تبسم کرد، به او مصاحبت میکردم. از قاضی «ابوبکر باقلانی»، که از کبار علمای کلام و اصول است، منقول است که افضل احوال من فهم کلام اشعری است.

ابوعلی دقاق گوید که از زاهر بن احمد شنیدم که سر اشعری در وقت وفات در کنار من بود از درون حلق تکلمی مینمود. سر نزدیک بردم میگفت: العن اللهالمغترلة هوهو» - رحمة الله علیه1 - الحمیدنوح بن نصر بعد از پدر پادشاه شد. مدت وی دوازده سال و سه ماه در شهورسنهآ ms448 اثنین و اربعین و ثلاثمائه ابوعلی سیمجور را به ری روان ساخت و وشمگیر نیز از جرجان به او پیوست. رکنالدولهآ دیلمی به قلعهآ طبرک رفته، متحصن شد. ابوعلی محاصره کرد. آخر «عبدالرحمن خازن» که در علوم ریاضی سرآمد اهل عصر خود (8-153) بود و زج صفایح از مؤلفات او است، قدم پیش نهاد و مقرر شد که رکنالدوله هر ساله دویست هزار دیناربه خزانهآ امیر نصر رساند و امیر نصر عدم فتح را حمل بر مساهلهآ ابوعلی کرده، وی را معزول ساخت. وی به رکن الدوله پیوست و او منشور امارت خراسان از دارالخلافت به نام ابوعلی گرفت. وی به خراسان رفت و بر رئوس منابر القاب عباسیهآ مذکور ساخت و در سنهآ ثلاث و اربعین و ثلاثمائه فوت نوح سنوح یافت. عبدالملک بن نوح پادشاه شد. هفت سال و هفت ماه مرکب دولت، در میدان ملک می تاخت. آخر فلک توسن وی را از اسب انداخت در سنهآ خمسین و ثلاثمائه.

عضدالدوله، برادر دگر خود را، مؤیدالدوله، به حرب وی مبعوث گردانید. قابوس و فخرالدوله در مقام برابری و ترتیب صفوف داوری درآمدند و صنوف جرأت و دلاوری را به ظهور آوردند. از جانب سپاه مؤیدالدوله زبان تأییدندای ( وان جندنا لهم الغالبون - 37/173) در داد و هزیمت به فخرالدوله و قابوس افتاد. رو به خراسان نهادند. منصور به «تاش» که از جانب وی والی خراسان بود، نوشت که در رعایت و حمایت ایشان غایت جهد و اجتهاد مبذول دارد. تاش لشکر گرفته، قصد جرجان ms450 کرد که اولا، قابوس را به عروس ملک خود باز رساند. مؤیدالدوله به ممانعت و مدافعت پیش آمد. کار ایشان پیش نرفت منهزم شده، به نشابور آمدند.

سب و شمگیر به ارغش، که در عهد کیخسرو والی گیلان بوده، میرسد و وی را «شمس المعالی» می گفتند. پادشاهی کریم فاضل بود. مدت هشت سال در خراسان بماند و در آن مدت نقصان به علو همت او راه نیافت. فضلا و معارف خراسان را مشمول نعم و احسان ساخت. در برابر سلامی انعامی مییافتند و در مقابل تحیتی به نعمتی میرسیدند. سامانیه را داعیهآ رعایت وی شد3، اما سپهر بی مهر آن داعیه را به ظهور موانع و حوادث مستور میداشت. فلک به مردم نادان دهد زمام مراد تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس وی در فنون علوم متبحر بود و رسایل او در اطراف جهان منتشر و در بلاغت و براعت صاحب ید طولی و در حسن خط منسوب به قدح معلی.

منقول است صاحب ابن عباد را چون نظر به خط وی افتادی، زیان به تحسین گشادی و گفتی خط قابوس، ام جناح طاوس4، اما با این همه فضایل درشت خوی بود. از خشونت

نوح بن منصور در رجب سنهآ سبع و ثمانین و ثلاثمائه فوت [شد]3.

منصوربن نوح به جای وی نشست. در آن ولا امیر سبکتکین، که امارت لشکر به او متعلق بود، فوت شده بود. بکتوزون را سپهسالار ساخت. ایلک خان در عهد وی قصد سمرقند کرد. منصور رو به خراسان نهاد4. محمود منصب پدر خویش طلبید. منصور گفت که امارت بلخ و هرات به وی میدهم و بکتوزون برقرار باشد. محمود گفت که بلاشبه ادبار وی را بر رد ملتمس من باعث آمده، قصد نشابور کرد. منصور نیز متوجه شد. محمود از کفران نعمت

سالها راه گنه پیمودی قدم سعی به ره فرسودی

هرچه کردی، نپسندید خدای که خلد نشتر خاریت به پای

تو هم این شیوه بیاموز آخر آتش قهر میفروز آخر

پیشه کن عفو به خوبی و خوشی بگذر از ناخوشی و کینه کشی

کینه جویی روش احسان نیست هر که احسان نکند، انسان نیست

هر دم از دیو پریشان چه شوی؟ از غضب سخرهآ شیطان چه شوی؟ .dd .A8d.2 .d8.3 1ر ه 3.8.4: * کس فرستاد.

و برادرش را، عبدالملک بن نوح، به سلطنت برداشت. محمود وی را به آن ناسپاسی و حق ناشناسی توبیخها کرد ms452 و هرچند ایشان از جانب عبدالملک مواعید ظاهر ساختند، محمود را حمیت مانع1 آمد که اغماض نماید. پس عبدالملک به بخارا رفت و بکتوزون به نشابور. خراسان محمود را میسر شد. ایلک خان به بخارا رو نهاد و به عبدالملک نوشت که من برآنم که در دفع اجانب هر جانب از ملک آل سامان دامان همت بر میان زنم. عبدالملک کلمات مموه وی را به اذعان و تصدیق متلقی شد. امرا را به استقبال فرستاد، همه راگرفت. عبدالملک را از سماع آن خبر و حشتاثر دهشت فرو گرفت. آخر بر مثال دولت خویش پنهان [شد]2. خان به بخارا درآمد و وی را پیدا کرده، به اوزکند فرستاد و در آنجا بنای وجودش را منعدم3 ساختند. ایلک خان بر بخارا مستولی شد. فرزندان نوح را با اعمام4 هر یک در جایی محبوس (2 -155) ساخت.

منتصر اسماعیل بن نوح چادر کنیزی که متعهد او بود، پوشید و از زندان بدر رفته، پنهان شد. چندانی [که]5 سورت طلب وی تسکین گرفت، در هیئت پیکان به خوارزم رفت و لشکری جمع ساخت و ترددها کرد، اما جز تعب در طلب اثری نیافت. آخرالامر به حله ابن بهیج اعرابی افتاد. ماه روی از جانب سلطان محمود سردار آن گروه6 بود. ایشان رابه قتل وی تهییج کرد. قوم ابن بهیج دراثنای شب، خون آن شاهزادهآ مظلوم بر خاک ریختند و دولت سامان برافتاد. سلطان، ماه روی را به بدتر وجهی بکشت و به نهب حله ابن بهیج فرمان داد7.

عدد ایشان دوازده1، مدت ایشان صد و بیست و هشت سال2. اول ایشان عمادالدوله ابوالحسن بن بویه، بویه ماهی گرفتی و پسرش به هیزم کشی اوقات گذرانیدی. آخر مالک فارس و عراقین شد.

ذهبی از بعضی فضلا نقل کرده که نسبت ایشان به بهرام گور منتهی میشود. عمادالدوله در خدمت ناصر الحق میبود. بعد از قتل وی به خراسان رفت. والی آنجا قصد وی داشت، ms453 به اصفهان رفت و بر حاکم آن، مظفر بن یاقوت، ظفریافت. پس فارس و خوزستان را گرفت و در بغداد بعد از خلیفه، وی را ذکر کردند. رکن الدوله را اصفهان3 داد و معزالدوله را به بغداد فرستاد و خود به شیراز مقیم گشت و در اصطخر درگذشت. مدت ملک وی دوازده4 سال؛ وقتی که مرض شدت یافت، از رکن الدوله استدعای ارسال عضدالدوله کرد و چون رسید، وی را بر تخت نشاند و رحلت عمادالدوله در سنهآ سبع و عشرین و ثلاثمائه بود. پس از او رکن الدوله به اصطخر رفت و چون برابر قبر وی رسید، پا برهنه کرد و نوحه کنان پیش رفت. پس به شیراز رفت و نه ماه ماند و از اموال فارس مبلغی به بغداد جهت معزالدوله فرستاد. پس از آن، میان رکن الدوله و سامانیان محاربات و قوع یافت. دراثنای منازعه باوشمگیر روزی در شکار، اسب5 او را خوکی مجروح ساخت. وی از اسب غلطید و روح سپرد در سنهآ ست و ستین و ثلاثمائه6. مدت ملک وی بیست و هشت سال. در آن سال قران نهم از مثلثهآ آتشی واقع شده بود. «معزالدوله» دربغداد و«کافور اخشیدی» درمصر و «قیصر» درروم و «سیفالدوله ابن حمدان» دردیار بکر و «ابو تعلبه7» در دیارشام فوت شدند. رکنالدوله سه- پسر8 داشت: «عضدالدوله» و«مؤیدالدوله» و«فخرالدوله». ممالک9 برایشان (0-155) قسمت کرده بود. شیراز به عضدالدوله10 واصفهان11 و قم و قزوین به مؤیدالدوله وهمدان ودینور به فخرالدوله و پسر خزد ابوالعباس نام به عضدالدوله سپرده بود. در حیات پدر متعرض هم

معزالدوله داعیهآ اعاده داشت. و زیر مهلبی نگذاشت و گفت بر سبیل اجمال «العن الله الظالمین علی آل الرسول» بنویسند و تصریح به لعن معاویه8 - رضی الله عنهکنند و در سال دگر در عاشو را امر کرد که اسواق نگشایند و زنان موگشاده، در شوارع به ماتم حسین9 باشند و در هجدهم10 ذی الحجه، عید غدیر کرد و مردم به مشهد کاظمی11، که به مقابر قریش مشهور بود، جمع شدند و وی اول کسی است که بر قضا خراج وضع کرد.«عبدالله بن حسن ابوالشوارب» را قاضی ساخت و قرار داد که هر ساله دویست هزار درهم بدهد. و در همین سال بعضی از بطارقهآ ارمن به ناصرالدوله بن حمدان دو مرد فرستادند. سینه و پهلوی ایشان به هم ملاصق بود و به بطن و شره و بعده مفارق و هریک را رویی و دوکتف و ذراع و ساقین و

عضدالدوله ابوشجاع فناخسرو6 ابن رکن الدوله ترجیب و تعظیم علم وعلما لازم دانستی7. از همهآ علم8 به نصیبی وافی و نصابی کافی فایز شده بود خصوصا علم نحو.

ابوعلی فارسی کتاب ایضاح و تکملة جهت او نوشته و ابوعلی حسن9فسوی است. در شام و

تذکرهای به خط عضدالدوله یافتند که چون از کتاب ابوعلی نحوی فارغ شدم، پنجاه هزار درهم تصدق کردم و چون از حل اقلیدس فارغ شدم، بیست هزار درهم تصدق کردم و اگر مرا پسری متولد شود، ده هزار دینار1 تصدق کنم و اگراز فلانه متولد شود، پنجاه هزار تصدق کنم. فحول علما ملازم او بودند و اعاظم شعرا زبان به مدح او میگشودند. محمد(6-156) بن عبدالله سلامی، که شاعر عراق بود، قصیدهای جهت وی گفته که این بیت از آن است:

بیت2

الیک طوی عرض البسیطة جاعل قضاری المطایا أن یلوح لها القضر

فکنت و عزمی فی الظلام و صارمی ثلثة أشیاء کما3 اجتمع النسر4

و بشرت آمالی بملک هو الوری و دار هی الدنیا و یوم هو اللهر و ثعالبی قصیدهای گفته که این ابیات از آن است:

لیس یسری الراح إلا فی المطر و غناه من جوار فی السحر

مبرزات الکأس من مطلعها ساقیات الراح من فاق البشر

عضدالدولة وابن رکنها ملک الأملاک غلاب القدر

بعد از این قصیده دولت وی را انتظامی نماند. ذهبی نوشته که دخل وی هر ساله سیصد و بیست هزار هزار درهم بود. میخواست که به سیصد و شصت رساند5 تا روزی هزار هزار دینار6 باشد. ولایت وی کرمان و فارس و عمان و خوزستان و عراق و موصل و دیار بکر و حران و منبج بود. آذربایجان به وی تعلق نداشت. صاحب فراستی صایب بود.

گویند که بعضی از قطاع طریق از اکراد، پای در دایرهآ بغی و عناد نهاده بودند و سر از [گریبان]3 ظلم و فساد برآورده. سفک دماء مسلمین و نهب اموال ایشان را غنیمت می پنداشتند و به واسطهآ مناعت مواطن و متانت مساکن صورت تسخیر ایشان متعذر مینمود. عضدالدوله دو صندوق پر حلوا کرده، با متاعی به تاجری داد و به آن جانب فرستاد. قطاع طریق بردند و حلوا به شعف تمام خوردند و جان به قابض ارواح سپردند.

شیخ کبیر، که در بیان حال اشعری مذکور شد، در عهد وی بوده و وی محمد بن خفیف بن اسکفشاد ابو4 عبدالله شیرازی است. اعلم مشایخ بود به علم ظاهر از کتاب و سنت و فقه امام شافعی - رضی الله عنه-. منقول است که از وی که هر سنت که شنیدم به عمل آوردم. وی از اولاد امرا بود. در زهد به مرتبهای رسید که خرقهها از مزابل چیدی و شستی و از آن جامه ساختی. بنابر کثرت صوم و ریاضت چنان شده بود که فصاد در وقت فصد او گفت که بدن بیخون تا غایت ندیده بودم (a-157)؛ چه اندک آب خونی از او خارج شد. گفته که در بادیه از شدت جوع هشت دندان من افتاد و موی من ریخت. بعد از حج به شام رفتم و در مسجدی5 به دکان صباغی بیتوتت کردم. مبطونی آنجا بود و تا روز رفت و آمد داشت. چون روزشد، فریاد برآمد که دکان صباغ را شب گشودهاند. مبطون به من اشارت کرد که وی تا روز تردد مینمود. حال آنکه ms458 یک باربرای طهارت بیرون رفته بودم. مراگرفتند و میزدند. اتفاقا اثر پای سارق که در رماد ظاهر بود، موافق پای من بود. این موجب شدت غیظ ایشان شد. من در مقام تسلیم بودم و سکوت مینمودم و سکوت من موجب6 مزید خشم ایشان میشد. کاربه

ابوالحسن أنباری از فضلای آن زمان بود. چون عضدالدوله بختیار را قتل کرد و وزیر او را نصیرالدوله ابو طاهر صلب نمود و در مدت سلطنت او مصلوب، ابوالحسن انباری جهت او مرثیهای گفت، به عضدالدوله رسید. از قایل آن پرسید، وی مختفی شد. پس خود را به صاحب بن عباد رساند و شعر خود را بر وی خواند. چون به بیت اخیر رسید، صاحب، دهان او بوسید. بیت اخیر این است:

و لم أر قبل جنعک قط جذعا تمکن من ms459 عناق المکرمات

پس وی را به عضدالدوله فرستاد. استفسار از سبب اقدام بر مرثیهآ عدوی خویش کرد. وی ذکر حقوق سالفه و نعم ماضیه نمود پس گفت که در شموعی که شبهامیافروخت هیچ گفته؟ این دو بیت (8-157) [خواند]2:

کأن الشموع و قذ أظهرت من الثار فی کل رأس ینانا

أصابع أغدائک الخایفین تضرع تطلب منک الأمانا

بیت

ما زلزلت مضر من خوف یراد بها لکنها رقصت من عدله فرحا کافور جایزهآ وی هزار دینار داد. متنبی با آنکه صلات عظیمه از سلاطین مییافت در کمال خساست و بخل بود. گویند که ندافی طلبید و برای وی لحاف و فروش و جامههای ممالیک بهم رسانید1 و ایامی در خانهآ وی به آن امر اشتغال داشت. آخر مزدی قلیل که با اجرت معتاد وی مناسب نبود، داد. قبول آن بر آن مرد صعب مینمود. پرسید که گمان تو دراجرت این چند بود؟ وی گفت که هفت دینار. متنبی گفت که والله! که اگر پای بر طور سینانهی و دگری بر طور زیتا و ساق عرش و قوس قزح به دستگیری و پنبهآ ابر را ندافی کنی، ترا دیناری ندهم. چه جای هفت [دینار]2.

منقول است که در ms460 حلب دعوی علویت کرد. پس از آن دعوی نبوت3 از او سر زد. وی را حبس کردند و مشرف به هلاک شد. آخر وی را توبه دادند و رها کردند. تنبی وی در بادیهآ سماوه بود. امیر حمص از جانب ملک مصروی را گرفت. بعد از آنکه به قتال و جدال پیش آمده بود و جمعیت وی تفرقه یافته و از آنچه براهل بادیه در صورت وحی منزل میخوانده این است: «و النجم السیار و الفلک الدوار واللیل و النهار ان الکافر لعین واقف اثر من کان قبلک من المزسلین وان الله قامع لک4 من الحد فی الدین».

در مجلس سیفالدوله گاه این عبارات گذشتی. وی انکار [کردی]1. گویند که از2«ابن عمید» سی هزار دینار صله یافت. پس در شیراز به عضدالدوله رسید و از وی نیزبه همان مبلغ فایز گشت. رخصت کرد که عیال را به سوی وی نقل کند. (a -158) جمعی بر وی رسیدند، در مقاتله کشته شد و گویند که عضدالدوله بعد از افاضهآ آن انعام جزیل3، کسی را گماشت که از نسبت آن عطیه با عطایای سیفالدوله پرسد. وی گفت که این بیشتراست، اما این به تکلف است و عطای سیفالدوله طبیعی بود. عضدالدوله رنجید و جمعی فرستاد تادر اثنای راه، او را به قتل آو ردند. گویند که قصد فرار کرد. غلامی با وی گفت: کجا رفت آنکه گفته: الخیل و اللیل و البیداء یغرفنی و الحزب و الضزب و القرطاس و القلم

گفت: خدا ترا قتل کند که مرا به کشتن دادی. پس به قتال رو نهاد تاکشته شد. گویند که نزد سیف الدوله این شعر میخواند:

وقفت، و ما فی الموت شک لواقف کلک فی جفن5 الردی، و هو نائم

تمربک الأبطال کلمی هزیمة و وجهک وضاح و ثغرگ باسم

سیف الدوله گفت که امرؤالقیس گفته:

کأنی لم آزگب جواد6 او لم أقل لخیلی کراکرة بعغد اختبال

ولم آشب الزق الروی ms461 للذة و لم أتبطن کاعبا ذات خلخال

گفتهاند که مناسب آن است که لفظ «للذة» و «لم اقل» هریک به جای دگر رود و همچنین مصرع ثانی از بیت دوم و بیت اول و مثل این تبادل مصرعین8، ما رانیز در شعر تو به خاطر می رسید. وی برخاست و زبان به دعا و ثنا آراست. پس گفت که آنکه این نقادی در شعر

بیت

رمانی اللهر بالأززاء حتی فؤادی فی غشاء من نبال3 فصرت اذا لصابتنی سهام تکسرت النصال علی النصال (158-1) بعضی از فضلاگفتهاند که چهل شرح غیر مکرر بردیوان وی دیدهام.

دیگر کشاجم از فحول شعرای آن عصر بود. اسم او ابونصر محمد4 بن حسین است از اشعار او است:

یقولون تب و الکأس فی آغنید و صوت المثانی و المثالث عال

فقلت لهم لو کنت اصمرت توبة و ابصرت هذاکله لبدالی

دیگر سلامی است. ms462 وی محمد بن عبدالله بن محمد القرشی المخزومی است. عضدالدوله گفتی که چون سلامی را در مجلس خویش میبینم، گمان میبرم که عطارد از فلک نازل شده.

بیت

تشبه1 المداخ فی البأس و الندی بمن لو رآه لکان أضغر خادم

ففی جیشه خمسون ألفا کعنتر و أمضی و فی خزانه ألف حاتم

و از ادبا و شعرای عهد وی است ابوالحسین احمد بن فارس اللغوی. صاحب بن عباد وی را معتقد بود. وی استاد بدیع الزمان همدانی است، صاحب مقامات که حریری وی را پیروی2 کرده، از سخنان او است: «الماء اذا سکن مثنه تحرک نثنه الدنیا قد تنکرت حتی صار الموت آخف خطوبها و جنت3 حتی صطار الفوت اصغر ذنوبها».

گویند که بدیع الزمان را به عقوق و نسیان حقوق نسبت میکرد و میگفت: «الحمد لله علی فساد الزمان و تغیر نوع الانسان» بدیع الزمان به وی نامه نوشت و این بعضی از آن است:

«الشیخ یقول: قد فسد الزمان، أفلا یقول متی کان صالحا؟ أفی الدولة العباسیة، فقد رأینا آخرها و سمعنا بآولها، أم المدة المزوانیة أم السنین الحزبیة أم البیعة الهاشمیة أم الأیام الآمویة أم الإمارة العدویة، أم الخلافة التیمیة».

و در هریک امری که مشعر بر فساد است، ذکر کرده پس گفته: «أم علی عهد الوسالة ویوم لفتح قیل: اشکنی5 یا فلانة، فقد ذهبت الأمانة أم فی الجاهلیة ولبید یقول. فی خلف کجلد لأجرب، أم قبل ذلک و آدم کما قیل یقول: تغیرت البلاد و من علنها. آمقبل ذلکک والملایکه قالوا: (أتجعل فیها من یفسد فیها - 2/30) فما فسد الناس وإنما آطرد القیاس، ولا أظلمت الأیاموإنما امتد الظلام وإنی علی توبیخه، شیخنا 8 لی لفقیر إلی لقائه شفیق9 علی بقائه منتسب إلی ولایه، شاکر لالایه أید الله الشیخ الإمام الخر اسانیة 1والنصانیة ونی وإن لم أکن خراسانی لطینة فانی خر اسانی المدینة، و المزء من حنث یوجد لا من [حیث](1 یولد، ثم قال:

لاتلمنی علی رکاکة عقلی2 إن تیقنت أننی همدانی ابن جنی نحوی در عصر وی، کنیتش «ابوالفتح» است. پدرش جنی مملوکی رومی3 بود. وی از (2 -159) ابوعلی فارسی اخذ نحو کرد و دیوان متنبی را بر متنبی خواند و بر آن شرح نوشت. وی را کتابی است در شرح یک بیت از عضدالدوله و آن این است:

بیت

أهلا و سهلا بذی البشری و نوبتها و بأشتمال سرابانا علی الظفی4 و از کتاب و منشیات عصرش، یکی ابراهیم بن هلال صابی است. وی کاتب دیوان عزالدوله بختیار بود. هرچند وی را به اسلام دعوت نمود، به آن عز معزز نگشت و آن دولت نیافت. روزهآ رمضان میداشت و قرآن مجید حفظ کرده بود و در رسایل انشا استعمال مینمود و عضدالدوله بعد از غلبه بر بختیار، وی را حبس کرد. آخر به شفاعت بعضی خلاص شد و کتاب تاجی در بیان فتوحات و حالات وی نوشت. آخر به کفر از عالم رفت. پدرش هلال از مطلع اسلام مشارالیه انام شده بود و ازانوار ملت حنیفی، بدر تمام گشته. از آثار عضدالدوله حوض قلعهآ اصطخراست و بند رودخانهآ کر که، که آن را «بند امیر» گویند، و هر یک از آن مشهوراست و بر السنهآ انام مذکور5 و در مشهد غرویه عمارات کرد. و ذهبی گفته که وی شیعی بود و قبر علی6 را در کوفه ظاهر ساخت و دعوی کرد که این قبر وی است و این عبارت مشعراست به انکار آنکه آن قبر وی است، لیکن آصح خلاف آن است؛ چنانچه مذکورشد. و سور بغداد، که از فتنه و آشوب انهدام یافته بود، مجدد ساخت و سور مدینهآ طیبه و نجف اشرف و کربلا، اولا وی بنانموده و «ابن عساکر» در تاریخ خود از جعفر صادق -رضی الله عنه- روایت کرده که در شأن نجف فرموده که «مجمع ازواح المؤمنین و نعمالمضجع للمؤمن هذا المکان وکان یقول اللهم اجعل قبری ms464 بها».

عضدالدوله در نجف مدفون است. مدت ملک وی سی و چهار سال. در کشاف مذکور است که وقت مرگ بر زبان میراند که «هلک عنی مالیه ما آغنی عنی سلطانیه1». وفات وی در سنهآ 372 بود. چهار پسر نامدار از وی یادگار ماند: شرف الدوله ابوالفوارس، صمصام الدوله ابوکالنجار المرزبان، تاج الدوله ابوالحسن احمد، بهاء الدوله خسرو2 فیروز.

صمصام الدوله مرزبان ولی عهد پدر بود. در بغداد میبود. برادرش شرف الدوله شیرزیل وقت وفات پدر در کرمان بود. فارس را متصرف شد و صمصام لشکر به حرب وی فرستاد. وی غالب آمد و رسولی به قرامطه فرستاد. رسول فضایل وی را با قرامطه میگفت. آنها گفتند که چه حاصل که در سالی سه و زیر را تغییر داده. چون رسول باز آمد و این سخن با وی بگفت، دگر تا آخر عمر، و زیر را عزل نکرد (8 -159) و آخر بین الاخوین صلح شد و قرار یافت که شرف الدوله امیرالامرا باشد در عراق و در خطبه نام وی بر صمصام مقدم باشد. باز از این صلح برگشت و لشکر به بغداد کشید و «صمصام» نزد وی رفت. در مجلس تعظیم بجای آورد و چون بیرون رفت، فرمود تا مقید ساختند و بر بغداد مستولی شد. این است آنچه در روضة الصفانقل کرده و ذهبی نیز در تاریخ اسلام ذکر کرده که شرف الدوله وی رامیل کشید. لکن در بعضی تواریخ چنین است که صمصام بغداد را به وی بازگذاشته، به شیراز رفت. شرف الدوله در شهور سنهآ ثمان و ثمانین و ثلثمائه در بغداد وفات یافت. بعد ازوی، صمصام نه ماه پادشاه شد و پسران شرف الدوله بر وی خروج کردند و کشته شد.

بهاء الدوله ابونصر خسرو فیروز بن عضدالدوله ولی عهد3 شرف الدوله بود و در عهد صمصام امیر4 بغداد بود.

پس از وی به فارس رفت5 فضلویه اول شبانکاره وی راحبس کره تا ms465 هلاک شد و ملک

محمود غزنوی پیغام فرستاد که سکه و خطبه به نام وی کنند. سیده جواب داد که تا شوهر من بود، از این معنی اندیشهای داشتم، اما اکنون [فارغم]5؛ زیراکه محمود اگر بر من ظفریابد، برزنی بیوه غالب شده باشد و آن هنری نیست و اگر مغلوب شود، تا قیامت آن عار به آن باشد. سلطان از نزاع او بگذشت. بعد از چندگاه باز پسر را به ملک رسانید، اما اختیار امور خود داشت. بعد از فوت وی، در ملک خللها پیداشد (a-160) و امرا قدم در جادهآ متابعت6 بیرون

اما مؤید الدوله در عهد پدردراصفهان میبود. پس از پدربه ری رفت و قائم مقام پدرشد. «صاحب اسماعیل بن عباد» وزیر وی بود. اصل وی از طالقان بود و اسلافش همه از اشراف بودند.

ابو سعید رستمی به اشعار به آن اشعار کرده و گفته:

بیت3

ورث الوزارة کابرا عن کابر موصولة الإسناد باإسناد

یروی عن العباس عباد وزا رته و إشماعیل عن عباد علوم ادبیت4 از ابن فارس و ابوعمید5اخذ کرد و سماع حدیث از پدر خود کرده بود. قاضی ابو الطیب طبری، که از کبار شافعیه است از وی روایت حدیث کرده و وی اول کسی است، از وزرا که ملقب به «صاحب» گشته. پس از او هر و زیر را «صاحب» میگفتند و او را کافی الکفات نیز گفتندی. بعد از مؤید الدوله، وی را [فخر الدوله]6 روزی چند به سعی ابوالفتح بن ذی الکفایتین عزل کرد، لیکن زود باز منصوب گشت. گویند که بعد از عزل به اصفهان رفت. ابوالفتح شبی با ندمای مجلس عشرت داشت. دراثنای شب باندما گفت که بامداد به درگاه7 حاضر شوید. در سحروی راگرفتند و به تغیر احوال و سلب اموال مبتلاشد

(160-b) بیت

رق الزجاج و رقت الخمر و تشابها فتشاکل الآمر

فکأنما خمر و لا قدح و کأنما قدح و لا خمر در ترجمهآ این گفتهاند:

از صفای می و لطافت جام درهم آمیخت رنگ جام و مدام

همه جامست و نیست گویی می یا مدامست و نیست گویی جام نوح بن منصور سامانی بعد از فوت مؤید الدوله، وی را طلبید که و زیر سازد. جواب گفت که مرا به جهت نقل کتب [تنها]2 چهارصد شتر میباید.

قاضی عبدالجبار، که از وجوه معتزله است، در مجلس وی حاضر شدی. گویند که در سالی پنج هزار دینار به فقرا و ادباء دادی. علوم فلسفیه را منکر بود. گویند دراهواز او را

«فخرالدوله» پیش پیش نعش او پیاده می رفت و به جهت عزای او بنشست. و نعش وی را به اصفهان نقل کردند و در محلهآ «باب دز» مدفون گشت. بعد از وی، فخرالدوله اموال او را گرفت و ورثه را محروم ساخت و متعلقان او را مصادره کرد. «صاحب» با قاضی عبدالجباربن احمد المعری، که در فروع شافعی بود و در اصول معتزلی، محبت مفرط داشت چون صاحب وفات یافت، قاضی گفت: ms468 من او را از اهل رحمت نمیدانم چراکه توبهآ او معلوم نیست. از این جهت عبدالجبار را مردم به بی وفایی منسوب داشتند. فخرالدوله قاضی را مصادره کرد، سه هزار درهم1 از او گرفت. در تاریخ گزیده گوید: با آنکه مذهبش این بود که هرکه دانک2 ناوجه بستاند، مخلد در ناراست، این همه رشوت گرفته بود. بعد از مصادره معزول شد. و در سنهآ 3413 وفات یافت و فخرالدوله سیزده سال و چند ماه بعد از برادر بزیست. از وی سه پسر ماند: مجد الدوله و شمس الدوله وعزالدوله.

عدد ایشان دوازده تن. مدت ملک ایشان صد و شصت (a-161) و یک سال. ایشان از تربیت یافتگان سامانیاناند4.

چون البتکین از منصور بن عبدالملک متوهم شد، [ترک]1 امارت خراسان کرد و به غزنه رفت و مستولی شد، [سبکتکین همچنان به حجابت وی منسوب بود]2. بعد از او، اهل غزنه سبکتکین را والی ساختند3. وی دختر البتکین داشت. پس از او پسرش اسماعیل، که از آن دختر بود، به جای پدر نشست. محمود بر او غالب آمد و بعد از ضعف سامانیان در خراسان، پادشاه شد. مادرش دختر رئیس زاول بود. وی را به این جهت «زاولی» گویند. و وی را در سنهآ تسع و ثمانین و ثلاثمائه تمام خراسان مستخلص گشت و سپهسالاری خراسان را به برادر خرد4 خود داد که نصر بن سبکتکین است و خود بلخ را مستقر ساخت. در حین توجه بلخ، یکی از ملازمان پدرش در اثنای شکار، اشارتی به اسماعیل کرد و از وی انکاری ظاهر شد. سیف الدوله بدان اشارت و انکار اطلاع یافت. دید که مشیر5 در حین اشارت قبضهآ شمشیر دردست داشت. در حال او را به شمشیر از میان برداشت. و برادر را محبوس ساخت و گویند که روزی در اثنای مباسطات، از اسماعیل پرسید که اگر قضیه منعکس شدی، سلوک تو با من چه نوع میبود؟ اسماعیل بنابر ms469 سلامت صدر و نشوهآ خمر به مثل این حال زبان گشوده بود. بعد از قرار کار، «ابوحامد اسفراینی»، که از اعاظم فقهای شافعیه است، به رسالت نزد «القاهر بالله» فرستاد. وی به سعی بسیار قرارداد که لقب او که سیف الدوله بود، یمین الدوله گشت و درکتاب عهد او نوشتند که «ولیناک کور خراسان و لقبناک یمین الدولة6 و امین الملة ولی امیرالمؤمنین». به شفاعت ابی حامد الاسفراینی رئوس منابر به القاب او مزین شد. هر ساله غزای هند کردی. در عهد وی «ایلک خان» بقیه آل سامان را برانداخت و با سلطان آغاز ارسال رسل و رسایل نمود.

سلطان، «ابوالطیب سهل بن سلیمان صعلوکی»، که از عظمای علمای شافعیه است، نزد او

براد رش «طغان خان» قائم مقام وی شد. با سلطان طریق ملاطفه پیش گرفت و همچنین پس از او برادرش «ارسلان خان» همین طریقه مسلوک میداشت. در آن زمان «ارسلان بن سلجوق» سر تهور برداشته بود و گردن جلادت برافراشته (b-161) و با «علی تکین»، که یکی از ابطال و شجعان عهد بود و از حبس ارسلان خان فرار کرده، به بخارا مستولی شده بود، متفق گشته. علی تکین مذکورگاهی به بعضی از بلاد سلطان تاخت میبرد و رسل وی که به ارسلان خان ارسال میکرد، موقوف میداشت. سلطان1 جهت گوشمال وی از جیحون عبور نمود. علی تکین بخارا را گذاشته، راه گریز گرفت و ارسلان بن سلجوق به راه فرار شتابان رو به بیابان نهاد. سلطان وی را استمالت داده، به حضور دعوت کرد. چون برسید، دریند کشیده، محبوس گردانید و اتباع وی را از2 نواحی خراسان متفرق ساخت و برایشان خراج قرار داد، اما برادرزادههای وی در ماو راءالنهر بودند تا زمان مسعود بن محمود3.

در ms470 عهد سلطان جمعی کثیری از فضلادر خراسان بودند:

از جمله در نشابورابونصر احمد بن علی میکل که کتابتش مشتمل به سحر حلال و عذب زلال بود؛ چنانچه از مراسلاتی که میان او و قابوس بن وشمگیر، که از عهد سامانیان با والی جرجان و طبرستان بود، معلوم میشود. در طوس ابوجعفر محمد بن موسی بن احمد بن حسین بن حمزة بن موسی کاظم که بستی در مدح وی گفته:

بیت4

حیث فاکان قلیلغ سلامی

أنا للسید الشریف غلام حیث

و إذا کنت للشریف غلاما أنا الحر و الزمان غلاء

قذ أصبح الناس فی غلاء وفی بلاء تداولوه

من یلزم البیت یؤد جوعا أو یشهد الناس یأکلوه نطاق طاقت از مقاسات آن بلا و معانات2 آن عنا به تنگ آمد، گل رخسارهها پژمرده شد و چهرهها چون برگ خزان مینمود. چشمها در مغاک افتاد و لبهای شیرین متبلص3 گشت و دندانهای درصفت از تف حرقت درون، زرد گشت و دهنهای خوشبوی از تاب شعلهآ جوع، دود به چرخ [کبود]4 رساند. جانها از وحشت منازل اجسام میل رجوع به آشیانهآ اصلی می کرد. دانهآ گندم به قیمت از دانهآ مروارید در گذشت و سنبلهآ آسمان بر [غرامت]5 خوشهآ زمین رشک (2 -162) میبرد. شکم منعمان چون طبل تهی گشت. از نان نشان نماند. مطعوم معدوم شد. عظام آنام عظمها از مزابل میگرفتند و خرد کرده6، میخوردند. شوهر، زن را میکشت و میپخت و غذا میساخت. از سنانیر و کلاب اثر نگذاشتند و از مرده و مردار به دست نیفتاد7 و از و سط شهر به کنار، بی استظهار نمی گذشتند. اهل اقتدار و اتفاق جمعی رابا8 سلاح ویراق مرور و عبورشاق مینمود.

منقول است که در آن ایام دانشمندی به خدمت، «ابوسهل صعلوکی»، که پیشوای امام و مقتدای اهل ms471 اسلام بود، رفت. بعد از جواب سلام فرمود که مدتی است تراندیدهام؟ وی گفت که قصهآ من از عجایب قصص است. شبی در شارعی میگذشتم، ناگاه کمندی در گردنم افتاد و از جذب آن نفس بر من تنگ شد. بالضرورت به جانب جذب میرفتم. عجوزهای از خانه برآمد و به دو زانو9 مرا افشردن آغاز کرد و من از اثر آن10 بیهوش افتادم. بعد از زمانی،

القصه، سلطان عمال را به صب اموال بر فقرا مأمور ساخت و اعانت وامداد4 به حسب مقدور [و میسور]5 مبذول میداشت و در سنهآ ست و عشر و اربعمائه قصد سومنات کرد. آنجا بتی بود که کفار از راه دور برای آن آمدندی و او قاف آن به ده هزار قریه رسیده بود و خزانهآ آن [از]6اصناف اموال مالامال شده و هزار مرد از براهمه خدمت آن بتخانه کردندی و سیصد مرد جهت حلق رئوس زایرین معین بودندی و پانصد زن در آنجا رقص کردی. سلطان آن بتخانه بسوخت و سنگی که مادهآ آن بت بود، آستانهآ مسجد جامع غزنین ساخت.

منقول است که طالب صحبت علما بود و هر ساله زیاده از چهارصد هزار دینار بر علما و شعرا صرف میکرد. صورت کریهه داشت. روزی در آینه دید. و زیر راگفت که صورت پادشاهان منؤر انظار است و صورت من موجب ظلمت ابصار. و زیر گفت: تو به سیرت پسندیده باش تا محبوب قلوب باشی. در ms472 فقاهت از اعیان فقهای (8-162) امم بود و در بلاغت سخنان، سحبان دوم. وی را به فقه و حدیث تصانیف غرا است و در خطب و انشا رسایل دلگشا. سالها حنفی بود و در آن مذهب کتاب تفرید تألیف نمود. زیاده از شصت هزار مسئله در آن درج یافته، لکن بنابر آنکه اکثر احادیث راموافق مذهب امام شافعی - رضی الله عنه- می یافت، منتقل به مذهب او شد، بعد از آنکه فقهای مذهبین را طلبید و حکایت صلات «قفال» که مشهور است، در آن مجلس به ظهور رسید.

منقول است که از اسماعیلیهآ مصر، رسولی نزد سلطان آمد. با او بغلهای بود که هر زمان متلون به لونی می نمود. بعد از اطلاع سلطان بر حال رسول و مرسل، امر7 قتل رسول نمودو

ابویکر محمد بن اسحاق بن محمشاد، که از و جوه کرامیه بود، در اذلال آن رسول سعیها مبذول داشت.

مروی است که در عهد امیر سبکتکین، طایفهآ «کرامیه» که اتباع محمد2 کراماند، بنابر وفور عبادت و ظهور زهادت به اعزاز و احترام اتسام یافتند. سلطان نیز به همان طریقه کرامیه را اکرام می کرد و به چشم اکرام منظور میداشت تا به حدی ابوالفتح بستی بنابر نفاق اسواق ایشان گفته که:

[بیت]3

الفقه فقه أبی حنیفة وخده و الدین دین محمد بن کرام

إن الذین أراهم لم یؤمنوا بمحمد کرام غیر کرام و اعتبار آن گروه خبیث، سبب انصباب بلا بر اهل حدیث شد. تا قاضی «ابوالعلا صاعد بن محمد»، که از اعیان فقهای حنفیه بود، بعد از رجوع از حجت الاسلام رسایل دارالسلام از القادر بالله به سلطان رسانید و آن رسایل مشتمل بود بر ذکر کرامیه و شناعت طریقهآ ایشان؛ مثل قول تجسیم واعتقاد اموری که لایق به ذات اقدس الهی - عز شأنه -نیست. سلطان، ابوبکر مذکور را حاضر آورد. وی سلامت خویش به انکار آن مقال خیال کرده، همه را ms473 منکر گشت. پس از آن به عمال بلاد فرمانها نفاذیافت که کمال استقصادر تفحص آن فرقه بجای آرند و هر که برائت از آن قول شنیع و اعتقاد قطیع ظاهر نسازد، نگذارند و در اضرار اهل اصرار اهتمام

یکی شیخ ابوالحسن خرقای است. وی تربیت از روحانیت سلطان العارفین ابییزید بسطامی3 یافته و تربیت سلطان بایزید از روحانیت امام اهل اسلام جعفر صادق - رضیالله عنه - بوده و شیخ الاسلام هرات خواجه عبدالله انصاری - رحمة الله علیه - از شیخ ابوالحسن تربیت یافته.

منقول است که از بعض مشایخ عزم ملاقات شیخ کردند. منکوحهآ شیخ گفت که آن زراق خرقه پوش و سالوس زهد فروش بر سر کشت رفته. شما را ازدیدن او چه فزاید و از صحبت او چه گشاید؟ آن جماعت از آن شناعت متعجب شدند. چون بر سر کشت رفتند، شیخ رادر نماز یافتند و دیدند که گرگی در زمین هفت گاو میراند. تعجب ایشان فزود. شیخ را بعد از نماز سلام کردند، فرمود که تحمل ایذا و دشنام بهایم و وحوش را به ما رام ساخته.

و از عرفای آن عهد یکی شیخ ابوسعیدابی الخیر است - قدس سره- اشراف به ضمایر و اطلاع بر سرایر مثل وی کم کسی را بوده.

«ابوالقاسم هاشمی» که پدرش رئیس طوس بوده، ms474 گفته که دام زلف شاهدی دلیذیر، مرغ دلم را اسیر ساخته بود. شبی و عده داد که از عروسی باز خواهم گشت، اگر بیگاه در سر راه باشی، بر تو خواهم گذشت. من در آن راه منتظر میبودم و این ریاعی تکرار مینمودم:

در دیده به جای خواب آبست مرا زیراکه به دیدنت شتابست مرا

گویند بخواب تا به خوابش بینی ای بی خبران! چه جای خوابست مرا

[بیت]2

در دیده به جای خواب آبست مرا [زیراکه به دیدنت شتابست مرا]3 اگر در دیده آب میداشتی، چرا خواب مانع مقصود شد. من بیخود (b-163) شده، نعره زدم. اهل مجلس بنابر تغیر احوال، جامه ها چاک ساختند. «حسن مؤدب» گفته که روزی چند به اهل خانقاه گوشت نرسیده بود و میل آن بر طباع غالب گشته. روزی در اثنای مجلس، شیخ مراگفت که با آن جوان بگوی که بر سر بند ازار دیناری بستهای، از وی بگیر و در فلان سوق قصابی، برهای آویخته، به آن دینار بخر و بگو تا ریزه سازد و در نظر وی در کلاب ده. من در راه با خود میگفتم که اصحاب را به گوشت احتیاج است، بره به سگ دادن برای چیست؟ بعد از وقوع این حال، قصاب گریست و گفت: مدتی این بره پروردم، شب بمرد. به و سوسهآ شیطان در معرض بیع داشتم. شیخ مرا از آن رهانید. پس به خدمت شیخ بازگشتم. آن جوان که دینار داده بود، گفت: گوسفندی از وجه حلال دارم. اگراذن باشد، به مطبخ بفرستم. شیخ قبول فرمود. ms475 اصحاب به مقصود رسیدند.

و دگری نقل کرده که از کاروان مانده بودم. بعد سعی بسیار که در لحوق کردم، وقت زوال به زمینی سبز و خرم رسیدم که چشمهای آب در آنجا بود. شخصی بلند بالای سفیدپوست فراخ چشم با محاسن کشیده، پیداشد. وضو ساخت و دو رکعت نماز گزارد4 و برفت. من از هیبت وی سخن نتوانستم گفت. شب همان جاماندم. روزدیگر درهمان وقت باز رسید. حال با او گفتم. مرابر سر راهی برد و گوش شیری بگرفت و چیزی بگفت و مرا گفت که با او برو. هرجا که وی بایستد، کاروان آنجا است. رفتم تا شیر بر پشتهای برآمد و بایستاد. من برآمدم و

بیت أکاد أجن فیما قد اجن فلم یر ما أری إنس وجن زمیت من الخطوب بمصمیات (164-a) لواحد لایقوم لها مجن وایضا3:

أتوب عن4 الذی علم الخفایا و أساله التغهد للخطایا

فحمدا ثم حمدا ثم حمدا لمن یغطی إذا شکر المزایا

و تبلیغا تحیاتی إلی من به یثرب5 فی الغدایا و العشایا

سلام مشوق یهدی إلیه من المذح الکرائم و الصفایا

سیحدث لی بعون الله سیر یکون به المطایا کألخفایا

و لاآلوا و إن نفدت ms476 قوائی لأبلغمن زیارته منایا

و ذاک السؤل أن أبلغه یوما فما إن بعده أخشی المنایا بعضی معاصران، وی را تکفیر کردند، وی این ریاعی گفت:

رباعی کفر چو منی گزاف و آسان نبود محکم تر از ایمان من ایمان نبود در دهر چو من یکی و آنگه کافر پس در همه دهر یک مسلمان نبود

«علاء الدوله ابوجعفر بن دشمنزیار»، که حاکم آن دیار بود و مشهور به «ابن کاکویه»، در تعظیم و تکریم وی میکوشید و غایت اعانت، مرعی میداشت و اکثر التفات وی در آنجا وقوع یافت. علاء الدوله مذکور خال مجد الدوله بود و به لغت ایشان [خال]2 را «کاکویه» گویند. صاحب تاریخ کامل گوید که ظهور این کار از ابن کاکویه ساتر جمیع حسنات وی آمد که به تقویت و تربیت وی، ابن سینا آن کتب ضلالت آثار به نظر نظار درآورد و بعد از آن به همدان3 رفت و و زیر شمس الدوله شد و در آخر عمر، توفیق توبه و تصدق به جمیع مال و رد مظالم و عتق ممالیک یافت و هر سه روز ختم کردی. عدد ms477 تصانیف او از مختصر و مطول به صد می رسد.

امام یافعی گوید که شفای وی را مطالعه کردم، سزاوار است «فاء» او «قاف» سازند. بسی از فلسفه در آن هست که صدر هیچ متدینی به آن [منشرح]4 نشود و شیخ الاسلام شهاب الدین سهروردی آن را به اشارت نبویه شست. اگر قضیهآ توبهآ وی صحیح بود، (8-164) سابقهآ [رحمت](5 الهی او رادریافته، در تاریخ وی گفتهاند:

بیت6

حجة الحق ابوعلی سینا در شجع آمد از عدم به وجود

در «شصا» کرد کسب جمله علوم در «تکز»7 کرد ازین جهان بدرود مدفن وی همدان است. از فقهای حنفیه که در عصر سلطان بودهاند:

یکی ابوالحسین قدوری است. ابن خلکان گفته که «قدور» جمع قدراست. وجه نسبت، مرا معلوم نیست و بعضی از علمای حلب نوشتهاند که قدور نام محلهای است از بغداد که وی ساکن آن بوده و نسبت به «قدور» که جمع «قدر» بود، از دو وجه خطااست؛ زیرا که یای نسبت داخل جمع نشود و در کسب نبود، بلکه جهت تعریف کسب وزن فعال شایع است چون حداد. و «ابن فقاعی» منسوب است به پدر خود که «فقاع» نام داشته. وفات قدوری در ثمان و عشرین و اربعمائه بود.

ابویکر بن فورک اعنی استاد محمد بن فورک اصفهانی که از مشاهیر اصولیین و متکلمین است، در عهد وی بود. گویند که وی را به غزنه طلبید. وی را مناظرات عظیمه واقع شد و چون رجوع به نشابور میکرد، او را در راه مسموم ساختند.

ابن خلکان گفته که ابن صلاح ذکر کرده، و گمانم این است که روایت از ابن حزم میکند، سلطان وی را قتل کرد، زیرا که گفته بود که پیغمبر ما - علیه الصلوة و السلام - رسولالله بوده، لکن الیؤم رسولالله نیست و در عهد سلطان در سنهآ ثلاث و تسعین و ثلاثمائه ابونصر جوهری اسماعیل بن حماد مصنف صحاح اللغة در نشابور فوت ms478 شد. وی از فاراب بود که از بلاد ترک است. در حفظ لغات مثل بود و در حسن خط بیبدل. در طلب معرفت لغت، در دیار ربیعه و مضر1 رفت و بعد از حصول مقصود از آن اماکن به نشابور رفته، ساکن گشت. گویند که پارهای از صحاح در حیات وی در مسوده مانده بود، تلمیذ وی ابراهیم بن صالح الوراق تبییض کرد و از وی غلطها واقع شد؛ از آن جمله که گفته: جراضل، به جیم و ضاد معجمه به اوزن مساجد، جبل است و این غلط است؛ زیرا که صحیح آن است که جربه جیم و رای مشدده اصل جبل است. قال الراجز: «و قد قطعت وادیا و جرا». این است آنچه امام ابوعبدالله ذهبی در تاریخ اسلام ذکر کرده، لکن صاحب قاموس تفسیر جراضل به جبل کرده و دورنیست که تبعیت صحاح کرده باشد بی تحقیق.

منقول است که جوهری را در آخر حال قوت فکر و خیال (2 -165) اختلال یافت. ارادهآ طیران کرد و مثال دو بال رابر طرفین اتصال داد و کار او به فنا و زوال پیوست. وی از ابوعلی

رأیت فتی أشقرا أزرقا قلیل الدماغ کثیر2 الفضول

یفضل من حنقه دائما یزید بن هند علی ابن البتول وی و خالش با آنکه از اقاصی بلاد ترک بودند، لغت عرب را چنان تتبع کردند که عرب عرباء بدیشان محتاج بود و از شعرای مشهور که در ملازمت سلطان بودند، یکی عنصری است که پیوسته مدایح او را بر صفایح ایام انتظام میدادی و زبان بلاغت نشان به ثنای وی میگشاد. مشهوراست که «ایاز» که به حسن ازاهل زمان ممتاز بود و سر تا قدم3 به دقایق جمال آراسته، قامتش سروی بود از چمن اعتدال خاسته. سبزهآ لبش از آب حیات دم میزد و ms479 خط عنبرینش بر صفحهآ کافور آیت لطافت رقم میکرد و با این همه، حسن سیرتش از لطف صورت بیش بود ولطافت اطوارش از ملاحت رخسار در پیش.

منقول است که شبی مجلس بزم آرایش یافته بود و اسباب و حشت را گنجایش رفته. سلطان چشم بر جمال ایاز گشود. زلفی دید که از بناگوش سرنگون، حلقه حلقه، بر دوش رسیده و هر حلقه از آن حلق خلقی را حلقهآ بندگی در گوش کشیده. مشاهدهآ آن زلف دلاویز، که آفت تقوی و پرهیز بود، نزدیک بود که محمود را مسخر سازد. چون دید که آن کمند مشکین کفرآیین عقل و هوش را از سرمیبرد، به تیغ قطع آن مناسب دید و در آن نیم شب، نیم او را ببرید. صباح که تیغ خورشید زلف مشکین شب را از روی زمانه مقطوع ساخت، سلطان از واقعه حیران بود و از کرده پشیمان. نیمهای از عمر خویش ضایع یافت. ارکان ملک را به جهت ملال، راه به محفل اقبال نداد. عنصری این نظم خواند4: گر عیب سر زلف بت از کاستن است چه جای به غم نشستن و خاستن5 است وقت طرب و نشاط و می خواستن است کآراستن سرو ز پیراستن است

به این نظم آبدار سه بار شاه دهان وی را از لآلی شاهوار پرگردانید و سلطان در سنهآ عشرین و اربعمائه وفات یافت. وی را دو پسر بزرگ1 مسعود و محمد و عبدالرشید نام پسری خرد2 داشت. وصیت کرد که خراسان و عراق مسعود را باشد. (b-165) و غزنه محمد را. مسعود از برادر التماس شرکت در خطبه کرد، وی ابا نمود. مسعود قصد غزنین کرد و قبل از وصول او، یوسف بن سبکتکین، محمد را اسیر کرد و چون مسعود رسید، یوسف را نیز حبس کرد. به انفراد مالک ممالک شد. در آن حین سلجوقیه به خراسان آمدند و مسعود بعد از محاربات انهزام یافت و جمیع ms480 اموال وجهات معینات و دواب و سایر امتعه و اسباب در حوزهآ تصرف و تملک سلجوقیه درآمد. در سایر بلاد خراسان دست استیصال گشودند و به نهب اموال و قتل نسا و رجال اشتغال ورزیدند. و عیاران3 نیز سر فساد برآوردند و در غصب و سلب و نهب مجد گشتند و بعضی از ایشان لو زینه یافته، تناول کردند و گفتند تتماج خوب است، اما سیر ندارد و بعضی کافور را دیده، نمک پنداشتند. مسعود با صد کس از بحر معرکه کنار گرفته، روی فرار به غزنه نهاد. و در آنجالشکر ترتیب داده، به پسر4 «مودود» سپرد و به دفع سلجوق مأمور ساخت و خود متوجه هند شد. بعد از چند روز، امرامحمد را برآوردند و مسعود را تعاقب کرده، حبس5 ساختند. احمد بن محمد با ولد یوسف بن سبکتکین اتفاق کرده، مسعود را به قتل آوردند. مسعود مایل به اریاب فضایل بود و علمای زمان تصانیف بسیار به نام وی نوشتند و صلات عظیمه به شعرای سخن پروران6 و بلغای ملاحت گستران7 می رسانید؛ چنانچه منقول است که در صلهآ قصیدهای هزار دینار و در قصیدهآ دگر به هربیت هزار درم داد8. پس مودود چون از واقعه خبر یافت، عنان به صوب رجوع منعطف گردانید.

فرخ زاد بن مسعود، که در قلعه محبوس بود، پادشاه ساختند. بعد از شش سال فوت شد در خمسین و اربعمائه.

السلطان رضی الدین ابراهیم بن مسعود پادشاه شد، بر جادهآ شریعت و متابعت سنت راسخ بود و در تمام رجب و شعبان روزه گرفت. از سنهآ خمسین تا اثنین و تسعین سلطنت داشت4.

السلطان مسعود بن ابراهیم شانزده سال زمام ملک داشت.

السلطان ارسلانشاه بن مسعود بن ابراهیم بن مسعود چون پادشاه شد، برادرش بهرام شاه به سنجر سلجوقی، که پسر خالش بود، التجا نمود. سنجر آمد و بهرام شاه را بر تخت نشاند و چون باز به خراسان رفت، ارسلان رسید. بهرامشاه دگربار ms482 از سنجر لشکر طلبید و ارسلان را هلاک کرد در سنهآ خمس و عشر2 و خمسمائه.

بهرام شاه بن مسعود پادشاه3 دقیقه شناس بود. نظامی گنجه گنج مدایح به جهت او گشود. کتاب مخزن الاسرار، هفت پیکربه جهت او نوشت و سید حسن غزنوی در جلوس وی قصیدهای گفت که مطلعش این است:

ندایی برآمد ز هفت آسمان که بهرام شاه است شاه جهان نصرالله بن عبدالحمید1، کلیله و دمنه را به عبارتی که اکنون هست به نام وی نوشته (b-166). و میان وی و میان ملوک غور جنگها واقع شد؛ چنان که خواهد مذکورشد. [و الله أعلم]2. بیان نسب ملوک غور اما عدد ایشان پنج. اسامی ایشان و مدت حکومت ایشان بدین تفصیل: علاء الدین حسن بن حسین بن سام مشهور به «جهان سوز» حکومت او شش سال. سیف الدین3 محمد بن علاء الدین، هفت سال.

غیاث الدین محمد بن سام بن [حسین، چهل سال، اخوهآ شهاب الدین بن سام]4 چهار سال. محمود بن غیاث الدین، هفت سال. ابتدای ملک ایشان سنهآ خمس و اربعین و خمسمائه وانتها تسع وستمائه، شصت و چهال سال. مورخان گفتهاند که چون فریدون بر ضحاک غالب آمد، جمعی از اولاد ضحاک گریخته، به کوهستان بامیان، که میان بلخ و کابل است، درآمدند و از آنجا به جبال غور رفتند و قلاع را حصین5 ساختند و حکومت آنجا بر ایشان قرار گرفت. چون نوبت سلطنت به محمود سبکتکین رسید، «محمد شوری»، حاکم غور را هلاک ساخت. نبیرهآ او «سام» نام به هند گریخت و از ممر تجارت اموال بسیار کسب کرد.

حسین نام پسری داشت، آخر با اموال و اولاد از راه بحر متوجه غورشد. کشتی شکست، حسین بر تختهای چسبید. ببری6 در کشتی بود و به همان تخته رو نمود. سه روز حسین با چنین همدم7 در دریا بود و آخر سالم به ساحل واصل شد.

نظم8

آن را که خدا ms483 بود نگهبان

در بحر ره نجات یابد وز زهر آثر حیات یابد

بعد از وصل به ساحل، شبهنگام به شهری [رسید]1. بر در دکانی خواب کرد. اتفاقا آن شب دزدان آن دکان را شکافتند. صباح حسین را به تهمت گرفته، محبوس ساختند و هفت سال در حبس بماند و آخر بازیهای سپهر وی را به حکومت رسانید.

و قولی آنکه چون از دریا برآمد2، رفیق فریقی از قاطعان طریق شد. اتفاقا همان روز بعضی از کسان [سلطان]3 ابراهیم غزنوی [همه]4 را اسیر و دستگیر کردند5 و به درگاه سلطان بردند. سلطان اشارت به قتل فرمود. وی6 دعوی بی گناهی کرد و احوال خود را، کما هی،- بیان نمود. انظار مراحم سلطانیه7 بروی افتاد. وی را در مرتبهآ حجاب منتظم داشت و یکی از8 اولاد خود در نکاح وی آورد و مسعود بن ابراهیم حکومت غور9 به وی داد. بعد از فوت حسین، میان بهرام شاه غزنوی و اولاد او چندین صلح و جنگ شد. آخر اولاد حسین لشکربه غزنین کشیدند و بهرام شاه به هند گریخت. علاء الدین حسین جهان سوز، از اولاد حسین، برادر خود را «سوری» در غزنین گذاشته، به فیروزکوه رفت. (2-167) و برادر دگرش «سام» به مرض سرسام بمرد. در زمستان، که سپاه بهمن دست تطاول بر آطلال و دمن گشاده بود و از آهن جمد بند گران برپای آب روان نهاده، غوریان به جهت کثرت ثلوج از امکنهآ خود خروج نمی توانستند کرد. بهرام شاه از هند به غزنین آمد. سوری را گرفته، برگاو نشاند و در شهر اداره کرد. علاءالدین خبر واقعه شنید. متوجه غزنین شد. قبل از وصول وی بهرامشاه درگذشت.

پسرش خسروشاه قائم مقام شد. چون علاءالدین رسید، خسروشاه به هند گریخت. علاء الدین غزنه را تاراج کرد و اکثراهل غزنین را به قتل آورد. ملوک غزنین را، غیر از سلطان محمود، از قبر برآورده، بسوخت و عماراتی که آنها ساخته ms484 بودند، ویران ساخت. آخر اسیر

ای خاک شم مرکب تو افسر من وی حلقهآ بندگی تو زیور من

تا خاک کف پای ترا بوسه زدم اقبال همی بوسه زند بر سر من سلطان او را باز حکومت غورداد. چون فوت شد، پسرش سیف الدوله5 حاکم شد. اعمام خود را شمس الدوله6 و معزالدین، که علاء الدین ایشان را حبس کرده بود، از حبس برآورد.

پس از وی، شمس الدین حاکم شد و به سلطان «غیاثالدین» ملقب شد7. تمام خراسان را به قبضهآ تسخیر درآورد. فیروز جنگ بود، اما خود مباشر نمیشد8 و معرض مال کسی نمیگشت9 و تمغا را اسقاط کرد و مال میتی که او را وارث حاضر نبودی، [تصرف ننمودی و اگر بلد وی معلوم بودی] 10، به بلد وی فرستادی و اگر بلد وی معلوم نبودی، مهر کرده، به قاضی سپردی تا وارث برسد، و به هر شهر که می رسید، اهل فضل را تفحص میکرد و به مزیت انعام و احسان مخصوص گردانید. تعصب در مذهب نزد وی مذموم بود11. خط را خوب مینوشت. کتابت مصحف میکرد و در مدرسهآ خود میگذاشت.

و برادر خود را معزالدین به شهاب الدین ملقب گردانید و لباس حشمتش را به حکومت

قطب [الدین]6ایبک را، که از ممالیک او بود، به حکومت آن ممالک تعیین کرد، و سلطان غیاث الدین هرات را دارالملک ساخت7 و امامت آن مسجد را به شافعی - رضی الله عنه- مخصوص داشت. آبای وی تقلد مذهب امام ابوحنیفه - رضی الله عنه- اختیار کرده بودند و اعتقاد کرامیه داشتند. وی به دلالت ابوالفتح محمد بن محمود مرورودی که از نبلای فقهای شافعیه بود و به مذهب امام مطلبی و ابن عم نبی منتقل8. امام فخرالدین رازی به قصد محفل باشکوه وی از هرات به فیروزکوه رفت. مقدم او را به تبجیل و توقیر مقرون ساخت.

اما غوریه به تمامی کرامی بودند. وی را کرامی نمیداشتند1 و ملک ضیاءالدین، که داماد سلطان بود و ابن عم وی، در صورت خصم آلد و عدو اشد ظاهر میشد. روزی فقهای حنفیه ms486 و شافعیه به مجلس سلطانی به مناظره حاضر شدند.

مجدالدین عبدالحمید قاضی مشهور به ابن قدوه، که پیشوای کرامیهآ هیصمیه2 بود و بنابر زهد و علم شأنی رفیع داشت، در اثنای افادات امام رازی دخلی کرد و بحث بینهما منجر (a -168) شد، به آنکه امام وی را دشنام کرد3 ابن قدوه در برابر جزاین نگفت که «لا اخذک الله اشتعفر یا مولانا» سلطان از مجلس برخاست و ملک ضیاء الدین برنجید و به سلطان رسانید که این مرد به تحقیق زندیق است فلسفی الاعتقاد4. سلطان ملتفت نشد. روز دیگر ابن قدوه در وعظ کریمهآ (ربنا آمنا بما آنزلت و اتبعنا الرسول - 53/3» بخواند و گفت که کلام ما از خدا و رسول است نه از فارابی و ابن سینا. چه صورت دارد که شیخی از شیوخ دین [سنت]5 سیدالمرسلین را تقریر و تبیین نماید و دیگری زبان به سب گشاید؟ و دراین حین بگریست و مردم نیز گریستند و متعصبان جانبین در جوش و خروش آمدند و نزدیک شد که به اراقهآ دما و فساد کلی انجامد. سلطان به جهت تسکین فتنه، وعده داد که او را اخراج کنند و به امام پیغام کرد که به هرات رجوع نماید و در هرات برای امام مدرسهای ساخته بود. مدت ملک وی چهل و سه سال در سنهآ تسع و تسعین و خمسمائه فوت شد.

معز الدین الملقب به شهاب الدین قائم مقام شد. ولد غیاث الدین را، که «محمود» نام داشت و بعد از فوت پدر به غیاث الدین مدعوگشت، حکومت بست داد و به آنجا فرستاد و سایر ولایات را بر اولاد سام در معرض انقسام6 درآورد و در تسعین و خمسمائه بنارس که از اعاظم بلاد هند است، مفتوح ساخت. ملک آن با سیصد فیل جبل عدیل و هزار هزار مرد که پیوسته کار ایشان نبرد و پیکار بود، مقابل شد. مجاهدان مضمار دلاوری روی تهور به عرصهآ داوری ms487 نهادند. دم اژدهای نفیر و غریدن کوس قیامت تأثیر و صدای دار و گیر مدبران

در آن رزمگاه پر از دار و گیر کشیدند تیغ و گشادند تیر

به میدان کین هر یکی در شده به پنجاه کافر برابر شده

تن نامداران بشد چاک چاک بیامیخت خون شهیدان به خاک

عجب نیست کان جلوه گاه ستیز زمینش بود تا ابد لاله خیز

کسی را که جان داشت6 بر تن قرار نماندش ره ms488 و رویی الا فرار

و خزاین و اسباب سلطانی به تاراج رفت و خبر فوت وی انتشار یافت. در هندفتنهها قائم

شهادت ملک بحر و بر معز الدین کز ابتدای جهان مثل او نیامد یک1

سیم ز غرهآ شعبان به سال ششصد و دو فتاد در ره غزنین به منزل دیبک

مؤید الملک و زیر قتل او را مخفی داشت و به غزنه2 متوجه شد. دو هزار شتر حامل نقود بود که میخواست که به لشکری که به خطا بود3، قسمت کند. وزیر خواست که غیاث الدین محمود، پادشاه شود.

در اثنای راه، تاج الدین ایلدگز، که مقدم ممالیک شهابی بود، بلاد سوران از هند به وی داده بود، برسید و خزینه را متصرف شد و گفت که به غیاثالدین می رسانیم. در آن اثنا، خواهرزادهآ سلطان ملک بهاءالدین [سام]4، که امام رازی رسالهآ بهانیه به نام او نوشته، به عزم غزنه برآمد و فوت شد. دو پسر داشت: علاء الدین و جلال الدین. علاءالدین بر غزنه مستولی شد.

ایلدگز5 برسید و، قهرا و عنفا، وی را اخراج کرد. ایلدگز روز چهارم اظهار استعداد6 کرد و از غیاث الدین التماس آزادی خویش کرد؛ زیراکه وی وارث سلطان بود و ایلدگز همچنان رقم رق به ورق حال مرقوم داشت. پس دختر غیاثالدین را بخواست و مؤید الملک را به تکلیف وزیر ساخت. در آن حین خوارزمشاه بلخ و ترمذ بگرفت. ترمذ را به کفار خطاداد و به این خطا هدف سهام ملام شد.

اما علاء الدین و برادر مستعد شده، به غزنه رفتند و ایلدگز پشت هزیمت نموده، روی عزیمت به جانب گریز کرد. پس جلال الدین با برادر مخالف (5 -169) شد و متوجه بامیان گشت. ms490 ایلد گز در پی رجوع شد. کسی خبر رجوع به علاءالدین رسانید. وی را صلب نمود و ظلمتی هایل حاصل شد و تگرگی به قدر بیضه نازل گشت و کثیری از بیوت و بنیان ویران شد. چون وی را فرو آوردند، تسکین یافت. آخر ایلدگز رسید. جلال الدین با لشکری پیش

[نظم]4

هر که غمگین گندت، شادش کن و آن که بندت نهد، آزادش کن

نیکیاندیش بداندیشان باش مصلحت پوی5 خطاکیشان باش

در صف (a-170) عفو وکرم منتظمی بهتر از کش بکشی6 منتقمی

محمد بن غیاث الدین1 بعد از عم، پادشاه خراسان شد و در غور و غزنین و هند خطبه به نام وی بود و در مدح وی گفتهاند:

بیت

سلطان مشرقین و شهنشاه مغربین محمود بن محمد بن سام بن حسین آخر شهید گشته، در گازرگاه هرات مدفون شد.

سام بن غیاث الدین، چهارده ساله بود، پادشاه شد. پس از سه ماه آتسزبن علاءالدین جهان سوز لشکر از خوارزمشاه گرفته، به غور رو نهاد. غوریان، علی شاه بن تکش خوارزم شاه که آنجا محبوس بود، برآوردند به امید آنکه شاید که لشکر خوارزم به او میل کنند. وی نیزبه کینهآ برادر جنگهای مردانه کرد. آخر فیرو زکوه مسخر لشکر خوارزم شد. علی شاه به غزنین رفت. سام و برادر به خراسان رفتند. خوارزم شاه ایشان را به خوارزم برد و گویند که نزد2 ظهور چنگیز خان، مادر سلطان ایشان را غرق ساخت. آتسز چهار سال از جانب خوارزم شاه حکومت کرد و در سنهآ احدی و عشر و ستمائه، سلطان محمود3 یکی را از امرای خوارزم به حکومت غور فرستاد. ذکر جمعی از ممالیک4 سلاطین غور که در بعض ثغور اسم سلطنت یافتند5

سلطان شهاب الدین غوری را پسر نبود. غلامان ms492 ترک بسیار داشت. با وی گفتند: چه بودی که سلطان را اولاد امجاد بودی؟ گفت: مرا چند6 هزار فرزند است که بعد از من، ممالک7 مرا نگاه دارند. عاقبت چنان شد. از آن جمله، «تاج الدین ایلدگز» که مذکورشد.

دیگر قطب الدین ایبی، قاضی نیشابور، وی را خرید و با ولد قاضی قرآن خواند. آخر تاجری وی را خریده، به سلطان فروخت و منظور نظر عاطفت شد تا به حکومت دهلی رسید. در کتاب تاج المآئر غزوات و وقایع [وی]8 مذکور است. در عهد محمود بن محمد بن

دیگر ناصر الدین قباج در اوچه و ملتان مستقل بود و بر بعض سند نیز مستولی شد و به وقت فتنهآ چنگیز خان بسی از اکابر دیار خراسان به وی پناه بردند. آخر از سلطان شمس الدین ایلتتمش منهزم شده، به قلعهآ بکر رفت. شمس الدین، وزیر خود را، نظام الدین ابوسعید که (-170) کتاب جامع الحکایات به نام او است، به محاصرهآ او چه تعیین کرد. بعد از تسخیر اوچه متوجه بکر شد. ناصرالدین خواست که گریزد، در نهر مهران سند غرق شد. اما قوم خلج که بعد از شهاب الدین به حکومت بعضی هند رسیدند

اول ایشان محمد بختیار، منقول است که -والعهدة علی الراوی - که منجمان در آن ولادت وی حکم کردند که اگر دو ساعت بعد از این متولد شود، به سلطنت رسد2. مادر وی را دو ساعت سرنگون آویختند. بعد از آن وی متولد شد و مادرش بمرد. گویند که در وقت قیام دست وی از زانو میگذشت. خدمت شهاب الدین میکرد. آخر اقطاعی از هند یافت. خلجان نزد او جمع شدند و صیت جرأتش به گوش قطب الدین [ایبک]3 رسید. وی را طلبید و ms493 نوازشها نمود و گویند که چند مرتبه به ولایت بهار تاخت و مروی است که به جنگ فیل مأمورشد و به ضرب گرزفیل راگریزانید. آخر به بلاد رای لکمیری تسلط یافت. و لکنوتی را متصرف شد و خطبه به نام خود خواند و قصد تبت کرد، اما مأیوس بازگشت و اکثر لشکر4 در راه تلف شد. وی از غصه بیمارشد و هلاک گشت.

بعد از آن محمد شیران خلجی حاکم شد و در جنگ بنهود5 شهید شد.

پس علاءالدین مروان خلجی بر تخت نشست. قتل امرا میکرد. امرا اتفاق کرده، وی را به قتل آوردند.

حسام الدین عوض خلجی پادشاه شد. چند مرتبه شمس الدین ایلتتمش لشکر بر سر او

بعد از او پسرش رکن الدین فیروزشاه پادشاه شد در سنهآ تسع و ثلاثین و ستمائه1. بعد از چندگاه محبوس ساختند.

خواهرش [سلطان]2 رضیة الدین پادشاهشد. گویند که پدرش میگفت که اهلیت این دختر زیاده از پسران است و در واقع چنان بود. از پرده و لباس نسا برآمد، قبا پوشید و افسر بر سر [نهاد]3. بارعام میداد و وقت رکوب به فیل نشسته، سیر مینمود. لهاور را تسخیر کرد و از آنجا به مولتان [رفت]4. باز به دهلی رجوع کرد. ملک التونیه یاغی شد. سلطان به دفع وی متوجه شد. چون بر سر5 هند رسید، امرای ترک غدر کرده، به التونیه متفق شدند. جمال6 یاقوت حبشی را که امیر لشکر رضیه بود، شهید ساختند. سلطان رضیه را در قلعهآ سرهند محبوس گردانیدند. بعد از آن ملک التونیه در سنهآ سبع و ثمانین، وی را نکاح کرد و لشکر به دهلی کشید.

در عقب7 وی، براد رش معز الدین بهرام شاه پادشاه شده بود. رضیه و شوهر از او منهزم شده، (a-171) به جمع کفار8 ms494 رسیدند و شهید گشتند و در عهد معزالدین، لشکر مغول در لهاور خرابیها کرد. وی و زیر را با بعضی امرالشکر داده، به دفع فرستاد. قبل از وصول لشکر، آنها بازگشتند. و زیر از امرا متوهم شد. در زوال ملک از سلطان تدبیری کرد و به سلطان نوشت که امرا با سلطان در مقام وفاق و اتفاق نیستند و آثار نفاق و شقاق ظاهر گشته. فرمانی فرستد که من ایشان را بگیرم. سلطان بی تأمیل به آن عمل کرد. امراوی را شهید ساختند.

علاء الدین مسعود بن فیروز9 پادشاهشد. در عهد وی10، خواجه مهذب وزیر امرای عظام را در مهام دخل نمیداد؛ متفق گشته، وی راکشتند. در سنهآ ثلاث و اربعین و ستمائه لشکر تتار،

کرت لفظی است خوارزمی، یعنی شکافت، مولانا سعد الدین6 کرمانی؛ که فتوحات میرانشاهی نوشته، در آنجا ذکر کرده که در حربی که محمد خوارزمشاه رابا والی سمرقند واقع شد، جد ملوک کرت، به ضرب بازوی جلادت و نیروی ساعد سعادت، صف خصم را بشکافت. سلطان محمد را به7 زبان گذشت که غوری کرت و این (0-171) اسم بدان دودمان از آن زمان بماند. هشت کس از ایشان به سمت8 حکومت اتسام داشتهاند:

ملک شمس الدین محمد، ملک رکن الدین ابنه، ملک فخرالدین اخوه، ملک غیاث الدین ابنه، ملک شمس الدین آخوه، ملک حافظ آخوه، ملک معزالدین حسین.

دخترزادهآ ملک زکن الدین1 است که از اولاد عزالدین عمر مرغنی است که از بنی آعمام سلطان غیاث الدین محمد بن سام است و و زیر و نایب او به فضایل آراسته بود. شیخ عبدالله بامی مؤلف تاریخ هرات در مدح وی قصیدهای دارد که این ابیات از آن است: ایام شد مساعد و درویش شد غنی در عهد عز الدین عمر آن شاه مرغنی

فرخنده خسروی که ز کحل سخای او دارد همیشه دیدهآ حاجات روشنی

بیهیچ شبه به گه بخشش و مصاف او راست رسم حاتمی و رزم بیژنی در بعضی تواریخ مذکوراست که نسبت ملوک کرت منجر به سنجر میشود و مؤید این، آن که ربیعی، ولد قاضی فوشنج3 در مدح ملک فخرالدین کرت گوید: گر نسبتم به سنجر و سلجوق میکت دارم شهی که خواجه و مخدوم سنجر است

بیت کوه نتوان گفتن آن را بلکه خلاق جهان آسمانی آفریده بر فراز آسمان و بر سر آن کوه پرشکوه اساس آن قلعه به نوعی استحکام یافته که [قلم]1 قضاجهت بیان شأن او2 مضمون (فما اشطاعوا ان یظهروه وما اشتطاعواله نقبا - 97/18) بر آن رقم زده3، [گوییا آن بانی بنای شدید ( آتونی زبر الحدید -96/18) گویان]4 سور (a-172) آن از آهن برآورده و رفعت استوارش چندانی که کنکر آن ارهوار بر فرق زحل قرار گرفته5 و بعد از او6، قلعه با بعضی بلاد غور به ملک رکن الدین رسید. از اقران ممتازشد و در عهد چنگیز چنان7 سلوک نمود که مطبوع او شد و به وی نوشت که ملک رکن الدین بداند که به سمع ما رسانیدهاند که به متابعت ما کمر بستهای، خواستم که اخلاص او متضاعف شود؛ حکومت غور با مضافات به وی ارزانی داشتم8. ملک به تربیت ملک شمس الدین همت بست و اطوارش مرضی اطباع و گفتارش مقبول اسماع شد. ملک رکن الدین وی را با خود به اردو می برد نزد امرای چنگزیه، بنابر ذکا و وقوف بر یاسای آنها، ممدوح زبانهای ایشان شد. بعد از ملک رکن الدین قائم مقام شد. آخر به خدمت منکوقاآن پیوست. غور و توابع به وی داد و سیستان9 هم بر او بخشید.

ست با دوست نشایدم4، دگر بار نشست

با دشمن من چو دوست بسیار نشست

پرهیز از آن عسل که با زهر آمیخت بگریز از آن مگس که با مار نشست

دمند کناری گیرد یاگوشهآ قلعه و حصاری گیرد

و آن به که خردمند کناری گیرد

می میخورد و لعل بتان میبوسد6 تا عالم شوریده قراری گیرد

پس آباقاخان استمالث نامهای مؤکد به ایمان شداد7 در تحقق وداد، آنکه قصد آزاروی به ندک و بسیارندارد، به وی (0ا-172) فرستاد. و فرمود تابه ضبط [هرات]8 رود. وی آنجا رفت

آباقا وی را دگر رخصت نداد و گویند که وی را زهر دادند. گویند که خبر فوت او به آباقا رسید. گفت: مردی محیل است. بنگرید شاید که خود را مرده مینموده باشد و در تاریخ وی گفتهاند:

بیت1 از سال ششصد و هفتاد وشش، مه شعبان قضا ز مصحف دوران چو بنگرست به فال به نام صفدر ایرانیان محمد کرت برآمد آیت «الشمس کورت» در حال2 چون آباقا ms498 خبر فترت خراسان بعد از وی شنید، پسرش را نیز شمس الدین نام کرده، حکومت داد. وی پسر خود را در هرات گذاشته، خود للاحتیاط به قلعهآ خنسار رفت. در عهد غازان3، امیر نوروز وی را به هرات ترغیب کرد. وی نوشت که نیت این4 مخلص آن است من بعد در این قلعه ساکن باشد و به طلب جاه دنیوی خود را مشوش ندارد و توقع به آن امیر عادل آنکه فقیر را معذوردارد.

ملک فخر الدین بن شمس الدین شعری رائق داشت و درانشا بر ملوک عصر فائق بود. پدر، وی را محبوس داشت. بعد از مدتی به سعی امیر نوروز به خدمت پدر رسید. آخر حکومت هرات یافت.

بعد از او پسرش ملک غیاث5 الدین مدتی در اردو بود. آخر نامزد هرات شد. بعد از آن به حج رفت و پسر خود را ملک شمس الدین در هرات گذاشت. بعد از حج به هرات رجوع نمود. «چوپان» به وی پناه [برد]6 زیرا که تربیت یافتهآ چوپان بود. وی گرگ صفت ظهور نموده، او راهلاک ساخت. بعد از وی حیات ملک شمس الدین دو ماه بود و در آن دو ماه آنی هشیار نبود.

پس برادرش ملک حلفظ چندگاه حکومت کرد و مقتول شد.

ملک معز الدین حسین بن غیاث الدین با وجود صغر سن حاکم شد. از رأی مولانا نظام الدین هروی عدول نمی کرد. بعد از سلطان ابوسعید هر جا فترت دست داد، باب وی مرجع ارباب فضل گشت. امیر فخر الدین محمود بن امیر یمین الفرهودی1 المستوفی المشهور به «ابن یمین» با وی بود. در بعضی حروب وی دیوان او گم شد؛ این قطعه گفت:

بیت2 گر به دستان بستد از دستم فلک دیوان من

شکر ایزد آن که او میساخت دیوان، با من است ور ربود از من زمانه، سلک در شاهوار

زان چه غم دارم که طبع گوهرافشان با من است بی ms499 عنایت گر بود (a -173) گردون دون با من چه باک

چون عنایتهای شاهنشاه دوران با من است آخرالامر دست غارت در [اندو]3خود شبرغان دراز کرد و بعضی امرای ولات4 با او نزاع5 کردند. در مزار امام رازی دو منار6 از سر آنها برآورد و چون قصه دعوی گردنکشی و مردم کشی وی به امیر قزغن رسید، گفت: تاژیک را چه حد دعوی پادشاهی7؟ با سی هزار سوار متوجه وی شد. وی مسافت بسیار را محاط دیواری ساخت و با چهار هزار سوار و پانزده هزار پیاده متشمر جنگ شد. صباحی امرای مغول در دامن گازرگاه برپشتهای برآمدند. قزغن گفت که تاژیک طریق جنگ نمیداند. این محل که او ابتداکرده و اختیار نمود، زود شکست مییابد، زیرا که وقت [جنگ]8 او را سر بالاباید آمد و لشکر ما رو به نشیب و دگرآن که صباح که وقت [جنگ است]9، آفتاب از مقابل او برآید10. [مقابل]11 خود رانیک نبیند آخر هزیمت بر ملی افتاد. به شهر درآمد. لشکر کوچه باغها، که متصل به شهر بود، ضبط کردند. چهل روز جنگ قانم بود آخراز جانبین میل صلح کردند مقرر برآنکه ملک ساوری بیرون

ایشان (b-173) سه فرقهاند، فرقهای5 به سلطنت تمام ایران اختصاص یافتهاند. عدد ایشان چهارده و مدت ایشان صد و شست و یک سال.

فرقهآ دوم، به سلطنت6 روم موسوم بودهاند. عدد ایشان پانزده، مدت ملک7 دویست و بیست سال.

فرقهآ سیم، به حکومت ms500 کرمان مخصوص بودند، عدد ایشان یازده و مدت ملک صد و پنجاه سال.

سلجوق بن تقاق8 از نسل «طقشور مق بن کرکجو خواجه» است که خرگاهآتراش پادشاه طغرل بوده که در ذکر سامانیان مذکور شد. تقاق9 بنابر رای صواب [نمای و تمیز به فهم و ادراک و توقد]10 وطبع دراک، مستشار ملک11 بودو چوننهال قامت سلجوق در چمن تربیت و اشفاق تقاق12 نشو و نما یافته، به ثمرات حسن اخلاق بهرهور13 گشت، ملک، وی را سپاهآ سالارساخت و فرمود که تمام حشم و حواشی وی را «سواشی» خوانند و چون تمکن او در خواطر و قبول او در قلوب عساکر معلوم ملک گشت، شعلهآ حسد در جسدش افتاد14.

بعد از زوال دولت محمودی، علی [تکین]7 قوت گرفت و8 ms502 آتباع طغرل و داود را صاعقه در خرمن وجود افکند و کثیری را اسیر گردانید. [به صدمت قهر وی]9 ناچار ترک ماوراء النهر گفتند و هراسان روی اضطرار به خراسان نهادند. بعد از عبور از جیحون، هارون بن آلتونتاش10، که در آن حین خوارزمشاه بود، نامهآ عاطفت آمیز فرستاده، ایشان را طلبید و چون به نواحی خوارزم رسیدند11، خون بسیاری ازایشان به خاک آمیخت و اولاد و نسای12 ایشان را اسیر ساخت. ایشان از خوارزم به بیابان نشابور آمدند و قصد مرو کردند و اصلا دست فساد به تجزیه13آ بلاد نگشودند و آزار کسی ننمودند و اولاد ایشان همچنان در اسیری مانده بودند و سلطنت خراسان به مسعود بن محمود متعلق بود. به وی رسل و رسالت فرستادند و طلب امان کردند. مسعود رسل ایشان را مقید داشت14 و امرای عظام با لشکر بهرام انتقام بر سر ایشان فرستاد.

سلجوقیه در آن جنگ راهانهزام گرفتند و لشکر مسعودی اموال ایشان1 در تصرف آوردند و بر سر مال نزاع همه به جدال2 و مقال و قتال انجامید. دراثنای آن حال، داود لشکر منهزم را جمع ساخت و گفت که اکنون مخالفان دربنیان3 اطمینان قرار گرفتهاند و به رجوع ما مطلقا گمان ندارند، اگر عنان توجه در این زمان به صوب ایشان منعطف سازیم، شاید که (b-174) ماه مراد از افق آمل عیان گردد. پس فیالفوربه جانب ایشان روان شدند. بی گمان و در حالتی4 لشکر مقهور در هم افتاده و در جنگ از5 هم گشاده6، به ایشان رسیدند و به زخم پیکان جانستان رخنهها در آبدان آبدان ایشان فکندند و پای فرار ایشان به جای قرار نماند. بی اختیار فرار نمودند7. اموال تألیفه8 را تمام بازگرفتند و اسباب لشکر خصم رانیز به تصرف کشیدند9. لشکر خسته و شکسته در نیشابوربه مسعود رسیدند. مسعود از عدم قبول اطاعت ایشان نادم گشت و دانست که جمرهآ جرأت و جسارت ایشان برمقاتل10 ms503 [لشکر]11 سلطانی متوقد گشته، بعد از آنکه برودت [چین]12 در غایت افسردگی و پژمردهگی بوده. رسالتی به تهدیدات مقرون و به تخویفات و انذارات مشحون به آن13 فرستاد. طغرل در برابر کریمهآ ( اللهم مالک الملک - 26/3) نویشت14 و به آن اکتفا کرد و چون به نظر مسعود رسید، کتابی دیگر مشتمل بر مواعید جمیله و مقترن با خلع نفیسه فرستاد و ایشان را امر کرد که کوچ کرده، به نواحی جیحون روید و دست خود از نشر شربازکشند15 و برای هریک از طغرل و داود و یبغو سورغالات و ولایات تعیین کرد و ایشان را به دهقان مخاطب ساخت. ایشان با رسل و خلعت به استخفاف پیش آمدند و آخر همین قدرگفتند که اگربه16 سلطان اعتماد داشتیم17، اطاعت می کردیم. پس سلطان، ارسلان را از حبس برآورد و وی را به مراسلت اولادبرادر مأمور ساخت. چون رسول و صول یافت، دست جسارت به نهب و غارت گشودند. سلطان،

سلجوقیه در خراسان از شقوق فساد چیزی نماند که نکردند و مآل مسعود مذکو رگشت.

طغرل در سنهآ [ست و]4 عشرین [و اربعمائه]5 بر تخت نشست. چغری بک را مرو داد و غزنین تا حد هند به یبغو موسی و طبس و کرمان به قاورد بن چغری بک [ارزانی داشت]6. قرار یافت7 که آنچه مفتوح شود به طغرل مخصوص باشد. وی ری را دارالملک ساخت. [ فارس و عراق و آذربایجان و خوزستان و کردستان گرفت.]8 از دارالخلافت به زکی9الدین [یمین]10 امیرالمؤمنین ملقب شد. ms504 حنفی مذهب بود و عابد مشرب. در اثنین و خمسین روزه میداشت. و از ملک روم اذن طلبید و در قسطنطنیه جامع ساخت و جمعه قائم شد و به نام «القائم بامرالله» خطبه خوانده شد و11 کریم و حلیم بود. بعضی خواص وی مکاتیب12 با (a -175) کالنجار بن بویه نویشته بودند، آنها به وی رسید، اما اصلا13 اظهار نکرد و قاضی قضات «ماوردی»14 [گفته که]15 مکتوبی به بغداد نوشتم16 که در آن عیوب وی مذکور17 بود و به قبح سیرتش مطوی18، از غلام قاضی افتاد. کسی [برداشته]19، او را به وی رسانید. هرگز از آن باب با قاضی چیزی ظاهر نساخت20 و حدا کرام و احترام او کماکان مرعی میداشت21 و

منقول است که ابوالحسن باخرزی در شأن کندری، قبل از آنکه وزیر شود، گفته بود که «اقبل من کندر مسیخرة فی وجهه15 علامات الشوم» چون وزیرشد، با وی ms505 احسانها کرد و گفت: من به شعر تو متعال16 شدم، زیرا که مقارن آن ظهور دولت من بود.

منقول است که طغرل به وی رسید. لشکر دواب در مزارع گذاشتند.

صدرالدین وزان17، که از فضلای آن عصر بود، «جلال خوارزمی» را، که از ظرفای خوش طبع بود، همراه نزد سلطان برد که حال مزارع عرضه دارد. دربانان مانع جلال شدند. صدرالدین18 بعد از دخول، اذن دخول وی طلبید. چون درآمد، سلطان امر به جلوس فرمود.

منقول است که [طغرل]3 هفت سال در دارالخلافت متصرف بود و هفتاد سال عمر یافت. (b-175) در ری در گذشت. [وقت وفات وی]4 کندری غایب بود5، دفن نکردند تا حاضر شد6. کندری از طغرل7 نقل کرده که در خواب دیدم که مرابه سما عروجی شد8 و ضیاء و نور به من محیط گشت [که سایر امور از نظرم مستورگشت و هیچ چیز منظور نمیگشت9، اما روایح طیبه به مشام می رسید. مراندا کردند که قوت10 حق یافتهای. دهان11 سؤال برگشای و حاجتی که داری طلب نمای. امتداد و بقای طول]12 مدت13 حیات طلبیدم. گفتند: هفتاد [سال. هرچند]14 زیاده طلبیدم، جواب همان شنیدم15.

از اعاظم [فقهای]16 حنفیه در عهد وی، شمس الأیمه «عبدالعزیز بن احمد بن نصربن صالح الحلوانی» است17، به ضم حا ونون ms506 منسوب به عمل حلوا [وبیع آن]18.

ابن اثیر در لباب مختصر انساب1 چنین [ذکر]2 کرده و حلوایی به فتح حاو همزه [یدون نون و دگر]3 و حلاوی3 به ضم حا و به واو. [ین وجه]5 ابن ما کولا در اکمال آورده. وفات او در سنهآ ست و خمسین و اربعمائه بوده. [درکش و]6در بخارا مدفون شد. امام عصر خود بود.

و بعد از طغرل، سلیمان بن چغری بک، که ولی عهد وی بود، در رتبت وی پادشاه شد.

بعضی امرا [اظهار مخالفت کردند و]7 خطبهآ [به اسم]8 الب ارسلان خواندند9. دولت بر وی قرار گرفت10.

قتلمش بن اسرائیل، که جد ملوک روم است، سر سلطنت برآورد. الب ارسلان اولا، نامهای جهت منع وی از امضای آن رأی فاسد بفرستاد11 و بنابر بخت شوم از [توفیق]12 قبول محروم ماند13. الب ارسلان در دفع وی مجد شد. قتلمش درنجوم ماهر بود. نحس رامقرون به طالع خود یافت. آب در زمین شورافکند که جنگ تأخیریابد14، الب ارسلان از راه دیگربه وی رسید15 و جنگ درپیوست.

[بیت]6

برآمد خروش ده و دار وگیر چو باران ببارید [زوبین و تیر]17 مخالفان [را یارای قرار نماند]18. منهزم شدند و قتلمش را مرده یافتند [و اثر زخمی بروی نبود و گویند که از ترس مرده بود]19.

سلطان به جهت او عزاداشت و بگریست و گویند که اولاد وی نیز که ملوک روم بودند،

برو ای آه جگر سوز به بدخواهان گو کانچه خواهید به ما9 پیش شما میآید

الب ارسلان از کنار جیحون تا دجله و از عبادان تا ساحل a) 10-176) بحر محیط در حیز تسخیردرآورد و چون به فارس رفت، حاکم فارس هدایا آورد. از جمله قدح فیروزه11 که در او نام جمشید مرقوم بود و «فضلویهآ شبانکاره» را به حکومت فارس گذاشت12، متوجه خراسان گشت. فضلویه به حصنی حصین متوجه شد و بنابر منازعت، آن مکان از اطاعت سلطان سر تمرد از جیب خلاف برآورد13.

بیت

فتاده حصارش ز پا سر به سر چو برج فلک گشته زیر و زبر

[جز وحوش و طیورهیچ ذی حیاتی در آنجاگمان نمیبردند.]9 امکان وجودبرگ و کاهی در آن مکان گمان نداشتند10. نا گاه [در آن قلعه]11 آن قدر جوو کاه یافتند که مقصود تماملشکر حاصل شد. ms508 باز مردم از عطش شکایت17 کردند. سلطان سربرهنه کرده،از منبع مرحمت13 (و انزل من السماء ماء - 22/2) طلب نزول رحمت کرد. در حال، اقطار14 امطار باریدن گرفت، چندان که سیراب شدند. و هم نوشته که در حین توجه روم [فتح]15 قلعهای از نواحی کرج به شاهزاده ملکشاه تفویض یافت16. من با وی بودم و قلعه چنان بود که وصول طایر اوهام به کنگر آن نزد آفهام محال مینمود17 و اتصال قدم مسرع خیال به اطراف آن محال اشکال داشت18. ملکشاه را از مشاهدهآ آن حال کثرت ملال دست داد. ناگاه زلزلهای عظیم حادث شدو

منقول است که3 الب ارسلان [به عزم عراق]4 در خوی بود. قیصر روم ارمانوس نام با قرب سیصد هزار مرد از دلاوران کفار [و بهادران]5 تیغ زن6 به ملازجرد رسید. سلطان باده هزار مرد متوجه وی شد. فرمود که روز جمعه، وقتی که خطبای اسلام «اللهم انصر جیؤش المسلمین» خوانند و خلایق «آمین» میگویند7، بر آنها حمله باید برد. با لشکر گفت که اگر اینجا سستی کنیم، یکی از ما نجات نیابد8 و ذریات9 مسلمین اسیر کفار شوند10. همه عهد کردند که (6-176) تا جان داشته باشند، بکوشند. آواز کوس و ناقوس به ایوان کیوان برآمد11 و گرد معرکه چون کحل در چشم روشن12 فلک درآمد. در آن نیم روز، بادی به صفت آتش وزیدن گرفت و عطش بر اهل اسلام غلبه کرد و سر آب در تصرف کفار بود. سلطان سر برهنه13 ساخت و میان گشود و روی نیاز بر خاک تضرع نهاد و گفت: خدایا بر این عبد ضعیف که متکفل امور مسلمین و عباد صالحین شده، رحمت کن و این باد به اعدا متوجه ساز! و در آن مناجات گریهها کرد که، فیالحال، آن باد به ms509 جانب کفار منحرف شد و سلطان از سر استظهار بر ستور14 زمین پیما و زمان رفتار سوارشد15 و براعدا حمله کرد. به هر جانب می تاخت و به هر سو سری میانداخت. زبان حال16 با وی خطاب میکرد: دانند همگنان18 که تو تنها به ذات خویش صد لشکری که روی به کافر نهادهای

بیت4

نهنگان جوشنقبا فوج فوج به هم متصل گشته مانند [موج]5

به گرز و کمند و سنان تاختند شکستند و بستند و انداختند

و صفوف کفر به هم برآمد و کفار پشت به هزیمت نموده، روی به وادی فرارنهادند. وقت غروب سلطان به سریر قیصر نشست. «گوهر آیین»6، که از ارکان دولت بود، به تفحص ارمانوس7 مأمور شد. یکی از ممالیک8 وی را اسیر کرده، به گوهر آیین9 رسانید و او، او را به مذلت تمام به نظر سلطان اسلام درآورد10. روی عجز بر خاک نهاد و گفت: اگر سلطان بر افنای من حکم کند، رومیان دیگری را حاکم سازند و از ایشان اهل اسلام را احتمال ضرر است و اگر مرا عفو فرماید تا زندهام، بندهام11. سلطان عفو فرمود [و بر وفق آیهآ کریمهآ (حتی یعطوا الجزیة عن ید وهم صاغرون - 29/9)]12 مقرر شد که هر ساله هزار و پانصد بار هزار دینار به نواب سلطانی واصل سازد. وی را باز بر تخت نشاند و دختر او را بخواست و اذن انصراف به ملک خویش داد. چون به نواحی بلاد خویش ms510 رسید، شنید که میخانیل پادشاهشده [و اعیان ملک سرانقیاد بر خط فرمان او نهادهاند]12. وی رهبانیت اختیار کرد، اما مالی که قبول کرده بود، با هدایای دیگر بفرستاد. لکن میخائیل سرکشی ظاهر ساخت. سلطان فرمود

اولاد [وی]9 الیاس، ملکشاه، طغانشاه، ارسلان شاه، تتش شاه10، ارسلان ارغواتوزی.

ملکشاه بن الب ارسلان به سعی و تدبیر نظام الملک و زیر، با وجود کثیری از اخوان کبیر، بر سریر حشمت مصیر [جهانبانی متمکن]11 گشت.

ریر ایالت ته پای کردبه جای الب ارسلان جای کرد13 صورتی دلبند14 داشت و قامتی بلند و چهرهآ سرخ و سفید و در یک چشم او اندک شکستی مینمود، اما [از]15 عادت نه از خلقت. مدت ملک او بیست سال و عمرش سی و هشت سال. تکش، که برادر سلطان بود، [سر]16 عصیان برآورد و آخر سلطان، وی را ایمن گردانید و سوگند یاد کرد که وی را اذیت نرساند و وی نیز عهد موافقت با سلطان مؤکد ساخت. باز نقض عهد کرد و به شآمت آن اسیرگشت و سلطان بنابر سوگند، امروی را به پسر خود احمد

منقول است که تکش2 به زیارت مشهد مقدس مأنوس طوس3 - علی مشرفه رضوان الملک القد وس- مشرف شد و چون برآمد، از نظامالملک پرسید که چه دعا کردی؟ گفت: از خزاین الطاف کردگار نصرت و ظفر انصار سلطان نامدار طلبیدم. فرمود که من4 دعاکردم که هر کدام از ما که به مسلمانان اصلح باشند و به رعیت آنفع، نصرت یابد و گویند که یکی از رعایا، به تظلم آمده، گفت که چند درم داشتم. چند خربزه خریدم که بفروشم و کسب قوت عیال کنم و جز آن ندارم و سه تن از اتراک، دست غصب به آن دراز کردند و به زوراز ما5 گرفتند. سلطان وی را نشاند و فراشی را گفت که خاطرم به خربزه مایل است، در میان لشکر متفحص شو و پیدا ساز!

فراش مذکور خربزه یافته، به نظر رسانید. فرمود که آن که خربزه داده، حاضرشود. چون بیامد، پرسید که خربزه از کجا پیداکردهای؟ وی تحصیل آن به ممالیک خود نسبت داد. امربه احضار ممالیک کرد. وی آنها را گریزانیده، آمد و عرض کرد که ایشان را نمی یابم. سلطان وی را به روستایی بخشید و گفت6 این غلام من است، به تو بخشیدم. اگر وی را بگذاری، به تیغ سیاست سر از تن جدا سازم. آن ترک به سیصد دینار خود را باز خرید، روستایی قضیه را به سلطان عرض کرد، فرمود که (8-177) اگر راضی شدهای، تودانی.

و دیگری نقل کرده که دو مرد در عراق به دادخواهی آمدند، در وقتی که سلطان [کامکار نامدار]7 بربارهآ دولت سوار بود. عنان تمکین و و قار کشیده، ثبات و قرار اختیار فرمود. ایشان از «خمار تگین»، که از امرای نامدار ذیاشتهار بود، شکایت کردند و گفتند که از ما به ناحق زرها گرفته و دندان یکی از ماشکسته. به حکم خدابه فریادما رس و اگر ms512 چنین نکنی، خداوند جهان8 میان ما و تو حکم خواهد کرد. از اسب فرو آمد و گفت که هریک شما آستین مرا گرفته، بکشید به سوی خواجه، یعنی نظام الملک. ایشان قدم9 جرأت پیش نتوانستند نهاد.

بیت11 نار تجلث بها الظلماء و اشتبهث بنورهاللیل فیها غرة الفلق مثل المصابیحإلا لنفانزلت من السماء بلا نجم و لا حرق أغجب بنار12 و رضوان بشعرها13 ومالک قائم منها14 علی فرق

در عهد [دولت]2 خویش حفر کثیری از انهار کرد و تعمیر جامع بغداد نمود. و به طواف حرمین شریفین مشرف گشت و با [افاضهآ]3 خیرات و مبرات در آن راه متوقف4 شد و مصانع و آبگیر کثیر ساخت و یک باری ده هزار و حشی شکار فرمود و ده هزار دینار تصدق کرد و گفت که این مقدار جاندار را بی جان ساختم، از جان آفرین می ترسم و بعد از آن هرگاه صید کردی، به عدد صید، دنانیر صدقه کردی.

منقول است که در هرات یکی از اعیان سپاه ظفرشعار در خانهآ یکی از فضلای آن دیار عبدالرحمن نام قرار گرفته بود. در اثنای شبی به عرض رسانید که عبدالرحمن به شرب خمر و عبادت آصنام اقدام مینماید. چون از آن حال به و صف شعور انتقال کرد، سلطان فرمود که حقیقت آن حال5 به راستی بیان نمای و الا سرت را به تیغ سیاست از تن جداسازم. وی گفت که حق این است که منزلی دارد چون خلد برین و منکوحهآ جمیلهآ حورآیین. خواستم مگربه قتل آید وهر دو به من رسد. سلطان، وی را از او 6ممنوع و مهجور ساخت و به جهت توقف در قبول سعایت وی مراسم شکر الهی مذکور گردانید و صدقات ms514 به ارباب حاجات رسانید.

دو نوبت همهآ ولایت7 در نظر آورد و در آن اسفار در سنجار، «سنجر» متولد گشت در سنهآ تسع و سبعین و اربعمائه. و در ثمانین محمود از ترکان بنت طمغاج خان تولد یافت و اسن اولادش احمد نام که ولی عهد ساخته بود، بیست و یک ساله شد و در احدی و ثمانین وفات یافت. نسا در اسواق بغداد براو نوحه می کردند و یک هفته کس سوارنشد و در همان سال پیر هرات شیخ الاسلام عبدالله بن محمد بن علی بن محمد [الانصاری فوت شد. منقول است که در نوبت دوم که به حدود روم رسید، قیصر قصد ویم8 کرد و وی روزی به عزم شکاراز

پیغام سلطان به وزیر فرستاد که طریق نیابت را گذاشتهای و شریک سلطنت شدهای؟ وزیر در جواب4 سخنان خشن گفت و عد حقوق خویش کرد و آخر گفت که ms515 تاج توبه دوات من مرتبط است و زوال این موجب زوال آن است. بنابراین سلطان رنجش تمام پیدا کرد و آخر چنان بود که وی گفته بود؛ چه سلطان را بعد از وی اعتباری و حشمتی چندان5 نبود. پس از آن [او]6 به اندک زمانی به زخم فدایی ملاحده شهید شد. وی - رحمة الله -ابوعلی حسن بن علی بن اسحاق است. پدرش دهقانی بود از طوس با فقری تمام و بختی منحوس. [رضیع]7 آن، آن بود که مادرش در وقت طفلی وی فوت شد8 پدرش وی را برداشته به زنان شیردار9 میبرد و حسبة لله وی را شیر میدادند تا بزرگ شد و علوم بسیار آموخت و [در علوم عربیت]10 کامل گشت و مهارت در فقه و حدیث حاصل کرد11. شافعی مذهب بود. شاغل

آخر به ابوعلی بن شاذان [پیوست]2، که متولی امور بلخ بود از جانب چغری بیک والدالب ارسلان، و کفایت وی ظاهر شد و اعتبار و اشتهار یافت. پس از وفات ابن شاذان الب ارسلان وی را به همان منصب منصوب ساخت و آخر و زارت خود به وی داد و بعد از «طغرل که الب ارسلان مزین به زینت سلطنت گشت، وی به همان طریق و زیر بود و بعد از وی، و زیر ملکشاه شد. استماع حدیث کرد.

استاد ابوالقاسم قشیری در مجلس او حاضر شدی. در بغداد در دو مجلس املای حدیث کرد و کبار ائمه حاضر شدند و میگفت که مرااین مرتبه نیست، اما میخواهم که در زمرهآ نقلهآ حدیث خود را درآرم. وقت اذان از هر کار باز می پرداخت و بعد از اذان جز به نماز مشغول نمی گشت. وی لعن که براشعری3، کندری4 احداث کرده بود، مرتفع ساخت و امام حرمین5 و استاد ابوالقاسم که بنابرآن بلاجلای وطن اختیار کرده بودند، بازگشتند و [یا او]6متردد ms516 بودند. و نزد ایشان قیام میکرد، اما باز به جای خود نشست.

اما چون ابوعلی فارمدی نزد وی رفتی، از جای خود منتقل گشتی و وی را بر جای خود جای دادی و میگفت: امثال آنها مرا ستایش میکنند. واطوار مرا آرایش میدهند ودر عجب من می فرمایند7 و ابوعلی عیوب من میگوید و (2-179) شکست نفس من میجوید و به سبب وی از امور ذمیمه میگذرم. گویند که در مجلس بی وضو ننشستی، با هر وضونافله گزاردی8 وقت تلاوت تکیه نکردی و در هر جا مصحف همراه داشتی. دوشنبه و پنجشنبه روزه داشتی و در عهد ملکشاه به کمال شوکت رسید. کسی از دخول بروی ممنوع نمیشد9. وقتی یکی از حجاب منع ضعیفه ای کرد که اراده عرض لقصه]10 داشت او را معاتب ساخت و گفت: مقصود از امثال تو ایصال این نوع کسان است؛ زیرا که محتشمان را وصول بی واسطه است11. در نشابور و بغداد و بلخ و هرات و اصفهان و بصره و موصل و آمد و مرومد رسه بنا

مثنوی3

خشم کم کن که بود روز جزا ترک خشمت سپر خشم خدا4

اهل علم در عهد وی بر صدور ms517 ارباب دنیا فایق بودندی. گویند که در همدان5، پسرش مؤیدالملک از بلخ رسید و میخواست که به جهت تزوج به بغداد رود. وی به قضای حوایج ناس مشغول بود. ساعتی در برابر ایستاد و چون مؤذن زبان به اذان گشاد، نظرش به وی فتاد. وی زمین بوسه داد. وی را نزدیک طلبید و میان چشمانش بوسید و به رفتن بغداد مأمور ساخت و روانه [شد]6 و مقارن این اشک7 او روان گشت و گفت که حال هر بقال از من بهتر است. روز آنچه مقدوربود، بهم رساند و شب با عیال و اطفال خود میگذراند. این فرزند تا8 حین ولادت باز چشم من وی را سیر ندیده، جز در وقت چند اندک به نظرم نرسیده. روز مشغول مشاق و اخطارم و شب تمام بیدارم و در تدبیر ممالک به روز می آرم و فکر آن میکنم که لایق به هر شهری کیست و مناسب هر مقام9 چیست. و اندیشهآ ارضای سلطان و دفع شر فساد و حساد درهر وقت واقع است. کی به خدا پردازم و چگونه ساز سفر آخرت سازم؟ پس

منقول است از وی که اول میخواستم که دهی داشته باشم و مسجدی برای عبادت و بعد از آن آرزوی قطعهای زمین داشتم و مسجدی و اکنون تمنادارم که هر روزه1 نانی که سد رمق شود، داشته (-179) باشم و مسجدی.

منقول است که روزی برادرش ابوالقاسم، پهلوی وی نشسته بود و عمید خراسان از جانب دگر فقیری مقطوع الید در پهلوی عمید بود. عمید را از مؤاکلت با وی تنفری روداد و این معنی بر و زیر ظاهر گشت. وی را به جانب دگر خود خواند2 و خود با وی مؤاکلت کرد3.

در بغداد، بامداد به سرای سلطان رفتی و چاشت بازگشتی تا ظهر در خلوت بودی. پس از نماز در خلوت4 نشستی. جزوی از حدیث در حضور او بر شیخ ms518 عالی استاد5 خوانده شدی. آن شیخ از یک جانب او نشستی، فقها در مسایل تکلم کردندی. در آن اثنا حوایج خلق را رفع کردی و هر روز صد دینار ذهب صدقه دادی. گویند آخر کلامش این بود که قاتل مرا قتل [مکنید که]6 از او عفو کردم. سلطان چون قصهآ وی راشنید، به بالین وی رسید و زمانی نشست تا وی به رحمت حق واصل شد. و در مرثیهآ او گفتهاند:

کان الوزیر نظام الملک لؤلؤة یتیمة8 صاغها الرحمن من شرف

بلت9 فلم تعرف الأیام قیمتها فردها غیرة منه إلی الصدف1

هرچه از آسمان خبر دادی بر کلامش خطا نیفتادی خواجه را در حضر، خادم و در سفر ملازم بود. اتفاقا به عزیمت نشابور، از بغداد اذن خواست. هنگام وداع، خواجه از وی استفسار روز سفر خویش از دارالغرور1 به سرای السرور کرد. منجم گفت که به شش ماه بعد از رفتن من، آن واقع2 وقوع خواهد یافت و روح پاکت به عالم قدس خواهد شتافت. بعد از سفر آن نیز هر که از نشابور رسیدی، خواجه حال وی پرسیدی. خبر سلامتش که شنیدی3 از فرح شگفتی. ناگاه روزی قاصدی رسید و خبر فوت وی داد. خواجه از این خبر پریشان گشت و از مظلومان حلالی میخواست و فقرا را به کرم مینواخت. و قفها کرد و بندگان را آزاد ساخت. وصایا نوشت و بسی تخم نیک4 کشت و منتظر آن حکم میبود تا آن واقعه رو نمود.

ابوالحسین طبری در خواب دید که بر آدیم سما به نجوم مکتوب بود که «رفع العدل عن اهل الأرض» و وی را به خواب دیدند، متوج به تاجی مرصع به جواهر. پرسیدند که به چه سبب ترا این منزلت رسید و کدام عملت5 بود که موجب این مرتبه بود6؟ گفت:7 ms519 جز فضل الهی وعنایت [و رحمت]8 نامتناهی او سبب نیست. خلیفه از دختر9 جعفر متولد شده بود. سلطان به بغداد رسید. در مرتبهآ سیم بود از کشته شدن و زیر خلیفه. مستظهر را ولیعهد ساخته بود. وی تکلیف کرد که جعفر (a -180) ولی عهد سازد و بغداد به سلطان گذارد و خود به بصره رود. هرچند در استعطاف کوشیدند، فایده ندیدند. ده روز مهلت طلبیده، روزه

بیت2 رفت در یک مه به فردوس برین دستور پیر شاه برنا از پس او رفت در ماه دگر کرد ناگه قهر یزدان عجز سلطان آشکار قهر یزدانی ببین و عجز سلطانی نگر طول ممالک ملکشاه از کاشغر بود تا بیتالمقدس و عرضش از قرب قسطنطنیه تا بحر هند و همهآ آن [بلاد]3 متصرف نظام الملک بود.

منقول است که4 باری رخصت حج از سلطان حاصل کرد. خیمهها بر کنار دجله مضروب گشت. یکی از اکابر فقها گفته که روزی خواستم که نزد وی درآیم، بر در خیمه فقیری که سیمای ولایت داشت، ایستاده بود. مرا رقعهای داد که به و زیر رسان. به جهت حفظ امانت نخواندم. چون رقعه دادم، بسیاری گریست، چنانچه من از ایصال رقعه نادم شدم. پس گفت یا شیخ! صاحب رقعه حاضر ساز. برآمدم، وی رانیافتم. گفت که نوشته که رسول5- صلی الله علیه و سلم6- در خواب دیدم، فرمود که حسن را بگوی که به مکه کجا می روی و حج تو این جا است. پیش این ترک باش و اصحاب حاجات را رعایت و اعانت کن7. پس گفت: کاش به این فقیر می رسیدم. آن فقیه گفت که در کنار دجله او را یافتم. گفتم: وزیر ترا می خواهد. گفت: مرا به و زیر چه کار؟ امانتی داشتم، رسانیدم8 شیخ بن صلاح ms520 گفته که آن فقیربه

منقول است شیخ ابواسحاق شیرازی فیروزآبادی، که از علمای صالحین و عبادالله عارفین بود و مؤلف مهذب و تنیه و غیرهما، به رسالت خلیفه به خراسان ms521 رسید. امام الحرمین به

منقول است شیخ ابواسحاق در وقت تحصیل، هر درسی را صد باراعاده کردی واگربیتی از قصیدهای در سبق او مذکوربودی، جهت استشهاد، قصیده را تمام حفظ کردی. بنابر فقرو زهد، او را حج میسر نشد و اگر قصد حج کردی، اشراف عصر محفهآ وی را تبرکا حامل شدندی. گویند که سگی در کوچهای ملاقی او شد. [همراه]3 شیخ خواست که سگ را از راه براند. شیخ منع کرد و گفت: نمیدانی که راه میان ما و او مشترک است و امام الحرمین به مرتبهای متواضع بود که جلیس وی گمان بردی که استهزا می کند4. از حکمای عهد ملکشاه

یکی عمر بن ابراهیم خیام است و دگر ابوالعباس لوکری5 و میمون بن نجیب6 واسطی ms523 و ابوالمظفر اسفزاری7 و وضع تاریخ جلالی به اتفاق اینها بوده. همه از تلامذهآ ابن سینااند8.

ازائمهآ حنفیه «فخرالاسلام پندوی»9 در عهد وی بوده10. وی را اصولی است مشهورو

منقول است در وقت غسل، کف وی را مقبوض یافته، بعد از جهد [بسیار]3 گشودند. در آن نوشته4 یافتند:

نزلت بجار لا یخیب ضیفه أرجی نجاتی من عذاب جهنم

و انی علی خوف من الله واثق بإنعام والله اکرم منعم

بعد از زوال شوکت و جاه ملکشاه، زوجهآ وی ترکان خاتون بنت طمغاج خان قصه7 فوت وی را از اعیان سپاه پنهان داشت. بنابرآن در موت چنان پادشاهی کسی آهی نکشید و قطرة اشکی از چشم کسی نچکید. ماتم او کسی نداشت و نماز او کسی نگزارد8 پس خاتون به مهر سلطان فرمان به اصفهان فرستاد تا ضابط قلعه معزول شد و یکی از معتمدان وی ضابط گشت و برکیارق اسن اولاد سلطان بود، سیزده سال داشت در اصفهان محبوس ساختند و بعداز آن امرا را به اهدای مال مستمال ساخت تا بر ایصال و اتصال سلطنت به محمود، بذل مجهود بجای آرند. پس خلیفه به نام وی خطبه خواند. چون [خبر]9 فوت سلطان به اصفهان رسید ممالیک نظامی، برکیارق را برآوردند و ذکر نام وی بر سر منبر و نقش آن بر صفحه10آ فضه و زر معین و مقرر ساختند. خاتون با محمود و بقیهآ لشکر به اصفهان متوجه شدند. برکیارق با اعوان خویش راه ری از پیش گرفت. خاتون از بی وی لشکری به ری فرستاد.

محمد بعد از فوت والد، با ترکان و محمود به اصفهان [رفت]8 و برکیارق بعد از استقلال، وی را گنجه با اعمال بداد و قتلغ تگین را به اتابکی وی تعیین کرد. وی چون قوت گرفت، مؤیدالملک بن نظام الملک را وزیر ساخت ms526 و وی به مکر و تزویر بینالجمهور مشهور بود. مقتضای رأی و تدبیر وی در جمیع امور منظور میداشت. به تحریک و تحریض وی خطبه به نام خویش خواند و اتابک را بکشت و همهآ اران رادر قبضهآ تسخیردرآورد و شارق دولت، که از مشرق فضل9 «رب المشارق» بر مفارق آعوان برکیارق می تافت، به حجاب سحاب نکبات نامحصور مستورگشت. امرای وی از مجدالملک بلاسانی10 مستوفی که در کفایت بلاثانی

القصه، برکیارق پس قتل وی منهزم شد، جز پنجاه سوار با او نماند. به خراسان رفت و جمعیتی بهم رسانید و سنجربا وی جنگ کرد. اولا، منهزم شد و اتباع برکیارق به نهب مشغول شدند. منهزمین بازگشته، غالب آمدند. برکیارق با هفتده4 کس از معرکه روی فرار به یزنه5 نهاد و آنجا قصد اصفهان کرد. لشکر بسیار به او میل کردند و اسباب شوکت و اقتدار جمع آمد. ثانیا، متوجه محمد شد. محمد نیز سپاه خود را ترتیب داده، رایت جنگ برافراشت از زمانی که لشکر عالم افروز روز به قصور رجوم نجوم هجوم کرد تا وقتی ماهآ ستارهآ سپاه6 مواکب کواکب افلاک مراکب راکب گشت، دلیران جانبین در کوشش بودند. عاقبت منشور

بعد از فوت برکیارق، خطبه به نام ملکشاه خواندند و در آن حین محمد متوجه موصل بود و موصل در تصرف جکرمش3 بود. سعدالملک و زیر محمدوی رابه عواطف بسیار امیدوار ساخت. جکرمش4 به عزم دیدن محمد از موصل برآمد. اهل موصل به جهت حسن سلوک وی از پی می رفتند و گریهها می کردند و خاک بر سر خود می ریختند. سلطان آنها راشنیده، باز وی را به موصل فرستاد. چون سلطان به موصل رسیده، فرمود که در شهر آیین بندند تا درآیم؛ وی جهت صلاح5 رعیت قبول نکرد. سلطان در بیرون نشست. وی سماط در بیرون کشید و پیشکش گذرانید. در موصل عزای برادر داشت. پس به بغداد متوجه شد. ایاز و ملکشاه در بغداد بودند. [ایاز] 6کشتیها را جمع ساخت درشرقی بغداد خطبه به نام ملکشاه بود و در غربی به نام محمد و خطیب جامع منصور دعارا محصور داشت در عبارت «الله اضلخ سلطان الغالم». آخر محمد پیغام کرد که ملکشاه فرزند من است و سوگندمی خورم که هریک ز امرا را7 گرامی دارم و «کیا هراس» شافعی مدرس نظامیه وی راسوگند داد که روز دگر ایاز رو به راه انقیاد آورده به ملازمت سلطان محمد متوجه گشت وآثارالطاف و اصنافی اعطافی سلطانی مشاهده کرد. پس سلطان را دعوت کرد و پیشکشها کشید. خواست که غلامان را سلاح پوشانیده، سوار سازد و بر سلطان عرضه دهد مردی صوفی صورت مسخرف سیرت در سلاخ خانه درآمد، خواستند که وی رابه استهزا جوشنی پیوشاند، وی در استعفا

نام خلفای اربعه بر چهار کس از اتباع خویش نهاده بود. به آب تیغ آتش فساد وی را نیز فرونشاندند و مردم نهاوند میگفتند: در مدت دو ماه دو مدعی پیدا شد.

یکی مدعی نبوت و دیگری مدعی مملکت و دفعة هردو دعوی انقطاع یافت. در عهد وی در ثلاث و خمسمائه کفار فرنج طرابلس را تسخیر کردند و به قتل نسا و رجال و نهب اموال دست تعدی گشادند. اهل آنجا اکثر تجار بودند و به مال بسیار اشتهار داشتند؛ بنابرآن کفار ضلیل در تحصیل دفاین و 7ذخایراز مکامن اقصی تعذیب و تنکیل به وقوع ms532 آوردند و دراریع و خمسمائه حصار اثارب8 که در سه فرسنگی حلب است، گرفتند. رضوان بن تتش حاکم حلب با9 سی هزار دینار با ایشان صلح کرد و از حلب مردم بسیار به بغداد رفتند و فقها و

و منقول است که سعدالملک، که وزیرسلطان بود، هم عقیدهآ باطنیه داشت. سلطان هرماه فصد می کرد. وزیر تیرهآ ضمیر، که دیدهآ بصیرتش به سبل8 خذلان ضریر بود، اضرار آن شهریار به فصد9 ساخته، نیشتر زهرآلود به فصاد داد. زن وزیر به مردی که به وی رجوع داشت، بگفت و قضیه از وی به سلطان رسید. چون فصادبه نظرش درآمد10، وی رابه زهر

منقول است که روز عید نحر [سنهآ]4 ثلاث و عشر و خمسمائه ضعف تمام داشت. ولدش سلطان محمود حاضر شد و سماط کشیدند. آنگاه به تکلف تمام بنشست و امرانزد وی درآمدند. آنجا نیز سماط5 عظیم بود و در نیمهآ ذی حجة از خود مأیوس گشت. محمود را حاضر ساخت و در آن حین چهارده ساله بود. هردو گریستند. پس امر کرد که بیرون رفته، بر تخت نشیند. وی گفت که امروز ساعت خوب نیست. گفت: ساعت نسبت با پدرت خوب نیست، اما از برای تو مبارک است. محمود برآمده، بر تخت نشست و سلطان به دو سه روز بعد از آن، از سرای فانی به دار جاودانی نقل کرد. مدت عمرش سی و هفت سال بود و استقلال وی بعد از برادر، دوازده سال. عاقل بود و نکؤسرشت و عادل و شدید الجرأت و از

منقول است که این ابیات در وقت رحلت گفته: به زخم تیغ جهانگیر و گرز قلعه گشای جهان مسخر من شد، نه من مسخر رای بسی بلاد گرفتم به یک اشارت دست بسی قلعه10 گشودم به یک فشردن پای چو مرگ تاختن آورد، هیچ سود نداشت بقا بقای خدای است11 و ملک ملک خدای منقول است که در سال فوت وی، سنجار بنا بر کثرت امطار و سیول بسیار و سد ممرآب غرق شد و دروازه را آب برد و از عجایب وقایع آنکه گهوارهای آب برد که طفلی12 در آن بود. به شجرهآ زیتونی رسید و آویخته گشت و طفل سالم ماند.

مروی است که در مرو پیر زالی کهنه سال عرض کرد که14 چند یتیم دارم که جزبه نان شعیر15 شعوری به [هیچ]16 طعامی ندارند و از میوه شیرین جزنام به کام نیارند. در این ایام

بیت

تف برین خسروی و شاهی ماتف برین زشتی و تباهی ما

پس فرمود که اجزای دفتر آن دو ظالم که سزدفتر مظام بودند، از هم گسیختند2 و بیوهزن را باغی ارزانی داشت که یتیمانش از آن انگور خورند.

منقول است که والدهآ سلطان وفات یافته بود3. در مجمعی که سایر علما4 و آتقیا5 حاضر بودند، سلطان فرمود که میخواهم که کسی امام شود که در مدت عمر در هیچ6نماز فرض محتاج به قضا نشده باشد. کسی قدم7 ms537 پیش نهاد، سلطان وی را امامت فرمود8.

منقول است که عصفوری بر عمود سایبان9 او آشیان ساخته بود. [چون وقت]10 کوچ شده، فراشی را فرمود که در آن مقام چندان بماند11 که فرخ آن عصفور12 به پرواز آید.

منقول است که در ثلاث و ثلاثین13 و خمسمائه بنابر توالی وصول خبر [عصیان]4 اخوارزم شاه اتسز، رأی سلطان [سنجر15 مقتضی آن شد که لشکر نصرث اثربه خوارزم کشد و او را چنان گوشمالی دهد که پای غرور از اندازه [مقدور]16 خود بیرون ننهد.

بیت7 هر که در بزم هوا مست شد از جام غرور فتنه انگیزتر از غمزهآ خوبان گردد

یکی از اولاد اتسز را بنای حیات به سیلاب تیغ انتقام انهدام یافت. اتسز را مجال ثبات در آن مقام نماند. ناچار پشت انهزام بنمود و خوارزم مسخر سنجر گشت و به براد رزادهآ خود سلیمان شاه [داد]2. به مرو متوجه [گشت]3. اهل خوارزم مایل به اتسز بودند. سلیمان شاه از ضبط عاجز گشت، به جانب عم رو نهاد. پس از آن اتسز پادشاه قرای خطای4 را، که گورخان می گفتند، بر مقاتلهآ سنجر و به اخذ بلاد ماو راءالنهر تحریض و تحریص کرد؛ پس بنابراین با بواعث دگر5 مذکور میشود. سنجر با تمام لشکر و استعداد او فربه قصد قمع جمع وی روی نهضت نمود. دلیران لشکر در مقابل جیش بیگانه کوششهای مردانه نمودند، اما بر حسب تقدیر کوشش مفید نیامد و مغلوب گشت و حرم وی اسیرشد6.

عمر (2-187) بن عبدالعزیز بن مازه بخاری7 برهان الائمه، که از کبار فقهای حنفیه است، در آن حرب ms538 به عزشهادت رسید. وی استاد8 صاحب هدایة است. کسب فقه از والدهآ خویش کرده، فتاوی صغری و کبری و جامع صغیراز تألیف9 وی است. از وی پرسیدهاند که شما در عداد اهل اجتهادید؟ فرموده که اجتهاد انقطاع یافته. و «عالم بن علاء هندی»، که مؤلف تاتارخانی است، در کتاب ادب القاضی فی الفتاوی نقل کرده که در جواب آن سؤال گفت که اگر قولی از اقوال سلف10 بی غلط و نسیان حفظ کنم، آن قدر بر من شکر مواهب سبحانی و ایادی یزدانی

در اینجا اصحاب تتبع آثار ماضیه و ارباب تفحص اخبار امم خالیه، اقوال متکثره مذکور ساختند. بعضی گفتهاند که آن بلاد در تصرف نسل افراسیاب مانده بود و از ایشان اولا، قراخان سبق2 به سعادت اسلام فایزشد؛ زیراکه در خواب به مضمون «اسلم تسلم فی الدنیا و الآخرة» به او گفتند. [پس تا عهد سنجر، تمام نسل وی به اسلام آراسته بودند]3.

بعد از وی4 پسرش موسی بن سبق5 پادشاه شد و همچنین تا نوبت به ارسلانخان بن محمد بن سلیمان بن داود بغراخان بن ابوالمغلب6 به طغماج خان المغلب به نصرارسلان بن علی بن موسی بن سبق7 رسید. قدرخان مستولی بر ممالک وی گشت و سنجر، قدرخان را بکشت و باز ملک را به ارسلانخان رسانید و اتراک مشهور به «غز» که آخر نهب خراسان کردند وایشان را قازعلی میگفتند، از اتباع او بودند. میان ایشان و ارسلانخان اسباب دهشت8 به ظهور یافت. بر ارسلان خان غالب آمدند و ملک از وی گرفتند. ارسلان به سنجر رجوع کرد. سنجر به سر آنها لشکر کشید و در اربع و عشرین و خمسمائه به سمرقند ms539 رفت. قازعلی راه فرار گرفتند و سمرقند در تصرف سنجر درآمد و ارسلان خان را به غدر9 منسوب ساخته، به حبس [ابد]10 مقید گردانید و دگری را از آن خانزاده11 اعتبار کرده، آنجا گذاشت.

چون وی فوت شد، پسر ارسلان، محمودخان12، که خواهرزادهآ سنجر بود، حاکم شد و در سنهآ اثنین و عشرین و خمسمائه «اغورچینی»در غایت تجبر و خودبینی باجیشی بی حداز هژبران [بیشهآ]13 کفر و بی دینی به کاشغر آمد و خان کاشغر با لشکر نصرت اثرروی جلادت

چون قاضی حسین بن محمدارستیدی و ابومنصور عبادی از کبار فقهای شافعیه و ابومحمد خرمی4 در فلسفیات خصوصا و در ریاضی هم یگانه عصربود، درعهد او بودند5. و ms541 خطبهآ سنجر از نشابور قطع کرد و چون حضارنام سنجر در خطبه نشنیدند، از هر طرف فریاد برآمد. از اول ذی قعده تا محرم خطبه به نام وی بود. بعد از آن باز خطبه به نام سنجر شد. [سنجر]6 لشکر به خوارزم برد و مشرف بر تسخیر شده بود، اما بنابر نفاق یکی از امرا میسر نگشت، به صلح قرار داد و اتسز مال قبول کرد و در همان سال «ابوالقاسم زمخشری»، صاحب کشاف، فوت شد. وقوع این حال در سنهآ ثمان و ثلاثین و خمسمائه بود پس از آن هیبت سلطنت سلطان انتقاص یافت و اهل هرات از ستم اتراک به تنگ آمدند. ملک حسین غوری را طلبیدند. وی به هرات آمده، معدلت و مبرت ظاهر ساخت و اظهار اطاعت سلطان می کرد و در ثمان و اربعین و خمسمائه در دست غزان اسیر شد. مذکور شد که ایشان را قاز علی می گفتند و ازاتباع ارسلان خان بودند و آنها جمعی از مسلمین ترک بودند. گورخان ایشان را بعد از تسخیر ماوراءالنهر اخراج کرد؛ به خراسان آمدند و در نواحی بلخ ساکن شدند. اقامت صلات7 و ادای زکات8 می کردند. گوشت مطبخ سلطان از آنها بود وقتی

علمای کبار و مشایخ ابرار مثل قاضی حسین بن محمد ارسانیدی و شیخ عبدالرحمن آکاف ظاهر الکرامت9 بود و بسیار واقع میشد که سنجر را راه ملاقات نمیداد. از آن اشرار گرفتار انواع عقوبت و آزار گشتند. از جمله محمد بن یحیی را، که از کبار تلامذهآ امام غزالی است، به

«محمودخان» مذکور پادشاه شد. جتهآ وی قوی هیکل بود و گندم گون و نشان آبله داشت و آثار مرحمت در چهرهآ او لایح بود8 بعضی از غزاطاعت وی کردند و «مؤید آی په» مروج دولت وی گشت و بسی از غزبکشت و آخر غز جمعیتی کردند و وی رامنهزم ساختند و بازبه مرو مستولی شدند، لیکن در این مرتبه به اعزاز و اکرامانمهآ انام اهتمام داشتند. محمودخان در خراسان نتوانست بود، به خرقان رفت. وی را طلبیدند و اظهار اراده اطاعت کردند. وی بنابر عدم اعتماد، پسر خود را جلالالدین محمد بفرستاد. به امر و نهی وی منقاد گشتند. پس محمودخان با همهآ امرای سنجری الا مؤید آی په به خراسان رفتند. مؤید نیز آخر برفت و در

در آن حین مقدم فقهای شافعیه مؤید بن حسن موفقی بود از نسل «ابی سهل صعلوکی» و اتباع بسیار داشت. اتفاقا بعضی از اتباع وی مردی را از شافعیه به خطا کشتند و آن مرد ربطی به نقیب نشابور زید بن حسین چینی1، داشت و وی در آن مدت شأنی عظیم یافته بود و مرجع شریف و وضیع گشته، قاتل را از فقیه طلبید. فقیه گفت که حکم تو بر علویان است. ترا با طایفهآ ماکاری نیست2. به قصد انتقام حشر جمع ساخت و کثیری کشته شدند و سوق عطاران و دکان3 امام الحرمین را بسوخت. باز فقیه جمعیت کرد و یکی از اتباع نقیب را بکشت. اتباع نقیب زور آورده، بازارها سوختند و حنفیه و شافعیه عاجز شدند و به نشابور4 مستأصل گشت. دویست مدرسه از حنفیه و هفتده5 از شافعیه و پنج خزانهآ کتاب بسوخت و هفت خزینه به تاراج رفت و نشابور (5-189) خرابی تمام یافت. پس مؤید آی په برسید و نقیب را مؤاخذه ساخت و بعضی مفسدان را کشت و مقارن این محمودخان به نشابور آمد. مؤید بر وی غالب شد و[وی راء میل کشید و خطبه به نام خود خواند و بقیهآ مردم نشابور به شادیاخ رفتند و آن دارالملک آل طاهربود7.

حبذا شهر نشابور که در روی زمین گر بفشتست، همانست وگرنه ح18: نی - خود نیست 7.85: هفده. .14.8.6 1,8.7: * که بعد از ایشان ویران شده ms545 بود چنان که شاعر گفته:

منقول است که عبدالله بن طاهر زنی جمیله رادید که اسبی را به آب دادن میبرد و شوهر او را طلب کرد و گفت: تو در خانه مینشینی و زن را چنین خدمتی1 میفرمایی؟ آن مرد گریست و گفت: این بنابر ظلم2 تست. لشکر را گذاری که در منازل مردم نازل آیند. اگر با زوجه همراه برآیم، لشکر در متاع خانه3 تصرف کنند و زوجه را تنها به خانه نتوانم گذاشت که خود، این خدمت بجای آرم4. عبدالله در حال، از شهر برآمد و شادیاخ بنا فرمود. الب ارسلان بعد ما که ویران شده بود، امر به تجدید آن کرد. پس از وی باز خرابیها دست داد. بعد از خرابی نشابور مؤید آی په سور آن5 رااصلاح کرد وبا بقیهآ اهل نشابورساکن آن گشت و به نام «نشابور» مشهور شد و پیوسته معموری آن افزود تا در وقت6 چنگزخان، صورت «قاع صفصف7» گرفت، نه قصر ماند و نه کاخ و نه درخت و نه شاخ. و از فقهای شافعیه امام غزالی در عهد وی بوده و قضیهآ وی گذشته8.

از فضلای آن زمان یکی فخر الدین9 ابوالفضل احمد طبسی بود که به تسخیر جن منسوب بود و در آن باب کتابی نوشته.

از فقهای حنفیه که در آن عصر بودهاند، یکی نسفی است صاحب منظومه و عقاید. وی نجم الدین عمر بن محمد بن احمد است، شاگرد ابوالیسر بزدوی10 است. گویند که در مکه حلقه بر در زمخشری زد. پرسید، کیست؟ وی گفت: عمر. زمخشری گفت: انصرف. وی گفت که: عمر لاینصرف. زمخشری گفت که: ذا نکر ینصرف. وی از شیوخ صاحب هدایة است11، اما «ز مخشری»، ابوالقاسم محمود بن عمر، ولادتش در چهارشنبه هفدهم رجب [سنهآ]1346912 و وفاتش در خوارزم در شب عرفهآ سنهآ 14538.

عبدالواسع جبلی از فحول شعرا است. به تربیت سلطان15 به مرتبهای رسید که بلغا، وی را

ای اشتری4 کج گردنا دانم چه خواهی کردنا

گردن دراز کردهای پنبه بخواهی خوردنا سلطان به تفرس لطف طبع آفرین کرد و به نظر تربیت درآورد.

معزی نیز از شعرای آن زمان است [و منسوب به لقب سلطان که معزالدین است]5. منقول است که سلطان (a -190) در گو بازی6 از اسب جداشد، معزی این رباعی بگفت:

شاها! ادبی کن فلک بدخو را گر8 چشم رسانید رخ نیکو را

گر گوی خطا کرد9، بزن چوگانش ور اسب خطاکرد، بمن بخش او را پس سلطان اسب به وی بخشید10.

محمود بن محمد به حکم سنجر آذریایجان و عراق و فارس بر او مسلم شد و از مسترشد به «معین الدین محمود یمین امیرالمؤمنین» ملقب شد. وزارت به «شرف الدین انوشیروان بن خالد قمی»11 داد که مقامات حریری به نام او است. وی دو پسرداشت؛ هریک از12 دختر سنجر، در خمس و عشرین و خمسمائه در همدان13 وفات یافت. مدت سلطنت او دوازده سال وعمرش قریب به بیست و هفت سال. سفاک و خونریز نبود و سخنان غضبانگیز به

و در سال موت1 وی، حماد بن مسلم دیاس، که به کمال زهد موصوف بود2 و مظهر کرامات بسیار و به سماع حدیث و ضبط روایات اشتهارداشت، فوت شد.

بعد از محمود، پسرش داود متصدی شغل سلطنت گشت و عمش مسعود به منازعت پیش آمد و سلطنت به او قرار گرفت و با عم خود سنجر مقاتله [کرد]3 و منهزم گشت. آخربه عزم اعتذار متوجه ملازمت سنجرگشت. وی را به گنجه، که در اصل مقر3 وی بود، فرستاد.

طغرل بن محمد ms547 را پادشاه ساخت. و زیر او «ابوالقاسم انس آبادی» بود که عین القضات را، که همدانی بود، بکشت و آخر به دست طغرل به قتل رسید. بعد از سه سال در همدان درگذشت، بیست و پنج ساله بود5.

مسعود بن محمد پادشاه شد. به قد و قامت و قوت و شوکت مثل وی پادشاهی [در]6 سلجوقیه نبود7. از تکلف و تکبر دور بود و هر حاصل که رسیدی، هم در مجلس ببخشیدی. مزاح می کرد و انبساط با مردم داشت.

منقول است که «ازنگی بن آقسنقر»، قاضی «کمال الدین محمد شهرزوری» را نزد وی فرستاده بود. وقت اذان مغرب بر خیمهآ فقیهی گذر8 افتاد9. درآمد و با آن فقیه نماز مغرب گزارد10. پس11 از آن فقیه پرسید که از کجایی؟ گفت: قاضی فلان شهرم. کمال الدین گفت که «القضاة تلثة قاضیان فی النار» و آن مثل من و تو «وقاض12 فی الجنة» وآن عبارت است از آن که راه به ابواب این ظلمه نداند و ایشان را نبیند13 (5-190) یکی از حضار که به سلطان قربی داشت، حکایت نزد او نقل نمود. صباح، سلطان وی را طلبید و چون به نظر رسید، تبسم کنان

شعر3

و ما کان قیس هلک هلک4 واحد ولکنبه بنیان قوم تهدما ملکشاه بن محمود5، که ولیعهد مسعود بود، پادشاه شد. از دارالخلافت به «مغیث الدین ملکشاه یمین امیرالمؤمنین» ملقب شد. «خاصبک» نام، که در اصل ترکان بجهای6 بود که به ملازمت مسعود رسید و ترقیات، وی را دست داد تا پایهآ جاهش از امرای ms548 عظام بگذشت، ملکشاه را بگرفت و برادرش را محمدبن محمود طلب نمود و و عده داد که وی را پادشاه سازد و میخواست که وی را نیز به دست آرد7 و خود مستقل گردد. چون محمد برسید، خطبهآ وی بخواند و در روز دوم چون نزد محمد رفت، محمد وی را قتل نمود و بر راه عام فکند تا طعمهآ کلاب گشت. محمد محاصرهآ بغداد کرد و از دارالخلافت لقب وی «غیاثالدین محمد قسیم امیرالمومنین» مقررشد، اما دولت وی کم بقابود. وقت فوت، لشکر8 سوار ساخت و احضار اموال و ممالیک و خطایا نمود و در همه میدید و میگریست و میگفت که این همه دافع [هیچ]9 ذره نتوانند شد و بسیار چیزی ببخشید، ولدی داشت صغیر، به «احمد یل» سپرد که تربیت کند. بعد از وی جمعی10 نزد برادرش ملکشاه رفتند و بعضی نزد سلیمان شاه ملکشاه

بعد از وی، سلیمان بن ملک محمد4 بن ملکشاه استقلال یافت. مدمن5الخمر بود و در رمضان روزه نمیداشت و به امور ملکیه ملتفت نمیشد6. جمیع اموربه یکی از بقایای خادمان سلجوقیه گذاشته بود که وی را «کردبازو» میگفتند. روزی کردبازو، وی را مست و بد حال دید. در ظاهر همه7، وی را ملامت کرد. وی مسخرهها را (a-191) گفت که جامه از عورت وی بردارند8. بعد از هشیاری معذرت طلبید، لکن گردبازو دگر نزد وی نمی رفت. وی را حبس کردند و در حبس هلاک ساختند و بر سلطنت ارسلان9 متفق گشتند.

منقول است که سلیمان شاه در عهد محمد بن محمود ms549 در همدان لشکر عظیم فراهم آورد. برادرزن او خوارزمشاه نام، به جهت آنکه بعض امرا بعض مناصب10 را میخواستند که وی راضی نبود، خواست سلطنت وی را به هم برزند. با خواهر گفت که با وی بگوی که امرا ایفاق کردهاند که امشب وی را گرفته، به محمد فرستند. آن بی خرد همان دم گریخته، به مازندران رفت و لشکر از هم فروریخت. خبر به محمد رسید، باور نمی کرد، آخر خرم11 شد.

ارسلان12 طغرل بن محمد بن ملکشاه بعد از عم، پادشاه گشت. لقب وی از خلیفه «رکن الدین13 ارسلان قسیم امیرالمؤمنین» شد. حلم و سکون بر صفایح حالاتش لایح بود و ساحت اطوارش بری14 از شوب مکاره و قبایح. مؤید آی په در بلاد خود در خطبه نام او پیش از نام خویش مذکور می ساخت، لیکن نام ملک براو ل[مقدم]15 بود16 و زمام17 مهام ملکی در

طغرل بن ارسلان25 طبعی لطیف داشت. این رباعی مشهور از او است26:

رباعی

دیروز چنان وصال جان افروزی امروز چنین فراق عالم سوزی

افسوس که بر دفتر عمرم ایام آن را روزی نویسد، این را روزی

فخری جرجاتی داستان ویس ms550 و رامین را به جهت وی نظم نمود و نظامی گنجهای قصهآ خسرو و شیرین به همان اسلوب در رشتهآ نظم منتظم ساخت و به انواع حکم و مواعظ آمیخت. نزد وی موقعی عظیم یافت و همان معنی موجب اشتهار (0-191) منظوم و ناظم گشت و بعد از آن، داستان لیلی و مجنون بنابر رغبت والیآ سروران به نظم آورد و در قرب تسعین و خمسمائه وفات یافت27.

اما سلطان مذکور28 در آشیان دولت زاده بود و در ریاض اقبال نشو و نما یافته و کسوت سلطنت ناکوشیده، پوشیده. از تجارب و تدابیر عاری، اقبال وی به فر تربیت29 برادر مادری

آخر اتابک عثمان المشهور به «قزل ارسلان»، برادر اتابک محمد، وی را حبس کرد [و قواعد سلجوقیه برانداخته]3 و علم استعداد4 به سلطنت افراشت. به [کرم و]5طلاقت لسان و اخلاق حسان موصوف بود و در سال 587 او6 راکشته یافتند. طغرل از حبس خلاص یافت و مکرر با لشکر خوارزم مقابل شد و غالب آمد. در آخر حال مشغول به شرب مدام و لهو بر دوام بود و این رباعی گفته بود:

ماییم که در جهان چرانیم و چمان بخشیم وخوریم و یاد ناریم غمان

نی مال همی ماند ونی خان و نه مان چون عمر نمیماند، گو هیچ ممان در7 شأن وی گفته: گر ملک فریدونت پساندوز بود روزت به خوشی چو عید نوروز [بود]8 در کار خود ار به خواب غفلت باشی ترسم که چو بیدار شوی، روز بود خوارزمشاه تکش بن ارسلان متوجه حرب وی گشت. وی با فوجی قلیل مقابل شد. از غرور شباب و بخار شراب، اسب پیش راند و این ابیات از شاهنامه میخواند.

چو زان لشکر گشن برخاست گرد رخ نامداران ماگشت زرد9 ms551

من آن گرز یکزخم برداشتم سپر را همان جای بگذاشتم

خروشی خروشیدم از پشت زین که چون آسیا شد بر ایشان زمین از آن غافل که آسیابان قدر، آسیای حادثه را به جریان خون وی دوران خواهددادو دانهآ آمال

دولت به خوارزمشاهیان افتاد. مدت ملک سلجوقیه صد و چهل سال1. در عهد طغرل2، قران سیارات در مثلثهآ بادی واقع شد. انوری، که از مهرهآ [فن]3 نجوم است، حکم کرد که هر4 شهر به صرصر5 قهر دهر خراب (a-192) گردد و به ریاح عاصفه بنیان جهان منهدم شود. در روز حکم وی چراغی بر مناری نهادند در تمام روز روشنی داشت و بادی که او را منطفی دارد، منتفی بود. دربارهآ وی گفته:

قطعه گفت انوری که از سبب6 بادهای سخت ویران شود عمارت و بس کوه و بس سری در روز حکم او نوزیدست هیچ باد یا مرسل الریاح تو دانی و انوری و بعضی از احکامیان می گفتند که مدلول آن قران ظهور7 چنگزخان بود! فرقهآ دوم از سلجوقیه که در کرمان بودهاند

اول ایشان قاورد بن چغری بک بن میکائیل بن سلجوق، در سنهآ ثلاث و ثلاثین و اربعمائه حاکم کرمان شد و در سنهآ خمس و خمسین شیراز را از تصرف دیالمه برآورد و با الب ارسلان، اولا، منازعت ورزید و ثانیا، مطاوعت گزید. آخر در جنگ ملکشاه اسیر شد و مسموم گشت.

ملکشاه، پسر وی را که سلطان شاهنام داشت، حکومت کرمان داد. دوازده سال به آن حال گذرانید. شیوهآ الحاد و سوء اعتقاد داشت و در ظلم و فساد دقیقهای فرو نگذاشت. آخر کشته شد.

ارسلان شاه بن کرمان شاه بن قاورد، ms552 که از خوف شروی پنهان بود، سربه حکومت برآورد ومدت چهل و دوسال به فراغ بال به لوازم حکومت اشتغال داشت و در سنهآ ثلاثین و خمسمائه درگذشت.

پس از او طغرل شاه دوازده سال به حکومت گذرانید. پس اولادش، ارسلان شاه و بهرام شاه و تو ران شاه بیست سال با هم نزاع مینمودند و در پی انتزاع ملک ازهم بودند؛ به سبب آن کرمان خراب شد.

بعد ایشان، محمدشاه بن بهرام شاه حاکم شد. مبارکشاه سلجوقی بروی خروج کرد. وی التجابه ارسلان بن طغرل برد و به مددوی باز به ملک رسید و حکومت این طایفه به فوت وی منقطع شد.

چون قتلمش بن اسرائیل سلجوقی، که در جنگ سلطان الب ارسلان هلاک شد، سلطان خواست که نسل او براندازد، نظامالملک مصلحت چنان دید که نام شاهزادگی از ایشان مسلوب نموده، به اسم قیادت لشکر به اطراف ممالک نامزد شوند.

بنابرآن، سلیمان بن قتلمش را به شام فرستاد و بر آن دیار مستولی گشت و انطاکیه از تاریخ 1358 در تحت تصرف روم درآمده بود. صاحب انطاکیه، فردوس رومی، درسنهآ 2477 رو به روم نهاده بود و نایبی گذاشته، آن نایب با قتلمش موافق گشت و دراثنای شبی، نردبانها (5 -192) بر سور نهادند و به قلعه درآمدند و انطا کیه را مسخر ساختند.

شرف3 الدوله مسلم بن قریش عقیلی، که از جانب ملکشاه والی حلب بود، خراج انطاکیه، که فردوس میداد، از سلیمان طلبید. جواب گفت که چون این ملک در تصرف اسلام آمد، خراج نباید خواست. کار بینهما به حرب کشید. شرف الدوله کشته شد و چهارصد کس از جوانان حلب بر سر او کشته شدند. ضبط و سیاستش به مرتبهای بود که در ولایت او یک کس

حکومت آنجا را به پسرش داود مقرر داشت و حلب را به آقسنقرداد و چون قیصر قصد توقات و آماسیه و سایر بلاد دانشمندیه کرد، دانشمند از سلاطین اسلام که به وی قرب جوار داشتند، استمداد نمود. داود و بعضی ملوک دگر به مدد رفته، قیصر را منهزم ساختند.

داود در قونیه بر تخت سلطنت نشست و بیست سال حکومت کرد. بعد از وی، برادرش قلج ارسلان به جای وی متمکن شد. چهل [سال]1 به تمهید بساط احسان و افضال اشتغال ورزید. در آخر عهد او، سلطان مسعود در عراق پاد[شاه]2 شد. چون خلیفهآ بغداد با مسعود نقاری3 داشت، رسول به روم فرستاده، قلج ارسلان را نوید سلطنت ممالک مسعودی داد. وی به هوای سلطنت عراق، یراق کرده به کنار آب خابور4 رسید. در این اثنا، «اتابک چاولی»، که عمده دولت مسعودی بود، امرای قلج ارسلان را اغوا کرده، غدیر غدر را متموج ساخت، قلج ارسلان را غرق کردند.

پسرش مسعود، که در روم به جای پدربود، از این واقعه خبر یافته، با دانشمندیه وصلت کرد و نوزده سال به حکومت آن حدود مشتغل و مستقل (a-193) بود.

بعد از او، پسرش قلج ارسلان طمع در ملک دانشمندیه کرد و قیصریه از تصرف آنها برآورد. ذوالنون دانشمندی از اتابک نورالدین، حاکم شام، استمداد نمود و وی فخرالدین عبدالمسیح را با سپاهی کثیر العدد والعدد به مدد فرستاد. قیصریه و سیواس باز گرفت. چون

و لایزال از ولدی به ولدی منتقل میگشت تا به غیاث الدین کیخسرو رسید که صاحب مرغلو بود. وی به تعظیم پدر مقید گشت و قونیه را تسخیر کرد. آنگاه قصد آقسرای کرد. قلج ارسلان مریض شد، به قونیه رجوع نمود و آنجا وفات یافت و قونیه به تصرف غیاث الدین کیخسرو درآمد. آخر رکن الدین سلیمان، که اسن اولاد قلج ارسلان بود، از او بگرفت. همچنین دست تصرف سایر برادران را از ولایتی که داشتند، کوتاه ساخت و چون قونیه را از غیاث الدین کیخسرو گرفت، قرارداد که وی، سالما و آمنا، در ولایتی از روم ساکن شود. بعد از مدتی که بر این نهج گذشت، خوف بر کیخسرو غلبه کرده، به استنبول گریخت و سلیمان بر ممالک به استقلال استیلا یافت و کار او استعلا گرفت تا به حدی که از دارالخلافت به «السلطان القاهر» ملقب شد. ارزن روم بگرفت، به برادرزادهآ خود داد. وی در رعایت رعایا و شفقت1 برایا بی بدل بود.

منقول است که غلامی گلاندام «ایاز» نام داشت. به حسن و لطافت بینظیر بود و دل سلطان در خم زلف دلیذیرش اسیر. روزی عجوزی رسید و کاسهآ ماست از دستش کشید. عجوز به عرض وی رسانید. غلام انکار آن کار کرد. جراحی را فرمود تا شکمش را شکافت وچون ماست ظاهر شد، وی را هلاک ساخت2. اعوام ms556 سلطنت وی به بیست و چهار سال رسید. در سنهآ ثلاث و ستمائه عامل روحش از تصرف ملک بدن معزول [گشت]3 و قبل از فوت به پنج روز، انگوریه را از برادرزادهآ خود بگرفت. بعد از تمادی ایام محاصره امان طلبید، امان داد و چون برآمد او را به اتباع و اشیاع4 به قتل آورد. حق - سبحانه و تعالی- بعداز پنج روز، قولنجی بروی مسلط ساخت و به آن هلاک شد. وی به فساد اعتقاد منسوب بود و

پسرش «قلج ارسلان»، که در صدف کامکاری و دری برج شهریاری بود، با وجود صغر سال، در مسند اقبال قائم مقام شد. آخر میان امرا اختلاف رو نمود و «غیاث الدین کیخسرو» را از استنبول طلب کردند. عزالدین قلج ارسلان وی را راه نداد. متحیر شده، به بعضی قری درآمد. اتفاق1 اهل آقسرا2 از حاکم خود رنجشها داشتند، به وی میل کردند و اهل قونیه آن خبر را شنیده، میل به وی کردند3. قلج ارسلان راه انهزام پیش گرفت. کیخسرو، وی را به دست آورد و در قلعه محبوس ساخت. پس فلک حقه باز با کیخسرو موافقت آغاز کرد و وی را به تاج سلطنت سرافراز ساخت. ضوابط سیاست را مرعی داشت و همت به تسخیر ممالک کثیره گماشت و در مراسم جهاد، کمر جد و اجتهاد بر میان بست4. در سنهآ سبع و ستمائه انطاکیه را به جنگ از چنگ ms557 فرنگ بدر آورد و در تسع و ستمائه بساط نشاط از این جهان فانی برچید و در حرب فرنگ شهد شهادت چشید. گویند که بعد از غلبهآ لشکر اسلام برکفار بدفرجام، آبطال رجال بعد از قتال به نهب اموال اشتغال نمودند. یکی از کفار عقب سلطان را خالی یافت، نیزهای بروی رسانید. نورالدین افضل بن صلاح الدین یوسف بن ایوب، ملک مصر، در شأن وی گفته:

و شمس غیاث الدین عند ضیائها و اشراقها فی کل شرق ومغرب

أنار لدیها کو کب الرمح فاختفت5 و لم آر شمسا قط تخفی بکوگب برادرش، عزالدین کیکاوس6، گلهای آمال در چمن شوکت و جلال تبسم کرد و پس از یک

ما جهان را گذاشتیم و شدیم تخم اعمال کاشتیم و شدیم

بعد از این نوبت شما است که ما نوبت خویش داشتیم و شدیم

پس پسرش، علاء الدین کیقباد بن غیاث الدین کیخسرو، ناصب رایت (8 -194) کیقبادی شد و از جام سلطنت شارب راح راحت و شادی گشت. میان وی و سلطان جلال الدین محمد خوارزمشاه افواج حرب و امواج طعن و ضرب به وقوع رسید و نسایم نصرت و ظفر بر بوستان آمال کیقباد و زید. بیست و شش سال تمام معاقد حبل متین فرمان روایی و مصالح رأی رزین کشورگشایی2 انتظام میداد. جلال الدین قراطایی گوید که سالها به ملازمت وی فایز بودم و در حضر و سفرجدایی نمینمودم. در اکثر شب بر مثال بخت خویش بیداربود3 و جز در قلیل، [اشارت ms558 است به ( قم اللیل إلا قلیلا - 2/73)]4، از آن رخت استراحت به خوابگاه نمی کشید. پیروی محمود غزنوی و قابوس بن وشمگیر می کرد و بساط موافقت آن دو بزرگوار می گسترد. پیوسته کیمیای سعادت در نظر انور میداشت و در مطالعهآ سیر الملوک، که نظام الملک نویشته، خاطر [خوش کرد]5.

مولانا بهاء الدین ولد بلخی، که ملقب بود به «سلطان العلما»، با ولد خویش، مولانا جلال الدین محمد، در عهد آن سلطان مرحوم به دیار روم رسیدند و ساکن قونیه گشتند.

منقول است که چون سلطان، قونیه را مستور ساخت، از املای سلطان العلما این کلمات را بر در قلعه نوشتند:

«هذه ذایرة تذفع السیل الذافق وتمنع الخیل السابق و لا یفع الویل الطارق فی الیل الغاسق».

منقول است که حضرت «شیخ شهاب الدین سهروردی» به رسالت الناصر لدین الله نزد وی آمد و چون رجوع میفرمود، یک فرسنگ راه به جهت وداع رفت. در آن حال، این دو بیت بر لسان آن مرشد زمان1 جریان یافت:

و لم أر کالتودیع أقبح منظرا و إن کان یدنو أهله للتعانق

و للصارم الهندی ألین جانبا ملامسة من کف ألف مفارق آخر از دست پسر از حق بیخبر، زهر چشید و زهر روضهآ آمالش ازهم پاشید. آن ناخلف بر2 تخت نشست. لشکر مغول در ملازمت «امیر باجو»، چون بلای ناگهانی بر سر آن3 تاختند. وی راه گریز گرفت و در سنهآ اربع و اربعین و ستمائه او را دهر زهر ممات به کام رسانید و از شربت حیات جدا و از مرادات این جهان ناکام ماند.

پسرش رکن الدین سلیمان در صدر4 حکومت درآمد و برادر خود را، علاء دین کیقباد، به درگاه قاآن فرستاد. هنگام رجوع، قبل از و صول به تسویلات (a - 195) نفس شوم وی را مسموم ساخت. برادر دگرش «کیکاوس» نام، از او گریخت و به قرم رفت و لشکر برکهخان، او را نزد خان بردند. ms559 او را لشکرداده، به روم فرستاد و بعد از هشتده5 سال که در غربت بود، خواست که با عروس ملک اعتناق کند. هادم اللذات بر سرش تاختن آورد و در تارخ گزیده گفته که به حکم باتوخان مقتول گشت. و چون از مدت حکومت رکن الدین سلیمان بیست سال گذشت، به فرمان اباقاخان دست او را از خوان بقاکوتاه ساختند.

پسرش کیخسر و خرد سال بود به اسم سلطنت موسوم گشت و معین الدین پروانه کاشی را به جهت نظم و نسق حکومت روم فرستادند. وی مادر کیخسرو رادر نکاح درآورد و مدت هجده6 سال اسم سلطنت بر کیخسرو اطلاق می یافت و در سنة اثنین و ثمانین و ستمانه در ولایت آذربایجان به فرمان «احمد خان» مقتول شد.

چون ارغون پادشاه شد، روم را به غیاث الدین مسعود بن کیکاوس، که در آن حین از قرم آمده بود، داد و در سنهآ سبع و تسعین و ستمائه غیاث الدین فوت شد.

برادرزادهاش کیقباد بن فرامرز به فرمان غازان خان نامزد سلطنت شد و «فخرالدین1 مستوفی قزوینی» ناظم مناظم سلطنت وی بود و پس از وی «فخرالدین تبریزی» تکفل آن مهام مینمود. آخر از اطاعت غازان روی تافت. غازان لشکر فرستاد و وی را گرفتند و مدت حکومت سلجوق تمام شد و مدتی امرای مغول در بعض بلاد متصرف بودند و آخر تمام برافتادند و ملک به آل خجستهآ مآل «عثمان غازی» قرار گرفت. بیان احوال اتابکان فارس و آذربایجان و دیار بکر که به تبعیت2 سلجوقیه لوای حکومت منصوب ساختند و به ذروهآ سلطنت منسوب گشتند

سلجوقیه اولاد خود را به اشراف اطراف میسپردند و تعبیر از آنها به [لفظ]3 اتابک واقع میشد و اتابکان چند فرقهاند:

اول، اتابکان موصل که به درجات عالیه متصاعد گشته، ساعد حکومت و سلطنت مصر و شام به پنجهآ احتشام گرفتند.

اول، عماد الدین زنگی4اقسنقر، سلطان محمود بن محمد بن ملکشاه ms560 دراحدی و عشرین و خمسمائه وی را شحنگی عراق داد و آخر موصل را به آن منضم ساخت. وی بعد از ضبط موصل، حلب را بگرفت (8 - 195) و اکراد به ضلع شام متوجه نشدند5. جمیع بلاد شامیه در حوزهآ تصرف فرنج6 درآمد. وی وقایهآ اهل اسلام شد و در ثمان و عشرین قلاع اکراد چون قلعهآ عقر7 و شوش بگرفت و رها را از دست فرنگ بدر آورد. در تارخ کامل مذکوراست که یکی از اتقیا و علمای دین نزد8 صاحب صقلیه9، که از اغاظم حکام فرنگ بود، مقیم گشته بود. وی رااعزاز و احترام می کرد و بر قسیسین مقدم مینشاند.

القصه، روزی خبر به وی رسید که لشکر او بعضی از بلاد اسلام راگرفتهاند و اسیر کثیر آورده و عظایم غنایم جمع ساخته. ملک به آن عالم مسلم گفت که ای فلان! محمد کجا است که امداد اهل این بلاد نکرده؟ وی گفت: به فتح رها توجه کرده. الان مسلمانان فتح کردند. سایر کفار حاضر1 مجلس بودند، خندیدند. ملک گفت که خنده مکنید که وی غیر حق نمی گوید. بعد از چندگاه خبر فتح رسید. و هم وی آورده که یکی از صلحای زنگی را بعد از شهادت، به خواب دید که با او گفت که خدای تعالی مرا به فتح رها بخشید. وی اکثر شام را فتح کرد و در سنهآ اربع و ثلاثین دیار بکر را به قبضهآ تصرف درآورد و در احدی و اربعین در وقتی که در محاصرهآ جعبر مشغول بود، بعضی از ممالیک وی را به قتل آوردند2.

اولاد وی: سیف الدین غازی و نورالدین محمود و قطب الدین مودود.

سیف الدین غازی بعد از پدر، سه سال حاکم موصل بود. روزی دو وقت شیلان میکشید. در صباح صد گوسفند مذبوح میکشت و امر کرده بود که امرابی شمشیر سوارنشوند و در ته زانوی ایشان دبوس باشد و مردم به وی ms561 اقتدا کردند و اکنون این رسم از وی باقی است. در مدرسهای که در موصل ساخته بود، مدفون شد.

برادرش قطب الدین مودود بعد از وی، متمکن3 موصل شد3. وزیر قطبالدین مودود، «جمال الدین ابوجعفر محمد بن علی بن ابی منصور اصفهانی» بود5. چون به اکل مشغول گشتی، پارهای برمیداشت و به یکی از مخصوصان میداد که آن را پنهانی به محتاجی رساند. [فضلای اطراف قصد دیدن وی می کردند]6 و به هریک عطای جزیله می رسانید و به طرق جمیله سلوک می کرد. صلت و عطیات وی ازاقصای خراسان تا به حدودیمن فرو گرفته بود. جسر بر دجله در جزیرهآ عمریه بست به سنگ تراشیده و آهن و رصاص. و قبل ازاتمام، فوت شد. وی قبل از وفات، یک سال (a-196) محبوس بود. لایزال در حبس، به امرآخرت

اما نورالدین محمود بعد از پدر، در (0-196) شام میبود و دمشق را که ملکشاه به «طغد گین»1 داده بود و در تصرف نسل وی شده، از مجیرالدین نبیرهآ طغدگین2 بگرفت و چون خبرفوت برادرشنید، متوجه موصل شد. خابور و سنجار را بگرفت و در شرقی موصل در حصن نینوی نازل شد. در روز و صول او، از حصار موصل قطعهای بزرگ بیفتاد.

سیف الدین غازی بن مودود به جای پدرحاکم شده بود و «عبد المسیح» مباشر مهمات او گشته. از ایلد گز مستمد شدند. وی به نورالدین پیغام ms563 داد3 که از سر موصل باید گذشت. نورالدین جوابهای خشن گفت و تهدید به حرب کرد. امرای موصل وی را راه دادند، به شرط آنکه موصل در دست سیف الدین غازی گذارد و وی را به اهل و مال امان دهد. وی سوگند خورده بود که از احصن مواضع حصین موصل درآید. از باب سردرآمد [و تمغا]3 و سایر ابواب مظالم را مسدود ساخت و به خلعت المستضی بنؤر الله برادرزاده را در موصل الباس کرد و امر فرمود به بنای جامع نوری که اکنون در موصل معموراست. شیخ عمر ملا، که از صلحای زمان بود، به امر وی زمین را از ملاک5 [به رضای ایشان]6 بخرید و سنجار رابه برادرزادهآ دیگر عمادالدین زنگی نام داد و عبد المسیح را به شام برد. منقول است که «شاور»، که و زیر مصربود، نزدوی آمد و از ضرغام، که در مصرسر تجبربرآورده بود، شکایتداشت. از وی لشکر طلبید تا باز به منصب خود رسد و قرارداد که ثلث حصال ولایت به نورالدین متعلق باشد. وی نایب خود را «اسدالدین شیرکوه»7 را بفرستاد. ضرغام به قتل آمد و شاور وزیر گشت و به قول خود و فا نکرد. اسدالدین قهرا در بعض ولایت متصرف شد. شاوراز فرنج مستمد گشت و اسدالدین8 در بعض قلاع محاصره کردند نور الدین بعض قلاع فرنگیه را تسخیر کرد فرنگیه با اسدالدین صلح کردند، به شرط آنکه فرنگیه باز بگردند و اسد الدین

شمع مهر نمیرد به یقین5 بدین دم سرد

لشکر شام از اطواراو بدگمان شدند. روزی اسدالدین به زیارت امام شافعی - رضی الله عنه- رفته بود. شاوراز پی آمد که بعضی از سپاه وی را مقید ساختند. اسدالدین به قاهره درآمد و به قصر عاضد6 و خلعت وزارت پوشید، لیکن برطبق فحوای (حتی اذا فرحوابما اوتوا اخدنا هم بغتة -44/6) در وزارت ثبات نیافت و به اندک زمان هادم اللذات که بالذات قاطع ثوب حیات است، جامهآ زندگانی او را قبا7 ساخت. وی و برادرش «نجم الدین ایوب بن شادی» از دویناند که از اعمال آذربایجان است و از اکراد «روادیه»8 ند که آحسن و اشرف اکرادند، به عراق آمده، نزد مجاهدالدین بهروز، که شحنهآ بغداد بود، ملازم شدند. نجم الدین بعد از چندگاه ضابط تکریت شد و شیرکوه9 با او بود. آخر از شیرکوه10 قتل کسی سرزد. بهروز ایشان را اخراج کرد. به خدمت زنگی متوجه گشتند. نجم الدین ایوب به حفظ قلعهآ بعلبک از جانب زنگی منصوب گشت و چون زنگی کشته شد، به شام رفت و اعتبار تمام یافت و برادرش اسد الدین از عهد زنگی باز با نورالدین میبود و چون نورالدین متوجه تسخیر ms566 دمشق شدند11، مددها کردند و رعایتهای عظیمه یافتند. بعد از فوت اسدالدین،

مناسب آن است که به وی بنویسی که چه حاجت است که خود عزم فرمایند؟ ادنی غلامی فرستند تا مرا دست برگردن کرده3، بیارد. کیست که اینجا مانع آید؟ و چون خلوت شد، گفت: ندانی که اگر از ما خشونت بیاید، از همهآ جوانب رو به جانب ما خواهند داشت4 و به این جواب احتمال هست که ما را ترک دهد و به امور دگر مشغول شود و چنان شد که او گفت. در سال [مستقبل]5 مقرر شد که به اتفاق به حصر گرگ روی آرند. صلاح الدین را دو مرحله مانده بود که متوهم شده6، به مصر بازگشت واعلام کرد که شدت مرض پدرم باعث رجوع شد و بر طبق آنکه: بسا فالی که از بازیچه برخاست چو اختر می گذشت، آن فال شد راست چون به مصر رسید، پدرش فوت شده بود و سال دگر، که احدی و سبعین7 و خمسمائه8 (b - 198) باشد، نورالدین به علت خوانق9 از این سرای فانی و مضیق عالم جسمانی به عالم جاودانی نقل کرد و در مدرسهای که در دمشق ساخته بود، مدفون شد10. گفتهاند که در دوم شوال با سایر امرا سوار شده بود، یکی از امرا گفت که خداداند که در سالی دگر چنین اجتماعی ما را دست دهد یانه؟

نور الدین گفت: امکان اجتماع بعد ازیک ماه متعلق به علم الله است. بعدازیه11 روز، نور الدین وفات یافت و امیر ms568 مذکور قبل از سال در گذشت. در شجاعت و دلیری12 بی همتا

حلیه نورالدین محمود وی اسمر4 بود و بلند قامت و5 کوسه هیئت از لحیه چند موی بر ذقن داشت. بعد از خلفای راشدین و عمر بن عبدالعزیز، مثل وی عادلی باذلی به مسند حکومت مستند نگشته. مأکول وی حاصل املاکی بود که از سهم غنیمت که شرعا حصهآ وی میشد، خریده بود. منکوحه6 شکایت از ضیق معیشت کرد. سه دکان از حمص که در سالی بیست [دینار]7 حاصل آن بود، به وی ارزانی داشت و گفت: زیاده بر این مقدور من نیست و من خازن مسلمانانم و در مال ایشان خیانت نمیکنم و برای تو در آتش دوزخ خایض نمی گردم و شبخیز بود و او راد نیکو داشت. در جمیع بلاد متعلقهآ او تمغا مرفوع بود و در دعوایی که کسی با او داشت، نزد قاضی «کمال الدین شهرزوری» حاضرشد و چون استحقاق وی ظاهرشد، مدعی را بر خصم مسلم داشت و گفت که قبل از دعوی بر او مسلم نداشتم تابر آن محمول نشود که از حضور مجلس شریعت مرا استنکافی بوده انصاف مظلوم اگرچه یهودی بودی، از ظالم میگرفت، اگرچه ظالم ولد وی [بودی]8 آثار شجاعت وی از حد شرح متجاوزاست. بانی آشوار دیار شام به التیام وی است و مدارس (a-199) کثیره جهت حنفیه و شافعیه ms569 و خانقاهها جهت صوفیه ساخته و جهت علما و اهل دین قیام می کرد و غایت اعزاز9 واکرام این فریق ذی توفیق مرعی میداشت. قول ایشان رد نمی کرد و به دست خود به ایشان مکتوب مینوشت. پدرش را «شهید» می گفتند. وی به «ملک عادل» ملقب بود. بعد از وفات،

وی اول کسی است که بنای دارالحدیث کرد. مولف محیط، «محمد بن محمد2 رضی الدین برهان اسلام سرخسی»، در عهد وی به حلب رسید. او از تلامذهآ صدر شهید «حسام الدین عمر بن عبدالعزیز عمر بن مازه» است که مذکورشد3 و به صدر ماضی در غایت البیان در کتاب حجرگفته که عبدالعزیز4 مازه مؤلف محیط برهانی است و چهار کتاب مسمی به محیط در مذهب امام اعظم - رحمه الله -هست؛ یکی قریب به چهل مجلد و دوم، دوازده مجلد و سیم، چهار و چهارم، دو، و ثلاثهآ اخیره در مصر و شام بسیار است. برهان الاسلام در حلاویه5 درس میگفت. جمعی متعصبان، وی را به انتحال از شیخ خود منسوب داشتند و گفتند که تصنیفی که ظاهر میسازد، فوق رتبهآ وی است و در این [وقت]6 رقاع به نورالدین نوشتند تا معزول شد و کاشانی، که صاحب بدایع7است8، منصوب گشت. برهان الائمه از استاد خود، حسام الدین، نقل می کرده که طریق خطاء به وحی9 معلوم شده.

بعد از نورالدین10، پسرش الملک الصالح اسماعیل قایم مقام شد وبلاد شام به فروغ احتشام وی زینت یافت و صلاح الدین یوسف بن ایوب در اول حال، دراهم و دنانیر رابه نام وی مسکوک ms570 گردانید و طریق اطاعت و متابعت مسلوک ساخت و در دیار مصریه چنانچه خطبه به نام پدرش بود، به نام وی مقرر داشت. و چون سیفالدین غازی بن مودود بلاد حرریه11 از ملک صالح بگرفت، صلاح الدین به امرا نامهای عقاب آمیزنوشت و ایشان را

عز الدین مسعود بن قطب الدین مودود بنابر وصیت ملک صالح متصرف حلب گشت، در آن

و «عماد الدین زنگی بن مودود» حنفی بود و شدید التعصب؛ مدرسهای در سنجار ساخت و شرط کرد که فراش و بواب آن حنفی باشند ms573 و متولی آن کسی بود از اولاد وی که حنفی باشد. دراریع و تسعین فوت شد.

بعد از «عزالدین مسعود»، در موصل نورالدین ارسلان شاه بن مودود رایت اتابکی برافراشت و هفتده سال به حکومت گذرانید. آوردهاند که تاجری میخواست که از موصل گذشته، برود و متاع خود نفروشد5. عملهآ تمغا رسم جواز6 می طلبیدند. تاجر به استغاثه رفت. وی به امراگفت که مردی متاع خود نمیفروشد. به چه تقریب از او طمع کنند و در حال، رفع آن نمود.

[بعد ازاو، پسرش الملک القاهر عزالدین مسعود حاکم شد]7. در خمس وعشر وستمائه فوت شد.

پسرش، نورالدین که ده ساله بود و ازدگران بزرگتر، ولیعهد ساخت1 و بدرالدین لؤلؤ را مدبر امور مملکت و ممهد مصالح دولت وی گردانید و درعهد قاهر نیز معاقد2 مهمات ملک به وی منوط بود و به اندک زمان نورالدین و برادرش3 ناصرالدین فوت شدند.

بدر الدین لؤلؤ به ایالت مستقل شد. تا عهد هلاکوخان که به ایالات موصل مستقل شد.

و بعد از وفات وی، پسرش ملک صالح حاکم شد و هلاکو وی را هلاک ساخت.

اول، اتابک ایلدگز، گویند که تاجری در عهد مسعود سلجوقی در قبچاق چهل غلام به یک صفقه خرید و قاعدهآ آنجا این بود که کسی که چنان کردی، از بهای یک غلام معاف گشتی. پس آن تاجر را از بهای ایلدگز، که یکی از چهل بود، بحل کردند. در وقت رجوع، شب سیر می کردند. ایلدگز به جهت صغر دراثنای شب، مکرر از عرابه بیفتاد. در مرتبهآ سیم تاجر از او به تنگ آمد. چون جمالی نداشت و مالی به بهای او نرفته بود، وی را گذاشت. وی با وجود [صغر سن]5 در شب تار، راه بسیارطی (2-201) می کرد و خود را به تاجر رسانید. در عراق همه رابه و زیر مسعود عرض کرد. وی ایلدگز را رد کردو باقی راخرید. ایلدگزدر گریه شدو گفت ms574 اگر دگران6 را برای دل خریدی، بایستی مرا برای7 شاه عادل میخریدی. وزیروی را خرید. آخر معتمد وزیر شد و چون و زیر از فداییان ملاحده به شهادت رسید، ترکهآ وی به سلطان تعلق گرفت. ایلد گز را به امیر نصر سپردند تا تربیت کند. به اندک روز به خوان سالار متعلق شد. در آن وقت از مثل گلهآ گوسفند و چرث روده و امثال آن حساب نمی گرفتند. اتفاقا خوان سالار روزی چند غایب شد. ایلد گز ترتیب آش می کرد. از سایرامور حساب میطلبید. چون خوان سالار بیامد، از کفایت وی متعجب شد. قصه به سلطان رسانید. نام ایلدگز بلند شد. خاتون سلطان مادر طغرل را با او عنایتی واقع [شد]9 با سلطان گفت که وی رالشکرداده،

بیت4 درداکه زمانه را نکوخواهی رفت وندر پی او چو شمس الدین شاهی رفت از گردش چرخ کس ندادست نشان در پانصد و اند، آنچه در ماهی رفت

پس جهان پهلوان اتابک محمد بن ایلدگز در عراق پادشاه شد. برادر خود قزل ارسلان به آذربایجان فرستاد. آن زمان طغرل بن ارسلان هفت ساله بود، بر تخت نشاند. خلیفهآ بغداد استقرار خود را بر بیعت صلاح الدین و اتابک محمد5 میدانست. اولا، کس به مصر فرستاد. اتابک به جهت تقدیم ارسال مصر رنجید و نام خلیفه از خطبه اسقاط کرد. بعد از یک سال، خلیفه به ارسال اموال وی ms575 را مستمال ساخت تا خطبه به نام او خواند.

از اتابک محمد چهار پسر ماند و چون درگذشت، برادرش قزل ارسلان قایم مقام شد. قتیبه خاتون که حرم محمد بود، بخواست و چون مایل به غلامان بود، با او یک شب بیش نبود و آخر (6 - 201) الامر خلیفه منشور سلطنت به نام وی فرستاد و پیغام داد که پادشاه تویی و حامی تو منم ظهیر فاریابی برای وی گفته که:

نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زند در آن ایام به دست فدائیان ملاحده کشته شد.

اتبک ابویکر بن محمد بن ایلدگز در تبریز بعد عم، حاکم شد. ظهیر فاریابی در عهد وی تربیتها یافت. شبی در مجلس این رباعی گفت:

ای ورد ملائکه دعای سر تو سر نیست زمانه را به جای سر تو

با دشمن تو نیام شمشیر توگفت سر دل من باد قضای سر تو بفرمود تا هزار دینار سرخ در مجلس نثار او کردند. بر اثر آن، این [رباعی]1 دیگر گفت: شاها! ز تو کار ملک و دین با نسق است

وز عدل تو ظلم و فتنه را جان رمق است در دور تو، رافضی و سنی باهم کردند موافقت که بوبکر حق است ابو بکر شب و روز جز به شرب مدام و مخالطت شاهدان سیم اندام نمی پرداخت. همتش آن بود کان عیش و طرب نی به روز افتد زیکدیگر، نه شب]2 ساحت بلادش پیوسته از آسیب تعرض کفار گرجستان ناامن بود و ایمنی و رفاهیت از مسالک ممالک مرتفع شده: [هر آن شاه کو درفتد در شراب دهد خانهآ ملک و ملت به آب چه سان مست بخشد جهان را قرار ز مستی نخیزد به غیر از خمار بود عشرت شاه در چنگ اگر درآرد عروس جهان را به بر صراحی خود، خود آهن کند در آن باده از خون دشمن کند]4 اگر تیغ ms576 شاهی بود در نیام زعالم برافتد حلال وحرام چو شمشیر سلطان بود5 تیره رنگ بپوشد رخ آینهآ دین به زنگ و چون آن جرأت و قدرت نداشت که به اعمال سیف و سنان به دفع دشمنان روی آرد، دختری از حکام گرج بخواست و بنابرآن و صلت نایره شرر6 آن اشرار تسکین یافت 2 ودر

منقول است که از امرای تراکمه مقدار پنجاه هزار سوار از حاکم خود رنجش یافته، در اطراف واکناف متفرق شدند.

یکی سلغر بود که به خراسان رو نهاد و مدتها در آن حدود میبود. بعد از تسلط سلجوقیه، منصب حجابت ایشان یافت. اولادش در فارس و کوه کیلویه رفته، مقیم شدند. مودود بن سنقر (a-202) دم از اطاعت سلجوقیه میزد و اولاد به خدمت میفرستاد. مورخان گفتهاند که در آخر ظهور دیالمه تا ظهور سلغریان، هفت کس در فارس حکومت کردهاند؛ شش از گماشتگان سلجوقیه بودند و چون الب ارسلان فارس گرفت، به مقاطعه به فضلویهآ شبتکاره داد. وی عاصی شد. پس رکن [الدین خمار]1 تکین و اتابک چاولی و قراجه به ترتیب به حکومت فارس اختصاص یافتند و تخت قراجه در بالای باغ بود.2

پس اتلبک [میلوس]3 حاکم شد و در جوارام کلثوم مدرسهای ساخت. مدفن او آنجا است.

پس از او اتابک بوزاپه حاکم شد و چون کشته شد، ملکشاه بن ms577 محمد بن محمود بن مسعود مستولی شد.

پس از یک سال اتابک سنقربن مودود بروی خروج کرد و غالب آمد. از وی آثار در شیراز

پس از وی برادرش زنگی1 مودود حاکم شد. در مزار شیخ کبیر ابوعبدالله خفیف عمارت عالیه بنا نمود و نماز جمعه آنجا گزاردند2. آخر زوجهآ شیخ ابواسحاق عمارت اتابکان را خراب کرد و سه گنبد رفیع متصل به هم ساخت و آن عمارت باقی بود تا «شاه اسماعیل صفوی» همه را از بیخ و بنیاد کند.

مظفر الدین زنگی چهل و یک سال حکومت کرد.

و تکلة بن زنگی وارث تخت پدر شد. خواجه امین الدین کازرونی و زیر وی بود. مدت حکومت تکله بیست سال.

پس از او، مظفر الدین ابوشجاع سعد بن زنگی پاد[شاه]3 شد. در اول عهد وی چنان خشک سالی رسید که نه از زمین انبات نبات ظاهر شد و نه از سحاب قطرات4 آب متقاطر گشت5. چنان گرسنگی و اضطرار در میان خلق افتاد که اگر قصابی کارد بر گلوی ذبیحهای نهادی، از هر سو گرسنه چشم طمع بر خون گشادی و اگر دابهای سرگین انداختی، از هر جانب فقیری6 به تتبع شعیر پرداختی و کثیری ازایشان بنابر فقدان آکفان، به ملبوس مکفون، مدفون میگشتند و پس از قحط، وبایی دست داد که اکثر بازماندگان قحط رافانی ساخت. وی به عدل و داد ملک را آباد گردانید و کرمان را گرفت. اول و زیرش «رکن الدین صلاح کرمانی» بود بعد از او «عمید الدین ابی نصر بن اسعد» از علوم با بهرهآ تمام بود و شعر وی در فارسی و عربی مقبول بلغای انام. اتابک او رابه محمد خوارزمشاه فرستاد روزی در بزم سلطان محمد

در رزم چو آهنیم و در بزم چو موم بر دوست مبارککیم و بر دشمن شوم به اسعد اشارت کرد که بیتی دگر گوید. او بدیهه گفت:

از حضرت ما برند ms578 انصاف به شام وز هیبت ما برند زنار به روم [سلطان تحسین فرمود]1 و آن روز بر ساز این ترانه شراب خورد. اتابک در سنهآ اربع و عشرین و ستمائه با هفتصد سوار تا در ری تاخت. در آن حین سلطان محمد با لشکر بی حد متوجه بغداد بود. اتابک به آن فئهآ قلیله بر قلب او زد و سه صف از صفوف لشکر متفرق ساخت و چون شیر حمله می کرد. سلطان حکم فرمود که او را زنده بگیرند. آخر وی را نزد سلطان بردند. پرسید که سبب این جرأت چیست؟ گفت: تا غایت ندانستم که لشکر سلطان است. سلطان را آن قول وی خوش آمد. خرگاهی جهت وی تعین فرمود. آخر خیمه و بارگاه و اوانی زر و نقره و فراش خانه و مطبخ و غیر ذلک به وی داد. وی قبل از دیدن، همه را بر خواص امرای سلطان قسمت کرد. سلطان از علو همت متعجب شد. آخر مقرر شد که دختر به پسر سلطان دهد و پسر خود زنگی را به حضرت سلطان فرستد و هر سال ثلث محصول فارس به خزانه رساند و قلعهآ اصطخر به گماشتگان سلطانی گذارد و آن از مهمات قلاع و حصون حصینه2آ فارس است [که تعریف و توصیف آن را احتیاج به تحریر و تقریر نیست؛ چنانچه این دو سه بیت در وصف او است]2:

چو عهد عاشقان محکم حصاری چو حصن چرخ اساس استواری

طیور وهم غمری بر پریده به دیوار فصیلش نارسیده

به عالم زان حصار آوازه مشهور نباشد مثل آن در ربع معمور

[ز سنگ انداز آن سنگی که جستی پس از قرنی سر کیوان شکستی]1

و در قدیم مقام ملوک آن دیار و منزل اکاسره2آ ذو اقتدار بوده3 پسرش چون خبر یافت، قبول این امور نپسندید. در وقت استقبال جمعی را در پای پشتهای در کمین گذاشت تا هر خوارزمی4 که آید5 به قتل ms579 آرند. قرب صد کس به قتل آمدند. بقیه خیال کردند که غدر از اتابک سر زده، فریاد الامان برآوردند. اتابک ایشان را تسکین داد و با فوجی رو به پسر نهاد که سبب معلوم کند. پسر مسلک «لا ازخام بین الملوک» مسلوک داشته، تیغی به پدر رسانید. کاری نکرد. به زخم گرز وی را به زمین افکند و به حبس او در اصطخر فرمان داد و به .(203-a) وعدههای خود وفا کرد. مسجد جامع جدید از آثار وی است

بعد از وی، پسرش ابویکر پادشاه شد. طغرای فرامین او این بود که: وارث ملک سلیمان شلغر سلطان، مظفر الدنیا و الدین، تهمتن ابوبکر اتابک سعد بن زنگی، ناصر امیرالمؤمنین. وی چراغ دوده6آ سلغری و فروغ دیدهآ دولت اتابکی بود. بسی از جزایر و سواحل مثل7قطیف و بحرین به سعی او مفتوح گشته و در بعض بلاد هند، به القاب شریفش رئوس منابر زینت یافت. صلحا و متصوفه را رعایت بسیار می کرد و جانب آنها را بر علما و افاضل مرجح میداشت و به جهت غلبهآ مغول، خوف بر او مستولی شده بود؛ چنانچه از اهل علم ظاهر متوهم بود و میگفت که اینها ارباب فکر و تدبیرند؛ چنانچه «شهاب الدین تورپشتی»، را که شارح مصابیح است، اخراج کرد. خود به نقیر و قطمیر رسیدی. هر ساله پسر خود رابا تحف به خان فرستادی و به حسن تدبیر دفع شرایشان کردی. شحنگان مغول رادر بیرون شهرجا دادی و نگذاشتی که کسی با ایشان اختلاط کند. در پنجم جمادی الاخرسنهآ ثمان و خمسین و ستمائه فوت شد.

پس محمد شاه بن سلغر شاه بن اتابک سعد پادشاه شد. برادر بزرگش در اصطخر دربند بود. شفاعت نامهای مشتمل به این رباعی نوشت:

رباعی3

درد و غم و بند من درازی دارد عیش و طرب تو سرفرازی دارد

بر دهر مکن تکیه که دوران فلک در پرده هزارگونه بازی دارد

محمد شاه جوابی عشوه آمیز4 نوشت و وی را در حبس گذاشت. سفک دما می کرد و از سخن ترکان ابا مینمود. دراین حین فرمان هولا کو رسید که محمد شاه و دختر ترکان خاتون که حرم وی بود، به اردو آیند. آخر ترکان، وی راکشت و به هولا کو نوشت که از عهدهآ ملک برنمی آمد و بر قتل بیگناهان اقدام مینمود. وجود او که موجب عدم رونق ملک بود، زایل ساختم. خان معذورداشت. سلجوق شاه را از حبس برآوردند. وی ترکان را نکاح کرد تا از مکر او (b-203) ایمن باشد. وی نیز به شرب خمر و اراقهآ دما موصوف بود. یک شبی در سرمستی فرمود تا سر ترکان را از تن جدا ساخته، نزد وی آوردند. دو دردر گوش داشت به دست خود گوش وی را بریده، نزد مطرب افکند. آخر لشکر مغول متوجه شدند. وی به کازرون رفته، متحصن به مزار سلطان آفاق شیخ ابواسحاق -قدس سره-شد. وی را از آنجا برآو ردند و در پای «قلعهآ سفید» هلاک ساختند. در شهور سنهآ اثنین و ستین و ستمائه از شلغریان جزأبش خاتون و خواهر [او]5 که دختران سعد بن ابوبکر بودند، کسی نمانده بود. حکومت فارس به أبش مفوض شد و وی در نکاح «منکو تیموربن هلاکو» بود.

بعضی گفتهاند که سلیمان بن داود - علیهما السلام - جواری ابکار از دیار ترکستان طلب فرمود. چون ایشان را به تختگاه سلیمانی می آوردند، جمعی از متمردان بیابانی دست تغلب و تسلط گشودند و [به زور]1 با آنها آمیختند و «لور» از آنها به و جود ms581 آمد و بعضی گفتهاند که ضحاک سفاک هر روز دو کس را به جهت مغز سر هلاک میساخت. بعضی بنابر ترحم2 موکلان به جان امان یافته، روی فرار به بعضی از شواهق جبال مینهادند و «لور» نام آن جبل است، ولکن کرد از نسل «کرد بن عمرو بن تقیاء3 بن عمربن مآء السماء»اند و به نام جد خود مشهورند و طایفهآ لرمنقسماند به: لر بزرگ و کوچک. دو برادر در دو موضع حکومت کردهاند؛ یکی بدر و دیگری ابومنصور.

پس از بدر، نبیرهاش محمد بن علاء الدین بن بدر حاکم شد و مدبر مهمات وی، «محمد بن خورشید» بود و در آن حین نصف لرستان در تصرف شولان بود. در شهور خمسمائه صد خانه کرداز جبل السماق شام، از مهتر خود رنجیده و به لرستان4 و به خیل محمدبن خورشید پیوستند.

نوبتی رئیس گردان، محمد بن فضلویه، در ضیافتی حاضر شد. وقت آش، سرگاوی نزد وی نهادند. وی با اتباع خود گفت که ما5 سردار این قوم خواهیم 6شد.

فضلویه، علی نام پسری داشت. در شکار با جمعی منازع شد. وی را چندان لتکاری کردند که بیهوش شد و به گمان مرگ7، وی را در غاری فکندند. سگی که همراه داشت، در شب خایهآ مهتر آن قوم، وقتی که خواب بودند، بکشید و بکشت وبادهن خون آلود به در خانه (a-204) رسیده، بازگشت. مردم فضلویه دانستند که حالی8 هست. از بی رفتند تابه در غار رسیدند. علی را برداشته، به خانه بردند تا صحت یافت. در آن وقت هنوز شلغریان به سلطنت نرسیده بودند.

اسن ایشان هزارسپ بود. قائم مقام پدر شد در عهد وی از شام کثیری از اقوام به لرستان رو نهاد. شولان را از مملکت به در کردند و هزارسپ و برادران تا نزدیکی اصفهان1 ضبط کردند.

«تکلهآ سلغری» لشکرها به حرب ایشان فرستاد و هر مرتبه مغلوب میگشتند. آخر هزارسپ دختر وی را نکاح کرد و خلیفهآ بغداد وی را منشور فرستاد.

پس از وی، پسرش تکله، که از دختر تکلهآ سلغری بود، حاکم شد. سعد بن زنگی ده هزار مرد مکمل به جمال الدین لالیا، که عمزادهآ هزارسپ و وارث ملک بود، داد و به حرب وی فرستاد و با وی پانصد کس بیش نبود. غالب آمد و آن فوج کثیر را حالت (یوم یفر المزء من آخیه - 34/80) نصب العین شد. کس به کس مقید ناشده، فرار کردند. آخر بعضی ولایات از لور2 کوچک بگرفت و چون هلاکو عازم بغداد شد، تکله به خدمت رسید. هلاکو وی را در تومان «کیتبوقا نویین» تعیین نمود. آخر شنید که تکله از هلاک خلیفه حزنی و حسرتی ظاهر ساخته، از وی رنجید. تکله از رنجش او خبر یافته، بی خبر به لرستان رفت. هلاکو لشکر بر سر او فرستاد. برادرش گفت که من نزد خان روم و وی را راضی سازم، اما تا آمدن من با لشکر خان جنگ مکن. پس به امرای مغول رسیده، حال خود بگفت. وی را حبس کردند و متوجه لرستان شدند. تکله نیامد واز خوف قتل برادر جنگ نکرد و متحصن شد. آخر هلاکو انگشتری خود فرستاد و وی را زنهار داد. آن بیچاره برآمد. وی را به تبریز بردند و هلاک (b-204) ساختند.

اتابک شمس الدین ارغون بن هزارسپ بعد از قتل برادر، حاکم شد و لرستان را از نو معمور

یکی، یوسف شاه بود که بعد از پدر حاکم شد. پیوسته ملازم درگاه اباقاخان بودی. در راه گیلان، خان را از مهلکه خلاص داد. بدین سبب خوزستان و کوه گیلویه و شهر فیروزان و جوبادقان5 به او ارزانی شد. پس از آباقا به «احمدخان» پیوست. چون ارغون غالب آمد از راهی غیر مسلوک قصد لرستان نمود و اکثر مردمش به جهت غلبهآ عطش و هوای ناخوش تلف شدند. یوسف شاه خلاص شد. به ملازمت ارغون رفت. وی را از پی صاحب دیوان، که در آن آوان6 پناه به لرستان برده بود، فرستاد. پس وی در صحبت جناب صاحبی به خان رسید و خواجه دختر خود به وی داد.

افراسیاب بن یوسف شاه به سعی بوقا، که امیرالامرا بود، حاکم شد. برادر خود را احمد نام ملازم ارغون ساخت. بعد از فوت ارغون، از همدان تاکنار فارس نامزد اقربای خود کرد و الشکری به دربند کرده رود فرستاد. در راه با مغول جنگ کرده، غالب آمدند. لران به خانهآ آنها درآمده، به فسق مشغول شدند. مغولان بازگشتند و اکثر لشکر مقتول گشتند. گویند که زنی از مغول [در آن جنگ]7 ده لر را بکشت. آخر به استمالت نزد «کیخاتونخان» رفت و باز حکومت یافت و در عهد غازان کشته شد.

ایالت لرستان به برادرش احمد بن الب ارغون داد. سی و هشت سال حکومت کرد.

پس پسرش یوسف شاه حکومت کرد.

بعد از او، پسرش افراسیاب حاکم شد تا عهد تیمور گورکان حاکم بود.

اصل ایشان «نوشتکین» است که مملوک بلکابیک بود از امرای سلجوقیه و وی رااز

رباعی: ای شاه جهان! ملک جهان حسب تراست و از دولت و اقبال و شهی کسب تراست امروز به یک حمله هزارسپ بگیر فردا خوارزم و صد هزار اسب تراست

ای بر سر کتاب ترا منصب شاهی منشی فلک داده بدین قول گواهی در هنگام مجال عرض کرد که پادشاها! وطواط مرغی است (0-205) حقیر و هفت پاره ساختن وی امری است عسیر. اگر فرمان شود، وی رادو پاره سازیم. سلطان بخندید و خونش به وی بخشید. پس از آن قصد خوارزم کرد و مسخر ساخت؛ چنان که گذشت. و بعد از واقعهآ غز، باز لشکر به خوارزم برد و شرح آن مذکور گشت. اتسزاین ابیات فرستاد:

بیت1

مرا با ملک، قدرت جنگ نیست به جنگ ویم نیز آهنگ نیست

ملک تاجدارست و شاه جهان گریزان شدن زو مراننگ نیست

اگر بادپایست خنگ ملک کمیت مرا نیز پالنگ [نیست]2

به خوارزم آید به سقسین روم خدای جهان را جهان تنگ نیست بعد از اظهار بندگی و افکندگی و شفاعت مشایخ و عظمای علمای زمان امان یافته، به خدمت سلطان متوجه شد و سواره سر تعظیم فرو آورد. سلطان راموافق نیامد، امابنابر قبول [قول]3 شفعا، ملک را به وی گذاشت و برگشت.اتسزدراحدی و خمسین و خمسمائه فالج پیدا کرد و بنابر افراط استعمال ادویهآ حاره2، مرض اشتداد یافت و درگذشت. وطواط گفت:

شاها! فلک از سیاستت میلرزید پیش تو همیشه بندگی میورزید

حال رسید1 با آن همه مملکت بدین میارزید

چون آخر کار تو بدین حال رسید1 پس خوارزم شاه ایل ارسلان قائم مقام پدر شد. در عهد وی سنجر نماند. عمی که به اندک تغیر موجب غم بود، بکشت و خالی که خال مهر بر صفحهآ حالش نمینمود، نابود ساخت و در بعض از خراسان متصرف ms586 شد و در ثمان و خمسین [و خمسمائه]2 فوت شد3. خوارزم شاه سلطان شاه بن الب ارسلان به و صیت پدر پادشاه شد و چون خرد4سال بود، مادرش تدبیر امور می کرد. برادر بزرگش تکش خان در جند بود و پدر او5 را اقطاع او ساخته بود. نامه نوشت و نصف ملک طلبید. سلطان شاه این بیت از نتایج طبع لطیف به وی فرستاد:

اینجا به رسول و نامه برناید کار شمشیر دو رویه کار یک رویه کند تکش خان، پسری ملکشاه نام داشت که به نظم دلپذیر و صورت بینظیر مزین بود. این رباعی فرستاد: صدگنج ترا، خنجر بران ما را کاشانه ترا، مرکب و میدان ما را خواهی که خصومت از میان برخیزد خوارزم ترا، ملک خراسان ما را سلطان شاه این رباعی را در جواب فرستاد:

وین قصه نه در شما، نه در ما گیرد

تاقبضهآ شمشیرکه پالاید خون

با دولت و اقبال که بالاگیرد آخر تکش لشکر عظیم از قراخطا گرفته، قصد خوارزم کرده، سلطانشاه و والده را دخان خوف و خشیت بر سر برآمده، بی اختیار ترک خوارزم گفته، متوجه نشابور گشتند و پناه به مؤید آی په بردند و تکش را بی کلفت رزم1 خوارزم میسرشد2: دولت آنست که بیخون دل آید به کنار ورنه با سعی و عمل باغ جنان این همه نیست

رشید وطواط در شأن وی بگفت: جدت ورق زمانه از ظلم بشست عدل پدرت شکستهها کرد درست

ای بر تو قبای سلطنت آمده چست هان تا چه کنی که نوبت دولت تست

مؤید به حمایت سلطان شاه، لشکر بر سر تکش کشید و اسیرشد و به قتل آمد. سلطانشاه به «طغانشاه بن مؤید»، که قائم مقام پدرشده بود، متوجه شد. خطائیه در خوارزم سراز جیب و قاحت برآو رده، مرتکب هر قباحت میشدند. تکش بسیاری از آنها را فانی ساخت. سلطان شاه و والد این معنی را منتشیء3 ms587 سعادت خود شناخته، متوجه قراخطاشدند و لشکری بی شمار به قصد2 خوارزم گرفته، آمدند. تکش جیحون رابه ایشان گشود و آتش فتنهآ اایشان]5 را به6آب فرونشاند. در آن زمان مرو در دست غزبود. بعد از سنجر، ایشان گرفته بودند. سلطان شاه لشکری از امیر خطائیه گرفت و مرو را از تصرف غز7 بدرآورد و سرخس

نقل است که «قتلغ اینانج بن اتابک محمد بن ایلدگز» با سلطان طغرل بن ارسلان جنگ کرد و منهزم شد و برفت و خوارزم شاه، تکش رابر حرب وی تحریض کرد و به تسخیر ملک تطمیع نمود و طغرل به قتل آمد؛ چنان که گذشت.

تکش به یکی از ندمای طغرل گفت که پادشاه شما را با مردی و مردانگی مباینت و بیگانگی بود؛ زیرا که پای ثباتش در ملاقات لشکر ما متزلزل شد. وی این بیت فردوسی بخواند:

مثنوی1

ز هومان2 فزون بود بیژن3 به زور هنر عیب گردد، چو برگشت هور

و همدان و توابع آن از ممالک طغرل به قتلغ داد و بسیاری از ممالیک خود را نیز اقطاعها داد.

نقل است که وزیر خلیفه از خوزستان تا ری بگرفت و مردم تکش رااز ری براند. پس از آن فوت شد. تکش برسید و لشکر خلیفه را (جند ما هنالک مهزوم من الاحزاب -11/38) مطابق حال شد. وزیر مرده از گور برآورده4، سرش را به خوارزم فرستاد. و شهرت داد که در جنگ کشته شده. تکش در ست و تسعین و خمسمائه فوت شد. عادل بود و فاضل و فقه5با اصول خوب میدانست و به لطف طبع موصوف بود. (a- 207) گویند که دندان یکی از ممالیک6 در حین غضب، شکست و آخر نادم گشت و درشأن آن غلام بگفت:

رباعی

گر شد گهری ز درج نوشینت کم ms589 در حسن نگشت هیچ تمکینت کم

صد ماه ز اطراف رخت میتابد گو باش ستارهای ز پروینت7 کم

ای ز رایت ملک و دین در نازش و در پرورش

[ای شهنشاه فریدونفر اسکندز منش]2

بافلک گفتم کجا ذاتی بیابی آنچنانک

تخت3 افتاده شود در سایهآ او منتعش

صبح صادق با لب خندان اشارت کرد و گفت

حضرت سلطان علاء الدین والدنیا تکش

حلم و عفو در جبلت داشت. منقول است که در اربع و تسعین و خمسمائه به ماو راء النهر رفت و محاصره بخارا کرد. اهل آن با کفرهآ خطا متفق شده، خوارزمشاه [را]4 سب میکرد5. یک روز6 سگی یک چشم را جامه پوشانید و بر سر کلاه نهاده، به منجنیق به لشکرگاه خوارزمشاه فکندند و با لشکر خطاب کرده، گفتند که این سلطان شما است؛ چه تکش اعور بود و لشکر تکش بخاریان را مرتد گفتند، بنابر متابعت کفار و محاربت از جانب ایشان با پادشاه دین دار. آخر شهر را به قهر بگرفت و از اقوال جهال اغماض کرد. مطلقا در مقام خشونت نشد. [اگرچه فقیه]7 حنفی مذهب بود، اما به شافعیه بسی مقید بود.

نقل است که و زیر وی مسعود بن علی الملقب به «نظام الملک» شافعی مذهب بود و در مرو مسجد جامعی بساخت که به جامع امام حنفیه8 مشرف بود. شیخ الاسلام [شهر]9 بنابر تعصبی که منشی10 آن بلادت و جهل [است]11، جمعی از اوباش را به احراق آن امر کرد. خوارزم شاه چون مطلع شد، جناب شیخ الاسلام را با تابعان جهالت فرجام مؤاخذه کرد12 و به آشد آلام ایلام نمود و از جملهآ اخلاقش آنکه به رعایت حقوق بسی مقید بود؛ چنان که بعد

منقول است که چون خبر وفات تکش به غیاثالدین غوری که با هم عداوت شدیده داشتند، [رسید]2، رسم عزا بجای آورد و سه روز از نوبت زدن منع فرمود و گفت شادی به موت کسی چه اگراز اعدا باشد که طریق عقلانیست:

بیت ای [دوست]3! بر جنازهآ دشمن چو بگذری شادی مکن که با4 تو همین ماجرا رود

بعداز تکش خان، سلطان قطب الدین محمد بن تکش خان پادشاه شد و ملقب گشت به «علاء الدین» که لقب پدرش بود. وی تسخیر مازندران کردو غزنین و ممالک فارس وعراق را مالک گشت. در تهنیت آن فتوح، خاقانی شروانی گفته: دولت6 خوارزمشاه تخت خراسان گرفت ملک عراقین را همچو سپاهان گرفت

مورچهآ خنجرش ملک سلیمان گرفت ماهچهآ رایتش حلقهآ گردون کشید مورچهآ خ «شمس طبسی» شاعر در عهد وی بود مروی است که در حدود مرو، مجلس بزمی بیاراست

غلامان مهروی و زهره جبین فزون از نجوم سپهر برین4

همه چست و شیرین زگل تازهتر به خدمت میان بسته چون نیشکر

(a -208) زده بارگاهی معالی5 سپهر به زرین طنابی مشابه به مهر

سران جهان گشته حاضر در آن چو در زیر عرش برین اختران

برای تماشای آن چرخ پیر گشوده بصر را زمهر منیر شده ناظر از لعل ساقی خراب ز ساقی شده مست پیش از شراب نهاده در آن خوان6 هزاران هزار مرصع تمام از در شاهوار

مهیا ز جنس طعام اندر آن غذایی که خاطر کند میل آن در آن مجلس، خوارزمشاه از نورالدین7 بن فلک [الدین]8، که والدش از اعیان دولت سنجری [و از قدیم الزمان]9 سمت سروری داشت، پرسید که شبیه بدین و قریب به این [آیین]10 از سلاطین پیشین در نظر ناظران هرگز11 درآمده باشد؟ وی جوابی صریح در رد و قبول مقبول نمی ساخت. بعد الحاح و ابرام، از او این کلام در سلک تقریر انتظام یافت که در عهد سنجر دراین مقام با شاهزادههای ملوک علام و امرای عظام با احتشام چنان بزمی آراسته

مثنوی3 دهل نغمهآ مرگ را سازکرد اجل را دمنای آوازکرد ز فولاد4پوشان بیداذکوش دو دریای آهن درآمد به جوش همه موج آن تیغ زهر آبدار حبابش ز پیکان خاراگذار به آهنگ کین گشته سرکش همه در آهن نهان همچو آتش همه به یک بار از کینه جوشان شدند چو گرداب قلزم خروشان شدند [نبردآزمایان مایل به جنگ فتادند در هم چو شیر و پلنگ]5 خدنگ از کمان راه یغما گرفت ز هرگوشهای فتنه بالا گرفت به خون یلان نیزه رنگین شده به بالا بلای دل و دین شده اتاقه به فرق یلان در مصاف برآورده عنقا سر از کوه قاف شد از غازیان کار بر خصم تنگ ز ماهی برآمد6 مصاف پلنگ محیطی شد از خون روان آن مصاف صف لشکر از هر طرف کوه قاف ستوران در آن بحر خون درشده چو اسبان آبی شناور شده

چو دشمن بدید1 از فلک یاوری عنانتابشد از ره داوری

دولت (a -209) اسلام غلبه کرد و انهزام بر سپاه کفره2 شقاوت فرجام افتاد. سرلشکر ایشان «طاشکو»3، پیری بود معمر و از دقایق فن حرب با خبر و ضمیر تیرهاش به صیقل تجارب روزگار جلایی یافته بود که مجلی4 رأیهای صواب در باب جنگ میشد؛ به چنگ کماة ms594 دمن منیر5 اسیر شد. خوارزمشاه وی را بر تخت پهلوی خویش6نشاند. وی را به خوارزم فرستاد و خان سمرقند را، که گل از رشک رخسار لطافت آثارش جامه چاک میزد و غنچه از غیرت7 دهانش دلتنگ و غمناک بود و سنبل تر از شرف طرهاش مشوش8 و لاله سیراب از خارخار مویش9 در آتش. چون سوار گشتی، اهل بلد به سر راه وی به قصد نظارهآ جمالش میایستادند و به دعا و ثنا زبان میگشادند، به حسن تربیت مخصوص ساخته، مخدرهآ خود را در عقد نکاح وی درآورد. وی را شحنه همراه ساخته، به سمرقند فرستاد و خود به خوارزم بازگشت. بنابر [سوء]10 سلوک خوارزمیه11 در سمرقند خان مذکور آتش غضب در کانون ضمیر شعله زد و همه را به تیغ انتقام گذرانید و هریک از متعلقات خوارزمشاه را دو پاره ساخته، در بازار جهت اعتبار نظار بیاویخت و حلیلهآ خود را که دختر خوارزمشاه بود، هم [خواست که]12 به قتل آرد. وی گفت: قتل نسابه غایت قبیح است؛ خصوصا که آلوده به هیچ نوع از خیانت نباشد و شاید که از وجود من در مآل13 به تو فایده برسد14. خوارزمشاه را از استماع این اخبار، دود حیرت و ضجرت به سربرآمد. اولأ، قصد کشتن جمیع غربا کرد. مادرش مانع آمد و گفت دراین دیار، مردماقطار و امصارکه به افعال آن بدکردار رضانداده15، بلکه آزرده خاطر و سوگوارند، بسیارند16. ثانیا، خواست که سمرقندیه

کشیده تیغ، سرداری زبردست بکرد چرخ با وی در کمر دست

میان کشلی و خوارزمشاه بر سر ولایات گورخان مقاولات گذشت10 و متوجه محاربهآ هم شدند که ناگاه چنگزخان قصد کشلیخان کرد و خوارزمشاه بازگشت و بسیاری از اهل ترکستان را امر به جلا کردو ولایت خراب ساخت. از خوف تاتار، وی را پس از این فتح «ظل الله فی الأرض» بر القاب بیفزود و چون عراقین و فارس به خراسان و ماوراء النهر منضم شد، ملقب به «سکندر ثانی» گشت. به فرمان وی بیست و هفت خروار طبل زرین ساختند و در روز اول، بیست و هفت پادشاهزاده وی11 را نواختند؛ دو از اقارب و باقی از اجانب. آخر

بیادب تنها نه خود9 را خواست بد بلکه آتش درهمه آفاق زد اشارت بر این قصه است.

و از علمای آن زمان یکی امام فخر الدین بن عمر رازی است؛ وی محمد بن عمربن حسن بکری است. طبری الاصل است و رازی المولد. در فنون عقلیه پیشوا است و در علوم شرعیه مقتدا10. والد وی از تلامذة «[امام]11 بغوی» است. امام اولأ اشتغال به کسب علوم نزد والدخود

ابن تیمیه در بعض تصانیف آورده که امام با یکی از علمای معتزله به مجلس نجم الکبری رسید و گفت که میان من و این آبحاث و قوع مییابد و گاه بعد از چند روز که یکی از ما غالب شده بوده، مغلوب می گردد. راه نجات از این شکوک نمیدانیم. به هیچ طریق وارستگی از شبه و اوهام نمی توانیم. شما حقایق و معارف را چون به دست میآورید و به طریق یقین درادراک لطایف چون پی میبرید؟ شیخ فرمود که «بواردات ترد علی النفوس تعجز النفوس عن ردها». امام فرمود: کیف الطریق الی تلک الواردات؟» شیخ طریقهآ معینه از خلوت و ذکر وغیره بیان فرمودند. (b-210) امام گفت که مرا فراغ این طریق نیست، اما معتزلی از عقیدهآ خود برگشت و به آن طریق درآمد و به مقصود رسید و وفات امام در هرات بود، روز عید فطر در سنهآ ست و ستمائه. از اشعار وی است:

نهایة إقدام الغقول عقال و أکثر سعی العالمین ضلال

وأرواخنا فی وخشة من جشومنا و حاصل دنیانا أذی و وبال

و گم قذ رأینا من رجال و دولة فبادوا جمیعا مسرعین3 و زالوا

و کم من جبال قذ علت شرفاتها وعاک فزالوا و الجبال جبال و از اشعار فارسی وی است:

پیریم ولی چو عیش را ساز آید وقت طرب و خرمی و ناز آید

از زلف سیاه تو کمندی فکنیم بر گردن عمر رفته تا باز آید2 خسروشاهی»، که ms598 از تلامذهآ امام است، گفته که در روزی که زمین بنابر ثلوج بسیار با سر بروج حصار برابر شده بود، اصحاب و طلاب در باب امام تمام ازدحام کردند و بارانی بر سر کشیده، ایستادند و قرا یکی بعد از دگری قراآت می کردند. امام از برای هر که میخواست، سر از دریچه مینمود و به جواب زبان میگشود و بعضی درس به آخر می رسانیدند و [امام]3 هیچ ملتفت نمیشد4.

«قطب الدین محمد» به قول صاحب گزیده هفت پسرداشت:

یکی، سلطان جلال [الدین]5، وی در جزیرهآ آبسکون اکثر سپاه پدر را به تیغ گذرانید و به اخوان ایمان و پیمان به جهت وفاق و اتفاق در میان آورد، بعضی امرا قصد اهلاک6وی کردند. وی آگاه شده، به شادیاخ رفت و از آنجا به غزنین، که در عهد پدر نامزد او بود، متوجه شد. جمعیتی به هم رسانید. چنگزاز پی رفت. وی به هند رو نهاد. چنگزنیز عزم نمود. درلب آب سند جنگ شد. میمنه و میسرهآ وی پراکنده شدند. وی با هفتصد مرد کاری کرد که روان رستم

برخیز که شمع است و شراب است و من و تو بنشین که نشسته است صراحی به دو زانو

برخیز از آن پس که معشوقهآ شب را تا روز بگیرید، ببرید دو گیو شمس تتبع کرد و از او بهتر گفت. اولش این که:

از روی تو چون کرد صبا طره به یک سو بر باد برآورد شب غالیه گیو

از زلف سیاه تو مگر شدگرهی باز گر مشک برآورد صبا تعبیه هر و

آخر دل رنجور مرا چند به زاری گفتی که به زرکار تو روزی سره گردد از من همه امید من اینست، ولی کو زنجیر کشان تابه سر طاق دو ابرو 83و8. 86.4ء 5u1: * حاصل که مرده بود. .8708A.5 1d6: هلاک.

پسر دگر سلطان محمد رکن الدین غورساتجی بود. عراق به وی مفوض بود. وقت هجوم مغول، در قلعهآ کردکوه متحصن شد. چون قلعه مسخرگشت، وی را تکلیف کردند که نزد امیر لشکر زانو زند، وی ابا نمود و شهید شد.

دگر سلطان غیاث الدین میرشاه، کرمان به نام او بود. بعد از پدر به کرمان آمد. نایب، وی را به قلعه راه ms600 نداد. در فارس خرابیها کرد و چون سلطان جلال الدین از هند رسید، اولا، مطیع شد و آخر مخالفت نمود و بعد از پریشانیها به کرمان رو نهاد و براق وی را استقبال کرده، درآوردند. آن9 متکبرانه سلوک می کرد. وی گفت که این بزرگی ترا که داده؟ براق گفت: آن که

اما مغربیان، عدد ایشان چهارده تن و مدت ایشان قریب به سیصد2 سال و اقامت ایشان در مصر.

اول ایشان (b-211) مهدی ابومحمد3 عبدالله بن میمون اتباع او، وی را «مهدی موعود» دانستندی. وی داعی اسماعیل بن جعفر صادق بود و ادعای آن داشت که از نسل اسماعیل است. در سنهآ خمس و تسعین و مأتین در مغرب خروج کرد و در اثنین و ثلاث مائه برنایب خلیفه در افریقیه غالب آمد و متصرف ملک شد و فیوم4 و اسکندریه بگرفت و عزم دیار مصر کرد و مونس خادم از جانب خلیفه به دفع وی متوجه شد و منهزم گشت و دراثنین وعشرین در مهدیه، که خود بنا کرده بود، فوت [شد]5.

پس از او القائم بامرالله محمد بن عبدالله مهدی بود. مدت او دوازده سال. گویند که خطبههایی که مصنوع وی است، همچنان در مغرب مطبوع طباع است و مسموع اسماع.

بعد از او، المنصور بعونالله اسماعیل بن قانم [حاکم شدا6 مدت [دولت]7 و همفت سال8.

پس از آن، المعز لدین الله ابوتمیم9 معد بن منصور حاکم [شد]10 و چون کافور خادم، که نایب خلیفه بود، در مصروفات نمود، وی جوهر11 را، قاید لشکر بود، فرستادو ms601 تسخیرمصر

العزیز بالله ابونصر نزار4 بن معد چون پدرش درگذشت، متصرف شام نیزگشت و آخر شام را به یهودیای داد و مصر را به نصرانیای و ایشان (a-212) به تعصب ملت اهانت و ذلت بر اهل اسلام می رسانیدند. عجوزی روزی رقعهای به عزیزداد. مضمونش آن که بدان خدای که یهودان را به میشای5 یهودی و نصارا را به عیسی نصرانی عزیز گردانید و مسلمانان را به واسطهآ تو ذلیل ساخت که نظری به حال من افکن. عزیز متأثر گشته، ایشان را معزول و مخذول ساخت. وی رسول به محمود غازی فرستاد و مدعیات وی مردود شد و رسولش مقتول گشت. به سبب آن ms602 که در عهد معز، حسن بن طاهر بن مسلم الحسینی در مصربه رفعت شأن نشانه بود و در بناهت6 و وجاهت یگانهآ زمانه، معز خواست که یکی از بنات وی را در عقد زواج خود اندراج دهد تا مردم به ملاحظهآ کفاءت7 او با شریف در تدلیل8 نسبتش

الحاکم بالله ابوعلی منصور بن عزیز در اظهار تقوی و پرهیز مجد بود و درنهی از منکرات مبالغه مینمود. بی کوکبه در اسواق میگشت و دعوی آن که در طور طور کلیم دارد، بر زبانش میگذشت، اما سوق فسوق اتباع و اشیاع را رواداشتی و سیف حیف ایشان بر خلق جاری گذاشتی در تاریخ ذهبی مذکور است روز به روز ظلم وی میفزود و در صدد دعوی ربوبیت بود و در فرمان وی «بسم الخاکم الرحمن الرحپم» نوشتند.

ابن جوزی گفته که بعضی جهال نزد رؤیت [وی]5 گفتندی: «یا واحد یا احد یا یخییا یمپت» و در ممالک وی حتی حرمین چون خطبهآ جمعه (0-212) به نام وی رسیدی، هرکه حاضر بودی به تعظیم نام وی قیام نمودی.

در عهد ms603 القاهر6، عظمای7 علمای زمان، از جمله ابوحامد اسفراینی8 از شافعیه و ابوالحسن قدوری از حنفیه نوشتند که منصوربن نزار ملقب به «حاکم» رابه علی بن ابی طالب هیچ نسبت نیست و آبای وی کفار [و ملاحده]9 بودهاند. روزی به تمثالی رسید به صورت زنی رقعهای در دست گرفته. چون رقعه گرفت، سب خویش و اسلاف بدکیش یافت. به غارت مصر فرمان [داد]10 و تیغ سیاست در اهل آن نهاد.

منقول است که جمعی را فرستاد تا یکی از علویه1آ مدینهآ طیبه را فریب دادند و از خانهآ او نقب زدند به قصد اخراج شیخین - رضی الله عنهما - ظلمت فروگرفت و صواعق ظاهر گشت و به توبت و تفرع مردم سکون نمییافت. علوی اظهار حال کرد. بعد از دفع آنها، آن حالت زوال یافت و گویند که امر کرد که مذمت صحابهآ کرام برحیطان مساجد2 جوامع مرقوم دارند. بعد از آن نادم شد و از مذمت اسلاف مطلق منع کرد و در سنهآ اربع مائه در مدینه فرستادهآ او، خانهآ جعفر صادق - رضی الله عنه- گشود و تا آن زمان کسی متعرض آن دار نشده بود و در آن خانه مصحفی بود و چوبی از خیزران و حربه و سریری. در حضور جمعی از بنی حسین آنها را برآورده، به جانب وی بردند. وی سریر را باز فرستاد و باقی رانگاه داشت و هم دراین سال در موصل و انبار و کوفه و دیار بکر، خطبه به نام او خوانده شد و در همین سال حسام الدوله محمد بن المسیب، صاحب موصل که وی را «مقلد» گفتندی، کشته شد.

ذهبی در تاریخ اسلام نقل کرده که وی و صیت کرد کسی را که به حج می رفت به آن که بعد از سلام بر رسول - علیه سلام الله و آله الکرام -این پیغام برسانند که اگر جوار صاحبین نبودی، به زیارت آمدی. آن مرد در حین زیارت، اقدام برادای آن ms604 پیغام بنابر اعظام سید انام نتوانست نمود. در خواب چنان دید که از آن جناب شنود که چراادای رسالت نکردی؟ وی گفت که یا رسول [الله]3 بنابر اجلال شأن تو. حضرت استره به مردی که ایستاده بود، داد و فرمود که مقلد را به این ذبح کن. آن کس چون باز به عراق (5-213) رسید، از مردم شنید که مقلد را بر فراش کشته یافتند4 و استره بر سراو. وی خواب را نزد اصحاب و احباب ذکر کرد و شیوع یافت. پسر او5 وی را طلبید و قصه6 از او شنید. گفت: آن أستره را میشناسی؟ [گفت: بلی]7 پس طبقی مملو از أستره نزد وی نهاد. وی آن استره برآورد و به پسر مقلد داد. پسر مقلد وی را تصدیق نمود و گفت همین استره بر سر او یافتیم و از مذبوح بود8. حاکم دراحدی عشر و اربعمائه مقتول گشت و حکومت او بیست و پنج سال. گویند که خواهرش به امیر الجیوش

منقول است که حاکم وی را سرایی بخشید. وی گفت که این سرا4، ms605 آب ویران خواهد ساخت. بعد از سه روز سیلی عظیم از کوه به قاهره رو نهاد، آن خانه با کثیری از بیوت ویران ساخت.

الظاهر بالله ابوالحسین علی بن حاکم شانزده سال حکومت کرد. در عهد وی، حجاج خراسان از راه مصر بازگشتند. وی ایشان را خلعت داد. چون به بغداد رسیدند، ایلچی محمود غزنوی با خلیفه گفت که سلطان میگوید که حجاج چراخلعت والی مصرکه بدمذهب است، پوشیدهاند. قادر حکم فرمود و آن ثیاب را سوختند. در سنهآ سبع و عشرین ظاهر به استسقی درگذشت. المستنصر ابوتمیم معد بن ظاهر را پادشاه ساخته بود. هفت ساله بود و در سن بلوغ حال (b-213) مجانین داشت. جواهر نفیسه را چون توتیا سودی و در آب ریختی. شست5 سال حکومت کرد. ناصرخسرو به قصد ملاقات وی از خراسان متوجه مصر شد و هفت سال چنین بود که هر ساله از مصربه حج رفتی و بازآمدی. آخربه بلخ رفت و دعوت خلق به جهت ایشان می کرد و چون حال وی شیوع یافت، قصد وی کردند. گریخته، به جبال بدخشان رفت و مدت بیست سال به کیاه به سرمی برد و اکنون در بدخشان بر تربت وی عمارات است. وی

المستعلی بالله احمد چون پادشاه شد، نزار فرار کرد و به اسکندریه رفت. آخر اتباع مستعلی مستولی گشتند و وی را با ابنا به مصر برده، محبوس ساختند. در عهد وی، فرنگ3 بر قدس مستولی گشتند. مدت مستعلی هفت سال و سه ماه در صفر سنهآ خمس و تسعین و اربعمائه به زخم کارد کشته شد.

الآمر باحکام الله منصور بن مستعلی، مدت وی بیست و هفت سال. ms606

الحافظ لدین الله ابومیمون عبدالحمید بن مستنصر، مدت ملک وی دوازده سال.

الظافر بالله محمد بن حافظ بن مستنصر، در عهد وی فرنج بر عسقلان استیلا یافت. عباس وزیر، وی را در سنهآ تسع و اربعین و خمسمائه بکشت؛ به سبب آن که عباس پسری داشت در غایت حسن و جمال. صیاد غمزه های دلفریبش [بر]4 دل ظافر ظفر5 یافته، در حلقهآ کمند زلف کشیده بود و از سحر چشمان مخمورش صبر و شکیب از خاطر او رمیده. در وقتی که حدیث تعلق ظاهر به استماع متعلق شده بود، دهی معمور به آن6 بخشید. عیب جویان زبان طعن گشودند و گفتند که در مهر وی این بسیار نیست. سخن به و زیر رسید. ظافر را به منزل خویش دعوت کرد و شربت هلاک چشانید. مدت وی پنج سال.

الفایز بالله عیسی بن ظاهر بن حافظ پنج ساله بود. سه سال حکومت کرد و به صرع درگذشت.

العاضد لدین الله محمد بن فایز، وی آخر اسماعیلیه است. وی (a-214) در روز عاشورای سنهآ سبع و ستین و خمسمائه در گذشت. اسباب و ذخایر وی که به صلاح الدین رسید، از حد احصا خارج بود و در آن اشیای غریبه که نظیر آن در جهان نایاب است، بود. از جمله چهل

پس صلاح الدین یوسف بر مصر مستولی شد و بعد از نورالدین استقلال تمام یافت. هزده مزار غلام تیغ زن ملک او بود [و هفده 1d: هژده - پسر صلبی داشت]8 که هریک به طرفی

شمس الدوله تورانشاه بن ایوب، که از صلاح الدین اسن بود، ولایت اسکند ریه اقطاع وی بود و ولایت یمن در قبضهآ تسخیر درآمد. نایب وی حاصل اقطاع جمع کرده، به وی میفرستاد. مع هذا در وقت وفات دویست هزار دینار مصری قرض داشت که صلاح الدین ادا کرد و در ثمان و سبعین و خمسمائه26 از مصربه شام متوجه شد و دربیرون قاهره در خیمه ms608 نشست. علمای بلد و اعیان شهر نزد وی بودند و ابیات از باب فراغ27 و وداع سماع می کردند28. معلم بعضی از اولاد وی این بیت انشاد کرد و وی را بسی ناشاد ساخت و مجلس بر حضار تیره گشت:

و چنان شد که دگر وی را رجوع به و قوع نرسید و در تسع و تسعین1 آمد را به قبضهآ تصرف درآورد. ابن سباره2 نام مردی، که به صفت امساک [وخست]3 مقرر و معلوم بود و بر حاکم آن مستولی4، از قبول قلوب سکنهآ آن بلد محروم، نقابان به عمل نقب سور را معلق داشتند. ابن سباره5 به امان بیرون رفت و شهر را تسلیم کردند. وی به نورالدین محمد حاکم حصن داد. بعضی گفتند که از این بلد زیاده از هزار6 دینار توان گرفت. لشکر را به آن مال ممنون نوال ساز که نورالدین به اصل ممنون است. وی گفت که چون اصل دادیم، اخذ فرع بیوجه است و در آن سال حلب از عمادالدین [زنگی]7گرفت و خابور عوض داد. در مدح وی گفتند:

شعر

و فتحکم حلبا بالسیف فی صفر مبشر بفتوح القدس فی رجب

گویا که قایل به آن معنی ملهم شده بود؛ زیراکه در رجب فتح قدس میسرگشت. اولا، پسر خود را، «ملک ظاهر»8، در حلب گذاشت. آخر برادر ملک عادل، به جای وی فرستاد. پس از آن بلاد جزیره را بگرفت و دراحدی و ثمانین متوجه محاصرهآ موصل شد. چون به مدینهآ بلد رسید، اتابک عزالدین، والده با زوجهاش، که دختر نورالدین محمود بود، با جمعی دیگراز نسانزد او فرستاد به طلب (a-215) صلح و ظن هریک آن بود که اگربه طلب شام اقدام کند، بلاتوقف قبول خواهد کرد؛ خصوصا که دختر ولی نعمت وی اقدام خود رنجه داشته، نزد وی رود. منقول است که رأی اکثر مردم وی آن بود که اسعاف مرام و قبول کلام باید کرد. فقیه عیسی عکاری ms609 و گروهی دیگر گفتند که مثل موصل را برای زنی نتوان گذاشت و ایشان را پندار باطل و خیال بی حاصل آن بود که نور الدین اختیار این کار بنابر اضطرار نموده و حال آن که چنان نبوده، بلکه طریق اسهل در دفع شرو رفع ضررا ترجیح کرده بود بعداز محاصره، عوام شهروی را از جهت رد تجنب آن عفایف لازم الاحترام هدف بهسهام طعن وملام

چرا عاقل کند کاری4 که باز آرد پشیمانی

و چون مدت محاصره به طول انجامید و مقصود به حصول نمیرسید، خواست که دجله را از موصل قطع کند تا مگر سکنهآ آن را عطش به تنگ آید و ویرانی به روی کار آید5 و آبروی حاصل شود. بازدید که آن امری است که جز به مشقت بسیار و تحمل کثرت ضجرت انتظار میسر نشود، متوجه نشد. پس اهل اخلاط وی را وعدهآ تسلیم حصار دیار خود دادند و عرض ایشان در این اظهار مکری بود؛ زیرا که پهلوان محمد قصد ایشان داشت. خواستند که به اتباع6 نزاع میان ایشان دفع فتنه کنند؛ لهذا از آن جا نیز هیچ کاری نگشود. آخر به اتابک عزالدین صلح کرد و بیمار بود که قصد شام باره7آ اهتمام در حرکت آورد. ابن عمش ناصر الدین محمد بن شیرکوه8 همراه بود، به اهل شام پیغام کرد که اگر صلاح الدین را در این بیماری موتی ظاهر9 شود، آنها وی رااعانت و یاری کرده، به حکومت شام قبول نمایند و در حمص باللیل و النهار چشم انتظار بر راه ناعی وی داشت. آخر خبر عافیت وی برسید و آن منتظر بیمارشد و در گذشت. صلاح الدین [جمیع]10 اسباب و جهات وی را متصرف شد. پسری سیزده ساله داشت، به ملازمت وی رفت. پرسید که قرآن به کجا رسانیده گفت: ms610 ( ان الذین یأکلون اموال الینامی ظلما - 15/4) حضار از فهم و انتقال وی متعجب گشتند و دراثنین و ثمانین شام را (b-215) به اکبر اولاد «افضل11 علی» داد و برادرش را از حلب به مصر فرستاد و در سنهآ ثلاث، اول سال عرب، نوروز سلطانی بود و چهارم آزار [ماه]12 که اول سال روم است و مثل این اتفاق نادر الوقوع است.

و درین سال صلاحالدین طبریه از فرنگ گرفت. در آن جنگ مکررا1 اهل اسلام کفار را از پیش می راندند و باز آنها حمله آورده، پای ثبات غزات را از پیش میبردند2. آخر به عون تأییدات آسمانی بهادران حوزه مسلمانی غلبه کردند و کفار روی ادبار به وادی فرارنهادند.

منقول است که از ابتدای دخول فرنج در سواحل شامیه که دراحدی و تسعین و اربعمائه [بود]3، تا آن زمان چنان جنگی با ایشان واقع نشده بود پس2 عکا بگرفت. در مسجد جامع5 قدیم که کفار تبعه ساختند، [جمعه]6 قائم داشت. پس مواضع قریبه به عکا تمام بگرفت. آنگاه نابلس را تسخیر کرد و صیداء7 و بیروت و عسقلان مفتوح گشت. آنگاه همت به تسخیر بیتالمقدس گماشت. از جانب شمال موضع لایق به نظر آمد و در آن جانصب منجنیقات کرد و فرنگیه نیز بر سر سور8 در مقابل لشکر منصور منصوب ساختند و یکی از امرای اسلام به عزشهادت رسید. ابطال دین و مجاهدان جلادت آیین مؤمنین روی شجاعت به سور نهادند و نقابان چابک دست قدم جرأت پیش نهاده، خود را به موضع نقب رسانیده، دست اقتدار از آستین سعی برآورده، شروع در نقب کردند و فوجی از بهادران کمان کین به زه آورده9، آنها که بر بالای سور از دور منظور میگشتند، تیرباران می کردند و به ضرب تیر حمایت نقابان می نمودند.

مثنوی0 کشیدندرستمدلان زمان ز ترکش خدنگ و ز قربان کمان ز شست خدنگافکنان خاست جوش کمان گوشها گشت همراز گوش به ms611 کافر خدنگ از نظرها نهان رسیدی چو تیر اجل ناگهان

و چون نقب تمام شد، فرنگ فریاد الامان برآوردند. امان نداد و گفت از شما انتقام تمام آنچه در حین تسخیر با اهل اسلام گردید، خواهم کشید. آخر یکی از آن ملاعین امان طلبیده خاک آستان ملک اسلام را کحل دیده امید ساخت و در طلب امان همه الحاح و ابرام کردو

القصه، بعد از عمر بن خطاب - رضی الله عنه - تا زمان او، مثل آن سعیای که وی در مسجد اقصی کرد، از کسی واقع نشده بود؛ چه فرنگیه امتعه و آثقال که حمل او متعذر3، در معرض بیع آوردند و تجار معسکر متاع نفیس به بهای رخیص میگرفتند و بسیاری از اموال ماند که کس نخرید و بعضی مرخص شدند که جزیه داده، ساکن قدس باشند. در سنهآ اریع لاذقیه و چند حصار دیگر [از فرنگ]4 ms613 بگرفت.

بعد از فتح قدس، کفار شقاوثانجام که ترک آن مقام گفته5، به دیار خویش بازگشتند. صورت عیسی- علیه السلام - به خون آلوده بر نظار کفار آن دیار می رسانیدند و می گفتند که نبی اسلام تیغ انتقام از نیام اهتمام آخته وعیسی روح الله مجروح ساخته لدر سنهآ خمس و ثمانین]6 جمیع اهل ضلال از نسا و رجال در اعداد اسباب حرب و جدال و تهیه ادوات قتال کوشیدند و هرکه خود بنابر عایقی روی توجه به راه محاریت نمی توانست نهاد، بدلی که با دلی قوی بود، پیدا ساخته، فرستاد و کثیری از زنان به رجال خویش طعنه زنان جامهآ جنگ پوشیده و در صورت رجال درآمده، عازم قتال گشتند و به اتفاق قصد عکا کردند ملک صلاح الدین3 اعلام ظفز فرجام اسلام در مقابل منصوب ساخته وعماکر ظفزمآثر واعوان و

از جمله، افضل نورالدین علی دردمشق بود و بیت المقدس و ساحل و بعلبک تادارم به او متعلق بود.

ملک عزیز عثمان بر مصر مستولی شد و مرکز قرار ساخت.

ملک طاهر غازی در حلب بود به جمع اموال از غیر محل مایل بود اما ms618 انعامات داشت.

ملی ظلقر خضر براد رش «ابوبکر بن آیوب» الملقب به الملک العادل دراثنین و تسعین دمشق از افضل بگرفت و این بنابر اعتماد افضل بود [برا7 وی. غازی وی را از آن9 تحذیر نمود9.

طغتکین سیف الاسلام بن ایوب نیز برادر وی بود. در یمن میبود. بدسیرت و طماع بود. امتعهآ تجار خود میخرید و به بهای گران میفروخت.

پس پسرش اسماعیل قائم مقام شد و دعوی قرشیت کرد و خود را به بنی امیه منسوب ساخت و مضحکهآ ناس شده بود. امرا وی را به جهت سوء سیرت بکشتند. در زمان حکومت وی، «ابن حمزهآ علوی»، که بر جبال یمن مستولی [بود]1، لشکری از حد حصر زیاده از سوار و پیاده بهم رسانید. وی مضطرب [شد]2. اتفاقا در شب3 دوازده مرد که از قوای4 لشکر علوی بودند، به جهت مشورت مجتمع گشتند. صاعقه بجست و همه را بسوخت. اسماعیل همان شب بر سر ایشان تاخت و منهزم ساخت و قتل بیشمار5 کرد و در همان ایام در بنی عسیره6، که میان7 حجاز و یمن بودند، وبا افتاد. بیست قریه بود؛ در هژده8 قریه کس نماند و در دو قریه کس نمرد.

بعد از ملک عادل، ملک کامل بن عادل، که ولیعهد او بود، پادشاه [شد]9 و وی را با فرنگ غزوات و مجاهدات دست داد. وقت فوت عادل، فرنگ به محاصرهآ دمیاط مشغول بودند و ملک کامل در مقابل ایشان بود. یکی از امرا خواست که برادر صغیر او را پادشاه سازد تا زمام حل و عقد ملک در قبضهآ تصرف وی باشد. کامل این خبر شنیده10، به مصر رفت و لشکر بی جنگ متفرق شد و اسباب و امتعهآ ایشان به فرنگ رسید و دمیاط مسخر فرنگ گشت و بعد از آن، فرنگ بر دیار (a -219) اسلام زور آورد. «ملک معظم» برادر کامل رفت و قدس را خراب ساخت؛ بنابر خوف آن که در ms619 تصرف کفار درآید و در آن حین کفار تتار11 بردیار

الملک المعز لقب وی شد. جلوس وی در ربیع الاول سنهآ 548 بود. آخر شجرالدر وی را کشت. مدت وی هفت سال.

پس از وی، پسرش الملک المنصور نورالدین علی در ربیع الاول سنهآ 2655 پادشاه شد. پس در ذی حجهآ سنهآ سبع3 سیف الدین قتز4 مملوکی به اعانت ممالیک دگر بر او مستولی شد و والی مصرگشت. وی را «ملک مظفر» خواندند. و چون هلا کو بر شامات استیلایافت و «کیورقا نویا نویان»5 را به حکومت نامزد کرد، میان وی و ملک مظفر جنگ شد و مظفر بر او ظفر یافت. پس از آن شام نیز در تصرف درآورد.

بیبرس بندقدار از ممالیک قبچاقی وی را به قتل آوردند. به عزم ثابت در تدبیر ملک درآمد، به ملک طاهر ملقب شد و داعیه تسخیر روم پیدا کرد. در لباس فقرابا دو سه کس از خواص به روم رفت و تحقیق حال مسالک ممالک و کمیت عساکر نمود و ایلچی به اباقا فرستاد و گفت که به قصد تماشا به روم رسیدم و خاتم خود نزد فلان خبازمرهون نهادم6 و داعیهآ آن است که انگشتری وار7 نگین جان را به نقوش اخلاص ایلخانی آراسته دارم. اباقا متعجب شد، پس از تفحص خاتم را آوردند و پادشاه آن را به مصر فرستاد. چون نقد اخلاص پروانهآ روم در محک امتحان ناقض عیار بود، بندقدار را نوید روم داد و گفت اگر عزم ملک به ظهور آید، مقالید قلاع و حصون تسلیم نمایم؛ چه خاطر ms621 ازدست تطاول لشکر مغول انبار بار ضجرت و شآمت است. بندقدار قصد روم نمود. پروانه را خوف بر طبیعت غلبه کرد. مجال توقف تنگ

منقول است که چون کبوتر زرین بال مهر بر سر فضای جهان طیران کرده، به نصف النهار رسید، آن طایر تیزپر نامهآ بر نامه به مصر رسانید. فیالفور، جواب نوشت که روز هفتم از این تاریخ آفتاب وار بعد از طلوع صبح، رایت اقبال ما بر نواحی بیره خواهد تافت و اگراز این وعده تخلفی واقع شود، در تسلیم قلعه بر خصوم مرخصاند. آن پرندهآ نامه برنده فضای هوا را چنان که پیموده بود، بازپیمود. و فرمان داد تا ده هزار کس به تعجیل مستعد یورش بیره گردند و خود با هفت غلام بر مراکب یام نشسته، متوجه شد و مسافت مابین مصر و بیره، که بیست و هفت جا یام بسته بودند، در چهار روز طی کرد. دویست سواری از حما به او پیوستند. صبح هفتم مقابل قلعه از ماورای آب فرات که حایل بینالفریقین است، بود علامت سلطنت آشکار کرد. اهل قلعه گلبانگ سروربه قلعهآ «مالها من فتور3» می رسانیدند. مغولان را اگرچه بر سبب شعور نبود، احتمال اخطار بر خاطر خطور کرده، پریشان شدند بعداز دوازده روز از ارسال کبوتر، تمام لشکر ملحق شد. چون جهت عبور از فرات کشتی حاضرنبود، فرمود تاسی و پنج هزار شتردر آب فکندند که از زبر آن شتران شیران عرین و ms622 دلیران ظفزقرین بگذرند و اول خود گذشت. عسگر چون باد بر آب زدند. سپاوتاتار ناچار کوچ کردند، گویند که بند قدار سید عالم را - صلی الله علیه و آله و سلم در خواب دید که به وی شمشیر داد. به یک هفته پس از آن، به ذروهآ سلطنت عروج کردو بعد از ظفر بیره چون به دمشق بازگشت، بار دگر دید که شمشیر از او گرفته به سلطان سیف الدین دادند او را طلبیده 2 رعایت رعیت و عنایت با ذریت خویش وصیت کرد و در ذی الحجه سثهآ ستةه و

پسرش ناصر الدین برکه بعد از دو سال مخلوع شد و برادرش ملک عادل سلامش، که هفت ساله بود، به سلطنت (8 -220) منسوب شد و «سیف الدین قلاون»، که او را «الفی» می گفتند و تقلب شد به «ملک منصور»، به نیابت منصوب بود. نام وی در خطبه مذکور میگشت و بریک روی دنانیر منقوش میشد. وی با امرای مغول مصاف داد و اکثر به قتل رسانید. آباقا برادر خود را، منکو تیمور، با سه تومان لشکر به مصر فرستاد. «الفی» با سپاهی گران که از هیبت و صولت ایشان شاید که بهرام تیغ زن در ته چادر ناهید نهان گشتی و سماک رامح به صورت سماک اعزل عیان شدی، در حوالی حمص ملاقی شد.

بیت1

ز تیغ و ز کوس و زگرد و زگرد زمین شد سیه، آسمان لاجورد

همی چشم روشن عنان را ندید سپهر و ستاره جهان را ندید در اثنای مقاتله، از لشکر منکو تیمور بعضی که حامی میمنه بودند، بر میسرهآ مصریان حمله کرده، پریشان ساختند. میمنهآ الفی بر میسرهآ منکو تیمور رو نهادند. مغولان صدمات ایشان را متحمل ناگشته، پشت دادند. لشکرهای شام از مکامن برآمدند:

مثنوی2

به شمشیر هندی برآویختند ز آهن ms623 به حرب آتش افروختند تمام کفار را به تیغ جهاد و رماح اجتهاد، بنیاد وجود برانداختند. مدتها وحوش و نسوراز جثههای کشتههای آن صحرا سورداشتند. آخر «سلامش» را خلع کردند.

ملک صالح حاکم شد. پس از او، ملک اشرف صلاح الدین خلیل بن قلاون بعد از سه سال به تیغ ممالیک هلاک شد.

برادرش ملک ناصر محمدبن قلاون پادشاه شد. بعد از یک سال وی را خلع کردند.

کتبغا منصوری الملقب به الملک العادل پادشاه شد. مدت او دو سال.

الملک المنصور حسام الدین لاچین المنصوری به ملک رسید. [پس ازدو سال مقتول گشت و باز ملک ناصر به ملک رسید.]1 وی در عهد [سلطان]2 غازان بر قتلغشاه غالب گشت، چنانچه خواهد رسید. بعد از آن صیت کمال قدرت وی مشهور شد و ولایت و خزینه معمور. آخر سیفالدین سالار و حسامالدین بدر چاشنی گیر، که مقدم أمرا بودند، قاصد ناصر شدند. وی تا واقف شد، با هفتاد خروار نفایس خزینه و صد و هفتاد غلام مریخ انتقام به حصار کرک رفت و قاهره به اعدا گذاشت و بعد از انطلاق (a-221) ممالیک رابه طلاق عروس مملکت پیغام داد.

چاشنی گیر پادشاه شد و وی را «ملک مظفر» لقب کردند و رسولی به سلطان فرستادند که سلطان بی سببی عزلت اختیار فرموده. ما بنابر ضرورت ملک مظفر رابر تخت نشاندیم. اکنون خزاین کلیه با سلطان است [و چندین]3 غلام تیغ زن که در ضبط ملک و دفع دشمن ممدند، همراه و ما به جهت دفع خصوم و ضبط ملک به آن محتاج. لایق آن است که آزاموال و خدام چندانی که مناسب خیال انزوا و انقطاع باشد، نگاه دارند. ناصر جواب نوشت. چندین هزار غلام در آن جا گذاشته شده که مترصد فرمان مخالفان دولتاند و خزاین وافره که آنچه همراه است، عشر معشار آن نتوان4 بود. دراین قلیل مضایقه کردن غایت بی انصافی است.

آخر جمعی از ms624 مظفر منحرف شده، به ملک ناصر پیوستند. سلطان به شام رفت. امرای طرابلس و حلب به خدمت رسیدند و در رمضان سنهآ ثمان و سبعمائه باشوکت تمام و غایت احتشام به مصر متوجه شد. چهارصد جنیبت با زین زراز پیش می کشیدند. اول رسولی به مظفر فرستاده، نوید عفو داد. وی به مشورت5 سالار، پنجاه خروار خزانه برداشته، با چهارصد غلام به راه صعید روان شد. بعد از آن، قاهره را آیین بستند. سلطان شب عید فطر درآمد. روز عید بر تخت نشست. جمعی را از پی مخالفان فرستاد و آن فرقه را صیدواردر میان گرفتند و به درگاه رسانیدند. سلطان چاشنی گیر را از حقوق نعم یادداد، جواب گفت که سالار اغوای من کرد. فرمود که من سوگند خوردهام که متعرض وی به قتل و حبس نشوم او

سپاه اندر آمد به گرد حصار برآمد خروشیدن کارزار

ز بس ناوک و سنگ شد پر نهیب نشیب از فراز وفراز از نشیب امواج حیرت و افواج ضجرت بر کفار بدکردار غلبه کرد. مسلمانانی که اسیر بودند، به جای احجأر در منجنیق انداخته، اعضای ایشان ( کالعهن المنفوش -5/101) تمزیق و تفریق یافت.

ز خون شهیدان خونین کفن ز هر سو گلستان شد آن انجمن

سلطان مجاهدتنشان پای ثبات بر بساط غزا افشرد و مضمون خبر میمون اثر «من طلب شیئا و جدوجد» منظور نظر سعادت گسترساخته، لشکر ظفرپیکر را تحریض فرمود که دامان

بعد از یک سال، کیتبوق5 وی را برانداخت و حاکم شد و گویند که این «کیتبوقا» در زمانی که کیتبوقانویین مغلوب شده بود، اسیر گشته بود. در عهد وی چنان قحطی در مصرواقع شد که صد و شست هزار کس هلاک گشتند.

بعد از دو سال، لاچین حاکم شد و کیتبوقا6 به قلعهآ حوران رفت. مدت وی اندک بود.

پس ملک ناصر بن ملک منصور سیف الدین قلاون حاکم شد و همچنین ممالیک -واجدا بعد آخر مالک ممالک مصریه میگشتند. تا درعهد پادشاهاسلام و خلیفهآ بین الانام، «ابو المظفر السلطان سلیم خان» -اشکنه الله علی ارایک الجنان آن طبقه برافتاد.

اسماعیلیهآ مشرق به «ملاحده» موسوماند. مدت ملک ایشان صد و هشتاد و یک سال، از رجب سنهآ ثلاث و ثمانین و اربعمائه تا سنهآ اربع و خمسین و ستمائه. عدد ایشان هفت تن.

اول حسن2 بن علی بن صباح الحمیری، منقول است از و زیر نظام الملک که من و ابن صباح و عمر خیام در حوزهآ درس «امام موفق نیشابوری» به تحصیل علوم مشتغل3 بودیم. علی که والد حسن بود، اطوار شنیعه داشت و مذهب شیعه. دعوی کرد که عربی4النسب است و داخل درآل صباح حمیر از جملهآ عرب. و به مضمون حدیث «من انتسب إلی غیر أبیه او ادعی إلی غیر موالیه» مقید نبوده و به تکذیب خلق مبالاتی نداشت؛ چه اهل طوس متفق بودند بر آن که اجداد وی از قرای آن ولایت بودهاند و در هیچ زمانی دعوای عربیت ننموده.

القصه، حسن روزی با من و خیام القای این کلام کرد که در میان انام شهرت دارد5 که تلامذهآ امام موفق، موفق به وصول درجات دولت و صعود معارج ms627 [حکمت و]6 حشمت میگردند. (6-222) بیایید تا شرط کنیم که هر که از ما به دولتی برسد و زمانه موافق وی آید، سبل سویت با دوی دیگر مرعی دارد و خود را به آن مرتبه و پایه آحق نشمارد. مرا در عهد الب ارسلان، دیدهآ امید به مشاهدهآ جمال بعض امانی نورانی گشت و مزرع آمل به سحاب وزرات نضارت7 گرفت. حسن در آن حین نزد من آمد. وی را ملازم سلطان ساختم و وی را به جایی رسانیدم که وی را ممکن بود که بر مسند حشمت متمکن گردد. وی گفت که میخواهم که فارغالبال در گوشهای به افادهآ کمال اشتغال و رزم. هر سال هزار و دویست مثقال طلا بر املاک نیشابور برای وی مسطور ساختم. در عهد ملکشاه بازآمد. باز در مقام رعایت شدم. گفت: عهدی که میان ما بود، نه اقدام بر این [نوع]8 از اکرام و احترام بود.

سفری که ازین بلند مهدست یک نکته از آن وفا به عهد است پس وی را در نظر سلطان درآوردم و اهتمام مبذول داشتم تا وی را روزبه روز مراتب ترقیات ازدیاد گرفت و به مرتبهآ اعتماد رسید. پس از آن آغاز خباثآت نهاد و مؤدای «حزام علی النفس الخبیثة آن تخرج من الدنیا حتی تسیء الی من احسن علیها» به ظهور [آورد]1. از جمله سلطان نسخهآ جمع ممالک از من خواست. گفتم که به دو سال به اتمام رسد. وی رفته، عرض کرد که به چهل روزمی توان نوشت. آخر دروقت عرض، انفعال یافت و منقول است که در آن زمان «منها و من ذلک» نمینوشتند2. او راق دفتر که پریشان میشد، مدتی بایست3 که باز ترتیب دهند. در شب روز عرض، و زیر خادم حسن را راضی ساخت به آن که یک لحظه دفتر به نظر درآرد و چون آورد، دور فکند و اوراق پریشان ساخت و گفت مهملی چند نوشته، آن خادم ms628 جمع [کرد]4 و از ترس با حسن قضیه نگفت. روزعرض اوراق مربوط نبود. حسن قادر بر بیان نشد و سلطان گفت که آنچه5 دانایی در دو سال تمام کند، نادانی در چهل روزنویسد، چنین خواهد و به این خجلت از ملازمت محجوب و مهجورگشت. بعد از آن، هرجاطوف می کرد. چون به مصر (a-223) رسید، به مستنصر ملاقی شد و ازوی اکرام و افضال یافت و بی طلب و سؤال به ذی امرا6 رسید و امر کردوی راکه مردم را به طریق آن فریق دلالت کنندو به امامت وی و بعد از وی پسرش7 دعوت نماید. پس از آن به اکثر شهرهای مشهور رسید و اضلال جهال می کرد و چون دراثنای سیر، به الموت [رسید]8، طریق عبادت و اظهار زهادت از9 پیش گرفت. صاحب آن قلعه یکی از علویه بود که مرآت دلش به صیقل تجارب روزگار جلایی نیافته بود و از دقایق حیل مزوران نابکار خبردار نبود. به سالوسی او فریفته گشت و کلام آن گمراه راشنیده، معتقد و شیفته شد. چون وی راکثرت اتباع به هم رسید و درآن اصقاع مطاع جمعی کثیر گشت، روزی به قلعه برآمد و علوی راامربه خروج از قلعه کردوی حمل بر مزاح کرده، خندان گشت. مطابق حالش مضمون (أفمن هذا الحد پش تغجبون * و ضحکون و لا تنکون - 59/53 -60) بود و نمی دانست. پس حسن فرمود وی راخراج کردند

محمد بن کیاه1 الملقب به علی 2 ذکره السلام به وصیت پدر قائم مقام شد و به امروی خلیفه راشد [عباسی]3 به قتل آمد. پسرش حسن دعوای امامت میکرد و به انواع ملاهی و مناهی اشتغال میورزید. و در وحی منزل آسمانی، تأویلات باطل از روی نادانی و وسواس شیطانی میکرد. محمد ms630 در مجمع ناس بگفت که ما دیلمی ایم و حسن پسر من است. اعتقاد امامت در شأن وی کفراست و پسر را محبوس گردانید و در سبع4 و خمسمائه محمد فوت شد.

حسن سر حکومت برآورد و بنیاد اشاعهآ زندیقیه5 و الحاد نهاد و در هفدهم رمضان نماز عید گزارد6 و خطبه کرد و نامهای خواند و گفت نامه امام است. مضمون آن رفع تکالیف شرعیه [است]7 و در شهور سبع و ستمائه روی به عذاب سعیر و جهنم و (بنس المصپر - 126/2 و 161/3} نهاد.

پسرش محمد بن حسن حاکم شد و شعار پدر نابکارداشت.

بعد از وی، پسرش جلال الدین محمد بن حسن از طریقهآ الحاد و سوءاعتقاد، که پدروجد وی داشتند، تبرا کرد و ائمهآ دارالخلافت به اسلام وی حکم کردند. والدهآ خود را به حج فرستاد و در محاربه8آ گرجستان با سلطان جلال الدین بن محمد خوارزمشاه همراه بود. در سنهآ ثمان و عشر و ستمائه درگذشت.

علاء الدین محمد بن حسن سر حکومت برآورد. وی نیز از الحاد دوربود. به حضوردر جوامع اهتمام کردی و احیانا به رعی اغنام میل کردی9 یکی از دیالمه مدتها ملازم وی بود. آخر وی را به قتل آورد. در ثلاث و خمسین و ستمانه (a-224) و در عهد وی «جرماغون» محاصرهآ قهستان کرد.

پسرش رکن الدین خوارزمشاه بعد از پدر حاکم شد و چون یک سال از حکومت گذ رانید، الیبه حکم]10 هلاکواز قلعه برآمد و وی رابه منکوقآن فرستاده در راه وی راهلاک ساختدو دولت ایشان به نهایت رسید.

یدلیلا غروانیان تزنه تعلمصمایهی 7) ی 1(5

و جمعی از این1 به جهت برف، در سفری متخلف شدند. ایشان را «قارلق» گفت، یعنی «صاحب برف» و اکنون خرلق2 گویند. و «خلج» یعنی «بمان گرسنه» و این لفظ را اطلاق کرد بر کسی که متخلف شده بود، به جهت آن که زن او را شیر نبود و طفل بیشیرمانده. و لشکر اغوزخان بیست و چهار شعبه شدند و گویند که وی مالک شرق و غرب شد و ظاهرا که بعد از کیومرث باشد؛ زیراکه بعد از وی مدتی در عجم پادشاه نبود و چون نوبت خانی به «اتل خان»، که از احفاد وی بود، رسید. «تور بن (8-224) فریدون» مغول را برانداخت جز چهار کس از ایشان نماند؛ قیان3 پسر ایل خان و نکوز4 پسر خال او با دو پسر ایشان صاحب5 دره گشتند که راه آن مضیقی بود که جزیک کس مرور نمیتوانست نمود. آن جا متکثر و متمول گشتند و به چند فرقه منشعب گشتند.

ذریت قیان را «قیات» گویند و نسل نکوز6 را «درلگین» خوانند. بعد از آن به جانب دیار مغول رفتند و مخالفان رادفع کرده، ms632 مقیم گشتند و حد شرقی آن متصل است به ختا و غربی به ولایت ایغور و شمال به فرغانه و جنوب به تبت.

مقتضای حکمت الهی جهت اظهار آثار قدرت نامتناهی در هر زمانی احداث امری بدیع و ابداع حالی عجیب است و محقق این معنی و مصدق این دعوی حدوث حادثهآ غریبه و وقوع قضیهآ عجیبه «الان قراه است که به زعم مغول ازاو بیواسطهآ ازدواج و رابطهآ امتزاج، سه فرزند تولد یافته و از اولاد ایشان شعب بی حد منشعب گشته و بیان این قضیه که از بدایع وقایع و غرایب عجایب است والعهدة علی الراوی- آن است که در سنهآ سبع و خمسین و ثلاثمائه زنی از قوم قیات [که]7 وی را از پسرعم خود دو پسرشده بود، نام ایشان «یکلدی»و «بکجدی»، آن گاه بیوره گشته، شبی نوری دید که خانه روشن ساخت و به دهن او فرورفت.

بوزنجر نهم جد چنگیزخان است. وی به خانی رسید و دو پسر داشت: یوقا و توقیا.

یوقاجد هشتم چنگیزخان است. وی به جای پدر بود.

دوتومننخان، که پسر ارشد وی بود، قائم مقام وی شد.

پس از او، پسرش قایدوخان که ششم جد چنگیز است و قراجارنویان است. وی در قلع جلایر مجد بود و سه پسر داشت: بایسنغر، جرقه لنکوم، خارچین. قبیلهآ قایجوت2 از نسل .(225-a) جرقه لنکوماند و قوم سجیوت3 منسوب به خارچین بعد از قایدو، بایسنغر پادشاه شد.

و پس از او، پسرش تومنهخان. وی نه پسر داشت: یکی قبلخان که سیم جد چنگیزخان است و دگر قاچولی بهادر که جد هشتم تیمور گورخان ms633 است. گویند قاچولی در خواب دید که از جنب قبل خان ستارهای طالع شد و به فلک رسیده، تاریک گشت. پس کوکبی دگر طلوع کرد و غروب نمود. باز کوکبی ظاهر گشت و غارب شد. چهارم بار هم از جنب او اختری درخشان به ظهور آمد، بر وجهی که روشنی آن چون نور مهر همه جا را گرفت. از آن به چند کوکب دیگر روشنی رسید. پرتو هر یک به ناحیهای مخصوص گشت.

قاچولی را بعد از مشاهدهآ آن احوال، از سیر عالم مثال و شهود صور خیال انتقال حاصل شده، بیدار شد. باز لشکر خواب ملک دماغ را تسخیر کرده، حواس ظاهره را از عمل معزول ساخت و مشاعر باطنه به کار مشغول گشت. دید که کوکبی طلوع کرد و غارب شد و همچنین هفت مرتبه طلوع و غروب ملاحظه نمود. در مرتبهآ ثامنه ستارهای عظیم درخشان گشت و از او کواکب منشعب شدند و از شعبههای آن نیر4 نورظهورنمود. در روزبا والد خویش گفت. وی «قوبلا» را، که اسن اولاد بود، طلب نمود و با قاچولی گفت که مضمون خواب رانزد برادر تقریر کند.

قبل خان جد سیوم چنگزخان ms634 است. مغول او را النجیک خان گویند؛ زیرا که معنی آن در (b-225) عرف ایشان جد سیم است و صاحب ظفرنامه گفته که معنی آن «رعیت پرورست» وی سردار قوم قیان بود و شش پسرداشت و مادر ایشان از قنقرات بود.

یکی قوبلهخان که بعد از پدر پادشاه شد و قوم تاتار، برقاق را که برادر وی بود، گرفته، نزد پادشاه ختابردند و به قتل آورد. «قوبلاخان» لشکر به ختا کشید و ظفر یافت و اسباب بی حساب به وی رسید.

بعد از او برادرش برقاق پادشاه شد و منصب قاچولی را به پسرش ایرومچی داد و وی را برلاس می گفتند.

بعد از برقاق، پسرش یسوکا بهادر پادشاه شد. ایرومچی در عهد او فوت شد. اسن5 سوغوغنچق»6 بود و معنی غنچق «عاقل» است. یسوکا وی را منصب پدرداد. غلبه بر تاتار و فتح یلموق دلمق، یسوکا را میسرشد و در آن اثنا «تآموچین» یعنی «چنگزخان» متولد شد در سیم ذی القعده سنهآ تسع و اربعین و خمسمائه، موافق تنگوزئیل به طالع میزان و سیارات همه در میزان بودند و چون در آن سال حاکم تاتار، که تموچین نام داشت، مرفوع شده بود. پدر، وی را تموچین نام نهاد.

چو آن [سال]2 زاد آن خجسته پسر

رکه آمد زمان تموچین بسر

نیایش نکو آمد و زین سبب نهاد آن پسر را تموچین لقب یسوکا در سنهآ اثنین و ستین وفات یافت و سوغوغنچق3 هم فوت شد. تموچین سیزده ساله بود. قوم نیروان از او جدا شده، به قبییلهآ قایجوت پیوستند.

سپاه یسوکا همه خیل خیل به اقوام قایجوت5 کردند میل قوم برلاس، که از نسل ایرومچی بودند، با مخالفان موافق شدند و تموچین مکرر در مهالک افتاد و چون تسلط او بر ممالک جهان مقدر بود، خلاصی مییافت. آخر به اتفاق «قراجار نویان بن سوغوغنچق»6 نزد اونگخان7 رفت. خان مذکور بنابر مشاهدهآ آداب حمیده و اطوار پسندیده، تموچین ms635 را فرزند خواند و برای خان جنگها کرد و خصوم بلا8 فهوم بلا هجوم [را]9 بسی مقهور و مکسور ساخت. قبایل مختلفهآ ترک در حرب ایشان با هم عهد بستند و حیوانات مختلفه کشتند و گفتند که اگر از عهدهآ عهد بیرون نیاییم، همچنین کشته شویم و به زعم فاسد ایشان (a-226) عظیم تراز آن سوگندی نبود. آخراونگ10خان و تموچین برهمهآ آنها غالب آمدند. بعد از هشت سال که تموچین نزد اونگ11خان به سربرد و مکرر حساد در افساد عقیدهآ خان نسبت به او سعی کردند و خان اعراض12 میکرد و اغماض مینمود، عاقبت پسر خان را بر آن داشتند که با پدراز آن مقوله سخنان گفت و چندان مبالغه کرد که خان در آن مقام شد که چون لشکر شب ظلمانی به روزنورانی غلبه کند و ملک زمین را فروگیرد، ایشان قصد گرفتن تموچین کنند. دو کودک از این قضیه خبر یافته، ناگاه او را آگاه ساختند. وی با «قراچارنویین» به دامن کوه رفته، منتظر نشستند. اونگ13 خان و اتباع دروقت

منقول است در روضة الصفاکه سراونگ6خان چون نزد وی آوردند، از سرادب در طشت ذهب نهاد و روزی با آن خطاب کرده، از روی تهکم گفت که تکلم کن تا به کی مهر سکوت و صموت برلب زده خواهی بود؟ آن سرسه نوبت زبان از دهان برآورد. بیان (bا-226) جلوس تموچین

راوایل بارس ثیل در فصل بهار که عالم به صنوف ازهار معطر بود و در دارالملک چمن خسروگل بر تخت زمرد استقرار یافت.

سگهآ گل چون درم شه زدند سکه به صد وجه موجه زدند

شاه سپرغم به چمن داد بار خار سلاحی شد و گل پردهدار

به قرلتای فرمان داد سریری سفید نه پایه نصب کردند و تموچین به افسر سروری و زینت فرمان گستری بر سر آن سریر به یاری بخت برآمده، چون تخت مربع نشست. اولاد امجاد و وزرای ملک آرای و امرای جهان گشای و نویینان و سایر آحاد لشکر و تمام جنود ظفر رهبر، زبان به دعا آراستند و گفتند:

مثنوی1

زمانه به نام تو آباد باد سپهر از سر و تاج تو شاد باد

و در آن مجمع شخصی آز متعبدان مغول که او راایت تنکری2 میگفتند، ادعای اطلاع بر سرایر3 و ضمایر داشت و از شدت برد و حرضرری نمیدید و برهنه در میان ثلوج و [کوهها]4، لوج میگردید5. گفت از غیب با من گفتند که با پسر یسوکابهادر بگوی که باید که ترا بعد از این چنگزخان گویند و حق تعالی -جل شأنه اکثر ربع مسکون و عرصهآ هامون رابه تو و اولاد تو ارزانی داشته.

مثنوی6

همه کس ورا این ms637 چنین خواندند برین نام تو آفرین خواندند

از آن رو که معنی چنگیزخان بود «شاه شاهان» به توری زبان

هرچند تموچین مخیلهآ مکر و حیل در شأن آن مرد داشت، به تخیل تفأل به تبدل 7 نام قرار داد و آخر آن مدعی کذاب راسودای جاه و جلال به چاه وبال8 انداخت، به اعانت جمعی آتش فتنه را اشتعال داد. برادر چنگیزخان جوجی قسار به آب چشمهآسار تیغ تیز، فتنه9 و فتنه انگیز را منطفی و منتفی ساخت.

چنگیزخان بعد از تقرر امر سلطنت، قصد خطا کرد و10 رسولی جعفر خواجه نام، که به حسن کلام مشارالیه آنام بود، به جهت ادای این پیام، فرستاد که حضرت ولی الانعام همهآ

دو چشمش دو آهوی مردم شکار دو ابرو10 دو سر فتنهآ روزگار

زمین سا دو گیسوی عنبز لقب درآویخته ز آفتابی دو شب

و تمنای صلح نمود چنگیزخان قبول کرده، رجوع نمود، اما وهم بر خان ختا استیلا یافته

منقول است که در اوان تسخیر خطا، در مقام رؤیا چنان6 مشهود او گشت ms639 که دستاری در بزرگی به قدر خرمنی بر سر بسته. یکی از اهل اسلام که اقامت در آن مقام کرده بود، در تعبیر آن منام7 بر وجه الهام چنین به خاطرش رسید که چون سید انام -علیه الصلوة و السلام - و اتباع خجسته8آفرجام چون دستار میبستهاند، وی را در دیار اسلام جریان احکام به ظهور آید.

خواتین و قمایان وی از پانصد فزون بود. از همه برته قوچین بزرگتر بود که چهار پسرو پنج دختر از او داشت. پسران: جوجی، جغتای، اوکتا، تولی. وقتی که قوم ترکیت بر چنگز غالب شدند، مادر جوجی حامله بود. وی را اسیر کرده، نزد اونگخان9 بردند. خان مذکور وی را مستور نگاه داشت تا چنگیزوی راطلبید. بعد از چند روز که به چنگیز رسید، جوجی

چون گورخان از کوشلی منهزم گشت و کوشلی2 مستقل شد، کاشغر و ختن بگرفت. نصرانی بود، اغوای عوام ms643 مینمود و تکلیف ارتداد میکرد. ارباب صلاح را در آن بلاد جمع کرد. سه هزار کس شدند. گفت که کیست از شما که آنچه حق است، بیباکانه بگوید؟ «امام علاء الدین محمد ختنی» - رحمة الله علیه -حقیقت3 اسلام را به براهین ساطعه وحجج قاطعه بیان نمود. کوشلی4 ملزم شد و از غایت خجلت، زبان هذیانبار به قبایح گفتار گشود. آن بزرگ فرمود که خاکت دردهان کوشلی! بیداد وی را تکلیف ارتداد کرد و آن ملک صفات قدم ثبات فشرد. وی را به در مدرسهای که خود بنا فرموده بود، چارمیخ کردند. وی مردم رابر ثبات در دین متین تحریض می فرمود و از خلل و زلل تحذیر و تنفیر مینمود. بعد ازوی، در آن دیار شعایر شرایع نماند. در همان نزدیکی، لشکر چنگیزبر آن پلید غالب آمدند. جبه نویان در کاشغر ندا کرد که مردم باید که بر طریقهآ اسلاف باشند. پس بلاد کاشغر و ختن تا آب بناکت5 به چنگیزخان رسید.

محمود یلواج خوارزمی و علی خواجهآ بخاری و یوسف اتراری را با نوافج مشک و سنگ یشم و غیر ذلک به خوارزمشاه فرستاد و نوشت که بزرگی ما و شما «اظهر من الشمس» است. به مجانست پادشاهی دوستی ترا لازم میدانیم و عزیز تراز تو فرزندی نداریم. از نقطهآ شرق تا سرحد ولایت (b-229) تو، خدا به من داده و نزد ما معادن نقره بسیار است و مردان بهادر بی شمار و بنابر فسحت مملکت از دیار دیگر بینیازیم. اگر تو نیز در دوستی سعی کنی تا تجار تردد این دیار نمایند6، موجب مزید محبت شود و در وقت حاجت به چریک و سیم خام در اعانت اهتمام کنیم و به اعتضاد یکدیگر مزید استظهار حصول یابد.

بود دوستی شمع مجلس فروز خصومت بود آتش خانه سوز

سلطان محمد1 در خلوت، لعلی از بازو گشوده2 به محمود یلواج داد و گفت تو مرد مسلمانی. راست بگو ms644 که خان تو ختا3 گرفته یانه؟ وی وقوع او4 را به سوگند بیان نمود. سلطان گفت: با عظمت من، خان تو کیست که با من خطاب فرزندی کند؟ لشکر او را چه اعتبار؟ محمود ترسید و گفت: سلطان آفتاب است و خان نزد او چون شمع. آخر عهدنامهای نوشتند که خلاف هم نیندیشند. چنگیز با خود قرار داد که نقض عهد از او سرنزند؛ چنانچه خلیفه ناصر به جهت آنکه سلطان بیعت با «سید علاءالدین5 ترمذی» کرده بود، قاصد فرستاد و بنابر توهم آنکه مبادا اگر نامه نویسد به دست کسان سلطان افتد، به سوزن بر سر او نقش کرد که محمود یلواج باید که در توجه لشکر مغول سعی نماید. چنگیزخان ملتفت نشد تا آن که سلطان نابکار بنابرادبار «[شیخ]6 مجد الدین بغدادی» را شهید ساخت.

نظم7

ز جام غرور آنچنان مست بود که دوزخ به چشمش چمن مینمود

و پس از آن چهارصد و پنجاه تاجر مسلمانان8 از ولایت چنگیز به اترار رسیدند. پیشوای آن جماعت خواجه احمد خجندی بود که به طریق تجارت به آن دیار گذار نموده9 بود. حاکم اترار «اینالجق» بود از قوم قانقلی و وی رانسبت قرابت به مادر سلطان بود. بعد از اعتبار به «غایرخان» اشتهار یافته بود. وی بعضی از آن جماعت را پیش خود طلبید. یکی از آنها که در سوابق ازمان وی را دیده بود، دراثنای مخاطبت، وی را اینالجق خواند. این خطاب را سوء ادب دانست و نار غضبش به این سبب لهبی عجیب10 ظاهر ساخت و همه را موقوف داشته، به سلطان بدفرجام اعلام کرد که جمعی با اسباب احتشام در صورت تجار از ولایت تاتار بدین دیار آمدهاند و غرض ایشان تحقیق (a-230) اخباراست و جاسوش وار تتبع عوار دیار کرده اخبار11 کفار دیار خواهند کرد. سلطان نابکار از غایت ادبار به قتل آن بیگناهان امر کرد.

مثنوی2

ندانست فرق از زیان تا به سود ز جهلش گل و خار یکسان نمود

دگر نیست با او مدارا صواب که محکم نگردد عمارت به آب

دگر صلح با او ز عقل است دور مه و مهر باهم نبخشند نور

نشد صلح شاهان مشید اساس ز شاهان شطرنج میکن قیاس پس در سنه خمس و عشر و ستمائه به قصد تسخیر ممالک وی روان شد. سلطان جاسوس فرستاد، تحقیق احوال و اوضاع نموده، بازگشت و عرض کرد که لشکری است زیاده از3 [ملخ]4 و مور، همه مبارز و پر زور. در رزم چنان دلیر که اگر خواهند به کمند جلادت شیر بیشهآ فلک را فروآرند و سعد ذابح را مذبوح و سماک رامح را اعزل شمارند. پادشاه خود را به جان فرمانبر و از تنعم و فراغت بی خبر، اسلحه و ملبوس ایشان مصنوع ایشان، محتاج به آب نباشند. مواشی با خود دارند و به شیر و دوغ آن اکتفا نمایند و گوشت همهآ حیوانات حتی سگ و خوک میخورند و دواب رارگ زنند و خون آن رادرکشند. چندان که خواهند زن کنند و با زنان خود شراب خورند و وقت ظفر بر جوان و پیر و صغیر و کبیر ترحم ننمایند. زنان حامله را شکم شکافند. امید که خدا از ملاقات آنها نگاه دارد.

مثنوی5

مصور شده قهر پروردگار بدیشان کرا طاقت کارزار

که آتش زده در زمین و زمان

چه لشکر همهآ اژدهای دمان که آتش ز چون چنگیزخان به حدود اترار رسید، اوکتای و جغتای را به محاصرهآ آن جا تعین6 کرد ms646 و

سلطان محمد پنجاه هزار [سوار]4 نزد «غایرخان»، حاکم اترار که قاتل تجار بود، گذاشته بود و قراجه حاجب با ده هزار مرد به مدد فرستاد. قراجه با اهل شهر از دروازه برآمده، نزد اوکتا و جغتای رفتند. آنها با قراجه گفتند که تو با ولی نعمت خود وفانکردی، با ما نیز نخواهی کرد. وی را با اهل اترار شهید ساختند. غایرخان با بیست هزار مرد جنگ میکرد تا مردمش کشته شدند و تیر نیز نماند. کنیزان خشت از دیوار کنده، میدادند و چون حکم شده بود که وی را زنده بگیرند، مغولان سعی در قتل وی نمی کردند. چون خشت نماند، اسیر شد. حصار را به زمین برابر ساختند و چون چنگیز بعد از تسخیر بخارا، ms648 به سمرقند رسید، اوکتا و جغتای از اترار قصد لحوق کردند و غایرخان را در راه کشتند.

اما «جوجی» چون به سقناق5 رسید، حسن حاجی که تاجری بود، ملازم چنگیز شده، از پیش فرستاده، قبل از ادای رسالت به قتل آمد. جوجی از آن مردم کسی را زنده نگذاشت جمعی که در زوایا و صحارا6 پنهان بودند، برآورد و پسر حسن را امیر آنها ساخت و به اوزکند رفت. مردم آن جا از ممرایلی سالم ماندند و در استاش، اوباش سر پرخاش برآوردند و از پا درآمدند. پس «قتلغ خان» حاکم جند به راه بیابان به خوارزم رفت. عوام شهر اطاعت

سلطان صد و ده هزار سوار و بیست فیل به سمرقند گذاشته بود و فصیل در گرد شهر کشیده و خندق به آب رسانیده و خیال مردم آن که تسخیر شهر به سالها میسر نگردد، چه جای قلعه و به جهت استحکام آن چنگیز اولا، به تسخیر مضافات پرداخت آنگاه قصد سمرقند نمود. روز چهارم محاصره، قاضی وشیخالاسلام صاحب هدایة، ابوالحسن علی بن عبدالجلیل مرغینانی10 برآمدند. چنگیز وعدهآ عفو داد. روز پنجم دروازهآ نمازگاه گشودند و لشکربه

چنگیزخان چون به سمرقند متوجه شد، سلطان هراسان گشته، به خراسان رفت و لشکر را (2 -232) متفرق ساخته، به بلدان فرستاد. با وی جز قلیلی نماند. چنگز به امراگفت که فکر کار وی اکنون باید کرد که مردم وی متفرقاند. پس جبه1 نویان و سوبدای2 بهادرو تویچر رابا سی هزار مرد به قصد وی فرستاد و گفت هرجاکه اظهار انقیاد کند، امان دهند و جایی که تمرد نمایند، خراب سازند و من از آب میگذرم و شاهزادهها به خوارزم میفرستم و باید که در فلان وقت از راه دربند در یورت اصلی به من رسید. امرا ms650 چون به بلخ رسیدند، جبه و سوبدا، قلاوز گرفته، به هرات رفتند. چون حاکم هرات اظهار انقیاد کرد، متعرض نشد. پس از ایشان تویچر رسید و آغاز قتال کرد و در [این]3 اثنا تیری4 خورد و هلاک شد. لشکر به جبه و سوبدای پیوستند. چون به زاوه رسیدند، اوباش آن آغاز طعن و شتم کردند. به سه روزآن جا را تسخیر کرده، دیار نگذاشتند و امتعه سوخته، به نیشابور رفتند. امرای سلطانی پیشکش روان کردند و مجیرالملک پیغام داد که سلطان این شهر را به من سپرده. شما از پی وی بروید. اگر ظفر یابید5، ملک از شما و ما مملوک. پس جبه به مازندران رفت و سوبدا به طوس و آن جا قتل بسیار کرد و در رادکان شحنه گذاشت و در خبوشان و اسفراین به علت قلت خدمت اهل آن، قتل عام کرد و به دامغان رو نهاد. شرفا به کوه رفتند و غربا6 پامال شدند و جبه به مازندران قتلها کردو مادر و حرم سلطان در قلعه بودند. قلعه را تسخیر کرده، آنها را اسیر ساخت و رو

قطعه چار شهرست عراق، از ره تخمین گویند

(232- a) طول و عرضش صد در صد بود ms651 وکم نبود اصفهان کاهل جهان جمله مقرند بدان

کاندر اقلیم چنان شهر معظم نبود همدان شهر2 شهان از قبل آب وهوا

در [جهان]2 نیز چنان بقعهآ خرم نبود قم به نسبت کم ازینهاست، ولیکن او نیز

نیک نیک ار چه نباشد، بد بد هم نبود معدن مردمی و جود وکرم شاه بلاد

ری بود، ری که چو ری در همه عالم نبود

والی همدان خدمت کرد و شحنه طلبید. آنها از آن جا گذشته، گررود و نهاوند خراب کردند. پس سوبدا3 به قزوین رفت و قرب پنجاه هزار کس به قتل آورد و چون زمانه کمان یکخانهآ سپهر رابه آنش مهر پیش آورد و سیماب آب از عمل عالم پرانقلاب، نقرهآ خالص گشت، جبه و سوبدای نقود و امتعه نزد خود جمع آورده، موسم دی در نواحی ری بسر برد:

فصل بهاران چو علم برکشید ابر سراپرده به اختر کشید

خون بچکید از گل نازک خیال لالهآ خودروی از آن یافت حال

امرا به جانب آذربایجان رفتند و بر عادت مستمره به انواع نهب وایقاع لهب و قتل وآسر مشغول بودند. حاکم تبریز «جهان پهلوان» به محاربه رفت و منهزم شد. پس پسرش «اتابک او زبک»2 ایل شد. در آن ربیع و صیف به اعمال سیف در اکثر بلاد شهر عراق و آذربایجان در کار بودند و در زمستان در مرغان مقیم شدند. لشکری از کرج قصد ایشان کرد. بعضی منعدم شدند و بعضی منهزم بازگشتند و در صفر سنهآ تسع و عشر به مراغه رسیدند. اهل آن عنان عناد را گرفتند. در یک هفته متنفس در آن جا نماند و خوف براهل اسلام در آن ایام چندان غالب بود که زنی از مغول در سرای درآمد و جمعی کثیر به قتل آورد و آنگاه قصد اردبیل3 کرد. بنابر سماع دلاوری مظفر الدین کرکری4، که حاکم آن جا [بود]5، بازگشت و در آن حین اهل همدان شحنه کشته ms652 بود؛ لهذا قصد همدان کرد. فقیهی نادان که خود را همهدان میپنداشت، مردم را از انقیاد مانع شد. بعد از سه روز از نقبی که برای چنان روزی از خانه تا کوه بریده بودند، به در رفت. مغولان سایر مردم را هلاک ساختند و به تبریز متوجه شدند. شمس الدین عثمان طغرایی، که از صبح تا ضحی افادهآ علوم ملت مینمود و از ضحی تا ظهر ظهیر خلق و ممد مصالح ملک و دولت بود، مردم را به اتحاف تحف6 داشت. امرا را (2-233) چون نظر بر آن افتاد، نزول7 کرده، به عرض اشارت کردند. در میان ظرفی پر سیماب بود. رسول گفت که این دارویی است قاتل شپش. والی ما گفته که این لشکر از راه دور می رسند، جانوران8 در ثیاب ایشان خواهد بود امرا راخوش آمد و گفتند که کسی که گزنده در جامهآ مانخواهد، ما ولایت وی را خراب نسازیم. شحنه تعیین کرده، رسول را بازفرستادند و به خوی و سلماس رفته، قتل بی قیاس کردند و به نخجوان متوجه گشته، هنر خود را نمودند. پس به بیلقان رسولی

جبه از کمین برآمد و سوبدابازگشت. سی هزار کرجی به قتل آمد. بقیه به ملک داود، که در تفلیس لشکری جهت دفع ضرر تاتار معد داشته بود، ملحق شدند و میگفتند که گریز در مغول نمیباشد. مغولی از اسب افتاد و اسیر ماشد. سر خود بر سنگ2 میزد تا هلاک شد. پس از آن به شماخی رفتند و قتل و نهب معهود کردند. خواستند که از ms653 دربند به مغولستان روند، به شروانشاه که به حصنی حصین متحصن بود، پیغام فرستادند که دگر متعرض ولایت تو نمیشویم. کس فرست که صلح کنیم. وی ده مرد معتبر فرستاد. فیالحال، یکی را گردن زدند و با بقیه3 گفتند که ما را راه نمایند از دربند بگذریم و شما به جان امان یابید. همه را بعد از راه نمونی به قتل آوردند. پس از دربند گذشته، به مملکت آلان رسیدند. اهل آن جا با مردم قبچاق اتفاق کرده، در پی قتال شدند. امرا به قبچاق گفتند که میان ما مجانست است. بعد از جدا شدن از آلانیان، در نفایس اموال با شما سمت اشتراک ظاهر خواهیم ساخت. قبچاقیان رشتهآ وفاق آلان را بریدند. مغولان آلانیان را اولا، از بیخ کندند، آنگاه قبچاقیان را استیصال کردند، جزفرقهای که گریخته به ارس4 رفتند. بعد از آن به شهر شوران، که بلدهای است در ساحل و به خلیج قسطنطنیه (233b) متصل، متوجه شدند. بعد از تسخیر آن دیار، به ارس5 و قبچاق رو نهادند. آن جماعت به جمعیت تمام پیش آمدند. مغولان چند منزل بازیس نشستند. آنها از پی رفتند. مغولان سحری بر سر آنها ریختند و منهزم ساختند و چنگیزخان در آن حین به یورت قدیم بازگشته بود. به وی پیوستند و قصهها با وی گفتند.

نه منصف باشد آن طامع که ms655 کامی چو بینی از خدا، انباز گردد

وگر در راه ناکامی نهی گام هم ازگام نخستین بازگردد چون هجوم مغول واقع شد. فرمود که میخواهم که این چند موی را به خون شهادت رنگین سازم. دراثنا، بعضی از آن شیاطین رسیدند. چند کس را به دست مبارک کشت و عاقبت به درجهآ شهادت رسید و در مقدمهآ ظفرنامه آورده که چنگیز وقت ارسال لشکر به خوارزم، پیام به شیخ فرستاد که نقل مقام فرماید:

چو بذآخر عمر مرد کهن بدان گونه نگرفت در وی سخن

چنگیزخان بعد از تسخیر ماوراءالنهر و ارسال ابنا به رزم خوارزم، فصل بهار در کنار سمرقند گذرانید و صیف در نخشب بسر برد. پس به ترمذ رو نهاد. ترمذیان داد مردی در حرب دادند. آخر شهر را بگرفت و ارواح اهل [آن از]1 اشباح جدا شد. گویند که عورتی را میکشتند، گفت که مرا مکشید تا شما را درهای گران بها که فروبردهام، بدهم. فیالحال، شکمش راشکافتند و مروارید یافتند. پس از آن، شکم همه را شکافتند. زمستان در لنکوت و سامانه قتل و نهب کردند. آنگاه لشکری به بدخشان رفت و زمین آن جا را از خون اهل آن لعل گون ساخت. پس از ترمذ عبور نموده، به بلخ رفت. بلخ را در قدیم مانند بیتالحرام احترام می کردهاند؛ چنانکه فردوسی گفته: به بلخگزین رفت آن نوبهار که یزدان پرستان در آن روزگار مر آن جای را داشتندی چنان که مر مکه (6-234) را تازیان این زمان

همه بلخ را چون کف دست کرد عمارات عالیش را پست کرد آنگاه تولی را به سایر بلاد خراسان فرستاد و خود به طالقان رفت. مردم آن جادل به شهادت بسته، جنگهای مردانه نمودند. بعد از هفت ماه که تولی بازگشت و لشکر بسیار شد، ظفر یافتند و اثر نگذاشتند. دراین اثنا خبر ظفر سلطان جلالالدین بر بعضی نویینان رسید. چنگیز به غزنین رفت و چون به اندراب رسید، از ابنیه و بنیه اثرنگذاشت. از آن جا به بامیان رفت. از حصار تیری به پسر جغتای رسید. بعد از تسخیر، سگ و گربه نیز نگذاشتند. از آن جابه حرب سلطان جلال الدین رفت و بیان حال او3 گذشت و بعد از آن حرب «تربا تقشی» را بادو تومان لشکر فرستاد.

«قمرالدین کرمانی» را، که از جانب سلطان در تته میبود، به قتل آوردند و از نواحی ملتان تا لهاور قتل کرد4 و به چنگیز پیوست.

در آن ایام سلطان محمد، مجیرالملک شرفالدین را از حکومت مرو عزل کرد و به بهاء الملک داد و فرمود که جندیه در قلاع باشند و ضعفای رعایا اظهار انقیاد کنند. از این خبر

روزاول، مجیرالملک قرب هزار مغول را به فنا رسانید. آخر امام جلال6الدین که ازائمهآ مرو به مرویات7 و عقلیات [ممتاز]8 بود، نزد تولی رفت. وی مواعیدی که مضمون آن در دل نداشت بروفق (یقولون بافواههم ما لیس فی قلوبهم 167/3) ظاهر ساخت. مجیرالملک با پیشکش ها برآمد. از وی تفحص اغنیا کرد. وی دویست کس رانام برد. همه را بعد از شکنجهآ بسیار و اخذ اموال استیصال کرد. پس لشکر به شهر رفت. بعد از تصرف در نسا، چهارصد مرد از اهل صنایع جدا ساخت و باقی را بر لشکر قسمت کرد که به قتل آرند. هر مرد را سیصد یا چهارصد رسید. آنگاه «میر ضیاء الدین علی»، که از اشراف مرو بود و به جهت انزواسالم مانده، بربقیهآ مردم که مختفی بودند، حاکم ساخت و به ارماس9 به داروغگی نشاند و نیشابور رفت. جمعی مغول از عقب رسیدند و گفتند کشتنی قسمت کردهاند، ما راهم حصهای باید و

امیر ضیاءالدین به استدعای بعضی بازآمد. کوشتکین وی را به قتل آورد و از هر طرف مردم متوجه مرو شدند. فوجی از مغول به امر امرا رسیدند و شهر را به سهولت تسخیر کرده، قرب صد هزار کس که جمع شده بودند، به قتل آوردند. پس زنی را امر کردند که اذان گوید. جمعی دیگر که پنهان بودند به سماع شهادت برآمده، به شهادت رسیدند و جز چهار کس در مرو نماند:

ریخت فرو قهر الهی تگرگ برد ز بستان جهان شاخ و برگ

خاصترین میوهآ آن کادمیست لذتش از چاشنی [محرمیست]3

پخته و خامش4 همه را پاک ریخت بر سرش از باد اجل خاک ریخت

تا همه دانند که صانع یکیست مبدع این جمله بدایع یکیست

هست ازوهستی و پایندگی زوست عیان مردگی و زندگی

تولی از مرو «قراجار گورکان» را، که داماد چنگیز بود، به نیشابور فرستاد و در جنگ کشته، لشکرش به طوس و سبزوار متوجه شدند و در ته اقدام ایشان هفتاد هزار مسلمان در

«قاضی رکن الدین علی بن ابراهیم ms659 العتبی» را بفرستادند که از [تولی]3 شفاعت کند4. رخصت انصراف نیافت. آخر چنان ویران ساختند که هفت روز آب در آن بسته، جو کاشتند. عدد قتیلان غیر عورات و اطفال هفتصد و چهل و هفت هزار شد. چهل مرد که در صنایع .(236-a) متفرد بودند، از اهل نیشابور به ترکستان فرستادند

تولی بعد از تخریب نیشابور به هرات رفت. رسول فرستاد که مردم باید که ایل شوند تا امان یابند. «ملک شمس الدین جرجانی» از قبل سلطان حاکم بود و قرب صد هزار سپاهی در شهربود. ملک، ایلچی رابکشت و گفت آن روز مباد که من منقاد کفارشوم. تولی قصد حرب کرد. هزار و هفتصد کس از دلیران مغول مقتول گشتند. روز هشتم لشکر به یک بار حمله آوردند. ملک تیری خورد و شهید شد. اتباع وی به جنگ مایل بودند و ائمه و معارف به صلح. در [این 5اثنا تولی پیش خندق رفت و خود از سر برداشت و گفت: من تولی بن چنگزم. دست از حرب بازدارید تا امان یابید و نصف آنچه به خوارزمشاه دادید6، به ما بدهید و پیمان رابه ایمان مؤکد داشت. شهریان دروازه گشودند. امیر مقدم حاکم جامه بافان بود. با صد جامه باف هر یک بانآه جامه برآمدند و نوازش یافتند. آنگاه لاعیان شهر بیرون رفتند. دوازده هزار کس از اتباع سلطان به قتل آمد]7 باقی سالم ماندند. تولی قصد لحوق به چنگیز کرد و

گر از گردون ببارد خنجر و تیر نیاید کارگر بیحکم تقدیر

وگر عالم سراسر آب گیرد کسی بی حکم ms660 یزدانی نمیرد مرا گرفته، نزد تولی بردند. تعجب کنان گفت: تو از جنس انس هستی2 یا پری یا دیوی؟ گفتم: منظور نظر چون تو پادشاهی بودم، از آن سبب سالم ماندم. این سخن به غایت موافق مزاج او واقع شد. گفت: تو مرد عاقلی و قابل آنی که در ملازمت چنگیزخان باشی و مرابه وی فرستاد، سفارش نمود. چنگیزخان مرا مشمول لطف خود ساخت و پیوسته به مجلس میطلبید و از احادیثی که دربارهآ نزل وارد شده، می پرسید و مضمون تقریر مرا ترجمان به عرض می رسانید. روزی گفت که (0 -236) از کاری که من در ولایت «محمد اوغری»، یعنی خوارزمشاه کردم، عجب نامی از من خواهد ماند! من گفتم که اگرخان، مرابه جان امان دهد، سخنی به عرض رسانم. فرمود که بگوی. گفتم که چون خان همهآ خلق را هلاک خواهد ساخت3، آن نام در میان که خواهد ماند؟ از این سخن رویش برفروخت و در من به غضب ناظر شد و گفت من ترا از عقلا می دانستم، اما بسی نادانی. من در شهری که سم اسب محمد اوغری رسیده، قتل و غارت کردم. به مردم دگر چه کار دارم؟ پس از من اعراض کرد و من دگر دراردوی وی نتوانستم بود.

القصه، بعد از تولی، «ملک ابوبکر و سکیایی» در معموری بلد سعی و کداشد نمودند. بعد از آن به روایتی اکثر اهل خراسان خبر تکرر ظفر سلطان جلال الدین شنوده، شحنههای مغول راکشتند و آن سبب خرابی شد و اصح آن که اهل قلعه کالیون، هرویان را در انقیاد مغول مجد

چنگیز بعد از تخریب بلاد سلطان6، میل رجوع به مکان اصلی کرد. جغتای مأمور شد که از راه مکران تا سرحد هند از بی سلطان جلال الدین برود و اوکتا به تخریب غزنه و بلاد

مثنوی

بیشهآ توحید درین دامگاهشیردلان رابود آرامگاه

شیردلی روی درین بیشه [کن]5 همدمی شیردلان پیشه کن گفت مرا در این شبهه نیست. پس گفتندالله تعالی ایلچی6ای فرستاده. این سخن نیز قبول کرد و گفت من بندهآ خداام7 ایلچیان را به اطراف میفرستم و تکلیفات8 (0-237) لشکر می کنم. گفتند که پنج وقت نماز در شبانروز امر فرموده، در آن وقت دست از هر کار9 کشیده، به عبادت قیام باید نمود10:

پنج نماز است به از پنج گنج به که بدین پنج شوی گنخ سنج

شیردلی پنجه ازین پنج کن شاخ هوا را بگن از بیخ و بن

مثنوی

هوش! که ایام کند رنجهات گردش او تاب دهد پنجهات

عیش تو را حال دگرگون کند نقد2 خود از دست تو بیرون کند

خوش بگشا دست چو احسانیان از پی آزادی زندانیان

حق چو تو را داد ز دینار بیست بخل به یک نیمهآ دینار چیست؛ این را بسی پسند کرد و گفت: خدای جاوید روزی مردم را به افراط و تفریط آفریده؛ چون زیادتی زاید به ناقص دهند، مساوات لازم آید. پس گفتند که همهآ عباد مأمورند3 که در مدت عمر، اگر توانند، یک بار به طواف خانهآ پروردگار روند. [مضمون اخبار شارع هدایت مدار این است.]4

دین ترا تا شود ارکان تمام روی نه از خانه به رکن مقام

موی پژولیده و رخ گردناک سینه خراشیده و دل دردناک

گفت همهآ عالم خانهآ اوست، اما او خواسته که مردم در راه، دستگیری ارباب حاجات نمایند و در کسب نام نیکو فزایند. بعد از آن [مجلس]5، قاضی گفت که وی مسلمان است و واعظ گفت که کافراست؛ زیراکه تصدیق حج چنانچه باید نکرد. فیالجمله، چون به سمرقند رسید، ارباب کمال رسم استقبال مرعی داشتند. گفت که حق سبخانه مرا بر پادشاه شما ظفر داد باید که دعای مزید اقبال من کنید6 ائمه و مشایخ از وی یرلیغ مسلمی7 خواستند. پرسید

چنگیز که بود گرگ این دشت این دشت ز گرگیش ثهی گشت

در پنجهآ مرگ روبهی کرد قالب به مصاف او تهی کرد

فوت جوجی پیش از پدر بود به شش ماه. وی هفت پسرداشت: یکی باتو و دگر برکهخان. باتو به جای پدربود. قبچاق و روس و بلغار مسخروی [شدند]3، شهر سرای بناکرد و تختگاه ساخت. حکم او در ممالک اولاد و احفاد چنگیز نفاذ داشت، اگرچه از حلیهآ توحید بی نصیب بود و خود را درعبادت اصنام مصیب میدانست4، اما مال او به خزینه نمی رفت؛ به کافهآ انام از اهل اسلام و غیرهم انعام میکرد. هر که به او رسیدی، از فواضل وی بهره دیدی. «جغتای »ماوراء النهر با بعض دیار خوارزم و بلاد ایغور و بدخشان و کاشغر و غزنین تا کنار آب سند داشت و نهایت احترام اوکتا بجای آورد5، با آن که از وی اسن بود؛ چنانچه روزی با وی در مسابقت سبقت گرفته بود، سحربا امراسوار شد، در پس کریاس او کتا فروآمد. اوکتابا

آخر جغتای نه اسب کشید [و گفت به ابتکچیان نوشتند که قاآن گناه جغتای را عفو فرمود و وی در برابر آن نه اسب کشید]1 و بعد از آن بازگشت و در مجلس عام خویش تقریر کرد. بنابراین امرا را مجال خلاف نبود و بعضی از ممالک کفر و اسلام که در عهد چنگیز مسخر نشده بود، به کمند تسخیر وی درآمد و بنابر وفور انقیاد جغتای، او کتا پسر خود را، گیوک خان، ملازم او ساخت. جغتای اکثر در بیش بالغ میبود. قاآن در امور عظیمه ایلچی فرستادی و مشورت نمودی و اگر حاجت به حضور او (a-239) بودی، حاضرشدی. درعهد وی «محمود بارانی» عندالعوام اعتبار تمام یافت و به تسخیر جن و کرامات مشهور شد و مرید بسیار پیدا کرد و در بخارا در2 تخت نشست. آخر مغول در برابر وی صف کشیدند و کسی را زهره اقدام بر رمی سهام نبود. آخر دو کس تیر انداختند. محمود مذکور و «شمس الدین محبوبی»، که از والد خود نقل میکرد که چنین کس پادشاه میشود و آن نقل، عوام قلیل العقل را فریفته بود، به آن دو تیر هلاک شدند و مقارن آن باد تند3 برخاست و لشکر منهزم شد اتباع محمود قرب ده هزار کس رابه قتل آوردند. آخر که او رانمی یافتند، میگفتند به آسمان رفته پس «قراچار نویین» لشکر فرستاد و آن فتنه را تسکین داد. گویند جیش عمیدالملک وزیر، ابویعقوب سراج الدین یوسف بن ابی بکر بن محمد بن علی خوارزمی را که مؤلف مفتاح34 و صاحب قنیه، مختاربن محمود رازی در قریهآ ایلکند از المالغ، مفتاح بر وی خواند، نزد جغتای تعریف کرد. گفت که علوم ایمانی و یونانی میداند و تسخیر ms667 جن و دعوت کواکب میتواند و بر نیرنجات و طلسمات قادر و در عمل سیمیا ماهر است. جغتای وی را طلب نمود و بنابر مشاهدهآ غرایب، شیفتهآ وی [شد]5، از جمله بر زمین دایره میکشید و

چون ولی عهدی به وی رسید1، بعد از دو سال از آن حال در اول بهار که قوای بوقلمون آسای نامیه هردم ms668 رنگی مینمود و لطف هوادم از نفس عیسی میزد و سوسن آزاد در ثنای سلطان ریاحین رطب اللسان شد و بلبل به هزاردستان در بستان تهنیت تختنشینی خسرو گل سراییدن گرفت، اولاد جوجی از دشت و اخوان چنگیز از شرق و امرای عظام از اقطار آفاق متوجه شدند.

جغتای و تولی او را «الغ نویین»2 می گفتند، در اردو بودند. بعد از اجتماع واطلاع همه بر

جرماغون را با سه تومان لشکر به دفع وی نامزد کرد. با یکی از امرای آن لشکر گفت که مهم خوارزمشاه به دست تو تمام میشود و چنان شد. چون جرماغون به اصفهان رسید، آن امیر را از پیش فرستاد. سلطان گریخت و دگر نامی از او برنیامد و در سنهآ سبع و عشرین با جغتای و تولی به جهت خلاف ختائیان، به ختا رفت و به عمل بدءة مغول دست اهل ختا مغلوب برد شد واز کار1 ماند، منهزم شدند. تمام لشکربا ایشان عمل قوم لوط کردند و پادشاه ختا خود را بسوخت. قآن و اخوان در ختا خونها ریخت و اسیر (a -240) کثیر [با صور دلپذیر]2، که با وجود ایشان منزلها معمور و دلها خراب گشتی، گرفتند. پس یلواج را به حکومت نصب فرمود و تولی در آن اثناوفات یافت و قاآن در تختگاه [عود]3 نمود و ms669 در سبع و ثلاثین بعضی شاهزادهها را فرستاد و در هفت سال تمام روس و چرکس و بلغار را فتح کردند و ارغون آقا از قبیلهآ اویرات، که خط آموخته بود و از بتکچیان شد، به حکومت خراسان نامزد کرد. [و عمارتی در قراقروم که تختگاه بود بنا فرمود. نقاشان ختایی دقتهای غریبه کردند]4 و در بزمگاه او حوضی از نقره ساخته بودند [و صور]5 شیر و فیل از زرو از منافذ آن شراب به حوض می ریخت و مقدم جامهباف هروی، که تولی وی را با صد جامه6 به قراقروم فرستاده، به تعمیر هرات فرستاد و به اندک زمان معمورشد و در سنهآ تسع و ثلاثین و ستمائه وفات یافت. در عهد وی «گنجنامهآ افراسیاب» را یافتند. گفت: ما را به گنج مردم حاجت نیست. آنچه داریم به بندگان خدا می رسانیم از جملهآ آثار علو همت وی یکی آن که

دگرگویند که هندیای چند، پنج هزار بالش زر خواستند، فرمود که بدهند. عرض کردند که اینها از بلاد یاغیاند. گفت که کسی با من یاغی نیست. دیگر در وقتی که سرخوش بود، کسی طاقیه نزد وی آورد. (8 -240) به انعام دویست بالش امر فرمود. نواب آن حکم را اثر مستی دانسته، موقوف داشتند. روز دیگر برات عرض کردند. عتاب فرمود و گفت: انتشار نام [من]2 به نیکو3 نمیخواهید و ارباب افتقار را انتظار میدهید و انعام را سیصد ساخت.

دگر، شیرازیای گفت که از شیراز به آوازهآ مبرت قآن آمدهام و پانصد بالش قرض دارم. هزار بالش به او داد و گفت اگر مقدار دین نگیرد، خالی به خانه خواهد رفت.

دگر در عهد علاءالدین کیقباد، مسخرهای از روم به آستانهآ وی رو نهاد. شخصی گوید که بعد از سه سال از رفتن او، کسی را در سوق قونیه دیدم. مرا به وثاق خود دعوت کرد. اوانی ذهب و فضه دیدم نهاده و ممالیک ختایی4 به خدمت ایستاده. آخر معلوم شد که آن مسخره است. گفت چون به قاآن حال فاقهآ شدیده و طی مسافت بعیده عرض کردم، فرمود که این مرد

و دگر، پیری بغدادی به سر راه آن جهان پناه آمده، گفت: ده دختر دارم که از فقر به زواج انرسیدهاند. گفت: ms671 چرا با خلیفه نگفتی؟ گفت: چند بارگفتم، هر بارده دینار داد و دفع حاجت به آن نمیشد. وی را هزار بالش داد و ده مغول همراه ساخت که تا هر جاکه خواهند، همراهی نمایند. پیر در راه فوت شد. فرمود: تا زربه بنات وی بردند و امثال اینها چندان است که به تحریر نتوان آورد و منقول است که در آن حالت از او کلا سؤال کرد که کدام امراست که در این عالم محفوظ از سمت فنا و زوالست و مقرون به صفت بقا بر کمال؟ گفتند که بقای امری در این عالم محال است و فناشامل جمیع احوال. گفت: چنین نیست، بلکه نام نیک که اثرانعام وافضال و نتیجهآ بر و نوال [است]1 لایزال باقی خواهد بود و ما خالی از این حال. در خامس جمادی الاول سنهآ تسع و ثلاثین و ستمائه بنابر افراط شراب، [در مزاج او]2 همه اسباب (241-a) :منیهاش3 مجتمع گشت و درگذشت. در آن باب گفتهاند خلط در خلط فزون کرد ز عادت قاآن روز و شب داد ز مستی خبر از بیخبران اندر ابطال مزاجش مددی کرد تمام مشتری بادبران و مدد بادهبران

خردترین اخوان بود. اول چنگیز خواست که وی را ولی عهد سازد، باز وی را به لشکرکشی تعیین کرد. اولادوی: منکو قاآن و هلاکو و قوبلا قآن و ارتوبکا.

اوکتا قآن، کوچوار را، که اسن اولاد بود، ولی عهد ساخته بود. وی پیش از والد فوت شد. ولد وی شیرامون را ولی عهد ساخت. وقت فوت قآن وی خرد بود. کیوک خان به تهور مشهوربود. رسم مغول آن بود که بعد از فوت خان تا جلوس خان دگر، مادر اولاد خان حکم کردی. توراکینا، که مادر وی بود، حکم میکرد و به جهت خانی وی به احضار اقارب و امرا امر کرد و اولاد جوجی به جزباتو که به عذر دردپامتخلف شد ms672 و اولاد جغتای و امیرارغون از خراسان و رکن الدین سلجوقی از روم و حاکم گرج1 و بدرالدین لؤلؤ از موصل و قاضی فخرالدین از جانب خلیفهآ بغداد و رسل فرنج آمدند. گویند که ده هزار خرگاه به جهت اضیاف اطراف ترتیب یافت. کیوک قبول خانی را مشروط ساخت به آنکه دایم از نسل وی باشد. برطبق وی2 خطها نوشتند. در آن ایام فاطمه خاتون نام عورتی را که از مشهد اسیر ساخته بودند، نزد تو راکینا معتبر شد. سمرقندیای به اکتون بن اوکتا که در آن حین مریض بود، رسانید که مرض تو اثرسحر وی است. اکتون به کیوک پیغام کرد که اگر من هلاک شوم، او رابه قصاص رسان. کیوک بعد از فوت برادر، وی را به الحاح از مادر گرفت و بعد از تهدید، به جرم ناکرده معترف شد. وی را غرق کردند و جمعی از سادات مشهد که با وی اظهار خویشی3 کرده بودند، معذب گشتند و کیوک ولایت جغتای را که در تصرف نبیرهآ وی هلاکو بود، به پسر وی یسو داد و روم را به سلطان رکن الدین داد و به جهت آنکه شیرامون بن جرماغون شکایت خلیفه نوشته، رسالتهای خشم آمیز به خلیفه فرستاد و رسل الموت را به اهانت بازگردانید. گویند که وی نصرانیت گزید و رهبان روم و شام به وی رونهادند و یکی از نصاری حکم گرفت که مسلمانان را خصی سازند. چون از دیوان برآمد، کلاب (b-241) بر4 وی افتادند و خضیتین وی راکندند. نصاری ترسان شده، از آن مقوله نمیگفتند. آخر کیوی قصد بلاد غربی کرد و در سمرقند هلاک شد. مدت وی یک سال بود.

بعد از کیوک، سرقوقسی که حرم تولی خان بود و مادر منکو قاآن به تدبیر ملک پرداخت. بنابر حسن سلوک او، اعیان دولت به خانی پسرش قرار دادند، اما بنابر مخالفت شاهزادهها، قرولتای بعد از چهار سال شد و باتو ms673 سعی کرد و منکو قآن خان شد. مادرش نصرانیت اختیار کرد، اما در تعظیم شریعت جد میورزید1. در سمرقند مدرسه ساخت.

و شیخ سیف الدین باخرزی را متولی گردانید. شیخ ابن کثیر در تاریخ مسمی به بدایة و هدایة2 آورده که وی رسولی اصفهانی به مصر فرستاد. وی گفت که در بعض بلاد شرقی مردماند که عیون ایشان بر رئوس است و دهان بر سینه. چون وحوش باشند و باانس انس نگیرند و گفت در بعضی آن بلاد تخمی است از آن گوسفند روید، اما به مرتبهآ تناسل نرسد و گفت در مازندران چشمهای است، هرسی سال چوبی چون منارقایم شود تا وقت [غروب]3 بعضی ملوک جهت اخراج او4 را به سلاسل بستند. همه گسیخت و فرورفت و اکنون اگر برآید، قطاع زنجیر با او5 باشد. منکو قاآن برادر خود را، «قوبلای»، به بلاد بعضی از شرقی6 فرستاد و برادر دیگر را، که «هلا کو» بود، به غرب نامزد کرد و ازده مرد7، دو مرد با او فرستاد و باعث بر ارسال وی شکایت قاضی قزوین بود از ملاحده و خود قصد چین کرد. به قلعهآ حصین رسید و آن را محاصره کرد. چون صیف قریب گشت، امرا گفتند که این دیار در این فصل پراز مور و مارمیشود و هوا را از سخونت، عفونت مییابد، باید رفت که در زمستان بازآیند، نشنود، وبا شد و درگذشت در خمسین و ستمائه.

قوبلای قاآن که به ختا رفته بود، آنجا پادشاه شد. در عهد وی، ایوان وزارت چهار رکن داشت؛ یکی «احمد بناکتی از اهل اسلام و دیگری «ختایی»8 و از عبده اصنام بود و جسدش از حسد احمد پربود. وقتی که9 به آیلاغ رفته بود، ختایی رابه مهمی به شهر فرستاد. احمد ازوی استشمام غدر کرده، متوجه اردو شد. وی از پی رفت، خواست که به فریب او را بازگرداند.

«مولانا حمید الدین سمرقندی» (b -242) به وساطت وزیر نزد او رفت. وی همان سؤال مذکور ساخت. مولانا فرمود که امر اقتلوا متعلق به رسولالله -صلی الله علیه و سلم -و صحابهآ کرام که مشرکان عرب و عجم را بکشند. چنگیزخان و آروغ او بر سر یرلیغ نام حق تعالی مینویسند، چگونه مشرک باشند. این سخن را پسندید و از آن داعیه درگذشت و مولانا را اعزاز نمود. مدت وی سی و پنج سال.

پس تیمورقا آن پادشاه شد. بعد از شش سال مصروع شد. وی به محاسن اوصاف اتصاف داشت. منقول است که در عهد وی، شعلهآ بلای غلا بالا گرفت. فرمود تا از انبارهای خاصه غلهها برآوردند و به عشر قیمتی که در شهر مقرربود، اما به دست نمیآمد، فروختند ودیگر در حدود خطا زرع را آفتی رسید و در هیچ موضع از آن حدود اثری نماند. سه سال مال از رعایا نگرفت و سال دگر از شدت برودت هوا دواب و مواشی آن حواشی تمام تلف شدند. قیمت همه از خزانه ادا نمود. گویند که در زمان وی رباخوارهای بود که با ارباب دیون مناقشاتی از حد بیرون کردی. صاعقه به وی رسید و سوخته گشت. قاآن اموال او را ms676 [به فقرا]2 تصدق نمود.

در بعضی تواریخ آورده، بعد از چنگیز پانزده کس بر سریر خانی نشستهاند. آخر ایشان تابزی اوغلان که [در عهد]3 امیر تیمور گریخته آمد و مسلمان شد و بعد از او در قلماق به خانی رسید.

پسر چهارم تولی خان است و تولی پسر چهارم چنگیز. وی دراحدی و خمسین و ستمائه وداع منکو قآن کرد. باوی گفت که باید که تا مصر به قاعدهآ چنگیز بروی3 خلیفهآ بغداد را اگر ایل شود، گذاری و اگر نشود با او نیز همان کنی که با دگران. در سنهآ ثلث از آمویه گذشت. شیری چند ظاهر شد و اسب می رمید. جمعی با4 شترمست سوار شده، ده شیر فکندند. پس «کتبوقانویان» را به قلع قلاع ملاحده نامزده کرد و خود به طوس رفت. بعد از آن به خبوشان که اکنون به قوچان (a-243) مشهور است و آن از اثر لشکر مغول ویران بود. امر به تعمیر نمود. سیف الدین لقا، که وزیر و مدبر بود، وجهی به جهت تعمیر جامع داد. آنگاه متوجه دیار ملاحده شد.

«ملک شمس الدین کرت» به خدمت رسید و او را به رسالت نزد ناصرالدین محتشم، که اخلاق ناصری به نام اواست، فرستاد. [وی]5 از قبل «خورشاه» در قلعهآ سرتخت بود. [به اردو]6 آمد و نوازش یافت. پس به خرقان رفت و رسول به خورشاه فرستاد. وی برادر و پسر را با «خواجه نصیرالدین محمد طوسی»7 بفرستاد و خود نیزاز پی رسید. محقق طوسی گفته: سال عرب چو ششصد و پنجاه و چار شد یکشنبه اول مه ذیقعده بامداد خورشاه پادشاه سماعیلیان ز تخت برخاسته، پیش تخت هلاکو بایستاد

«ملک صالح» رادر دنبه گرفتند و در آفتاب افکندند تا در آن کرم افتاد و وی را میخوردند. در مدت یک ماه به عذاب شدید هلاکو هلاک شد. گویند که هلاکو وقت انصراف، کس به مصر ms679 فرستاد و «قدور» را، که حاکم مصربود، به انقیاد خواند. وی رسول را گشت و روبه شام نهاد. «کتبوقا» متوجهآ وی شد. درعین، قدوربه وی رسید. مردم را در مکامن بازداشت و خود (244-a) قلیلی مقابل آمده، بر پشتهای بایستاد. به اندک جنگی عنان تافت. مغولان از پی روان شدند. لشکر از کمینها برآمدند و غلبه کردند و کتبوقا اسیر شد. ملک مصروی را توبیخ و تشنیع نمود وی گفت هرچه هستم، نیکوخواه پادشاهم و همچو شما حرام خوار و خداوند کش نیستم:

سر و تن مباد آن بداندیش را که بی جان گند خسرو خویش را

قدور، وی را هلاک ساخت و هلاکو را توجه مصر میسر نگشت و شام به ملک مصر رسید. یکی از زوجات هلا کو از قوم کرایت بود. وی از خواتین دیگر معتبرتر بود. قوم او نصاری بودند؛ بنابرآن وی تقویت نصارا میکرد و هلاکو به مراعات خاطر او به اعزاز آن طایفه مایل بود؛ چنانچه در عهد او کلیساها ساختند و برابراردوی آن خاتون، همیشه ناقوس زدندی. گویند که منکو قآن حدت ذهنی داشت و بعضی اقلیدس را مطالعه کرده بود.

«جمال الدین محمد طاهر بن محمد زندی» را بر آن داشت که رصد کند. دراثنای شروع عاجزشد. خبر محقق طوسی شنود. به هلا کو امر کرد که وی را به تختگاه فرستد. وی مفارقت او نپسندید. ضروریات رصد تعیین نمود و در مراغه رصد کردند و «مؤید الدین عرضی» از دمشق و «نجم الدین کاتبی» از قزوین و «فخرالدین اخلاطی» از تفلیس حاضر ساخت و محقق مذکور در سنهآ اثنین و سبعین و ستمائه در بغداد در جوار مشهد کاظمین - علیهما التحیة والرضوان - مدفون شد و گویند که هلاکو به کیمیا مایل بود و زرها در آن صرف کرد.

چون خانی1 منکو قاآن به سعی باتو بود، برکه خان پیوسته هلاکو را انواع تکالیف میکرد. آخر برکه خان شنود که ms680 هلاکو گفته که دگر با او مدارا نمی کنم. بگفت که وی بلاد مسلمین ویران کرد و خلیفهآ زمان را بی کنکاج به قتل آورد. من به ارادهآ حق خون بیگناهان از او بخواهم. بوقا را با سی هزار سوار در مقدمه روان کرد و2 از دربند گذشته، به شروان رسید. هلاکو در سنهآ ستین متوجه شد و شیرامون را با لشکری از پیش فرستاد. بوقا به3 آنها مظفر شد. بعد از آن اباقا، بوقا را منهزم ساخت. هلا کو بعد از آن به عزم رزم برکه خان متوجه شد و در آن راه، سیفالدین بتکچی، که و زیر بود، بکشت و وزارت به «صاحبدیوان» داد و «حسام الدین منجم» را شهید ساخت؛ زیراکه گفته بود: به قتل خلیفه عالم سیاه شود. پس از دربند گذشته، بر لشکر برکه (b -244) خان غلبه کرد. آن گاه اباقا را فرستاد که اموال لشکر برکه خان را غارت کنند. اهل دشت اموال و اطفال گذاشته، رفته بودند.

لشکر ایل خان در بیوت آنها سه شبانروزبودند. ناگاه برکه خان با لشکری عظیم رسید و جزاباقا1 با معدودی از تیغ وی نجات نیافتند. ایل خان میل کرد که خود به جانب دشت رود. «جلال الدین دواتدار» عرض کرد که در سواد عراق عرب قبچاقیان بسیارند. اگر فرمایند، بنده آنها را جمع سازد تا قراول باشند. وی مرخص شده، رفت و لشکر جمع کرده، با خود موافق ساخت و قصد مصر کرد. ایل خان ازاین خبر بسی پریشان شد و گفت که چه حال است که کودکی مرا فریب دهد؟ و اندوه وی به مرض منجرشد و فوت گشت. مدت عمرش چهل و هشت سال و زمان ملک هشت. در سنهآ ثلث و ستین و ستمائه در مراغه در پای سور رونق مدفون شد. دخمهای ساختند و زر و جواهر در آن ریختند و چهل دختر با حلیه و زیور از غایت جهل هم ms681 خوابهآ او کردند و این قاعدهآ قبیحه در عهد غازان مرتفع گشت.

صاحب طبقات نقل کرده که در بعضی اسفار، رفیقی موافق مرا روزی شد. وی را صدیق و صادق2 یافتم. نقل کرد که کودکی ترمذی اسیر شده، در خدمت یکی از نویینان میبود. چون نویین فوت شد، بعضی حساد گفتند که وی تربیت یافتهآ لطف امیر است؛ مناسب آن است که از امیر جدانشود و آن فقیر را تکلیف [دخول]3 در دخمه کردند. آن بیچاره به اضطرار به آن جا درآمد و در آن مسدود ساختند. ناگاه مشاهده کرده که یک جانب آن موضع شکافته شد و دو کس درآمده، عمودهای آتشین را بر آن کافر فرو آوردند و شرار آن نار به قدر سر سوزنی به روی آن مظلوم مغموم رسیده، از حال آن گرفتار، استفسار کردهاند. وی قضیه را اظهار کرده، سر عمود به گوشه زدهاند و ثقبهای ظاهر شده، اشارت به خروج کردهاند. چون قدم بیرون نهاده، خود رادر صحرای ترمذ یافته و از آن موضع تا ترمذ، به طریق معتاد چهار ماه راه بود. و رفیق مذکور می گفت که من آن جوان رادیدهام و حکایت از او شنیده و اثر آن شرار از نار به روی وی باقی بود و گاهی تراوشی مینمود.

نوشیروان عادل چون هفتده سال متصرف ملک شد، عمارت به جایی رسانید که للامتحان پنجاه جریب خراب را جستند و نیافتند. سلطان سنجر سیرت نکو داشت. بیست سال به نیابت برادران و چهل و یک سال به استقلال پادشاهی کرد. چون در این وقت هر کس تنسوقی به خدمت فرستاد، این بنده این چند کلمه از حکمت در سلک بیان کشید. «انآتهی کلامه». فی الجمله، در رمضان سنهآ ثلث و ستین در ساعتی مسعود و زمانی مناهج امانی موعود، پای بر تخت اقبال نهاد.

در عهد وی، چهار کس1 بی نظیر معاصر هم بودند: «محقق طوسی» و «خواجه شمس الدین صاحب دیوان» و «صفی الدین عبدالله» و «جمالالدین یاقوت» که «یفرش الدر فی ارض القرزاطپس» صفت او بود. پس اباقا برادر خود را، «یشمت»، به ضبط دربند تعیین نمود و برادر دگر، «یشیمین» را مازندران و خراسان داد و سرحد شام به «شیرامون» ولد جرماغون سپرد و وزارت به صاحبدیوان گذاشت و اصفهان به «بهاء الدین»2، که ولد وی بود، سپرد. و هرات به «ملک شمس الدین کرت». و قرب صد دانشمند را از تلامذهآ محقق طوسی به انعامات بهره مند ساخت. صاحب دیوان در تعمیر بلاد کوشید و نهال آمال اهل کمال

قطعه

ای [که]1 تشریفم فرستادی و مال مالت افزون باد و دشمن پایمال

هر به دینارت به سالی باد عمر تا بمانی سیصد و پنجاه سال پس از آن روزی، کسی وی راگفت که سیصد و پنجاه سال بمانی. وی گفت: اگر شمس الدین حسین صد و پنجاه ندزدد. وی حاضر بود و منفعل شد. پس برادر صاحبدیوان علاء الدین، به «جلال الدین ختنی» نوشت که ده هزار دینار به شیخ برد. قبل از و صول نامه، جلال الدین [را]2 محصل آجل دریافته بود. شیخ قطعهای در این باب فرستاد. صاحبدیوان پنجاه هزار دینار فرستاد و شیخ بقعهای که اکنون مزار او است، از آن زر بنا نمود.

اولاد صاحب دیوان بهاء الدین و شرف الدین هارون بودند. بهاء الدین فاضل بود و به ارباب فضایل مایل.

گویند که خواجه هارون روزی در بغداد «مولانا صفی الدین عبدالمؤمن» را، که در سایر حکمیات بینظیر بود و در موسیقی بر حکمای سابق فایق، مخاطب ساخته، به لقب تنها اکتفا کرد و مولانا صفی الدین گفت: بهاء الدین وی را در این خطاب عتاب کرد، اما تند و بی اعتدال بود. در اصفهان امر کرد و چشم فقیری را که در وی تیز نگاه کرده بود [به کارد]3 از حدقه برآوردند و گویند که طفل خرد4 در کنار داشت. اتفاقا دستش به لحیهآ وی رسید. آن طفل را صلب نمود و کس را مجال شفاعت نبود. گویند که بعداز وی، بر سراندک زمینی اصفهانیان را نزاعی شد. شمار کشتههای آن نزاع از قتیلان مدت حکومت به هفتاد زیاد آمد. پس در واقع مستحق چنین حاکمی بودهاند. گویند که در عهد اباقا، برکه خان قصد ایران کرد. اباقا از جانب دریند جسرها خراب ساخت. وی از آن راه نتوانست درآمد. متوجه ms684 راه تفلیس شد و در راه

در زمان وی، «براق اغلان» نبیرهآ جغتای (a - 246) پسر عم خود مبارک شاه را از ولایت جد دو رکرده، بر سریر خانی نشست و ذخایر و خزاین عشایر را متصرف شد: چه گنجها که نهادی3 و دیگری برداشت چه رنجها که کشیدند و دیگری آسود آسودگی از سکنهآ آن دیار کنار کرد و ظلم و ستم او بی شمارشد. «قیدو خان بن قاشین بن اوکتا» از ترکستان قصد دفع کرد. براق بر وی غالب گشت و لشکر به ختن فرستاد و مسخرشد. مواد نخوت و غرور در دماغ او و فور یافت. منکو تیمور، که از احفاد چنگیز بود، لشکری موفورو عدتی نامحصور داشت. عم خود را، «برکجار»، با لشکری به عدد او راق اشجار به مدد قیدو فرستاد. براق منهزم شد. بییراق به سمرقند رسید. خواست که مردم راتکلیف کند که برهنه به صحرا روند تا لشکر از ممر غارت قوت یابند و به سایر بلاد این عمل مراد داشت، اعیان شهر به قبول اموال، او را از آن خیال بازداشتند. چون اخبار او به قیدو و برکجار رسید، برکجار گفت: بالفعل، بر سر او باید رفت. قیدو گفت که به توجه ما در آزار و اضرار بیشتر ساعی خواهد شد. پس «قبچاق بن قداد بن اوکتا» به رسالت رفت و او را ملایم ساخته، به قیدو و برکجار رسانید. وی اظهار شکایت از روزگار کرد. مقرر شد که از دیار ماو راءالنهر ثلثی به وی دهند و ثلثان به قیدو و منکو تیمور متعلق باشد و شرط کردند که ولایت را به «مسعود بیک بن محمود ms685 یلواج» بگذارد تا معمور دارد و ختم مشورت بدان شد که سال دگر براق به مدد قیدو چیزی از ولایت اباقاخان بگیرد و قیدو طالب زوال یکی از اباقاخان و براق

القصه، در سنهآ ست و ستین براق، مسعود بیک را به رسالت نزد اباقا فرستاد و مقصود استعلام کیفیت راه و کمیت سپاه بود. صاحب دیوان به استقبال او رفت و وقت وصول به وی، پیاده گشت. وی سواره او را مصافحه کرد. اگرچه صاحبدیوان را ناخوش [آمد]1، اما ظاهر نساخت. پس از رجوع وی، براق یراق کرده، متوجه شد و در آن حین توکدار اغول، از احفاد جغتای که از عهد هولا کو باز در ایران میبود، به مواعید براق شیوهآ نفاق گرفت و رخصت کرده، به یورت اصلی وی، که قریب به گرجستان بود، رفت و سر فتنه داشت. شیرامون را فرستادند. وی منهزم شد و آخر اظهار توبه و انابت2 کرد و به خلعت عفو فایز گشت، اما لشکری وی برامرامقسوم شد. وی تنها دراردو میبود. پس قیدو، قبچاق را بنابر و عدهای که کرده بود، به مدد براق فرستاد و سفارش کرد که چون تلاقی فئتین قریب گردد، رجوع ms686 نماید و چون براق رسید، شاهزاده پشین بن هلاکو با او مقابل شد و مغلوب گشته، به مازندران رفت. براق کمر تعدی در خراسان برمیان [فساد]3 بست و درهای بیداد بر سکنهآ آن بلاد گشود. اباقا به وی نوشت که به سعی در خرابی ممالک و ویرانی، کسب سلطنت و کامرانی نتوان نمود:

زدی آتش و شهرها سوختی جهان داشتن از که آموختی اگر بازگردد ولایت غزنین و قندهار تاکنار سند به او مفوض باشد. براق چنگ در دامن جنگ

چه شش، چه شصت، چه ششصد، چو آخرست زوال

عجب انقلابی است در چرخ پیر گهی چون کمانست و گاهی چو تیر

زمانی دهد جاه و تخت وکلاه زمانی غم و خواری و بند و چاه

[نه این پایدارست آخر، نه آن شراید همه نیک و بد بیگمان]7

ای7 به دولت ده روزه گشته مستظهر مباش غره که از تو بزرگتر دیدم روزی اباقاخان با صاحب گفت: [باکثرت حقوق والد ما و ما که در ذمهآ تو است]8 که مجدالملک میگوید که تقصیرات و تصرفات تو بسیار است. صاحب دانست که محل مقتضی تکذیب خصم نیست. گفت: نعم. پادشاه جهان را چگونه انکار توان کرد. خود و برادر

صاحبدیوان این رباعی به وی نوشت:

یرغو بر پادشاه شاید بردن صد4 غصه ز روزگار باید خوردن

این کار که پای در ms689 میانش داری هم روی بدان سرخ کنی، هم گردن صاحب از خدمت خان متقاعد نمیشد و (a-248) انفعال به خود راه نمیداد. گویند در اثنای طوی، صاحب سه بار کاسه بر خان عرض کرد و هر مرتبه اثر اعراض ظاهر شد. در نوبت چهارم باز زانو زده، عرض کاسه کرد. پادشاه از گوشت خوک به سر کارد نوالهای به وی حواله کرد. صاحب زمین بوسیده، او را فروبرد. پس ایل خان از وی کاسه گرفت.

مجدالملک دید که به صاحب از شرارت شروی ضرر1 نمی رسد. دربارهآ برادرش سخنان گفت تا او را مصادره کردند و هرچه داشت گرفته2، در سلاسل و آغلال به همدان، که آن زمان معسکر بود، آوردند و در همان جا اتفاقا، اباقاخان درگذشت و «علاء الدین عطاملک» در رسالهآ تسلیة الاحباب احوال خود نوشته و باعث آمدن اباقاخان به همدان آن که اهل شام در حدود دیار بکر و روم دست نهب میگشودند. اباقا در3 سرحد شام رفته، برادر خود را فرستاد. وی منهزم شد. اباقا نیت کرد که سال دگر لشکر به شام کشد. از راه بغداد به همدان رفت و آن جا درگذشت. در جامع رشیدی آورده که در همدان در اثنای شب به قضای حاجت روان شد. زاغی در نظرش درآمد. گفت که این را تیر زنند. در نظر حاضران چیزی ننمود. مقارن آن، مرغ روحش طیران نمود و این در سنهآ احدی و ثمانین و ستمائه بود. سلطنت نکودار المسمی به سلطان احمد بن هلاکو

وی پس از برادر، پادشاه شد و توفیق اسلام یافته، مسمی به «احمد» گشت و در ربیع الاخر سنهآ احدی و سبعین بر تخت نشست. علاءالدین را از قید خلاص گردانید و صاحبدیوان را به اعلی مراتب اعتبار رسانید.

دراین اثنا مجدالملک به ارغون بن اباقا اعلام نمود که صاحب به جهت تخلیص [برادر]4 از غموم، پدر ترا مسموم ساخت و چون میداند که ms690 من از این حال باخبرم، قصد سر من دارد. این سخن به احمد رسید و به بعضی تقصیرات وی پس از آن ظاهر شد. وی را به کسان صاحبی سپردند. قتل او را مغتنم دانسته، غنم وار مذبوح ساختند. بغداد به دستور به عطاملک مفوض [شد](5 و برادر خود قنقرتای را به روم فرستاد. باز طلب کرد. معلوم شد که با بعضی امرا قرار داده که در وقت فرصت قصد سلطان کند. سلطان وی را هلاک ساخت.

ارغون آن جا رفت و همهآ اموال و جهات وی را متصرف گشت و از سلطان بعض ولایات طلبید و نوشت که بر تقدیر ابا از تسلیم مطلوب، مستعد جنگ باید شد. سلطان نوشت که اگر زاید بر خراسان که ms691 به نام وی مقرراست، میطلبد، قصد حضور کند تا بعد از وصول، مقصود او به حصول رسد و اگر ابا نماید، فرمان دهم تا فوجی از هژبران بیشهآ دلاوری و ببران میدان داوری، قهرا و قسرا، او را به درگاه آرند. آنگاه لشکر جمع ساخته، متوجه شد. ارغون در ثنای مقاتله، روی به وادی فرار نهاد. الیناق وی را گرفته، به اردو رسانید. سلطان به خرگاه نشسته بود. وی را از جانب یسار درآوردند و به امر سلطان در مطرح اشعهآ آفتاب جهان سوز بازداشتند. خواهرش، که ملازم سلطان بود، به سایهآ چتر، وی را زمانی تسکین داد. سلطان زمانی جانور انداخت و آنگاه وی را طلب نمود و نوازش فرمود. در کنار گرفت و وعدهآ خراسان داد و خرگاهی جهت وی و خاتون (a-249) او5 تعیین یافت و خود به یورت اصلی، که کوچ وی آن جابود، رو آورد و فرمود که الیناق بعد از یک هفته، ارغون را به یاسا رساند.

زمانه از آن کس تبرا کند که او کار امروز فرداکند رو به راه آورده، روان شد. امرا اتفاق کردند که وی طریقهآ چنگیز را برانداخت. مناسب آن است که ارغون را برآوریم. بوقا به خرگاه شاهزاده آمد و او را برآورد و به اتفاق بر سر الیناق رفتند. وی مست و غافل بود. جرعهآ عدم چشانیدند و اکثر خواص سلطان کشته شدند و جمعی از موافقان ارغون از پی سلطان رفته، او را بسته به ارغون رسانیدند.

ارغون، وی را به اولاد بیقورمای سپرد و به قصاص کشتند. صاحبدیوان به اصفهان رفت. اهل آن جا از قضایای1 غافل مستقبل2 شدند و زبان به دعا و ثنا آراسته، از آنجا قصد آن کرد که خود رابه هنداندازد. باز گفت که سلامت خود گزیدن و اشیاع3 را به محنت انداختن و گذاشتن، از4 مروت دور ms692 است. اولی آن که حقوق سوابق خدمت را به عرض پادشاه رسانم. توکل کرده، راهاردو گرفت. در راه مژدهآ عفو از ارغون و توقیع عاطفت وی رسید. در هفدهم رجب سنهآ ثلاث و ثمانین به اردو رسید و به منصب وزارت منصوب گشت و حکم شد که به اتفاق بوقا مهمات را فیصل دهند. بوقا در افنای وی سعی کرد تا مستقل باشد و حکم شد که وی را دست بسته در مقام پرسش آرند. مهلت طلبیده، غسل کرد و وصیت نوشت واز مصحف حمائل تفأل کرد. این آیت آمد. (اذین قالوا ربنا الله ثم اشتقاموا - 30/41) و آنگاه رفت و وی رابه درجهآ شهادت رسانیدند و این در چهارم شعبان سنهآ ثلث و ثمانین و سبعمائه بود.

در رفتن شمس از زمین خون بچکید مه روی بگند و زهره گیسو ببرید

شب جامه سیه کرد در آن ماتم و صبح برزد نفسی سرد و گریبان بدرید اموال و اسباب او به دیوان متعلق شد و بوقا مستقل شد. جزنامی از سلطنت به ارغون نبود و آخر به تیغ ارغون زمین از خون او ملوث گشت.

ارغون بسی به جوکان1 معتقد بود و در سنهآ (ا-249) ثمان و تسعین چوکیای2 معجونی برای وی ساخت و گفت که مداومت براکل آن مورث طول عمراست. بعضی اجزای آن زیبق و گو گرد بود. ارغون هشت ماه از آن خورد. آخر چله برآورد و در آن چله جز «سعد الدوله یهود»، که از طب با وقوف بود و اعتبار او در عهد او3 به جایی رسید که رقم وزارت به نام او می کشیدند، [یک]4 دو کس دیگر نزد او راه نداشتند و در آن چله از معتقدات ملل استفسار مینمود و بعد از چله مریض شد.

امین الدولهآ طبیب»، او را قریب به صحت رسانیده بود، که چوکی وی را سه پیاله شراب داد و پیمانهآ حیات او به آن ms693 پرشد. هرچند صدقات و مبرات ظاهر ساختند، اثری نداد.

دردا که درد من به دوا برطرف نشد از جانم این بلا به دعا برطرف نشد

بعضی گفتند که سبب مرض قتل شاهزادهها است. محرکان قتل آنها را به قتل آورد. باز خاتونش را به سحر نسبت کردند. وی گفت: تعویذی جهت محبت نوشتهام. آن نازنین را که در جمال بی نظیر زمان بود، [هم]5 به قتل آورد. جان رفت و همچنان به بلا مبتلاست دل ما برطرف شدیم و بلا برطرف نشد و در آن وقت جزسعد الدوله و جوکی6 در خرگاه در نمی آمدن و می خواستند که قبل از دلیری مخالفان، دلاوری حاضر سازند و میسرنشد، هر دو را کشتند.

منقول است که در شیراز کسی در پشت بام برآمده، شمعی برفروخت. دگران موافقت کردند. در دمی شموع در همهآ بیوت افروخته شد و سه شب پیابی این صورت به وقوع آمد. تاریخ نوشتند، معلوم شد که به دو روز قبل از قتل آن یهود [آن قضیه واقع شده]2 بودو این

دروقت فوت ارغون، کیخاتون در روم بود. رسول به استدعای و صول فرستادند. بعد ms694 از ارسال، نادم شدند و رسولی دگر فرستادند و نوشتند که ما «بایدواوغول»4 را خان ساختیم. شاهزاده در جای خود برقرار باشند. وی رسول دوم را تخویف کرد تا حقیقت حال بیان نماید. رسول گفت: امرانیت خانیت او دارند، اما هنوز مقررنشده و از فکر پیش نادم شدهاند. چه میدانند که نزد شما امرا هستند، آنها بر ایشان مقدم خواهند بود.

کیخاتون متوجه شد و امرا گریختند و مرتبهآ خانی و جهانبانی به وی مسلم5شد. و زارت به «صدر الدین احمد خالدی» داد و او را به «صدر جهان» ملقب ساخت و برادرش را، «قطب الدین احمد»، قاضی قضات گردانید و سایر اوقاف به نظر او تعلق گرفت و به «قطب جهان» تلقیب یافت. نظیر کیخاتون از چنگیزیه در ایران پادشاه به کرم و جود و جود نداشت6 و نگرفت. در مدت پادشاهی به قتل کسی از رعیت و سپاهی میل نکرد:

سر مردم نه دیگر بار خیزد گیا باشد که آن بسیار خیزد

ببین تا چند گردد چرخ دولاب که دریایی کند از قطرهآ آب

روا باشد که شمشیر خطرناک بدان یک قطره دریا را کند خاک اما به صحبت ولدان و غلمان الفت گرفته بود و در هتک پردهآ عصمت بنات اعیان و مخدرات زمان میکوشید. این اطوار سبب نفرت طباع شد و بعضی از ارکان دولت در اهلاک وی مترصد فرصت بودند. روزی در مستی، ایت قلی را مأمور داشت تا مشتی چند به بایدواوغول1 زد، در صحو، خواست که از خاطر بایدواوغول2 محو سازد. در پی مراعات خاطر شد. بایدو اظهار نکرد، اما باطنا از آن مشت3 مشتکی شد. امرا چون به رنجش وی مطلع شدند، با وی اتفاق کرده، کیخاتون4 را تلف کردند. در عهد کیخاتون نقود در خزینه مفقود گشت.

«عزالدین مظفر بن عمید» با و زیر گفت که باید که دراهم و دنانیر در خزانهآ عامره محفوظ باشد و به دستور، ms695 بلاد قاآن، جریان معاملات بر «چاو» (b-250) باشد. کیخاتون حکم کرد که در هر شهر چاوخانه بنیاد نهادند. هیئت چاو کاغذپارهآ مربع مستطیل، چند کلمه به خط خطایی بر آن نوشته بر طرف5 کلمهآ توحید و فرود آن لفظ «ارنجبین ترنجبین» که پادشاه رادر خطا بر آن ملقب سازند و در میان کاغذ دایره کشیده و قرار یافت که تجار که به دیار دشمن روند، چاو ایشان را در خزینه عوض زر بدهند. بعضی شعرا در مدح آن قصاید گفتند. از جمله مطلع یکی از قصاید است این که:

چاو اگر در جهان روان گردد رونق ملک جاودان گردد چون در اعمال آن شروع کردند، طرق معاملات مسدود شد و کاغذ به مرتبهای نابود گشت که کسی [را]6 قدرت آن نبود که رقعه به دوستی نویسد. مردم از هر سو به استغائه آمدند تا آن حکم مرتفع شد.

چون کیخاتون2 کشته شد، بایدوخان بن طراغایی بن هلاکو رایت خانی و جهانبانی منصوب داشت و امرای منکوب که در قتل کیخاتون ساعی بودند، به قتل آورد و ایت قلی را از وجه آن گستاخی پرسید. وی گفت که در عهد کیخاتون چه جای مشت که به هرچه امر کردی، اطاعت واجب بود و حقوق نعمت از مخالفت حکم حاجب و اکنون که بندهآ پادشاهم، اگر بر من ابقا فرماید، به همان طریقه حلقهآ بندگی و اطاعت در گوش کشم. وی را به همان منصب که داشت، گذاشت. «جمال الدین دستجردانی» را و زیر ساخت و رقم عزل برنام صدر جهان کشید.

چون ارغون پادشاه شد، خراسان را به «غازان» سپرده بود. وی به لطافت طبع دراک و وفور فهم وادراک متعین بود و بر سایر تورایخ ظرایف واقف و بدایع صنایع را عارف. در هر صنعت از اهل آن ماهرتربود و بر صناعات دقیقه که در عمل کیمیا معتبراست، قادر بود، مثل سنجرف و تصعید آن و اذابهآ بلور ms696 و ساختن چیزی که شبیه به زر و نقره بود، نزد او آسان بود. اما به ساختن زرو نقره میل نمیکرد، بلکه متعذر میدانست و معرفت کلیات طب و خواص ادویه بر وجه آتم داشت و بسیاری از ادویه که به خطا و ترکستان منسوب بود و تجار به بهای (251-a) گران می فروختند، در عراق و آذربایجان پیداکرد و چهاردارو اضافهآ تریاق فاروق کرد و بعداز تجربه به غایت نافع آمد و علم نجوم و هیئت راخوب میدانست و بعضی آلات رصدی اختراع کرد و در فصاحت و بلاغت بیبدل بود، ولکن در صغر سن، اباقا وی را به بعضی از چوکیان سپرده بود که تربیت کنند و اباقابت پرست بود و به چوکیان معتقد. آن طایفه طریقهآ خویش به غازان آموختند و به همان روش برآمد و در قوشان خراسان بتخانهای ساخت. مع هذا در تفتیش و تحقیق حق واستفتاح ابواب صواب می کوشید تا به حکم (فمن یرد الله] آن یفدیه یشرخ صدره للاشلام -1456) نزول سکینه درسینهآ او وقوع یافت.

القصه، امیر نوروز، پسر امیر ارغون بن اردوای بن غازان اقا از قبیلهآ اویرات که خانان اتراک از آن قبیله دختر می گرفتهاند، بعد از زوال دولت خوارزمشاه مدتها حکومت خراسان و آذربایجان و عراق کرد و در سنهآ ست و سبعین و ستمائه فوت [شد]1. از وی ابنای قابل و کامل ماند. نوروز بیک از همه مقبولتر و قابل تربود. وی در ابتدا در خدمت غازان میبود و بنابر توهم بعضی امور جدی شده، در میدان مخالفت ترددی میکرد. باز بینهما عهد مؤکد شد. با غازان گفت: شاهزاده اگر به زیور اسلام زینت یابد، من در تحصیل سلطنت وی به جان بکوشم. اردشیر بن بابک گفته که «الدین و الملک توأمان و الدین اصل و الملک خارس و مالا اصل له فهو مهدوم و ما لا خارس له فهو ضایع».

و «شیخ صدرالدین ابراهیم ms697 بن2 سعد الدین حموی» پیوسته ملازمت پادشاه میکرد و از اقوال او امداد توفیق بر وی استیلامی آورد. پس در شعبان سنهآ 694 به حضور شیخ صدر الدین با تمامت امرا اتفاق کرد و کلمهآ توحید بگفت و جمله مسلمان شدند و در آن زمان به عبادات اشتغال و رزید و ائمه و مشایخ را نواخت و بسی کلیسا را مبدل به مساجد ساخت و منبرها بنا فرمود و جمعی کثیر به شرف اسلام رسیدند و غازان به «محمود» مسمی گشت. پس نوروز چنانچه باید، سعی در افنای بایدو کرد و مجموع کلیساهای نصاری و دیر مجوس منحوس را، که سالها به زرو زیور مزین داشته بودند، به نهب و تاراج فرمان داد. در ذی حجه سنهآ اربع و تسعین و ستمائه در خراسان بر تخت نشست و منادی (b-251) کردند که تمام مغول و ایغور به وحدت پروردگار قدیم مقر شدند و به اطاعت احکام کتاب و سنت سر نهادند. اهل کتاب را جزیه درآوردند. رسل را به اطراف فرستادند و خلق را به ارتفاع رایت اسلام تهنیت گفتند و بر درهم و دینار کلمهآ توحید نقش کردند و بر سر فرمانها و احکام دیوانی «الله آعلی» نوشتند و چون این خبر به شاهزاده «باینده بن توغان بن قوبلاقا آن» رسید، وی نیز به اختیار اسلام و تنفیر از عبادت اصنام مهتدی گشت. وی در زمان رضاع به لبن مسلمه پرورش یافته بود و در صغر سن قرآن کریم آموخته، «قوبلای قاآن»ولایت تنگقوت، که از بلدان بزرگ ترک است، به پدر وی داده بود و بعد از پدر به وی مسلم داشت و خط عربی

«تیمور قآن» نبیره قوبلاقآن بت پرست بود و در آن وقت، تخت به وی تعلق داشت. وی را به ترک اسلام و التزام عبادت ms698 اصنام امر کرد. وی گفت که من هرگز سجدآ بتی که مصنوع بشراست و عاجز از ایصال خیر و شر نمی کنم. قآن مبالغه کرد. وی گفت که آبای ما موحد بودهاند و به یمن آن اعتقاد، ایشان را قلع اضداد و فتح بلاد میسرگشته. قآن گفت که کسی که ترابه اسلام دلالت1 کرده، بیار تا مرانیز دلالت کند. ویی گفت که خداوند عالم هادی من است. قآن گفت که دیو ترا به وادی متابعت و به وادی موافقت خویش درآورده. وی گفت که غازان خان را، که آغای2 من است، که به اسلام درآورده؟ قاآن خاموش گشت. آخر وی را تشریف داد و به ولایت خود فرستاد و در آن ولایت نور هدایت منتشرشد و اسلام به کمال رسید.

منقول است که پیوسته در مجلس شریف غازانخان سخنان لطیف مذکور گشتی و بحثهای دقیق که هر فهم عمیق به کنه آن نرسیدی، به ظهور آمدی.

گویند که «شیخ هیبتالله ترکستانی» در خراسان نامی برآورد. زبان سریانی و ترکی دانستی و بر مصطلحات علوم اطلاع تمام داشت. امرا معتقد وی بودند. پادشاه وی را طلبید و زیاده از رتبهآ وی به وی التفات میفرمود. با آن که تفوق پادشاه بروی در مباحث عیان بود در جامع رشیدی مذکوراست که من از آن التفاتها متعجب بودم. روزی سخنی (a -252) دقیق فرمود. پس گفت که از آن مقوله سخن است که چنانچه جز خواص را بر خزاین و دفاین سلاطین آگاهی نیست، [اکثر]3 ناس و امثال شیخ هیبت الله به کنه [آن]4 راه ندارند. من گفتم که مرا تا غایت مجال آن نبود که منشأ اعزاز شیخ بپرسم، اکنون دانستم که به محض لطف کامل اطلاع برمایهآ فضایل وی و عدم استحقاق رعایت می یافته. فرمود که [آنها 5 اگرچه علو رتبه ندارند، اما صحبت ایشان موجب گشایش طبع میشود؛ به منزلهآ سنگی که کارد را تیز می سازد، با آن که ms699 تیزی کارد ندارد.

منقول است که غازان خان لغات مختلفه از عربی و فارسی و هندی و کشمیری و ختایی و فرنگی معلوم داشت و از فواحش زنا و لواط پیوسته محترز بود و دو نوبت وی را شرف رؤیای سید انبیا -صلوات الله علیه و سلام الأوفی- حاصل شده بود و با حضرت علی و حسنین - رضی الله عنهم-به امر آن حضرت معانقه کرده؛ بنابراین مبالغه در احترام سادات و شرفا می کرد و میگفت که معاذ الله که منکر صحابه شوم، اما به جهت این خواب در تعظیم اولاد هادی [عباد]1 می کوشم و به جهت مشهد امام حسین - رضی الله عنهنهری جاری ساخت به مرتبهای واسع که کشتی از دجله و فرات به کربلا می رفت و قرب صد هزار طغار حاصل آن نهر بود.

منقول است که پیوسته اعیان عساکر ظفرمآثر را از عجب و لاف منع می فرمود و میگفت که هر اثر خیر که رو نماید، از نسبت آن به تدبیر و دلاوری خود بری2 باشید و از محض یاوری و بنده پروری خداوند آدمی و پری دانید و در این باب یرلیغها نوشته، به هر ولایت فرستاد و از غلو در مهر نسا منع فرمود و تمام مهربه نوزده دینار و نیم قرارداد تا زکات3 لازم نیاید و میفرمود که هر که محبت زن دارد و آن که متنفر باشد، لایق نیست به جهت کثرت مهر او را متحمل عذاب باید شد و بسیار باشد که زن به شوهری دگر رسد که میان ایشان محبت و الفت اشتداد یابد؛ پس قلت مهر متضمن فایدهآ جانبین است و فرمود که در تمام قری حمام و مسجد بسازند. در قرب دو سال هیچ قریهای بی حمام و مسجد نماند و میفرمود که بی حمام غسل خوب میسر نگردد.

وزارت به «جمالالدین دستجردانی» قرار یافت و آخراو را به قتل آورد و «طغاچار نویین» (0 ms700 -252) را به حکومت روم نامزد کرد. آخر حسب الحکم او را در روم معدوم ساختند. در عهد سعد وی، جهان به نور عدل روشن بود و فضای عالم از سحاب رحمتش گلشن.

به تعدی گرفت ناسرهای ز فقیری زکاه توبرهای

خواست از وی فقیر دهقان داد به سیاست گریش فرمان داد

گفت باشه وزیر زراندوز بهر ظلمی هزار عدلاندوز1

کای شهنشه برای مشتی کاه به سیاست مریز خون سپاه

شاه گفت: ای به کار عدل زبون گر نریزم برای کاهش خون

کاه را چون گرفت، جو خواهد جان دهقان برای آن کاهد

ور ز جو نیز دارمش معذور بر وی آرد برای گندم زور

ور رهد2 از سیاست گندم طمع آرد به خانهآ مردم

پس بفرمود تا کنند سپاه خرمن کاهکرد بر سر راه

جای بالای خرمنش سازند وندران خرمن آتش اندازند درجمادی الاولی سنهآ خمس و تسعین، «نوروز» به خراسان رفت. در سنهآ ست غازانخان از بغداد به همدان رسید. مرآت خاطرش از بعضی احوال نوروز زنگ ملال3 یافته بود. اعیان بدسگال خصوصا صدرالدین مجال سخن یافته، در استیصال آن حمیدهآخصال از لوح خیال طریق تدبیر ظاهر ساختند. از زبان او مکاتیب به ملک مصر مرقوم ساختند؛ مضمون آن که پادشاه ما اگرچه به حلیهآ اسلام آراسته و همیشه قوت دین مبین را به جان خواسته، اما امور دین بنابر مخالفت امرا تمشی نمی پذیرد و اجرای احکام شرعی چنانچه باید صورت نمی گیرد. من به برادران و منتسبان قرار دادمام که مطیع شما باشند و قیصر نامی را که به امر امیر مذکور تردد مصرمی کرد، مست ساختند و همچنان به برادرش حاجی نامهای از زبان او مشتمل بر ترغیب متابعت والی مصر نوشتند و مکتوب رادر زمان مستی قیصردر دلمیان او نهادند آنگاه با قبح وجهی موافقت نوروز را با مصریان به عرض خان رسانیدند. قیصر را گرفتند نامههای مذکور ظاهر شد. پادشاه به ظاهر ms701 آن اقوال اعتماد نموده در تحقیق حال

مثنوی

ز کارآگهان جست تدبیر کار کای شیرمردان مردم شکار!

فلک ترک عهد و وفاکرده است بلایی عجب رو به ما کرده است

برانم که رو آورم در هرات ز حصن حصینش بجویم نجات

بگفتند با وی که ای نامدار چو صحرا نباشد مغل را حصار

چرا کس نشیند در آن کهنه کاخ کند تنگ بر خود جهانی فراخ

بود قلعه زندان ترکان و بس بدان سان که زندان بلبل قفس

نوروزگفت که «ملک فخرالدین کرت» تربیت از من یافته و نسبت دامادی من دارد. مرابر وی وثوق در رعایت حقوق است. شما هر جا که خواهید، بروید. عقلای آن جمع جان بدر بردند و چهارصد کس با او به هرات رفتند. ملک اولا، چاپلوسی کرد و اظهار یکجهتی نمود و وی را در قلعهآ اختیارالدین فرو2 آورد. بعضی از خواص گفتند که اگر امیر داعیهآ تحصن دارد، ملک را باید گرفت و دست غوریه از تصرف کوتاه باید کرد و بعد از امنیت، تدارک خاطر او ممکن است.

نو روزگفت که حاشا که من غدرکنم. چون این مقاوله به ملک رسید، بترسید و بر گرفتن و سپردن وی قرار داد. آنگاه به وی پیغام فرستاد که دراین شهر از هر صنف مردم هست. مناسب آن است که دروازهها به معتمدان خود سپارند که اعتمادی به بیگانه نیست. آن ms702 سلیم القلب چنان کرد. جز قلیلی نزداو نماند. پس جمعی را فرستاد و وی راگرفتند و جماعت3 از آنها که به ضبط ابواب فرستاده بود، از زیان وی می طلبیدند و هلاک می ساختند.

نظم

همنشیز بدان مباش که نیک از بدان جز بدی نیندوزد

خار آتشرفروز سوختنی که زگل جاه و شوکت اندوزد

عاقبت برکند دل از صحبت وزبرای گل آتش افروزد

خار کآتش بدو بود زنده آتش کشتنیش میسوزد پس از قصهآ نوروز، صدر الدین و زیر با برادرش قطب الدین به یاسا رسیدند. وزارت به «خواجه رشیدالدین» و«خواجه سعد الدین» تعلق گرفت. و هم در آن سال قحطی فروگرفت که تنها در شیراز پنجاه هزار نفراز جوع هلاک شدند. ملک کرت، نوکریان را نزد خود جا داد و خربندهآ اولجایتو به حکم سلطان از مازندران به هرات آمده، آنها را طلب نمودند. و زیر بر عناد استاد. خربنده ناچار صلح کرد و بازگشت.

غازان نامدارسه بار لشکر انجم احتشام به دیار شام کشید؛ مرتبهآ [اول]2 او را باعث آن بود که چون به [شرف]2 اسلام فأیزشد، به اهل مصر و شام حال خویش اعلام کرد و نوشت که قبل ازاین به سکنهآ آن دیار از لشکر آبای [مأ] تفرقه و آزار راه یافت. باید که من بعد اندیشه از ضرر لشکر ظفزاثر نمایند و چنگ در ms703 دامان متابعت زنند. آنها وعدة انقیاد کردند واثری ظهور نیافت و مع هذا لشکری به ماردین فرستادند بعضی مقدم شده به صورت مغول به دروازه

نواب دیوان پنجاه هزار شتر جهت حمل علوفه مهیا ساخت و امرای دوم در دیار بکر ملحق شدند و در نصیبین، «سلطان نجم الدین ماردینی» به ملازمت رسید. از فرات گذشته، به عرض لشکر امر نمود1. نود هزار سوار در شمار آمد. صلاح در آن دیدند که تسخیر قلعهآ حلب (a - 254) بعد از فراغ از مصر باشد. چون به حما رسیدند، شنیدند که ملک مصر در حمص نزد [مزار]2 «خالد بن ولید» - رضی الله عنه -نشسته ودو نوبت آنها در آن مقام، انتقام از لشکر مغول کشیده بودند. پس سلطان یک تومان لشکر فرستاد که مفراعدا را مسدود سازند. پس از آن فرمود که تمام امرا و لشکر شرط طهارت بجای آرند و بر مثال مجمع عرفات صف صف نماز جماعت گزارند3 و به دعای «اللهم انصزنا و لا تنصز علینا» صدا برآرند. چون از فریضه فارغ گشت، از روی خشوع، جبههآ خضوع بر خاک نهاد و از درگاه واهب العطیات طلب ظفر ونصرت نمود. روز دگر تمام لشکر روان گشتند. چون به آب باریک رسیدند، پادشاه فرمود که روز چهارشنبه جنگ مناسب نیست. در این جا فرو باید آمد تا یک روز لشکر استراحت کنند. ناگاه قراولان خبر دادند که لشکر مصر رسید. تمام سپاه به یک بار سوار شدند. مصریان از گرد راه حمله [برقول]2 آوردند. لشکر ظفرقرین تیرباران کردند. مصریان پشت دادند و ms704 پنج هزار کس از ایشان بر خاک معرکه افتادند و باقی5 را تاکنار آب عاصی راندند.

شامیان به حسب مواضعه از جانب دگر ظاهر شدند. جمعی حسبالامر بیشتر مترصد ایشان بودند. در مقابل درآمده، فیالحال، هفت هزار شامی را انداختند. ملک مصراز راه بعلبک فرار کرده، تا قاهره جایی نایستاد. لشکراز بی او تا عزه که شش روز راه مصراست،

«مولانا احمد عجمی» در تاریخ تیموری نقل کرده از بعضی اعیان که در آن سال تاجری در صالحیه که مال وافرداشت. صامت اموال را جمع ساخته، دردیگ بزرگ نهاد و قعر برکهآ آب را حفر کرد و دیگ را آنجانهاد و محکم گردانید و آب به برکه درآورد و به قصد فرار از دیار خواست که سوار شود، زوجهآ وی گوشوار خود برآورد و گفت که شاید این را در راه حادثه پیش آید. این نیز درجایی محفوظ دار. پس به اتفاق درسقف سقیفه بر خشبهآ لطیفه (254-0) نهادند و رفتند. جمعی از لشکر غازانی در آن جانازل شدهاند. ناگاه موشی دری از آن گوشوار بر زمین فکنده، آن در غلطان غلطیده به بالوعه فرورفته، جماعت برگشت وجه ارض مشغول شدهاند و اموال مذکور که مستور بوده، مکشوف گشته، برداشته، قسمت کردهاند.

منقول است که بعد از رجوع پادشاه، اهل شام شبها از اردوی امرادزدی میکردند و کسی از قلعه فروآمد و شخصی را که به عمل منجنیق مشغول بود، فجاءتا بکشت و سراو راگرفته، باکارد کشیده، بیرون دوید. اهل قلعه غلغله به فلک رسانیدند و زر بسیار نثار او کردند. فتح قلعه میسرنگشت و کوتوالان قلعه2آ دگر نیز مصر بر تمرد ms705 گشتند و از قبچاق آثار نفاق ظهور یافت و آن باعث میل قتلغشاه به رجوع شد.

پادشاه بعداز رجوع امرا، باز عزم شام کرد و در شهور سنهآ سبعمائه به حلب رسید. رسول فرستاد تا پنبهآ غفلت از گوش هوش والی مصربیرون کرده، وی را به سلوک مسلوک3 اطاعت و انقیاد و تزین سکه و خطبه به نام نامی خان سلاطین ملاذ ارشاد کنند. والی مصر رسول را خلعت داد و گفت که جواب را با رسل خود خواهم فرستاد. در حله رسل مصر رسیدند. در نامه طریق ادب مرعی نبود. نام ملک مصربه زر نوشته بود بدون نام خان و حاصل نامه آن که مال ولایت از مصالح لشکر منصور و سد ثغور اسلام زاید نمی آید و نقود در خزینه مفقود است و در سکه و خطبهآ نام پادشاه بانام والی مصرمذکور گردد و رسل از زبان وی گفتند که

جواب ms706 داد که مغول، پادشاه خود را بندهای است که هرگز آزاد نشود. برای زر خدمت نکنند. من اگرچه کمترین غلامان ویام، هیچ کمی نداشتهام. باز پرسید که عامهآ چریک را هر ساله چه میدهند؟ گفت: از دو طغار تا پنج طغار. عجبتر آن که پنج هزار اسب در این سفر سقط شد. صاحبان آنها اسباب و زواره بردوش گرفته، آمدهاند و بعد این حال، چون به یورت رسند، باز ایشان را به یورش فرستد. سلطان و امرای مصربر قناعت و اطاعت ایشان آفرین کردند. پس لشکر منهزم به سلطان رسید و یک تومان پیاده به بغداد افتادند. غازان [درازخان]4 امرا را در معرض عتاب آورده، چوپان گفت که قتلغشاه اصلا جنگ نکرد. ما میسره شکسته بودیم. اگر او نیز خود را مینمود، فتح میشد. بنده بسی بسیار لشکر را از خطر برآوردم.

قتلغشاه گفت که چوپان در جنگ تعجیل کرد. من آن راکاره بودم و حفظ طوق پادشاه، که در عهدهآ من بود، باعث شد که عنان کشیدم. پس فرمود همهآ امرا را چوب یاساق زدند. چوپان را اگرچه خلعت داد، سه چوب هم زدند. بعد از این به اندک روزی مرض صعب رو نمود. خدابنده را ولی عهد ساخت. در حدود قزوین در عصر یکشنبه شوال سنهآ ثلث و سبعمائه رحلت کرد. کالبد پاکش را به تبریز رسانیده، در گنبد خاص دفن کردند.

درین باغ رنگین چو پر تذرو نه گل بر چمن ماند خواهد، نه سرو

جهان دید چو ما و بیند بسی نخواهد شدن رام بایک کسی سلطان اولجایتو در پنجم ذی حجهآ سنهآ مذکوره به اوجان1 رسید و رسم تعزیت بجای آورد و نوزدهم بر تخت دارایی برآمده، به تاج ملک آرایی مزین گشت. ضعیف و ذلیل و قوی و جلیل را به انعام و مبرات نواخت. سایر فقرای اهل شهر و قری اوجان2 به احسانش محظوظ گشتند و چون به شرف اسلام فایز ms707 شد، (6 -255) به «محمد» مسمی شد. سید تاج الدین محمد، وی آوهای بود و نشو و نمای او در نجف اشرف، به سعی سعد الدین وزیر شأنی عظیم یافت وانوار اعزاز و احترام از مطلع الطاف سلطان و امرای عظام بر ساحت احوالش می تافت. وی سلطان را به مذهب شیعه مایل ساخت و حسب الحکم بروجوه دنانیر شهادتین به الفاظ3 «علی ولیالله» و اسامی ائمهآ اثنی عشر منقوش گشت و بعد از آن سلطان را به بعض صحابهآ کرام واجب الاکرام محرض بوده و به مرتبهای رسانید که ذکر خلفای ثلثه از خطبه انداخت و در آن و لا عمارات عالیه در مشهد نجف بنانموده که اکنون باقی است. بعد از قتل سعدالدین، قبح این مذهب و شناعت آن بر سلطان عیان ساختند. به قتل [سید]4 تاج الدین و ولد وی فرمان داد و چند کس دگر را نیز در آن قضیه هلاک ساختند. در اوایل عهد وی، رسل قا آن رسیدند و خبر الطاف رسانیدند. ایلچیان را مقتضی المرام باز گردانید. در زمان وی از حدودشام تاکنار آمویه طولا و از کرمان و سرحد سیستان تا کوفه عرضا، مضبوط کشت. از [جمیع]9بلاد اولاد چنگیزخان آمد و رفت، بنیاد کردند. در بهار سنهآ اربعه و سبعین شروع در بنای سلطانیه فرمود مربعی طول هر دیوار پانصد گز وشانزده برج

امرا در آن جا عمارت بنیاد نهادند و جهت مضجع خود گنبدی بنا فرمود، قطر آن شست گز، ارتفاعش صد و بیست گز. و مسجد و دارالسیاده و دارالضیافه نیز تمام کرد و املاک وافره وقف فرمود و جهت خود سرایی ساخت و ایوان آن را چون ایوان کسری مرتفع گردانید و ایوان بزرگ که جای دو هزار کس بود، به فعل آورد و «کریاس» نام نهاد و دارالشفا با جمیع ضروریات ترتیب داد و اشراف و اعیان به بنای بنیان عالیه روی آوردند.

«خواجه رشید طبیب» عمارتی ms708 مشتمل بر مدرسه و دارالشفا ساخت. آخر خواجه1 سعد الدین وزیر به یاسا رسید و خواجه رشید مقرب گشت. در اجرت تحریر و تصویر و نقش و جلد مؤلفاتش، که مشتمل بر تأویلات قرآن و آسوله و آجوبهآ متفرقه و فلاحت و عمارت و ابطال تناسخ و صفت اقالیم و غیرذلک بود، مبلغ شصت هزار دینار صرف شد.

پس از آن (2 -256) «خواجه علی شاه گیلانی» با او شریک شد و پادشاه و ارکان دولت را طوی داد و [در آن]2 طوی دکلهآ مرصع به وزن چهارده رطل و افسر مکلل به قطعهای از لعل، وزن آن بیست و چهار مثقال، و نه غلام ماهآ طلعت و نه اسب با زین و افسار زرین گذرانید.

سلاطین چنگزیه قبل از خدابنده، به جهت راههای سخت پردرخت، به گیلان متعرض نشدند. وی ایلچی فرستاد. دباج، که اعظم ممه بود، به اردو آمد. آخراز دید3 امرا و توقعات ایشان پشیمان شد. یک شبی راه گیلان گرفت. سلطان بسی رنجید. عزم تسخیر گیلان کرد. شخصی که مطلع بر احوال گیلان بود، عرض کرد که گیلان دوازده شهراست. در هریک امیری کبیر با سپاه کثیر نشسته. تعمیر خزینه به تسخیر گیلان چنان که باید میسر نگردد پس فرمود که امیر چوپان از راه اردبیل به حدود کسکر رود و قتلغشاه متوجه تولم گردد و امیر طغان از راه رستمدار و کلاره دشت در آیند و خود بعد از هفتهای، متوجه لاهیجان شد. چوپان ملحق گشت. قتلغشاه به خلخال رسید. حاکم آن جاگفت که تسخیر گیلان به شتاب میسر نمی شود. قتلغشاه راخوش نیامد. فولاد را مقدم لشکر ساخت و چند مرتبه اهل گیلان راه بر

چون ملک «فخرالدین غوری» به ملازمت نیامده بود، بنابر تنبیه او فرمان داد تا «دانشمند بهادر» با گروه کوهشکوه از عسکر ظفرزرهبر به صوب هرات رو نهند. در حدود هرات چند مرتبه ملک شبیخون آورد آخر به نصایح «شیخ قطب الدین چشتی» به قلعهآ دگر رفت و شهر راجهت حفظ ناموس پادشاه جهان بازگذاشت، اما مقرر شد که پسر دانشمند، «لاغری» نام همراه ملک به قلعه رود، چه ملک دغدغه داشت که مبادا در وقت رفتن لشکر به سر راه آیند و از جانبین عهدنامه به هم فرستادند.

بدان خدای که بر درگه جلالت او سجود ms710 کرد امیر و وزیر و شاه و گدا

بدان خدای در ملک لایزالی خویش قدیم رزق رسانست و خالق اشیا

«بالله العظیم ثم بالله العظیم» که چون ملک اسلام به قلعهآ امانکوه رود، من، که دانشمند بهادرم، به نواب و حجاب بدی نکنم و ناندیشم و ملک فخرالدین [نوشت]1:

به ذات خداوند و جان محمد به تعظیم اسلام و اجلال ایمان

به پاکی هر حکم از شرع ایزد به تفسیر هر حرف از نص قرآن

من که ملک فخر الدینم، به جای امر دانشمند بهادربد نکنم و ناندیشم، مادام که او با من بر سر رضا باشد. بعد از بازگشتن لاغری، دانشمند به شهر درآمد. ملک قلعه را به «محمد سام» سپرده بود. خواست که قلعه را به جنگ بگیرد. «مولانا وجیه الدین نسفی» گفت که بی جنگ میتوان گرفت. به رأی مولانا به ملک فرستادند که اگر پادشاه بپرسد که ملک قلعه داد، مناسب نیست که گوییم نداد. پس رخصت دهند تا لاغری با بیست کس به قلعه روند. ملک اذن داد. چون میل قلعه میکردند، هندوی رمال رملی (a-257) کشید و منع از رفتن 2 کرد.

مولانا وجیه الدین گفت: رمل را چه اعتبار؟ دانشمند بالا رفت و غوریان با همهآ آتباع او را هلاک ساختند. چون خبر به پادشاه رسید، «بوجا» پسر دانشمند را به خراسان فرستاد. وی به ملک پیغام داد که اگر محمد سام، پدر مرابه امر تو کشته، اعلام کن و اگرامر تو نبوده، او رابه اموال که گرفته تسلیم کن. ملک سوگند یاد کرد که امر من نبوده، بلکه محمد سام از ترس جان خود کرده و بر تسلیم قادر نیستم؛ زیراکه او دو هزار کس دارد. بوجا لشکر عظیم از ولایت خراسان جمع ساخته، محاصره کرد. چون دید که روی مقصود بزودی نمی توانم دید، درپل مالان نشست و راه ضروریات بر اهل قلعه بست. در این اثنا ملک وفات یافت. آخر ms711 محمد سام به امان برآمد. ساولی امیرالامراء خراسان بود، رسید و محمد سام راگرفته، به بوجا

مثنوی

زمین چند فرسنگ لشکر گرفت ز لشکر جهان دست بر سر گرفت

زبرق سنان و زگرد سپاه زمین گشت روشنسما شد سیاه

روان بادبانان آتشنهاد به گرمی چو آتش به تندی چو باد و در موصل نازل قصر بدرالدین لؤلؤ شد و آن جابه ترتیب آلات حصارگیری مشغول گشت. مقارن هزار و پانصد زره از ولایت فرنگ رسید و در هیچ تاریخ نیست که در بلادیاغی اسلحه مرتب داشته، به پادشاه بیگانه بفرستند.

القصه، تمهید اسباب بر وجه اتم کردند. در 14 شعبان سنهآ اثناعشر و سبعمائه در سنجار قسمت جیبه کردند و چون به کنار فرات رسید، حاکم قلعه رحبهآ شام به درگاه طلبید. [وی کردی بود]1 وی ابا کرده، به جنگ ایستاد و شش ماه محاصره شد. چون نزدیک به تسخیر شد، قاضی با سه نفر طلب امان طلبیده، آمدند. چون باز (8 -257) گشتند، ساکنان قلعه همچنان چنگ در جنگ میزدند. اهتمام در تسخیر زیاده شد. رفقای اربعه رسیدند و بار نیافتند. آخر یک شبی جمیع سکنهآ قلعه با نسا و ذراری به فریاد و زاری درآمدند. در مقام ترحم آمد و صلح فرمود و مقارن آن ایلچی مصربا تحف متکاثره و نفایس وافره رسید و اظهار تضرع وانقیاد به عرض رسانید.

پادشاه از ایشان خشنود گشت و عازم ms712 انصراف شد. چون به سلطانیه رسیدند، خبر رسید

دریده درفش و نگونسار کوس رخ زندگان تیره چون آبنوس

به بیچارگی پشت برداشتند سراپرده و خیمه بگذاشتند

خود علم توجه برافراخت و لشکر بیگانه بازگشت. خراسان به شاهزاده ابوسعید داد و در شب عید فطر در شهور سنهآ ست و عشر و سبعمائه درگذشت. مدت عمرش سی و شش سال.

همی گفت هر کس که خود روز عید بدین شومی اندر زمانه که دید

در گنبدی که در سلطانیه ساخته بود، مدفون شد.

که مرشد و مربی «شیخ علاء الدوله سمنانی» است، در عهد وی بود و آن بزرگوار به آن سلطان نامدار نامهآ فیض آثار میفرستاده و به و ساطت قلم معارف رقم ابواب نصایح و ارشاد می گشاده؛ از آن جمله این نامهای است که تبرکا منقول میگردد:

«بعد حمد الله تغالی والصلوة والسلام علی محمد و آله الطاهرین، قدم نیاز بر سر سجادهآ نمازنهاده، ملازم دعا است. چه قدر سلطان نداند، مگرنبی یا ولی و هر سلطان که قدر خود بدانست، در هردو جهان سلطان شد و به سلطنت فانی این جهان قناعت نکرد».

سهل بن عبدالله التستری - قدس سره - فرمود که اگر تمامت عمر بدانستمی که یک دعای من به اجابت خواهد پیوست، در آن دعادست نیاز جزاز بهر سلطان عادل برنداشتمی و لسان نبوت چنین عبارت کرد که «السلطان ظل الله فی الأرض یأوی إلنه کل مظلوم») چه حق - عز اسمه- چون بندهای را از میان بندگان برگزیند و به فضایل بدیعه او را بر همه [فضل نهد و به اوصاف قویه او را بر همه]1 سرفرازی دهد، دراین معنی سری بس شریف و معنی ای بس لطیف باشد. بر (a -258) سلطان وقت واجب است که آن معنی لطیف و سرشریف رااز خود،

«الناس علی دین ملوکهم». نبوت به لسان حال با هر یک از سلطان1 امت میگوید: ای بنده! هشیار باش که هر خلل و زلل که در دین مسلمانی و اوصاف و امزجهآ مسلمان2 ظاهر شود و [هر]3 نقصان که در اسلام وایمان اهل کلمهآ لإله إلا الله پدید آید، سؤال وجواب وعتاب و عقاب آن به تو و سلطنت تو عاید خواهد بود؛ چه آن فتوربه سبب غفلت تواست از مسلمانی و مسلمانان. فیالجمله، منازل مهیب در پیش است و همه به یک نفس در گرو. چون آن نفس منقطع شود، اعمال پسندیده بر نورانیت ms714 در کمال خوبی جمال نماید و احوال و افعال ناپسندیده به4 غایت قبح به ظلمانیت نسبت گیرد و باشد آنچه باشد. امید که شکر حق گزاری5 وزرای وقت را، که ارکان دولتند، در حضرت حاضر فرماید و چند مرد6 متقی از علمای امت از چند جا طلب دارند و به نقیر و قطمیر ازامور معاملات خلق و عدل و ظلم و استقامت اهل اسلام و تقوی قضات باز پرسند. اگر (bا-258) امری از امور خلق نسبت به ظلم

«سلطان ابوسعید» وقت رحلت والد در مازندران بود. چون خبراز وفات1 یافت، متوجه سلطانیه شد و چوپان از خراسان روی به ملازمت نهاد. امرا به استقبال رفتند. چون چشم چوپان به بارگاه افتاد، پیاده شد و چون نزدیک رسید، سلطان بیرون آمد. چوپان چند نوبت زانو زد و ms717 به اتفاق به سلطانیه متوجه شدند. چندگاه میان چوپان و سونج به جهت تقدم، نزاع بود. آخر سونج به تقدم چوپان قایل شد:

با آن که در بدایت عمری هزار بار پا بر سر سپهر معمر نهادهای

پس امرای ذوی الاقتدار و اعیان نامدار روزگار به رسم مغول کلاه از سر برگرفته، کمر4 در گردن افکنده، زانوها زدند. «خواجه علیشاه»5، که در وزارت با خواجه رشید مشارک بود، در آن وقت، از حسد بی طاقت شد. در پی افساد افتاد. جمعی از دیوانیان با خواجه رشید گفتند که اگر رأی عالی موافق افتد، تقصیرات کثیره در حق علیشاه6 ثابت سازیم. وی گفت که علیشاه را بگویم تا استرضای شما بکند. پس همان جماعت با علیشاه متفق شدند و کار به عزل رشید رسید. امیر سونج بیماربود. می گفت که اگر صحت یابم، تدارک کار رشید خواهم کرد. سلطان به بغداد رفت و سونج به محفه بردند. آن جافوت شد. چوپان در پی اصلاح کار رشید درآمد. علیشاه، «ابوبکر آقا» را، که مهمات چوپان به رای و رویت وی [منوط]7 بود، رشوتها داد تا مزاج چوپان را متغیر ساخت و به چوپان رسانید که پسر خواجه رشید شربتداربود و به امر پدر، خدابنده را زهرداد. چوپان این سخن به سلطان رسانید. خواجه را با پسر به ارغو

زمین شد ز نم ستوران ستوه5 بلرزید دریا، بجنبید کوه

علم برکشیدند لشکرکشان پدید آمد از روز محشر نشان

ناگاه از مهب نصرت «نصرت بالصبا» بادی برخاست که چشم عاصیان گمراه تاریک و سیاه گشت. رو بگریز نهادند. بعضی را اسیر ساخته، در سلطانیه از دار آویختند. چون پادشاه به ذات شریف در آن معرکه کمال جلادت ساخته بود، لفظ بهاد رخان اضافهآ اسم همایون شد. ابوسعید بهادرخان در فرمانها می نوشتند.

از وقایع زمان وی یکی آن که حمدالله مستوفی صاحب تاریخ گزیده نقل کرده که در عهد وی گوسالهای را دیدم که چهار چشم داشت و دو پا و هم در آن عهد مردی بود که بر تمام بشرهاش آشعار ظاهر بود شبیه موی خرس. گدایی میکرد و کلام او کس فهم نمیکرد و هم

منقول است که «تیمورتاش بن چوپان،، حاکم روم بود، دم (8-260) استقلال زد و خطبه و سکه به نام خود ساخت. چوپان رفته، او را به درگاه برد2 و سلطان به جهت خاطر پدر، او را عفو فرمود و در همان سال، مولانا سعد الدین تفتازانی متولد شد. دگر علیشاه بیمار شد. پادشاه به سعادت عیادت وی بجای آورد. آخر پنجهآ اجل دست حیات وی را تاب داد و هیچ امری مفید نیفتاد. در زمان دولت مغول در ایران هیچ و زیر به مرگ خود نمرده، الا او. بعد از او پادشاه میخواست که و زارت به ولد وی دهد. دو برادر با هم نزاع کرده، [کار]3 به جایی رسانیدند که هرچه در وقت و زارت پدر بهم رسانیده بودند، از دست رفت و منصب هم فوت شد. و زارت به «رکن الدین صاین»، که نایب چوپان بود، رسید. وی را «ملک نصرت الدین عادل» خواندند. وی نبیرهآ «ضیاءالملک محمد بن مودود شیرازی» بود، عارض لشکر محمد خوارزمشاه. آخر صاین مذکور به تیغ قهر چوپان کشته شد.

چنین است رسم سپهر بلند گل دولت از باغ دنیا که چید قریبست اقبال او راگزند که آسیب از خار نکبت ندید؟

گویند که چویان دختری داشت که روضة دلربای و لطافت به گل رخسار او زینت یافته

بیا به مصر دلم تا دمشق جان بینی که آرزوی دلم در هوای بغداد است

در قانون چنگیزیه هر زنی که پادشاه او را میخواست، شوهر اطلاق ms720 طلاق کرده، سعی در انطلاق وی به حرم پادشاه میکرد. سلطان محرمی نزد چوپان فرستاد و میل خویش با او در میان نهاد: غالب چو شود عشق، صبوری نتوان کرد از حد چو رود درد، شکیبا نتوان بود

(a-261) چوپان برآشفت و جواب ناملایم گفت. سلطان رنجش تمام یافت و تغافل نمود و عشق به جای زور آورد که از خرگاه میل برآمدن کردی:

به یاد روی بتی کنج عزلتی داریم به عشق از همه عالم فراغتی داریم چوپان با سلطان گفت که هرچه مراد خاطر است، باز باید نمود تا در تحصیل آن کوشیم. جواب داد که:

مرا این سوخت، ورنی طعنهآ دشمن2 نمیسوزد

من زمام مهام عالم به تو گذاشتم. تو چنان کن که من چند روزی خوش دل باشم آخر شکایت از دمشق خواجه کرد که پسر چوپان بود. وی پسر رانصیحت کرد و به حسن خدمت دلالت نمود دمشق گفت که مرادر خدمت تقصیری نیست، اما خاطر سلطان را متغیر می یابم.

دمشق خواجه مضطر شد. باده کس از خواص به لشکر زد و بگذشت. سلطان از (261-0) پی او جمعی را فرستاد. وی آن روز بر اسبی سوار بود که چون [خورشید]2 فلک فیروزه سطح زمین میدان یک روزهآ او بود. مع هذا [فرستادگان]3 سلطان رسیدند و هرچند که اسب را تحریک کرد، چون اسب چوبین از حرکت ارادی در او اثر نبود. دست به شمشیر برد. از نیام برنیامد. آن جماعت وی را هلاک ساختند. سلطان به امرای خراسان نوشت که به هر وجه که باشد، چوپان را از میان بردارند. امرای [اهل]4 سر5 چون خبر قتل دمشق شنیدند، به سلطان پیوستند. سلطان به عزم رزم چوپان برآمد. وزارت به خواجه غیاث الدین محمد بن رشید و خواجه علاءالدین محمد، که ازاکابر خراسان بود، داد و فرمود که با رعیت نوعی معاش کنید که (یوم یقومالحساب - 41/14) از عهدهآ جواب برآیید. چون نامهآ سلطان به امرای خراسان رسید، خود را از آن عمل عاجز یافتند به اتفاق فرمان را به چوپان نمودند و اظهار انقیاد با او

بیت چوب را آب فرو مینبرد، دانی چیست؛ شرمش آید ز فروبردن پروردهآ خویش

(262- a) چون منشأ فتنه، قتل دمشق است، اگر پادشاه تن چند را که باعث قتل او بودهاند به چوپان سپارد و خونها در این میان ریخته نشود، اولی مینماید. پادشاه در حضور امرا فرمود که تسلط دمشق و استعلا و استیلای چوپان و استبداد اولادش در ملک از حد گذشت. سالها اغماض [عین]4 کردم با امید آن که متنبه شوند. تحمل [من]5 موجب تجبر آنها میشد. اکنون طریق صلح مسدود است. اگر چوپان در مقام استرضای من است، باید که جریده بیاید تادر گوشهای که تعیین رود، بنشیند و به عبادت مشغول شود. شیخ بازگشت و قصه با چوپان گفت. وی را از مخالفت تحذیر کرد. چوپان بر عناد مصر شد. به جانب سلطان روان آمد. لشکر سلطان درغایت ترس و توهم بودند. سلطان فرمود که اگر اراده الهی به زوال من متعلق

دریغا که پژمرده شد ناگهانی گل باغ [دولت به ms724 روز]8 جوانی9

ملک در قراباغ به درگاه رسید و به جهت اعتبار بغداد خاتون، کاراو ازپیش رفت10. وی را

وی را نه پسر بود؛ اسن همه امیرحسن؛ وی را سه پسر بود؛ «بالش» که همراه پدر به مازندران رفت و از آن جا به خوارزم [وفات یافت]10 و دوم، «حاجی بیک» وی به زهر هلاک شد. سیم، «قوچ حسین» و «سلیمانخان» او را هلاک ساخت.

پسر دوم چوپان تمرتاش، وی بعد از چوپان در قلعهآ لارنده، که صحن حصین است از روم، درآمد. باز آن جانایبی گذاشته، به مصر رفت و ملک مصروی را حبس کرد. وی از تضرع11 نامهای به سلطان نوشت و سلطان بر حال وی رحم شد. از ملک مصر طلب نمود. ملک مصروی را به قتل آورد. وی را چهار دختر بود؛ اسن ایشان را «دلشاد»12 نام بود که در عقد سلطان بود. بعد از سلطان به نکاح شیخ حسن ایلخانی درآمد. اهل تاریخ13 چنین نقل کردهاند، اما اجتماع وی با بغداد خاتون که عمهآ او است، در عقد سلطان مشروع نیست، مگربه مذهب [اهل]14 شیعه بوده باشد؛ زیرا که نزد ایشان جمع جایزاست به اذن.

سیم ms725 امیر محمود حاکم گرجستان بعد از دمشق خواجه، وی نیز مقتول گشت. چهارم جلاوخان که مذکورشد (a -263) و بواقی مذکور خواهند شد. گویند که بعضی عرض کردند که شیخ حسن نویان پنهانی با بغداد خاتون مراسلات دارد؛ بنابرآن حکم شد تا وی را بر قلعهآ کماخ برند و چون کذب آن کلام ظاهر [شد]1، به حکومت روم موسوم آمد2 و در مدت سلطنت سلطان، وی آن جابود و در آخر سنهآ خمس و ثلاثین و سبعمائه پادشاه او زبک، که از احفاد جوجی [خان]3 بود، قصد آذربایجان [کرد]4. سلطان در اول سنهآ ست عزم رزم وی نمود. به حدود شروان به سبب تعفن هوا جمع کثیر از لشکرفوت شدند و مزاج سلطان نیزاز حالت اعتدال انحراف یافت و در سیزدهم ربیع الاخر سنهآ مذکور ودیعت روح تسلیم نمود. سلمان ساوجی گوید:

بیت گر بگرید تاج و سوزد تخت کی باشد بعید بر زوال دولت سلطان اعظم بوسعید

در این حین پادشاه او زبک با لشکر گران رسید. دلشاد خاتون حامله بود. از اردو متوجه دیار بکر شد. به امیرعلی پادشاه خال سلطان پیوست. خواجه غیاثالدین محمد و زیر به حسن تدبیر، امرا را یکدل ساخت.

و قبل از تجهیز پادشاه، ارپاخان5، را که از نسل تولی بود، به خانی برداشتند. لقب او در خطبه معزالدین و الدنیا مقررشد. بغداد خاتون را به تسمیم پادشاه متهم کرده، هلاک ساختند. آن گاه ارپا به جنگ او زبک رفت و غالب آمد و مهابت او در قلوب تمکن یافت. دختر اولجایتو را عقد کرد و «ملکشاه محمود اینجو» را به بهانهآ آنکه پسری از نسل هلاکو نگاه داشته و همت بر تربیت گماشته، به قتل آورد. پسران شاه محمود؛ مسعود شاه و امیر شیخ ابواسحاق به خدمت امیرعلی پادشاه رفتند و امیرعلی پادشاه چون از دلشاد فوت پادشاه و خانیت ارپا معلوم کرد، از آن که به امر سلطنت به مشورت وی مقید ms726 نشدهاند، رنجید و از نسل هلاکو، «موسی خان» را بر سلطنت برداشت و رو به ارپانهاد. وزیر لشکر کثیر جمع ساخت و

بیت

جای آن است کاختران امروز بر سر از دست چرخ خاک کنند

دردمندان شهر از سر درد جامه را همچو صبح چاک کنند

[الغیاث الغیاث درگیرند ناله و آه دردناک کنند]2

که وزیری بدان عزیزی را به چنین خواری هلاک کنند کثیری به جهت تحصیل اموال و زیر، به تبریز رفتند و قرب هزار خانه که به و زیر هیچ تعلق نداشت، خراب شد. ارپاخان را به پسران شاه محمود اینجو دادند تا در قصاص پدر خویش کشتند. از خانان مغول چهارده کس درایران فرمانآ روابودهاند و3 آثار تسلط و استقلال4 ظاهر نمود؛ اول «چنگیزخان» و آخر «ارپاخان». مدت ایشان صد و بیست و هفت سال؛ چنگیزخان بیست و پنج سال، اوکتا سیزده، کیوک بن اوکتا یک سال، منکو بن تولی نه، هلاکو بن تولی نه، ابقابن هلاکو هفتده، احمد بن هلاکو دو، اغور ms727 بن ابقا هفت، کیخاتو بن ابقا سه سال و هفت ماه، بایدو بن طراغای بن هلاکو هفت ماه، غازان هشت سال و نه ماه، خدابنده دوازده، بوسعید نوزده، ارپا یک سال.

القصه، امیرعلی پادشاه بعد از جنگ، در سلطنت مستقل شد. وزارت به «جمال الدین شروانی» داد. وی را چون بر آن دولت اعتمادی نبود، در کسب رضای مردم میکوشید و امیرعلی پادشاه در جمیع امور مستبد و مستند به رأی خود بود. به امرا مشاورت بلکه محاورت نمیکرد؛ لهذا همه از او متنفر شدند. امیرحسن ایلخانی، «سلطان محمد» نام از احفاد هلاکو به پادشاهی موسوم ساختند و قصد تبریز کرد. امیرعلی پادشاه در معرض محاربه درآمد و مغلوب گشت. بعد از فتح، اتباع وزیر شهید را دلجویی کردند و و زارت به امیر مسعود شاه بن شاه محمود اینجو قرار گرفت. بعد از آن امرای خراسان (2 -264) به سلطنت طغاتیمو رخان از شاهزادههای چنگیزیه متفق شدند و چوپانیان نزد او مجتمع شدند و متوجه سلطانیه شدند و اکثر به تیغ شیخ حسن به قتل آمدند. طغاتیمور تا بسطام جایی توقف نکرد. موسیخان به دست آمد و [دست شیخ حسن]1 به قتل رسید. شیخ حسن استقلال یافت.

بعد از استقلال «شیخ حسن نویان»، که وی را شیخ حسن بزرگ می گفتند، ولد تیمورتاش بن چوپان، که به شیخ حسن کوچک مشهور بود، خروج نمود و غلامی که با پدرش به صورت مشابهتی داشت، پیدا کرد و آوازه درانداخت که تیمورتاش از حبس مصر برآمده، رسید و غلبهآ لشکر نزد او جمع شدند. شیخ حسن نویان، حاجی حمزه را، که محرم تیمورتاش [بود]2، فرستاد تا آن معما را به وضوح رسانند. شیخ حسن کو چک او را فریب داد تا بازگشت و گواهی داد که تیمورتاش است. پس به قصد محمدخان و شیخ حسن نویان لشکر کشید. در وقت تقابل، آتشی بلند افروخت. مخالفان گمان بردند که مگر جمعی ms728 مواضعه کردهاند که به جانب آتش روند و مقارن این «میر حسین بن محمود چوپان» به ایشان پیوست و آن ظن قوت یافت. شیخ حسن نویان گریخته، به تبریز رفت و مختفی گشت و سلطان مقتول شد:

آن گل که به باغ نو پدید آمده بود نشکفته تمام، باد قهرش بربود آنچه توانستند از فساد و تالان بجای آوردند. مردم خرمنها گذاشته، از شرایشان گریختند. آخر لطیفهآ غیبی به ظهور آمد که سبب نجات مردم از آفات آن سبع1 صفات شد. بیان آن، آنکه تمرتاش مصنوع را به خاطر رسید که اگر شیخ حسن کوچک معدوم گردد، وی مستقل خواهد شد. در حین غفلت شیخ حسن، تیغی به وی حواله کرد، اما برابر چوبی اثر نداشت. امیر شیخ حسن جداشد و قصهآ تزویر به مردم تقریر کرد و به «ساتی بیک بنت اولجایتو» پیوست و سکه به نام او زد. امیر حاجی طغای در دیار بکر مستقل شد و همچنین در هر ناحیه یکی از امرا سر استقلال برآورد.

[و در بعضی دگر ملک اشرف بن تیمورتاش استقلال یافت و پسران امیراکرنج در کردستان و خوزستان و اولاد امیر محمود شاه بن فارس و سید جلال الدین میرمیران و عماد الدین لنبانی دراصفهان و محمد بن مظفر و زیر قطب الدین غوری در کرمان و ملک شجاع الدین در یم و ملک معزالدین در هرات و طغاتیمور در مازندران و امیر ارغونشاه در طوس و امیر عبدالله در قهستان استقلال یافتند]2. میان شیخ حسن ایلخانی و چوپانی بعد از منازعت، صلح گونهای شد، اما شیخ حسن بزرگ بر صلح او اعتمادنداشت. (8-264) طغاتیمورخان را به ممالک بوسعیدی ترغیب کرده، از مازندران آورد و مبلغها از اموال خاصه صرف وی کرد. شیخ حسن کوچک در خفیه به طغاتیمور نوشت که پیوسته مطلوب ما دخول در سایهآ عنایت آن حضرت بوده. اکنون اگر رضای شاهنشاهی باشد، شاهزاده ساتی بیک را ms729 درنکاح آن حضرت درآریم و همهآ چوپانیان کمر خدمت بندند. وی گفت که من به شما متفقم، اما این سخن را استحکامی باید. حسن گفت که پادشاه به خط خود رقعهای بفرستد مشتمل بر استمالت ما و تبرا از شیخ حسن

بیت

به شمشیری یکی تا صد توان کشت به رأیی لشکری را بشکنید پشت

بعد از آن شیخ حسن بزرگ، «جهان تیمور بن الافرنک بن کیخاتون» را به پادشاهی برداشت. شمس الدین زکریا را وزیر ساخت و بر بغداد و خوزستان و دیار بکر مستولی شد. بقیهآ حالات شیخ حسن کوچک

حسن کوچک، ساتی بیک را به عقد نکاح سلیمانخان بن ستکین بن یشمت بن هولاکو درآورد و او را پادشاه ساخت و با حسن بزرگ جنگ کرده، ظفر یافت و در سنهآ احدی و اربعین و سبعمائه در تبریز درآمد و ملک اشرف را به فارس فرستاد و سلیمانخان را با یعقوب شاه و بعض امرا به روم فرستاد و از آن جا منهزم بازآمدند. شیخ حسن یعقوب را به جهت مساهله در حرب روم بگرفت. میان او و خاتون شیخ حسن سری بود. خاتون به توهم آن که آن سرفاش شود، با سه زن اتفاق کرد و در اثنای شب، امیر شیخ حسن ms730 را به فشردن خصیه هلاک ساختند و گویند دو روز قبل از واقعه، از «مولا فخرالدین چاربردی»، که اعلم علمای تبریزبود، (a -265) پرسید که اگر اعداناگاه کسی را فرو گیرند و مجال تکلم به کلمهآ توحید و ملاحظهآ معنی آن نباشد، آن کس مسلمان مرده باشد؟ مولانا فرمود که چون در ایام حیات نیت ثبات بر اسلام داشته، حکم بر اسلام است.

القصه، آن زن فاجره صباح به حمام رفت. چون کسی را مجال دخول در حرم او نبود، این قضیه دو روزنهان ماند. روزسیم امرا عورتی رافرستادند که حال معلوم کند. خانه خالی دید

سلیمان خان خزاین او رابر لشکر قسمت کرد. بعد از این واقعه، امیر سیورغان، که به امرا و در قرا حصار [روم]1 محبوس بود، خروج کرد. کوتوال را بکشت و خزاین شیخ حسن را، که آن جابود، متصرف شد و ملک اشرف بن تیمورتاش و یاغی باستی بن چوپان به2 معموریه به او رسیدند و متفق شدند و لشکرها به ایشان پیوست. خبر به سلیمانخان رسید. در قراباغ مردمش متفرق شدند. وی به دیار بکر رفت و امرا به تبریز رفتند. آخر میان اشرف و عماتش؛ سیورغان و باستی نزاع شد. اشرف غالب آمد. سیورغان به شیخ حسن بزرگ پیوست و آخر مقتول گشت و یاغی باستی باز نزد اشرف رفت و به امر اشرف، وی را [به خفه]3 هلاک ساختند و آوازه انداختند که گریخت. آنگاه آذربایجان و عراق عجم و اران و بعضی گرجستان و کردستان برامرا قسمت کرد و زمام اختیار در دست «عبدالحی و زیر» بود. اموال بی حساب جمع کرد و به هر که گمان زر میبرد، وی را پایمال میساخت و متصرف اموال میشد و هر چندگاه یکی از امرای خود را فانی ساختی و اموال او ms731 را گرفته، نصب دگری کردی. در سنهآ تسع واربعین و سبعمائه امیر جدای از گرجستان بالشکری تمام متوجه اردوی وی شد. اولأ، اعزاز و اکرام نمود و بعد از سه روز به قتل رسانید و اتباع و اشیاعش را غارت کرد.

چون ظلم و بیداد اشرف به غایت رسید، اکابر و اشراف دیار جلا اختیار کردند. «قاضی محی الدین بردعی» به سرای رفت. پادشاه دین پناه جانی بیکخان به وعظ او رفت. روزی در اثنای وعظ، شرح ظلم اشرف (8- 265) به نوعی بیان کرد که حضار از تخیل آزار و اضرار او به یک بار به گریه افتادند. قاضی گفت که پادشاه به دفع ظلم او قادراست و عدم التفات موجب

اشرف چهارصد قطار استر و هزار قطار شتراز نقدین و نفایس بار کرد و سپاه انبوه جمع ساخت و باخازن گفت که خزاین باخواتین در کریوهآ مرند در سرچشمهآ خواجه رشید توقف کنند. اگر ما غلبه کنیم، به تبریز روند و الا به خوی روند و خود متوجه اوجان شد. جانی بیک رسید و لشکر او را متفرق گردانید. اشرف به جانب خزاین و خواتین متوجه شد. مردم مرند دست به غارت بردند. اشرف به جانب خوی متوجه شد. یکی از امرا رفته، وی را به تبریز آورد. از همه بیوت رماد بر سر آن بدنهاد1 می ریختند و دشنام میدادند. پادشاه پرسید که چرا ولایت را خراب کردی؟ جواب گفت که خرابی از نوکران من است. پس پادشاه عادل کوچ کرده، از اوجان به هشت رود رفت. در آن سال زراعت بسیار بود. لشکری بدان کثرت عبور کردند؛ چنانچه یک خوشه تلف نشد -ولنعم ما قیل:

بیت

ظالم برفت و قاعدهآ زشت از او بماند عادل نماند و نام نکو آشکار کرد

پادشاه خواست که وی را به سرایی برد. بعضی عرض کردند ms732 که حیات وی منافی امنیت این بلاد است. پس به قتل وی فرمان داد و چون سر پر شرش به تبریز رسانیدند، مردم سجدتات شکر به تقدیم رسانیدند.

او مظلمه برد و جانی بک زر

دیدی که چه کرد اشرف خر او مظلمه بر

پادشاه با دو هزار سوار به تبریز درآمد. یک شب [آن جا]2 بود و نماز صباح در مسجد خواجه علیشاه گزارد3 لشکر میان راه و رود خانهها فروآمدند. هیچ کس راحد آن نبود که قدم در خانهآ رعیت نهد. پس عازم اوجان شد وولد خود را تردی بیک با پنجاه هزار سوار در تبریز گذاشت و بعد از چند روزوزیر رادر تبریز گذاشته، جهت علف خواربه زرقان توجه نمود و در آن اثنا خبر بیماری پادشاه شنید، به تعجیل رفت.

بیت مبشران سعادت برین بلنذ رواق همی کنند ندا در ممالک آفاق که سال هفصد و [پنجاه و]3 هفت ماه رجب به اتفاق خلایق به یاری خلاق نشست خسرو روی زمین به استحقاق فراز تخت سلاطین به دار ملک عراق [خدایگان سلاطین عهد شیخ اویس پناه و پشت ملوک جهان علی الاطلاق]2

و چون تردی بیک به سرای رفت، اخی جوق بر تبریز مستولی گشت. در بهار سنهآ تسع سلطان اویس عزم تبریز کرد. اخی جوق گروه انبوه به هم رسانیده، مستقبل مواکب کواکب شکوه گشت و در اثنای مقاتله فرار کرده، به تبریز رفت. دست تطاول دراز کرد و بعد از وصول کوکبهآ اویسی به نخجوان رو نهاد. چهل و هفت کس از امرای اشرفی به حکم سلطان به ms733 یاسا رسیدند و بعضی از آتباع اشرف به اخی جوق پیوستند و سلطان لشکر بر سر ایشان فرستاد و مغلوب گشتند. سلطان بالضروره به بغداد رو نهاد. اخی جوق به تبریز آمده، انواع فساد ظاهر ساخت. در فصل بهار سنهآ ستین مبارزالدین محمد از فارس لشکر به آذربایجان کشید. اخی جوق رادرهم زد5 و سلطان اویس باز به تبریز آمد و اخی جوق را گرفته، نزد وی آوردند. اولا، لطفها ظاهر ساخت و بعداز سه روز معلوم شد که در گرد غدیر غدرمیگردد، به یاسا رسید. پس خبر تمرد مرجان حاکم بغداد شنید. به بغداد رجوع نمود. مرجان بند قورج را گشاد، چهار فرسنگ راه را آب بگرفت. آخر به شفاعت و ضراعت اهل شهر گناه مرجان را عفو فرمود و لشکر فرستاد تا ملک طاوس حاکم شروان را، که اظهار مخالفت کرده بود،

و در سنهآ احدی و سبعین (-266) در تبریز تعفنی غریب و تغیری عجیب در مواد وقوع یافت و وبای عظیم حادث گشت؛ چنان که قریب سیصد هزار کس تلف شدند و گویند که کثرت جمعیت به مرتبهای بود که بعد از و با چندان تفاوتی ظاهر نبود. دراواخر سنهآ خمس و سبعین مرجان را به قابض ارواح سپرد. از آثار او اکنون مدرسهای در بغداد مانده. سلطان منصب مرجان را به «خواجه سرور» داد و در آن سال1 ms734 غلبهآ دجله جزعمارات عالیه، همهآ بنیان را ویران ساخت و قرب چهل هزار مرد هلاک شدند. ناصر بخاری در آن واقعه گفته: دجله را امسال رفتاری عجب مستانه بود پای در زنجیر و کف بر لب، مگردیوانه بود

سلمان در شأن آن حادثه گفته که: به سال هفصد و هفتاد و پنج گشت خراب به آب شهر معظم که خاک بر سر آب دریغ روضهآ بغداد و آن بهشت آباد که کرده است خرابش جهان خانهآ خراب

در ربیع الاخر سنهآ ست سلطان مرض صعب یافت. سلطان حسین را ولی عهد ساخت. در شب وفات شیخ حسن، که اسن اولاد بود، به قتل رسید. سلمان در مرثیهآ سلطان گوید:

ای فلک! آهسته رو، کاری نه آسان کردهای

ملک ایران را به مرگ شاه ویران [کردهای]2

آسمانی را فروآوردهای از اوج خویش

بر زمین افکندهای، با خاک یکسان1 کردهای

آفتابی راکه خلق عالمی در سایه بود

زیر مشتی گل به صد خواریش پنهان کردهای سلطان حسین چون پادشاه شد، قرامحمد پدر قرایوسف در قلعهآ ارجیش دم خلاف میزد. آخر مال را متقبل گشت و در تبریز عتبهآ دولت را مقبل شد. شیخ علی برادر خرد حسین در بغداد میبود. آخروی را به شوشتر فرستادند و در شهر سنهآ اربع و ثمانین عادل آقا را به فتح قلاع ری فرستاد و خود با معدودی در تبریزبود. سلطان احمد بنابر خوفی که از برادرداشت، به اردبیل، که سیورغال او بود، رفت. سلطان وی را باز طلبید. وی لشکری بهم رسانید و به تبریز آمد و برادر را به قتل آورده، پادشاه شد. سلطان حسین را در دمشقیه دفن کردند.

که در زمان دولت آل چنگیز انگیز حکومت کردند. [سلاطین]2 قراختای در کرمان نه تن. مدت ایشان هشتاد و شش سال. براق حاجب (a-267) وی از امرای گورخان قراختایی بود. به رسالت نزد خوارزمشاه آمد و مقبول گشت. وی رانگاه داشت و ms735 آخر حاجب سلطان غیاث الدین میرشاه بن سلطان محمد شد و بنابر وقوع نزاع میان وی و وزیر غیاث الدین، رخصت کرد و خواست که به قصد لحوق به سلطان جلال الدین به هند رود و چون به کرمان رسید، «شجاع الدین ابوالقاسم زوزنی»، که نایب غیاثالدین بود، وی را راه نداد و در جنگ اسیر شد. پس وی راکشت. پسرش قلعه را حفظ نمود تا سلطان جلال الدین از هند رسید و تسلیم کرد و براق دختر خود به سلطان داد و کرمان را مضبوط ساخت و آخر با چنگیزخان ایل شد. او را قتلغ خان خواند. پانزده سال پادشاهی کرد.

پس از او برادرزادهاش قطب الدین، که ولی عهد بود، دو سال حکومت کرد.

پس پسرش رکن الدین مبارک خواجه به حکم او کتا پادشاه شد. پانزده سال حکومت کرد. باز «قطب الدین» به فرمان قآن نامزد حکومت شد و مبارک خواجه رابه قتل آورد و درست و خمسین و ستمائه درگذشت.

پسرش سلطان حجاج خرد بود. عصمتالدین قتلغ ترکان، که در حرم سلطان غیاث الدین بن خوارزمشاه بود و در آن اوقات منکوحهآ خواجه تدبیر ملک میکرد و چون بزرگ شد با ترکان طریق ادب مسلوک نمیداشت، بلکه گویند که در بزمی امر کرد که ترکان رقص نماید؛ لهذا ترکان به اردو رفت و حجاج از غایت توهم رو به هند نهاد و آخربه حکم قاآن، کرمان را به ترکان گذاشت و به دهلی1 رفت. «سلطان جلال الدین خلجی»، وی رالشکر داد که کرمان گیرد. آجل وی را امان نداد.

سیورغتمش بن ترکان به حکم ارغون حاکم شد.

بعد از سه سال پادشاهخاتون خواهرش از کیخاتوخان به سلطنت مخصوص شد و درسنهآ 691 به کرمان رسید. وی به حسن خط و لطف طبع اتصاف داشت و این رباعی از او است:

نظم

بر لعل که دید هرگز از مشک رقم؟ یا غالیه بر نوش کجاکرده ms736 رسم؟

جانا! اثری خال سیه بر لب تو تاریکی2 و آب زندگانیست ز هم و سیورغتمش را حبس کرد. خداوندزاده «کرد و چین» بنت منکو تیمورو «شاه عالم خاتون» بنت سیو رغتمش کمندی در مشک آب نهاده، به قلعه فرستادند. سیورغتمش برآمد و نزد کیخاتو رفت. وی او رابه خواهر فرستاد و بکشت. منکوحهاش خداوندزاده کرد و چین که در شیراز مدرسهآ (5-267) عالیه ساخته و اکنون ویران است و دخترش شاه عالم خاتون، که در حبالهآ بایدوخان بود، در 694 کیخاتوخان که درگذشت، بایدوخان پادشاه شد، به حکم بایدوخان، پادشاه خاتون را بکشتند.

محمد شاه حجاج به حکم غازان در خمس و سبعین و ستمائه به حکومت نامزدشد و به کرمان رفت و آن جا فوت شد.

به سمت رعایت رعیت و زیور فضیلت معروف بودند، اما بنابر قطع رحم و اعمال میل، دیدهآ دولت ایشان بی مدار بود و مادهآ سلطنت ایشان ناپایدار.

اول ایشان، مبارزالدین محمد که طمطراق حکومتش در بلاد عراق شیوع یافت. جد اعلی وی «غیاث الدین حاجی» از سجاوند خواف بود. قوی هیکل، بالا بلند بود2. موزهای در خور پای وی پیدانمیشد. قالبی به جهت او تراشیدند و وزن سیفش به سنگ یزد، سه من و نیم بود. وقت هجوم لشکر تاتار، حاجی با سه پسر؛ ابوبکر و محمد و منصور به یزد رفت. ابوبکر و محمد ملازمت اتابک یزد علاء الدوله، که بر ملوک ms737 آن خطه مقدم بود، اختیار کردند و منصور در خدمت پدر میبود. چون هلاکو به بغداد رفت، علاء الدوله، ابوبکر را به سه هزار سوار به اردو فرستاد. هلاکو بعد از فتح بغداد به مصر فرستاد و ابوبکر با آن لشکربود. در جنگ به قتل آمد. ازابوبکر و محمد عقب نماند، اما منصور سه پسرداشت؛ مظفر پدر مبارزالدین محمد خردتربود، اما اشجع بود. در خواب دید که آفتاب از خانهآ علاء الدوله به گریبان او فرورفت. این خواب را دلیل بیداری بخت دانست. چون یوسف شاه بن علاء الدوله ایلچیان ارغون را بکشت، از ترس به سیستان رفت. امیر مظفر بنابر افساد مفسدان از وی جداشده، به کرمان رو نهاد. سلطان سیورغتمش وی را انواع اصطناع ساخت و بعد از چندگاه قصد اردوی ارغون کردو به و ساطت امیر محمد جوشی3، که از (ه-268) اعاظمامرابود، به ارغون رسید و مقبول

مبارزالدین محمد قائم مقام گشت. چهار سال ملازم اردو بود. بعد از فوت خدابنده، از سلطان بوسعید رخصت یافته، به میبد رفت. در آن حین حاکم یزد «اتابک حاجی» بود که از سیصد سال باز حکومت یزد به خانواده3آ وی متعلق بود. مبارزالدین محمد به حکم سلطان، وی را فانی ساخت و سبب آن بود که جوانی صاحبکمال، ms738 از رشکه ماه رویش چشمهآ آفتاب در اضطراب بود [و از سودای زلف پرشکنش طره سنبل پر پیچ و تاب، نزد یکی از اعیان یزد بود.]4 اتابک به او مایل شد و جمعی را فرستاد که بگیرند. عاشق بیچاره سر مخالفت برداشت و کشته شد. صورت حال به سلطان رسید. حکم فرمود که محمد بن مظفر و نایب کیخسرو بن امیر محمود شاه اینجو وی را بگیرند. ایشان با سپاه رو به یزد نهادند. اتابک در جنگ به قتل رسید. در سنهآ تسع و عشر و سبعمائه یزد نامزد محمد بن مظفر شد و بعد از آن مخدوم شاه بنت شاه جهان بنت سیورغتمش را نکاح کرد و در سبع و ثلاثین و سبعمائه شاه قطبالدین محمود متولد شد و در آن ایام حکومت ممالک فارس و عراق به امیر محمود شاه «اینجوه متعلق بود. به زعم صاحب تاریخ گزیدهوی از نسل خواجه عبدالله انصاری است. وی را اینجو بنابرآن می گفتند که ضابط املاکی خاصهآ سلاطین مغول بود و آن را ایشان «اینجوه گویند. بعد از رحلت سلطان سعید ابوسعید، از هر سری سودایی سر زد. ولد امیر محمود شاه، امیر مسعود شاه، بر فارس مستولی گشت و امیر شیخ ابواسحاق، که به سال صغیر بود و به تدبیر واخلاق کبیر، به یزد متوجه شد. مبارزالدین محمد وی را استقبال کرده، ضیافت نمود. بعد

بیت مبارزان جهان قلب دشمنان شکنند ترا چه شد که همه قلب دوستان شکنی و ترغیب وی به صلح کرد؛ بنابرآن صلح شد. میرحسین شیراز گرفت و کرمان به مبارزالدین محمد اختصاص یافت. آخر به سعی، ارکان دولت میرحسین و محمد خلل [راه]2 یافت و در آن حین امیر اشرف چوپانی عزم تسخیر فارس و عراق کرد و شیخ ابواسحاق بن امیر شاه محمود به وی پیوست. میرحسین برآمده، به تبریز متوجه شد. چون اشرف نزدیک شهر رسید، شیخ ابواسحاق گفت که چون شیراز در اصل به والد ما تعلق [داشت]3، من پیشتر بروم و رسم ضیافت مرعی دارم. چون به شهر رفت، اوباش را جمع ساخت. ضبط حصار کرد. ملک اشرف بازگشت و از غایت خشم چشم به نهب ولایت عراق انداخت4.

«شیخ ابواسحاق» بعد از رجوع اشرف به شرف جاه و شرف برآمد و سکه و خطبه به نام5 وی مخصوص ساخت6 و لشکر بسیار بهم رسانید، اما دولت وی چون عهد گل کم بقا بود؛ چنانچه حافظ گفته که: راستی خاتم فیروزهآ بواسحاقی خوش درخشید، ولی دولت مستعجل بود

(269- a) در سنهآ احدی و خمسین و سبعمائه با سپاه بسیار رو به یزد نهاد و کاری نتوانست ساخت. مأیوس و بیناموس به شیراز بازگشت و پس از آن در شیراز قحطی عظیم ظاهر شد، بر مرتبهای که در آن بلد، والد قصد جان ولد کردی و برادر خون برادر را چون شیر مادر خوردی. مضمون ( یوم یفر المزء من آخپه ms740 * و أمه و ابپه * و صاحبته و بنیه * لکل امریء منهم یؤمئذ شأن یغنیه - 34/80 -35 - 36- 37) ظهور نمود. ابواسحاق لشکر از شیراز ترتیب داده، به قصد محمد بن مظفر به جانب کرمان روان ساخت و از آن جانب، محمد نیز مستعد شده، برآمد. در صحرای پنج انگشت تلاقی فئتین واقع شد. شاه مظفر1 در میمنه و شاه شجاع در میسره و محمد در قلب ایستاد. دست راست مخالف بر قلب شاه شجاع، که خردسال بود، حمله کرد. وی خود را تنها بر آن جماعت زد. لشکر، شاهزاده را در میان گرفتند. شاه شجاع پیاده شد و به جنگ مشغول گشت. شاه مظفر از میمنه حمله آورد، دشمنان رو گردانیدند و لشکر مبارزی مظفرگشت. بعد از آن در خاطر مبارزالدین محمد قصد شیراز تمکن یافت. شیخ ابواسحاق، قاضی عضد صاحب مواقف را به جهت مصالحه به مواقف جنود مبارزی فرستاد.

شهریار فضل پرور در تعظیمآن وحید روزگار مبالغات مرعی داشت و پنجاه هزار دینار جهت خاصهآ آن جناب و ده هزار درانعام ملازمانش اطلاق فرمود و شاه شجاع به قرائت شرح مفصل مشغول گشته، از آن فضل مستفید شد. بعد از آسودگی حدیث صلح به میان آورد. محمد گفت که ابواسحاق برحاق دایرهآ نقض عهد و میثاق واقع است و بر قول و فعل وی هیچ اعتماد نیست. پس مولانا به تبریز رو نهاد و محمد از راه فرگ و طارم متوجه شد. باز2 از راه دگر رقعهآ [به]3 مولانا فرستاد، به تصور آن که شاید در ضمن الحاح و ابرام، حصول مرام دست

به آستین ملالی که بر من افشانی گمان مبر که ز دامان تو بدارم دست و بعد از رقعه، بار دگر به اردو رسید و هرچند درر نصایح در رشتهآ تقریر کشید، فایده نداد. لاجرم به وطن متوجه شد. امیر محمد چون به شبانکاره رسید، در خانهآ وی نزول ms741 فرمود. آن جناب مهمانی چنان که باید بجای آورد. محمد به شیراز متوجه شد. ابواسحاق (0 -269) برآمده، در ابتدای جنگ راه گریز گرفت و به شهر درآمد. محمد در کنار شهر نزول نمود و در آن ایام حاجی قوام الدین حسن که در فارس و عراق به صفت ایثار و انفاق نظیر نداشت و حافظ به جهت او مدایح دارد، از آن جمله آن که:

بیت

دریای اخضر فلک وکشتی هلال هستند غرق نعمت حاجی قوام ما وفات یافت. گویند که درایام محاصره، روزی شاه شیخ ابواسحاق در مآل خویش تأمل کرده و فتح باب کلام نمود. با او از آن مقوله، مقالهای بیان نمود. وی گفت که تا من در حیاتم، این دولت از تطرق آفات مصون خواهد بود و در واقع چنان بود. از ولد حاجی قوام منقول است که روز سیوم از وفات والد، به مجلس وی رفتم. مرادید و بگریست. پس گفت: چه ضایع است عمری که صرف معرفت نجوم گردد و در تبریز استادی داشتم که در آن فن کوس مساوات [یا]1 بطلمیوس می زد. بنابر ملایمت طبع من به این فن، در ترغیب من مبالغه میکرد و من نیز به جد بودم و در حکومت در هر مهم که به اندک توجهی بر و قف دلخواه صورت می گرفت، میگفتم که فلان نحس به طالع ناظر است و فلان سعد از عاشر ساقط. و اهتمال در حرب محمد بن مظفر از آن جهت کرده و در رایحهآ طالع امسال یافتیم که شخصی که در قرنها از آثار آباء علویه و امهات سفلیه به عالم کون در نیامده باشد، فوت میشود. گمان داشتم که آن من باشم معلوم شد که حاجی قوام الدین حسن بوده.

نیک و بد از ستاره چون آید! که خود از نیک و بد زبون آید

گر ستاره سعادتی دادی کیقباد از منجمی زادی

از علامات [ادبار]1 شیخ ابواسحاق ms742 آنکه در ایام محاصره پیوسته به أم الخبایث مشغول بود و در آن وقت که هشیاری ضرور است، به مستی میگذرانید. آخر از مقاومت مأیوس گشته، با جمعی از اقربا از طرفی بیرون رفت. پسر صغیر خود، «امیرعلی سهل»، که ده ساله بود، با خود نتوانست برد؛ در [خانهآ]2 «سید تاج الدین علی واعظ» سپرد. مبارزالدین محمد به (270-a) شهر درآمد و حال آن کودک شنیده، طلب نمود و گفت شنیدهام که خوب مینویسی بنویس تا ببینم. علی سهل این نویشت3:

سعادت به بخشایش داور است نه در چنگ و بازوی زورآور است

گفت: ماربچه است. امر به حبس وی کرد و چون به حکومت استقرار یافت، در تقویت شرع و منع محرمات مبالغه مینمود. ظرفای شیراز او را «محتسب» گفتند و شاه شجاع در آن باب گفته:

رندان همه ترک می پرستی کردند جز محتسب شهر که بیمی مستست

شیخ ابواسحاق به شولستان رفت و از آن جابه بغداد متوجه شد. از شیخ «حسن ایلخانی» مستمد گشت، با آن که در ایام سلطنت به او خصمانه سلوک می کرد. شیخ حسن دو هزار سوار همراه4 او ساخت و به شیراز متوجه شد و آخر قبل از جنگ گریخته، به اصفهان رفت. مبارزالدین قصد5 اصفهان [کرد]6 و بانایب المعتضد بالله عباسی، که در مصرمیبود، بیعت کرد و علمای فارس و کرمان در این بیعت موافقت7 نمودند و رئوس منابر، که بعد از

افسوس که مرغ عمر را دانه نماند امید به هیچ خویش و بیگانه نماند

دردا و دریغا که درین مدت عمر از هرچه بگفتند، جز افسانه نماند با چرخ ستیزة کار مستیز و برو باگردش دهر درمیاویز و برو یک کاسهآ زهرست که مرگش خوانند خوش درکش و جرعه بر جهان ریز و برو

وی در میدان سعادت شیراز، که از مخترعات وی است، کشته گشت و مدفون شد.

گویند که جناب مبارزی در تقویت دین و تمشیت شرع مستبین میکوشید و به صحبت علما مایل بود و در تعظیم ایشان مبالغه فرمود. و در قوت بدنی و چستی قرینه نداشت؛ چنانچه روزی با کوکبهآ سلطنت از بازار میگذشت. به واسطهآ پشتههای (0-270) هیزم که بر سر راه بود، پیش روان لشکر ایستادند. وی چون به منشأ توقف واقف شد، قهر کرده، پیاده شد و پشتهها همه بر دکاکین نهاد و به نوکران گفت که به این جلادت و مردی نان سپاهی گری میخوریدا اما خشونت و تندی و تیزی و قساوت و خون ریزی بر او غالب بود؛ چنانچه مولانا لطفالله بن صدرالدین عراقی، که ملازم وی بود، نقل کرده که گاه دراثنای تلاوت، بعضی مجرمان رانزدوی می آوردند مصحف را گذاشته، برمی خاست و به دست خود آنها را

القصه، چون جانی بیک دفع ملک اشرف کرد، رسولی به وی فرستاد و پیغام داد که منصب یساولی، که به پدرش متعلق بود، به وی مفوض باشد. وی ایلچی را جوابهای خشن گفت و رخصت داد. بعد از آن که خبر فوت جانی بیک رسید، قصد تبریز کرد. اخی جوق، که بعد از ms744 جانی بیک در تبریز حاکم شده بود، باسی هزار سوار مستقبل شد و جنگی عظیم واقع شد. میمنهآ تبریز، میسرهآ او را برداشته به خلف وی درآوردند و وی را در میان گرفتند. شاه یحیی، با وجود صغر سن، مردانگیها ظاهر ساخت و لشکر تبریز منهزم [گشت]1. شاه شجاع و شاه محمود را به تعاقب منهزمان امر فرمود. تا نخجوان رفتند و آن جاسه شبانروز به ادارهآ جام و شراب مدام اقدام نمودند. بعد از رجوع، ایشان را به دشنامهای قبیح تفضیح کرد و جلدوی ظفر به نام شاه یحیی نوشت و اصلا التفات به آن دو پسر نکرد.

بیت

درخت توت از آن باشد لگدخوار که دارد پنجهآ خود را نگونسار

چون به تبریز درآمد، در جمعهآ اول خود به خطابت و امامت قیام نمود و دعای عباسی کرد. ناگاه خبر سلطان احمد بن شیخ اویس جلایر برسید و چون منجمان گفته بودند که وی را از جوانی ترک چهرهآ بلند بالا أفتی [عظیم]2 رسد، به توهم آن که، آن سلطان اویس باشد تا اصفهان جایی توقف نکرد و گمان آن که شاه شجاع باشد، نداشت و میخواست که از عراق لشکر عظیم مرتب ساخته بازگردد و در راه اولاد را به کشتن و میل کشیدن تخویف مینمود. در اصفهان (a -271) پسران متفق شدند. صبحی که وی بالاخانه تلاوت میکرد و جز مولانا رکن الدین هروی، که به رکن صاین در لسان شعرا مشتهرست، نزد وی کسی نبود، شاه محمود با نوکران خویش بیرون نشست. شاه شجاع با جمعی در پای زینه ایستادند و هفت کس بالا فرستادند. امیر محمد گفت که چیست؟ گفتند: شاه شجاع خرجی ندارد. امیر محمد در غضب افتاده، خواست که شمشیر گیرد، مسافر بوداجی خود رابروی افکند. وی از زیر او

بیت کمال کار جهان نقص دان از آن که جهان به هرکس افسر زر داد و چشم نابینا

و بعد چندگاه اهل فساد با محمد قرار داد که چون شاه شجاع به دیدن وی رود، هلاک سازند و سلطان بایزید را، که برادر خرد1 بود، پادشاه سازند. شاه شجاع بر این اطلاع یافته، حکم به قتل آن جماعت کرد. محمد را به قلعهآ جهرم بردند و آن جا وفات یافت. وی را به میبد برده، در «مدرسهآ مظفریه» دفن کردند. چهار سال و هفت ماه نابینا بود. از وی چهار پسر ماند: شاه شجاع، شاه محمود، سلطان احمد، سلطان بایزید.

شاه شجاع بعد از کوری پدر پادشاه شد. سلطان احمد را کرمان داد و شاه محمود را اصفهان و شاه یحیی را حبس کرد و آخر یزد به وی داد. شاه یحیی به مکر و حیله مشهور بود. گویند در شکاری از لشکر دورماند. به دهقانی رسید. از وی پرسید که عملهآ دیوان بر تو ظلم میکنند؟ جواب داد که در عهد شاه یحیی چندان ظلم است که کس نشان ندهد. وی گفت به درگاه حاضر شو تا من در تخفیف سعی کنم. دهقان گفت: آن میش سرد رپیش چشم بر زمین اندازد و سخن تو نشنود. چون به منزل رسید، فرمود تا روستایی را آوردند. چون نظرش به وی فتاد و بشناخت، از ترس [تب]2 بر او درافتاد. وی تسکین او داد و نشان مسلمی باخرجی لطف فرمود و گفت میش سردرپیش تازنده کار تو ساخت. وی دعاکرده، برآمد. آخر میان شاه شجاع و شاه محمود نزاع شد و شاه محمود لشکری از سلطان اویس ایلخانی گرفته، برادر را یازده ماه محاصره کرد و چون حرف صلح به میان آمد، شاه محمود گفت که برادرم چندگاه به ابرقوه رود تا من لشکر بغداد را تسکین داده، روانه سازم و بعضی مدعیات دگر ذکر کرد. ms747 شاه شجاع به وی نوشت که برادر اعز فیروزجنگ که انشاءالله «قوة الظهر و عضد الیمین» باشد، ملتمسات نموده. علم الله که مادام که دراین مقام باشد، اضعاف آن از قوت (a-272) به فعل رسد، تا دانند که: -3،

نظم ملک مانند و دیوآیین، فلک تأثیر و کوفآلت

نهنگ آسیب و شیرآفت، پلنگ آشوب و پیلافکن دلیرانی که از گردون به نوک رمح سیاره

ربودندی چو گنجشکان به منقار از زمین ارزن و آخر باز به شیراز آمد و شاه محمود به اصفهان رفت. پس شاه شجاع خواست که باشیخ اویس وصلت کند تا به آن وسیله راه توسل شاه محمود به آن سلسله مسدود [شود]2 و شاه محمود نیز به همین خیال رسولی فرستاده، خطبهآ مخدره شیخ اویس کرد و نامه را مصدر ساخت به این که «العبد و ما فی یده [کان لمولاه»: -3،

ما زان توبیم و هرچه داریم

محمود برادرم شه شیرکمین میکرد خصومت ز پی تاج و نگین

کردیم دو بخش تا برآساید4 خلق من روی زمین گرفتم، او زیر زمین پس اصفهان را متصرف شد و بنابر سوء حرکات، سلطان حسین [بن]5 سلطان اویس تسخیر تبریز کرد. سلمان گفته:

بیت

سخن ز وصف رخش چون ز خاطرم سرزد

ز مطلع سخنم آفتاب سر برزد

بیت ای دشمنی که هست خداوند خصم تو باگوهر پلید، بزرگیت آرزوست آخر ببین که قدرت یزدان چه میکند با دوستان دشمن و با دشمنان دوست آخر خود متوجه وی [شد]1. [وی]2 اقربا را به شفاعت فرستاد و صلح شد و شاه شجاع سوگند یاد کرد که اگر حرکتی ناملایم از او سرزند، وی را مستأصل سازد. آنگاه به کوشک زر متوجه شد.

سید شریف جرجانی به ملازمت رسید. گویند که به یکی از موالی، که قاصد ملازمت شاه شجاع بود، رسید و گفت که مردی تیراندازم. سه چوبهآ تیر در نظر پادشاه خواهم انداخت. سعی کن ms749 که ملتمس من مبذول افتد. مولانا آن روزشاه را منبسط یافت. استیذان تیرانداز کرد. سید جزوی مشتمل بر تصرفات در سایر علوم به شاه داد. وی دانست که سید است. مراسم تعظیم بجای آورد و به تدریس دارالشفا، که بنا فرموده بود، منصوب ساخت. و در سنهآ خمس و ثمانین و سبعمائه فرمود که قوت باصرهآ سلطنت (a -273) سلطان شبلی را به قلعهآ سفید برده، میل کشیدند و آخر بنابر ادمان خمر، معدهآ وی هضم طعام نمی کرد و ضعف بربدن مستولی شد و مرض صعب عارض گشت.

چون شد او بیمار، نرگس گشت خاکستزنشین

وز پی تیمار در چشمم پدید آمد خمار

جامه زد در نیل و پیش از مرگ او شد سوگوار لاله چون بشنید کو خواهد شد از گیتی برون

رخ به خون شست1 از غم او در میان لالهزار گل چو آگه2 شد که آن گلرخ سفر خواهد گزید

جامه بر تن کرد چاک و بستر از غم کرد خار از پی آن تاکند روشن روانش از دعا

دست برمیداشت مانند دعاگویان چنار اسباب تجهیز مرتب داشت و ده حافظ را به انعامات محظوظ گردانید تا هر روز ختمی کنند و سلطان زین العابدین را طلب فرمود و به نصایح زبان گشود و چون بعضی امرا با وی بودند و بعضی با سلطان احمد، به وی گفت: شنیدهام که میخواهی که فتنه انگیزی. زینهار محترز باش که:

بیت دنیا نه متاعیست که ارزد به نزاعی با خصم مداراکن و با دوست مواسا مادام که متفق باشید، مجال تعرض دشمن نباشد. پس سلطان احمد را طلبید و چون چشم برادران به هم افتاد، در گریه آمدند. مجال سخن نماند. سلطان احمد برآمد. ملازم محرم وی را طلبیده، گفت که با احمد بگوی که دنیا به سایهآ ابر و دیدن خواب میماند؛ نه آن سایه قراری دارد و نه بیدار را از خواب چیزی به دست ms750 آید. مرا هرگزاز تو آزاری نبوده. همین ساعت باید که به کرمان رود. سلطان احمد همان روزبه کرمان رفت. پس این نامه به قلم آورده، به تیمور گورکان فرستاد: (هو الحی لا اله الا هو له - 65/45)، (الحکم والیه ترجعون - 75/28 و88) عالیحضرت گردون بسطت مملکت پناه معدلتشعار مکرمت آثار نویین کامکار، اعتضاد سلاطین گردوناقتدار، [شهسوار]3 مضمار عدل و احسان، اعدل اکاسرهآ زمین و زمان، المنظور به

به قیامت برم آن عهد که بستم با تو تا در آن روز نگویی که وفاییت نبود

از آن حضرت - علی التعاقب و التذانی- زلال الطاف و سلسال اعطاف؛ چنانچه نزد عالمیان مشکور و مستحسن باشد، مترشح بوده و این معنی موجب مباهات میدانست که در این وقت که از بارگاه کبریا نسیم دعوت (والله یذعوا الی ذار السلام -25710) به مشام جان رسید ومتقاضی (ولن تجد لسنة الله تبدپلا -62/33) حلقهآ طلب بردردل زد.

بیت

عرش است نشیمن تو، شرمت ناید کاهی و مقیم خطهآ خاک شوی و به حمدالله هیچ نگران نیست و حسرت در دل نمانده. با وجود انواع زلت و تقصیر و اصناف آثام و اجرام، که لازمهآ و جود انسانی است، هر آرزو که در مخیلهآ وجود بشری مرتسم تواند بود، از مواید احسان حضرت منان که ( فلا تعلم نفس ما أخفی لهم من قرة اعین - 17/32) در این پنجاه و سه سال اتفاق نزول این منزل خاک افتاد، در کنارهآ مراد نهادند. متی زدت تقصیرا تزدنی تفضلا (274-a) [کانی بالتقصیر أستوجب [الفضلا با قوافل رجای عمیم و رواحل امل رحمت و نعیم کریم رحیم، احرام «البیک اللهم لبیک» بسته، نفس مطمئنه ندای (ارجعی الی ربک زاضیة مرضیة -28/89) درداد.

بیت

بدین مژده گر جان فشانم رواست که این مژده آسایش جان ماست با بضاعت کلمهآ طیبهآ توحید، که در سراچهآ دنیا بدان زیست، اثقال و احمال از دوش نهاده، روی تضرع به حضرت آورده: =2،

از دوست یک اشارت، از ما به سر دویدن رجای واثق و آمل صادق که هرچه از حضرت مفیض الخیرات رو نماید، اگرچه عین رحمت دانیم، محض رحمت باشد.

بیت

زهی سلام تو آسایش سکینهآ روح زهی کلام تو مفتاح گنجهای فتوح (و الباقیات الصالخات خیر عند ربک ثوابا و خیر أملا - 46/18) بر بقای3 عمر و دولت و دو ستکامی و ms752 بسطت جاه و مملکت آن حضرت سلیمان منقبت اسکندزمرتبه برکت باد و سایهآ معدلتش بر سر خلق پاینده باد بحق الحق واهله بنابر صدق نیت و خلوص طویت نسبت با حضرت معدلت پناهی که از آفتاب روشنتراست، واجب دید صورت حال خود [عرض]2

کو را به خدا و به خداوند سپردم. دگر فرزندان طفل و برادران به جناب مملکت پناهی سفارش نمودن احتیاج نمیداند؛ چه به حقیقت، دولتخواهی آن حضرت پیوسته ذخر اخلاق دانستهام تا چنانچه از شیمهآ کریم و لطف عمیم آن یگانهآ زمین و زمان سزد، مضمون «ان حسن العهد من الایمان» کار بسته، به قاعدهآ مستمره ایشان را به اجمعهم به جناب2 مبارک خود [مخصوص]3 فرمایند و اظلال آشفاق بر احوال ایشان گستراند، به وجهی که آثار آن صغار و کبار در روزگار دریابند و در قرنها بازگویند و این دوست مخلص را به دعای خیریاد فرمایند تا به یمن همت آن صاحب دولت از فحوای آیت ( یالیت قومی یعلمون - 26/36) محروم نماند. «انا عهدنا والعهدة علیه فی الدین» همواره به توفیق نشر مبرات از بارگاه واهب العطیات موفق باد».

در شعبان سنهآ ست و ثمانین و سبعمائه وفات یافت، تاریخ او «حیف از شاه شجاع». وی را درپای کوه چل مقام دفن کردند. بیست و پنج سال و دو ماه پادشاه بود. بعد از او هرگونه خرابیها در فارس رو نمود. گویند که در نه (8ا-274) سالگی به حفظ قرآن موفق شده بود. از بخل وجبن و رذایل اخلاق خالی بود. مفردات لغت عرب محفوظ وی بود و در سایر علوم [محظوظ]4؛ چنانچه5 پیوسته علما از لطایف معارفش بهره مند شدندی. قوت حافظهاش چنان که به یک خواندن6، غزل هفت [بیت]7 یاد گرفتی و شعرهای لطیف از وی سرمیزد و این ریاعی از آن جمله است:

افعال بدم ز خلق پنهان میکن ms753 شوار جهان بر دلم آسان می

امروز خوشم بدار و فردا با من آنچه از کرم تو میسزد، آن میکن

سلطان مجاهدالدین زین العابدین از مادر سیدزاده بود. چون قایم مقام پدرشد، اصفهانیان

خوش کرد یاوری فلکت روز داوری تا شکر چون کنی و چه شکرانه آوری

در کوی عشق شوکت شاهی نمیخرند دعوی بندگی کن و اقرار چاکری

بعد از چندگاه باز شاه یحیی لشکر به شیراز کشید و بینهما جنگ عظیم واقع شد. آخر هر کی به مقام خویش بازگشتند. پس از آن بنابر آن که بخل و امساک بر طبع شاه یحیی غالب بود؛ چنانچه حافظ گفته: -1،

شاه یزدم دید و مدحش گفتم و چیزی2 نداد

و دگر شمایل ناملایم داشت. اصفهانیان بر وی هجوم کرده، اخراج نمودند. وی از بیرون شهر کس فرستاد که اگر ظلمی کرده3 [باشم، پشیمان شدم و نادم گشتم]4 و اگر التماس دگر باشد، مبذول شود. جواب گفتند که شاه بنابر طلب ما آمده بود. اکنون مطلوب رفتن ایشان است. اصفهان زین العابدین را مسلم شد. چون امیر «تیمور گورکان» قصد بلاد عراق و فارس کرد و شاه یحیی و اکثر شاهان آل مظفر به شرف دستبوس رسیدند، به جز توقتمش خان عنان برتافت، کرمان به سلطان احمد و شیراز به شاه یحیی داد و سیرجان به سلطان ابواسحاق بن اویس بن شاه شجاع و در این حین زین العابدین متوهم شده، به شوشتر روانه شد و شاه منصور آن جا بود. مراسم ضیافت بجای آورد و دختر شاه شجاع، که حرم شاه منصور بود، با فرزندش سلطان غضنفر به دیدن برادر برآمد. شاه منصور5 جشنی عظیم ترتیب داد و زین العابدین را به شهر طلبید و وی را با امرا گرفته، مقید ساخت و بهانه کرد که ایشان قصد ms754 غدر داشتند و چون خبر عود صاحب (a -275) قران رسید، امرای زین العابدین را با خود متفق ساخته، به شیراز رو نهاد. شاه یحیی آن جابود، بگریخت. شاه منصور راشهر مسخرشد. موکلان زین العابدین را برآورده، به اصفهان بردند. شاه منصور لشکر به آن جاکشید.

بیت از واقعهای ترا خبر خواهم کرد آن را به دو حرف مختصر خواهم کرد با عشق تو در خاک فرو خواهم رفت با مهر تو سر ز خاک بر خواهم کرد عمر او سی و شش سال. بعد از این، زین العابدین و سلطان احمد متفق شده، به شیراز رو نهادند. شاه منصوراز شهر برآمد. ایشان به جانب کوه بیستون1 میل کردند. شاه منصور متوجه ایشان شد و در حدود فسا جنگ شد و در اول جنگ زین العابدین منهزم شده، به اصفهان رفت. شاه منصور از پی رفت. زین العابدین قصد خراسان کرد. جمعی در حدود ری به وی رسیدند و وی را به شاه منصور رسانیدند. وی دیدهآ بینش از دیدن وی بازداشت و لشکر به یزد کشید. بر سرشاه یحیی عفیفهای، که والدهآ هردو بود، برآمد و وی رانصیحت کرد که چون برادراسن به مجرد یزداکتفاکرد و فارس و عراق رابا تو گذاشته، دراین مختصربا او مضایقه کردن لایق نیست. وی به شیراز بازگشت.

تیمورگورکان پسر امیر «طراغای نویان» است که به شش واسط به «قاچولی بهادر» می رسد که اصل قبیلهآ برلاس است و برادر «قوبلای خان» است. چنگیزخان، قراچار نویین را، که پنجم پدر امیر تیمور است، امیرالامرای جغتای خان ساخت. چون اولاد جغتای را چهرهآ الفت به غطای وحشت پوشیده گشت، اولاد قراچار نویان در حدود شهر سبز مقیم شدند. پیوسته متصدی حکومت آن دیار بودند و سلاطین ذوی الاقتدار آن دیار، آن ms755 گوشه را به ایشان مسلم داشته بودند، اما امیر طراغای، که والد امیر تیمور بود، متصدی حکومت نشده و گوشهآ قناعت گزیده [بود]1. در سال وفات سلطان ابوسعید بهادرخان، «امیر تیمور» در شهر سبز متولد شد. چون به سن تمیز رسید، از آثار و اطوارش دلایل دولت و مخایل همت ظاهر (b-275) بود و پیوسته در خاطرش میل سواری بود و پیوسته خیال رزم و پیکار مینمود و چون سایر اطفال به لهب و لعب اشتغال نمیورزید، بلکه زبان با صبیان از مقولهآ حرب و قتال و جنگ و جدال میگشود و دراوان صباپدر[ش]2 طراغای فوت شد. در سنهآ ثلث و ثلاثین و سبعمائه در اولوس جغتایخان، قزان سلطان استیلا یافت. تمام ماوراءالنهر را متصرف شد.

«امیرحسین» نبیرهآ قزغن به قصد انتقام عم خویش [از]2 بیان سلدوز بالشکری کینه اندوز از کابل برآمده، از امیر و از بعضی امرا استمداد نمود. امیر با بعضی دگر به او پیوستند. امیر بیان به جبال بدخشان پناه برد. ایشان از پی رفتند. بدخشان در تصرف امیرحسین درآمد. امیر عالم گیر به اتفاق «امیر خضر یسوری» به ولایت خود بازگشتند. چون گذار امیر خضربرشهر سبز ms757 بود، امیر پیشتر رفت و اسباب ضیافت مهیا داشت. در این اثنا بیان سلدوز با لشکری متوجه امیرحسین شد. باز امیر تیمور و امیر خضر در صددامداد واسعاد امیرحسین درآمدند. دشمن به آوازهآ ایشان فرار کرد. امیرحسین وظایف منتداری بجا آورد و در حین معاودت، معلوم شد که امیر حاجی از خراسان بازگشته، به جمع سپاه مشتغل است. امیر تیمور با سپاهی که همراه داشت، به امیر خضر پیوست و به اتفاق متوجه کش، که عبارت از «شهر سبز» است، شدند. امیر حاجی به قصد حرب مستقبل شد و جنگی عظیم دست داد. از کثرت قتل در روی زمین بجز خون نمی نمود و سر و تن چندان در میدان ساقط که سینهآ گاو زمین از تحمل آن عاجز میگشت. آخر امیر حاجی منهزم شده، به سمرقند رفت. ایشان نیز میل آن خطه کردند. در راه لشکر کش از بی جهتی جدا شده، به امیر حاجی پیوستند. امیر خضر حمل به مواضعه کرده، امیر را متهم [ساخت]3. وی از این تهمت مکدر شده و به امیر بایزید متوجه گشت. به اتفاق امیر [حاجی]4 برلاس قصد امیر خضر نمودند، وی منهزم شد. در این اثنا امیر بایزید تصور غدری در شأن امیر تیمور (-276) داشت. وی به فراست دریافته، به بهانهآ رعاف از مجلس برآمد و متوکلانه در بیابان رو نهاد. در حوالی ترمذ لشکری به قصد مقاتله پیش آمدند. در حملهآ اول جمله را چون بناتالنعش متفرق ساخت. در این حین توغلوق تیمور

القصه، ولایت کش به دستور به امیر تیمور ms758 ارزانی شد و خان در قلب شتا متوجه امیرحسین گشت. وی منهزم شد. خان بغلان را تا عقبهآ هندوکش غارت کرد. پس از آن امیر بیان را به یاسا رسانید و پسر خود را الیاس خواجه به حکومت ماوراءالنهر تعیین نمود و سفارش فرمود که امیر تیموراز وی جدانشود و منیجک را امیرالامرا ساخت و خود به مستقر سلطنت رجوع کرد. امیر از اطوار ناخوش منیجک دلگیر1 شده، رو به براری نهاده، طالب امیرحسین گشت و به اتفاق تکل متوجه حاکم خیوق2 شدند. وی را در مقام غدر یافته، با شصت سوار جدا شدند. وی با هزار مرد به ایشان رسید و چنان جنگی فروگرفت که از هزار، پنجاه ماندند و از شصت، هفت. بعضی از ملازمان را اسب نماند. خواست که پیاده رو به جنگ نهد، امیر زه کمان او را برید تا از جنگ بازماند و سوار روح از مرکب بدنش پیاده نماند3 آخربا همان هفت کس، جمعیت تکل را به حملهآ مردانه متفرق ساخت. باز مجتمع گشته، قصد امیرحسین کردند.

امیر تیمور به زخم تیغ، تفرقه به ایشان درانداخت و امیرحسین را برآورد. باز خصوم از پی هجوم کردند و اسب امیرحسین به زخم تیر ماند. دلشاد آغا بارگی خود به وی داد. امیر به ضرب تیر، اعدای تیرهآ ضمیر را برجای واقف داشت تا امیرحسین سوار [شد]4. آنگاه به بیابان درآمدند و از آن هفت کس، چهار نفراز ماوراءالنهر بودند. اسبان ایشان را گرفته، گریختند. امیر با حرمش ترکان آغا، که خواهرامیرحسین بود، از بیابان برآمد. ترکمانان سر راه گرفتند. ترکان آغا را در جایی پنهان (a-277) ساخته، عازم جنگ شد. اتفاقا حاجی محمد نامی در آن میان وی را شناخت و تراکمه را مانع آمد و اسب کشید، وی را سوار ساخت. آن

محمد بیک، برادر اسن علی بیک، آگاه شد. از طوس تحف فرستاد و برادر را ملامت کرد. علی بیک از غایت خست اسبان ایشان را گرفت و اسبان لاغر پیر که وصف حال ایشان بود که:

نظم

میخ دستان سام بر دستش داغ بهرام گور بر رانش

و شتر دیگر که:

شب مولد، اوان دعوت نوح روز پیری، زمان طوفانش به ایشان داد. روزگار آخر جزای این افعال در کنار وی نهاد؛ چنانچه مبین خواهد شد. آخر امیرحسین به هیرمند رفت و امیر تیمور به اولوس خویش و از آنجابه استدعای حاکم هرات، قصد هرات نمود و امیرحسین نیز همین معنی شنیده، به هرات رفت. ملک غور خدمات بجای آورد. در آن اثنا رسول توغلوق تیمور به طلب امیرحسین آمد. ملک، وی را به قلعه فرستاد و جواب خان فرستاد که وی را محبوس داشته بودیم در حبس فوت شد. منکیجک، که [اعظم]2 امرا بود، گفت: حیات وی مسموع ما شده. خان گفت که چون ملک حسین، که برادر ما است، وی را مرده گفته، ما نیز مرده انگاشتیم. آخر امیرحسین از قلعه گریخته، به قندهار رفت و ملک، امیر را رخصت داده به صوب کش روان شد. مهد علیا ترکان آغا را در بعضی قرئی3 بخارا گذاشت و پنهان به میان اولوس درآمد. تموکه قوچین با پانزده کس به ملازمت رسیدند. امیر با ایشان متوجه خزار4 شد و گلهآ اسب راند و از جیحون گذشته، به چوک و ریگستان5 درآمد. ترکان آغا به ملازمت پیوست و در آنجا ارغون شاه با پانزده مرد دگر ملحق شدند. سیاهی سپاهی از دور نمود. اسبان را در آب ms760 آمویه انداخته، خود رابه ساحل

امیرحسین با پانزده کس به بغلان شتافت. امیر بعد از اندمال جراحات عزم ارصف کرد و امیرحسین را اخبار نمود. در آن حین صدیق برلاس با پانزده مرد به خدمت رسید. ناگاه لشکری از دورنمود. کس به خبرگیری فرستاد و فرمود که اگر خبر خیراست، حرکت دوری کرده، به چرخ آید. آن کس معلوم کرد که پسر میرحسین خبر پدر شنیده، به استقبال آمده. خبرگیر بر پشتهای برآمده، برحسب فرموده عمل کرد. چون به ارصف رسیدند، باز سواد لشکر نمود. امیر سوارشد. از یمین درآمده، پرسید که چه کسانید. گفتند که نوکران امیر تیموریم. وی را از وصول آن جمع شوکتی افزود. پس امیرحسین با پانصد و سی سوار به ارصف رسید و مذکورشد که منگلی بوغا در قلعهآ اینجو در مخالفت گشوده. امیر متقبل شد که وی را به نظر رساند. بوغا خبریافته، فرار نمود. در این حین سیصد کس از خدم اقدم نیز2 رسیدند و املس3 پسر تومن با بیست سوار رسید. امیر تموکه را با چند کس به قلعه جهت تحقیق اخبار فرستاد. معلوم شد ms761 که سپاه جته به غارت مشغولاند. تموکه راگفتند که متعلقان تو این جایاند، خبری گیر. وی از غایت اخلاص گفت که چون مخدوم از متعلقان دوراست، خادم را موافقت لازم است. کسان خود رانادیده، بازگشت. پس از این امور، ترقی تیموردر مصاعد جلال روز به روزمی کرد و آخرمیان وی و امیرحسین اموری که موجب وحشت و قاطع الفت باشد، به ظهور آمد. تاکار به جایی رسید که لشکر ظفزمصیر به بلخ کشید و در آنجا

بعد از تسخیر بلخ در ساعت قرین سعادت از ایام سنهآ 3771 که سال آن جهان دار به سی و چهار رسیده بود، بر سریر سلطنت مصیر قرار گرفت. شیخ محمود زنگی عجم صاحب جوش و خروش گوید:

ز هفصد فزون بود و هفتاد ویک قضا گفت شه راکه الملک لک

جمیع امرای عظام زانو زدند و دست و زبان به ثنا و تهنیت گشودند. از خزاین امیرحسین طبقات حشم محتشم به عوارف جزیله و مواهب جلیله سرافراز ساخت و بعد از ضبط بلخ مراد بن جوعان برلاس را همان جا منصوب ms762 ساخت و بر جیحون پل بسته، بگذشت و بلدهآ دلپسند جنت مانند سمرقند را مستقر سریر سلطنت و مرکز رایت ظفرآیت ساخت و از آنجا در سنهآ اثنین و سبعین به تسخیر جته متوجه گشت و چون از آن فارغ شد، عزم رزم خوارزم کرد و باعث این عزیمت آنکه به حسین صوفی، که حاکم خوارزم بود، پیغام فرستاد کاث و خیوق، که به اولوس جغتای متعلق است، باید که آن را به متعلقان ما گذاری. وی گفت که من

با سیه دل چه سود گفتن وعظ هیچ از آن در وی اثری نکرد.

امیر در سنهآ ثلث و سبعین متوجه خوارزم شد. در آن حین رسول (8 -278) غیاث الدین بن ملک معزالدین حسین از هرات با پیشکشهایی لایق رسید و مشمول الطاف گشته، رخصت انصراف یافت. چون به خیوق رسیدند، فرمود تا خندق از خشب و حطب پر ساختند. اشارت فرمود که کوچه ملک به فصیل بالا رود. وی بنابر استیلای وهم از خندق نتوانست گذشت. پس خماری یساول بدان مأمورشد. وی بی توقف از خندق گذشت و روبه فصیل آورد و بهادران دیگر قدم جلادت از [بی]3 وی پیش نهادند. لشکریان به مشاهدهآ ایشان از اطراف و جوانب رو نهادند. قلعه مسخر شد. اسیر کثیر برآوردند و همه را امر به اطلاق فرمود و کوچه ملک را به آن تقصیر چوب یساق زدند و به دم خربسته، به سمرقند فرستادند. پس لشکر به نهب نواحی خوارزم فرستاده شد، حسین صوفی به مساعدت «کیخسرو ختلانی» اعتماد کرده، برآمد و در دو فرسنگی شهر نازل گشت. با لشکر چون بحرهایل به کنار آب قارن، که ms763 بین الفریقین حایل بود، رسید. دو سه دلاور، بادپایان خویش را در آب انداخته، چون باد از آب گذشتند. لشکر یاغی حمله آوردند. شیخ علی بهادر با پنج نفر عبور نمودند. پس از آن صاحب قران خود عزم عبور فرمود. شیخ محمد بیان سلدوزمانع شد و براق برق رو را به تازیانه چون آتش گرم ساخته، در آب افکند و به سلامت بگذشتند. آن روز از وقتی که سوار گرم روی مهرسهام خویش رااز ریع شرقی قوس النهاربه ریاع این ریع مربع می رسانید، تا وقتی که سه ربع پیمود تیردلاوران پیام اجل به گوش مبارزان از جانبین

برادرش یوسف قایم مقام گشت. طالب صلح شد و دختر برادر خود آق صوفی به امیرزاده جهانگیر نامزد کرد و رایت رجوع برافراشته شد و کیخسرو ختلانی را در راه فانی ساختند. پس پسرش ابواسحاق با بعضی دگر به خوارزم رفت و یوسف را از طریق و داد به راه عناد و فساد مایل ساختند. امیر به قصد تدمیر خوارزم لشکر قیامت تأثیر کشید. یوسف از قول و فعل خود نادم شده، طلب عفو جرایم نمود و مسئول وی مبذول گشت و امیر به صوب سمرقند متوجه شد. و آن دختر، که اختر سپهر خانی بود، به سمرقند (a-279) بردند و زفاف واقع شد و چنان عروسی به هم رسید که تا1 امر خلقنا (منها زوجهالیشکن النها - 18977) رسم زواج و ازدواج در زمانه ظاهر ساخته، نظیر آن ظهور نیافته بود. پس در غرهآ شعبان سنهآ ست و سبعین عازم بلاد مغول شد و به جهت برودت هوا بعضی دواب تلف شد؛ لهذا بازگشت. در اول شوال آن سال به جانب جته سوار شد و مقصود به حصول پیوست و دراول بهار سنهآ سبع و سبعین بار سیوم عزم ms764 خوارزم کرد و سی هزار سوار به جته روان کرد تا دراخذ قمرالدین، که حاکم آن سرحد بود، جد نمایند و در این اثنا خبر رسید که بعضی امرا، که به توجه جته مأمور بودهاند، طریق عصیان مسلوک ساخته، محاصرهآ سمرقند کردهاند. فیالحال، بازگشت و امیرزاده جهانگیر را پیشتر فرستاد. اهل شقاق منهزم شده، به دشت قبچاق رفته، پناه به ارس خان بردند و آنجا نیز فسادها ظاهر ساخته، به قمرالدین پیوستند. وی با سپاه انبوه به ولایت اندرجان آمد. امیرزاده عمر شیخ را مجال مقابله نمانده، پناه به جبال برد. چون لوای اعلی به آن جانب منصوب گشت، قمرالدین اروغ را به مغولستان فرستاد و خود با چهار [هزار]2 سوار در موضعی متوقف شد. امیر جهانگیر اکثر لشکر به طلب وی فرستاد. به جز چهارصد و به قولی دویست [کس]3 همراه نماند. قمرالدین با چهار هزار سوار از کمینگاه سر غدر برآورد. امیر با لشکر حاضر گفت که تزلزل به خود راه مدهید که معدن گوهر فتح بحر موهبت الهی است، نه وفور لشکر و سپاهی. پس روی به سوی دشمن بدنهاد نهاد و دلیران داد مردانگی

گویند که امیر در وقت توجه جته، امیرزاده جهانگیر را بیمار گذاشته بود. در راه شبی در واقعه دید که به شیخ برهان قلچ گفت که پسرم از خدای درخواه. ms765 ( -279) شیخ گفت: باخدا باش! بعد از بیداری ظن فوت وی در خاطرش درآمد. قبل وصول به سمرقند، آن واقعه و قوع یافته بود. در شهر سبز مدفون شد. شاهزاده بیست سال بود. از وی دو پسر ماند: [محمد] اسلطان از برادرزادهآ حسین صوفی و پیرمحمد که بعد از فوت پدر به چهل روز پیدا شد. در چهاردهم ربیع الاخرسنهآ ثمان و سبعین معین الدین والدنیا شاهرخ بهادر متولد شد. بیان آمدن توقتمش خان به پایهآ سریر و فایزشدن او به صنوف تعظیم و توقیر

بعد از برکاء بن جوجی، خانی دشت متعلق به اولاد أورده بن جوجی [گشت]2 و اگرچه باتو ولی عهد جوجی بود، لیکن منکوقآن نام أورده را مقدم مینوشت؛ زیرا که اسن بود و اولاد وی دو فرقهاند: کوک آورده و آق اورده. تردی بیک بن جانی بیک خان آخر حکام کوک آورده است. وی پدر خود را با سایر شاهزادهها برانداخت و خود نیز مقارن او3 برافتاد و اول حکام آق أورده ساسی تغای4 بود. در یسار جوجی منزل ایشان بوده.اروس 5خان نبیرهآ وی به حکم جانی بیک مقدم آن جماعت شد و در زمان وی حکام کوک اورده نماندند6 او خواست که اولوس نیز به حکم خود درآرد پسرعم خود را بنابر آنکه از وی متخلف بود، بکشت.

[نظم]6 توکل به لطفخدایی7کنیمبکوشیم وبخت آزمایی کنیم ببینیم تااین شتابان سپهر درین داوری (8 - 280) بر که گردد به مهر زبازیچهآ چرخگیتیفروز که پیروز گردد، که برگشته روز

امیر فی الفور، جیبهای پوشیده، با تیغ کشیده، رو به حصار نهاد. امیر حاجی سیف الدین عنان آن جهانبان گرفته، گفت: بندگان باشیم، خداوند را جنگ چه لازم است؟ وی را دشنام داد و تیغ حواله کرده، وی عنان را بگذاشت. امیر به کنار خندق رفت. آواز داد که یوسف را بگویید که به و عده وفا نماید. یوسف دم درکشید. امیر گفت که هر که به گفته وفانکند، مرگ وی را به از حیات است. چون هیچ اثر ظاهرنشد، بازگشت. دراین حال خربزهای نو آوردند.

در تاریخ مذکور است که شهر کش در قدیم مجمع علما [بود]8؛ «ابومحمد بن ابوعبید حمید بن نصر الکشی»9 و «عبدالله بن عبدالرحمن الدارمی السمرقندی» و «ابوعبدالله محمد بن اسماعیل البخاری» آنجا توطن فرمودند و «مسلم بن حجاج القشیری10 النیشابوری» در آنجا از «عبد بن حمید» مستفید میبوده. پس در خوارزم داروغه گذاشته، لوای عزیمت به صوب سمرقند منصوب گشت. در بهار آن سال، امر بنای حصار کش فرمود و ملک هرات را طلب فرمود. وی التماس حضور [امیر]11 حاجی سیف الدین کرد تا به رفاقت وی متوجه گردد. امیر حاجی مذکور رفته، از تعلل وی به تنگ آمد و به درگاه عاید شد. امیرزاده میرانشاه حسب الامر رفته، بادغیس را تاخته، بازگشت. و در بهار سنه اثنین و ثمانین و سبعمائه12 عازم یورش خراسان شد. دراندخود13 به ملازمت «باباسنکو»، که از او تاد14 زمان بود، رفت. بابا سینه به وی انداخت و چون به نواحی تایباد رسید، شخصی را به «مولانا زین الدین ابی بکر تایبادی»، که از علمای ربانی بود، فرستاد که بگوید که امیر تیمور در این قصبه نزول کرده، شما را به دیدن او میباید رفت. مولانا فرمود که مرا با تیمور مهمی نیست. فیالحال، متوجه ملاقات مولانا شد. مولانا عطر نصایح برداشت15. امیر گفت که چرا ملک (a -281) خود را

از امیر تیمور منقول است که با هر که ملاقات کردم وهم خود در دل او یافتم، به خلاف مولانا که قضیه برعکس بود. از آنجا متوجه ms769 فوشنج2 شد. به اندک روز قلعه مفتوح گشت و به هرات رو نهاد. فرمود تا در مقابل حصار خندقی زدند. از حصار به شبیخون نتوانند آمد و در اثنای حرب، بعضی را از اهل قلعه دستگیر کردند. همه را خلعت داد و پیغام فرستاد که از هرویان هر که به فصیل رود، در آن ما باشد. روز دگر کس به فصیل نرفت. بعضی به ملک گفتند که از هر کوچه یک کس باید کشت تا مردم عبرت گرفته، به فصیل روند. ملک گفت که من به ناحق کس را نمی توانم کشت. قایل گفت که پس ملک را نگاه نمیتوانی داشت. آخر ملک عاجزشد. به ملازمت سرافراز شد. زانو زده سر تسلیم فروآو رد. نوازش شاهانه یافته، به رخصت انصراف فایزگشت. بعد از تسخیر هرات، متوجه طوس شد. «خواجه علی مؤید سبزواری» حاکم سربداران به ملازمت رسید. وی شیعه مذهب بود. سکه و خطبهآ وی به اسمای ائمهآ اثنی عشر مقرون بود. امیر پرسید که چه مذهب داری؟ وی گفت که «الناس علی دین ملوکهم» امیر فرمود که حدیث است که «من ترک سنتی لاینال3 شفاعتی» من مذهب اهل سنت و جماعت گزیدم تا شافعت رسول دریابم.

در عهد سلطنت خدابنده، عبدالرزاق [نام]4 جوانی خراسانی به زو رآوری و کمانداری نام برآورد و منظور نظر سلطان شد. بعد از فوت سلطان، به وطن خود عود نمود. اتفاقا ایلچی آنجا رسیده، از کلاتتر قریه شاهد و شراب میطلبید و خواست که دست به عورت5 دراز کند. کلانتران دو برادر بودند حسین و حسن نام. تیغ کشیدند و گفتند که ما سربداریم وایلچی را

عبدالرزاق ذخایر و اموال وی را براتباع قسمت کرد و قوت گرفت و مقدار هفصد مرد بر او جمع آمد. رو به سبزوار نهادند و قلعه را متصرف شدند. امیر عبدالرزاق آنجا متمکن شد. خواست که دختر خواجه علاء الدین را نکاح کند و غرض وی آن بود که به فراغت با پسر که در جمال کمال داشت، اختلاط توان2 کرد. دختراین معنی فهمیده، راضی نمیشد. آخر شبی از سبزوار برآمده، رو به نشابور نهاد. وی برادر خود فرستاد که دختر را باز آرد. دختر تضرع کرد و با برادر وی که، وجیهالدین مسعود نام داشت، گفت که مردی مسلمانی و مدتی ملازم پدر من بودهای. از روز محشر حذرکن و مرا بگذار. وی را رقت غالب آمد و بازگشت. عبدالرزاق وی را دشنام داد و گفت از تو بوی مردی نمی آید. برادر گفت: تو مرد نیستی که بنیاد به فساد نهادهای و مقاوله به آن منجر شد که عبدالرزاق کشته گشت و این قضیه در ذی حجه ثمان و ثلاثین و سبعمائه واقع شد.

امیر وجیه الدین مسعود سردار سربدار گشت و امیر ارغون شاه پسر ارغون آغا، که مقدم جماعت جونی قربانی بود3 و ضبط کثیری از خراسان به وی متعلق بود، هفتاد هزار کس را جمع ساخت و از سه هزار مرد سربدار انهزام و انکسار یافت و وجیه الدین ضبط نشابور کرد و چون نوبت حکومت به خواجه یحیی کرابی رسید، طغاتیمورخان وی را به متابعت خود دعوت کرد و این قطعه به وی نوشت: گردن بنه جفای زمان را و سرمکش کاری بزرگ را ms771 نتوان داشت مختصر

خواجه این قطعه در جواب [طغاتیمور]2 نوشت: گردن چرا نهیم جفای زمانه را؟ راضی چرا شویم به هر کار مختصر؟ دریا و کوه را (a-282) بگذاریم و بگذریم سیمرغوار زیر پر آریم بحر و بر3 یا با4 مراد بر سر گردون5 نهیم پای یا مردوار بر سر همت کنیم سر آخر با جمعی به رسم رسالت به اردوی خان رفت و اتفاقا جز یک دو طالب علم نزد خان نبود. خان را هلاک ساخت و این صورت در سنهآ اربع و خمسین و سبعمائه و قوع یافت و در عهد تیمور نامدار، حکومت سربدار به امیرعلی مؤید سبزواری رسیده بود.

القصه، بعد از آن اسفراین را، که به والی مازندران متعلق بود، ویران ساخت. پس قصد مازندران کرد. امیرولی، که والی بود، عرضه داشت که اگر رجوع فرمایند، سال دیگر به درگاه روی آرد. بنابرآن میل رجوع کرد و از مخدرات عصمتسماتش طغی شاه، که به «تا که بیکی»6 اشتهارداشت و وی را به عقد محمد بیک بن امیر موسی درآورده بود، فوت شد و در آن ایام خبر رسید که علی بیک جونی و امیر ولی لشکر به [سر]7 امیرعلی [مؤید]8 کشیدهاند؛ لهذا باز متوجه خراسان شد. میرانشاه میرزا از سرخس ملحق گشت و ملک غیاث الدین با لشکر هرات به اردو رسید. علی بیک به کلات رفته، متحصن گشت. امیر به اظهار [عزم]9مازندران وی را غافل ساخته، بغتة احاطه کرد و کار وی را به اضطرار رسانید. ناچار برآمده، روی افتقار بر تراب حریم دولت مدار نهاد و رخصت انصراف طلبید تا روز دگر به ملازمت آید. چون به آن مسئول سمت [حصول]10 یافت، باز سرکشی آغاز کرد. امیر متوجه ضبط اطراف وی ms772 گشت و قلعهآ ترشیز را محاصره کرد. اهل قلعه بعد از کوشش بسیار

لچون کیفیت فساد و قطع طریق که از لرکو چک سر میزد، شنید. اغرق را گذاشته، به

القصه، آن حصن حصین را در بیست روز تسخیر فرمود و در تاریخ آن گفتهاند:

رباعی

شاهی که به تیغ ملک ایران بگرفت ماه عملش سر جداران بگرفت تاریخگرفتن حصار وان را گر پرسندت، بگو که «کیوان بگرفت»

پس فرمود تا حاکم ارز روم ناصرالدین نام را از سر و بروت و لحیه و ابرو نصف تراشیدند و روز کوچ کردن زدند. در این اثنا رسول طهرتن از ارزنجان رسید و اظهار اخلاص و بندگی کرد. منشور آن به نام وی مقررشد و چون به سلماس رسید، ملک عزالدین را ولایت کردستان داد و چون به عراق رسید، ایلچی به زین العابدین فرستاد که پدروی را با ما سفارش کرده، وظیفه آنکه به ملازمت رسد. وی ایلچی را موقوف داشته، تکاسل و رزید. پس در خریف سنهآ تسع و ثمانین قصد فارس نمود. چون به اصفهان رسید، اکابر به ملازمت رسیدند. ایشان رانگاه داشت و مالی قبول کردند. به جهت تحصیل آن جمعی به شهر فرستاد. حکم شد که اسب و اسلحهآ شهر همه بیرون آرند و فرقهای را به حفظ ابواب حصار تعیین فرمود. پس جهال با محصلان مال جدال کردند (a -284) به مرتبهای که بعضی را به قتل آوردند و فتنه فروگرفت. بعضی از اهل شهر در هنگام جوش و خروش، پارهای از سپاه را به بیوت4 خویش برده، از بیم جهال و اوباش پنهان ساختند و عدد قتیلان سپاه به سه هزار رسید.

مثنوی4

سیاست درآمد به گردنزنی ز چشم جهان دور شد روشنی

نایرهآ غضب صاحب قران به نوعی شرار قهر در آن دیار افشاند که اسم زنده جز بر زنده رود [نماند]5. اسباب و اموال به تاراج رفت. در آن نزدیکی قران6 علویین در جوزا واقع شده بود و پس از آن قران نحسین در سرطان روی نموده، پس عنان به جانب شیراز منعطف شد. زین العابدین به ششتر رفت؛ چنان که مذکور شده. شیرازیان هزار تومان دادند و خطبه به نام امیر خوانده شد. پس سلطان عماد الدین احمد برادر شاه شجاع از کرمان و [شاه]7 ابواسحاق نبیرهآ شاه شجاع از سیرجان و شاه یحیی براد رزادهآ شاه شجاع از یزد و ملک گرگین لاری، که نسبتش به گرگین میلاد منتهی میشود، از لارو اتابکان لرستان و سایر حکام اطراف به طواف درگاه سلاطین مطاف [روان]8 شدند و مجموع این طوایف از عواطف وعوارف شاهانه بهره و رشدند9. در این حین از سمرقند مسرعی به هفتده10 روز به شیراز رسید و خبر وصول توقتمش و قمرالدین به ماو راء النهر به عرض رسانید. درحال، سی [هزار سوار]11 به تعجیل روان ساخت که خبر توجه رایت ظفرآیت به آن صوب رسانند. پس بعض بلاد فارس و عراق را بر آل مظفر قسمت کرده، متوجه شد و سید شریف علامه جرجانی را از شیراز به سمرقند کوچانید و همچنین امیر علاءالدین عناق را با جمعی از ارباب که دربدایع صنایع بینظیر بودند و ملوک رستمدار و گیلانات را، که در اردو بودند، رخصت [داد]12 و در سایر ولایات عراق ms778 و خراسان تعیین حاکم نموده، از آب آمویه گذشت. (0 -284) توقتمش فرار نمود و

که آفتهاست در [تأخیر]4 و طالب را زیان دارد با آنکه برف تا سینهآ اسب بود، به جانب یاغی سوار شد:

مثنوی5

زمانه از آن کس تبرا کند که او کار امروز فردا کند بعد از وصول، قبل ترتیب صفوف خصوم، هجوم نموده، به یک حمله جمله را منهزم ساخته، به سمرقند عود فرمود. خبر تفرقهآ خراسان رسید. باعث این، آنکه حاجی بیک جونی را اصفهان داده بود. به خاطر آن مدبر رسید که توقتمش قبل از قرار کار، نخواهد رفت. هوای سلطنت خراسان دماغ وی را از باد غرور پر ساخته، با فریق منحوس به محاصرهآ طوس روی آورد و شهر گرفته، خطبه به نام توقتمش خواند. امیر آق بوغا و بعضی امرا قاصد وی گشتند. وی اندک جنگی کرد. آنگاه هزیمت غنیمت شمرده، به حصار درآمد. چون خبر گریز توقتمش رسید، آق بوغا صدای طبل بشارت به گوش سکنهآ افلاک رساند. سکنهآ طوس باور نمیکردند، تا امیرزاده میران شاه حسب الحکم متوجه طوس شد. حاجی بیک راه فرار پیمود و طوس به تاراج رفت و حکم شد که هرکس سری بیارد. هیچ ms779 فرد از رجال را سرنماند. سر ارباب حجال تراشیده، می آوردند. پس شاهزاده باز به درگاه رو نهاد و در سنهآ 6791 عزم

دو لشکر نمودند آهنگ جنگ کشیدند شمشیر الماس [رنگ]2

ز ابر سنان ریخت باران خون ز خون یلان شد زمین لاله گون بسا چراغ زندگانی از باد حملهآ یلان فرونشست و بسا (0-285) خرمن حیات که از شعلهآ تیغ براق به احتراق رسید.

ز هر سو سر سروری نامجوی به میدان درافتاده مانند گوی4 توقتمش راه فرار گرفت و لشکرش منهزم شدند، اما آب آتل از پیش بود و تیغ قاتل از عقب. مال و منال واهل وعیال خصم بدسگال چندان در تصرف دلیران لشکر خجستهآ فال درآمد که محاسب خیال ضبط آن را محال میدانست، جدا از آن به مستقر شوکت و اقبال و سریر سلطنت و جلال عاید گشت. در رجب سنهآ اربع و تسعین رایت ظفرآیت به صوب ایران در حرکت آمد. اولا، قصد مازندران فرمود؛ زیراکه در غیبت آن شهریار، از جادهآ استقامت عدول و رزیده بودند. آن ولایت را مسخر ساخته، چندان نقود و نفایس و جواهر ظاهر شد که عقل و ms781 جود خارجی آن را از حد امکان گمان میبرد. «سید کمال الدین» و «سید رضی الدین» و اولاد را، که به رفض منسوب بودند، موعظه فرمود و به سلوک اهل سنت و جماعت ترغیب کرد. آنگاه سید کمال الدین را از راه بحریه به خوارزم فرستادند و اولادش به تاشکند. در محرم سنهآ خمس و تسعین در جرجان بنای قصری فرمود و به عراق عجم متوجه شده، لشکر به هرجا فرستاد و

زین العابدین و شبلی را به سمرقند برده، سیورغالات تعیین نمود و باقی عمر [آنجا]1 گذرانیدند. منقول است که حافظ شیرازی طلبید و به جهت آنکه گفته: -10،

به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را در معرض اعتراض آورد. حافظ ازارنداشت. دامن برداشت و گفت: از این بخشندگیها است که زیرجامه ندارم. پس وی را نوازشها فرمود و مشمول نعم خسروانه ساخت. پس به اصفهان متوجه شد و چون به قمشه رسید، تمام آل مظفر را به قتل آورد. در جمادی الاول سنهآ 1199 به اصفهان رسید. عمارت نقش جهان را زیب داده، رو به همدان [نهاد]12. شیخ همدان «[عبدالرحمن]13 اسفراینی» - علیه الرحمة - از جانب سلطان احمد جلایر به طریق رسالت از

چون به عزم بغداد به مزار «شیخ الاسلام ابراهیم بن یحیی»، که به قبهآ ابراهیم لک مشهور است، رسید، معلوم سکنه شد. سکنهآ مزار، کبوتر فرستاده و از لشکر اخبار کردهاند. [فرمود]1 که کبو تری دیگر بفرستید و بنویسید که در خبر اول غلط کرده بودیم. احشام جمعی را از تراکمه که از خوف لشکر فرار کرده بودند، دیدیم و آن را لشکر خصم خیال کردیم و خود بیست و هفت فرسخ شرعی به یک نهضت قطع کرده، به بغداد رسید. سلطان احمد به ms784 خبر دوم تسکین گرفته بود. ناگاه سواد لشکر دید، به حله گریخت و از راه کربلا قصد دمشق کرد. لشکری از پی روان شدند. چهل و پنج تن که امرا بودند، در دشت کربلابه وی رسیدند. دو2 هزار سوار با وی بود. این فرقه پیاده شده مردم سلطان احمد را در تیر گرفتند. آنها روگردان شدند. باز آنها را از پی رفتند. دگربار لشکر به تمام رو آوردند و مجال پیاده شدن نبود. درهم آویختند و سلطان به در رفت. اعیان (a-287) لشکر رابه جهت حرهوا و کثرت تعب تشنگی غالب آمد. بعضی متفحص گشته، دو شربت آب بهم رسانیدند. اینانج اغلان3 از نسل جوجی یک شربت آشامید و عطش او نرفت. امیر جلال حمید گفت که من هلاک میشوم. اگر آن شربت آب به من دهی، کمال مروت خواهد بود. وی گفت که من از امیر شنیدهام که عربی و عجمی در بیابان بی آب رسیدند. عرب را یک شربت ماند. عجم با وی گفت که مروت عرب مشهوراست، چه باشد که مرابه آن آب از هلاک بازخری؟ عرب گفت که اگر چه من میدانم

نقل است که در ایامی که در بغداد بود، مزار «امام احمد بن حنبل» -علیه الرحمة - که از طغیان آب ویران شده بود، باز تعمیر فرمود. به ملک برقوق، که حاکم مصر، پیام فرستاد که به واسطهآ سلاطین چنگیزیه پیش از این، تشویش به اهل آن دیار میرسید و اکنون از اقصی شرق تا دیار عرب2 به ما تعلق گرفته، باید که رعایت حقوق قرب جوار کرده، قاعدهآ محبت به فتح ابواب مراسلات مستحکم دارند تا تجار، که واسطهآ معموری عالماند، بی تردد تردد کنند و درسنهآ تسع و تسعین قلعهآ تکریت مسخر ساخت. حاکم آن قلعه امیرحسین نام، که راه مصر و شام به تنگ آورده بود، با اتباع به یاسا رسیدند. از آنجا به ماردین رو نهاد. چون به موصل رسید، مبلغی جهت تعمیر مزار جرجیس و یونس - علیهما السلام -به خدام داد و چون به رحا رسید، داعیه داشت که رحا را نهب و سلب (8ا -287) [فرموده، خراب]3 سازد. حاجی عثمان نام از اعیان آن مقام4، زمام انتقام او را مصروف داشت و رحا از ابنیهای است که به نمرود منسوب است و به قولی القای خلیل به نار در آنجابوده. امیربا امرا5 در آن چشمه که گویند که در عهد خلیل - علیه السلام - پیدا شده، غسل کردند. سلطان موسی والی ماردین رسول فرستاده، اظهار اطاعت کرد. فرمود که باید که زود به ملازمت رسد. داعیهآ مصر و شام داریم.

و الشر گالنار تبدوحین تقدحه3 شراره فإذا بادرته خمدا

و إن توانیت عن اطفائه کسلا أؤری فتائل تشوی القلب والکبدا

فلو تجمع اهل الارض کلهم لما آفادوک من اطفائه أبدا

سلطان روم را آن عمل وی خوش4 آمد و اهل5 وی را به وعدهآ حصول مقرون ساخت و ملک مصر نیز وعدهآ اعانت داد.

پدر قاضی به قضای قیصاریه و نواحی آن منصوب بود. برهان الدین در عنفوان شباب، به جهت تحصیل فضایل به مصر رفت. به فطنت و افاده6 و قریحهآ نقاده موسوم بود و درمدت

میرزا عمر شیخ7 به ضبط بلاد فارس مأمور ساخته بود. آخر فرمان فرستاد که مهمات آنجا به امراگذاشته، از راه دیار بکر ملحق شود. وی متوجه شده، به کردستان عبور کرده، به قلعهای

امیر انتظار او می کشید. امرا مجال گفتن و نهفتن نداشتند. مشکل اینست که مامشکل خودرا (b -288)گفتن نتوانیم و نهفتن نتوانیم عاقبت گفتند. پس کلمه استرجاع گفته، فارس را به محمد بهادر میرزا1 داد و نعش شاهزاده که به شیراز برده بودند، به شهر ms788 سبز منتقل ساختند. در جوار «شیخ شمس الدین کلار» دفن کردند. در این اثنا از ملک عزالدین2 حاکم جزیره رنجید و جزیره مسخرگشت و بنابر آنکه بعضی از ملازمان را در ماردین راه نداده بودند و معلوم شد که به اشارت ملک عیسی بوده، وی را طلب کرده، به زانو درآوردند. آخر متوجه ماردین شدند. قلعهآ ماردین را، که به اسم «شهبا» در اشعار بلغا مذکوراست و به حصانت و استحکام مشهور، محاصره کردند. اهل قلعه امان طلبیده، مال قبول کردند. در این اثنا خبر رسید که میرزا شاهرخ را در سلطانیه پسری متولد شده. به آن بشارت، مال ماردین را بخشید و ماردین را به ملک صالح برادر عیسی داد. از آنجا برآمده، به آمد متوجه شد. اهل آمد به حصانت قلعه مغرور گشتند؛ چه آن قلعهای است سور آن از گچ و سنگ و عرض دیوار چندان که شش سوار پهلوی هم توانند گذشت و در آن چشمههای آب روان و گویند که خالد بن ولید از ممرآب، درآمده بود و فتح کرده3

القصه، نقابان به علم خود مشغول گشتند و به فر دولت قاهره، در چهار روز مسخرشد و طهرتن در آن ایام به ملآزمت رسید. آنگاه محاصرهآ قلعهآ آوینک واقع شد. «مصیر4 بن قرامحمد»، حاکم آن قلعه، در وقت محاصره سه نوبت مادر خود را بیرون فرستاد و در هر مرتبه میگفت که گناه او می بخشیدیم و بیرون نمی آمد5. باز پسر فرستاد کودکی هشت ساله، اما بسی زیرک. زانو زد و گفت که: اگر از6سر خون پدر درگذری، وی رابه ملازمت رسانم7.

اما «سلطان احمد» بعد از فرار (a -289) چون به حلب رسید، اعیان آنجا به اشارت برقوق وی را احترام نمودند و در شام نیز کذلک. و برقوق بروی نوشت که ملک و مال من از تو است. در این اثنا خبر رجوع امیر شنیده، باز عازم بغداد شد.

خواجه مسعود، که حاکم بود، گریخت. بغداد در تصرف وی درآمد. در سنهآ سبع و تسعین متوجه دشت قبچاق شد. با تو قتمش محاربهآ عظیمه دست داد. آخر توقتمش انهزام یافت. از پی وی تا قریب به ظلمات رفتند و قطع بعضی اولاد جوجیخان کرده، متوجه روس شد و قراسو و منکو10، که از بلدان روساند، غارت کردند11 و به چرکس نیزلشکر فرستاده، نهب و اسیر12 کردند و آوردند. آنگاه متوجه البرزکوه شد و تسخیر قلاع آن نموده؛ از جمله به قلعهآ طاوس، که به فلک اطلس دعوی برابری میکرد، متوجه شدند و آن قلعه بر سیمین کمر کوهی بود و طریق صعود مفقود مینمود. نردبانهای بلند ساختند و همه را باز به هم بستند. بعضی به آن سوارشده، به کمر اول رسیده و باز بالا کشیده، به کمر دوم نهادند. باز به کمر سیوم و از فوق قلعه سنگهای جانستان غلطان بود. بس تن که بیجان شد. دلیران کوهآ صلابت و دلاوران پلنگمهابت با وجود آن، از بی هم، رو به آن کوه نهادند و داد جلادت و مردانگی داده، آن قلعه را گشادند و بعد از تسخیر سایر بلاد دشت خزر و مواضع شمالی کردند و جمعی از امرا را فرستاده، سرای را خراب ساختند و حاجی ترخان را سوختند و در شوال سنهآ ثمان از راه دریند، به آذربایجان فرمودند و چون به ms790 سلطانیه رسیدند، سلطان عیسی ماردینی را، که سه

در آن ایام، بایسنغر میرزابن میرزاشاهرخ متولد شد و در سنهآ 198 از سلطان محمد پسری به وجود آمد، به محمد جهانگیر مسمی گشت. و حکومت مازندران [و سیستان]2 تا حدود ری به شاهرخ داد و سلطان محمد از یورش فارس رسید و به امر همایون تا هرموز رفته بود و قلاع آنجا، چون مینا و شامیل3 و غیره که عدد مجموع هفت میشد4، تسخیر کرده و مال خراج از محمد شاه والی هرموز، چهار ساله، سالی سیصد هزار دینار گرفته (0-289) و در آن راه «جمال الدین فیروزکوهی»، که به زعم بعضی جد «میرشاهی» شاعر است، در وقتی که پیاده در رکاب شاهزاده می رفت، کاردی به وی رسانیده بود و شاهزاده را به حفظ ایزدی ضرری نرسیده، اما سر آن بی بصر در سر آن رفته بود.

صاحب قران، قندز و بغلان و کابل و غزنین و قندهار تا حدود هندوستان به میرزا محمد جهانگیر داده بود. وی از آب سند گذشته، تسخیر اجه کرد و به مولتان متوجه شد. حاکم آن «سارنگ» برادر «ملو» فرمود تا ضبط حصار کردند و هر روز دو نوبت جنگهای مردانه می کردند. چون خبر به صاحب قران رسید، در رجب سنهآ ثمانمائه متوجه هند شد. چون به اندرآب رسید، اهل اسلام که سکنهآ آن مقام بودند، از کفار کتورو سیاه پوشان استغاثه کردند. امیرزاده رستم بعض امرا با ده هزار سوار از جانب دست چپ بر سر سیاه پوشان فرستاد و خود با خود صد هزار مرد رستم نبرد به قصد دفع کتور، به کوهی که مسکن آن گروه بود، رو نهاد. کثرت برف تا حدی بود که قوایم مراکب تمام در آن فرو ms791 می رفت. شب که یخ میبست، سیر می کردند و روزاسبان را بالای نمدها و زیلوها بازداشته، متوقف بودند. رفعت آن کوه به مرتبهای بود که عقاب آن نسر طایر رادر زیربال می آورد و بربیضهآ نجوم جناح میگسترد.

صاحب قران میل نزول کرد. مربعی از عاج و آبنوس ساختند و طنابها که هر یک صد و پنجاه گز طول داشت، بر آن بستند. صاحب قران در آن درآمده، بعضی ریسمان گرفته، فرو گذاشتند و به پنج نوبت به دامن کوه رسیدند و در هر نوبت بعضی از بالا فرو می گذاشتند و بعضی در پایین3، پای از برف پاک می کردند. در دامن کوه عصا بر کف گرفته، یک فرسخ پیاده رفتند و چند اسب را به همین طریق به آن موضع رسانیدند. و آن جماعت را قلعهای بود که آبی عظیم از دامن او ms792 میگذشت و از آن طرف کوهی سربه فلک کشیده. رخوت خود به بالای کوه برده بودند؛ به توهم آنکه صعود بر آن ممکن نیست. چون برحصارایشان مستولی شدند، جز گوسفندی چند نبود. حکم شد که مبارزان بالا روند. سه شبانروز پیوسته جنگ میکردند. آخرامان خواستند، فرمود که اگر مسلمان شوید، امان یابید. همه اظهار مسلمانی کردند. کلاتتر را خلعت پوشانیدند. شب با4 امیر شاه ملک شبیخون آوردند. روز دگر از کوه برآمد، نسا و رجال آن کفار فجار رابه آتش تیغ صاعقهآ کردار خار وجود مردود [ایشان را]5 سوختند.

منقول است که سکندر به دامن آن کوه رسیده و از صعود آن دامن کشیده، بر آنها دست نیافته، بازگشته.

القصه، چون خبری از میرزا رستم نرسیده بود، چهارصد کس رابه جهت استخبار به قلاع سیاه پوشان فرستاد. از راههای باریک گذشته، بر جبال رفیع پر برف برآمدند و سپرها بر دوش استوار کرده، به پشت خسبیده، خود از بالا رها کرده، به زمین می رسیدند. چون به این طریق به قلعهآ سیاه پوشان رسیدند، از موافق و مخالف خبری نیافته، اما تلی ظاهر بود و حال چنین بوده که میرزا رستم که بدان درهای تنگ رسیده، بعضی لشکر گذشته و بعضی غافل فروآمده و اسب به علف رها کرده، ناگاه سیاه پوشان ظاهر شدهاند. برهان اوغلن1 بیجنگ گریخته، دشمن دلیر شده، از پی رانده و بسیاری شهید شدهاند. فیالجمله، این جماعت براثر ایشان رو به راه نهادند. چون به درهای رسیدند که (b -290) جنگ شده بود، با سیاه پوشان دوچار شدند. دمار از ایشان برآورده، اسبان لشکر اسلام و اسلحه را همه گرفتند و مراجعت نمودند. برهان او غلن و سپاه گریخته، به او ملحق شدند و برهان او غلن چند مرتبه دگر چنین عمل نموده بود. در این مرتبه از نظر عنایت امیر افتاد و محمد آزاد، که مقدم آن چهارصد کس2 بود، به عنایات و عواطف ms793 سرافراز شد. بعد از آن شاهرخ را رخصت خراسان داد و پیرمحمد جهانگیر و لشکر که به محاصرهآ مولتان مشغول بودند، به جهت باران هند، که آن را «پشکال» گویند، اسبان ایشان تلف شده بود و بنابر ضعف به قلعه درآمده بودند. همه به ملازمت رسیدند؛ بعضی گاو سوار و بعضی پیاده، سی هزار اسب به مردم ایشان بخشید. آنگاه اطراف و جوانب آن تا سرحد دهلی مسخر ساخت. در قرب دهلی، اسیران کفار که قریب به صد هزار بودند، به قتل آورد و گویند که مولانا ناصرالدین، که گاهی گوسفندی نکشته بود، پانزده کافر را بکشت. منجمان در تعیین وقت جهت قرب دهلی بحث میکردند. امیر مصحف گشود؛ آیتی مشتمل برفتح به نظر رسید. بازبه نیت ملوخان وزیر فیروزشاه، که بعد از او حاکم دهلی شده بود، گشود این آیت آمد که ( ضرب الله مثلا عبدأ معلوکا -75/16) الخ، روز دیگر: چون که برافراخت خسرو سیارگان علم در خاک پست کرد سرایردهآ ظلم

تمام آن سپاه کینه خواه متوجه رزمگاه گشته1 و صاحب دهلی بالشکر بسیار از پیاده و سوار و صد بیست فیل همه به کجیم2 آراسته و بر آن صندو قها بسته و در هر صندوق چند ناوکانداز نشسته، آحاد لشکر در اوصاف پیل سخنان مهیل شنیده بودند و دغدغهها در خاطر ایشان ره مییافت. گویند که امیر از خواجه «فضلالله کیشی» و «مولانا عبدالجبار» ولد «مولانا نعمان خوارزمی» و غیرهما پرسید که جای شما کجا باشد؟ گفتند: نزدیک عورات. پس فرمود: تا از چپر پناهی ساختند و خندقی در پیش خویش کندند و پیش خندق گاومیشان را شاخها به چرم گاو به هم بسته، ترتیب دادند و خارها از آهن ساختند که پیادهها بر سر راه فیلان بریزند. آخر هیچ از اینها حاجت نشد و کار به مرتبهای رسید، که میرزا خلیل که پانزده ساله بود، خرطوم (a-291) فیلی گرفته، به نظر آورد و ms794 لشکر هند منهزم شدند. سلطان محمود و ملوخان در شهر درآمدند. امیر در کنار حوض خاص فروآمد و آن غدیری است عمیق از آثار فیروزشاه و قبر فیروزشاه، که در آن ایام فوت شده بود، بریک جانب آن است. در پشکال از آب پرشود و تمام سال، اهل دهلی را همان آب کفایت میکند. خسرو در وصف آن گفته:

مثنوی3

تا خضر آب خوش او نوش کردآب خوش از چشمهآ حیوان نخورد

هر که درین ملک دمی آب خورد گشت دل از آب خراسانش سرد

اهل هزیمت درشب از شهر بیرون رفتند و دو پسر ملوخان را اسیر کرده، آوردند. پس جمعی را به محافظت دروازهها بازداشت تا کسی نگریزد. روز سادات و علما برآمده، امان طلبیدند، امان داد. نقاره و طوق ظفزپیکر4 سراز دروازهها برآورده، طنطنهآ فتح بلند ساختند و این فتح در سنهآ احدی و ثمانمائه بود. ز فتح شاه چو مجموع بشمری تاریخ شود مبین و خورشید بود جدی آرا ز آب یاری و نصرت به باغ نصر دولت شاه به سال خار گل فتح هند شد برسا5

پیلان را تمام به نظر انور آوردند. همه رو بر زمین نهادند. چون جمعی که امان خواهند، همه به یک بار فریاد و فغان برآوردند. بعضی به ممالک ایران و توران فرستادند. در روز جمعه، خطبه به نام صاحب قران وولی العهد پیرمحمد و سلطان محمودخان خواندند.

بعد از فتح، خواتین علیا به تماشای عمارات شهر رفتند و جمعی کثیر با ایشان درون رفتند. دست درازی چند کردند و کثیری از گبران آتش به اموال زده، خود را با اهل و عیال و اطفال سوختند. امرا دروازهها بستند تا از بیرون، کسی در شهر اندرنیاید و خرابی کلی نشود، اما پانزده هزار مرد در شهر بود. آن شب تا روز غارت کردند و آتش در بیوت افکندند. صباح سپاه بیرون را طاقت نماند. به شهر درآمده، شغل ms795 خود را در نهب و اسر حصر کردند. ادنی کس را زیاده از بیست برده، به دست آمد. و دهلی مشتمل بر سه شهر است؛ هر یک سوری است و یکی از آنها را «جهان پناه» گویند که سیزده دروازه دارد و از (8-291) مجموع دهلی سی دروازه به بیرون گشاده. امیر پانزده روز در دهلی توقف نمود. حاکم1 انقیاد اظهار کرد و طوطیای سفید، که در عهد قتلغشاه، شکرخایی و شیرین زبانی میکرد، بفرستاد و خود به ملازمت رسید. در اثنا به عرض رسید که اهل قلعهآ میرت میگویند که حصار ما، ترمشیرین خان نتوانست گرفت، دگری خود کجا تواند؟ منشیان جواب نوشتند که ما را به ترمشیرین خان چه نسبت است! خاطر اشرف از این کلمه متغیر شد و با منشی عتاب کرد و گفت که ترمشیرین خان از همه جهتی بر مافایق بوده و در واقع از2 وی تواضع بود که به یمن آن موجب ترفع یافت3 آخر به اندک روزآن قلعه مفتوح شد. بعد از آن به گنگ متوجه شد و ماحی آن نواحی گشت و در حدود گنگ، سنگی است به شکل گاوی و کفار عبادت آن مینمایند و آب گنگ از آن سنگ بدر می آید و از مواضع به آنجا می آیند. بعد از تنقیهآ آن مواضع از کفار، کفره کوه سوالک در زمرهآ هوالک درآورد. و در وقت توجه به آنها، امرا

باعث این یورش اولا، آن بود که «میرزا میرانشاه»، که چون او شهسواری کم افتد، در سنهآ ثمان و تسعین در شکار از اسب نگون افتاد و بیهوش شد و چند روز متصل غش میکرد. بنابر سهو اطبا، خللی به دماغ او رسید و آخر احوال او موافق عقل نبود. [گاه]4 بی سببی سر بی گناهی میبرید و گاه بی جهتی گنجی به گدایی میبخشید. در اطراف ملک به جهت شیوع خبر پریشانی وی، پریشانیها دست داد. این خبر موجب سفر [امیر]5 ظفراثرشد. میرزا محمد سلطان را در سمرقند گذاشت و در محرم سنهآ اثنین و ثمانمائه متوجه خراسان شد و از جام، امیرزاده رستم را نزد برادرش پیرمحمد فرستاد. (a -292) و از راه نشابور و بسطام به ری متوجه شد. میرانشاه به درگاه رسید. روز اول بارنیافت و در روز دوم به نظر همایون درآمد، اما چندان التفاتی نفرمود. خواص و ندمای وی را بند کرد و مال دودانگهآ دو ساله که شاهزاده تلف کرده بود، بیرون نوشتند و از جملهآ ندمای شاهزاده بعضی را، که یکی مولانا محمد قهستانی کاخکی بود که با وجود تبحر در مسایل عقلیه و نقلیه در شیوهآ نظم و نثربی بدل بود، و دگر استاد قطب نایی و حبیب عودی و عبدالمؤمن گوینده و عبدالقادر مصنف که هریک در فن موسیقی سرآمدادوار و فرید روزگار بودند، حکم قتل فرمود. مولانا در پای دار، این دو بیت در بدیهه گفت و موجب حیرت حضار و نظار گشت:

عبدالقادر از جملهآ این جماعت، مجال فرار یافت. در زی قلندری میگشت. روزی یکی از خواص وی را شناخته، به نظر امیر آورد. فی الحال، به قرائت کلام الله آواز برآورد و بر زبان امیر ms797 گذشت که: -3،

ابدال ز بیم چنگ در مصحف زد و جریمهآ وی را بخشید. مشارالیه ولد عینی مراغی بود. وی و خواجه رضوان شاه از ندمای سلطان اویس جلایر بودند. بعد از وی با سلطان احمد میبودند.4 احمد وی را یار عزیز میگفت. پس از جانب قرادره و اردبیل به صوب قراباغ توجه نمود و شیخ ابراهیم شروانی خدمات بجای آورد و میرزا اسکندر بن میرزا عمر شیخ، که در سن پانزده بود، از مغولستان به ملازمت رسید. تا ختن تاخته بود. در آن حین حکم شد که میرزا پیرمحمد و رستم میرزا به بغداد رو نهند. در شولستان میرزا پیرمحمد تمارض کرده، بازگشت و میرزا رستم تنها توجه نمود و چون این خبر به قراباغ به مسامع علیه رسید، شیراز را به میرزا رستم ارزانی داشت و حکم شد که برادرش بند کرده، بیارند و در بغداد خبر به میرزا رستم رسید. درحال، به شیراز رفت و سلطان احمد را اضطرابی عظیم فرو گرفته بود و مردم خود را هلاک میساخت. گویند که قریب دو هزار کس خود راکشت و وفا خاتون (b-292) را، که وی را بزرگ کرده بود و به منزلهآ والدهآ وی بود، در5 واسط فرستاد و در آنجا وی را هلاک ساختند و از آثار آن مرحومه اکنون مدرسهای در بغداد هست که او را «وفاتو»6گویند و آخر در اثنای شب، با بعضی برآمده، رو به حشم قرایوسف نهاد. وی را برداشته، به غارت بغداد متوجه شد. آخر پشیمان گشت و قرایوسف را راضی ساخته، باز7 گردانید. و چون شنید که امیر قصد سیواس دارد

«الله الحمد والمنة که امروز به طالع مسعود زمام احکام ملک و ملت در قبضهآ اختیار وانامل اقتدار ملازمان بارگاه و بندگان درگاه ما است و عرصهآ ربع مسکون و بسیط هامون به عنایت بی چون و ارادهآ قادر «کن فیکون» در تحت تصرف خدمتکاران شایسته و جان سپاران بایستهآ ما10. ملوک و سلاطین توران و ایران حلقهآ عبودیت ما در (a -293) گوش و غاشیهآ اطاعت ما بردوش دارند و سرداران اطراف و گردن کشان آفاق از مقتضای فرمان جهانآ مطاع و یرلیغ واجب الاتباع سرمویی درنمی گذرند. دراین مدت، استماع می رفت که اکثر اوقات وی به جنگ فرنگ مصروف است و همگی همت به استیصال انصاری111ی بی ms799 نام و ننگ مقصور.

مکتوب را مهر کرده، با بعض فضلا به روم فرستاد. سلطان ایلدرم خان چون مکتوب دید، فرمود که مرامدتها است که داعیهآ حرب او در سراست و اگروی مراجعت نماید، من از عقب او خواهم رفت. امیر بعد از ارسال رسول، عازم سیواس شد و حصار سیواس از سنگ تراشیده بود و بیست گزار تفاع دیوار و عرض پای دیوارده گزو سر دیوارشش گزو از [سه]2 جانب، خندقی عمیق داشت و نقب آنجا متصور نبود؛ زیرا که به جزوی حفری آب پیدا میشد. از طرف شرقی امکان نقب بود. مصطفی داروغه با [چهار]3 هزار مقاتل مستعد حرب بودند. پس نقابان به شکافتن عروق زمین مشغول گشتند. بعد از هژده روزنقب تمام شد و در پیرامن حصار چا کها ظاهر [شد]4. مصطفی سادات و علما را پیش ساخته، برآمد. حکم شد که آن چهار هزار مرد را در5 چاه انداختند و خاک بر بالا ریختند و مسلمانان به ادای مال امان یافتند و حصار سیواس را به زمین هموار ساختند. در این حین خبر رسید که سلطان احمد جلایر به روم می رفت6 جمعی از پبی رفتند و دو دختروی رابا حرم اسیر کردند و خود به در

چون قبل از آن به چند سال» «بزقوق» والی مصر، «خواجه شیخ ساجی»7 را، که به وی فرستاده بودند، به اغوای سلطان احمد جلایر به قتل آورده بود و اتلمش قوچین در جنگ

بود مهر گردون هوادار او به هر کار دولت بود یار او

به دولت توان خصم را کاستن نه از لشکر بیحد آراستن

بود مظهر قهر پروردگار کجا آورد تاب او این دیار؟

و حکما و علما راباید فرستاد که حرف صلح بگویند. از وی نشنیدند و بعضی مردم عجم گفتند که در جنگ تأمل باید کرد. عربان گفتند که شما جاسوساید و میخواهید که ملک ما به مغول رسد.

گر زان که نود خدای را خواست روزی که کنیم هر دو صف راست

در جلوه گری به زور ناورد معلوم شود ز مرد، نامرد

اندیشهآ کوس اونداریم ما هم عربانه پس بداریم4

فی الجمله، مستعد جنگ شدند و مقرر داشتند که از شهر برآمده، متصل به دیوار حصار

القصه، لشکر در آنجا از کثرت غلات و ثمرات مسرورگشتند. از آنجا متوجه دمشق

مثنوی1

طریق مدارا و راه ستیز کزان امن خیزد وزین رستخیز

نمودم به تو، عقل را کاربند وزین هر دو ره آنچه خواهی پسند فرستاده را بر خلاف سابق اعزاز کردند و آتش بازان در نظر وی هنر خود را به عمل آوردند و از عقب وی سادات و علمای شام برآمده، پیغام رسانیدند که ما در مقام اطاعتیم. اتلمش می فرستیم و خاطرها بر سپردن راه [اطاعت]2 قرار یافته. بعد از آن امیر به جهت علف به جانب غوطه میل فرمود. شامیان خیال کردند که این کوچ بنابر وهم و وهن است. سوار و پیادهآ دمشق برآمدند و صحرا مملو شد ms803 و خواستند که از خلف لشکر جغتای درآیند. امیر فرمان داد که از اثقال و آحمال پناهی ترتیب دهند و خود با پنجاه کس بر پشته برآمد و به نماز ایستاد. از غریو کوس و نعرهآ فوارس و صهیل آفراس، تزلزل در اساس سپهر مینو3 افتاد. در این اثنا میمنهآ شام تمام رسید. اهل میسرهآ امیر به ایشان رونهادند تاکنار عمارات4 شهرایشان را راندند و از حد حصر زیاده، پیاده بر خاک هلاک افتاد. یکی از ملازمان میرزا شاهرخ، میرزا

منقول است که قاضی قضات مصرولی الدین عبدالرحمن بن خلدون مالکی، که از اذکیای مهره وأدبای مقرره بود، با ملک مصربه شام آمد و وقت فرار، او اسیر لشکر تیمور [گشت]2. در بعضی مجالس، مجالس وی گشت و گفت: «امید دارم که مرا سرفراز سازی به آنکه دستی را که مفتاح فتوح دنیا است، مقبل سازم». گفت که «ای امیر مصرا از آن گذشت که نایب3 تو متولی آن گردد و نهر امر و نهی تو در آن جریان یابد. مرا طواف درگاه عوض وطن و بلاد و اهل واولاد واخوان وخلان میآید.

بل عن کل الوری اذ کل الصید فی جوف الفری

تأسف و تلهف من نیست، الا از آنکه عمری از من گذشت و عصری منقضی گشت که در خدمت تو نبودم و اکتحال به نور طلعت همایون نمینمودم. استیناف عمری2 که باقی است، در این آستان می نمایم و زمان خوان را به تیسیر این مراد میستایم3. ازمان سالفه و اعمار تالفه به صرف عمر باقی در خدمت این درگاه خواهم کرد. و آن را اعز اوقات و اعلای مقامات و اشرف حالات میدانم، لکن4 کتبی که افنای عمر در تضیف و تألیف آن کردهام و اظهار نهار و استار لیل در ترصیف5 او نموده و ms806 تاریخ دنیا از مبدا تا عصر نگاشته و سیر ملوک شرق و غرب مبین داشته و ترا واسطهآ آن عقد6 و خلاصهآ آن نقد همه7 ساختهام و خلعت دهر ایشان را به سیرت تو مطرزداشته و هلل8 دولت ترا جبین عصر آنها گردانیده؛ زیرا که تو آن کسی که بذر نصرتش در مشرق و مغرب9، [عالم]10 نابت و ثابت شده و به زبان هر ولی جلی القدر و هر عارف مکاشف مشارالیه آمده و در جفر منسوب به وصی مصطفی علی المرتضی به صاحب قران منتظر در آخرالزمان ایما11 نموده، در قاهره است. اگر آن به دست آمدی، مفارقت رکاب و ملازمت اعتاب تو نمی خواستم. به حمدالله که (a-296) روزی من شد آنکه عارف قیمت و حارز قدر خدمت من است و مضیع حرمت من نگردد».

همچنین کلام فصیح سالب در بیان بلیغ جالب12 بروجهی ادا کرد که نزدیک بود که اعطاف تیمور13 از غایت فرح و سرور به اهتزاز آید و از غلبهآ مرح و حبور انصرافش رخصت14 نماید. پس میل به کتب تواریخ و سیر ظاهر ساخت و طلب وصف بلاد مغرب کرد

القصه، تیمور بعد از وقوع این امور، شروع در رجوع کرد و اهل حمی عمارتی را که وی درحین مرور ساخته بود، ویران کرده بودند. بنابرآن لشکر را به تاراج حمی مأمورداشت و از حلب گذشته، متوجه ماردین شد. سلطان «عیسی ماردینی» ملقب به «ملک طاهر» براد رزاده ملک صالح احمد بن سکندربن ملک صالح شهید، که وی را اولا محبوس ساخته بود، بعد از مدتی به عهدها و ایمان وی اعتماد کرده، وی را عفو کرده بود و باز به ماردین فرستاده، به حصانت حصار اعتماد کرده، ملتفت رعایت رسم استقبال نشد. قراعثمان را به محاصرهآ وی بازداشت و لشکری به تسخیر بغداد فرستاد و اغرق را به تبریز فرستاد و خود نیز متوجه بغداد شد. [اهل]5 بغداد فداییوار در درون حصار سعی میکردند و هرچند به عمل نقابان و ثقابان رخنهها ظاهر میشد، به چابکی اصلاح میکردند. امیر لشکری را که به تبریز رخصت داده بود، به بغداد طلبید و عرصهآ بغداد را، که دور آن قریب به دو فرسخ بود، در میان گرفتند و تیزی تیغ خورشید به مرتبهای بود که در بامداد از کاغذ شامی حک سواد میکرد.

گرم چنان گشت که اندر جهان سوختی از گفتن (0-296) آتش زبان

خون به رگ مرد زبون آمده خوی شد، از پوست برون [آمده]1

سنگ که آتش ز وی آمد برون ماند ز خورشید به آتش درون

لشکر در چنان روز، از صبح تا شام جیبه پوشیده، به حرب مشغول بودند تا درنیم روزی گرم که اهل حصار غافل بودند، سلطان خلیل با بعضی از امرا و نویینان نردبانها راست کرده، از دیوار برآمدند و سایر لشکر حمله کرده، دیوارها انداختند و نفیر کشیدند. اهل شهر دهشت و وحشت قیامت به معاینه معلوم کردند. حکم شد که هر سپاهی سری بیارد. تیغ زرنشان سز فشان شد ms808 و رسم اهلاک عهد هلاکو تازه گشت. مشتری اجل بر سر بازار فنا، پیر و جوان و ناتوان و توانا2 به یک بها میخرید. فرخ از قوم جلایر، که از جانب سلطان احمد ضابط قلعه بود، خود را به آب افکند. او را مرده برآوردهاند. بعضی علما و صلحا که خود را به درگاه رسانیدند، سالم ماندند و حکم شد که غیر معابد و بقاع الخیر، سایر عمارات دروب و سورو بازار را ویران سازند و این فتح در ذی قعدهآ سنهآ ثلث و ثمانین و [ثمانمائه]3 رو نمود و زمان محاصره چهل روزبود. آنگاه از راه شهر زور متوجه تبریز شد و در آن راه اشجار بود؛ یک سال بلوط بار میآوردند و یک سال مازو و در تبریز علمای اطراف و اکناف به ملازمت رسیدند و اکثر مجالس و محافل به تحقیق مسایل میگذشت.

و چون در آن ایام که به فتح شام مشغول بودند، سلطان ایلدرم بایزید به تحریک سلطان احمد جلایر و قرایوسف در برابر انتقام سیواس، ارزنجان را گرفت و به یکی از اقربای طهرتن داد و کوچ وی را به بزسا فرستاد، امیر به قراباغ متوجه شد و در آن حین سلطان احمد از5 قیصر جدا شده، باز به بغداد رفت و جمعی که در زوایا مختفی بودند، نزد وی جمع گشتند؛ بنابرآن میرزا پیرمحمد بن عمر شیخ را با جمعی از امرا فرستاد که قبل از استحکام جمعیت، سنگ تفرقه به میان اندازند. به رسیدن6 آنها [از ترس]7 سلطان احمد از راه حله بهآ

مثنوی

ببینیم5 تا خود به هنگام جنگکه

که باشد چو موم و که باشد چو سنگ

و رسول خود نیز به رسل روم همراه فرستاد و امیر از جهت آنکه مذکور شد، میل سفر روم نداشت و امرانیز [میل] 6نداشتند؛ زیراکه شنیده بودند که روم مملکتی عریض است و در السنهآ مردم مشهور [بود]7 که سلطان ایلدرم بایزید دوازده هزار سگبان دارد و سپاه جغتای یورشها کشیده و اسبان لاغرشده. اصلا یورش روم صواب نمیدیدند. امرا به «شمس الدین آلمالغی»، که از ندما بود، گفتند که عرض کند که امرا مصلحت نمیبینند و اهل نجوم نیزلایق نمیدانند. فرمود که قول امرا مسلم، اما کدام از اهل نجوم به تو این گفتهاند. وی ساکت شد.

«مولانا عبدالله لسان منجم» را طلبیده، استفسار نمود. وی گفت که طالع آن حضرت در غایت قوت است و از8 مخالفان ضعیف و ذوذؤابه در برج حمل ازشام تا وقت غروب شفق از طرف مغرب مینمود، بعد از چند روزاز مشرق ظاهر شد. مولانا نقل از محیی الدین [مغربی]9 آورده که چون10 ذؤابه در حمل ظاهر شود، سپاه شرق به روم مستولی شوند و پادشاه روم را از ایشان ضرری رسد. پس امیر عزم جزم کرد و در آن ولا، «میرزا جوکی بن

(297-b) القصه، قلعه را گرفته، تسلیم طهرتن والی ارزنجان نمودند. بعد از آن جوابهای خشونت آمیز از جانب [حضرت]2 قیصر رسید و با ایلچی گفت که:

مثنوی3

اگر رسم شاهان نیکوسیر بدی کشتن ایلچی بدگهر

بفرمودمی تا سرت را ز تن بداندیش کردی جدا پیش من

پس در صحرای سیواس عرض لشکر داد و ایلچی قیصر4 را سوار کرده، سر تا سرصف بردند و گفت که قلعهآ کماخ بیمنت حاصل شد. با این [همه]5ا گر متعلقان طهرتن بفرستد و یکی از اولاد خود به ما روانه نماید و ما او را از اولاد صلبی بهتر نگاه داریم، مملکت روم را آسیبی نرسد. پس از آن عرض کردند که راه توقات جنگل است. قیصر با لشکر به توقات6 آمده و سر آب گرفته؛ بنابراین از یسار به یسار قیصریه متوجه [شد]17 به شش منزل از سیواس به یساریه8 رفت و از قیصریه به انگوریه توجه نمود و روز چهارم9 خبر رسید که قراولان سیاهی لشکر روم دیدهاند. پس [گفت که]10 گرد خود للاحتیاط خندق کند. خبر رسید که سلطان بایزید متوجه قوشهر شد. امیر بر آن قرار داد که غارت کنان در ولایت درآید و به هر جانب ایلغار فرستد. پس سلطان [حسین]11 را با دو هزار سوار در یورت بگذاشت و امیر برندق و جمعی از امرا به انگوریه متوجه شدند و پیادهها را فرستادند که در راه چاهها فرو

مثنوی برآمدبانگ کوس و نالهآ نای دو کوه آهنین جنبید از جای پدید آمد سواران آهنینتن نهان گردیده چون آتش در آهن چو شد قلب و جناح هر دو صف راست فغان کرهنای و کوس برخاست ز هر جانب علم زد آتش کین دو لشکر را علمها گشت رنگین بهادران شمشیرها کشیده و بازو گشاده، پیش رفتند و پردلان روم پای جلادت درمیان مقاومت و مدافعت نهادند.

مثنوی2 دو لشکر چون دو دریا ریخت در هم هزاران3 کینه جو آویخت در هم (b-298) ز هر سو رشتههای عمر شیران بریدهتیغبران دلیران ز چاکاچاک خنجر سینهها چاک شده دلها به مرگ از کینهها پاک کشیده جنگ جویان سپهدار به روی آشتی از تیغ دیوار

چند مرتبه از جانبین غلبه کرده، یکدگر را براندند. گاهی شعلهآ صولت دلیران روم تیزتر میگشت و گاهی [سهم]4 دلاوران توران در دل ایشان مینشست. شاهزاده «کرشجی» داد مردی و مردانگی داد، اما چون مقاومت به آن لشکر از اندازهآ قدرت بیرون دید، از طرفی بیرون رفت. عاقبت سپاه توران غالب آمدند.

ز هر سو گشته خنجرهای خونریز مثنوی5 به خون چون غمزهآ کافزدلان تیز

خدنگ تیر مردان سینه خسته ز قید سرکشان در خون نشسته ms813

روان پیک اجل هر سوی چون تیر که گردد مرد جنگی را عنان گیر

پس فرمان داد تا تمام لشکر به یک بار، رو به قیصر نهادند و شعلهآ قتال چنان استعلایافت که جلاد بیداد فلک رادل به1 مقتولان میسوخت. سلطان ایلد رم خان به بالای پشتهای برآمد و لشکر خود را احتیاط کرد. میمنه و میسره را چون بنات النعش متفرق یافت. بعضی از سپاه پریشان شده، به وی پیوستند. امیر و همهآ لشکر متوجه آن پشته شدند. سلطان پای ثبات فشرده بود. هنگام شام از بالا متوجه نشیب گشت. غزالهآ خورشید با اسد قرین شده بود و عطش بر خلق غالب آمده. سلطان بایزیدخان از جنگ کناره کرده، بیرون رفت و امیر نیز مراجعت نمود. جمعی از بهادران سر در پی سلطان ایلدرم بایزید نهادند. سلطان محمودخان رسید و سعی در تلاقی قیصر با تیمور به ظهور آورد و تیمور بعد از تقدیم مراسم احترام و تعظیم، گفت که خیر و شرا گرچه به ارادهآ خدا2 است، اما از روی راستی در عالم اسباب سبب این بلیه [که عارض شده]3 تو4 بودهای؛ زیرا که اگر ملتمسات مرا قبول میکردی، هیچ از این امور به ظهور نمی رسید و در خاطر بود که ملک و مال و گنج و گهر از تو دریغ ندارم و همه کس را معلوم است که اگر قضیه عکس این بودی، چه ناملایمات از تو به من رسیدی، اما به شکرانهآ این نعمت، که حق تعالی به من ارزانی داشت، به تو و اولاد امجاد تو، جز نیکویی نخواهم کرد. سلطان مغفور گفت که فیالواقع خطا کردم که سخن همچون (a -299) شما سعادتمندی را نشنیدم. پس آنگاه فرمود که از جهت اولاد خاطر دغدغه میگشت5، مأمول آنکه تفحص ایشان واقع شد6. تواچیان به اطراف روان شدند و موسی چلبی را پیدا ساختند. به خلعت شاهانه مزین ساخته، پیش والد ماجد فرستادند و ms814 قریب به منزل صاحب قران، منزلی به جهت آن سلطان عالی شأن تعیین شده بود و گویند که در آن سال ضابط اموال یزد تیمی در بازار ساخت و در روز اتمام، این خبر به آنجا رسید. «دارالفتح» نام شد و اکنون به همان نام مشهور است. پس میرزا شاهرخ را به طرف کول حصار فرستاد و خود به جانب کوتاهیه رفت. شهری دید در غایت زیبایی مشحون به بساتین کثیر دلپذیر و عیون کوثزنظیر. آنجا یک ماه توقف کرد و اهالی آنجا را امان داد و در آن اثنا مجلس بزمی انعقاد یافت، به فر

صبر و قرار به یک بار از ضمیر آن شهریار فرار کرد. وضیع و شریف و مرد و زن در آن ماتم سیاه پوشیدند و نمد در گردن افکندند. تابوت را در محفه نهاده، همراه به سلطانیه بردند و در مزار قیدار -علیه السلام - به امانت سپردند. آخر به سمرقند نقل کردند. بعد از حرب روم، (b-300) «مولانا بدرالدین احمد» ولد «شیخ شمس الدین محمد جزری» را ایلچی ساخته، به مصر فرستاد و طلب اتلمش کرد. «فرخ» ملقب به «ملک ناصر» [شد]1. درحال، در تمام بلاد مصر و شام، رئوس منابر و وجوه دنانیر به نام وی مقرون2 ساخت و اتلمش رابا دو رسول به درگاه فرستاد. چون ایلچیان رسیدند، فرمود که چون او را در صغر سن، پدر از سر رفته، ما را شفقت نسبت به او لازم است و رسل را رخصت داد3.

امنقول است که در ثانی روز فتح و نصر، وقت عصریه به احضار علمای دیار امر کرد. «مولانا عبدالجبار» ولد «مولانا نعمان بن خوارزمی حنفی»، که از علمای اعتزالانتمای سمرقند بود، در مجلس بود. باوی ms818 گفت که مرامشکلی است، باید که اعلم شمادر مقام جواب آید و حل این مشکل نماید و از روی آگاهی تکلم کند. مرابا اهل علم، علم الفت [مرفوع]4 بوده و قدم قدم در طلب علم موضوع. «قاضی شرف الدین انصاری»5 به «ابن شحنه» مشیر گشت. عبدالجبار گفته که امیر میگوید که از قتلی جانبین، شهید مأجور کدام است؟ و شقی مأزور کدام؟ ابن شحنه گفته که به سید رسل -علیه و الصلوة و السلام - گفتند که «ان الرجل یقاتل حمیة و یفاتل شجاعة و یفاتل لیری مکانه فائناء6 فی سبیل الله؟ فقال - صلی الله علیه و سلم - من قاتآل لیکون کلمة [الله]هی العلیا فهو الشهید.

امیر تحسین نمود. پس باب مؤانست انفتاح یافت و پرتو تألف تافت. گفت که من نیمه یک مردم. ملکی به این سعت و بسطت گشودهام و ولایتی از نقطهآ [شرق]8از9 سرحد غربی فتح نموده ابن شحنه گفت که به شکر این نعمت، عفو از این امت شعار سازو از تخریب بنیان

قراتابار در میان ترک مشتهرند. «منکوقآن» آنها را به هولا کوخان همراه به ایران زمین فرستاد و ایشان را در روم جای داد. چون سلطان ایلدرم بایزید بعد از مدت قاضی برهان الدین بر سیواس و نواحی آن مستولی شد، ایشان را داخل روم ساخت. چهل هزار خانه بودند. کلاتتران6 را طلبید و تکلیف رجوع به وطن کرد. همه قبول کردند. پس سلاح ایشان را گرفت. همه را به امرا قسمت کرد و همراه اردو بودند. با مواشی و یورت چیان جایهایی که علف داشت، برای ایشان پیدا میکردند.

بعد از فتح روم رجوع فرمود، چون گرگین گرجی مراسم تهنیت مرعی نداشت، عزم

بگذاشته ام مصلحت خویش بدو گر زنده کند، ور بکشد، او داند آن حضرت بعد از سرزنش، عفو فرمود و خراج چند ساله به نظر آورد و مخدرهآ او نامزد میرزا ابابکر شد.

مذکورشد که وی پناه به روم برده بود و چون وی را توجه تیمور به روم معلوم شد، نعمت قیصر را کفران نموده، دست تسلط بر اموال قیصریه دراز کرده، رفت و در تیه هیت قرار گرفته، از تراکمه و اجناد عرب جمعیتی بهم رساند3 در این حین میان سلطان احمد و پسرش سلطان طاهر نزاع شد. سلطان احمد، قرایوسف را به معاونت خود طلبید. بعد از مقابله، طاهر منهزم شد. در راه خواست که اسب از جویی بجهاند، ms820 افتاد و هلاک شد. سلطان احمد به بغداد متوجه شد. قرایوسف [حله را تاخته]4 ازپی سلطان رفت و بغداد را گرفت. سلطان احمد در گوشهای پنهان (30l -b) شد. شب، ملازمی وی را به در برد. پنج فرسنگ وی را بردوش نشاند. آنگاه به گاوی سوار ساخت و به تکریت رفتند. «سارق عمر اویرات» آنجا بود. چهل اسب پیش کشید و از نقود و اسلحه به قدر مقدو رمدد کرد. از آنجا قصد شام کردند و قرایوسف را همهآ عراق عرب مسلم شد و تیمور بعد از جنگ روم، بغداد را به میرزا ابابکر داد. وی متوجه شد و قرایوسف فرار نمود و زوجهاش مادر سکند راسیرگشت.

در ولایت گرجستان بر بلندی میان دو درهآ عمیق کوهی است که [از هر جانب موازی، صد و پنجاه گز، چون دیوار هموارار تفاع یافته و]1 از جانب آن کوه شعبهای است از آن کوه بلندتر و وصول به سر آن جزبه نردبان یا به ریسمان که کسی را بالا کشند، متصورنیست و آن کوه جز یک راه باریک ندارد و در حوالی به واسطه تنگی، نزول لشکر میسر نیست و بر سر آن [شعبهآ گرجیان]2 قلعهای بود مشتمل بر حوضها و جمعی وی3 را محافظت میکردند. امیر متوجه تسخیر آن شد و فتح آن جز به آنکه از وهم بسپارند، محال مینمود و بعد یک هفته از قوم تکریت، که در رفتن کوه و کمر بینظیرند، «بیکجک» نام بر آن سنگ پاره، که در جنوب قلعه بود، برآمده، به حصار رفت و بزی راذبح کرد. چون این معنی نزد امیر تقریر کردند، [فرمود]4 تا از ابریشم و ریسمان طنابها تافتند و چوبها در میان دو طناب درآورده، نردبان مثال ساختند و بیکجک مذکور با سه نفراز قوم خود با طناب درازقد، که نردبان را به آن توان بالاکشید، بالا رفتند ونردبان بالا کشیدند و بر بالای قلعه درختی بود، سر ms821 نردبان به آن بستند. پس امیر شاه ملک در پای آن5 ایستاد و پنجاه مرد خراسانی بالا رفتند. گرجیان در خواب غفلت بودند. چون صبح دمید، خراسانیای تکبیر گفت و صلوات فرستاد. نفیرچی نفیر کشید. گرجیان سراسیمه شدند. امیر برابر درهای که آنها بالا رفته بودند، بنشست و قلعه مسخر شد. جمعی را از گرجیان از بالا فکندند و «نزال» نام حاکم قلعه را به زیر آوردند و بیکجک [با همراهان]6به نوازش مخصوص گشت و همراهان او را انعامات بسیار کرد و حراست قلعه به بعضی خراسانیان حواله شد. بعد از آن در میان ولایت نهب و غارت واقع شد و هفصد قصبهآ معمور در حین (a -302) عبور لشکر منصور تالان یافت. گرگین باج قبول [نمود]7 و علما گفتند که مسأله این است که اگر کافر جزیه دهد و متعرض بلاد اسلام نشود، به وی متعرض نباید شد. پس گرگین هزار سکه زر مسکوک به نام امیر8 فرستاد و یک قطعه لعل که هژده مثقال بود.

منقول است که علوفه خوار خاصه در آن لشکر سیصد و هشتاد و دو هزار و ششصد1 و دوازده مرد بودند و ارغون شاه را به حفظ سمرقند مأمورداشت و در وقتی که آفتاب در جدی بود و برودت هوا در غایت اشتداد، به هوای غزا سرگرم شده، انتظار زوال برودت نکشید و روز چهارشنبه دوازدهم رجب به اترار رسید و مردم خوابهای آشفته میدیدند و در این اثنا تو قتمش رسولی فرستاد که جزای کفران نعمت دیدم و مدتی ms823 است که چون وحوش در بیابان [بی]2 سامانی میگردم و دردشت فلاکت در دست هلاکت درآمدهام. اگر سحاب مرحمت به زلال عفو، زلات این مجرم را محو فرماید، هرگز قدم از جادهآ خدمت بیرون ننهم. جواب فرمود که امیدوارم که بعد از این دشت قبچاق و الوس جوجی خان را از منازعان منتزع ساخته، به او سپارم و میخواست که شاهزادهها و خواتین را، که به متابعت آمده بودند، رخصت دهد و لوای غزا افراخته، روانه شود که کاتب تقدیر رقم دگربر صفحهآ کون نگاشت.

نظم

نیاید کس درین فیروزهمنظر که ننهد مرگش آخر رخت بر در

ز رفعت گر نهی بر آسمان پای بود زیر زمینت عاقبت جای

عزایی هر عروسی راست در پی که از بی4 هر بهاری را بود دی

نسازد آسمانگهوارهآ کس که تابوتش نسازد آخر از پس

مصدق این اقوال5 و مبین این مقال آنکه آن شهریار را در خطه6آ اترار مزاج وهاج از اعتدال به اعتلال انتقال نمود. تب محرق عارض شد و امراض مختلفه که آنچه یکی را نافع بود، دگری را مضر مینمود، مجتمع گشت. اطبای عیسی دم، موسی وار در معالجه ید بیضا نمودند و شب و روزاز تدبیر قانون علاج نیاسودند. هیچ فایده و عایده عاید نگشت7.

تیمور شه، آن چو سد آهن ایمن ز فساد و رخنهافکن

شد در [کف]4 عجز نرم چون موم جان داد ز ملک و مال محروم در تاریخ وی «مولانا بهاء الدین جامیگفته که: سلطان تمر آنکه چرخ را دل خون کرد وز خون عدو روی زمین گلگون کرد در هفده شعبان سوی علیین تاخت فی الحال، ز رضوان سر و پا بیرون کرد دگری گفته6: شهنشاهی که مأوایش بهشت جاودان آمد «وداعی7 شهر یاری کرد» و تاریخش همان آمد مدت عمرش هفتاد و یک سال و زمان سلطنتش سی و شش سال. [ناله و فریاد سران مملکت و ارکان دولت از ثری به ثریا رسید. فغان و نفیر صغیر و کبیر به گردون کشید.]8

سران ملک کرده جامهها چاک به جای افسر افکند به سر خاک

بنا بر وصیت، «هندوشاه خزانچی» به غسل مشتغل شد و «ملا قطب الدین صدر» تعلیم آداب می کرد. بعد از فراغ، امرای حاضر عهد با هم کردند که در اتمام عزم به جان کوشند و چون امیر مرحوم قصد داشت که میرزا ابراهیم سلطان را با خود به ختا برد، قرار دادند که در رکاب وی بروند تا به میرزا خلیل، که بیست و یک ساله بود، پیوندد و او را که اسن اخلاف حاضر بود، سردار ساخته، به ختا روند و بعد از فراغ از جهاد، معاودت نمود، به وصیت عمل نمایند. پس نعش را به سمرقند فرستادند و دفن کردند. میرزا ابراهیم سلطان و امرا به نیت غزا سوار شدند و از سیحون گذشتند و یک فرسخ رفته، در شرقی اترار فروآمدند و رسولی نزد میرزا خلیل به تاشکند فرستادند که اعلام عزیمت غزاکند1 و به امیرزاده سلطان حسین هم اعلام کردند که ملحق2 شود. وی بر میسرهآ لشکر بود. درحال، لشکر میسره را متفرق ساخت و اسبان بعضی را گرفت و به شتاب تمام به سمرقند رفت ms825 که پادشاه شود. ایلچی همان روز خبر وی رسانید. امرابه ارغون شاه، که ضابط سمرقند بود، نوشتند که وی را راه ندهد، بلکه3 اگر تواند بند کند و به میرزا خلیل نیز نوشتند که به جهت مخالفت وی یورش موقوف شد. پس ابراهیم سلطان و امیرشاه ملک (- 303) عازم سمرقند4، قبل از وصول نامه خبر مخالفت وی به سمرقند رسیده بود و بعضی دگر از امرا میرزا خلیل را به پادشاهی برداشتند. شاهزادگان و امیر شاه ملک و غیره او را به5 خلاف6 وصیت توبیخ کردند. آنها نادم شدند، اما سودی نداد. آخر امیر شاه ملک به سمرقند رسید. ارغون شاه وی را راه نداد و گفت صاحب قران، سمرقند به من سپرده. اگرولی عهد برسد و مردم او را قبول کنند، در میگشایم. در این حین میرزا خلیل از تاشکند به سمرقند متوجه شد. ارغون شاه کلید دروب و خزاین نزد وی برد و به شهر درآمد.

فی الجمله، ملاحظهآ وصیت کرده، «میرزا محمد جهانگیر بن محمد سلطان»، که براد رزادهآ

شعرا قصاید مراثی عرض کردند؛ از جمله «خواجه عصمت بخاری» این قصیده گفته بود:

«[میرزا]4 میرانشاه» سی و هشت ساله با هفت5 پسر و نبیره: «ابابکر» بیست و دو ساله با دو پسر: ایلنکو و عثمان چلبی، هر دو دون بلوغ، [دیگر]6 «عمر» بیست و دو ساله و «خلیل سلطان» بیست و یک ساله، «ایجل» و «سیورغتمش قلقل» و «میرزا شاهرخ» بیست و هشت7 ساله با هفت پسر: الغ بیک و ابراهیم سلطان هر دو یازده ساله، بایسنغر، سیورغتمش، محمدجوکی، جان اغلان، باردی. نسل «میرزا جهانگیر» یازده تن؛ از آن جمله اولاد «میرزا محمد سلطان» سه: جهانگیر، سعد و قاص و یحیی، و دگر «میرزا پیرمحمد جهانگیر» ولی عهد که بیست و نه ساله بود با ms826 هفت پسر، همه دون بلوغ، دگر فرزندان «میرزا عمر شیخ» نه تن. و از عرفا و مشایخ زمان تیمور گورکان

یکی حضرت8 بهاء الدین نقش بند است - قدس سره - ولادتش در محرم سنهآ ثمان عشر و سبعمائه بود. در عهد سلطان ابوسعید [بهادرخان]9 بن اولجایتو و وفات در سنهآ احدی و تسعین و ثمانمائه10؛ چنانچه قصر عرفان مبنی از او است. طریق ایشان ذکر خفیه است. تربیت

نظم1

گر نشکستی دل دربان زار قفل جهان را همه بگشادمی

و خواجه محمد پارسا - قدس سره- از نسل مولانا حافظ الدین است که از کبار علمای بخارا است. روزی بر در خواجه بزرگ - قدس سره-ایستاده بودند. حضرت خواجه از کنیزی که از بیرون درآمده، پرسید که بر در کیست؟ وی گفته: جوانی پارسا. چون خواجه درآمده، فرموده که شما پارسابودهاید. پس به آن اشتهار یافت. گویند که خواجهآ بزرگ فرمود که مقصود از ظهور ما وجود محمد است. در محرم سنهآ اثنین و عشرین و ثمانمائه به نیت زیارت حرمین شریفین از بخارا آمد. بعد از حج [مریض شد.]2 در مدینه3 به جوار رحمت حق پیوست. «مولانا شمس الدین فناری رومی» و اهل مدینه بروی نماز گزاردند4 و در جوار قبهآ شریفهآ عباس و حسین5 بن علی - رضی الله عنهم- مدفون شده و لوح سفید بر سر قبر شریفش نصب شده که به آن اکنون از سایر قبور ممتاز است. سن مبارکش هفتاد و سه سال ms827 بوده: اصحاب خواجه بهاء الدین بسیارند، از جمله:

مولانا یعقوب چرخی، چرخ از قری غزنین است، خدمت مولانا در علوم متداوله تبحرو مهارت6داشته و در مصربا شیخ «زین الدین خوافی»7 به درس «مولانا شهاب الدین سیرامی» می رسیده. علمای بخارا جهت وی اجازهآ فتوی نوشته بودهاند که وی را داعیهآ این طریق پیدا شده، قبر وی در ولایت حصاراست.

دگر خواجه علاء الدین غجدوانی، سن شریفش به نود رسیده بود. از وی منقول است که چندانی که گنجشکی منقار در آب فروبرد، مرا غفلت درنیافته؛ نه [در]1 خواب و نه در بیداری.

شیخ سراج الدین بیرمی گویند که «مولانا سعد الدین کاشغری» - قدس سره- طریقهآ ذکر به آن صیقت2 که سر «لا» را از ناف اعتبار کنند و کرسی «لا» را بر پستان راست (b -304) و سر «الف» را بر قلب صنوبری و «اله» را [متصل]3 به کرسی «لا» و «الا الله محمد رسول الله» را متصل به قلب اعتبار کنند، از وی اخذ کرده.

و چهار مسمی به «مولانا سیف الدین» در ملازمت خواجه بودهاند؛ یکی محبوب و دوم مقبول و سیم مقهور و چهارم مردود. محبوب مولانا سیف الدین مناری است و مناردهی است از فرکت.

و مقبول مولانا سیف الدین مشهور به خوشخوان4.

و مقهور مولانا سیف الدین بالاخانه و سبب مقهوری آنکه در ملازمت خواجهآ بزرگ ملاقی شده با «شیخ محمد حلاج» که از منکران خواجه بوده و خواجه وی را از روی تواضع چند قدم مشایعت نموده، مولانا سیف الدین چند قدمی5 بر آن افزوده، حضرت خواجه [آن رانپسندیده]6، بروی غضب کرده، بعد از چند روزفوت شده و بنابر آن غضب ضرری کلی به بخارا رسیده.

مردود مولانا سیف الدین خوارزمی است که از نظر انور افتاده و او را بعد از آن دولت ملازمت نداده.

طریقهآ خواجگان - قدس الله سرهم منتهی می شود به حضرت خواجه عبدالخالق غجدوانی - قدس سره که از اولاد ms828 امام مالک - رضی الله عنهبوده والد ایشان ساکن ملطیه7 بوده و از آنجا بنابر حوادث ایام به بخارا انتقال نموده، در غجدوان8، که قصبهای است درشش

یکی «خواجه عبدالخالق غجدوانی» که «نقشبندیه» به ایشان می رسند و دگر «خواجه عبدالله برقی»، دگر «خواجه حسن انداقی»4، دگر «خواجه احمد یسوی».

یکی سید علی همدانی است، از اعاظم کاملان سلسلهآ شیخ علاء الدوله است. ms829 ملاقات به امیر تیمور کرد. گویند که امیر تیمورشنید که عادت سید آن است که رو به قبله مینشیند و در غذا احتیاط تمام مرعی دارد و فرمود تا گوسفندی به غصب از کسی گرفتند و از آن گوشت،

دیگر5 مولانا زین الدین ابی بکرتایبادی است که از علمای ربانی بود. در علوم ظاهر در غایت کمال و به حسب باطن بسی صاحب حال. از مشاهیر علمای زمان امیر تیمور

یکی مولانا سعد الدین مسعود بن عمرالتفتازانی است - قدس سره -بر ظهر کتابی به خط وی دیده شد که ولادت من در صفر سنهآ 722 بود. و قرائت کافیه در سنهآ 737 واقع شد و در فریومد در محرم سنهآ 741 به اسفراین رفته شد. و در شعبان آن سال به تفتازان رجوع شد. و در غرهآ جمادی الاخرة سنهآ 742 به خوارزم رسیده شد. و در غرهآ ذی حجهآ سنهآ 744 به جانب دشت رفته شد. و در محرم سنهآ 745 به اردو رسیدهشد. و در ذی حجهآ سنهآ 745باز به خوارزم رسیده شد. و در رمضان سنهآ 746 وصول هرات حصول (b -305) یافت و تزویج به وقوع رسید. باز قصد خوارزم کرده شد و در راه غارت یافتیم. زوجه در شعبان سنهآ 754 وفات یافت. باز در سنهآ 755 به هرات رسیده شد و با ملک غور به سمرقند رفته شد. و در 757 به گلستان، که از بلاد ترکستان است، رسیده شد و تزویج واقع شد و ده سال به آنجا به6 أمرا و سلاطین ms830 مصاحبت کرده شد. در 761 وبایی ظاهر شد که در آن امام حافظ الدین فوت شد. بعد از آن وقایع و بلایایی بی حد ظهور یافت و به خط «مولانا یحیی» که نبیرهآ علامهآ مذکور است دیده شد که شرح تصریف زنجانی در فریومد نوشتند در 738 در شانزده سالگی و مطول را تمام کردند در748 و ل[کتاب]7 مختصردر 756 در غجدوان و شرح شمسیه در 752 در مزار جام و

بعد از [فوت]2 مولانا بهاء الدین حلوانی3، که امام خوارزم بود در عربیت، علمای خوارزم به وی اتفاق کردند. تلامذهآ شیخ مسعود بروی هجوم کردند بر وجهی که قادر بر تکلم نبود. آخر قرار داد که آنها ساکت باشند تا وی هر سخن که داشته باشد، بگوید. بعد از آن اگر سخنی داشته باشند، بگویند. پس شروع در درس کشاف کرد و تقریر اقوال شارحین و سخنان مولانا بهاء الدین میکرد. پس از آن سخنان خویش میگفت و هیچ [یک]4 از آنها قادر بر سخن ms831 نشدند.

منقول است که چون به خوارزم رسید، تلامذهآ مولانا بهاءالدین در درس وی حاضر شدندی و هر روز مولانا استفسار کردی که امروز مولانا سعد الدین چه افاده کرد. ایشان اخبار کردندی (a-306) و وی نوشتی. امیر تیمور مبالغه در تعظیم وی مینمود.

آخر سید المحققین زین الدین علی الشریف الجرجانی به سمرقند رسید وامرا بنابر بعد خاطر که از مولانا داشتند، سید را محرک و مرغب شدند تا در دیوان با وی در استعارهآ تمثیلیه در (اولئک علی هدی من ربهم - 5/2) بحث کرد و خلاصهآ [بحث]5 آنکه در کشاف مذکور است که معنی استعلا که «علی» بر آن دال است، مثل تمکن ایشان است و استقرار ایشان بر هدایت. و تشبیه یافته حال ایشان به حال کسی که بر چیزی برآمده باشد و سوار بر آن شده6.

مولانا فرموده که مقصود وی آن است که این استعارهآ تبعیه است با تمثیل؛ زیرا که تشبیه اولا، در متعلق معنی «علی» است و به تبعیت در «علی» و طرفین تشبیه حالت منتزعه از امورند. سید فرموده که متعلق معنی حرف جر، اینجا استعلا است و آن مفرد است و در استعارهآ تبعیه، وی مشبه و مستعار منه است، پس تمثیل1 اینجا متصور نبود؛ زیرا که آن مستلزم ترکیب طرفین [تشبیه]2 است. مولانا جواب فرموده که انتزاع طرفین از امور متعدده، که مدار تمثیل بر آن است، مستلزم ترکیب طرفین نیست، بلکه ترکیب در مأخذ است و سید فرمودهاند که هیچ فرقی نیست در تقاضای ترکیب میان تشبیه مرکب به مرکب و میان تشبیه منتزع از امور متعدده به منتزع از امور دگر و منع این مکابره است. و بدان سبب سید معتبر3 گشت و مولانا پس از آن زمان به اندک زمان بیمار شد و در دوشنبه 422 محرم سنهآ اثنین و تسعین سبعمائه در سمرقند رحلت کرد و در آن سال بنابر وصیت، کالبد وی را ms832 به سرخس بردند و در جوار شیخ ابوالفضل حسن- قدس سره- دفن کردند.

مولانا محمد جاجرمی و مولانازادهآ خطایی از افاضل تلامذهآ ویاند و حضرت سید بعد از فوت امیر تیمور، به شیراز منتقل شد و به افاده مشتغل گشت5 و در ششم ربیع الثانی سنهآ ست و عشر و ثمانمائه در آنجا رحلت کرد6.

و در عهد تیمور، مولانانعمان خوارزمی، والدهآ عبدالجبار، که ذکر وفات او در سفر روم مذکورشده، بر درجات اعتبار متصاعد گشت. با آنکه امیر بر طریقهآ سنت و جماعت مستقیم بود و [فاضل تفتازانی]7 در شرح کشاف در سوره8 اعراف ذکر کرده که به نام امیری که قدم عقول به سرسر آن نرسد، آن حال وقوع یافته بود و در آنجانقایص به ابلغ بیان عیان ساخته؛ از جمله گفته که اگر از تفسیر آیتی مسئول گردد، صحیح آیت او گردد و اگر وی را از حدیثی پرسند، به کم رایت (b-306) او شود و اگراز طهارت نفس و سنتش پرسند، آنچه در نظر آید. شغل قدیمش؛ آنکه طرد موش از احفظه و چیدن قمل ازلحیه. و طرفه آنکه با وجود شناعت

بسیار بلند قامت بود و واسع الجبهه و عظیم الرأس و شدید القوت و رنگ وی سرخ و سفید و میان شانه گشاده و انگشتان غلیظ و محاسن طولانی و جهیر الصوت و مستمسک البدن و مثقوت الأذن. دو در در گوش داشت از مزاح و کذب و لهو و لعب متنفر بود و راستی را دوست میداشت، اگرچه زیان وی در آن بودی. تأسف به1 مافات نمیداشت و به آینده شادی نمیکرد2. با شعرا و مضحکان خوش نداشت. منجمین واطبا را میطلبید و محب علما بود و ایشان رابر غیر ایشان تقدیم میکرد3 انبساطی ممزوج به هیبت داشت، گویا که در شأن او گفته بود شاعر که:

مر4 المذاقة علی أغدائه لثع خلؤ التکامة5 للأضحاب کالقسل

به شطرنج کبیر مایل بود و عرصهآ آن ده در یازده است و زواید آن دو شیر و دو زرافه و دو

از «مولانا جمال الدین خوارزمی» که در آخر حال به روم متوجه گشته، خطیب برساگشته بود و در عهد تیمور، تعلیم ممالیک8 امیرزاده سلطان محمد میکرد، منقول است که [می گفت]9: محمد سلطان مرابه تکلیف، در سفر روم همراه ساخت. لشکری دیدم که اول و

چون امیر [مرحوم]5 از یورش هفت ساله رجوع نمود، تخت (a - 308) هلاکوخان را به میرزا عمر بن میرانشاه ارزانی داشت و بغداد را به میرزا ابوبکر داد و به التماس میرزا ابوبکر مقررشد که میرزامیرانشاه با او باشد و حکم فرمود که حکام ولایت به حکم او حاضرشوند و عدول از رأی وی نورزند. بعد از وقوع واقعهآ «میرزا عمر»، به برادر پیغام کرد که به جهت مشورت به حضور پرنوراحتیاج داریم. چون میرزا ابابکر به وی رسید، او را در قلعهآ سلطانیه حبس کرد و خود به همدان رفت. در این حین خبر تمرد گرجیان و وصول سلطان احمد جلایر از مصر رسید. وی تفریق لشکر کرد؛ بعضی را به دفع گرجیان نامزد کرد و بعضی را به بغداد و این رای مرضی امرا نبود و باز در حوالی مراغه درویشی «بابا نیکی» نام را به کرامات نسبت دادند6 و گفتند که در دست وی خاک شکر میشود. فرمود تا درویش را بند کرده، آوردند. استدعای اظهار کرامت کرد. درویش ابانمود و درابرام و الحاح فزود. درویش به ذکر مشغول شد و در آن اثنا کلوخی در کف وی نهادند، قند شد. ابلهی از قضات آذربایجان گفت که وی مبتدع است و خون او مباح و میرزای ناقض رأی غافل ms837 از مضمون حدیث صحیح «من عادی لی ولیا فقد آذنته بالحرب» به قتل وی فرمان داد. بابا گفت که ما به سعادت شهادت می رسیم، اما خواهید دید که بعد از ما چه واقع شود. در روز شهادت بابا، میرزا ابابکر از حبس خلاص شد و اموال سلطانیه را متصرف گشته، بر جمعی بخش کرد و رو به ری نهاد و در همان روز نیز لشکر که بر کرج فرستاده بودند، مغلوب گشتند.

آخر «میرزا ابابکر» بر سریر پادشاهی متمکن گشت. میرزا عمر بعد از تردد بسیار و استمداد از اولاد میرزا عمر شیخ، به خراسان رو نهاد و میرزا شاهرخ مازند ران را تسخیر کرده، به وی داد. بعد از استیلا و استقرار در آن دیار، نعم عم را به عقوبت1 مقابل ساخته، لشکر در مقابل کشید و مجروح شده، راه انهزام گرفت. وی را گرفته، به هرات بردند و آنجا وفات یافت. در جوار مزار امام رازی مدفون شد. بیان حال قرایوسف و سلطان احمد جلایر و مآل میرزا ابابکر و میرانشاه

چون قرایوسف و سلطان احمد به مصر رفتند، فرخ والی مصر هر دو را حبس [کرد]2. (ا - 308) در حبس با هم3 عهد بستند که اگرایشان را از بند فرخ فرجی رو نماید و از خزانهآ بی کرانهآ ( تعز من تشاء - 26/3 عزتی دست دهد، پیوسته در معاونت هم ساعی باشند4. در آن ایام قرایوسف را «پیر بداق» متولد شد. سلطان احمد وی را فرزند خواند و قرار دادند که بغداد از سلطان احمد باشد و تبریزاز قرایوسف. ناگاه خبر مخالفت امرای شام به مصر رسید. فرخ ایشان را از بند برآورده، به دفع شامیان نامزد ساخت و تراکمهآ کثیر در مصر بودند. همه یراق کرده، به قرایوسف سپردند. وی آن جماعت را گرفته، رو به دیار بکر نهاد و قلعه اونیک بگرفت. آنگاه عازم تبریزشد. میرزا ابابکر با پدر نیز متوجه شدند. قرایوسف به ms838 امرا که نزد او آمده بودند، گفت که میرزا ابابکر نبیرهآ صاحب قران است و حقوق خانوادهآ وی بر شما ثابت است. اگرمیل وی کنید، بدیع نیست و مرانیز بد نمی آید. میخواهم که به طریق اصلی خویش (رخلة الشتاء و الصیف - 2/106) به عمل آورده، ایلاغ و قشلاغی داشته باشم. امرا از ترک وی ابا کردند. میان قرایوسف و میرزا ابابکر حرب واقع شد. دراثنای حرب، غلام یکی ازاتباع قرایوسف به میرزا میرانشاه رسید و نادانسته وی را تیغ رسانید واز اسب بر زمین افکند و برهنه ساخت و سرش را ببرید و در این حین مخدرات حرم میرزا ابابکر را گرفته، نزد

سلطان احمد جواب نامه نوشت و به تجدید، پیر بداق را فرزند خواند. ms839 قرایوسف به آن متصل متوسل شده، پیر بداق را بر تخت نشاند و در مناشیر مقرر شد که چنین نویسند که پیربداق خان بهادر بن اسفهبد3 ابونصر یوسف بهادر سیوزمیز4. و روز دیوان پیربداق بر تخت نشستی و پدر در پایین تخت جاکردی و در واقع پیربداق بسی اطوار حمیده و شمایل پسندیده داشت و قرایوسف به سلطان احمد نوشت که چون به تجدید، پیربداق را فرزند خواندهاند، وی را بر تخت نشاندیم. رأی عالی حاکم است. آخر سلطان احمد عهد را بشکست و به سبب غدر، قدر بلند خود را پست نمود و بیان این، آنکه قراعثمان آق قوینلو به بعضی ولایات دیار بکر متعرض شد. قرایوسف قصد دفع کرد. سلطان احمد خبر خلو5تبریز بشنید و متوجه شد. در غره ربیع الاول سنهآ ثمان و ثلاثین و ثمانمائه به تجمل تمام درآمد. صد قطار شتر، خیمه و خرگاه و سراپردهآ وی میکشید. جلال خیول کمخابود و نه اسب6 با

چندگاه در دایرهآ وفاق درآمده، دست ارتباط و پای ثبات بر زمین اتفاق فشرده، حلقهآ سلسلهآ محبت نمی گشادند. آخر به تیغ افساد اهل فساد تاروپود وداد ایشان مقطوع گشت و انتظام اسباب التیام مرفوع شد. «میرزا پیرمحمد»، «میرزا سکندر» را مقید ساخت و در یزد به معتمدی سپرد و عازم اصفهان شد و آخر وی را با قید به خراسان فرستاد. وی در راه، بند شکسته، به اصفهان رفت و میرزا رستم با وی متفق شده، به شیراز رفتند و کاری ناساخته، به

حسین شربت دار به و ثاق وی رفت و خالی یافت. میرزا سکندر به آستانهآ شاهرخی پیغام فرستاد که بعد از واقعه برادر شهید، به جهت توفر حال رعیت در تمهید امور مملکت2 شروع شد؛ التماس آنکه از برادران هر که را لایق دانند، به عراق فرستند تا ممد هم باشیم. ms841 شاهرخ، بیقرا3 را روانه ساخت. میرزا سکندر به اصفهان رفت و میرزا رستم وی را محاصره کرد و آخر به صلح راضی گشت و میرزا سکندر مایل نشد. میرزا رستم نزد قرایوسف رفت. وی ده فرسنگ استقبال نمود و در اثنای مصاحبت، روزی گفت که در عراق عجم چندان فایده نیست. اموال در ولایت شام است و به سهولت به دست میآید. به اتفاق (a -310) به آنجا رویم و بعد از تسخیر آن، به روم درآییم. چون میرزا رستم تعلق تمام به اصفهان داشت، رغبت جای دگر نکرد. قرایوسف لشکری به وی داد و وی ولد خود میرزا عثمان نزد قرایوسف گذاشت و متوجه اصفهان شد. در راه ترا کمه از او جداشدند. وی با خواص خود به اصفهان رفت و خواجه احمد صاعدی، که بزرگ مملکت بود، وی را درآورد. میرزا رستم در روز خواجه صاعدی را وقتی که به تهنیت آمد، خلعت شهادت پوشانید. بعد از آن به اصفهان نتوانست بود، به ملازمت میرزا شاهرخ رفت.

برارباب الباب صافیه و اصحاب عقول وافیه واضح است که تمکن برارائک شهریاری و تصرف در مسند جهانداری جزبه مشیت قدیمهآ سبحانی و ارادهآ ازلیهآ یزدانی منوط و مربوط نیست. گاهی ذلیلی را از خاک مغاک4 خواری برآورده، به آعلی مدارج شهریاری و آسنی معارج جهانداری برآورد و هرچند ندای ابآء (آنی یکون له الملک علینا - 247/2) از خلایق

قرایوسف بن قرامحمد فردا بعد از ظفر بر سلطان احمد، روز به روز در مصاعد شوکت و حشمت رفعتی و در مدارج دولت و عزت مکنتی حصول مییافت و در وقتی که سلطان احمد قصد تبریز میکرد، «شیخ ابراهیم شروانی» پسر خود را کیومرث نام به مدد وی فرستاد، اسیر ترا کمه شد. بعد از چندگاه وی را به استدعای پدرش بازفرستاد و خواست که این معنی و سیلهآ [محبت]2 و موافقت شیخ ابراهیم شود. آخر پدر پسر را به توهم یکجهتی قرایوسف قتل نمود و لشکری جمع نمود و «گوستندلی» حاکم گرج باده هزار سوار نزد وی آمد. قرایوسف متوجه ایشان شد و غالب آمد. حاکم گرج اسیرگشت و اتباع وی کشته گشتند و شیخ ابراهیم و ابنا و اعیان شروان نیز گرفتار گشتند. امیر ابراهیم به ظرافت و لطافت طبع موصوف بود و به جوانان صاحب جمال بسی مشعوف. سخنان لطافت آمیز وی به قرایوسف میرسید. آخروی را گذاشت و ms844 شروان را باز به وی داد و در عشرین و ثمانمائه پادشاهزاده سعد وقاص نزد قرایوسف رفت با وی گفت:

تو سروی، به سوی چمن آمدی سوی خانهآ خویشتن آمدی

پس جمعی را فرستاد که حرم وی را بیارند. آقا بکی خیال کرد که شاید که تراکمه قصد وی کنند، آن زمان حال ما [میان پیکانها]4 چه خواهد بود؟ مردم قرایوسف را بگرفت و نوکر خود به شاهرخ فرستاد و بعد از غلبهآ قوت قرایوسف، پادشاه وی را به اطاعت خواند، عناد و رزید. پادشاه متوجه ری شد. ابراهیم سلطان از فارس و میرزا رستم از اصفهان رسیدند. قرایوسف به قصد محاربه (-311) لشکر5 کشید. پادشاه فرمود تا دوازده هزار بار سورهآ فتح خواندند. ناگاه از تبریز خبر فوت قرایوسف رسید. بیمعونت سپاه و حشم و منت خیل و خدم مقصود به حصول انجامید. منهی غیبی میگفت:

وقتی که دیگران به حشم التجا کنند گرد تو از معونت یزدان بود حشم

وقت فوت او تراکمه متفرق شدند. وی در خرگاهی که وفات یافته بود، ماند. اوباش درآمده، وی را برهنه کردند و حلقهآ طلا از گوش او برآوردند. برادرزادهاش خزاین گرفته، به قلعهآ اونیک رفت. در تاریخ وی گفتهاند:

وفات میریوسف شاه تبریز کتابت شد به تاریخ کتابت بایسنغر میرزا پیشتر به تبریز رسید و اتباع قرایوسف ناپیدا شدند. خطبه و سکه به نام1 پادشاهی زینت یافت و پادشاه در قراباغ قشلاغ کرد. امیر خلیل الله شروانی به ملازمت رسید. پسران قرایوسف؛ «سکندر» و «اسپندر»2 خروج کردند. پادشاه متوجه حرب آنها شد و میرزا رستم در آن روز رستمیها نمود. شب گفت و گوی جنگ تسکین یافت. روز دگر [باز جنگ شد]3 از کثرت حملات تراکمه نزدیک بود که چشم زخمی به سپاه منصور [پادشاه ظفر پناه]4 رسد. پادشاه ظفرپناه نماز ضحی گزارد5 به تضرع و نیاز، ظفر و نصرت مسألت نمود. آنگاه سوار شد و به اشارت شاه ms845 ملک، طبل بشارت زدند و آوازه انداختند که اسپندر6 اسیر شد. اسکندر را از این آوازه دست از کار و کار از دست رفت و روی به وادی ادبار نهاد و7 در شعبان سنهآ اربع و عشرین و ثمانمائه این فتح واقع شد8. بعد از آن پادشاه به خراسان متوجه شد و «مولانا میر»، که به دهلی رفته بود، بازآمد و از جمله آنچه والی دهلی فرستاده بود، یک کرگدن بود. حیوانی غریب صورت به شکل گاو و سمها شکافته و بر میان پیشانی شاخی و خشونت پوستش چندان که هیچ از اسلحه در آن تأثیر نکند و با آنکه در جثه چون9گاو است، مقاومت با فیل میکند. و در خمس و عشرین از میرزا با یسنغر، «ابوالقاسم بابر» متولد شد و در سنهآ ثمان و عشرین ایلچیان پادشاه خطابا تحف و طرف آن دیار رسیدند. خواجه غیاث الدین نقاش مأمور شد با آنکه غرایب ختا را نوشته، نگاه دارد. و در تسع و عشرین مزار زیارتگاه تعمیر یافت و امیرشاه ملک فوت شد و خوارزم، که به وی (b-311) متعلق بود، به ابراهیم سلطان ارزانی داشته شد. و در ثلاثین پادشاه اسلام را در مسجد جامع، وقت خروج کارد

قطعه

سال تاریخ هشتصد و سی بود روز جمعه پس از ادای صلات1

کج روی در بساط چون فرزین خواست تا شهرخی زند شدمات

پس ms846 تفحص حال احمد لر کردند و از قتل او پشیمان بودندی. کلیدی با او [یافته بودند]2. عسسان متفحص شده، در تیمچه خانه مقفل یافتند. قفل آن [به آن کلید]3 گشودند4. اهل آن تیمچه گفتند که کسی به این حلیه اینجا طاقیه دوزی میکرد و مردم بسیار پیش او میآمدند؛ از جمله مولانا معروف خیاط بغدادی، وی مردی فاضل بود و شاعر و کاتب خوب، از اشعاراو است:

بیت ز ترک چشم تو هر تیر غمزه کامد راست درون جان بنشست آن چنان که دل می خواست

در بدایت حال، از سلطان احمد جلایر جداشد. پیش میرزا عمر شیخ آمد و میرزا قرارداد که هر روز پانصد بیت نویسد. بعد از چندگاه دو روز هیچ ننوشت. از سبب آن پرسید. گفت: میخواهم که یک روز هزار و پانصد بیت بنویسم. از صباح تا نماز دگر5 هزارو پانصد بیت، به غایت لطافت، نوشت و نوازشها یافت. نمد عسلی پوشیدی و طاقیهآ هم از آن نمد به سر نهادی. جوانان ظریف به او مایل بودند. بسی نازکانه و معجبانه سلوک میکرد. گویند که میرزا بایسنغر کاغذ فرستاد که خمسهآ نظامی نویسد. بعد از یک سال کاغذ بازفرستاد، میرزا بسی برنجید.

بیت ای عاشقان! ای عاشقان! هنگام آن شد در4 جهان

مرغ دلم طیران کند، بالای هفتم آسمان ومقطع این است:

بیت قاسم اسخن کوتاه کن، برخیز وعزم راه [کن]5 شکر بر طوطی فکن، مردار پیش کرکسان ms847 در سمرقند میرزا الغ بیک بر بی تکلفیهای وی مطلع شده، معتقد گشت. نام شریفش اعنی سید6- قدس سره- علی است. «ابن ابی نصر هارون بن ابیالقاسم الحسینی» و «قاسمی» تخلص وی است، منسوب به جدش ابوالقاسم.

«خواجه ناصرالدین عبیدالله»، سید را بسی معتقد بوده و ترجیح وی بر عرفای آن عصر فرموده7 و می گفته که من در عمر خود کسی کلان تراز حضرت [سید]8 ندیدم. در صحبت هر یک از اعزه [نسبتی]9 ظاهر میشد، که گذاشتنی بود و آنچه در صحبت ایشان ظهو ر مییافت، التزام آن لازم مینمود. سید با خواجه بهاءالدین - قدس سره- ملاقات کرده بود و خود را به طریق خواجگان میداشت، اما [اصل]10 ارادتش11 به شیخ صدرالدین عینی بوده12. وی

منقول است که روزی به خواجه عبیدالله گفت: چنان که این ناخوشان2 نقاب ما شدهاند، زود باشد که دنیای تو نقاب تو شود و در آن حین خواجه در غایت فقر و بی سامانی بوده و مراد سید از ناخوشان بعضی مردماند که در صورت مرید آن بودهاند و امور ذمیمه از آنهاسر می زده.

منقول است که از خدمت سید که بنای صفای باطن بر قوت حلال است و چون در این [زمان]3 کم ms848 است، باطن صاف (0 -312) نمانده. و فرموده که تا دستم متحرک بود، طاقیه می دوختم و قوت من از آن بود. چون بنابر فلج، دست از کارماند. کتابی چند میراثی بود. آن را فروخته، مایهآ تجارتی ساختم و بنای معاش من بر آن است3.

از سید نظام الدین محمود5 داعی (س) منقول است که چون به ملازمت حضرت سید نعمتالله6 (س) رسیدیم، فرمود که چون به سرای تبریز رسیدم، سیدزاده رانزد ما آوردند که به قابلیت و استعداد وی جوانی در مکانی به نظرم درنیامده بود. اکنون در خراسان شیخی بزرگ است و مقصود ایشان سید قاسم بوده. از [کمل]7 خلفای سید قاسم، شیخ مرشدالدین

[و درسنهآ اربع و ثلاثین عارف حقانی [سیدنورالدین]7 نعمتالله کرمانی- قدس سره- را بنای زندگانی در این سرای فانی به انهدام پیوست و سن شریفش به صدو چهار سال رسیده بود. تاریخ وفات آن حضرت [عارف]8 به اسرار وجود است. در عنفوان جوانی در اکتساب کمالات نفسانی و شرایف خصایل انسانی کوشیده بودند (2 -313) و بعضی از کتب کلامیه نزد صاحب مواقف گذرانیده و دیگر علوم به دست آورده، قدم مسافرت در طلب مرشد به حرکت آورده و بنابر وفور فضایل، [کم]9 کسی را پسند نفرمود. از ایشان منقول است که در مصر وصف مجذوبی10 شنوده شد که کوهآواردر مقامی قرار گرفته و دو سال است که به هیچ حال از آن مقام انتقال نکرده و پیوسته در گردوی آتشی افروخته، چون به وی رسیده شد، در

در اوایل محرم سنهآ اثنین و ثلاثین ms850 خبر رسید که پسران قرایوسف؛ سکندر6 و جهانشاه سلطانیه گرفتهاند. پادشاه قصد عراق کرد. میرزا ابراهیم سلطان با لشکر فارس در ری به ملازمت رسید، تراکمه در نواحی خوی و سلماس بودند. پادشاه به آنجا متوجه شد و7 دو روز [متصل]8، دلیران جانبین شعلهآ هیجا بلند میساختند و در میدان داوری و دلاوری می تاختند. میرزا ابراهیم سلطان در برانغار بود. مقابل خود را برداشت و تراکم ترا کمه کم شد و بالکلیه از میدان جنگ کم گشتند. مولانا شرف الدین علی یزدی در تاریخ این فتح گفته: اسکندر ترکمان چو عصیان ورزید دارای زمان سزای آن9 واجب دید از تیغ ابوالفتح [چو]10 بگریخت به جنگ تاریخ شد از «قدر (b-313) ابوالفتح پدید»

و شیخ محمد جزری و مولانا رکن الدین خوافی هم قریب به رحلت حضرت ولایت

مولاناشمس الدین هروی شاگرد «مولانا معروف ms851 بغدادی» از تربیت وی چنان شد که خطش به خط یاقوت ملتبس میشد.

و مولاناجعفر تبریزی4 و شاگرد وی مولانا اظهر در نستعلیق، خط نسخ بر کتابت «خواجه میرعلی»، که واضع آن خط است، کشیدند. تذهیب و نقاشی و مجلدی و زرگری و خاتم بندی به نهایت رسانیدند. گویند که در سن تمیز بود که منجمان [زایچهآ]5 طالع وی نوشتند. پرسید که عطیه چند خواهد بود؟ گفتند: مدت العمر به دولت خواهند بود. مبالغه در تعیین فرمود. گفتند: قریب به چهل. میرزا غمناک شد و به جهت دفع ملال به شراب اشتغال نمود. چون نقش غم ز دور ببینی، شراب خواه تشخیص کردهایم و مداوا مقرر است آخراز ادمان آن حرارت بر مزاجش غالب آمد و منجر به مرض شد و مدت حیاتش سی و هفت سال و چهار ماه مولانا سیف الدین نقاش ترجیع بندی گفت اولش این که: چندان که چرخ گشت به دوران روزگار نقش وفا ندید در ایوان روزگار

شهزاده بایسنغر عالی جناب کو؟ جمشید را چه آمد و افراسیاب کو؟

سه خلف از آن کان شرف ماند: «رکن الدین علاء الدوله»، «قطب الدین میرزا سلطان محمد»، «معز الدین ابوالقاسم بابر».

پادشاه ولایات شهزاده را به علاء الدوله داد و حکم شد که در دیوان به جای پدر مهر زند. در سنهآ سبع و ثلاثین طاعون در هرات ظاهر شد. با آنکه گاهی نمیبوده1، تعداد جنایز دریک روز به چهار هزار و هفصد رسید، غیر آنکه حمالان بردند یا به مراکب بار کردند. شیخ زین الدین خوافی -قدس سره -جهت دفع آن دعا فرمود. بر زبان مبارکش پیدا شد و به آن درگذشت. و در آن سال «امیر نورالدین محمد» ولد سید شریف علامه جرجانی در شیراز و مولانا نورالله در خوارزم و مولانا محمد ولد [فاضل]2 تفتازانی و خواجه عبدالقادر، که در علم3 موسیقی بی بدل بود، فوت شدند.

مرتبهآ سیم در سنهآ ms852 ثمان و ثلاثین خبر افساد سکندر2 رسید. پادشاه به قصد آذربایجان لشکر کشید. زمستان به ری رسیده شد. سکندر فرار نمود و در آن ایام خبر وفات ابراهیم سلطان در شیراز رسید. در همان سال مولانا شرف الدین [علی]5 یزدی تألیف ظفرنامه بنابر اهتمام وی تمام فرمود و در سنهآ تسع پادشاه هرموز سیفالدین به واسطهآ تسلط برادر خرد6 توران شاه التجابه درگاه آورد. پادشاه وی را طبل و علم داد و حکم فرمود که حکام فارس و کرمان آن جزیره را با توابع گرفته، به وی دهند. چون لشکر رسید، به بذل اموال، تورانشاه تسکین فتنه داد و رسول به درگاه فرستاد. مضمون رسالت آنکه مخدوم و برادرم [پادشاه]7

بیت بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم از داعیان دولت و هواداران یک جهت میشنیدند و به هرجا (6-315) داروغگان فرستاد. میرزا عبدالله پسر ابراهیم سلطان در شیراز بود. میرزا محمد با لشکری تمام به شیراز رفت، راه نیافت و ایلچیان متعاقب به جهت بزرگوار فرستاد. پادشاه متوجهآ عراق شد و در آن اثنا ایلچی میرزا جهانشاه ترکمان از آذ ربایجان رسید و پیشکشها گذرانید و از جانب او گفت که وقتی که من به ملازمت رسیدم، یک سوار بودم و اکنون به صد هزار سوار فرمان میدهم، اما فرمان بردار آن حضرتم [و چون خبر نهضت همایون به]2 میرزا سلطان محمد رسید، با قلیلی به لرستان رفت. پادشاه از راه فارس عنان را به صوب اصفهان معطوف داشت و بعضی سادات اصفهان که دراغوای شاهزاده دخل داشتند، بند کرده3، همراه تا به ساوه برد. قاضی امین الدین فضل الله با برادرزادهاش مولانا عبدالرحمن و خواجه افضل ترکه و شاه علاء الدین محمد نقیب و شاه قوام الدین نقیب و شاه نظام الدین گلستانه را هر یک از دروازههای ساوه به حلق آویخت و قتل سادات و علما، که اشراف امت و اعیان ملتاند، [بر وی مبارک نیامد؛ چه این معنی بر طبق «من عغادی لی ولیا فقد آذنته فی الحزب»]4 موجب اشتداد غضب الهی است و منقول است که عزیزی شاه مردان و شیر یزدان را به خواب دید. کاردی کشیده، آشفته متوجهآ ساوه است ومی فرماید که شاهرخ فرزند بیگناه مراکشته. بعد از اشتهار خواب، مردم متوجه اردو بودند5 و «مولانا شرف الدین یزدی» را طلبید؛ زیرا که شنید که این بیت بر شاهزاده خوانده که:

و نیز میگفتند پادشاه به این ms856 صوب نمی آید. از وی پرسید که از کجاگفتی که من به این طرف نمیآیم؟ مولانا گفت که از روی قیاس عقل گفتهام، نه از دلایل نجومی؛ چه شاهزاده نهالی است از جویبار سلطنت سرکشیده، ظاهر آن مینمود، سخن مخالفان را نسبت به وی افترا و تهمت دانند. میرزا عبداللطیف به مولانا سخنان خشن گفت. مولانا را به وی سپردند. وی مولانا را خلاص ساخت و روانهآ هرات گردانید. پادشاه زمستان به1 ری گذرانید و معموری به مرتبهای بود که دوازده هزاردکان در اردو بازار بود و در قرب بهار کس فرستادند که شاهزاده را نصیحت کنند تا خود به درگاه آیند و الا قهرا بیارند. (a-316) صباح نوروز شراب مخلصه خورده، بر استر نشسته، [عزیمت قلعهآ طبرک نمود.]2 به قصد زیارت سید عبدالعظیم3 که در شهر ری آسوده است، متوجه شد. استر سرکشی آغاز کرد و بنابر بقیه ضعف بیماری میل محفه کرد. به اندک راهی که رفتند، درد معده چنان استیلایافت که جزبه ادای شهادتین مجال دم زدن نماند. از راه بازگشتند و دراثنای راه، پیش و صول به بارگاه، طایر روحش به فضای جهان4 قدس و آشیان5 عالم ملکوت میل نمود6 و تمام عرصهآ اردو چون عرصهآ شطرنج که به یک شاهرخ بر هم زده شود، از هم فروریخت. طلعت عزای سلطانی به ظلام (إذا الشمس کورت * وإذا النجوم انکدرت -8/-2) سیاه گشت وجبهه نهضت خورشید مآبان که به تقدیر حی لا یموت از زمستانخانهآ حوت به نقطهآ اعتدال ربیعی آمده بود، چون هوای خریف به دم سردی باد خزان ترک یافت.

شهرخ که به فرخی بسر برد آوازهآ شهرخی به در برد

شد در صف این بساط آفات7 با شاهرخی قرینهآ مات

درین ره خواه سلطان، خواه درویش به آخر عقبهآ مرگ آیدش پیش

درین صحراکه بوی خرمی نیست گیاهی2 بیبقاتر ز آدمی نیست و این بلیهآ جلیه در ذی حجهآ سنهآ خمسین3 بود. ms857 عمرش4 به هفتاد و دو رسیده بود و هفت [سال]5 در عهد والد ماجد، به حکومت خراسان اشتغال نمود و مدت چهل و سه سال به استقلال به اکثر ربع مسکون حکم نمود6. گویند که علی سکر به رسالت شاه متوجه درگاه شاهرخی بود. در سلطانیه خبر وفات او شنود. فیالحال، سلطانیه را متصرف شد. مولانا ابوبکر طهرانی در تاریخ وقایع حسن بیک ذکر کرده که در وقت رکوب پادشاه حاضر بودم. درویشی از مریدان شیخ علاء الدوله گفت که این عجب پادشاهی است. سید عالمیان را صلی الله علیه و سلم- به خواب دیدم که از خانه او خاک پاک می کرد. دفعة به خاطرم رسید که تعبیر این، جدا کردن تن خاکی است از روح او. درویش را پسند نیفتاد. به اندک زمانی ولولهآ رجوع مسموع گشت. آوازه انداختند که درد دندان دارد. فقیر گفتم که دندان طمع از حیات میباید کند. فریاد و فغان به اندک زمان از پیر و جوان برخاست. در تاریخش گفتهاند:

وقت تحویل او درین عالم وقت نور بود (b-316) و مطلع صور

« l».1- در وقت واقعه اکثر امرا به طلب سلطان محمد رفته بودند. از شاهزادهها، ابوالقاسم بابر و میرزا عبداللطیف و خلیل سلطان بن میرزا محمد جهانگیر، که دخترزادهآ پادشاه بود، حاضر بودند. میرزا عبداللطیف درحال، جهت اخبار از این حادثه مسرعی به سمرقند نزد میرزا الغ بیک فرستاد. «گهرشاد آغا» به میرزا عبداللطیف فرستاد که به ضبط اردو قیام نماید. بعد از سه روزنعش را در محفه نهاده، عازم خراسان شدند و درمیان ری و سمنان، میرزا عبداللطیف به اغوای بعضی اشرار، گهرشاد آغا را با جمعی از اعیان بند کرد. چون به

به بدخو به جزنیک خویی مکن به جای بدی جز نکویی مکن

مده تا توانی نکویی ز دست که آید بد از دست هر کس که هست

وی را در قلعهآ اختیارالدین حبس نمود.

الغ بیک بعد از خبر یافتن، متوجه شد. چون به بلخ رسید، علاء الدوله فوجی انبوه و فوجی4 پرشکوه ساخته، برآمد و میرزا الغ بیک پیغام فرستاد که میرزا علاء الدوله به جای ولد صلبی من است. مرا مطلوب جز خلاصی عبداللطیف نیست. در این حین خبر توجه بابر رسید علاء الدوله نا چار با الغ بیک میرزا صلح کرد و عبداللطیف [را]5 برآورد و باهم عهد کردند و وی را روانه بلخ ساخت. الغ بیک بلخ را به وی داد و متوجه سمرقند شد. علاء الدوله به جانب مشهد رو نهاد و ابوالقاسم بابرچون بحر جوشان (ه-317) به ولایت خبوشان رسید. علاء الدوله لشکر به جنگ برادر فرستاد. امرا فکر کردند که این نزاع شاید که موجب رجوع الغ بیک شود. سعی در صلح کردند و علاء الدوله به هرات بازگشت. عبداللطیف بعضی از

هرویان به طریقی که به گشت جباران7 روند. بر اسبان سوار شده، به راه یا رعلی رفتند. همه را تالان کرد و از آن جهت قوتی یافت و به ظاهر شهر درآمد. میرزا الغ بیک بازگشت. وی فرار نمود. میرزا هرات را به عبداللطیف گذاشته، به ماوراء النهر میل نمود. میرزا بابر و برادر قریب گشتند. عبداللطیف بگریخت. بعضی لشکر بابر در هرات درآمد. دست تطاول و تعدی گشادند. مردم به تنگ آمده، نیم شبی یارعلی را به شهر در آورد8. در این اثنا «میرزا عبدالعلی رکابدار» از میرزا بابر جداشده، ms860 به مکر نزد یارعلی (8-317) آمد و شیوه ندیمی پیش گرفت و در شبی که موعد وصول میرزا بابربود، بر آن ترکمان ساده، رطلهای باده از حد زیاده، پیمودن

منقول است که منجمان گفته بودند که میرزا الغ بیک را از پسر آسیبی میرسد و یکی از ولات3 هند از عملهآ نجوم با جوکیان مرتاض موافق آن شنیده، اعلام کرده بود و ملا محمد اردستانی، که در فن رمل و طالع مسأله متفرد بود، روزی از میرزا الغبیک شنید که عن قریب ممالک والد سعید را متصرف خواهم شدن. در برابر گفت که اگر عبداللطیف بگذارد.

و از غرایب احکام وی یکی دیگر این است که مولانا علی قوشچی نقل کرده که روزی الغ بیک قرعه انداخته به مولانا محمد گفت که ضمیر من بگوی. وی گفت که سؤال از حرم [است]4. میرزاگفت که علی قوشچی محرم است. پس تفصیل بگوی. وی گفت که پادشاه یک خاتون خود را خواهد کشت و دختر خان را طلاق دهد و حال آنکه پادشاه را با دختر خان5 علاقهآ مفرط بود. بعد از چند روز یکی راکشت و دختر خان چندان اظهار مسرت کرد که میرزا متنفر شد و وی را طلاق داد.

القصه، عبداللطیف مخالف پدر شد و تمغا، که پدر در آن مجد بود، رفع نمود. میرزا با لشکر عظیم متوجه شد. بر کنار جیحون نشست. پسر در مقابل درآمد، اما آب6 بینهما حایل بود. چند مرتبه از بالا و پایین فوجی از لشکر میگذشتند و حرب میگشت7 و در هر ms861 مرتبه مردم عبداللطیف غلبه میکردند. در وقت نزاع والد و ولد، قبیلهآ ارغون با سلطان بوسعید متفق شدند و به سمرقند متوجه گشتند. میرزا عبدالعزیز را محاصره کردند. الغ بیک میرزابه سماع این خبر بازگشت. سلطان ابوسعید باز به منازل ارغونیه رفت. عبداللطیف قصد سمرقند کرد. میرزا الغ بیک برآمد و مقابلهآ عظیم بین الفریقین وقوع یافت و قبل از ظهور غلبهآ لشکر

چو عباس گشتش به تیغ جفا بود سال تاریخ «عباس گشت»

عبداللطیف بعد از قتل پدر، سایر امرای عراق4 را، که با وی اتفاق کرده بودند، به قتل آورد. میرزا ابوسعید را از ارغونیه جدا ساخته، نزد خود آورد. با این قباحت که از وی سر زد، به لطف طبع و حدت ذهن معروف بود و از مولانا محمد جاجرمی منقول است که به درس ما درآمد5. عبارتی که بر طلبه مشتبه بود، دخلی پسندیده کرد که حضار همه وی را ثنا گفتند و به خدمت اهل الله رفتی و از روی نیاز نشستی، اما بسی تندخوی بود. در وقت سلطنت آن بیت نظامی که در قصه6آ شیرویه گفته:

پدرکش پادشاهی را نشاید وگر شاید به جز شش مه نپاید بسیار میخواند. امرا و مقربان را نزد او مجال تکلم نبود. شبی که از باغ به شهر میآمد، از کمین تیری به وی زدند و فریاد کرد «الله اق تیکدی» یعنی تیری رسید و به ms862 آن درگذشت. ملازمانش متفرق شدند. آن گروه از کمین برآمده، سرش را بریدند و تنش به خاک مذلت گذاشتند و سرش از پیش طاق میرزا الغ بیک آویختند. مدت سلطنتش شش ماه و تاریخ او چنین گفتهاند: بابا حسین کشت شب جمعه اش به تیر تاریخ قتل اوست که «بابا حسین کشت»

چون از واقعه هایله خبریافت، اصفهان را حفظ کرد و قصد شیراز کرد و میرزا عبدالله بن میرزا ابراهیم سلطان1، که بعد از پدر به امر جدآمجد قایم مقام بود و تمشیت امور وی به شیخ ابوالخیر بن شیخ محمد جوزی تفویض یافته، به قصد ممانعت برآمد و اسیر شد. وی را به هرات فرستاد از راه بند. به جهانشاه بن قرایوسف که سلطانیه و قزوین را گرفته بود، «ح1.58- نوشت که به جایی که خاقان سعید داده، اکتفا نماید یا مستعد قتال شود و آخر میان ایشان صلح شد. میرزا به خراسان رفت و میرزا بابر را (b-318) شکست داد و بعد از تکرر حرب، صلح [شد]2 و عهد کردند. سلطان محمد عهد شکست و آخر وی را نزد میرزا بابر آوردند. به قتل وی حکم کرد و برادر دگر را، علاء الدوله، میل کشید، اما میل باصرهآ وی را ضرر نرسانید و بعد از قتل میرزا عبداللطیف، میرزا عبدالله بن سلطان ابراهیم3 را، که از شیراز آمده بود، در سمرقند پادشاه ساختند. سلطان ابوسعید بر بخارا مسلط شد. به سمرقند آمده، میرزا عبدالله شکست یافت و مدتی سرگردان میگشت. آخر به شهر یسی4 درآمد. میرزا عبدالله جمعی را به گرفتن وی فرستاد. وی متحصن شد و جمعی را فرستاد تا به لباس ازبک خود را بنمایند و بگویند که ما مردم خوانایم که به مدد سلطان ابوسعید آمدهایم و در شهر تازیانه5 زدند. آن مردم رو به گریز نهادند و اموال ایشان به تصرف سلطان بوسعید درآمد. میرزا عبدالله خود متوجه شد. میرزا سلطان ابوسعید ms863 از ابوالخیرخان او زبک مستمد گشت و در لب آب بلتغور جنگ شد و میرزا عبدالله گریخت و اسب او در گل ماند. جمعی وی را گرفته، آوردند و به عدم فرستادند و در سنهآ خمس و خمسین و ثمانمائه این واقعه واقع شد. میرزا سلطان بوسعید با او زبک رو به سمرقند نهادند و نزد شهر با ابوالخیر گفت که اسبان را آب دهیم و پیشتر برآمده، به شهر رفت و دربست و پیغام داد که خان دراین شهر نمیباشند و ملک میراث من است. اگر توقف کنند، امر ضیافت سامان یابد. خان سخنان ملایم گفت و

چون خاطر میرزا بابر از اخوان فارغ شد، عزم عراق کرد (a -319) و از غلطهایی که وی را واقع شد، یکی این بود که به جهانشاه ترکمان نامه نوشت و مهربر پشت زد، با آنکه مناسب آن بود که وی را به اطاعت خوانند5. وی آن عمل را بر عجز وی حمل نمود. پس میرزا بابر به یزد رسید و ولایات را به6 امرا قسمت کرد. در آن حین لشکر عظیم را تراکمه قصد اصفهان کردند. لشکر بابری آنها را راه داده، عزم خراسان ms864 کردند و در سنهآ سبع و خمسین و ثمانمائه تراکمه بر فارس و عراق مستولی شدند. و در آن سال شیخ بهاء الدین عمر رحلت نمود. از «خواجهآ احرار» - قدس سره- منقول است که در سلسلهآ [شیخ]7 علاء الدوله از وی بهتر نبوده؛ با هر کسی مناسب احوال او سلوک میفرمود و خود را ممتاز نمی ساخت و احیانا چله اختیار میکرد.

متابعت8 لمشایخ سلسله، از مولانا محمد روجی منقول است که در ملازمت مولانا سعدالدین کاشغری به خدمت9 شیخ رسیدم. کفش و عصا مولانا گرفته، از دور نشستم و به

القصه، میرزا بابر پایهآ تابوت به دوش نهاده، چند قدم رفت و دراثنای دولت، به سمرقند رفته4، سلطان بوسعید را محاصره فرمود. بعد از چهل روز صلح شد و عهد کردند که متعرض ولایت هم نشوند.

منقول است که اسبان لشکر میرزا بابراکثر تلف شد؛ چنانچه ازنتن جیف آن متأذی بودند و بنابر ضرورت به صلح رضا داد. آن حال را اثر همت خواجه عبیدالله میدانست و وی به5 مصطلحات صوفیه اطلاعی داشت. میگفت که اگرچه خواجه ما را به همت خراب ساخت، اما ما دانستیم که وی عارف نبوده؛ زیرا که عارف را همت ms865 نمیباشد. این سخن به خواجه (b-319) رسید. گفت که شیخ ابن عربی فرموده که عارف را همت نیست، به این معنی که وی به اوصاف عاریتی ظاهر نمیشود و باطن وی تابع ارادهآ حق است.

و در سنهآ ستین و ثمانمائه مولانا سعدالدین کاشغری مریض شد و در زمان مرض، واقعه نقل فرمود که مرامیان اقامت دنیا و سفر آخرت مخیر ساختند. من جهت اطفال خرد6دنیا را اختیار کردم و بعد از روز این واقعه رحلت کرد. این نقلی است که بعضی متأخرین از مورخین در تاریخ خود کرده - واللهاعلم-.

حضرت مولانا در سن صبا7 از صفت شعور و آگاهی به جناب الهی بانصیب بوده. منقول

بعد از تحصیل علوم از مولانانظام الدین خاموش - قدس سره- به مراتب عالیه رسیده. از بعضی اعزه اصحاب مولانا منقول است که از ملازمت3 به التماس والدین جداشدم و والدین مراکد خداساختند و در دیار ما عاملی بود که بر من ظلم بیحد میکرد. به باطن متوجه مولانا شدم. به خواب دیدم که تیری به وی انداخت. روز دگر به وی گفتم که بلا4 رو به تو دارد. استهزا نمود. بعد از سه روز نصف بدنش را فلج دریافت. و هم وی گفته که در آن ایام بر درختی بلند، برگ برای تخم پیله5 میبریدم. ناگاه شاخی که پای من بر آن بود، شکسته شد. دیدم که مولانا مرا گرفته، بر زمین رسانید و چون به ملازمت رسیدم، خواستم که هر دو قضیه6 عرض کنم. قبل از تکلم من، فرمود که افتادن ظالمان ms866 دگراست و افتادن مظلومان دگر. بعد از آن میرزا بابر عزم مشهد کرد. پیوسته به اختلاط ارباب خسن صوت و صورت دفع کدورت از خاطر مینمود. روزی در موضعی از مشهد بود که درویشی بر سر سنگی برآمد و قصیدهای بخواند ترجیع قصیده این بود که:

این همه طمطراق «کن فیکون» شمهای نیست پیش اهل جنون بعد از خواند[ن]7، ناپیداشد و در (a-320) بیست و پنجم ربیع الثانی در چهارباغ مشهد دفعة مزاجش منحرف شد. کلمهای گفت و جان پاک سپرد. از بدایت سلطنت او در استرآباد تا آخر حیات ده سال و حکم8 به استقلال وی هفت سال.

روز وفات او، پسرش سلطان محمود یازده ساله بود. امرا او را به سلطنت برداشته، متوجه

میرزا علاء الدوله، که مدت مدیده به محنت شدیده گذرانیده بود، متوجه هرات شد. اکابر استقبال کردند. در شهر درآمد و از رعایا زر می طلبید. میرزا جهانشاه با لشکر تراکمه رسید و مردم را استمالت داد و هرات در سنهآ اثنین و ستین مسخر وی شد.

در آن سال مولاناابویزید پورانی، که سن شریفش به نود رسیده بود و سیمای صحابه و تابعین داشت، عالم فانی را گذاشت. مولانا سعد الدین کاشغری در حق وی فرموده که وی را به خدا کاری نیست. هر کار که هست خدا راست به وی. و در این سال سلطان بوسعید به خراسان آمد و ms867 میان وی و جهانشاه صلح شد و قرار یافت که از سمنان به آن جانب به جهانشاه متعلق باشد. بعد از رفتن تراکمه، سلطان بوسعید لشکر سمرقند را رخصت داد. قلیلی با وی ماند. میرزا علاء الدوله با ولد به آهنگ جنگ پیش آمدند و شکست یافتند و بعد از آن میرزا ابراهیم به دامغان رفت و علاء الدوله از پسر جدا شد. آخر میرزا ابراهیم هرات را بگرفت و مازندران را متصرف شد. بعد از آنکه جهانشاه در ولایات عراق و فارس مستقل، میرزا پیربداق را، که ارشد اولاد میدانست، به حکومت فارس تعیین نمود. وی تا حدود بغداد را متصرف بود. در یورش (b-320) خراسان با پدر بود، بعد از رجوع، از اتباع پدر امتناع نمود پدر مدارا میکرد و استیصال او نمی خواست.

هر شاخ پایدارکه از تست سربلند

مشکن به دست خویش که آن هم شکست تست

آخر والدهآ پیربداق سعیها کرد تا قرار داد که پسرش در بغداد باشد. فارس به میرزا یوسف، به برادر خرد1 وی، متعلق باشد. پیربداق از بغداد پیوسته به ولایت پدر تاخت می آورد. آخر پدر، وی را در بغداد محاصره کرد. در قلعه قحط شد. بغدادیان در گشادند. پیربداق گمان نداشت که پدر، وی را قصد کند. ناگاه محمدی با جمعی تیغها کشیده، به منزل وی درآمدند. برادرش محمدی تیغی حواله کرد، به دیوار خورد. امرا وی را پاره پاره کردند. آن عمل بر جهانشاه مبارک نیامد.

بنابر عداوت قدیم که میان قراقوینلو و آق قو ینلو بوده، مطیع جهانشاه نمیشد، با آنکه بعد سلطان محمد میرزا همهآ گردنکشان منقاد وی شده بودند و بنابر حصانت مواضع از قلاع و جبال، دفع وی در غایت اشکال [بود]2 آخر جهانشاه با لشکری عظیم به خیال استیصال وی متوجه شد. حسن بیک به شعبی3 از جبل که بنابر ضیق طریق وصول لشکر به آن محال مینمود، درآمد و مکرر ms868 رسل ارسال کرده، در استرضا کوشید. جهانشاهاز خیال خود نگشت. صیف و خریف در نواحی حریف گذرانید4. و هنگام شتا تراکمه را رخصت داد و خود و اولاد به نقل و خمر و منقل و جمر فارغ البال میگذرانیدند. جاسوس حسنبیک در اردو درآمد و فریاد برآورد که اسبی چنین گم کردهام، هر که نشان دهد، سونجی بدهم.

کس از غلبهآ مستی سراز جابرنداشت. حسن بیک بعد از این خبر با دو هزار سوار متوجه [ایشان]5شد. میرزا یوسف با پدرگفت که محل توقف نیست. جهانشاه سوارشد و محمدی و یوسف اسیر شدند. دگر سرداران به قتل آمدند. «سکندر» نام مجهولی به جهانشاه رسید [و

حسن علی، که اکبر اولاد جهانشاه بود، پادشاه شد و صد و هشتاد هزار کس را علوفه و مرسوم داد. اهل عراق استدعای توجه میرزا سلطان ابوسعید کردند. وی در مرو بود. خواجه عبیدالله از سمرقند طلبید و بعد از مشورت، متوجه عراق شد و خواجه بازگشت. حسن بیک3، یوسف بیک را، که براد رزادهآ وی بود، ایلچی ساخت و پیغام فرستاد که از بندگان مخلصم و هرگز اولاد قرایوسف از دل، موافق نمیشوند. لایق دولت سعی در استیصال آنها است. ایلچی چون به مجلس رسید، بیست و یک جا زانو زد. آنگاه میرزا پسرعمهآ خود4«میرزا محمود خواجه لاق» را به یوسف بیک همراه کرده، به حسن بیک فرستاد با تحف شاهانه و اعلام کرد که وی مستعد شود که ما می رسیم و قبل از آن حسن علی نیز ایلچی فرستاده بود و عرض ممالک و خزاین کرده و اطاعت ظاهر ساخته. وی را نیز نوید امداد داده بود، ms869 لیکن قبل از وصول سلطان ابوسعید، بعضی امرای وی به حسن بیک رفتند و به آن سبب تفرقه در مردم وی افتاد. بعضی به جانب5 ابوسعید رفتند و بعضی دگر به حسن بیک میل کردند. و حسن بیک به قراباغ آمد و به امیر مزید آرغون، که به6 تبریز مانده بود، کتابتی فرستاد و بر خلاف معتاد مهر بر رو زد و مضمون مکتوب آنکه من تبریز به ولد ارشد اعزاو محمد7 دادهام، باید که وی توقف نکند و به روز و صول میرزا محمود، حسن بیک «یادگار محمد بن سلطان محمد» را بر تخت زر نشانده بود و خود بر یسار قرار گرفته و سایر سپاه در ساحت بارگاه مکمل8 ایستاده. وی چند جا زانو زد و به اشارت حسن بیک اولا، یادگار محمد رادست بوسید. آنگاه حسن بیک را آخر زمستان رسید به قراباغ میل کرد که حسن بیک را از آنجا اخراج نماید. تبریز را بر دست چپ گذاشته، از راه اردبیل رو به قراباغ نهاد حسن بیک طرق

بیت2 سلطان ابوسعید که در فر و خرمی چشم سپهر پیر و جوانی چو او ندید الحق چگونه کشته نگشتی که گشته بود تاریخ سال3 «یقتل سلطان ابوسعید»

از سلطان ابوسعید میرزاده پسر ماند؛ از آن جمله «سلطان احمد» در عهد پدر والی سمرقند بود. بعد از آن نیز برقرار بود و «سلطان محمود» با پدر همراه بود، اما نجات یافت و چون به هرات رسید، خطبه به نام سلطان احمد و سلطان محمود خواندند و مردم را قتل پادشاه معلوم شد. اهل هرات محبت سلطان حسین میرزا ظاهر ساختند. سلطان محمود به سمرقند رفت و در ذی قعدهآ سنهآ تسع و تسعین و ثمانمائه سلطان احمد فوت شد. سلطان محمود بر سمرقند مستولی گشت و در ذی قعده سنهآ تسعمائه سلطان محمود نیز درگذشت.

پسرش بایسنغر میرزا پادشاه شد و برادر خرد4 خود را «میرزا سلطان علی» که سر مخالفت داشت، میل کشید، اما به دیدهآ وی از آن میل آسیبی چندان5 نرسید.

و میر6 مسعود، که اسن اولاد بود، در حصارشادمان خبر فوت پدرشنیده، خطبه به نام خود خواند.

و سلطان علی مکحول به بخارا رفت7 ولشکری بهم رسانید و با یسنغر روزی چند پنهان

وی ابن منصور بن بیقرابن حسین10بن عمرشیخ بن امیر تیمور گورکان است. درذیحجهآ سنهآ اثنین [و ستین]11 و ثمانمائه استراباد از «حسین سعدلو»، که از اقارب جهانشاه بود، گرفت و چون میرزا سلطان ابوسعید متوجه شد، گذاشت و در سال شهادت سلطان مذکوربه هرات

بیت

شد شهر صفر شهید و هم شهر صفر از سال شهادتش دهد باز خبر

در آخر همین سال و تاشهر12 سنهآ اثنین و تسعمائه در غایت دولت گذرانید و در شعبان

چون مهر زد3 دولت سلطان روزگار تاریخ شد همین که «علیشیر مهر زد»

بعد از چندگاه ترک آشغال دیوانی گفته، طریق عزلت گزید. پس از آن به مبالغهآ پادشاه متقلد حکومت استراباد شد ms877 و حکام رستمدار و مازندران و گیلان به وی رسل و رسایل ارسال کردند و متابعت اظهار نمودند و جهت سلطان یعقوب و حکام دارالمرز پیشکشهای شاهانه فرستاد. آخر در ترک امارت ابرام نمود تا قبول شد و بیشتر از پیشتر نزد شاه معزز و موقر بود. از جانب پادشاه تعریف وی چنین نوشتند4 که جناب هدایت مآب معالیایاب، زبدهآ ارباب دین ودولت، قدوةآ اصحاب ملک و ملت، مؤسس الخیرات، الموفق بالمبرات،

بیت ای فلک! بیداد و بی رحمی بدینسان کردهای ای اجل! ملک جهان را باز ویران کردهای

القصه، بعد از آنکه میر علیشیر ترک استراباد کرد، امیر مغول نامزد آنجاشد. وی رفته، سید کمال الدین اجل را، که سن او به هفتاد8 رسیده بود، شهید ساخت. پس مقرر شد که میرزا بدیع الزمان به استراباد رود. امیر مغول به عراق گریخت و در سنهآ ست و تسعین و ثمانمائه که سلطان یعقوب وفات یافت، در سلک امرای پسرش بایسنغر میرزا درآمد و وقتی که شهزاده

رخنه گر ملک، سرافکنده به گردن بدخواه، درافکنده به در همان سال امارت دیوان به امیر علیشیر تعلق گرفت. و زارت به خواجه نظام الملک متعلق شد و خواجهآ مذکور به حلم و تواضع متزین بود و نسبت به مشایخ و علما اعتقاد تمام داشت و هر کس از ارباب حوایج عرض احوال خود با وی کرد و فرزندانش؛ کمال الدین حسین و رشید الدین عمیدالملک2 به حسن صورت و سیرت موصوف بودند. در اثنای وزارت خواجه نظامالملک، خواجه مجدالدین محمد معتبر شد. وی اول از اهل دیوان بود. بنابر سوء خاطر میر علیشیر معزول شده بود. پادشاه را دو هزار تومان در کار بود. از نظام الملک وافضل الدین محمد جواب مناسب نشنید. بعد از رفتن ایشان، مجد الدین محمد گفت که این دو کس هر ساله مبلغها از مال دیوان متصرف میشوند. باید که دو هزار تومان از خود بدهند. چه جای آنکه بر تحصیل قادر نباشند. این سخن موجب اعتبار وی شد و حکم شد که در فرمانها از وی به معتمد السلطنة و مؤتمن المملکة ms879 تعبیر کنند. وی مبلغ را به اندک روزاز وزرا و عملهآ دیوان و بقایای تحویل داران به خزانه رسانید. اکثر نویسندهها در عهد اعتبار وی به ته نان محتاج شدند و نظام الملک چنان شد که وی را (b-325) بند کردند و تمام اموال و جهاتش تنخواه دیوان شد. پس از آن در هرات میگشت بعد از چندگاه، ارکان دولت در دفع مجدالدین محمد متفق شدند. وی چون این معنی را فهمید، خواجه نظام الملک در خلوت طلبید و سوگند داد که اگر تراباز به مسند و زارت رسانم، با من یکجهت باشی و با اعدای من مخالفت ورزی. وی بر موجب قول وی سوگند خورد. در این اثنا خبر رسید که درویش علی کوکلتاش به جهت آنکه مجد الدین محمد به امیر علیشیر مخالفت میورزد، سر خلاف برآورده. پادشاه للمصلحت مجدالدین محمد را معزول ساخت و در روز عزل به خلعت فاخر وانعام وافر بنواخت.

القصه، نظام الملک بعد از عزل مجد الدین محمد، به اعلی مدارج اعتبار پیوست. اولادوی بنابر آزاری که از مجد الدین محمد داشتند، وی را غیبت میکردند تا مزاج پادشاه نسبت به وی تغیر تمامی یافت و خاطر منیرش تکدر1 کثیر پذیرفت. خبر تغیر و تکدر که به مجد الدین محمد رسید، پنهان شد. آخر به بعضی از امرای برلاس متوسل گشت. نظام الملک از آن حال آگاه گشت و دربارهآ امرای برلاس سخنانی که موجب غضب باشد، به پادشاه رسانید. چون ایشان حکایت او را عرض کردند، به حسب ظاهر قبول نمود و با وجود به «امولانا عبدالرحمن جامی» نیز توسل نمود تا آن جناب به پادشاه رسانید که دخل مجد الدین در امور ملک موجب معموری بلاد و رفاهیت عباد است. البته او را تربیت باید نمود و سخن اهل غرض دربارهآ او نباید شنود. در جواب آن جناب زبان به قبول گشاد. خواجه از منزل ثاختفا برآمد و به ms880 و سیلهآ امرای برلاس بر کریاس گردون اساس رسید و در همان مجلس، سوء خاطر فهم کرد و از برآمدن پشیمان شد. هم در آن هفته به مؤاخذهآ امرای برلاس امر فرمود و مجدالدین محمد2 به محصل سپرد. و بعد از روزی چند بعضی از امرا و نظام الملک و اولاد او را به تفتیش امور او مأمورداشت. وی به دل قوی حاضر شده، همه را جواب گفت. نظام الملک عاجزشد. آخر محمد عمرو آبادی را، که سفیهی هرزه درای بود، در پهلوی [وی]3 نشاند4. وی به امرا روی (2-326) آورد که کسی را معارض من سازید که گفو من باشد. سفیه مذکور گفت که اصالت من فوق تو است؛ چراکه حرالاصلم و مادر تو مملوک خواجه پیراحمد بود. مجدالدین محمد از این سخن در خود پیچید و به اعدا گفت که به مدعای شما معترف میشوم. مرا از او معاف دارید. آنگاه این مضمون نوشت که آنچه در زمان اختیار من، از من به ظهور آمده، نیک نبوده و در تقصیر معترفم. به همین نوشته آنچه او داشت، از او گرفتند. باز در گوشهای مختفی شد و چون امیر درویش علی رخصت حج یافت، وی نیز پنهان متوجه شد. در تبوک وفات یافت.

اما خواجه افضل الدین محمد چون خواجه مجد الدین محمد اعتبار یافت، رخصت

در سنهآ خمس و ثمانین و ثمانمائه که میرزا بیقرا در بلخ لوای ایالت برافراخته بود، بنای عدالت محکم ساخته، «شیخ بسطامی» به صحبت میرزا رسید و تاریخی که در عهد سنجر (b-326) مرقوم شده بود، نمود؛ مشتمل بر آنکه مرقد امیرالمومنین، اسدالله الغالب، علی ابن ابی طالب - رضی الله عنه وکرم الله وجهه - در فلان موضع است؛ بنابرآن بیقرا با اعیان بلخ به موضع مذکور، که بعد آن از بلخ سه فرسنگ بود، رفت و موضع مذکور را حفر نمودند. لوحی از سنگ سفید پیداشد که بر آنجا منقوربود که «هذا قبر اسدالله، آخی رسول الله، علی ولیالله» این خبربر2 اطراف منتشر گشت و مشتهر شد که اصحاب امراض مزمنه به طلب شفا، از سر صدق و صفامی روند و مرض ایشان انتفا مییابد. کثرت نذوربه جایی رسید که عد و احصای آن مقدور و میسرنمی نمود میرزا بیقرا کیفیت حال را عرضه داشت. پادشاه متوجه آنجاشد و

وی خواهرزادهآ سلطان [حسین]6میرزابود. دراوان جوانی در درس مولانا «شیخ حسین» کتب متداوله مطالعه میکرد و بعد از واقعهآ قراباغ، با والدین به هرات آمده، در سایهآ عاطفت خال عظیم النوال چهره احوالش خالی از خال کدورت و ملال بود و آخر در مدارج جاه و جلال به مرتبهای صعود نمود که (a-327) نقش استقلال بر لوح خیال می کشید و پادشاه به جهت مراعات خاطر والدهآ [وی] 7، از افعال و اعمال وی اغماض میکرد تا روزی که به گازرگاه رفته بودند و پادشاه ظلالله در آفتاب میرفت. بر سر وی از8 چتر سایه گستردند. ظهوراین سوء ادب محرک مواد غضب شد. امر به حبس وی فرمود. بعد از چندگاه خلاص شد. ملازمتی از روی خجلت و شرمساری9 میکرد. آخر رغبت حج و سودای طواف کعبه در سویدای دلش سرزد. چون به تبریز رسید، سلطان یعقوب داعیهآ ملاقات ظاهر ساخت. وی

از آن طرف نپذیرد کمال او نقصان وزین طرف شرف روزگار ما باشد

آخر قرار یافت که در یکی از مزارات متبرکهآ تبریز توجه کرده، ملاقات کنند. سلطان میرزا را در آغوش گرفته، لطفها ظاهر ساخت. آن گاه میرزا از راه شام به مصر رفت. با ملک قابتای نیز به دستور سلطان یعقوب عمل کرد. بعد از حصول مقصود، به خراسان رجوع نمود و در سنهآ تسع و ثمانین و ثمانمائه به مرض حصبه درگذشت.

وی ولد «حسن بصری» است. از دلاوران قبیلهآ ارغون بود. به کثرت سعادت عبادت در عداد عباد عباد مندرج بود و در صولت و شجاعت در آحاد مفهوم1 «واحد کالألف2» مندمج. بعد از واقعهآ قراباغ، به خراسان رسید و3 در خور استحاق، رعایت نیافت، به سمرقند رفت و چند سال با سلطان احمد بسر برد. باز رو به خراسان نهاد و در این مرتبه ایالت غور و زمین داوربه وی ارزانی شد. در آن ولا هزاره و نکودری بر آن ولایت مسلط بودند. آن امیر دلاور مکرر4 ظفریافت. آخر همه سر اطاعت نزد وی به زمین اخلاص نهادند و مال و خراج به وی رسانیدند. پس از آن پادشاه قندهار و فراه و سارو و تولک نیز ضمیمهآ ولایات وی گردانیدند، اما چند سال یکی از شاهزادها به قندهار میفرستاد و آخر وی مستقلا در قبضهآ (6 -327) اقتداردرآورد:

به روزش همه معدلت کار بود شب از بهر طاعات بیدار بود

ز شمشیر خونریز او روز جنگ همه روی صحرا شده لاله رنگ

بعد از حصول استقلال و جمعیت اموال، درادای مال اهمال نمود و قندهار را به ولد اسن خود شاه شجاع بیک داد و داروغگی تولک را به «عبدالعلی ترخان» داد و در زمین داور، خود ساکن گشت و در آن دیار عمارات رفیعه و ابنیهآ منیعه ساخت. بعضی از ارباب طباع فاسده و نفوس حاسده به عرض پادشاه رسانیدند که ms884 قبل از آنکه میر ذوالنون به اعلان خلاف اتیان نماید. دفع او باید نمود و آن ولایات به و جود یکی از شاهزادها مزین باید ساخت. هنگام آنکه می خواست که به آن قول عمل کند، میرزا بدیع الزمان مخالفت کرد. امیر ذوالنون به وی پیوست و بعد از امیر ذوالنون، ولد اسن وی شاه شجاع بیک در قندهار سر استقلال برآورد. گرمسیر و قندهار و سیوی، که سرحد سند است، در تصرف وی بود. آخر بابر میرزا بن عمر شیخ بن سلطان بوسعید وی را محاصره کرد. بعد از سه سال که ذخیره در قلعه نماند، قلعه را گذاشته، به صوب سند متوجه شد و مسخر ساخت و در آنجا فوت شد. ولد اسن وی شاه حسن میرزا قایم مقام شد و ملتان را مسخر ساخته، به قتل و نهب ویران نمود و چون سی سال به ایالت آن ولایت گذرانید، در اربع و ستین و تسعمائه فوت شد. چون پسر نداشت، امرای وی به همایون محمد پادشاه رجوع کردند. وی بعضی از ولایت را به عیسی بن عبدالعلی ترخان و بعضی به سلطان محمد1 بن فاضل کوکلتاش، که از امرای شاه حسن میرزا بود، گذاشت و اکنون کماکان به ایشان متعلق است.

چون بعضی از احوال ذمیمه از امیر مغول صدور یافت، استراباد به پادشاهزاده دادند. چون آنجا قرار گرفت، امیر محمدامین عباسی را امیرالامرا ساخت. آخر به عرض پادشاه رسید که وی پیوسته شاهزاده را بدآموزی میکند و داعیهآ انگیز فتنه دارد. فرمان به شاهزاده فرستاد که وی را بند کرده، (a -328) به درگاه فرستد. در اثنای راه، فرمان وی2 باز به قتل وی رسیده، مقتول گشت. امیر علیشیر در تاریخ گفته: ظالمی را کشته سوی شهر4 آوردند پس5 آنچه آوردند، قتلش را همان تاریخ بود

بعد از این در سنهآ احدی و تسعمائه میرزا سلطان محمود فوت شد و خسروشاه داعیهآ استقلال پیدا ساخت. ms885 پادشاه به قصد تسخیر [آن]1 ولایت متوجه بلخ شد و بدیع الزمان میرزا از استرآباد طلب نمود. وی ولد رشید خود محمد مؤمن میرزا را به جای خود گذاشته، متوجه شد. چون پادشاه چند منزل از بلخ گذشت، خبر رسید که خسروشاه مستعد شده که بعد از گذشتن پادشاه از آب، گذرها ضبط کند2 و به تاراج ممالک پردازد. در این اثنا بدیع الزمان میرزا رسید. وی را به دفع خسروشاه فرستاد و خود از آب گذشته، رو به حصار نهاد و سلطان مسعود میرزا با معدودی گریخته، به شهر سبز رفت. اهل حصار را به استمالت شادمان ساختند و آن ولایت را اکنون حصار شادمان میگویند و اعیان آنجا به درگاه آمدند و بعد از آن حکم شد که مظفر حسین میرزا نیز از آب گذشته، به بدیع الزمان پیوندد. چون شاهزادگان متوجه شدند، خسروشاه به قندز3 متوجه شد. شاهزادگان وی را محاصره کردند و پادشاه به محاصره4آ قلعهآ حصار روی آورد؛ زیراکه مردم میرزا سلطان محمود که آنجا بود، ملاحظهآ حقوق ولی النعم خود کرده، به ملازمت نیامدند. آخر یکی از اولاد «خواجه عطار» - قدس سره - قدم مصالحت5 در میان نهاد. پادشاه نیز متوجه قندز6 شد. پلی از سفاین بستند. از اتفاقات فلکی فلکی رسید، صدمهآ آن اکثر کشتیها بشکست. جزیرهای پیدا کردند. با بقیهآ کشتیها [به]7دو بار عبورنمایند. در آن اثنا شتری در آب درآمد و معلوم شد که آب معبربوده و به کشتی حاجت نبوده. فیالحال، در مقام عبور درآمدند. بعد از گذشتن فی الحال، آب کلان شد و آن جزیره مغمورگشت، معلوم شد که در دخول آن شتر حکمتی بوده. آخر خسروشاه اظهار اطاعت و انابت از شناعت8 نمود و پیشکشهای لایق بیرون فرستاد. خطبه و سکه به نام همایون مزین (b-328) ساخت و به منصب امارت دیوان منصوب گشت. وی شخصی را به وکالت خود منسوب ساخت که از جانب او در فرامین مهر ms886 زدند. آنگاه پادشاه متوجه بلخ شد و بلخ با توابع تا مرغاب به بدیع الزمان میرزا داد و استرآباد را به مظفر حسین میرزا ارزانی

و حاصل قصهآ وی آنکه بنابر امر والد، چنانچه مذکور شد، ضبط استراباد نمود و چون مظفر حسین میرزا نزدیک شد، در مقابل عم، رایت قتال و علم جدال برافراخت و صدای کوس هیجا و غوغای وغا بلند ساخت. در اثنای نبرد، تنگ مرکب میدان نوردش بریده شد و از خانهآ زین به روی زمین افتاد. وی را اسیر ساختند و در قلعهآ اختیارالدین محبوس شد. خدیجه بیگی آقا به جهت آنکه بقای او را مستلزم1 فنای ولد خود یعنی مظفر میرزا تصور میکرد، دراثنای سکر پادشاه، رخصت قتل وی حاصل ساخت و همان شب معتمدان فرستاد. پادشاه بعد از افاقه، از حکم به اراقهآ دم وی نادم شد و به تعجیل بعضی را روان نمود که مانع آن امر شنیع شوند. فرستادگان به قاتلان ملاقی شدند. شاهزاده رادر شب به خفه2 هلاک ساختند و بعد از ms888 اهلاک از بالای سور پایین انداخته تا مردم بر آن اطلاع یابند. بعد از چند روز امیر علیشیر از جانب مشهد به شهر درآمد و گفت که قتل محمد مؤمن حکم قتل شیخ مجدالدین بغدادی دارد که موجب بلاهای ناگهان و خرابیهای جهان شد و فیالواقع چنان بود؛ زیرا که پس ازاندک زمانی، سپاه (6 -329) از بکیه به خراسان تسلط یافتند و انواع بلادر آن بلاد شیوع یافت.

در ماتم تو دهر بسی شیون کرد لاله همه خون دیده در دامن کرد

گل جیب قبای ارغوانی بدرید قمری نمد سیاه در گردن کرد

شاهزاده شهید در سپهر جمال، صورت آفتابی بود، عالم جنان از او منور و در ریاض

فلک یاری نکرد ای دوستان! دشمن مظفر شد

اما پادشاه بعد از [فتح]4 بلخ، به هرات رجوع نمود. در آنجا شنود که بدیعالزمان به اتفاق امیر ذوالنون لشکر بیکران جمع کرده، به قصد انتقام از قضیه محمد مؤمن متوجه است. بنابراین متوجه قندهار شد. امیر ذوالنون رعایا را فرمود که غلهها در قلعه[ها]5 آرند و خود به قلعهآ باشلنک رفت و بدیع الزمان در قلعهآ دگر و شجاع بیک در حصار قندهار و محمد مقیم در قلعهآ زمین داور و مقرر شد که پادشاه به هر طرف که رود، دگران از قلعه برآمده، لشکر را تعاقب نمایند. چون پادشاه رسید، نزدیک بود که از غلبهآ دود قحط، لشکرش متفرق شود. آخر به قلعه که بنده علی ارغون آنجا بود، متوجه شد. اتفاقا خوفی بر ضابط مستولی گشت و ضبط خود نتوانست نمود. بیجنگ قلعه را بسپرد. پادشاه از آنجا به هرات بازگشت و در وقتی که پادشاه به ایلاغ برآمده، ms889 در ألنگنشین با معدودی منزل داشت. بدیع الزمان با شجاع بیک ایلغار کرده، به اردو متوجه شدند. در عرض پنج روز به سبزوار6 رسیدند. فریدون حسین میرزا و بعضی امرا آنجابودند. به قلعه متحصن شدند. خبر به پادشاه رسید. در بحر تحیر و اندیشه فرورفت. درحال، مسرعی به هرات فرستاد که امیر علیشیر سپاهیان شهر را بیرون فرستد و اگر واقع شاهزاده یکسر میآمد، توقف نمیکرد، برده بود، اما در راه چون (330- a) .بخت خویش به خواب رفت. صباح از هر سوی لشکری بهم رسید

چون شاهزاده و شاه شجاع بیک رسیدند، مشاهدهآ لشکر بسیار کردند. به هر تقدیر آغاز

الحق به آن سلطان نیکونهاد از خلاف اولاد در آخر عهد انواع شداید عاید گشت، خصوص بعد از واقعهآ محمد مؤمن میرزا که اکثر شاهزادها از مکر خدیجه بیگی و قصد [وی راه]2 توهم به خود دادند و پای در میان خلاف نهادند. اما در سنهآ احدی عشر و تسعمائه محمدخان شیبانی بر ماو راء النهر استیلا یافت. سلطان مرحوم به عزم دفع وی نهضت فرموده، به «بابا الهی» رسید. به فرمان الهی مدت حیات به تناهی انجامید. اخلاف امجادش: بدیع الزمان و مظفر ms891 حسین میرزا و فریدون حسین و محمد حسین و ابوالحسن و محمد حسن المشتهر به کبک میرزا و محمد معصوم و حیدر محمد و ابوتراب میرزا و شاه غریب، ابن حسین. منازعات و مخاصمات در میان اخوان درآمد. آخر ارکان ملک اتفاق [کرده]3، مظفر حسین میرزا را با بدیع الزمان در سلطنت شریک ساختند و چند روزی بر این قرار گذشت که محمد شیبانی رسید و اکثر ایشان را به فنا رسانید. بدیع الزمان به شاه اسماعیل پناه برد و به حکم وی چندگاه در ری بود و از آنجا قصد استراباد نمود و با یکی از امرای ازبک مقاتله کرده، عنان انهزام به صوب سند معطوف داشت. «جام نظام الدین»، که والی سند بود. روز ملاقات، وی را بر [پای]4 تخت نشاند. قرب یک سال آنجابود. چون «شیبک خان» مقتول گشت و خراسان به قزلباش رسید، بار دگر عازم درگاه شاهی شد و همراه به تبریز رفت و (331-a) وقت غلبهآ لشکر روم بر آن مرزو بوم، به ملازمت پادشاه مرحوم سلطان سلیم خان رسید و در سایهآ عاطفت آن حضرت درآمده، به استنبول رفت و آنجا درگذشت و در جوار مزار ابوایوب انصاری - رضی الله عنه- مدفون گشت. پسر زاده5 و محمد زمان بن بدیع الزمان به هندافتاد و بابر پادشاه وی را به صهریت مخصوص داشت و در بنگاله فوت شد.

وی به «شیبکخان» مشهور است ولد بداقخان بن ابوالخیرخان و منتهی میشود به ازبکخان1 بن طغریجه بن بقوقاآن باتو بن جوجی بن چنگیزخان و در ابتدای حال به غایت پریشانی و سرگردانی بود. آخر به ملازمت سلطان احمد میرزا رسید و پس از چندگاه عازم ترکستان شد و بعد از فوت سلطان احمد و سلطان محمود، که خسروشاه سر برآورد و مهمات ماوراءالنهر مختل شد و نوبت سلطنت سمرقند به بابر میرزا بن عمر شیخ بن سلطان ابوسعید رسید، وی لشکر کشیده، تمام آن بلاد ms892 را در حیطهآ تصرف درآورد و چون بر فترت خراسان و منازعات اولاد میرزا سلطان حسین اطلاع یافت، متوجه شد. به وجه آسان تمام خراسان در قبضهآ تسخیر درآورد و سه سال خراسان با ماو راءالنهر به وی متعلق بود. در تعظیم ارباب دانش کوشید؛ چنانچه در عهد وی، «شیخ الاسلام سیف الدین احمد» را درجات رفعت و منزل منزلت فوق زمان میرزا سلطان حسین بود. آخر به قصد تسخیر هزاره متوجه شد. در آن کوهستان کاری نتوانست کرد و مردم بسیار از او تلف شدند. منهزم وار از آنجا رجوع نموده، متوجه خراسان شد و به لحوق اقارب و امرا مقید ناشده، به ری2 روی نهاد و به قتل رسید و بعد از قتل وی و ظفر قزلباش، که مورخ به کلاه سرخ و هلاک خرس است، خراسان در تصرف قزلباش ماند و بلخ و ماو راء النهر به سلاطین ازبکیه متعلق گشت و بابر پادشاه واخوان به کابل و غزنین و بدخشان اکتفا کردند.

عبیداللهخان برادرزادهآ شیبکخان پس از وی در بخارا رایت سلطنت افراخت. بعد از فوت شاه اسماعیل، با سایر اقارب لشکر کشیده، متوجه خراسان شدند و «شه3 طهماسب» از عراق به قصد ایشان به آنجا (8-331) رفت و در جام بین الفریقین حرب واقع شد و اکثر لشکر قزلباش از میدان انتقام رو به راه انهزام نهادند. جز قلیلی نزد شاه نماند. شب هنگام در پس پشتهای مترصد بودند و لشکر ازیک بعضی در بی منهزمان افتاده و طایفه دست به غارت

بعد از وی، عبدالعزیز سلطان پادشاه شد. وی نسبت ارادت به «شیخ جلال خراسانی»، که شافعی بوده است، [داشت]3؛ بنابرآن به مذهب4 شافعی منتقل شد و به اندک زمانی بعد از آن، انتقال به جهان دگر کرد و عبدالرحیم نیز زود فوت شد. روزی چند سید برهان، که به بنوت عبدالرحیم منسوب بود و بعضی را در آن نسب سخنی بود، سلطنت نمود. و به قلیلی از زمان، وی نیز معدوم گشت.

ستوده خواجه عبیدالله آنکه در همه عمر

جز از شهود حقیقت دلش (a-332) نشد خرسند

نکرده رحم بر اهل جهان، ز بیخ بکند گذشته پاسی از آخرین شب از ماهی

که شمع [جمع]1 رسل را در آن رسید گزند

خوارق که از آن مرجع خلایق ظهور یافته، زیاده از آن است که نطاق نطق به آن محیط آید یا درطی اوراق کتب تحریر آن شاید. شفقت وی به سایر ناس بیرون از حد قیاس بود. در ابتدای حال در مدرسهای از سمرقند متعهد حال چند بیمار، که حصبه داشتهاند، شده، بنابر شدت مرض اگر جامه و بستر ایشان ملوث شده، میشستهاند و کثرت آن خدمت مفضی به حدوث حصبه شده. در شبی در عین تب محرق، سبوهای آب آورده و ثیاب آنها ms894 را شسته و در هرات سحرها به حمام میرفته و مردم را خدمت میکرده و بعد از خدمت تیز2 بیرون می رفته تا کسی را دغدغهآ ادای أجرت نشود و میفرموده که ذکر و مراقبت3 وقتی مناسب است که در آن خدمتی که موجب راحت مسلمانی بود، نباشد. سید قاسمی را بسیار معتقد بوده، اما طریقهآ خواجگان را از «مولانا یعقوب چرخی» - قدس سره- گرفته. خواجه را دو پسربود؛ یکی خواجکا4 و وی را در علوم، رتبهآ تمام بود و جناب خواجه به تعظیم وی قیام مینمود و سلوک برخلاف آنچه به حسب عادت مسلوک آبا نسبت به اولاد است، میفرمود.

دگر خواجه یحیی و نسبت جذبه بر وی غالب بود و کثیری از خدام ایشان به مرتبهآ کمال رسیدهاند، از جمله: سید حسن و در شأن وی فرمودهاند که از شیخ علاء الدوله در کمالات کم نبود.

دگر مولانا قاسم، منقول است که خواجه را مرضی رو نمود. مولانا خود را فدا ساخته، وقت نزع اولا، در گوشهآ خانه نظر داشته، پس از آن صرف نظر کرده و در روی خواجه ناظر بوده تا جان سپرده. فرمودهاند که بهشت با هرچه در او است، بروی عرض کردند وی از آن اعراض کرده، روی در ما، جان داد و فرمود که کمال مولانا قاسم در آن عالم ظاهر خواهد شد.

یکی مولانازاده مولانا عثمان است. وی را دانشمند مادززاد میگفتند. در غایت استحضار بوده. گاهی که در ملازمت خواجه بودی و سفری واقع شدی، کتاب برنداشتی و اگروی نبودی، کتبخانه همراه بردی1.

دگر مولاناعلی عران که وی را «مولانا علی طوسی» گویند در مقابل امام غزالی تهافت الفلاسفه نوشته و منصب صدارت سلطان مذکور به مولانا دودخوانی ms895 متعلق بوده، وی را بر حاشیهآ مطالع و شمسیه حواشی است و از تلامذهآ مولانا محمد جاجرمی است. مولانا جلال الدین محمددوانی به وی رسیده و در آنکه حکما «فکر» را حرکت گفتهاند، بحث کرده و وی را ملزم ساخته. «مولانا دود» وی را شناخته و در توصیف و تعریف میکوشیده و از فضایل وی هیچ نمی پوشیده و ظهور این امور قبل از اشتهار علامهآ مذکور بوده. و ابتدای شهرت حضرت مولانا عبدالرحمن جامی هم در آن زمان بوده. حضرت خواجه وی را نزد سلطان بوسعید چنین تعریف کردهاند که معنی چند «ولی» با او است. اعتقاد سلطان با وی2 چنان بوده که روزی متوجه ملاقات3 شده و خبر انعقاد بزم شنیده و مراجعت گزیده. چون حبر رجوع مسموع سلطان شده، فی الحال، اسباب مجلس مرفوع ساخته و به طلب وی پرداخته. وی غزلی بدیهه گفته و فرستاده که این دو بیت از آن است:

بیت5 نه زهد آمد مرا مانع ز بزم عشرت اندیشان غم خود دور میدارم ز بزم عشرت ایشان به جایی کاطلس شاهان نشاید فرش راه آنجا چه راه قرب یابد6 دلق گردآلود درویشان

بعد از آن سلطان حسین میرزا همان سلوک مسلوک می داشت و همت برلوازم لارادت)2

منقول است: روزی والد فقیر در حضور مخدوم مولانا سعد الدین مرا خدمتی فرمودند. ایشان وی راگفتند، وی آن محمد نیست که ms896 تو دیدهای. آنگاه فرمودند که [دو]2 درویش والد حضرت «خواجه بهاء الدین» را در بیماری متعهد بودهاند. وی به ایشان درشتی میکرده. خواجه فرمودهاند که این درویشان طالب حقاند. بر ما احترام ایشان لازم است. شما چرا درشتی میکنی؟ وی گفته که من پدر توآم و تو مرا پند میدهی؟ فرموده که شمابه صورت پدر منید و مربی صوری، لکن من پدر توآم3 به معنی و مربی معنوی. والد ایشان ساکت گشت و آن صفت را تارک شده، بعد از آن [والد فقیر متأثر شدند و همیشه مرا تعظیم و تقدیم مینمودند تا به حدی که]4 در هیچ راهی قدم پیش از من نمینهادند. مولانا محمد در آخر عمر می فرمودند که سی سال باشد که قدرت بر غفلت نمانده. تاریخ وفات آن جناب «مرشد عصر».

دگر مولاناعلاء الدین ابیزی منسوب است به دهی از قهستان. از کبار اصحاب مولانا سعد الدین. مکتبداری قباب5 کار وی بوده. در عهد سلطان ابوسعید که حضرت خواجه عبیدالله به هرات رسیده، مولانا به ملازمت رسیده. حضرت خواجه استفسار از حال و اشغال وی فرموده. گفته که از خادمان مولانا سعد الدینم و مکتبداریکی میکنم. خواجه فرموده که مکتب داریک مگوی و آن را تصغیر مکن. آن کاری است کامل و فواید کثیره را شامل. میفرموده که سه چیز ضروری است طالب را: دوام وضو و حفظ نسبت و احتیاط در لقمه. وفات مولانا علاء الدین درسنهآ 68933 بوده. از ولد وی «مولانا غیاث الدین احمد»، که از

دگر «مولانا عبدالرحمن کاردگر» و «مولانا احمد» برادرزادهآ وی، تا قریب به این زمان از حیات با برکاتش فیوض بر اهل زمان می رسید.

یکی مولانا سیف الدین احمد بن یحیی بن محمد بن مولانا سعد الدین تفتازانی بود. منصب شیخالاسلامی خراسان به وی مفوض بود. پیوسته ابواب افاده را مفتوح داشته بود و همت بر تربیت طلبهآ علم گماشته. به تألیفات فایقه موفق گشت؛ مثل حواشی بر مختصرو مطول و حاشیه بر [شرح]2 صدر الشریعه بر وقایه و شرح بر فرایض سراجی و شرح تهذیب منطق و حاشیه بر شرح مختصر عضدی و نقل کثیری از سخنان میر صدرالدین محمد شیرازی در آن حاشیه کرده و بر آن یرادات ظاهر ساخته. در ابتدای تسلط قزلباش بر خراسان شهید شدند. بسیای از تلامذهآ وی به سرحد افادة3 و افاضت رسیدند؛ از جمله مولانا عصام الدین ابراهیم اسفراینی4 و میر محمد امیریوسف و میر ابوالبقای کرمانی ثم السمرقندی و غیرذلک. تصانیف مولانا عصام الدین: حاشیه [بر تفسیر قاضی تا آخر انعام حاشیه بر فواید ضیانیه، حاشیه بر شرح صدرالشریعه]5 شرح بر کافیه منقول است که در اول خطبهآ شرحی که بر کافیه دارد، نوشته بوده، در بیان

رباعی

شرحی که نوشته است دولت خواجه باقطع نظر ز مهمل دیباچه

شرحی است که احتیاج تام است بدان ملایان را ms898 عند قضاء الحاجة وی را «دولت خواجه» میگفتهاند در اوان تحصیل؛ زیرا که جزوی و ظیفه از خواجه نظام الملک وزیر داشته و به فاتحه خوانی جهت بقای دولت وی مشغول میبوده. اما «میرمحمد بن امیریوسف» صدارت با امارات در زمان قزلباش جمع ساخت. آخر سر خود، در سر آن شغل باخت.

اما «میر ابوالبقا»، مدتی در سمرقند به افادت مشتغل بودند1. آخر در سند شهد شهادت چشید.

دگر (2 -334) مولانا شیخ حسین قهستانی، مولانا به احتساب منصوب بود و به نسبت نقویت2 منسوب. خود را از نسل علینقی میگفتند3. چون آن نسبت دراجدادش ظاهرنبوده، در صحت آن سخن داشتهاند. میان وی و خدمت مولانا [جامی]4 پیوسته نقاری بوده. خدمت مولانا در مثنویات بلاغتسمات، به تصریح و تعریض، ذم وی را بر ورق بیان نگاشته. از آن جمله است:

[دی]6 پدر از اراذل قروی پسر امروز سید علوی

دگر میر عطاء الله نیشابوری در فنون عقلیه خصوصا منطق و کلام در خراسان از اعلام بود و به تشیع مایل بود و به تفضیل قایل. منقول است که7 حافظ غیاثالدین محمد محدث، که سلطان ابوسعید میرزا از غایت اعتقاذ وی را بالای تخت جا میداد، مشکات8 المصابیح

زبان خموش و لیکن دهان پر از عربی است

دگر مولانا عبدالغفور لاری، وی نسبت علمیه را قباب [کار]3 خود ساخته بود و از همهآ آشغال باز پرداخته. از مولانا عبدالرحمن جامی طریقه فراگرفت. در علوم عقلیه و نقلیه وحید روزگار و فرید ادوار بود. کسی وی را بعد از وفات به خواب دیده، پرسید که شما را بعد از نقل به عالم باقی از توحید وجود و معیت اشیا، که شیخ محی الدین فرموده، چه معلوم شد؟ گفت که با حضرت شیخ ملاقی شدم و سراین مسأله پرسیدم. ms899 گفت: سخن همان است که نوشتهایم. تاریخ وفات، خدمت مولوی به حسب روزو ماه و سال، از «یکشنبه پنجم شعبان4» فهم میشود.

دگر مولانا فصیح نظامی، وی نسبت استادی به امیر علیشیر داشته و جامع کثیری از فضایل بوده. حاشیه بر مختصر تلخیص و شرح چغمینی هینت دارد. از نسل مولانا نظام الدین هروی5است که به «شیخ تسلیم» مشهو رشده؛ زیرا که گفته که درایمان، مجرد تصدیق و اقرار کافی نیست و تسلیم نیز میباید.

حسن بیک از قبیلهآ آق قوینلو است. وی و حسین بیک و جهانگیر و حاجی برادراناند1، ابنای علی بن (0 -334) عثمان بن قطلو2 بن دو رعلی3 بن پهلوان بیک. در عهد مستعصم قلعهآ النجق را متصرف بود. با جرماغون، که متعلای هولا کوبود، به میدان جدال درآمد و پس از آن به هند متوجه شد و در حدود برسا با کفار رایت غزا برافراشت و جنود کفره درهم شکست و آخر شهر 481 درگذشت. آباء و اجداد وی پیوسته سردار قبیلهآ خویش بودهاند و بعضی از ایشان پایهآ عالی داشتهاند و در بعضی جهات والی بودهاند. اما در دو رعلی بیک، قرب سی هزار خانه در فرمان او بوده و در دیار بکر و روم تا دیار شام و عراق عرب منزل داشتند. و چون غازانخان به عزم شام بارگاه احتشام برافراشت. در دورعلی ملازم شد. پسرش قطلوبیک با کفار طربذون جنگهای مردانه نمود. کفار که شرار دمار در آن دیار افکنده بودند، به ملک ادمار و اندمار متوجه ساخت و عثمان بیک چون بر سلطان برهان الدین بروجه مذکور، غالب آمد،

منقول است که در مدت حیات، در سیصد مقابله با صفوف اعدا و معارضه1آ صفوف دشمن که یکی از آنها قرایوسف بود که با و جود آنکه بنای جاه وی به غایت رسید و دست استعلای بسی از ممالک کشید، بر او دست یافت. و قرایوسف از ابتدای حال که «پیر حسین بیک قراقوینلو» بر قرامحمد، که پدر قرایوسف بود، غالب آمده، وی را به قتل آورد. وی از عثمان مستمدگشت و به مدد او بر خصم غلبه کرد و به جای پدر قرار گرفت و بر جهانشاه بن قرایوسف بساط سلطنت انداخت و بر سریر ملک و دولت2 جای ساخت «- 8و1.883» طبعش به عدالت راغب بود و صحبت علما را طالب.

منقول است به تلاوت کلام مجید اشتغال و رزید و بنابر سادگی، که طبع ترک را میباشد، معانیها به خاطر می رسانید و بعضی از آن محرر و مزین و مجلد گردانید و علمای زمان را حاضر ساخت (a -335) و به خواندن او3 پرداخت. حیرت بر حضار غالب بود. کسی تکلم نمینمود. از آن میان مولانا علی فرمهآ اصفهانی، که از صلحای زمان بود، زبان گشود و گفت که این [چه]4 هذیان است که شنوده میشود و چه کذب است که مذکور میگردد؟ و در آن باب خشونت تمام و غلظت بی حد ظاهر ساخت. حسن بیک گفت که مگراین مردی است به جنون مبتلا و مغلوب5 آثار سودا که از میان همهآ فضلا، این غلظت و غوغا از او سر میزند؟ وی گفت که مرا جنون نیست، بلکه سرخیل عقلا و مقبول فضلام. مرا غیرت دین بر این خشونت باعث است و این طایفه که ساکتاند، حقیقت6 من بر ایشان واضح است، لیکن اندیشهآ تغیر تو بر رعایت حق نزد ایشان راجح است. وی از حضار پرسید که وی دراین اقوال

یکی از عنایات حق است این که نه سالهام، می نویسم چنین

در سنهآ 5875 محاصره6آ بیره نمود و در آن سال با سلطان محمدخان وی را مقاتله واقع شد و دو پسرش؛ «زینل» و «محمدبیک اغرلو» مقتول گشتند؛ چنانچه ذکر آن می رسد. در سنهآ 7882 فوت شد. مدت سلطنت حسن بیک نه سال و نیم بود.

بعد از او «خلیل سلطان» قدم بر تخت سلطنت نهاد و در میدان ملک مرکب [دولت را]8 راند9 و اشهب دولت را به مضمار سلطنت (6 -335) جولان داد.

بعد از شش ماه برادر خرد «یعقوببیک»، که در عهد پدر حاکم دیار بکربود، به آذربایجان متوجه گشت. در حدود خوی بر برادر غالب شد. در سنهآ 10883 نصب لوای شاهی کرد و به مسند فرمان روایی تکیه زد. به انوار عدالت صفایح بلاد ایران را روشن ساخت و از اعتدال بهار عاطفت دلهای رعایا را مشابه گلشن گردانید. در عهد وی، «قاضی صفی الدین بن عیسی

مثنوی بود یعقوب بن حسن شاهی آسمان جمال را ماهی نوجوانی که نارسیده بسی بودکارش به غور کاررسی ملک3 از شام تا خراسان داشت وزبدیها دل هراسان داشت پشت ظلم آوری شکست از وی صیت نوشیروان نشست از وی روزی آمدبه4 خطهآ شیراز رقعهای بر دعای اهل نیاز که فلان ظالم ستم پیشه بهکف آورده از قلم تیشه میزندبیخ بندگان خدای ایخداوند رحمتی فرمای سوی تبریزخواند آن سگ را یعنی آنبدنهاد بدرگ را گرچهانکارکرد اول کار کرد آخر به آنچه بود اقرار شاه چاچن کمان نهاد به دست ناوک جانستان گشاد از شست5 هدف تیر خشم کرد او را همچو سگ چار چشم کرد او را حیف از آن دست و شست و تیر و کمان که چنان شد ز جور دور زمان آفت باد بینیازییافت روی ازین صورت مجازی تافت لطف ایزد نثار جانش باد فضل حق راحت روانش باد

آخر بنابرآنکه مادرش میل به پسر خورد1، یوسف بیک، داشت. جهت وی طعامی مسموم ساخت و چون آن طعام حاضر گردانید، (a - 336) سلطان مادر و برادر را از آن طعام چشانید، همه از آن خوردند و روح به قابض ارواح سپردند. ای برادر! مادر دهر آر خورد خونت، مرنج چون ترا خون برادر همچو شیر مادر است

تابوت ایشان را ms903 در یک روز برآوردند. «مولانا بنایی» در آن حین از خراسان آمده، به ملازمت فایز گشته بود، این مطلع گفت:

یکی سیدالمدققین امیر سید صدرالدین محمد شیرازی بود. وی در شیراز، مدرسهآ عالیه از خالص مال خود بنا نمود و املاک خاصه بر آن و قف کرد. هرگز از سلاطین زمان انعام و صلات نگرفت و خاطر عاطرش میل مناصب مناسب نپذیرفت. همه در تعظیم آن جناب، الی اقصی غایة الامکان، میکوشیدند و تقدیمش بر اهل عصر واجب میدیدند. قیصر سعید سلطان بایزید عبدالرحمن چلپی، که در روم وی را مؤیدزاده خوانند، به شیراز فرستاد و در سفارش وی به آن جناب نامه نوشت. وقتی که از تحصیل فارغ شده، به روم میرفت، آن جناب حاشیهآ جدید تجرید به نام سلطان مزین ساخته، با وی فرستادند. بعد از فوت سلطان یعقوب، قاسم بن منصور پرناک به جهت خساست ذاتی از آن معدن کمال مال طمع داشت. بدان سبب بر وی محصل گماشت و آن عمل منجر به شهادت آن حضرت شد.

دگر خواجه عبدالملک ساوجی، وی خال قاضی عیسی بود و اسنادوی در حدیث از اهل

دگر مولاناجلال الدین محمددوانی، در عهد آن سلطان درویش نواز آن جناب در شیراز به منصب اقضی القضاتی ممتاز بودند و در مدرسهآ دارالایتام به افاده و افاضه قیام مینمودند و از آثار افادت آن معالی صفات، بسیاری از مستفیدان به مرتبهآ کمال و اکمال رسیدند؛ از [جمله]1 «قاضی میرحسین یزدی» و «مولانا کمال الدین2 لاری» و «مولانا عبدالصمد بغدادی» و «مولانا شمس الدین گردوشکن» و «مولانا (8 -336) مظفر الدین» که نسبت صهریت به آن جناب داشت و غیرذلک. تاریخ ولادت آن جناب «قرة العین» است. در سنهآ 3958 از دارالامان لار متوجه ملاقات ابوالفتح بیندرگشت که طالب ملاقات آن ملکی ملکات4 ms904 بود در حدود کازرون فوت شد و در قریهآ دوان، که مولد وی بود، مدفون گشت.

قاضی میرحسین یزدی در عهد سلطان مذکور به قضای یزد منصوب گشت. در اکثر علوم به تصانیف فایقه [و تألیف لایقه]5 موفق گردید. آخر از تیغ قزلباش به شهادت رسید و «مولانا کمال الدین حسین» و «مولانا کمال الدین عبدالصمد»6 تااثنای عهد شاه طهماسب، در شیراز به افاده مشغول بودند و «مولانا مظفر الدین» در آخر عهد سلطان یعقوب به مکه رفت. از آنجا به مصر متوجه شد و رسالهای در آیت ( فأتوا بسورة مثله - 38/10) نوشته بود. به علمای مصر رسید و ابحاث واقع شد. آخر به روم در عهد قیصر مرحوم سلطان بایزید رسید و در یکی از مدارس ثمانیه به تدریس منصوب گشت. در عهد سلطان «سلیم خان» به ملازمت رسید. بر سلطان ظاهر شد که ترکی نمیداند و بنابر سقوط دندانها، پارسی نیزبه وضوح نمی رساند، وی را عزل نمود.

«مولانا شمس الدین» از جانب آن جناب به گجرات رفت و اعتبار تمام یافت. آخر در سند قرار گرفت و از آنجا به دارالقرار منتقل شد.

یکی پیر جمال الدین احمد بود. وی از سلسلهآ «ظهیریه» است. در قاین1 میبود، اگرچه میان وی و «ملا عبدالرحمن جامی» نقاری بوده و حضرت مولوی در بعض اشعار اشعار به ذم وی نموده؛ از جمله در آن غزل که این بیت از آن است:

بیت

چون ترا چاشنی شهد محبت نرسید از شه نحل چه حاصل ز لباس عسلی؟

اما بنابر اختلاف مشارب میان این طایفه [نقار]2 میباشد و باید که آن منشأ انکار هیچ جانب نگردد. طریقهآ ایشان آن است که از تزوج در اوان سلوک محترز3 باشند و اطعمهآ لذیذه، آنچه میسر شود، تناول ننمایند4 و به کسبی5 که و سیلهآ معاش بود، اشتغال و رزند و در تملک هیچ جز6 خرقهای که پوشند، نکوشند و از مشاهدهآ آثار ms905 انوار صنع در مرآت جمال محظوظ گردند و خود را از قاذورات نفسانی و وساوس شیطانی (2 -337) در حین اشتغال به آن محفوظ دارند و به هیچ وجه نفس را به اندیشهای که متعلق به قوای شهوانیت است7، نگذارند.

شیخ سعدالدین ابوسعید خلیفهآ آن پیر روشن ضمیر بود و در آن عهد به ارشاد سالکان مشتغل بود و در اوایل زمان قزلباش منتقل به جوار رحمت حق شد. بعد از خلفای ایشان، که فقیر را شرف صحبت ایشان حاصل شد، در کمال فقر و فنا، وفور پرهیز و تقوی بودند و اجتناب از صحبت اهل دنیا مینمودند.

[دیگر]8 مولانا قطب الدین محمد، وی ولد «مولانا محیی الدین کوشکناری» است که استاد فاضل دوانی بوده و از کبار تلامذهآ علامه جرجانی. در عنفوان شباب در جمیع فنون بر اقران رایت تفوق افراشته بود و بر صفحهآ روزگار نقوش اعلمیت نگاشته. بعد از والد بزرگوار، در مدرسهآ دارالایتام به افاده اهتمام میورزید و علامه دوانی اگرچه داعیهآ آن منصب داشت، به

بعد از وی ولدش مولانانظام الدین محمود در مقام ارشاد بود و پیوسته بیان معارف مینمود و در سنهآ 946 بر وفق «حفت الجنة بالمکاره» به اشد الآلام3 به شهادت رسید. سبب قتل وی آن بود که یکی از استرآبادیان «میرحسین بن علی ملکی» نام، که من در شیراز وی را دیده بودم، فسقهای غلیظه را مثل شرب خمر و غیرذلک مرتکب میگشت و غلظت طبعش به مرتبهای بود که بدیهیات وی را نظری مینمود و ms906 از ثقات خدام مولانای مرحوم شنیده شد که وی به صحبت مولانا در هیچ وقتی نرسیده بود. به جهت آنکه در نظر شاه به صورت صلابت دردین درآید، عرض کرد که مولانا معاویه را بر عمر بن عبدالعزیز ترجیح کرده.

القصه، بعد از فوت سلطان یعقوب، اولاد و اقاربش چندان استقلال نداشتند. روزی چند به نام بایسنغر پسر سلطان، که طفل بود، خطبه خواندند و میان امرا شواغل آشوب و نزاع فرو گرفت. شاه علی بیک، سلطان محمود بن اغرلو محمد بن حسنبیک را (6 -337) تمکین کرد وصوفی خلیل ایشان را برانداخت. پس سلیمان بیک با بداق نورعلی بیک بیندر بر صوفی خلیل غالب آمد و وی را به قتل آورد و سلیمان بیک بروی مسلط گشت.

بعضی رستم بیک را از قلعهآ النجه برآوردند. وی پسرزادهآ حسن بیک بود و در عهد سلطان یعقوب از فلاکت به هلاکت نزدیک بود و از ممرگدایی معاش مینمود و قدم بر بساط سلطنت نهاد و قرب شش سال داد بر و معدلت بداد. علامهآ مغفور میر غیاث الدین منصور، وی را به حدت ذهن و ذکا و علو همت و سخا میستودند. آخر نورعلی بیک بیندر، سلیمان بیک را مقهور ساخت و بر رستم عاصی شد. رستم بر سر وی لشکر فرستاد. وی به شام گریخت «احمد بن اغرلو محمد»، که داماد قیصر بود، لشکر از روم گرفته، آمد و رستم را برانداخت. در خست از نوادربود و در بخل نظیر مادزو در دناءت شهرهآ آفاق گشته.

سلطان محمد بن یوسف بیک بن حسن بیک بر وی غالب آمد و وی را به قتل آورد. به اندک زمانی الوند بر او غلبه کرد و متصرف آذربایجان گشت1. و سلطان مراد بن یعقوب در عراق و فارس صدای دبدبهآ سلطنت در جهان افکند.

نا گاه شاه اسماعیل بن حیدر بن جنید بن ابراهیم بن خواجه علی بن شیخ صدرالدین بن شیخ ms907 صفی، که خواهرزادهآ یعقوب پادشاه بود، مرکب استیلا در میدان جهان جلوه داد و در سنهآ 955 فرخ یسار را، که حاکم شروان بود، به قتل آورد و در سنهآ 957 بر الوند غلبه کرد و ملک وی را متصرف گشته، به دیار بکر متوجه شد و «علاء الدوله ذوالقدر»، که بر آنجا تسلط یافته بود، مغلوب گشت. در آن حین باز الوند بر تبریز مسلط گشته بود. در ارزنجان خبر رجوع وی شنید. به تعجیل خود را به تبریز رسانید و وی را از هم گذرانید. پس سلطان مراد بن یعقوب را مغلوب ساخت و فارس و عراق را مالک گشت و حسن بیک جلادی و مرادبیک ترکمان را از حصار استا نازل ساخت و برانداخت. و در سنهآ 910 دباج والی گیل را ایل ساخت. و در سنهآ 912 امرای اکراد را به اطاعت خواند. و در 913 دیار بکر ضمیمهآ ممالک گشت. و در 914 کمند تسخیر بر دیار عراق عرب افکند. و در 915 بار دگر به شروان رفت. (a -338) والی آنجا منقاد شد. و در 916 در مرو با محمد شیبانی جنگ کرد و وی را به قتل آورد و مالک ممالک خراسان گشت. پس به قصد تسخیر ماو راءالنهر نجم بیک اصفهانی را با لشکری عظیم روان ساخت. نجم بسیاری از آن دیار2 را گرفت و در قرشی قتل عام کرد و بنای وجود بنایی آنجا انهدام یافت. آخر نجم دولت [نجم]3 را افول رسید و نسیم نصرت از جانب ازبکیه و زید و در سنهآ 920 سلطان سلیم خان قصد وی کرد و در چالدران لشکر وی مغلوب گشت. بعد از آن تاسنهآ 935 به فراغ بال به تمهید امور عالم اشتغال داشت. ولادت وی درسنهآ 892 بود. موافق حکمی که زبدة المتأخرین «مولانا نصیرالدین طوسی» بنابر استدلال از اوضاع نجوم کرده و گفته:

منبعد «ضصب» اگر بمانی، بینی ملک و ملل و ms908 دول مغیر گشته

زمان وی در سنهآ 935 تمام شد.

بعد از وی، پسرش شاه طهماسب به سلطنت رسید و بر سریر ملک مستقر گردید. در ترویج مذهب شیعهآ اثنا عشریه از ابتدای سلطنت با1 غایت جد و اجتهاد مرعی داشته. آثار اهل سنت در آن بلاد، که در تصرف او است، نگذاشته. بسی بر افنای علمای اهل سنت مایل است و [در اصرار]2 بر اضرار و اعتقاد قبح و شناعت نسبت به ایشان کامل. به حسب دنیا طالعش قوی افتاده ودولتی ثابت به وی رو نهاده. از اوان صبا باز کسی بر وی فیروز نگشته و روزفتور و زوال سرور بروی نگذشته. از اکثر آنچه منهی میداند، عنان ارتکاب کشیده و از بیشتر آنچه بر تحریم آن است، در غایت اجتناب کوشیده «اللهم ارهالحق حقا و اززق اتباعه و اره الباطل باطلا و اززق اجتنابه» داعیهآ تعظیم اهل فضل دارد و خاطر بر تقویت این طایفه میگمارد، لکن در نظر وی جهلا را به صورت فضلا درمیآرند و فضلا را به سمت جهلا موسوم میدارند؛ بنابراین اکثر ممالکش از اهل فضل و علم مخلو گشته و از اهل جهل مملو شده و جز قلیلی از فضلا در تمام ممالک ایران نمانده. در بعضی از ایام او، جمعی از بقایای سلف بودند و به افاضه و ارشاد زبان میگشودند؛ از جمله در فارس «من هوبلاد3 الجمهور و کلامه شفاء الصدور»، امیر غیاثالدین منصور که اشتهار آن افاضت (8-338) شعار در اقطار و امصار زیاده از آن است که به بیان احتیاج4 آید و تصانیف و تألیفش به جناح انتشارنه چنان پرواز یافته که برتر از آن5 شاید. بنابراین عنان بیان از بیان آن باز کشیده.

دگر خدمت مولاناشمس الدین محمد خفری که در هر فن بر یک فنیان فایق بود و در صفت فنا و استغراق در توحید براقران سابق.

دگر مولانا کمال الدین حسین لاری که به ms909 دقت نظر در معانی موی میشکافت و جواهر زواهر تحقیق، که از انظار پوشیده بود، مییافت.

و در آذربایجان مولاناحسین اردبیلی، او قاتش به افادهآ علوم میگذشت و در حظیره6آ صفویه مشتغل به درس میگشت. توجه وی به تحصیل بنا به اشارت شیخ حیدربود. از وطن به خراسان توجه نمود و پس از تحصیل به وطن عاید شد و مقیم گشت. در سنهآ 955 درگذشت.

اما در خراسان سید جمال الدین عطاءالله بن فضل [الله]1 محدث به نشر علم حدیث مشغول بود و سیر نبویه و طریقهآ مصطفویه بیان میفرمود. وقتی که عبیدالله خان محاصره خراسان کرد، وی به جهت ترتیب صلح به امر حکام از شهر بیرون رفت. چون خان را نظر به تاج وی افتاد، مراسم تعظیم ترک داد و وی را به اعزاز سرافراز نساخت و چندانی به تعظیم و تکریم نپرداخت. میر رنجیده، بازگشت و به جهت دفع وی به قرآءت سیفی روی آورد. سیفی رجعت کرد. وی را در مندل از دایرهآ حیات خارج یافتند. پسرش میرک شاه نیز محدث بود و افادهآ کتب آن فن مینمود.

دیگر مولانا عبدالعلی بیرجندی، وی رانیز در اکثر علوم مهارت واضح بود و آثار تقوی و طهارت از وی لایح. تصانیفش بسیار است؛ از جمله شرح مختصر وقایه در فقه حنفی و شرح تذکره در هیئت و شرح بر مجسطی و حاشیه بر شرح چغمینی.

دگر مولانا محمد حنفی، وی در غایت دیانت و تقوی بود و در کمال فقر و فنا. در حواشی مطالع، لآلی تدقیق به رشتهآ تقریر منتظم میداشت و در کتب کلامیه لطایف معانی بر لوح بیان مینگاشت. آخر همه را ترک نمود و به درس حصن حصین و شمایل ترمذی و تفسیر قاضی مشغول میبود. در بخارا وفات یافت. در بیماری [وی]2، عبیدالله خان به عیادت رفت و استدعا کرد که دربارهآ اولاد وصیتی فرماید تابر عمل به طریق آن3 فرموده، ms910 مثاب باشند (a-339) و[وی]4 آن بیت خواند:

خجسته تر اثری که سلطان عالی شأن ناطقهآ رایقه در قالب سلیم عن المثالب انسانی، که مصدوقهآ (لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم - 4/95) است، [به اظهار]1 و ابراز آن پردازد و پاکیزهتر گهری که به دلالت و بی ملالت فیض قدسی در تبیان2 بدیع الارکان بنیه3آ انسی، که مجمع غرایب عقلی و حسی است، در سلک بیان عیان سازد، سپاس اخلاص لباس بی حد و قیاس مالک الملکی است که جوشن روشن4 هزار نسج5نجوم، جهت رجوم هجوم شیاطین شوم، برپشت ادهم شب مدلهم انداخته و نقرهآ خنگ [صبح]6جهانآفروزبه آذین زرین آفتاب جهائسوز برای غلبهآ لشکر فیروز روم روزو انهزام سپاه زنگ تیرة رنگ لیل ظلمتاندوز، به حبل7 خطوط شعاع مربوط ساخته و بروج قلعه «( ما لها من فروج - 6/150) را به شواعل مشاعل بسیار از ثوابت و سیار تزیین داده و نیزهآ سماک رامح و دشنه8آ به خون تشنهآ سعد ذابح را از برای سفک دما و قطع جوارح هر جانی و جارح معدداشته. فیاضی که در هرآوانی، روشن9 روانی را به صفای اصطفا مزین داشته و بر فرق فرقدسایش رایت شریفهآ (انا

و رضوان بر [سایر]11 آل و صحابه که در ظل سحابهآ هدایتش سایر بودهاند و تمسک12 به شعایر13 و تنسک به شرایع14 وی راشعار خویش نموده.

از آخبار مخبران خبرت شعار و آثار متتبعان انبا و اخبار، در نظر شعور و اشعار چنین در جلوه آمده که چون آل سلجوق از بلاد ماو راءالنهر به ممالک ایران منتقل شدند، از قبایل ترک که با ایشان بودند، یکی قبیلهآ قاینی خان بوده و سلسلهآ نسب عالی عثمانی به سردار آن قبیلهآ نبیله منتهی میشود و ایشان در ماخان، که از حدود مرو شاهیجان11 است، ساکن بودند و بعد از استیلای لشکر چنگیزخان، به نواحی اخلاط و ارمنیه منتقل شدند و چون آثار اضرار چنگیزیه به آن نواحی رسید، ارطغرل بن سلیمانشاه با یک برادر دین دار «دنداد» و قرب چهارصد و پنجاه مرد به بلاد روم منتقل شدند. ارطغرل خلف اشرف خود را، صارویانی12، به سلطان علاءالدین کیقباد بن کیخسرو سلجوقی فرستاد. قراجه13 طاق در حدود انگوریه جهت مساکن ایشان معین شد. پیوسته به نهب [و غارت]14 دیار کفار اشتغال میورزیدند. «ارطغرل» را سه پسر دلاور بود؛ ولد ارشد اسن آمجدش «عثمان بیک غازی»، دوم «کندوزبیک»15، سیم «صارویانی»16 که به «ساوجی بیک» مشهور بود و چون ارطغرل عالی تبار17، سن شریف ازنود متجاوز گشت، از دار غروربه سرای سرور منتقل شد.

عثمان بیک قوم قاینی خان1 را در ظل عاطفت خود درآورد و به طریقهآ والد ماجد، جد و اجتهاد در سلوک مسلک جهاد میفرمود و گرد استیصال از مواضع و محال اهل ضلال شقاوت مآل برمی آورد.

مدام آن سپهدار پاک اعتقاد کمر بسته بودی به راه جهاد

ببستی میان کین کفار را گسستی ز هم تار زنار را

و در آن ایام، سلطنت سلجوق را در روم رونقی نمانده بود؛ زیراکه «غیاث الدین کیخسرو» ولد علاء الدین کیقباد با هفتاد هزار مرد در برابر چهل هزار مغول درآمده، منهزم شد. ms913 تعیین ایالت روم به خانان مغول تعلق گرفت. سرداران اطراف سر استقلال برآوردند و چون نوبت ملک به علاء الدین کیقباد بن فرامرز بن عزالدین کیکاوس بن غیاثالدین کیخسرو رسید، فساد و فتنه در ممالک (b -340) روم شیوع یافت. اعیان ممالک، که زمانها به جناح اسعاد و ارفاد او در هوای مرام و مراد طایر بودند و مد تها سوایم تحکمشان3 در ساحات تنعم به جماعت4 رعایت وی سایر بود، از اطاعت ولی نعمت خود آبا میکردند. عثمانبیک غازی از اقران به بسالت و جلالت در پیش بود، اما رعایت حقوق سلجوقیه کرده، مخالفت نمینمود. سلطان مذکور موافقت وی را مغتنم دانسته، طوق و علم فرستاد و مقاتلهآ کفار را به وی تفویض کرد5. وی در اطراف آن بلاد می تاخت و مواضع بیدینان را فرسودهآ نعل مراکب تسلط و استیلامی ساخت. در سنهآ سبع و ثمانین و ستمائه بر حاکم ابینه کول6 غالب و قلعه قراچه7 از آن ولایت خراب ساخت. بعد از آن حاکم ابینه کول8 با حاکم قراجه حصار متفق گشته، به عثمان بیک مقابل شد. عثمان بیک غضنفر9 نظیر و اتباع رستمدار و گیر غلغل تهلیل و تکبیر در خم سپهر اثیر فکند، با آن گروه خذلان مصیر درآویختند و کثیری از غازیان لشکرآن امیر روشن ضمیر به شهادت سعادت انجام فایز10 گشتند؛ از جمله «کندزالب» برادر خود

القصه، چون خبر فتح عثمان بیک شنید، از سر تعظیم و توقیر علم خاص با کوس و نفیر و شمشیر مرصع و کمر و اسب با زین زربه وی فرستاد و ایالت اسکی شهر و این اوک3 به نام وی مقرر فرمود و ظهور این امور در شهر4 سنهآ ثمان و ثمانین و ستمائه بود. پس از آن از موهبت کردگار بیچون دولت روزافزون قرین روزگار همایون آمده، فتحهای گوناگون میسر میشد و به جهت حسن سلوک وی در قراجه حصار، که دارالملک وی بود، ازدحام خلایق بهم رسید. مسجد جامع بنا کرد و قاضی و امام تعیین نمود و خطبه به نام نامی وی خوانده شد و در ثمان و تسعین و ستمائه5 قلعهآ ابینه و بیغوله و بلجوق6 و یارحصار را فتح فرمود و قبل از شنوح آن فتوح در سنهآ مذکوره، حاکم بلجوق7 قصد تزوج دختر تکور یار حصار کرد و اعیان کفار را طلبیده، رقم غدر دربارهآ عثمانبیک بر لوح مشورت کشید و استدعای حضور وی کرد. مشارالیه داعیهآ آن فرق طاغیه را، که از «میخال» نام بنابر استعداد اسلام، در مقام اخلاص با عثمان بیک بود، معلوم نمود. پیغام فرستاد که با مخدرات به عروسی

پس از رحلت عثمانبیک غازی، صدای کوس سرفرازی او رخان به گنبد گردون رسید و در عهد سعدش انواع فتوح سنوح یافت؛ یکی از آن، فتح برسا بود، در سنهآ ست و عشرین و سبعمائه. و بعضی از اهل جذبه و ولایت در آن فتح حاضر بودند؛ مثل «ابدال مراد» و مثل «شیخ غزال» مشهور به «کیلو» که آهوان وحشی رام وی بوده و بر وی آرام میگرفتند. (a-342) و دیگر «موسی ابدال» که از ابنای ملوک عجم بود. وی را جذبهای رسید و رسید به آنچه رسید. آخر قصد روم کرده، در حدود آق حصار توطن اختیار کرد و گردو غلو بابا3 که به غازیان دوغ دادی. پس از آن تسخیر میخالیج فرمود. آنگاه عزم غزای ازنیق4 جزم فرمود و بعد از تسخیر، به بنای مساجد و مدارس فرمان راند و عمل به مضمون میمون کریمهآ (انما نطعمکم لوجه الله لانرید منکم جزآء ولا شکورا -9/76) مرکوز صفحهآ خاطر عاطر گردانیده، آشخانه تعیین فرمود و روزاول به یمین ایمن خویش تمام طعام به فقیر و درویش ms917 بخش کرد. اولاد امجادش در بنای آشخانه پیرو آن یگانهاند. علما را به مزیت اکرام ممتاز میگردانید و «مولانا سنان» را، که یکی از فضلای آن زمان بود، ملقب به «سنان پاشا» ساخت و در سلک امرا درآورد. تمییز اصناف لشکر به کسوتهای گوناگون و طاقیهای مختلفه، مخترع آن جهانبان است. منقول است که روزی اظهار عزم رزم روم ایلی نمود. شاهزاده سلیمان پاشا اذن اتمام

مثنوی

غافلان به هر صید میتازند ساز میدان صید میسازند

(342-b) اجل اندر زمانه صیادست از پی صید جمله افتادست

همه قید کمند کید ویاند تا نظر میکنند، صید ویاند

بعد از وقوع این واقعهآ جانآسوز و حدوث این حادثهآ جگزسوز که دهر غدار غرار و چرخ سرکش ناپایدار که ظاهر ساخت، هجوم کفار بر ms918 سر غزات شیزشکار واقع شد. دلاوران بلنذ همت و دلیران حمیدهآ نیت به امداد آمداد [الهی]7 و یمن حسن نیت پادشاهی در میدان مقاتله به جولان و مقابله درآمدند. غبار مقهوری و مکسوری بر چهرهآ حال ضلال مآل معاندان انشست و آثار انوار دولت و نصرت بر ناصیه8آ حال مجدان مجاهدان سمت ظهور گرفت و چون صرصر آن خبر پر آفت به شمع انجمن عدل و رأفت رسید، ضمیر پاکش ازآن واقعهآ وحشتناک، که از مرکز خاک تامحیط افلاک متوحش ساخته بود، به صورت کدورت متنقش

بعد از عروج روح قدسئ فتوح «اورخان» عالی شأن به معارج دلگشای جبروت و طیران آن طایر قدسی درهوای طرب فزای ملکوت، سریر رفیع جهانداری و مسند بدیع شهریاری به فر دولت آن مظهر اسرار شاهی و مطلع انوار الهی، سایهآ لطف و مرحمت (5 -343) پروردگار «السلطان مرادالغازی خداوندگار» متزین گشت و [صیت]2 کوس با هیبت و بأسش در طاس افلاک صدای هراس انداخت و طنین طنطنهآ بی قیاسش در اسماع ناس جای ساخت. همیشه تقل محفل فرد وش ممائلش، نقل [کلام (5)اعالی معالی پروربود وزینت 6مسامع جلال بی مثالش، نصایح مهر لوایح اتقیای شریعث گستر و ms919 پیوسته حدیقهآ انیقة احسان از ابرنیسان کف شرف سمتش تازه و تربود و روضهآ آمال اصناف رجال از برکت بهار برش پر برگ وبر در اول ایام خلافت آن فریدون فر جمشیذ رأفت [ساز غزای النکروس ولازگرد] ا: بعضی از

مثنوی4 (343-b) شعله15 ها کز آتش شرربار بود چمنهای کین راگل نار بود کمنددلیران هیجامآب شده خیمهآ آسمان را طناب ز بس تیغها خورده بریکدگر چو پرگار گردیده ms920 هریک دوسر سواران16 در افتاده از پشت زین همه سرکشان زمان بر زمین

بعد از چند روز که کفار به زبان تیغ و سنان متکلم بودند، نور اسلام غلبه کرد. ادرنه در تصرف پادشاه اسلام درآمد. دفاین و خزاین چندان بر زمین ریخته شد که تمام صحرا کان زر و گوهر مینمود. پس حفظ آن دیار در عهدهآ امینی کارگذار فرموده، متوجه کرمیان1 گشت و بعد از تسخیر آن، به بزسا اعادت فرمود و در سنهآ احدی و ستین و سبعمائه فتح بغا واقع شد. ملک ناصر مأسور لشکر منصورگشت و در سنهآ ست و ستین کوتاهیه، که میان آن و برسادو مرحله راه است، و بعضی قلاع2 کرمیان و ولایت حمید و ینک شهر مفتوح [شد]3. و در سبعین و سبعمائه «خیرالدین پادشاه»4، که و زیر5 آن سلطان بینظیر6 بود، به ولایت سیروزه فرستاد و تمرتاش، که از خواص ممالیک 7 سلطانی بود، با لشکری به آرناود ارسال نمود. هر یک ظفر یافته، با غنایم و اسیر کثیر به پایهآ سریر اعلی بازگشتند. قره و یره8 در آن حین مفتوح شد و در این اثنا، قرا رستم قرامانی با قراخلیل، که قضای عسکر به وی مفوض بود، گفت که خمس غنایم به سلطان متعلق است، چرا ضابط دیوان به ضبط آن نپردازد؟ و حکم شد که از پنج اسیر، یکی ضابط دیوان ضبط بکند و بنین که به دیوان رسند، به جهت تعلیم قوانین خدمت و معرفت لسان به آناطولی فرستد و آنها را «ینگی چری» نامیده، جهت جهاد مهیا باشند. و در بعض فتوحات ظروف کثیره از ذهب جمع شد. طاقیهای ینگی چریان را به آن مذهب ساختند و رسم تذهیب9 تا این وقت باقی است. پس از چندگاه قراخلیل از قضابه امارت منتقل شد و به خلیل پادشاه10 ملقب گشت. و در سنهآ خمس و ثمانین و سبعمائه کفار انکروس با لاز و شرف خروج ms921 کردند. سلطان غازی مستقبل شد. چون دو بحر مواج، افواج فریقین متلاطم شدند. لشکر اسلام دست جرأت و بسالت به تیر و کمان (a-344) و تیغ و سنان بردند و با آن گروه انبوه به قوت دین و نیروی دولت متین جنگهای مردانه کردند. آخر مخالفان ملت و دشمنان دین و دولت از صلابت11 و صولت مجاهدان به کلی منکوب گشته،

منقول است که سلطان غازی به تمنای حصول دو مأمول زبان گشوده بود؛ یکی انهزام کفار بدکیش و دگر سعادت شهادت خویش نزد حصول ظفر منتظر مطلوب دگر بود. در حین مرور بر گشتهها از میان خون آغشتهها، مجروحی به آن روح جسم سلطنت زخمی رساند که منجر به شهادت شد. زبدهآ خواص و خلاصهآ اهل اختصاص که ملازم بودند، در آن واقعه حیران و هراسان شده، همه را جامهها چاک و سینهها دردناک، دیدهها پرآب و دلها خراب. آخر گفتند که: تدبیر و چاره چیست درین درد غیر صبر؟ چون بود بودنی، چه توان کرد غیر صبر؟

مدت سلطنت آن سلطان مغفورسی و شش سال1.

از فضلایی که در عصر سلطان شهید بودند، یکی جمل الدین آقسرایی که شارح موجزطب است. وی محمد بن محمد بن محمد فخرالدین رازی است، به دو واسط به امام ms922 رازی می رسد.

منقول است که صحاح جوهری محفوظ وی بوده و در مدرسهآ مسلسله از مدارس قرمانی، که تدریس آن مشروط است به آن حفظ، مدرس بوده. شریف علامه - قدس سره قصد تلمذ وی کردو چون شرح وی بر ایضاح دید، پسند نفرمود و گفت که به مثابهآ مگس است بر گوشت گاو؛ بنابر (5*34) قلت عبارت شرح و کثرت معنی بعضی. باوی گفتند که تقریرش بهتراز

القصه، سلطان ایلدرم بایزید، شیخ رمضان را منصب قضای عسگری داد و اوقات شریفش1 به ترویج قواعد شریعت مصروف میگشت2. بزم وی مجلسی بود که در آن نکات عرفان (لا فیها غول و لا هم عنها ینزفون - 47/37) از صفات آن تواند بود. از کأس ذوق و وجدان که به کام سعادت فرجام می رسانید و نقل آن نقولی که عقول از آن محظوظ میگردند، می گردانید و همچنین از عهد «عثمان بیک غازی» تا عهد آن حضرت، محرمات و منهیات در ممالک ایشان مفقود بود. علمای دین دار به مواعظ و نصایح، ایشان را بر جادهآ شرع استوار میداشتند. کثیری از آن امور از جهت قرا رستم و قراخلیل، که قلیلی از حال ایشان به تحریر رسید، به تغییر رسید. قبل از آن جز قلم کرام الکاتبین که درنامهآ آعمال اعمال مییافت، کاتبی و محاسبی به حساب اشتغال نمینمودند و خزینه ms923 و دفینه عادت نبود. قاعدهآ حساب و وضع کتاب از ایشان سر زد و پسر قرا خلیل، علی پادشا که در عهد ایلدرم خان و زیرشد، احداث کثیری از امور کرد. اتخاذ ممالیک، که ایشان را «ایچ اغلن» گویند، از درون ضمیر وی بیرون آمده، بعد از آن منسوب به مراتب و مناصب از آن طایفه میباشند. قبل از آن به جای والد، ولد منصوب میشده. در عهد سلطان ایلدرم بایزید، منتشا و صاروخان و مطمونیه و «قونیه» و قیصریه و سیواس مفتوح شد و دو پسر قرامان؛ علی بیک و محمد بیک اسیرشدند و بنابر غلبهآ

در این ms924 اثنا، خبر و صول لشکر انکروس رسید. سلطان متوجه شد و آنها را دفع نمود و غنایم بی حد بهم رسید. پس به ادرنه متوجه شد و آشخانه بنا فرمود و اوقاف تعیین نمود و پس از آن، واقعهآ تیموری به وقوع رسید و در سنهآ اریع و ثمانمائه از ساقی باقی جام بقانوش

چون دولت ناپا 2یدار4 دار دنیای غدار از سلطان نامدار در معرکهآ تاتار فرار کرد، اعاظم امرا به امیر سلیمان متوجه روم ایلی شدند و سلطان محمد به اماسیه رو نهادو «موسی چلبی»، «عیسی چلپی» را از میان برداشته، به برسا رفت. پس امیر سلیمان عازم برساشد. موسی به قرامان رفت. امیر سلیمان برادر خود «قاسم چلبی» با همشیره در استنبول به جهت اطمینان

«صلاح الدین موسی چلیی» - رحمة الله -چون براین حال مطلع [شد]4، تمام اهل آن قریه را قتل فرمود. پس درادرنه قرار گرفت. سلطان محمد به برسا متوجه شد. ms925 در آناطولی فرمان وی جاری گشت و موسی چلپی در روم ایلی متصرف بود، اما بر امرای روم ایلی به جهت عقوق که نسبت به امیر سلیمان ظاهر ساخته بودند، اعتماد نداشت. معتمدان خویش را پیش میکشید ارنودبیک، که اعاظم امرا بود، اظهار عمی کرد. چون خبر چشم وی به گوش موسی رسید، وی را طلبید و در مجلس، سلوکی مسلوک داشت که عمی وی را قبول کردند. رخصت یافته که در مقام خویش منزوی باشد. بعد از آن کورشاه ملک، که و زیر موسی چلپی بود، فرار کرده، نزد سلطان محمد رفت. وی را به ادرنه تحریص نمود و آرنود را، که اظهار عمی کرده بود، به خبر قدم سلطان چشم روشن شد و ارکان دولت موسوی اکثر محمدی شدند. سلطان محمد از ادرنه متوجه حرب موسی چلپی شد. موسی چلپی منهزم شده، از معرکه برآمده، در

بعد از زوال اقبال موسی چلبی، سلطان محمد استقلال یافت و چون در اوان نزاع موسی (a -346) چلپی، ولد قرامان برسا را محاصره کرده بود، رأی رزینش مقتضی انتقام شد. در صحرای قونیه بر وی غالب گشت. ولد قرامان را با پسری مصطفی نام اسیر کرد و آق شهر و سندی شهر و بعضی ولایات دگر به معتمدان سپرد و والد و ولد را خلعت عفو پوشانیده، به برسا بازگشت و بایزید پاشا، که و زیر بود، به ولایت طرابزون فرستاد؛ زیراکه آنجا زندیقی پیدا شده بود و جمعی را گمراه ساخته. آن غبی رانبی میپنداشتند. وزیر مذکورظلمت وجود آن قوم را زایل ساخته، بازگشت. آنگاه سلطان به غزای روم ایلی متوجه شد و سه قلعه که از شر و ضر بد کیشان ظاهرش چون باطن ایشان ms926 خراب بود، تعمیر فرمود. پس عزم انکروس کرد و قلعهآ سوارین بگرفت. اظهار انقیاد کردند. به ادرنه بازگشت و از آنجا آهنگ رحلت از دار محنت به دار بقا کرد. سلطان مراد، که اسن اولاد بود، ولیعهد ساخته بود. مدت سلطنتش قریب به هشت سال بود. واقعهآ وی در سنهآ اربع و عشرین و ثمانمائه بود. وی نیزبر منوال اجداد امجاد مدرسه و جامع و آشخانه در برسا بنا فرمود.

بعد از حدوث وفات آن ملک ملک صفات، وزرای روشن رأی قضیه را اخفا نمودند تا سلطان مراد به مراد رسید و عروس ملک را در بر کشید. همت وی در مرتبهآ علیا بود و در جود و سخا بی همتا؛ چنانچه مطربهای «حفظه» نام را چندان انعام نمود که اهل دیوان بر آن حمل کردند که منشأ آن ذهول از کمیت مال است. مبلغ مذکور در کیسهها کرده بر سر راه سلطان نهادند. چون نظرانورش بر آن افتاد و قضیه معلوم شد، فرمود که ما راگمان نبود که مبلغ

بیت (347-8)

گرچه که سیاره بود شب فروزلیک ز خورشید توار

سلطان به ادرنه فرمود و تسکین فتنه داد و در آن حین دستبرد برد، اوراق اشجار تالان کرده بود، سلطان مقیم ادرنه شد و در آخر شتا عزم قورم نمود و مظفر بازگشت و در سنهآ خمسین، سیوم جمادی الاول، سلطان بایزیدخان تولد یافت2 و در سنهآ احدی و خمسین قرال بدسگال با ملاعین افلاخ خروج کردند و با سلطان مقابل شدند. سه شبانروزنار حرب مشتعل بود. روز رابع لمعهآ (نصر من الله -13/61) ظاهرشد و سلطان دین پناه به ادرنه بازگشت و در سنهآ ثلث و خمسین به تعمیر کوک حصار، که قلعهای بود از دیار کفار، امر فرمود و به اتمام رسید. ودر سنه اربع و خمسین و ثمانمائه اول محرم الحرام، چاشتگاه یؤم الأربعا طایر روح پاکش میل آشیان قدس کرد. مقیمان جهان به کلمهآ استرجاع متکلم شدند و به مضمون این بیت مترنم شدند:

مثنوی عطاهایی که شاه معدلت کیش فرستد سوی درویشان درویش1 دلیل رأفت و احسان شاهاند بر اقبال و قبول اوگواهاند خصوصا آن گواهانی که پیداست فروغ صدق ازیشان بی کم و کاست (348-a) درخشان رویشان چون برق لامع زقرآن وصفشان صفرای فاقع سرورانگیز دلهای پریشان «تسر الناظرین»2 در شأن ایشان و بعض ابیات از نامهآ دگر این است که:

مثنوی فی السلسله

ایترا ذروهآ علا مسند ملک میراث تو آبا عن جد

اصل تو تا به آدم ار شمرند همه مسندنشین و تاجورند

خاست ز آنها جهات فخر نخست لکن امروز فخر جمله به تست

مشکل حکمت از کلام تو حل منطق تو بیان هر مجمل

راه مشائیان زتو واضح نور اشراقیان ز تو لایح

طبع پاک تراکه وقادست ذوق حکمت طبیعی افتادست

به3 دلت حکمت الهی تافت گنج معنی و ملک شاهی یافت

فکر تو زد4 سوی ریاضی پی شد ریاض5 ریاض خلد از وی

منقول است که چون خبر «مولانا علی قوشچی» به سمع همایون سلطانی رسید، نامهای به طلب وی فرستاد و چون مولانا به سرحد رسید، در هر منزل عوارف و صلات به وی موصول میگشت و چون به تختگاه رسید، مقرر شد که در چهار مدرسه از ثمانیه، که بنای آن از آثار سلطانی بود، مدرس باشد. هر روز در یکی از آنها درس میگفت و مدت العمر آنجا بسر برد. چون درگذشت، در جوار مزار ابوایوب انصاری - رضی الله عنه - مدفون شد.

منقول ms931 است که در ابتدای اشتغال آن حضرت به امور جهانبانی، ابراهیم قرامان از غایت نادانی، سر خلاف برآورده، سلطان به عزم انتقام وی سوار شد. آن پیر نابالغ، که عمر به لاغ گذرانیده بود، از سماع آن خبراز خود بیخبر شد، در استعفا و استغفار زد. سلطان از گناه او گذشته، به ادرنه توجه فرمود. عزیمت آن سلطان بلندهمت به فتح استنبول که در عالم سواد اعظم است، بلکه به استقلال یک عالم

در سنهآ سبع و خمسین و ثمانمائه به مقتضای همت بلند، متعلق نیت ارجمندش غزای استنبول شد. خواست که آن سواد اعظم را به نور اسلام مصداق «النور فی السواد» سازد و وجههآ توجه ممتثلان «علیکم بالسواد الآعظم» گرداند. لشکر دلاور نصرت (b-348) رهبر کشیده، توجه فرمود و در کنار سور قسطنطنیه نزول نمود و از جانب بحر نیز لشکر کثیر با مواکب گردون نظیر درآمدند. عمودها به فلک افراخته، اثر صلابتشان از ماه تا به ماهی فرو گرفت و دل بحراز هیبت ایشان به موج اضطراب درآمد. کفره استنبول را همه شعلهآ آتش در جان و دریای آب از چشمها روان، هراسان و حیران ماندند. حاکم شهر، «کریان» نام، تحف شاهانه روانه کرد و التماس نمود که استنبول به وی گذراند و از سایر مضافات آنچه اراده

حاصلش دریای جان آشوب مرگست این سرای

هان بترس از موج دریا، رخت بر ساحل منه بیان حوادث و وقایع بعد از واقعهآ سلطان جهانبان و جلوس پادشاه دین پناه سلطان بایزیدخان

ازامور عظیمه که بعد از واقعهآ عظمی به ظهور آمد، قصهآ جماعت ینکچریان بود که دواعی ضر و شره شرایشان التهاب یافته، بعد از ذهاب به استنبول، ms936 از اهاب انتهاب سر برآوردند و دست بر عرض و عروض مردم گشادند و سفک دما کردند. چون نوزدهم (0-350) ماه مذکور یوم السبت «سلطان بایزیدخان» به فوق تخت پانهاد، آن بلد مأیوس، از بأس بوس سالم گشت. پادشاهزاده سلطان جم به قصد سلطنت از قرمان به ینکی شهر6 آمد.

بیت ره روان او ز زاد آزاد و فارغ بودهاند تکیه بر خون دل و بر آب مژگان کردهاند

و از آن مقام واجبالاکرام بازگشته، به دیار فرنگ رفت. چون پیوسته سر فتنه داشت و انتظار فرصت می کشید، کسی که وی را از دردسر انتظار فارغ سازد، فرستاده شد. با دم تیغ مسموم اظهار سرتراشی نمود و سر او را چنان تراشید که جز در میدان حشر سر مویی نخواهد دید.

القصه، چون سلطان بایزیدخان به استنبول بازگشت، در اول روزه به ادرنه متوجه شد و در ششم شوال بزمی آراست و در آن بزم کدک احمد پاشا جرعهای چشید که تا قیامت بیهوش ماند. و در سنهآ سبع و ثمانین به صوفیه فرمود و از آنجا متوجه شده، در بالای آب موره حصار2 ساخت. و در سنهآ ثمان و ثمانین در ادرنه آتش درگرفت. بازار و تحت قلعه و بزستان خاکستر شد. و در سنهآ تسع در عین شتا قصد ولایت بغدان فرمود. سردار با اتباع و اشیاع چون اقبال به استقبال آمد. سلطان از تعرض به احوال و اموال وی منع فرمود. آنجا به سر قلعهآ کلی رفت و ms937 جمعی را به قلعهآ کرمانه روان ساخت و هر دو در تصرف درآمد؛ چنانچه شاعر گفته: خوش آلدی حضرت خان بایزید عثمانی کلی ایله قره بغدان3 دی آق کرمانی

امیر تاتار از نهضت آن شهریار خبردار شده، با ده هزار سوار به درگاه آمد. به عنایت سرفراز شده، رخصت رجوع یافت و در تسعین و ثمانمائه رسل مصر و فرنج به درگاه رسیدند؛ اول رسول مصررادرآو ردند. آن گاه ایلچی فرنگ. رعایت هردو رسول له- [کق] بر

«شاهزاده سلطان قرقود»2، که یکی دگر از دراری برج سلطنت و اولاد امجاد آن خلافت منقبت بود، بر بعضی بواعث یوسفوار در مصر قرار گرفته بود و اگرچه سلطان مصر با وی [خطاب]3 (انک الیوم لدینا مکین - 54/12) مذکور ساخته بود ms940 و شاهزاده به مضمون ( یتبوأ منها حیث یشاء - 56/12) موصوف بود، اما پیوسته ارادهآ ارضای والد بزرگوار داشت. آخر از راه بحر عود فرمود. ولایت تکه بر وی ارزانی داشته شد و چون سکنهآ آن دیار اتراک بیباک عاری از لباس ادراکند:

دبابی4 [چند] در ثیاب انسانی چو الفاظ خالی از معانی5

سباعی چند در صورت بشر طباع ایشان مایل به شر

شاهزاده از ایشان نفور6 بود و میل خاطرش به فرقت آن فرقه موفور7. شبی در اوایل محرم سنهآ سبع و عشر به صاروخان توجه نمود. بعضی اشرار توجه وی را منشأ زوال مهر [قبال]8 پادشاهی خیال کرده، متعرض آحمال و اموال او شدند و سبب این امور آنکه پادشاه بر وزرای ناقض رأی اعتماد کرده بود و از حال خلایق فارغالبال بود.

آنکه بود بر همگان شاهیش به که بود بر همه آگاهیش

هرکه زند سکهآ راعی العباد به که کند از رمه پیوسته یاد

چون ز رمه یاد نیارد شبان بر رمه کی گرگ شود مهربان؟

ملک در آن کار نه هم خود کنند شغل در آن شغل به و بد کنند

بر سر کاری که ز درگه شوند به که بداندیش شهنشه شوند

روز قیامت که وکیلان راز ذره به ذره همه پرسند باز

آن نگذارند1 که از هر خسی ذرهای بیداد رود برکسی

این نپسندند که روز حساب شه کشد از بهر رعیت عذاب

سایه [که]2 بر خلق فراخ اوفتد نی ز تنه، بلکه ز شاخ اوفتد

القصه، شغل آن طایفه تحصیل وزر و وبال بود و کسب (8-352) مشتهیات نفس و جمع مال. منصب فایق به ادای رشوت حاصل شدی و استحقاق امری بلاطایل بودی. اجهل ناس که به رشوت منصوب گشتی، با فضیلت3 منسوب بودی. فاضلی را که رشوت نبودی، جاهل4 نمودی. قاتل مفلس به قصاص رسیدی و غنی زرداده، رهیدی و کس ازوی حال نپرسیدی. غلبهآ سپاهی ترک خدمت کرده5، ms941 میل به اهل شقاق میکردند. شاهقولی نام قزلباشی مباحی مباهی به مناهی و تباهی، در دشتی6 برون از حد تناهی، جمعی با وی متفق شده بودند، بر سر بگلربیگی آناطولی قراگوز پاشا رفتند و به هر معموره که رسیدند، شقوق فساد ظاهر ساختند. پاشای مذکور لشکری جمع ساخته، مقاتله کرد و آخرشهید شد. آن بطله به محاصرهآ قلعهآ کوتاهیه، از کوتاهی فکرت، دامن نیت برزدند و چون این اخبار به سمع اشرف رسید، عرض مرض از عروض آعراض مشتد کرد7 و چون رشتهآ امید زوال امراض به مقراض یأس مقطوع بود و موجب دفع8 فساد مزاج وهاج مرفوع، در تفویض امور ملک به سلطان احمد مشورت فرمود. در این حین علی پاشا، که و زیر اعظم بود، التماس کرد که به دفع مفسدان متوجه شود. با لشگری روانه شد. سلطان سلیم خان را کفه به روم ایلی آمد و به ضوابط سیاست و و سایط تدبیر و کیاست، آن ولایت را در عین رفاهیت و امنیت بیاراست. خبر قدوم آن حضرت که به سلطان احمد رسید، جنود هموم و غموم به وی احاطه کرد. به جهت تسکین اندوه، باگروه9 از دوستان، که با وی در بوستان اتفاق به آب وفاق نشو و نما یافته بودند، بزمی

در این اثنا سلطان سلیم خان به ادرنه قریب شد. وزرا آن نهضت را حمل بر خصومت کرده، بگلربیگی روم ایلی را به دفع آن شهریار و اتفاق با سلطان احمد تحریض کردند و خداوندگار را بر آن داشتند که با لشکر حاضر برون باید رفت. پس به تخت روان بیرون فرمود. یک شبان روز مقابلهآ بیمقاتله واقع شد7. از جانب شاهزاده خبر رسید که مقصود مشاهدهآ جمال همایون فال بود و چون در خلال حال مقام، انفعال مآل به میان آمد، از آن مقصود محرومی [دست]8 داد. اکنون ولایت9 از روم ایلی حواله فرمایند تا آنجا به دعا مشغول شود. وزرا گفتند که روم ایلی به تختگاه قریب است و احتمال ظهور فتنه دارد؛ بنابرآن سمندره تعین یافت. میخواست که متوجه شود، معلوم شد که مفسدان در مقام آوردن سلطان احمدند؛ بنابرآن توقف فرمود و نایب فرستاد. احوال بیان آن مفسدان ضال وشهادت علی پاشا و بقیهآ حال سلطان احمد

مثنوی8

ندید او اثر زان خیال محال چرا مرد عاقل کند این خیال؟

شد از عزم خود رنجه خاطر بسی که عنقا نیفتد به دام کسی

از آن گل نگردد معطر دماغ که دارد نگهبان بر اطراف باغ

از آن بیشه مشکل توان یافت نام9 که شیر ژیان راست آنجا هقام

پادشاه را قدوم بلاسبب وی ملایم نیامد. وی گفت که به جهت قصد سلطان احمد متحصن به درگاه شدهام. القصه، چون سلطان سلیم قریب شد، اعیان ملک استقبال کردند و نزول اجلال فرمود. روز دگر به شرف دستبوس رسید.

روز شنبه هژدهم سفر سنهآ ثمان و تسعمائه از جانب خداوندگار اشارت شد که سلطان سلیم خان در حریم روضهآ سلطنت حاضر شده، به پرتو انوار شاهی آن مقام کریم را منور سازد. در حریم سرای کریم از دو جانب ینکچری ایستادند و چون به درون سرای دولت رسید، زبان زمان بر وی میخواند که:

نظم سپهر پیر شد و کار بر تو میگردد که همچو بخت خودی نوجوان و دولت یار3 یناه اهل زمین و زمان به سایهآ تست که آفتاب فلک رفته است بر دیوار

پس با حضرت خداوندگار مجالس شد4. آنگاه بر سریر شاهی متمکن گشت. ms945 سلطان قرقود را سنجاق مدللی تعیین فرمود و بندگان درگاه را به انعام عمیم نواخت و به سایر امرا وحکام فرمان رفت که به درگاه آیند. شاهزادهآ دارارأی سلیمان لقا را از کفه طلب فرمود. حضرت خداوند میل سفر فرمودند. مراسم مشایعت بجای آورد. کوچ بر کوچ با وجود امراض می رفتند. قریب به ادرنه ندای (ارجعی الی ربک - 28789) به گوش نفس مطمئنهآ ایشان رسیده، بدن خاکی را وداع کردند. بیان قدوم حضرت شاهزاده و اخراج سلطان احمد از سرحد (b-354) ممالک و ما یتعلق بذلک

در ساعت با سعادت خبر رسید که کشتی شاهزادة با دولث هم عنان؛ اعنی سلطان سلیمانآ انشان نمایان شد. وزرا و امرا به استقبال رفتند و آن حضرت را بعد از و صول به ساحل، [به مقر عزت]5 رسانیدند. روز دگر به شرف دستبوس و رسم تهنیت جلوس پادشاه زمان رسید و در

به اقبال چرخم از آن کار نیست که اقبال او غیر ادبار نیست

چو اقبال [او]4 رنگ ادبار یافت خوش آن کس کز اقبال او روی تافت

حضرت خداوندگار فرمود که بر تقدیر صحت این داعیه، آنچه فراغ خاطر بر ms946 آن موقوف است، همیشه حاصل خواهد بود. پس تعیین سنجق جهت امرای قرمان فرمود به برسا و زیارت اجداد امجاد توجه فرمود. و در همان سال سلطان احمد از مصر لشکر ترکمان جمع ساخته، به آناطولی رسید. باز حضرت پادشاه لشکر جمع ساخته، به وی متوجه [شد]5 وی دراثنای تردد و خلال خیال جدال و قتال انتقال یافت. سلطان قرقود و اولاد سلطان علمشاه و اولاد سلطان شهنشاه، که مظنهآ ایقاد نار خلاف و فتنه بودند، جمع فرمود و خاطراز همه جمع ساخت.

عدو رامکن سست و عاجزخیال که از پشه پیلی خورد گوشمال

حذر کن که چون قطره یک جا شود شود چشمه وچشمه دریا شود

چون از لسان منهیان جهان و بیان بلیغ مبلغان دوران به کاخ صماخ نواب عتبه جهانبانی رسید که شاه اسماعیل معظم دیار لامع الانوار عجم را، که پیوسته مطلع کواکب علم و هدایت و مشرق دراری کرامت و ولایت و جای نشو و نمای محرمان سراپردهآ کبریا و جلوه گاه مردان «لو کان الدین عند الثریا لنا له رجال من هولاء» بوده، به دود رفض تیره ساخته، اتباع وی بنای دلگشای سنت نبوی برانداختهاند و نسبت سابقین اولین، که قرآن ایشان به اشارت (اولئک هم الصادقون - 15/49) مشارالیه داشته، از دهان هذیان بار صب سب نمود و زبان به طعن و لعن گشودهاند. با آنکه نص قاطع (و الذین جاؤا من بعدهم یقولون ربنا اغفز لنا ولاخواننا الذین سبقونا بالاپمان - 15/59) لاحقان مؤمنان را به طلب غفران ایشان دلالت کرده و این دلیل است بر آنکه فروغ ایمان از دل ناپاک ایشان پاک رفته و ظلمت کفر ساحت دل بیادراک ایشان را فروگرفته. و به حقیقت در مرآت حقایق آن بزرگواران ستوده کیش، بر صورت صفات و اطوار نابکار خویش، دیدهآ ناپسندیده گشاده1 ms947 و ایشان را وفور وحشت و نفور دست داده3. اهل دل آینهآندای شکل نامطبوع خویش دیده در آینه، طعن و لعن بر آینه، چندان که تف بر آینه افکند، چون در آینه3 دید روی زشت خود، هم تف به روی خود فکند. در تاریخ سنهآ احدی و عشرین و تسعمائه به دفع و رفع و قلع و قمع آن مفاسد، عزم جزم فرموده، لشکر به دیار عجم کشید. در سرحد ارزنگان نزول عسکر واقع شد. عرصهآ معسکر به نظر نظار به صفت (مپقات یؤم -50/56) [معلوم]4، که (ان الاولبن والاخرین * لمجموعون 49/56 - 455 مخبر از حال آن است، ظاهر گشت. چند نفراز آحاد قزلباش در آنجا گرفته، آوردند. مفهوم کلام ایشان آنکه شاءایشان در چالدران است. پس کوچ بر کوچ به چالدران متوجه شدند شاه مذکور ناگاه دید که خیل بلاکوه و صحرا فروگرفته، به وی رو نهاد. پس در چهارشنبه دوم رجب لشکر هردو طرف صف کشیدن گرفت5 دلیران هر [دو] 6صف از یمین و یساردر هم

مثنوی

هوا شد ز دود تفگ پر ز میغ درو برق روشن درخشنده تیغ

و یا آسمان شد مثال سحاب فروریخت از چشم سیاره آب

در آن دودناک ابر دریاستیز تفک مهرها هر طرف زژاله ریز

به یک لحظه توپ قیامتنشان برآورد دود از زمین و زمان

چه توپ! اژدهایی شده آشکار درون پر ز مهر و دهان پر ز نار

فی الحال، آن فریق بدسگال از هم پاشیدند. هر کس از جایی2 به در رفت. شاه لشکر تباه با ms948 قلیلی، راه فرار گرفته، جان از میدان به در برد و لشکر ظفرقرین تمام اسباب و امتعهآ قزلباش را غارت کردند. شب در آن مقام بودند و علی الصباح که جمشید خورشید منیر به قصد تسخیر عالم بربارهآ سپهر اثیر تیغ کشیده، سوارشد، شهنشاه گیتی گشای قیامت ستیز به عزم تبریزپای سعادت در رکاب دولت نهاده، توجه فرمود. بعضی اغنیا که از اغبیا ممتاز بودند، به استنبول فرستاده شدند و چون از شاه گریخته، نشانی در مکانی نبود و آن دیار و سعت آن نداشت که آن لشکر آنجا قشلاغ کنند، با آنکه توقف در آن مکان مستلزم امکان تطرق آسیبی به سکان ضعیفهآ آن از جنود نامحدود بود، قشلاغ ناکرده، میل معاودت فرمود. در اثنای رجوع، قلعهآ کماخ را، که در تصرف قزلباش بود، مسخر ساخت. چون به سیواس رسید، سلیمان پاشاخادم را با ده هزار مرد مأمور ساخت که بی خبر به سر علاء الدوله ذوالقدر روند؛ زیرا که در آن هنگام که پادشاهاسلام به عجم فرموده بود، وی در بعض مواضع دست تطاول دراز کرده بود. امیر مذکور سر او را به درگاه رسانید. حسب الحکم، یکی از دلاوران لشکر، آن سر را برداشته، به مصربرده، به غوری رسانید. پس از آنجا کوچ کرده، به منازل علاء الدوله رسیدند. آنگاه به قیصریه میل فرمودند (a-356) و عساکر را رخصت رجوع داد.

چون سر علاء الدوله ترکمان به غوری رسید، بعضی و زرای خیره1سر، سر وی را پرباد ساختند تا نار استکبار از او سرزد2. کارزار با سرداران لشکر شیرشکار را سرسری دانست و این خیال به سرش افتاد که سلب سری و سروری از وی ممکن نیست و لشکر خاقان سعید سلطان بایزید در برابر ایشان سر برآوردند و جز سرشکستگی اثری نادیده سر خود گرفته، رفتند. پس درسنهآ اثنین و عشرین ms949 خاقان زمان به عزم مصر متوجه شد و سنان پاشا را با بیست هزار مرد قراول گردانید و چون عساکر ظفرزمآثر3از فوق بعلبک سربرآوردند، غوری به مزار حضرت داود رسیده بود و بر مراصد راصدان گذاشته، چون خبر غوری به پادشاه جم جاه رسید، از تنگنای بغراز گذشته، پنجاه هزار سوار به سنان پاشا همراه ساخته، به قراولی فرستاد و خود متعاقب بر سبیل ایلغار روان شد. در نواحی مزار داود4، سنان پاشا با لشکر غوری صف حرب آراستند. کار به جایی رسید که پهلوانان مصر پهلو از جنگ تهی ساخته، به جای تیر، ترکش میانداختند. چون کوکبهآ خاقان رسید، فرار کرده بود و به راه حلب رونهاده خاقان مظفر با لشکر غضنفرفر متوجه حلب شد. غوری از حلب برآمد و چون آفتاب دولتش غروب کرده بود، میل شام کرد. حضرت خاقانی در حلب ساکن. سنان پاشا به شام رو نهاد. خبر غوری از غزه رسید به غزه رفت و آنجا باز میدان قتال آراسته شد. غوری [راه]5 فرار گرفته، رو به مصر نهاد و مضبوط کرد6. پادشاه جمجاه به غزه رو نهاد و سنان پاشابه توجه مصر مأمور شد. غوری مجهولواراز مصر برآمد. یکی از چراکسه «ثمن» نام، لشکر عظیم جمع ساخت. میان سنان پاشا و آن جمع نیران قتال اشتغال یافت. پاشای مذکور در آن حرب شهید شد و ثمن مذکوزبا بقیه السیف گریزان شدند. اما غوری درحین فرار، عبور بر بعضی اعراب نمود. وی را شناختند و سرش را از بدن جدا ساخته، به درگاه رسانیدند و تمام مصربا توابع مفتوح شد. جان برد عزال (8- 956) و خیربیک، که از ارکان دولت چراکسه بودند و

در سنهآ ست و عشرین و تسعمائه6 تخت عظمت و کامرانی به مکان کان جواهر زواهر جهانبانی، اعنی اعلی حضرت صاحبقرانی، خلیفهآ الرحمانی7، سلطان سلاطین نشان زمان «ابوالمظفر السلطان سلیمانخان» - اشکنه الله فی فزادیس الجنان وتوجه بتاج الکرامة و الرضوان - سمت خجستگی گرفت و تاج با ابتهاج عظمت و پادشاهی از شرق فرق فرقدسای آن سایهآ رحمت الهی به شعاع فراوفر پیوستگی پذیرفت. ارکان قصر بی قصور جلالتش به حکمت و عفت و شجاعت و عدالت، که جنس فضایل انس در آن محصور است، مقصور گشته بود. به مقتضای اشراقات انوار خلافت، سطح ربع مسکون، بلکه فضای دهر بوقلمون و بنای عالم کن فیکون را روشن و پرنور ساخته، از دل باذل او8 بخت فیروز گرماموز گشته؛ لهذا اسباب نوم و وسن به عیون فتن بخشیده، به پاسبانی دولتش نگران نشست و فتنه از هر

درسنهآ سبع و عشرین و تسعمائه:

تاج بخش ملکت شاهی کز آب تیغ او جویبار مملکت میداشت دایم تازگی4

بروفق الهام ملک علام و موجب دلالت خاطر قدسئ پیام، حلقهآ کمند مرام به فتح بلغراد متعلق ساخت و به یمن تأییدالهی و فردولت پادشاهی، قلعهآ مذکور بر وجه دلخواه فتح شد5

برادر علاء الدوله که سلطان سلیم خان وی را از حضیض فلاکت و مغاک هلاکت برذروهآ مکرمت برآورد و در حدود مزعش شهریار گشت. در2 حین که سریر عظمت و اقبال از یمن قدم همایون فال خاقان صاحب قران متزین شد، ارباب مجد و شرف از هر طرف به درگاه متوجه شده، جبههآ خضوع بر زمین خشوع نهادند. ذوالقدر مذکور بنابر قدر غرورهیچ قدر در صدد استفاضهآ نور به و ساطت حضور از درگاه جنت سرور درنیامد واظهار اعذار فاسده کرد. رأی ملک آرای مقتضی آن شد که سر آن بیبصر، که بنابر ثقل استکبار به زمین انقیاد دشوار می رسید، برداشته شود. در حین آغاز سفر، ms954 زیدهآ وزرای جهان آرای فرهاد پاشا را مأمور داشت که به شامات لشکر کشد و جان برد عزال3 را، از امرای مصرکه قیصر غفرای نشان

ز بدگوهران چشم نیکی مدار که ناردگل و میوه بید و چنار

به بداصل منشور دولت خطاست به دیوان نگین سلیمان جفاست وزیر مذکور، علی بیک را با دو پسر که مصدوقهآ ( و لا یلدوا إلا فاجرا کفارا - 27/71) بودند، شجرهآ وجود به صرصر قهر از حدیقهآ دهر برکند. آنگاه به طاغی مذکور3 متوجه شد. وی باسی هزار از غوات بلاهت سمات اعراب ارادهآ مقابله کرد.

دماغی پر از فکر بیهوده داشت دل از فکر بیهوده فرسوده داشت آخر گریخته به حصن شام متحصن گشت، به آسهل وجوه به دست آورده شد.

بود گرگ درنده گر پنجهور زبون سازدش پنجهآ شیر نر و به جهت عبرت اولی الابصار بر در دروازه مصلوب گشت. پس در سیم رمضان به کنار دریا رسیده شد و چون سایر احمال و اثقال از بحر گذرانیده شد، حضرت خاقانی به عون ربانی عبور فرمود. پس بر وفق احکام سید انام -علیه الصلوة و السلام -برآن فرق ورق ترغیب به اطاعت اسلام و تنفیر از عبادت اصنام فروخواندند، اما آن

در اثنای محاصره، در اواخر شهور خجستهآظهور سال مذکور خبر طلوع انوار انجم انجمن شاهی از مشرق مشرقاقبال و ظهر نور خجستهآ طور جهان پناهی، در روضهآ عظمت و جلال به اردوی همایون رسید؛ اعنی ولادت باسعادت شاهزادهآ عدیم المثال عظیم النوال سلیم البال که هرگزاز سمای سموسیمای سلطنت عظمی، نظیر وی قمری تابان نگشته و از شجر خوشنمای ابدی نمای خلافت کبری، شبیه وی ثمری نمایان نشده. خان منصور، مخبر مذکور را به خلعت فاخره و انعامات وافره نواخت و آن درصدف را به اسم جد امجد عالیشان «السلطان (6 -359) سلیم خان» مسمی ساخت و به شکرانهآ آن گوهر یگانه از خزانهآ مراحم بی کرانهآ خسروانه بسی فقیر را غنی گردانید و بسی تلخ کام دنی را به عیش هنی رسانید. دگر در آن اثنا خبر رحلت امیرالأمرای مصر خیربای خجسته رأی [از سرای]2 سپنج پررنج فناگرای رسید. امیر مذکور بعد از آنکه کرکس بخت چرکس بیبال و پرشد، در سایهآ همای اقبال خاقان فردوش مکان السلطان سلیم خان درآمد. در آوان سفر چون سایه به خاک3 خدمت روی میمالید و در زمان حضر چون در بر آستانهآ دولت آشیانه مقام میگزید. بنابر وفور ظهور خلوص واخلاص، به کمال جاه وجلال اختصاص یافت. مدت پنج سال و سه ماه دراین دولت غرابه دولت گذرانید. آخراز دست دهر، زهر قهر به کام آمل فرجامش رسید. بنابر سد احتمال خلل، وزیر روشن ضمیر مصطفی پاشابه توجه از راه بخر مأمورشد. به یمن تدبیر بی نظیرش اهالی آن حوالی را امان و امانی به حصول رسید. دگر دراثنای محاربه، بالی بیک سنجق بکی تکه به زخمهای ms957 متعدده مجروح افتاد و امیر ارائنه، [که]4 هر آینه5شیری

دگر آنکه احمد پاشا، که و زیر رابع بود، با توابع خود در اثنای محاصره، در بعض ایام غایت دلاوری ظاهر ساخت و چون آتش هیجا در آن روز فرونشست و چهرهآ فتح در پرتو اشعهآ آن به ظهور نه پیوست، وزیر بی نظیر در میان بیان عیان ساخت که امیرالامرای روم ایلی یونس بیک از موافقت من دوری گزید و از جانب وی نسیم اعانتی و نفخهآ صیانتی نوزید. خاقان جهانبان امر به حبس وی فرمود. آخر ابراهیم پاشا، که در آن زمان حملة الملک صدر وزارت بود، باب شفاعت کرد. شناعت از روی کار وی شست و در همان روز باز به شغل خویش1 پرداخت.

دیگر آنکه بعد از وقوع عقود، وصول مقصود، ظاهر شد که مفسدی بدگهر خود را به دوحهآ معالی مآل آل عثمان نسبت داده و ادعای بنوت سلطان جم ظاهر ساخته و آن دروغ بی فروغ را وسیلهآ احترام و منشأ احتشام گردانیده. در قلعهآ تختالو2 آرام گرفته3، مترصد ایام فرصت است. پس چون قلاع آن مقام از فرنگ منتزع گشت، سر آن بدنهاد، که (a-360) انبار تخم فساد بود، از تن شقأوطن جداساخته شد. دگر در کنار و جوار دیار منتشا از توابع رودس قلعهای صغیره بود که سکنهآ آن نواحی پیوسته از اهل آن قلعه متأذی بودند و غارت و خسارت مییافتند و آرقا از خدمت آقا سر کشیده، به آنها میپیوستند و بازآوردن4 ایشان محال بود. بعد از حصول فتح آن امکنه، شکان آن مکان امان طلبیده، قلعه گذاشته، بیرون رفتند. پس در سایر قلاع و بقاع قاضیای به جهت احکام آحکام شرع منصوب گشت و امیری به اجرای قوانین ملکی مأمور شد. بعد از آن عزم تختگاه جهان پناه جزم فرمود. لشکر مأذون به ms958 رجوع گشتند. آن حضرت خواص چند از درگاه5 را با افاضل موالی معالی پناه همراه داشته، توقف فرمود بعد از ادای نماز جمعه در آن بلده متوجه معاودت شدند و در ربیع الاخر به مستقر سریر سلطنت مصر رسیدند.

بیگلر بیگی آناطولی، که مذکور شد، با لشکر مجاهدت اثربه فتح قلعه دامان جهاد برمیان زده، توجه نمودند و جنگهای مردانه با اهل حصار و کفار نابکار کردند. در چهارم محرم الحرام به تیغ آتش بار صاعقهآ کردار خس خسیس وجود کفار حصار بسیار بسیار سوخت. بقیه السیف استیمان کردند و قلعهآ مذکور4 بالتمام مسخرشد و ضبط آن به «بانوش»، که مرتبهآ قرالی آن حوالی به امر عالی به او مفوض بود، مفوض شد. ارسال جزیه و خراج به پایه سریر وهاج التزام نمود و تاج مذکور، که سرمایه افتخار و ابتهاج و موجب رونق و رواج حکومت آن بلاد بود، در تحت ضبط نواب همایون درآمد و چون مقصود کلی در این سفر گوشمال قرال بدمآل بود که قدم از حد خود بیرون نهاده، به بلاد انکروس متعرض شده بود.

بناء علی هذا قلاع و حصون که در تصرف آن ملعون بود، مثل استورو غوم و قومران و نان و کود و استرغواد و بروق و قزیل حصار، که هر یک را اساس به سمک و رفعت به سماک می رسید، تمام مسخر و مفتوح شد. همه خراب1 ساخته. در دوم محرم سنهآ [ست]2 و ثلاثین وصول به قلعهآ بج، که شهری است معظم و آباد و متصف به مضمون « لم یخلق مثلها فی البلاد- 8789»، وصول کوکبهآ همایون حصول یافت. قرال ضال از توجه رایات نصرت آیات خبر یافته، به اقصی مملکت، «سنح» نام فرار کرد و آنجا نیز مجال قرار نایافته، به «یراعه» نام، آخر آن ولایت گریخت و از آنجا نیز ms961 گم گشته، حیات و ممات او معلوم نشد. اطراف ممالک نهب و غارت یافت. رجال علف شمشیر و ذراری و نسا اسیر و دستگیر گشتند. الحاصل دیار آلمان و ممالک نیمچه و چیه بالتمام خراب ساخته، به شهر بج معاودت واقع شد. و بعد ازطی منازل و مراحل در شهر بودن قرال نصب کرده و بانوش، که به امر همایون قرال آن ممالک بود، به تاج مذکور سرافراز گردانیده، به دولت متوجه (b -361) دارالخلافه گشتند. و در همین سال مصطفی پاشا، که از وزرای خجستهآ صفات بود، وفات یافت و پیری پاشا و زیر اعظم دراواخر این سال انتقال نمود. و از جملهآ مآثر عظیمهآ حضرت خاقان صاحب قران به جهت شیاع ابتداع در بلاد ایران عزم دفع و رفع آن فرمود. چند مرتبه لشکر قیامتاثر به آن صوب کشید و در هیچ بارشاه آن دیار را یارای اقدام بر مقابله و مقاتله نبود. جز رأی احجام بر هیچ باب وی را صواب نمینمود و حضرت خاقانی را بنابراندیشهآ آنکه توقف لشکر جرار در آن دیار مفضی به ضیق حال و نقص احوال رعایای شکستهآبال و عجزه و مساکین آن محال میگردد، توقف نمی فرمود، اما سایر دیار عراق عرب و کثیری از نواحی آذربایجان را از تصرف آن طایفه به در آورد و به یمن دولت و صولت آن حضرت، ظلمت رفض و بدعت از آنجا زایل شد و انوار سنت و جماعت و آثار شرع و ملت شایع گشت. و در سنهآ اربع و اربعین و تسعمائه عزم بودن فرمود و در مرغزاری، در نواحی قلعهآ «کسری» نام بود، بارگاه سعادت پناه قایم گشت. در آن مقام سعادت فرجام اقامت فرمود و لطفی پاشا وزیر و خیرالدین پاشابه مراکب سفاین در یأنورد با جمعی از دلیران بیشه نبرد متوجه کرفوز شدند و به محاصره مشغول گشتند، اما به

چون واقعهآ صاحبقران سعید مغفور به حکم مبرم کردگار غفور بر صفحهآ دهور رقم ظهور گرفت، در آن مقام و حشتانجام، که عقول و افهام عقلای انام به سلاسل حیرت و دهشت فروبسته شود و قانون تدبیر حکمای روزگار و متبصران خبیر دانش شعار دانای رأی و رویت به یکبار گسسته گردد؛ زیرا که از آن لشکرگاه عظیم تا حریم کریم از مکاره سلیم نواب اعلی علیاحضرت، وارث تاج و تخت خاقان سلیمان مکان خجسته بخت مسافت بعیده در میان بود، عیون اعیان از جهت دوری از دولت شهود جمال فرخنده فال تاریک و اعدای تیره روزگار زیاده از حد حصر و شمار، بغایت نزدیک. و در میان لشکر از حشر فساد و شریک محشر، که سالها به دریافت چنین واقعه و ادراک مشق این حادثه مشتاق بودهاند، جاهر و ناظر. حضرت صاحبسعادت عالی شان لایق آنکه مدحتگزار سخندان درشأن وی گوید که:

و ما مدحت محمدا بمقالتی ولکن مدخت مقالتی بمحمد

وزیر بی نظیر عطارذتدبیر، که زبان معجزبیانش تفسیر معانی الهام ملک علام در سلک تقریر می کشید، از غایت بصارت و بینایی و کمال فطانت و دانایی، شرایط حزم و احتیاط بجای آورده، در اخفای آن بلیه و ستر آن قضیه کما هو حقه کوشید واز ms965 سایر خلایق پوشید

گفتار در جلوس اعلی حضرت خاقان صاحبقران ایران، سلیمان مکان فی

حصین عالم امکان، صورت لطف و رحمت خالق رحیم و رحمان

آبو المظفر السلطان سلیم خان خلد الله ملکه

و سلطنته واقباله، وجعل العالمین

آمنین إلی یوم الدین فی

ظلال إفضاله1 پس مقتضای ms966 مشیت بیعلت و تقدیر بی تغییر پادشاه بیوزیر و خداوند بی شبیه و نظیر اله الملک و له الحمد و هو علی کل شیء قدیه - 1/64) بروفق موعود مسعود (وعداللهالذین آمنوا منکم و عملوا الطالخات لیشتخلفتهم -55/24) تاج وهاج خلافت عالم وفرمان فرمایی اولاد آدم به نسبت اختصاص آن فریدون دار و گیر سلیمان سریر سعادت پذیر گشت و تشریف شریف (انا جعلناک خلیفة فی الآزض -26/38) واقامت عباد بلاد به ادامت نقل و فرض، طراز خلعت مناقب آن حضرت گشت و منشی بارگاه ابداع و انشا به پروانهآ (یختص برخمته من یشاء - 155/2) سطور منشور تملکه نواصی تمام آنام و احراز ممالک شرق و غرب بالتمام، به نام خجستهانجام آن سایهآ رحمت الهی و شایستهآ سریر عظمتمصیر

الامراء سلطان حسین حاکم العمادیة بموصل

دعایی از شین انتقاص مصون و به زین عین اخلاص محلی، و ثنایی به سمات خلوص مقرون واز جهات ریا مبرا، تحفهآ مجلس معلی و محفل والاحضرت مکرمتمنقبت شوکت حشمت سمت وصمت نصفت صفت عدالتمبانی بسالتنشانی - مد الله تعالی أیام دولته و حشمته- گردانیده، خلاصهآ لیالی و ایام به دعای دولت و احتشام اشتغال میورزد و مترقب آن .. معنی میباشد که گاهی به ms969 دولت خطور بر خاطر خطیر و ضمیر فیض پذیر، فایز میشده باشد و در جریدهآ منشیان فراموشان خدام سعادتنشان مندرج نباشد. بعد هذا، چون کامل الفضائل مرضیة الشمائل، «مولانا احمد» -أدام الله فضائله-، که به انتساب واختصاص عتبه سعادت مدار، سمت افتخار و اشتهار دارد و مزیت وی براقران در صنوف کمالات و فضایل و تفوق درانواع شرایف خصایل و شمایل متعین و متباین است، این مقیم مقام عجز و افتقار را از توجه بعضی به آن ساحت حشمت و و قار آگاه ساخت، تجدید عرض دعا و ثنالازم دانست و چون مشارالیه بنابر وفور فضایل و خصایل، شایستگی اختصاص به مزید التفات آن

الفقیر الحقیر الداعی

مصلح الدین اللاری

مرآة الأدوار

مرآة الأدوار

نبذة عن الكتاب

الفهرس